factus est. Et nos quilen facti sumus, ut essemus. φησὶν ἡ Γραφή, ὁ ἀνὴρ διὰ τὴν γυναῖκα, ἀλλ' ἡ γυνή Dei antem Verbum propter nos, non ut esset, sed διὰ τὸν ἄνδρα. Αρ' οὖν, ὥσπερ ὁ μὲν ἀνὴρ εἰκὼν at,nobis usui esset tanquam instrumentum factum καὶ δόξα Θεοῦ ὑπάρχει, ἡ δὲ γυνή δόξα ἀνδρός est, ut non ex ipso nos, sed ipsum ex usu nostro ἐστιν, οὕτως ἡμεῖς μὲν τοῦ Θεοῦ εἰκών, καὶ εἰς consisteret. Qui hæc vel tantummodo cogitant, δόξαν αὐτοῦ γεγόναμεν, ὁ δὲ Υἱὸς ἡμῶν ἐστιν εἰσ Donne omnem stultitiam superant? Etenim si prop- χών, καὶ εἰς ἡμῶν δόξαν ὑπέστη; Καὶ ἡμεῖς μὲν εἰς Leg. nos factum est Verbum, ne prius quidem, τὸ εἶναι γεγόναμεν, ὁ δὲ τοῦ Θεοῦ Λόγος καθ᾽ ὑμᾶς quam nos, est apud Deum. Neque enim Deus οὐκ εἰς τὸ εἶναι, ἀλλ' εἰς τὴν ἡμῶν χρείαν, ὡς δρο habens illud in se de pobis consuluit, sed nos haγανον πεποίηται, ὥστε μὴ ἡμᾶς ἐξ αὐτοῦ, ἀλλ' αὐτ bens in se consuluit, ut isti dicunt, de ipso Verbo. τὸν ἐκ τῆς ἡμῶν χρείας συνίστασθαι; Καὶ πῶς οὐ Hoc autem si ita est, fortasse ne voluit quidem πᾶσαν ἄνοιαν ὑπερβάλλουσιν οι ταῦτα καὶ μόνον Filium Pater. Non enim volens ipsum creavit, sed ἐνθυμούμενοι: Καὶ γὰρ, εἰ δι' ἡμᾶς γέγονεν ὁ Δύ volens nos, propter nos illum fecit. Post nos enim γος, οὐκ ἔστιν οὐδὲ πρῶτος ἡμῶν παρὰ τῷ Θεῷ, Ο ipsum excogitavit. Quamobrem ex implorum sen- γὰρ ἐκεῖνον ἔχων ἐν ἑαυτῷ περὶ ἡμῶν βουλεύεται, tentia sequitur, ut supervacaneum sit rerum instru - ἀλλ' ἡμᾶς ἔχων ἑαυτῷ βουλεύεται, ὡς ἐκεῖνοι φασι mentum, quarum causa factus est. Jam si Fi-B περὶ τοῦ ἑαυτοῦ Λόγου. Εἰ δὲ τοῦτό ἐστι, τάχα οὐδὲ lius, ut qui solus posset a Deo solo fieri, ab eo fac- ὅλως ήθελε τὸν Υἱὸν ὁ Πατήρ. Οὐ γὰρ θέλων αὐτὸν tus est, nos autem, ut qui non possemus a Deo ἔκτισεν, ἀλλ' ἡμᾶς θέλων δι' ἡμᾶς αὐτὸν ἐδημιούρ fieri, per Verbum facti sumus, cur non prius etiam γησε· μεθ' ἡμᾶς γὰρ αὐτὸν ἐπενόησεν, ὥστε κατά de ipso, ut quod feri posset, consuluit Deus, sed τοὺς ἀπεβοῦντας περιττὸν εἶναι λοιπὸν τὸν Υἱόν, de nobis? Aut cur non illud, cum'sit ejusmodi, nobis τὸν γενόμενον ὡς ὄργανον τῶν γενομένων, ὧν ἔνεκεν imbecillis prætulit? Aut cur prius ipsum faciens, καὶ ἐκτίσθη. Εἰ δὲ ὡς δυνατὸς ὁ Υἱὸς μόνος παρά non prius etiam de ipso deliberat? Aut cur prius de μόνου τοῦ Θεοῦ γέγονεν, ἡμεῖς δὲ ὡς ἀδύνατοι διά nobis consulens, non priores etiam nos fecit, cum τοῦ Λόγου γεγόναμεν, διατί μὴ καὶ πρῶτον, ὡς δυο ejus voluntas satissit ad res constituendas? sed prius νατοῦ ὄντος αὐτοῦ, περὶ αὐτοῦ βουλεύεται, ἀλλὰ illud creat,de nobis autem prius consulit, et illu περὶ ἡμῶν; ἢ διατί τὸν δυνατὸν οὐ προκρίνει τῶν priores non vult? Quid? quod volens nos creare, ἀσθενῶν; ἢ διατί πρῶτον αὐτὸν ποιων, οὐχὶ καὶ et de nobis consulens res creatas appellat: Verbum περὶ πρώτου αὐτοῦ βουλεύεται; ἢ διατί περὶ ἡμῶν autem, quod propter nos facit, Filium, et bæredem πρῶτον βουλευόμενος, οὐ πρώτους ἡμᾶς ἐργάζεται, proprinın vocal? Æquius autem erat,ut nos quo- ἱκανοῦ ὄντος τοῦ βουλήματος αὐτοῦ πρὸς τὴν τῶν rum gratia et Verbum facit, filios appellaret. An ὄντων σύστασιν, ἀλλ' ἐκεῖνον μὲν πρῶτον κτίζει, perspicuum est Deum prius cogitare et velle hunc, περὶ δὲ ἡμᾶς πρῶτον βουλεύεται, καὶ πρώτους qui Filius est, et propter quem et omnes nos facit? ἡμᾶς θέλει τοῦ μεσίτου; καὶ ἡμᾶς μὲν θέλων πτιQuando enim Deus aut Mosem alloquitur aut Abra- σαι, καὶ περὶ ἡμῶν βουλευόμενος κτίσμα καλεί, lam promittit, tunc audientes illi respondent, hic ἐκεῖνον δὲ, ὅν δι' ἡμᾶς δημιουργεί, Υἱὸν καλεῖ καὶ quidem, Quomodo, inquiens, id sciam? ille auίδιον κληρονόμον; Εδει δὲ ἡμᾶς, ὧν ἕνεκεν καὶ tem: Mitte, inquiens, alium'. Et rursum: Si me, τοῦτον ποιεῖ; υἱοὺς μᾶλλον καλεῖσθαι. "Η δῆλον, ὅτι inquiens, interrogaverint quod illi est nomen, quid τοῦτον Υἱὸν ὄντα, τοῦτον καὶ προενθυμεῖται καὶ illis respondebo '? Horum enim uterque Verbum θέλει, δι᾿ ὃν καὶ πάντας ἡμᾶς ποιεῖ. Όταν μὲν γὰρ habet medium, et sapientiam Dei, Patris propositum ὁ Θεὸς ἢ τῷ Μωϋσῃ ὁμιλῇ, ἢ τῷ ᾽Αβραὰμ ἐπαγ cognoscentem. At quando Verbum agit et creat, γέλληται, τότε ὁ ἀκούων ἀποκρίνεται. Καὶ ὁ μὲν λέnon est illic interrogatio et responsio. In ipso γε:. Κατὰ τί γνώσομαι; δ δὲ, Προχείρισαι ἄλλον. enim Pater est, et Verbum in Patre. Sed satis est Καὶ πάλιν, Ἐὰν ἐρωτήσωσί με τί. ὄνομα αὐτῷ, velle, et protinus opus perfectum est, ut propositi τί ἐρῶ πρὸς αὐτούς; Εχει γὰρ τούτων ἕκαστος quidem ac voluntatis indicium sit illa vox, Digil, τὸν μεσιτεύοντα Λόγον, καὶ τὴν σοφίαν τοῦ Θεοῦ verbis autem illis, et factum est ita, opus per Ver- - γνωρίζουσαν τὸ βούλημα τοῦ Πατρός. Ὅταν δὲ ἐρbum et sapientiam, in qua •et `Patris voluntas est, γάζηται αὐτὸς, καὶ κτίζῃ ὁ Λόγος, οὐκ ἔστιν ἐκεῖ ſactum ostendatur. ἐρώτησις, καὶ ἀπόκρισις· ἐν αὐτῷ γάρ ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ ὁ Λόγος ἐν τῷ Πατρί· ἀλλ᾿ ἀρκεῖ τὸ βούλεσθαι, καὶ τὸ ἔργον γίνεται, ἵνα τοῦ μὲν βουλήματος ᾗ γνώρισμα, τὸ εἶπε· τῷ δὲ καὶ ἐγένετο οὕτω, τὸ ἔργον σημαίνηταί, τὸ διὰ τοῦ Λόγου καὶ τῆς συν φίας, ἐν ᾗ καὶ βούλησίς ἐστι τοῦ Πατρός. Ex eodem libro. Ir Arianos, inter quos et Samosatensis comprehenditur, quoniam et ipse censuit, Filium Dei nihil aliud esse nisi Verbum enunciatum, et mandatum divinum, quo Pate: lanquam artifex ut instrumento mechanico usus est ad rerum universitatem constituendam. Quomodo, inquiunt, Filius ab omni æternitate pos 1 Gen. IV, 8 Exod. 1, 13. • Exod. 111, Κατὰ 'Αρειανῶν, οἷς καὶ τὸν Σαμοσατέα συμ παραλαμβάνει. Καὶ γὰρ καὶ αὐτὸς λόγον προς φορικὸν, καὶ πρόσταγμα θεῖον τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ἐδογμάτιζε, τόν τε Πατέρα ἐν σχηματι τεχνίτου τούτῳ κεχρῆσθαι δίκην ὀργάνου μη χανικοῦ εἰς τὴν τοῦ ποιήματος διακόσμησιν. Πῶς, φησί, δύναται ὁ Υἱὸς ἀϊδίως συνυπάρχειν

PANOPLIA DOGMATICA. - TIT. XI. τῷ Πατρί; καὶ γὰρ καὶ οἱ ἄνθρωποι ἐξ ἀνθρώπων test simul esse cum Patre? Etenim Glii post tempus μετά χρόνον υἱοὶ γίνονται. Καὶ ὁ μὲν πατὴρ τριά χοντα τυχὸν ἐτῶν ἐστιν, ὁ δὲ υἱὸς ἀρχὴν ἔχει τότε γεννηθείς, καὶ ὅλως πᾶς υἱὸς ἀνθρώπου οὐκ ἦν πρὶν γεννηθῇ. Πάλιν δὲ ψιθυρίζουσι, Πῶς δύναται ὁ Υἱὸς Λόγο; εἶναι; ἢ ὁ Λόγος εἰκὼν τοῦ Θεοῦ; Ο γὰρ ἀνθρώπων λόγος ἐκ συλλαβῶν συγκείμενος, μόνον ἐσήμανε τὸ βούλημα τοῦ λαλήσαντος, καὶ εὐθὺς πέπαυται καὶ ἡφάνισται. Ἐκεῖνοι μὲν οὖν, ὥσπερ επιλαθόμενοι τῶν προλεχθέντων κατ' αὐτῶν ἐλέγε χων, πάλιν διαλογίζονται τοιαῦτα. Ὁ δὲ τῆς ἀλη θείας λόγος ελέγχει τούτους οὕτως· Εἰ μὲν περὶ ἀνθρώπου τινὸς λογίζονται, ἀνθρωπίνω; καὶ περὶ τοῦ λόγου αὐτοῦ, καὶ τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ λογιζέσθωσαν. Εἰ δὲ περὶ τοῦ Θεοῦ τοῦ κτίσαντος τοὺς ἀνθρώπους, μηκέτι ἀνθρωπίνως, ἀλλὰ ἄλλως ὑπὲρ τὴν τῶν ἀνθρώπων φύσιν διανοείσθωσαν. Οποιος γὰρ ἂν εἴη δ γεννῶν, τοιοῦτον ἀνάγκη καὶ τὸ γέννημα εἶναι. Καὶ ὁποῖος ἂν εἴη ὁ τοῦ λόγου πατὴρ, τοιοῦτος ἂν εἴη καὶ Ο λόγος αὐτοῦ. Ὁ μὲν οὖν ἄνθρωπος ἐν χρόνῳ γενόμενος, ἐν χρόνῳ καὶ αὐτὸς γεννᾷ τὸ τέκνον. Καὶ ἐπειδὴ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος γέγονε, διὰ τοῦτο καὶ ὁ λέ γος αὐτοῦ παύεται, καὶ οὐ μένει. Ο δὲ Θεὸς οὐχ ὡς ἄνθρωπός ἐστι· τοῦτο γὰρ εἶπεν ἡ Γραφή· ἀλλ᾽ ὤν ἐστι, καὶ ἀε! ἐστι. Διὰ τοῦτο καὶ ὁ Λόγος αὐτοῦ ὤν ἐστι, καὶ ἀϊδίως ἐστὶ μετὰ τοῦ Πατρός, ὡς ἀπαύ γασμα φωτό;. Καὶ ὁ μὲν τῶν ἀνθρώπων λόγος ἐκ συλλαβῶν ἐστι συγκείμενος, καὶ οὔτε ζῇ, οὔτε τι ἐνεργεῖ, ἀλλὰ μόνον ἐστὶ σημαντικὸς τῆς τοῦ λαο λούντος διανοίας, καὶ μόνον ἐξῆλθε, καὶ παρῆλθε μηκέτι φανούμενος, ἐπειδὴ οὐδὲ ἦν ὅλως πρὶν λαληθῆναι. Διὸ οὔτε ζῇ, οὔτε ἐνεργεῖ, οὔτε ὅλως ἄνθρω πός ἐστιν ὁ τῶν ἀνθρώπων λόγο;. Πάσχει δὲ τοῦτο, καθὰ προεἶπον, ἐπειδὴ καὶ ὁ γεννῶν τοῦτον ἄνθρω πως ἐκ τοῦ μὴ ὄντο; ἔχει τὴν φύσιν. Ο δὲ τοῦ Θεοῦ Λόγο;, οὐχ ὡς ἄν τις εἴποι, προφορικός ἐστιν, οὐδὲ ψόφος ῥημάτων, οὐδὲ τὸ προστάξαι Θεὸν τοῦτό ἐστιν Υἱός, ἀλλ' ὡς φῶς, καὶ ἀπαύγασμα οὕτως ἐστὶ γέν νημα τέλειον ἐκ τελείου. Διὸ καὶ εἰκὼν τοῦ Θεοῦ ἐστι, καὶ Θεός. Καὶ θεὸς γὰρ ἦν, φησιν, ὁ Λόγος καὶ οἱ μὲν λόγοι τῶν ἀνθρώπων οὐδέν εἰσιν εἰς ἐνέργειαν. Διὸ καὶ οὐ διὰ λόγων, ἀλλὰ διὰ χειρῶν ἄνθρωπος ἐργάζεται, ὅτι αὗται μὲν ὑπάρχουσιν, ὁ δὲ λόγος αὐτ τοῦ οὐχ ὑφίσταται. Ο δὲ τοῦ Θεοῦ Λόγος, ὡς εἶπεν Ο Απόστολος, ζῶν ἐστι, καὶ ἐνεργή;, καὶ τομώτε ρος ὑπὲρ πάσαν μάχαιραν δίστομον, καὶ διικνούμενος ἄχρι μερισμοῦ ψυχῆς καὶ σώματος. Επρεπε γάρ, ἑνὸς ὄντος τοῦ Θεοῦ, μίαν εἶναι καὶ τὴν εἰκόνα, καὶ ἕνα τὸν τούτου Λόγον, καὶ μίαν τὴν τούτου του φίαν. Διὸ καὶ θαυμάζω πως, ἑνὸς ὄντος τοῦ Θεοῦ, οὗτοι κατὰ τὰς ἰδία; ἐπινοίας πολλὰς εἰκόνας, καὶ σοφίας, καὶ λόγους ἐπενόησαν. Καὶ ἄλλον μὲν εἶναι τὸν ἴδιον καὶ φύσει Λόγον τοῦ Πατρὸς λέγουσιν, ἐν ᾧ καὶ τὸν Υἱὸν πεποίηκε· τὸν δὲ ἀληθῶ; Υἱὸν κατ' ἐπίνοιαν λέγεσθαι Λόγον, ὡς ἄμπελον, καὶ ὁδὸν, καὶ θύραν, καὶ ξύλον ζωής. Σοφίαν τε ονόματι λέγεσθαι αὐτόν φασιν, ἄλλην μεντοι εἶναι τὴν ἰδίαν καὶ ἀλη • Hebr. 19, * Ex. d. m, 14. homines ex hominibus funt; et cum, verbi causa, pater triginta annorum est, tunc filius genitus principium habet; nullusque omnime bonuinis filius erat antequam gigneretur? Rursumque garriunt ad bunc modum: Filius Verbum esse. aut Verbum inago Dei, quando verbum heminis ex syllabis constans solum loquentis cogitationem indicat, et simul ac prolatum est, dissipatur et evanescit? Isti quidem earum rationem, quibus ante confutati sunt, obliti, hæc iterum afferunt, sed veritatis verbum eos refellit hoc modo: Si de homine quopiam disserunt, humana mare de verbo, deque filio ipsius loquantur. Sin de Deo, qui homines procreavit, non humana, sed excellentiore quadam ratione de illo cogitent. Qualis enim genitor est, talis est etiam qui gignitur necessario. Et qualis ´est verbi pater, tále nimirùm est verbum ejus. Quapropter homo in tempore genitus, in tempore et ipse filium gignit. Et quoniam ex nihilo factus est homo, idcirco verbum etiam illius in nihilum redigitur et aboletur. Deus autem, ut Scriptura testatur, non est, sicut homines sunt, sed est ille, qui est, et qui semper est '. Itaque et Verbum ejus vere est, et ab omni æternitate cum Patre est, tanqnam splendor lucis. Atque hominum quidem verbum ex syllabis constat, neque vivit, neque quidquam agit, sed tantum loquentis sententiam explicat, et solum exit, et præterit, nec amplius apparet: quippe quod nec crat antequam enuntiaretur. Quare nec vivit, nec agit quidquam, nec omnino verbym hominis bomo est. Hoc autem accidit, ut ante dixi, quouiam et homo, qui verbum hoc parit, ex nihilo naturam habet. At Dei Verbum non, ut aliquis dicat, ore pronuntiatur, nec edit vocis sonum, neque quod mandatac præcipit Deus, id Filius est, sed uti lux et splendor, sic est germen perfectum ex perfecto. Quamobrem et Deus est, et imago Dei. Et Deus enin, inquit, erat Verbum. Ac hominum quidem verba re nibil sunt. Quocircanon verbis, sed manibus agunt homines. Quia manus exsistunt, verba autem nihil habent firmamenti. At Dei Verbum, ut Apostolus ait ', vivit, et efficax est, et penetrabilius omni gladio ancipiti, et pertingit usque ad divisionem animi et spiritus. Decel at enim, ut cum unus esset Deus, una item esset imago ipsius, et Verbum unum, et una sapientia. Quamob rem miror, cur isti, cum unus sit Deus, opinionis errore multas sibi imagines, et sapientias, et verba confinxerint. Atque aliud quidem proprium, et natura Verbum Patris, quo Filium etiam fecit, esse dicunt. Nam vere Filium opinione dici Verbum, sicut etiam vitis, et via dicitur, et ostium, lignum vitæ, et sapientia nomine duntaxat. Aliam enim esse veram illam Patris sapicntiam, quæ non genita cum ipso consistit, qua Filium fecit eum, quem quod illius esset sapientiæ particeps, sapientiam nomi-

EUIHYMII ZIGABENI ' navit Hoc illi dum obloquatur, nonne omni odio sunt digni? Si enim, ut ipsi putant, non quia genitus est a Patre, nec propter essentæ æternitatem Filius est, sed propter illa, quæ loquendi facultate prædita sunt Verbum est, et propter illa qua: sapientia sunt ornata, sapientia dicitur, ut virtus ob illa quæ virtutem habent: Filius item vocatus est prop. ter nos, qui a se Alii facti sumus, et propter Ala fortasse, quæ sunt, habet, ut sit. Quid igitur erit ipse? neque enim est borum quidquam, et hæc sunt duntaxat ipsius nomina, quibus propter nos decoratus est, cum exsistendi speciem tantum habeat. Verum ista diabolica est, vel deterior etiam cogitatio. Siquidem Verbum Dei nomine tantum opinantur esse, cum se ipsi vere putent exsistere. Quæ porro verborum portenta sunt ista, ut sapientiam dicant simul esse cum Patre, hanc autem Christum esse negent, sed cum multæ sint virtutes, et sapientia creatæ, Christum earum unam asserant esse, cumque cum bruchis et locustis comparent? Quid? nonne plane vafri, veteratores, malitiosique sunt qui audientes nos dicere, Verbum simul esse cum Patre, calumniantur, et, Duo ergo, inquiunt, non genita constituitis? At ipsi dicentes ipsius sapientiam non esse genitam nou auimadvertunt idem reprehensionis telum contra se posse retorqueri. Etenim isthæc ipsa eorum opinio neune plane stulta es, dum dicuxt non genitam sapientiam simul exsistentem cum Deo rsse Deum? Aliquid enim simul esse dicitur, non G quia secum, sed quia cum aliquo sit. Quemadmo dum Evangelista de Domino dicunt, Simul erat cum discipulis, non quia secun ipse, sed quia cum illis erat. Nisi vero compositum esse Deum affirmaverint, habereque sapientiam, quæ nec ipsa genita sit, connexam, et complentem ipsius essentiam, quam quidèm sapientiam mundi effectricem inducunt, ut ejus procreationem adimant Filio, et Verbi ac sapientiæ abutuntur nomine, aliudque sibi Verbum et sapientiam confingentes, verum Dei Verbum et veram ac solam Dei sapientiam negant, atque ita homines impii Manichæos imitantur. Ex eodem libro. ' 4 θινὴν σοφίαν τοῦ Πατρός, τὴν ἀγεννήτως συνυπάρ χουσιν αὐτῷ, ἐν ᾗ καὶ τὸν Υἱὸν ποιήσας ὠνόματα κατά μετουσίαν ἐκείνης σοφίαν αὐτόν. Τοῦτο δὲ καὶ μόνον φθεγξάμενοι, πῶς οὐκ ἄξιοι παντὸς μίσους εἰσίν; Εἰ γὰρ, ὡς αὐτοὶ νομίζουσιν, οὐ διὰ τὴν ἐκ Πατρός γέννησιν καὶ τὸ ἀΐδιον τῆς οὐσίας Υιός ἐστιν, ἀλλὰ διὰ τὰ λογικὰ Λόγος, καὶ διὰ τὰ σηφιζε μενα σοφία, καὶ διὰ τὰ δυναμούμενα δύναμις-λέγε ται, πάντως που καὶ διὰ τοὺς παρ' αὐτοῦ υἱσποιου μένου; Υἱὸς ἐκλήθη, καὶ τάχα διὰ τὰ ὄντα ἔχει καὶ τὸ εἶναι. Τί οὖν ἄρα λοιπόν ἐστιν αὐτός; Οὐδὲν γὰρ ἂν εἴη τούτων αὐτὸς, εἰ ὀνόματα μόνον ἐστὶν αὐτοῦ ταῦτα, καὶ μόνον τοῦ εἶναι φαντασίαν έχει δι' ἡμᾶς, καὶ τοῖς ὀνόμασι τούτοις καλλωπιζόμενος, Αλλά τοῦτο διαβολικὴ μᾶλλον ἐστιν ἀπόνοια, τάχα δὲ καὶ πλεῖον, ὅτι αὐτοὺς μὲν ἀληθῶς ὑφεστάναι θέλουσι, τὸν δὲ τοῦ Θεοῦ Λόγον ὀνόματι μόνον νομίζουσιν εἶναι.. Πῶς δὲ οὐ τερατολογία αὐτῶν καὶ ταῦτα, λέγειν μὲν σοφίαν συνυπάρχουσαν τῷ Πατρί, μὴ λέγειν δὲ ταύτην τὸν Χριστὸν, ἀλλὰ πολλὰς δυνάμεις κτιστάς, καὶ σοφίαν εἶναι, τούτων δὲ μίαν εἶναι τὸν Κύριον, τὸν καὶ τῇ κάμπῃ καὶ τῇ ἀκρίδι παρα βαλλόμενον παρ' αὐτῶν; Πῶς δὲ οὐ πανούργοι, ότι παρ' ἡμῶν μὲν ἀκούοντες συνυπάρχειν τὸν Λόγον τῷ Πατρί, γογγύζουσιν᾽ εὐθὺς φάσκοντες, Οὐκοῦν δύο ἀγέννητα λέγετε; Αὐτοὶ δὲ λέγοντες ἀγέννητον τὴν αὐτοῦ σοφίαν, οὐχ ὁρῶσι κατ' αὐτῶν φθάνουσαν, Αν αἰτιῶνται ματαίαν μέμψιν. Καὶ γὰρ κἀκείνῃ πάλιν αὐτῶν ἡ διάνοια πῶς οὐ πάνυ μωρά, λέγειν την ἀγέννητην συνυπάρχουσαν τῷ θεῷ σοφίαν αὐτὸν εἶναι τὸν Θεόν; τὸ γὰρ συνυπάρχον οὐχ ἑαυτῷ, τινὶ δὲ συνυπάρχει, ὡς περὶ τοῦ Κυρίου λέγουσιν οἱ εύ αγγελισταί, ότι συνῆν τοῖς μαθηταῖς. Οὐ γὰρ ἑαυ τῷ, ἀλλὰ τοῖς μαθηταῖς συνήν. Εἰ μὴ ἄρα σύνθετων εἴποιεν τὸν Θεὸν ἔχοντα συμπεπλεγμένην, ἢ συ πληρωτικὴν τῆς οὐσίας αὐτοῦ τὴν σοφίαν ἀγέννητον οὖσαν καὶ αὐτὴν, ἥντινα καὶ δημιουργὸν εἰσάγουσι τοῦ κόσμου, ἵνα καὶ τοῦ δημιουργεῖν τὸν Υἱὸν ἀφέλωνται. Καὶ τῷ μὲν ὀνόματι τοῦ Λόγου, καὶ τῆς σου φίας καταχρώνται, ἕτερα δὲ ἑαυτοῖς ἀναπλάττοντες ἀρνοῦνται τὸν ἀληθινὸν τοῦ Θεοῦ Λόγον, καὶ τὴν ὄντως καὶ μόνην σοφίαν τοῦ Θεοῦ, καὶ Μανιχαίους λοιπὸν ζηλοῦσιν οἱ ἄθλιοι. Quemadmodum cum audimus Joannem dicer.tem: Verbum caro factum est, non Verbum ipsum totum carnem intelligimus, sed carnem induisse, atque hominem factum esse, et cuin audimus: Christus factus est maledictum pro nobis ", et: Qui veccatum non novit, pro nobis peccatum fecit ³, non tolum esse factum maledictionen, aut peccatum intelligemus, sed maledictionem nostram, ut ait Apostolus, suscepisse, ut nos a maledictione liberaret, peccata vero nostra, ut inquit Isaias, ipsum tulisse, eaque, at Petrus ail', in corpore suo sustulisse super lignum: sic cum audiverimus illud, Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. "Ωσπερ Ιωάννου ἀκούοντες, Ο Λόγος σάρξ ἐγένετο, οὐκ αὐτὸν ὅλον σάρκα νοοῦμεν τὸν λίγον, ἀλλὰ σάρκα ἐνδυσάμενον, καὶ γενόμενον ἄνθρωπον, ἀκούοντές τε, Χριστὸς γέγονεν ὑπὲρ ἡμῶν κατ άρα, καὶ τὸν μὴ γνόντα ἁμαρτίαν ὑπὲρ ἡμῶν ἁμαρτίαν ἐποίησεν, οὐκ αὐτὸ τοῦτο ὅλον κατάραν καὶ ἁμαρτία, νοοῦμεν αὐτὸν γεγενῆσθαι, ἀλλ' ὅτι τὴν μὲν καθ' ἡμῶν κατάραν ἀνεδέξατο, ὡς εἶπεν ὁ Απόστολος, ἐξαγοράσας ἡμᾶς ἐκ τῆς κατάρας, τάς δὲ ἁμαρτίας ἡμῶν, ὡς μὲν Ησαΐας εἶπεν, ἐβάστα σεν· ὡς δὲ ὁ Πέτρος εἶπεν, ἀνήνεγκεν αὐτὰς τῷ σώματι ἐπὶ τοῦ ξύλου· οὕτως ἐὰν ἀκούσωμεν ἐν ταῖς * Joan. 2, 11. 'Gafat. m³, 13. * II Cor. v, 21. * Isa. Litt, 5. 1 Petr. 11, 21.

TIT. XI. Παροιμίαις τὸ ἔκτισεν, οὐ δεῖ κτισμα ὅλον τῇ φύσει ex Proverbiis ', creavit, non tolum natura crea- σπεῖν τὸν Λόγον, ἀλλ' ὅτι τὸ κτιστὸν ἐνεδύσατο σῶμα, καὶ ὑπὲρ ἡμῶν ἔκτισεν αὐτὸν ὁ Θεὸς εἰς ἡμᾶς, τὸ κτιστὸν αὐτῷ καταρτίσας, ὡς γέγραπται, σῶμα, ἵν' ἐν αὐτῷ ἀνακαινισθῆναι καὶ υἱοποιηθῆναι δυνηθώμεν. Τί τοίνυν ὑμᾶς ἠπάτησεν, ὦ ἀνόητοι, εἰπεῖν τὸν Κτίστην κτίσμα; ἢ πόθεν ἡγοράσατε ἑαυτοῖς τὸ καινὸν φρόνημα τοῦτο, καὶ ἐν αὐτῷ πομτεύετε; Αἱ γὰρ Παροιμίαι λέγουσι τὸ ἔκτισε, ἀλλ' οὐ λέγουσι κτίσμα τὸν Υἱὸν, ἀλλὰ γέννημα. Τὸ δὲ ἔκτισε λέγουσαι οὐκ ἐπὶ τῆς οὐσίας αὐτοῦ λέ γουσιν, ἀλλὰ πολλῶν ὁδῶν ἀρχὴν αὐτὸν γενέσθαι σημαίνουσιν. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγων. Οὐ κτίσμα ἐστίν, ἀλλὰ κτίστης μέν ἐστιν ὁ τοῦ Θεοῦ λόγος. Τότε δὲ λέγει παροιμιωδώς, "Εκτισέ με, ὅτε τὴν κτιστὴν ἐνεδύσατο σάρκα. Καὶ τοῦτο πάλιν δυνατόν ἐστι καὶ ἐξ αὐτοῦ τοῦ ῥητοῦ διανοεῖσθαι. Υἱὸς γὰρ ῶν, καὶ Πατέρα τὸν Θεὸν ἔχων, αὐτοῦ γὰρ Ιδιόν έστι γέννημα, όμως Κύριον ὀνομάζει τὸν Πατέρα, οὐχ ὅτι δοῦλος ἦν, ἀλλ' ὅτι τὴν τοῦ δούλου μορφὴν ἀνέλαβεν. Επρεπε γὰρ αὐτὸν, ὥσπερ ὄντα Λόγον ἐκ τοῦ Πατρός, Πατέρα τὸν Θεὸν καλεῖν. Τοῦτο γὰρ καὶ ἴδιον Υΐ ϋ πρὸς Πατέρα, οὕτως ἐλω θόντα τελειῶσαι τὸ ἔργον, καὶ δούλου μορφὴν λαΚόντα, Κύριον όνομάζειν τὸν Πατέρα. Καὶ ταύτην τὴν διαφορὰν αὐτὸς ἐδίδαξε μετὰ καλῆς τῆς διαστος τῆς λέγων ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις, Εξομολογοῦμαι σα, Πάτερ· εἶτα, Κύριε τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς. Ἀλλ᾿ ὥσπερ ἡμεῖς, Πατέρα καλοῦντες τὸν Κύριον, οὐκ ἀρνούμεθα τὴν κατὰ φύσιν δουλείαν αὐτοῦ γάρ ἐσμεν ἔργα, καὶ αὐτὸς ἐποίησεν ἡμᾶς, καὶ οὐχ ἡμεῖς· οὕτως ὅταν ὁ Υἱὸς τὴν τοῦ δούλου μορφὴν λαμβάνων λέγῃ, Κύριος ἔκτισε με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ, μὲ ἀρνείσθωσαν τὴν ἀϊδιότητα τῆς τούτου, θεότητος, καὶ ὅτι ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ πάντα δι' αὐτοῦ γέγονε, καὶ ἐν αὐτῷ τὰ πάντα ἔκτι σται. Τὸ δὲ ἐν ταῖς Παροιμίαις ῥητὸν, καθώς προ εἶπον, οὐ τὴν οὐσίαν, ἀλλὰ τὸ ἀνθρώπινον τοῦ Λό του σημαίνει. Εἰ γὰρ εἰς ἔργα, φησίν, ἔκτισται, φαίνεται μὴ τὴν οὐσί,ν ἑαυτοῦ σημᾶναι θέλων, ἀλλὰ τὴν εἰς ἔργα αὐτοῦ οἰκονομίαν γενομένην, ὅπερ δεύτερόν ἐστι τοῦ εἶναι. Τὰ γὰρ χτιζόμενα, καὶ γινόμενα προηγουμένως ἕνεκεν τοῦ εἶναι καὶ τοῦ ὑπάρ χειν πεποίηται, καὶ δεύτερον ἔχουσι τὸ ποιεῖν περὶ ὧν αὐτοῖς ὁ Λόγος προστάττει, ὡς ἐπὶ πάντων ἐστὶ τὸ τοιοῦτον ἰδεῖν. Ἀδὰμ γὰρ ἐκτίσθη, οὐχ ἵνα ἐργάζηται, ἀλλ᾽ ἵνα πρῶτον ὑπάρχῃ ἄνθρωπος. Μετά ταῦτα γὰρ ἔλαβεν ἐντολὴν κιβωτόν κατασκευάσαι. Καὶ ἐφ' ἑκάστου ζητῶν ταῦτα εὕροι τι; ἄν. Καὶ γὰρ καὶ Μωϋσῆς ὁ μέγας πρῶτον ἄνθρωπος γεγένηται, καὶ δεύτερον τὴν ἡγεμονίαν τοῦ λαοῦ πεπίστευται. Οὐκοῦν καὶ ἐνταῦθα τοῦτο νοεῖν ἔξεστι. Τοῦτο δὲ πάλιν καὶ τὸ Πνεῦμα προσημαίνον ἐν Ψαλμοῖς Ελεγε· Καὶ κατέστησας αὐτὸν ἐπὶ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν σου, ὅπερ καὶ περὶ ἑαυτοῦ σημαίνων ὁ Κύριός φησιν Ἐγὼ δὲ κατεστάθην βασιλεὺς • Prov. vii, 22. • Hebr. x, 5. • Luc. X, + Psal 11, G. tum Verbum debemus intelligere, sed corpus creatum suscepisse. Pro nobis enim creavit ipsum Deus, creatum ipsi, ut scriptum est ³, corpus accommodans, ut in eo possemus nos renovari, Alique feri. Quid ergo decepit vos, o stulti, ut Creatorem creatum esse diceretis? Aut unde vobis inanc istud figmentum comparastis, in quo vobis tantopere placetis et plauditis? in libro enim Proverbiorum legimus quidem, creavit, non tamen invenimus Filium creatum dici, et esse genitum, sed illud, creavit non refertur ad ejus essentiam, sed eo, ut multarum viarum initium esse factum ostendatur. Ex eodem libro." Dei Verbum non est creatum, sed creator; tunc alltem in Proverbiis se creatum dicit, cum carnem creatam induit. Quod quidem ex codem loco pot-` test intelligi. Etenim cumi Filius sit, et Deum habeat Patrem, est enim proprium germen ipsius, iamen eum Dominum vocat, non quod servus sit, sed quia servi formam accepit. Decebat enim, ut ex Patre Verbum exsistens Patrem Deum appellaret, veniens autem ad nostræ salutis opus exsequendum et servi formam sumens, Patrem vocaret Domium. Atque hanc quidem differentiam præ· clara distinctione docuit ipse Dominus: Conpieor, inquiens in Evangeliis, tibi, Pater, deinde subjiciens, Domine cali et terra *. Ac quemadmodum nos Patris nomine Dominum appellantes, naturalem non negamus servitutem, sumus enim ipsius opera, et ipse fecit nos, non autem ipsi nos ", sic quando Filius servi formam suscipiens dicit: Dominus crenvit me initium viarum suarum *, nullus ausit divinitatis ejus æternitatem negare, neque in principio Verbum esse, et omnia per ipsum fuisse facta. Nam dictum illud in libro Proverbiorum, ut monui, non essentiain Verbi, sed humanitaten) ejus significat. Cum enim se ad agendum creatum commemoret, perspicuum est, ipsum nou essentiam suam, sed curandæ salutis humanæ consilium indicare: quod quidem essentia posterius est. Que euit creantur et fiunt, ob id primum creantur et fiunt, ut sint, deinde vim habent agendi ca· quæ fuerint imperata. Iloc autem in omnibus lice! perspicere. Adamn euin creatus est, non ut ageret, sed primum ut esset homo. Tum agendi mandagum accepit. Noe autem creatus est, non propter arcain, sed at primum exsisteret, atque homo esset. Post enim jussus est arcam exædificare. Et magnus ille Moses primum homo factus est, deindo populi dux constitutus. Atque ita sigillatim potes omnia persequi. Quamobrem idem et hic licet cogitare. Hoc et Spiritus ante significans in Psalmis locutus est ad bunc modum, Et constituisti eum super opera manuum tuarum'. Quod et de scipso Dominus indicans, Ego, inquit, constitutus sum Rex ab eo super Sion montem sanctum ejus'. Quemad- ♦ Psal. xtxix, 3. * Prov. viii, 22. *Fsal. viii, 7.

modum enim cum uonti Sion illuxit forma corpo ὑπ' αὐτοῦ ἐπὶ Σιών ὄρος τὸ ἅγιον αὐτοῦ. Ωσπερ rea, non tunc initium sumpsit, sed cuni essel Vero bum Dei, et Rex sempiternus, dignatus est in hominis forına regnum suum et montem Sion illustrare, ut et eos qui tunc erant, et nos a peccati dominatu liberaret: ita super opera constitutus, non lis quæ nondum essent, sed jam exsistentibus, el regentis ac moderantis opera indigentibus præfectus est. Decebat enim, ut aliud, quam ipsa opera exsistens, imo vero ipsorum operum auctor *exsistens et procreator, eaque in se propter nos -creatos renovanda suscipiens, omnia in se recrearet. Nam cum dixisset, creavit, statim causam adjecit, opera commemoraus, ut se creatum ad agendum dicens, se ideo factum homineın ∙ostenderet, ut ea renovaret. Hic autem est divinæ Scripturæ mos, ut cum de carne per Verbum assumpla mentionem facit, causam, cur eam assumpserit, adjungat; at cum aut de sua divinitate Verbum loquitur, aut ministri ejus nuntiant, simplici et soluta oratione, et mullam causam afferente declaFant. Patris enim est splendor, et quemadmodum Pater propter nullam causam est, sic nulla splendoris causa est requirenda. Quamobrem cum scri- „ptum sit:In principio erat Verbum, et Verbum eral ‹apud Deum, et Deus erat Verbum, non est additum gropter quid. At cum legis: Verbum caro fuctum est, tunc et causam audis propter quam, nempe, Εt habitavit in nobis. Rursum Apostolus dicens, Qui cum in forma Dei esset, non addit causam, at cum dicit: Servi formam accepit, tunc eau subjicit, Humitiavit, inquiens, semetipsum usque ad mortem, mortem autem crucis ³. Idcirco enim et factum est caro, et servi formam assumpsit. Et ipse Dominus - multa parabolarum involucris tegit, ['de se autem loquens aperte dicit: Ego in Patre, et Pater in me ° ; et: Ego et Pater unum sumus; et: Qui vidit me, vidit Patrem *; et: Ego sum lux mun8 di ³; et: Ego sum veritas *. Nec singulis dictis causam adjungit, ne posterior illis quorum causa fuit, esse videatur. Necesse enim est, ut causa præcedat id, quod nisi propter ipsam, non fuisset factumn. Paulus quidem segregatus in Evangelium, quod ante promiserat Dominus per prophetas, habebat Evangelium ante se, cujus Evangelii minister est factus, el Joannes delectus, ut præiret ante Dominum, an-, te se Dominum habuit. Dominus vero, qui nullam habet ante se causam, ut Verburo sit, nisi quod Patris est Filius, et unigenita sapientia, quando fit homo, tunc affert causam, propter quam est carnem gestaturus. Antequam enim homo fiat, præcedit hominum utilitas, sine qua carnem non induisset. Quæ autem fuerit causa, propter quam factus est homo, declarat ipse: Descendi, inquiens, de cœlo, non ut facerem voluntatem meam, sed woluntatem ejus, qui misit me, ut omne quod dedit mihi Pater, non perdam ex eo, sed suscitem`illud in δὲ ὅτε ἐπέλαμψε σωματικῶς τῇ Σιών, οὐκ ἀρχὴν εἶχεν, ἀλλὰ ὧν Λόγος τοῦ Θεοῦ καὶ ἀΐδιος βασιλεύς, κατηξίωσεν άνθρωπίνως ἐπιλάμψαι την βασιλείαν αὐτοῦ, καὶ τῇ Σιών, ἵνα ἀπὸ τῆς βασιλευούση; ἐν αὐτοῖς ἁμαρτίας λυτρωσάμενος αὐτούς τε καὶ ἡμᾶς ποιήσῃ ὑπὸ τὴν πατρικὴν βασιλείαν αὐτοῦ, οὕτω καθιστάμενος εἰς τὰ ἔργα, οὐκ εἰς τὰ μηδέ πω ὄντα, ἀλλ᾽ εἰς τὰ ἤδη ἔντα, καὶ δεόμενα διορθώσεως καθ (σταται. Έπρεπε γὰρ ἄλλον αὐτὸν ὅ τα τῶν ἔργων, καὶ μᾶλλον δημιουργὸν ὄντα αὐτῶν, καὶ τὴν τού των ανανέωσιν εἰς ἑαυτὸν δέξασθαι, ἵνα αὐτοῦ και ζομένου εἰς ἡμᾶς τὰ πάντα εἰς ἑαυτὸν ἀνακείσῃ. Καὶ γὰρ λέγων ἔκτισεν, εὐθὺς καὶ τὴν αἰτίαν ἐπο ήγαγε λέγων, τὰ ἔργα, ἵνα τὸ εἰς ἔργα κτίζεσθαι, τὸ γίνεσθαι ἄνθρωπον δηλώσῃ, εἰς ἀνανέωσιν τού των. Καὶ τοῦτο ἔθος ἐστὶ τῇ θείᾳ Γραφῇ. Όταν μὲν γὰρ σημαίνῃ τὴν κατὰ σάρκα γέννησιν τοῦ Λόγου, τίθησι καὶ τὴν αἰτίαν, δι' ἣν γέγονεν ἄν θρωπος· ὅταν δὲ περὶ τῆς θεότητος αὐτοῦ αὐτὸς λέγῃ, καὶ οἱ τούτον θεράποντες ἀπαγγέλλωνι, πάντα ἀπλῃ λέξει, ἀπολελυμένῃ τῇ διανοίᾳ, καὶ οὐκ δὲ μετὰ συμπεπραγμένης αιτίας λέγεται. Τοῦ γὰρ Πατρός ἐστιν ἀπαύγασμα. Ωσπερ γὰρ ὁ Πατήρ οὐ διά τινα αἰτίαν ἐστὶν, οὕτως οὐδὲ τοῦ ἀπαυγάσματ τος τούτου χρὴ ζητεῖν αἰτίαν. Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Δύσ γος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος, γέγραπται, καὶ οὐκ ἔχει τὸ διατί. Ὅτε δὲ ὁ Λόγος σάρξ ἐγένετο, τότε καὶ τὴν αἰτίαν τίθησι, δι' Ο ἣν γέγονε, λέγων, Καὶ ἐσκήνωσεν· ἐν ἡμῖν. Πάλιν δὲ ὁ ᾿Απόστολος λέγων, "Ος εν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρ χων, οὐκ ἔθηκε τὴν αἰτίαν, εἰ μὴ ὅτε τὴν μορφὴν ἔλαβε τοῦ δούλου. Τότε γὰρ ἐπιφέρει λέγων, Ετα πείνωσεν ἑαυτὸν μέχρι θανάτου, θανάτου & σταυροῦ. Διὰ ταῦτα γὰρ καὶ σὰρξ ἐγένετο, καὶ μορφὴν ἔλαβε δούλου. Αὐτός τε ὁ Κύριος πολλὰ μὲν ἐν Παροιμίαις λελάληκε, περὶ δὲ ἑαυτοῦ σημαίνων ἀπολελυμένως εἴρηκεν, Ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ, καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί· καὶ, Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐσμεν καὶ, Ο θωρακὼς ἐμὲ ἑώρακε τὸν Πατέρα· και, Εγώ εἰμι τὸ φῶς τοῦ κόσμου· και, 'Εγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια, οὐ τιθεὶς ἐφ᾽ ἑκάστου τὴν αἰτίαν, οὐδὲ τὸ διατί, ἵνα μὴ δεύτερος ἐκείνων φαίνηται, ὧν χάριν καὶ γέγονεν. 'Ανάγκη γὰρ προηγεῖσθαι τὴν αἰτίαν τούτου, ἧς ἄνευ οὐκ ἂν οὐδὲ αὐτὸς ἐγεγόνει. Παῦλος γοῦν ἀφωρισμένο; εἰς εὐαγγέλιον, δ προς επηγγείλατο ὁ Κύριος διὰ τῶν προφητῶν, εἶχε πρό ἑαυτοῦ τὸ εὐαγγέλιον, οὗ καὶ γέγονε διάκονος. Καὶ Ἰωάννης μὲν προχειρισθεὶς εἰς τὸ προοδεῦσαι τοῦ Κυρίου, πρὸ ἑαυτοῦ εἶχε τὸν Κύριον. Ὁ δὲ Κύριος οὐκ ἔχων πρὸ ἑαυτοῦ αἰτίαν τοῦ εἶναι Λόγος, ἡ μόν νον, ὅτι τοῦ Πατρός ἐστι γέννημα, καὶ σοφές μονο γενής, ὅταν ἄνθρωπος γένηται, τότε καὶ τὴν αἰτίαν τίθησι, δι᾿ ἣν μέλλει σάρχα φορεῖν. Προηγείται γάρ τοῦ γενέσθαι αὐτὸν ἄνθρωπον ἡ τῶν ἀνθρώπων χρεία, ἧς ἄνευ οὐκ ἂν ἐνεδύσατο σάρκα. Τίς δὲ ἡ χρεία, δι' ἣν γέγονεν ἄνθρωπος, αὐτὸς μὲν ὁ Κύριος Philipp. ut, 6-8. • Joan. xiv, 10. • Joan. x, 30. * Joan. xiv, 9. ³ Joan. viii, 12. • Joan. xiv,

ΤΙΤ. ΧΙ. ut omnis qui videt Filium, et credit in eum, habcal vitam æternam, et ego suscitem eum in novissimo die '. Εt rursum: Ego, inquit, veni luz in mandum, ut omnis qui credit in me non maneat in tenebris '. - Ει rursum in Evangelio Joannis: Ego, inquit, ad hoc nalus sum, et ad hoc veni, ut testimonium perhibeam veritatt ³. Joannes autem scripsit Propterea apparuit Filius Dei, ut dissolvat opera diaboli *: Ut testimoniun igitur perhiberet. et mortem pro nobis subiret, et solveret opera diaboli, venit Servator. Hæc est causa adventns ejus in carne.- Resurrectio enim non fuisset, misi fuisset mors, nec mors, nisi corpus mortale suscepisset. Id ab ipso didicerat Apostolus, propterea dixit: Quoniam pueri participes erant carnis el sanguinis, et ipse similiter carnis el sanguinis parti· ceps factus est, ut per mortem destrueret eum qui kabebat mortis imperium, id est, diabolum Quod si propter nos, von autem propter se creatur, ipse creatus non est, sed carnem nostram creatam indutus hæc dicit. Quemadmodum enim -infirmitates nostras suscipiens, dicitur ipse infirmus, cum tamen infirmus et imbecillus non sit, quippe qui virtus est Dei, et peccatum pro nobis factus est, et maledictum, cum tamen ipse non peccaverit, sed peccata et maledictiones nostras ipse tulerit, sic non in seipso creans dici.: Domniny's creavit me, cum tamcn ipse creatus non sit. σημαίνων έλεγε ταύτην· Καταβέβηκα ἐκ τοῦ οὐ- novissimo die. Hæc est enim voluntas Patris mei, μανοῦ, οὐχ ἵνα ποιῶ τὸ θέλημα τὸ ἐμὸν, ἀλλὰ τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντός με, ἵνα πᾶν ὃ δέδωκέ μοι, μὴ ἀπολέσω ἐξ αὐτοῦ, ἀλλὰ ἀναστήσω αὐτὸ ἐν τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ. Τοῦτο γὰρ τὸ θέλημα τοῦ Πατρός μου, ἵνα πᾶς ὁ θεωρῶν τὸν Υἱόν, καὶ πιστεύων εἰς αὐτὸν, ἔχῃ ζωὴν αἰώνιον, καὶ ἐγὼ ἀναστήσω αὐτὸν ἐν τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ. Καὶ πάλιν· Εγώ φῶς εἰς τὸν κόσμον ἐλήλυθα, ίνα πᾶς ὁ πιστεύων εἰς ἐμὲ ἐν τῇ σκοτίᾳ μὴ μείνῃ. Καὶ πάλιν ἐν τῷ κατὰ Ἰωάννην φησίν· 'Εγώ εἰς τοῦτο γεγένημαι, καὶ εἰς τοῦτο· Ελήλυθα εἰς τὸν κόσμον, ἵνα μαρτυρήσω τῇ ἀληθείᾳ. Ο δὲ Ἰωάννης ἔγραψεν· Εἰς τοῦτο ἐφανερώθη ὁ Υἱὸς τοῦ θεοῦ, ἵνα λύσῃ τὰ ἔργα τοῦ διαβόλου. Διὰ τὸ μαρτυρήσαι ἄρα, καὶ ὑπὲρ ἡμῶν ἀναδέξασθαι θάνατον, καὶ διὰ τὸ ἀναστῆσαι τοὺς ἀνθρώπους, καὶ λύσαι τὰ ἔργα τοῦ διαβόλου ἐλήλυθεν ὁ Σωτήρ. Καὶ αὕτη ἐστὶν ἡ αἰτία τῆς ἐνσάρκου παρουσίας αὐτοῦ. ᾿Αλλω; γὰρ ἀνάστασις οὐκ ἂν ἐγένετο, εἰ μὴ θάνατος ἐγεγόνει. Θάνατος δὲ πῶς ἐγεγόνει, εἰ μὴ τὸ ἀποθνήσκον ἐσχήκει σῶμα; Τοῦτο μαθὼν παρ' αὐτοῦ καὶ ὁ ᾿Απόστολος ἔλεγεν· Ἐπεὶ οὖν τὰ παι δία κεκοινώνηκε σαρκὸς, καὶ αἵματος, καὶ αὐτὸς παραπλησίως μετέσχε τῶν αὐτῶν, ἵνα διὰ τοῦ θα νάτου καταργήσῃ τὸν τὸ κράτος ἔχοντα τοῦ θανά του, τουτέστι τὸν διάβολον. Εἰ δὲ οὐ δι' ἑαυτὸν, ἀλλὰ δι' ἡμᾶς κτίζεται, οὐκ ἔστιν ἄρα αὐτὸς κτίσμα, ἀλλὰ τὴν ἡμῶν ἐνδυσάμενος σάρκα ταῦτα λέγει. Ωσπερ γὰρ τὰς ἀσθενείας ἡμῶν δεχόμενος λέγεται αὐτὸς ἀσθενεῖν, καίτοι μὴ ἀσθενῶν αὐτὸς, δύναμις γάρ ἐστι τοῦ Θεοῦ, ἁμαρτία τε ὑπὲρ ἡμῶν γέγονε, καὶ κατάρα, καίτοι μὴ ἁμαρτήσας αὐτὸς, ἀλλ' ὅτι τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν, καὶ τὴν κατάραν ἐβάστασεν αὐτός· οὕτως ἡμᾶς ἐν ἑαυτῷ κτίζων λέγει· Κύριος έκτισέ με, καίτοι κτίσμα μὴ ὢν αὐτός. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ Λογου. Εἰ μὲν τῇ φύσει καὶ τῇ οὐσίᾳ κτίσμα ὁ Λόγος, καὶ μὴ διαφορὰ ἦν τοῦ γεννήματος πρὸς τὸ κτίσμα, οὐκ ἂν ἐπήγαγε τὸ Γεννᾷ με, ἀλλ' ἀρκεῖτο τῷ ἔκτισεν, ὡς τῆς λέξεως ταύτης σημαινούσης τὸ ἐγέννησεν· νῦν δὲ εἰρηκώς· Εκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ, ἐπήγαγεν οὐχ ἁπλῶς τὸ Γεννά με, ἀλλὰ μετὰ συμπλοκῆς τοῦ, δὲ, συνδέσμου, ὡς ἀσφαλιζόμενος ἐν τούτῳ τὴν ἐκ τοῦ ἔκτισε λέξιν λέγων· Πρὸ δὲ πάντων βουνῶν γεννά με. Τὸ γὰρ γεννᾷ με τῷ ἔκτισε συμπεπλεγ μένως ἐπιφερόμενον, μίαν ποιεῖ τὴν διάνοιαν· καὶ δείκνυσιν, ὅτι τὸ μὲν ἔκτισε διά τι εἴρηκε, τὸ δὲ γεννᾷ με πρὸ τοῦ ἔκτισέν έστιν. Ωσπερ γὰρ εἰς ἔμπαλιν εἰρήκει Κύριος γεννᾷ με, καὶ ἐπέφερε, Πρὺ δὲ πάντων βουνῶν ἔκτισέ με, πάντως προς ηγεῖτο τοῦ ἐγέννησε τὸ ἔκτισεν, οὕτως εἰρηκώς πρῶτον ἔκτισεν, εἶτα ἐπαγαγών· Πρὸ δὲ πάντων βουνών γεννᾷ μιε, ἐξ ἀνάγκης δείκνυσι προηγεί σθαι τὸ ἐγέννησε τοῦ ἔκτισε. Καὶ γὰρ καὶ λέγων· Πρὸ πάντων γεννᾷ με, ἄλλον εἶναι ἑαυτὸν σημαί νει τῶν πάντων· 'Αλλ' ἐπὶ μὲν τοῦ ἔκτισε κεῖται ἀρχὴν ὁδῶν, ἐπὶ δὲ τοῦ γεννᾷ με, οὐ κεῖται ἀρχὴν γεννα με, ἀλλὰ πρὸ πάντων γεννᾷ με. Ὁ δὲ πρὸ 1 Joan. vi, 58-40. * Joan. xit, 46. PATROL. GR. CXXX. Ex codem libro. Si natura aique essentia Verbum esset res procreata, et inter rem procreatam et Filium nihil interesset, non addidisset illud: Gignit me; ned ei fuisset satis dixisse: Creavit me. Siquidem hæc vox etiam gignendi significationem contineret. Nunc autem cum dixerit: Creavit me initium viarum suarum ad opera sua, addit: Gignit me. Neque id simpliciter, sed ad muniendam vocem illam: Creavit, hoc veluti vinculuın subnectit: Ante omnes colles gignit me. Hoc enim: Gignit me, cum illo, Creavit me, conjuncte prolatam hanc habet significationem, ut et Creavit, propter aliquid dictum sit, et Gignit, antecedat illud: Creavit. Quemadmodum enim si dixisset, Gignit me: deinde subjecisset: Ante omnes colles creavit me, intelligeremus omnino, hoc Creavit, illi, Gignit, antecedere; sic cum dixerit prius, Creavit, deinde adjunxerit: Ante omnes colles gignit me, hoc Gignit, illi Creavit præcedere necessario demonstratur, Nam cum dicat: Ante omnes gignit me, significat se aliud esse quam omnes sint. Atxum dicit: Creavit me, subjicit: Initium viarum suarum. Quod illi: Gignit me, non est adjunctum, sed potius additum est: Ante omnes. 37 • 1 Juan. 111, 8. * Hebr. u, 14. 3 J... ΧΥΠΙ,

Quot autem ante omnes est, non est initium om-Α πάντων ὤν, οὐκ ἔστιν ἀρχὴ τῶν πάντων, ἀλλὰ ἄλλος nium ita ut unum ex illis sit, sed ab omnibus die versuin. Quod si ab omnibus diversum est, in quibus et initium omnium intelligitur, perspicuum est ab omnibus rebus procreatis diversum esse. Sicut enim homines Dei Spiritum accipientes, per ipsum Spiritum Qunt filii Dei, sic Dei Verbum carnem hominum induens et creari et Geri dicitur. In quo lamen primogenitus e nobis vocatur, et est. Quandoquidem ommibus bominibus propter Adamui peccatum damnatis, et pereuntibus, caro illius, utpote Verbi corpus effecta, prima ex omnibus servata et liberata est. Nos autem deinceps uti corporis ejus consortes servamur. Cum illo namque corpore et dux noster Dominus in regiuni cœlorum ingressus ἐστὶ τῶν πάντων. Εἰ δὲ ἄλλος ἐστὶ τῶν πάντων, ἐν οἷς καὶ ἡ ἀρχὴ τῶν πάντων σημαίνεται, δῆλον, ὅτι ἄλλος ἐστὶ τῶν κτισμάτων. "Ωσπερ γὰρ οἱ ἄνθρωποι λαμβάνοντες τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ γίνονται τέκνα θεοῦ δι' ἑαυτοῦ, οὕτως ὁ Λόγος τοῦ Θεοῦ, ὅτε καὶ αὐτὸς ἐνεδύσατο τῶν ἀνθρώπων τὴν σάρκα, τότε λέγεται καὶ κτίζεσθαι, καὶ πεποιῆσθαι. Ἀλλὰ καὶ ἐν τούτῳ πρωτότοκος λέγεται; καὶ ἔστιν ἡμῶν, ἐπειδὴ πάντων τῶν ἀνθρώπων ἀπολλυμένων κατὰ τὴν παράβασιν τοῦ ᾿Αδάμ, πρώτη τῶν ἄλλων ἐσώθη, καὶ ἠλευθε ρώθη ἡ ἐκείνου σὰρξ, ὡς αὐτοῦ τοῦ Λόγου σῶμα γενομένου. Καὶ λοιποὶ ἡμεῖς ὡς σύσσωμοι τυγχά νοντες κατ' ἐκεῖνον σωζόμεθα. Ἐν ἐκείνῳ γὰρ ἡμῶν est, et ad Patrem suum accedit, Ego sum, inquiens, καὶ ὁδηγὸς ὁ Κύριος εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν, via, et ostium, el per me oportet omnes introire. In eamdem sententiam. Quoniam pererat prima illa per Adamum via, nec amplius in paradisum teùdebamus, sed ad mortem deflexeramus, audieramusque, Terra es, et in terram teverteris 1; idcirco clementissimum Dei Verbum, volente Patre, creatam carnem induit, ut quam primus homo, violata lege, morte affecerat, eilem, sui corporis sanguine, vitam redderet 1 nobisque viam novam et viventem per vetumen, ut ait Apostolus ", id est pen carnem suam, innovaret, Quod idem alibi his verbis significat: Si qua in Christo nova creatura, vetera transierunt, ecce omnia nova facta sunt ³. Si porro nova creatura facta est, wane inter novas has res creatas primum aliquem G καὶ πρὸς τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα γίνεται, λέγων· 'Εγώ εἰμι ἡ ὁδος, καὶ θύρα, καὶ δι' ἐμοῦ δεῖ πάντας εἰσελθεῖν. Εἰς τὸ αὐτὸ ῥητόν. Επειδήπερ ἡ πρώτη ὁδὸς ἡ διὰ τοῦ Ἀδὰμ ἀπώ λετο, καὶ ἀντὶ τοῦ παραδείσου ἐξεκλίναμεν εἰς τὸν θάνατον, ἠκούσαμέν τε, Γῆ εἶ, καὶ εἰς γῆν ἀπελεύ· σῃ, διὰ τοῦτο ὁ φιλάνθρωπος τοῦ Θεοῦ λόγος βου λήσει τοῦ Πατρὸς ἐνδιδύσκεται τὴν κτισθεῖσαν σάρκα, ἵνα ἣν ἐνέκρωσεν ὁ τοιοῦτος ἄνθρωπος διδ της παραβάσεως, ταύτην αὐτὸς ἐν τῷ αἵματι τοῦ Ιδίου σώματος ζωοποιήσῃ, καὶ ἐγκαινίσῃ ἡμῖν ὁδὸν πρόσφατον καὶ ζῶσαν, ὡς εἴρηκεν ὁ ᾿Απόστολος, διὰ τοῦ καταπετάσματος, τουτέστι διὰ τῆς σαρκὸς αὐτ τοῦ, ὅπερ καὶ ἐν ἑτέρῳ σημαίνων φησὶν, Ὥστε εἴ τις ἐν Χριστῷ καινή κτίσις, τὰ ἀρχαῖα παρῆλθεν, ιδού γέγονε τὰ πάντα καινά. Εἰ δὲ καινή κτίσις γέγο νεν, ἔδει ταύτης τῆς κτίσεως πρῶτόν τινα εἶναι. Ανθρωπος μὲν οὖν ψιλός και μόνον χοϊκός, οἶκ γεγόναμεν ἡμεῖς ἐκ τῆς παραβάσεως, οὐκ ἠδύνατ εἶναι. Καὶ γὰρ ἐν τῇ πρώτῃ κτίσει άπιστοι γεγόνασιν οἱ ἄνθρωποι, καὶ δι' αὐτῶν ἀπώλετο ἡ πρώτη ἡ ὁδός. Χρεία δὲ ἦν ἄλλου τοῦ ἀναντοῦντος τὴν πρώτην, καὶ τὴν κοινὴν γενομένην διατηροῦντος. Οὐκοῦν οὐχ ἕτερός τις, ἀλλ' ὁ Κύριος ἀρχὴ τῆς καινῆς κτίσεως κτίζεται, καὶ ὁδός. Καὶ εἰσ κότως λέγει· Κύριος έκτισέ με ἀρχὴν ἐδων αὐτοῦ, ἵνα μὴ κατὰ τὴν πρώτην ἐκείνην ὁ ἄν esse oportuit: atqui merus homo tantummodo terrestris, quales nòs post violatam legem facti sumus, is esse non poterat. Namque in' prima creatione infideles facti sunt homines, ac per eos prior via periit. Alio igitur opus erat qui et primam renovaret, et novam factam conservaret. Itaque non aliquis alius, sed Dominus mira benigni tale principium novæ creaturæ creatur via; unde jure merito ait: Dominus creavit me principium viarum suarum in opera sua, ut non jain secundum priorem illam vivat homo, sed ut exsistente jam principio nove creatura, Christumque cjus viarum principium habentes, ipsum deinceps θρωπος πολιτεύηται, ἀλλ' ὡς ἀρχῆς οὔσης και sequamur dicentem: Ego sum via *. Id ipse beatus docet Apostolus in Epistola ad Colossenses, dicens: Ipse est caput corporis Ecclesia, qui est principium, primogenitus ex mortuis, ut sit in omnibus ipse primatum tenens *.Cum enim Salvator hac ratione secundum carnem creatus sit, eorumque qui recreantur factus fuerit principium, ac nostrum habeat primitias, humanam scilicet carnem quam assumpsit; convenienter post ipsum futurus creatur populus, de quo ait David: Scribantur hæc in genevationem alteram, et populus qui creabitur, laudabit Dominum; et rursus psalmo vicesimno primo, 1 Genes. 111, 19. • Hebr. x, 20. * II Cor. v, 17. • Ps.il. ci, 19. νῆς κτίσεως. Καὶ τὸν Χριστὸν ἔχοντες ἀρχὴν ὁδῶν, τούτῳ λοιπὸν ἀκολουθοῦμεν λέγοντι· Ἐγὼ εἰμι ἡ ὁδός. Τοῦτο γὰρ καὶ ὁ μακάριος Απόστολος διδάσκων ἐν τῇ πρὸς Κολοσσαεῖς ἔλεγεν· Αὐτός ἐστιν ἡ κεφαλὴ τοῦ σώματος τῆς Ἐκκλησίας, ὃς ἐστιν ἀρχὴ πρωτότοκος ἐκ τῶν νεκρῶν, ἵνα γένηται ἐν πᾶσιν αὐτὸς πρωτεύων: Τοῦ γὰρ Σωτήρ ρος οὕτω κατὰ σάρκα κτισθέντος, καὶ ἀρχῆς γε νομένου τῶν ἀνακτιζομένων, καὶ ἔχοντος ἡμῶν τὴν ἀπαρχήν, ἣν προσέλαβεν ἀνθρωπίνην σάρκα, έχει λούθως μετ' αὐτὸν, καὶ ὁ μέλλων λαὸς κτίζεται, λέγοντος τοῦ Δαβίδ· Γραφήτω αὕτη εἰς γενεὰν • Prov. viii, 22. ▪ Joan. xiv, 6. • Coloss.!,

PANOPLIA DOGMATICA. — TIT. XI. ἑτέραν, καὶ λαὸς ὁ κτιζόμενος αἰνέσει τὸν Κύ- Annuntiabitur Domino generatio ventura, et annuaριον. Καὶ πάλιν ἐν τῷ κα' ψαλμῷ, Αναγγελήσε καὶ τῷ Κυρίῳ γενεὰ ἡ ἐρχομένη, καὶ ἀναγγελοῦσι τὴν δικαιοσύνην αὐτοῦ λαῷ τῷ τεχθησομένῳ, ἐν ἐποίησεν ὁ Κύριος. Οὐκ ἔτι γὰρ ἀκουσόμεθα • Η δ' ἂν ἡμέρᾳ φάγησθε ἀπ' αὐτοῦ, θανάτῳ ἀποθα γεῖσθε· ἀλλ᾽ Οπου εἰμὶ ἐγώ, καὶ ὑμεῖς ἔσεσθε. Ωστε λέγειν ἡμᾶς, Αὐτοῦ γάρ ἐσμεν ποίημα κτισθέντες ὑπ' αὐτοῦ ἐπὶ ἔργοις ἀγαθοῖς. Πάλιν δὲ ἐπειδὴ τὸ ἔργον τοῦ Θεοῦ, τουτέστιν ὁ ἄνθρωπος τέλειος κτισθεὶς, ἐλλιπής γέγονε διὰ τῆς παραβάσεως, καὶ γέν γινε τῇ ἁμαρτία νεκρός, ἀπρεπε; δὲ ἦν μένειν τὸ ἔργον τοῦ Θεοῦ ἀτελὲς, διὸ καὶ ἐδέοντο πάντες οἱ ἅγιος περὶ τούτου λέγοντες ἐν τῷ ολζ' ψαλμῷ· Κύριε, τὰ ἔργα τῶν χειρῶν σου μὴ παρίδης, διὰ τοῦτο ὁ τέλειος τοῦ Θεοῦ λόγος τὸ ἀτελὲς περιτίθεκαι σῶμα, καὶ λέγεται εἰς τὰ ἔργα κτίζεσθαι, ἵνα ἀνθ' ἡμῶν τὴν ὀφειλὴν ἀποδοὺς τὰ λείποντα τῷ ἀνθρώπες δι' ἑαυτοῦ τελειώσῃ, ἔλειπε δὲ αὐτῷ ἡ ἀθα νισία, καὶ ἡ εἰς τὸν παράδεισον ὁδός. Καὶ τοῦτό ἐστι τη λεγόμενον παρὰ τοῦ Σωτῆρος· Τὸ ἔργον έτελείωσα, δ δέδωκάς μοι, ἵνα ποιήσω. Καὶ πάλιν· Τὰ ἔργα, ο δέδωκέ μοι ὁ Πατὴρ, ἵνα τελειώσω, αὐτὰ, ταῦτα τὰ ἔργα & ἐγὼ ποιῶ, μαρτυρεῖ περί ἐμοῦ. δὲ λέγει ἐνταῦθα ἔργα δεδωκένα: τὸν Πα τέρα εἰς τελείωσιν, ταῦτά ἐστιν εἰς ἃ κτίζεται, λέγων ἐν τοῖς Παροιμίαις· Κύριος ἔκτισε με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ, εἰς ἔργα αὐτοῦ. Ἴσον γάρ ἐστιν, εἰ εἶπεν· Είναι μοι ὁ Πατήρ τὰ ἔργα εἰς τὸ τελειῶσαι. Τότε γὰρ ἐὰ τὸ γεγενῆσθαι διὰ τῆς παραβάσεως ἀτελῆ καὶ χωλὰ τὰ ἔργα, λέγεται σωματικῶς, ὅτι κτίζεται, δια τελειώσας αὐτὰ, καὶ ὁλόκληρα ποιήσας, παραστήσῃ τῷ Πατρὶ τὴν Ἐκκλησίαν, ὡς εἶπεν ὁ ᾿Από στολες, μὴ ἔχουσα σπίλον, ή ρυτίδα ή τι τῶν τοιούτων, ἀλλ᾽ ἵνα ἡ ἁγία καὶ ἄμωμος. Τετελείωται οὖν ἐν αὐτῷ, καὶ ἀποκατεστάθη ὥσπερ ἦν, καὶ κατὰ τὴν ἀρχὴν γεγονὸς τὸ ἀνθρώπινον γένος, καὶ μεῖζον μᾶλλον χάριτι. 'Αναστάντες γὰρ ἐκ νεκρῶν, οὐκ ἔτι φοβού μεθα θάνατον, ἀλλ' ἐν Χριστῷ βασιλεύομεν ἀεὶ ἐν τοῖς οὐρανοῖς. Τοῦτο δὲ γέγονεν, ἐπειδὴ αὐτὸς ὁ τοῦ Θεοῦ, Λόγος ἴδιος καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς ὤν, ἐνεδύσατο σάρκα, καὶ γέγονεν ἄνθρωπος. Εἰ γὰρ κτίσμα ῶν, ἐγεγόνει ἄνθρωπος, Εμενεν οὐδὲν ἧττον ὁ ἄνθρωπος, ὥσπερ καὶ ἦν, οὐ συναφθεὶς τῷ Θεῷ. Πῶς γὰρ ἂν ποίημα ὢν με ποιήματος συνάπτοιτο τῷ κτίσαντι; Η ποία βοήθεια παρὰ τῶν ὁμοίων τοῖς ὁμοίοις γένοιτ' ἂν, δεομένων καὶ αὐτῶν τῆς αὐτῆς βοηθείας; Πῶς δὲ, εἴσ περ κτίσμα ἦν ὁ Λόγος, τὴν ἀπόφασιν τοῦ Θεοῦ λῦσαι δυνατὸς ἦν, καὶ ἀφεῖναι τὰς ἁμαρτίας, γεγραμμένου παρὰ τοῖς προφήταις, ὅτι τοῦτο Θεοῦ ἐστι; Τίς γὰρ θεός, ὥσπερ σὺ, ἐξαίρων ἁμαρτίας, καὶ ὑπερβαίτων ἀνομίας; Ὁ μὲν γὰρ Θεὸς εἶπε· Γῆ εἶ, καὶ εἰς τήν ἀπελεύσῃ· οἱ δὲ ἄνθρωποι γεγόνασι θνητοί. Πῶ; πάνυν οἷόν τε ἦν παρὰ τῶν γενητῶν λυθῆναι τὴν ἀπόφασιν; Έλυσεν οὖν αὐτὴν ὁ Κύριος, ὡς εἶπεν αὐτό;" ᾿Εὰν μὴ ὁ γιὸς ὑμᾶς ἐλευθερώσῃ, καὶ ἔδειξεν ἀληθῶς ὁ γιὸς ἐλευθερώσας, ὅτι οὐκ ἔστι κτίσμα, οὐδὲ τῶν γε- · Peal. Στι, 39. • Genes. L 17. • Joan. xiv, 3. • Mich. vu, 18. Joan. y, 36. Ephes. v, 27. tiabunt justitiam ejus populo qui nascetur, quem fecit Dominus 1. Nec enim amplius audituri sumus: Quacunque die comederitis ex eo, morte moriemini ^; sed, Ubi sum ego, et vos eritis: adeo ut jam dicere liceat: Ipsius enim factura sumus, creati in operibus bonis *. Præterea postquanı opus Dei, id est homo, perfectus creatus, prævaricatione inops effectus est, et peccato mortuus; cum item dedeceret opus Dei imperfectum rem:\- nere, unde fit ut omnes sancti psalmo centesimo trigesimo septimo Deum lac de re ita precentur, Domine, retribues pro me; Domine, opera manuum tuarum ne despicias idcirco perfectum Dei Verbum, corpus imperfectum induit; atque in opera creari dicitur, ut pro nobis debito soluto, ea quæ homini deerant, per seipsum expleret atque perficeret. Deerant autem Domini iminortalitas et via ad paradisum. Hoc ipsum Salvator his verbis indicat: Ego te glorificavi in terra: opus per - feci quod faciendum mihi dedisti. Et iterumn: Opera quæ Pater mihi perficienda dedit: ipsa opera quæ facio, testimoniuni perhibent de me F. Opera porro quæ sibi Patrem perficienda dedisse declarat, ipsa illa sunt in quæ creatur, ut in Proverbits ait: Dominus creavit me principium viarum suarum in opera sua. Nam idem est dicere, dedit mihi Pater opera, et, creavit me Dominus in opera. Tunc eniın quod opera inperfecta et mutila peccato facta fuerant, creari secundum corpus dicitur, ut illis perfectis atque in integrum statum restitutis, Ecclesiam Patri exhiberet non habentem maculam, ut ait Apostolus, aut rugam, aut aliquid hujusmodi, sed ut sit sancta et immaculata ª. In illo ergo perfectum est hominum genus, qualeque initio factum fuerat vel potius ampliore cum gratia restitutum atque reparatam est. Siquidem ex mortuis excitati, mortem non amplius pertimescimus, sed in Christo semper in cœlis sumus regnaturi. Quod ideo conse quiniur, quod ipsum Dei Verbum proprium atque ex parte genitum carnem induit factusque homo est. Nam si creatam cum baberet naturam, factus postea fuisset homo, Idem profecto quod antea mansisset hominum genus, neque cum Deo conjunctum fuisset. Qui enim res facta per rem factam cum Creatore conjungi posset? Aut quid auxilik similibus posset dari a similibus, cum ipsa eodem auxilio indigeant? Qui vero, si Verbum res crealesset, posset Dei sententiam abrogare, peccatumque dimittere, cum hoc Dei proprium esse scripserint prophetæ? Nam, Quis, Deus, simīlis tui, qui aufers peccata, el transcendis iniquitates? Siqui dein Deus dixit: Terra es, et in terram reverteris 10, eaque causa est cur homines facti mortales fuerint: quomodo sententiam hanc possent res factæ solvere? Verum ipse solvit Dominus, ut idem ipse ait: Nisi Filius vos liberaverit ", vercque ostendit • Ephes. u. 10. • Psal.cxxxv|, 8. ** Ġen. 111, 29. 11 Joan, vili, 36. Joan. xvii,

Filius liberator sc nec creatum nec factum esse, νητῶν, ἀλλὰ ἴδιος, καὶ εἰκὼν τῆς τοῦ Πατρὸς οὐ sed naturæ Patris, qui sententiam illam initio lulerat, solusque peccata condonat, proprium esse Verbum et imaginem. Cum enim in Verbo dictum fuerit, Terra es et in terram reverteris, valde conσίας, τοῦ καὶ κατὰ τὴν ἀρχὴν ἀποφηναμένου καὶ ἀφίεντος μόνου τὰς ἁμαρτίας. Ἐπειδὴ γὰρ εἴρηται ἐν τῷ λόγῳ. Γῆ εἰ καὶ εἰς γῆν ἀπελεύσῃ, ἀκο λούθως δι' αὐτοῦ τοῦ Λόγου καὶ ἐν αὐτῷ ἡ ἐλευθέ μία gruenter per idem ipsum Verbum atque in ipso clα καὶ ἡ λύσις τῆς κατακρίσεως γεγένηται. libertas et solutio damnationis facta est. δ 'Αλλ' ἡδύνατο, φασὶ, καὶ κτίσματος ὄντος τοῦ Σωτῆρος, μόνον εἰπεῖν ὁ Θεὸς καὶ λῦσαι τὴν κατάραν. Τὸ αὐτὸ δ᾽ ἂν ἀκούσαιεν καὶ αὐτοὶ παρ' ἑτέρου λέγον τος· Ἠδύνατο καὶ μηδ' ὅλως ἐπιδημήσαντος αὐτοῦ, μόνον εἰπεῖν ὁ Θεὸς καὶ λῦσαι τὴν κατάραν. Αλλά σκοπεῖν δεῖ τὸ τοῖς ἀνθρώποις λυσιτελοῦν καὶ μὴ ἐν πᾶσι τὸ δυνατὸν τοῦ Θεοῦ λογίζεσθαι· ἐπεὶ νατο καὶ πρὸ τῆς Νῶε κιβωτοῦ τοὺς τότε παραβάντας ἀνθρώπους ἀπολέσαι· ἀλλὰ μετὰ τὴν κιβωτόν πεποίη κεν. Ηδύνατο καὶ χωρὶς Μωσέως καὶ μόνον εἰπεῖν, καὶ ἐξαγαγεῖν τὸν λαὸν ἐξ Αἰγύπτου· ἀλλὰ συνέφερε διὰ Μωσέως. Ηδύνατο καὶ χωρὶς τῶν κριτῶν σώζειν τὸν λαὸν ὁ Θεός· ἀλλὰ συνέφερε τοῖς λαοῖς καιρὸν ἐγείρεσθαι κριτὴν αὐτοῖς. Ηδύνατο καὶ ἐξ ἀρχῆς ὁ Σωτὴρ ἐπιδημῆσαι, ἢ ἐλθὼν μὴ παραδοθῆναι Πιλάτῳ· ἀλλὰ καὶ ἐπὶ συντελείᾳ τῶν αἰώνων κα θε, καὶ ζητούμενος εἶπεν· 'Εγώ εἰμε· ὃ γὰρ ποιείν τοῦτο καὶ συμφέρει τοῖς ἀνθρώποις, καὶ ἄλλως ούτ έπρεπε γενέσθαι· καὶ ὅπερ δὲ συμφέρει καὶ πρέπει, τούτου καὶ πρόνοιαν ποιεῖται. "Ηλθε γοῦν, οὐχ ἵνα δια κονηθῇ, ἀλλ' ἵνα διακονήσῃ, καὶ τὴν ἡμῶν ἐργάτη ται σωτηρίαν. Αμέλει δυνάμενος ἀπὸ τοῦ νοῦ λαλῆσαι τὸν νόμον, εἶδεν, ὅτι λυσιτελεῖ τοίχ θρώποις ἀπὸ τοῦ Σινᾶ λαλῆσαι, καὶ τοῦτο πεποίητα ἵνα καὶ Μωσῆς ἀναβῆναι δυνηθῇ, κἀκεῖνοι λόγον ἐγγύθεν ἀκούοντες, μᾶλλον πιστεῦσαι δυνηθε Πλὴν καὶ τὸ εὔλογον τοῦ γενομένου θεωρεῖν ἔξω ἐντεῦθεν· Εἰ διὰ τὸ δυνατὸν εἰρήκει, καὶ ἡ κατάρα· τοῦ μὲν κελεύσαντος ἡ δύναμις ἐπεδείκν το, ὁ μέντοι ἄνθρωπος τοιοῦτος ἐγίνετο, οἷος εν Ο Αδάμ πρὸ τῆς παραβάσεως, ἔξωθεν λαβών την χάριν, καὶ μὴ συνηρμοσμένην ἔχων αὐτὴν τῷ αὐτ ματι· τοιοῦτος γὰρ ὢν καὶ τότε τέθειτο ἐν τῷ δείσῳ· τάχα δὲ καὶ χείρων ἐγίνετο, ότι ραβαίνειν μεμάθηκεν. Ἂν τοίνυν τοιοῦτος, εἰ παραπέπειστο ὑπὸ τοῦ ὄφεως, ἐγίνετο πάλιν προστάξαι τὸν Θεὸν καὶ λῦσαι τὴν κατάραν· καὶ οδήγη εἰς ἄπειρον ἐγίνετο ἡ χρεία, καὶ οὐδὲν ἧττον οἱ θρωποι ἔμενον ὑπεύθυνοι, δουλεύοντες τῇ ἁμαρτία ἀεὶ δὲ ἁμαρτάνοντες, ἀεὶ ἐδέοντο του συγχωρούντος, καὶ οὐδέποτε ἠλευθεροῦντο, σάρκες όντες κα ἑαυτοὺς, καὶ ἀεὶ ἡττώμενοι τῷ νόμῳ διὰ τὴν νειαν τῆς σαρκός. Atqui, inquiunt, etiamsi Salvator creatus essel, poterat Deus tantummodo dicere, atque ita solvere maledictionem. At simili modo ipsis ita occurri possit: Etiam sine ullo ejus adventu poterat Deus tantummodo dicere, atque ita solvere maledictionem. Verum attendere oportet quid sit hominibus utile, non autem quid in omnibus possit Deus. Namaque etiam ante Noe arcam, homines qui peccaverant poterat interimere: tamen id nonnisi post arcam fecit. Poterat quoque absque Moyse, solummodo dicere, populumque educere ex Ægypto: at id per Moysem fieri conveniebat. Poterat. item Deus populum sine judicibus conservare: verum e re populi erat judices pro tempore habere. Quin eliam ipse Salvator poterat ab initio advenire; vel postquam advenit, poterat non tradi Pilato: attamen in One saculorum advenit, et quæsitus dixit, Ego sum '. Quod enim ille facit, id hominibus expedit, nec aliter feri decuit: quod autem et expedit et decet, id ipse curat et providet. Venit itaque non ut illi ministraretur, sed ut ipse ministraret *, et nobis restitueret salutem. Certe tametsi legem e cœlo poterat enuntiare, vidit tamen hominibus conducere eam e pronte Sina proferri: quod quidem fecit ut et Moyses Pussel ascendere, et illi, verba propius audiendo, facilius crederent. Verumtamen quanta cum ratione id factum fuerit, ex his perspicere licet. Si Deus pro sua potentia dixisset, solutaque esset maledictio: apparuisset quidem jubentis potestas, talisque factus fuisset homo qualis fuit Adam ante peccatum, qui nimirum gratiam extrinsecus acciperet, nec eam corpori connexam haberet. Enimvero cum istiusmodi esset Adam, in paradiso est collocatus: iuno vero forte pejor factus est, quippe qui peccare didicerit. Quod si, cum talis fuisset, contigisset quoque ut a serpente deciperetur, Deum iterum jubere et maledictionem solvere opus fuisset, eoque modo nullum finem consecuta essel necessitas, hominesque nihilominus rei mansissent, ac peccato serviissent. Ita autem semper peccando, semper condonante opus habuissent, ac proinde nunquam fuissent liberati, cum ex se toti sint carnei, atque ob carnis infirmitatem legi semper succumbant. Præterea si Filius res creata esset, homo nihilominus mortalis remaneret, utpote minime cum Deo copulatus. Nec enim res aliqua creata res alias creatas cum Deo potest conjungere, cum ipsa conjungentem aliquem quærat. Neque pars aliqua creatæ naturæ salutem illi posset afferre, * Joan. XVIII, 5. • Matth. xx, 28. cum εἶν Πάλιν τε εἰ κτίσμα ἦν ὁ Υἱός, ἔμενεν δ θρωπος οὐδὲν ἧττον θνητός, μὴ συναπτόμενος Θεῷ οὐ γὰρ κτίσμα συνήπτε τα κτίσματα Θεῷ, ζητοῦν καὶ αὐτὸ τὸν συνάπτοντα· οὐδὲ τὸ μέρος τῆς κτίσεως σωτηρία τῆς κτίσεως ἂν εἴη, δυσμενών καὶ αὐτὸ σωτηρίας. Ἵνα οὖν μηδὲ τοῦτο γένηται

TIT. XI. πέμπει τὸν ἑαυτοῦ Υἱὸν, καὶ γίνεται υἱὸς ἀνθρώ- ipsa salute quoque indigeat. Quod ne feret, Deus που, τὴν κτιστὴν σάρκα λαβών· ἴν', ἐπειδὴ πάνω ὡς εἰσὶν ὑπεύθυνοι τῷ θανάτῳ, ἄλλος ὧν τῶν πάν των, αὐτὸς ὑπὲρ πάντων τὸ ἴδιον σῶμα τῷ θανάτο προσενέγκη, καὶ λοιπὸν, ὡς πάντων δι' αὐτοῦ ἀποθανόντων, ὁ μὲν λόγος τῆς ἀποφάσεως πληρωθῇ (πάν τις γὰρ ἀπέθανον ἐν Χριστῷ)· πάντες δὲ δι' αὐτ τοῦ γένωνται λοιπὸν ἐλεύθεροι μὲν ἀπὸ τῆς ἁμαρτίας καὶ τῆς δι' αὐτὴν κατάρας, ἀληθῶς δὲ διαμείνωσιν εἰσπεὶ ἀναστάντες ἐκ νεκρῶν, καὶ ἀθανασίαν καὶ ἀφθαρσίαν ἐνδυσάμενοι. Τοῦ γὰρ Λόγου ἐνδυσαμένου τὴν σάρκα, καθώς πολλάκις δέδεικται, πᾶν μὲν δήγμα τοῦ ὄψεως δι' ὅλου κατεσβέννυτο ἀπ' αὐτῆς· εἴ τι ἐκ τῶν σαρκικῶν κινημάτων ἀνεφύετο κακόν, ἐξεκόπτε ω, καὶ συνανῃρεῖτο τούτοις ὁ τῆς ἁμαρτίας ἀκό λουθος θάνατος, ὡς αὐτὸς ὁ Κύριός φησιν· "Ερχεται ὁ ἄρχων τοῦ κόσμου τούτου, καὶ οὐδὲν εὑρί CHEL ἐν ἐμοί· καὶ, Εἰς τοῦτο γὰρ ἐφανερώθη, ώς ἔγραψεν ὁ Ἰωάννης, ἵνα λύσῃ τὰ ἔργα τοῦ διαβό λου. Τούτων δε λυθέντων ἀπὸ τῆς σαρκός, πάντες · τω κατὰ τὴν συγγένειαν τῆς σαρκὸς ἠλευθερώθη μεν, καὶ λοιπὸν συνήφθημεν καὶ ἡμεῖς τῷ λόγῳ. Συναφθέντες δὲ τῷ Θεῷ, οὐκέτι μὲν ἐπὶ γῆς ἀπομένοἀλλ' ὡς αὐτὸς εἶπεν, ὅπου αὐτὸς, καὶ ἡμεῖς μεν, ἐσόμεθα. Ετι εἰς τὸ αὐτό. Εἰ τοίνυν τῇ σοφίᾳ ἡ γῆ τεθεμελίωται, πῶς ὁ θε μελιών θεμελιοῦται; ᾿Αλλὰ παροιμιωδῶς ἐστιν είρημένον καὶ τοῦτο· καὶ δεῖ καὶ τούτου τὸν νοῦν ζητεῖν, ἵνα γινώσκωμεν, ὅτι τῇ μὲν σοφίᾳ ὁ Πατήρ δημιουργεῖ, καὶ θεμελιοῖ τὴν γῆν εἰς τὸ εἶναι ἑδραίαν καὶ διαμένειν αὐτήν· αὐτὴ δὲ ἡ σοφία ἐθεμελιοῦτο εἰς ἡμᾶς, ἵνα ἀρχὴ καὶ θεμέλιος τῆς καινῆς ἡμῶν κτίσεως καὶ ἀνακαινίσεως γένηται. Οὐκ εἴρηκε γοῦν οὐδὲ ἐν τούτοις, Πρὸ τοῦ αἰῶνος Λόγον ή Υιόν με πεποίηκεν, ἵνα μὴ ὡς ἀρχὴν ἔχῃ τοῦ ποιεῖσθαι· τοῦτο γὰρ πρὸ πάντων δεί ζητεῖν, εἰ Υἱός ἐστι, καὶ περὶ τούτου τις Γραφὰς προηγουμένως έρευναν. Τοῦτο γὰρ καὶ τῶν ἀποστόλων ερωτηθέντων ὁ Πέτρος ἀπεκρίνατο Αγων· Σὺ εἶ ὁ Χριστὸς, ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ τοῦ ζωντος τοῦτο γὰρ καὶ ὁ πατὴρ τῆς Ἀρειανῆς αἱμέσως ἐν πρώτοις ἠρώτησεν, Εἰ Υἱὸς εἶ τοῦ Θεοῦ. sui ipsius Filium misit, qui creata carne assumpta factus est filius hominis, ut quoniam omnes rei essent mortis, ille qui alius est ab omnibus, proprium corpus pro omnibus morti offerret, atque ita omnibus veluti per ipsum mortuis, ct sententia adversuin nos lata compleretur (omnes enim in Christo mortui sunt), et omnes deinceps a peccato et maledictione, quæ ex eo secuta est, per ipsum fierent liberi, vereque in perpetuum permanerent, immortalitate et incorruptione, postquam resurresissent, induti. Namnque postquam Verbum carnen induit, ut sæpe dictum est, ab ea exstinctus penitus est serpentis morsus, et quidquid mali exoriebatur ex caruis motibus, præcisum omnino est, ac demique ipsa mors peccati comes fuit simul interempta, ut ipse Dominus hujusmodi verbis declarat: Venit princeps hujus mundi, et nihil in me invenit 1. Et: In hoc enim apparuit, uti scripsit Joannes, ut dissolvat opera diaboli». His autem carne dissolutis, omnes propter carnis cognationem liberali sumus, janique nos etiam cum Verbo copulati fuimus. Porro cum Dco conjuncti, non amplius in terra remanebimus, sed, ut ipse dixit ', ubi ille erit, uos quoque erimus. In eumdem locum. Si igitur sapientia terram fundavit, qui fieri potest ut is qui fundat, fundetur? Verum id' ctiam proverbii instar uictum est, ejusque nobis quærenda signifcatio est, ut cognoscamus Patren sapientia creare et fundare terram, ut firma et stabilis permaneat: ipsam vero sapientiam nostri causa esse fundatam, ut videlicet nostræ novæ creationis et renovationis principium fleret et fundamentum. Ilinc nec eo in loco ait: Ante ævum Verbum vel Filium me fecit, ne quasi initium, quo fieri cœpisset, habere crederetur. Namque id ante omnia quærendum est, si nempe Filius ipse est, eaque de re Scripturæ sunt præcipue scrutandæ. Id enim cum interrogarentur et ipsi apostoli, Petrus ita respondit: Tu es Christus, Filius Dei viventis *. Idem vero et ipse pater Arianæ hæresis in priΤει γάρ, ὅτι τοῦτό ἐστιν ἡ ἀλήθεια, καὶ τὸ κύριον mis percunctatus est, Si Filius Dei es t. lloc enim τῆς πίστεως ἡμῶν· καὶ ὅτι, ἐὰν μὲν αὐτὸς ὁ Υἱὸς, τέλος έξει ή διαβολική τυραννίς· ἐὰν δὲ κτίσμα ᾖ, εἷς ὅτι καὶ αὐτὸς τῶν ἐκ τοῦ ᾿Αδάμ τοῦ ἀπατηθέντος παρ' αὐτοῦ, καὶ οὐδεμία φροντὶς ἦν αὐτῷ. Διὰ τοῦτο καὶ οἱ τότε Ἰουδαῖοι ἡγανάκτουν, ὅτι ὁ Κύριος Τὸν Θεοῦ ἑαυτὸν καὶ Πατέρα ἴδιον ἔλεγεν ἑαυτοῦ εἶναι τὸν Θεόν. Εἰ γὰρ ἦν ἑαυτὸν ἕνα τῶν κτισμάτων εἰρηκώς, ἢ ὅτι Ποίημά είμι, οὐκ ἐξενίζοντο ἀκούοντις, οὐδὲ βλασφημίαν ἐνόμιζον τὰ τοιαῦτα ρήματα, αδότες καὶ ἀγγέλων ἐπιδημίαν γενομένην πρὸς τοὺς εστέρας· ἀλλ' ἐπειδὴ Υἱὸν ἑαυτὸν ἔλεγεν, ἐθεώ ρουν μὴ κτίσματος εἶναι τὸ τοιοῦτον γνώρισμα, ἀλλὰ θεότητος καὶ φύσεως πατρικής. ' Joan. xiv, 30. '1 Joan. 111, 8. veritatem et præcipuum nostræ fidei fundamentum csse non ignorabat, et, si ipse esset Filius, fiuem habituram esse diabolicam tyrannidem: sin autem creatus esset, unum quoque cum esse ex Adæ posteris quem olim decepit, proindeque nihil hoc curandum esse. Ea similiter de causa Judæi indign:abantur, quod Dominus se Filium Dei, et Deun sui proprium Patrem diceret. Nam si se unan e crcatis rebus vel factum esse dixisset, nihil illos perturbassent hujusmodi verba, nec impia esse judicassent, utpote quibus non latebat angelos olim ad suos patres accessisse. Verum quia se Filium dicebat, id non rei creatæ, sed divinitatis ac paternæ naturæ notam esse perspiciebant, • Joan. xiv, • Match, xvi, 16. • Matthi. iv. 6.

Par itaque erat Arianos saltem suum imitari patrem diabolum, quidque rei esset inquirere, ita ut, si dixisset quidem, Verbum vel Filium me ſundavit, idem sentirent atque nunc sentiunt: at si non Hæc ejus essent verba, ea quoque quæ nou essent non comminiscerentur. Neo enim dixit, Aute ævum Verbum vel Filiam me fundavit, sed tantum, fundavit me, ut nimirum indicaret, quemadmodum jam observavi, non propter se, sed propter ilios qui super ipsum aedificantur, hæc, proverbii instar, 10cutum esse. Id optime intolligebat Apostolus cum ita scripsit Fundamentum aliud nemo potest ponere, prater id quod positum est, quod est Jesus Christus: Unusquisque autem videat quomodo superædificet ¹. Porro necesse est ut tale sit fundamentum qualia sunt quæ super ipsum ædilicantur; ut inter se possint apte congruere. Atqui ut Verbum, tales, qualis et ipse est, qui secum conveniant habere non potest, quippe, cum sit unigenitus. At factus homo similes habet, quorum videlicet similem carnem assumpsit. Itaque secundum naturam humanam fundatur, ut et nos tanquam lapides pretiosi super ipsum dilicari possimus, et templum efficiamur sancti Spiritus in nobis habitantis. Cæterum ut ipse fundamentum est, nos autem sumus qui super ipsum ædificamur: ita etiam idem ipse vitis est, nos autem veluti palmi401 Εδει τοίνυν τοὺς ᾿Αρειανούς, κἂν τὸν πατέρα ἑαυτῶν τὸν διάβολον μιμουμένους, περιεργάζεσθαι· καὶ εἰ μὲν εἴρηκε, Λόγον ἢ Υϊόν με ἐθεμελίωσε, φρονεῖν, ὡς φρονοῦσιν· εἰ δὲ μὴ οὕτως εἴρηκε, μὴ ἐπινοεῖν ἑαυτοῖς τὰ μὴ ὄντα. Οὐ γὰρ εἴρηκε, Πρὸ τοῦ αἰῶνος Λόγον ή Υιόν με ἐθεμελίωσεν· ἀλλ' ἁπλῶς, ἐθεμελίωσέ με, ἵνα δείξῃ πάλιν, καθάπερ εἶπον, ὅτι οὐ δι' ἑαυτὸν, διὰ δὲ τοὺς ἐποικοδομουμέν νους. ἐπ' αὐτὸν παροιμιωδῶς καὶ τοῦτο λέγει. Τοῦτο γὰρ εἰδὼς καὶ ὁ ᾿Απόστολος γράφει ο θεο μέλιον γὰρ ἄλλον οὐδεὶς δύναται θεῖναι παρὰ τὸ κείμενον, ὅς ἐστιν Ιησούς Χριστός. Εκαστος δὲ βλεπέτω, πῶς ἐποικοδομεί. Ανάγκη δὲ τὴν θεμέλιον τοιοῦτον εἶναι, οἷα καὶ τὰ ἐποικοδομούμενά ἐστιν, ἵνα καὶ συναρμολογεῖσθαι δυνηθῇ. Λόγος μέν. οὖν ὤν. ᾗ Λόγος ἐστὶν, οὐκ ἔχει τοιούτους, οἷός ἐστι καὶ αὐτὸς ν τοὺς συναρμολογουμένους αὐτῷ· μον νογενής γάρ ἐστιν· ἄνθρωπος δὲ γενόμενος έχει τους ὁμοίους, ὧν καὶ τὴν ὁμοίαν ἐνεδύσατο σάρκα. Οὐκοῦν κατὰ τὸ ἀνθρώπινον θεμελιοῦται, ἵνα καὶ ἡμεῖς ἐπ' αὐτὸν ὡς λίθοι τίμιοι ἐποικοδομείσθαι δυνηθώμεν, καὶ γενώμεθα ναὸς τοῦ ἐν ἡμῖν οἰκοῦντος ἁγίων Πνεύματος. Ωσπερ δὲ θεμέλιος αὐτὸς, ἡμεῖς δὲ λίθοι εποικοδομούμενοι ἐπ' αὐτόν· οὕτως αὐτὸς πάλιν ἄμε πελός ἐστιν, ἡμεῖς δὲ ὡς κλήματα συνημμένα, οι κατὰ τὴν οὐσίαν τῆς θεότητος· ἀδύνατον γὰρ τοῦτό γε· ἀλλὰ πάλιν κατὰ τὸ ἀνθρώπινον· ὅμοια γὰρ εἶναι tes cohaerentes, non quidem secundum divinitatis δεῖ τὰ κλήματα τῇ ἀμπέλῳ· ἐπεὶ καὶ ἡμεῖς ὅμοια κατὰ τὴν σάρκα τυγχάνομεν όντες αὐτοῦ. λως τε ἀνθρώπινα φρονοῦντας τοὺς αἱρετικοὺς, άνθρω πίνοις παραδείγμασι διελέγχειν προσήκει διὰ τῶν αὐτ τῶν λόγων. Οὐκ εἴρηκε γοῦν, ὅτι θεμέλιον μ πεποίηκεν, ἵνα μὴ, ὡς ποιήματος καὶ ἀρχὴν ἔχου αὐτοῦ τοῦ γίνεσθαι, κἂν ἐν τούτῳ πρόφασιν εὐρωπα ἀναίσχυντον πρὸς ἀσέβειαν· ἀλλ' ὅτι Εθεμελίωσέ με. Τὸ δὲ θεμελιούμενον θεμελιοῦται μὲν διὰ τοὺς ἐπιβαλ λομένους ἐπ' αὐτὸ λίθους· γίνεται δὲ οὐχ ἁπλῶς, ὁ ἀλλ' ὅταν ἐξ ὅρους μετενεχθῇ λίθος, καὶ εἰς τὸ βάθος τῆς γῆς κατατεθῇ. Καὶ ἕως μὲν ἐν τῷ ὄρει λίθος ἐστὶν, οὔπω τεθεμελίωται· ἐπειδὰν δὲ ἡ χρεία ἀπαιτῇ, καὶ μετενεχθῇ, καὶ περιβάληται τὸ βάθος τῆς γῆς" τότε λοιπὸν, εἰ λάβοι φωνὴν ὁ λίθος, εἴποι ἄν· Νίν ἐθεμελίωσέ με, ὁ ἐξ ὅρους ὧδε μεταθείς. Οὐκοῦν οὐχ ὁ Κύριος καὶ ὅτε τεθεμελίωται, ἀρχὴν ἔχει τοῦ εἶναι (ἦν γὰρ καὶ πρὸ τούτου λόγος)· ἀλλ' ὅτε τὸ ἡμέτερον ἐνεδύσατο σῶμα, ὅπερ ἐκ Μαρίας τμηθὲν ἔλαβε, τότε φησίν, naturam, nam hoc feri nequit, sed secundum naturam huinanam (necesse enim est vitis similes esse palmites), quia nos scilicet secundum carnem similes illius sumus. Quoniam vero hæretici nibil nisi humanum sapiunt, haud abs re fuerit eor bumauis exemplis eodem ex loco depromptis confutare. Itaque non dixit, Fundamentum me fecit, ne inde eum remi factam esse atque ortus principium habuisse suspicati læretici, impietatis stabiliendæ occasionem impudenter arriperent; sed dixit: Fun-. davit me. Porro quod fundatur, lapidibus super ipsum projectis fundatur, quod quidem non quovis modo perficitur, sed cum lapis e monte translatos, in imis terris collocatur. Nam quandiu lapis est in monte, nondum positus est in fundamentum. Cum vero exigente causa, translatus fuerit, et terræ profundo coopertus, tunc si vox lapidi daretur, hæc utique posset dicere: Qui me huc transtulit, nunc fundɔvit me. Igitur ipse quoque Dominus, non tune Εθεμελίωσέ με· ἴσον τῷ εἰπεῖν· Λόγον esse cœpit, cum fundatus est (siquidem antea ὄντα με περιέβαλε γηίνω σώματι. Οὕτω γὰρ δι' ἡμᾶς erat Verbum), sed postquam nostrum induit cor- θεμελιοῦται, τὰ ἡμῶν ἀναδεχόμενος, ἵνα ἡμεῖς, ὡς pus, quod ex Maria desectum accepit, tunc dixit, σύσσωμοι συναρμολογούμενοι καὶ συνδεθέντες ἐν αὐ Fundavit me: quod idem est ac si diceret: Me, το διὰ τῆς ὁμοιώσεως τῆς σαρκὸς, εἰς ἄνδρα τέλειον qui sum Verbum: terreno corpore cooperuit. Sic καταντήσαντες, ἀθάνατοι καὶ ἄφθαρτοι διαμείνωμεν enim ille, qui nostra suscipit, nostri causa fundatur, ut nos, qui siunile habemus corpus, carnis similitudine in illo aptati et colligati, in virum perfectum occurramnus, immortalesque et incorrupti maneamus. Nemo vero his etiam loqueadi modis conturbetur: Ante arum, et, Priusquam terrain faceΤὸ δὲ, Πρὸ τοῦ αἰῶνος, καὶ πρὸ τοῦ τὴν γῆν ποιῆσαι, καὶ, Πρὸ τοῦ ὄρη ἐδρασθῆναι, μηδένα I 1 Cor. 11, 11, 10. $ Ephes. 19,

αττέτω PANOPLIA DOGMATICA. — TIT. XI. πάνυ γὰρ καὶ τοῦτο καλῶς συνήψε ret, et, Antequam moules collocarentur 1. Recte enim ista conjunxit cum verbis, fundavit, et creaεit. Namque hæc ejus secundum carnem dispensationem spectant. Etenim gratia quæ nobis a Salvatore donata est, modo quidem apparuit, ut ait Apostolus *, exortaque est postquam ipse advenit: verum antequam nos nasceremur, vel potius aute mundi constitutionem præparata fuit, cujus hæc causa et recta est et admiranda. Deum de nobis posterius deliberare minime decebat, ne res nostras ignorare videretur. Quocirca cum nos rerum universarum Deus per proprium Verbum crearet, et ea, quæ ad nos pertinent, supra nos prospiceret, prænosceretque nos postquam boni facti fuissemus, nostræ ἐθεμελίωσε, καὶ τῷ, ἔκτισε· τοῦτο γὰρ πάλιν κατὰ σάρκα οικονομίας άπτεται. Η γὰρ παρά ῦ Σωτῆρος εἰς ἡμᾶς γενομένη χάρις, ἄρτι μὲν ἐπεένη, ὡς εἶπεν ὁ ᾿Απόστολος, καὶ γέγονεν ἐπιδημή αντος αὐτοῦ· προητοίμαστο δὲ αὕτη καὶ πρὶν γενέσθαι μᾶς, μᾶλλον δὲ καὶ πρὸ τῆς καταβολῆς τοῦ όσμου· καὶ ἡ αἰτία χρηστὴ καὶ θαυμαστή πώς τιν. Οὐκ ἔπρεπε τὸν Θεὸν ὕστερον περὶ ἡμῶν βου εύεσθαι, ἵνὰ μὴ ὡς ἀγνοῶν τὰ καθ' ἡμᾶς φαίνηται. τίζων τοίνυν ἡμᾶς διὰ τοῦ ἰδίου Λόγου ὁ τῶν ὅλων τὸς, καὶ εἰδὼς τὰ ἡμῶν ὑπὲρ ἡμᾶς, προγινώσκων -, ὅτι, καλοὶ γενόμενοι, ὕστερον παραβάται τῆς ἐνῆς ἐσόμεθα, καὶ ἐκ τοῦ παραδείσου ἐκβληθησόμεθα ὰ τὴν παρακοὴν, φιλάνθρωπος καὶ ἀγαθὸς ὢν, legem violaturos, atque idcirco e paradiso expelροετοιμάζει ἐν τῷ ἰδίῳ λόγῳ, δι' οὗ καὶ ἔκτισεν μᾶς, τὴν περὶ τῆς σωτηρίας ἡμῶν οἰκονομίαν, ἵνα, ἂν ἀπατηθέντες παρὰ τοῦ ὄφεως ἐκπέσωμεν, μὴ τέ τον ἀπομείνωμεν νεκροί, ἀλλ᾽ ἔχοντες ἐν τῷ λόγῳ την προητοιμασμένην ἡμῖν λύτρωσίν τε καὶ σωτηἄν, πάλιν ἀναστάντες, ἀθάνατοι διαμείνωμεν, ὅταν τὸς ὑπὲρ ἡμῶν ἀρχὴ τῶν ὁδῶν κτισθῇ, καὶ ὁ πρω τοχος τῆς κτίσεως γένηται πρωτότοκος ἀδελφῶν, κι αὐτὸς ἀπαρχὴ τῶν νεκρῶν ἀναστῇ. Τοῦτο Παλ ς ὁ μακάριος ἀπόστολος γράφων διδάσκει· τὸ ἐρ ἐν ταῖς Παροιμίαις, Πρὸ τοῦ αἰώνος, καὶ, Πρὸ οὐ τὴν γῆν γενέσθαι, διερμηνεύων, οὕτω φησὶ πρὸς μὲν Τιμόθεον· Συγκακοπάθησον τῷ Εὐαγγελίῳ, κατά δύναμιν Θεοῦ τοῦ σώσαντος ἡμᾶς καὶ καλέ σαντις κλήσει ἁγίᾳ· οὐ κατὰ τὰ ἔργα ἀλλὰ κατὰ τὴν ἰδίαν πρόθεσιν καὶ χάριν, τὴν φθεῖσαν ἡμῖν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ πρὸ χρόνων αιων των, φανερωθεῖσαν δὲ νῦν διὰ τῆς ἐπιφανείας τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καταργήσαν ας μὲν τὸν θάνατον, φωτίσαντος δὲ τὴν ζωήν. Πρὸς δὲ τοὺς Εφεσίους· Εὐλογητὸς ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ὁ εὐλο τήσας ἡμᾶς ἐν πάσῃ εὐλογία πνευματικῇ ἐν τοῖς ἐπουρανίοις ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ· καθὼς ἐξελέξατο ἡμᾶς ἐν αὐτῷ πρὸ καταβολῆς κόσμου εἶναι ἡμᾶς ἁγίους καὶ ἀμώμους κατ' ἐνώπιον αὐτοῦ ἐν ἀγάπῃ, προορίσας ἡμᾶς εἰς υἱοθεσίαν διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ εἰς αὐτόν. ἡμῶν, G Πῶς οὖν ἐξελέξατο, πρὶν γενέσθαι ἡμᾶς, εἰ μὴ, μὡς αὐτὸς εἴρηκεν, ἐν αὐτῷ ἦμεν προτετυπωμένοι; Πῶς δὲ ὅλως, πρὶν ἀνθρώπους κτισθῆναι, ἡμᾶς προώρισεν εἰς υἱοθεσίαν, εἰ μὴ αὐτὸς ὁ Υἱὸς πρὸ τοῦ αἰῶνος τεθεμελίωτο, ἀναδεξάμενος τὴν ὑπὲρ ἡμῶν οικονομίαν; Η πῶς, ὡς ἐπιφέρει λέγων ὁ ᾿Απόστολος, ἐκληρώθημεν προορισθέντες, εἰ μὴ αὐτὸς ὁ Κύριος, πρὸ τοῦ αἰῶνος ἦν θεμελιωθεὶς, ὥστε αὐτὸν πρόθεσιν ἔχειν ὑπὲρ ἡμῶν πάντα τὸν καθ' ἡμῶν κλῆρον τοῦ κρίματος ἀναδέξασθαι διὰ τῆς σαρκὸς, καὶ λοιπὸν ἡμᾶς ἐν αὐτῷ ζωοποιηθῆναι; Πῶς δὲ καὶ πρὸ χρόνων αιωνίων ἐλαμβάνομεν χάριν, μήπω γεγονότες, εἰ μὴ ἐν τῷ Χριστῷ ἦν ἀποκειμένη ἡ εἰς ἡμᾶς φθά • Prov. viii, 23-25. • Tit. 11, lendos ille qui perhumanus et benignus est, in proprio Verbo, per quod nos creavit, salutis dispensationem præparavit, ut videlicet, etiamsi contingeret ut a damone circumventi caderemus, ne mortui penitus remaneremus, sed ut redemptionem et salutem in Verbo uobis præparatain habentes, revivisceremus et immortales essemus, postquam ipse pro nobis principium viarum est creatus, et qui creaturæ primogenitus est, fra - trum factus fuit primogenitus, et ipse, mortuorum primitia, revisit. Hæc ipsa est beati apostoli Pauli doctrina, qui illa Proverbiorum verba, ante ævum, et, antequam terra fieret, ita Epistola ad Timotheum interpretatur *: Collabora Evangelio secundum Dei virtutem, qui salvos nos fecit et vocavit vocatione sancta, non secundum opera nostra, sed secundum proprium propositum et gratiam, quæ nobis data est in Christo Jesu ante æterna tempora, et nunc apparuit per adventum Salvatoris nostri Jesu Christi, qui mortem quidem destruxit, vitam autem / illuminavit. Et ad Ephesios: Benedictus Deus et Pater Dontini nostri Jesu Christi, qui benedixit nobis in omni benedictione spirituali, in cœlestibus, in Christo Jesu, sicut elegit nos in ipso ante muudi constitutionem, ut essemus sancti et immaculati in conspectu ejus in charitate, qui prædestinavil nos in adoptionem per Jesum Christum in ipsum. Quomodo ergo nos elegit antequam essemus, nisi, ut ipse dixit, in ipso fuissemus præsignali? Qui vero feri potuit, ut nos, priusquam homines crearentur, in adoptionem prædestinaverit, nisi ipse Filius ante avum fundatus esset, suscepta, nostri gratia, dispensatione? Vel quomodo, ut subjicit Apostolus, sorte sumus prædestinati nisi ipse Dominus ante ævum fundatus fuisset, ita ut ipsi propositum fuerit omnem judicii adversum nos lati sortem carne suscipere, quo nos deinceps in ipso vivificaremur? Quomodo autem et ante teinpora sæcularia gratiam accepissemus, qui nondum eramus, nisi gratia fuisset in Christo reposita quæ 11. 3 11 Tim. 1, 8-10. * Ephes. 1, 3.5. • ibid. 11.

EUTUYMII ZIGABENI τήν πράξιν ἀπολαμβάνῃ, φήσει· Δεῦτε οἱ εὐλογη μένοι τοῦ Πατρός μου, κληρονομήσατε τὴν ήτοι μασμένην ὑμῖν βασιλείαν ἀπὸ καταβολῆς κόσμου. Πῶς οὖν, ἢ ἐν τίνι πρὶν γενέσθαι ἡμᾶς ἡτοιμάσθη εί μὴ ἐν τῷ Κυρίῳ τῷ πρὸ αἰῶνος εἰς τοῦτο θεμελιω θέντι, ἵν᾿ ἡμεῖς ὡς ἐπ᾿ αὐτὸν ἐποικοδομούμενοι μεταλάβωμεν ὡς λίθοι εὐάρμοστοι τῆς παρ' αὐτῷ ζωῆς τε καὶ χάριτος; Οὐκοῦν εἰκότως ἐπιβαίνων ὁ Λόγος εἰς τὴν ἡμετέραν σάρκα, καὶ ἐν αὐτῇ κτι μενος, ἀρχὴ ὁδῶν εἰς ἔργα αὐτοῦ θεμελιοῦται οὕτως, ὥσπερ ἦν ἐν αὐτῷ τὸ βούλημα τοῦ Πατρός, καθάπερ εἴρηται, πρὸ τοῦ αἰῶνας, καὶ πρὸ τοῦ τὴν γῆν γενέσθαι, καὶ πρὸ τοῦ ὄρη ἐδρασθῆναι, καὶ πρὸ τοῦ τὰς πηγές προελθεῖν. Ἵνα κἂν ἡ γῆ, καὶ τὰ ὄρη, καὶ τὰ σχήματα τῶν φαινομένων παρέλθῃ ἐν τῇ συντε λείᾳ τοῦ αἰῶνος, μὴ κατ' αὐτὰ παλαιωθῶμεν καὶ ἡμεῖς, ἀλλὰ δυνηθῶμεν καὶ μετὰ ταῦτα ζῇν, ἔχοντε; τὴν πρὸ τούτων ἑτοιμασθεῖσαν ἡμῖν ἐν αὐτῷ τῷ λόγῳ κατ' ἐκλογὴν ζωήν τε καὶ εὐλογίαν πνευματικήν. Οὕτω γὰρ δυνησόμεθα μὴ πρὸς καιρὸν ἔχειν τὴν ζωήν, ἀλλὰ καὶ μετὰ ταῦτα διαμεῖναι ζῶντες ἐν Χριστῷ, Ἐπειδὴ καὶ πρὸ τούτων ἡ ζωὴ ἡμῶν τεθεμελίωτο, καὶ ἡτοίμαστο ἐν Χριστῷ. Οὐδὲ γὰρ οὐδὲ ἐν ἄλλῳ θε μελιωθῆναι τὴν ζωὴν ἡμῶν ἔπρεπεν εἰ μὴ ἐν τῷ Κυρίῳ τῷ πρὸ αἰώνων ὄντι, δι' οὗ καὶ οἱ αἰῶνες γε γόνασιν, ἵν᾿ ὡς ἐν αὐτῷ αὐτῆς οὔσης, δυνηθῶμεν καὶ ἡμεῖς αἰώνιον κληρονομήσαι ζωήν. ad nos erat perventura? llinc ille in julicio, cum νουσα χαρις; Διὸ καὶ ἐν τῇ κρίσει ὅταν ἔκαστος κατά unusquisque pro suis factis mercedem est accepturus, dicet: Venite, benedicti Patris mei: possidele paratum vobis regnum a constitutione mundi '. Quomodo igitur, vel in quo, antequam essemus, paratum est, nisi in Domino, qui ante ævum eam ob causam fundatus est, ut nos super ipsum tanquam difcati, vitæ et gratiæ quæ ab illo oritur, velut apti lapides, participes essemus? Itaque jure merito Verbum in nostram veniens carnem, in eagne principium viarum in opera sua creatum, hac ratione, ut erat in ipso Patris voluntas, fundatur, siculi commenoratum est, ante rum, et antequam terra fieret, et montes collocarentur, fontesque scaturirent*, ne scilicet, cuin terra, montes, rerumque apparentium figure in fine præsentis ævi præterierint, nos, similiter, ut illa, veLastale conficeremur; sed potius ut cliam postea vivere valeremus, utpote qui nobis ante res illas præparatam in ipso Verbo habeamus secundum electionem vitam et benedictionem spiritualem. Sic enim vitam minime fluxam licebit consequi, constanterque in Christo vivemus, quoniam ante illa omnia vita nostra in Christo Jesu fundata et parata fuerit. Nec enim in alio quam in Domino qui est ante sæcula, et per quem facta sunt sæcula³, vitam nostram fundari par erat, ut, cum illa in ipso veluti esset, nos etiam æternæ vitæ hæredes esse possemus. Ejusdem ex libro tertio in Arianos, in ea verba: ‹ Egv et Pater unum sumus. ) lllam deinde sentent:am Domini carpere coeperunt: Ego in Patre, et Pater in me*. Quomodo potest, inquiunt, hic in illo esse, aut ille ab hoc comprehendi? Quomodo potest Pater, qui major est, in Filio, qui minor est, inesse? Scilicet mirum est, Filium in Patre esse, cum de nobis etiam scriptum sit: In pso vivimus, movemur et sumus. Merito tamen hoc illis accidit, pro prava ipsorum mente, quippe qui Deum esse corpus existiment, nec qui sit verus Pater, aut verus filius, aut lux invisibilis, aut splendor æternus ipsius invisibilis, aut essentia incorporea, et forina incorporea, et imago ipsius, animadvertant. Non enim, ut illi opinantur, quia dictum est: Ego in Patre, et Daler in me, ita commeant inter se, ut videmus contingere, cum vasa inania vicission, unum ex alio replentur. Ut Filius id quod in Patre vacuum est, et Pater id quod in Filio vicissim est vacuum, impleat, et neuter eorum plenus, atque perfectus sit. Hoc enim est corporum proprium. Quapropter hzc vel dicere scelus est impietatis plenum. Plenus Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ κατὰ ᾿Αρειανῶν τρίτου λόγου, εἰς τό 4 Εγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἔν ἐσμεν.» Ηρξαντο λοιπὸν διασύρειν τὸ ὑπὸ τοῦ Κυρίου λε γόμενον· Ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ, καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοὶ, λέγοντες, Πῶς δύναται οὗτος ἐν ἐκείνῳ, κἀκεῖνος ἐν τούτῳ χωρεῖν; Η πῶς ὅλως δύναται ὁ Πατήρ μείζον ὢν ἐν τῷ Υἱῷ ἐλάττονι ὄντι χωρεῖν; Καίτοι τί θαυ· μαστὸν, εἰ Υὓς ἐν τῷ Πατρί; ὅπου γε καὶ περὶ ἡμῶν γέγραπται· Ἐν αὐτῷ γὰρ ζῶμεν, καὶ κινούμενα, καὶ ἐσμέν. Πάσχουσι δὲ τοῦτο ἀκολούθως τῇ κακονοία ἑαυτῶν, σῶμα νομίζοντες εἶναι τὸν Θεὸν, καὶ μὴ νοοῦντες, μήτε τίς ἐστιν ἀληθινὸς Πατήρ, καὶ ἀληθινὸς Υἱὸς, μήτε τίς ἐστι φῶς ἀόρατον, καὶ ἀἴδιον ἀπαύγασμα αὐτοῦ ἀόρατον, μήτε τί ἐστιν ἀσώματος ὑπόστασις, καὶ χαρακτὴρ ἀσώματος, καὶ εἰκὼν αὐτ τῆς. Οὐ γὰρ ὡς ἐκεῖνοι νομίζουσιν ἀντεμβιβαζόμενοι εἰς ἀλλήλους εἰσὶν ἐν τῷ λέγεσθαι· Ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ, καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοὶ, ὥσπερ ἐν ἀγγείοις κενοῖς ἐξ ἀλλήλων πληρουμένοις, ὥστε τὸν μὲν Γν πληροῦν τὸ κενὸν τοῦ Πατρὸς, τὸν δὲ Πατέρα πληρούν τὸ κοῖλον τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἑκάτερον αὐτοῖς μὴ εἶναι πλήρη καὶ τέλειον. Σωμάτων γὰρ ἴδιον τοῦτό γε. Διδ καὶ τὸ μόνον εἰπεῖν τοῦτο ἀνάπλεών ἐστι ἀσεβείας. Πλήρης γὰρ καὶ τέλειός ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ πλήρωμα θεότητός ἐστιν ὁ Υἱός. Οὐδ᾽ αὖ πάλιν ὥσπερ ἐν τοῖς ἁγίοις γινόμενος ὁ Θεὸς ἐνεδυνάμου αὐτοὺς, οὕτως ἐστὶ καὶ ἐν τῷ Υἱῷ· αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ τοῦ Πατρὸς δύναμις καὶ σοφία. Καὶ τὰ μὲν γενητὰ μετοχῇ τού- • Joan. Σιν, 10. • Act. xvii, 28. enim atque perfectus est Pater. Et Filius Divinitatis est plenitudo. Neque Deus, ut vasa, si in illis esset, confirmaret, eodem modo confirmat Filium. Filius enim est Patris virtus et sapientia '. Ac res quidem procreatæ, quatenus participes illius sunt, spiritu sanctæ funt, ipse autom Filius non particeps, sed • Matth. xxx, 56 * Prov. vii, 25-23. Hebr. 1, 2. Joan. x, 30. +1 Cor. 1, 21.

ΤΙΤ. ΧΙ. του ἐν Πνεύματι ἀγάζεται, αὐτὸς δὲ ὁ Υἱὸς ἐν με- proprium est Patris germen. Quamobrem cum dixisset: Ego et Pater unum sumus, merito subjecit: Ego in Patre, et Pater in me. Ut illis verbis eamdem divinitatis rationem, his conjunctionem essentiæ declararet. Unum enim dixit, non ut unum in duas partes secetur, quæ nonnisi unum sint, neque ut unum bis nominetur; neque ut unum modo Pater sit, modo Filius ejus fiat. Sic enim Sabellius sentions judicatus est hæreticus. Sed ita duo sunt, ut Paler quidem sit Pater, non autem idem Filius. Et Filius, non autem idem Pater. Natura vero una est, quia genitus non est genitori dissinitis. Est enim imago ejus. Εt omnia, quæ Patris sunt, sunt etiam Filii. Quapropter Filius non est alius Deus. Neque enimn extrinsecus fuit excogitatus, qua quidem externa, et peregrina, et a Patre aliena divinitate multi omnino sunt. Quamvis enim aliud sit quatenus genitus est Filius, idem tamen est, quatenus Deus. Et unum sunt Filius et Pater, quoniam, ut diximus, una propria cademque natura, et divinitas est. Siquidem et spledor lux est non sole posteriore, neque luce diversus a sole, neque particeps illius sed proprium germen. Quod quidem germen omnin: lus est, neque lucem duplicem sed cum duo sint, sol et splendor, unan tamen e solo lucem dixeris, splendore illustrantem omnia. Sic et Filii divinitas Patris est, ideoque dividi non potest. Sic unus est Deus, et non est alius præter hune. Itaque cum unum sint, et una sit eorum divinitas, quæ dicuntur de Filio, eadem dicuntur de Patre excepto, quod Pater hic, Filius ille duntaxat dicitur: Omnia enim, inquit ipse Filius, qua Paler habet, mea sunt '. Jam qui audit ea quæ Patris sunt, de Filio dici, videbit et ipse Patrem in Filio. Et cum intelliget ea quæ de Filio dicuntur, de Patre ctiam dici, Filium in patre spectabit. In Filio enim ceruitur divinitas Patris. Iloc autem regix imaginis exenplo facilius intelligi poterit. In imagine cuiun est species, et forma regis. Et in ipso rege species imaginis est. Constans enim est in imagine regis similitudo. Ut qui contemplatur imaginem, in ipsa regem agoscat et videat. Et rursun qui regem aspicit, cum esse, agnoscat, qui in imagine cernebatur. Quamobrem ob certam et nihil differentem similitudinem el τουσίᾳ Υιό; ἐστιν, ἀλλὰ γέννημα τοῦ Πατρὸς Ιδιόν ἐστι. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ εἰκότω. εἰρηκώς πρότερον γὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἓν ἐσμεν, ἐπήγαγε το· Ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ, καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοὶ, ἵνα τῷ μὲν τὴν ταυτότητα τῆς θεότητος, τῷ δὲ τὴν ἑνότητα τῆς οὐσίας δείξῃ. Εν γάρ εἰσιν, οὐχ ὡς ἑνὸς εἰς δύο μέρη διαιρεθέντος, καὶ μηδὲν ὄντων πλὴν ἑνὸς, οὐδὲ ὡς τοῦ ἑνὸ δὶς ὁ ομαζομένου, οὐδὲ ὥστε τὸν αὐτὸν ἄλλοτε μὲν Πατέρα, ἄλλοτε δὲ Υἱὸν ἑαυτοῦ γίνεσθαι· τοῦτο γὰρ Σαβέλλιος φρονήσας, αἱρετικὸς ἐκρίθη· ἀλλὰ δύο μέν εἰσιν, ὅτι ὁ Πατήρ Πατήρ ἐστι, καὶ οὐχ ὁ αὐτὸς Τις ἐστι, καὶ ὁ Υἱὸς Υἱός ἐστι, καὶ οὐχ ὁ αὐτὸς Πατήρ ἐστι. Μία δὲ ἡ φύσις, ὅτι οὐκ ἀνόμοιον τὸ γέννημα τοῦ γεννήσαντος. Εἰκὼν γάρ ἐστιν αὐτοῦ, καὶ πάντα τοῦ Πατρὸς τοῦ Υἱοῦ ἐστι. Διὸ οὐδὲ ἄλλος θεὸς ὁ Υἱδ;, οὐ γὰρ ἔξωθεν ἐπενοήθη, ἐπεὶ πάντως καὶ πολλοὶ, ξένης παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐπινοουμένης θεότητος. Εἰ γὰρ καὶ ἕτερόν ἐστιν ὡς γέννημα ὁ Υἱός, ἀλλὰ ταυτόν ἐστιν ὡς θεὸς καὶ ἓν εἰσιν αὐτὸς καὶ ὁ Πατήρ τῇ ιδιότητα καὶ οἰκειότητι τῆς φύσεως, καὶ τῇ ταυτότητι τῆς μιᾶς θεότητος, ὥσπερ είρηται. Καὶ γὰρ καὶ τὸ ἀπαύγασμα φῶς ἐστιν, οὐ δεύτερον τοῦ ἡλίου, οὐδὲ ἕτερον φῶς, οὐδὲ κατὰ μετουσίαν αὐτοῦ, ἀλλ᾽ ἴδιον αὐτοῦ γέννημα. Τὸ δὲ τοιοῦτον γέννημα ἐξ ἀνάγκης ἐστὶ φῶς, καὶ οὐκ ἄν τις εἴποι δύο φώτα εἶναι ταῦτα, ἀλλὰ δύο μὲν, ἥλιον καὶ ἀπαύ γασμα, ἐν δὲ τὸ ἐξ ἡλίου φῶς, ἐν τῷ ἀπαυγάσματι φωτίζοντα πανταχοῦ. Οὕτω καὶ ἡ τοῦ Υἱοῦ θεότης τοῦ Πατρός ἐστιν. Οθεν καὶ ἀδιαίρετός ἐστι, καὶ οὕτως εἶ; θεός, καὶ οὐκ ἔστιν ἄλλος πλὴν αὐτοῦ. Οὕτω γοῦν ἐν αὐτῶν ὄντων, καὶ μιᾶς οὔσης τῆς θεότητος, τὰ αὐτὰ λέγεται περὶ τοῦ Υἱοῦ, ὅσα λέγεται καὶ περὶ τοῦ Πατρός, χωρὶς τοῦ λέγεσθαι Πατήρ Πάντα γὰρ, φησὶν αὐτὸς ὁ Υἱ;, ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ ἐμὰ ἐστιν. Ὁ δὲ ἀκούων τὰ τοῦ Πατρὸς λεγόμενα ἐφ' Υἱοῦ ὄψε ται καὶ οὗτος τὸν Πατέρα ἐν τῷ Υἱῷ. Θεωρήσει δὲ καὶ τὸν Υἱὸν ἐν τῷ Πατρὶ ὅταν τὰ λεγόμενα έφ' Υιού ταῦτα λέγηται καὶ ἐπὶ Πατρός. Ἐν γὰρ τῷ Υἱῷ ἡ πατρικὴ θεωρεῖται θεότης. Τοῦτο δὲ καὶ ἀπὸ τοῦ παραδείγματος τῆς εἰκόνος τοῦ βασιλέως προσεχέστερόν τις κατανοεῖν δυνήσεται. Ἐν γὰρ τῇ εἰκόνι τοῦ βασιλέως τὸ εἶδος καὶ ἡ μορφή ἐστι· καὶ ἐν τῷ βασιλεῖ δὲ τὸ ἐν τῇ εἰκόνι εἶδός ἐστιν. Απαράλλακτος, γάρ ἐστιν ἡ ἐν τῇ εἰκόνι τοῦ βασιλέως ὁμοιότης, ὥστε τὸν ἐνορῶντα τῇ εἰκόνι ὁρᾷν ἐν αὐτῇ τὸν βασιλέα, καὶ τὴν πάλιν όρωντα τὸν βασιλέα ἐπιγινώσκειν, ὅτι οὗ τὰς ἐστιν ὁ ἐν τῇ εἰκόνι. Ἐκ δὲ τοῦ μὴ διαλάττειν τὴν ὁμοιότητα τῷ θέλοντι μετὰ τὴν εἰκόνα θεωρήσαι τὴν βασιλέα, εἴποι ἂν ἡ εἰκών· Ἐγὼ καὶ ὁ βασιλεὺς ἐν ἐσμεν. Ἐγὼ γὰρ ἐν ἐκείνῳ εἰμὶ, κἀκεῖνος ἐν ἐμοὶ, καὶ ὁ ὁρᾷς ἐν ἐμοὶ, τοῦτο ἐν ἐκείνῳ βλέπεις. Καὶ δ ἑώρακας ἐν ἐκείνῳ, τοῦτο βλέπεις ἐν ἐμοί. Ο γοῦν προσκυνῶν τὴν εἰκόνα ἐν αὐτῇ προσκυνεῖ τὸν βασιλέα. Η γὰρ ἐκείνου μορφή, καὶ τὸ εἶδός ἐστιν ἡ εἰκών. Ἐπεὶ τοίνυν καὶ ὁ Υἱὸς εἰκών᾽ ἐστι τοῦ Πατρὸς, ἐξ ἀνάγκης ἐστὶ νοεῖν, ὅτι ἡ θεότης, καὶ ἡ ἰδιότης τοῦ Πατρὸς τὸ εἶναι τοῦ Υἱοῦ ἐστι, καὶ ↑ Joan. xvi, 15. Philipp 1:, 6. et qui persp cla imagine voluerit regem intueri, imagine poterit ita dicere: Ego et rex unum sumus. Ego enim in illo sum, et ille in me. Et quod cernis in me, idem in eo conspicies, et quod in illo conspicis, idem cernes in me. Qui ergo adorat imaginem, in ipsa regem adorat. Nam ejus eflgics et forma inago est. Quoniam igitur Filius est imago Patris, intelligimus necessario divinitatem et proprietatem Patris esse essentiain Filii. Atque hoc illud est quod caverba signidicant: Qui cum in forma Dei esset 3. Porro divinitatis forma non ex Patre est, sed divinitatis Patris plenitudo est essentia Filii, et Verbum Deus est Filius. Quamobrem æqualis exsistens non rapinam arbitratus est, esse se æqualem Deo. Et quia Filii divinitas et species non alius, nisi Patris est, ideo dixit: Ego

EUTHYMII ZIGABENJ ἐκ μέρους δὲ ἡ τῆς θεότητος μορφή, ἀλλὰ τὸ πλήρωμα τῆς τοῦ Πατρὸς θεότητός ἐστι τὸ εἶ. και τοῦ Υἱοῦ. Καὶ ὅλος Θεός ἐστιν ὁ Υἱός. Διὰ τοῦτο καὶ ἴσα Θεῷ ὢν, οὐχ ἁρπαγμὸν τὸ εἶναι ἴσα Θεῷ ἡγήσατο. Καὶ πάλιν ἐπειδὴ τοῦ Υἱοῦ ἡ θεότης και τὸ εἶδος οὐδενὸς ἄλλου ἢ τοῦ Πατρός ἐστι, τούτη ἐστιν ὅπερ εἶπεν, ὅτι Ἐγὼ ἐν τῷ Πατρί. Οὕτω; ὁ Θεὸς ἦν ἐν Χριστῷ, κόσμον ἑαυτῷ καταλλάσσων. Τὸ γὰρ ἴδιον τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας ἐστὶν ὁ Υἱὸς, ἐν ᾧ ἡ κτίσις πρὸς τὸν Θεὸν κατηλλάσσετο. Οὕτως & ἐργάζεται ὁ Υἱός, τοῦ Πατρός ἐστιν ἔργα. Τὸ γὰρ εἶδος τῆς τοῦ Πατρὸς θεότητός ἐστιν ὁ Υἱός, ὅστις ἐργάζεται τὰ ἔργα. Οὕτω δὲ ὁ βλέπων τὸν Υἱὸν ὁρα τὸν Πατέρα. Ἐν γὰρ τῇ πατρώα θεότητί ἐστι, καὶ θεωρεῖται ὁ Υἱός. Καὶ τὸ ἐν αὐτῷ πατρικὸν εἶδος δείκνυσιν ἐν αὐτῷ τὸν Πατέρα. Καὶ οὕτως ἐστὶν ὁ Πατὴρ ἐν τῷ Υἱῷ. Καὶ ἡ ἐκ τοῦ Πατρὸς δὲ ἐν Υἱῷ ιδιότης καὶ θεότης δείκνυσι τὸν Υἱὸν ἐν τῷ Πατρί, καὶ ἀεὶ ἀδιαίρετον αὐτοῦ. Καὶ ὁ ἀκούων δὲ, βλέπων τὰ λεγόμενα περὶ τοῦ Πατρός, ταῦτα λεγό μενα περὶ τοῦ Υἱοῦ, οὐ κατὰ χάριν, ἢ μετοχὴν ἐπισ γινόμενα τῇ οὐσίᾳ αὐτοῦ, ἀλλ᾿ ὅτι αὐτὸ τὸ εἶναι τοῦ Υἱοῦ, ἴδιον τῆς πατρικῆς οὐσίας ἐστὶ γέννημα, νοήσει καλῶς τὸ εἰρημένον, καθὰ προεἶπον· Ἐγώ ἐν τῷ Πατρὶ, καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί· καί· Εγώ, καὶ ὁ Πατὴρ ἔν ἐσμεν. "Εστι γὰρ ὁ Υἱός, οἷος ὁ Πατήρ, τῷ πάντα τὰ τοῦ Πατρὸς ἔχειν. Διὸ καὶ μετὰ τοῦ Πατρός σημαίνεται. Πατέρα γὰρ οὐκ ἄν τις είποι, μὴ ὑπάρχοντος Υἱοῦ. Ο μέντοι ποιητὴν λέγων τὸν Θεὸν οὐ πάντως καὶ τὰ γενόμενα δηλοί. Εστι γάρ καὶ πρὸ τῶν ποιημάτων ποιητής. Ο δὲ Πατέρα λέγων εὐθὺς μετὰ τοῦ Πατρὸς σημαίνει καὶ τὴν τοῦ Υἱοῦ ὕπαρξιν. Διὰ τοῦτο καὶ ὁ πιστεύων εἰς τὸν Υἱὸν εἰς τὸν Πατέρα πιστεύει. Καὶ οὕτω μία ἐστὶν ἡ πίστις εἰς ἕνα Θεόν. Καὶ ὁ προσκυνῶν δὲ, καὶ τι· μῶν τὸν Υἱόν, ἐν Υἱῷ προσκυνεῖ καὶ τιμῇ τὸν Παν τέρα. Μία γάρ ἐστιν ἡ θεότης, καὶ διὰ τοῦτο μία τιμή, καὶ μία ἐστὶ προσκύνησις ἐν Υἱῷ, καὶ δι' αὐτοῦ γινομένη τῷ Πατρί. Καὶ ὁ οὕτω προσκυνών ἕνα Θεόν προσκυνεῖ. Εἶ; γὰρ Θεός ἐστι, καὶ ο!κ ἔστιν ἄλλος πλὴν αὐτοῦ. Καὶ τὸ Εγώ είμι, καὶ οὐκ ἔστι πλὴν ἐμοῦ ἄλλος Θεός· καὶ τήν Ἐγὼ πρώτες, καὶ τὸ Ἐγὼ μετὰ ταῦτα καλῶς λέγεται. Εἷς γὰρ Θεὸς καὶ μόνος, καὶ πρῶτός ἐστιν. Οὐκ εἰς ἀναίρεσιν δὲ τοῦ Υἱοῦ λέγει ταῦτα, μὴ γένοιτο· ἔστι γὰρ καὶ αὐτὸς ἐν τῷ ἑνὶ, καὶ μόνῳ, καὶ πρώτῳ, ὡς τοῦ ἑνὸς καὶ μόνου, καὶ πρώτου μόνος Λόγος, καὶ σο· φία, καὶ ἀπαύγασμα των· τύχουν δι' αὐτὸν εἴρηται, ἀλλ' εἰς ἀναίρεσιν τοῦ μὴ εἶναι ἕτερον, οἷός ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ ὁ τούτου Λόγος. Ἐπειδὴ γὰρ οἱ προσο κείμενο: τοῖς ψευδωνύμοις θεοῖς ἀφίστανται τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ, διὰ τοῦτο ἀγαθὸς ὤν, καὶ κηδόμενος τῶν ἀνθρώπων ὁ Θεὸς, ἀνακαλούμενος τους πλανήτ θέντας, φησίν· Ἐγὼ Θεὸς μόνος, καὶ Ἐγώ εἰμι, καὶ πλὴν ἐμοῦ οὐκ ἔστι Θεὸς, καὶ ὅσα τοιαῦτα ῥητά, ἵνα τὰ μὲν μὴ ὄντα διαβάλῃ, ἐπιστρέψῃ δὲ in Putre sum. Sic Deus erat in Christo mundum re- τοῦτό ἐστιν· Ος ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχων. Οὐκ concilians sibi'. Proprium enim Patris essentiæ Filius est, in quo mundus Deo reconciliatur. Sic quæ Filius agit, Patris sunt opera. Sic qui Filium videt, Patrem videt. In paterna enim divinitate Filius est et spectatur. Et paterna quæ in ipso species est, in eo Patrem ostendit, et sic est Pater in Filio. Et proprietas atque divinitas ex Patre in Filio sic ostendit Filium in Patre, ut ab eo separari non possit. Qui vero audit, et videt ea quæ dicuntur de Patre, de Filio item dici, non quod per gratiam sit eorum particeps, atque ita habeat illa insita in essentia sua, sed quod ipsius Filii essentia sit proprium essentiæ paternæ germen is, quemadmodum ante dixi, præclare intelligit dictum illud: Ego in Putre, et Pater in me; et illud: Ego et Pater unum sumus. Est enim Filius, qualis Pater, quouiam oine nia, quæ Patris sunt, habet. Quare simul etiam cum Patre significatur. Nullus enim, nisi filius exsislat, patrem appellarit. Nam qui Deum effectorem dicit, non ea continuo quæ facta sunt, ostendit. Est enim effector, et opiſex etiam antequám illa sint. At qui Patrem dicit, statim significat et essentiam Filii. Quare qui credit in Filium, etiam in Patrem credit. Credit enim in Patris essentiæ proprietatemn. Atque ita una est fides in unum Deum. Et qui adorat, et colit Filium, in Filio Patrein etiain adorat et colit. Una enim est divinitas, et idcirco unus est honor, et una adoratio in Filio, et per Filium exhibetur Patri. Et qui sic adorant, unum adorat Deum. Unus enim Deus est, et non est alius præter ipsum. Et verba illa: Ego sum, et præter me non est alius Deus '; el: Ego primus &; et: Ego post hæc *, recte dicuntur. Deus enim unus, et solus, et priuius est. Nec tollunt Filium hæc verba. Absit! Est enim et ipse Filius in uno, et solo, et primo. Ut qui unius, et solius, et primi solus est Verbum, et sapientia, et splendor. Non igitur ut tollatur Filius, hæc dicta sunt, sed ut ostendatur, non esse alium, qualis est Pater, et quale est Verbum. Etenim, quoniam qui falsos alorunt deos, a vero Deo deciscunt, Deus qui beniguus est, et homines curat, revocans et avertens eos ab errore: Ego, inquit, Deus solus; et: Ego sunt, el præter me non est Deus, et alia ejusmodi. Quæ quidem omnia loquitur, ut ea quæ non sunt, expel- Ο þat, et omnes homines ad se convertat. Ac quemadmodum si quis cum dies esset, et sol illucesceret, lignum simpliciter pingeret, nec ulla lucis habita ratione diceret, picturam illam esse lucis causam, sol autem re perspecta clamnaret: Ego, inquiens, sum lux diei, nec aliud ullum est diei lumen præter meum, si sol ita loqueretur, non eo spectaret, ut splendorem suum, sed ut errorem et stuititiam illius, qui ligni speciem depinxisset, excluderet, sic Deus: Ego, inquit, sum; et: Ego Deus solus, et non est alius præter me, ut homines a falsis deis colendis averteret et avocaret, et ad se verum 19. s (sa. xLiv, 6. ibid. • ibid. + II Cor. v,

PANOPLIA DOGMATICA. ΤΙΤ. ΧΙ. πάντα εἰς ἑαυτόν. Καὶ ὥσπερ ἐάν τις, ἡμέρας ού - Deum cognoscendum et adorandum adduceret. Verum hæc isti rursum nugis quibusdam suis in controversiam vocant. Et Patrem atque Filium, non quemadmodum Ecclesia prædicat, sed ut ipsi volunt, unum esse contendunt. Quoniam enim, quæ Pater vult, ea vult etiam Filius, nec consiliis et judiciis ejus adversatur, sed in omnibus cum ipso convenit, cademque decreta, et consentaneam atque congruentem doctrinæ Patris rationem docet, inde fit, inquiunt, ut Pater et Filius unum sint. Hæc non solum dicere, sed scribere quidamı ausi sunt, quibus nihil magis absurdum, aut a ratione alienum dici potest. Nam si propter hanc causam Pater et Filius unum sunt, et si Filius hoc modo Patri similis est, vide, ne qui nobis superiores sunt, Angeli, et Prinσης, καὶ ἡλίου φαίνοντος, ζωγραφείη ξύλον ἁπλῶς, οὐδὲ κἂν φαντασίαν ἔχων φωτός, καὶ λέγοι τὴν εἰκόνα ταύτην αἰτίαν εἶναι τοῦ φωτὸς, ὁ δὲ ἥλιος τοῦτο βλέπων λέγοι· Εγώ μόνος εἰμὶ τὸ φῶς τῆς ἡμέρας, καὶ οὐκ ἔστιν ἄλλο φῶς τῆς ἡμέρας πλήν ἐμοῦ, οὐ πρὸς τὸ ἑαυτοῦ ἀπαύγασμα βλέπων ταῦτα λέγει, ἀλλὰ πρὸς τὴν πλάνην διὰ τὴν εἰκόνα τοῦ ξύλου, καὶ ἀνομοιότητα τῆς ματαίας φαντασίας· οτως ἐστὶ καὶ τό· Ἐγώ εἰμι καὶ τό· Εγώ Θεός μόνος, καὶ οὐκ ἔστιν ἄλλος πλὴν ἐμοῦ, ἵνα τῶν ψευδωνύμων ἀποστήσω τοὺς ἀνθρώπους, καὶ μάθωσι λοιπὸν αὐτὸν τὸν ἀληθινὸν Θεόν. ᾿Αλλὰ πρὸς ταῦτα πάλιν ἐπιχειρούτι φιλονεικεῖν ταῖς ἰδίαις μυθοπλαστίαις λέγον τες μὴ οὕτως εἶναι τὸν Υἱὸν καὶ τὸν Πατέρα ἕν, μηδὲ ὅμοιον, ὡς ἡ Ἐκκλησία κηρύττει, ἀλλ' ὡς αὐ- cipatus, et Potestates, et Throni et Dominationes ο sint, ut ille, Gilii, et de his item dici possit, ipsi et Pater unum sunt, et unusquisque eorum imago et verbum est Patris. Nam quæ vult Deus, et ipsi volunt, nec sententiis, nec judiciis diderunt, sid omnibus in rebus suo obtemperant effectori. Non enim in gloria mansissent sua, nisi ca quæ Pater vult et ipsi vellent. Non enim in eos qui paruerunt, sed in eutu qui contumax fujt, dictum est: Quomodo cecidit e cœlo lucifer, qui mane oriebatur ³. Si hæc ita habent, cur solus Filius unigenitus, et Verbum, et sapientia est? Aul cur, cum tam inulti sint Patri similes, solus hic imago est? Quin etiam ex hominibus multi Patri similes invenientur, ut τοὶ θέλουσι. Φασὶ γὰρ ἐπεὶ ἃ θέλει ὁ Πατήρ, ταῦτα θέλει καὶ ὁ Υἱὸς, καὶ οὔτε τοῖς νοήμασιν, ἢ τοῖς κρίμασιν ἀντίκειται, ἀλλ' ἐν πᾶσιν ἐστι σύμφωνος αὐτῷ, τὴν ταυτότητα τῶν δογμάτων, καὶ τὸν ἀκόλουθον, καὶ συνηρτημένον τῇ τοῦ Πατρὸς διδασκαλία ἀποδιδοὺς λόγον, διὰ τοῦτο αὐτὸς καὶ ὁ Πατὴρ ἐν εἰσι. Ταῦτα δὲ οὐ μόνον εἰπεῖν; ἀλλὰ καὶ γράψαι τι νέ; τετολμήκασι. Τούτου δὲ τί ἄν τις ατοπώτερον ἢ αλογώτερον εἴποι; Εἰ γὰρ διὰ ταῦτα ἓν εἰσιν ὁ Πα τὴρ καὶ ὁ Υἱὸ;, καὶ εἰ οὕτως ὅμοιός ἐστιν ὁ Υἱὸς τῷ Πατρί, ἄρα καὶ τοὺς ἀγγέλους, καὶ τὰ ἄλλα τὰ ἡμῶν υπερκείμενα, Αρχάς τε, καὶ Ἐξουσίας, καὶ θρόνους, καὶ Κυριότητας εἶναι καὶ αὐτοὺς, ὡς καὶ τὸν Υἱόν, νἱοὺς, λέγεσθαί τε καὶ περὶ τούτων, ὅτι καὶ αὐτοὶ, καὶ ὁ Πατὴρ ἐν εἰσι, καὶ ὅτι ἔχαστος εἰκὼν, καὶ λόγος ἐστὶ τοῦ Πατρός. "Α γὰρ θέλει ὁ Θεὸς, ταῦτα θέλουσι καὶ αὐτοὶ, καὶ οὔτε τοῖς δόγμασιν, οὔτε τοῖς κρίμασι διαφωνοῦσιν, ἀλλ' ἐν πᾶσιν εἰσιν ὑπήκοοι τῷ πεποιηκότι. Οὐκ ἂν γὰρ ἔμειναν ἐν τῇ οἰκείᾳ δόξῃ, εἰ μὴ ἅπερ ἤθελεν ὁ Πατὴρ, ταῦτα καὶ αὐτοὶ ἐβούλοντο. Οὐκοῦν ὁ μὴ μείνας, ἀλλὰ παραφρονήσας ἤκουσε· Πῶς ἔπεσεν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ ὁ ἑωστόρὸς, ὁ πρωὶ ἀνατέλλων; Πῶς οὖν ὄντων τούτων οὕτω, μένος ὁ Υἱὸς μονογενῆς, καὶ Λόγο;, καὶ σοφία ἐστίν; Η πῶς τοσούτων ὄντων ὁμοίων τῷ Πατρὶ, μόνας οὗτος εἰκὼν ἐστι; Καὶ γὰρ καὶ ἐν ἀνθρώποι; εὑρεθήσονται ὅμοιοι τῷ Πατρὶ, πλεῖστοι μὲν μάρτυρες γενόμενοι, καὶ πρὸ αὐτῶν οἱ προφῆται, καὶ οἱ ἀπόστολοι, καὶ πάλιν πρὸ τούτων οἱ πατριάρχαι • πολλοὶ δὲ καὶ νῦν ἐφύλαξαν τὴν τοῦ Πατρὸς ἐντολήν, γενόμενοι οἰκτίρμονες, ὡς ὁ Πατὴρ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς, τηρήσαντες τό· Γίνεσθε οὖν μιμηταὶ τοῦ Θεοῦ ὡς τέκνα ἀγαπητὰ, καὶ περιπατεῖτε ἐν ἀγάπη, καθὼς ὁ Χριστὸς ἠγάπησεν ὑμᾶς. Μιμηταὶ δὲ γεγόνασι καὶ τοῦ Παύλου πολλοί, ὡς κἀκεῖνος τοῦ Χριστοῦ, καὶ ὅμω; οὐδεὶς τούτων οὔτε Λόγος, οὔτε σοφία, οὔτε μονογενής Υιός, οὔτε εἰκών ἐστιν, οὔτε τις τούτων ἀπετόλμησεν εἰπεῖν· Ἐγὼ καὶ ὁ Πατήρ ἐν ἐσμεν, ἢ Ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ, καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί. Ἀλλὰ περὶ μὲν πάντων είρηται, Τίς ὅμοιός σοι ἐν θεσῖς, Κύριε; ἢ τίς ὁμοιωθήσεται σοι ἐν υἱοῖς ' | a. xiv, 12. ` ' Ephes. v, 1, 2. • Psal. Lxxxviii, 7. martyres, ut propheta, ut apostoli, ut patriarchis. Multi hoc etiam tenipore Servatoris mandatum observantes misericordes exstiterunt, ut Pateṛ, qui est in calis. Observantes et illud: Estote imitatores Deš, sicut filii charissimi, et ambulate in dilectione, sicut et Christus dilexit nos *. Et Pauli fuerunt imitatores multi, sicut et ille Christi. Attamen eorum nullus neque Verbum, nec unigenitus Filtus nec imago est. Neque illorum ullus ausus est dicere: Ego et Pater unum sumus; aul, Ego in Patre, et Pater in me. Sed de his omnibus dictum est: Quis similis tibi in dits, Domine? Aut quis comparabitur tibi in filiis Dei ³. De ipso autem, solus imago vera et naturalis est Patris. Licet enim ad imaginem facti simus et imago et gloria Dei vocemur, non tamen propter nos, sed propter iubabitantem in nobis imaginem, et veram gloriam Dei, Dei Verbum est, quod propter nos factum est caro, hujus nominis gratiamn accepimus. Necesse auteu est, ut similitudo et unitas ad ipsam Filii essent'am ducat. Quod nisi fiat, nihil amplius, quam rις procrealæ, ut dictum est, habere videbitur, veqt» Patri erit similis, sed similis erit decretorum Patris, a Patre autem differt, quia Pater quidem est Pater, decreta autem et doctrina sunt Patris. Quare si quantum ad instituta doctrinamque pertinet similis est Patri Filius, sequitur, ut nomine tantum Pater sit, Filius autem non modo vera, et certa Patris quæ

imago non sit, sed ne proprietatem quidem aut Θεοῦ; περὶ δὲ αὐτοῦ, ὅτι μόνος εἰκὼν ἀληθινὴ, καὶ similitudinem Patris ullam habere videatur. Quæ cnim illi, si commutabilis est, cum Patre similitudo? Et Paulus docebat eoruin siinilia, quæ docueral Servator, nec tamen ei similis erat essentia. Ejusmodi sunt istorum nugæ. At Filius et Pater sc unum sunt, us Filium cum Patre, et splendoren cum sole yuum esse cognoscimus. Ex quo fit, ut agente Filio Pater agat, et veniente Filio ad sanclos, Pater in Filio veniat. Imagine enim cernitur Pater, et in splendore lux est. Quapropter, ut paulo ante diximus, Patre gratiam et pacem largiente, cam largitur Filius, ut Paulus in omnibus Epistolis suis significat: Gratia vobis, inquiens, et pax α Deo Patre nostro et Domino Jesu Christo '. Una φύσει τοῦ Πατρός ἐστιν. Εἰ γὰρ καὶ κατ' εικόνα για γόναμεν, καὶ εἰκὼν, καὶ δόξα Θεοῦ ἐχρηματίσαμεν, ἀλλ᾽ οὗ δι᾽ ἑαυτούς πάλιν, διὰ δὲ τὴν ἐνοικήσασαν ἡμῖν εἰκόνα, καὶ ἀληθῆ δόξαν τοῦ Θεοῦ, ἥτις ἐστὶν ὁ Λόγος τοῦ Θεοῦ, ὁ δι᾿ ἡμᾶς ὕστερον γενόμενος σαρξ, ταύτην τῆς κλήσεως ἔχομεν τὴν χάριν. Ανάγ κη δὲ τὴν ὁμοίωσιν καὶ τὴν ἑνότητα ἐπ' αὐτὴν τὴν οὐσίαν τοῦ Υἱοῦ φέρειν. Εἰ γὰρ μὴ οὕτω τις λέγει, οὔτε πλέον τι τῶν γενητῶν ἔχων φανήσεται, ώσπερ είρηται, οὔτε τοῦ Πατρὸς ὅμοιος ἔσται, ἀλλὰ τῶν τοῦ Πατρός όμοιος ἔσται δογμάτων, καὶ τοῦ Πατρὸς διαφέρει. Ὅτι μὲν Πατὴρ Πατήρ ἐστι, τὰ δὲ δόγματα, καὶ ἡ διδασκαλία τοῦ Πατρός ἐστιν. Εἰ τοίνυν κατά τὰ δόγματα καὶ τὴν διδασκαλίαν ὅμοιός ἐστιν ὁ Υἱός enim et eadem est gratia a Patre in Pilio, ut una τοῦ Πατρὸς, ὁ μὲν Πατὴρ κατ᾿ αὐτοὺς ὀνόματι Παlux est solis et splendoris. Rursum ad Thessaloni- τὴρ ἐστιν, ὁ δὲ Υἱὸς οὐκ ἀπαράλλακτος εἰκών, μᾶλ censes scribens, precatur: Ipse, inquiens, Deus λον δὲ οὐδὲ ὅλως ιδιότητα, ἢ ὁμοίωσίν τινα τοῦ Πα noster, et Dominus noster Jesus Christus dirigαι τρὸς ἔχων φανήσεται. Ποια γὰρ ὁμοίωσις καὶ ἰδιότης viam nostram ad vos '. In quo quidem loco anim. τῷ παρεξηλλαγμένῳ τοῦ Πατρός; Καὶ γὰρ ὁ Παῦ advertendum est, ipsum non dicere: Dirigant, λῆς ὅμοια τῷ Πατρὶ διδάσκων, οὐκ ἦν κατ' οὐσίαν sed, Dirigal, ut non tanquam a duobus duplicem ὅμοιος αὐτῷ. Ἐκεῖνοι μὲν οὖν τοιαῦτα φλυαρούσιν· gratiam, sed ut ab uno gratiam unam dari de- ὁ δὲ Υἱὸς καὶ ὁ Πατήρ οὕτως εἰσὶν ἐν, ὡς ἔστιν ἰδεῖν, monstret. Quoniam Pater illam per Filium dat. καὶ νοεῖν Υἱὸν πρὸς Πατέρα, καὶ τὸ ἀπαύγασμα Quæ plane res Patris et Filii indicat unitatem. πρὸς τὸν ἥλιον. Διὰ γὰρ τὸ οὕτως εἶναι τὸν Υἱόν εργαζομένου τοῦ Υἱοῦ, ὁ Πατὴρ ἐργάζεται, καὶ ἐρχομένου τοῦ Υἱοῦ πρὸς τοὺς ἁγίους, ὁ Πατήρ ἐστιν ὁ ἐρχόμενος ἐν τῷ Υἱῷ. Ἐν γὰρ τῇ εἰκόνι θεωρεῖται ὁ Πατήρ, καὶ ἐν τῷ ἀπαυγάσματί ἐστι τὸ φῶς. Διὰ τοῦτο, καθὰ μικρῷ πρόσθεν είπομεν, διδόντος τοῦ Πατρὸς χάριν καὶ εἰρήνην, ταύτην δ. Υἱὸς δίδωσιν, ὡς ὁ Παῦλο; ἐπισημαίνεται διά πάσης επιστολῆς γράφων, Χάρις ὑμῖν καὶ εἰρήνη ἀπὸ Θεοῦ Duτρὸς ἡμῶν, καὶ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ. Μία γὰρ καὶ ἡ αὐτὴ χάρις ἐστὶ παρὰ Πατρὸς ἐν Υἱῷ, ὡ: ἔστιν ἐν τὸ φῶς τοῦ ἡλίου, καὶ τοῦ ἀπαυγάσματος. Πάλιν οὖν ἐπευχόμενος Θεσσαλονικεῦσι καὶ λέγων' Αὐτὸς δὲ ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ ἡμῶν καὶ ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός κατευθύναιεν τὴν ἰδίν ἡμῶν πρὸς ὑμᾶς, την ενότητα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐφύλαξεν. Οὐ γὰρ εἶπε κατευθύναιεν, ὡς παρά δύο διδομένης, παρὰ τούτου καὶ τούτου διπλῆς χάριτος, ἀλλὰ κατευθύναι, ἵνα δείξῃ, ὅτι ὁ Πατήρ διὰ τοῦ Υἱοῦ δίδωσι ταύτην. Καὶ ἡ δόσι; αὕτη δείκνυσι τὴν ἑνότητα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ. Ex eodem libro. Beatus Joannes brevius et perfectius quam nos, horum verborum sensum explanabit, et cohibebig Arianos, ne amplius se tales, qualis est Filius, opinentur. Alioquin ipsi quoque illud dient: Tu es homo, et non Deus. Et noli, cum pauper sis, te cum divite uti æqualem comparare. Sic igitur Joannes scribit: In hoc cognoscimus, quod in ipso manemus et ipse in nobis, quoniam de Spiritu suo nobis dedit. Quare propter gratiam Spiritus nobis impertitam, et nos in ipso manemus et ipse in nobis. Et quoniam Spiritus Dei est, eo in nobis exsistente, nos item qui illum habemus, in Deo esse existiməmur. Et sic est Deus in nobis, non ut est Filius in Patre. Non enim Filius particeps Spiritus, ut per illum iu Patre sit, neque ipse Spie rītum accipit, sed illum potius omnibus dilargitur. Nec Spiritus conjungit Verbum cum Patre, sed ipse potius a Verbo id accipit. Et Filius quidem in Patre est, ut Verbum proprium, et splendor ipsius. Nus autein sine Spiritu, ut peregrini et alieni, longe absumus a Deo, Spiritus autem communione cum 1 1 Cor. 1, 3 et alibi passim. 31 Thess, 111, 11. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Ο μακάριος Ιωάνης ἐκ τῆς ἐπιστολῆς ἐν ὀλίγοις καὶ τελεώτερον μᾶλλον ἡμῶν δείξει τῶν γεγραμμέν νων τὸν νοῦν, καὶ παύσει λοιπὸν τοὺς ᾿Αρειανούς μηκέτι νομίζειν ἑαυτοὺς ἔσεσθαι ὡς τὸν Υἱόν, ἵνα μὴ καὶ αὐτοὶ ἀκούσωσι· Σὺ εἶ ἄνθρωπος καὶ οὐ Θεός, καὶ μὴ συμπαρεκτείνου πένης ἂν πλουσίῳ. Γράφει τοίνυν ὁ Ἰωάννης οὕτω λέγων. Εν τούτῳ γινώσκομεν, ὅτι ἐν αὐτῷ μένομεν, καὶ αὐτὸς ἐν ἡμῖν, ὅτι ἐκ τοῦ Πνεύματος αὐτοῦ δέδωκεν ἡμῖν. Οὐκοῦν διὰ τὴν δεδομένην ἡμῖν χάριν τοῦ Πνεύματ τος ἡμεῖς τε ἐν αὐτῷ γινόμεθα, καὶ αὐτὸς ἐν ἡμῖν. Καὶ ἐπειδὴ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ ἐστι, διὰ τοῦτο τούτου γινομένου ἐν ἡμῖν, εἰκότως ἔχοντες καὶ ἡμεῖς τὸ Πνεῦμα, νομιζόμεθα ἐν τῷ Θεῷ γενέσθαι. Καὶ οὕτως ἐστὶν ὁ Θεὸς ἐν ἡμῖν, οὐκ ἄρα ὡς ἔστιν ὁ Υἱὸς ἐν τῷ Πατρί. Οὐ γὰρ καὶ ὁ Υἱὸς μετέχων ἐστὶ τοῦ Πνεύματος, ἵνα διὰ τοῦτο καὶ ἐν τῷ Πατρὶ γένηται, οὐδὲ λαμβάνων ἐστὶ τὸ Πνεῦμα, ἀλλὰ μᾶλο λον αὐτὸς τοῖς πᾶσι τοῦτο χορηγεί, καὶ οὐ τὸ Πνεῦμα συνάπτει τὸν λόγον τῷ Πατρὶ, ἀλλὰ μᾶλλον τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ Λόγου τοῦτο λαμβάνει. Καὶ ὁ μὲν 1 Juan. 1, 13.

PANOPLIA DOGMATICA. TIT. XI. τοῦ Πνεύματος Υἱὸς ἐν τῷ Πατρὶ ἐστιν, ὡς Λόγος ἴδιος καὶ ἀπαύ- divinitate copulamur: ut quod simul in Patre, id γασμα αὐτοῦ, ἡμεῖς δὲ χωρὶς μὲν τοῦ Πατρὸς ξένοι, non ipsi nobis, séd Spiritui in nobis exsistenti et in καὶ μακράν ἐσμεν τοῦ Θεοῦ, τῇ δὲ nobis manenti acceptum referamus. Αt cum Joannes μετοχῇ συναπτόμεθα τῇ θεότητι. ώστε τὸ εἶναι idem dicat: Qui confitetur Jesum esse Filium Dei, ἡμᾶς ἐν τῷ Πατρὶ μὴ ἡμέτερον εἶναι, ἀλλὰ τοῦ Deus in ipso manet, et ipse in Deo', quænam similiΠνεύματος τοῦ ἐν ἡμῖν ὄντος, καὶ ἐν ἡμῖν μένον- tudo, aut qualitas nobis cum Filio? Nonne Ariuni τος, ἕως αὐτὸ τῇ ὁμολογία φυλάττομεν ἐν ἡμῖν. Λέο undique, et a Joanne potissimum confutati tandem γοντος δὲ πάλιν τοῦ Ἰωάννου· Ος ἂν ὁμολογήσῃ, animadvertunt aliter esse Filium in Patre, et aliter ὅτι Ἰησοῦς ἐστιν ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ Θεὸς ἐν αὐτῷ nos in ipso, et nequé nos unquam ut Verbum fore, μένει, καὶ αὐτὸς ἐν τῷ Θεῷ, ποία όμοιότης, καὶ neque Verbum ut nos?Nisi, ut eorum mos est, nunc ποία ἰσότης ἡμῶν πρὸς τὸν Υἱόν; Η πῶς οὐχ - eliam audeant dieere communione Spiritus, et vire ἐλέγχονται πανταχόθεν οι Αρειανοὶ, καὶ μάλιστα tutis progressu Filium etiam ipsum in Patre esse. παρὰ τοῦ Ἰωάννου, ὅτι ἄλλω; μὲν ἔστιν ὁ Υἱὸς ἐν Quod quidem in primis impium est vel cogitare, si τῷ Πατρὶ, ἄλλως δὲ ἡμεῖς ἐν αὐτῷ γινόμεθα; Καὶ quidem ipse, ut dictum est, Spiritum tribuit, et quod οὔτε ἡμεῖς ὡς ἐκεῖνος ἐσόμεθά ποτε, οὔτε ὁ Λόγος habet Spiritus id ab eo habet. Quamobrem cumi ὡς ἡμεῖς τυγχάνει ὢν, εἰ μὴ ἄρα τολμῶσιν ὡς ἐν Servator de nobis dicit: Sicut tu, Pater, in me, co πᾶσι καὶ νῦν εἰπεῖν, ὅτι ὁ Υἱὸς μετοχῇ τοῦ Πνεύ- ego in te, sic et ipsi in nobis sint, non ostendit eam* ματος, καὶ βελτιώσει πράξεως γέγονε καὶ αὐτὸς ἐν dem nos cum ipsis essentiam habere. Sed Patrem τῷ Πατρί. ᾿Αλλὰ καὶ τοῦτο πάλιν ὑπερλίαν ἐστὶν orat, quemadmodum Joannes scribit, ut credentibus - ἀσεβές, κἂν ὅλως εἰς ἐνθύμησιν λαβεῖν. Αὐτὸς γὰρ, Spiritum per se largiatur, per quem in Deo esse, et ὥσπερ εἴρηται, τὸ Πνεῦμα δίδωσι, καὶ ὅσα ἔχει τὸ idcirco cum ipso conjungi videamur. Etenim quia Πνεῦμα, ταῦτα παρὰ τοῦ Λόγου ἔχει. Οὐκοῦν ὁ Πατὴρ Verbum est in Patre et Spiritus ex Verbo datur, λέγων περὶ ἡμῶν τό· Καθὼς σύ, Πάτερ, ἐν ἐμοὶ, vult ut Spiritum accipiamus, ut posteaquam acccκἀγὼ ἐν σοι, ἵνα καὶ αὐτοὶ ἐν ἡμῖν ἐν ὦσιν, οὐ perimus, habentes Spiritum Verbi in Patre exsistenτὴν ταυτότητα ἡμᾶς μένοντας ἐν αὐτῷ ἔχειν ση tis, videamur et nos per Spiritum esse unum in μαίνει, ἀλλὰ ἀξίωσίς ἐστι πρὸς τὸν Πατέρα, ὡς δ Verbo, et per Verbum in Patre. Illud auten, sicut Ιωάννης ἔγραψεν, ἵνα τὸ Πνεῦμα χαρίσηται δι' αὐτ nos nibil aliud signifcat, nisi ut ea gratia Spiralus τοῦ τοῖς πιστεύουσι, δι' οὗ καὶ δοκοῦμεν ἐν τῷ Θεῷ in discipulos distributa nunquam excidat, nunquam γίνεσθαι, καὶ κατὰ τοῦτο συνάπτεσθαι αὐτῷ. Επει adimatur. Id quod Apostolus novit, cum diceret: δὴ γὰρ ὁ Λόγος ἐστὶν ἐν τῷ Πατρὶ, τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκ Quis nos separabit a charitate Dei? Nunquam enim τοῦ Λόγου δίδοται, θέλει λαβεῖν ἡμᾶς τὸ Πνεῦμα, poenitet Deum munera sua largitum esse, et vocatiom ἵνα, ὅταν ἐκεῖνο λάβωμεν, τότε ἔχοντες τὸ Πνεῦμα nis gratiam tribuisse. Spiritus enim est, qui in Deo τοῦ Λόγου τοῦ ὄντος ἐν τῷ Πατρὶ, δόξωμεν καὶ exsistit, non autem nos per nos. Et quemadmodum ἡμεῖς διὰ τὸ Πνεῦμα ἐν γενέσθαι ἐν τῷ λόγῳ, καὶ Blii et dii efficimur ob Verbum quod in nobis est, sic δι᾿ ἑαυτοῦ ἐν τῷ Πατρί. Τὸ δὲ ἡμεῖς ἐὰν λέγῃ, οὐδὲν per Spiritum in nobis exsistentem, qui est in Verbo, ἕτερον πάλιν ἐστὶν, ἢ ἵνα ἡ γενομένη τοιαύτη χάρις quod est in Patre, unum in Filio et Patre erimus et εἰς τοὺς μαθητὰς ἀδιάπτωτος καὶ ἀμεταμέλητος esse existimabimur. Quando igitur aliquis per prccaγένηται· ὅπερ ὁ ᾿Απόστολος γινώσκων ἔλεγε· Τις tum aliquod excidit a Spiritu, is non est amplius in ἡμᾶς χωρίσει ἀπὸ τῆς ἀγάπης τοῦ Χριστοῦ; Deo,quandoquidem ab eo recessit Spiritus sanctus et Αμεταμέλητα γὰρ τὰ χαρίσματα τοῦ Θεοῦ, καὶ ἡ consolator, sed erit in illo cui seipsum peccando χάρις τῆς κλήσεως. Τὸ γὰρ Πνεῦμά ἐστι τὸ ἐν τῷ subjecit. Quemadmodum Sauli contigit, a quo recesΘεῷ τυγχάνον, καὶ οὐχ ἡμεῖς καθ᾿ ἑαυτούς. Καὶ sit Spiritus Dei, et vexabat eum spiritus malus. ὥσπερ υἱοὶ καὶ θεοὶ διὰ τὸν ἐν ἡμῖν λόγον, οὕτως ἐν τῷ Υἱῷ καὶ ἐν τῷ Πατρὶ ἐσόμεθα, καὶ νομισθη σόμεθα ἐν γεγενῆσθαι, διὰ τὸ ἐν ἡμῖν εἶναι τὸ Πνεῦμα, ὥσπερ ἐστὶν ἐν τῷ λόγῳ τῷ ὄντι ἐν τῷ Πατρί. Ὅτε γοῦν ἐκπίπτει τις ἀπὸ τοῦ Πνεύματος διά τινα κακίαν, οὐκ ἔτι ἐν τῷ Θεῷ ἐστιν ἐκεῖνος ὁ πεσών, διὰ τὸ ἀποστῆναι ἀπ' αὐτοῦ τὸ ἐν τῷ Θεῷ ἅγιον καὶ παράκλητον Πνεῦμα· ἀλλ' ἐν ἐκείνῳ ἔσται, ᾧ ἑαυτὸν ὑπέταξεν ἁμαρτάνων, ὡς ἐπὶ τοῦ Σαούλ γέγονεν. Απέστη γὰρ ἀπ' αὐτοῦ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ, καὶ ἔθλιβεν αὐτὸν πνεῦμα πονηρόν. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Ex eodem libro. Qui fieri potest, inquit, uț Filius sit natura ex Patre, vel Patri secundum naturam similis, cum ipse dicat: Data est mihi omnis potestas '; et: Pater neminem judicat, sed omne judicium dedit Filio ▪ et, Pater diligit Filium et omnia tradidit in manu ejus. Et iterum; Omnia mihi tradita sunt a l'atre meo: et rursus: Omne quod dedit mihi Pater, ad me veniet. ' Tum ita ratiocinan- * Matth. xxvit, 18. • Joan. v, • Joan. Πῶς δύναται ὁ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι φύσει καὶ ὅμοιος αὐτῷ κατ᾽ οὐσίαν ὁ λέγων· 'Εδόθη μοι πᾶσα ἐξουσία; καί· Ο Πατὴρ οὐδένα κρίνει, ἀλλὰ τὴν κρίσιν πᾶσαν δέδωκεν τῷ Υἱῷ; καί· Ὁ Πατήρ ἀγαπᾷ τὸν Υἱὸν, καὶ πάντα δέδωκεν ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ; καὶ πάλιν· Πάντα μοι παρεδόθη ὑπὸ τοῦ Πατρός μου; καὶ πάλιν· Πᾶν ὃ δέδωκέ μοι ὁ Πατὴρ πρὸς ἐμὲ ἥξει. Εἶτα ἐπιλέγουσιν, Εἰ ἦν, ὡς * Joan. 1, 15. • Joan. xvII, 21. • Rom. vin, 50.

tur: Si talis natura esset Filius, qualem vos affir- λέγεται, Υἱὸς κατὰ φύσιν, οὐ χρείαν εἶχε λαβεῖ». Η matis, nequaquam illi opus fuisset ista accipere. Qui iten naturalis et vera Patris virus esse potest is qui, ubi patiendi tempus advenit, ait: Nunc anima mea turbata est: et quid dicam? Pager, serva me ex hac hora: sed propterea veni in horam hanc. Pater, glorifica Filium tuum. Venit ergo vox de cœlo. Et glorificavi, et iterum glorifica. bo '. Similia rursus alibi profert: Pater, si feri potest, transeat calix iste'; et: Cum hæc dixisset Jesus turbatus est spiritu, et contestatus est, et dixit: Amen, amen dico vobis, unus ex vobis me traditurus est s. Ex quibus ita perversi concludunt: Si virtus ille sive potentia fuisset, non profecto timuisset, sed ipse potius aliis vim et potentiam præbuisset. Addunt item: Si natura vera et propria Patris sapientia erat, cur igitur scriptum est: Et Jesus proficiebat sapientia, et æetale et gratia apud Deum et homines: idemque cum venisset in prtes Cæsarea Philippi, interrogavit discipulos quem se esse dicerent homines: cum item in Bethaniam advenissel, sciscitatus est ubinam jaceret Lazarus: præterca discipulis ait: Quot panes habetis? Qui igitur, inquiunt, feri potest, ut ille sit sapientia, qui in sapientia proficit, et ea nescit quæ ab aliis optat discere? ld etiam iidem dicunt: Qui potest ille proprium Patris Verbum esse, sine quo non fuit aliquando Pater, et per quod omnia ethicit, il est vestra sententia, qui in cruce clamabat: Deus oneus, quare dereliquisti me? Sic etiam precatus @ erat: Glorifca Filium tuum "; et: Glorified me, Paler, gloria quam habui apud se, priusquam mundus fere 1. Precatus ilem est in solitudine: discipulosque est hortatus ad orandum, ne iutrarent in tentationem. Et: Spiritus quidem, aiebat, promptus est, caro antem infirma ". Et: [e die et hora illa nemo novit, neque angeli, neque Filius ''. Ex quibus locis ita improbi argumentantur: Si, ut vos putatis, semper Filius apud Patrem exstitisset, diem illum minime ignoraret, sed tanquam Verbum cognosceret: nec item a Patre derelinqueretur, qui una cum ipso exsisteret; nec gloriam postularet, quam in Patre haberct; nec denique prorsus preca. retur, quippe qui, ut Verbum, nulla omnino re indigeret. Verum quia et creatus erat et una e rebus 1 factis, hinc ita loquebatur, hisque indigebat quae non ipse habebat. Siquidem rerum creatarum proprium est his indigere quæ non habent. Hæc igitur sunt quæ impii insaniendo proferunt. Qui quidem, cum res bhujusmodi cogitent, possent etiam audacius interrogare: Quare omnino Verbum caro factum sit; tumque sabjungere: Quomodo enim ille qui Deus erat; homo potui ferit? Vel quomodo ill: qui corporis expers est, corpus potuit gestare? lino quin Judæos potius imitentur et cum Caipha ' s Matth. xxv. 30. πῶς δύναται δύναμις είναι φύσει καὶ ἀληθινὴ τοῦ Πατρὸς ὁ παρὰ τὸν καιρὸν τοῦ πάθους λέγων· Νῦν ἡ ψυχή μου τετάρακται, καὶ τί εἴπω; Πάτερ, σῷσόν με ἐκ τῆς ὥρας ταύτης· ἀλλὰ διὰ τοῦτο ἦ θον εἰς τὴν ὥραν ταύτην. Πάτερ, δόξασόν σου είν Υἱόν. Ηλθεν οὖν φωνὴ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, καὶ ἐδό ξασα, καὶ πάλιν δοξάσω. Πάλιν τε τὸ ὅμοιον ἔλεγε· Πάτερ, εἰ δυνατόν, παρελθέτω ἀπ᾿ ἐμοῦ τὸ ποτήριον τοῦτο. Καὶ, Ταῦτα εἰπὼν ὁ Ἰησοῦς ἐταράχθη τῷ πνεύματι, καὶ ἐμαρτύρησε, καὶ εἶπεν· ᾿Αμήν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, εἰς ἐξ ὑμῶν παραδώσει με. Καὶ ἐπὶ τού τῳ φασὶν οἱ κακόφρονες· Εἰ δύναμις ἦν, οὐκ ἂν ἐδειλίασεν, ἀλλὰ μᾶλλον καὶ ἑτέροις τὸ δύνασθαι παρείχεν. Εἶτά φασιν· Εἰ σοφία ἦν φύσει ἀληθινὴ καὶ ἰδία τοῦ Πατρὸς, πῶς γέγραπται· 'Ο δὲ Ἰησοῦς προέκοπτε σοφίᾳ καὶ ἡλικίᾳ, καὶ χάριτι παρὰ Θεῷ καὶ ἀνθρώ ποις; Καὶ ἐλθὼν εἰς τὰ μέρη Καισαρείας τῆς Φιλίπ που ἐπυνθάνετο παρὰ τῶν μαθητῶν τίνα λέγουσιν αὐτὸν οἱ ἄνθρωποι εἶναι. Εἰς δὲ τὴν Βηθανίαν παραγενόμενος ἐρωτᾷ, ποῦ Λάζαρος κεῖται· ἔλεγε δὲ καὶ τοῖς μαθηταῖς, Πόσους άρτους ἔχετε; Πῶς οὖν φασιν. οὗτος σοφία ἐν σοφίᾳ προκόπτων, καὶ ἀγνοῶν & παρ ἑτέρων μανθάνειν ἠξίου; Ἔτι δὲ καὶ τοῦτο παρ' αὐ τῶν λεγόμενον, Πῶς δύναται Λόγος ίδιος εἶναι τοῦ Πατρός, οὗ ἄνευ οὐκ ἦν ποτε Πατήρ, καὶ δι᾽ οὗ τὰ πάντα ἐποίει, ὡς ὑμεῖς φωνεῖτε, ὁ ἐπὶ μὲν τοῦ Σταυροῦ λέγων· Θεέ μου, Θεέ μου, ίνατί με εγκατέ λειπες; Πρὸ δὲ τούτου εὐχόμενος· Δόξασόν σου τὴν Υιόν καί· Δοξασόν με σύ, Πάτερ, τῇ δόξῃ, ᾗ εἶχον πρό τοῦ τὸν κόσμον εἶναι παρὰ σου, καὶ ηύχετο ἐν ταῖς ἐρήμοις, καὶ παρήγγελλε τοῖς μαθηταῖ; εὔχεσθαι μὴ εἰσελθεῖν εἰς πειρασμόν, καί· Τὸ μὲν πνεῦμα πρόθυ μον ἔλεγεν, ἡ δὲ σὰρξ ἀσθενής· καὶ ὅτι· Περὶ τῆς ἡμέρας εκείνης, καὶ τῆς ὥρας οὐδεὶς οἶδεν, οὔτε οἱ ἄγγελοι, οὔτε ὁ Υἱός; Εἶτα πάλιν φασὶν ἐπὶ τούτοις οἱ δείλαιοι· Εἰ ἦν κατὰ τὴν ὑμετέραν διάνοιαν ἀϊδίως ὑπάρχων πρὸς τὸν Θεὸν, οὔτε ἂν ἡγνόησε περὶ τῆς ἡμέρας, ἀλλ᾽ ἐγίνωσκεν ὡς Λόγος· οὐδ᾽ ἂν ἐγκατελεί πετο ὡς συνυπάρχων, οὔτε δόξαν τει λαβεῖν, ἔχων αὐτὴν ἐν τῷ Πατρὶ, οὔτε ὅλως ηύχετο· οὐδενὸς γὰρ ὡς Λόγος ὧν ἐδέετο· ἀλλ᾽ ἐπεὶ κτίσμα ἐστὶ καὶ εἰς τῶν γενητῶν, διὰ τοῦτο τοιαῦτα ἔλεγε, καὶ ἐδέετο ὧν οὐκ εἶχε. Κτισμάτων γὰρ ἴδιον τὸ χρήζειν, καὶ δέεσθαι ὧν οὐκ ἔχουσι. Τοιαῦτα μὲν οὖν οἱ ἀσεβεῖς ἐξάρχονται λαλεῖν. Εδει δὲ ταῦτα λογιζομένους εἰπεῖν αὐτοὺς καὶ τολμηρότερον· Διατὶ ὅλως σὰρξ ἐγένετο; Καὶ πάν λιν ἐπειπεῖν· Πῶς γὰρ ἡδύνατο θεὸς ὢν γενέσθαι ἄν θρωπος; Η πῶς ἡδύνατο ἀσώματος σῶμα φορέσαι: "[] καὶ Ἰουδαϊκώτερον κατὰ τὸν Καϊάφαν͵ εἰπεῖν· Διατί ὅλως άνθρωπος ὧν Θεὸν ἑαυτὸν ποιεῖ; Ταῦτα γὰρ καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια τότε μὲν Ἰουδακι βλέποντες εγόγγυζον, νῦν δὲ ἀναγινώσκοντες οἱ 'Αρειομανῖται ἀπιστοῦσι, καὶ εἰς βλασφημίαν ἐκπεπτώκασιν. Εἴ τις οὖν ἐκ παραλλήλου τὰ τούτων, και • Joan, xılı, 21. • Joan. XII, • Joan. x11, 27, 28. • Joan. xi, 18. 1 Marc. v1, 38. • Matth. xxνι!, 46. 19 Marc. xii, 32. Luc. 11, 52. • Matth. 10 Joan. XVII, 5.:: Matth.

ΤίΤ. ΧΙ. κείνων ἐξετάζοι ῥήματα, εὑρήσει πάντως εἰς τὴν αὐ- clament: Cur Christus, qui homo est; seipsum Deum τὴν αὐτοὺς συναντώντας ἀπιστίαν, καὶ ἴσην αὐτῶν τῆς ἀσεβείας τὴν τόλμαν, καὶ κοινὴν αὐτῶν οὖσαν τὴν πρὸς ἡμᾶς μάχην. Ἰουδαῖοι μὲν γὰρ ἔλεγον· Πῶς Ανθρωπος ων, δύναται Θεὸς εἶναι; 'Αρειανοὶ δέ· ΕΙ Θεὸς ἦν ἀληθινὸς ἐκ τοῦ Θεοῦ, ἡδύνατο ἄνθρωπος γενέσθαι; καὶ Ἰουδαῖοι ἐσκανδαλίζοντο, καὶ ἐχλεύα· ζον λέγοντες· Οὐκ ἂν οὗ.ο;, εἰ ἦν Υὓς Θεοῦ, ὑπέμεινε σταυρόν. Αρειανοὶ δὲ εἰς τὸ καταντικρύ στέκοντες αὐτῶν φάσκουσιν ἡμῖν, Πῶς τολμᾶτε λέγειν Λόγον ἴδιον εἶναι τῆ τοῦ Πατρὸς οὐσίας τὸν ἔχοντα σῶμα; Εἶτα τῶν Ἰουδαίων ζητούντων ἀποκτεῖναι τὸν Κύ ριον, ὅτι Πατέρα τὸν Θεὸν ἔλεγεν ἴδιον εἶναι, καὶ ἴσον ἑαυτὸν ἐποίει ἐργαζόμενος ὁ ἐργάζεται ὁ Πατὴρ, ἔμαθον οἱ 'Αρειανοὶ λέγειν καὶ αὐτοί, ὅτι οὔτε ἴσος τῷ Θεῷ ἐστιν, οὔτε Πατὴρ ἰδιίς ἐστι καὶ φύσει τοῦ λότου ὁ Θεός· ἀλλὰ τοὺς τὰ τοιαῦτα φρονοῦντας ζητοῦσιν ἀποκτεῖναι. Πάλιν τε τῶν Ἰουδαίων λεγόντων Οὐχ οὗτός ἐστιν Ἰησοῦς ὁ Υἱός Ιωσήφ, οὗ ἡμεῖς οἴδαμεν τὸν πατέρα, καὶ τὴν μητέρα; Πῶς οὖν λέο γει· Πρὶν ᾿Αβραὰμ γενέσθαι ἐγώ εἰμι, καὶ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβέβηκα; Οι Αρειανοὶ ἐπακολουθοῦσι καὶ αὐτοὶ ἐξίσου λέγοντες· Πῶς δύναται Λόγο: εἶναι, * Θεὸς ὁ κοιμώμενος ὡς ἄνθρωπος, καὶ κλαίων, καὶ πυνθανόμενος; Αμφότεροι οὖν ἐκ τῶν ἀνθρωπίνων, ὧν ὑπέμεινεν ὁ Σωτὴρ δι' ήν εἶχε σάρκα, ἀρνοῦνται τὴν ἀϊδιότητα καὶ θεότητα τοῦ Λόγου. igitur dicit, Priusquam Abrahamn feret, ego sum, et que ista pariter decantant: Qui fieri potest ut ille sit Bet et interrogat? Scilicet utrique, humanas propter conditioni se subjecit Salvator, Verbi proprietatem et divinitatem rejiciunt. 'Εκ τοῦ αὐτοῦ λόγου περὶ τοῦ σκοποῦ τῆς ἁγίας καὶ θείας Γραφῆς, ὅτι διπλῆν οἶδε τὴν περὶ τοῦ Σωτῆρος επαγγελίαν, τὴν μὲν ὡς ἀιδίου Υἱοῦ καὶ Θεοῦ, τὴν δὲ ὡς ὕστερον άληθῶς καὶ τελείως ἐνανθρωπήσαντος. Σκοπός τοίνυν οὗτος καὶ χαρακτήρ τῆς ἁγίας Γραφῆς, ὡς πολλάκις είπομεν, διπλῆν εἶναι τὴν περὶ τοῦ Σωτῆρος ἐπαγγελίαν ἐν αὐτῇ· ὅτι τε ἀεὶ Θεὸς ἦν καὶ Υἱός ἐστι, Λόγος ὧν καὶ ἀπαύγασμα καὶ σοφία τοῦ Πατρός· καὶ ὅτι ὕστερον, δι' ἡμᾶς σάρκα λαβὼν ἐκ Παρθένου τῆς Θεοτόκου Μαρίας, ἄν Ορωπος γέγονε. Καὶ ἔστι μὲν τοῦτον εὑρεῖν διὰ πάσης τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς σημαινόμενον, ὡς αὐτὸς ὁ Κύριος εἴρηκεν· Ερευνᾶτε τὰς Γραφάς, ὅτι αὐταί εἰσιν αἱ μαρτυροῦσαι περὶ ἐμοῦ· ἵνα δὲ μὴ, πάντα τὰ ῥητὰ συνάγων πολὺς ἐν τῷ γράφειν γένωμαι, ἀρκεσθῶμεν ὡς πάντων μνημονεῦσαι, τοῦ μὲν Ἰωάννου λέγοντος· Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λό γος· οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν. Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἔν. Εἶτα Καὶ ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο, καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν, καὶ ἐθεασάμεθα τὴν δόξαν αὐτ τοῦ, δόξαν ὡς μονογενούς παρὰ Πατρός· τοῦ δὲ Παύλου γράφοντος· Ος, ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχων, οὐχ άρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα ' fecit? his enim et similibus sermonibus Judæi olim obstrepebant, cum hæc viderent, quæ nunc Ariani legentes, nolunt credere, sed ad bla-phemias delapsi sunt. Si quis igitur Judæorum et Arianorum verba inter se velit conferre, is facile perspiciet illos in camdem omnino indd.litatem incurrere, paremque eorum impie:aten et audaciam, .ac communem illis contra nos esse pugnam. Nàm · Judaei quidem aiebant: Qui fieri potest ut ille qui homo est, Deus sit? Ariani vero: Si Deus verus est ex Deo, quo pacto potuit fieri homo? Judæi præterea scandalum patiebantur, hujusmodique cavillabantur verbis: Si Filius Dei esset iste, crucem non tolerasset. Ex adversa autem parte Ariani liæc nos interrogant: Quare asseverare audetis illum propriam natura Patris Verbuni esse, qui corpus quod pati possit habet? Judæi item Dominum necandum quærebant, quod Deum, suum esse Patrem diceret, eique se parem faceret, cum se ca agere quæ ille agit testaretur. Eadem quoque est Arianorum doctrina, illum nempe neque parera esse Deo, neque Deum proprium ac naturalexe Verbi Patrem esse: quin etiam illos, qui ita seul tiunt, ad necem perquirunt. Insuper is crat etiam Judæorum sermo: Nonne hic est Filius Joseph, cujus nos patrem et matrem novimus? Quomodo de calo descendis. Judais consentiunt Ariaui, atVerbum vel Deus, qui dormit, ut homo,.qui affectiones, quibus pro carnis, quam induit, Ex eodem libro. Sanctæ et divina Scriptura propositum esse, ut dupliciter de Servatore loquatur, tum ut de sempiterno Filio et Deo, tum ut de illo, qui postea vere perfecteque factus sit homo, Ilic igitur scopus et character est sancia Scripturæ, uti sæpe diximus, nempe ut duo de Salvatore demonstret, illum scilicet Deum semper fuisse, et Filium esse, quippe cum sit Patris Verbum splendorque et sapientia, ipsumque postea propter nos, carne ex Virgine Deipara Maria assuinpta, hominem factum esse. Atque hunc quidem scopum per universam divinitus inspiratam Scripturam inculcari deprehendere est, quemadmodum testatur ipse Dominus his verbis: Scrutamini Scriplurus, quia ille sunt quæ lestimonium perhibent de me. Verum ne, omnia loca adducendo, multus bac in re probanda videar, ea, quæ sequuntur, vice omnium afferre satis fuerit. Hæc igitur sunt Joannis verba: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum: hoc erat in prinεἰρίο αpud Deum. Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil *. Deinde: Et Verbum caro factum est, et habitavit in nobis, et vidimus gloriam ejus, glorium quasi unigeniti a Patre ". Paulus autem ita scribit: Qui cum in forma Dei · Jɔan. x, 53. ' Joan. vi, 42; viti, 58. * Joan. v, 39. ▲ Joan. 1, 1 2. * ibid. 14.

βῶν, ἐν ὁμοιώματι ἀνθρώπων γενόμενος, καὶ σχήματι εὑρεθεὶς ὡς ἄνθρωπος. Εταπείνωσεν ἑαυτὸν, γενόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου, θα νάτου δὲ σταυροῦ. ᾿Απὸ τούτων γάρ, τῇ αὐτῇ δια νοίᾳ διερχόμενος τις πᾶσαν τὴν Γραφήν, όψεται πως ἐν ἀρχῇ μὲν εἶπε τούτῳ ὁ Πατήρ· Γενηθήτω φως, και, Γενηθήτω στερέωμα, και, Ποιήσωμεν άνθρω πον· ἐπὶ δὲ συντελείᾳ τῶν αἰώνων ἀπέστειλεν αὐτὸν εἰς τὸν κόσμον, οὐχ ἵνα κρίνῃ τὸν κόσμον, ἀλλ᾽ ἵνα σωθῇ ὁ κόσμος δι' αὐτοῦ· esset, non rapinam arbitratus est esse se aqualem Θεῷ· ἀλλ᾽ ἑαυτὸν ἐκένωσε, μορφὴν δούλου λαDeo, sed semetipsum exinanivit, forma servi accepta, in simili.udinent hominum factus, et figura inventus u: homo. Humiliavit semetipsum, factus obediens usque ad mortem, moriem autem crucis '. Ex his porro, si quis eadem ratione universam Scripturam perlustrare voluerit, clare percipiet quare iuiLio Pater illi dixit: Fiat luz ', et, Fiat firmamentum, et, Faciamus hominem ↳: cur item eum in fine sæculorum in mundum miserit, non ut mun-. dum judicaret, sed ut mundus per ipsum salvus Serel ": ' Ο τοίνυν ἐντυγχάνων τῇ θείᾳ Γραφή, ἀπὸ μὲν τῶν Παλαιῶν τὰ ῥητὰ καταμανθανέτω, ἀπὸ δὲ τῶν Εὐαγγελίων θεωρείτω τὸν Κύριον γενόμενον ἄνθρωπον· Ο λόγος γάρ, φησί, σὰρξ ἐγένετο, καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν. "Ανθρωπος δὲ γέγονε, καὶ οὐκ εἰς ἄνθρωπον ἦλθε· καὶ τοῦτο γὰρ ἀναγκαῖον εἰδέναι· μήποτε και, εἰς τοῦτο πεσόντες οἱ ἀσεβείς, ἀπατήσωσί τινας, κἀκεῖνοι νομίσωσιν & ὥσπερ ἐν τοῖς ἔμπροσθεν χρόνοις εἰς ἕκαστον τῶν ἁγίων ἐγίνετο, οὕτω καὶ νῦν εἰς ἄνθρωπον ἐπεθή μησεν ὁ Λόγος ἁγιάζων καὶ τοῦτον, καὶ φανερούμε νος ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις. Εἰ γὰρ οὕτως ἦν, καὶ μόνον ἐν ἀνθρώπῳ φανεὶς ἦν, οὐδὲν ἦν παράδοξον οὔτε οἱ ὁρῶντες ἐξενίζοντο λέγοντες· Ποταπός ἄρα ἐστὶν οὗτος; καὶ, Διὰ τί σύ, ἄνθρωπος ὤν, ποιείς σεαυτὸν Θεόν; Εἶχον γὰρ τὴν συνήθειαν ἀκούοντες Καὶ ἐγένετο λόγος Κυρίου πρὸς ἕκαστον τῶν προφη τῶν. Νῦν δὲ, ἐπειδὴ ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος, δι' οὗ γέγονε τὰ πάντα, ὑπέμεινε καὶ Υἱὸν ἀνθρώπου γενέσεις, καὶ ἐταπείνωσεν ἑαυτὸν, λαβὼν δούλου μορφήν τοῦτο Ἰουδαίοις μὲν σκανδαλόν ἐστιν ὁ τοῦ Χριστοῦ σταυρός, ἡμῖν δὲ Χριστὸς Θεοῦ δύναμις καὶ Θεοῦ σου φία. Ο λόγος γὰρ, ὡς εἶπεν ὁ Ἰωάννης, σάμε ἐγένετο· τῆς Γραφῆς ἔθος ἐχούσης λέγειν σάρκα τον ἄνθρωπον, ὡς διὰ Ἰωὴλ τοῦ προφήτου φησίν· Ἐκχεώ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου ἐπὶ πᾶσαν σάρκα· καὶ wę Δανιὴλ εἴρηκε τῷ Αστυάγῃ· Οὐ σέβομαι είδωλα χειροποίητα, ἀλλὰ τὸν ζῶντα Θεόν, τὸν κτίσαντα τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν, καὶ ἔχοντα πάσης σαρκός κυρείαν· σάρκα γὰρ καὶ οὗτος καὶ Ἰωὴλ τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος λέγουσιν. Qui igitur divinam Scripturam legerit, discat quidem verba ex Velere Testamento, seul 'ex Evangelio attendat Dominum hominem factum esse. Nam, Verbum, inquit, caro factum est, et habitavit in nobis *. Homo, inquam, factus est, non autem in hominem venit. Id enim scire etiam necesse est, ne forte in hujusmodi senteutiam deflectentes impii, aliquos decipiant, illique existiment, quemadmodum olim Verbum in unumquemque sanctorum descendit, ita etiam in hominem veuisse, ut eum sanctum redderet, et in ipso appareret, uti in aliis contigit. Si enim ita se res haberct, et in homine tantummodo apparuisset: nibil sane esset quod admirationem posset movere, nec qui eum debant, obstupefacti dixissent: Undenam iste est '? et, Cur tu homo cum sis, teipsum facis Deum *?Audire siquidem illi consueverant: Factum est Verbum Domini ad singulos prophetas. Nunc autem postquam Dei Verbum, per quod omnia facta sunt, etiam filius hominis fieri non renuit, seque ipsum humiliavit, servi forma accepta: idcirco crux-Christi Judæis est scandalum, nobis auten Christus Dei virtus et Dei sapientia est. Nam Verbum, ut ait Joannes, caro factum est 10. Siquidem mos est Scripturæ sacræ hominem carnem appellare. Hinc apud Joclem prophetam dicitur: Efundant de Spiritu meo in omnem carnem ". Item Daniel Astyagi dixit: Ego idola manufacta non colo, sed Deum riventem, qui cœlum et terram creavit, et in omnem carnem dominatum habet ". Hic enim, ut et Joel, hominum genus carnis nomine significat. Πάλαι μὲν οὖν πρὸς ἕκαστον τῶν ἁγίων ἐγίνετο, καὶ ἡγίαζε μὲν τοὺς γνησίως δεχομένους αδ απ τόν· οὔτε δὲ, γεννωμένων εκείνων, εἴρηται, ὅτι αὐτὸς γεγένηται ἄνθρωπος, οὔτε, πασχόντων ἐκείνων, εξ ρηται· Πέπονθεν αὐτός. Ὅτε δὲ ἐκ Μαρίας ἐπεδήOlim igitur ad singulos sanctos factum est Verbum, eosque, qui ipsumn digue susceperunt, ef fecit sanctos: nec tamen cum illi nascerentur, dictum est ipsum hominem factum esse, nec cum paterentur, passum esse. Cum autem in fine sæculorum ad destruendum peccatum ex Maria prodiit μησεν ἅπαξ ἐπὶ συντελείᾳ τῶν αἰώνων εἰς ἀθέ- (ita enim Patri visum est suum mittere Filium factum ex muliere, factum sub lege¹³, tunc dictum est ipsum carne assumpta hominem factum esse, atque pro nobis in ea esse passum, ut ait Petrus: Christo igitur pro nobis passo in carne ", ut scilicet planum fieret, omnesque crederemus eum ipsum, qui semper Deus fuit, et eos, ad quos accessit, sanctos effecit, 3 Philip. 1. 6 8. * Gen. 1, 3. * 1 Cor. 1, 24. • Joan. x, 33. • ibid. 6. * ibid. 1 Joan. 1, 14. τησιν ἁμαρτίας (οὕτω γὰρ εὐδοκήσας ὁ Πατήρ ἔπεμψε τὸν ἑαυτοῦ Υἱὸν γενόμενον ἐκ γυναικός, γε νόμενον ὑπὸ νόμου), τότε είρηται, ότι σάρκα προς λαβὼν γεγένηται ἄνθρωπος, καὶ ἐν ταύτῃ πέπονθεν ὑπὲρ ἡμῶν, ὡς εἶπεν ὁ Πέτρος· Χριστοῦ οὖν και θόντος ὑπὲρ ἡμῶν σαρκί· ἵνα δειχθῇ, καὶ πάν τες πιστεύσωμεν, ὅτι, ἀεὶ ὧν Θεὸς, καὶ ἁγιάζων, 26. * Joan. 111, 17. st Joel. 11, 28. • Joan. 1, 14. ▼ Joan. xix, 9. ts Dau. xiv, 4. * Galat. iv, 4. » FF tr. tv, 1.

PANOPLIA DOGMATICA. — TIT. XI. πρὸς οὓς ἐγένετο, διακοσμῶν τα κατὰ τὸ βούλημα omniaque juxta Patris voluntatem administral, τοῦ Πατρὸς τὰ πάντα, ὕστερον καὶ δι' ἡμᾶς γέγονεν ἄνθρωπος, καὶ σωματικῶν, ὡς φησιν ὁ ᾿Απόστολος, κατώκησεν ή θεότης ἐν τῇ σαρκί· ἴσον τῷ φάναι, θεὸς ὤν, ἴδιον ἔσχε σῶμα, καὶ τούτῳ χρώμενος ὀργάνῳ, γέγονεν ἄνθρωπος δι' ἡμᾶς. Τῆς αὐτῆς ἀκολουθίας. Τῆς σαρκὸς πασχούσης, οὐκ ἦν ἐκτὸς ταύτης ὁ λόγος διὰ τοῦτο γὰρ αὐτοῦ λέγεται καὶ τὸ πάθος· καὶ θεϊκῶς δὲ ποιοῦντος αὐτοῦ τὰ ἔργα τοῦ Πατρός, οὐκ ἦν ἔξωθεν αὐτοῦ ἡ σάρξ· ἀλλ' ἐν αὐτῷ τῷ σώματι ταῦτα πάλιν ὁ Κύριος ἐποίει· διὰ τοῦτο γὰρ καὶ ἄνθρωπος γενόμενος έλεγεν· Εἰ οὐ ποιῶ τὰ ἔργα τοῦ Πατρός μου, μὴ πιστεύετέ μοι· εἰ δὲ ποιῶ, κἂν ἐμοὶ μὴ πιστεύητε, τοῖς ἔργοις πι στεύετε, ἵνα γινώσκητε, - ὅτι ἐν ἐμοὶ ὁ Πατήρ, κἀγὼ ἐν αὐτῷ. Αμέλει ότι χρεία γέγονε τὴν πεν θερὰν τοῦ Πέτρου πυρέσσουσαν ἐγείραι, ἀνθρωπίνως μὲν ἐξέτεινε τὴν χεῖρα, θεϊκῶς δὲ ἦν παύων τὴν νότ σον. Καὶ ἐπὶ μὲν τοῦ ἐκ γενετῆς τυφλοῦ ἀνθρώ πινον ἀπὸ τῆς σαρκὸς ἡφίει τὸ πτύσμα, θεϊκῶς δὲ τοὺς ὀφθαλμοὺς ἤνοιγε διὰ τοῦ πηλοῦ· ἐπὶ δὲ τοῦ Λαζάρου φωνὴν μὲν, ὡς ἄνθρωπος, ἀνθρωπίνην ἡφίει· θεϊκῶς δὲ, ὡς θεός, τὸν Λάζαρον ἤγειρεν ἐκ νεκρῶν. Ταῦτα δὲ οὕτως ἐγίνετο, καὶ ἐδείκνυτο, ὅτι μὴ φαντασίᾳ ἀλλὰ ἀληθῶς ἦν ἔχων σῶμα· ἔπρεπε δὲ τὸν Κύριον, ἐνδιδασκόμενον ἀνθρωπίνην σάρκα, ταύ την μετὰ τῶν ἰδίων παθῶν αὐτῆς ὅλην ἐνδύσασθαι, ἵνα, ὥσπερ ἴδιον αὐτοῦ λέγομεν εἶναι τὸ σῶμα, οὕτω καὶ τὰ τοῦ σώματος πάθη ίδια μόνον αὐτοῦ λέγηται, εἰ καὶ μὴ ἤπτετο κατὰ τὴν θεό τητα αὐτοῦ. Εἰ μὲν οὖν ἑτέρου ἦν τὸ σῶμα, ἐκείνου ἂν λέγοιτο καὶ τὰ πάθη· εἰ δὲ τοῦ Λόγου ἡ σὰρξ (δ γάρ λόγος σάρξ εγένετο), ἀνάγκη καὶ τὰ τῆς σαρκὸς πάθη λέγεσθαι αὐτοῦ, οὗ καὶ ἡ σάρξ ἐστιν. Οὗ δὲ λέγεται τὰ πάθη, οἷά έστι μάλιστα τὸ κατακριθῆναι, τὸ μαστιγωθῆναι, τὸ διψᾷν, καὶ ὁ σταυρὸς, καὶ ὁ θάνατος, καὶ αἱ ἄλλαι τοῦ σώματος ἀσθένειαι, τούτου καὶ τὸ κατόρθωμα καὶ ἡ χάρις ἐστί. Διὰ τοῦτο τοίνυν ἀκολούθως καὶ πρεπόντως οὐκ ἄλλου, ἀλλὰ τοῦ Κυρίου λέγεται τὰ τοιαῦτα πάθη ἵνα καὶ ἡ χάρις παρ' αὐτοῦ ᾗ καὶ μὴ ἄλλου λάτραι γινώμεθα, ἀλλὰ ἀληθῶς θεοσεβεῖς, ὅτι μηδένα τῶν γενητῶν, μηδὲ κοινόν τινα ἄνθρωπον, ἀλλὰ τὸν ἐκ τοῦ Θεοῦ φύσει καὶ ἀληθινὸν Υἱὸν τοῦτον καὶ · γενόμενον ἄνθρωπον, οὐδὲν ἧττον Κύριον αὐτὸν καὶ θεὸν καὶ Σωτῆρα ἐπικαλούμεθα. Τοῦτο δὲ τί; οὐκ ἂν θαυμάσειεν; ἢ τις οὐκ ἂν σύνθοιτο θεῖον ἀληθῶς εἶναι τὸ πρᾶγμα; Εἰ γὰρ τὰ τῆς θεότητος τοῦ Λόγου Εργα μὴ διὰ τοῦ σώματ της ἐγίνετο, οὐκ ἂν ἐθεοποιήθη ἄνθρωπος· καὶ πάλιν, εἰ τὰ ἴδια τῆς σαρκὸς οὐκ ἐλέγετο τοῦ Λάτου, οὐκ ἂν ἠλευθερώθη παντελῶς ἀπὸ τούτων δ ἄνθρωπος· ἀλλ᾽ εἰ ἄρα πρὸς ὀλίγον μὲν ἀνεπαύετο, πάλιν δὲ ἔμενεν ἡ ἁμαρτία ἐν αὐτῷ καὶ ἡ φθορά, ὥσπερ ἐπὶ τῶν ἔμπροσθεν ἀνθρώπων γέγονε, καὶ τούτο δείκνυται. Πολλοὶ γοῦν ἅγιοι γεγόνασι καὶ G propter nos hominem postea factum fuisse atque, ut loquitur Apostolus, divinitatem corporaliter in carne habitasse ', quod idem est ac si diceret, Cum Deus esset, proprium habuit corpus, quo ut instrumento utens, homo propter nos factus est. De eodem argumento. Hinc cum caro pateretur, extra com non erat Verbum, quæ causa est cur ejus csse passio dica - tur. Cum item ipse Patris opera divine efficeret. extra ipsum non erat caro, sed in ipso corpore hæt efficiebat Dominus. Idcirco enim factus homo aiebat: Si Patris mei opera non facio, mihi credere no lite: si autem facio, si mihi credere nolitis, operibus saltem credite, ut cognoscatis Patrem in me esse, el me in illo '. Certe cum opus fuit socrum Petri febri laborantem curare *, humano quidem more manum extendit, sed morbum divinitus repressit. Similiter cum cæcum natum sanavit, humantum sputum e carne emisit, sed per lutum oculos ejus divine aperuit. In Lazaro quoque a mortuis excitando humanam quidem vocem, ut homo, edidit: sed divine, ut Deus, Lazarum ad vitam revocavit. Hæc auten: idcirco ita palam fiebant, quod nor specie sed revera corpus haberet. Nempe decebat Dominum, humanam carnem induentem, totam eam cum propriis affectionibus induere, ut quem - admodum proprium ejus esse corpus dicimus, ita etiam corporis affectiones, ejusdem solum propriæ esse dicerentur, tametsi ejus non attingebant' divinitatem. Itaque si alterius esset corpus, illius etiam esse affectiones dicerentur: sed si Verbi caro eπι (Verbum enim caro factum est * ), necesse est carnis affectiones illius dici cujus ipsa caro est. Cujus porro dicuntur affectiones, quales in primis sunt, condemnari, flagellis cædi, sitire, cruci affigi, mori, aliæque corporis infirmitates, ejusdem quoque sunt tum præclare gesta tum gratia. Eam igitur ob rem congruenter et convenienter hujusmodi affſoctiones nou alterius, sed Domini esse dicuntur, ut _et gratia ab illo sit, et nullius alius, sed vere Dei cultores essemus, quippe qui nullam e rebus factis nec vulgarem aliquem hominem, sed verum et natura ex Deo genitum Filium invocemus, qui idem tametsi factus est homo, nihilominus et Domings et Deus et Salvator est. Cui porro id admirabile non videbitur, vel quis rem vere divinam esse non consenserit? Nisi enim divinitatis -Verbi opera per corpus essent facta, aunquam homo divinus effectus fuisset: et vicissim nisi quæ carnis propria sunt, Verbi esse dicerentur, ab his homo non penitus fuisset liberatus. Verum si aliquod tempus cessassent, rursus tamen in homine peccatum et corruptio remansisset, uti antea contigit bominibus: neque id probatu est difficile. Multi nempe sancti et • Coloss. 11, 9. ' Joan. x, 37, 38. • Matth. vi, 14. * Joan. 1, 14. PATROL. GR. CXXX.

ab omni peccato pari exstitere: quinetiam Jere- καθαροὶ πάσης ἁμαρτίας Ἱερεμίας δὲ καὶ ἐκ κοιmias ab utero sanctus est effectus ', et Joanues cum in matris utero adhuc gestaretur, ad Deipara Mariæ vocem latitia exsultavit s. Verumtamen Regnavit·mors ab Aḍam usque ad Moysen, etiam in eus, qui non peccaverunt, in similitudinem pravaricationis Adœ ', atque ita homines nihilomiuus mortales et corrupti propriisque naturæ affectionibus subjecti permansere. Jam vero postquam Verbum homo factus est, et quæ carnis sunt, propria sibi esse voluit, hæc non amplius corpus attingunt, ob Verbum quod in ipso factum est, sed consumpta ab illo sunt, nec jam homines suas propter affectiones peccatores et mortui manent, sed Verbi virtute reviviscentes, immortales atque incorrupti perpetuo durant. Quocirca cum caro ex Deipara Maria nascitur, ipse tamen natus esse dicitur, quo doHante alii nascuntur ut sint, ut scilicet nostrum ipse ortum in se transferat, bincque nos nou jam, ut terra sola, in terram revertamur, sed tanquam cum coelesti Verbo conjuncti, in colos ab ipso perducamur. Similiter igitur haud absque ratione alias corporis affectiones in seipsum transtulit, ut videlicet, non jam ut homines, sed ut proprie ad ipsum Verbum pertinentes, æternæ vitæ participes redderemur. Nec enim deinceps, ut in priori origi ne, in Adam morimur, sed nostra origine omnibusque carnis infirmitatibus in Verbum ipsum translatis, e terra excitamar, soluta peccati maledictione, ejus merito, qui in nobis, nostri gratia, maledictio factus est, idque admodum convenienter. Nam quemadmodum nos omues, ut qui ex terra sumus, in Adam morimur: ita ex aqua et spiritu sursum regenerati, oinnes in Christo vita douamur. Ut autem accuratius cognosci possit naturam Verbi pati nihil posse, carnisque infirmitates propter carnem ipsi attribui, haud absre erit beatum Petrum audirė: dignus siquidem testis est cui de Salvatore dicenti fdes habeatur. Sic ergo in Εpistola scribit: Christo igitur pro nobis carne passo ↳. Proinde cum esurire dicitur et sitire, laborare, ignorare, dormire, fere, postulare, fugere, nasci, calicem deprecari, ac denique quæcunque carnis propria sunt, de singulis recte dici possit: Christo igitur, carne pro nobis, esuriente et sitiente, seque ignorare dicente, colaphis caso,et laborante pro nobis carne exallato itens, nascente, crescente, carne; timente et latente, carne; ac dicentesimiliter, Si feri potest, transeat a me calia iste *, vapulante et accipiente pro nobis carne: in cæteris demum similibus, rite addi queat, pro nobis carne. Idcirco enim et ipse Apustolus dicit, Christo igitur passo, non divinitate, sed pro nobis carne, ut illæ affectiones non propriæ Verbi natura, sed carnis natura propria esse.agnosce - rentur. Nemini igitur hæc humana sint scandalo, sed omnes potius agnoscainus Verbum quidem pro naturæ suæ conditione nihil pati posse, sed propter λίας ἡγιάσθη· καὶ Ἰωάννης ἔτι κυοφορούμενος ἐσκίρτησεν ἐν ἀγαλλιάσει ἐπὶ τῇ φωνῇ τῆς Θεοτόκου Μαρίας: καὶ ὅμως Ἐβασίλευσεν ὁ θάνατος ἀπὸ Αδάμ μέχρι Μωσέως, καὶ ἐπὶ τοὺς μὴ ἁμαρτή σάντας, ἐπὶ τῷ ὁμοιώματι τῆς παραβάσεως Α. δάμ· καὶ οὕτως ἔμενον οὐδὲν ἧττον οἱ ἄνθρωποι θνητοὶ καὶ φθαρτος, δεκτικοὶ τῶν ἰδίων τῆς φύσεως παθῶν. Νῦν δὲ τοῦ Λόγου γενομένου ἀνθρώπου, καὶ ἰδιοποιουμένου τὰ τῆς σαρκὸς, οὐκέτι ταῦτα τοῦ σώματος άπτεται διὰ τὸν ἐν αὐτῷ γενόμενον λόγον ἀλλ' ὑπ' αὐτοῦ μὲν ἀνήλωται.. λοιπὸν δὲ οἱ ἄν θρωποι οὐκέτι κατὰ τὰ ἴδια πάθη μένουσιν ἁμαρ τωλοὶ καὶ νεκροὶ, ἀλλὰ κατὰ τὴν τοῦ Λόγου δύναμιν ἀναστάντες, ἀθάνατοι καὶ ἄφθαρτοι ἀεὶ διαμένουσιν. "Οθεν καὶ γεννωμένης τῆς σαρκὸς ἐκ τῆς Θεοτό κου Μαρίας, αὐτὸς λέγεται γεγεννῆσθαι, ὁ τοῖς ἄλ λοις γένεσιν εἰς τὸ εἶναι παρέχων· ἵνα τὴν ἡμῶν εἰς ἑαυτὸν μεταθῇ γένεσιν, καὶ μηκέτι ὡς γῆ μόνη ὄντες εἰς γῆν ἀπέλθωμεν, ἀλλ' ὡς τῷ ἐξ οὐρανοῦ Λόγῳ συναφθέντες, εἰς οὐρανοὺς ἀναχθώμεν. παρ' αὐτοῦ. Οὐκοῦν οὕτω καὶ τὰ ἄλλα πάθη τοῦ σύ ματος οὐκ ἀπεικότως εἰς ἑαυτὸν μετέθηκεν· ἵνα μηκέτι ὡς ἄνθρωποι, ἀλλ' ὡς ἴδιοι τοῦ Λόγου, τῆς αἰω νίου ζωῆς μετάσχωμεν. Οὐκέτι γὰρ κατὰ τὴν προτί ραν γένεσιν ἐν τῷ Ἀδὰμ ἀποθνήσκομεν· ἀλλὰ λα πὸν τῆς γενέσεως ἡμῶν καὶ πάσης τῆς σαρκικῆς ἀσθενείας μετατεθέντων εἰς τὸν λόγον, εγειρόμεθα ἀπὸ γῆς, λυθείσης τῆς δι᾿ ἁμαρτίαν κατάρας διὰ τὸν ἐν ἡμῖν ὑπὲρ ἡμῶν γενόμενον κατάραν· καὶ εἰκότως γε. Ωσπερ γὰρ ἐκ γῆς ὄντες πάντες ἐν τῷ Ἀδὰμ ἀποθνήσκομεν, οὕτως ἄνωθεν ἐξ ὕδατος καὶ πνεύματος ἀναγεννηθέντες, ἐν τῷ Χριστῷ πάντες ζωοποιούμεθα. δειν, Ἵνα δὲ καὶ τὸ ἀπαθὲς τῆς τοῦ Λόγου φύσεως, καὶ τὰς διὰ τὴν σάρκα λεγομένας ἀσθενείας αὐτοῦ γινώσκειν τις ἀκριβέστερον ἔχῃ κ καλὸν ἀκοῦσαι τοῦ μακαρίου Πέτρου Αξιόπιστος γὰρ οὗτος γένοις ἂν μάρτυς περὶ τοῦ Σωτῆρος· γράφει τοίνυν ἐν τῇ Ἐπιστολῇ λέγων· Χριστοῦ οὖν παθόντος ὑπὲρ ἡμῶν σαρκί. Οὐκοῦν καὶ ὅταν λέγηται πεινάν, καὶ διψᾷν, καὶ κάμνειν, καὶ μὴ εἰδέναι, καὶ καθεύ καὶ κλαίειν, καὶ αἰτεῖν, καὶ φεύγειν, καὶ γεννᾶσθαι, καὶ παραιτείσθαι τὸ ποτήριον, καὶ ἁπλῶς πάντα τὰ τῆς σαρκὸς, λεχθείη ἂν ἀκολούθως ἐφ' ἑκάστου· Χριστοῦ οὖν πεινῶντος καὶ διψῶντος ὑπὲρ ἡμῶν σαρκί· καὶ μὴ εἰδέναι λέγοντος καὶ βασ πιζομένου, καὶ κάμνοντος ὑπὲρ ἡμῶν σαρκί· καὶ υψουμένου πάλιν, καὶ γεννωμένον, καὶ αὐξάνοντας σαρκί· καὶ φοβουμένου, καὶ κρυπτομένου σαρχί καὶ λέγοντος, Εἰ δυνατόν, παρελθέτω ἀπ' τὸ ποτήριον τοῦτο, καὶ τυπτομένου, καὶ λαμβά νοντος ὑπὲρ ἡμῶν σαρκί· καὶ ὅλως πάντα τὰ τοιαῦ ὑπὲρ ἡμῶν σαρκί. Καὶ γὰρ καὶ αὐτὸς ὁ Απόστολος διὰ τοῦτ᾽ εἴρηκε, Χριστοῦ οὖν παθόν τος οὐ θεότητι, ἀλλ' ὑπὲρ ἡμῶν σαρκί, ἵνα μὴ αὐτοῦ τοῦ Λόγου ἴδια κατὰ φύσιν, ἀλλ' αὐτῆς τῆς τα 1 Jerem. 1, 5. • Luc. 1, 44. * Rom. v, 14. * I Petr. iv, 1. * Matth. xxvi, 39. ἐμοῦ

PANOPLIA DOGMATICA - TIT. XI. $30 αρχὸς ίδια φύσει τα πάθη ἐπιγνωσθῇ. Μή τοίνυν carnem quam induit ista illi attribui, quia nempe hæc carnis propria sunt ipsumque corpus Salvatoris est proprium. Quocirca ille quidem, nullis ex natura sua obnoxius affectionibus, sicuti est permanet, nec ab his læditur, sed eas potius delet et exterminat: homines autem, ipsis affectionibus in illum, qui earum expers est, veluti translatis et deletis, iis et ipsi liberi pariter in perpetuum fiunt, quemadmodum his verbis Joannes docet: Εt scitis quod ille apparuit, ut peccata nostra tolleret, et peccatum in eo non est ¹. Quæ cum ita sint,nullus certo locus hæretico relinquitur hoc modo obtrectandi: Quare caro quæ natura mortalis est reviviscit? Quod si reviviscit, cur non iterum esurit et sitit, et patitur, mortalisque manet cum ex terra sit facta? Quomodo vero quod illi naturale est ab ea discessit? Tunc enim caro ad hujusmodi nugacem hæreticum posset respondere: Ego quidem ex terra sum 80cundum naturam mortalis, sed postea Verbi caro facta sum, quod meas affectiones, tametsi earum expers, portavit, hisque ipsa libera effecta sum, nec jam deinceps illis servio ob Dominum qui me al iisdem liberavit. Nam si me reprehendis quod a naturali corruptione fuerim liberata: vide ne etiam reprehendas, quod Dei Verbum meam servitatis formam acceperit. Ut enim Dominus, induto corpore, homo est factus; ita nos homines per Verbi carnem assumpti, divini ab eo efficimur, æternæque vite haeredes in posterum sumus, κ τῶν ἀνθρωπίνων τις σκανδαλιζέσθω, ἀλλὰ μᾶλο τον γινωσκέτω, ὡς τὴν φύσιν αὐτὸς ὁ λόγος ἀπα ἧς ἐστι, καὶ ὅμως δι' ἣν ἐνεδύσατο σάρκα, λέμεται περὶ αὐτοῦ ταῦτα, ἐπειδὴ τῆς μὲν σαρκὸς διὰ ταῦτα, τοῦ δὲ Σωτῆρος ἴδιον αὐτὸ τὸ σῶμα. Καὶ αὐτὸς μὲν ἀπαθὴς τὴν φύσιν, ὡς ἔστι, διαμέκαι, μή βλαπτόμενος ἀπὸ τούτων, ἀλλὰ μᾶλλον ἐξαφανίζων καὶ ἀπολλύων αὐτά· οἱ δὲ ἄνθρωποι, ὡς εἰς τὸν ἀπαθὴ μεταβάντων αὐτῶν τῶν παθῶν καὶ ἀπηλειμμένων, ἀπαθεῖς καὶ ἐλεύθεροι τούτων λοιπόν καὶ αὐτοὶ εἰς τοὺς αἰῶνας γίγνονται, καθὼς ἐδίδαξεν ὁ Ἰωάννης λέγων· Καὶ οἴδατε, ὅτι ἐκεῖνος ἐφαπυρώθη, ἵνα τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν ἄρῃ· καὶ Αμαρτία ἐν αὐτῷ οὐκ ἔστι. Τούτου δὲ οὕτως ὄντος, οὐκ ἐγκαλέσει τις αἱρετικός, Διὰ τί ἀνίσταται ἡ σὰρξ φύσει θνητή τυγχάνουσα; Εἰ δὲ καὶ ἀνίσταται, διὰ τί μὴ πάλιν πεινᾷ καὶ διψᾷ, καὶ πάσχει, καὶ μένει θνητή; Εκ γὰρ τῆς γῆς γέγονε, καὶ τὸ κατὰ φύσιν πῶς ἂν ἀπ' αὐτῆς παύσοιτο; Δυναμένης τότε τῆς σαρκὸς ἀποκρίνεσθαι πρὸς τὸν οὕτω φιλά μαχον αἱρετικόν· Εἰμὶ μὲν ἐκ γῆς κατὰ φύσιν θνητή, Πλ' ὕστερον τοῦ Λόγου γέγονα σάρξ, καὶ αὐτὸς βάσταξε μου τὰ πάθη, καίτοι ἀπαθὴς ὧν· ἐγὼ Ο γέγονα τούτων ἐλευθέρα, οὐκ ἀφιεμένη δουλεύειν τι τούτοις διὰ τὸν ἐλευθερώσαντα με Κύριον ἀπὸ τούτων. Εἰ γὰρ ἐγκαλεῖς, ὅτι τῆς κατὰ φύσιν ἀπήλλέγων φθοράς, δρα μὴ ἐγκαλέσης, ὅτι ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος τὴν ἐμὴν τῆς δουλείας ἔλαβε μορφήν. Ως γὰρ ὁ Κύριος, ἐνδυσάμενος τὸ σῶμα, γέγονεν ἄνθρωπος, οὕτως ἡμεῖς οἱ ἄνθρωποι παρὰ τοῦ Λόγου τε θεο ποιούμεθα προσληφθέντες διὰ τῆς σαρκὸς αὐτοῦ, καὶ λοιπὸν ζωὴν αἰώνιον κληρονομούμεν. Ταῦτα ἀναγκαίως προεξητάσαμεν, ἵνα, ἴδωμεν αὐτὸν δι' οργάνου τοῦ ἰδίου σώματος εἰκῶς πράττοντά τι ἢ λέγοντα, γινώσκωμεν, ὅτι θεὸς ὤν, ταῦτα ἐργάζεται· καὶ πάλιν, ἐὰν ἴδωμεν αὐ τὸν ἀνθρωπίνως λαλοῦντα, ἢ πάσχοντα, μὴ ἀγνοῶ μεν, ότι σάρκα φορῶν γέγονεν ἄνθρωπος, καὶ οὕτω ταῦτα ποιεῖ καὶ λαλεῖ. Ἑκάστου γὰρ τὸ ἴδιον γινώσχοντες, καὶ ἀμφότερα ἐξ ἑνὸς πραττόμενα βλέποντες καὶ νοοῦντες, ὀρθῶς πιστεύομεν, καὶ οὐκ ἄν ΠΟΤΕ πλανηθησόμεθα. Ἐὰν δέ τις, θεϊκῶς τὰ παρὰ τοῦ Λόγου γινόμενα βλέπων, ἀρνήσηται τὸ σῶμα, ἢ καὶ τὰ τοῦ σώματος ἴδια βλέπων, ἀρνήσηται τὴν τοῦ Abyou Ενσαρκον παρουσίαν, ἢ ἐκ τῶν ἀνθρωπίτων ταπεινὰ περὶ τοῦ Λόγου φρονήσῃ, ὁ τοιοῦτος, ὡς μὲν Ἰουδαϊκὸς κάπηλος μίσγων τὸν οἶνον ὕδατι, σκάνδαλον νομίσει τὸν σταυρὸν, ὡς δὲ Ελλην, μωρίαν ἡγήσεται τὸ κήρυγμα, οἷα δὴ καὶ οἱ θεομάχοι Αρειανοί πεπόνθασι. Τὰ γὰρ ἀνθρώπινα βλέποντες τοῦ Σωτῆρος ἐνόμισαν αὐτὸν εἶναι κτίσμα. Οὐκοῦν δει καὶ τὰ θεῖκά βλέποντας αὐτοὺς ἔργα τοῦ Λό ἀρνήσασθαι τοῦ σώματος αὐτοῦ τὴν γένεπιν, καὶ λοιπὸν καὶ Μανιχαίοις ἑαυτοὺς συγκαταριθμεῖν. 'Αλλ' ἐκεῖνοι μὲν κἂν ὀψέ ποτε μανθαμέτωσαν, ὅτι ὁ Λόγος σάρξ ἐγένετο· ἡμεῖς δὲ, τὸν σκοπὸν τῆς πίστεως ἔχοντες, ἐπιγινώσκωμεν διανοούνται οὗτοι κακῶς, ὀρθὴν ἔχοντα τὴν διάνοιαν. | | Joan. 111, 5. ' Isa. 1, 22. 'I Cor. 1, 23. llæc primum expendere necesse fuit, ut si Dominum viderimus, sui corporis instrumento, aliquid divine agentem aut dicentem, meminerimus eum cum Deus sit, ista eficere. Si vero rursus eumdem viderimus humano more loqui et pati, non ignoremus illum, carne induta, factum esse hominem, sicque illa et agere et loqui. Si enim quod utriusque proprium est perceperimus, et utraque ab uno agi consideraverimus et intellexerimus, recta profecto erit fides nostra, noc unquam futurum est ut erremus. At si quis, his quæ a Verbo divine funt conspectis, ejus corpus negaverit: vel si ea quæ corporis propria sunt intuitus, corporeum Verbi adventum ausus fuerit indciari, aut ex humanis gestis abjecte de Verbo senserit, isti non secus ac Judaico cauponi, vinuɔn cum aqua misceuti ', crux scandalum erit, idemque genti similis, prædicationem stultitiam esse censebit, quod jam Dei hostibus Arianis accidit, qui nimirum ob humanos Salvatoris actus, creatum eum esse arbitrati sunt. Quidni igitur etiam ob divina illius opera, ejus corporis procreationem negaverint seseque deinceps Manichæis adjunxerint? Verum vel saltem sero illi quidem discant Verbum carnem esse factum: nos autem fidei scopum retinentes, agnoscamus eorum, quæ inale illi intelligunt, rectam esse significationem. Nam hæc dicta, Pater diligit Filium

EUTHYMI ZIGABEN! δέδωκεν ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ· καὶ τὸν Πάντα μοι παρεδόθη ὑπὸ τοῦ Πατρός μου· καὶ τὸ, Οὐ δύνα. μαι ἐγὼ ποιεῖν ἀπ' ἐμαυτοῦ οὐδέν · ἀλλὰ καθ ὡς ἀκούω, κρίνω· καὶ ὅσα τοιαῦτά ἐστι ρητά, οὐ τὸ μὴ ἐσχηκέναι ποτὲ τὸν Υἱὸν ταῦτα δείκνυσι. Πως γὰρ 2 ἔχει ὁ Πατήρ, οὐκ εἶχεν ἀϊδίως ὁ μόνος κατ' οὐσίαν τοῦ Πατρὸς Λόγος καὶ Σοφία, δ et omnia dedit in mann ejus '; el, Omnia mihi tra· Τὸ γὰρ, Ὁ Πατηρ ἀγαπᾷ τὸν Υἱόν, καὶ πάντα dila sunt a Patre meo '; et, Non possum ego a meipso facere quidquam, sed sicut audio, judico ', aliaque id gemus nequaquam demoustrant Filium aliquando ista non habuisse. Qui enim eri possit, ut ea quæ Pater habet, ille non semper habuerit, qui solus natura Verbum et Sapientia Patris est: cujus item hæc sunt verba: Omnia quæ habet Pater, mea sunt, et, quæ mea sunt, Patris etiam: sunt *? Si cuim quæ Patris sunt, sunt quoque Filii, hæcque semper Pater habet, perspicuum sane est, ea quæ Filius habet, cuin eadem sint Patris, semper in illo esse. Non igitur ista commemorabat, quasi ea aliquando non habuerit: sed quod filius, qui ea quæ habet, semper habet, ipsa a Patre habet. Ne quis ením Filium omnia quæ habot Pater, habere intelligens, ex summa illa similitudine, quæ absque ulla est diferentia, et ex identitate, ut hoc verbo utar, eorum quæ habet, eo impietatis cum Sabellio errans deveniret, ut ipsum esse Patrem arbitraretur: idcirco his est usus vocibus, Data est mihi *, accepi", tradita sunt mihi ª, ut id solum os- . tenderet, se'videlicet Patrem non esse, sed Patris Verbum æternumque esse Filium, qui ob suam quidem cum Patre similitudinem semper habet quæ ab eo habet; quia vero Filius idem ipse est, idcirco ex Patre habet quæ semper labet. Quod enim hæc verim, data est, traiiita sunt, aliaque similia, Fili divinitatem non minuant, sed potius eum vere Filium esse argumento sint, ex iisdem illis vocabulis licet discere. Nam si omuia illi tradita sunt, primum sequitur eum alium esse ab omnibus quæ acce-C pit. Deinde, cum omnium sit hæres, certe solus ipse quoque Filius et proprius est Patris secundum naturam. Si enim e numero omnium esset, non omnium profecto esset uæres. Quapropter cum omnia ipse accipiat, alius utique est ab omni-, bus, solusque est proprius Patris. Quod vero his verbis data èst, et, tradita sunt, non significetur eum his aliquando caruisse, ex simili loco perspicere caleraque inde licet intelligere. Ait nempe Salγων· Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ, ἐμά ἐστι· καὶ, τὰ ἐμὰ τοῦ Πατρός ἐστιν; Εἰ γὰρ τὰ τοῦ Πατρὸς τοῦ Υἱοῦ ἐστιν, ἀεὶ δὲ ταῦτα ἔχει ὁ Πατήρ, δῆλον ὅτι ὰ ἔχει ὁ Υἱός, ταῦτα ὄντα τοῦ Πατρὸς, ἀεὶ ἐστιν ἐν αὐτῷ. Οὐ διὰ τὸ μὴ ἐσχηκέναι οὖν ποτε ταῦτα Ελεγεν· ἀλλ' ὁ ἔχων ἀϊδίως ὁ Υἱὸς ἃ ἔχει, sapá τοῦ Πατρὸς ἔχει. Ἵνα γὰρ μή τις, βλέπων τὸν Υἱὸν ἔχονται πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ, ἐκ τῆς ἀπαραλλάκατοι ὁμοιότητος καὶ ταυτότητος ὧν ἔχει, πλανηθείς. κατὰ Σαβέλλιον ἀσεβήσῃ, νομίσας αὐτὸν εἶναι εν Πατέρα· διὰ τοῦτο τὸν ἐδόθη μοι, καὶ τὸν ἔλαβες, καὶ τὸν παρεδόθη μοι, εἴρηκεν ὑπὲρ τοῦ μόνον δεῖξαι ὅτι οὐκ ἔστιν αὐτὸς ὁ Πατήρ, ἀλλὰ τοῦ Πατρὸς ὁ Λόγος, καὶ ὁ ἀΐδιος Υιός ἐστι, διὰ μὲν τὴν ὁμοιότη τα τοῦ Πατρὸς ἔχων αϊδίως ἅπερ ἔχει παρ' αὐτοῦ διὰ δὲ τὸ εἶναι αὐτὸν Υἱὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς ἔχει ἅπερ ἀϊδίως ἔχει. Ὅτι γὰρ τὸ, ἐδόθη, καὶ τὸ, παρ εδόθη, καὶ τὰ ὅμοια τούτοις, οὐκ ἐλαττοῖ τὴν τητα τοῦ Υἱοῦ, ἀλλὰ καὶ μᾶλλον δείκνυσιν αὐτὸν ὅλη θῶς Υἱόν, ἔξεστι καὶ ἀπ' αὐτῶν τῶν ῥητῶν ταμαθεῖν. Εἰ γὰρ πάντα αὐτῷ παρεδόθη· πρῶτον ἄλλος ἐστὶ τῶν πάντων, ὧν παρέλαβεν: ἔπειτα, πάν των ὢν κληρονόμος, μόνος ο Υιός ἐστι καὶ Πιο κατ' οὐσίαν τοῦ Πατρός. Εἰ γὰρ εἰς ἦν τῶν τῶ των, οὐ πάντων ἦν αὐτὸς κληρονόμος. Νῦν πάντα λαμβάνων αὐτὸς, ἄλλος ἐστὶ τῶν πάντων μόνος ίδιος τοῦ Πατρός. Ὅτι δὲ πάλιν το, ἐδόθη, παρεδόθη, οὐ τό ποτε μὴ ἔχειν αὐτὸν δείχν δυνατὸν ἐκ τοῦ ὁμοίου ῥητοῦ καὶ περὶ πάντων α ιδεῖν τὸ τοιοῦτον. Φησὶ γὰρ αὐτὸς ὁ Σωτήρ· οστο ὁ Πατήρ ζωὴν ἔχει ἐν ἑαυτῷ, οὕτως καὶ τῷ Μ δέδωκε ζωὴν ἔχειν ἐν ἑαυτῷ. Ἐκ μὲν γὰρ τοῦ " λέγειν, δέδωκε, σημαίνει ἑαυτὸν μὴ εἶναι τὸν Π τέρα· ἐν δὲ τῷ λέγειν, οὕτως, δείκνυσι τὴν πρὸς τὸν Πατέρα τοῦ Υἱοῦ φυσικὴν ὁμοιότητα και ιδιότητα Εἰ μὲν οὖν ἦν ποτε ὅτε οὐκ εἶχεν ὁ Πατήρ, δήλον, ὅτι καὶ ὁ Υἱὸς ἦν ὅτε οὐκ εἶχεν. Ὡς γὰρ ὁ Πα τὴρ, οὕτως καὶ ὁ Υἱὸς ἔχει. Εἰ δὲ ἀσεβὲς μὲν τοῦτο λέγειν, εὐσεβὲς δὲ μᾶλλον ἐστιν εἰπεῖν, ὅτι ἀεὶ ἔχει ὁ Πατήρ πῶς οὐκ ἄτοπον τοῦ Υἱοῦ λέγοντος, ότι, ὡς ὁ Πατὴρ ἔχει, οὕτως καὶ ὁ Υἱὸς ἔχει, τούτους λέγειν μὴ οὕτως ἔχειν, ἀλλ᾽ ἄλλως ἔχειν; Μάλλον οὖν ὁ Λόγος πιστός ἐστι, καὶ πάντα, ο λέγει ειληφέναι, ἀεὶ ἔχων, αὐτὰ ἔχει παρὰ τοῦ Πατρός· καὶ ὁ μὲν Πατὴρ οὐ παρά τινος, ὁ δὲ Υἱὸς παρὰ τοῦ Πα τρὸς ἔχει. Ὡς γὰρ καὶ ἐπὶ τοῦ ἀπαγάσματος, εἰ αὐτὸ τὸ ἀπαύγασμα λέγοι· Πάντα τόπον δέδωκέ μοι Joan. xvi, 15. Joan. xvi, 10. Math. xxviu, 18. vator ipse: Sicut Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso. Nam cuni dicit, dedit, se non esse Patrem declarat: particula autem, sic, utitur, ut naturalem Filii cum Patre similitudinem et proprietatem significet. Si igitur fait aliquando cum Pater non haberet ea quæ habet: nullum dubium est quin etiam fuerit aliquando Filius, cum illa non haberet. Nam ut Pater habet, ita et Filius. Verum si id impium dictu est, e contrario ‘autem pium est affirmare, semper Patrem habuisse, an non perabsurdum est, Filio asseverante quemadmodum Pater habet ita et Filium habere, illos nihilominus contendere non ita sed aliter habere? Utique Verbum magis fide dignum est, proindeque · omnia quæ se a Patre accepisse testatur, ea semper 4 Josn. in, 35. * Matth. x1, 27. ' Joan. v, 50. ▾ Juan. x, 18. * Matth. x, 27. • Joau. v. 26.

PANOPLIA DOGMATICA. - TIT XI. οὐ τό ποτε φωτὸς ἰδιόν Η φῶς φωτίζειν· καὶ οὐκ ἀπ' ἐμαυτοῦ φωτίζω, ἀλλ' Α' habens, a Patre habet. Porro Pater ita a nemine ὡς τὸ φῶς βούλεται· τοῦτο δὲ λέγον, μὴ ἔχειν ἑαυτὸ δείκνυσιν, ἀλλ' ὅτι τοῦ εἰμι, καὶ τὰ ἐκείνου πάντα ἐμά ἐστιν. Οὕτως καὶ πλέον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ νοεῖν ἔξεστι. Καὶ γὰρ πάντα δεδωκώς ὁ Πατήρ τῷ Υἱῷ, πάντα πάλιν δ Πατὴρ ἐν τῷ Υἱῷ ἔχει· καὶ τοῦ Υἱοῦ δὲ ἔχοντος, πάλιν ὁ Παν τὴρ αὐτὰ ἔχει. Ἡ γὰρ τοῦ Υἱοῦ θεότης τοῦ Πατρὸς θεότης ἐστί· καὶ οὕτως ὁ Πατὴρ ἐν τῷ Υἱῷ τῶν πάντων τὴν πρόνοιαν ποιεῖται. habet, sed Filius habet a Patre. Nam ut splendoris exemplo utar, si ipse splèndor ita loqueretur: Omnem locum mihi lux ad illuminandum dedit, neque ex meipso illumino, sed ut luci placet: sane hisce verbis non indicaret se aliquando non habuisse, sed potius ea esset sententia: Ego lucis sum proprius, ejusque omnia mea sunt. Idem similiter et multo magis de Filio intelligendum est: Omnia enim Pater Filio dedit, et rursus idem Pater omnia in Filio habet. Filio item habente, eadem quoque Pater habet. Siquidem Filii diviuitas, Patris est divinitas, atque ita Pater in Fillo res omnes providentia gerit et administrat. Τῶν μὲν οὖν τοιούτων ῥητῶν τοιοῦτος ὁ νοῦς· Σω · περὶ δὲ τῶν ἀνθρωπίνως λεγομένων περὶ τοῦ τῆρος, καὶ ταῦτα πάλιν εὐσεβῆ τὴν διάνοιαν ἔχει. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ προεξητάσαμεν τὰ τοιαῦτα, ἵνα, ἐὰν ἀκούσωμεν επερωτώντος αὐτοῦ, τοῦ Λάζα ρος κεῖται, καὶ ὅταν εἰς τὰ μέρη Καισαρείας έλθὼν πυνθάνεται Τίνα με λέγουσιν οἱ ἄνθρωποι εἶναι; καὶ, Πόσους έχετε άρτους; καὶ, Τί θέλετε Ένα ποιήσω ὑμῖν; γινώσκωμεν ἐκ τῶν προειρημένων · τὴν ὀρθὴν τῶν ῥητῶν διάνοιαν, καὶ μὴ σκανδαλιζώκαθα κατὰ τοὺς χριστομάχους Αρειανούς. Πρῶτον μὲν οὖν τοῖς ἀσεβοῦσι τοῦτο ῥητέον, πόθεν να μίζουσιν ἀγνοεῖν αὐτόν; Οὐ γὰρ ὁ ἐπερωτῶν πάντως καὶ ἀγνοῶν ἐπερωτᾷ· ἀλλ᾽ ἔξεστι τὸν εἰδότα καὶ ἐρω την περὶ ὧν ἐπίσταται. Αμέλει καὶ ὁ Ἰωάννης Επερωτῶντα τὸν Χριστὸν, Πόσους άρτους ἔχετε, οἶδε μὴ ἀγνοοῦντα, ἀλλὰ γινώσκοντα· φησὶ γὰρ, Τοῦτο δὲ ἔλεγε πειράζων τὸν Φίλιππον· αὐτὸς γὰρ ᾔδει, τί Εμείς ποιεῖν. Εἰ δὲ ᾔδει ὅπερ ἐποίει, οὐκ ἄρα ἀγνοῶν, ἀλλὰ γινώσκων επερωτα. Από δὲ τούτου καὶ τὰ ὅμοια νοεῖν ἔξεστιν, ὅτι, ὅταν ἐρωτᾷ ὁ Κύριος, οὐκ ἀγνοῶν, τοῦ Λάζαρος κεῖται, οὐδὲ είναι λέγουσιν αὐτὸν εἶναι οἱ ἄνθρωποι, επερωτά, ἀλλὰ γινώσκων ὅπερ ἠρώτα αὐτὸς, εἰδὼς τί μέλλει ποιεῖν· καὶ ταχέως μὲν αὐτῶν οὕτω τὸ σοφὸν ἐκβάλλεται. Αν δὲ φιλονεικώσιν· ἔτι διὰ τὸ ἐπερωτάν, ἀκουέτωσαν, ὅτι ἐν μὲν τῇ θεότητι οὐκ ἔστιν ἄγνοια, τῆς δὲ σαρκὸς ἰδιόν ἐστι τὸ ἀγνοεῖν, καθάπερ είρηται. Καὶ ὅτι τοῦτο ἀληθές ἐστιν, ἄρα πῶς ὁ Κύριος πυνθανόμενος, του Λάζαρος κεῖται, αὐτὸς εἶπε μὴ παρών, ἀλλὰ καὶ μακρὰν ὢν, Λάζαρος ἀπέθανε, καὶ τοῦ ἀπέθανεν. Ὁ δὲ κατ' αὐτοὺς νομιζόμενος ἀγνοεῖν, αὐτός ἐστιν ὁ τοὺς διαλογισμοὺς τῶν μαθη τῶν προγινώσκων, καὶ εἰδὼς τὰ ἐν τῇ ἑκάστου καρδίπ, καὶ τί ἐστιν ἐν τῷ ἀνθρώπῳ· καὶ τό γε μείζον, αὐτὸς μόνος γινώσκει τὸν Πατέρα, καὶ λέγει· Εγώ ἐν τῷ Πατρὶ, καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί. Οὐκοῦν παντὶ τοῦτο δῆλον ἐστιν, ὅτι τῆς μὲν σαρκός ἐστι τὸ ἀγνοεῖν, αὐτὸς δὲ ὁ Λόγος, ᾗ Λόγος ἐστὶ, τὰ πάντα καὶ πρὶν γενέσεως γινώσκει. Οὐδὲ γὰρ ο ἐπειδὴ γέγονεν ἄνθρωπος, πέπαυται τοῦ εἶναι Θεός· οὐδὲ, ἐπειδὴ Θεός έστι, φεύγει τὸ ἀνθρώ πινον· μὴ γένοιτο! ἀλλὰ μᾶλλον Θεὸς ὤν, προσελάμ Tave τὴν σάρκα, καὶ ἐν σαρκὶ ὢν ἐθεοποιει τὴν * Juan. x1, 34. • Matth. xvi, 13. * Marc. vi, 58. G μ Hæc igitur est illorum verborum sententia. Quæ pariter de Salvatore humano more dicuntur, eorum quoque pia est significatio. Idcirco enim illa prius examinare visum est, ut, si Dominum interro gantem audierimus, ubi Lazarus jaceat': et cum, ubi in partes Cæsareæ venit percunctatur, Quem me nomines esse dicunt'? 'et, Quot panes habetis *? el Quid vultis ut faciam vobis *? ex his quæ explicavimus, ista etiam recte possimus inteligere, minimeque, ut Dei hostes Ariani, scandalum patiamur. Itaque primum ab impie sentientibus requirendum est, undenam eum ignorare arbitrentur? Nec enim eum, qui interrogat, necesse est ignorare de quibus interrogat: verum licet etiam scientem de his quæ cognoscit sciscitari. Certe ipse Joannes Christum interrogantem, Quot panes habetis, non, nescientem. sed scientem agnoscit, hinc enim ait: Hoc autem dicebat tentans Philippunt: ipse enim sciebat quid ' esset facturus: Quod si noverat quid faceret, non igitur nesciens sed sciens interrogabat. Hoc autem ex loco alia possumus intelligere. Net prim ignorans Dominus interrogabat, ubinam jace et Lazarus, neque, quem ipsum homines dicerent, sed hoc ipsuni quod interrogabat cognoscens, sciensque quid esset facturus: atque ita facillime acutum illorum sophisma diluitur. Quod si in eo, quod interrogare dicitur, velint insistere, audiant nullam iu divinitate ignorantiam esse, sed proprium esse carnis ignorare, uti dictum est. Quod quidem verum esse comperies, si observes quo pacto Dominus quiinterrogavit ubi jaceret Lazarus, ipse non praesens sed procul absens dixerit Lazarum mortuum esse, quove in loco mortuus esset. Et vero ille ipse, quemignarum esse existimant, is est qui cogitationes praenoscit discipulorum, et quæ in singulorum corde geruntur, quidque sit in homine accurate novit: et quod majus est, solus ipse Patrem cognoscit et dieit: Ego in Patre, et Pater in me est '. Itaque omnibus perspicuum est ignorationem aul carnem pertinere, ipsum autem. Verbum, quate nus Verbum est, omnia prius etiam quam oriantur cognosuere. Nec enim eo quod hono factus sit, Deus. esse desiit: neque quia Deus est, id quod humanunı est fugit: absit; sel potius Deus cuin esset, carnen assumpsit, et cum esset in carne, carnem ipsam Matth. xx, 32. • Juan. vi, 6. • Joan. xiv, 10.

EUTHYMII ZIGABEVE divinam reddidit. Nam quemad:nodum in ipsa inter- σάρκα. Καὶ γὰρ ὥσπερ ἐν αὐτῇ ἐπυνθάνετο, οὕτω καὶ regabal, ita in eadem mortuum excitavit, omnibusque aperte indicavit eum qui mortuis vitam et animam restituit, multo magis res omnes occultas optime nosse. Sciebat igitur ubi jaceret Lazarus, sed tamen sciscitatus est. Id autem fecit sanctissimum Dei Verbum, quod omnia nostri causa sustinuit, cum ut hoc modo nostram ignorantiam por tans, nobis solius veri sui Patris cognitionem impertiret, tum ut nos doceret seipsum propter nos ad omnium saluten missum esse, qua gratia nulla certe major possit esse. At si Verbum venit ut hominum genus redimeret atque ut sanctos illos et divinos redderet caro factum est, cui nondum exploratum est ea quæ cum caro factum est, se accepisse testatur, non propter seipsum, sed propter carnem se accepisse significare? Siquidem gratim per ipsum a Patre datæ ad illam pertinebant carnem, in qua ille ipse erat qui ista loquebatur. Videamus autem quanam petebat, et quæ tandem illa sunt quæ se accepisse dixit, ut saltem ita illi erubescant. Gloriam igitur petebat ', aiebatque, Omnia mihi tradita sunts: post suam item re surrectionem se omnem accepisse potestatem affirmat. Atqui antequam dixit:Omnia mihi tradita sunt, omnium erat Dominus: quippe cum omnia per ipsum facta sint *, et unus esset Dominus, per quem omuia *. Similiter cum gloriam postularet, Dominus utique gloriæ, el erat el est, uti Paulus testatur: Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriæ crucifixissent. Habebat siquidem quam hujusmodi pescebat verbis: Gloria quam habui, priusquam mundus esset, apud te '. Potęstatem pariter, quam post resurrectionem accepisse dicit, habuit etiam priusquam eam acciperet, suaunque ante resurrectionem. Etenim ipse per se ipsum Satanam sic increpabat: Recede a me, Satana®; suis item discipulis potestatem adversus illum dedit, cum illis reversis ait; Videbam Sutanam sicut fulgur de cœlo cadentem 10. Verunt iterum ostenditur illud quod accepisse dicit, etiam habuisse priusquam acciperet. Siquidem demones abigebat, et quæ ligaverat Satanas, ipse solvebat, ut patet in illa Abrabae filia s. Peccata idem condonavit, cum paralytico et mulieri quæ ipsius unxit pedes, dixit: Remittuntur tibi peccata ". Mortuis præterea vitam reddidit, visumque ceco nato restituit: quæ quidem omnia effecit non præstolatus donec ea agendi acciperet potestatem, sed ut hujusmodi potestate jam præditus. Ex quibus dilucidum est quæ ut Verbum habuit, eadem et factum hominem et postquam revixit se accepisse dicere; nempe ut homines in terris quidem, tanquam divinæ naturæ participes per ipsum effecti, potestatem adversus dæmones consequerentur, in cœlis vero, tanquam · Joan. xvii, 1. 7 Joan. xvII, 5. • Luc. x, 22. * Matth. iv, 10. έναὐτῇ τὸν νεκρὸν ἤγειρ:· καὶ πᾶσιν ἔδειξεν ὅτι 4 ν κροὺς ζωοποιῶν καὶ τὴν ψυχὴν ἀνακαλούμενος, πολλά μᾶλλον τὰ κρυπτά πάντων ἐπιγινώσκει καὶ ἐγίνωται που κεῖται Λάζαρος· ἀλλ' ἐπυνθάνετο· ἐποίει γὰρ καὶ τοῦτο ὁ πανάγιος τοῦ Θεοῦ Λόγος, ὁ πάντα δι' ἡμᾶς ύπομείνας, ἵνα καὶ οὕτω τὴν ἄγνοιαν ἡμῶν βαστάξας, χαρίσηται γινώσκειν τὸν μόνον ἑαυτοῦ ἀληθινὸν Πατέρα καὶ ἑαυτὸν τὸν δι' ἡμᾶς ἐπὶ σωτηρίᾳ πάν των ἀποσταλέντα, ἧς μείζων οὐκ ἂν γένοιτο χάρις. Εἰδὲ, ἵνα λυτρωθῇ τὸ γένος τὸ ἀνθρώπινον, ἐπεδήμε σεν ὁ Λόγος, καὶ ἵνα αὐτοὺς ἁγιάσῃ καὶ θεοποιήσῃ γέγονεν ὁ Λόγος σάρξ, τίνι λοιπὸν οὐκ ἔστι φανερόν, ὅτι ταῦτα ἅπερ ειληφέναι λέγει, ὅτε γέγονε σὰρξ, οὐ δι' ἑαυτὸν, ἀλλὰ διὰ τὴν σάρκα λέγει; Εν ᾗ γε ἦν, λέγων, ταύτης ἦν καὶ τὰ διδόμενα χαρίσματα δι' αὐτοῦ παρὰ τοῦ Πατρός. Τίνα δὲ ἦν ὁ ἡγεῖτο, ἴδωμεν, καὶ τίνα ἦν ὅλως & ἔλεγεν εἰληφένει, ένα κἂν οὕτως αἰσθάνεσθαι δυνηθῶσιν ἐκεῖνοι. Δόξιν τοίνυν ἡγεῖτο, καὶ ἔλεγε· Πάντα μοι παρεδόθη, καὶ μετὰ τὴν ἀνάστασιν ἐξουσίαν πᾶσάν φησιν είληφε. ναι. ᾿Αλλὰ καὶ πρὶν εἴπῃ, Πάντα μοι παρεδόθη πάντων ἦν Κύριος. Πάντα γὰρ δι' αὐτοῦ ἐγένετο, πό εἶ; Κύριος ἦν δι' οὗ τὰ πάντα. Καὶ δόξαν μὲν εἶχ ἧς Κύριος ἦν καὶ ἔστιν, ὡς ὁ Παῦλός φησιν Εἰ γὰ έγνωσαν, οὐκ ἂν τὸν Κύριον τῆς δόξης ἐσταύρω σων. Εἶχε γὰρ ήν ἡγεῖτο λέγων· Τῇ δόξῃ ᾖ εἶχον, πρό τοῦ τὸν κόσμον εἶναι, παρὰ σοί. Καὶ τὴν ἐξουσίαν δὲ, ἦν ἔλεγε μετὰ τὴν ἀνάστασιν εἰληφέναι, ταύτην είχε καὶ πρὸ τοῦ λαβεῖν, καὶ πρὸ τῆς ἀναστάσεις. Αὐτὸς μὲν γὰρ ἐπετίμα δι᾿ ἑαυτοῦ λέγων, Υπην ὀπίσω μου, Σατανᾶ. Καὶ τοῖς μαθηταῖς ἐδίδου μα αὐτοῦ τὴν ἐξουσίαν, ὅτε καὶ ὑποστρεψάντων αγών ἔλεγεν· Εθεώρουν τὸν Σατανᾶν ὡς ἀστραπὴν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ πεσόντα. ᾿Αλλὰ καὶ πάλιν ὅπερ ἔλεγεν ειληφέναι, τοῦτο καὶ πρὸ τοῦ λαβεῖν ἔχων δείκνυται. Τούς τε γὰρ δαίμονας ἀπήλαυνε, καὶ ἄπερ ἦν δήσας ὁ Σατανᾶς, Ελυεν αὐτὸς, ὡς ἐπὶ τῆς Αβρα μιαίας θυγατρὸς ἐποίησε, καὶ ἁμαρτίας ἡφίει, λέγων τῷ παραλυτικῷ, καὶ τῇ τοὺς πόδας ἀλειψάση γυναικί· 'Αφέωνταί σοι αἱ ἁμαρτίαι. Καὶ νεκρούς μὲν ἤγειρε, τοῦ τυφλοῦ δὲ τὴν γένεσιν ἀποκαθιστά, ή χαριζόμενος αὐτῷ τὸ βλέπειν. Καὶ ταῦτα ἐποίει οὐ μένων ἕως λάβῃ, ἀλλ' ἐξουσιαστής ὤν. Ως ἐκ τοῦ των δῆλον εἶναι, ὅτι ἃ εἶχε Λόγος ὤν, ταῦτα καὶ για νόμενος άνθρωπος, καὶ μετὰ τὴν ἀνάστασιν άνθρω πίνως εἰληφέναι λέγεται, ἵνα δι' αὐτὸν οἱ ἄνθρωποι ἐπὶ μὲν τῆς γῆς ὡς κοινωνοί γενόμενοι θείας φύ σεως λοιπὸν ἐξουσίαν ἔχωσι κατὰ τῶν δαιμόνων· ἐν δὲ τοῖς οὐρανοῖς ὡς ἐλευθερωθέντες ἀπὸ τῆς φθορᾶς αιωνίως βασιλεύωσι. Καθόλου γὰρ χρὴ τοῦτο γινώσκειν, ὅτι οὐδὲν ὧν λέγει εἰληφέναι, ὡς μὴ ἔχων ἔλαβεν, ἵνα τῆς σαρκὸς ἐν αὐτῷ λαμβανούσης, λο πὸν ἐξ ἐκείνης καὶ ἐφ' ἡμᾶς ἡ χάρις διαβαίνῃ βεο βαίως. • Matth. xxvin, 18. * Luc. x, 19. • 1 Cor. II, 13 Matth, ux, 5; • Joan. 1, 3. • 1 Cor. vul, 6.. 10 ibid. 18. * Luc. x1, 16. Luc. vi, 48

PANOPLIA DOGMATICA. TIT. II. corruptione liberati, perpetuo regnare possint. Id enim generatim sciendum est, nihil eorum quæ aocupisse dicit,quasi ea non haberet accepisse: nam Verbum, utpote Deus, illa semper habuit. Verum secundum humanam naturam accepisse/nunc dicitur, ut, carne in ipso accipiente, inde in nobis quæ data sunt constanter permanerent. Τῆς αὐτῆς ὁμοίως καὶ ταῦτα. Τίνος δὲ χάριν γινώσκων ἔλεγεν, ὅτι οὐδὲ ὁ Υἱὸς οἶδεν; Οὐδένα τῶν πιστῶν ἀγνοεῖν οἶμαι, ὅτι καὶ τοῦτο οὐδὲν ἧττον διὰ τὴν σάρκα ὡς ἄνθρωπος Ελεγεν. Οὐδὲ γὰρ τοῦτο ἐλάττωμα τοῦ Λόγου ἐστὶν, ἀλλὰ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως ἐστιν ἴδιον καὶ τὸ ἀγνοεῖν. Αμέλει λέγων ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ περὶ τοῦ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον αὐτοῦ· Πάτερ, ἐλήλυθεν ἡ ώρα, δόξασόν σου τὸν Υἱόν, δῆλον, ὅτι καὶ τὴν τοῦ παντὸς τέλους ὥραν ὡς μὲν Λόγος γινώσκει, ὡς δὲ ἄνθρωπος ἀγνοεῖ. ᾿Ανθρώπου γὰρ ἴδιον τὸ ἀγνοεῖν, καὶ μάλιστα ταῦτα. ᾿Αλλὰ καὶ τοῦτο τῆς φιλανθρωπίας ίδιον τοῦ Σωτῆρος. Επειδὴ γὰρ γέγο νεν ἄνθρωπος, οὐκ ἐπῃσχύνετο διὰ τὴν σάρκα την ἀγνοοῦσαν εἰπεῖν, Οὐκ οἶδα, ἵνα δείξῃ, ὅτι εἰδὼς ὡς, Θεός, ἀγνοεῖ σαρκικῶς. Οὐκ εἴρηκε γοῦν, ὅτι οὐδὲ ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ, ἵνα μὴ ἡ θεύτης ἀγνοοῦσα φαίνηται, ἀλλ᾽ ἁπλῶς, Οὐδὲ ὁ Υἱὸς, ἵνα τοῦ ἐξ ἀνθρώπων γενομένου Υἱοῦ ἡ ἄγνοια ᾖ. Διὰ τοῦτο καὶ περὶ ἀγγέλων εἰπὼν οὐκ εἴρηκεν ἐπαναβαίνων, ὅτι οὐδὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀλλ' ἐσιώπη σε δεικνὺς τὰ δύο ταῦτα, ὅτι εἰ τὸ Πνεῦμα οἶδε, πολλῷ μᾶλλον ὁ Λόγος ᾗ Λόγος οἶδε, παρ᾽ οὗ καὶ τὸ Πνεῦμα λαμβάνει, καὶ ὅτι περὶ τοῦ Πνεύματος σιωπήσας φανερόν πεποίηκεν, ὅτι περὶ τῆς ἀνθρωπίνης αὐτοῦ λειτουργίας έλεγεν, Οὐδὲ ὁ Υἱός. Πᾶ; δὲ πλὴν τῶν Ἀρειανῶν συνομού λογήσειεν, ὡς ὁ τὸν Πατέρα γινώσκων πολλῷ μᾶλλον οἶδε τῆς κτίσεως τὸ ὅλον, ἐν δὲ τῷ ὅλῳ καὶ τὸ τέλος ταύτης. Καὶ εἰ ὥρισται· ἡ ὥρα καὶ ἡ ἡμέρα παρὰ τοῦ Πατρὸς, δηλόν ἐστιν, ὅτι διὰ τοῦ Υἱοῦ ἄρισται, καὶ οἶδεν αὐτὸς τὸ δι' αὐτοῦ ὁρισθέν. Οὐδὲν γάρ ἐστιν 8 μὴ διὰ τοῦ Υἱοῦ γέγονε τε καὶ ὥρισται. Ex eodem loco et hæc, Cur autem cognoscens dixerit, ne Filium quidem nosse, neminem fidelium arbitror ignorare. Id at homo, dixit; enim quoque-propter carnem, ea namque re Verbo nihil detrahitur, cum humanæ naturæ proprium sit nescire. Alioqui cum in Evangelio de se ut de homine dicat: Pater, venit `hora, clarifica Filium tuum³, perspicuum est eum et mundi finis horam uti Verbum cognoscere, ut hominem autem ignorare. Hoc enim est hominis proprium, ut ignoret, et maxime res ejusmodi. Quo tamen loco et Servatoris benignitatem agnoscimus, qui cum esset etiam homo non erubuit dicere, se nescire, ut declararet, se, quamvis uti Deus sciret, ut hominem ignorare. Non dixit autem, Ne Filius quidem Dei novit, ne divinitas ignara videretur: sed simpliciter, Ne Eilius. quidem, ut Filii ex homine facti ignorantiam esse constaret. Idcirco et de angelis affirmans non ascendít eo, ut diceret, et Spiritum sanctumn nescire, sed tacuit, baec duo significans, primum si Spiritus novit, multo magis Verbum, ut Verlum nosse, a quo Spiritus accipit, deinde cum de Spiritu siluisset, verba illa, Ne Filius quidem, de ministerio suo humano dixisse. Nullus autem est, exceptis Arianis, qui non confiteatur eum, qui Patrem novit, multo magis nosse rerum procrealarum universitatem, in qua et ipsius orbis finis continetur. Quod si dies et hora præfinita esta Patre, perspicuum est, eaua per Filium esse prædnitam. Quod autem per se prædnitum est, id ipse nimirum novit. Nihil enim quod non per Filium sit factum et præfinitum. Præterea si omnia quæ Patris sunt, Filii sunt, ut ipse dixit, Patris autem est, scire diem illam, perspicuum est, eam et Filium nosse, cum id etiam proprium habeat ex Patre. Ad hæc si Filius in Patre est, et Paterin Filio, novit autem Pater diem et horam, non est dubitandum, quin Filius in Patre exsistens, et sciens quæ sunt in Patre, noverit etiam ipse diem et horam. Denique cum vera Patris imago sit Filius, norit autem Pater, patet in hoc quoque Filium Patri similem esse. Ariani vero Dei Filium in rerum procreatarum numero colloΠάλιν τε, εἰ πάντα τοῦ Πατρὸς τοῦ Υἱοῦ ἐστι, τοῦτο γὰρ αὐτὸς εἴρηκε, τοῦ δὲ Πατρός ἐστι τὸ εἰδέναι τὴν ἡμέραν, δηλόν ἐστιν, ὅτι καὶ ὁ Υἱὸς οἶδεν, ἴδιον ἔχων καὶ τοῦτο ἐκ τοῦ Πατρός. Καὶ πάλιν, εἰ ὁ Υἱὸς ἐν τῷ Πατρὶ, καὶ ὁ Πατὴρ ἐν τῷ Υἱῷ, οἶδε δὲ ὁ Πατὴρ τὴν ἡμέραν καὶ τὴν ὥραν, φανερὸν, ὅτι καὶ ὁ Υἱὸς ἐν τῷ Πατρὶ ὤν, καὶ εἰδὼς τὰ ἐν τῷ Πατρί, οἶδε καὶ αὐτὸς τὴν ἡμέραν καὶ τὴν ὥραν. Εἰ δὲ καὶ εἰκών ἐστιν ἀληθινὴ τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱός, οἶδε δὲ ὁ Πατήρ, δῆλον ὅτι καὶ περὶ τοῦ εἰδέναι ταῦτα τὴν ὁμοιότητα τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς ἔχει. Συναριθμούντες δὲ τοῖ; γενητοῖ; οἱ 'Αρειανοὶ τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ κατ' cantes, paulatim neditautur quomodo Patrem ὀλίγον καὶ αὐτὸν τὸν Πατέρα ἐλάττονα τῆς κτίσεως μελετῶσι λέγειν. Εἰ γὰρ ὁ Πατέρα γινώσκων οὐκ οἶδε τὴν ἡμέραν, οὐδὲ τὴν ὥραν, φοβοῦμαι μη μεί ζων ἔσται, ὡς ἂν ἐκεῖνοι μανέντες εἴποιεν, ἡ περὶ τῆς κτίσεως, μᾶλλον δὲ ἡ περὶ τοῦ ἐλάττονος μέρους τῆς κτίσεως γνῶσις τῆς περὶ τοῦ Πατρὸς γνώσεως. Αλλ' οὐκ ἀγνοῶν ἔλεγεν, Οὐκ οἶδα, ἀλλὰ δεικνὺς ὅτι σάρκα ἀγνοοῦσαν ἐνεδύσατο. Τότε γοῦν εἰρηκώς, Οὐδὲ ὁ γιὸς οἶδε, καὶ τῶν κατὰ τὸν Νῶς ἀνθρώπων τὴν • Joan. xvil, 1. ipsum rebus procreatis minorem dicant; si enim qui Patrem novit diem et horam illam ignorat, vereor, ne major sit, ut insanientes isti dicerent, cognitio, quæ ad res procreatas, imo vero quæ ad minorem earum partem, quam quæ ad Patrem pertinent. Cæterum non ignorans dixit, Non novi, sed indicans, se carnem ignaram induisse, dixit, Ne Filius quidem novit. Et hominum, qui crant tempore Noe, ignorantiam commemorans

43) statim subject: Vigilate igitur, quia nescitis, qua ἄγνοιαν παραθεὶς εὐθὺς ἐπήγαγε· Γρηγορείτε οὖν, here Dominus vester venturus sit '. Et rursum; Qua hora non putatis Filius hominis veniet *. Quod si uti Dens ignorasset, dicendum erat: Vigilate igitur, quia nescio, et qua bora non puto. Non autem ita dixit, sed, Quia nescitis vos, et, Qua hora non putatis, ut ostenderet hominum esse proprium ignorare. Quapropter eorum et ipse carnem similem habens, et homo factus dicebat, Ne Filius quidem novit. Nam et de Noe non dixit, Non cognovit, sed, Non cognoverunt, donec diluvium venit. llli enim non cognoscebant, ipse autem diluvium inducens cognoscebat. Quamobrem et Noe dixit: Ingredere tu, et filii tui tui în arcam *. Si enim ignorasset, non prædixisset Noe: Septimo ab hinc die inducam pluviam super terram. Quem. admodum enim homo factus cum hominibus csurit, et sitit, et patitur, sic enm hominibus ut homo non novit. Divinitas autem in Patre exsistens et Verbum et sapientia novit, et nihil ignorat. Sic et de Lazaro ut homo percunctatur, qui venerat,ut eum in vitam revocaret, quique noverat, unde ani- ejus acciret. Majus autem est scire, ubi esset anima ejus, quam nosse, ubi cadaver jaceret. Ita discipulos etiam interrogat, cum venisset in partes Casares, et sciret autequam Petrus responderet. Nam si ea, de quibus Dominus percontabatur; Pater Petra revelavit, perspicuumn est id per Filium fuisse factum: Nemo enim Filium novit nisi Pater, neque Patrem quisquam novit, nisi Filius, et cui voLuerit Filius revchure. Quod si Patris Fillique cognitio per Filium ft, non est dubium, quin ipse Dominus interrogans prius patefecerit Petro, quæ a Patre acceperat, deinde autem interrogarit humano more, ut hic etiam ostenderet se qui ut homo interrogat, ut Deum scire, quæ Petrus esset responsurus. Noveral profecto Filius, qui Patrem cognoscebat, qua quidem cognitione nec majus nec perfectius quidquam esse potest. ὅτι οὐκ οἴδατε ποίᾳ ὥρᾳ ὁ Κύριος ὑμῶν ἔρχεται. Καὶ πάλιν· Η οὐ δοκεῖτε ὥρᾳ ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώ που έρχεται. Έδει δὲ, εἴπερ ἦν ἀγνοῶν θεϊκῶς, εἰσ πεῖν, Γρηγορείτε οὖν, ὅτι οὐκ οἶδα, καὶ ᾗ οὐ δοκῶ ὥρα. Νῦν δὲ τοῦτο μὲν οὐκ εἶπεν, είρηκὼς δὲ, ὅτι οὐκ οἴδατε ὑμεῖς, ο καὶ, «ᾗ οὐ δοκεῖτε ὥρα, ο έδειξεν, ότι τῶν ἀνθρώπων ἐστὶ τὸ ἀγνοεῖν, δι' οὓς καὶ αὐτὸς τὴν ὁμοίαν αὐτῶν ἔχων σάρκα, καὶ ἄνθρωπος γενόμενος έλεγεν, ὅτι οὐδὲ ὁ Υἱὸς οἶδε. Καὶ γὰρ καὶ ἐπὶ τοῦ Νῶς οὐκ εἶπεν, Οὐκ ἔγνω, ἀλλ' οὐκ ἔγνωσαν ἕως ήλε θεν ὁ κατακλυσμός. Οἱ μὲν γὰρ οὐκ ἐγίνωσκον, ὁ δὲ τὸν κατακλυσμὸν ἐπάγων ἐγίνωσκε. Διὰ τοῦτο καὶ τῷ Νώε εἴρηκεν· Είσελθε, σὺ καὶ οἱ υἱοὶ σου εἰς τὴν κιβωτόν. Εἰ γὰρ ἦν ἀγνοῶν, οὐκ ἂν προέλε τῷ Νῶς, Ετι γὰρ ἡμερῶν ἑπτὰ ἐγὼ ἐπάγω ὑετὸν ἐπὶ τὴν γῆν. Ωσπερ γὰρ ἄνθρωπος γενόμενος μετά ἀνθρώπων πεινᾷ, καὶ διψῇ, καὶ πάσχει, οὕτω μετὰ μὲν ἀνθρώπων ὡς ἄνθρωπος οὐκ οἶδε, θεϊκῶς δὲ ἐν τῷ Πατρὶ ὢν ὡς Λόγος καὶ σοφία οἶδε, καὶ οὐδὲν ἐστιν ὁ ἀγνοεῖ. Οὕτω καὶ περὶ Λαζάρου πάλιν άν θρωπίνως πυνθάνεται ὁ ἀπελθὼν ἐγεῖραι αὐτὸν, καὶ εἰδὼς πόθεν ἀνακαλέσεται τὴν Λαζάρου ψυχήν. Μεί ζον δὲ τὸ εἰδέναι ποῦ ἦν ἡ ψυχὴ τοῦ εἰδέναι που ἔκειτο τὸ σῶμα. Οὕτω καὶ τῶν μαθητῶν πυνθάνεται ἐλθὼν εἰς τὰ μέρη Καισαρείας, καίπερ εἰδὼς καὶ πρὶν ἀποκρίνασθαι τὸν Πέτρον. Εἰ γὰρ ὁ Πατήρ ἀπεκάλυψε τῷ Πέτρῳ περὶ ὧν ὁ Κύριος ἐπυνθάνετο, δῆλόν ἐστιν, ὅτι διὰ τοῦ Υἱοῦ γέγονεν ἡ ἀποκάλυψις. Οὐδεὶς γὰρ οἶδε τὸν Υἱὸν εἰ μὴ ὁ Πατὴρ, οὐδὲ τὸν Πατέρα τις οἶδεν εἰ μὴ ὁ Υἱὸς, καὶ ᾧ ἂν θέλῃ ὁ Υἱός ἀποκαλύψαι. Εἰδὲ δι' Υἱοῦ ἤ τε τοῦ Πατρὸς καὶ ταῦ Υἱοῦ γνῶσις ἀποκαλύπτεται, οὐκ ἀμφίβολον, ὡς αὐτὸς ὁ πυνθανόμενος Κύριος πρότερον ἀποκαλύψας τῷ Πέτρῳ τὰ παρὰ τοῦ Πατρὸς ὕστερον ἀνθρωπίνως ἐπυνθάνετο, ἵνα καὶ ἐν τούτῳ δείξῃ, ὅτι σαρκικώς πυνθανόμενος, ᾔδει θεϊκῶς ὁ ἔμελλε λέγειν ο Πέτρος, Οἶδεν ἄρα ὁ Υἱός γινώσκων τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα, ἧς γνώσεως οὔτε μείζον, οὔτε τελειότερον ἄν τι γένοιτο. Ο Απόστολος ἐν τῇ δευτέρᾳ πρὸς Κορινθίους Επιστολῇ,γράφων φησὶν,οἶδα ἄνθρωπον ἐν Χριστῷ πρὸ ἐτῶν ιδ', εἴτε ἐν σώματι οὐκ οἶδα, εἴτε ἐκτὸς τοῦ σώματος οὐκ οἶδα. Ὁ Θεὸς οἶδε. Τί τοίνυν φατέ; Οἴδ.ν ὁ 'Απόστολος ὁ πέπονθεν ἐν τῇ ὀπτασία, Apostolus in secunda ad Corinthios Epistola: Scio, inquit, hominem in Chrigo ante annos quatuordecim sive in corpore nescio, sive extra corpus nescio; Deus scit '. Quid dicitis? Novitne Apostolus quæ in ea visione illi acciderunt, quamvis dicat, Nescio, an non novit? Si eum negatis hosse, videle, De, erro- κἂν λέγῃ, Οὐκ οἶδα, ἢ οὐκ οἶδεν; Εἰ μὲν οὐκ οἶδε. ribus assueti, in Phrygum impietatem delabamini qui tum prophetas tum alios Verbi ministros negabant scire, que vel facerent, vel nuntiarent. Sin novit dicens, Non novi, quia Christum in se omnia sibi patefacientem habebat, nonne per Christum impugnantium cor vere evertitur, et per se condemnatur, qui cum Apostolum dicentem, Non novi, nosse concedant, Christum dicentem, Non novi, mösse asse negent Apostolus igitur patefaciente sibi Luc. x1, 40. • Matth. * Matth. χχιν, 49. x+, 27; Luc. x, 22. ' H.Cor. xi, 2. σκοπεῖ. ε μὴ μανθάνοντες πίπτειν, πέσητε καὶ εἰς τὴν Φρυγών παρανομίαν τῶν λεγόντων μὴ εἰδέναι τοὺς προφήτας, μηδὲ τοὺς ἄλλους τοὺς διακονήσαντας το Λόγον, μήτε 2 ποιοῦσι, μήτε περί τίνων ἀπαγγέλλου σιν. Εἰ δὲ οἶδε, λέγων, Οὐκ οἶδα· εἶχε γὰρ ἐν αὐτῷ τὸν Χριστὸν ἀποκαλύπτοντα τὰ πάντα· πῶς οὐκ ἀλη θῶς ἐξεστραμμένη τῶν χριστομάχων, καὶ αὐτοκρά τητός ἐστιν ἡ καρδία, ὅτι τὸν μὲν 'Απόστολον λέγ γοντα, Οὐκ οἶδα, λέγουσιν εἰδέναι, τὸν δὲ Κύριον λέ • Gen. vil, 1. χχιν, 39. • Ibid. 4. Malth Edit. Athanas. (tom. XVI, col. 421 Α), αὐτοκατάκριτός ἐστιν αὐτῶν ἡ κ. Annon revera perversus el damnation per se dignissimus est Dei hostium animus, qui, etc.

γοντα, · ΤΙΤ. ΧΙ. hominem in Christo. Cognoscens autem hominem, novit etiam quomodo raptus fuerit. Et Elisæus suspiciens Eliam, vidit quomodo raptus fuit. Attamen id sciens cụm filiis prophetarum, qui arbitrabantur Eliam in aliquem montem a Spiritu projectum esse, persuadere non posset, quin illum omnino vellent inquirere, tacuit, et acquievit eorum consilio. Num igitur quia tacuit, ideo non novit? Norat ille quidem, sed tanquam non nosset, concessit ut quærerent, ne de raptu Eliæ amplius ambigerent. Quod quidem de Paulo, qui ipse raptus fuit, multo magis asserendum est. Novit igitur quomodo raptus fuit. Nam et Elias novit. Si quis tanen, quomodo raptus fuerit, Paulum interrogaret, dualus de causis, ut ego quidem existimo, Νόη πουi, responderet. Primum ne quis novi, propter excellentiam revelationum duceret ip. sum esse supra id quod videret. Deinde quia Servatore negante, se nosse, debebat et ipsum dicere, Nescio, ne cum esset servus et discipulus, Domino et præceptore major videretur. Οὐκ οἶδα, λέγουσι μὴ εἰδέναι; Ὁ μὲν οὖν Filio norit, quid sibi acciderit. Εt ideo dicit: Scio Απόστολος, ἀποκαλύπτοντος αὐτῷ τοῦ Υἱοῦ, οἶδεν ὁ πέπονθε. Διὰ τοῦτο γάρ φησιν· Οἶδα ἄνθρωπον ἐν Χριστῷ. Εἰδὼς δὲ τὸν ἄνθρωπον, οἶδε καὶ πῶς ὁ ἄνθρωπος ηρπάγη. Ο δὲ Ελισσαίος βλέπων τὸν Ἡλίαν, οἶδε καὶ πῶς ἀνελήφθη.. ᾿Αλλὰ καίπερ γινώσκων, ὅμως τῶν υἱῶν τῶν προφητῶν νομιζόντων τὸν Ηλίαν εἰς ἐν τῶν ὀρέων ὑπὸ τοῦ Πνεύματος ἐῤῥίφθαι, αὐτὸς τὴν μὲν ἀρχὴν γινώσκων ὁ ἑώρακεν, ἔπειθε τοὺς ἄνω δρας, βιαζομένων δὲ ἐκείνων σεσιώπηκε, καὶ συνε εχώρησεν ἀπελθεῖν. "Αρ' οὖν ἐπειδὴ σεσιώπηκε, οὐκ ἐγίνωσκεν; ἐγίνωσκε μὲν οὖν, ἀλλ' ὡς οὐκ εἰδὼς συνεχώρησεν, ἵνα ἐκεῖνοι πεισθέντες μηκέτι διστά σωσι περὶ τῆς ἀναλήψεως Ηλίου. Οὐκοῦν πολλῷ μέλλον ὁ Παῦλος, αὐτὸς ὢν ὁ ἁρπαγείς, οἶδε καὶ πῶς ἡρπάγη. Καὶ γὰρ Ηλίας ἐγίνωσκε, καὶ εἰ ἐπυνθάνετό τις, εἶπεν ἄν, πῶς ἀνελήφθη. Λέγει δὲ ὅμως ὁ δ Παῦλος, Οὐκ οἶδα, δύο τούτων χάριν, ως γε νομίζω, ἑνὸς μὲν ὡς αὐτὸς εἶπεν, ἵνα μὴ διὰ τὴν ὑπερβολὴν τῶν ἀποκαλύψεων ἕτερόν τις αὐτὸν λογίσηται ὑπὲρ 8 βλέπει· ἑτέρου δε, ὅτι τοῦ Σωτῆρος εἰπόντος, Οὐκ ολα, έπρεπε καὶ αὐτὸν εἰπεῖν, Οὐκ οἶδα, ἵνα μὴ φαί νται δοῦλος ὢν ὑπὲρ τὸν Κύριον αὐτοῦ, καὶ μαθη ὑπὲρ τὸν διδάσκαλον. o Οὐκοῦν ὁ τῷ Παύλῳ δεδωκώς εἰδέναι πολλῷ μᾶλ λον αὐτὸς οἶδε. Τίνος μὲν οὖν χάριν εἶπε τότε, Οὐκ οἶδα, εἰ αὐτὸς ὡ; Δεσπότης οἶδεν; Ως δὲ διερευνῶντας στοχάζεσθαι χρή, τῆς ἡμῶν ἕνεκα λυσιτελείας, ως γε νομίζω, τοῦτο πεποίηκε. Καὶ γὰρ τὰ μὲν πρὸ τοῦ τέλους ἀπαντῶντα δεδήλωκεν, ἵνα, ὡς εἶπεν αὐτὸς, με ξενισθῶμεν, γινομένων αὐτῶν, ἀλλὰ καὶ ἐκ τού των τὸ μετὰ ταῦτα τέλος προσδοκῶμεν. Περὶ δὲ τῆς ἡμέρας καὶ τῆς ὥρας οὐκ ἠθέλησε θεϊκῶς εἰπεῖν, ὅτι Οΐδα, ἀλλὰ σαρκικῶς, ὅτι οὐκ οἶδα, ἵνα μηκέτι ἐπερωτήσωσιν αὐτὸν, καὶ λοιπὸν ἢ μὴ εἰρηκώς λυπήσῃ τοὺς μαθητάς, ἡ εἰρηκώς παρὰ τὸ συμφέρον αὐτοῖς καὶ πᾶσιν ἡμῖν ποιήσῃ. Ο γὰρ ἂν ποιῇ, τοῦτο πάντως ὑπὲρ ἡμῶν ἐστιν, ἐπειδὴ καὶ δι' ἡμᾶς ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο. Δι' ἡμᾶς τοίνυν εἶπεν· Οὐδὲ ὁ Υἱὸς εἶδε, καὶ οὔτε ἐψεύσατο εἰρηκὼς, ἀνθρωπίνως γὰρ εἶπεν ὡς ἄνθρωπος, Οὐκ οἶδα, οὔτε ἀφῆκε τοὺς μαθ θητὰς αὐτὸν βιάσασθαι. Εἰρηκώς γάρ, Οὐκ οἶδα, έστησε κἀκείνων τὴν ἐρώτησιν. Εν γοῦν ταῖς Προξεσι τῶν ἀποστόλων ἐστὶ γεγραμμένον, ὅτι ἠρώτων αὐτὸν πάλιν οἱ μαθηταί, πότε τὸ τέλος ἔσται, καὶ πότε παραγίνῃ, καὶ εἶπεν αὐτοῖς φανερώτερον· Οὐχ ὑμῶν ἐστι γνῶναι χρόνους ἢ καιροὺς, οὓς ὁ Πατὴς ἔθετο ἐν τῇ ἰδίᾳ ἐξουσίᾳ. Καὶ οὐκ εἶπε τότε, Οὐκ οἶδεν οὐδὲ ὁ Υἱός, ὥσπερ πρὸ τούτου ἀνθρωπίνως. Λοιπὸν γὰρ ἦν ἡ σὰρξ ἀναστατα, καὶ ἀποθε μένη τὴν νέκρωσιν, καὶ θεοποιηθεῖσα, καὶ οὐκ ἔτι έπρεπε σαρκικῶς αὐτὸν ἀποκρίνασθαι ανερχόμενον εἰς τοὺς οὐρανοὺς, ἀλλὰ λοιπὸν θεϊκῶς διδάξαι, ότι Οὐχ ὑμῶν ἐστι γνῶναι χρόνους ἢ καιροὺς, οὓς ὁ Πατὴρ ἔθετο ἐν τῇ ἰδίᾳ ἐξουσίᾳ. Τίς δὲ ἡ δύναμις τοῦ Πατρὸς ἢ ὁ Χριστός; Χριστὸς γὰρ Θεοῦ δύναμις καὶ Θεοῦ σοφία. Act. 1, 7. 'I Cor. 1, 24. Quare qui Paulo dedit, ut sciret, multo magis ipse novit. Cur igitur tunc negavit, se nosse, qui ul Dominus novit? Nostræ nimirum utilitatis causa¨ id fecit, si tamen licet vestigantes aliquid conjicere. Nam et eventura ante mundi finem significavit, ne cum ea contingerent, nos ut peregrinos et imprudentes opprimerent, sed ut ex illis, quæ post etiam futura essent, exspectaremus. Diem autem et horam noluit ut Deus dicere se nosse, sed ut homo se negavit scire, ne amplius interrogarent. Sic igitur rem temperavit, ne si vel omnino taceret, tristitia discipulos afficeret, vel si plane patefaceret, ageret contra quam et illis et nobis foret utile. Quoniam igitur propter nos Verbum caro factum est, propter nos etiam dixit: Ne Filius quidemn novit. Neque ita dicens mentitus est. Humano enim more, ut homo, negavit se scire, nec permisit, ut discipuli se amplius urgerent; negando enim se scire, fecit interrogationem ipsorum consistere. At in eo libro, quo res al apostolis gesta continentur, scriptum est, discipulos ite rum interrogasse, quando finís esset venturus, eumque clarius illis ad hunc modum respondisse: Non est vestrum, nosse tempora vel momenta, quæ Pater posuit in sua potestate. Non dixit tunc: Ne Filius quidem novit, ut antea dixerat, tanquam homo. Jam enim surrexerat caro, depositaque mortalitate divina erat reddita. Nec amplius decebat, ut jam in cœlum iturus responderet, ut homo, sed doceret ut Deus, Non est vestrum, inquiens, nosse tempora vel momenta, quæ Pater posuit in sua polestate. Quæ autem Patris potestas, nisi Christus? Christus enim Del virtus et sapientia *.

Sciebat utique Filius, uti Verbum. Sic enim lo quens significavit se scire, sed ad. eos non pertinere, cognoscere, ut etiamsi dæmones speciem assumerent angelorum, et conarentur mundi finem denuntiare, quo audientes deciperent, ne illis crederent, cum vocis Domini testimonium haberent. Quanquam ne expedit quidem hominibus finem illum nasse, ne eo cognito negligentes interim Gant. Quamobrem utrumque nobis; finem tum orbis, tum suæ cujusque vitæ notum esse noluit. Nam et in universitatis fine singulorum finis comprehenditur, et singulorum fine cogitur finis universitatis, ut cum incertus sit, quotidie magis in virtutis studio proficiamus. Et ideo Servator adjungit: Vigilale igitur, quia nescitis, qua hora Dominus vester venturus sit '. Propter utilitatem ergo provenientem ex hac inscitia ita locutus est. Jam cum in paradiso Dominus sic Adam interroget: Adam, ubi es'? et ex Cain quærat, ubi sit frater ejus, quid hic dicetis? Eumne ignorate, atque ideo siç percontari? At Manichæos hoc modo vos esse declarabitis. Eorum enim propria hæc est audacia. Quod si verentes, ne aperte Manichæi nominemini, vobis ipsis viui adfertis, ut dicatis, eum cognoscentem percontari, quid absurdum aut novum conspicitis,quamobrem excidatis, si Filius, in quo tunc Deus percontabatur, ipse nunc caruem indutus ut homo percontatur? Nisi ut cum Manichæi sitis, percontationem eliam ilJam carpatis, et calumniemini, ut solum in malis cogitationibus vestris vos audacter geratis. At in omnibus confutati rursum tumultuamini propter illa verba, quæ a Luca scripta sunt: Et Jesus proficiebat sapientia, et ætate, el gratia apud Deum et homines *. Necessarium igitur est, ut vos iterum tanquam Sadducæos et Pharisæos interrogem, Jesus Christus homo est, ut reliqui omnes homines, an Deus est carnem gerens? Si homo communis est, ut cateri homines, proficiat, ut homo, quæ quidem est Samosatensis sententia, quam vos item re sequimini, licet hominum veriti de vobis existimationem, dissimuletis. Sin Deus est carnem gerens, quandoquidem et hoc verum est, quid proficit, cum sit æqualis Deo, aut quomodo augetur Filius, qui semper est in Patre? Si enim semper in Patre exsistens proficit et crescit, aliquid nimirum est supra Patrem, ad quod ille crescens perveniat. Deinde si homo factus proficiebat, erat ante, quam homo fieret, imperfectus. Et caro potius perfec'io ipsius ſuit quam ipse carnis. Deinde si Verbum exsistens proficit, quid majus assequi potest quam ut sit id, quod est, Verbum nimirum, et sapientia, et Filius, et Deus, cujus si quis ut radii particeps fieri potest, is inter homines est perfectissimus, et æqualis angelis fit? Siquidem et Angeli et Archangeli, et Dominationes, et omnnes Potestates, et Throni, Verbi participes personam ejus semper contem- * Matth. xxiv. 42. • Gen. II, › Luc. 1, 52. Ο Οἶδεν ἄρα ὁ Υἱός Λόγος ὤν. Τοῦτο γὰρ λέγων ἐστ μανεν, ὅτι Εγώ οἶδα, ἀλλ᾽ οὐκ ἔστιν ὑμῶν γνώναι, ἵνα κἂν ὡς ἄγγελοι μετασχηματίζωνται δαίμονες, καὶ περὶ τῆς συντελείας επιχειρήσωσι λέγειν πρὸς τὸ πλανῆσαι, τοὺς ἀκούοντας, μὴ πιστεύσητε ἔχοντες ὑμεῖς παρ' ἐμοῦ τὴν φωνήν. Αλλως τε οὐδὲ εἰδέναι τοῖς ἀνθρώποις τὸ τέλος συμφέρει, ἵνα μὴ γνόντες καταφρονηταὶ τοῦ μεταξύ χρόνου γένωνται. Αμφό τερα δὴ οὖν καὶ τὸ καθόλου τέλος, καὶ τὸ ἑκάστου ἀπέκρυψεν ἀφ' ἡμῶν ὁ Λόγος. Καὶ γὰρ ἐν τῷ καθό λου τὸ ἑκάστου τέλο; ἐστὶ, καὶ ἐν τῷ ἑκάστου τέλει τὸ καθόλου συνάγεται, ἵνα ἀδήλου αὐτοῦ ὄντος, καὶ ἀεὶ προσδοκωμένου, καθ' ἡμέραν προκόπτωμεν. Δια τοῦτο γὰρ ἐπέφερεν ὁ Σωτὴρ λέγων • Γρηγορείτε οὖν ὅτι οὐκ οἴδατε οὐδὲ ὑμεῖς ποίᾳ ἡμέρᾳ ὁ Κύ ριος ὑμῶν ἔρχεται. Διὰ τὸ συμφέρον ἄρα τὸ ἐκ τῆς ἀγνοίας τοῦτο εἴρηκεν. Ἐν τῷ παραδείσῳ δὲ πυνθά νεται ὁ Θεός του Αδάμ λέγων 'Αδάμ, ποῦ εἶ; Έξ ετάζει δὲ καὶ τὸν Κάϊν λέγων· Ποῦ ᾿Αβελ δάδελφός σου; Τί τοίνυν καὶ περὶ τούτου φατέ; Εἰ γὰρ ἀγνοεῖν αὐτὸν νομίζετε, καὶ διὰ τοῦτο πυνθάνεσθαι, Μανιχαίοις μὲν ἤδη προσετέθητε. Αὐτῶν γὰρ τὸ τοιοῦτον τόλμημα. Εἰ δὲ φοβούμενοι φανερῶς ὀνομα σθῆναι Μανιχαίοι βιάζεσθε αὐτοὺς εἰπεῖν, ὅτι γινώ σκων πυνθάνεται, τί ἄτοπον, ἢ τί ξένον ὁρῶντες οὕτω πεπτώκατε, εἰ ὁ Υἱὸς, ἐν ᾧ τότε ἐπυνθάνετο δ Θεὸς, ὁ αὐτὸς Υἱὸς καὶ νῦν σάρκα περιβαλλόμενος πυνθάνεται ὡς ἄνθρωπος; Εἰ μὴ ἄρα Μανιχαία γενόμενοι μέμφεσθαι θελήσετε καὶ τὴν τότε γενομό νην πρὸς τὸν Ἀδὰμ ἐρώτησιν, ἵνα μόνον νεανιεύησα ἐν ταῖς κακονοίαις. Καὶ γὰρ ἐν πᾶσιν ἐλεγχόμενοι θορυβεῖτε πάλιν διὰ τὸ εἰρημένον παρὰ τοῦ Λουκά Φησί γάρ· Καὶ Ἰησοῦς προέκοπτε σοφίᾳ καὶ ηλε κίᾳ, καὶ χάριτι παρὰ Θεῷ, καὶ ἀνθρώποις. καῖον οὖν ἐστι πάλιν αὐτοὺς ὡς τοὺς Σαδδουκαίος καὶ Φαρισαίους ἐρωτήσαι· Ἰησοῦς Χριστὸς ἄνθρω πός ἐστιν, ὡς οἱ ἄλλοι πάντες άνθρωποι, ἢ Θεός ἐστι σάρκα φορῶν; Εἰ μὲν οὖν κοινὸς ἄνθρωπος κατά τοὺς ἄλλους ἀνθρώπους καὶ αὐτός ἐστιν, έστω πάλιν ὡς ἄνθρωπος προκόπτων. Τοῦτο μέντοι τοῦ Σαμοσα τέως ἐπὶ τὸ φρόνημα, ὃ τῇ μὲν δυνάμει καὶ ὑμεῖς φρονεῖτε, τῷ δὲ ὀνόματι μόνον ἀρνεῖσθε διὰ τοὺς ἀν θρώπους. Εἰ δὲ Θεός ἐστι σάρκα φορῶν, ἐπειδὴ καὶ τοῦτό ἐστιν ἀληθῶς, ποίαν ἔχει προκοπὴν ὁ ἴσα θεῷ ὑπάρχων; Η ποῦ εἶχεν αὐξάνειν ὁ Υἱός, ὁ ἀεὶ ὧν ἐν τῷ Πατρί; Εἰ γὰρ ἀεὶ ὢν ἐν τῷ Πατρὶ προκόπτει τί ἄρα ἐστὶν ἐπέκεινα τοῦ Πατρὸς, ἵνα ἐπὶ τούτῳ προκόψῃ; Επειτα, εἰ ἄνθρωπος γενόμενος προ έκοπτε, δῆλον ὅτι πρὸ τοῦ γενέσθαι ἄνθρωπος ἀτελῆς ἦν, καὶ μᾶλλον ἡ σὰρξ αἰτία τῆς τελειώσεως γέγονεν, ἢ αὐτὸς τῆς σαρκός. Πάλιν τε, εἰ Λόγο; ὧν προκά πτει, τί μεῖζον ἔχει γενέσθαι Λόγου, καὶ σοφίας, καὶ Υἱοῦ, καὶ Θεοῦ, καὶ δυνάμεως; Ταῦτα γὰρ ἐστιν ὁ Λόγος, οὗ εἴ τις ὡς ἀκτῖνος μετασχεῖν πως δύναται, ὁ τοιοῦτος παντέλειος ἐν ἀνθρώποις, καὶ ἴσος ἀγγέ λοις γίνεται. Καὶ γὰρ καὶ ᾿Αγγελοι, καὶ ᾿Αρχάγγελος, καὶ Κυριότητες, καὶ πᾶσαι αἱ Δυνάμεις, καὶ θρόνα

ΤΙΤ. ΧΙ. τοῦ λόγου μετέχοντες βλέπουσι διὰ παντὸς τὸ πρόσ- plantur. Quomodo igitur qui aliis perfectionem pra ωπον αὐτοῦ. Πῶς οὖν ὁ ἄλλοις τὴν τελειότητα παρ bet, ipse post illos proficiat? Angeli enim et in ortu ἔχων αὐτὸς μετ' ἐκείνους προκόπτει; Αλλοι γὰρ ipsius bumano ministrabant. Et quod a Luca diκαὶ τῇ ἀνθρωπίνῃ αὐτοῦ γενέσει διηκόνησαν, καὶ τὸ ctum est, post angelorum ministerium fuit. Quo λεγόμενον παρὰ τῷ Λουκᾷ μετὰ τὴν διακονίαν τῶν modo igitur is qui ipsa sapientia est, sapientia ἀγγέλων εἴρηται. Πῶς οὖν ἡ σοφία ἐν σοφίᾳ προέχο- profciebat? Aut qui gratinin aliis elargitur (Am πτεν; Η πῶς ὁ τοῖς ἄλλοις τὴν χάριν διδοὺς (ὁ γὰρ Paulus quidem in omnibus Epistolis suis gratia m Παῦλος διὰ πάσης ἐπιστολῆς δι' αὐτοῦ δίδοσθαι τὴν per ipsum dari facile agnoscit: Gratia, inquiens. χάριν γινώσκων φησίν· Ἡ χάρις τοῦ Κυρίου ἡμῶν Domini nostri Jesu Christi cum omnibus vobis ') Ἰησοῦ Χριστοῦ μετὰ πάντων ὑμῶν), αὐτὸς ἐν ipse gratia proficiebat? Aut igitur Apostolum dicant χάριτι προέκοπτεν; "Η γὰρ ψεύδεσθαι τὸν ᾿Απόστολον falsa scripsisse, aut sapientiam esse Filium negent; λεγέτωσαν, ἢ μηδὲ σοφίαν εἶναι λέγειν τὸν Υἱὸν τολ aut si sapientia est, nullum accipiebat incremen-. μάτωσαν, ἢ εἰ σοφία ἐστὶ, προκοπήν οὐκ ἐπεδέχετο. Ανθρωποι μὲν γὰρ κτίσματα τυγχάνοντες ἐπεκτεί νεσθαί πως καὶ προκύπτειν ἐν ἀρετῇ δύνανται. Ενώχ γοῦν οὕτω μετετέθη, καὶ Μωϋσῆς αὐξάνων ἐτελειοῦτο, Ἰσαὰκ δὲ προκόπτων ἐγένετο μέγας. Καὶ ὁ ᾿Απόστολος ἐπεκτείνεσθαι καθ' ἡμέραν τοῖς ἔμπροσθεν ἔλεγεν. Εἶχε γὰρ ἕκαστος που προκόψει, βλέπων εἰς τὸν ἔμπροσθεν αὐτοῦ βαθμόν. Ο δὲ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς μόνος ὤν, ἐν τῷ μόνῳ Πατρί ἐστιν, ἀφ' οὗ οὐδὲ ἐπεκτείνεται, ἀλλ' ἐν αὐτῷ μένων ἐστὶν ἀεί. Ανθρωπίνως οὖν εἴρηται καὶ ἐνταῦθα προκόπτειν, ἐπεὶ καὶ τῶν ἀνθρώπων ἐστὶ πάλιν ή προκοπή. Καὶ γὰρ καὶ ὁ εὐαγγελιστής μετὰ ἀκριβούς παρατηρή σεως λέγων, τῇ προκοπῇ συνήψε τὴν ἡλικίαν· Λόγος καὶ Θεὸς ἡλικίᾳ οὐ μεμέτρηται, ἀλλὰ τῶν σωμάτῶν εἰσὶν αἱ ἡλικίαι. Τοῦ σώματος ἄρα ἐστὶν ἡ προποπή. Αὐτοῦ γὰρ προκόπτοντος, προέκοπτεν ἐν αὐτῷ καὶ ἡ φανέρωσις τῆς θεότητος τοῖς ὁρῶσιν. Οσῳ δὲ ς Η θεότης ἀπεκαλύπτετο, τοσούτῳ πλέον ἡ χάρις ηύξανεν ὡς ἀνθρώπου παρὰ πᾶσιν ἀνθρώποις. Παιδίον μὲν γὰρ ἐβαστάζετο, παῖς δὲ γενόμενος επέμενεν ἐν τῷ ἱερῷ, καὶ τοὺς ἱερέας ἀνέκρινε περὶ τοῦ νόμου. Κατ' ὀλίγον δὲ τοῦ σώματος αὐξάνοντος, καὶ τὸν λό τον φανεροῦντος, ὁμολογεῖται λοιπὸν παρὰ μὲν Πέσ τρου πρώτον, εἶτα καὶ παρὰ πάντων τῶν μαθητῶν, ὅτι ἀληθῶς Θεοῦ Υἱός ἐστιν. Εἰ χρὴ δὲ καὶ πιθανῶς μετά οῦ ἀληθοῦς εἰπεῖν, αὐτὸς ἐν ἑαυτῷ προέκοπτεν. Η σοφία γὰρ ᾠκοδόμησεν ἑαυτῇ οἶκον, καὶ ἐν ἑαυτῇ προκόπτειν τὸν οἶκον ἐποίει. Τίς δέ ἐστιν ἡ λεγομένη προκοπή, καθὰ προεἶπον; Η παρὰ τῆς σοφίας μεταδιδομένη τοῖς ἀνθρώποις θεοποίησις, καὶ χάρις, ἐξαφανιζομένης ἐν αὐτοῖς τῆς ἁμαρτίας καὶ τῆς ἐν αὐτοῖς φθορᾶς κατὰ τὴν ὁμοιότητα καὶ συγγένειαν τῆς σαρκὸς τοῦ Λόγου. Οὕτω γὰρ αὐξάνοντος ἐν ἡλικίᾳ τοῦ σώματος, συνεπεδίδοτο ἐν αὐτῷ ἡ τῆς θεότητος φανέρωσις, καὶ ἐδείκνυτο παρὰ πᾶσιν, ὅτι ναὸς Θεοῦ ἐστι, καὶ Θεὸς ἦν ἐν τῷ σώματι. Ἐὰν δὲ φιλονεικῶσιν, ὅτι Ἰησοῦς ἐκλήθη σὰρξ γενόμενος, καὶ εἰς αὐτὸν ἀναφέρωσι τὸ λεγόμε τον προέκοπτεν, ἀκουέτωσαν, ὅτι οὐδὲ τοῦτο νῦν ἐλαττοῖ τὸ πατρικὸν φῶς. Τοῦτο γάρ ἐστιν ὁ Υἱός. Δείκνυσι δὲ πάλιν, ὅτι γέγονεν άνθρωπος ὁ Λόγος, καὶ ἀληθινὴν ἐφόρεσε σάρκα, καὶ ὥσπερ είπομεν, ὅτι σαρκὶ πέπονθε, καὶ σαρκὶ ἐπείνασε, καὶ σαρκὶ ἐκοπίασεν, οὕτω καὶ εἰκότως ἂν λέγοιτο, ὅτι σαρκὶ ' tum. Homines enim, qui creati sunt, crescere, et in virtutis studio progredi possunt. Enoch quidem hoc modo translatus est. Et Moses crescens proficiebat. Et Isaias proficiens magnus effectus est. Ει Apostolus ad ea quotidie, quæ ante sunt, contendebat. Horum enim singuli habebant, quo progrederentur, superiores gradus intuentes. At Dei Filius solus exsistens in solo Patre est, a quo non ulterius extenditur, sed in ipso semper manet. Humana ergo ratione dictum est, Proficiebat. Nam hominum est profectio et augmentum. Quare magna cum observatione ætatem adjunxit evangelista, Proficiebat, inquiens, sapientia et state. Vere μum autem et Deus nullam habet slalis mensuram. Ætates enim ad corpus referuntur. Itaque corporis est hæc progressio. Corpore enim crescente divinitatis declaratio videntibus major elliciebatur. Quanto autem magis divinilas patefiebat, tanto magis gratia augebatur, nempe hominis jam apud omnes homines. Puerulus enim gestabatur. Puer vero mansit in templo, et cum sacerdotibus de lege disputabat. Paulatim deinceps crescente corpore, et Verbum demonstrante, Petrus primum, deinde reliqui discipuli eum vere Dei Filium confitentur. Quod si probabile aliquid cum veritate conjunctum dicendum est, ipse in seipso proficiebat. Sapientia enim ædificuvit sibi domum ', et in seipsa fecit domum consurgere. ' Row. xvi, 20-24; 11 Cor. xii, 13. • Prov. 15, 1. Quænam autem est hæc progressio, secundum ea quæ diximus? Gratia scilicet et deificatio hominibus a sapientia impertita, deleto in illis peccato et corruptione, propter ipsorum cum carne Verbi similitudinem et cognationem. Dum igitur corpus ætate cresceret, augebatur in ipso divinitatis declaratio, qua cognoscebant omnes, ipsum esse templum Dei, et Deum esse in corpore. Quod si pertinacius obsliterint, dicentes vocatum esse Jesum, cum factus est caro, et illud proficiebat ad illum dixerint esse referendum, sciant, ne id quidem paternam lucem imminuere. Est enim Filius. Eaque re planum fit, Verbum esse factum hominem, et veram carnem gestasse. Εt quemadmodum dicimus, Dominum carne passum esse, et carne esuriisse, et carne defatigatum esse, sic etiam jure dicemus carne

EUTHYMII ZICABENE auctum esse et profecisse. Non igitur Verbi incrementum, neque caro erat sapientia. Quapropter, ut ante diximus, non ipsa per se sapientia, quatenus sapientia est, proficiebat. Sed quod humanum erat, in sapientia proficiebat. Humanam enim naturam paulatim exsuperabat, divinumque efficiebatur, et divinitatis instrumentum fiebat ad ejus actiones et splendorem omnibus in rebus efferendum. Quamobrem non dixit: Verbum profciebat, sed, Jesus profciebat, quo quidem nomine Dominus faetus homo vocatus est. Ut progrèssum illum bunianæ naturæ fuisse constet, quemadmodum diximus. mus ' ' + Sicut ergo crescente carne dicitur ipse crescere propter corporis conjunctionem, sie ea quæ tempore mortis appetente dicuntur, ut turbari, et fere, eodem sensu sunt accipienda. Si igitur ex humanis affectionibus humilia abjectaque cogitandi de Deo sumunt occasionem, adeo ut hominem ipsum totum e terra, non autem e cało putent, cur non etiam ex divinis operibus in Patre Verbum agnoscunt, et propriam repudiant impietatem? Possunt enim animadvertere eumdem esse, qui divina opera exsequitur, et qui corpus affectionibus obnoxium ostendit, dumn permittit, ipsum lugere, et esurire, et id genus. alia perpeti. Ex his enim omnibus declaravit se, cum Deus sit impatibilis, carnem palibilem suscepisse. Ex operibus autem ostendit, se Dei Verbum hominem esse factum: Etsi mihi, inquiens, non creditis, operibus credite, ut cognoscalis, me esse in Patre, et Patrem in me'. Audientes quidem illum dicentem: Ego et Pater unum su¬ unam ex proprietate Patris per essentiam, perspicere divinitatem oportebat; audientes autem eum flevisse, et reliqua ejusdem generis pertulisse, ea fateri esse corporis maxime propria. Legitimam enim ita cogitandi causam habent, ut ea quidem de Deo, hæc autem propter buinanum ipsius corpus scripta sint. Homo autem factus est, et hæc tanquam ab homine dicuntur et flunt, ut bæ quoque carnis affectiones nobis leviores effciantur, et nos ab illis liberi simus. Jam Dominus, qui semper in Palre est, non antequam hanc vocem emitteret, nec posteaquam illam emisit, a Patre derelinqui potuit. Neque fas est dicere, Dominum ipsum formidasse, quem inferni custodes metuentes infernum dimiserunt, propter quein el monumenta aperta sunt, et multa corpora sanctoruni surrexerunt. Ecce enin dicente Domino: Cur dereliquisti me? Pater se et semper et tunc in ipso fuisse declarat. Nam et terra Dominum suum loquentem agnoscens statim tremuit. Et velum scissum cst, et sol radios suos contexit, et petræ confractæ sunt; et quod admirandum est, illi ipsi, qui aderant et eum ante negaverant, hæc conspicati vere hunc esse Dei Filium confitentur. * Joan. x, 5δ. • Ibid. 30. 3 Matth. xxvi. 43. προέκοπτεν. Οὔτ᾽ οὖν τοῦ Λόγου ἡ προκοπή, οὔτε ἡ σαρξ ἦν σοφία, ἀλλὰ τῆς σοφίας σῶμα γέγονεν ἡ σάρξ. Διὰ τοῦτο ὡς προείπομεν, οὐχ ἡ σοφία, η σο φία ἐστὶν, αὐτὴ καθ' ἑαυτὴν προέκοπτεν, ἀλλὰ τὸ ἀνθρώπινον ἐν τῇ σοφίᾳ προέκοπτεν, ὑπεραναβαῖνον κατ' ὀλίγον τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν, καὶ θεοποιούμε νον, καὶ ὄργανον αὐτῆς γενόμενον πρὸς τὴν ἐνέργειαν τῆς θεότητος, καὶ τὴν ἔλλαμψιν αὐτῆς φαῖνον ἐν πᾶσι. Διὸ οὐδὲ εἶπεν, "Ο λόγος προέκοπτεν, ἀλλὰ, Ἰησοῦς, όπερ όνομα γενόμενο; ἄνθρωπος ὁ Κύριος ἐκλήθη, ὡς εἶναι τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως τὴν προκοπήν. Οὕτως ἐν τοῖς ἔμπροσθεν είπομεν. Οὐκοῦν ὥσπερ προκοπτούσης τῆς σαρκὸς λέγεται αὐτὸς προκόπτειν διὰ τὴν πρὸς τὸ σῶμα ἰδιότητα, οὕτω καὶ τὰ παρὰ τὸν καιρὸν τοῦ θανάτου λεγόμενα, τὸ πραχθῆναι, τὸ κλαῦσαι, χρὴ λαμβάνειν τῇ αὐτῇ διανοίᾳ. Εἴπερ οὖν ἐκ τῶν ἀνθρωπίνων προφασίζονται τὰ ταπεινὰ νοεῖν περὶ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, μᾶλλον δὲ ἄνθρωπον αὐτὸν ὅλον ἐκ γῆς, καὶ οὐκ ἐξ οὐρανοῦ νομίζουσι, διατί μὴ καὶ ἐκ τῶν θεϊκῶν ἔργων ἐπιγινώσκουσι τὸν ἐν τῷ Πατρὶ Λόγον, καὶ λοιπὸν ἀρνοῦνται τὴν ἰδίαν ἀσέβειαν; Εξεστι γὰρ αὐτοῖς ὁρᾷν, πῶς αὐτός ἐστιν ὁ καὶ τὰ θεοπρεπῆ ἔργα ποιῶν, ὁ αὐτός ἐστιν ὁ καὶ τὸ σῶμα παθητὸν δειχνύς ἐν τῷ ἀφιέναι κλαίειν καὶ πειναν αὐτό, καὶ τὰ ἴδια τοῦ σώματος ἐν αὐτῷ φαίνεσθαι. Ἐκ μὲν γὰρ τῶν τοιούτων ἐγνώριζε πᾶσιν, ὅτι θεὸς ὢν ἀπαθὴς σάρκα παθητὴν ἔλαβεν· ἐκ δὲ τῶν ἔργων ἐδείκνυεν ἑαυτὸν Λόγον ὄντα Θεοῦ, καὶ ὕστερον γενόμενον ἄνθρωπον λέγων· Κἂν ἐμοὶ μὴ πιστεύητε ἀνθρώπινον περιβεβλημένον σῶμα, ἀλλὰ κἂν τοῖς ἔργοις πιστεύ σατε, ἵνα γνώτε, ὅτι ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ, καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί. Έδει δὲ, ὅτι ἀκούοντας μὲν αὐτούς, Εγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἔν ἐσμεν, μίαν ὁρᾶν τὴν θεό τητα κατὰ τὸ ἴδιον τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός· ἀκούον· τας δὲ τὸ ἔκλαυσε, καὶ τὰ ὅμοια, ταῦτα τοῦ σώμα τος ίδια λέγειν μάλιστα, ὅτι ἐν ἑκατέρῳ τούτων ἔχουσι τὴν ἀφορμὴν εὔλογον, ὅτι τὰ μὲν ὡς περί Θεοῦ γέγραπται, τὰ δὲ διὰ τὸ ἀνθρώπινον αὐτοῦ σῶμα λέγεται. Επεὶ καὶ ἄνθρωπος γέγονε, καὶ ὡς παρὰ ἀνθρώπου γίνεται, καὶ λέγεται ταῦτα, Ένα ταῦτα τὰ παθήματα τῆς σαρκὸς κουφίσα; αὐτοῖς ἐλευθέραν αὐτῶν ταύτην κατασκευάσῃ. Οθεν οὐδὲ εγκαταλείπεσθαι δύναται παρὰ τοῦ Πατρὸς ὁ Κύ ριος, ἐν ἑαυτῷ ὢν ἀεὶ καὶ πρὸ τοῦ εἰπεῖν καὶ ὅτε ταύτην ἡφίει τὴν φωνήν. Αλλ' οὐδὲ θέμις εἰπεῖν πάν λιν δειλιᾶν τὸν Κύριον, ἄν οἱ πυλω;οὶ τοῦ ᾅδου πτύξαντες ἐξαρῆκαν τὸν ᾄδην. Καὶ τὰ μὲν μνήματα ἀνέψγε, πολλὰ δὲ σώματα τῶν ἁγίων ἀνέστη. Ἰδοὺ λέγοντος αὐτοῦ, Ινατί με εγκατέλειπες; ἐδείκνυεν ὁ Πατήρ, ὡς ἀεὶ καὶ τότε ἦν αὐτῷ. Η γὰρ γῆ γινώσκουσα τὸν λαλοῦντα Δεσπότην εὐθὺς ἔτρεμε, καὶ τὸ καταπέτασμα ἐσχίζετο, ὁ ἥλιός τε ἐκρύ πτετο, καὶ αἱ πέτραι διεῤῥήγνυντο. Καὶ τό γε θαυμαστόν, ὅτι οἱ τότε παρόντες, καὶ ἀρνούμενοι αὐτὸν πρότερον, ὕστερον ταῦτα βλέποντες όμολο γοῦσιν ἀληθῶς τοῦτον εἶναι Θεού Υιόν,

Περὶ δὲ τοῦ λέγειν αὐτόν· Εἰ δυνατὸν, παρελθέτω τὸ ποτήριον, μαθέτωσαν πῶς ὁ ταῦτα εἰρηκὼς ἐπετίμα τῷ Πέτρῳ λέγων· θὺ φρονεῖς τὰ τοῦ Θεοῦ. Ήθελε γὰρ ὁ παρῃτεῖτο, καὶ διὰ τοῦτο ἦν ἐλθών. Επετίμα μὲν οὖν τῷ Πέτρῳ ὡς Θεός, παρο ητεῖτο δὲ τὸν θάνατον ὡς ἄνθρωπος. Εἶχε γὰρ δει-. λιῶσαν τὴν σάρκα, δι' ήν συνεκέρα τὸ ἑαυτοῦ θέ λημα τῇ ἀνθρωπίνῃ ἀσθενείᾳ, ἵνα καὶ τοῦτο πάλιν ἀφανίσας, θαρραλέον τὸν ἄνθρωπον πρὸς τὸν θάνατον κατασκευάσῃ. Ἰδοὺ γὰρ πράγμα παράδοξον ἀληθῶ:. Ον κατὰ δειλίαν λαλοῦντα νομίζουσιν οἱ χρι στομάχοι, οὗτος τῇ νομιζομένῃ δειλίᾳ θαρραλέους τοὺς ἀνθρώπους καὶ ἀφόβους κατασκευάζει. Οι γάρ μακάριοι ἀπόστολοι μετ' αὐτὸν, καὶ οἱ ἄλλοι ἅγιοι μάρτυρες οὕτως ἐκ τῶν τοιούτων φωνών κατεφρό νουν τοῦ θανάτου, ὡς μᾶλλον νομίζειν εἰς τὴν ζωὴν μεταβαίνειν, ἢ θάνατον ὑπομένειν. Πῶς οὖν οὐκ ἄτοπον τῶν μὲν θεραπόντων τοῦ Λόγου θαυμάζειν τὴν ἀδρίαν, αὐτὸν δὲ τὸν λόγον λέγειν τε δειλιᾷν, δι' δν κἀκεῖνοι θανάτου κατεφρόνησαν; Εκ δὲ τῆς τῶν ἁγίων μαρτυρίας καρτερικωτάτης προθέσεως, καὶ ἀνδρίας δείκνυται, ὡς οὐκ ἦν ἡ θεότης δειλιῶσα, ἀλλὰ τὴν ἡμῶν δειλίαν ἦν ἀφαιρούμενος ὁ Σωτήρ. 2: γὰρ θανάτῳ τὸν θάνατον κατήργησε, καὶ ἀνθρω είνως πάντα τὰ ἀνθρώπινα, οὕτω καὶ τῇ νομίζομένη δειλίᾳ τὴν ἡμῶν δειλίαν ἀφῃρεῖτο, καὶ πεποίηκε μηκέτι φοβεῖσθαι τοὺς ἀνθρώπους τὸν θάνατον. Ἔλεγεν οὖν ταῦτα, καὶ ἅμα ἐποίει. Ανθρώπινον μὲν γὰρ ἦν τὸ λέγειν • Παρελθέτω τὸ ποτήριον καί· Ινατί με εγκατέλειπες; θεϊκῶς δὲ ὁ αὐτὸς ἐποίει τὸν ἥλιον ἐκλείπειν, καὶ τοὺς νεκροὺς ἐγεί μεσθαι. Πάλιν τε λέγων ἀνθρωπίνως· Νῦν ἡ ψυχή μου τετάρακται, ἔλεγε θεϊκῶς «Εξουσίαν ἔχω τὴν ψυχήν μου θεῖναι, καὶ πάλιν ἐξουσίαν ἔχω λαδεῖν αὐτήν. Τὸ μὲν γὰρ ταράττεσθαι σαρκὸς ἴδιον ἦν, τὸ δὲ ἐξουσίαν ἔχειν θεἶναι καὶ λαβεῖν ὅτε βού· λεται τὴν ψυχήν, οὐκ ἔστι τοῦτο ἴδιον ἀνθρώπου, ἀλλὰ τῆς τοῦ Λόγου δυνάμεως ἐστιν. "Ανθρωπος γὰρ οὐ κατ' ἰδίαν ἐξουσίαν, ἀλλ' ἀνάγκῃ φύσεως καὶ μὴ θέλων ἀποθνήσκει. Ὁ δὲ Κύριος ἀθάνατος ὢν, σάρω καὶ δὲ θνητὴν ἔχων, ἐπ' ἐξουσίας εἶχεν ὡς Θεὸς ἀπὸ τοῦ σώματος χωρισθῆναι, καὶ τοῦτο πάλιν ἀναλα δεῖν ὅτε βούλεται. Επρεπε γὰρ φθαρτὴν οὖσαν τὴν σάρκα μηκέτι κατὰ τὴν ἑαυτῆς φύσιν μένειν θνη τὴν, ἀλλὰ διὰ τὸν ἐνδυσάμενον αὐτὴν Λόγον άφθαρτον διαμένειν. Ως γὰρ αὐτὸς γενόμενος ἐν τῷ ἡμῶν σώματι τὰ ἡμῶν ἐμιμήσατο, οὕτως ἡμεῖς δεξάμενοι τοῦτον τῆς παρ' ἐκείνου μεταλαμβάνομεν ἀθανασίας. Μάτην τοίνυν σκανδαλίζεσθαι προσποιοῦνται, ὅτι περὶ τοῦ Λόγου γέγραπται· Εταράχθη καὶ ἔκλαυ σεν. Ἐοίκασι γὰρ μηδὲ ἀνθρωπίνην αίσθησιν ἔχειν, ἀγνοοῦντες τὴν τῶν ἀνθρώπων φύσιν καὶ τὰ τούτων ἴδια. Μάλλον γὰρ ἔδει θαυμάζειν, ὅτι ἐν τοιαῦτα πασχούσῃ σαρκὶ ἦν ὁ Λόγος, καὶ οὔτε ἐκώλυσε τοὺς ἐπιβουλεύοντας, οὔτε ἐξεδίκει κατὰ τῶν ἀναιρούντων, καίπερ δυνάμενος, ὁ ἄλλους κώλυσα; ἀποθανεῖν, καὶ ἀποθανόντας ἐγείρας ἐκ τῶν νεκρῶν, ΤΙΤ. ΧΙ. Jam quod pertinet ad illa verba: Si fieri potest, transeat a me calix', animadvertant, quomodo, qui hac dixit, Petrum increpuerit, Non capis, inquiens, que Dei sunt.. Volebat suscipere id, quod deprecabatur, et idcirco venerat. Increparit igitur Petrum ut Deus, deprecatus est mortem ut homo. Habebat enim carnem pavidam, propter quam cum humana imbecillitate voluntatem suam conjunxit, ut hanc item affectionem aboleret, hominemque ad oppetendam mortem strenuum et fortem efficeret. Attende enim rem novam et admirabilem. Quem! timide loqui putant isti Christi hostes, is ea ipsa affectione, quam ipsi formidinem existimant, homines audentes et impavidos constituit. Nam beati post illum apostoli et alii sancti martyres propter has voces adeo mortem contempserunt, ut per eam se magis ad vitam transire, quam mortem subire existimarent. Quam absurdum igitur est, cum Verbi ministrorum fortitudinem admireris, Verbum ipsum tiunidum dicere, propter quod illi mortem non timuerunt! Ex fortissimo igitur sanctorum martyrum proposito virtuteque constat divinitatem minime formidasse, sed formidinem nostram Servatorem abstulisse. Quemadmodum enim morte sua mortem destruxit, et humanitate sua reliquas humanas affectiones, sic et hoc qui metus dicitur, metum nostrum sustulit, eleciique, ne homines amplius mortem exlimnes cerent. Dixit ille quidem, et fecit hæc. Nam sicut hominis fuit dicere: Transeat calix; et: Cur dereliquisti me? sic Dei fuit eficere, ut sol ipse deliceret, et mortui redirent in vitam. Et qui dixit, ut homo: Anima mea turbata est ³¸ ìdení uti Dens dixit: Potestatem habeo ponendi animam meam, et potestatem habeo iterum assumendi cam‘. Turbati enim est proprium carnis, Habere autem, quando vult, ponendi sumendique animam potestatem, non est amplius hominis proprium, sed ad Verbi potentiam pertinet. Homo enim non potestate sua, sed naturæ necessitate etiam nolens moritur. Dominus autem, qui immortalis est, et carnem gestaliat mortalem, ut Deus potestatem habebat, ut se, cums vellet, et a corpore separaret, et corpus iterum sumeret. Decebat enim, ut caro mortalis et interitui obnoxia non jam ex natura sua maneret mortalis, sed propter Verbum, quod illam assumps rat, immortalis effecta nullum amplius interitum sentiret. Sicut enim corpore nostro quæ nostra sunt, imitabatur, sic nos ipsum suscipientes ab eo sumimus immortalitatem. Itaque frustra se dicunt offendi, cum audiunt de Verbo illa dici: Anima turbata est, flevit. Videntur enim humano sensu carere, et naturam hominum et affectiones eorum ignorare. Magis eos adinirari oportebat, Verbum in carne, quæ talia patitur, esse, nec insidias struentes cohibuisse, neque interfectores ulturn esse, cum tamen posset, quippe quod alios a mor- ' Matth. xxvi, 39. Matth. xvi, 23. ' Joan, x11, 27. ‘ibid. x, 18.

te liberaret, et jam mortuos in vitam reduceret, & ἀλλ' ἡνέσχετο πάσχειν τὸ ἴδιον σῶμα. Διὰ τοῦτο γὰρ sed proprium corpus pati permisisse. Ob id enim, ut ante diximus, venit, ut carne pateretur, et carnem redderet immortalem, et quod sæpe jam a nobis dictum est, ut ignominia et reliquis humanis affectionibus in se translatis, homines ab illis per ipsum deletis non vesarentur amplius, sed Dei templum in perpetuum manerent. Ex eadem serie, καὶ ἐλήλυθεν, ὡς προείπον, ἵνα σαρκὶ πάθῃ, καὶ λοιπὸν ἀπαθὴς, καὶ ἀθάνατος ἡ σὰρξ κατασκευασθῇ, καὶ ἵνα, καθὼς πολλάκις εἴπομεν, ὡς εἰς αὐτὸν τῆς ὕβρεως, καὶ τῶν γινομένων φθανόντων, μηκέτι τῶν ἀνθρώπων άπτηται ταῦτα, ἀλλ' ἐξαφανισθῇ παντελῶς παρ' αὐτοῦ, καὶ λοιπὸν δι' αἰῶνος ὡς ναός Θεού διαμείνωσι. Τῆς αὐτῆς ἀκολουθίας. 'Αλλ', ὡς ἔοικε, πονηρὸν ὁ αἱρετικὸς ἀληθῶς. Καὶ ὥσπερ ή λεγομένη παρὰ τοῖς Ἕλλησιν ἐν μύθοις υδρα τὸ θηρίον, αναιρουμένων τῶν προτέριον όφεων, ώδινεν ἑτέρους ὄφεις, φιλόνεικοῦσα πρὸς τὸν ἀναιροῦντα τῇ τῶν ἑτέρων προβολῇ, τὸν αὐτὸν τρόπου και οι θεοστυγεῖς, ξσπερ δραι τὴν ψυχὴν πίπτοντες, ἐφ' οἷς προβάλλονται, ἄλλας ἐφευρίσκουσιν Ἰουδαϊκὰς καὶ μωρὰς ἐκζητήσεις, λέγοντες, Ἔστω ταῦτα οὕτως, ἑρμηνεύετε καὶ νικᾶτε τοῖς λο γισμοῖς καὶ ταῖς ἀποδείξεσιν, ἀλλὰ δεῖ λέγειν βου λήσει καὶ θελήσει γεγενῆσθαι τὸν Υἱὸν ὑπὸ τοῦ Πατρός. Τοῦτο δὲ εἰ μέν τις τῶν ὀρθῶς πιστευόντων ἁπλούστερον ἔλεγεν, οὐδὲν ἦν ὑποπτεῦσαι περὶ τοῦ λεγομένου, νικώσης τῆς ὀρθοδόξου διανοίας τὴν ἁπλουστέραν τῶν ῥημάτων προφοράν· ἐπειδὴ δὲ παρ' αἱρετικῶν ἐστιν ἡ φωνὴ, υποπτα δὲ τῶν αἱρε τικῶν τὰ ῥήματα, δέος μὴ τὴν ἑαυτῶν ἀσέβειαν ἄλλως ἐπισπείρωσι. Ταυτὸν γὰρ σημαίνει πάλιν δ λέγων, Βουλήσει γέγονεν Υἱός, καὶ ὁ λέγων "Ην ποτε ὅτι οὐκ ἦν, καὶ ἐξ οὐκ ὄντων γέγονεν ο Υιός, καὶ κτίσμα ἐστί. Πόθεν γὰρ, ἢ ἐκ ποίας Γραφῆς τὰ τοιαῦτα πάλιν προφέρουσιν, εἰ μὴ ἄρα τὰς Γραφές ἀφέντες, ὑποκρίνονται τὴν Ούαλεντίνου κακόνειαν; Πτολεμαίος γὰρ ὁ Οὐπλεντίνου ἔφη δύο ζυγούς ἔχειν τὸν ἀγέννητον, ἔννοιαν καὶ θέλησιν· καὶ πρῶτ τον ενενόησεν, εἶτα ἠθέλησε. Καὶ ἅπερ ενενόει οὐκ Αδύνατο παραγαγεῖν, εἰ μὴ ὅτε καὶ ἡ τοῦ θελήματος δύναμις ἐγένετο. Ὅθεν καὶ οἱ 'Αρειανοὶ μαθόντες, θέλημα καὶ βούλησιν προηγείσθαι θέλουσι τοῦ Λόγου. Ἐκεῖνοι μὲν οὖν τὰ Ουαλεντίνου ζηλούτωσαν, ἡμεῖς δὲ οἱ ἐντυγχάνοντες τοῖς θείοις λόγοις ἐπὶ μὲν τοῦ Υἱοῦ τὸ ἦν εὕρομεν, καὶ αὐτὸν μόνον εκούσαμεν όντα καὶ ἐν τῷ Πατρὶ, καὶ εἰκόνα τοῦ Πατρός. Ἐπὶ δὲ μέσ νων τῶν γενητῶν, ἐπεὶ καὶ τῇ φύσει οὐκ ἦν ποτε ταῦτα, ἀλλ' ἐπιγέγονε, προηγουμένην καὶ βούλησιν καὶ θέλησιν ἀνέγνωμεν, τοῦ μὲν Δαβὶδ ψάλλοντος ἐν τῷ ριγ' ψαλμῷ οὕτως· 'Ο Θεὸς ἡμῶν ἐν τῷ οὐρανῷ, καὶ ἐν τῇ γῇ, πάντα όσα ἠθέλησεν ἐποίησεν. Εν δε τῷ ρι'· Μεγάλα τὰ ἔργα Κυρίου, ἐξεζητημένα εἰς πάντα τὰ θελήματα αὐτοῦ. Καὶ πάλιν ἐν τῷ ρλδ Πάντα ἔσα ἠθέλησεν ὁ Κύριος ἐποίησεν ἐν τῷ οὐ ρανῷ, καὶ τῇ γῇ, καὶ ἐν ταῖς θαλάσσαις, καὶ ἐν πάσαις ταῖς ἀβύσσοις. Εἰ μὲν οὖν ἔργον, καὶ ποίημα καὶ εἷς τῶν πάντων ἐστὶ, λεγέσθω καὶ αὐτὸς βουλή σει γιγνόμενος. Οὕτω γὰρ ἔδειξεν ἡ Γραφὴ τὰ ποιήματα γίνεσθαι. Καὶ Αστέριο; δὲ ὁ συνήγορος τῆς αἱρέσεως τούτῳ συντιθέμενος οὕτω γράφει· Εἴτε γὰρ ἀνάξιον τοῦ δημιουργοῦ τὸ θέλοντα ποιεῖν, ἐπὶ πάν Improba profecto scelestaque res, ut videtur, est homo hæreticus, et instar illius feræ, quam in fabulis euis Graci hydram appellant, quæ prioribus serpentibus excisis, serpentes alios parit, et eorum objecta cum illis pugnat, qui priores obtruncaverunt. Sic hostes Dei, confutatis argumentis quibus se tanquam serpentibus defendebant, Judaicas et stultas alias questiones inveniunt, et, Esto, inquiunt, quando hæc sie interpretamini, et ratiocinationibus demonstrationibusque superatis, dicite, utrum consilio et voluntate genitus sit filius a Patre. Ifoc si quis eorum qui de religione Christiana recte sentiunt, quæreret, nihil esset suspicandum, recta enim mens, et sententia simpliciorem verborum expositionem superaret. Nunc autem cum ab hæreticis hæc quæstio proficiscatur, omnia autem hæreticorum verba suspecta sint, metuendum est, ne suam ipsorum impietatem ita disseminent. Idem enim dicit, qui quærit, consilione genitus sit Filius, ac si quæreret, utrum fuerit aliquando,cum non esset, aut utrum ex nihilo factus et creatus sit. Undenam e enim, quove ex Scripturæ loco hæc promunt? nisi for_ te omissa Scriptura, Valentini malitiam imitantur. Ptolemus enim Valentinianus, Duas, inquit, quod non est genitum, hences habet, cogitationem et volum tatem. Et primo cogitavit, deinde voluit. Εt que cogitavit, efficere non potuit, nisi cum voluntatis potestas facta fuit. At hec discentes Ariani voluntatem et consilium Verbo volunt anteire. Isti igitur æmulentur doctrinam Valentini, nos autem sacrae versantes Scripturas invenimus de illo dici, ipsum esse, et solum esse, et esse in Patre, et esse Patris imaginem. De solis autem rebus procrealis, quæ quondam non erant, sed factæ sunt, consilium et voluntatem præcessisse legimus, cum in centesimo tertio decimo psalmo David ita canal: Deus noster in cœlo, et in terra, omnia quæcunque voluit fecit', et in psalmo centesimo decimo: Magna opera Domini exquisita in omnes voluntates ejus'. Et rursum in psalmo centesimo tricesimo quarto: Omnia quæcunque voluit Dominus fecit in cœlo et in terra, in mari, et in omnibus abyssis '. Quare si Verbum est opus, et res facta, et unum ex omnibus, dicatur et ipsum consilio factum. Sic enim ostendit Scriptura, res omnes esse factas. Asterius item ad hæresim confirmandam adjutor accedit, Si indignum est, inquiens, opifice Deo, ut volens faciat, in omnibus pariter rebus voluntas tollatur, quo dignitasejus firma et i Psal. cxull, 3. • Psal CX, 2. › Psal. cxxxiv, 6.

PANOPLIA DOGMATICA. - TIT. XI. των ὁμοίως ἀνηρήσθω τὸ θέλειν, ἵνα ἀκέραιον αὐτῷ integra conservetur. Quod si voluntas in Deo non est indecora, in primo etiam germine adhibeatur. Neque enim fieri potest, ut in uno eodemque Deo in rebus faciendis, et velle simul deceat et nolle. Quam potest maximam impietatem sophista verbis suis componit, ldemque vult esse quod genitum est, et quod factum est, et unam ex rebus, quæ factæ sunt, vult esse Filium. Verum ab omnibus diversus est, quemadmodum In superioribus demonstravimus: Et omnia per ipsum facta sunt '; quare nec dicatur consilio, ne ipse quoque ita factus ostendatur, ut illa, quæ per ipsum facta sunt, constiterunt. Nam Paulus quidem, qui prius non erat, postea per voluntatem Dei apostolus factus est. Et vocatio nostra, ut quæ olim et ipsa non erat, nunc autem est, Dei consilium est consecuta, et ut ipse Apostolus rursum -ait: Secundum propositum voluntatis suæ ". Εt illud, quod a Mose scriptum est: Fiat lux; et, Producat terra; et, Faciamus hominem ', arbitror, ut ante dictum est, significare facientis voluntatem. Quæ enim antea nou erant, sed extrinsecus facta sunt, ea vult facere procreator Deus. In Verbo autem proprio, quod ex se natura gignit, non præcedit voluntas. In hoc enim Pater alia omnia, quæ vult, facit et creat, ut apostolus Jacobus docet, Genuit, inquiens, vos volens. Verbo veritatis sua *. Pre pudore igitur confusi, nec audentes dicere, Dei Verbum factum et creatum esse, et aliquando non fuisse, aliam rationem inveniunt, qua creatum esse dicant. Voluntalem enim præponunt, et, Nisi voluntate, inquiunt, genitus est, necessitate ergo et Invitus habet Filium Deus. Ecquis illi, homines scelestissimi, qui ad hæresim vestram omnia trahitis, necessitatem attulit? Quid enim voluntati contrarium sit, viderunt, quid autem ea sit majus et prius, non animadverterunt. Sicut enim opponitur voluntati id quod præter sententiam volentis est, sic id, quod natura est, voluntatem antecedit. Voluntate aliquis domum ædificat, natura filium gignit. Et quod voluntate fit, cepit feri, et extra facientem est. Filius autem essentiæ Patris proprium est germen, et non est extra ipsum. Quamobrem de ipso non consulit sicut nec de se quidem videtur consulere. Quanto igitur re procreata Filius superior est, tanto id, quod natura est, voluntatem anteit. Isti autern, obliti se loqui de Filio Del, audent humanas illas oppositiones de Deo dicere, necessitatem, et pratur sententiam. ut negént esse verum Filium Dei. Nam et ipsi nobis respondeant, utrum Deo adsit ex voluntate ut sit bonus et misericors, neone. Si ex voluntate, sequitur, eum cœpiŝse bonum esse, atque ita fleri poterit ut ipse non sit bonus. Consulere enim et eligere licet in utramque partem, et naturæ cogitantis et ratiocinantis proprium est. Sin autem, nec absurdum hoc consequatur, non ex voluntate bonus est, audiant id, quod ipsi dixerunt, Neces- * Jac. 1, 18. σώζηται τὸ ἀξίωμα. Εἰ δὲ προσῆκον τῷ Θεῷ τὸ βού λεσθαι, καὶ ἐπὶ τῷ πρώτῳ γεννήματα ὑπαρχέτω. Οι γὰρ δὴ δυνατὸν ἐνί τε καὶ τῷ αὐτῷ Θεῷ τὸ θέλειν ἐπὶ τῶν ποιουμένων ἁρμόττειν, καὶ τὸ μὴ βούλεσθαι προσήκειν. Πλείστην όσην ἀσέβειαν ἐν τοῖς βήμασιν αὐτοῦ συνθεὶς ὁ σοφιστής, ὅτι τὸ ποίημα, καὶ τὸ γέννημα ταυτόν ἐστι, καὶ εἷς ἐκ πάντων τῶν γεννη μάτων ἐστὶν ὁ Υἱός. Εἰ δὲ ἄλλο; ἐστὶ τῶν πάντων, ὥσπερ οὖν ἐν τοῖς πρὸ τούτων ἐδείχθη, καὶ μᾶλλον τὰ ἔργα δι' αὐτοῦ γέγονε, μὴ λεγέσθω βουλήσει, ἵνα μὴ καὶ αὐτὸς οὕτω γίνηται, ὥσπερ καὶ τὰ δι' αύ τοῦ γενόμενα συνέστη. Καὶ γὰρ ὁ μὲν Παῦλος οὐκ ὧν πρότερον, ὕστερον ὅμως διὰ θελήματος Θεοῦ ἀπόστολος γέγονεν, ἡ δὲ κλῆσις ἡμῶν ὡς ποτε καὶ αὐτὴ μὴ οὖσα, νῦν δὲ ἐπιγενομένη προηγουμένην ἔχει βούλησιν. Καὶ ὡς αὐτὸς πάλιν ὁ Παῦλός φησι· Κατὰ τὴν εὐδοκίαν τοῦ θελήματος αὐτοῦ γέγονε. Τό τε διὰ Μωσέως λεγόμενον· Γενηθήτω φῶς, καί· Εξιγαγέτω ἡ γῆ, καὶ· Ποιήσωμεν ἄνθρωπον, ἡγοῦμαι, καὶ ἐν τοῖς ἔμπροσθεν είρηται τῆς βουλήσεως τοῦ ποι οῦντος τοῦτο εἶναι σημαντικόν. Τὰ μὲν γὰρ μὴ ὄντα · ποτέ, ἀλλ᾽ ἔξωθεν ἐπιγενόμενα δημιουργός βούλεκαι ποιῆσαι. Τὸν δὲ ἴδιον Λόγον ἐξ ἑαυτοῦ φύσει γεννῶν οὐ προβουλεύεται. Ἐν τούτῳ γὰρ ὁ Πατὴρ τὰ ὅλα ὅσε βούλεται ποιεῖ καὶ δημιουργεί, καθώς Ἰάκωβες ὁ ἀπόστολος διδάσκων ἔλεγε· Βουληθεὶς ἀπεκύησεν ἡμᾶς λόγῳ ἀληθείας. Καταισχυνθέντες οὖν ἐπὶ τὸ λέγειν ποίημα, καὶ κτίσμα, και, Οὐκ ἦν πριν γεννηθῇ ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος, ἄλλως πάλιν κτίσμα λέγουσιν αὐτὸν εἶναι, βούλησιν προβαλλόμενοι καὶ λέγοντε;, Εἰ μὴ βουλήσει γέγονεν, οὐκοῦν ἀνάγκη, καὶ μὴ θέλων ἔσχεν ὁ Θεὸς Υἱόν. Καὶ τίς ὁ τὴν ἀνάγο τὴν ἐπιβαλὼν αὐτῷ, πονηρότατοι, καὶ πάντα πρὸς τὴν αέρεσιν ἑαυτῶν έλκοντες; Τὸ μὲν γὰρ ἀντικείμενον τῇ βουλήσει εωράκατι, τὸ δὲ μεῖζον καὶ ὑπερκείμενον οὐ τεθεωρήκασιν. Ωσπερ γὰρ ἀντίκειται τῇ βουλήσει τὰ παρὰ γνώμην, οὕτως ὑπέρκειται, καὶ προηγείται τοῦ βούλεσθαι τὸ κατὰ φύσιν. Οἰκίαν γοῦν τις βουλόμενος κατασκευάζει, υἱὸν δὲ γεννά κατὰ φύσιν, καὶ τὸ μὲν βουλήσει κατασκευαζόμενον ήρξατο γίνεσθαι, καὶ ἔξωθέν ἐστί τοῦ ποιοῦντος. Ο δὲ Υἱὸς ἰδιόν ἐστι τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς γέννημα, καὶ οὐκ ἔστιν ἔξωθεν αὐτοῦ. Διὸ οὐδὲ βούλεται περὶ αὐτοῦ, ἵνα μηδὲ περὶ ἑαυτοῦ δοκῇ βουλεύεσθαι. Όσῳ οὖν τοῦ κτίσματος ὁ Υἱός υπέρκειται τοσούτῳ καὶ τῆς βουλήσεως τὸ κατὰ φύσιν. Καὶ ἔδει αὐτοῦ; ἀκούοντας οὐ βουλήσει λογίζεσθαι τὸ κατὰ φύσιν. Οἱ δὲ ἐπιλανθανόμενοι, ὅτι περὶ υἱοῦ Θεοῦ ἀκούουσι, τολμῶσιν ἀνθρωπίνας ἀντιθέσεις λέγειν ἐπὶ Θεοῦ, ἀνάγκῃ καὶ παρὰ γνώμην, ἵνα τὸ εἶναι Υιόν ἀληθ: νὴν ἀρνήσωνται τοῦ Θεοῦ, ἐπε εἰπάτωσαν ἡμῖν αὐτοὶ, τὸ ἀγαθὸν εἶναι καὶ οἰκτίρμονα τὸν Θεὸν ἐκ βουλή σεως πρόσεστιν αὐτῷ, ἢ οὐ βουλήσει; Εἰ μὲν οὖν ἐκ βουλήσεως, σκοπεῖν δεῖ, ὅτι ἤρξατο μὲν εἶναι ἀγαθὸς, καὶ τὸ μὴ εἶναι δὲ αὐτὸν ἀγαθὸν ἐνδεχόμε νῦν ἐστι· τὸ γὰρ βουλεύεσθαι καὶ προαιρεῖσθαι ' Joan. 1, 3. • Ephes. 1, 5. › Gen. 1, 3, 25,

Silate et invisus est bonus. Ecquis autem illi ne- εἰς ἑκάτερα την κοπὴν ἔχει, καὶ λογικῆς φύσεως cessitatem injecit? Quod si absurdissimum est, in Deo esse necessitatem dicere, et propterea conftendum est, esse nature bonum, multo magis et verius dicendum est, eum natura, non voluntate esse Filii Patrem. Illud prætereà nobis respondeant; volo enim eos pro audacia ipsorum interrogare, quæ quidem interrogatio licet liberior sit, al pietatem tamen spectabit. Propitius esto, Deus, Respondeant igitur, utrum Pater ipse prius consuluerit, deinde voluerit, post autem fuerit, an priusquam consuluerit sit. Oportet enim, ut cum de Verbo talia audeant loqui, similia item de Patre audiant, ut sciant, istam ipsorum petulantiam ad Patrem quoque pervenire. Si dixerint, et ipsum Patrem ex consultatione et voluntate esse, quid & eral antequam consuluit, aut quid amplius habuit posteaquam consuluit? Quod si ejusmodi interrogatio absurda est, et nequit consistere, et bac dicere omnino nefas est, cum satis sit, id nos audire, ei scire, et intelligere de Deo, nempe ipsum esse ilium, qui est, nonne absurdum est etiam de Verbo Dei sic cogitare, et consilium el ac voluntatem anteponere? Satis enim est item de Verbo illud scire, et intelligere, nempe ipsum non ex consultatione et voluntate Deum esse, sed natura proprium esse Verbum Patris. Quod quidem Verbum cum sit, consilium et voluntas Patris ipsius, quomodo potest consilio et voluntate ejus gigni? nisi, ut ante dixi, Verbum gigni per seipsum aut per alterum Verbum asserant homines insani. Quod si confluxerint, et alterum illud gigni rursum per aliquod aliud Verbum necesse erit. Atque ita multiceps impiorum hæresis deprehendetur stulte in immensam deorum multitudinem incidere, dum Filjum creatum et ex nihilo factum esse, novis utentes vocibus, eique consilium et voluntatem præponentes conantur ostendere. Nonne impium est, ea quæ rerum procreatarum sunt, in procuratorem transferre? Nonne detestabile et exsecrandum est dicere, consilium et voluntatem esse ante Verbum in Patre? Si enim voluntas in Patre præcedit, haud vera loquitur Filius, Ego, ¡nquiens, in Patre, aut etiamsi ipse quoque in Patre est, posterior tamen existimabitur, cum voluntas in quà omnia facta sunt, antecedat, et ipse post, ut vos putatis, exsistat. Licet enim gloria præstet, tamen unum erit ex iis quæ voluntate facta sunt. At homines nefarii nolunt, Verbum et consilium vivens esse Filium, sed prudentiam et consilium et sapientiam, ut habitus quosdam, qui inesse abesseque possint, humano more Deo inbærere comminiscuntur, et omnia movent, et Valentini notionem et voluntatem ideo præponunt, ut Filium a Patre dividant, cumque non proprium Patris Verbum, sed creatum esse dicant. Apostolus autem non voluntatis, sed essentiæ paternæ proprium splendorem et figuram Dominum . esse prædicat, Qui cum sit, inquiens,splendor gloria, ἐστι τὸ πάθος τοῦτο· εἰ δὲ διὰ τὸ ἐκ τούτων ἄτοπον οὐκ ἐκ βουλήσεως οικτίρμων καὶ ἀγαθός ἐστιν, ἀκουέτωσαν ἅπερ εἰρήκασιν αὐτοί· Οὐκοῦν ἀνάγκῃ, καὶ μὴ θέλων ἀγαθός ἐστι. Καὶ εἰς ὁ τὴν ἀνάγκην ἐπιβαλὼν αὐτῷ; Εἰ δὲ ἄλογόν ἐστι λέγειν ἐπὶ Θεοῦ ἀνάγκην, καὶ διὰ τοῦτο φύσει ἀγαθός ἐστιν, εἴη ἂν πολλῷ μᾶλλον καὶ ἀληθέστερον τοῦ Υἱοῦ φύσει, καὶ οὐκ ἐκ βουλήσεως Πατήρ. Ειπάτωσαν δὲ ἡμῖν καὶ τοῦτό πάλιν. Πρὸς γὰρ τὴν ἀναισχυντίαν αὐτῶν ἐρώ τησιν αὐτοῖς ἐπάγειν ἔτι βούλομαι τολμηροτέρων μὲν, βλέπουσαν δὲ ὅμως εἰς εὐσέβειαν. Πλάσθητη Δέσποτα. Ο Πατὴρ αὐτὸς βουλευσάμενος πρότερον, εἶτα θελήσας, οὕτως υπάρχει, ἢ καὶ πρὸ τοῦ βουλεύσασθαι; χρὴ γὰρ περὶ τοῦ Λόγου τοιαῦτα τολ μώντας αὐτοὺς, τοιαῦτα καὶ περὶ τοῦ Πατρὸς ἀκούειν, ἵνα γνῶσιν, ὅτι ἡ τοιαύτη αὐτῶν προπέτεια καὶ εἰς αὐτὸν τὸν Πατέρα φθάνει. Ἐὰν μὲν οὖν εἰ πωσιν, ὅτι καὶ αὐτὸς ἐκ βουλήσεως, τί ἦν πρὸ τοῦ βουλεύσασθαι, ἢ τί πλέον ἔσχεν, ὡς ὑμεῖς λέγεις, μετὰ τὸ βουλεύσασθαι; Εἰ δὲ ἄτοπος καὶ ἀσύστατες ἐστιν ἡ τοιαύτη ἐρώτησις, καὶ οὐ θέμις ὅλως τοιαύτα λέγειν (ἀρκεῖ γὰρ καὶ μόνον ἀκούοντας, ἡμᾶς περὶ Θεοῦ εἰδέναι, καὶ νοεῖν, ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ ἄν), πώς οὐκ ἄλογον ἂν εἴη καὶ περὶ τοῦ Θεοῦ Λόγου τοιαῦτα ἐνθυμεῖσθαι, καὶ βούλησιν καὶ θέλησιν προβάλλε σθαι; Αρκεῖ γὰρ περὶ τοῦ Λόγου εἰδέναι καὶ νοεῖν, ὅτι ὁ μὴ ἐκ βουλήσεως ὑπάρχων Θεὸς οὐ βου λήσει, ἀλλὰ φύσει τὸν ἴδιον ἔχει Λόγον. Πῶς οὖν βουλή καὶ θέλημα τοῦ Πατρὸς ὑπάρχων ὁ Λόγος δύναται γίνεσθαι καὶ αὐτὸς βουλήματι καὶ θελήσας ἐκτὸς εἰ μὴ, καθά προείπον, μανέντες πάλιν εἴπωμεν αὐτὸν δι' ἑαυτοῦ γεγονέναι, ἢ δι᾽ ἑτέρου τινός. Αλλά, και πλάσσωνται, πάντως κἀκεῖνος διά τινος γίνεται Καὶ λοιπὸν οὕτως ἐπιλογιζομένων ἡμῶν, καὶ ἀνα κρινόντων τὴν ἀλήθειαν, εὑρίσκεται τῶν ἀθέων 4 πολυκέφαλο; αίρεσις εἰς πολυθεότητα πίπτουσα καὶ ἄμετρον μανίαν, ἐν ᾗ κτίσμα καὶ ἐξ οὐκ ὄντων θέσ λοντες εἶναι τὸν Υἱόν, ἑτέρως τὰ αὐτὰ σημαίνου βούλησιν καὶ θέλησιν προβαλλόμενοι. Πῶς οὖν οίκ ἀσεβὲς τὰ τῶν γενητῶν ἐπὶ τὸν Δημιουργόν μεταφέρειν; Η τῶ; οὐ βλάσφημον λέγειν βούλησιν πρό τοῦ Λόγου εἶναι ἐν τῷ Πατρί; Εἰ γὰρ προηγείται βούλησις ἐν τῷ Πατρὶ, οὐκ ἀληθεύει λέγων ο Υιός Ἐγὼ ἐν τῷ Πατρί. Η εἰ καὶ αὐτὸς ἐν τῷ Πατρί ἐστιν, ἀλλὰ δεύτερον λογισθήσεται, ούσης βουλήσεως πρὸ αὐτοῦ, ἐν ᾗ πάντα γέγονε, καὶ αὐτὸς ὑπέστη καθ' ὑμᾶς. Κἂν γὰρ τῇ δόξῃ διαφέρῃ, ἀλλ' οὐδὲν ἦτα τόν ἐστιν εἷς τῶν ἐκ βουλήσεως γινομένων. Αλλ' οι ἀσεβεῖς οὐ θέλουσι μὲν Λόγον καὶ βουλὴν ζῶσαν εἶναι τὸν Τόν, περὶ δὲ τὸν Θεὸν φρόνησιν, καὶ βούλη σιν, καὶ σοφίαν, ὡς ἕξιν συμβαίνουσαν, καὶ ἀπω συμβαίνουσαν άνθρωπίνως γίνεσθαι μυθολογούσι, καὶ πάντα κινοῦσι, καὶ τὴν Οὐαλεντίνου ἔννοιαν καὶ θέλησιν προβάλλονται, ἵνα μόνον διαστήσωσι τὸν Υἱὸν ἀπὸ τοῦ Πατρὸς, καὶ μὴ εἰπωσιν ἴδιον αὐτὸν τοῦ Πατρὸς εἶναι Λόγον, ἀλλὰ κτίσμα· καὶ γὰρ ὁ Απόστολος οὐ βουλήσεως, ἀλλ᾽ αὐτῆς τῆς οὐσίας τῆς πατρικῆς ἴδιον ἀπαύγασμα καὶ χαρακτῆρα τὸν οὐκ

TIT. ΧΙ. Χριστόν κηρύττει λέγων, Ος ὢν απαύγασμα τῆς et figura substantiae ejus '. Quol si paterna essentia δόξης, καὶ χαρακτὴρ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ. Ε: δὲ, ὡς προείπον, οὐκ ἐκ βουλήσεώς ἐστιν ἡ πατρικὴ οὐσία, καὶ ὑπόστασις, εύδηλον ὡς οὐδὲ τὸ ἴδιον τῆς πατρικῆς ὑποστάσεως ἐκ βουλήσεως ἂν εἴη. Οποία γὰρ ἂν ἡ ἡ μακαρία ἐκείνη ὑπόστασις, τοιοῦτον εἶναι καὶ τὸ ἐξ αὐτῆς γέννημα δεν καὶ αὐτὸς γοῦν ὁ Πατὴν οὐκ εἶπεν, οὗ ός ἐστιν ὁ βουλήσει μου γεγονώς υἱη:, οὐδὲ ἂν κατ᾽ εὐδοκίαν ἔχον, ἀλλ᾽ ἁπλῶς, Υιός μου, καὶ μᾶλλον ἐν ᾧ εὐδόκησα, δεικνὺς ἐκ τούτων, ὅτι Φύσει μου οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός. Ἐν αὐτῷ δὲ τῶν ἐμοὶ δοκούντων ἡ βούλησις ἀπόκειτα:. "Αρ' οὖν ἐπεὶ φύσει, καὶ μὴ ἐκ βουλήσεώς ἐστιν ὁ Υἱός, ἤδη καὶ ἀθέλητός ἐστι τῷ Πατρὶ, καὶ μὴ βουλομέ και τοῦ Πατρὸς, ἐστὶν ὁ Υἱός; Ούμενουν, ἀλλὰ καὶ βελόμενος ἐστιν ὁ Υἱός παρά του Πατρός, και, ὡς αὐτός φησιν ὁ Πατήρ, φιλεῖ τὸν Υἱόν, καὶ πάντα δείκνυσιν αὐτῷ. Ως γὰρ τοῦ εἶναι ἀγαθὸς οὐκ ἐκ βουλήσεως μὲν ἤρξατο, οὐ μὴν ἀβουλήτως, καὶ ἀλελήτως ἐστὶν ἀγαθός· δ γάρ ἐστι, τοῦτο καὶ θελητὴν αὐτῷ ἐστιν· οὕτω καὶ τὸ εἶναι τὸν Υἱὸν, εἰ καὶ μὴ ἐκ βουλήσεως ἤρατο, ἀλλ᾽ οὐκ ἀθέλητον, οὐδὲ ταρά γνώμην ἐστὶν αὐτῷ. Ωσπερ γὰρ τῆς ὑποστά σεως τῆς ἰδίας ἐστὶ θελητὴς, οὕτω καὶ ὁ Υἱὸς ἴδιος ἂν αὐτοῦ τῆς οὐσίας οὐκ ἀθέλητός ἐστιν αὐτῷ. Θελέσθω, καὶ φιλείτω τοίνυν ὁ Υἱός παρὰ τοῦ Πα ερός, καὶ οὕτω τὴ θέλειν, καὶ τὸ μὴ ἀβούλητον τοῦ θεού τις εὐσεβῶς λογιζέσθω. Καὶ γὰρ ὁ Υἱὸς τῇ θελύρα, η θέλεται παρά τοῦ Πατρὸς, ταύτῃ καὶ αὐτὸς ἐγεια, και θέλει, καὶ τιμῇ τὸν Πατέρα, καὶ ἓν ἐστι θέλημα τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐν Υἱῷ, ὡς καὶ ἐκ τούτου θεωρεῖσθαι τὸν Υἱὸν ἐν τῷ Πατρὶ, καὶ τὸν Πατέρα · ἐν τῷ Υἱῷ. Μὴ μέντοι κατά Ούαλεντίνον προηγουμένην τὴν βούλησιν ἐπεισαγέτω. Μαίνοιτο γὰρ ἂν τις μεταξύ τιθεὶς Πατρὸς καὶ Υἱοῦ βούλησιν, καὶ θέλησιν, καὶ σκέψιν. Καὶ γὰρ ἕτερόν ἐστι λέγειν βουλήσει γέγονεν, ἕτερον δὲ, ὅτι ἴδιον ὄντα φύσει τὸν Υἱὸν αὐτοῦ ἀγαπᾷ, καὶ θέλει αὐτόν. Τὸ μὲν γὰρ λέγειν, Ἐκ βουλήσεως γέγονε, πρῶτον μὲν τὸ μὴ είναι ποτε τούτον σημαίνει· ἔπειτα δὲ καὶ τὴν ἐπ᾿ άμφω ριπήν ἔχει, καθάπερ είρηται, ὥστε δύνασθαί τινα νοεῖν, ὅτι ἡδύνατο καὶ μὴ βούλεσθαι τὸν Υἱόν. Ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ δὲ λέγειν, ὅτι ἡδύνατο καὶ μὴ εἶναι, δυσσεβέ; ἐστι, καὶ φθάνον εἰς τὴν τοῦ Πατρὸς οὐσίαν τὸ τόλμημα, είγε λέγοιτο, Ηδύνατο μὴ εἶναι ἀγαθὰς ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ὥσπερ ἀγαθὸς ἀεὶ καὶ τῇ φύσει, ὕτως ἀεὶ καὶ τῇ φύσει γεννητικὸς ὁ Πατήρ. Τὸ δὲ Ο Πατήρ θέλει τὸν Υἱὸν, καὶ ὁ Λόγος θέλει τὸν Πατέρα, οὐ βούλησιν προηγουμένην δείκνυσιν, ἀλλὰ (μοιώσεω; γνώρισμα. Ἐκ τῆς ἐπιστολῆς τῆς περὶ τῶν γενομένων ἐν τῇ Ἀριμήνῳ τῆς Ἰταλίας, καὶ ἐν Σελευκεία της Ισαυρίας Συνόδου Ἐπειδὴ δὲ οὕτως αὐτοὶ πρός τε ἑαυτοὺς, καὶ πως τοὺς πρὸ ἑαυτῶν διετέθησαν, φέρε λοιπόν ἡμεῖς, ἐξετάσαντες, μάθωμεν παρ' αὐτῶν, ποῖον ἀτου που θεωρήσαντες, ἢ τίνα λέξιν αἰτιώμενοι τῶν ἐγγε Hlebr, I, 3. • Matth. xvii, 5. • Joan. 111, 35. PATROL GR. CXXX. atque substantia, ut ante diximus, non est a voluntate, constat, ne id quidem, quod est paternæ substantie proprium, a voluntate esse. Qualis enim est beata illa substantia, tale esse oportet et proprium ipsius germen. Quamobrem et ipse Pater non dixit: Mic est voluntate genitus Filius, nec quem ex b₁ neplacito Filium babui, sed simplicier: F.43 meus, et in quo bene placui". Quibus verbis osten:lit eum esse natura Filium, in quo voluntas eorum, quæ sibi probantur, sila sit. Num igitur quia natura, Filius est, non autem ex voluntate, ideo Patri non est voluntarius? aut nolentis Patris est Filius? Minime vero, sed et volenti Patri Filius est, et Pater, ut ipse quidem ait, diligit Filium et omnia ostendit ei ³. Quemadmodum enim ut bonus sit Deus non ex voluntate cœpit, nec tamen invitus et præter voluntatem est bonus, Quod enim illi est, voluntarium est, sicut' ut Filius sit, quanquam a volunta'e non est, non tamen contra voluntatem et sententiam ejus est. Ut enim propriam essentiam habet volens, sic et Filius, qui est ejus essentia proprius, ipsi volenti, non autem invitó est. Velit igitur ac diligat Filium Pater,ita tamen, ut pie ipsum velle, et non invitum interpreteris. Nam qua voluntate Pater Filium vult, eadem voluntate Filius vult, et diligit, et colit Patrem. Et una est voluntas ex Patre in Filio. Ut ex hac item perspicuum sit, Filium in Patre esse, el Patrem in Filio. Cave tamen, ne ex Valentini sen tentia voluntatem putes antecedere. Insanit enim quisquis inter Patrem et Filium voluntatem, et consilium, et considerationem interponit. Aliud enim cst dicere, voluntate genitus est, et aliud Pater Filium proprium suum natura exsistentem diligit, et vult Nam illud quidem voluntate et consilio genitum esse primum significat eum aliquando non exstitisse. Deinde, quemadmodum dictum est, in utramque partem propensionem ostendit, ut aliquis dicere queat, Patrem potuisse Filium etiam nolle. Quz quidem impia audacia cụm Filium potuisse non ease dicat ad Patris essentiam pervenit, et idem de Patre constituit, non aliter ac si dicat, Patrem potuisse non esse bonum. Quemadmodum ergo semper et natura bonus Pater, ita semper et natura Filium gignit. Quod autem Pater Filium velit, et Verbum velit Patrem, hoc non antecedens consilium aut voluntatem ostendit, sed veram naturæ rationcm, et essentiæ proprietatem similitudinemque significat. φύσεως γνησιότητα, καὶ οὐσίας ιδιότητα, καὶ Ex epistola,qua res in conciliis tum Arimini, quo.l est Italiæ oppidum, tum Seleuciæ, quod est oppidum Isauria celebratis, gesta continentur. Cæterum, quando ipsi erga se mutuo et erga majores suos sic affecti sunt, age jam sciscitemur illos, ut ediscamus quam in scriptis illis absurditatem aut quam vitiosam sententiam conspicati,

› « Patribus inubsequentes sunt, et adversus acumeni- γραμμένων, ἀπειθεῖς μὲν γονεῦσι γεγόνασι, διαμά cam synodum decertant? Hæ voces, aiunt, ‹ ex subχονται δὲ πρὸς οἰκουμενικὴν σύνοδον; Τὸ «ἐκ τῆς stantia, et, c consubstantiale,» nobis minime pla- οὐσίας, ο φησὶ, καὶ τὸ ὁμοούσιον, οὐκ ἤρεσιν cent, quibuslam enim offendiculo fuere, plurimos ἡμῖν. Ταῦτα γάρ τινας ἐσκανδάλισε καὶ πολλοὺς conturbarunt. Illi igitur scriptis suis ita sunt lo- εθορύβησεν. Ἐκεῖνοι μὲν οὖν οὕτω γράφοντες εἰρή cuti. Verum sic quispiam illis occurrat: Si ergo bæc κασιν· ἀπαντήσεις δ' ἄν τις αὐτοῖς εὐλόγως οὕτως verba per se illis offensionis causa fuere, non solum Εἰ μὲν οὖν αὐτὰ τὰ ῥήματα καθ᾿ ἑαυτὰ τυγχάνει quosdam offendi, ac plurimos turbari oportuit, sed ὄντα αίτια τούτοις εἰς σκάνδαλον, ἔδει μή τινας σκην et nos aliosque universos eodem affectos esse modo δαλίζεσθαι, μηδὲ πολλοὺς θορυβείσθαι, ἀλλὰ καὶ par fuit. Quod si universi has voces amplectuntur: ἡμᾶς καὶ τοὺς ἄλλους πάντας ταυτὸν ἐκείνοι; si qui illa scripsere, non vulgares homines, sed ex πάσχειν ἐξ αὐτῶν· εἰ δὲ οἱ μὲν πάντες ἀγαπῶσι τὰ toto orbe coacti sunt; si qui jam Ariminum con- βήματα, οἱ δὲ ταῦτα γράψαντες οὐχ οἱ τυχόντες, ἀλλ' venere episcopi plus quadringentis ea testimonio οἱ ἐκ πάσης τῆς οἰκουμένης συνελθόντες εἰσὶ, καὶ suo comprobant; nonne qui adversus synodum hæc τούτοις ἐπιμαρτυροῦσιν οἱ νῦν ἐν τῇ ᾿Αριμήνῳ συν effutiunt hinc arguuntur, non verba quidem culελθόντες ἐπίσκοποι υ' καὶ πλείου; πῶς οὐκ ἀνpanda esse, sed eorum qui hæc prave interpre- τικρυς ελέγχει τοῦτο τοὺς κατὰ τῆς συνόδου λέγον tantur malitiam? Quam multi sunt, qui divinis Scripturis maligne lectis ac prave intellectis, sanctos hinc insimulant! cujusmodi fuere olim Judæi, qui Dominum non receperunt, et jam Manichæl qui in legem blasphemant; cujus sane rei, non Scripturæ, sed ipsorum perversitas causa fuit. Si ilque verborum pravitatem ostendere potestis, agite, demonstrandi ratio ineatur; nec objiciatis nobis hæc nonnullis offensioni esse, ne idem vobis, quod tunc Pharisæis, accidat. Etenim cum illi sese simularent de doctrina Domini offendi, ait Dominus illis: Omnis plantatio quam non plantavit Pater meus caelestis, eradicabitur '., His autem verbis ostendit, non. Patris verba a se plantata, sed pravam suam recte dictorum interpretationem, offendiculo illis fuisse. Nam ii qui olim Apostoli epistolas culpabant, non Pauli, sed ipsorum ignorantiam, et perversum animum palam fecere. ἑαυτούς. Ἐπεὶ καὶ οἱ αἰτιώμενοι τότε τὰς ἐπιστολὰς τοῦ ᾿Αποστόλου, οὐ τοῦ Παύλου, ἀλλὰ τῆς ἑαυτών ἀμαθίας καὶ στρεβλής διανοίας κατηγόρουν. Sed jam respondete (operæ pretium enim fuerit hoc ab illis quærere) quinam sunt, quos de illis offendi atque turbari causamini? Certe nemo corum qui pie de Christo sentiunt, quippe qui ca defendant asseranique. Quod si Ariani sunt qui hec indigne ferunt, quid mirum si irascuntur iis qui eorum hæresin de medio tollunt? Non enim ca verba illis scandalo sunt, sed dolori, quod quasi in τας, ὡς οὐ τὰ ῥήματά ἐστιν αίτια, ἀλλ᾽ ἡ κακόνοις τῶν παρεξηγουμένων τὰ τοιαῦτα; Πόσοι, κακῶς ἐν τυγχάνοντες ταῖς θείαις Γραφαῖς καὶ παρανοούνε τες ταύτας, κατηγοροῦσι τῶν ἁγίων! οἷοι γεγόνασιν οἱ μὲν τότε Ἰουδαῖοι, μὴ δεξάμενοι τὸν Κύριον, εἰ δ νῦν Μανιχαῖοι βλασφημοῦντες τὸν νόμον· καὶ οὐχ αἱ Γραφαι γεγόνασιν αὐτοῖς αἴτιαι, ἀλλ' ἡ σφῶν αὐτῶν κακοφροσύνη. Εἰ μὲν οὖν ἀποδεῖξαι δύνασθε τὰ μ ματα φαῦλα, τοῦτο ποιεῖτε καὶ λόγος ἡγείσ τῆς ἀποδείξεως· καὶ μὴ προφασίζεσθε τοὺς σκηνέςλιζομένους, ἵνα μὴ ταυτὸν πάθητε τοῖς τότε Φαρ σαίοις. Καὶ γὰρ κἀκείνων προφασιζομένων σκανόελίζεσθαι ἐπὶ ταῖς τοῦ Κυρίου διδαχαῖς, ἔλεγεν αὐτοῖς ὁ Κύριος· «Πᾶσα φυτεία, ἣν οὐκ ἐφύτευσεν ὁ Πατήρ μου ὁ οὐράνιος, εκριζωθήσεται.» Τοῦτο δὲ λέγων ἐδείκνυεν, ὡς οὐ τὰ τοῦ Πατρὸς δι' αὐτοῦ «φυτειώ μενα» βήματα σκάνδαλον ἦσαν αὐτοῖς, ἀλλ' αὐτ κακῶς ἐκδεχόμενοι τὰ καλῶς λεγόμενα ἐσκανδάλιζα Ἐπεὶ καλὸν γὰρ αὐτοὺς ἐρέσθαι τούτο,) εἴπατε; τίνες εἰσὶν, οὓς προφασίζεσθε σκανδαλί ζεσθαι καὶ θορυβεῖσθαι ἐπὶ τούτοις; Τῶν μὲν γὰρ εὐσεβούντων εἰς τὸν Χριστὸν οὐδεὶς, αὐτὰ γὰρ πρεσβεύουσι καὶ ἐκδικοῦσιν. Εἰ δὲ τῶν ᾿Αρειανών εἰσιν οἱ τοῦτο πάσχοντες, τί θαυμαστὸν, εἰ ἐπὶ τοῖς ἀναιροῦσιν αὐτῶν τὴν αἵρεσιν ἄχθονται; Οὐ γάρ ἐστιν αὐτοῖς σκάνδαλον τὰ ῥήματα· ἀλλὰ λύπη, cippo insculpta suam hæresin traducant. Desinite ὅτι στηλογραφία κατὰ τῆς ἀσεβείας αὐτῶν ἐστιν. Οὐκ igitur adversus Patres nostros hac de causa obmurmurare: alioqui restat, ut crucem quoque Dominicam vituperetis, quod ea Judæis sit scancalum, gentibus autem stultitia, ut dixit Apostolus. Verum quemadmodum crux mala non est, nobis enim qui credimus, ο Christus est Dei virtus et Dei sapientia ³, › etiamsi Judæi insaniant; ita quoque Patruni verba non perversa, sed utilia sunt iis qui aquo animo ea legunt, ipsaque omnem omnito destruunt impietatem: quamvis Ariani multoties disrumpantur, quod sese ab illis damnatos videant. Demonstratum itaque est illam scandali quam af- * Matth. xv, 13. • 1 Cor. 1, 24. οὖν παύσασθε γογγύζοντες κατὰ τῶν Πατέρων, καὶ τοιαῦτα προφασιζόμενοι· ἐπεὶ ὥρα ὑμᾶς καταμέμφεσθαι καὶ τῷ κυριακῷ σταυρῷ, ὅτι Ἰουδαίοις μὲν σκάνδαλόν ἐστιν, ἔθνεσι δὲ μωρία, ὡς εἶπεν ὁ Απόστολος. Αλλ' ὥσπερ οὐ φαῦλος ὁ σταυρός· ἡμῖν γὰρ τοῖς πιστεύουσιν ἐστι ο Χριστὸς Θεοῦ δύναμις, καὶ Θεοῦ σοφία, ο κἂν Ἰουδαῖοι μαίνωνται· οὕτως οὐ φαῦλα τὰ τῶν Πατέρων ῥήματα, ἀλλ᾽ ὠφέλιμα τοῖς γνησίως ἐντυγχάνουσι, καὶ ἀναιρετικὰ πάσης ἀσι βείας ἐστὶ, κἂν οἱ ᾿Αρειανοὶ πολλάκις διαρρηγνύων ται, κατακρινόμενοι παρ' αὐτῶν. Οτε τοίνυν ἡ περί τῶν σκανδαλιζομένων ἀπίθανος δέδειχται πρόφα

TIT. II. ι ἐκ τῆς οὐσίας, ο ὀνόματι; Τοῦτο γὰρ πρῶτον ἀναγ χαῖον ἀνακρῖναι· καίτοι καὶ ὑμεῖς ἐγράψατε ἐκ τοῦ Πατρός γεγεννήσθαι τὸν Υἱόν; Εἰ μὲν οὖν τὸν Πατέρα ονομάζοντες, ἢ τὸ, ο Θεός, ο όνομα λέγοντες, οὐκ οὐσίαν σημαίνετε, οὐδὲ αὐτὸν τὸν ὄντα ὅπερ ἐστὶ κατ' οὐσίαν νοεῖτε, ἀλλ᾽ ἕτερόν τι περὶ αὐτὸν, ἢ τὸ γοῦν χεῖρον, ἵνα μὴ παρ' ἐμοῦ λέγηται, διὰ τούτων σημαίνετε, Εδει μὴ γράφειν ὑμᾶς ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸν Υιόν, ἀλλ' ἐκ τῶν περὶ αὐτὸν ἢ τῶν ἐν αὐτῷ· ἵνα φεύγοντες λέγειν ἀληθῶς Πατέρα τὸν Θεὸν, σύνθετον δὲ τὸν ἁπλοῦν, καὶ σωματικῶς αὐτὸν ἐπινοοῦντες, καινοτέρας βλασφημίας εφευρεταὶ γένησθε. Οὕτω δὲ νοοῦντες, ἐξ ἀνάγκης καὶ τὸν Λόγον, καὶ τὸ Υἱός, οὐκ οὐσίαν • ἀλλ᾽ ὄνομα μόνον νομίζετε, καὶ λοιπὸν ἄχρις ονομάτων ἔχετε τὴν ἑαυτῶν φαντασίαν· καὶ δ λέγετε, οὐκ εἶναι πιστεύετε, ἀλλὰ μὴ εἶναι φρο νείτε. εἴπατε λοιπὸν ὑμεῖς, πῶς οὐκ ἀρέσκεσθε τῷ, ferunt rationem nullius esse probabilitatis. Carlerum respondete nobis, cur vobis hoc dictum, ‹‹ ex substantia, ο minine placet? id enim primo inquirendum est: atqui vos ipsi scripsistis ex Patre gonitum Filium esse? Si igitur cum Patrem nominalis, aut hanc vocem, «Deus r, pronuntiatis, non substantiam significatis, neque ipsum qui exsistit, ut est secundum substantiam intelligitis; sed aliud circa ipsum, aut aliquid pejus, quod a me dictum nolim, per hæc indicatis: vobis ergo scribendum non fuit, ex Patre Filium esse; sed ex iis quæ circa ipsum vel in ipso sunt: ut hinc vitantea Deum vere Patrem dicere, eumque qui vere simplex est, compositum corporeumque intelligentes, recentioris blasphemia inventores essetis. Cum porro sic intelligatis, necesse est ut Verbum et Filium, non substantiam sed merum nomen existimetis, ac demum nomine tenus, vestram retineatis opinionem ac quæ dicitis nullo modo esse et nusquam exstare sentiatis. Τοῦτο δὲ Σαδδουκαίων μᾶλλον καὶ τῶν παρ' Hæc Sadducæorum, imo potius eorum qui a Έλλησι λεχθέντων αθέων ἐστὶ τὸ τόλμημα. Διδ Gracis athei vocantur, scelesta est opinio. Alique οὐδὲ τὴν κτίσιν αὐτοῦ τοῦ ὄντος Θεοῦ δημιούργημα hinc reliquum est ut creaturas Dei veri opificiun εἶναι φήσετε· εἴ γε τὸ Πατὴρ καὶ τὸ Θεὸς οὐκ αὐτὴν esse iudicias catis, siquidem haec vocabula, Pater, τὴν τοῦ ὄντος οὐσίαν σημαίνουσιν, ἀλλ᾽ ἕτερόν τι, et, Deus, non ipsam exsistentis substantiam siguid - ὅπερ ὑμεῖς ἀναπλάττετε. 'Αλλὰ τοῦτο δυσσεβὲς καὶ cant, sed aliud quidpiam quod commenti vas Δεν ἀπρεπές ἐστι καὶ μόνον ἐνθυμεῖσθαι. Εἰ δὲ ὅταν estis. Sed hoc vel solum cógitare, impium prorsus ἀκούομεν ο • Ἐγώ εἰμι ὁ ὤν· ν και, «Ἐν ἀρχῇ atque turpissimum est. Sin autem cum audimus: ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν, καὶ, • Ego sum qui sum ';» et, c in principio fecit σ' έπους, Ισραήλ, Κύριος ὁ Θεός σου Κύριος Deus calum et terram δ ; › et, ‹ Audi, Israel, Doεἰς ἐστι· ο καὶ, ο Τάδε λέγει Κύριος παντοκράτωρ, minus Deus tuus Dominus unus est ;» et, e Hac οὐχ έτερόν τι ἀλλ' αὐτὴν τὴν ἁπλῆν καὶ μακαρίαν καὶ dicit Dominus omnipotens *; non aliud nisi ipsam ἀκατάληπτον τοῦ ὄντος οὐσίαν νοοῦμεν· κἂν γὰρ ἀδυ- simplicem, beatam, incomprehensibilem ejus, qui νάτως ἔχωμεν καταλαβεῖν, ὅ τι ποτέ ἐστιν, ἀλλ' est, substantiam intelligimus; quamvis enim quidἀκούοντες τὸν Πατὴρ, καὶ τὸ, Θεὸς, καὶ τὸ, Παντο nam ille ait comprehendere nequeamus,´attamen κράτωρ, οὐχ ἕτερόν τι, ἀλλ' αὐτὴν τὴν τοῦ ὄντος οὐ- cum has voces audimus, Pater, Deus, Omnipotens, σίαν σημαινομένην νοοῦμεν. Εἰρήκατε δὲ καὶ ὑμεῖς nihil aliud quam ejus, qui est, substantiam indicari ἐκ τοῦ Θεοῦ τὸν Υἱόν, δηλονότι ἐκ τῆς οὐσίας concipimus. Dixistis vos elian) ex Deo Filium esse, ac consequenter ex Patris substantia ipsum esse; cum ergo et ante vos Scripturæ dicant Dominum esse Patris Filium, et ante Scripturas Páter dixerit, eineïv τοῦ Πατρὸς αὐτὸν εἰρήκατε. Ἐπειδὴ δὲ καὶ πρὸ ὑμῶν λέγουσιν αἱ Γραφαὶ τὸν Κύριον Υἱὸν τοῦ Πατρὸς, καὶ πρὸ αὐτῶν, αὐτὸς ὁ Πατήρ εἴρηκεν· Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητός· ο Υἱὸς δὲ οὐδὲν ἑτερόν ἐστιν. ἢ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς γέννημα· πῶς οὐ φαίνονται και λῶς εἰρηκότες οἱ Πατέρες ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν, λογισάμενοι ταυτὸν εἶναι τὸ ὀρθῶς, ἐκ τοῦ Θεοῦ, καὶ τὸ εἰπεῖν, ἐκ τῆς οὐσίας; Τὰ μὲν γὰρ κτίσματα πάντα, κἂν ἐκ τοῦ Θεοῦ λέγηται γεγενῆσθαι, ἀλλ' οὐχ ὡς ὁ Υἱός εἰσιν ἐκ τοῦ Θεοῦ· οὐ γὰρ γεννήματα, ἀλλὰ ποιήματά εἰσι τὴν φύσιν. • Ἐν ἀρχῇ γοῦν ὁ Θεὸς οὐκ ἐγέννησεν, ἀλλ' ι ἐποίησε τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν, καὶ πάντα τὰ ἐν αὐτοῖς, ο εἴρηται. Καὶ οὐχ ὁ γεννῶν, ἀλλ' ι ὁ ποιῶν τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ πνεύματα, καὶ τοὺς λειτουργοὺς αὐτ τοῦ πυρὸς φλόγα.» Εἰ δὲ ὁ ᾿Απόστολος εἴρηκεν, «Εις Θεός, ἐξ οὗ τὰ πάντα, ο ἀλλ' οὐ τὸν Υἱὸν συναριθμῶν τοῖς πᾶσι, τοῦτό φησιν· ἀλλ' ἐπειδὴ τῶν Ἑλλήνων Hic est Filius meus dilectus; › Filius autein nihil aliud sit quam Patris fetus; qua, quæso, ratione Patres non recte locuti videbuntur, ubi disc rint Fitium esse ex substantia Patris, rati scilicet idcm esse sincera mente dicere, ex Dio, ac dicere, ex substantia? Nam creaturæ omnes, quamvis ex Deo exstitisse dicantur, sed non quemadmodum Filius, ex Deo sunt ille, non enim res genit, sed factae, natura sua sunt. cin principio» igitur Deus, non genuit, sed fecit cœlum et terram, el omnia quae in eis sunt *,» ut scriptum est. Nec vero dicitur, qui gignit, sed ‹ qui facit angelos suos spiriius, et ministros suos flammam ignis s. Qual si Apostolus dixit, Linus Deus per quem omnia non eo sane illud dixit, quod Filium reliquis omni- * Exod. 111, 14. ' Gen. 1, 1. * Dent. vi, 4. * Gen. xvn, I. Ε!!, 4, 1 Cor. viii, 6. • Matth. 111, • Gen. 1, 1. · Peal.

ἀτόμων hus annumeraret: sed quoniam multi ex Græcis οἱ μὲν νομίζουσι κατὰ τύχην καὶ ἐξ existimant fortuito, et ex atomorum compli. catione, ac ex similaribus partibus sponte rerum naturam coaluisse, neque auctorem habere. Alii autem ab aliqua causa nec tamen per Verbum eam conditam arbitrantur. Quisque autem ex hæreticis arbitratu suo res comminiscitur et de rerum natura fabulatur. Quapropter ex necessitate Apostolus dixit, ‹ ex Deo', ut factorem notum faceret, et omnium creationem ex ejus voluntate factam declararet. Statim ergo infert: «Εt unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia ',, ut ex omnibus Filium exciperet; quæ enim Dei esse dicuntur, omnia per Filium facta sunt: nec fieri potest creatas res eamdem, quam creatorem, habere generationem; et ut doceret illud, ex Deo,» quod hic dicitur, alia ra. tione de opificiis, alia de Filio intelligi. Nam hic proles, illa vero, opifcia sunt. Ideoque Filius est proprius substantiæ fclus, illa autem, voluntatis creaturz. συμπλοκῆς, καὶ ὁμοιομερῶς ἐκ ταυτομάτου συνεστά ναι τὴν κτίσιν, καὶ μὴ ἔχειν τὸν αἴτιον· οἱ δὲ ἐξ αἰτίου μὲν αὐτὴν γεγονέναι, οὐ μὴν καὶ διὰ τοῦ Λό γου· τῶν δὲ αἱρετικῶν ἕκαστος, ὡς ἠθέλησεν ἀν επλάσατο, καὶ περὶ τῆς κτίσεως μυθολογεῖ· τούτου χάριν ὁ ᾿Απόστολος ἀναγκαίως συνείρηκε τό, «ἐκ τοῦ Θεοῦ· › ἵνα καὶ τὸν ποιητὴν γνωρίσῃ, καὶ τὴν ἐκ τοῦ βουλήματος αὐτοῦ τῶν πάντων δημιουργίαν ἀπὸ δείξῃ· εὐθὺς γοῦν ἐπιφέρει, «Καὶ εἰς Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς, δι' οὗ τὰ πάντα, ο ἵνα τῶν πάντων ἐξάρῃ τὸν Υἱόν· τὰ γὰρ τοῦ Θεοῦ λεγόμενα, πάντα ταύτα δι' Υἱοῦ γέγονε· καὶ οὐχ οἷόν τε μίαν ἔχειν τὰ δημιουργούμενα τῷ δημιουργοῦντι τὴν γένεσιν· καὶ ἵνα τὸν ἐκ τοῦ Θεοῦ,» λεγόμενον ὧδε, ἄλλως ἐπὶ τῶν ποιημάτων αὐτὸ· σημαίνεσθαι διδάξῃ, Η Κ ἐπὶ Υἱοῦ λεγόμενον νοεῖται. Ὁ μὲν γὰρ γέννημα, το δὲ ποιήματά ἐστι. Διὸ καὶ ὁ μὲν Υἱὸς ἴδιον τῆς οὐσίας γέννημα, τὰ δὲ βουλήματος δημιουργήματα. « Hæc cum ipsa synodus animadverteret, ac ˝ perspectum haberet ejusdem vocabuli diversas esse significationes; ne quidam suspicarentur Filium Dei ex Deo dici perinde auque creaturas, clarius scripsere, Filium ex substantia Dei esse: hinc nanque vere germanum Patris esse Filium indicatur. Ex eo autem quod simpliciter dicitur, ‹ ex Deo, › vOJuntas oreatoris in creando significatur. Sed, aiunt, hæc scripta non sunt, vocesque illas, quod in Seripluris non habeantur, rejicimus. Sed hanc illi cavillationem impudentissime proferunt. Si enim verba non scripta putant rejicienda, quare Ario non obsistunt, qui tot sententiolarum quæ in Scripturis non habentur colluviem excogitavit: quales sunt, Ex non exstantibus; et, Non erat Filius antequam gigneretur; et, Erat tempus quo Non erat; et, Mutabilis est; et, Ineffabilis et invisibilis est Pater Filio; et, Filius non novit suam substantiam, et quaslibet alias cjus sententias, quas in ridicula et impia Thalia sua evomuit; imo potius eas illi propugnant, quæ causa illis est ut cum Patribus etiam suis decertent. Aut cur, cum in Enceniis, ut vocant, verbis ex Scriptura non desumptis usi Açacius et Eusebius, dixerint primogenitum creaturæ esse sine dissimilitudine imaginem substantiæ, potentie, consilii et gloriz, adversus Patres jam obmurmurant, quod verborum quæ in Scriptura non exstant mentionem fecerint, et substantiæ vocem usurparint? Par fuit enim eos aut contra se ipsos obmurmurare, aut nihil Patres criminari. Si igitur quidam alii ex synodi verbis occasionem arriperent, suspicio esset eos vel ignorantia vel religione id facere; neque vero hic sermo babetur de Georgio Cappadoce, qui Alexandria exactus est, viro qui nec ex præterita vitæ ratione commendatur, nec ullo modo Christianus est: sed propter opportunitatem, Christiani nomen simulate 11 Cor. vas, lia • ibisl. G Ταῦτα καὶ ἡ σύνοδος συνορῶσα, καὶ εἰδοῖς τὴν ἐκ τῆς ὁμωνυμίας διαφορίαν, ὑπὲρ τοῦ μή τινὰς ὑπονοεῖν κατὰ τὴν κτίσιν οὕτω λέγεσθαι καὶ τὸν Υἱὸν ἐκ τοῦ Θεοῦ, λευκότερον ἔγραψαν ἐκ τῆς οὐσίας τὸν Υἱόν. Ἐκ μὲν γὰρ τούτου τὸ γνήσιον ἀλη θῶς Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα γνωρίζεται· ἐκ δὲ τοῦ λέγεσθαι ἁπλῶς ἐκ τοῦ Θεοῦ,» τὸ βούλημα της δημιουρ γίας τοῦ κτίζοντος σημαίνεται. ᾿Αλλ' οὐ γέγραπτα ταῦτα, φασὶν, καὶ ὡς ἀγράφους τὰς φωνὰς ἐπιθ λομεν. ᾿Αλλὰ καὶ τοῦτο πάλιν πρόφασίς ἐστιν εἰ τοῖς ἀναίσχυντος. Εἰ γὰρ ἐκβλητέα νομίζουσι τὰ γεγραμμένα, διὰ τί τῶν περὶ Αρειον ἐξ ἀγράφ ἐπινοησάντων τοσοῦτον ῥηματίων συρφετόν, τὰς οὐκ ὄντων, καὶ τὸν Οὐκ ἦν ὁ Υἱὸς πρὶν γενν καὶ, Ην ποτε, ὅτε οὐκ ἦν· καὶ, Τρεπτός ἐστι· Αῤῥητος καὶ ἀόρατος ὁ Πατήρ τῷ Υἱῷ· καὶ, Ὁ της οὐκ οἶδεν οὐδὲ τὴν ἑαυτοῦ οὐσίαν· καὶ ὅσα ἐν τῇ γελο!ῳ καὶ ἀσεβεῖ Θαλίᾳ ἑαυτοῦ φρονῶν ἐξήμιση 'Αρειος οὐκ ἀντειρήκασιν, ἀλλὰ καὶ μᾶλλον ὑπὲρ αὐτῶν ἀγωνίζονται, καὶ διὰ ταῦτα πρὸς τοὺς Πατέ ρας ἑαυτῶν διαμάχονται. "Η πῶς ἐν τοῖς λεγομένης Εγκαινίοις, ἀγράφοι; χρησάμενοι λέξεσιν οἱ περὶ 'Ακάκιον καὶ Εὐσέβιον, καὶ εἰπόντες οὐσίας τα με δυνάμεως, καὶ βουλῆς, καὶ δόξης ἀπαράλλακτον εἰς κόνα τὸν πρωτότοκον τῆς κτίσεως, γογγύζουσι κατ τῶν Πατέρων, ὡς ἀγράφων αὐτῶν μνημονευσάντα λέξεων, καὶ οὐσίας μνημονευσάντων; Εδει γὰρ εἰς τοὺς ἢ καθ' ἑαυτῶν γογγύζειν, ἢ μηδὲν τοὺς Πατέλ ρας αἰτιᾶσθαι. Εἰ μὲν οὖν ἄλλοι τινὲς ἐπροφασίζοντο τά; συνόδου λέξεις, ἡδύναντο πως ἢ ἀγνοίας ἢ εὐλο βείας ὑπόνοιαν ἔχειν· καὶ περὶ μὲν Γεωργίου τ Καππάδοχος τοῦ ἐκβληθέντος ἀπὸ τῆς ᾿Αλεξαν δρείας λόγος οὐδεὶς· ἀνθρώπου μήτε ἐκ προάγοντα βίου τὴν μαρτυρίαν ἔχοντος, μήτε ὅλως Χριστιαν τυγχάνοντος, ἀλλὰ μόνον ὑποκριναμένου διὰ τὸν χρό

θοῦντα· Ακάκιος δὲ καὶ Εὐδόξιος, καὶ Πατρόφιλος, ταῦτα λέγοντες, πῶς οὐκ ἄξιοι πάσης εἰσὶ καταγνώσεως; Γράφοντες γὰρ ἄγραφα καὶ αὐτοὶ, καὶ ἀποδεξάμενοι πολλάκις ὡς καλὸν τὸ τῆς οὐσίας ὄνομα, μάλιστα καὶ διὰ τὴν ἐπιστολὴν Εὐσεβίου, αἰτιῶνται νῦν τοὺς πρὸ αὐτῶν, ὡς τοιαύταις χρησαμένους λέξεσιν. ᾿Αλλὰ καὶ εἰπόντες αὐτοὶ Θεὸν ἐκ Θεοῦ, καὶ λίγον ζῶντα, τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς ἀπαράλλα- ΤΙΤ. ΧΙ. μόν τὸ ὄνομα, καὶ πορισμὸν ἡγησαμένου την sumpsit, et pietatem quaestus loco habuit. Quaproεὐσέβειαν· διὸ οὐδὲ μέμψαιτο ἄν τις αὐτὸν εἰκότως, pter nemo eum jure arguerit, quod circa fidem laπταίοντα περὶ τὴν πίστιν, ἄνθρωπον μήτε εἰδότα περὶ batur, hominem, qui neque novit quae dicit, nec de ὧν λέγει, μήτε περὶ ὧν διαβεβαιοῦται, ἀλλὰ πᾶσι, quibus affirmat, sed omnes, uti scriptum est ', κατὰ τὸ γεγραμμένον, ὡς κέπρον ἐπακολου- veluti larus insequitur. Cum autem Acacius, Eudoxius et Patrophilus hæc dicant, quomodo non omni damnatione digni sunt? Nam, cum ipsi quoque ea scripserint quæ in Scripturis non habentur, et sepu substantiæ nomen ut sanum, naxime propter Eusebii epistolam, receperint, majores suos nunc criminantur, quod hujusmodi sint usi verbis. Imo cum ipsi quoque dixerint Filium esse Deum ex Den, ac Verbum vivens, substantiæ Patris imaginem per omnia similem, jam Nicanos Patres criminantur, quod dixerint, ex substantia, ac consubstantialem esse genitori genitum. Quid mirum autem si cum majoribus, et cum patribus suis pugnant, ubi ipsi secum concertant in seque ipsos impingunt? Cum enim Antiochie in Encæniis, ut vocant, declarasgent Filium esse substantiæ Patris sine ulla dissimilitudine imaginem, jurassentque se ita sentire, ac eos qui aliter sentirent anathemale damnassent, imo in Isauria scripsissent: Non refugimus authenticam fidem in Encæniis Antiochiæ editam (illic autem substantiæ nomen scriptum est), veluti corum immemores, paulo post in ipsa Isauria iis adversantia conscripsere, scilicet, ὁμοούσιον et ὁμοιοούσιον, hoc est, consubstantiale et substantia simile, utpote a Scripturis aliena, rejicimus, et su!stanti nomen de medio tollimus, quippe cum in Scripturis non reperiatur εἰκόνα τὸν Υἱόν, κατηγοροῦσι τῶν ἐν Νικαίᾳ επόντων, ἐκ τῆς οὐσίας, καὶ ὁμοούσιον τὸν γεν νηθέντα τῷ γεγεννηκότι. Τί δὲ θαυμαστὸν εἰ τοῖς πρὸ αὐτῶν καὶ τοῖς ἰδίοις πατράσι διαμάχονται, όπου γε καὶ αὐτοὶ ἑαυτοῖς ἐναντιούμενοι, τοῖς ἑαυτῶν προσκόπτουσιν; Ἐκθέμενοι γὰρ ἐν τοῖς λεγομένοις Εγκαι νέοις ἐν Ἀντιοχείᾳ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς ἀπαράλλακτον εἰκόνα εἶναι τὸν Υἱόν, ὁμόσαντές τε οὕτω ' φρονεῖν, καὶ ἀναθεματίσαντες τοὺς ἄλλως φρονοῦντας, . Αλλὰ γὰρ καὶ ἐν τῇ Ἰσαυρίᾳ γράψαντες· Οὐ φεύγομεν τὴν ἐκτεθεῖσαν αὐθεντικὴν πίστιν ἐν τοῖς Ἐγκαι νίας τοῖς κατὰ ᾿Αντιόχειαν (ἐν αὐτοῖς δὲ ἐγράφη τὸ τῆς οὐσίας ὄνομα), ὥσπερ ἐπιλαθόμενοι τούτων, μετ' ὀλίγον ἐν τῇ αὐτῇ Ἰσαυρίᾳ τἀναντία ἔγραψαν, λέγοντες· Τὸ ὁμοούσιον καὶ τὸ ὁμοιοούσιον ἐκβάλε λομεν, ὡς ἀλλότριον τῶν Γραφῶν· καὶ τὸ τῆς οὐσίας όνομα περιαιρούμεν, ὡς μὴ κείμενον ἐν ταῖς Γραφαι Τίς οὖν ἔτι τοὺς τοιούτους Χριστιανοὺς ἡγήσεται; Η ποία πίστις παρὰ τούτοις, παρ' οἷς οὐ λόγος, οὐ γράμμα βέβαιον, ἀλλὰ πάντα κατὰ καιρὸν αλλάσσεται καὶ μεταβάλλεται; El yàp, à 'Axáκαε καὶ Εὐδόξιε, οὐ φεύγετε τὴν ἐκτεθεῖσαν ἐν τοῖς Εγκαινίοις πίστιν, ἐν αὐτῇ δὲ γέγραπται, Οὐσία; ἀπαράλλακτος εἰκὼν ὁ Υἱός· πῶς ἐν τῇ Ἰσαυρίᾳ γράφετε, Εκβάλλομεν τὸ ὁμοούσιον; Εἰ γὰρ οὐχ ἔστι κατ' ουσίαν ὅμοιος ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ, πῶς ἀπαρἄλλακτος τῆς οὐσίας εἰκὼν ἐστιν: Εἰ δὲ μετέγνωτε, γράψαντες τὸ, τῆς οὐσίας ἀπαράλλακτος εἰκών· πῶς ἀναθεματίζετε τοὺς ἀνόμοιον εἶναι λέγοντας τὸν Υἱόν; Εἰ γὰρ οὐχ ὅμοιος κατ' ουσίαν, πάντως ἀντ ὁμοιός ἐστι. Τὸ δὲ ἀνόμοιον οὐκ ἂν εἴη εἰκών. Εἰ δὲ οὕτω καθ' ὑμᾶς ἐστιν, οὐκ ἄρα ὁ τὸν Υἱὸν ἑωρακώς " ἑώρακε τὸν Πατέρα, πλείστης ὅσης ούσης διαφορᾶς· μᾶλλον δὲ τὸ ὅλον ὄντος τούτου πρὸς ἐκεῖνον ἀν ομοίου. Τὸ δὲ ἀνόμοιον οὐχ οἷόν τε ὅμοιον λέγεσθαι. Ποία τοίνυν μηχανῇ τὸ ἀνόμοιον ὅμοιον λέγετε, καὶ τὸ ὅμοιον ανόμοιον φρονεῖτε, καὶ ὑποκρίνεσθε λέγοντες εἰκόνα εἶναι τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν; Εἰ γὰρ οὐκ ἔστι κατ' οὐσίαν ὅμοιος ὁ Υἱὸς τοῦ Πατρὸς, λείπει τι τῇ εἰκόνι, καὶ οὐκ ἔστι πλήρης εἰκών, οὐδὲ τέλειον ἀπαύ γασμα. Πῶς οὖν ἀναγινώσκετε τό, «Ἐν αὐτῷ κατ οκεῖ πᾶν τὸ πλήρωμα τῆς θεότητος σωματικῶς· ο καὶ, ο Ἐκ τοῦ πληρώματος αὐτοῦ ἡμεῖς πάντες ἐλάβο- • Prov. vII, 22. Quis igitur viros hujusmodi ulterius Christianos existimabit? Aut quæ fides, apud quos nee verba, nec scripta firma sunt, sed omnia pro temporis ratione mutantur ct invertuntur? Si enim, o Acaci et Eudoxi, non refugitis expositam in Eucanis fidem, in eaque scriptum est, Filium esse substantiæ Patris sine discrepantia imaginem, cur in Isauria scribitis, rejicimus ὁμοούσιον? Si namque Filius secundum substantiam Patri similis non est, qui substantiæ inago erit sine discrepantia? Quod si vos pen:tuit scripsisse, eum esse sine discrepantia substantiæ imaginem, cur anathemate damnatis eos qui dicunt Filium esse Patri dissimilem? Si enim similis non est secundum substantiam, plane dissimilis est. Quod autem dissimile est, nunquam imago fuerit. Sin, uti vos dicitis, ita se res habet, verum ergo non est qui vidit Filium, Patrem vidisse, cum multa inter utrumque sit discrepantia, imo potius hic sit illi omnino dissimilis. Quod autem dissimile est, simile nunquam dicatur. Quo pacto igitur dissimile dicitis simile, et simile dissimile existimatis, ac simulatione usi dicitis, Fil'um esse Patris imaginem? Si enim Filius non est secundum substantiam Patris similis, aliquid sanc imagini deficit, neque est plena imago, non perfectus splendor. Cur itaque hoc legitis: «In ipso in-

habitat omnis plenitudo divinitatis corporali- μεν;» Πῶς τὸν Ἀρειανὸν Αέτιον ὡς αἱρετικών έχε ter ',, et, ‹ex plenitudine ejus nos omnes accepimus? Cur Arianum Aetium ut hæreticum ejicitis, licet ea ipsa quæ ille loquamini? Tibi enim, Acaci, amicus est, Eudoxioque hujus magister impictatis fuit, in cujus gratiam eum Leontius episcopus diaconum ordinavit; ut, quasi ovis vestimento diaconatus nomine usus, blasphemiæ verba libere posset evomere. Quid igitur vobis suasit, ut vobis ipsis adversemini, tantumque dedecoris referatis? Certe nibil radioni consentaneum vobis dicendum suppedit: hocque solum intelligendum relinquitur, vos nulla pon simulatione, nullo non commento uti propter Constantii patrocinium, lucrumque quod binc vobis· evenit. Atque in promptu vobis est Patres incusare; temnereque objicitis, non haberi es verba in Scri pturis sacris et ut scriptum est, ‹ crura divaricastis omni transeunti *; › ita ut toties sententiam commutetis, quoties velint ii qui vos mercede et præmio conducunt. Quanquam nihil interest, si quis non scriptas voces proferat, dum piam servet sententiam.. Hæreticus autem vir, licet verbis e Scriptura depromptis utatur, nihilo tamen minus, suspectus ac mente corruptus cum sit, a Spiritu sancto audiet; ‹ Quare tu enarras justitias meas, et assumis testamentum meum per os tuum *?» Quare diabolo licet ex Scripturis loquenti os a Salvatore obturatum est. Beatus autem Paulus, quamvis es profanis loquatur: e Cretenses semper mendacus ";» et: e lpsius enim genus sumus et: • Corrumpunt mores bonos colloquia prava ';, attamen sanctus cum sit, piam retinet sententiam: ct cuan Christi mentem habeat, gentibus magister est fidei et veritatis, et cum pietate semper loquitur. Ecquidnam fide dignum inest Arianicis voculis, quibus eruea et locusta Salvatori anteponitur, ipsique hæc convicia dicuntur: Aliquando non eras, et creatus es, alienusque es a Deo secundum sub- ■antiam: nullamque demum nou proferunt blasphemiam? Propalam certo faciunt, se nulla alla de causa cum magna synodo pugnare, quam quod Arianam damnaverit hæresim. Ea etiam illis causa est con· substantialls vocem criminandi de qua ipsi prave sentiunt. Si namque recte crederent, Patrem vere Patrem counterentur: Filium vero genuinum Filium, et natura verum crederent Verbum, et Sapieu- ´tiam Patris. Quod autem dicitur ex Deo Filium esse, il non ut de creaturis dicitur, ita de illo afr. marent; sed illum substantiæ Pstris propriam esse prelem intelligerent, quemadmodum splendor a luce ortum habet, nequaquam singuli eorum Patres ineusassent, ac potius fidenter dixissent bene synodum scripsisse, et eam esse rectam de Domino nostro Jesu Christo fidem. βάλλετε, καίτοι τὰ αὐτὰ ἐκείνῳ λέγοντες; Καὶ γὰρ σοῦ μὲν, ὦ 'Ακάκιε, ἑταῖρός ἐστιν, Ευδοξίου δὲ διδάσκαλος εἰς τὴν τοιαύτην ἀσέβειαν γέγονεν, ἧς ἕνεκα καὶ Λεόντιος αὐτὸν ὁ ἐπίσκοπος διάκονον κατα έστησεν· ἵνα, ὡς ἐνδύματι προβάτου τῷ ὀνόματι τῆς διακονίας χρώμενος, ἐπ' ἀδείας ἐξεμεῖν δύνηται τὰ τῆς βλασφημίας βήματα. Τί οὖν ὑμᾶς ἄρα τοιοῦτον ἔπεισεν, ὥστε καὶ ἑαυτοῖς εἰς τὸ ἐναντίον περιπεσεῖν, καὶ τοσαύτην αι σχύνην ἀπενέγκασθαι; ἀλλ᾽ οὐδὲν εὔλογον ἂν εἴπατε· τοῦτο δὲ μόνον περιλείπεται νοεῖν, ὅτι πάντα νῦν υποκρίνεσθε, καὶ πάντα προσποιούμενοι πλάττετε διὰ τὴν παρὰ Κωνσταντίου προστασίαν, καὶ τὸ παρὰ τοῦ τοιούτου κέρδος. Καὶ κατηγορεῖτε μὲν εὐν χερῶς τῶν Πατέρων, προφασίζεσθε δὲ ἁπλῶς τὰς λέν ξεις, ὡς ἀγράφους· καὶ κατὰ τὸ γεγραμμένον, κα ετείνατε τὰ σκέλη παντὶ παρόδῳ· η ώστε τοσαυτάκις ὑμᾶς μεταβάλλεσθαι, οσάκις ἂν ὑμᾶς οἱ μισθούμενο καὶ χορηγοῦντες ὑμῖν βούλονται. Καίτοι κάν ἀγράφους τις λαλῇ λέξεις, οὐδὲν διαφέρει, πως εὐσεις τὴν διάνοιαν ἔχει. Ο δὲ αἱρετικὸς ἀνὴρ, κἂν τὰς ἐπὶ τῶν Γραφῶν χρήσηται λέξεις, οὐδὲν ἧττον ύποπτης ὤν, καὶ τὸν νοῦν διεφθαρμένος, ἀκούσεται παρὰ τ Πνεύματος· ο Ἵνα τί σὺ διηγῇ τὰ δικαιώμα μου, καὶ ἀναλαμβάνεις την διαθήκην μου διά στόμα τός σου;» Οὕτως ὁ μὲν διάβολος, καίτοι λαλῶν ἀπὸ τῶν Γραφών, πεφίμωνται παρὰ τοῦ Σωτῆρος· ὁ δὲ μακάριος Παῦλος, κἂν ἐκ τῶν ἔξωθεν λαλή - Κρήτ τες ἀεὶ ψεῦσται·, καὶ, ο Τοῦ γὰρ καὶ γένος ἐσμέν· ο καὶ, ο Φθείρουσιν ἤθη χρηστὰ ὁμιλίας και και· ο ἀλλ' ὅμως, ἅγιος ὤν, ἔχει τὴν διάνοιαν εὐσεβή καὶ τοῦ Χριστοῦ νοῦν ἔχων, διδάσκαλός ἐστιν ἐθνών ἐν πίστει καὶ ἀληθείᾳ· καὶ ὁ λαλεί, μετ' εὐσεβείας φθέγγεται. Ποία τοίνυν ἐν τοῖς 'Αρειανούς возра τίοις κἂν πιθανότης ἐστὶν, ἐν οἷς προτιμάται του Σωτῆρος ἡ κάμπη καὶ ἡ ἀκρὶς, καὶ λοιδορείται παρ' αὐτῶν· Οὐκ ἧς ποτε, καὶ ἐκτίσθης, ξένος τε κατ' οὐσίαν τοῦ Θεοῦ τυγχάνεις· καὶ ὅλως οὐδὲν δυσφη μίας ἐν αὐτοῖς παραλέλειπται. Φανερούς οὖν ἑαυτοὺς πᾶσι καθιστῶσιν, ὅτι δι' οὐδὲν ἔτερον μάχονται πρὸς τὴν σύνοδον ἐκείνην τὴν μεγάλην, ἢ ὅτι τὴν ᾿Αρεια νὴν αἵρεσιν κατέκρινε. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ τὴν τοῦ ὁμοουσίου λέξιν διαβάλλουσι, κακῶς αὐτοὶ φρονοῦνα τε; καὶ περὶ αὐτῆς. Εἰ γὰρ ἐπίστευον ὀρθῶς, καὶ τὸν μὲν Πατέρα Πατέρα ἀληθῶς ὡμολόγουν, τὸν δὲ Υἱὸν γνήσιον Υἱὸν καὶ φύσει ἀληθινὸν Λόγον, καὶ Σοφίαν ἐπίστευον εἶναι τοῦ Πατρός· τό τε ἐκ τοῦ Θεοῦ λέγειν τὸν Υἱόν, εἰ μὴ, ὥσπερ λέγεται περὶ τῶν κτι σμάτων, οὕτως ἔλεγον καὶ περὶ αὐτοῦ, ἀλλὰ τῆς οὐ σίας τοῦ Πατρὸς ἴδιον αὐτὸν ἐνόουν εἶναι γέννημα, ὡς ἔστι τὸ ἀπαύγασμα ἐκ τοῦ φωτός· οὐκ ἂν ἕκαστος αὐτῶν κατηγόρει τῶν Πατέρων· ἀλλ᾽ ἐθάρβουν, ότι καλῶς ἔγραψεν ἡ σύνοδος· καὶ οὕτως ἐστὶν ἡ ὀρθὴ περὶ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ πίστις. * Coloss. 11. 9. * Joan. 1, 16. • Ezech. xνι, 23. * | Cor. xv, 33. • Psal. xLis, 16. • Til. 1, 12. • Act. svus, 34.

Αλλ' ἀσαφής, φασὶν, ἐστὶν ἡμῖν τῶν τοιούτων λέξεων ἡ διάνοια. Καὶ τοῦτο γὰρ προεφασί αυτο, λέγοντες, ὅτι, μὴ δυνάμενοι καταλαβεῖν τὴν ρμηνείαν αὐτῶν, ἐκβάλλομεν ταύτας τὰς λέξεις. Τοῦτο δὲ εἰ ἀληθῶς ἔλεγον, οὐκ ἔδει λέγειν αὐτοὺς, Ἐκβάλλομεν ταύτας· ἀλλ᾽ ἠξίουν μαθεῖν παρὰ τῶν ἐπισταμένων, ἐπεὶ ὀφείλουσί γε, καὶ ἅπερ ἂν ἐν ταῖς θείαις Γραφαῖς μὴ νοήσωσιν ἐκβάλλειν, καὶ κατ ηγορείν τοὺς γράψαντας αὐτά. ᾿Αλλὰ τοῦτο ΤΙΤ. ΧΙ Sed, aiunt, obscura nobis est horum verbrum sententia. Ea enim fuit futilis hominum excusatio: cum non possimus verborum interpretationem assequi, illa rejicimus. At si sincero loquerentur animo, non dictum oportuit, illa rejicimus; sed sciscitaturi erant ut a peritis ediscerent: alioqui rejiciant quidquid in Scripturis divinis non intelligunt, eosque qui illa scripsere criminentur. Sed hæreticorum potius quam nostrum Christianorum fuerit audacia ejusmodi. Quæ enim in sacris eloquiis non intelligimus, non ideo rejicimus, sed ab iis quærimus, ab iis ediscere postulamus, quibus Dominus revelavit. Verum, quia eam verborum obscuritatem prætexunt, fateantur ergo quæ statim inferuntur, et anathemate damnent eos qui sentiunt, ex non exstantibus esse Filium, et non fuisse antequam gigneretur, et creaturam opificiumque esse Dei Verbum: natura mutabile esse, et ex alia substantia; demumque Arianam damnent hæresim quæ hujusmodi impietatem excogitavit. Ne dicant deinceps, Ea verba rejicimus; sed, Nondun illa intelligimus; ut sic verisimilem ea recusandi causam afferant. Probe scio autem ac exploratum habeo, quod ipsi quoque non ignorant, eos si iste confiteantur et Arianam hæresin anathemate damnent, synodi verba non negaturos. Idcirco enim Patres cum dixissent ex substantia Patris genitum Filium esse Patri consubstantialem, statim intulerunt: Eos autem qui prædicta illa Arianæ hæreseos verba dicunt, auathemate damnamus; ut ostenμᾶλλον αἱρετικῶν, καὶ οὐχ ἡμῶν τῶν Χριστιανῶν τὸ τόλμημα. "Α γὰρ ἀγνοοῦμεν ἐν τοῖς λογίοις, οὐκ ἐκε βάλλομεν, ἀλλὰ ζητοῦμεν οὓς ἀπεκάλυψεν ὁ Κύ ρος; καὶ παρ' αὐτῶν μανθάνειν ἀξιοῦμεν. Ἐπειδὴ δὲ καὶ οὕτω προφασίζονται τὴν ἀσάφειαν τῶν τοιούτων λέξεων, ὁμολογείτωσαν γοῦν τὰ εὐθὺς ἐπιφερόμενα, καὶ ἀναθεματιζέτωσαν τους φρονοῦντας, ἐξ οὐκ ὄντων εἶναι τὸν Υἱὸν, καὶ Οὐκ ἦν πριν γεννηθῇ, καὶ ὅτι κτίσμα καὶ ποίημά ἐστιν ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος· καὶ, Τρεπτός ἐστι τῇ φύσει· καὶ, Ἐξ ἑτέρας υπου στάσεως· καὶ ὅλως ἀναθεματιζέτωσαν τὴν 'Αρειανὴν Σίρεσιν, τὴν ἐφευροῦσαν τὴν τοιαύτην ἀσέβειαν. Καὶ λοιπὸν μὴ λεγέτωσαν, Εκβάλλομεν τὰς λέξεις, " ἀλλ' ὅτι οὔπω νοοῦμεν αὐτάς· ἵνα οὕτω πιθανήν τινα πρόφασιν ἔχωσι τοῦ παραιτεῖσθαι ταύτας. Εὖ δὲ οἶδα καὶ πέπεισμαι, καὶ αὐτοὶ δὲ τοῦτο γινώσκουσιν, ὅτι ταῦτα ἐὰν ὁμολογήσωσι, καὶ ἀναθεματίσωσι τὴν Αρειανὴν αἵρεσιν, οὐκ ἀρνήσονται κἀκείνας τὰς τῆς συνόδου λέξεις. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ οἱ Πατέρες, είρη· τότες ἐκ τῆς οὐσίας γεννητὸν τὸν Υἱὸν ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ, εὐθὺς ἐπήγαγον· τοὺς δὲ λέγοντας τὰ προει ρημένα, ἅπερ ἐστὶ τῆς ᾿Αρειανῆς αἱρέσεως, ἀναθεματίζομεν. · Ἐκ τῆς αὐτῆς, Πρὸς δὲ τοὺς ἀποδεχομένους τὰ μὲν ἄλλα πάντα τῶν ἐν Νικαίας γραφέντων, περὶ δὲ μόνον τὸ ὁμοούσιον ἀμφιβάλλοντας, χρὴ μὴ ὡς πρὸς ἐχθροὺς διακείσθαι· καὶ γὰρ καὶ ἡμεῖς οὐχ ὡς πρὸς 'Αρειομανίτας, οὐδ᾽ ὡς μαχομένους πρὸς τοὺς Πατέρας ενιστάμεθα, ἀλλ' ὡς ἀδελφοὶ πρὸς ἀδελφοὺς διαλεγόμεθα, τὴν αὐτὴν μὲν ἡμῖν διάνοιαν ἔχοντας, περὶ δὲ τὸ ὄνομα μόνον διστά ζοντας. Καὶ γὰρ ὁμολογοῦντες ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πα τρὸς εἶναι, καὶ μὴ ἐξ ἑτέρας ὑποστάσεως τὸν Υἱόν, χτίσμα τε μὴ εἶναι, μηδὲ ποίημα αὐτὸν, ἀλλὰ γνή στον καὶ φύσει γέννημα ἀϊδίως τε αὐτὸν συνεῖναι τῷ Πατρὶ Λόγον ὄντα καὶ Σοφίαν, οὐ μακράν εἰσιν ἀποδέξασθαι καὶ τὴν τοῦ ὁμοουσίου λέξιν. Τοιοῦ τος δέ ἐστι Βασίλειος ὁ ἀπὸ ᾿Αγκύρας, γράψας περί πίστεως. Τὸ μὲν γὰρ ὅμοιον μόνον λέγειν κατ' ουσίαν οὐ πάντως σημαίνει καὶ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας, ἐξ οὗ μᾶλλον, ὡς καὶ αὐτοὶ ειρήκασι, σημαίνεται το γνήσιον τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα. Καὶ γὰρ κασσίτερος ὁμοιός ἐστι μόνον τῷ ἀργύρῳ, καὶ λύκος τῷ κυνί, καὶ χαλκὸς χρυσίζων τῷ ἀληθινῷ χρυσῷ, οὔτε δὲ κασσίτερος ἐκ τοῦ ἀργύρου τυγχάνει, ούτε λύκος ὡς υἱὸς τοῦ κυνός ἂν νομισθείη. Ἐπειδὴ δὲ καὶ ἐκ τῆς οὐσίας καὶ ὁμοιούσιον αὐτὸν εἰρήκασι, τί ἕτερον σημαίνουσιν ἐκ τούτων ἢ τὸ ὁμοούσιον; Καὶ γὰρ ὥσπερ ὁ λέγων μόνον ὁμοιοούσιον οὐ πάντως καὶ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας γνωρίζει, οὕτως ὁ λέγων ὁμοούσιον ἀμφοτέρων, του τε ὁμοιοουσίου καὶ τοῦ ἐκ τῆς οὐ Ex eadem. Viros-autem qui alia quidem omnja Nicææ scripla recipiunt, de solo autem consubstantialis vocabulo ambigunt, non ut inimicos spectari par est. Neque enim velut Ariomanitas, aut Patrum adversarios, homines aggredimur; sed disputamus veluti fratres cum fratribus, qui eadem qua nos sunt ser tentia, solo nomine in controversiam adducto. Cum enim confiteantur ex substantia Patris et non ex alia substantia esse Filium, nec creaturam vel opificium illum esse: sed genuinam naturalemque prolem, et ab æterno una cum Patre Verbum et Sapientiam exsistere, non longe absunt a recipienda consubstantialis voce. Talis est Basilius Ancyræ qui de fde scripsit. Nam, si similis tantum dicatur secundum substantiam, id non idem prorsus signißcat atque illud: ex substantia; quc verbo magis, ut ipsi dixere, Patris germɔnum Filium ipsum esse significatur. Nam stannum est argento simile, canis lupo, aurichalcum vero auro, nec tamen stannum ex argento est, nec lupus canis filius haberi potest. Quandoquidem autem et ex substantia, et substantiæ similem eum esse dixerunt, quid aliud his significant quam euin esse consubstantialem? Etenim, sicut qui dicit tantum, substantiæ similem, non prorsus indicat eum ex substantia esse; sic qui dicit, consubstantialem, utriusque dicti scutentiam complectitur, et, substantiæ similis, et, ex

mani substantia. Iterumque illos aggressi qui dicunt Vernum esse creaturam, et negant geuitum esse Filiam, ex humanis exemplis filii ac patris sua adversum illos argumenta mutuati sunt, hac tamen exceptione, quod Deus non sit ut homo, neque hupartus similis sit Filii generatio, sed talis sit qualis Deo convenit, et a nobis intelligi debet. Nam et Patrem fontem sapientiæ dixere atque vit:e, Filium vero splendorem æternæ lucis, ipsumque esse fontis partum, qui ait: «Ego sum vita ', et, ‹ Ego Sapientia habito in consilio. Porro lucis splendorem, foutis partum, Patris Filium, quomodo apte nominaveris, nisi, consubstantialem? Ergone, cum hominum proles ejusdem sit substantiæ, cavere oportet, ne is qui Filius dicitur, consubstantialis et ipse nominetur, ut hominum proles: absit! nequaquam se ita res habet. Sed hoc facile solvitur; Filius quippe Verbum et Sapientis est Pairis, quibus Patris generationem impassibilem et indivisam esse significatur. Nam ne hominum quidem verbum pars eorum est, neque cum quadam passione ab illis procedit; nedum Dei Verbum, quod Filium esse suum Pater declaravit. Ne autem quispiam audiens duntaxat, Verbum, existimet ejusmodi illud esse quale est humanum, nempe sine substantia; sed quem audit, Filium, agnoscat esse Verbum vivens, et Sapientiamı substantia præditam. Deinde, quemadmodum ubi eum prolem dicimus, hoc non humano more intelligimus; el cum Patrem esse Deum agnoscimus, non corporalia deillo cogitamus: sed dum illa audimus exempla hujusmodique verba, ea tamen congruenti modo de Deo intelligimus, non enim Deus ut homo; sic cum consubstantialem audimus, oninem sensum transcendere debemus, et justa Proverbium ', spiritua liter intelligere quæ apponuntur nobis; ut cognoscamus, non voluntate, sed revera eum Filium ex Patre germanum esse, quasi ex fonte vitam, et ex luce splendorem. Alioqui cur illas voces, proles, filius, non corporaliter, consubstantiale autem quasi de corporibus, intelligimus: cum potissimum non de alio atque alio hec dicantur, sed de quo, proles, de eodem, consubstantiale, dictum sit? Parque est eamdem sententiam utriusque dicti circa Salvatorem retinere, neque vocem illam, proles, recte; illam autem, consubstantialis, aliter interpretari; consequens enim est vos, cum ea mente dicitis Filium Patris Verbum et Sapientiam esse, diversam de his habere sententiam, et alio moto Verbum, alio Sapientiam intelligere. At sicut absurdum illud est: namque Filius est Verbum et Sapientia Patris, unusque est ex Patre fetus, et ejus substantiæ proprius; ita una eademque significatin est prolis et consubstantialis: et qui censet Filium esse fetum, is recte sentit eum esse consubstan - sialemn. ' σίας σημαίνει τὴν διάνοιαν. Καὶ αὐτοὶ γοῦν ενιστάμενοι πάλιν πρὸς τοὺς κτίσμα λέγοντας είναι τὸν Λόγον, καὶ μὴ θέλοντας αὐτὴν γνήσιον Υἱὸν εἶναι, ἐξ ἀνθρωπίνων παραδειγμάτων υἱοῦ καὶ πατρὸς εἰλήφασι τὰς κατ' αὐτῶν ἀποδείξεις, ἐξαιρουμένου τούτου ὅτι μὴ ὡς ἄνθρωπος ἐστιν ὁ Θεὸς, μηδὲ ὡς ἀνθρωπίνη γονή, οὕτως ἐστὶν ἡ τοῦ Υἱοῦ γέννησις, ἀλλ' ὡς ἡ Θεῷ πρέπουσα, καὶ ἡμᾶς ἁρμόζουσα νοεῖν. Καὶ γὰρ καὶ πηγὴν εἰρήκασι τὸν Πατέρα τῆς σοφία; καὶ τῆς ζωῆς, τὸν δὲ Υἱὸν ἀπαύγασμα φωτὸς ἀπλίου, καὶ αὐτὸν εἶναι τὸ ἐκ τῆς πηγῆς γέννημα λέγοντα • Εγώ είμι ἡ ζωή, ο καὶ, «Εγώ ἡ Σοφία και εσκήνωσα βουλήν.» Τὸ δὲ ἐκ φωτός απαύγασμα, καὶ ἐκ πηγῆς γέννημα, καὶ ἐκ Πατρὸς Υἱόν, πῶς ἂν τις ἁρμοζόντως ὀνομάσειεν ἢ ὁμοούσιον; "Αρ' ούν μὴ, ἐπειδὴ τὰ ἐξ ἀνθρώπων γεννήματα ὁμοούσια ἐστιν, εὐλαβεῖσθαι δεῖ μὴ καὶ ὁ Υἱός, λεγόμενος όμο ούσιος, νομισθείη καὶ αὐτὸς ὡς ἀνθρώπινον γέννημα; μὴ γένοιτο! οὐκ ἔστιν οὕτως. Ἀλλὰ καὶ ταχείαν ἔχει τὴν λύσιν τοῦτο· Λόγος γάρ ἐστι καὶ Σοφία τοῦ Πιτρος ὁ Υἱός· ἐξ ὧν τὸ ἀπαθὲς καὶ τὸ ἀμέριστον τῆς ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννήσεως γνωρίζεται. Λόγος γὰρ οὐδὲ δ τῶν ἀνθρώπων μέρος ἐστὶν, οὐδὲ κατὰ πάθος ἐξ αὐτῶν προέρχεται, μήτι γε ὁ τοῦ Θεοῦ, δν γιν εἶναι ἑαυτοῦ ὁ Πατὴρ ἐδήλωσεν· ἵνα μὴ πάλιν τ ἀκούων μόνον, Λόγον, νομίσῃ τοιοῦτον εἶναι, ως ἐστιν ὁ τῶν ἀνθρώπων, ἀνυπόστατος· ἀλλ' ἀκούων, τοῦτον εἶναι ζῶντα λόγου, ὅτι Υιός ἐστι, γινώσκη καὶ ἐνούσιον Σοφίαν. Έπειτα, ὥσπερ τὸ γέννημα λέγοντες, οὐκ ἐν θρωπίνως νοοῦμεν, καὶ Πατέρα τὸν Θεὸν εἰδότες, σωματικήν τινα περὶ αὐτοῦ λαμβάνομεν ἔννοια)' ἀλλὰ τὰ μὲν παραδείγματα καὶ τὰς τοιαύτας λέξει ἀκούομεν, ἀρμοζόντως δὲ περὶ Θεοῦ νοοῦμεν· οὐ ὡς ἄνθρωπος ὁ Θεός· οὕτως ἄρα καὶ τὸ ὁμοούσαν ἀκούοντες, ὑπερβαίνειν ὀφείλομεν πᾶσαν αἴσθησιν, καὶ κατὰ τὴν Παροιμίαν, νοητῶς νοεῖν τὰ παρατιθέμενα ἡμῖν· ὥστε μέντοι γινώσκειν, ὅτι μή θελή σει, ἀλλὰ ἀληθῶς Υἱός ἐστιν ἐκ Πατρὸς γνήσιος, ὡς ἐκ πηγῆς ζωὴ, καὶ φωτὸς ἀπαύγασμα. Η διὰ τί τὸ μὲν, γέννημα, καὶ τὸ, Υἱός, οὐ σωματικῶς, τὸ δὲ ὁμο ούσιον, ὡς ἐπὶ σωμάτων διανοούμεθα, καὶ μάλιστα, ὅτι οὐ περὶ ἄλλου καὶ ἄλλου ἐστὶ τὰ λεγόμενα, ἀλλὰ περὶ οὗ τὸ γέννημα, περὶ τούτου καὶ τὸ ὁμοούσιον ἐλέχθη; Καὶ πρέπει τὴν αὐτὴν διάνοιαν ἀμφοτέρων τῶν λέξεων ἐπὶ τοῦ Σωτῆρος διασώζειν, καὶ μὴ τὸ μὲν γέννημα καλῶς ἐξηγεῖσθαι; τὸ δὲ ὁμοούσιον ἄλλως· ἐπεὶ ἀκόλουθόν ἐστιν, οὕτω διακειμένους ὑμᾶς καὶ λέγοντας λόγον καὶ Σοφίαν τοῦ Πατρὸς τὸν Υϊόν, διάφορον ἔχειν καὶ περὶ τούτων τὴν διάνοιαν, καὶ ἄλλως μὲν τὸν Λόγον νοεῖν, ἑτέρως δὲ τὴν Σο φίαν. Ἀλλ᾿ ὥσπερ ἄτοπον τοῦτο· Λόγος γὰρ καὶ Σε φία τοῦ Πατρός ἐστιν ὁ Υἱὸς, καὶ ἔν ἐστι τὸ ἐκ Πατοὺς γέννημα, καὶ ἴδιον τῆς οὐσίας αὐτοῦ· οὕτως εἰς ἐστιν ὁ νοῦς τοῦ γεννήματος καὶ τοῦ ὁμοουσίου· καὶ ὁ φρονῶν γέννημα τὸν Υἱὸν φρονεῖ τοῦτον ὀρθῶς καὶ ὁμοούσιον. 4 Jean. sis, 6. • Prov. viis, • Prov. xxHT,

PANOPLIA DOGMATICA. - TIT: XI. Αὐτάρκη μὲν οὖν ταῦτα δεῖξαι, τῶν ἀγαπητῶν τὴν διάνοιαν μὴ ἀλλοτρίαν, μηδὲ μακρὰν οὖσαν τοῦ ὁμοουσίου. Ἐπειδὴ δὲ, ὡς αὐτοί φασι (τὴν γὰρ ἐπιστολὴν οὐκ ἔσχον ἐγώ), οἱ τὸν Σαμοσατέα κατακρί ναντες ἐπίσκοποι γράφοντες εἰρήκασι μὴ εἶναι ὁμο ούσιον τὸν Υἱὸν τῷ Πατρὶ, καὶ λοιπὸν αὐτοὶ, διὰ τὴν πρὸς τοὺς εἰρηκότας εὐλάβειάν τε καὶ τιμὴν, οὕτω περὶ τὴν λέξιν διάκεινται· καλὸν μετ᾿ αὐτῶν μετ᾿ εὐλαβείας καὶ περὶ τούτου διασκέψασθαι. Συγ κρούειν μὲν γὰρ τούτους πρὸς ἐκείνους ἀπρεπές· Et satis quidem hæc sunt ad comprobandum dilectorum sententiam non alienam, neque longe esse a consubstantiali. Quoniam autem, ut ipsi dicuut (nam epistola penes me non fuit), qui Samnosatensem damnarunt episcopi scripto tradidere Filium Dei non esse Patri consubstantialem, ac demum ipsi, pietatis honorisque causa erga viros qui hæc dixerunt, sic pro ea voce sunt affecti, operæ pretium fuerit pie cum ipsis ea de re disserere. Non decet quippe illos cum his committere: omnes enim Patres sunt; neque sanctum esset definire hos probe, illos male locutos esse: omnes quippe in Christo obdormierunt. Disceptandum porro non est,neque numerus conferendus virorum qui coacti sunt, ne videantur trecenti illi pauciores obscurare, naque tempora les exauctorare putentur. Omnes enim, uti supra dictum est, Patres sunt; neque tamen trecenti illi aliquam novam scripsere sententiam; neque, sibi ipsis confisi, verbis non antea scriptis patrocinati sunt; sed exemplo Patrum incitati, eorum verba usurparunt. Diu namque ante illos septuaginta qui Samosatensem deposuerunt, duo Dionysii exstitere, quorum alter Romæ, alter Alexandriae episcopus erat. Cum autem quidam ad Romanum episcopum, Alexandrinum detulissent, quod Filium rem factam et Patri non consubstantialem affirmaret, synodus Romæ coacta rem indigne tulit; Romanus autem episcopus omnium sententiam rescripsit^ad gentilem suum. At ille sui purgandi causa librum edit hoc titulo, Elenchus et Apologia, et his verbis ad Romnanum scripsit episcopum; πάντες γάρ εἰσι Πατέρες· διακρίνειν δὲ πάλιν, ὡς οὗτοι μὲν καλῶς, ἐκεῖνοι δὲ τοὐναντίον εἰρήκασιν, οὐχ ὅσιον· οἱ πάντες γὰρ ἐκοιμήθησαν ἐν Χριστῷ. Οὐ χρὴ δὲ φιλονεικεῖν, οὐδὲ τῶν συνελθόντων τὸν ἀριθμὸν συμβάλλειν, ἵνα μὴ δοκῶσιν οἱ τριακόσιοι τοὺς ἐλάττονας ἐπικρύπτειν· οὐδ᾽ ἂν πάλιν τὸν χρό- metienda sunt, ne qui præcessere subsequenτὴν ἀναμετρεῖν, ἵνα μὴ δοκῶσιν οἱ προλαβόντες άφανίζειν τοὺς μετὰ ταῦτα γενομένους. Οἱ πάντες γὰρ, καθά προείρηται, Πατέρες εἰσί· καὶ ὅμως οὐδὲ οἱ τ νεώτερόν τι φρονήσαντες ἔγραψαν, οὐδὲ ἑαυτοῖς καταθαρσήσαντες, ἀγράφων προέστησαν λέξεων· ἀλλὰ ἐκ Πατέρων ὁρμώμενοι καὶ αὐτοὶ, τοῖς ἐκείνων ἐχρήσαντο βήμασι. Διονύσιοι γὰρ δύο γεγόνασιν ἔμπροσθεν πολὺ τῶν ἑβδομήκοντα τῶν καθελόντων τὸν Σαμοσατέα· τούτων ὁ μὲν τῆς Ῥώμης, ὁ δὲ τῆς Αλεξανδρείας ἦν ἐπίσκοπος. Αλλά τινων αἰτιασαμέ των παρὰ τῷ ἐπισκόπῳ Ρώμης τὸν τῆς ᾿Αλεξανδρείας Επίσκοπον, ὡς λέγοντα ποίημα, καὶ μὴ ὁμοούσιον τὸν Υἱὸν τῷ Πατρὶ, ἡ μὲν κατὰ Ῥώμην σύνοδος ἠγανάΣτήσαν· ὁ δὲ τῆς Ῥώμης ἐπίσκοπος τὴν πάντων γνώμην γράφει πρὸς τὸν ὁμώνυμον ἑαυτοῦ. Κἀκεῖνος λοιπόν, ἀπολογούμενος, τὸ μὲν βιβλίον ἐπιγράφει Ελέγχου καὶ Ἀπολογίας. Γράφει δὲ ταῦτα πρὸς ἐκεῖνον. • Καὶ δι' ἄλλης ἐπιστολῆς ἔγραψα, ἐν οἷς Ελεγξα καὶ ὁ προφέρουσιν ἔγκλημα κατ' ἐμοῦ, ψεῦ δος ὄν, ὡς οὐ λέγοντος τὸν Χριστὸν ὁμοούσιον εἶναι τῷ Θεῷ. Εἰ γὰρ καὶ τὸ ὄνομα τοῦτό φημι μὴ εὑρηκέ ναι, μηδ' ἀνεγνωκέναι που τῶν ἁγίων Γραφῶν, ἀλλά γε τὰ ἐπιχειρήματά μου τὰ ἑξῆς, ἃ σεσιωπήκασι, τῆς διανοίας ταύτης οὐκ ἀπᾴδει. Καὶ γὰρ άνθρω Γείαν γονὴν παρεθέμην, δῆλον ὡς οὖσαν ὁμογενῆ, φήσας πάντως τοὺς γονεῖς μόνον ἑτέρους εἶναι τῶν τέκνων, ὅτι μὴ αὐτοὶ εἶεν τὰ τέκνα· ἢ μήτε γηνεῖς ἀναγκαῖον ὑπάρχειν εἶναι, μήτε τέκνα. Καὶ τὴν μὲν ἐπιστολὴν, ὡς προείπον, διὰ τὰς περιστάσεις οὐκ ἔχω προκομίσαι· εἰ δ᾽ οὖν, αὐτά σοι τὰ τότε βήματα, μᾶλλον δὲ καὶ πάσης ἀνέπεμψα τὸ ἀντίγραφον· ὅπερ ἐὰν εὐπορήσω, ποιήσω. Οἶδα δὲ καὶ μέμνημαι πλείονα προσθεὶς τῶν συγγενῶν ὁμοιώμαTQ. Καὶ γὰρ καὶ φυτὸν εἶπον, ἀπὸ σπέρματος ἢ ἀπὸ μίξης ἀνελθόν, ἕτερον εἶναι τοῦ ὅθεν ἐβλάστησε, καὶ πάντως ἐκείνῳ καθέστηκεν όμοφυές· καὶ ποταμὲν ἀπὸ πηγῆς ῥέοντα, ἕτερον καὶ σχῆμα καὶ ὄνομα μετειληφέναι· μήτε γὰρ τὴν πηγὴν ποταμὸν, μήτε τὸν ποταμὸν πηγὴν λέγεσθαι, καὶ ἀμφότερα ὑπάρ γειν· καὶ τὴν μὲν πηγὴν οἱονεὶ Πατέρα εἶναι, τὸν δὲ ποταμὸν εἶναι τὸ ἐκ τῆς πηγῆς γεννώμενον. Είρηκεν ὁ ἐπίσκοπος. c Tu alia item epistola ea scripsi, quibus crimi-. nationem adversariorum repuli, mendacemque ostendi qua aiebant me Christum negare esse Deo consubstantialem. Tametsi enim fatcor me hoc vocabutum nusquam Scripturarum sacrarum vel invenisse vel legisse, attamen argumenta mea quæ subsequuntur, quæque isti tacuerunt, ab hac sententia non discrepant. Etenim humanam prolem in ex‹mplum attuli, quam patet ejusdem esse generis ac genitorem. Dixique revera in hoc solum parentes differre a fliis, quod ipsi non sint filii: alioqui necesse fore neque parentes exsistere, neque filios. Epistolam autem, ut ante dixi, ob præsentein terum conditionem penes me non habeo. Alioquin ipsa tibi quæ tunc scripsi verba, imo totius epistolae exemplar misissem, mittamque si quando mihi ejus copia fuerit. Scio autem atque memini me plurimas ex rebus inter se cognatis similitudines conglo!asse.. Elenim plantam, sive ex scmine, sive ex Talice succrescentem, aliam esse dixi ab co unde pullulavit, ' tametsi ejusdein prorsus est naturæ: fluviumque a fonte fluentem, aliam formam et nomen accipere: neque enim aut fontem fluvium, aut fluvium fontem dici, sed utrumque exsistere: ac fontem quidem quasi patrem esse, fluvium vero, aquam ex fonte manentem.» Hactenus episcopus ille. !

EUTRYMII ZIGABENI Si quis igitur eos qui Nicææ convenerunt arguit, quod praeter majorum decreta quædam protulerint, is jure septuaginta episcopos reprehendat, quod majorum suorum decreta non servariut. Prius quippe erant ambo Dionysii, atque ii qui tunc temporis Romæ convenerant episcopi. Sed neutros fas est culpare: omnes quippe res Christi curabant, omnes studia sua convertebant adversus hæreticos, et alii Samosatensem, alii Arianam damnarunt hæresin. Recte autem ac probe utrique scripsere, atque congruenter ad propositum argumentum. Etcuim quemadmodum beatus Apostolus ad Romanos uis verbis scripsit: Lex spiritualis est ';» et Lex sancta et mandatum sanctuin, et justum et honum ³;ɔ et paulo post, ‹ Nam quod impossibile erat legi in quo infirmabatur; ad Hebræos autem, ‹ Nullum perfecit lex + ad Galatas, In lege nemo justificabitur '; ad Timotheum autem, ‹ Bona est lex, si quis ea legitime utatur *; neque tamem quis sanctum virum criminatus fuerit quasi contraria et pugnantia scribat; sed potius admiratus fuerit, quod, ut singulis consentaneum erat, scriberet, ut Romani et alii ex littera ediscerent sese ad Spiritum convertere; Hebræi vero et Galatæ docerentur, non in legem, sed in Dominum qui legem delit, spem habere: ita quoque etsi amabarum synodorum Patres diverse de consubstantiali mentionem fecerint, nullatenus tamen ab illis dissidere debemus, sed illorum perscrutari sententiam, et tunc ambas inter se synodos consentire deprehendemus. Qui enim Samosatensem deposuere, dixere Christum non esse consubstantialem: neque enim Filius ita se habet respectu Patris qualiter ille cogitabat. Qui autem Arianam hæresin anathemate damnarunt, cam Pauli caliditatem animadvertissent, et cogitarent non ita de incorporeis, et maxime de Deo, consubstantialitatem accipiendam esse, agnoscentesque Verbum non creaturam, sed prolem ex substantia esse; item Patris substantiam, Filii principium, radicem et fontem esse, cum item sibi faverent Dionysii exempla, fontis scilicet vox, et consubstantialis defensio, et ante ista vox Salvatoris index unitatis, Ego et Pater unum sumus 7, › et, ‹ Qui vidit me vidit et Patrem *:› ea, inquam, de causa, jure et ipsi Filium consubstantialemn-dixerunt. Et sicut, ut supra dixi, nemo Apostolum culpaverit quod de lege Romanis hoc modo, Hebræis alio scripserit, sic nec præsentis temporis homines priscos illo criminati fuerint, si corum considerent interpretationem; neque prisci poster os reprehenderint si advertant qua sententia et quɔ usuita de Domino scripserunt. Etenim utraque synodus ex legitima causa hoc modo alia, alio alia locula est. Cum enim Samosatensis Filium sentiret nou esse ante Mariam, sed ab illa initium exsistendi accepisse, idcirco episcopi tunc congregati illum de- • Rom. vn, 14. • ibid. 12. ' Joan x, 30. • Joan. xiv, 9. • Rom. vult, 3. Εἴπερ οὖν μέμφεται τις τοῖς ἐν Νικαία συνελ θοῦσιν, ὡς εἰρηκόσι παρὰ τὰ δόξαντα τοῖς πρὸ αὐτῶν, ὁ αὐτὸς μέμψαιτ' ἂν εἰκότως καὶ τοῖς ἐδε μήκοντα, ὅτι μὴ τὰ τῶν πρὸ αὐτῶν ἐφύλαξαν πρὸ αὐτῶν δὲ ἦσαν οἱ Διονύσιοι, καὶ οἱ ἐν Ῥώμῃ τὸ της νικαῦτα συνελθόντες ἐπίσκοποι. Αλλ' ούτε τούτους, οὔτε ἐκείνους ὅσιον αἰτιάσασθαι· πάντες γὰρ ἐπιμέ σβευον τὰ Χριστοῦ, καὶ πάντες σπουδήν εσχήκατ κατὰ τῶν αἱρετικῶν, καὶ οἱ μὲν τὸν Σαμοσατέα, οι δὲ τὴν ᾿Αρειανὴν αἵρεσιν κατέκριναν. Ορθῶς δὲ καὶ οὗτοι κἀκεῖνοι, καὶ καλῶς πρὸς τὴν ὑποκειμένην ὑπόθεσιν γεγράφασι. Καὶ ὥσπερ ό μακάριος Απόστολος, Ρωμαίοις μὲν ἐπιστέλλων, ἔλεγεν· ι Ο νό μος πνευματικός ἐστι·, καὶ, ν Ο νόμος ἅγιος, καὶ, ο Ἡ ἐντολὴ ἁγία, καὶ δικαία, καὶ ἀγαθή, και μετ' ὀλίγον· «Τὸ γὰρ ἀδύνατον τοῦ νόμου, ἐν ᾧ ἠσθένει, Εβραίοις δὲ ἔγραφεν· «Ο νόμος οὐδένα τετελείωκε· καὶ Γαλάταις μὲν, ο Εν νόμῳ οὐδεὶς δικαιοῦται·, Τιμοθέῳ δὲ, ὅτι ο Καλὸς ὁ νόμος, ἐὰν τις αὐτῷ νομίμως χρῆται, καὶ οὐκ ἄν τις αἰτιά. σαιτο τὸν ἅγιον ὡς ἐναντία καὶ μαχόμενα γράφοντα, ἀλλὰ καὶ μᾶλλον θαυμάσειεν ἁρμοζόντως προς ἑκάστους επιστέλλοντα, ἵνα οἱ μὲν Ρωμαῖοι καὶ οἱ ἄλλοι μάθωσιν ἀπὸ τοῦ γράμματος ἐπιστρέφειν εἰς τὸ Πνεῦμα· οἱ δὲ Ἑβραῖοι καὶ Γαλάται παιδευθῶν μὴ εἰς τὸν νόμον, ἀλλ᾽ εἰς τὸν Κύριον τὸν δεδωκέν τὸν νόμον ἔχειν τὰς ἐλπίδας· οὕτως εἰ ἀμφοτέρων τῶν συνόδων οἱ Πατέρες διαφόρως έμνημόνευσαν περί τοῦ ὁμοουσίου, οὐ χρὴ πάντως ἡμᾶς διαφέρεσθαι προς αὐτοὺς, ἀλλὰ τὴν διάνοιαν αὐτῶν ἐρευνᾷν, καὶ πάν τως εὑρήσομεν ἀμφοτέρων τῶν συνόδων τὴν ὁμόνοιαν Οἱ μὲν γὰρ τὸν Σαμοσατέα καθελόντες εἰρήκασι μὴ εἶναι τὸν Χριστὸν ὁμοούσιον· οὐκ ἔστι γάρ οὕτως ὁ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα, ὡς ἐκεῖνος ἐνάει· οἱ δὲ τὰ Αρειανὴν αἵρεσιν ἀναθεματίσαντες, θεωρήσαντι τὴν πανουργίαν τοῦ Παύλου, καὶ λογισάμενοι μὴ οὕτως καὶ ἐπὶ τῶν ἀσωμάτων, καὶ μάλιστα ἐπὶ Θεοῦ τὸ ὁμοούσιον σημαίνεσθαι, γινώσκοντές τε μή κτίσμα, ἀλλ' ἐκ τῆς οὐσίας γέννημα εἶναι τὸν λόγον, καὶ τὴν οὐσίαν τοῦ Πατρὸς ἀρχὴν, καὶ ῥίζαν, καὶ πηγὴν εἶναι τοῦ Υἱοῦ, ἔχοντες δὲ καὶ τὰ τῶν περὶ Διονύσιον παραδείγματα, τὴν πηγὴν καὶ τὴν περὶ τοῦ ὁμοουσίου ἀπολογίαν, πρὸ δὲ τούτων τὴν τοῦ Σωτῆ ρος ἐνοειδή φωνήν· «Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐσμεν καὶ, «Ο ἑωρακὼς ἐμὲ ἑώρακε τὸν Πατέρα· ο τούτο ἕνεκεν εἰκότως εἰρήκασι καὶ αὐτοὶ ὁμοούσιον τὸν Υἱόν. Καὶ ὥσπερ, καθὰ προεἶπον, οὐκ ἄν τις αἰτιάσαιτο τὸν ᾿Απόστολον, εἰ περὶ τοῦ νόμου Ρωμαίοις μὲν οὕτως, Εβραίοις δὲ οὕτως ἔγραψε τὸν αὐτὸν τρόπον οὔτε οἱ νῦν τοῖς προτέροις ἐγκαλέσαιεν, βλέ ποντες αὐτῶν τὴν ἑρμηνείαν· οὔτε οἱ πρότεροι τοὺς μετ' αὐτοὺς μέμψαιντ᾽ ἂν, ὁρῶντες τὴν ἑρμηνείαν αὐτῶν, καὶ τὴν χρείαν δι᾿ ἣν οὕτως ἔγραψαν περὶ τοῦ Κυρίου. Καὶ γὰρ καὶ τὴν αἰτίαν εκάστη σύν οδος εύλογον ἔχει, δι᾿ ἣν οἱ μὲν οὕτως, οἱ δὲ οὐ τως εἰρήκασιν. Ἐπειδὴ γὰρ ὁ Σαμοσατεὺς ἐφρόνει • Hebr. vult, 19. * Galat. 111, 1. •1 Tim. 1, 8.

ΤΙΤ. ΧΙ. μὴ εἶναι πρὸ Μαρίας τὸν Υἱόν, ἀλλ᾽ ἀπ' αὐτῆ; ἀρ- posuerunt, et uæreticum declararunt: do Filii auχὴν ἐσχηκέναι τοῦ εἶναι, τούτου ένεκεν οἱ τότε συνελθόντες, καθεῖλον μὲν αὐτὸν καὶ αἱρετικών ἀπέφηναν· περὶ δὲ τῆς τοῦ Υἱοῦ θεότητος ἁπλού. σπερον γράφοντες, οὐ κατεγένοντο περὶ τὴν τοῦ ὁμο ουσίου ἀκρίβειαν. Την φροντίδα γὰρ εἶχον πᾶσαν, {περ ἐπενόησεν ὁ Σαμοσατεύς, ἀνελεῖν, καὶ δεῖξαι πρὸ πάντων εἶναι τὸν Υἱὸν, καὶ ὅτι οὐκ ἐξ ἀνθρώπων γέγονε Θεὸς, ἀλλὰ, Θεὸς ὤν, ἐνεδύσατο δούλου μορ φὴν, καὶ Λόγος ὤν, γέγονε σάρξ, ὡς εἶπεν ὁ Ἰωάννης· καὶ οὕτω μὲν κατὰ τῆς βλασφημίας Παύλου πέπρακται. Ἐπειδὴ δὲ καὶ οἱ περὶ Εὐσέβιον καὶ Αρειον πρὸ χρόνων μὲν εἶναι τὸν Υἱὸν ἔλεγον, πεποιῆσθαι μέντοι, καὶ ἕνα τῶν κτισμάτων αὐτὸν ἐδί δάσκον, καὶ τὸ, ἐκ τοῦ Θεοῦ, οὐχ ὡ; Υἱὸν ἐκ Πατρός γνήσιον, ἐπίστευον· ἀλλ' ὡς τὰ κτίσματα· οὔτ οὕτω καὶ ἐπ' αὐτοῦ τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ εἶναι διεβεβαιοῦντο· τήν τε τῆς ὁμοιώσεως ενότητα τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα οὐκ ἔλεγον κατὰ τὴν οὐσίαν, οὐδὲ κατὰ τὴν φύσιν, ὡς ἔστιν υἱὸς ὅμοιος Πατρί, ἀλλὰ διὰ τὴν συμφωνίαν τῶν δογμάτων καὶ τῆς διδασκαλίας· ἀλλὰ γὰρ καὶ ἀπεσχοίνιζον καὶ ἀπεξενοῦντο παντελώς τὴν οὐσίαν τοῦ Υἱοῦ ἀπὸ τοῦ Πατρὸς, ἑτέραν ἀρχὴν αὐτῷ τοῦ εἶναι παρὰ τὸν πατέρα ἐπινοοῦντες, καὶ εἰς τὰ κτίσματα καταφέροντες αὐτόν· τούτου χάρινοὶ ἐν Νικαία συνελθόντες, θεωρήσαντες την παν ουργίαν τῶν οὕτω φρονούντων, καὶ συναγα γίνεις ἐκ τῶν Γραφῶν τὴν διάνοιαν, λευκότερον γρά φαντας, εἰρήκασι τὸ ὁμοούσιον: ἵνα καὶ τὸ γνήσιον ἀληθῶς ἐκ τούτου γνωσθῇ τοῦ Υἱοῦ, καὶ μηδὲν κοινὸν ἔχῃ πρὸς τοῦτον τα γενητά. Ἡ γὰρ τῆς λέξεως ταύτης ἀκρίβεια τήν τε ὑπόκρισιν αὐτῶν, ἐὰν λέγωσι τὰ, ἐκ τοῦ Θεοῦ, ῥητὸν, διελέγχει, καὶ πάσας αὐτῶν τὰς πιθανότητας, έναῖς ὑφαρπάζουσι τοὺς ἀκεραίους, ἐκβάλλει. Πάντα γοῦν δυνάμενοι σοφίζεσθαι καὶ με ταποιεῖν, ὡς θέλουσι, ταύτην μόνην τὴν λέξιν, ὡς διελέγχουσαν αὐτῶν τὴν αἵρεσιν, δεδίασιν· ἦν οἱ Πατέρες ὥσπερ ἐπιτείχισμα κατά πάσης ἀτεβοῦς ἐπινοίας αὐτῶν ἔγραψαν. tem divinitate cum simplicius scriberent, ad accuratam consubstantialis interpretationem non deven:runt. Tota enim eorum cura in eo posita erat, ut quod Simósatensis commentus fuerat everterent, et ante omnia Filium esse declararent, eumque neφuaquam cx homine Deum factum esse, sed Deus cuin esset, formam servi induisse, et cuin Verbum esset, factum carnem, ut ait Joannes, atque ita adversus Pauli Liasphemiam actum est. Cum autem Eusebiani et Ariani, ante tempora quidem Filium fuisse dicerent, factum tamen fuisse, ac unam e creaturis eum esse docerent, et illud, ex Deo, non Filium ex Patre genuinum esse crederent; sed steut creaturas, ita eum afirmarent ea Deo csse: unitatem autem similitudinis Filii cum Patre dicerent non esse secundum substantiam, nec secundum naturam, quemadmodum filius est patri similis, sed ob solum dogmatum doctrinæque consensum: imo cum substantiam Filii a Patre omnino separarent et alienarent, diversum a Patre initium ipsum kabere commenti, ad creaturasque eum deprimentes: ideo qui Nicææ congregati erant, eorum qui ita sentirent vafritiem conspicati, Scripturarumque mente collecta, liquidius scripsere consubstantialem eum esse; ut hinc vera et genuina Filii natura explorata esset, palamque foret opificia nihil cum eo commune habere. Accurata enim hujus vocis ratio, eorum coarguit simulationem qua hanc pr ferunt vocem, ex Deo, omnesque eorum ad simpliciores seducendos argutias refellit. Certe cum om-, εἰ Πεπαύσθω τοίνυν πάσα φιλονεικία, καὶ μηκέτι προσκόπτωμεν ἡμεῖς, εἰ διαφόρως ἐξειλήφασιν αἱ σύνοδοι τὴν τοῦ ὁμοουσίου λέξιν. Ἔχομεν γὰρ εἰς ἀπολογίαν εὐλόγους περὶ αὐτῶν αἰτίας, τὰς προ ειρημένας μὲν, καὶ ταύτην δέ· τὸ ἀγέννητον, καὶ μὴ παρὰ τῶν Γραφών μεμαθήκαμεν, οὐδαμοῦ γὰρ ἀγέννητον τὸν Θεὸν εἰρήκασιν αἱ Γραφαι, όμως ἐπειδὴ καὶ πολλοὶ τῶν δοκούντων εμνημόνευσαν τοῦ ὀνόματος, φιλοπευστήσαντες ἔγνωμεν ὅτι καὶ τοῦτο το όνομα διάφορα έχει τα σημαινόμενα· καὶ οἱ μὲν τὸ ἐν μὲν, μήτε δὲ γεννηθέν, μήτε ὅλως ἔχον τὸν απ τον, λέγουσιν ἀγέννητον· οἱ δὲ τὸ ἄκτιστον. Ὥσπερ οὖν τούτων οὕτω σημαινομένων, εἰ ὁ μέν τις ἀποβλέπων εἰς τὸ πρότερον σημαινόμενον, τό, μὴ ἔχον τὸν αἴτιον, ἔλεγε μὴ εἶναι ἀγέννητον τὸν Υἱόν, οὐκ ἂν κατηγόρει βλέτων έτερον βλέποντα εἰς τὸ μὴ εἶναι ποίημα μηδὲ κτίσμα, ἀλλ᾽ ἀΐδιον yev νημα, καὶ λέγοντα ἀγέννητον τὸν Υἱόν. Αμφότεροι γὰρ πρὸς τὸν ἴδιον σκοπὸν ὁρῶντες, καλῶς εἰρήκα σιν· οὕτως εἰ καὶ τῶν Πατέρων οἱ μὲν οὕτως, οἱ δὲ οὕτως εἰρήματι περὶ τοῦ ὁμοουσίου, μὴ φιλονεικώμεν " U nia possint pro libidine sophismatibus eludere ac detorquere, hanc solam vocem, utpote quæ sSUAUI læresin confutet, reformidant; quam Patres, quasi propugnaculum adversus impiam omnem eorum cogitationem, conscripsere. Cesset ergo omnis contentio, nec ultra in nos mutuo impingamus; disceptemusque num variis modis synodi consubstantialis vocem acceperint Ad defensionem enim legitimas causas pro iis afferendas habemus, cum supra dictas, tum etiam istam: nempe, licet hanc vocem, ingenitum, ex Scripturis non didicerimus, nusquam enim Scripturæ Deum ingenitum dixere; attamen cum mului praeclari viri de illo nomine mentionem fecerint, accurate de illo sciscitati, agnovimus boc nomen diversa significare: alii enim aiunt ingenitum esse id quod exsistit, nec tamen genitum est, neque omnino causam habet: alii vero, id quod creatuin non est. Si quis igitur harum significationum priorem respiciens, qua intelligitur ingenitum esse quod nullaní habet causam, diceret Filium non esse ingenitum; non ideo si quem conspicatus qui, juxta sententiam quæ ait ipsum nec opificium nec creaturam, sed æternam prolem esse, eum ingenitum diceret, illum propterea criminaretur. Uterque enim juxta proprium scopum probe locutus esset: ita

EUIHYMII ZIGABENI μάλιστα την σπουδὴν εἶχον εἰς εὐσέβειαν. quoque si ex Patribus alii alio modo de consul- ἡμεῖς, ἀλλ᾽ εὐσεβῶς τὰ παρ' αὐτῶν δεχώμεθα, έως stantiali locuti sunt, ne contendamus: sed pie eorum dicta excipiamus, dum maxime toto studio pietati operam dederunt. Ignatius certe, qui post apostolos Antiochiæ episcopus constitutus est, ipseque martyr Christi ¡uit, de Domino scribens, dixit: • Unus medicus est carnalis et spiritualis, factus et non factus, in • homine Deus, in morte vita vera, et ex Maria et ex Deo.» Quidam autem post Ignatium et ipsi ex magistris nostris scribunt: Unum non factum est, scilicet Pater: et unus ex ipso Filius germauus, proles vera, Verbum et Sapientia Patris. Si itaque illis etiam adversamur, sit nobis adversum synodos quoque certamen. Quod si gnari eorum in Christo fidei, persuasum habemus beatum etiam Ignatium » recte scripsisse, cum illum carnis causa factum dixit (Christus enim caro factus est), et non-faclum, quia non ex opificiis et rebus factis est, sed Filius es Patre: nec ignoramus eos qui unam non-factum, scilicet Patrem dixere, non quasi Verbum sit res facta aut opificium ita scripsisse; sed quia nullain Pater habeat causam; imo potius, quia ipse quidem Pater sit Sapientia, opifcia autem omnia in sapientia fecerit; cur non etiam Patres, cum eos qui Samosatensem deposuere, tum eos qui Arianam hæresim infamia notarunt, in unum pietatis tuendae studium conjunginus, imo segregamus, et quare non potius de illis recte seulimus: quandoquidem, uti jam dixi, priores illi solum Samosateůsis soplusma, et ejus interpretationem spectantes, scripsere non esse Christum consubstantialem: hi vero verba sane intelligentes, dixere Filium esse consubstantialem? Equidem cum tali de piis illis erga Christum viris sim sententia, hae paucis conscripsi. Quod si epistolæ, quam illos scripsisse dicunt, mihi copia fuisset, existimo plures deprehensurum me fuisse causas, cur beati illi ita scribere coacti sint. Par est enim decetque nos ita sentire, probumque erga Patres animum servare, si tamen spurii non sumus, et si ab illis traditiones pietatisque doctrinan tenemus. Talenı igitur Patrum fuisse mentem dicamus, credaninsque. Agc vero rursum cum illis rem placide et bono animo inquiramnus, deque supra dictis mentionem faciamus: annon revera demonstrari possit episcopos Nicææ congregatos recte sensisse? Si Verbum est res facta, et alienum a Patris substantia, ita ut a Patre segregetur, imo ea separatione quæ a diversitate naturæ proficiscatur, Patri certe consubstantiale nequaquam fuerit; sed potius ejusdem naturæ, cujus res factæ, etsi illis gratia antecellat. Quod si confiteamur eum non esse opificium, sed genuinam ex Patris substantia prolem, consequens sane fuerit eum inseparabilem esse a Patre, cum sit ejusdem naturæ, utpote ab illo genitus. Talis autem cum sit, jure consubstantialis dicatur. Ιγνάτιος οὖν, ὁ μετὰ τοὺς ἀποστόλους ἐν Αντιοχείς κατασταθεὶς ἐπίσκοπος, καὶ μάρτυς του Χριστοῦ γενόμενος, γράφων περὶ τοῦ Κυρίου, είρη κεν· «Εις Ιατρός ἐστι, σαρκικὸς καὶ πνευματικός, γενητὸς καὶ ἀγένητος, ἐν ἀνθρώπῳ Θεός, ἐν θα νάτῳ ζωὴ ἀληθινὴ, καὶ ἐκ Μαρίας καὶ ἐκ Θεοῦ.» Τινὲς δὲ καὶ τῶν μετὰ Ἰγνάτιον διδάσκαλοι καὶ αὐτοὶ γράφουσιν· ὁ Εν τὸ ἀγένητον ὁ Πατήρ, καὶ εἷς ὁ ἐξ αὐτοῦ Υἱὸς γνήσιος, γέννημα ἀληθινὸν, Λόγος καὶ Σοφία τοῦ Πατρός. Εἰ μὲν οὖν καὶ πρὸς τούτους ἐναντίως διακείμεθα, ἔστω καὶ πρὸς τὰς συνόδους ἡμῖν ἡ μάχη. Εἰ δὲ, τὴν ἐν Χριστῷ πίστιν αὐτῶν γινώσκοντες, πεπείσμεθα, ὅτι καὶ ὁ μακάριος Ιγνάτιος ὀρθῶς ἔγραψε, γενητόν αὐτὸν λέγων διὰ τὴν σάρκα (ὁ γὰρ Χριστό; σὰρξ ἐγένετο)· ἀγένητον δὲ, ὅτι μὴ τῶν ποιημάτων καὶ γενητῶν ἐστιν, ἀλλ᾽ Υῆς ἐκ Πατρός. Οὐκ ἀγνοοῦμεν δὲ, ὅτι καὶ οἱ εἰρηκότες Εν τὸ ἀγένητον τὸν Πατέρα λέγοντες, οὐχ ὡς γε νητοῦ καὶ ποιήματος ὄντος τοῦ Λόγου οὕτως ἔγρα ψαν, ἀλλ' ὅτι μὴ ἔχει τὸν αἴτιον· καὶ μᾶλλον αὐτὸς Πατὴρ μέν ἔστι τῆς Σοφίας, τὰ δὲ γενητά πάντα ἐν σοφίς πεποίηκε· διὰ τί μὴ καὶ Πατέρας, τούς τε τὸν Σαμοσατέα καθελόντας, καὶ τὴν ᾿Αρειανὴν αἵρεσιν στηλιτεύσαντας, εἰς εὐσέβειαν συνάγομεν, ἀλλὰ διαστέλλομεν ἀνὰ μέσον αὐτῶν, καὶ οὐ μᾶλλον ὀρθῶς περὶ αὐτῶν φρονοῦμεν; ὅτι κάτ κεῖνοι, καθάπερ εἶπον, πρὸς τὸ σόρισμα τοῦ Σαμπ σατέως, καὶ τὴν ἑρμηνείαν αὐτοῦ τὴν διάνοιαν ἔχοντες, ἔγραψαν, Οὐκ ἔστιν ὁμοούσιος· καὶ οὗτοι δὲ, καλῶς νοήσαντες, εἰρήκασιν ὁμοούσιον εἶναι τὸν Υἱόν Καὶ γὰρ κἀγὼ τοιαῦτα μὲν νοῶν περὶ τῶν εἰ σεβούντων εἰς τὸν Χριστὸν δι᾿ ὀλίγων ἔγραψα· εἰ δ δυνατὸν ἦν εὐπορῆσαι καὶ τῆς ἐπιστολῆς, ἣν λέγουσιν ἐκείνους γεγραφέναι, ἡγοῦμαι πλείους εὑρεθή σεσθαι τὰς προφάσεις, δι᾿ ὡς ἠναγκάσθησαν οὕτω γράψαι οἱ μακάριοι ἐκεῖνοι. Δεῖ γὰρ ἡμᾶς καὶ πρέ πει τοιαῦτα φρονεῖν, τοιαύτην τε σώζειν ἀγαθὴν συν είδησιν πρὸς τοὺς Πατέρας, είγε μὴ νόθοι τυγχάνο μεν, ἀλλ᾽ ἐξ αὐτῶν ἔχομεν τὰς παραδόσεις, καὶ παρ' αὐτῶν τὴν τῆς εὐσεβείας διδασκαλίαν. οι τοὺς Τοιαύτη μὲν οὖν ἡ διάνοια τῶν Πατέρων λεγέοθω καὶ πιστευέσθω. Φέρε δὲ καὶ μετ᾿ αὐτῶν πάλιν εξετάσωμεν τὸ πρᾶγμα πράως, καὶ μετὰ συνειδή σεως ἀγαθῆς, μνημονεύσαντες καὶ τῶν προειρη μένων· εἰ μὴ τῷ ὄντι δείκνυνται καλώς φρονήσαντες οἱ ἐν τῇ Νικαίᾳ συνελθόντες ἐπίσκοποι. Εἰ μὲν ποίημά ἐστιν ὁ Λόγος, καὶ ἀλλότριος τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας, ὥστε καὶ χωρίζεσθαι αὐτὸν ἀπὸ τοῦ Παν τρὸς τῷ ἑτεροφυεῖ χωρισμῷ, οὐκ ἂν εἴη ὁμοούσιος τῷ Πατρὶ, ἀλλὰ μᾶλλον ὁμογενής τῇ φύσει τοῖς ποιήμασι, κἂν ὑπερβάλλῃ τῇ χάριτι· εἰ δὲ ὁμολογοῦ μεν μὴ εἶναι αὐτὸν ποίημα, ἀλλὰ γνήσιον ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς γέννημα, ἀκόλουθον ἂν εἴη καὶ ἀχώριστον αὐτὸν εἶναι τοῦ Πατρὸς, ὁμοφυἢ ὄντα διά τὸ ἐξ αὐτοῦ γεγεννήσθαι. Τοιοῦτος δὲ ῶν, εἰκότως

TIT. II. δώ stantia ipsa Verbum est et Sapientia Patris: ha'c autem substantia, paternæ substantiær fetus est et ' ejus similitudo, veluti splendor est similitudo lucis, filiusque dicit:. Ego et Paler unum suinus; et: «Qui vidit me, vidit et Patrem quomod καὶ ὁμοούσιος ἂν λέγοιτο. Επειτα εἰ μὴ ἐκ μετουσίας Deinde si non ex participatione Filius est, sed sulἐστὶν ὁ Υἱός, ἀλλὰ τῇ οὐσίᾳ Λόγος ἐστὶ καὶ Σοφία τοῦ Πατρὸς, ἡ δὲ οὐσία αὕτη τῆς οὐσίας τῆς πατρί κῆς ἐστι γέννημα καὶ ὁμοιότης αὐτῆς, ὥσπερ καὶ τὸ ἀπαύγασμα τοῦ φωτός· λέγει δὲ ὁ Υἱός, • Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐσμεν, ο και, ι Ο ἐμὲ ἑωρακώς ρακε τὸν Πατέρα·, πῶς δεῖ νοεῖν ταύτας τὰς φωνάς; ἡ πῶς αὐτὰς ἐκλαμβάνοντες, σώσομεν τὸ ἂν εἶναι τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱόν; Εἰ μὲν οὖν τῇ συμφωνί, τῶν δογμάτων, καὶ τῷ μὴ διαφωνεῖν πρὸς τὸν Πα τέρα, ὡς οἱ 'Αρειανοὶ λέγουσι, φαῦλος ὁ τοιοῦτος τοῦς. Καὶ γὰρ καὶ οἱ ἅγιοι, καὶ μᾶλλον γε ἄγγελοι καὶ ἀρχάγγελοι, τὴν τοιαύτὴν ἔχουσι πρὸς τὸν Θεὸν συμφωνίαν, καὶ οὐδεμία παρ' αὐτοῖ; ἐστι διαφωνία. Ο γὰρ διαφωνήσας διάβολος έθεωρήθη πίσ πτῶν ἐκ τῶν οὐρανῶν, ὡς εἶπεν ὁ Κύριος. Οὐκοῦν εἰ διὰ τὴν συμφωνίαν ἓν ἐστιν ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱός, εἴη ἂν καὶ τῶν γενητῶν τὰ συμφωνοῦντα οὕτω πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ εἴποι ἂν ἕκαστος· ι Ἐγὼ καὶ ὁ Iaτὴρ ἐν ἐσμεν.». Εἰ δὲ τοῦτο ἄτοπον· ἄτοπον γάρ ἐστιν ἀληθῶς· ἀνάγκη λοιπὸν κατὰ τὴν οὐσίαν νοεῖν καὶ τὴν Υἱοῦ καὶ Πατρὸς ἑνότητα. Τὰ μὲν γὰρ γενητὰ καν συμφωνίαν ἔχῃ πρὸς τὸν πεποιηκότα, ἀλλ' ἐν κινήσει καὶ μετουσίᾳ καὶ νῷ ταύτην ἔχει, ενπερ ὁ μὴ φυλάξας ἐκβέβληται τῶν οὐρανῶν· Ὁ δὲ Υἱὸς ἐκ τῆς οὐσίας ὢν γέννημα, ουσίᾳ ἕν Έστιν αὐτὸς καὶ ὁ γεννήσας αὐτὸν Πατήρ. & hæ voces intelligendæ sunt? aut qua mente eas accipientes, Patrem et Filium unum esse tuebimur? Nam si ob dogmatuum consensum, et quod Pater a Filio non dissentiat, ut dicunt Ariani, prava sano est hæc intelligendi ratio. Etenim saucti, et multo magis ageli et archangeli, hujusmodi habent cum Deu conseusum, nec ulla apud ipsos est dissensio; nam qui discors fuit diabolus, e caelo cadere visus est, ut ait Dominus. Si ergo ob consensum Pater et FiBlius uuum sunt, etiam opificia quæ ita cum Deo consentient, unum cum eo fuerint, quorum quodque dicere possit: «Ego et Pater unum sumus. Quod si absurdum hoc sit, ut revera est, nccesse demum fuerit Filii et Patris unitatem secundum substantiam intelligere. Res factæ enim quantumvis cum opifice suo consensum habeant: motu tantum, participatione, et mente eum habent, quem cum ille non servasset, ejectus ex carlo est. Filius autem cum sit ex substantia fetus, substantia quoque ipse et, qui genuit eun, Pater unum sunt. Quamobrem vocibus unitatem indicantibus :equalitatem cum Patre habere dicitur, et line fit ut quae de Patre dicuntur, eadem de Filio Scripturæ asserant: ea tamen exceptione quod ille Pater dicatur. Ipse enim Filius ait: «Omnia quæcunque habet Pater, mea sunt ";. Patrinque dixit: Omnia mea, tua sunt, et tua mea '.. Hujusmodi est illud, Deus: nam, «Deus erat Verbum ";» et illul, Omnipotens:. Hæc dicit qui est, et qui erat, et qui venturus est Omnipotens et quod sit lus:. Ego sum, inquit, e lux ';» quo:l sit creatrix causa, nam, Omnia per ipsum facta sunt *,» et, «Quæ video Patrem facientem, hæc et ego facio. ";» quod sit æternus: • Sempiterna. enim: quoque ejus virtus et divinitas ",» et, e In principio erat Verbum ";» et, «Erat lux vera quæ illuminal onnem hominem venientem in mundum "; › quod sit Dominus Pluit enim Dominus iguem et sulphur Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ τὸ ἰσάζον ἔχει πρὸς τὸν Πατέρα ταῖς ἐνοειδέσι φωναῖς, καὶ τὰ ἐπὶ τοῦ Πατρὸς λεγόμενα, ταῦτα καὶ ἐπὶ Υἱοῦ λέγουσιν αἱ Γραφαι, χωρίς μόνον τοῦ λέγεσθαι αὐτὸν Πατέρα. Αὐτὸς γὰρ εἶπεν ὁ Υἱός· «Πάντα, ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ, ἐμά ἐπιν τῷ τε Πατρὶ ἔλεγε· «Πάντα τὰ ἐμὰ σὰ ἐστι, καὶ τὰ σὰ ἐμά· ν οἷον τό, Θεός. ο Θεός, γὰρ την ὁ Λόγος, τό, Παντοκράτωρ·. Τάδε λέγει ὁ ὤν, καὶ ὁ ἦν, καὶ ὁ ἐρχόμενος ὁ Παντοκράτωρ, τὸ εἶναι φῶς· • Εγώ είμι, ο φησί, ο τὸ φῶς· ο τὸ δημιουργικὸν αιτων ο Πάντα γὰρ δι' αὐτοῦ ἐγένετο· ν και, ο βλέπω τὸν Πατέρα ποιοῦντα, ταῦτα κἀγὼ ποιῶν τὸ εἶναι ἀΐδιον· «Η τε ο γὰρ ο άΐδιος αὐτοῦ δύναμις καὶ θειότης κ ο καὶ, ι Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος,» και, ι ν τὸ φῶς τὸ ἀληθινὸν, ὃ φωτίζει πάντα ἄνθρωπον ἐρχόμενον εἰς τὸν κόσμον·, τὸ εἶναι Κύριος. • Έβρεξε γὰρ Κύριος θεῖον καὶ πῦρ παρὰ Κυρίου· ο καὶ ὁ μὲν Πατήρ φησιν· «Εγώ Κύριος, και, ο Τάδε λέγει Κύριος ὁ Θεὸς ὁ παντοκράτωρ, περὶ δὲ ;» et Pater quidem ait: «Ego Domiτοῦ Υἱοῦ ὁ Παῦλός φησιν·. Εἷς Κύριος Ἰησοῦς nus 14 › et, ‹ Hæc dicit Dominus Deus omnipoΧριστός, δι' οὗ τὰ πάντα. Καὶ τῷ μὲν Πατρὶ λει». τουργοῦσιν ἄγγελοι· ὁ δὲ Υἱὸς προσκυνεῖται παρ' αυ τῶν· ι Καὶ προσκυνησάτωσαν αὐτῷ πάντες ἄγγελοι Θεοῦ. Λέγεται δὲ εἶναι καὶ Κύριος ἀγγέλων Διηκόνουν ο γὰρ αὐτῷ οἱ ἄγγελοι, και, ο Απο στελεῖ ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ· ο τὸ τιμᾶσθαι ὡς τὸν Πατέρα· «Ἵνα ο γάρ, φησί, ο τι μῶσι τὸν Υἱόν, καθώς τιμῶσι τὸν Πατέρα» τὸ εἶναι ἴσα Θεῷ· «Οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα ' Joan. x, 30. • Joan. xis, 9. • Joan. xvi. ↑ Joan, viii, 12. • Joan. 1. 3. • Joan. v. 19. ts Malachi. 111, 6. 16 Gen. stil, 3º Juan. v, 23. ΔΩΝ, 51. a Domino 18 tens 18;» de Filio autem inquit Paulus: Unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia ",» Patri ministrant angeli, Filius autem ab ipsis adoratur: Et adorent cuin omnes angeli Dei ''.» Dici tur etiam esse Dominus angelorum, nam, Angeli ministrabant ei '';» et, • Mittet Filius hominis angelos suos 19; › quod honoretur sicut Pater: ‹ Ut», inquit, honorificent Filium, sicut hono i ficant Patrem.. Quod sit qualis Deo:. Νο: 15. * Joan. xvi, 10. s Joan. 1. • Apoc. 1, 8. 10 Rom. 1, 20. " Joan. 1, 1. 1 ibid. 9. 13 Gen. xix,

' Lapinam arbitratus est esse se equalem Deo ':» Θεῷ, τὸ εἶναι ἐξ ἀληθινοῦ ἀλήθειαν, καὶ ἐκ ζῶντος quod sit ex vero veritas, ex vivente vita, nt qui revera ex Patris ſonte emanaverit: quod Filius vivificet et suscitet mortuos sicut Pater, ita enim legitur in Evangelio. Et de Patre quidem scriptum est: «Dominus Deus tuus, unus Dominus est;» el: «Deus deorum Dominus locutus est, et vocavit terram de Filio autem, Deus Dominus et illuxit nobis et, ‹ Videbitur Deus deorum in Sion *.» Et rursum de Deo quidem ait Isaias: «Quis Deus, ut tu, tollens iniquitates, et superans injustitias?> Filius vero dicebat, quibus placuit ipsi: «Dimittuntur tibi peccata tua:» quo tempore Judais murnrantibus, opere illam remissionem comprobavit, dicens paralytico: Surge, tolle grabatum tuum, et vade in domum tuam *.. De Deo quoque dixit Paulus: e Regi sæculorum;» de Filio autem David cecinit: «Atlollite portas, principes, vestras, et elevamini, portæ æteruales, et introibit Rex gloriæ"; › Daniel vero bæc audivit: ‹ Regnum ejus, regnum sempiternum ",» et, «Regnum ejus non corrumpetur ". Demum quæcunque de Patre dieta repereris, tot tantaque de Filio dicta deprehendes, ea solum exceptione, quod ipse non sit Pater, ut dictum superius est. ζωήν, ὡς ἀπὸ πηγῆς ὄντως τοῦ Πατρός, το ζωοποιεῖν τὸν Υἱὸν καὶ ἐγείρειν τους νεκρούς ὥσπερ ὁ Πατήρ· οὕτω γὰρ ἐν τῷ Εύαγγελίω γέγραπται, Καὶ περὶ μὲν τοῦ Πατρὸς γέγραπται· ο Κύριος ὁ Θεός σου, Κύριος εἷς ἐστι· 1 και, ο Θεός θεῶν Κύ ριος ἐλάλησε, καὶ ἐκάλεσε τὴν γῆν, περὶ δὲ τοῦ Υἱοῦ Θεός Κύριος, και, ο Ἐπέφανεν ἡμῖν, ο καλ • Οφθήσεται ὁ Θεὸς τῶν θεῶν ἐν Σιών, πάλιν περὶ μὲν τοῦ Θεοῦ φησιν ὁ Ἡσαΐας" «Τίς Θεός, ὥσπερ σύ, ἐξαίρων ἀνομίας, καὶ ὑπερβαίνων ἀδικίας; ι δ δὲ Υἱὸς ἔλεγεν οἷς ήθελεν • Αφέων ταί σου αἱ ἁμαρτίαι -, ὅτε καὶ τῶν Ἰουδαίων γογγυζόντων, ἔργῳ τὴν ἄφεσιν ἐδείκνυε, λέγων τῷ παραλυτικῷ· «Εγειραι, ἆρον τὸν κράββατόν σου, καὶ ύπαγε εἰς τὸν οἶκόν σου.» Καὶ περὶ μὲν τοῦ Θεοῦ ἔλεγεν ὁ Παῦλος· «Τῷ δὲ βασιλεῖ τῶν αἰώνων· ο περὶ δὲ τοῦ Υἱοῦ ὁ μὲν Δαβὶδ ἔψαλλεν • Άρατε πύλας, οἱ ἄρχοντες, ὑμῶν, καὶ ἐπάρ θητε, πύλαι αἰώνιοι, καὶ εἰσελεύσεται ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης, ὁ δὲ Δανιὴλ ἤκουσεν·. Ἡ βασιλεία αὐτοῦ βασιλεία αἰώνιος,» και, «Η βασιλεία αὐτοῦ οὐ διαφθαρήσεται. Καὶ ὅλως ὅσα ἂν εὕροις περὶ τοῦ Πατρὸς λεγόμενα, τοσαῦτα ἂν εὔροις καὶ περὶ τοῦ Γιου λεγόμενα, χωρίς μόνου τοῦ εἶναι αὐτὸν Πατέρα, και θάπερ είρηται. » 50. Si quis igitur aliud principium et alium Pa- 50. Εἰ μὲν οὖν ἄλλην ἀρχὴν ἐνθυμεῖταί τις, καὶ trem excogitet, eo quod æqualia sint quæ dicun- ἄλλον Πατέρα διὰ τὸ ἰσάζον τῶν λεγομένων, μανικόν tur, insanum certe illud commentum. Si autem τὸ ἐνθύμημα· εἰ δὲ διὰ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸν quis Filius ex Patre est, omnia quæ Patris sunt (ut Υἱόν, πάντα τὰ τοῦ Πατρὸς, ὡς ἐν εἰκόνι καὶ χαραin imagine et charactere) Filii sunt: æquo animo κτῆρι τοῦ Υἱοῦ ἐστι, λογισώμεθα εὐμενῶς, εἰ cogitemus, num substantia aliena a Patris substan- ξένη οὐσία τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας δεκτικὴ τῶν τοιούtia, istiusmodi rerum capax sit et si, qui talis των ἐστί· καὶ εἰ ὁ τοιοῦτος ἑτεροφυὴς καὶ ἀλλοτριού est, diversæ naturæ, ct alienæ substantiæ sit, et nou σιός ἐστι, καὶ οὐχ ὁμοούσιος τῷ Πατρί. Εύλαpolius-Patri consubstantialis. Careudum enim, ne βητέον γὰρ μὴ τὰ τοῦ Πατρὸς ἴδια μεταφέροντες ἐπὶ quæ Patris propria sunt transferentes ad illud, quod τὸ ἀνομοιούσιον αὐτῷ, καὶ ἐν ἀνομοιογενεῖ καὶ ἀλ ei substantia dissimile est, et ne in eo qui dissi- λοτριοουσίῳ χαρακτηρίζοντες τὴν τοῦ Πατρός milis natura, et alienus substantia est, Patris divi. nitatem designantes, extraneam aliam inducamus substantiam, primæ substantiæ proprietatum capacem: pudoreque alicianur ab ipso Deo dicente, Gloriam meam alteri non dabo 13, et deprehendamur alienum adorare, talesque habeamur, quales olim ſuere Judæi, qui aiebant • Quare la, homo cum sis, faeis teipsum Deum s?, cum illi ea quæ Spiritus erant alio transferentes, blasphemarent his verbis: c In Beelzebulem ejicit damonia 18 Quod si illud indecorum est, certe non dissimilis substantiæ fuerit Filius, sed consubstantialis Patri. Etenim si quæ Patris sunt, naturaliter Filii sunt, ipseque Pilius ex Patre est, et propter hujusmodi unitatem divinitatis et naturæ, ipse et Pater anuın sunt, et qui vidit Filium vidit et Patrem, merito a Patribus dictus est consubstantialis: neque enim qui alterius esset substantiæ, talia habere possel. • Philipp. 11, 6. • Deut. vi, 4. 3 Psal. xLIX, 1. ▼ Maith. ix, 5. • Marc. n1, 11. of Tim. 1, 17. 1ª Isa. XLII, 8. "Joan. x, 33. * Luc. x1, 15. θεότητα, ξένην μὲν ἄλλην εἰσάξωμεν οὐσίαν, δεκτι κὴν τῶν τῆς πρώτης ουσίας ιδιωμάτων, εντραπώμεν δὲ ὑπ' αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ λέγοντος· «Τὴν δόξαν μου ἑτέρῳ οὐ δώσω·» καὶ εὑρεθῶμεν προσκυνοῦντες τῷ ἀλλοτρίῳ, καὶ νομισθῶμεν εἶναι τοιοῦτοι, οἷοι ἦσαν οἱ τότε Ἰουδαῖοι λέγοντες· «Διά τί σύ, ἄνθρωπος ὢν, ποιεῖς σεαυτὸν Θεόν;» ὅτε καὶ, τὰ τοῦ Πνεύματος μεταφέροντες, εβλασφήμουν λέγοντες, ὅτι ο Εν Βεελζεβούλ ἐκβάλλει τὰ δαιμόνια.» Εἰ δὲ τοῦτο ἀπρεπές, δῆλον, ὅτι οὐκ ἀνομοιοούσιος ἂν εἴη ὁ Υἱός, ἀλλὰ ὁμοούσιος τῷ Πατρὶ· καὶ γὰρ εἰ τὰ τοῦ Πατρὸς φυσικῶς τοῦ Υἱοῦ ἐστιν, αὐτός τε ὁ Υἱός ἐκ τοῦ Πατρός ἐστι, καὶ διὰ τὴν τοιαύτην ενότητα τῆς θεότητος καὶ τῆς φύσεως αὐτὸς καὶ ὁ Πατὴρ ἐν εἰσι, καὶ ὁ ἑωρακὼς τὸν Υἱὸν ἑώρακε τὸν Πατέρα, εἰκότως ελέχθη παρὰ τῶν Πατέρων ὁμοούσιος· οὐ γὰρ ἑτεροουσίου τὰ τοιαῦτα ἔχειν ἐστί. • Isa. XLIII, • Psal. cxvu, 27. • Psal. Lxxx!!!, 8. 10 Psal. xxii1, 7. 11 Dan. 111, 100. se Dan. vii, 44.

INS Πάλιν τε εἰ, καθά προείπομεν, οὐκ ἐκ μετουσίας ἐστὶν ὁ Υἱός· ἀλλὰ τὰ μὲν γενητὰ πάντα ἐκ με του κείας ἔχει τὴν παρὰ Θεοῦ χάριν, αὐτὸς δὲ τοῦ Πατρὸς TIT. XI. Rursum si, prout supra diximus, non es participatione sit Filius: sed opificia quidem omnia ex participatione Dei gratiam habeant, ipse vero Patris sapientia et Verbum sit, quicura communia habet omnia: certe cum sit ipse id quo Pater deificat et illuminat, in quo scilicet omnia deificantur et vivificantur, non alienæ a Patre substantiæ est, sed consubstantialis. Hujus enim participatione Patris participes efficimur, eo quod ipse proprium Patris sit Verbum. Unde si ipse quoque ex par ticipatione esset, et non ex se substantialis divini - taș et imago Patris, non deificaret alios, cum et ipse deincatus esset. Causam tamen cur quidam ut fertur, consubstantiale respuant, sincere examinemus, an non magis ex illa ipsa Filius Patri consubstantialis ostendatur. Aiunt igitur, ut vos scripsistis, Filium Patri consubstantialem dici minine debere, quia qui dicit consubstantialem, tria dicit, substantiam aliquam, quæ prius subjaceat, et eos qui ex illa geniti sunt esse consubstantiales: atque hinc concludunt: Si ergo Filius sit Patri consubstantialis, necesse est prius subjacere eorum substantiam ex qua geniti sint, et non esse illum Patrem, hunc Filium, sed ambos fratres, Hac tametsi ‘ethnicorum sunt explicationes, nosque nihil eorum egemus ratiociniis: nibilominus videamus utrum illa consubstantialia, quæ cum ex prius intellecta substantia sint, fratres dicuntur, sibi mufuo, an substantiæ ex qua ofta sunt, sint consubstantialia. Si enim sibi mutuo; diversæ ergo substantiæ, ac dissimilia erunt substantiæ a qua ortum duxerunt: opponitur enim consubstantiali, quod est ex diver sa substantia. Quod si utrumque consubstantiale sit substantiæ a qua ortum duxit, nam id corte quod ex alio nascitur ei qui se genuit est consubstantiale; non ultra sunt quærendæ tres substantiæ: sed id solum investigandum, num hóc vere ex illo sit. Nam etsi contingat non esse duos fratres, sed unicum ex illa substantia ortum esse: eo quod alter non sit, nequaquam qui natus est, diversæ sub. stantia dicatur; sed, licet solus sit, erit Lauen et ipse ei qui se genuit consubstantialis. Alioqui quid dixerimnus de hlia Jephthe, quæ unigenita erat: • Et non habebat, • ait, r alios liberos ';» et de filio viduæ quem Dominus ex mortuis suscitavit, qui et ipse fratrem non habebat, sed unigenitus erat: an uterque ei qui se genuerat consubstantialis non erat? Erant plane, nam liberi erant: idque proprium liberis est erga parentes suos. S.c cum Patres Dei Filium ex ejus substantia dixerint, merito et consubstantialem dixerunt. Hinc autem sequitur, neque creatas res cx non exsistente factas esse. Ilomines enim ipsi qui cum passione aliqua gignunt, in subjacente materia ope rantur, nec aliter quidquam facere potuerint. Quod si creandi modum in Deo non humano more intelligimus, multo minus gignendi in ipso intelliσοφία καὶ Λόγος ἐστὶν, οὗ μετέχει τὰ πάντα· δῆλον, ὅτι αὐτὸς ὢν τὸ θεοποιὸν καὶ φωτιστικὸν τοῦ Πατρὸς, ἐν ᾧ τὰ πάντα θεοποιεῖται καὶ ζωοποιεῖται, οὐκ ἀλε λατρ:οούσιός ἐστι τοῦ Πατρὸς, ἀλλ' ὁμοούσιος. Τούτου γὰρ μεταλαμβάνοντες, τοῦ Πατρὸς μετέχομεν, διὰ τὸ τοῦ Πατρὸς εἶναι ἴδιον τὸν Λόγον. Οθεν εἰ ἦν ἐκ μετα ουσίας καὶ αὐτὸς, καὶ μὴ ἐξ αὐτοῦ οὐσιώδης θεότης καὶ εἰκὼν τοῦ Πατρὸ;, οὐκ ἂν ἐθεοποίησε θεοποιούμενος καὶ αὐτός. Καὶ τὴν αἰτίαν δὲ ὅμως, δι' ήν του γε, ὡς λέγεται, παραιτοῦνται τὸ ὁμοούσιον, ἐξετά. μένωμεν ἀληθῶς, μὴ ἄρα μᾶλλον ἐκ ταύτης ὁμοούσιος δείκνυται ὁ Υἱὸς τῷ Πατρί. Φασὶ τοίνυν, ὡς ὑμεῖς ἐγράψατε, μὴ χρῆναι λέγειν ὁμοούσιον τὸν Υἱὸν τῷ Πατρί, ὅτι ὁ λέγων ὁμοούσιον τρία λέγει, οὐσίαν τινὰ προϋποκειμένην, καὶ τοὺς ἐκ ταύτης γεννωμέ τους ὁμοουσίους εἶναι· καὶ ἐπιλέγουσιν· Ἐὰν οὖν ὁ Υἱὸς ὁμοούσιος ᾗ τῷ Πατρὶ, ἀνάγκη προ ὑποκεῖσθαι αὐτῶν οὐσίαν, ἐξ ἧς καὶ ἐγεννήθησαν, καὶ ἐμὴ εἶναι τὸν μὲν Πατέρα, τὸν δὲ Υιόν, ἀλλ᾽ ἀμφοτέὄρους ἀδελφούς. Ταῦτα εἰ καὶ Ἑλλήνων εἰσὶν ἑρμη νεῖαι, καὶ οὐκ ἀναγκαῖα ἡμῖν τὰ παρ' ἐκείνων· ἀλλ᾽ Έδωμεν τὰ εἰρημένα τὰ ὁμοούσια, τὰ ἐκ τῆς προκουμένης οὐσίας ἀδελφὰ, πότερον ἑαυτῶν εἰσιν δημοούσια, ἢ τῆς οὐσίας ἐξ ἧς καὶ ἐγεννήθησαν· εἰ μὲν γὰρ ἑαυτῶν, ἕτεροούσια καὶ ἀνόμοια ἔσται πρὸς τὴν γεννήσασαν αὐτὰ οὐσίαν· ἀντίκειται γὰρ τῷ δημιουσίῳ τὸ ἑτεροούσιον· εἰ δὲ τῆς γεννησάσης αὐτὰ οὐσίας ἐστὶν ἕκαστον ὁμοούσιον, δῆλον, ὅτι τὸ ἔκ πως γεννώμενον όμοούσιον ἐστι τῷ γεννήσαντι και οὐκέτι χρὴ ζητεῖν τρεῖς οὐσίας, ἀλλὰ μόνον ζητεῖν, εἰ τόδε ἀληθὲς ἐκ τοῦδέ ἐστι. Κἂν γὰρ συμβῇ μὴ εἶ και δύο ἀδελφοὺς, ἀλλὰ καὶ μόνον ἕνα ἐξ ἐκείνης τῆς οὐσίας γενέσθαι, οὐ διὰ τὸ μὴ εἶναι ἕτερον, ἀλλο τριοούσιος ἂν λεχθείη ὁ γεννηθείς· ἀλλὰ καὶ μόνος ὤν, εἴη ἂν καὶ αὐτὸς ὁμοούσιος τῷ γεννήσαντι. Ἐπεὶ τί ἂν εἴποιμεν περὶ τῆς θυγατρὸς τοῦ Ἰεφθάε, ὅτι μονογενὴς ἦν· «Καὶ οὐκ ἦν, ο φησίν, «ἄλλο τέχνον αὐτῷ,» καὶ περὶ τοῦ υἱοῦ δὲ τῆς χήρας, ὃν έγειρεν ἐκ νεκρῶν ὁ Κύριος, ὅτι καὶ αὐτὸς οὐκ εἶχεν ἀδελφὸν, ἀλλὰ μονογενής ἦν· ἄρα οὐκ ἦν ὁμοούσιος ἕκαστος αὐτῶν τῷ γεννήσαντι; καὶ μὴν ἦσαν, τέχνα γὰρ ἦσαν· καὶ τοῦτο τέκνων ἰδιόν ἐστι πρὸς γονέας. Οὕτω καὶ τὸν τοῦ Θεοῦ Υἱὸν ἐκ τῆς οὐ σίας εἰπόντες οἱ Πατέρες, εἰκότως καὶ ὁμοούσιον εἰρήκασι. Επεται δὲ τούτοις μηδὲ τὴν κτίσιν ἐκ τοῦ μὴ ὄντος γεγονέναι. Οἱ γὰρ κατὰ πάθος γεννώντες άνθρωποι, αὐτοὶ καὶ τὴν ὑποκειμένην ύλην ἐργάζονται, καὶ ἄλλως οὐκ ἂν δύναιντο ποιεῖν· εἰ δὲ τὸ κτίζειν οὐκ ἀνθρωπίνως νοοῦμεν ἐπὶ Θεοῦ, πολλῷ μᾶλλον οὐδὲ τὸ γεννᾶν ἀνθρωπίνως πρέπει νοεῖν ἐπὶ Θεοῦ, οὐδὲ τὸ ὁμοούσιον σωματικῶς ἐκλαμβάνειν, ἀλλ᾽ ἀναχωρεῖν δεῖ ἀπὸ τῶν γενητῶν, καὶ ἀποτιθέντας κάτω που τὰς ἀνθρωπίνας εἰκόνας καὶ πάτας ἁπλῶς τὰς αἰσθήσεις, ανιέναι ἐπὶ τὸν Πατέρα 1 Jud. 5, Luc. vil,

gcre humam more debemus, neque corporeo modo μὴ λάθωμεν ἀφαιροῦντε; τὸν Υἱὸν ἀπὸ τοῦ Πατρός, καὶ προστιθέντες τοῖς ἑαυτοῦ κτίσμασι. consubstantialę accipere. Sed recedendum nobis est a rebus factis, ac depositis humanis imaginibus, omnibusque omnino sensibus, ad Patrem ascendere, ne insci Filium a Patre aufera:nus, eumque rebus a se crealis adjungamus. Rursum si Patrem et Filium confitentes, duo principia, aut duos Deos dicimus, quemadmodum Marcion et Valentinus; aut Filium, quemdam alium divinitatis modum habere, et non esse imaginem et figuram Patris, quod ex ipso genitus sit esto dissimilis; nam alienæ inter se prorsus sunt • istiusmodi substantiæ. Quod si unam agnoscimu3 et solam Patris divinitatem, hujusque Verbum et Sapientiam Filium esse, et hoc crelentes, duos tainen Deos minime dicimus, unitatemque Filii cum Patre non doctrinæ similitudine, sed secundum substantiam, et revera consistere sentimus, ita ut propterea non duos Deos, sed unum dicamus, cum una sit species divinitatis, ut est lux et splendor; illa enim patriarchæ Jacob visa est, aitque Scriptura: Ortus est autem illi sol, postquam transivit species Dei. Hoc cum viderent sancti prophetæ, ac intelligerent cujusnam sit ille Filius et imago, aiebaut: Factum est Verbum Domini ad me cumque Patrem in eo visum revelatumque cogi:0– scerent, fidenter dicebant: «Visus est mibi Deus pa trum nostrorum, Deus Abraam, et Isaac et Jacob '.› Cum igitur ita se res habeat, cur eum qui unus est cum Patre, et talis apparet qualis esi Pater, secumdum similitudinem atque unam divinitatem, vere-· mur dicere co::substantialem? Si enimn, quemnalmodum sapius dictum est, nullam liabet ut Filius proprietatem similitudinemve cum paterna substantia, ea voce uti recte veremur. Sin autem ille est Patris propria vis illuminatrix et creatrix, sine qua nec creal, nec cognoscitur (omnia enim per ipsum et in ipso consistunt), cur rem intelligentes, recusamus vocem id significantem proferre? Quid enim est ejusdem naturæ esse cujus Pator, nisi esse illi consubstantiale? Non enim alienum Deus veluti ministro egens Filium assumpsit; neque opificia Creatori sunt dignitate paria, ut perinde illa atque ipse honorentur, aut, ut putandum sit, ea et Patrem unum case. Alioquin ausit qu's haec dividere, ac dicere solem et spleniorem duo csse lumina, aut diversam aliquam substantiam, aut splendorem solis accidens esse, et non simplicem ac purum solis partum; ita ut duo quidem sint sol et splendor, una tamen lux, eo quolille a sole oriatur. Cum Hujusmodi sit, imo-magis inseparabilis natura Filii a Patre, et cum divinitas Filio non acciderit, seul paterna divinitas in Filio sit; ita ut qui videt Filium, in ipso Patrem videat, cur qui hujusmo:li est, non dicatur consubstantialis? Sat quidem hæc sunt, quæ vobis suadeant, Et non accusetis eos qui dixere Filium esse Patri consubstantialem. Attamen ipsam consubstantialis Καὶ ἄλλως δὲ, εἰ μὲν Πατέρα καὶ Υἱὸν ὁμοίο γοῦντες, δύο τινὰς ἀρχὰς, ἢ δύο Θεούς, καθάπερ Μαρκίων καὶ Οὐαλεντίνος, λέγομεν, ή Ετερόν τινα τρόπον θεότητος ἔχειν τὸν Υἱὸν, καὶ μὴ εἰκόνα καὶ χαρακτῆρα τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸν Υἱὸν, διὰ τὸ ἐξ αὐτ τοῦ πεφυκέναι· ἔστω ἀνόμοιος· ξέναι γάρ εἰσι παντάπασιν ἀλλήλων αἱ τοιαῦται οὐσίαι· εἰ δὲ μίαν οδι μὲν καὶ μόνην θεότητα τὴν τοῦ Πατρὸς, τούτου σε Λόγον καὶ Σοφίαν εἶναι τὸν Υἱὸν, καὶ οὕτω πιστεύον τες οὐ λέγομεν δύο Θεούς, τήν τε ἐνότητα τοῦ Υἱο πρὸς τὸν Πατέρα οὐχ ὁμοιώσει διδασκαλίας, ἀλλὰ κατὰ τὴν οὐσίαν καὶ ἀληθείᾳ φρονοῦμεν· ὥστε διὰ τοῦτο μὴ λέγειν δύο Θεούς, ἀλλ᾽ ἕνα Θεόν, ἑνὸς ὄντος είδους θεότητος, ὡς ἔστι τὸ φῶς καὶ τὸ ἀπαν γασμα· τοῦτο γὰρ ὤφθη τῷ πατριάρχῃ Ἰακώβ, και φησιν ή Γραφή. Ανέτειλε δὲ αὐτῷ ὁ ἥλιος, ἡνίκα παρῆλθε τὸ εἶδος τοῦ Θεοῦ, καὶ τοῦτο θεω ροῦντες οἱ ἅγιοι προφῆται καὶ νοοῦντες, τίνος ἐστὶν Υἱὸς καὶ εἰκὼν ἔλεγον· «Εγένετο λόγος Κυρίου πρὸς μέ.» Γινώσκοντες τὸν ἐν αὐτῷ θεωρούμενον καὶ ἀποκαλυπτόμενον Πατέρα, ἐθάρξουν εἰπεῖν • Αφθη μοι ὁ Θεὸς τῶν πατέρων ἡμῶν, ὁ Θεὸς τ Αβραάμ, καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακώβ. Τούτου δ οὕτως ὄντος, διὰ τί τὸν ἕνα ὄντα πρὸς τὸν Πατέρα καὶ φαινόμενον, ὡς ἔστιν ὁ Πατὴρ, κατὰ τὴν ὁμοιότητα καὶ μίαν θεότητα, ευλαβούμεθα εἰπεῖν ὁμοούσιον; Εἰ μὲν γὰρ, ὥσπερ εἴρηται πολλάκις, ο ἔχει τὴν ἰδιότητα τῆς πατρικῆς οὐσίας, οὐδὲ τὴν ἔχε φέρειαν ὡς Υἱὸς, καλῶς· εὐλαβούμεθα· εἰ δὲ τοῦ ἐστι τὸ φωτιστικών και δημιουργικὸν τὸ ἰδιαίτης τοῦ Πατρὸς, οὗ ἄνευ οὔτε δημιουργεί, ούτε γινώ ται (πάντα γὰρ δι' αὐτοῦ καὶ ἐν αὐτῷ συνέστηκ διὰ τί, τὸ πρᾶγμα νοούντες, παραιτούμεθα τὴν τοῦτ σημαίνουσαν λέξιν εἰπεῖν; Τί γάρ ἐστι τὸ οὗτος ὁμοφυὲς τῷ Πατρὶ ἢ ὁμοούσιον αὐτοῦ; Οὐ γὰρ ἀλλά τριον ὡς ὑπουργοῦ δεόμενος προσελάβετο ὁ Θεὸς τὸν Υἱόν, οὐδὲ τὰ ποιήματα ισάξια τοῦ κτίσαντος, ὥστε τιμᾶσθαι ταῦτα ὡς ἐκεῖνον, ἢ νομίζειν, ὅτι ταῦτα καὶ ὁ Πατὴρ ἐν εἰσιν. Η τολμησάτω τις διελεῖν, καὶ εἰπεῖν, δύο φῶτα εἶναι τὸν ἥλιον καὶ τὸ ἀπαύγασμα, ἢ ἑτέραν τινὰ εἶνα: οὐσίαν, ἢ ὅτι ἐπισυμβέβηκε το ἀπαύγασμα, καὶ μὴ ἁπλοῦν εἶναι καὶ καθαρὸν γίν νῆμα ἐκ τοῦ ἡλίου τοῦτο· ὥστε δύο μὲν εἶναι ἥλιον καὶ ἀπαύγασμα, ἂν δὲ τὸ φῶς, διὰ τὸ ἐκ τοῦ ἡλίου εἶναι τοῦτο γέννημα. Τοιαύτης δὲ οὔσης καὶ μαλλος αδιαιρέτου τῆς φύσεως τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὴν Πατέρα, καὶ οὐκ ἐπισυμβάσης τῆς θεότητας τῷ Υἱῷ, ἀλλὰ τῆς πατρικῆς θεότητος εὔσης ἐν τῷ Υἱῷ, ὥστε τὸν ἑωρακότα τὸν Υἱὸν ὁρᾶν ἐν αὐτῷ τὸν Πατέρα, δὲ τί ὁ τοιοῦτος μὴ ἂν λέγοιτο ὁμοούσιος; Ἔστι μὲν οὖν ἱκανὰ καὶ ταῦτα τεῖσαι ὑμᾶς, μὴ κατηγορεῖν τῶν εἰρηκότων, ὁμοούσιον ναι τὸν Υἱὸν τῷ Πατρί· καὶ αὐτὴν δὲ ὅμως τὴν τοῦ • Exod. 111, 19. • Gen. xxxii, 31. * Isa. xxxvm, 4; Jer. 1, 2. 4, it, etc.

TIT. XI ομουσίου λέξιν καθ᾿ ἑαυτὴν ἐξετάσωμεν, ἵνα γνώ- vocem secundum se explanemus, ut comperiaμεν εἰ χρή λέγειν όλως ὁμοούσιον, καὶ εἰ κυρία mus atrum hæc vox, consubstantialis, usurpanda λέξις ἐστὶ, καὶ ἁρμοζόντως ἐστὶν αὕτη ἐπὶ Υἱοῦ λε- sit, et si propria sit «lictio, atque congruenter de γομένη. Οίδατε γὰρ καὶ ὑμεῖς, καὶ οὐδ' ἂν τις ἀμφι- Filio dicatur. Nam ipsi scitis, et nemo dubitaverit, Γάλλοι, ὅτι τὸ ὅμοιον οὐκ ἐπὶ τῶν οὐσιῶν, ἀλλ' simile non de substantiis, sed de figuris et qualitatiἐπὶ σχημάτων καὶ ποιοτήτων λέγεται ὅμοιον· ἐπὶ γὰρ bus dici. De substantiis enim, non similitudo, sed τῶν οὐσιῶν οὐχ ὁμοιότης, ἀλλὰ ταυτότης ἂν λεχθείη. Identitas dici delet. Homo igitur hominis similis Ανθρωπος γοῦν ἀνθρώπῳ ἔμοιος λέγεται, οὐ κατὰ dicitur, non secundum substantiam, sed secundum τὴν οὐσίαν, ἀλλὰ κατὰ τὸ σχῆμα καὶ τὸν xa- habitum et figuram: quod ad substantiam enim ρακτῆραν τῇ γὰρ οὐσίᾳ ὁμοφυεῖς εἰπι. Καὶ πάλιν ejusdem natura sunt. Rursum homo cani nequaἄνθρωπος κυνὶ οὐκ ἀνόμοιος λέγεται, ἀλλ' ἔτε- quam dissimilis dicitur, sed diversæ natura: erg» ροφυής· οὐκοῦν τὸ μὲν ὁμοφυὲς καὶ ὁμοούσιον, τὸ δὲ quod ejusdem naturæ est, etiam consubstantiale ἱτεροφυὲς καὶ ἑτερούσιον. Διὸ καὶ ὁ λέγων ὅμοιον κατ' est; et quod diversæ nature, diversa etiam sulοὐσίαν ἐκ μετουσίας τοῦτο λέγει ὅμοιον. Τὸ γὰρ ὅμοιον siantia. Quapropter qui dicit similem secundum ποιότης ἐστὶν, ἥτις τῇ ουσία προσγένοιτ' ἄν. Τοῦτο δὲ substantiam, ex participatione siunilens dicit: siτῶν ποιημάτων ἴδιον ἂν εἴη· ταῦτα γὰρ ἐκ μετοχῆς militulo enim est qualitas, quæ substantia accidere ὁμοιοῦται τῷ Θεῷ. • Όταν ο γάρ, φησί, ο φανερωθῇ, potest. Hoc autem opificiis proprium fuerit; ea ὅμοιοι αὐτῷ ἑπόμεθα, όμοιοι δηλονότι οὐ τῇ ουσίᾳ, euim ex participatione Deo similia efficiuntur. Namı ἀλλὰ τῇ υἱότητα, ἧς μεταλαμβάνομεν παρ' αὐτοῦ. • cum,» ait, «apparuerit ille, similes ei erimus ', Εἰ μὲν οὖν καὶ τὸν Υἱὸν ἐκ μετουσίας λέγετε, λε- similes scilicet non substantia, sed filiorum adoγέσθω μὲν παρ' ὑμῶν ὁμοιοούσιος. Οὐκ ἔστι plione, quam per eum participamus. Si igitur eum μέντοι λεγόμενος οὕτως ἀλήθεια, οὐδὲ ὅλως φως, ex participatione Flium dicitis, dicatur a vobis οὐδὲ φύσει Θεός. Τὰ γὰρ ἐκ μετουσίας οὐκ ἀληθείᾳ, substantia similis: seul si ita appelictur, nec veriἀλλ' ὁμοιώσει τῆς ἀληθείας λέγεται ὅμοια, ὥστε καὶ 138, nec iumen ullatenus, nec natura Deus erit. μεταπίπτειν, καὶ ἀφαιρεῖσθαι δύνασθαι ἀπὸ τῶν μετ Nain quæ ex participatione sunt, non vere, sed siσχόντων τὴν μετάληψιν. Τοῦτο δὲ πάλιν ἴδιον τῶν militudine veritatis similia dicuntur; ita ut quod κτισμάτων καὶ ποιημάτων ἐστίν. Οὐκοῦν εἰ τοῦτο participatur, a participantibus decidere et tolli μοςἄτοπον, οὐκ ἂν εἴη ἐκ μετουσίας, ἀλλὰ φύσει καὶ sit: hoc autem crealis rebus atque opifciis proΒηθείᾳ Υιός, φῶς, σοφία, Θεός. Φύσει δὲ ὧν καὶ οὐ prium est. Itaque si absurdum illud est, nequaquam μεταξύ, οὐκ ἂν κυρίως λεχθείη ὁμοιοούσιος ο ἀλλ' erit ex participatione, sed ex natura et veritate, ὁμοούσιος. Ο δὲ μηδὲ ἐπ' ἄλλων ἄν τις εἴποι· ἐδείχθη, Filius, lumen, sapientia, Deus: cum autem lgγὰρ τὸ ὅμοιον μὴ ἐπὶ τῶν οὐσιῶν λεγόμενον· πῶς οὐκ ἀνόητον μὲν, ἢ τάχα καὶ χαλεπὸν τοῦτο προφέρειν ἐπὶ Υἱοῦ, καὶ μὴ μᾶλλον τὸ ὁμοούσιον; monstratum est euim, simile de substantiis non fortasse etiam gravissimum id de Filio proferre, et non potius eum consubstantialem appelhare? tura talis sit et non participatione, nunquam proprie substantia similis dici potuerit, sed consubstantialis. Quod autein de aliis nemo dixerit (deprædicari), qui, quæso, non stultum fuerit, Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ ἡ ἐν Νικαία σύνοδος και λῶς ἔγραψεν, ὅπερ ἔπρεπεν εἰπεῖν, γεννητὸν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν ὁμοούσιον. Ταῦτα καὶ ἡμεῖς μαθόντες, μὴ σκιαμαχώμεν, καὶ μάλιστα γινώσκοντες, ὅτι οἱ καὶ ταῦτα γράψαντες, οὐχ ὡς παρεξηγούμενοι τὴν ἀλήθειαν, ἀλλ᾽ ἐκδικοῦντες μὲν τὴν ἀλήθειαν καὶ τὴν εἰς Χριστὸν εὐσέβειαν, καθαι μοῦντες δὲ τὰς κατ' αὐτοῦ τῶν 'Αρειομανιτών βλασφη μίας, οὕτως ὡμολόγησαν τὴν πίστιν. Σκεπτέον γὰρ καὶ κατανοητέον ἀκριβῶς, ὅτι λέγοντες μὲν ἀνομονκούσιον καὶ ἑτεροούσιον, οὐ σημαίνομεν τὸν ἀληθινὸν Υἱόν, ἀλλ᾽ ἔν τι τῶν ποιημάτων καὶ τὸν εἰσποιητὸν καὶ θέσει Υιόν, ὅπερ τοῖς αἱρετικούς δοκεῖ· λέγοντες δὲ μὴ ἐριστικῶς τὸ ὁμοούσιον, Γεὸν σημαίνομεν γνήσιον ἐκ τοῦ Πατρὸς πεφυκότα, καν ἐν τούτῳ διαῤῥηγνύωνται πολλάκις οι Χριστομάχοι. Ταῦτα μὲν, ἅπερ ἔγνων ἐγώ, και διαλεγομένων έχουσα φρονίμων, δι' ὀλίγων γέγραφα· ὑμεῖς δὲ, μέ νοντες ἐπὶ τὸν θεμέλιον τῶν ἀποστόλων, καὶ τὰς παραδόσεις τῶν Πατέρων κατέχοντες, εὔχεσθε ἵνα 1 Joan. 188, PATROL. GR. CXXX. οι Idcirco probe Nicæna synodus id scripsit quod consentaneum erat, Filium nempe ex substantia Patris genitum, esse consubstantialem. Hæc eadem nos cum didicerimus, ne cum umbris pugnemus: guari maxine eos, qui hæc scripserunt, non studio prave explicandi veritatem, sed eam una cum pietate in Christum asserendi, ct Ariomanitarum blasphemias damnandi, sic fidem promulgasse suan. Considerandum enim est, et accurate animadvertendum, cum eum dicimus sub. stantia dissimilem, et diversæ substantiæ, nos laudquaquam verum Filium significare, sed unum ex opificiis, et ascitum adoptioneque Filium, quod hæretici sentiunt: quem si dicamus sine contcnitione consubstantialem, verum significamus Filium ex Patre natum: etiamsi hac de causa pluries disrumpantur Christi lestes. Haec quidem, quæ uota mihi, et ex prudentium disputationibus explorata erant, paucis scripsi. Vos autem manentes super fundamentum apostolorum, Patrumque tradi16

tiones retinentes, orate ut jam cessed omnis con- ήδη ποτέ παύσηται πᾶσι το πὸν ἔρις καὶ ζῆλος, τῶν tentio et zelus, hæreticorumque insanæ quæstiones et una omnis verborum contentio damnentur, utque nefaria et sanguinaria Arianorum hæresis aboleatur, in omnium vero cordibus veritas eluceat ita ut omnes ubique idem dicant, idem sentiant: ac nulla deinceps relicta Ariana blasphemia, per universam Ecclesiam dicatur, atque in confesso habeatur illud: «Unus Dominus, una fides, unum baptisma, in Christo Jesu Domino nostro, cui gloria et imperium in sæcula sæculorum. Amen. Ejusdem adversus Arianos pro Dionysio episcopo Alexandria apologia, rursus τε αἱρετικῶν αἱ μωραὶ ζητήσεις καταγνωσθῶσι, καὶ πᾶσα λογομαχία· καὶ ἡ μὲν δυσώνυμος καὶ ἄνθρω ποκτόνος τῶν Ἀρειανῶν αίρεσις ἐξαφανισθείη, ἀναλάμψεις δὲ πάντων ἐν ταῖς καρδίαις ἡ ἀλήθεια, ώστε πάντας πανταχοῦ τὸ αὐτὸ λέγειν, καὶ τὸ αὐτὸ φρονεῖν· μηδεμιᾶς δὲ ἔτι περιλειπομένης 'Αρειανής βλασφημίας, καὶ λέγηται καὶ ὁμολογῆται κατὰ πᾶσαν Εκκλησίαν· «Εἷς Κύριος, μία πίστις, εν βάπτισμα, ο ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. Τοῦ αὐτοῦ κατὰ ᾿Αρειανῶν ἀπολογία, ὑπὲρ Δια νυσίου ἀρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας. Οι πάλαι Ἰουδαῖοι τοσαῦτα τοῦ Κυρίου πεποιτ κότος ἔργα, δι' ὧν ἐγνώριζον αὐτὸν εἶναι τὸν Χρισ στὸν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντο;, ἐλεγχόμενοι παρ' αὐτοῦ, καὶ μὴ δυνάμενοι πρὸς τοὺς ἐλέγχους ἀνει· βλέπειν, εἰς τὸν πατριάρχην κατέδραμον λέγοντες· 'Ημεῖς πατέρα ἔχομεν τὸν ᾿Αβραάμ, νομίζοντες ἐν τούτῳ δύνασθαι τὴν ἀλογίαν ἑαυτῶν ἐπικαλύπτειν. Ἀλλ᾽ οὔτε ἐκεῖνοι τοῦτο λέγοντες ὤνησάν τι, οὔτε οἱ νῦν Ἰουδαῖοι Διονύσιον ονομάζοντες, φεύγειν τὴν ὁμοίαν ἐκείνοις αιτίαν δυνήσονται. Καὶ γὰρ κἀκει νοις, ἐφ᾽ οἷς παρηνόμουν, ήλεγξεν ὁ Κύριος λέγων· Τοῦτο 'Αβραὰμ οὐκ ἐποίησε, καὶ τούτους ἀσεβοῦν τας καὶ ψευδομένους ἡ αὐτὴ πάλιν ἀλήθεια διελέγ χει, ὅτι τὰ Αρείου Διονύσιος ὁ ἐπίσκοπος οὔτε ἐφρόνησεν, οὔτε τὴν ἀλήθειαν ἡγνόησε. Φασὶν ον οἱ ἐχθροὶ τῆς ἀληθείας ἐν ἐπιστολῇ τὸν μακάριον Διονύσιον εἰρηκέναι ποίημα καὶ γέννημα εἶναι τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, μήτε δὲ φύσει ἴδιον, ἀλλὰ ξένον κατ' οὐσίαν αὐτὸν εἶναι τοῦ Πατρὸς, ὥσπερ ἐστὶν δ γεωργὸς πρὸς τὴν ἄμπελον, καὶ ὁ ναυπηγὸς πρὸς σκάφος. Καὶ γὰρ ὡς ποίημα πρὶν γένηται, καὶ ἔγραφ μεν, ὁμολογοῦμεν καὶ ἡμεῖς εἶναι τοιαύτην ἐπιστο τὴν αὐτοῦ. Ἀλλ' ὥσπερ ταύτην ἔγραψεν, οὕτω καὶ ἑτέρας πλείστας ἐπιστολὰς ἔγραψε, καὶ δεῖ καὶ ταύ ταις ἐντυχεῖν αὐτοὺς, ἵνα ἐκ πασῶν, καὶ μὴ μόνον ἐκ τῆς μιᾶς ἡ πίστις γνωρισθῇ τοῦ ἀνδρός. Καὶ γὰρ καὶ ναυπηγοῦ πολλὰς τριήρεις κατασκευάσαντος, οὐκ ἐκ μιᾶς, ἀλλ' ἐκ πασῶν ἡ τούτου τέχνη κρίνεται. Εἰ μὲν οὖν ἁπλῶς ὡς πίστιν ἐκτιθέμενος ἔγραψαν, ἣν λέγουσιν ἐπιστολὴν, εἰ μόνην ταύτην ἔγραψε, κατηγορείτωσαν ὡς βούλονται· κατηγορία γὰρ ύλης ' Judæi olim, cum ex tam multis rebus admirandis, quas Dominus faciebat, agnoscerent ipsum esse Christum Filium Dei viventis, ab eo reprehensi, nec reprehensionibus illius valentes obsistere, eo confugiebant, ut dicerent habere se patrem Abraham, et ejus auctoritate improbitatem suam tegere conabantur. Verum quemadmodum ea re nihil illi proficiebant, sic isti nunc, qui tanquain Judæi ad Dionysium confugiunt, non evitabunt eamdem, in quam iķi inciderunt, condemnationem. Nam et illos Dominus, ob ea quæ contra legein admittebant, reprehendit, Hoc, inquiens, Abraham non fecit. Ει istos impios atque mendaces eadem veritas reprehendet, Dionysius, inquiens, episccpus neque probavit sententiam Arii, neque veritatemn iguoravit. Aiunt igitur veritatis inimici, beatum Dionysium in epistola quadam scripsisse Dei Filium factum, et creatum esse, neque natura esse proprium, sed a Paris essentia alienum, instar agricole, aut navium fabricatoris, si ille cum vite, hic cum navigio comparetur. Etenim, quia factus est, priusquam fieret, non fuisse. Hoc cum Dionysius intellexisset, sollicitudine enim afficiebatur, ut banc, sic alias plurimas scripsit epistolas, quas quidem epistolas legere oportebat, ut ex omnibus, non autem ex una sola ſides hominis agnosceretur. Nam et navium fabricatoris, qui triremes multas cxædificavit, ars non ex una, sed ex omnibus perspicitur et judicatur. Si igitur eo consilio, at Gidem suam exponeret, quam isti dicunt, epistolam scripsit, aut solam hanc scripsit, hominem accusent, ut volunt; ejusmodi enim opinio vere est repre-» θῶς τὸ τοιοῦτον φρόνημα. Εἰ δὲ καιροῦ καὶ προσ hendenda. Sin occasio temporis et personæ, traxit ad illud scribendumn, et alias rursum epistolas scripsit, quibus ejus crimini«suspicionem diluebat, quid mirum videtur? Et agricola pro agri qualitate nunc hanc, nunc illam arborem curat, nec ob id cuiquam reprehendendus, sed potius ob artem multiplicem admirandus existimatur. In superioris Libya Pentapoli tunc episcopi quidam opiniones Sabellii tuebantur, et fallaciis suis tantum effecerant, ut prope jam in ecclesiis Dei Filius amplius non prædicaretur. Quod cum Dionysius accepisset, quoniam et earum ecclesia- ⚫ Ephes. Iv, 5. ώπου πρόφασις εἵλκυσεν αὐτὸν τοιαῦτα γράψας, ἔγραψε δὲ πάλιν καὶ ἄλλας ἐπιστολὰς ἀπολογούμεν νος περὶ ὧν ὑπωπτεύθη, τί καινόν; Καὶ γὰρ καὶ γεωργὸς τῶν αὐτῶν δένδρων ἄλλοτε άλλως ἐπιμε λεῖται διὰ τὴν ὑποκειμένην τῆς γῆς ποιότητα, καὶ οὐ διὰ τοῦτο μέμψαιτ' ἄν τις αὐτῷ, ἀλλὰ μᾶλλον μαθὼν τὴν αἰτίαν θαυμάσει τὸ ποικίλον τῆς αὐτοῦ ἐπιστήμης. Ἐν Πενταπόλει τῆς ἄνω Λιβύης τηνικαῦτά τινες τῶν ἐπισκόπων ἐφρόνησαν τὰ Σαβελλίου, καὶ τούφ τον ίσχυσαν ταῖς κακονοίαις, ὡς ὀλίγου δεῖν μηκέτι ἐν ταῖς ἐκκλησίαις κηρύττεσθαι τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ. Τοῦτο μαθὼν Διονύσιος, αὐτὸς γὰρ εἶχε τὴν μέρα

PANOPLIA DOGMAT:CA. μιαν καὶ τῶν ἐκκλησιῶν ἐκείνων, πέμπει, καὶ συμ- rum βουλεύει τους αιτίοις παύσασθαι τῆς κακοδοξίας. Ὡς δ' οὐκ ἐπαύοντο, μᾶλλον δὲ ἀναιδέστερον διετέ θησαν, ηναγκάσθη πρὸς τὴν ἀναίδειαν ἐκείνων γράκαι τοιαύτην ἐπιστολὴν, καὶ τὰ ἀνθρώπινα τοῦ Σω τῆρος ἐκ τῶν Εὐαγγελίων παραθέσθαι, ἵνα, ἐπειδὴ τολμηρότερον ἐκεῖνοι τὸν Υἱὸν ἡρνοῦντο, καὶ τὰ ἀνω θρώπινα τῷ Πατρὶ ἀνετίθεσαν, οὗτος δείξας, ὅτι οὐχ ὁ Πατήρ, ἀλλ' ὁ Υἱός ἐστιν ὁ γενόμενος ὑπὲρ ἡμῶν ἄνθρωπος, πείσῃ τοὺς ἀμαθεῖς μὴ εἶναι τὸν Πατέρα γιόν, καὶ οὕτω λοιπὸν κατ' ὀλίγον ἐκείνους πρὸς τὴν ἀληθῆ ἐναγάγῃ θεότητα τοῦ Λόγου, καὶ τὴν γνῶσιν τὴν περὶ τοῦ Πατρός. Αὕτη τῆς ἐπιστολῆς ὑπόθεσις. Διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν οὕτως ἔγραψε καὶ αὐτὸς διὰ τοὺς οὕτως ἀναισχύντως θελήσαντας μεταθεῖναι τὴν τῆς ἀληθείας πίστιν. ΤΙΤ. ΧΙ. curam gerebat, scripsit ad ejus factionis auctores, ut ab improba illa opinione desisterent. Illis autem non obtemperantibus, sed impudentiμs in illa permanentibus, ob Impudentiam ipsorum coactus est, ejusmodi epistolam scribere, et ea quæ ad Christi pertinent humanitatem Evangelio. rum testimoniis comprobare, ut, quoniam auda - cius illi negabant Filium, et humanitatem ejus ad Patrem referebant, ostenderet, non Patrem, scl Filium pro nobis factum esse hominem, atque ita imperitis hominibus Patrem non esse Filin persuaderet, et deinceps paulatim eos ad Filii divinitatem et Patris cognitionem adduceret. Hoc ili in ea epistola propositum fuit. Ob hanc ille causaṁ in hanc sententiam scripsit, ut eos reprimeret, qui tam impudenter fidei veritatem opprimere conabantur. Quid ergo Arii hæresis cum Dionysii sententia simile et conjunctum habet? Aut cur Dionysius Arianus existimatur, cum tanta sit inter eum et Arium differentia? Ille enim Ecclesi. catholicæ doctor est, hic vanæ hæreseos inventor. Εt Arius quidem improbam suam opinionem exponens vehementer effeminatis et ridiculls mori. bus, ut Sotales Ægyptius seripsit. Dionysius autem & alias scripsit epistolas, et a se depulit illius criminis suspicionem, et ostendit se recte sentire., Quamobrem cum ea scripserit, quæ ab ipsorum opinione sunt aliena, suorum gregi ne conentur illum ascribere. Neque enim Gdem facient. Nam si ad Ammonam scribens suspectus fuit, et se purgaΤί τοίνυν ὅμοιον ή Αρείου αίρεσις, καὶ ἡ Διονυ στου διάνοια; "Η διατί Διονύσιος ὡς 'Αρειανός να μίζεται, πολλῆς οὔσης αὐτῶν τῆς διαφοράς; Ὁ μὲν γὰρ τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας διδάσκαλός ἐστιν, ὁ δὲ καινῆς αἱρέσεως εφευρετής γέγονε. Καὶ ὁ μὲν Αρειος τὴν ἰδίαν κακοδοξίαν ἐκτιθέμενος έγραψε. λίαν εκτεθηλυμένοις καὶ γελοίοις ήθεσι κατὰ τὸν Αἰγύπτιον Σωτάδην. Ο μέντοι Διονύσιος ἔγραψε καὶ ἄλλας ἐπιστολάς, ἀπελογήσατο δὲ καὶ περὶ ὧν ὁπο ωπτεύθη, καὶ ἐφάνη φρονῶν ὀρθῶ;. Εἰ μὲν οὖν ἐναν τία ἑαυτῷ γράφει, μὴ ἑλκέτωσαν αὐτὸν πρὸς ἑαυτοῖς· οὐ γὰρ ἀξιόπιστος κατὰ τοῦτο· εἰδὲ γράψας τὴν πρὸς Αμμωνᾶν ἐπιστολὴν ὑπωπτεύθη, καὶ απελογήσατο θεραπεύων τὰ πρῶτα, ἀπολογησάμε. νές τε οὐ μεταβέβληται, δῆλον ἂν εἴη, ὅτι καὶ τὰ ὑποπτευθέντα κατ' οἰκονομίαν ἔγραψεν. Οὐ δεῖ δὲ τὰ κατ' οικονομίαν γραφόμενα, καὶ γινόμενα, ταῦτα κακοτρόπως δέχεσθαι, καὶ εἰς τὴν ἰδίαν ἔλκειν Έκαστον βούλησιν. Καὶ γὰρ καὶ ἰατρὸς πολλάκις τὰ δοκοῦντα εἶναι τισιν ἀκατάλληλα, ταῦτα τοῖς ὑπο κειμένοις τραύμασιν, ὡς οἶδεν αὐτὸς, ἐπιτίθησιν, οὐδὲν ἕτερον ἢ πρὸς τὴν ὑγείαν ἔχων τὸν σκοπόν. Καὶ διδασκάλου δὲ φρονίμου τρόπος οὗτος πρὸς τὰ τῶν διδασκομένων ήθη διατίθεσθαι, καὶ λαλεῖν, ἕως ἂν αὐτοὺς εἰς τὴν ὁδὸν τῆς τελειότητος μεταγάγῃ. Εἰ δ' ότι μόνον ἔγραψεν οὕτως ο μακαρίτης, αἰτιῶν ται αὐτὸν (αἱ γὰρ τῶν 'Αρειανῶν ὑπὲρ αὐτοῦ προφάσεις αίτίαι κατ' αὐτοῦ γεγόνασιν), ώρα λοιπὸν αὐτοὺς ἀποθρασύνεσθαι καὶ λέγειν (οὐδὲν γὰρ αὐ - τοῖς ἀτόλμητον) ὅτι καὶ αὐτοὶ οἱ ἀπόστολοι τὰ Αρείου ἐφρόνουν. "Ανθρωπον γὰρ ἀπὸ Ναζαρέτ, καὶ παθητὸν τὸν Χριστὸν καταγγέλλουσιν. dentes, et dicunt eadem, quæ sensit Arius, Nazareth, et cruciatus mortemque perpessum esse pronuntiarunt. Εκείνων τοίνυν τὰ τοιαῦτα φανταζομένων, απ' ἐπεὶ τοῖς βήμασι τούτοις ἐχρήσαντο, μόνον ἄνθρωπου ᾔδεισαν τὸν Χριστὸν οἱ ἀπόστολοι, καὶ πλέον μηδέν; Μὴ γένοιτο. ᾿Αλλὰ καὶ τοῦτο ὡς ἀρχιτέκτονες σοφοί, καὶ οἰκονόμοι μυστηρίων Θεοῦ πεποιήκασι, καὶ τὴν αἰτίαν ἔχουσιν εύλογον. Ἐπειδὴ γὰρ οἱ τότε Ἰουδαῖοι πλανηθέντες, καὶ πλανήσαντες Ελληνας, ἐνόμιζον τὸν Χριστὸν ψιλόν ἄνθρωπον vit, et ejus defensio probata est, patet ea quoque, quæ suspecta videbantur, bono animo et consilio fuisse scripta. Quæ autem bono animo atque consilio scribuntur et funt, non debent in malam partem accipi, et ad cujusque sententiam accommo dari. Medici enim proposita sibi ejus, quem curant, valetudine, tanquam aliquo signo, eo cogitationem intendunt, quamvis ea nonnunquam adhibeant vulneribus medicamenta, quæ alicui minus salutaria¨videantur. Quam quidem rationem observant etiam magistri prudentes, ut pro discipulorum moribus loquantur, et se affectos ostendant, ut ens in viam perfectionis reducant. Quod si beatumi hunc virum, quia semel ita scripsit, accusandum existimant, est enim quoddam accusationis genus, quo illum onerant Ariani, dum ejus auctoritate pravam opinionem suam defeudunt, tempus jam est, ut quando nihil non audent, naviter sint impuapostolos ipsos sensisse, Christum enim hominem a Num igitur, ut isti opinantur, quia verbis ejusmiodi usi sunt apostoli, idco Christum tantummodo hominem, et nibil præterea aliud esse senserunt? Absit. Imo vero ut sapientes architecti et dispen satores mysteriorum Dei, se ratione et, prudenter ita gesserunt. Nam Judæi tunc decepti, Gracosque decipientes, Messiam ex semine Davidis ut purum hominem venturum arbitrabantur, et ad aliorum

filiorum Davidis similiudinem fore, neque enim μόνον ἐκ σπέρματος Δαβίδ ἔρχεσθαι, καθ' ὁμοιότητα Deum ipsum, neque Verbum factum esse carnem credebant. Hac de causa sapienter admodum apostoli Judæis primum ea quæ ad Servatoris humanitatem pertinent explicaverunt, ut cum Messiam illis ex signis, quæ demonstrata factaque fuerant, venisse persuasissent, deinde eos ad ejus divinitatem admittendam adducerent, declarantès illius opera non esse hominis, sed Dei. Petrus certe, '.ui dixerat Christum hominem passum, statim subjecit: Hic est princeps vitæ. Et in Evangelio confitetur: Tu es, inquiens, Christus Filius Dei viventis '. In Epistola autem dicit ipsum esse episcopum animarums; et Dominum suum, et angelorun, atque virtutum. Paulus item, qui dixerat Christum hominem ex semine Davidis, ad llebræos scribens: Qui cum sit, inquit, splendor gloriæ, et figura substantive ejus '; ad Philippenses autem: Qui cum in forma, inquit, Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aqualem Deo.Verba illa, vita princeps, Filius. splendor, figura, aqualis Deo, Dominus, et episcopus animarum, quid aliud significant, nisi eum in corpore esse, cum sit Verbum, per quod omnia facta sunt, et a Palre, tanquam splendorem a luce, separari non posse? τῶν ἐκ τοῦ Δαβιδ άλλων γενομένων τέκνων, ούτε γὰρ Θεὸν αὐτὸν, οὐδ᾽ ὅτι ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο ἐπί στευον· τούτου ένεκα μετά πολλῆς τῆς συνέσεως οι μακάριοι ἀπόστολοι τὰ ἀνθρώπινα πρῶτον τοῦ Σω τῆρος ἐξηγοῦντο τοῖς Ἰουδαίοις, ἵν᾿ ὅλως πείσαντες αὐτοὺς ἐκ τῶν φαινομένων, καὶ γενομένων σημείων ἐληλυθέναι τὸν Χριστόν, λοιπὸν καὶ εἰς τὴν τῆς θεότητος αὐτοῦ πίστιν ἐναγάγωσι δεικνύντες, ὅτι τὰ γενόμενα έργα οὐκ ἔστιν ἀνθρώπου, ἀλλὰ Θεοῦ. Αμέλει Πέτρος ὁ λέγων ἄνδρα παθητὸν τὸν Χριστὸν εὐθὺς συνῆπτεν· Οὗτος ἀρχηγὸς τῆς ζωῆς έστιν. Ἐν δὲ τῷ Εὐαγγελίῳ ὁμολογεῖ· Σὺ εἶ ὁ Χριστὸς ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος· ἐν δὲ τῇ Επιστολή φησιν αὐτὸν ἐπίσκοπον ψυχῶν, καὶ Κύ ριον ἑαυτοῦ τε, καὶ ἀγγέλων, καὶ δυνάμεων εἶναι. Πάλιν τε ὁ Παῦλος ὁ λέγων ἄνδρα ἐκ σπέρματος Δαβὶδ εἶναι τὸν Χριστὸν, οὗτος ἐπέστελλεν Εβραίοι. μέν· Ος ὧν ἀπαύγασμα τῆς δόξης, καὶ χαρακτήρ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ· Φιλιππησίοις δέ· ὃς ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχων οὐχ άρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα Θεῷ. Τὸ δὲ λέγειν ἀρχηγὸν τῆς ζωῆς καὶ Υἱὸν καὶ ἀπαύγασμα, καὶ χαρακτῆρα, καὶ ἴσον Θεῷ, καὶ Κύριον, καὶ ἐπίσκοπον ψυχῶν, τί ἕτερον δε εἴη, ἢ ὅτι ἐστὶ Λόγο; ὢν Θεοῦ, δι᾿ οὗ τὰ πάντ ἐγένετο, καὶ ἔστιν ἀδιαίρετος τοῦ Πατρὸς, ὡς ἔστι εί ἀπαύγασμα πρὸς τὸ φῶς; Καὶ Διονύσιος τοίνυν παρὰ τῶν ἀποστόλων τοῦτο μαθὼν πεποίηκεν. Ἐπειδὴ γὰρ ήκμαζεν ή Σαβελλίον αίρεσις, ἠναγκάσθη, καθά προείπον, τὴν τοιαύτην ἐπιστολὴν γράψαι, καὶ τὰ εὐτελῶς καὶ ἀνθρωπίνως είρημένα περὶ τοῦ Σωτῆρος κατ' αὐτῶν ρίψαι, ἵνα, τοὺς τοιούτους ἀποσχοινίσας διὰ τὰ ἀνθρώπινα του μὴ λέγειν εἶναι Υἱὸν τὸν Πατέρα, εὐκολώτερον από τοῖς κατασκευάσῃ τὴν περὶ τῆς θεότητος τοῦ Υἱοῦ διδασκαλίαν, ὅταν αὐτὸν ἐν ταῖς ἄλλαις ἐπιστολείς ἀπὸ τῶν Γραφών λέγῃ Λόγον, σοφίαν, δύναμη, ἀτμίδα, καὶ ἀπαύγασμα τοῦ Πατρός. Ἐν γὰρ τοῖς ἐπιστολαῖς τῆς ἀπολογίας τοιαῦτα λέγων παρρησιάζεται ἐν τῇ πίστει, καὶ τῇ εἰς Χριστὸν εὐσεβείς. Ωσπερ οὖν οἱ ἀπόστολοι οὐ κατηγοροῦνται διὰ τὰ ἀν θρώπινα βήματα περὶ τοῦ Κυρίου, ἀλλὰ μᾶλλον θαύματος ἄξιοί εἰσι διὰ τὴν οἰκονομίαν καὶ τὴν ἐν καιρῷ διδασκαλίαν, οὕτως οὐκ Αρειανός Διονύσιος πρὸς Dionysius igitur apostolorum exemplum secutus est. Nam cum Sabellii hæresis vigeres, coactus est illam, ut diximus, episto.am scribere, et quæ abjecta et humana de ipso dicta fuerunt, hæreticis fllis opponere, ut cum eos illa ratione ab ea opinione qua dicebant Filium esse Patrem, depulisset, facilius eis Filii divinitatem persuaderet, cum in aliis epistolis illum Verbum, sapientiam, virtutem, vaporem splendoremque Patris appellaret. Quibus enim epistolis sese defendit, in illis his utens vo cibus se in fide, et pietate erga Christum constantem et strenuum facile declarat. Itaque sicut apostoli non· reprehenduntur, quod ea verba, homini convenientia, de Domino pronuntiarint, quin etiam propter consilium et doctrinam tempori prudenter accommodatam videntur admiratione digni, sic Dionysius ad Euphranorem et Ammonam contra Sabellium scribens non est Arianus. Licet Ο Εὐφράνορα καὶ ᾿Αμμωναν κατὰ Σαβελλίου ἐπιστο enim humilibus verbis et exemplis usus sit, ea tamen ex Evangeliis deprompsit, eo quidem consilio, ut Christi in carne adventum per hæc et alia his similia comprobaret. Etenim quemadino.!um est Verbum Dei, sic etiam Verbum caro factum est, et habitavit in nobis. Et quod id principio erat Verbum, Virgo, completis jam æculis, in utero gestavit, et Dominu; homo factus est. Et unus ex utroque significatur. Verbum euim caro factum est et habitavit in nobis. Et quæ de ipsis tum divinitate, tum bumanitate dicta sunt, ita propriam de illarum alterutra et de utraque conjunsam significationem habent, ut qui de Verbi scribit • llebr. 1, 8. • Matth xvi, †6. * ] Petr. 11, 25. λὴν γράφων. Εἰ γὰρ καὶ ταπεινοῖς ἐχρήσατο λόγο καὶ παραδείγμασιν, ἀλλ᾽ ἐκ τῶν Εὐαγγελίων ἐστὶ, καὶ ταῦτα, καὶ πρόφασιν ἔχει τούτων τὴν τοῦ Σωτῆ ρος ἔνσαρκον παρουσίαν, δι' ἦν καὶ ταῦτα, καὶ τὰ ὅμοια γέγραπται. Καὶ γὰρ ὥσπερ λόγος ἐστὶ τοῦ Θεοῦ, οὕτω μετὰ ταῦτα ὁ Λόγος σάρξ ἐγένετο, καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν, καὶ ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος. '11 δὲ Παρθένος ἐπὶ συντελείᾳ τῶν αἰώνων ἐν γαστρὶ ἔσχε, καὶ γέγονεν ἄνθρωπος ὁ Κύριος, καὶ εἷς μὲν ἔστιν ἐξ ἀμφοτέρων σημαινόμενος. Ο γὰρ Λόγος σάρξ ἐγένετο, καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν· τὰ δὲ περὶ τῆς θεότητος αὐτοῦ, καὶ τῆς ἐνανθρωπήσεως ειρημένα ῥήματα ἰδίαν καὶ κατάλληλον ἔχει πρὸς ἔκαστον των • Philipp. 11, 6.

PANOPLIA DOGMATICA. ΤΙΤ. ΧΙ. λεγομένων σημασίαν, καὶ ὁ τὰ ἀνθρώπινα τοῦ Λόγου humanitate ejus divinitatem non ignoret, et qui de γράφων, οἶδε καὶ τὰ περὶ τῆς θεότητος αὐτοῦ. Ὁ δὲ περὶ τῆς θεότητος ἐξηγούμενος οὐκ ἀγνοεῖ τὰ ἴδια τῆς ἐνσάρχου παρουσίας αὐτοῦ, ἀλλ᾽ ἕκαστον ὡς ἐπιστήμων καὶ δόκιμος τραπεζίτης διακρίνων, την εὐσέβειαν βαδιεῖται. Ὅταν γοῦν αὐτὸν κλαίοντα λέγῃ, οἶδεν, ὅτι ἄνθρωπος γενόμενος ὁ Κύριος, δείκνυσι τὸ μὲν κλαίειν ἀνθρώπου, ἐγείρει δὲ Λάζαρον ὡς Θεός. Καὶ πεινώντα μὲν, καὶ διψῶντα οἶδε σωματικῶς, θεϊκῶς δὲ χορτάζοντα ἀπὸ πέντε άρτων πεντακισχι λίους. Καὶ κείμενον μὲν οἶδεν ἐν μνημείῳ, ὡς σῶμα ἀνθρώπινον, ἐγειρόμενον δὲ ὡς Θεοῦ σῶμα παρ' αυ τοῦ τοῦ Λόγου, οὗ καὶ γέγονεν σάρξ. Ὁ μὲν γεωργός ξένος ἐστὶ κατ' ουσίαν τῆς ἀμπέ λου, τὰ δὲ κλήματα ὁμοούσια καὶ συγγενῆ, καὶ ἀδιαίρετα τῆς ἀμπέλου τυγχάνουσι, καὶ μίαν ἔχουσι” καὶ τὴν αὐτὴν γένεσιν αὐτά τε καὶ ἡ ἄμπελος. Εστι δὲ, ὡς εἶπεν ὁ Κύριος, αὐτὸς ἡ ἄμπελος, ἡμεῖς τὰ κλήματα. Εἰ μὲν οὖν ὁμοούσιος ἡμῖν ἐστιν ὁ Υἱός, καὶ τὴν αὐτὴν ἡμῖν ἔχει γένεσιν, ἔστω κατὰ τοῦτο καὶ ὁ Υἱὸς ἀλλότριος κατ' οὐσίαν τοῦ Πατρός, ὥσπερ καὶ ἡ ἄμπελος τοῦ γεωργοῦ· εἰ δὲ ἄλλο ἐστὶν 6 Υιός παρ' δ ἐσμεν ἡμεῖς, κἀκεῖνος μὲν Λόγος τοῦ Πατρός, ἡμεῖς δὲ ἐκ γῆς γεγόναμεν, καὶ τοῦ 'Αδάμ ἐσμεν ἔκγονοι, οὐκ ὀφείλει τὸ ῥητὸν εἰς τὴν θεότητα αναφέρεσθαι τοῦ Χριστοῦ, ἀλλὰ λοιπὸν εἰς τὴν ἀν θρωπίνην αὐτοῦ παρουσίαν. Ἐπεὶ καὶ οὕτως εἴρη κεν ὁ Σωτήρ· Εγώ ἡ ἄμπελος, ἡμεῖς τὰ κλήματα, Ο Πατὴρ ὁ γεωργός. Ἡμεῖς γὰρ τοῦ Κυρίου κατά · Τὸ ἀνθρώπινον αὐτοῦ συγγενεῖς ἐσμεν, καὶ αὐτὸς διὰ τοῦτο εἶπε· διηγήσομαι τὸ ὄνομά σου τοῖς ἀδελ φοῖς μου. Ο δὲ Πατὴρ ὁ γεωργός· αὐτὸς γὰρ εἰργά. σατο διὰ τοῦ Λόγου τὴν ἄμπελον, ἥτις ἐστὶ τὸ Κυριακὸν σῶμα. Αρ' οὖν ὡς οι χριστομάχοι θρυλο λοῦσι Διονύσιος τὰ ἀνθρώπινα τοῦ Χριστοῦ γράφων, καὶ λέγων οὕτω, ποίημα αὐτὸν ἡ ἕνα τῶν ἀνθρώπων ἔλεγεν είναι; καὶ μὴν οὐχ οὕτως ἔγραψεν ἐν ταῖς ἄλο λαις ἐπιστολαῖς, ἀλλὰ καὶ ὀρθῶς φρονῶν ἐν αὐταῖς φαίνεται, καὶ δύναται δι' αὐτῶν βοῆσαι κατὰ τούτων λέγων, Οὐκ εἰμὶ τῆς αὐτῆς δόξης, ὦ θεομάχοι, οὐ δὲ τὰ ἡμέτερα πρόφασιν 'Αρείω παρέσχεν εἰς ἀσέβειαν, ἀλλὰ πρὸς Αμμωνᾶν καὶ Εὐφράνορα διὰ τοὺς σαβελλίζοντας γράφων, ἐμνήσθην καὶ τοῦ γεωργοῦ, καὶ τῆς ἀμπέλου, καὶ τῶν τοιούτων ἄλλων βημάτων, ἵνα, τὰ ἀνθρώπινα τοῦ Χριστοῦ δείξας, πείσω μὴ λέγειν ἐκείνους ὅτι ὁ Πατήρ ἐστιν ὁ γενόμενος ἄνθρωπος. Ως γὰρ ὁ γεωργὸς οὐκ ἔστιν ἐν τῇ ἀμπέλῳ, οὕτως οὐκ · ἔστιν ἐν τῷ σώματι γενόμενος ὁ Πατήρ, ἀλλ' ὁ Λόγος. Καὶ ὁ Λόγος ἐν τῇ ἀμπέλῳ γενόμενος ἄνθρωπος ἐκλήθη· · ἄμπελος δὲ ἐκλήθη ὁ Υἱὸς διὰ τὴν πρὸς τὰ κλήματα, ἅπερ ἐσμὲν ἡμεῖς, σωματικὴν συγγένειαν. Ταύτῃ μὲν οὖν τῇ διανοίᾳ τὴν πρὸς Εὐφράνορα, καὶ Αμμωνὰν ἔγραψα ἐπιστολὴν, πρὸς δὲ τὴν ὑμῶν ἀναίδειαν τὰς ἑτέρας ἐπιστολὰς τὰς παρ' ἐμοῦ γραφείσας ἀνατίθημι, ἵνα καὶ περὶ τῆς ἐπιστολῆς, ἧς θρυλλεῖτε, γνῶσιν οἱ φρόνιμοι τὴν ἐν αὐτοῖς ἀπολογίαν, καὶ τῆς ἐν Χριστῷ πίστεως τὴν ὀρθήν μου φρόνησιν. K hac disputat, es quæ ipsius in carne adventus propria sunt, sciat, et in utroque tanquam peritus et probatus aliquis nummularius judicio suo germanam pietatem explorat et agnoscit. Quare cum illum flentem adducit, novit eum ut hominem flere, ut Deum tamen revocare Lazarum in vitam. Quem humanitate esurire sitireque animadvertit, eumdem divinitate videt quinque panibus quinque hominum millia saturare. Quod in monumento positum ut corpus humanum aspicit, id us Dei corous intelligit excitatum ab ipso Verbo, cujus est illa caro. Agricola quidem a vite diversus est essentia; palmites autem eadem essentia cum vite conjuncti sunt, et ab ea separari non possunt, et eumdem habent ortum cum ipsa vite. Dominus, ut ipsemet sit, vitis est, nos autem palmites, si igitur ejusdem essentiæ nobiscum est Filius, et eumdem nobiscum ortum habet, sit ob id etiam Filius ab essentia Patris alienus, ut viis ab agricula. Sin aliud est Filius, quam nos sumus, atque ille quidem Verbum est Patris, nos autein ut filii Adam e terra facti sumus, dictum illud ad Christi divinitatem referendum non est, sed ad ejus humanitatem, quo quidem et ipse Dominus spectans: Ego sum, inquit, vilis et vos palmnites, Pater autem agricola 1. Nos enim Domine propter humanitatem ejus cognatione conjuncti sumus. Quamobrem et ipse: Narrabo, inquit, nomen tuum fratribus meis ". Pater autem agricola est, qui per Verbum vitem, hoc est, Domini corpus fecit et coluit. Non igitur eo sensu, quo prædicant hostes Christi, Dionysius scribens ea quæ ad Domini pertinent humanitatem, dixit, tum esse factum, atque unum esse ex hominibus. Quod ex aliis ejus epistolis multo clarius potest intelligi, in quibus tam aperte declaravit, se recte sentire, ut adversus illos clara voce dicere videatur: Ego sententiam vestram Που probo, Dei hostes, neque scripta nostra occasionem Ario, ut impie sentiret, præbuerunt. Sed ad Aumonam et Euphranorem scribens, ut eos qui Sabellii partibus favebant, impugnarem, agricolæ et vitis et similium verborum mentionem feci quo demonstrata Christi humanitate persuaderem illis ne Palrem factum esse hominem, crederent. Quemadmodum enim agricola non est in vite, sir nec Pater est in corpore factus homo, sed Verbum. Quod quidem Verbum in vite factum homo vocatus est. Filius ergo vocatus est vitis propter corpoream cognationem, qua cum palmitibas, qui nos sunus, devinctus est. Sic ego sensi in epistola, quam ad Euphranoremn et Ammonam scripsi. Nam quod ad impudentiam vestram attinet, cæteras meas proferam, ut ex iis, quomodo purgem me in en quod contra me propter illam epistolam divulgastis, prudentes homi· nes intelligant el reclam meam fide¡ in Christum sententiam agnoscait. • Joan. xv, • Psal. xx, 23.

Jlem adversus Arianos et Eunomianos. Magni Basi- Ετι κατὰ Ἀρειανῶν τε καὶ Εὐνομιανῶν τοῦ μετ lii, ex primo libro. γάλου Βασιλείου ἐκ τοῦ πρώτου λόγου τῶν πρὸς Ευνόμιον ἀντιῤῥητικών. Ευρίσκομεν λογιζόμενοι, ὅτι οὐκ ἐν τῇ τοῦ τί ἐστιν ανερευνήσει ἡ τοῦ ἀγεννήτου ἡμῖν ἔννοια ὑποπίπτει, ἀλλὰ μᾶλλον ἐν τῇ τοῦ ὅπερ ἐστίν. Εξετάζων γὰρ ἡμῶν ὁ νοῦς, εἰ ὁ ἐπὶ πάντων Θεὸς ἑαυτοῦ τινα αἰτίαν υπερκειμένην ἔχει, εἶτα οὐ δυνάμενος ἐπινοεῖν οὐδε μίαν, τὸ ἄναρχον τῆς αὐτοῦ ζωῆς, ἀγέννητον προσ ηγόρευσεν. Ως γὰρ ἐν τοῖς περὶ τῶν ἀνθρώπων λόγοις, όταν λέγωμεν, ὅτι ὁ δεῖνα ἐκ τοῦδε γέγονεν, οὐ τὸ τί ἐστιν ἑκάστου, ἀλλὰ τὸ ὅθεν γέγονε διηγούμεθα, οὕτω καὶ ἐν τοῖς περὶ Θεοῦ ἡ ἀγέννητος φωνὴ οὐ τὸ τί, Rem expendentes invenimus, nos ingeniti notio- :m assequi non ex ea quæstione, qua quid sit, sed ex illa, qua quomodo sit, indagamus. Animus enim noster exquirens, utrum Deus, qui supra omnia est, aliquam supra se causam habeat, cum excogitare nullam possit, illud ipsius vitæ principium non babens ingenitum appellat. Ut enim cum de hominibus loquentes hunc ex illo natum dicimus, non quid ille sit, sed unde ortus sit, exponimus, sic cum ingenitum vocamus Deum, ex voce non quid Deus sit, sed eum a nullo esse declaramus.· ἀλλὰ τὸ μηδαμόθεν αὐτοῦ σημαίνει. Ούτωσὶ δ' ἂν κα Sic autem id quod dico planius fiet. Lucas evange- φέστερον, δ λέγω, γένοιτο. Ο εὐαγγελιστής Λουκάς lista Dei et Servatoris nostri Jesu Christi genea- Ο τὴν κατὰ σάρκα γενεαλογίαν τοῦ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος logiam carnis exponens, et ab ultimis ad primos ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐκτιθέμενος, καὶ ἀπὸ τῶν progrediens initium sumpsit a Joseph, et hunc Eli τελευταίων ἐπὶ τοὺς πρώτους ἀναποδίζων, ήρξατο filium dicens, Eli autem filium Mattban, atque ita μὲν ἀπὸ τοῦ Ἰωσήφ, εἰπὼν δὲ τοῦτον μὲν τοῦ Ἡλ deinceps singulos recensens ad Adam narrationem τὸν δὲ τοῦ Ματθαν, καὶ οὕτω κατὰ ἀνάλυσιν προς «leduxit. Sed cum ad supremos pervenisset, Seth, τὸν Ἀδὰμ τὴν ἐξήγησιν ἐπανάγων, εἶτα ἐλθὼν ἐπὶ inquiens, ex Adam, Adam autem ex Deo, fecit nu- τοὺς ἄνω, καὶ εἰπὼν, ὅτι ὁ Σὴν ἐκ τοῦ Ἀδὰμ, ὁ δὲ merandi finein. Neque vero in ea cujusqué ortus ἀδὰμ ἐκ τοῦ Θεοῦ, ἐνταῦθα τῆς ἀναβάσεως έληξεν, explicatione naturas eorum quos recensuerat, os- οὐχὶ τὰς οὐσίας τῶν ἀπηριθμημένων δηλῶν ἐν τῇ διη tendit, sed conjuncta principia, ex quo quisque γήσει τῆς ἑκάστου γενέσεως, ἀλλὰ τὰς προσεχεῖς ἀρ natus esset exposuit. Quemadmodum igitur ille χὰς, ἀφ᾿ ἧς ἕκαστος γέγονεν, ἐκτιθέμενος. "Ωσπερ dixit, Adam ex Deo, ita nosmet si a nobis exqui- οὖν ἐκεῖνος εἶπεν, ὅτι Ἀδὰμ ἐκ τοῦ Θεοῦ, οὕτως ἡμεῖς ramus, Deus autem ex quo? nonne in cujusque ἑαυτοὺς ἐρωτήσωμεν, Ὁ δὲ Θεὸς ἐκ τίνος; Αρε cogitatione promptum illud erit, ex nullo? Ex οὐχὶ πρόχειρόν ἐστιν ἐν τῇ ἑκάστου διανοίᾳ, ὅτι nullo autem quid aliud signifcat, nisi non babere ~ ἐξ οὐδενός; Τὸ δὲ ἐξ οὐδενὸς τὸ ἄναρχόν ἐστι δηλον principium, et non babere principium, quid aliud, ότι· τὸ δὲ ἄναρχον τὸ ἀγέννητον. Ὡς οὖν ἐπὶ ἀνθρώ misi ingenitum esse? Ut igitur in hominibus, cum των οὐκ ἦν οὐσία τὸ ἔκ τινος, οὕτως οὐδὲ ἐπὶ hic ex illo natus diceretur, non eorum essentia Θεοῦ τῶν ὅλων οὐσίαν ἐστὶν εἰπεῖν τὸ ἀγέννητον, δε declarabatur, sic cum de omnium Deo ingenitum ίσον ἐστὶ τῷ ἐξ οὐδενός. Ο δὲ τὸ ἄναρχον οὐσίαν alicimus, quod perinde est ac si ex nullo diceretur, και λέγων παραπλήσιον ποιεῖ, ὥσπερ ἂν εἴ τίς ἐρή non ejus essentiam ostendimus; jam qui in principio τώμενος τῆς ἡ τοῦ Ἀδὰμ οὐσία, καὶ τίς ἡ φύσις carere, essentiam esse dicit, similiter facit, ut si αὐτῷ; Ὁ δὲ ἀποκρίνοιτο τὸ μὴ ἐκ συνδυασμού έχε quis interrogatus quæuam sit Adam essentia atque δρὸς καὶ γυναικός, ἀλλ' ἐκ τῆς θείας χειρός natura, respondeat non ex hominis et feminae πλασθῆναι. 'Αλλ' οὐχὶ τρόπον τῆς ὑποστάσεως ζητώ, commistione natum esse, sed manu divina forma- φήσειεν ἄν τις, ἀλλ' αὐτοῦ τοῦ ἀνθρώπου τὸ ὑλικὸν tum. Tunc enim ille, qui interrogavit: Non ὑποκείμενον, δ πολλοῦ δέω μανθάνειν διὰ τῆς ἀπο quaro, inquiet, quomodo exstiterit, sed quae sub- κρίσεως. Τοῦτο δὲ καὶ ἡμῖν συμβαίνει ἐκ τῆς τοῦ jecta ipsius materia fuerit, quod multum abest, ut ἀγεννήτου φωνῆς τὸ πῶς τοῦ Θεοῦ μᾶλλον ἢ ex responsione tua colligere valeam. Idem nobis τὴν τὴν φύσιν διδασκομένοις. Εγὼ μὲν γὰρ ὁρῶ, κα ex hac voce ingenitus, contingit. Ex ea namque ὥσπερ τοῖς ἐπερχομένοις αἰῶσι τὴν διάνοιαν ἐπεκτεί quomodo sit potius, quam ejus naturam discimus, νοντες, ἀτελεύτητον λέγομεν τὸν οὐδενὶ πέρατι τὴν Video enim nos, quemadmodum si mentis aciem ζωήν οριζόμενον, οὕτω καὶ εἰς τὸ ἄνω τῶν αἰώνων ad ventura secula dirigamus, vitam quae nullo fine τοῖς λογισμοῖς ἀναβαίνοντες, καὶ οἷον εἰς το πέλαγος terminata sit, inβnitam dicimus, ita si cogitatione ad ἀχανὲς ἐπὶ τὸ ἄπειρον τῆς τοῦ Θεοῦ ζωῆς διακύπτον superiora sæcula conscendamus, et infinitatem vitæ τες, οὐδὲ μιᾶς ἀρχῆς, ἀφ' ἧς γέγονε, λαβέσθαι δυνάDei tanquam immensum quoddam pelagus intuen- μενοι, ἀλλὰ τοῦ νοουμένου εξωτέραν ἀεὶ, καὶ ὑπερtes, nullum principium, ex quo esse caperit, repeεκπίπτουσαν τοῦ Θεοῦ τὴν ζωὴν ἐννοοῦντες, τοῦτ rire possimus, sed Dei vitam ultra quam cogitari τὸ ἄναρχον τῆς ζωῆς ἀγέννητον προσειρήκαμεν. Αύτη Jossit, semper excedentem animadvertamus, illud γὰρ τοῦ ἀγεννήτου ἡ ἔννοια, τὸ μὴ ἔχειν ἑτέρωθεν ipsius vitæ principio vacans ingenitum appellare. τὴν ἀρχὴν τοῦ εἶναι δηλοί. Ea enim ingeniti vis est, ut ex nullo significet habere principium exsistendi.

PANOPLIA DOGMATICA. - TIT. XI. "Ev Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. 'Αλλ' ο Ευνόμιος τὸ μὲν τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ὄνομα σιωπᾷ, ἁπλῶς δὲ περὶ ἀγεννήτου καὶ γεννητού διαλέγεται, καὶ τὰ τῆς σωτηρίου πίστεως ὀνόματα κρύπτων, ψιλὰ παραδίδωσι τῆς βλασφημίας τὰ δόγματα· ἵνα τῆς ἀσεβείας ἐν τοῖς πράγμασι γυμνωθείσης, εἶτα τῆς μεταβάς σεως ἐπὶ τὰ πρόσωπα γενομένης, αὐτὸς μὲν μηδὲν δόξῃ δύσφημον εἰρηκέναι, τῇ δὲ τοῦ λόγου ἀκολουθία κατεσκευασμένην ἔχῃ τὴν βλασφημίαν. 'Αγέν νητος δὲ ὤν, φησὶν, ἐκφύγοι ἂν πᾶσαν σύγκρισιν καὶ κοινωνίαν τὴν πρὸς τὸ γεννητόν. Οὐκ εἶπεν, ότι Πατὴρ καὶ Υἱός· ἀλλ', 'Αγέννητος καὶ γεννητός. μὲν δὴ αὐτοῦ τοῦτο τοιοῦτον κακούργημα ἕτερον δὲ ποῖον, σκοπεῖτε. 'Αγέννητος δὲ ὤν, φησίν, οὐκ ἂν ποτε πρόσοιτο γέννησιν· καὶ ἐπάγει, ὥστε τῆς ἰδίας μεταδοῦναι τῷ γεννωμένῳ φύσεως. Τὸ, οὐκ ἄν ποτε πρόσοιτο γέννησιν, δύο σημαίνει· ἐν μὲν, ὅτι τῇ ἰδίᾳ αὐτοῦ φύσει οὐκ ἐφαρμόζει γέννησις (ἀδύνα τον γὰρ ὑπὸ γέννησιν ἐλθεῖν τὴν ἀγέννητον φύ σιν)· ἕτερον δὲ, ὅτι γεννῆσαι αὐ καταδέχεται. Οὗτος μὲν οὖν κατὰ τὸ δεύτερον σημαινόμενον ἐχρήσατο τῇ φωνῇ· συναρπάζει δὲ τοὺς πολλοὺς ἐκ τῆς προτέρας εννοίας. Ἐπεὶ ὅτι γε τοῦτό ἐστι τὸ κατα σκευαζόμενον, σαφῶς τὸ ἐπιφερόμενον δείκνυσιν. Εἰπὼν γὰρ ὅτι, Οὐκ ἂν ποτε πρόσοιτο γέννησιν, επήγαγεν· ώστε τῆς ἰδίας μεταδοῦναι τῷ γεννω μένῳ φύσεως. Τῇ γὰρ δευτέρα ἐννοίᾳ τοῦτό ἐστιν ἀκόλουθον· ὅτι οὐ καταδέχεται γενέσθαι Πατὴς, ἵνα μὴ μεταδῷ τῆς ἰδίας φύσεως τῷ γεννω μένῳ. Τίς ἂν γένοιτο τῆς ἀσεβείας ταύτης χαλεπως τέρα; τίς ἐλάλησε τοσαύτην ἀδικίαν εἰς τὸ ὕψος ποτέ; Ἐγὼ μὲν γὰρ φοβοῦμαι, μὴ καὶ ἡμεῖς, ἐν τῷ τὰς ἀλλοτρίας αναλαμβάνειν βλασφημίας διὰ τοῦ στόματος, μολύνωμεν ἑαυτῶν τὴν διάνοιαν, καὶ τῆς κατακρίσεως αὐτοῖς κοινωνήσωμεν. Παραμυθεῖται δέ με τὸ ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις, ὅτι καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τὴν τῶν Ἰουδαίων εἰς τὸν Κύριον βλασφημίαν ἔγγραφον τοῖς μετὰ ταῦτα παραδοῦναι οὐ παρητήσατο, ἐκείνων στηλιτεύον εἰς ἅπαντα χρόν νον τὴν βλασφημίαν, οὐχὶ τῇ ἀχράντῳ δόξῃ τοῦ Μου νογενούς προστριβόμενόν τινα βλασφημίαν. τοίνυν οὐκ ἄν ποτε πρόσοιτο γέννησιν, ὥστε τῆς ἰδίας μεταδούναι τῷ γεννωμένῳ φύσεως, οὐκ ἔστι μὲν Πατὴρ ὁ θεὸς, οὐκ ἔστι δέ - ἀλλ᾽ ἄμεινον ἡμῖν ἐφεῖναι ἀτελὲς τὸ βλάσφημον. Ὁ μὲν γὰρ οὐ προσἡκατα γέννησιν· ὁ δὲ οὐ μετέλαβε τῆς τοῦ γεννήσαντος φύσεως. Εἶτα ἐπαγωνίζεται αὐτὸς ἑαυτῷ και την ΕΙ τῆς βλασφημίας τὴν παραμυθίαν ἐπινοῶν, οὐ τῷ εἰπεῖν τι μετανοίας εχόμενον, ἀλλὰ τοῖς δευτέροις φιλονεικῶν ἀποκρύψαι τὰ φθάσαντα. Τί γὰρ ὑπέμεινε φθέγξασθαι; ΕΥΝ. Ἐκφύγοι τε ἂν πᾶσαν σύγκρισιν καὶ κοι νωνίαν τὴν πρὸς τὸ γεννητόν. ΒΑΣ. Εἰ δὲ μὴ σύγκρισίς ἐστι τῷ Υἱῷ πρὸς τὸν Πατέρα, μηδὲ κοινωνία πρὸς τὸν γεννήσαντα, ψευ δεῖς μὲν οἱ ἀπόστολοι, ψευδῆ δὲ τὰ Εὐαγγέλια· αὐτή τε ἡ ἀλήθεια, ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός. Ex eodem libro. Verum Eunomius Patris et Filii nomen silentio prætermittit, ac simpliciter de ingenito et genito disserit. Quin et occultatis salutifera dei nomini bus, blasphemiæ dogmata nuda tradit, ut, denudata in ipsis rebus impietate, ac deinde facto ad personas transitu, videatur ipse nihil dixisse blasphemi, sed orationis serie blasphemiam concinnatam ha beat. Ingenitus autem cum si, inquit, efugit utique omnem comparationem ac communionem cum genito. Non dixit: Pater et Filius, sed, Ingenitus et genitus. Tale est igitur unum, quod ab eo excogitatum est: alterum vero quale sit considerate. Ingenius vero cum sit, inquit, nunquam sane admniserit generationem: et subjungit, adeo ut suam. ipsius naturam communicet cum genito. Illud, nanquam sane admiserit generationem, duo significat: unum, quod propriæ ipsius naturæ non congruit generatio (quippe feri non potest ut natura ingenita generetur): alterum, quod generare non sustinet. Hic quidem hac voce secundum posteriorem sensum usus est: sed ex priore sensu vulgus hor minum in suam sententiam trahit. Etenim quod hoc sit quod astruitur, manifeste patet ex eo quod infertur. Nam posteaquam dixit: Nunquam sane admiserit generationem, subjunxit, adeo ut suam ipsius naturam communicet cum genito. Hoc namque sensui posteriori convenit, siquidem non. sustinet Pater fieri, ut ne cum genito naturam propriam communicet. Impletate hac quæ possit esse perniciosior? quis unquam tantam iniquitatem 10cutus est in celsitudinem? Ego equidem vereor, ne nos quoque dum alienas blasphemias ore repetimus, mentem nostram polluamus, atque condemnationis eorum famus participes. Sed consolatur me illud in Evangeliis proditum, quod Spiritus sanctus quoque Judæorum in Dominum blasphemiam scriptam posteris tradere non abstinuerit, illorum blasphemiam, in omne tempus ita notans, ut nullam tamen incontaminatæ Unigeniti majestati blasphemiam affricet. Itaque si nunquam generationem admiserit, adeo ut propriæ naturæ participem faciat genitum, non est quidem Pater Deus, non est etiam'; sed præstat ut blasphemiam imperfectam relinquamus. Aller quidem non admisit generationem: alter vero genitoris naturam non participavit. Deinde ipse secum certať, novam blasphemiæ mitigationem excogitans, non quod quidquam dicat quod ad pœnitentiam pertineat, sed quod posterioribus priora superare conetur. Quid enim proferre ausus est? Eun. Effugeritque utique omnem comparationem ac communicationem cum genito. Bas. At nisi comparatio sit Filii cum Patre, nisi sit communicatio cum genitore, mendaces sunt apostoli, mendacia Evangelia, ipsa etiam veritas, Dominus noster Jesus.Christus. Sed ego ilorum.

δὲ συνοδεῖν ῥᾴδιον. Εἰ γὰρ μηδεμίαν σύγκρισιν ἔχει πρὸς τὸν Πατέρα, πῶς ἔλεγε τῷ Φιλίππῳ· Τοσού τον χρόνον μεθ' ὑμῶν εἰμι, καὶ συχ εώρακάς με, Φίλιππε; καὶ, Ο θεωρῶν ἐμὲ θεωρεῖ τὸν πέρ ψαντά με; Τὸν γὰρ μήτε σύγκρισιν ἐπιδεχόμε· νον, μήτε κοινωνίαν τινὰ πρὸς αὐτὸν κεκτημένον, πῶς ἂν ἔδειξεν ἐν ἑαυτῷ ὁ Υἱός; Οὐ γὰρ διὰ τοῦ ἀνομοίου καὶ ἀλλοτρίου καταληπτόν ἐστι τὸ ἀγνοού μενον· ἀλλὰ τῷ οἰκείῳ πέφυκε τὸ οἰκειον ἐπιγινώσχεσθαι. Οὕτως ἐν μὲν τῷ αποσφραγίσματι ὁ horreo blasphemiam, quam cuique facile est in- Αλλ᾽ ἐγὼ μὲν, πάλιν φρίσσω τὴν βλασφημίαν· παντὶ telligere. Nam si nullam habet comparationem cum Patre, quomodo dicebat Philippo: Tanto tempore vobiscum sum, et non vidisti me, Philippe et, Qui videl me, videt eum qui quisit me *? Nam eum qui nec comparationem suscipit nec ullam cum Filio communionem habet, quomodo in seipso Filius ostendere potuisset? Nec enim per dissimile aut alienum comprehendi potest quod ignoratur: sed ex affini affine solet cognosci. Sic in sigillo inspicitur ejus qui se impressit effigies, et per imaginem exemplar cognoscitur, si videlicet comparemus nos eam quæ in utroque est identitatem. ' Quare hac una blasphemia voces omnes que a Spiritu sancto ad glorificationem Unigeniti traditæ sunt, reprobantur. Et quidem Evangelium docet, quod Hunc Pater signavit Deus s: Apostolus vero ait: Qui est imago Dei invisibilis. Imago, nou inanimata, neque manu elaborata, neque artis aut industriæ opus: sed imago viva, iino vero, ipsa per se vita, non in Gigura similitudine, sed quæ in ipsa substantia similitudinem dissimilitudinis cujuscunque expertem scnaper retinet. Ego enim illud, in forma Dei esse ", idem valere dico, quod hoc, in subslan tia Dei esse. Sicut enim illud, formam assumpsisse servi •, significat Dominum nostrum in substantia humanae natura natuum esse: ita etiam hoc, in forma Dei esse, prorsus diving substantiæ proprie- ο tatem exhibet. Qui vidit me, inquit, vidit Patrem '. fic auten alienum a Patre Unigenitum faciens, ac prorsus rescindens ab ejus societate, cognitionis ascensum qui per ipsum di, quantum in ipso est, abscindit. Quacunque label Paler, mea sunt, inquit Dominus *. At Eunomius communionem nulIam esse ait Patri cum eo qui ex ipso est. El, Sical Pater in seipso vitam habet, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso. Hoc sumus ab ipso Domino edocti: ab Eunonio vero quid? Nempe, nullam esse comparationem geniti cum genitore. Et uno verbo, ut imaginis rationem bac unica voce tollit, ita splendorem ac characterem esse substantiæ ** negal. Neque enim fieri potest, ut imaginem intelligas ejus qui nullam habet comparationem, ne que, ut splendor sit ejus qui nullam communionem secundum naturam habet. Cæterum in eodem artificii genere rursus persistit, dum ait non esse comparationem ingeniti cum genito: non Patris, cum eo qui ex ipso est, ut quam bis vocibus inesse oppositionem ostenderit, eam in ipsam Patris et Fili substantiam transferat. Ex eodem libro. Ordine vero, inquit, et temporis prærogativa, ille primus est, hic secundus. Quid necesse est ea quorum communis est essentia, et ordini subjici, et esse tempore posteriora? Non τοῦ τυπώσαντος χαρακτήρ καθορᾶται· δι' εἰκόνος δι ἡ γνῶσις τοῦ ἀρχετύπου γίνεται, συγκρινόντων ἡμῶν δηλονότι τὴν ἐν ἑκατέρῳ ταυτότητα. Ωστε διὰ μιᾶς ταύτης βλασφημίας πάσας άθετεῖσθαι τὰς φωνὰς τὰς παρὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος εἰς τὴν τοῦ Μονογενούς δοξολογίαν παραδοθείσας τοῦ μὲν Εὐαγγελίου διδάσκοντος ὅτι, Τοῦτον ὁ Πα τὴρ ἐσφράγισεν ὁ Θεός· τοῦ δὲ Ἀποστόλου • "Ος ἐστιν εἰκὼν τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀοράτου. Εἰκὼν οὐκ άψυχος, οὐδὲ χειρόκμητος, οὐδὲ τέχνης ἔργον καὶ ἐπινοίας· ἀλλὰ εἰκὼν ζῶσα, μᾶλλον δὲ αὐτοῦσα ζωή, οὐκ ἐν σχήματος ὁμοιότητι, ἀλλ' ἐν αὐτῇ τῇ οὐσίας το ἀπαράλλακτον ἀεὶ διασώζουσα. Ἐγὼ γὰρ καὶ τὸν ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχειν, ἴσον δύνασθαι τῷ, ἐν οὐσίᾳ Θεοῦ ὑπάρχειν, φημί. ὡς γὰρ τὸ, μορφὴν ἀνειληφέναι δούλου, ἐν τῇ οὐσίᾳ τῆς ἀνθρωπότη τος τὸν Κύριον ἡμῶν γεγεννῆσθαι σημαίνει· οὕτω δὲ καὶ τὸ, ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχειν, τῆς θείας οὐσίας παρίστησι πάντως τὴν ιδιότητα. Ο εωρακώς ἐμέ, φησὶν, ἑώρακε τὸν Πατέρα. Οὗτος δὲ ἀλλοτριῶν τοῦ Πατρὸς τὸν Μονογενῆ, καὶ παντελῶς ἀποσχίζων τῆς πρὸς αὐτὸν κοινωνίας, τὴν δι' αὐτοῦ γενομένην. τῆς γνώσεως ἄνοδον, τὸ ὅσον ἐπ' αὐτῷ, διακό.. πτει. Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ, ἐμὰ ἐστιν, ὁ Κύ ριός φησιν. Εὐνόμιος δὲ οὐδεμίαν λέγει κοινωνίαν εξκαι τῷ Πατρὶ πρὸς τὸν ἐξ αὐτοῦ. Καὶ, Ὥσπερ ὁ Πα τὴρ ζωὴν ἔχει ἐν ἑαυτῷ, οὕτως ἔδωκε καὶ τῷ Υἱῷ ζωὴν ἔχειν ἐν ἑαυτῷ. Τοῦτο παρ' αὐτοῦ δεδιδάγματ θα τοῦ Κυρίου· παρὰ δὲ Εὐνομίου τί; Μηδεμίαν εξ ναι σύγκρισιν τῷ γεννηθέντι πρὸς τὸν γεννήσαντα. Καὶ ἀπαξαπλῶς, διὰ μιᾶς ταύτης φωνῆς ἀναιρεῖ μὲν τὸν τῆς εἰκόνος λόγον, ἀθετεῖ δὲ τὸ ἀπαύγασμα είναι καὶ χαρακτῆρα τῆς ὑποστάσεως. Οὔτε γὰρ εἰκόνα δυ νατὸν τοῦ ἀσυγκρίτου νοεῖσθαι, οὔτε ἀπαύγασμα και τοῦ ἀκοινωνήτου κατὰ τὴν φύσιν. Τῷ δὲ αὐτῷ εἴδει πάλιν τοῦ τεχνάσματος επιμένει, τῷ ἀγεννήτ λέγων μὴ εἶναι πρὸς τὸ γεννητὸν σύγκρισιν· οὐχὶ τῷ Πατρὶ πρὸς τὸν ἐξ αὐτοῦ, ἵνα ήνπερ ἂν ταῖς φω ναῖς ταύταις ὑπάρχουσαν ἀντίθεσιν ἐπιδείξῃ, ταύτην ἐπ' αὐτῆς τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ μετα ενέγκῃ. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Τάξει δὲ, φησὶ, καὶ τοῖς ἐκ χρόνου πρεσβείοις ὁ μὲν ἔστι πρῶτος, ὁ δὲ δεύτερος. Τίς ἡ ἀνάγκη ἐφ᾽ ὧν ἡο σία κοινή, τάξει τε ὑποβεβλῆσθαι ταῦτα, καὶ χρόνου εἶναι δεύτερα; Οὐ γὰρ δυνατὸν τῇ ἑαυτοῦ εἰκόνι ἀχρό • Joan. xiv, 9. * Joan. xii, 45. • Joan. vi. 27. * Coloss. 1, 18. * Philipp. 11, 6. ibid..7. ' Joan. * Joan. xvII, 10 ' Joan. v, 26. 10 Hebr. 1, 3. Χιν, 9.

" ΤΙΤ. ΧΙ. ipsius imagine quæ citra temporis accessionem illustrata est, ab alerno non sit, et conjunctionem non habeat non solum ultra tempora, sed etiam ultra omnia sæcula. Nam ideirco splendor' dicitur, ut conjunctionem intelligamus: et figura substantiæ ³, ut consubstantialitatem perdiscamus. Sed et ordo alius naturalis est, alius artificialis. Naturalis quidem, ut creaturarum, qui ex creandi ratione dispositus est, et sicut numerabiliumn positio, et causarum að producta habitus; cum res confessa sit, Deum etiam ipsius naturæ conditorem esse et opificemn. Excogitatus vero et artificialis, ut ille, νας ἀπαυγασθείσῃ τὸν Θεὸν τῶν ὅλων μὴ ἐξ ἀϊδίου & enin feri potest, ut universorum Deus cum sua συνεῖναι, καὶ μὴ χρόνον μόνον, καὶ αἰώνων δὲ πάντων ἐπέκεινα τὴν συνάφειαν ἔχειν. Διὰ τοῦτο γὰρ απαύγασμα εἴρηται, ἵνα τὸ συνημμένον νοήσωμεν, καὶ χαρακτὴρ τῆς ὑποστάσεως, ἵνα τὸ ὁμοούσιον έχε μανθάνωμεν. 'Αλλὰ καὶ τάξι; ἡ μὲν φυσική τίς ἐστιν, ἡ δὲ κατ᾽ ἐπιτήδευσιν. Φυσικὴ μὲν, ὡς ἡ τῶν κτι σμάτων κατὰ τοὺς δημιουργικούς λόγους διαταχθεί 02, καὶ ὡς ἡ τῶν ἀριθμητῶν θέσις, καὶ ὡς ἡ τῶν αἰτίων πρὸς τὰ αἰτιατὰ σχέσις, ἐκείνου προδιωμολογημένου τοῦ καὶ τῆς φύσεως αὐτῆς ποιητὴν εἶναι καὶ δημιουργὸν τὸν Θεόν· ἐπιτετηδευμένη δὲ καὶ τεχνική, ὡς ἡ ἐν τοῖς κατασκευάσμασι, καὶ ματ θήμασι, καὶ ἀξιώμασι, καὶ ἀριθμῷ, καὶ τοῖς τοιούτοις. Τούτων τοίνυν τὸ πρότερον ἀποκρυψάμενος ούτος, τοῦ δευτέρου είδους τῆς τάξεως ἐπεμνήσθη, και φησι, μὴ χρῆναι λέγειν ἐπὶ Θεοῦ τάξιν, ἐπείπερ ή τάξις δευτέρα ἐστὶ τοῦ τάττοντος. Ἐκεῖνο δὲ ἢ οὐ συνείδεν, ἢ ἑκὼν ἀποκρύψατο, ὅτι ἔστι τι τάξεως εἶδος, οὐκ ἐκ τῆς παρ' ἡμῶν θέσεως συνιστάμενον, ἀλλ᾽ αὐτῇ τῇ κατὰ φύσιν ἀκολουθίᾳ συμβαῖνον, ὡς τῷ πυρὶ πρὸς τὸ φως ἐστι τὸ ἐξ αὐτοῦ. Ἐν τούτοις γὰρ πρότερον τὸ αἴτιον λέγομεν, δεύτερον δὲ τὸ ἐξ αὐτ του οι διαστήματι χωρίζοντες ἀπ' ἀλλήλων ταῦτα, ἀλλὰ τῷ λογισμῷ τοῦ αἰτιατοῦ προεπινοούν τις τὸ αἴτιον. Πῶς οὖν εὔλογον ἀρνεῖσθαι τὴν τάξιν, ἐφ᾽ ὧν ἐστι πρότερον καὶ δεύτερον, οὐ κατὰ τὴν ἡμετέραν θέσιν, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς κατὰ φύσιν αὐτοῖς ἐνυπαρ χιώτης ἀκολουθίας; Τίνος οὖν ἕνεκεν ἀθετεῖ τὴν τά- · ἐν ἐπὶ Θεοῦ λαμβάνεσθαι; Ηγείται, εἰ ἐπιδείξειε μηδαμῶς ἄλλως τὸ πρότερον ἐπὶ Θεοῦ νοεῖσθαι, λειπόμενον ἕξειν, κατ' αὐτὴν τὴν οὐσίαν τὴν ὑπερ οχὴν ἐπιδείκνυσθαι. Ἡμεῖς δὲ, κατὰ μὲν τὴν τῶν αἰτίων πρὸς τὰ ἐξ αὐτῶν σχέσιν, προτε τάχθαι τοῦ Υἱοῦ τὸν Πατέρα φαμέν· κατὰ δὲ τὴν τῆς φύσεως διαφοράν, αὐκέτι, οὐδὲ κατὰ τὴν τοῦ χρότου υπεροχήν η οὕτω γε καὶ αὐτὸ, τὸ Πατέρα εἶναι τὸν Θεόν, ἀθετήσομεν, τῆς κατὰ τὴν οὐσίαν ἀλλοτριότητος την φυσικήν συνάφειαν ἀθε τούσης. Ἐπεὶ μέντοι ἀφορίσασθαι ἡμῖν τοῦ χρόνου τὴν φύσιν ὁ σοφὸς τὰ πάντα προήχθη, καὶ ἐνταῦθα αὐτοῦ τὸ βέβαιον καὶ περιεσκεμμένον τῆς διανοίας Ίδωμεν. Χρόνον τοίνυν εἶναί φησι ποιάν τινα κίνησιν ἀστέρων· ἡλίου δηλονότι καὶ σελήνης καὶ τῶν λοιπῶν, ὅσοις καθ' ἑαυτὰ κινεῖσθαι δύναμίς ἐστι. Τὸ τοίνυν ἀπὸ γενέσεως οὐρανοῦ καὶ γῆς μέχρι τῆς ποιήσεως των αστέρων διάστημα τι ποτε ἄρα εἶναι ὁ δεινὸς τὰ μετέωρα οὗτος ἀποφανεῖται; Σαφῶς γὰρ ὁ τὴν κοσμογονίαν τῇ δυνάμει τοῦ Πνεύματος ἀναγράψας τῇ τετάρτῃ ἡμέρᾳ τοὺς μεγάλους φωστῆρας καὶ τοὺς λοιποὺς ἀστέρας γεγενήσθαί φησι. Χρό νας οὖν οὐκ ἦν, ὡς ἔοικεν, ἐν ταῖς κατόπιν ἡμέραις· οὐ γὰρ ἐκινοῦντό πω οἱ ἀστέρες. οι γε μηδ' ἐγεγόνεισαν τὴν ἀρχήν; ὅτι ἐπολέμει τοῖς Γαβαωνίταις ὁ τοῦ σοῦς, ἐπειδὴ ἀκίνητος ὁ ἥλιος ἔμεινε Πῶς γὰρ, Καὶ πάλιν, Ναυῆ Ἰησ τῷ προσο qui deprehenditur in probationibus, in disciplinis,. in dignitatibus, in numero et reliquis hujusmodi. Eunomius itaque horum priore occultato, de secundo ordinis genere fecit mentionem; aitque non oportere dicere in Deo ordinem esse, quoniam ordo ordinante posterior est. Illud vero aut non intellesit, aut ultro occuluit, quoddam ordinis esse genus, non nostra constitutunı ordinatione, sed ipsa necessitudine naturali contingens, quo se modo babent ignis et lux, quæ ex ipso est. Nam in iis causam priorem esse dicimus: posterius vero id quod ab ipsa est, non intervallo hæc a se invicem dirimentes, sed cogitatione causam ante effectum intelligentes. Quonam igitur pacto rationi consentaneum ſuerit, ordinem in iis negare, in quibus est prius et posterius, non ex nostra dispositione, sed ex naturali quadam rerum consecutione? Cur igitur fastidit ordinem in Deo admittere? Arbitratur, si ostenderit non aliter prius in Deo intelligi, reliquum se habiturum, in ipsa scilicet substantia præstantiam demonstrari. Nos autem, pro habitu causarum ad ea quæ ex ipsis sunt, Patrem Filio praeponi dicitnus: at vero secundum nature diversitatem, non item, neque secundum teinporis excessum: alioquin hoc pacto etiam Deum Patrem esse negabimus; cum alienatio quæ in essentia reperitur, conjunctionem naturalem aboleat. Sed quoniam huc ille in omnibus sapiens progressus est, nobis ut definiret temporis naturam, et hic quam firma, quam circumspecta sit mers ejus, videamus. Tempus ergo certumn quendam stellarum motum esse dicit, solis videlicet et lunæ ac reliquarum, quibus inest qua per se moveantur. Iutervallum igitur quod ab origine cœli et terræ ad stellarum usque creationem intercessit, quidnam esse decernet eximius ille rerum sublimium speculator? Nam qui mundi creationem virtute Spiritus conscripsil, magna illa luminaria et reliquas stellas die quarta productas esse perspicue narrat *. Tempus igitur, οι liquet, in prioribus diebus nequaquam erat: siquidem nondum movebantur stella. Quonodo enim id Geri potuisset, cum ne conditæ quidem ſuissent initio? Et iterum, cum Jesus Nave adversus Gabaonitas pugnaret, quoniain sol præcepto 'Hebr. 1, 3. • Ibid. * Gen. 1, 14-19.

ligatus manebat immobilis, ac luna in loco stabat ', τάγματι πεδηθείς, καὶ ἡ σελήνη κατὰ χώραν εἰστή tempus tunc non erat? Quodnam igitur nomen illi dici spatio imponemus? quam excogitabis appellationem? Etenim si temporis delecerat natura, sevum utique el successit. At ævum exiguam diei partem appellare, quem dementia modum και, χρόνος οὐκ ἦν τηνικαῦτα; Τί ἐκεῖνο οὖν τὸ διάστημα τῆς ἡμέρας εἴπωμεν; τίνα προσηγορίαν ἐπινοήσεις; Εἰ γὰρ ἡ τοῦ χρόνου φύσις ἐπιλε λοίπει, αἰὼν ἀντεισῆλθε δηλονότι. Αἰῶνα δὲ μικρὸν ἡμέρας μέρος προσαγορεύειν τίνα τῆς ἀνοίας ὑπερ βολὴν ἀπολείπει; Αλλ' ἔοικεν ἐκ πολλῆς ἀγχινοίας ἡμέραν μὲν καὶ νύκτα ἐν τῇ ποιᾷ τῶν ἀστέρων κινή σει νομίζειν γίνεσθαι, ταῦτα δὲ εἶναι τοῦ χρόνου μέρη· ὅθεν τὸν χρόνον ποιάν τινα κίνησιν ἀστέρων ἀπεφήνατο, οὐδὲ αὐτὸ τοῦτο συνεὶς ὅ τι λέγει. Οι γὰρ ποιάν, ἀλλ᾽ εἴπερ ἄρα, ποσὴν, μάλλον ἦν εἰπεῖν οἰκειότερον. ᾿Αλλὰ τίς οὕτω παῖς παντελώς τὴν διάνοιαν, ὥστε ἀγνοεῖν, ὅτι ἡμέραι μὲν, καὶ ὡραι καὶ μῆνες, καὶ ἐνιαυτοί, μέτρα τοῦ χρόνου · εἰσὶν, non superat? Sed, que multa est ejus solertis, putare videtur, diem ae noctem fieri quapiamn stellarum motione ad qualitatem pertinente, atque has esse temporis partes: unde tempus statuit quemdam esse stellarum motum qualitate præditum, ne id quidem quod dicit intelligens. Non enim motum qualitate præditum, sed quantitate donatum, si tamen ita loqui fas est, dicere magis conveniebat. Quis enim sic omnino puer est mente, ut ignoret dies, horas, menses, annos, temporis mensuras, non par- οὐχὶ μέρη; Χρόνος δέ ἐστι τὸ συμπαρεκτεινόμενον τῇ tes esse? Tempus autem spatium est, quod æque extenditur atque ipsa mundi constitutio: quo motum omnem sive stellarum, sive animalium, sive cujuscunque rei quæ movetur, admetimur, prout dicimus »liud alio velocius aut tardius esse: velocius quidem, id quod minore tempore plus percurrit spatii; tardius vero, quod minus longiore tempore movetur. Eunomius vero quoniam in tempore stellæ moventur, temporis ipsas esse opifices pronuntiat. Proinde ex zapientissimi illius sententia, quoniam scarabei quoque in tempore moventur, constituamus tempus talem quamdam motionem esse scarabeorum: elenim quod dixit, id ab hoc nihil differt, nominum dignitate excepta. Ex eodem libro. Majus vel essentiæ ratione, vel virtutis excellentia, vel præstantin dignitatis, vel molis amplitudine dicitur. Amplitudine molis majus hic intelligi non potest. Quis enim ea quæ nulla magnitudiŋe sunt circumscripta, vel potius quæ molem non babent omnino, et quantitate dimetiatur? Quis rursum eorum excellentiam agnoscat ullo modo, quæ nullam admittant dimensionem? Jam si Dei sedes dignitatis est nomen, sessio ad dexteram Patris Filio definita quid aliud significat, nisi parema et æqualem dignitatis statum? Denuntiatur enim et Dominus in gloria Patris esse vénturus. Filium vero virtute minorem dicere, quam Pater sit, cum Dei virtutem Paulus Christum appellet ', plane puerile est, et eorum qui Domini vocem non exaudiant, dicentis: Ego et Pater unum sumus ³, unum accipientis, ut virtutis æqualitatem significet, quemadmodumi ex ipsis Evangelii verbis ostendemus. Cum enim de iis qui in se crediderant, loquens dixisset: Nemo rapiet i.los e manu mea*. Et: Pater qui dedit mihi, major omnibus est *. Et: Nemo potest rapere e manu Patris mei •, subjicit: Ego et Pater unum cumus. Ex quo perspicuum est illud, unum, virtute et potentia parem significare. Reliquum est igitur, ut majus hic causæ rationem demonstret. Nam quoniam a Patre Filius princisic ¹ Jos. x, 12, 13. ' II Cor. 1, 24. • Joall. 5, 30. συστάσει τοῦ κόσμου διάστημα· ᾧ πᾶσα παραμετ τρεῖται κίνησις, εἴτε ἀστέρων, εἴτε ζώων, είτε ούτι νοσούν τῶν κινουμένων, καθό λέγομεν ταχύτε ρον ἢ βραδύτερον ἕτερον ἑτέρου· ταχύτερον μὲν τὸ ἐν ἐλάττονι χρόνῳ πλεῖον διάστημα μεταβαίνον, βρα δύτερον δὲ τὸ ἔλαττον ἐν πλείονι χρόνῳ κινούμενα. Ὁ δὲ, ἐπειδὴ ἐν χρόνῳ οἱ ἀστέρες κινοῦνται, χρόνι αὐτοὺς εἶναι δημιουργοὺς ἀποφαίνεται. κατὰ τὸν τοῦ σοφωτάτου λόγον, ἐπειδὴ καὶ κάνθι ἐν χρόνῳ κινοῦνται, ορισώμεθα τὸν χρόνον εἶναι ποιν τινα κανθάρων κίνησιν· οὐδὲν γὰρ τούτου τὸ παρ' αὐτοῦ λεχθὲν διαφέρει, πλὴν τῆς σεμνότητος των ὀνομάτων. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Ou Τὸ μεῖζον ἢ κατὰ τὸν τῆς οὐσίας λόγον, ἢ καὶ τὸν τῆς δυνάμεως πλεονασμόν, ἢ κατὰ τὴν ὑπρο οχὴν τοῦ ἀξιώματος, ἢ κατὰ τὴν τῶν όγκων περιου σίαν λέγεται. Κατὰ μὲν οὖν τὸ τῶν ἔγκων μέγεθος οὐκ ἂν ἐνταῦθα τὸ μεῖζον λέγοιτο. Τὰ γὰρ ἀπερίληπτα τῷ μεγέθει, μᾶλλον δὲ ἀμεγέθη, καὶ ἄποια παντελῶς τις ἂν ἀλλήλοις παραμετρήσειεν. ἂν δὲ ἀμήχανος ἡ παράθεσις, τίνι ἂν τρόπῳ τὸ ὑπερβάλ λον ἐν τούτοις ἐπιγνωσθείη; ᾿Αλλὰ μὴν εἴγε καὶ ὁ θρόνος τοῦ Θεοῦ ἀξιώματός ἐστιν ὄνομα, ἡ ἔπρε ξιῶν τοῦ Πατρὸς ἀφωρισμένη τῷ Υἱῷ καθέδρα εί ποτε ἕτερον, καὶ οὐχὶ τὸ ἰσότιμον τῆς ἀξίας ἀποση· μαίνει; καὶ γὰρ καὶ ἥξειν ὁ Κύριος επαγγέλλεται ἐν τῇ δόξῃ τοῦ Πατρός. ᾿Αλλὰ καὶ τὸ λέγειν έλατ τοῦσθαι δυνάμει τὸν Υἱὸν τοῦ Πατρὸς κομιδή νηπίων ἐστί. Χριστὸς γὰρ, φησὶ, Θεοῦ δύναμις. Καὶ οὐδὲ κατακουόντων τῆς φωνῆς Κυρίου λέγοντος. Εγώ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐσμεν, καὶ τὸ ἐν ἀντὶ τοῦ κατὰ τὴν δύναμιν ἴσου παραλαμβάνοντος, ὡς ἐξ αὐτῶν δείξομεν τῶν τοῦ Εὐαγγελίου ῥημάτων. Εἰπὼν γὰρ περὶ τῶν πιστευσάντων, ὅτι οὐ μή τις ἁρπάσῃ ἐκ τῆς χειρός μου, καὶ ὅτι ῾Ο Πατὴρ ὃς δέδωκέ μοι μείζων πάντων ἐστὶ, καὶ Οὐδεὶς δύναται ἁρπάσαι ἐκ τῆς χειρὸς τοῦ Πατρός μου, ἐπήγαγεν Εγω καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐσμεν, σαφῶς τοῦ ἔν ἐσμεν ἀντὶ τοῦ ἴσου καὶ ταυτοῦ κατὰ δύναμιν παραλαμ • Ibid. 28, • Ibid. 29. • Ibid.

ΤΙΤ. ΧΙ. "510 major est. Εt propterea Dominus ait: Piter major me est ', nempe quatenus est Pater. Quid enim illa vox, Pater, aliud significat, nisi illum causam et principium esse, ex quo genitus ipse sit? Quod si, quemadniodum ipse sentis, Eunomi, ingenitus essentia est, cum vellet Patrem essentia majorem indicare, dixisset ad hunc modum, ingenitus major me est. Quid quo sapientia vestra docet, essentiam essentia majorem, aut minorem non dici? Quamobrem hoc loco non de essentia majus dictum est, οὐσίας σημαντική. Καὶ ἄλλως δὲ οὐσία ουσίας ἐπιδέχεται, ὥστε τὸ μεῖζον οὐ κατ᾽ οὐσίαν ὁ ξανομένου. Λείπεται τοίνυν κατὰ τὴν τῆς αἰτίας λό- pium habet, idcirco Pater, ut causa et principium, γον ἐνταῦθα τὸ μεῖζον λέγεσθαι. Ἐπειδὴ γὰρ παρά τοῦ Πατρὸς ἡ ἀρχὴ τῷ Υἱῷ, κατὰ τοῦτο μείζων ὁ Πατὴρ, ὡς αἴτιος, καὶ ἀρχή. Διὸ καὶ ὁ Κύριος οὔ τως εἶπεν· Ὁ Πατήρ μου μείζων μου ἐστὶ, καθό Πατὴρ δηλονότι. Τὸ δὲ Πατὴρ τί ἄλλο σημαίνει, ἢ τὸ αἰτία εἶναι καὶ ἀρχὴ τοῦ ἐξ αὐτοῦ γεννηθέντος; Καίτοι εἰ κατὰ τὸν σὸν λόγον, ὦ Ευνόμις, τὸ ἀγέννητον οὐσία ἦν, ἐβούλετο δὲ τὴν κατ᾿ οὐσίαν τοῦ Πατρὸς ὑπεροχὴν ἐπιδεῖξαι, εἶπεν ἄν, ὅτι ῾Ο ἀγέν νητος μείζων μου ἐστίν. Υμέτερος δέ ἐστι λόγος, ὅτι ἡ τοῦ Πατρὸς προσηγορία ενεργείας ἐστι, καὶ οὐκ κατὰ τὴν ὑμετέραν σοφίαν τὸ μεῖζον καὶ ἔλαττον οὐκ προκείμενος ἐνέφηνε λόγος. Ejusdem ex secundo libro adversus Eunomium. Comperimus res procreatas a verbo Fecit, appellationem accipere, ut factæ dicantur, et opera vocentur, id quod non cadit in Filium Dei: In principio enim, inquit, fecit Deus calum et lerram³. Et: In operibus manuum tuarum meditabar. Et: Invisibilia ipsius a creatura mundi per ea, quæ facta sunt intellecta conspiciuntur. Scriptura igitur hac voce utens, ubi' erat utilis et necessaria, eam de Domino et Servatore nostro Jesu Christo loquens, ut ejus gloriæ magnitudini minus congruentem nunquam pronuntiavit. Cum tamen et securim, et lapideun angularem, et lapidem offensionis, et petram scandali, et aliis ejusmodi nominibus, in quibus non multa a inesse laudis existimant illi Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ β' λόγου τῶν ᾿Αντιῤῥητικών. Ἐπὶ μὲν τῆς κτίσεως εύρομεν ἀπὸ τοῦ ᾿Εποίησε τὴν τοῦ ποιήματος προσηγορίαν καταληφθεῖσαν· ἐπὶ δὲ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ οὐκ ἔτι· Ἐν ἀρχῇ γὰρ, φησίν, ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὴν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν· καὶ πάλιν Εν ποιήμασι τῶν χειρῶν σου ἐμελέτων· καὶ πάλιν· Τὰ γὰρ ἀόρατα αὐτοῦ ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθ ορᾶται. Οὕτως ἐφ᾽ ὧν ἐστι χρήσιμον τὸ ὄνομα παραλαμβάνουσα ἡ Γραφή, ἐπὶ τοῦ Κυρίου καὶ Σω τῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ὡς πρέπον τῷ μεγαλείῳ τῆς δόξης παρεσιώπησε. Νῦν δὲ ἀξίνην μὲν, καὶ λίθον ἀκρογωνιαῖον, καὶ λίθον προσκόμματος, καὶ πέτραν σκανδάλου, καὶ τοιαῦτα ἕτερα, ἐν οἷς οὐ πολὺ δοκεῖ τὸ εὔφημον εἶναι τοῖς μὴ καθικνουμένοις τῆς σημασίας τῶν ὀνομάτων, τὸν Κύριον τῆς δόξης " qui ad intimam eorum significationem non perveπροσαγορεύειν οὐκ ἐπαισχύνεται, ποίημα δὲ οὐδα μοῦ τὸ παράπαν ὠνόμασε. Καίτοι γε οὗτος παρ' αὐτῶν εἰληφέναι τῶν ἁγίων τὸ ὄνομα τοῦτό φησιν, ἵνα ταῖς συκοφαντίαις μὴ μόνον τοὺς κατ' αὐτὸν περιβάλλῃ, ἀλλὰ καὶ τοὺς πάλαι ποτὲ γενομένους ἁγίους. "Ανευ δὲ τοῦ μὴ χρῆναι διὰ τὸ ἐπικίνδυνον τοῖς τοιούτοις ἐπιτολμᾷν, καὶ τὰ τοῦ Κυρίου ὀνόματα παρ' ἑαυτοῦ μεταπλάττειν, ὅτι οὐδὲ ἡ τοῦ Ἀπο στόλου διάνοια τὴν πρὸ αἰῶνος ὑπόστασιν τοῦ Μου νογενοῦς ἡμῖν παρίστησι, περὶ ἧς ἡμῖν ὁ λόγος ἐν τῷ παρόντι. Οὐδὲ γὰρ περὶ τῆς οὐσίας αὐτῆς τοῦ Θεοῦ Λόγου τοῦ ἐν ἀρχῇ ὄντος πρὸς τὸν Θεὸν, ἀλλὰ περὶ τοῦ κενώσαντος ἑαυτὸν ἐν τῇ τοῦ δούλου μορ φῇ, καὶ γενομένου συμμόρφου τῷ σώματι τῆς τα πεινώσεως ἡμῶν, καὶ σταυρωθέντος ἐξ ἀσθενείας σαφῶς διαλέγεται. Καὶ τοῦτο παντὶ γνώριμον τῷ καὶ μικρὸν ἐπιστήσαντι τῆς ἀποστολικῆς λέξεως τῷ βουλήματι, ὅτι οὐχὶ θεολογίας ἡμῖν παραδίδωσι τρόπον, ἀλλὰ τοὺς τῆς οἰκονομίας λόγους παραδηλοῖ· Κύριον γάρ, φησὶν, αὐτὸν, καὶ Χριστὸν ὁ Θεὸς ἐποίησε. τοῦτον τὸν Ἰησοῦν, ὃν ὑμεῖς ἐσταυρώσατε, τῇ δεικτικῇ φωνῇ πρὸς τὸ ἀνθρώπινον αὐτ τοῦ, καὶ δρώμενον πᾶσι προδήλως επερειδόμενος. 'Ο δὲ τὴν ἐποίησε φωνὴν εἰς τὴν ἀρχῆθεν γέννησιν τοῦ Μονογενοῦς μεταφέρει, καὶ οὐδὲ ἐκεῖνο αὐτὸν δυσωπεῖ, ὅτι τὸ Κύριος οὐχὶ οὐσίας ἐστὶν, ἀλλ' ἐξουσίας όνομα. Ωστε ὁ εἰπὼν, Κύριον αὐτὸν καὶ niunt, appellare Dominum gloriæ non erubuerit. Eum vero nunquam omnino vocavit opus. Quod tamen nomen iste dicit se a sanctis hominibus accepisse, ut non suæ tantum ætatis, sed superiorum etiam viros sanctos calumniis involvat. Ac præterquam quod periculosa res audere ejusmodi vocabulis uti, et Domini nomina fingere arbitratu suo, ne Apostolo quidem propositum est, ut Unigeniti naturam, de qua in præsentia loquimur, nobis explicet. Non enim de Verbi essentia in principio apud Deum exsistentis verba facit, sed de illo, ul semetipsum exinanivit, ut servi formam accepit, ut corporis nostri similitudinem humilitatis induit, et ex infirmitate crucis mortem sustinuit, aperte disserit. Quod autem non divinæ illius naturæ ra tionem nobis tradat, sed dispositionis ejus consilium ostendat, perspicuum est omnibus qui parumper orationis apostolicæ sententiam norunt: Dominum enim, inquit, ipsum et Christum Deus fecit, hunc Jesum, quem vos, crucifixistis". In ea voce, quæ perspicuam ipsius humanitatem omnibus significat, immoratur. At iste verbum illud, fecit, ad ortum illum primum Unigeniti refert. Neque deterret euin ea vox, Dominus, quae non essentiam indicat, sed potestatem. Quare Dominum, inquiens, ipsum et Christum Deus fecit, principatum potestatemque illi in omnes a Patre datam decla- * Act. 11, 36. ¹ Joan. xiv, 28. Gen. 1, 1. Psal. cxxxx\{, 5. Rom. 1, 20.

" καὶ ἐξουσίαν λέγει, τὴν παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐπιτρέ πεῖσαν αὐτῷ, οὐ τὴν εἰς τὸ εἶναι πάροδον αὐτῷ διηγεῖται. Ταῦτα μὲν οὖν μικρὸν ὕστερον ἐπιδείξε μεν, ὅταν ἐλέγχωμεν αὐτὸν παρὰ τὸ βούλημα του Πνεύματος τὰς ἐκ τῆς Γραφῆς μαρτυρίας παρατι θέμενον· νυνὶ δὲ ἐπὶ τὰ συνεχῆ τοῦ λόγου προϊωμεν. Τί οὖν αὐτῷ βούλεται τὸ ὄνομα τοῦτο, καὶ τί δή. ποτε ποίημα προσαγορεύειν τὸν ποιητὴν τῶν ὅλων ἐπιχειρεῖ; Σοφίσματι κιβδήλῳ παρακρουσάμενη ἑαυτὸν οίεται ταῖς τῶν ὀνομάτων διαφοραῖς καὶ τὴν τῆς οὐσίας παραλλαγήν συνεκφαίνεσθαι. Καίτοι τις ἂν τῷ λόγῳ τούτῳ σωφρονῶν προστίθειτο; Ὅτι ἐν τὰ ὀνόματά ἐστι διάφορα, τούτων παρηλλάχθαι καὶ τὰς οὐσίας ἀνάγκη. Πέτρου γάρ, καὶ Παύλου, ἀπαξαπλῶς ἀνθρώπων πάντων προσηγορίας μὲν διάφοροι, οὐσία δὲ πάντων μία. Διόπερ ἐν μὲν ται πλείστοις οἱ αὐτοὶ ἀλλήλοις εσμέν, τοῖς δὲ ἰδιώμα μόνον τοῖς περὶ ἕκαστον θεωρουμένοις ἕτερος ἐπί ρου διενηνόχαμεν. Οθεν καὶ αἱ προσηγορίας οχ τῶν οὐσιῶν εἰσι σημαντικαί, ἀλλὰ τῶν ἰδιοτήτων, αἳ τὸν καθ' ἕνα χαρακτηρίζουσιν. Όταν γεν ἀκούσωμεν Πέτρον, οὐ τὴν οὐσίαν αὐτοῦ νοοῦμα τ τοῦ ὀνόματο;, οὐσίαν δὲ λέγω νῦν τὸ ὑλικὸν κείμενον, ἵπερ οὐδαμῶς σημαίνει τούνομα, τ τῶν ἰδιωμάτων, & περὶ αὐτὸν θεωρεῖται, τὴν ἐν νοιαν ἐντυπούμεθα. Εὐθὺς γὰρ ἐκ τῆς φωνῆς ταύτης νοοῦμεν Πέτρον τὸν Ἰωνᾶ, τὸν ἐκ τῆς Βηθανία, τὸν ἀδελφὸν ᾿Ανδρέου, τὸν ἀπὸ ἁλιέων εἰς τὴν αν rat, non autem exsistendi facultatem exponit. Χριστὸν ὁ Θεὸς ἐποίησε, τὴν κατὰ πάντων ἀρχὴν Verum hæc paulo post demonstrabimus, cum ipsum contra Spiritus voluntatem abuti Scripturæ testimoniis ostendemus. Nunc in iis quæ instituto sermoni conjuncta sunt, progrediamur. Quid igitur sibi vult hoc vocabulum, aut cur omnium rerum effectorem iste factu:n conatur appellare? Falso commento seipsum fallit, arbitraturque simul cum nominum diversitate essentiæ diversitatem apparere. Quis autem sapiens ad istam accedat scntentiam, ut credat, quorum diversa sunt nomina, eorum item essentiam diversam esse necessario? Petri quidem et Pauli et aliorum nomina sunt diversa, essentia tamen est omnium una. Itaque cum rebus plurimis iidem inter nos sumus, proprietatibus solum, quæ in unoquoque perspiciun. Ὁ tur, inter nos alius ab alio distamus. Quare appellationes non essentias significant, sed proprietates, quibus tanquam notis quibusdam homines singuli ab aliis distinguuntur. Proinde cum Petrum audimus, non ex eo nomine essentiam ejus animo concipimus (essentiain nunc materiam subjectam appello, quæ nullo pacto nomine exprimitur), sed proprietates, quæ circa ipsum spectantur cogitamus. Statim enim ex hac voce Petrum illum Jona intelligimus, ex Bethsaida, fratrem Andreæ, qui ex piscatore ad munus apostolicum vocatus est, qui propter excellentiam fidei in seipso suscepit ædificationem Ecclesiæ, quorum nihil est essentia. Itaque nomen hoc Petri quidem Aguram nobis ellin- κονίαν τῆς ἀποστολῆς προσκληθέντα, τὸν διὰ πλο git, essentiam vero neutiquam proponit. Pauli rursus audito nomine concursum aliarum proprie tatum comprehendimus, nempe Tarsensém illum Hebræum, lege Phariseum, Gamalielis discipulum, qui zelo incensus Ecclesias Dei persequebatur, qui terribili commotus viso pervenit ad veritatis cognitionen, et gentium Apostolus factus est. Hac una Pauli appellatione hæc omnia describuntur. Quod si verum esset, quorum nomina differunt, eos essentias habere diferentes, Paulus, et Petrus, et cæteri homines inter se essentia differrent. Sed στεως ὑπεροχὴν ὑφ' ἑαυτῷ τὴν οἰκοδομὴν τῆς κλησία; δεξάμενον, ὧν οὐδέν ἐστιν οὐσία. Ωρα ὄνομα τὸν χαρακτῆρα μὲν ἡμῖν ἀφορίζει την τρου, αὐτὴν δὲ οὐδαμοῦ παρίστησι τὴν αἰτίας, Παῦλον ἀκούσαντες πάλιν, ἑτέρων ιδιωμάτων και δρομὴν ἐνοήσαμεν, τὸν Ταρσέα, τὸν Ἑβραῖον, τὴν κατὰ νόμον Φαρισαῖον, τὸν μαθητὴν τοῦ Γαμαλιήλ, τὸν κατὰ ζῆλον διώκτην τῶν ἐκκλησιῶν τοῦ Θεοῦ, τὸν ἐκ τῆς φοβερᾶς ὀπτασίας εἰς τὴν ἐπίγνωσιν ἐν αχθέντα, τὸν Απόστολον τῶν ἐθνῶν. Ταῦτα γὰρ πάντα ἐκ μιᾶς φωνῆς τῆς Παῦλος περιορίζεται. Καίτοι γι nullus est adeo imperitus, et naturæ communis εἰ ἀληθὲς ἦν, ὅτι ὧν τὰ ὀνόματα διενήνοχεν, έναν ignarus, qui ad hoc asserendum adduci possit. τίως ἔχουσιν αἱ οὐσίαι, ἐχρῆν δήπου καὶ Παῦλον, Quare constat mendacem esse, qui ex nominum καὶ Πέτρον, καὶ ἀπαξαπλῶς ἀνθρώπους ἅπαντας discrimine consequi alirmat essentiæ diferentiam. ετεροουσίους ἀλλήλοις εἶναι. Ἐπεὶ δὲ τοῦτο οὐδεὶς Neque enim nomina sequitur rerum natura, sed rebus ipsis nomina sunt posteriora, alioquin eveniret, ut quorum eadem essent nomina, eamdem essentiain haberent. Et quoniam homines virtute perfecti, Dei nomine digni sunt habiti, cum omnium Deo forent ejusdem essentie. Verum ut hoc dicere plane insipientis est, sic illud asserere penitus insani. Quamobrem ex iis quæ dicta sunt, patet, nominibus non essentias, sed proprietates indicari. Quapropter orationi ex nominum diversitate contrarias essentias colligenti nullus est locus. Sic enim seipsam in primis evertit. Si enim facta et genita inter se differunt, erunt essentir: Unigeniti diferentes, quæ ex nominum differentia conοὕτως ἀμαθὴς, καὶ τῆς κοινῆς φύσεως ἀνεπίσκεπτος ὥστ᾽ ἂν εἰπεῖν προαχθῆναι, ψευδῆς ὁ τῇ διαφορά τῶν ὀνομάτων τὸ τῆς οὐσίας διάφορον έπεσθαι σε φιζόμενος. Οὐ γὰρ τοῖς ὀνόμασιν ἡ τῶν πραγμάτων φύσις ἀκολουθεῖ, ἀλλ᾽ ὕστερα τῶν πραγμάτων εὕρη. ται τὰ ὀνόματα. Εἰ γὰρ τοῦτο ἦν ἀληθὲς, ἔδει καὶ ὧν αἱ προσηγορίαι εἰσὶν αἱ αὐταὶ, μίαν καὶ τὴν αὐ τὴν οὐσίαν εἶναι. Οὐκοῦν ἐπειδὴ οἱ κατ' ἀρετὴν τέλειοι τῆς τοῦ Θεοῦ προσηγορίας ἠξίωνται, ὁμοού σιοι ἂν εἶεν τῷ Θεῷ τῶν ὅλων οἱ ἄνθρωποι. Αλλ' ὥσπερ τοῦτο λέγειν μανία σαφής, οὕτω κἀκεῖνο; ὁ λόγος τῆς ἴσης έχεται παρανοίας. Φανερὸν τοίνυν ἐκ τῶν εἰρημένων, ὅτι καὶ ἐπὶ Πατρὸς, καὶ Υἱοῦ οὐχ οὐσίαν παρίστησι τὰ ὀνόματα, ἀλλὰ τῶν ἰδιωμάτων

ΤΙΤ. ΧΙ. ἐστὶ δηλωτικά, ὥστε μηδεμίαν εἶναι χώραν τῷ λόγῳ, sequentur. At quemadmodum qui hoc dicunt, deτῷ ἐκ τῆς τῶν ὀνομάτων παραλλαγῆς τὴν τῶν οὐ lirant, sic insaniunt illi qui illud asserunt. Sed σιῶν ἐναντίωσιν παρεισάγοντι. Οὕτω δ' ἂν πρὸ 1ste argumenta se îngit babere innumerabilia, πάντων ἑαυτὸν καταβάλλοι. Εἰ γὰρ διαφέρει ποίημά quibus demonstrare possit, Filium a sanctis opus τε καὶ γέννημα, διάφοροι ἔσονται τοῦ Μονογενούς appellatum fuisse, sed ea se, quoniam ad majora οὐσίαι, τῇ διαφορᾷ τῶν ὀνομάτων ἑπόμεναι. Εἰ δὲ quædam festinet, in præsentia non commemorare. τοῦτο παραφρονούντων εἰπεῖν, οὐδὲ ἐκεῖνο καθεστη Sed hoc item versati hominis malitiam et artificium πότων. Ο δὲ προσποιεῖται μὲν μυρίας ἔχειν τὰς arguit, qui ea in quibus hæret, silentio transit. ἀποδείξεις τοῦ παρὰ τῶν ἁγίων ποίημα τὸν Ἰη- Nam si vel umbram haberet alicujus testimonii, σοῦν προσειρῆσθαι, ὡς δὲ ἐφ᾿ ἕτερά τινα προηγού quo Unigenitus factus, aut opus diceretur, jactaμενα σπεύδων υπερτίθεται δῆθεν ἐν τῷ παρόντι tione ipsius aures nostræ jam obsurdescerent. τὴν μνήμην. Εστι δὲ καὶ τοῦτο τεχνικόν τό κακούργημα ἐν οἷς ἀπορεῖ λόγων τὴν, σιωπὴν προτιμάν. γὰρ σκιὰν μαρτυρίας εἶχε τῆς τὸν Μονογενῆ λεγούσης ποίημα, κἂν ἐκεκώφωτο ἡμῶν ἤδη τὰ ὦτα περιθρυλλούμενα. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Ταῦτα μὲν οὖν ὥσπερ προαγωγές τινες καὶ κατασκευαὶ τῆς βλασφημίας εἰσί· τὸ δὲ κεφάλαιον τοῦ κακοῦ ἐν τοῖς ἑξῆς ἐπιφέρει λέγων· ΕΥΝ. Τὴν οὐσίαν τοῦ Υἱοῦ γεγεννῆσθαι μὲν οὐκ οὖσαν πρὸ τῆς ἰδίας συστάσεως, εἶναι δὲ γεννηθεῖσαν πρὸ πάντων γνώμη τοῦ Πατρός. ΒΑΣ. Ετι τῶν αὐτῶν ἔχεται τεχνασμάτων. Περὶ τῆς οὐσίας ἡμῖν τοῦ Υἱοῦ διαλέγεται, ὡς δή τι ἔτερον λέγων παρ' αὐτὴν τὸν Υἱὸν καὶ τούτῳ τῷ τρόπῳ προημεροῖ τῇ βλασφημίᾳ τὴν ἀκοὴν· οὐκ ἐκ τοῦ προφανοῦς λέγων ἐκ μὴ ὄντων γεγεννῆσθαι τὸν Τῶν, ἀλλὰ τὴν οὐσίαν αὐτοῦ γεγεννῆσθαι οὐχ Τόσον. Πρὸ τίνος οὐκ οὖσαν; εἰπέ. Θεωρεῖτε αὐτοῦ σάρισμα; Αὐτὴν ἑαυτῇ συγκρίνει, ἵνα πᾶσι δὴ ἀνεκτὰ δόξῃ λέγειν, οὐχὶ πρὸ τῶν αἰώνων λέγων αὐτὴν μὴ εἶναι, οὐδὲ ἁπλῶς μὴ εἶναι, ἀλλὰ πρὸ τῆς Ιδέας συστάσεως. Τὴν δὲ τοῦ Πατρὸς οὐσίαν, εἰπέ μοι, πρεσβυτέραν εἶναι σὺ φῂς τῆς ἰδίας συστάσεως; Εἰ μὲν γὰρ οὐχ ὑποβάλλει χρόνοις τοῦ Υἱοῦ τὴν οὐ σίαν, οὐδὲ τὸ πρότερον κατὰ τοῦτον τὸν λόγον ἐπι νοεῖ, μάταιος μὲν αὐτῷ καὶ ἀργὸς ὁ λόγος, διό περ οὐδὲ ἀποκρίσεως ἄξιος. Ούχ ήττον μέντοι καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ὑπάρξει τοῖς βουλομένοις μετ τακομίζειν τὴν ματαιότητα. Τό τε γὰρ οὐκ εἶναι λέγειν τὸν Θεὸν πρὸ τῆς ἰδίας συστάσεως, καὶ τὸ εἶναι λέγειν πρὸ ἑαυτοῦ, τῆς αὐτῆς ἐστιν ἀφροσύνης. Εἰ δὲ χρονικῶς ἐπὶ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ τὸ πρότερον δέγεται, καὶ ἐκ μὴ ὄντων φήσει τὴν οὐσίαν αὐτοῦ γεγεννῆσθαι μᾶλλον δὲ αὐτὸν τὸν Υἱόν· οὐδὲν γὰρ διαφέρει πρός γε αὐτὴν τὴν διάνοιαν οὕτως ή οὕτω λέγειν· πρῶτον μὲν χρόνον [χρόνων] δεύτερον είθεται, εἰ δὲ βούλει, καὶ αἰώνων, τὸν ποιητὴν τῶν αἰώνων· ἔπειτα μέντοι ἀκολουθών ταῖς ἑαυτοῦ βλασφημίαις, καὶ τὸν Πατέρα φήσει, οὐκ ὄντα Πατέρα τὸ ἐξ ἀρχῆς, εἶτα ὕστερον γεγονέναι. ἀρχῆς Καίτοι εἰ μὲν καλὸν καὶ πρέπον τῇ μακαριοτητι τοῦ Θεοῦ τὸ εἶναι Πατέρα, πῶς οὐκ ἐξ τὸ πρέπον αὐτῷ παρήν; "Η γὰρ ἀγνοίᾳ τοῦ βελτίονος, ἢ ἀδυναμία πάντως λογιοῦνται τὴν ἔλλειψιν· ἀγνοίᾳ μὲν, εἴπερ ὕστερον ἐξεῦρε τὸ βέλτιον, ἀδυναμίᾳ δὲ, εἴπερ εἰδὼς καὶ συνιεὶς ἀπετύγχανε τοῦ καλλίστου. Εἰ δὲ (δ μὴ θέμις εἰπεῖν ) οὐ καλὸν αὐτῷ τὸ εἶναι Πατέρα, τίνος ένεκεν ἐκ μεταβολῆς τὸ χεῖρον προς Ex eodem libro. Sed hæc sunt quasi præludia quædam blasphemiæ atque apparatus; caput autem mali infert in sequentibus, ubi dicit: EUN. Substantiam Filii genitam quídem esse cum non esset ante propriam constitutionem, genitam tamen esse ante omnia voluntate Patris. BAs. Hisdem adhuc insistit artificiis. De substantia Fili¡ nobis verba facit, quasi dicat Filium esse aliud quid præter ipsam, atque hoc modo aures al blasphemiam audiendam demulcendo præparat, cum non aperte dicat genitum esse ex nihilo Fi - lium; sel ejus substantiam cum non esset, genitam esse. Dic, ante quas res non erat? Videlis ejus cavillationem? Substantiam curn semetipsa comparat, ut tolerabilia dicere omnibus videatur. Nimirum non dicit eạin ante sæcula nou fuisse, neque simpliciter non fuisse, sed aule suam ipsius constitutionen non fuisse. Sed, dic mihi, aisne tu Patris substantiam sua ipsius constitutione esse antiquiorein? Etenim si temporibus non subjicit Filii substantiam, neque prius hac ratione intelligit, inanis et vana est ejus oratio, quapropter ne responsione quidem digna est. Et quidem id ipsum non minus 'de Deo etiam universorum dici poterit, si quis in eum hanc ipanitatem voluerit transferre. Nam et dicere Deum ante suam constitutionem non fuisse, et dicere eum ante seipsum fuisse, ejusdeni demen- ·tiæ est. Quod si temporaliter voćem prius de Filii substantia accipit, dicetque genitam fuisse ex nihilo substantiam ejus, imo Filium ipsum; nihil euin refert, quod ad sententiam attinet, sic vel sic dicere: primum quidcm temporibus, atque, si ita vis, sæculis conditorem sæculorum constituit posteriorem: deinde vero blasphemiis suis insistens dicturus est etiam Patrem, cum Pater non esset ab initio, tum demum factum fuisse. Alqui si honestum ae decorum est Dei beatitudini Patrem esse; qui fit ut id quod decebat, ei ab initio non adesset? Aut enim melioris igιοrationi, aut omnino impotentiæ hunc defectum inputabunt: ignorationi quidem, si deinceps quod melius est excogitavit; impotentiæ vero, si sciens atque intelligens, quod optimum erat assequi non potuit. Quod si (quod fas non est dicere) non est

$16 αἰτίους ή βλασφημία· ὁ δὲ θεὸς τῶν ὅλων ἐξ ἀπείρου ἐστὶ Πατήρ, οὐκ ἀρξάμενός ποτε τοῦ εἶναι Πατήρ. Ούτε γὰρ τῇ τῆς δυνάμεως ενδείᾳ πρὸς τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ θελήματος ἐκωλύετο, οὔτε αἰώνων τινῶν περίοδος ἀνέμενεν, ἵνα, ὥσπερ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων καὶ τῶν λοιπῶν ζώων, μετὰ τὴν τῆς ἡλικίας συμπλήρωσιν τῆς εἰς τὸ γεννᾶν αὐτῷ δυνάμεως: προσελθούσης, τὸ σπουδαζόμενον περιγένηται (μαινομένων γὰρ ταῦτα καὶ ἐννοῆσαι καὶ φθέγξασθαι), ἀλλὰ τῇ ἑαυτοῦ ἀἰδιότητι συμπαρεκτεινομένην ἔχει τὴν (ΐ, οὕτως όνομάσω) πατρότητα. Οὐκοῦν καὶ ὁ Υἱός, πρὸ αἰῶνος ῶν, καὶ ἀεὶ ὤν, οὐκ ἤρξατο τοῦ εἶναι ποτε, ἀλλ' ἀφ' οὗ Πατὴρ, καὶ Υἱός, καὶ εὐθὺς τῇ τοῦ Πατρὸς ἐννοίᾳ ἡ τοῦ Υἱοῦ συνεισέρχεται. Ο γὰρ Παei Louum Patrem esse, cujus rei gratia conuula- είλετο; ᾿Αλλὰ τρέποινο μὲν εἰς τοὺς tus pejus elegit? Sed recidat in suos auctores blasphemia. Namn Deus universorum Pater est ex infinito, nec unquam Pater esse cœpit. Neque enim potentiæ defectu, ne expleret voluntatem, detinebatur: neque ullorum seculorum circuitus exspecta vit, ut sicut in hominibus ac reliquis animalibus, ei generandi facultate post completam ætatem accedente, quod volebat assequeretur. Insauientium enim est hæc et cogitare, et loqui. Sed, ut ita di cam, extentam habet cum sua æternitate paterni tatem. Quamobrem et Filius cum aute sæcula sit, et semper sit, nunquam esse încœpit: sed ex quo Pater est, et Filius est, et statim una cum Patris notione, Filii quoque notio subrepit. Nam Pater, Filii utique est Paler. Patris igitur origo nulla: τὴς Υἱοῦ Πατὴρ δηλονότι. Ἀρχὴ μὲν οὖν Πατρὸς origo vero Filii, Pater; inter hos nihil est medii. Quomodo igitur a principio non erat (nam illud, ante suam constitutionem, quod ab his per cavillaLionem profertur, hoc sibi vult,) is, qui nibil habet quod ante se intelligatur, nisi illum, a quo esse habet, non intervallo præcedentem, sed cause dignitate præpositum? Proinde si Filii cuin Patre et Deo conjunctio ostensa est æterna, cum nostra cogitatio a Filio ad Patrem per nullum medium deveniat, imo absque intervallo Patri Filium conjungat; is qui nullo medio sejungitur, quem jam aditum pravæ blasphemiæ relinquit eorum, qui eum dicunt ex non exsistente ad esse productum esse? Ad hæc ipsorum quoque dementiam mirari G operæ pretium est, quod dum ex non exstantibus esse dicunt Filium, nequaquam intelligunt quod eum non Patre solum, sed ea etiam re per quam Unigenitum a Patre separant, posteriorem statuant, Nam necesse est, si quid sit inter Patrem et Filium, id Filii exsistentia antiquius esse. Quid igitur hoc esse poterit? Quidnam aliud nisi aut ævum þut tempus? Qui enim Patris vitam vita Unigeniti intelligit anteriorem, qua re alia quam sæculoruin aut ternporum quorumdam spatio adinetiens, excessum invenisse se dixerit? quod si hoc verum est, falsa Scriptura est, quæ dicit facta esse per ipsum cula '; quæque docet facta esse per ipsum omnia cuin certe in omnium numero sæcula etiam coniprehendantur. Si vero dicturi sunt se non negare Filium ante sæcula genitum esse, sciant, quod verbis concedunt, id revera ab ipsis lolli. Interrogabim mus enim eos, qui ex non exstantibus substantiam pro:lucunt Unigeniti: Quando non erat, ut dicitis, quid erat illud intervallum? quam ei appellationem excogitabitis? Nam communis consuelado spatium omne aut temporibus aut sæculis subjicit. Nam quod in sensibilibus est tempus, hoc sæculi est naCura in rebus mundo superioribus. Isti vero, si quid tertium pro sua sapientia comminiscuntur, dicant. Sed dum tacebunt, haud ignorent se Unigeníti substantiam sæculis posteriorem constituere. Etenim 1 Hebr. 1, 2. 3 Joan. 1, 3. οὐδεμία, ἀρχὴ δὲ τοῦ Υἱοῦ ὁ Πατήρ μέσον δὲ τούτων οὐδέν. Πῶς οὖν οὐκ ἦν τὸ ἐξ ἀρχῆς (τοῦτο γὰρ ἐστι τὸς πρὸ τῆς ἰδίας συστάσεως, ἐν σοφίσμασι λεγ μενον παρὰ τούτων, ὁ μηδὲν ἔχων προεπινοούμενον ἑαυτοῦ, εἰ μὴ τὸν ἐξ οὗ ἔχει τὸ εἶναι, οὐ διαστήματα ὑπερέχοντα, ἀλλὰ τῇ αἰτίᾳ προτεταγμένον; τοίνυν ἀΐδιος ἡ τοῦ Υἱοῦ κοινωνία πρὸς τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα αναπέφανται, τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ δι᾿ οὐδενὸς κενοῦ πρὸς τὸν Πατέρα χωρούσης, ἀλλ᾽ ἀδιαστάτως τὸν Υἱὸν τῷ Πατρὶ συναπτούσης, δ μηδενί μέσω διοριζόμενος τίνα ἔτι παρείσδυσιν κατα λείπει τῇ πονηρᾷ βλασφημίᾳ τῶν λεγόντων, ἐκ τοῦ μὴ ὄντος αὐτὸν εἰς τὸ εἶναι παρῆχθαι; Έπειτα μέντοι καὶ τῆς ἀνοίας αὐτοὺς θαυμά σαι ἄξιον, οὐ συνιέντας, ὅτι, ἐκ μὴ ὄντων λέγοντα τὸν Υἱόν, οὐ τοῦ Πατρὸς μόνον νεώτερον ἀποφαίνεσ σιν, ἀλλὰ καὶ τοῦ, ᾧ τὸν Μονογενῆ ἀπὸ τοῦ τρὸς διορίζουσιν. Ανάγκη γάρ, είπερ τι εἴη ταξὺ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, πρεσβύτερον εἶναι τοῦτ τῆς ὑπάρξεως τοῦ Υἱοῦ. Τί οὖν ἂν εἴη τοῦτο; Τ ἄλλο γε ἡ αἰὼν πάντως ἢ χρόνος; Ὁ γάρ τοι περιο σοτέραν τὴν τοῦ Πατρὸς ζωὴν τῆς τοῦ Μονογενής τίνι γε ἄλλῳ παραμετρων, εὑρηκέν ἐννοῶν ἂν εἴποι τὸ περιστὸν, ἢ οὐχὶ αἰώνων 4 χρόνων τινῶν διαστήματι; Εἰ δὲ τοῦτο ἀληθὲς, ψευδῆς ἡ λέξ γούσα Γραφὴ τοὺς αἰῶνας δι' αὐτοῦ γεγενῆσθαι, καὶ ἡ διδάσκουσα, ὅτι πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο· τοῖς πᾶσι, δηλονότι, ἐμπεριειλημμένων καὶ τῶν αἰώνων.. Εἰ δὲ φήσουσι μὴ ἀπαρνείσθαι πρὸ τῶν αἰώνων τὸν Υἱὸν γεγεννῆσθαι, μή λανθανέτωσαν, δ τῷ λόγῳ συγχωροῦσι, κατὰ ἀλήθειαν ἀφαιρούμενοι. Ερωτή σωμεν γὰρ αὐτοὺς τοὺς ἐκ μὴ ὄντων παράγον τας τοῦ Μονογενοῦς τὴν οὐσίαν· Ὅτε οὐκ ἦν, ὡς φατε, τί ἦν ἐκεῖνο τὸ διάστημα; τίνα αὐτῷ προσηγο ρίαν ἐπινοήσετε; Ἡ μὲν γὰρ κοινή συνήθεια ή χρόνοις ἡ αἰῶσιν ἅπαν διάστημα ὑποβάλλει· ἐπειδή ὅπερ ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ὁ χρόνος, τοῦτο ἐν τοῖς ὑπερχοσμίοις ἡ τοῦ αἰῶνος φύσις ἐστίν. Οὗτοι δὲ, τρίτον ἐκ τῆς ἑαυτῶν σοφίας επινοοῦσι, λεγέτωσαν. Ἕως δ' ἂν σιωπῶσι, μὴ λανθανέτωσαν δευτέραν αἰώνων τὴν τοῦ Μονογενοῦς οὐσίαν τιθέμενοι. Εἰ γὰρ

ΤΙΤ. ΧΙ. ήν τι διάστημα πρεσβύτερον τοῦ Υἱοῦ, συμπαρ si quod spatium fuit Filio antiquius, quod videlicet εκτεινόμενον τῇ ζωῇ τοῦ Πατρὸς, ἔν τι τούτων ἦν se æque ac Patris vita extenderit, utique alterum δηλονότι. 'Αλλ' οὔτ᾽ ἔστιν, οὔτε μὴ γένηται ἔννοια ex his erat. Sed nec est, nec erit cogitatio Filii πρεσβυτέρα τῆς τοῦ Μονογενοῦς ὑποστάσεως. Παν- exstantia” antiquior. Nam omni re, quæ ordine allτὸς γὰρ τοῦ δυναμένου εἰς ἀρχαιότητος λόγον ἐπι tiquitatis excogitari potest, anterior invenietur illa νοεῖσθαι ἀνωτέρα ή ύπαρξις τοῦ Θεοῦ Λόγου τοῦ ἐν Dei Verbi quod apud Deum a principio erat, exsiἀρχῇ ὄντος πρὸς τὸν Θεὸν εὑρεθήσεται. Κᾶν, μυρίαις stentia. Elsi enim se ipsa decipiens mens innumeris φαντασίαις ἑαυτὸν ἐξαπατήσας ὁ νοῦς, καὶ τοῖς τῶν imaginationibus, seque rerum non subsistentium ἀνυπάρκτων αναπλασμοῖς ἐπιβάλλων, τὰ μὴ ὄντα commentis occupans, ea quæ non sunt excogitaveπερινού ο rit; nullam omnino inveniet artem, qua scipsam posșit ultra Unigeniti principium extendere, aut vitanı ejus qui per se vita est, suo ipsius molu inferiorem relinquere, aut sua cogitatione originein Dei Verbi transcendere, aut sæcula Deo sæculorum destituta sibi Angere. οὐδεμίαν τῶν πασῶν μηχανὴν ἐξευρή σει, δι' ἧς δυνήσεται τῆς ἀρχῆς τοῦ Μονογενοῦς ἑαυ τὸν ὑπερθεῖναι· καὶ κατωτέραν τοῦ ἰδίου κινήματος τὴν ζωὴν καταλιπεῖν τῆς αὐτοζωῆς· καὶ τῷ ἰδίῳ λόγῳ τοῦ Θεοῦ Λόγου τὴν ἀρχὴν ὑπερβῆναι· καὶ αἰῶνας ἐποπτεῦσαι ἐρήμους τοῦ Θεοῦ τῶν αἰώνων. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. ΕΥΝ. Οντα, φησίν, ἐγέννησεν ὁ Θεὸς τὸν Υἱόν, ἢ οὐκ ὄντα; 'Αλλ' εἰ μὲν οὐκ ὄντα, μηδείς μοι, φησί, τόλμαν ἐπεγκαλείτω· εἰ δὲ ὄντα, οὐκ ἀτοπίας μόνον καὶ βλασφημίας, ἀλλὰ καὶ πάσης εὐηθείας υπερβο τὴν ὁ λόγος ἔχει. Τῷ γὰρ ὄντι οὐ δεῖ γεννήσεως. Ex eodem libro. EUN. Exsistentemne, inquit, Pilium genuit, an non exsistentem? Atqui si non exsistentem, nullus me accuset audaciæ. Si jam exsistentem, quid hac oratione non modo absurdius, sed magis exsecrandum, aut stultum dici potest? Quod enim est, cur gigni oportet? BAS. Fallax hoc argumentum vulgarissimum ab aliis quidem inventum fuit, sed perfecte nunc in istorum inverecundis et impudentibus linguis est elaboratum. Nos auten auditores primum admonebimus, istum propter multitudinis ignorantiam bumano more Filii ortum existimantis ad ejusmodi argumenta devenisse, et a corporeis notionibus ad spiritales contemplationes imperitorum animos traduxisse, qui quoniam animalia cum antea non sint, postea generantur, et quæ hodie sunt, heri nou erant, hanc eamdem rationem al Unigeniti naturam refert. Εt quoniam, inquit, genitus est, non erat antequam gigneretur. Tam magnifice nobis ortum Unigeniti theologus iste declarat, et istiusmodi verbis fratrum morbos curat, dignus, si quisquam alius, in quem proverbium illud jactetur: Medice, cura te ipsum '. Quodnam medicamentum turpi isti mentis morbo adhibebimus, nisi aliad, quod a Spiritu sancto nobis per Joannem exhibitum est hisce verbis: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum et, Deus erat Verbum? Neque principio quidquam est antiquius. Si quid enim supra se haberet non esset " principium. Neque licet illud, erat, cogitatione transilire, et quando non erat, intueri. Dum enim cogitamus non erat, tollimus illud, erat. Nam si principium hoc esset ex eorum numero quæ cum aliquo conferuntur, ut illud: Principium sapientia, el, principium via bona, et, In principio fecit Deus, liceret fortasse ortum illius, qui ex tali principio constaret,· cogitatione transcendere. Cum autem absoluta sit bic principii ratio, nec cum alia re conferatur, sed summain naturam indicet, nodue ridículus est, qui supra principium hoc aliquid cogitat, aut conatur ipsum ratione superare? Illud autem, Erat, extenditur ex æquo cum hujus prinΒΑΣ. Τὸ μὲν οὖν πολυθρύλλητον σόφισμα τ πάλαι μὲν ἐξευρεθέν παρ' ιτέρων, τελείως δὲ νῦν ἐν ταῖς ἀπηρυθριασμέναις καὶ ἀναισχύντοις γλώσσαις τούτων ἐξεργασθὲν τοῦτό ἐστιν. Ἡμεῖς Ο πρῶτον ἐκεῖνο τους ακροατὰς ὑπομνήσομεν, δηλ. οὗτός ἐστιν ὁ διὰ τὴν τῶν πολλῶν ἄγνοιαν Φωπικῶς ἐξακούων τῆς γεννήσεως τοῦ Υἱοῦ, εἰς ἀνάγκην ἐληλυθὼς τῶν λόγων τούτων· οὗτος ὁ ἀπὸ τῶν σωματικῶν ἐννοιῶν ἐπὶ τὴν πνευματικὴν θεωρίαν τὰς ἀπαιδεύτους ψυχὰς ἐπανάγων, ὃς ἐπειδὴ τὰ γεννώμενα ζῶα οὐκ ὄντα πρότερον, εἶτα γεννᾶται, καὶ ὁ σήμερον γεννηθεὶς χθὲς οὐχ ὑπῆρχε, ταύτην καὶ ἐπὶ τῆς τοῦ Μονογενοῦς ὑποστάσεως τὴν ἔννοιαν μεταφέρει. Καὶ ἐπειδὴ γεγέννηται, φησίν, οὐχ ὑπῆρχε πρὸ τῆς γεννήσεως. Οὕτω μεγαλοφυῶς τὴν γέννησιν ἡμῖν τοῦ Μονογενοῦς θεολογεῖ, καὶ διὰ τοιούτων λόγων τὰ ἀῤῥωστήματα τῶν ἀδελφῶν ἐπανορθοῦται, ἄξιος ὢν εἴπερ τις ἀκοῦσαι τῆς παροιμίας, ὅτι 'Ιατρέ, θεράπευσον σεαυτόν. Τίνα μέντοι καὶ παραμυ θίαν τῆς ἀτόπου ταύτης τῶν λογισμῶν νόσου προσε. έγκωμεν; "Η τὰ παρὰ τοῦ Πνεύματος διὰ τοῦ μακαρίου Ιωάννου λαληθέντα ἡμῖν, ὅτι Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ θεὸς ἦν ὁ Λόγος. Οὔτε ἀρχῆς ἔστι τι ἐπινοῆσαι πρεσβύτερον· οὐ γὰρ ἂν ἔτι εἴη ἀρχὴ, εἴπερ τι έαυτῆ; ἔχει ἐξωτέρω· οὔτε τὸ ἦν διαβάντας τῷ λογισμῷ εἰς τὸ ὅτε οὐκ ἦν δυνατὸν ὑπερκύψαι. 'Αθέτησις γάρ ἐστι τοῦ ἦν ἡ τοῦ ὅτε οὐκ ἦν ἐπίνοια. Εἰ μὲν γὰρ ἡ ἀρχὴ τῶν πρὸς ἕτερον λεγομένων ἦν, ὡς τὸ ἀρχῇ σοφίας, καὶ ἀρχὴ ὁδοῦ ἀγαθῆς, καὶ Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς, ἦν ἂν τυχὸν τοῦ ἐκ τοιαύτη; ἀρ· χῆς ὑψεστῶτος δι' ἐνθυμήσεως ὑπερβῆναι τὴν γέννη σιν· ἐπειδὴ δὲ τὸ σημαινόμενον τουτὶ τῆς ἀρχῆς ἀπο λελυμένον καὶ ἄσχετον τὴν ἀνωτάτω φύσιν δηλοί, πῶς, οὐ καταγέλαστος ὁ τὰ ἐξωτέρω ταύτης ἐπινοῶν, ἢ ἐπιχειρῶν αὐτὴν τοῖς λογισμοῖς ὑπερβάλλειν; 'Luc.iv, 23.

cipit vi, quæ nihil habet superius. Neque enim & Συμπαρεκτείνεται δὲ καὶ τὸ ἦν τῷ ἀνυπερθέτη της rationem temporis ostendit, ut eo loco: Erat vir in regione Ausitide, Et: Erat vir ex Armathem: Et: Terra erat invisibilis et incomposita; sed ipse nobis evangelista huisjusce vocis, erat, significationem alibi ostendit: Qui est, inquiens, et qui erat, et qui venturus est, omnipotens ', sicut enim hoc: Quid est, sic etiam illud: Qui erat, æternum et sine tempore declarat. Qui vero non exsistentem dicit eum, qui in principio est, neque principii vim tuetur, neque huic conjunctam essentiam Unigeniti. Nihil enim principio potest antiquius excogitari, a quo Dei Verbi natura sejungi nequit. Quare curiose quantumvis animo recurre, nunquam cogitatione tua illud erat transcendere, et extra ipsum esse poteris. Sed iste vicissim a nobis interrogetur, utrum in principio erat apud Deum Deus Verbum, an posterius ſuerit. Si erat, coerce linguam tuam a malo, et a voce illa exsecranda qua dicis: Non erat. Sin, quod nefas est dicere, tuis ego adversum te verbis utar aptius, dicamque nihil oratione tua detestabilius aut stultius fieri posse, qui homo cum sis, eorum qua Spiritu sauclo dicta sunt, rationem exigere, cumque te discipulum Evangelii profitearis, adversus ipsum velis consurgere: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum et Deus erat Verbums. Eternam ipsius essentiam, ortum perturbationis expertem, naturalem cum Patre conjunctionem, natura praestantiam, omnia paucissimis verbis complectitur, et addens illud, erat, ad principium reducit, ut impiorum ora, Non erat, dicentium obstruat, et fallacibus ipsorum argumentis omnes aditus intercludat Deinde per theologiam tanquam expressam Unigeniti nature picturam oculis jam intelligentium proponit: Hoc, inquiens, erat apud Deum. Hic rursum adjiciens, erat, ortum Unigeaiti cum Patris æternitate conjungit. Item: Vita, inquit, erat: et vilu erat lux hominum, et: Erat lux vera ³. Allamen quamvis Verbum undique illa vocis, erat, adjunctione communiatur, iste omnia epiritus testimonia respuit, eumque nobis assidue, eral, inclamantis ne audiendum quidem existimal, sed cum non esset, inquit, genitus est; cum non esset, post ortus est. Si in principio non erat, ut dicitis, qua ratione valeat quisquam apertius os4endere, vos Evangelii vocibus, quibus credimus, adversari. Ex eodem libro. Sed si erat, inquit, genitus non est. Respondemus ergo, quod quoniam genitus est, erat, cum ingenitum essenon habeat, sed exsistat semper, et coexsistat Palia quo etiam exsistendi habet causam. Quando igitur ad esse a Patre productus est? Ex quo Pater est Sed ab æterno, inquit, Pater: ab æterno igitur et Filius, per generationem ingenitæ Patris naturæ conjunctus. Quod autem non nostra sit hæc oratio, ¡psas sancti Spiritus voces eis ob oculos ponemus. Et ³ ¡bid. 4, 9. ' Apoc. 1, 4. * Joan. 1, 1, 2. ' ἀρχῆς ταύτης. Οὐ γὰρ τὴν ἀπὸ χρόνου ύπαρξιν τὸ ἦν ὑποφαίνει, ὡς τὸ, "Ανθρωπος ἦν ἐν τῇ χώρᾳ τῇ Αὐσἰτίδι, καὶ ἦν ἄνθρωπος ἐξ ᾿Αρμαθαίμ, καὶ τὰ Η δὲ γῇ ἦν ἀόρατος. Αλλ' αὐτὸς ἡμῖν ὁ Εὐαγγε λιστὴς τοῦ τοιούτου ὁποῖον ἦν τὸ σημαινόμενον ἐν ἑτέρῳ λόγῳ ἔδειξεν εἰπὼν, ὁ ὢν, καὶ ὁ ἦν καὶ ὁ Παντοκράτωρ. Οἷον γὰρ τὸ ὢν, τοιοῦτον καὶ τὸ ἦν, ἀΐδιον ὁμοίως καὶ ἄχρονον. Οὐκ ὄντα δὲ λέγειν τὸν ἐν ἀρχῇ ὄντα, ούτε διασώζοντός ἐστι τὴν ἔννοιαν τῆς ἀρχῆς, οὔτε συνάπτοντας τὴν ὕπαρξιν τοῦ Μονογε νοῦς. ᾿Ανεπινόητον μὲν γὰρ τῆς ἀρχῆς τὸ πρεσβύτε ρον, αχώριστον δὲ ταύτης τοῦ Θεοῦ Λόγου τὸ εἶναι, ὥστε ἐφ' ὅσον ἂν βουληθῇς ταῖς τοῦ νοῦ πολυπραγμοσύναις ἀναδραμεῖν, ὑπερβῆναι τὸ ἦν, καὶ ἔξω τοῦτοι γενέσθαι τοῖς λογισμοῖς οὐ δυνήσῃ. Αντερωτάσθω τοίνυν καὶ παρ' ἡμῶν πότερον, ἐν ἀρχῇ ἦν πρὸς τὸν Θεὸν ὁ Θεὸς Λόγος, ἡ ὕστερον προσεγένετο; ΚΙ μὲν γὰρ ἦν, παῦσον τὴν γλωσσάν σου ἀπὸ κακοῦ τῆς ὅτι οὐκ ἦν βλασφημίας· εἰ δὲ, ὅπερ οὐδὲ, θέμις εἰπεῖν, τοῖς σοῖς οἰκειότερον πρὸς σὲ χρήσομαι βήμασιν, ότι οὐ βλασφημίας μόνον, ἀλλὰ καὶ παρανοίας ὑπερβολὴν ὁ λόγος ἔχει, ἀνθρώπους ἀπαιτεῖν τῶν λόγων τό Πνεύματος τὰς εὐθύνας, καὶ μαθητὴν μὲν εἶναι τῶν Εὐαγγελίων ὁμολογεῖν, αὐτῶν δὲ τούτων κατεξανί σθαι. Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος καὶ ὁ Λόγος ἦν προξεν Θecy, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος. Τὴν ἐξ ἀϊδίου ὕπαρξιν, τ ἀπαθῆ γέννησιν, τὸ συμφυὲς τῷ Πατρὶ, τὸ μεγαλεῖν τῆς φύσεω; πάντα ἐν τοῖς ὀλίγοις βήμασι συλλαβών, καὶ τῇ προσθήκῃ τοῦ ἦν ἀνάγων εἰς τὴν ἀρχή, ὥσπερ ἀποφράττει τὰ στόματα ὅτι οὐκ ἦν βλασης μούντων, πόρρωθεν τὰς τῶν τοιούτων σοφισμένων εἰσδύσεις ὑποτεμνόμενος. Εἶτα διὰ τῆς Θεολογίας. νεὶ ὑπογραφήν τινα ἐναργῆ τῆς φύσεως τοῦ Μον νοῦς ἐντυπώσας, ὡς ἤδη γνωρίζουσιν, ὑποδείκνυπ ή φωνῇ· Οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν. Πάλιν ἐνταῦθα τῇ προσθήκῃ τοῦ ἦν, τῇ ἀϊδιότητι τοῦ Παν τρὸς τοῦ Μονογενούς συνάπτει τὴν γέννησιν. Καὶ πάν λιν· Ζωὴ ἦν, καὶ ἡ ζωὴ ἦν τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων. Καί· *Ην τὸ φῶς τὸ ἀληθινόν. Αλλ' ὅμως οὕτω πανταχόθεν τοῦ λόγου ταῖς τοῦ ἦν προσθήκαις ἠσφαλισμένου, πάσας παρωσάμενος τὰς μαρτυρίας του Πνεύματος, καὶ οὐδὲ ἀκούειν δοκῶν οὕτως ἡμῖν πο χνῶς ἐκβοῶντος τὸ ἦν, Οὐκ ὤν, φησίν, ἐγεννήθη, οὐκ ὢν ὕστερον προσγεγένηται, οὐ δὲ ἐν ἀρχῇ οὐκ ἦν, ὡς φατε. Τίνα περιφανεστέραν μάχην επιδείξειέ τις πρὸς τὰς φωνὰς τῶν Εὐαγγελίων αἷς πεπιστεύκαμεν, Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Αλλ' εἰ ἦν, φησίν, οὐ γεγέννηται. Αποκρινόμεθα τοίνυν, ὅτι ἐπειδὴ γεγέννηται, ἦν οὐκ ἀγέννητον ἔχων τὸ εἶναι, ἂν δὲ ἀεὶ, καὶ συνὼν τῷ Πατρὶ, παρ' οὗ καὶ τὴν αἰτίαν τῆς ὑπάρξεω; ἔχει. Πότε οὖν εἰς τὸ εἶναι παρὰ τοῦ Πατρὸς προήχθη; 'Αφ' οὗ ἐστιν ὁ Πατήρ. ᾿Αλλ᾽ ἐξ ἀϊδίου, φησὶν, ὁ Πατήρ. Ἐξ ἀϊδίου τοίνυν καὶ ὁ Υἱός, γεννητῶς τῇ ἀγεννησίᾳ τοῦ Πατρός συναπτόμεν νος. Οτι δὲ οὗτος οὐχ ἡμέτερος ὁ Λόγος, αὐτὰς τὰς τοῦ ἁγίου Πνεύματος φωνὰς αὐτοῖς παρεξόμεθα. Εκ μὲν

PANOPLIA DOGMATICA. TIT. XI. οὖν τοῦ Εὐαγγελίου λάβωμεν τὸ, Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λό- Aex Evangelio quidem sumanus illud: In principio γος· ἐκ δὲ τοῦ ψαλμοῦ ὡς ἐκ προσώπου τοῦ Πατρὸς erat Verbum; hoc vero ex Psalmo velut e perεἰρημένον τὸν Ἐκ γαστρὺς πρὸ ἑωσφόρου sona Patris dictum: Ab utero ante luciferum genui γέννηκά σε· καὶ συνθέντες ἀμφότερα, εἴπωμεν, ὅτι te; atque utrisque inter se compositis dicamus: καὶ ἦν καὶ γεγέννηται. ᾿Αλλὰ τὸ μὲν, Γεγέννηκα, Et erat, et genitus est. Verum vox Genui causam a τὴν αἰτίαν ἀφ᾿ ἧς ἔχει τὴν ἀρχὴν τοῦ εἶναι σημαίνει qua principium habet essendi, significat: vox auτὸ δὲ, 'Ην, τὴν ἄχρονον αὐτοῦ καὶ προαιώνιον ὕπαρ tem, Erat, indicat ejus exsistentiam tempore caξιν. Ὁ δὲ, ἐπαγωνιζόμενος τῇ ἑαυτοῦ ἀπάτῃ, εἰς rentem ac sempiternam. Sed vero pro sua fraude ἄτοπον τὸν λόγον ἀπάγειν οίεται. decertans Eunomius, orationem ad absurdum adducere se putal. ΕΝ. Εἰ γὰρ, φησί, πρὸ τῆς γεννήσεως τῆς ἑαυτοῦ ὁ Υἱός, ἀγέννητος ἦν. " ἦν ΒΑΣ. Ἀλλὰ τὸ πρὸ τῆς γεννήσεως τοῦτο, ὦ μάταις, ἤτοι ἀνυπαρκτόν ἐστι παντελῶς, καὶ διανοίας ἀναπλασμὸς οὐδενὶ ἐρειδομένης υποκειμένῳ· καὶ τί δεῖ ἀντιλέγειν τοῖς ἀνοήτοις; παραπλήσιον γὰρ τοῦτο, ὥσπερ ἂν εἰ καὶ τῷ τὸν λογισμὸν ἐκ φρε νίτιδος παρενεχθέντι δε μαχόμεθα· ἢ εἰ πρός τι τῶν όντων φέρεται, καὶ πρὸς τὴν τῶν αἰώνων ἔννοιαν ἐνεχθήσεται. Αλλ' εἴπερ αἰῶνες πάντες κάτω που τῆς γενέσεως τοῦ Μονογενοῦς νοοῦνται, αὐτοῦ ἐκείνου ὄντες ποιήματα, μάταιος ὁ ἐπιζητῶν τῆς ὑποστάσεως τοῦ Υἱοῦ τὰ πρεσβύτερα. Οὐδὲν γὰρ ἀλλοιότερον ἐρωτᾷ, ἢ εἰ καὶ περὶ τοῦ Πατρὸς ἐπυν θάνατο, πότερον ὑπῆρχε πρὸ τῆς ἰδίας συστάσεως, ἢ οὐχι. Ως γὰρ ἐκεῖ ἀνόητον τὸ ἐρώτημα, ἐπὶ τοῦ ἀνάρχου καὶ ἀγεννήτου ζητεῖν τὸ ἀνώτερον· οὕτω καὶ ἐνταῦθα, ἐπὶ τοῦ ἐξ ἀϊδίου τῷ Πατρὶ συνόντος, καὶ οὐδὲν ἔχοντος μέσον ἑαυτοῦ τε καὶ τοῦ γεννήσαντης χρονικές ποιεῖσθαι τοῦ προτέρου τὰς ἐρωτήσεις, τῆς ἴσης ὄντως ἀνοίας. Παραπλήσιον γὰρ ἐρωτήν, τί ἔσται μετὰ τὴν τελευτὴν τοῦ ἀθανάτου, καὶ ἐπιζητεῖν τί ὑπῆρχε πρὸ τῆς γεννήσεως τοῦ ἀϊδίου. Οἱ ἐε, ἐπειδὴ τὸ ἄναρχον τοῦ Πατρὸ; ἀΐδιον ὀνομάζεται, ταυτὸν τὸ ἀνάρχῳ τὸ ἀΐδιον ἀποφαίνουσι, καὶ ἐπειδὴ μὴ ἀγέννητος ὁ Υἱὸς, οὐδὲ αΐδιον εἶναι ὁμολογοῦσι. Πλείστον δὲ διαφέρει κατὰ τὴν ἔννοιαν. ᾿Αγέννητον μὲν γὰρ λέγεται τὸ μηδεμίαν ἀρχὴν ἑαυτοῦ, μηδὲ αἰτίαν ἔχον τοῦ εἶναι· αΐδιον δὲ τὸ χρόνου παντὸς καὶ αἰῶνος κατὰ τὸ εἶναι πρεσβύτερον. "Οθεν καὶ ὁ Υἱὸς, καὶ οὐκ ἀγέννητος, καὶ ἀΐδιος. Ηδη δὲ καὶ τοὺς αἰῶνας ἀξιοῦσί τινες τῆς τοῦ ἀϊδίου προσηγο μίας, ὡς ἐκ τοῦ ἀεὶ εἶναι τῆς κλήσεως ταύτης τετυχηκότας. Ἡμεῖς δὲ τῆς αὐτῆς λογιζόμεθα παρα νοία; καὶ τῇ κτίσει προσμαρτυρεῖν τὸ ἀΐδιον, καὶ τὴν Δεσπότην τῆς κτίσεως τῆς ὁμολογίας ταύτης ἀποστε μείν, Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Τὸν μονογενῆ Υἱὸν ὑπουργὸν προσηγόρευσε, τοῦτο αὐτῷ προστιθεὶς μέγα, ὅτι εὔθετος πρὸς τὴν διακονίαν τῶν ἐπιτασσομένων ἐστίν. Εἰ γὰρ οὐκ ἐν τῷ θεῷ εἶναι τέλειος τὴν δόξαν κέκτηται, ἀλλ' ἐν τῷ ὑπουργὸς ἀκριβὴς, τί διοίσει τῶν λειτουργικών πνευ μάτων ἀμέμπτως τὸ ἔργον τῆς διακονίας ἐπιτελούντων; Διὰ ταῦτα τῷ γεννηθεὶς τὸ κτισθεὶς συνῆψεν, ἵνα κἀντεῦθεν μηδεμίαν οὖσαν Υἱοῦ καὶ κτίσματο; διαφορὰν ἐπιδείξῃ. "Αξιον δὲ ἀκοῦσαι καὶ τῆς παραι * Joan. 1, 1. * Psal. cix, 3. PATHOL. GR. CXXX. EUN. Si enim, inquit, ante suam generationem Filius erat, ingenitus erat. Bas. At illud, aule generationem, o vir vane, aul nullo modo subsistit, mentisque nulli subjecto inhærentis commentum est. Sed quid attinet stultis contradicere? hoc enim- perinde est atque cum eo contendere, cui rationis usum phrenesis ademerit. Aut si ad quidpiam eorum quæ sunt tendit, ad saculorum quoque notionem deducetur. Verum si sæcula omnia infra generationem Unigeniti intèlliguntur, cum illius ipsius sint creaturæ, vanus est qui quid substantia Filli antiquius quærit. Nihil enim alienius quaerit, quam si de Patre etiam percularetur, utrum ante suam constitutionem fuerit, an non. Etenim ut illic hic quæstio stulta est, quaerere videlicet in eo qui principio caret ac ingenitus est superius quiddam: ita hic quoque de eo qui ab aleruo est cum Patre, nihilque habet medii inter se et genitorem, temporales facere de priore quaestiones; æqualis plane dementia est. Nam perinde erit, ac i quis interroget quid futurum sit post obitum ejus qui immortalis est, quæratque quid exstiterit ante generationem sempiterni. lli autem, quia principii in Patre privatio æternitas nominatur, privationem principii decernunt idem esse atque æternitatem, et quoniam Filius non est ingenitus, ne lernum quidem esse profitentur. Sed tamen hæc differunt plurimum significatione. Nam ingenitum dicitur, quod neque principium sui ipsius, neque causam ut sit habet: æternum vero, quod tempore omni et ævo secundum esse antiquius est. Unde et Filius ut est non ingenitus, ita æternus est. Jam: vero sæcula etiam æterni appellatione nonnulli dignantur, quasi ex co quod semper sint, hoc nominis adepta sint. Nos autem et creaturis æternitatis testimonium præbere, et creaturarum Dominum hac confessione privare, ejusdem esse amentiæ arbitramur. Ex eodem libro. Unigenitum Filium ministrum appellavit, noc ei magnum attribuens, quod ad eorum quæ præcipiuntur ministerium idoneus est. Si enim non in eo quod Deus perfectus sit, majestatem possidet, sed in eo quod sedulus sit minister, jam a ministrato - riis spiritibus, qui inculpate ministerii opus perficiunt, qua in re differet? His de causis voci genitus vocem creatus conjunxit, ut etiam binc'nullani inter Filium et creaturam diversitatem esse ostendat. Jam

ac vero operae pretium fuerit illius quoque admonitio. νέσεως. Οὐ χρή, φησί, τῇ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ nem audire. Non oportet, inquit, cum Patris ac Fis lii appellationem audimus, cjus generationem humanan intelligere: nec hominum generatione adduclos, Deum communionis nominibus aut passionibus subjicere. Monet Filium Patri secundum substantiam į similem intelligi non oportere. Hoc enim sibi vult illa participationis negatio, quasi substantia Patris cum substantia Filii non queat communionein ullam habere. Eo tendebant graves illæ, quarum nos turbam prætermisimus, nominum distinctiones, ut propter eos qui in terra patres nominantur, neget Deuma Filii Patrem esse. Ego vero, cum multa sint quæ Christianismum a gentili errore ac Judaica ignorantia dirimant, nullum arbitror in nostræ sa- „utis Evangelio inesse potius ac majus dogma, quam in Patrem et Filium fidem. Nam vel ii qui quocunque errore scissi sunt, Deum creatorem spificem esse couâtentur. Qui vero falso appellat Patrem, et Filium nuda appellatione prædicat, nihilque differre arbitratur, vel Patrem vel creatorem profiteri, et aut Filium ant factura:n licere, ubi a nolis collocabitur, aut qua in secta numerabitur? Judæoruine an gentium? Nec enim Christianis se adjunget, qui pietatis robur et velut religionis nostre characterein inficiatur. Non enim in opificem credidimus, et in facturam: sed in Patrem et filium per baptismi gratiam obsignati sumus. Quanobrem qui has rejicere voces audet, omnem simul Evangeliorum vim facit irritam, cum nec Patrem generantem, nec Filium genitum prædicet. Sedl. hæc dico, inquit, ut passionis intelligentiam e Patris voee enascentem fugiam. Verum oportebat cum qui pie agere statuisset, absonum horum verborum sensum, si qui tamen inerat, respuere, non totam simul vocem reprobare; neque indecòri obtento, quidquid ab ea accedit utilitatis, id simul rejicere; sed, humili carnis intelligentia posthabita, puram de Deo sententiam tueri, et generatione sanctitati atque apathiæ Dei convenientem intelligere: adeo ut modum quidem quo Deus genuit, tanquam qui ineffabilis ac incompreheusibilis sit, prætermitteret, ad substantia vero similitudinem per generandi appellationem deduceretur. Quanquam perspicuumn est reputanti, hæc nomina, Paler et Filius, corporalium affectionum cogitationem proprie ac primario parere non solere, sed cum per se sola dicuntur, solum habitum mutaum indicare. Pater enim est, qui alteri exsistendi principium secundum similem sibiipsi naturam contulit: Blius vero, qui ex alio per generationem principium ut sit habuit. Itaque, eum audimus, hominem patrem esse, tunc incidit . uobis affectus cogitatio: at vero cum Deum Patrem, tum ad impassibilem causam mente attollimur. Eunomius autem hanc appellationem de subjecta affectionibus natura accipere assuetus, quod rationis ejus captum superat, id ut impossibile pernegat. Noa enim par erat eum, corruptiπροσέχοντας προσηγορία, ἀνθρωπικὴν αὐτοῦ τὴν γέννησιν ἐννοεῖν, καὶ ἐκ τῶν ἐν ἀνθρώποις γενέσεων ἀναγομένους τοῖς τῆς μετουσίας ὀνόμασι καὶ πάθε σιν ὑπάγειν τὸν Θεόν. Η μὲν παραίνεσις μὴ δεῖν τὴν κατ' ουσίαν τοῦ Υἱοῦ καὶ Πατρὸς ὅμοιότητα ἐννοεῖν. Τοῦτο γὰρ αὐτῷ βούλεται ἡ τῆς μετουσίας απαγό ρευσις, ὡς ἀκοινωνήτου τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας περὶ τὴν τοῦ Μονογενοῦς ὑπαρχούσης. Διὰ τοῦτο αἱ σεμναὶ ἐκεῖναι τῶν ὀνομάτων διαστολαί, ὧν τὸν ὄχλον ἡμεῖς ὑπερέβημεν, ἵνα τὸ Πατέρα εἶναι τοῦ Υἱοῦ τὸν Θεὸν διὰ τοὺς ἐπὶ γῆς πατέρας όνομαζομένους ἀφέληται. Ἐγὼ δὲ πολλῶν ὄντων, & τὸν Χριστιανισμόν ἀπὸ τῆς Ἑλληνικῆς πλάνης καὶ τῆς Ἰουδαϊκῆς άγνω σίας διίστησιν, οὐδὲν ἡγοῦμαι κυριώτερον δόγμα τῆς εἰς Πατέρα καὶ Υἱὸν πίστεως τῷ Εὐαγγελίῳ τῆς συτηρίας ἡμῶν ἐνυπάρχον. Ἐπεὶ τῷ γε κτίστην καὶ δημιουργὸν εἶναι τὸν Θεὸν καὶ οἱ καθ᾽ ἐποιανδήποτ πλάνην ἀπεσχισμένοι συντίθενται. Ο δὲ Πατέρα ψευδώνυμον, καὶ Υἱὸν μέχρι προσηγορίας ψιλής καταγγέλλων, καὶ οὐδὲν ἡγούμενος διαφέρειν ἡ Πατέρα ὁμολογεῖν, ἢ κτίστην, καὶ ἤτοι Υἱὸν λέγειν, ἢ ποίημα, ποῦ τετάξεται παρ' ἡμῶν; ἢ τῆς ποία; μερίδος ἀριθμηθήσεται; τῆς Ἰουδαίων, ἢ τῆς Ἑλ λήνων; Οὐ γὰρ δὴ Χριτσιανοῖς ἑαυτὸν εἰσποιήσει ὁ την δύναμιν τῆς εὐσεβείας, καὶ τὸν οἱονεὶ χαρακτήρα τῆς λατρείας ἡμῶν ἀρνούμενος. Οὐ γὰρ εἰς δημιουρ γὸν καὶ ποίημα ἐπιστεύσαμεν, ἀλλ᾽ εἰς Πατέρα καὶ Υἱὸν διὰ τῆς ἐν τῷ βαπτίσματι χάριτος ἐσφραγίσθηκεν. Ωστε ὁ ταύτας ἀθετῶν τὰς φωνὰς πᾶσαν ὁμοῦ τῶν Εὐαγγελίων παραγράφεται την δύναμιν, Πατέρα μὴ γεννήσαντα, καὶ Υἱὸν μὴ γεννηθέντα κηρύσσων. ᾿Αλλὰ ταῦτα λέγων, φησί, τὴν τοῦ πάθου; ἔννοιαν τὴν ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς φωνῆς ἐγγινομένην ἐκκλίνω. Εχρήν δὲ δήπου τόν γε εὐσεβεῖν ἐγνωκότα τὸ ἀπεμφαῖνον τῆς ἐν τοῖς ῥήμασι τούτοις διανοίας, εἴ τι ἄρα καὶ ἐνυπήρχε παραιτησάμενον, μὴ πᾶσαν αθρόως τὴν φωνὴν ἀθετεῖν, μηδὲ προφάσει τοῦ άπρεποῦς καὶ τὸ ὅσον ἀπ᾿ αὐτῆς χρήσιμον συνεχ βάλλειν, ἀλλ᾽ ἀπὸ μὲν τῶν ταπεινῶν καὶ σαρχικῶν νοημάτων ἐν τοῖς περὶ Θεοῦ δόγματι καθα ρεύειν, γέννησιν δὲ τῇ ἁγιωσύνῃ τοῦ Θεοῦ, καὶ τῇ ἀπαθείᾳ πρέπουσαν ἐννοεῖν, τὸν μὲν τρόπον, καθ' ἐν ἐγέννησεν ὁ Θεὸς, ὡς ἄρρητον, καὶ ἀπερινόητον ἀφιέντα, πρὸς δὲ τὴν κατ' ουσίαν ὁμοιότητα ἐκ τῆς τοῦ γεννᾶν προσηγορίας οδηγούμενον. Καίτοι γε με νερόν σκοπουμένῳ, ὅτι οὐ σωματικῶν παθῶν κυ ρίως καὶ πρώτως ἔννοιαν ἐμποιεῖν ταυτὶ πέφυκε τὰ ὀνόματα, ὁ Πατήρ, λέγω, καὶ ὁ Υἱός, ἀλλὰ καθ' ἑαυτὰ λεγόμενα τὴν πρὸς ἄλληλα σχέσιν ἐνδείκνυ ται μόνην. Πατὴρ μὲν γὰρ ἐστιν ὁ ἑτέρῳ τοῦ εἶναι κατὰ τὴν ὁμοίαν αὐτῷ φύσιν τὴν ἀρχὴν παρασχών, Υἱὸς δὲ ὁ ἐξ ἑτέρου τοῦ γεννητὸς εἶναι τὴν ἀρχὴν ἐσχηκώς. Οταν μὲν οὖν ἀκούσωμεν, ἄνθρωπος και τὴρ, τότε καὶ τὴν τοῦ πάθους ἔννοιαν προσλαμβά νομεν· ὅταν δὲ, ὅτι ὁ Θεὸς Πατὴρ, ἐπὶ τὴν ἀκαθά αἰτίαν τοῖς λογισμοῖς ἀνατρέχομεν. Ὁ δὲ ἐπὶ τῆς ἐμπαθοῦς φύσεως τῇ προσηγορία ταύτῃ συνετισθεί; τὸ ὑπὲρ τὴν κατάληψιν τῶν ἑαυτοῦ λογισμῶν ἐς

ΤΙΤ. ΧΙ. tiam immutabilem ac inalterabilem naturæ Auxæ et innumeris mutationibus obnoxiæ comparantem, Deum non credere affectionibus immunem. Nec quoniam mortalia animalia per affectumn generant, ita quoque de Deo sentire oportebat, sed hinc magis deduci ad veritatem, quod quoniam corruptibilia hoc modo, is qui incorruptibilis est, modo contrario generat. Neque vero illud dixerit, nomina haec quæ proprio ac primario de homi nibus usurpata sunt, de Deo a nobis dici por alusum. Etenim Dominus noster Jesus Christus, ail· ominium principium et veram rerum causam nos reducens: Vos autem nolita vocare, inquit, patrem vestrum in terra; unus enim est Pater vester cœ- ἀδύνατον ἀπαρνείται. Οὐ γὰρ τῷ πάθει τῶν φθαρ- bilium afectionem attendentem, atque substanτῶν προσέχοντα τῇ ἀπαθείᾳ τοῦ Θεοῦ ἀπιστεῖν προσήκον, οὐδὲ τῇ ρευστῇ φύσει, καὶ μυρίαις υποκειμένῃ μεταβολαῖς τὴν ἄτρεπτον καὶ ἀναλλοίω τον οὐσίαν παρατιθέναι. Μηδὲ ὅτι τὰ θνητὰ ζῶα διὰ πάθους γεννά, καὶ τὸν Θεὸν ἐχρῆν οὕτως οἴεσθαι, ἀλλ' ἐντεῦθεν μᾶλλον ὁδηγεῖσθαι πρὸς τὴν ἀλήθειαν, ὅτι ἐπειδὴ τὰ φθαρτά οὕτως, ὁ ἄφθαρτος ἐναντίως. Καὶ μὴν οὐδὲ ἐκεῖνο γε ἂν εἴποιμι, ὡς κυρίως καὶ πρώτως ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων τεταγμένων τῶν ὀνομάτων τούτων, καταχρηστικῶς ἡμεῖς ἐπιλέγομεν τῷ Θεῷ.. Ο γάρ τοι Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς πρὸς τὴν πάντων ἀρχὴν καὶ τὴν ἀληθῆ τῶν ὄντων αἰτίαν ἐπανάγων ἡμᾶς, Ὑμεῖς δὲ μὴ καλέσητε, φησί, παι τέρα ὑμῶν ἐπὶ τῆς γῆς· εἰς γάρ ἐστιν ὁ Πατήρ ὑμῶν ὁ οὐράνιος. Πῶς οὖν ὡς σαρκικῶν παθῶν προηγουμένως ενδεικτικὰς ταύτας ἡμᾶς ἀξιοῖ τὰς φωνές ἀποπέμπεσθαι, ἃς ὁ Κύριος ἡμῶν ὡς τῇ ἀπαθείᾳ τοῦ Θεοῦ πρεπούσας ἀπὸ τῶν ἀνθρώπων πρὸς ἑαυτὸν μετατίθησιν; Εἰ δὲ καὶ τῶν κτισμάτων Πατὴρ ὀνομάζεται, οὔπω τοῦτο τῷ λόγῳ τῷ ἡμε τέρῳ μάχεται. Ο γὰρ τετο ώς βώλους δρόσου, κατά τὸν τοῦ Ἰὼβ λόγον, οὐχ ὁμοίως τάς τε βώλους καὶ τὸν Υἱὸν ἐτεχνώσατο. Η εἰ τοῦτο λέγειν τολμήσουσιν, ὥστε ἐν ἴσῃ τάξει καὶ τὴν οὐσίαν τῆς δρόσου Υιν ὀνομάζειν, παντὸς ἡμᾶς τοῦ πρὸς αὐτοὺς ἀπαλλάξουσι λόγου εἰς περιφανεστάτην ἀναισχυντίαν τὴν • μασφημίαν προαγαγόντες. Οὐδὲ γὰρ ὅτε Πατήρ ἐτῶν πάντων λέγεται ὁ Θεὸς, κατὰ τὸν αὐτὸν τρό που ἡμῶν τε καὶ τοῦ Μονογενοῦς ἐστι Πατήρ. Εἰ δὲ, ότι πρωτότοκος πάσης κτίσεω;, καὶ πρωτότοκος ἐν πολλοῖς ἀδελφοῖς ὁ Κύριος προσηγόρευται, τοῦτο αυτ τοὺς παιδοτριβεῖ πρὸς ἀσέβειαν, διδασκέσθωσαν ἐκ τοῦ Εὐαγγελίου, ὅτι καὶ πατέρα αὐτοῦ καὶ ἀδελ φοὺς ὁ Κύριος τοὺς ἐκ τῶν ἔργων τῆς ἀρετῆς οἰκειωθέντας προσαγορεύει. Τίς γάρ ἐστι, φησὶν, ἡ μήτηρ μου, καὶ τίνες οἱ ἀδελφοί μου ἀλλ᾽ ἢ οἱ ποιοῦντες τὸ θέλημα τοῦ Πατρός μου τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς; Ωστε Πατὴρ ἡμῶν ὁ Θεὸς οὐ καταχρηστικῶς, οὐδὲ ἐκ μεταφορᾶς, ἀλλὰ κυρίως καὶ πρώτως καὶ ἀληθινῶς ὀνομάζεται, διὰ τῶν σωματικῶν γονέων εἰς τὸ εἶναι ἡμᾶς ἐκ τοῦ μὴ ὄντος παραγαγών, καὶ ταῖς κηδε μονίαις προσοικειούμενος. Εἰ δὲ ἡμῶν τῶν χάριτι τῆς υἱοθεσίας ἠξιωμένων ἀληθῶς κέκληται Πατήρ ὁ θεὸς, τίς ἀφαιρήσεται λόγος, τοῦ κατὰ φύσιν Υἱοῦ καὶ ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ προελθόντος, τὸ μὴ οὐχὶ πρεπόντως αὐτὸν Πατέρα προσαγορεύεσθαι; Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. ΕΥΝ. Πότερον ἄλλο τι σημαίνει, φησί, τὸ φῶς ἐπ᾿ ἀγεννήτου παρὰ τὸ γεννητόν, ἢ ταυτὸν ἑκάτερον; Εἰ μὲν γὰρ Ετερόν τι καὶ ἕτερον, εύδηλον, ὅτι καὶ σύνθετον τὸ ἐξ ἑτέρου καὶ ἑτέρου συγκείμενον· τὸ δὲ σύνθετον οὐκ ἀγέννητον· εἰ δὲ ταυτὸν, ὅσον παρήλλακται τὸ γεννητὸν πρὸς τὸ ἀγέννητον, τοσοῦ τον ἀνάγκη παρηλλάχθαι τὸ φῶς πρὸς τὸ φῶς, καὶ τὴν ζωὴν πρὸς τὴν ζωὴν, καὶ τὴν δύναμιν πρὸς τὴν δύναμιν. * Matth. xx11, 9. lestis '. Quomodo igitur voces lias, tanquam si præcipue carnales affectus significarent, repudiandas censet: quas Dominus noster velut Dei pathiam decentes ab hominibus ad ipsum transiert? Quod si et creaturarum nominatur Paler, id huic nostræ sententiæ nequaquam repugnat. Qui enim genult glebas foris secundum verba Job ', non eodem modo glebas et Filium genuit. Ant si hoc dicere andebunt, si ut poris etiam substantiam Filium pari ordine nominent, ab omni nos adversum ipsos oratione Alberabunt, cum blasphemiam ad·manifestissimam impudentiam provexerini. Neque enim cum Pater omnium nostram dicitur Deus, eodem modo et noster et Unigeniti Pater est: si vero quod primogenitus totius creaLure ', et primogenitus in multis fratribns ', Dominus appellatus est, id eos ad impietatein erudit, discant ex Evangelio, quod Dominus eos qui sibı ·ex virtutis operibus conjuncti sunt, etiam matrem et fratres suos appellat. Quæ enim est, inquit, maler mea, et qui fratres mei, nisi qui faciunt voluntatem Patris mei qui in cælis est? Quare Pater. noster Deus, neque abusu, neque translatione, seul proprie et primario et vere nominatur: quippe qui nos per corporeos parentes ex nihilo ad esse produxerit, nobisque sua in nos providentia conjungatur. Quod si nostrum, qui per gratiam adoptione digni effecti sumus, vere vocatum esse Patreni Deum dicimus, quæ ratio prohibebit ne ipse ejus, qui natura Filius est, et ex substantia ipsius provenit, Pater jure ac merito vocetur? Er eodem libro. Eun, Utrum aliual quid significat, inquit, lux in ingenito præter genitum, an idem utrumque? Nam, si aliud atque aliud, palam est etiam compositum il esse, quod ex alio atque alio constat. Quod autem compositum est, ingenitum non est. Si vero idem, quantum diversum est genitum ab ingenito. tantuin necesse est lucem a luce diversam esse, et vitam a vita, et potentiam a potentia. • Job xxxviii, 28. • Coloss, 1, 15. • Rom. vult, 29. • Matth. xi, 48, 50.

Bas. Videte et intelligite horrendam impietatem. Quantum, inquit, ingenitum a genito differt, tantum differet lux a luce, et vita a vita, et polentia a potentia. Interrogemnus igitur ipsum, Quanto intervallo ingenitum a genito sejunctum est? ptrum parvo aliquo, et tali, ut queant tandem aliquando 6 in idem inter se convenire? an boc omnino impossibile, et magis, quam eumdem mortuum esse simal et vivere, quam sanuin sinul esse el agrotare, quam vigilare simul et dormire? Talia namque sunt quæcunque sibi invicem summa oppositione adversantur, adeo ut præsente altero alterum abesse ne· cesse sit: quæ ita comparata sunt, ut omnino nec´ simul esse, nec inter se conciliari possint. Itaque cum ad hunc modum genito ingeni- ΒΑΣ. Ορᾶτε καὶ συνίετε τὸ τῆς ἀσεβείας φρι· κτόν. Οσον, φησί, τὸ ἀγέννητον τοῦ γεννητού διενή νοχε, τοσοῦτον διοίσει τὸ φῶς πρὸς τὸ φῶς, καὶ ἡ ζωὴ πρὸς τὴν ζωὴν, καὶ ἡ δύναμις πρὸς τὴν δύνα μιν. Ερωτήσωμεν τοίνυν αὐτόν· Τὸ δὲ ἀγέννητον τοῦ γεννητοῦ πόσῳ μέτρῳ διώρισται; ἄρα μικρῷ τιν, καὶ τοσούτῳ. ὥστε δύνασθαί ποτε καὶ εἰς ταυτὸν ἀλλήλοις συμβῆναι; ἢ τοῦτο παντελῶς ἀμήχανον, καὶ πλέον ἀδυνατώτερον τοῦ τὸν αὐτὸν ζῆν ἐν τῷ αὐτῷ καὶ τεθνάναι, καὶ ὑγιαίνειν κατὰ ταυτὸν καὶ νοσεῖν, καὶ ἐγρηγορέναι ὁμοῦ καὶ καθεύδειν; Τοιαῦτα γὰρ ὅσα κατὰ τὴν ἄκραν ἀντίθεσιν ἀλλήλοις ἀντικαθέστη κεν, ώστε παρόντος τοῦ ἑτέρου ἀναγκαίως ἀπεῖναι θάτερον, ἃ καὶ ἀσυνύπαρκτα παντελῶς καὶ ἐσύμ Κατα εἶναι πέφυκε. Κατὰ δὴ οὖν τοῦτον τὸν τρόπον πρὸς τὸ γεν tum opponatur, qui Patrem lucem nomniuat, luccum νητὸν τῷ ἀγεννήτῳ τῆς ἀντιθέσεως οὔσης, ὁ τὸν Παitidem Filium, quique hanc lucem ab illa luce tantum distare dicit, quantum genitum ab ingenito distat, ille quanquam humaniorem se verbo simulat, luceni scilicet Filium quoque nominans, nonne saltem vi verborum sententiam in contrarium aperte abducit? Considerate enim quid opponatur ingenito, aliudne ingenitum, an genitum? Genitum utique. Quid vero opponitur luci? luxue alia, un tenebra? Tenebre profecto. llaque, si quantum differt geuiInm ab ingenito, tantum necesse est lucem a luce differre, cui ex omnibus impietas comperta non est, quod in appellatione lucis interserens quod luci oppositum est, Unigeniti substantiam naturæ lucis contrariam esse submonet? Aut ostendat nobis iucem quae luci opponatur, quæque eum oppositiowis modum habeat, qui genito cum ingenito intercedit. Quod si hæc uec est, nec ipse unquam excogitare poterit; ne ignoretur ars, qua blasphemiam alte adornat. Nam, quoniam putat ingenitum genito ex adverso opponi, eamdem luci cum luce oppositionem adaptat: ut Patris substantiam ostendat substantiæ Unigeniti per omnia contrariam esse atque adversam. Propterea nova haec est dogmatum sauctio, qua dicit: Quantum diversum est genituı ab ingenito, tantum necesse est lucen a luce. diversam esse. At ingenitum cum genito habet quamdam, positione verborum, non natura rerum, oppositiolein, quod tamen hi afürmnant: lucis autem cum luce nec secundum prolationem nec secundum intelligentiam contrarietas ulla excogitari potest. Sed videtur fucatis cavillationibus se ipsum decipere. Putat enim, quæ ex contrariis sequuntur, eamdem inter se puguam babere, quam habent et principalia contraria, el cum contrarium inest alteri contrariorum, ex altero etiam contrarium necessario secuturum. Út, si ex visu lùx sequitur, ex cæcitate tenebræ: si ex vita sensus, ex morte privatio sensuum. læc aufem observatio quam debilis sit, quamque evanida, cuilibet vel paululum attendenti perspicuum est. Nec enim quoniam ex vìgiliis vita sequitur, necessario ex somno mors sequitur. Sed nec eontrario modo se habet genitum cum ingenito. E8 τέρα φῶς ὀνομάζων, φῶς δὲ καὶ τὸν Υἱόν, τοσοῦτον δὲ τοῦτο τὸ φῶς ἐκείνου τοῦ φωτὸς διωρίσθαι λέγων, ὅσον τὸ γεννητὸν ἀπὸ τοῦ ἀγεννήτου διώρισται, οὐχὶ δῆλός ἐστι, κἂν τῷ ῥήματι προσποιῆται φιλανθρω πεύεσθαι, φῶς ὀνομάζων δῆθεν καὶ τὸν Υἱὸν, ἀλλὰ τῇ γε δυνάμει τῶν λεγομένων πρὸς τὸ ἐναντίον ἀπάγων τὴν ἔννοιαν; Σκοπεῖτε γὰρ τί ἀντίκειται τῷ ἀγεννήτῳ, ἄλλο ἀγέννητον, ἢ τὸ γεννητόν; Τὸ γεν νητὸν δηλονότι. Τί δὲ ἀντίκειται τῷ φωτί; φῶς ἔτε μον, ἢ τὸ σκότος; Το σκότος πάντως. Εἰ τοίγυν όσον παρήλλακται τὸ γεννητὸν πρὸς τὸ ἀγέννητον, τοσού τον ἀνάγκη παρηλλάχθαι τὸ φῶς πρὸς τὸ φῶς, είν τῶν ἁπάντων ἄδηλος ἡ ἀσέβεια, ὅτι, ἐν προσηγορία φωτὸς τὸ ἀντικείμενον τῷ φωτὶ παρεισάγων, έναν τίαν εἶναι τῇ τοῦ φωτὸς φύσει τὴν οὐσίαν τοῦ Μονο γενοῦς ὑποβάλλει; Ἢ δεικνύτω ἡμῖν φῶς ἀντικείμεν νον τῷ φωτὶ, κἀκεῖνο τὸ μέτρον τῆς ἀντιθέσεω; έχον, ὃ τῷ γεννητῷ πρὸς τὸ ἀγέννητόν ἐστιν. Εἰ δὲ τοῦτο οὔτε ἐστὶν, οὔτ᾽ ἂν αὐτὸς ἐπινοήσεις, μὴ ἀγνοείσθω ἡ τέχνη μεθ᾿ ἧς βαθέως κατασκευάζει τὸ βλάσφημον. Ἐπειδὴ γὰρ οἴεται τῷ ἀγεννήτῳ τὸ γεν νητὸν κατ' ἐναντίωσιν ἀντικεῖσθαι, τὴν αὐτὴν τῷ φωτὶ πρὸς τὸ φῶς ἀντίθεσιν ἐφαρμόζει, ἵνα διὰ πάνω των τὴν τοῦ Πατρὸς οὐσίαν ἀντίπαλον καὶ πολεμίαν τῇ τοῦ Μονογενοῦς ἐπιδείξῃ. Διὰ ταῦτα ἡ αὕτη τῶν δογμάτων νομοθεσία· Οσον παρήλλακται τὸ γεννητὸν τοῦ ἀγεννήτου, τοσοῦτον ἀνάγκη παρηλλάχθαι τὸ φῶς πρὸς τὸ φῶς. Καίτοι τῷ μὲν ἀγεν νήτῳ πρὸς τὸ γεννητόν ἐστί τις, κατὰ τὴν θέσιν τῶν ῥημάτων, εἰ καὶ μὴ κατὰ τὴν φύσιν τῶν πραγμάτων, ἀντίθεσις, ὅπερ οὗτοι κατασκευάζουσι· φωτὶ δὲ πρὸς τὸ φῶς οὔτε κατὰ τὴν προφορὰν οὔτε κατὰ τὴν ἔννοιαν ἐπινοῆσαί τινα δυνατὸν ἐναντίωσιν. Αλλά γὰρ ἔοικε σοφίσμασιν ἀπατηλοῖς ἑαυτὸν παρακρού εσθαι. Οἴεται γὰρ, ὅτι τὰ τοῖς ἐναντίοις ἑπόμενα τὴν αὐτὴν ἔχει πρὸς ἄλληλα μάχην, ήνπερ ἂν ἔχει καὶ τὰ ἡγούμενα· καὶ ὅταν τῷ ἑτέρῳ τῶν ἐναντίων τὸ ἐναντίον ὑπάρχῃ, καὶ τῷ ἑτέρῳ πάντως τὸ ἕναν τίον ἀκολουθήσει. Οἷον, εἰ τῇ ὀράσει τὸ φῶς ἔπεται, τῇ τυφλότητι τὸ σκότος· εἰ τῷ ζῆν τὸ αἰσθάνεσθαι, τῷ τεθνηκέναι τὸ ἀναισθητεῖν. Τοῦτο δὲ ὡς ἀσθε νὲς καὶ διαπίπτον τὸ παρατήρημα, παντί γνώριμον καινή

ΤΙΤ. ΧΙ. τῷ καὶ μικρὸν ἐπιστήσαντι. Οὐ γὰρ ἐπειδὴ τῷ ἐγρη- cuim si contraria sunt, jam mutuo se destruent γορέναι τὸ ζῆν ἔπεται, τῷ καθεύδειν ἀκολουθεῖ πάνω τως τὸ τεθνάναι. Αλλ' οὔτε ἐναντίως ἔχει τὸ γεννητὸν πρὸς τὸ ἀγέννητον. Εἰ γὰρ ἐναντία καὶ φθαρτικὰ ἀλλήλων, ὅπερ εἰς κεφαλὴν τοῖς βλασφημοῦσι τρέποιτο, ἀλλ᾽ οὔτε τῇ φύσει πολέμια, οὔτε μὴν τὰ ἑπόμενα εδείκνυτο ἔχειν καὶ τὰ ἡγούμενα. Η τοίνυν ἀπάλειψόν σου τὸ βήματα, ἢ μὴ ἀρνοῦ τὴν ἀσέβειαν. Σὴ γάρ ἐστιν ἡ βλασφημία τοῦ εἰπόντος· Οσον παρήλλακται τοῦ γεννητοῦ τὸ ἀγένίνητον, τοσοῦτον ἀνάγκη παρηλλάχθαι τὸ φῶς πρὸς τὸ φῶς. Οὐκοῦν ὡς οὐδέποτε μεθέξει τῆς ἀγεννητίας ὁ γεννητὸς, οὕτως οὐδέποτε αὐτῷ τοῦ φωτός μεταδώσεις. Καὶ ἔσται, κατὰ σὲ, ἡ οὐσία τοῦ Μονογενοῦς ἴσον ἀπέχουσα τοῦ γε ἀγέννητος εἶναι, καὶ τοῦ φῶς νοεῖσθαι καὶ ὀνομάζεσθαι. ᾿Αλλὰ Ἰωάν- Η νης μὲν τῇ μεγαλοφωνίᾳ τοῦ Πνεύματος ἐμβος σοι λέγων· Εν τὸ φῶς τὸ ἀληθινόν· σοὶ δὲ οὐκ ἔστιν ὦτα τοῦ ἀκούειν, οὐδὲ καρδία τοῦ συνιέναι· ἀλλὰ πρὸς τὴν ἀντίπαλον φύσιν, καὶ ἀσυνύπαρκτον τῷ φωτὶ τὴν οὐσίαν τοῦ Μονογενούς, τοῖς σοφίσμασιν ἀπελαύνεις. Οὐ γὰρ δὴ ἐκεῖνο ἰσχυρὸν ἐρεῖς, ἀπο (quod in caput blasphemantium vertatur), iuo neque natura adversa sunt, neque quæ·consequuntur, eamdein necessario habebunt distautiam, quam et principalia demonstrabantur habere. τούτοις τὴν αὐτὴν ἀναγκαίως ἕξει διάστασιν, ἣν Aut igitur tua ipsius veroa expunge, aut noli impietatem negare. Est enim blasphemia tua, qui dixisti: Quantum difert genitum ab ingenito, tantum nccesse est lucem a luce differre. Quare quemadmodum qui genitus est, nunquan ingenerationis erit particeps: sic eum lucis participem nunquam facies. Atque Unigeniti substantia ex lua sententia æque aberit ab eo ut ingenita sit, atque abest, ab eo ut lux esse intelligatur, et nominetur. Al Joannes magna Spiritus voce inclamat tibi, dicens: Erat lux vera ‘. Tibi tamen aures non sunt að audiendum, néque cor ad intelligendum. Imo tuis cavillationibus Unigeniti substantiam ad contrariam naturam, et quæ cum luce esse non possit, detrudis. Nec enim profecto validum illud dices, quod ab Unigenito appellationem lucis non abstuleris. Non enim in sono aeris, sed in vi rerum significatarum pietas est. Hic vero non in his quievit, sed simul et vitam et potentiam inter se eadem distantiæ mensura contrarias inducit, cum ait s Quantum differt genitum ab ingenito, tantum necesse est Incem a luce differre, et vitam a vita, et potentiam a potentia. Ergo Unigenitus secunὅτι καὶ ἐπὶ τοῦ Μονογενοῦς τὴν προσηγορίαν τοῦ φωτὸς οὐκ ἀφείλου. Οὐ γὰρ ἐν ψόφῳ ἀέρος, ἀλλ' ἐν τῇ δυνάμει τῶν σημαινομένων τὸ εὐσεβές. Ὁ δὲ οὐκ ἐπὶ τούτων ἔστη, ἀλλὰ καὶ τὴν ζωὴν καὶ τὴν δύναμιν τῷ αὐτῷ μέτρῳ τῆς εἰς ἐναντίον στάσεως συνεπάγει, εἰπών· Οσον παρήλλακται τὸ γεννητὸν πρὸς τὸ ἀγέννητον, τοσοῦτον ἀνάγκη παρ ηλλάχθαι τὸ φῶς πρὸς τὸ φῶς, καὶ τὴν ζωὴν πρὸς τὴν ζωὴν, καὶ τὴν δύναμιν πρὸς τὴν δύναμιν. Οὐκοῦν dum te nec vita est, nec potentia. Αt spernis Domi ούτε ζωή, κατὰ σὲ, οὔτε δύναμις ὁ Μονογενής. Ἀλλὰ num ipsum, qui dicit: Ego sum vita 1; spernis itiπαραγράφῃ μὲν αὐτὸν τὸν Κύριον λέγοντα· Ἐγώ dem Paulum, qui dixit: Christus Dei potentia *. εἰμι ἡ ζωή· παραγράφῃ δὲ Παῦλον τὸν εἰπόντα· Nam quæcunque in superioribus demonstrata sunt, Χριστὸς Θεοῦ δύναμις. "Α γὰρ ἐν τοῖς κατόπιν ἐδεί- ea his quoque nunc accommodabuntur. Nam neque κνυτο, ταῦτα καὶ τοῖς νῦν ἐφαρμόσει. Οὔτε γὰρ ζωὴν vitam, neque potentiam vitæ ac potentiæ opponi οὔτε δύναμιν τῇ ζωῇ καὶ τῇ δυνάμει ἀντικεῖσθαι φαίη quisquam dixerit: sed mortem et impotentiam τις ἄν· ἀλλὰ θάνατον καὶ ἀδυναμίαν τὴν τελεωτά oppositionem integerrimam explere. Quibus hic την ἀντίθεσιν ἐκπληροῦν. "Απερ οὗτος, ἐν παν iste, per verborum versutiam delum occultans, alte Γυργία δόλον τὸν λόγων ἀποκρυψάμενος, βα- aè tecte horrendam impietatem concionat, alqueθέως καὶ περικεκαλυμμένως τὸ φρικτὸν τῆς ἀσεβείας elɔquentiæ artibus Unigeniti naturam ad contraκατασκευάζει, καὶ τοῖς τῶν λόγων τεχνάσμασι πρὸς rium paternæ naturæ avocans, solam nominum · ἐναντίον τῷ Πατρὶ τὴν φύσιν τοῦ Μονογενούς commendationem relinquit. Quid igitur nos? quoαποστήσας, μόνην καταλείπει τὴν εὐφημίαν τῶν ὀνο modo et ingenitum Patrem et genitum Filium conμάτων. Τί οὖν ἡμεῖς; πῶς, καὶ ἀγέννητον τὸν Πα- fitentes, secundum ipsum esse contrarietatem effuτέρα καὶ γεννητὸν τὸν Υἱὸν ὁμολογοῦντες, τὴν κατ' serinus? quid dicturi sumus? Quod ut boni Patris αὐτὸ τὸ εἶναι διαφύγοιμεν ἐναντίωσιν; τί λέγον- bonus Filius, ita ex ingenita luce lux æterna effulsit, τες; Ὅτι ἀγαθοῦ μὲν Πατρὸς ἀγαθὸς ὁ Υἱός· φωτός exque vera vita vivificans fons prodiit, et ex ipsa δὲ τοῦ ἀγεννήτου φῶς ἐξέλαμψε τὸ ἄΐδιον, καὶ ἐκ per se potentia Dei potentia emersit: tenebræ vero, τῆς ὄντως ζωῆς ἡ ζωοποιός προῆλθε πηγή, καὶ ἐκ τῆς mors et imbecillitas una cum hujus mundi principe αὐτοδυνάμεως ἡ τοῦ Θεοῦ δύναμις ἐξεφάνη· tenebrarumque principibus, et spiritualibus pravitatis ministris et omni potestate divinæ naturæ inimica collocatæ sunt: quanquam ne quidem secundumi ipsam substantiam sortiti sunt contrarietatéin ad bonum ullam (sic enim reprehensio ad Creatorem rediret), sed sua ipsorum voluntate per boni privationem in vitium inciderunt. Neque enim io σκότος δὲ, καὶ θάνατος, καὶ ἀσθένεια τῷ ἄρχοντι τοῦ κόσμου τούτου, καὶ τοῖς κοσμοκράτορσι τοῦ σκότους, καὶ τοῖς πνευματικοῖς τῆς πονηρίας, καὶ πάσῃ τῇ ἐχθρᾳ τῆς θείας φύσεως δυνάμει συντέτακται, οὐδ τούτοις κατ' αὐτὴν τὴν οὐσίαν πρὸς τὸ ἀγαθὸν λα χοῦσι τὴν ἐναντίωσιν οὕτω γὰρ ἂν ἡ μέμψις ἐπὶ τὸν ' Joan. 1,.9. • Joan. xiv, 6. 1 Cor. 1, 91.

essentia contrarium esse potest. Quid si quis, Δημιουργὸν ἐπονίοι), ἀλλ' ἐκ τῆς οἰκείας προαιρέσ ut verum est. genitura et ingenitum sic acceperit, ut in essentia proprietates esse intelligat, ¿quibus tanquam notis mens ad veram ac minime confusam Patris a Filio distinctionem cognoscendam perducatur, is et impietatis periculum evitabit, et rationis ordinem tuebitur. Proprietates enim sunt quædam veluti notæ atque formæ, quæ quod cominuna est, ita distinguunt, ut essentiæ naturam non dirimant. Commune Divinitas est. Proprietates sunt illæ, quibus Pater hic, illo Filius dieitur. Ex horum complexu, nempe ex eo quod commune el ex eo quod proprium est, cognitio verjtatis in nobis innascitur, ut cum lucem ingenitam audimus, Patrem; cum lucem genitam, Filium intelligamus. Quatenus lux et lux, nihil in se contrarium admittunt; quatenus autem genitus et ingenitus, accipiunt distinctionem. Hæc est enim natura proprietatum, ut in eadem essentia diversitatem ostendant, et sape cum ipse inter se distincta sint, atque in contrariumn teudant, essentia tamen, non distrabant unitateın. ' σεως ἔν τῇ τοῦ καλοῦ στερήσει πρὸς τὴν κακίαν ἀποῤῥνεῖσιν ἀμήχανον ὑπάρχειν ἐν οὐσί, τὴν ἐναν τίωσιν. Εἰ δ᾽, ὅπερ ἐστὶν ἀληθὲς, γνωριστικές ιδιότη τὰς ἐπιθεωρουμένας τῇ ουσίᾳ δέχοιτό τις εἶναι τὸ γεννητὸν καὶ τὸ ἀγέννητον πρὸς τὴν τρανὴν καὶ ἀσύγχυτον Πατρὸς καὶ Υἱοῦ χειραγωγούσας ἔννοιαν, τόν τε τῆς ἀσεβείας διαφεύξεται κίνδυνον, καὶ τὸ ἐν τοῖς λογισμοῖς ἀκόλουθον διασώσει. Αν γάρ τοι ίδι τητες ὡς χαρακτηρές τινες, καὶ μορφαὶ ἐπιθεωρού μεναι τῇ οὐσίᾳ, διαιροῦσι μὲν τὸ κοινὸν τοῖς ἰδιάζουσι χαρακτῆρσι, τὰ δὲ ὁμοφυὲς τῆς οὐσίας οὐ διακόπτου οἷον κοινὸν μὲν θεότης, ιδιώματα δὲ πατράτης καὶ υἱότης. Ἐκ δὲ τῆς ἑκατέρου συμπλοκῆς τοῦ τε κυινοῦ καὶ τοῦ ἰδίου ή κατάληψις ἡμῖν τῆς ἀληθείας ἐγγίνεται, ὥστε ἀγέννητον μὲν φῶς ἀκούσαντες τὸν Πατέρα νοεῖν, γεννητὸν δὲ φῶς τὴν Υἱοῦ λαμβάνειν ἔννοιαν καθὰ μὲν φῶς, καὶ φῶς οὐδεμιᾶς αὐτῆς εναντιότητος ὑπαρχούσης, καθὸ δὲ γεννητόν, καὶ ἀγέννητον ἐπιθεωρουμένης τῆς ἀντιθέσεως. Αὐτὴ γὰρ τῶν ἰδιωμάτων ἡ φύσις· ἐν τῇ τῆς οὐσίας ταυτότητι δεικνύει τὴν ἑτερότητα, καὶ αὐτὰ μὲν πρὸς ἄλληλα ἀντιδιαιρούμενα πολλάκις· τὰ ἰδιώματα πρὸς τὸ ἐναντίον διίσταται, τήν γε μὴν ἀνότητα τῆς οὐσίας οὐ διασπᾷ. Ex eodem libro. Eun. Si quis enim, inquit, rem ex creaturis considerans, opa harum ad substantias perducatur, propterea quod ingeniti creaturam Filium inveniat, Unigeniti vero, Paracletum, item propterea quod ex Unigeniti præstantia, operationis confirmet diversittens, ejus eliam diversitatis quæ secundum substantiam est, argumentum oertissimum accipit. ita Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. ΕΥΝ. Είτε γάρ, φησὶν, ἐκ τῶν δημιουργημάτων σκοπούμενός τις, ἐκ τούτων ἐπὶ τὰς οὐσίας ἀνάγοιτο τοῦ μὲν ἀγεννήτου τὸν Υἱὸν εὑρίσκων ποίημα, τοῦ δὲ Μενογενοῦς τὸν Παράκλητον, κακ τῆς τοῦ. Μονογενούς · ὑπεροχής τὴν τῆς ἐνεργείας διαφορὰν πιστού μένος, αναμφισβήτητον λαμβάνει καὶ τῆς κατ' ουσίαν παραλλαγῆς τὴν ἀπόδειξιν. Bas. Primum igitur quomodo substantiæ ex creaturis æstimari possint, ego quidem non video. Epim vero potentiam, sapientiamque et artem, non substantiam ipsam indicant creaturæ. Imo ne ipsam quidem opificis potentiam totam necessario declaralit; cum nonnunquam fieri possit, ut artifex non omnes vires, suas in agendo exserat, sed sæpe remissiorem conatum in operibus artis adhibeat. Quod si totam etiam potentiam transmoverit in opus, demum futurum est, ut ejus vires operibus metiamur, non autem fiet, ut substantiam, quæ tandem ea sit, intelligamus. Quod si, quoniam divina natura simplex est atque incomposita, substantiam existimet una cum potestate concurrere, et, propter inpatam Deo bonitatem, dicat totam Patris poten-D Liam ad generationem Filii comnotam, atque ite rum totam Unigeniti ad substantiam Spiritus sancti, adeo ut ex Spiritu quidem potentia Unigeniti conspiciatur, simulque etiam substantia: rursus vero ex Unigenito, Patris intelligatur et potentia et substantia, advertite quid hinc colligatur. Nam quibus conatus est substantiæ dissimilitudinem 08tenderc, ex iis comperitur similitudinem astruere. Etenim si potestas nihil cum substantia habet commine, quomodo ex opificiis quæ effectus sunt pơtertatis, ad comprehensionem ipsius deductus est? contra, si idem est substantia et potestas: quod ΒΑΣ. Πρῶτον μὲν οὖν πῶς δυνατὸν ἐκ τῶν δη μιουργημάτων τὰς οὐσίας ἀναλογίζεσθαι, ἐγὼ μὲν οὐχ ὁρῶ. Δυνάμεως γὰρ, καὶ σοφίας, καὶ τέχνης, οὐχὶ δὲ τῆς οὐσίας αὐτῆς ἐνδεικτικά έστι ποιήματα. Καὶ οὐδὲ αὐτὴν πᾶσαν τοῦ δημιουργοῦ τὴν δύναμιν αναγκαίως παρίστησιν, ἐκδεχομένου ποτὲ τὸν τεχνί τὴν μὴ πᾶσαν ἑαυτοῦ τὴν ἰσχὺν ἐναποθέσθαι ταῖς ἐνεργείαις, ἀλλ' ὑφειμένοις πολλάκις ἐπὶ τῶν ἔργων τῆς τέχνης τοῖς τόνοις χρήσεσθαι. Εἰ δὲ καὶ ὅλην τὴν δύναμιν ἐπὶ τὸ ἔργον ἀνακινήσεις, καὶ οὕτως ἂν ὑπάρχοι τὴν ἰσχὺν αὐτοῦ διὰ τῶν ἔργων αναμετρεί σθαι, οὐχὶ δὲ τὴν οὐσίαν, ἥτις ποτέ έστι, καταλαμ βάνεσθαι. Εἰ δὲ διὰ τὸ ἁπλοῦν καὶ ἀσύνθετον τῆς θείας φύσεως τῇ μὲν δυνάμει σύνδρομον τίθεται τὴν οὐσίαν, καὶ διὰ τὴν προσοῦσαν ἀγαθότητα τῷ θεῷ ὅλην μὲν κεκινῆσθαι λέγοι τὴν τοῦ Πατρὸς δύναμιν εἰς τὴν γέννησιν τοῦ Υἱοῦ, ὅλην δὲ πάλιν τὴν τοῦ Μονογενοῦς εἰς τὴν ὑπόστασιν τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ὥστε ἐκ μὲν τοῦ Πνεύματος τὴν τοῦ Μονογενούς δύο ναμιν θεωρεῖσθαι, ὁμοῦ δὲ καὶ τὴν οὐσίαν, ἐκ δὲ τοῦ Μονογενούς πάλιν τὴν τοῦ Πατρὸς δύναμίν τε καὶ οὐσίαν καταλαμβάνεσθαι· σκοπεῖτε τὸ συναγόμενον. Ἐξ ὧν γὰρ ἐπεχείρησε τὸ ἀνόμοιον συστῆσαι τῆς οὐσίας, ἐκ τούτων ἐφάνη κατασκευάζων τὴν ὁμοιότη τα. Εἰ μὲν γὰρ οὐδὲν ἔχει κοινὸν ἡ δύναμις πρὸς τὴν οὐσίαν, πῶς ἐκ τῶν δημιουργημάτων, ἅπερ δυνα μεώς ἐστιν ἀποτελέσματα, πρὸς τὴν κατάληψιν αὐτῆς

' PANOPLIA DOGMATICA. TIT. ΧΙ. potestatem designal, il profecto substantiam etiam ὠδηγήθη; εἰ δὲ ταυτὸν οὐσία τέ ἐστι καὶ δύναμις, designabit. Proinde opilicia non ad substantie dissimilitudinem, ut tu dicis, sed ad perfectam simi-· litudinem ducunt. Rursus certe et hic conatus nostram nagis quam ipsius sententiam stabilit. Aut enim non habet unde ea quæ dixit demonstret: aut, si e rebus humanis exempla mutuatur, inveniet non ex artificis operibus intelligi a nobis ejus essentiam, sed ex genito genitoris naturam cognosci. Nec enim fieri potest, ut ejus qui domum construxit essentia comprehendatur ex domo: at difficile non est ex genitura genitoris naturam intelligere. Quare si Unigenitus creatura est, Patris hobis essentiain non exhibet: si vero Patrem nobis notum per seipsum facit, non creatura est, sed Filius verus, Deique imago, et substantia character. Atque hæc quidem sunt hujusmodi. τὰ τὴν δύναμιν χαρακτηρίζον χαρακτηρίσει πάντως καὶ τὴν οὐσίαν. Ὥστε τὰ δημιουργήματα, ὡς σε φῇς, οὐ πρὸς τὸ ἀνόμοιον τῆς οὐσίας, ἀλλὰ πρὸς τὴν ἀκρίβειαν τῆς ὁμοιότητος φέρει. Πάλιν μέντοι καὶ τοῦτο τὸ ἐγχείρημα τὸν ἡμέτερον μᾶλλον ἢ τὸν αὐτοῦ λόγον συνίστησιν. Η γὰρ οὐδαμόθεν ἔχει παρασχέ σθαι τῶν εἰρημένων τὰς ἀποδείξεις, ἢ εἴπερ ἐκ τῶν ἀνθρωπίνων τὰς εἰκόνας λαμβάνοι, εὑρήσει οὐκ ἐκ τῶν ἔργων τοῦ τεχνίτου ἐν περινοίᾳ τῆς οὐσίας αύτοῦ γινομένους ἡμᾶς, ἀλλ' ἐκ' τοῦ γεννηθέντος τὴν τοῦ γεγεννηκότος φύσιν ἐπιγινώσκοντας. Οὐ γὰρ ἐκ τῆς οἰκίας τὴν οὐσίαν τοῦ οἰκοδόμου καταλαβεῖν δυνατόν· ἐκ μέντοι τοῦ γεννήματος νοῆσαι ῥᾴδιον τοῦ γεγεννηκότος τὴν φύσιν. Ὥστε εἰ μὲν δημιούρ Η γημα ὁ Μονογενῆς, οὐ παρίστησιν ἡμῖν τοῦ Πατρὸς τὴν οὐσίαν· εἰ δὲ γνωρίζει ἡμῖν δι' ἑαυτοῦ τὸν Πατ ὑποστάσεως χαρακτήρ. τέρα, οὐχὶ δημιούργημα, ἀλλὰ Υἱὸς ἀληθὴς, καὶ εἰκὼν τοῦ Θεοῦ, καὶ Καὶ ταῦτα μὲν τοιαῦτα. Ejusdem ex eodem quarto libro. Si unigenitum constituis non ex eo quod genitus › est, sed ex eo quod uibil ei comparatur, et Pater, cui nihil comparari potest, erit unigenitus. Ex eodem libro. Si Filius non simpliciter est Unigenitus, sed Filius unigenitus, et a Patre unigenitus est uuigeni tus Filius, non autem res creata unigenita. Ex eodem libro. Si communione concessuque Patris, non autem natura Filius est procreator, nihil est ab ipso natura procreatum. Quorum enim natura procreator i'le non est, quomodo ea sint natura procreata? Ex eodem libro. Si Deus agit ratione singulari, ratione item gigmiɩ singulari; Deus enim nulla in re cum ullo comparari potest. Ex eodem libro. Quod fit, nou ex natura facientis est. Quod autem gignitur, est ex gignentis essentia. Non igitur idem est facere, et gignere. Ex eodem libro. Quod in forma Dei est, est in essentia Dei. Non euim aliud est Dei forma, aliud ejus essentia. Alioquin esset compositus. Quamobrem qui forma æqualis est, et essentia est æqualis. Ex eodem libro. Si Pater ante Filium erat, 'alterius omuino erat Filii Pater. Nam sine Filio Pater non potuisset dici. Ex eodem libro. Sì is qui Filium per essentiam novit, Patrem novit: Si me enim, inquit, cognovissetis, et Patrem meum alique cognovissetis', ejusdem prorsus essentiæ cum Patre Filius est. Nam ex dissimili esscutia non posset agnosci. Ex eodem libro. Si is, qui credit Christum esse Filium Dei, vitam ' Juan. xiv, 7. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ δ λόγου. Εἰ μὴ γεννήσεως τὸ μονογενές, ἀλλὰ διὰ τὸ ἀσύγκριτον, μονογενής καὶ ὁ Πατήρ. Ασύγκρι τος γάρ. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Εἰ ὁ Υἱὸς οὐχ ἁπλῶς Μονογενής ἐστιν, ἀλλ' Υιός μονογενής, καὶ παρὰ Πατρός μονογενής, Υἱός μονογενής ἐστι, καὶ οὐ κτίσμα μονογενές. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Εἰ κατὰ μετάδοσιν καὶ συγχώρησιν τοῦ Πατρὸς, καὶ οὐ κατὰ φύσιν δημιουργὸς ὁ Υἱός, οὐδὲν ἂν εἴη ὑπ' αὐτοῦ δημιουργηθὲν κατὰ φύσιν· ὧν γὰρ ὁ δη μιουργὸς οὐ κατὰ φύσιν, πῶς τὰ δημιουργηθέντα Ο κατὰ φύσιν; Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Εἰ ἐνεργεῖ ὁ Θεὸς, ὡς οὐδεὶς ἕτερος, καὶ γεννῶν, ὡς οὐχ ἕτερος γεννήσει. Ασύγκριτος γὰρ πρὸς πάντα κατὰ πάντα ὁ Θεός. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Τὸ ποιούμενον οὐκ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ ποιοῦντο:, τὸ δὲ γεννώμενον ἐκ τῆς αὐτῆς οὐσίας τοῦ γεννῶντος. Οὐ ταυτὸν ἄρα τὸ ποιεῖν καὶ τὸ γενναν. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Τὸ ἐν μορφῇ Θεοῦ ἐν οὐσίᾳ Θεοῦ ἐστιν. Οὐ γὰρ ἄλλο μορφὴ, καὶ ἄλλο οὐσία Θεοῦ, ἵνα μὴ σύνθετο;. Ο κατὰ μορφὴν οὖν ἴσος καὶ κατ' ουσίαν ἐστὶν ἴσος. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Εἰ ὁ Πατὴρ πρὸ τοῦ Υἱοῦ ἦν, ἑτέρου τινὸς πάντως Πατὴρ ἦν· χωρὶς γὰρ Υἱοῦ Πατήρ οὐκ ἂν λεχθείη. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Εἰ ὁ τὸν Υἱὸν γνούς κατ᾿ οὐσίαν, ἔγνω και την Πατέρα· Εἰ ἐμὲ γὰρ, φησὶν, ᾔδειτε, καὶ τὸν Πατέρα μου ᾔδειτε ἄν· ὁμοούσιος πάντως τῷ Πατρὶ ὁ Υἱός. Οὐδὲν γὰρ ἐξ ἀνομοίου ουσίας γνωρίζεσθαι δύναται. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Εἰ τὸ πιστεύειν τὸν Χριστὸν Υἱὸν εἶναι Θεοῦ, ζωή

ES æternam habct, necesse est ut qui non credit, mor- αἰώνιον ἔχει, τὸ ἀπιστεῖν ἐξ ἀνάγκης θάνατον, tem habeat aternam. Ex eodem libro. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. ῶν αἱ αὐταὶ ἐνέργειαι, τούτων καὶ ἡ ουσία μία. Ενέργεια δὲ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ μία, ὡς τὸ, Ποιήσω. μεν ἄνθρωπον, καὶ πάλιν· γὰρ ἂν ὁ Πατήρ Quorum actiones cædem sunt, eorum una essentia. Actio autem Patris et Filii una est, ut ex illis verbis intelligitur: Faciamus hominem: et ex illis: Quæ Pater facil, eadem et Filius similiter facil. ποιῇ, ταῦτα καὶ ὁ Υἱὸς ὁμοίως ποιεῖ· ἄρα καὶ οἰτία Una igitur est essentia Patris et Filii. Ex eodem libro. Si Patris Filiique cognitio vita æterna est, neresse est ut sint ejusdem essentiæ. Quæ enim esseutia diversa sunt, nec eadem cognitione comprehenduntur, nec vitam possunt elargiri. Ex eodem libro. Si isti, qui Filium creatum dicunt, aliquam ex rebus, quæ creatæ sunt, esse negant, cur nobis eum genitum esse dicentibus, similem aliorum, qui gemiti sunt, esse cogitant? Ex eodem libro. Si Dens non generat, ne fluxum sustineat, neque creat, ne subeat laborem. At si nulla perturbɔ - tione creat, multo magis gignit sine perturbatione. Ex eodem libro. Si omnis lucis splendor ab ipsa gignitur luce, mullo tamen certo spatio, sed sine tempore, et perpetuo simul cum ipsa est: non enim sine splendore lux est: et Filius, qui splendor est, nullo certo gignitur spatio, sed ab oinni æternitate splendor est Diet Patris, qui est lux. David. enin In luce, inquit, lua videbimus lucem; et Daniel: Εt lu, inquit, cunt ipso est. Ex eodem libra. Si Deus non gignit, id fit vel quia nequit vel quia non vult. Si nequit, præterquam quod imbecillus 66, naturae gignenti perfectaque cedit. Sin potest, sed non vult, quod natura luabet, cohibet voluntate. Quare licet nunquam genuerit, gignet tamen ali-. quando, cum volet. Ex eo lem iibro. Quia noz exsistente Patre Filiu u dicimus exsistore necessario, isti, Quoniam igitur, inquiunt, et Filius semper est procreator, semper erit et procreatio, atqueita ¡simul cum Patre et Filio erit æterna. Minime vero: nam qui procreatorem dicit, non continuo dicit etiam procreationem. Neque enim simul cum architecto ædificium exsistit, neque navis simul cum illo qui navium est ædificator. Ο μία Πατρὸς καὶ Υἱοῦ. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Εἰ ἡ γνώσις Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ζωὴ αἰώνιος, ἀνάγκη καὶ μιᾶς ουσίας εἶναι. Τὰ γὰρ ἑτεροούσια εὐ μα γνώσει καταλαμβάνεται, οὔτε ὁμοίως ζωοποιεῖν δύναται. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Εἰ κτίσμα λέγοντες τὸν Υἱόν, οὐχ ὡς ἐν τῶν κτισμάτων λέγουσι, διατί, γέννημα λεγόντων ἡμῶν, ὡς ἐν τῶν γεννημάτων νοοῦσιν; Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Εἰ οὐ γεννᾷ Θεὸς, ἵνα μὴ ῥεῦσιν ὑπομείνῃ, οὐδὲ κτίζει, ἵνα μὴ κάμῃ. Εἰ δὲ κτίζει ἀπαθῶς, πολλές μᾶλλον γεννᾶ ἀπαθῶς. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Εἰ ἀπαύγασμα παντός φωτός γεννᾶται μὲν ἐκ τοῦ φωτὸς, οὐ ποτὲ δὲ, ἀλλ᾽ ἀχρόνως καὶ συναῖδίας ἐκείνῳ· οὐ γάρ ἐστι φῶς χωρὶς ἀπαυγάσματος· καὶ ὁ Υἱὸς ἀπαύγασμα τυγχάνων οὐ ποτὲ ἔσται, ἀλλά συναϊδίως, φωτὸς ὄντος τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός, ὡς Δαβίδ φησιν, Ἐν τῷ φωτί σου ὀψόμεθα φῶς· καὶ Δανιήλ, Καὶ τὸ φῶς μετ' αὐτοῦ ἐστιν. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Εἰ Θεὸς οὐ γεννᾷ, ἢ διὰ τὸ μὴ δύνασθαι, ἢ διὰ τὸ μὴ βούλεσθαι. Ἀλλ᾽ εἰ μὲν οὐ δύναται, ἥττων ἐστὶ γεννητικῆς καὶ τελείας φύσεως πρὸς τῷ καὶ ἀδυνα τεῖν· εἰ δὲ δυνάμενος οὐκ ἠβουλήθη, 8 φύσει ἔσχε, βουλήσει κατέσχεν, ὥστε, εἰ καὶ μήπω ἐγέννησε, βουληθεὶς ἄρα γεννήσει ποτέ. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Ημῶν λεγόντων, Τοῦ Πατρὸς ὄντος ἀεὶ, ἀνάγκη καὶ τὸν Υἱὸν ἀεὶ εἶναι, ἐκεῖνοί φασιν. Οὐκοῦν ἐπειδὴ καὶ ὁ Υἱὸς ἀεὶ δημιουργός, καὶ ἡ δημιουργία ἀεὶ ἔσται, καὶ οὕτως ἔσται καὶ ἡ δημιουργία συναΐδιας Πατρὶ καὶ Υἱῷ. Αλλ' ὁ εἰπὼν δημιουργὸν οὐχ ἅμα καὶ τὴν δημιουργία» λέγει. Οὐ γὰρ τῷ οἰκοδόμῳ συνυπάρχει καὶ τὸ οἰκοδόμημα, οὐδὲ τῷ ναυπηγῷ τὸ σκάφος. Η μὲν γὰρ δημιουργία ἐν τῷ δημιουργῷ, τὸ δὲ δημιουργούμενον μετὰ τὸν δημιουργόν. Πατέρα δὲ εἰπεῖν ἀδύνατον, μὴ ὄντος υἱοῦ. Καὶ ὁ εἰπὼν πατέρα οὐχ ἁπλῶς πατέρα, ἀλλὰ τινὸς λέγει πατέρα. Ex eodem libro. Rursum quærunt, utrum Filius exsistens, an non exsistens genitus sit. Que same quæstio obscura et callida est. Cum enim pudent eos quærere, utrum aliquando et in tempore genitus sit, dicunt utrum exsistens an non exsistens sil genitus, Tu igitur ab illis vicissim quære utrum Deus Pater exsistens, au ' • Gen. 1. * Joan. v, 19. • Psal, xxxv, 40. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Πάλιν ἐρωτῶσιν, ἂν ἐγεννήθη ὁ Υἱός, ἢ μὴ ὤν; ἀταφοῦς καὶ κακοτέχνου τῆς ἐρωτήσεως αὐτῶν οὐσης. Αἰσχυνόμενοι γὰρ τὸ ποτὲ καὶ ἐν χρόνῳ ἐρωτή σαι, τὸ ὢν λέγουσιν. Αντερώτησον οὖν αὐτούς, ἂν Πατὴρ ὁ Θεὸς τὸν Υἱὸν ἐγέννησεν, ἢ μὴ ὢν Πατήρ; Εἰ μὲν γὰρ ἂν Πατὴρ, ὢν ὄντα ἐγέννησεν· εἰ δὲ οὐκ

ΤΙΤ. ΧΙ. ῶν, γεννητὸς, καὶ οὐ φύσει Πατήρ. Πᾶσαν δὲ φιλο- non exsistens Pater Filium genuerit. Si enim exsiντικίαν αὐτῶν ἀποκλείουσιν αἱ θεῖαι Γραφαί, Μωτως μὲν βοῶντος περὶ τοῦ Υἱοῦ. ῾Ο ὧν με ἀπέ στειλε, τοῦ δὲ εὐαγγελιστοῦ Ἰωάννου, Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ οὐχ ἅπαξ τὸ ἦν, ἀλλὰ τέταρτον. Καὶ πάλιν ἀλλαχοῦ, Ο ὢν ἐκ τοῦ Θεοῦ, καὶ, Ο ὢν ἐν τοῖς κόλποις τοῦ Πατρός. Καὶ ἐν ἑτέροις, Ὁ ὢν ἐν τῷ οὐρανῷ· καὶ ἐν τῇ ᾿Αποκαλύψει, ῾Ο ῶν, καὶ ὁ ἦν, καὶ ὁ ἐρχόμενος. Καὶ ὁ Παῦλος, Ος ὢν ἀπαύ γασμα τῆς δόξης, καὶ ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχων. Καὶ πάλιν, Ο ὢν ἐπὶ πάντων Θεὸς εὐλογητός. ᾿Εκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Εἰ τὸ αἴτιον τοῦ αἰτιατοῦ μείζον καὶ διάφορον κατ' οὐσίαν, πᾶς δὲ πατὴρ αἴτιος, καὶ πᾶς υἱὸς αἰτιατὸς, μείζους καὶ διάφοροι κατ᾽ οὐσίαν οἱ πατέρες τῶν υἱῶν, καὶ οὐ μιᾶς οὐσίας. Αλλ' οὐκ ἀληθές. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. siens Pater, exsistens exsistentem genuit. Si nou exsisteus, factus est, non autein natura Pater. S'd omnes istorum quæstiones excludunt divin:e Scripturæ, cum Moses de Filio clara voce testetur: Qui est, inquiens, misit me‘. Joannes antem evangelista: In principio, dicat, erat Verbum'; quater illåm vocem, erat, repetens. Et alibi: Qui est ex Deo'; et: Qui est in sinu Patris ^; et alio loco: Qui'est in cale". Et in Apocalypsi: Qui est, qui erat, et qui venturus est. Et Paulus: Qui cum sit splendor gloriæ '; et: Qui cum in forma Dei esset; et: Qui est in omnibus Deus benedictus *. Ex eodem libro. Si causa major est eo, cujus est causa, et ab ipso per essentiam difert, omnis pater cum filii causa sil, major est filio, et patres a filiis essentia diversi sunt, non autem ejusdem essentiæ; quod falsum est. Ex eodem libro. Quærunt an Pater qui Filium genuit, ipsum gignero desierit, et si desiisse concesserimus: Ergo, inquiunt, gignere etiam cœpit; quidquid enim habet finem, habet etiam principiu-u. Filius igitur non fuit semper. Quæramus et uros, num quia id, quod desinit, principium habere necesse est, et quod principium habet, desinere, angeli et quæcunque sunt corporis expertia quoniam principium habent, finem quoque sint habitur: necessario. Quod si absurdum est, constal, et quod coepit esse, posse non desiuere: ct quod desinit, non cœpisse. Alioquin ex ipsorum sententia necesse est, ut Filius etiam, si principium habet exsistenli, Anem quoque habeat, siquidem omnia que habent principium, finem item habere volunt. Quod quiem dictu nefarium est. Dei certe præcognitio, quæ principium non habet, posteaquam adΕρωτῶσιν, εἰ γεννήτας ὁ Πατήρ τὸν Υἱὸν ἐπαύσατο γεννᾶν αὐτόν; καν λάβωσιν, ὅτι ἐπαύσατο, ἐπάγουσιν, Οὐκοῦν καὶ ἤρξατο γεννᾷν. Πᾶν γὰρ τὸ τέλος ἔχον καὶ ἀρχὴν ἔχει. Οὐκ ἄρα ἦν ἀεὶ ὁ Υἱός. Ἐροῦμεν οὖν, Εἰ τὸ παυόμενον ἀνάγκη καὶ ἀρχὴν ἔχειν, καὶ τὸ ἀρχὴν ἔχον ἀνάγκη καὶ παύεσθαι, ἄγγελοι οὖν, καὶ πάντα τὰ ἀσώματα ἀρχὴν τοῦ εἶ καὶ ἔχοντα, ἀναγκαίως καὶ τέλος τοῦ εἶναι ἕξει. Αλλ ἄοπον. Δυνατὸν οὖν καὶ ἀρξάμενον τοῦ εἶναι μὴ ειπαῦσθαι, καὶ παυσάμενον μὴ ἦρχθαι. Εἰ δὲ μὴ, καὶ αὐτὸς ὁ Υἱός, εἰ ἀρχὴν τοῦ εἶναι ἔχει, καὶ τέλος ἐξ ἀνάγκης έχει κατ' αὐτούς. Ἐπειδὴ πᾶν τὸ ἀρχὴν ἔχον καὶ τέλος ἔχειν βούλονται. Καὶ πῶς οὐ βλάσφημον; Καὶ ἡ πρόγνωσις δὲ τοῦ Θεοῦ ἀρχὴν οὐκ ἔχουσα, μετὰ τὸ γενέσθαι τὰ περὶ ὧν προέγνω, τέλος ἔχει. Π:τι οὐ τὸ τέλος ἔχον ἀνάγκη καὶ ἀρχὴν ἔχειν. venerunt ea quæ ante cognoscebantur futura, desinit. Quamobrem patet, non esse necessarium, ut priù” cipium habeant omnia quæ finem habent. Εκ τοῦ αὐτοῦ λόγου περὶ ἀγεννήτου. Εἰ ὁ ἀγέννητος πρὸς τὸν γεννητὸν Υἱὸν ἀντιδια στελλόμενος οὐσία ἐστὶ, καὶ ὁ ἄκτιστος πρὸς τὴν κτίσιν ἀντιδιαστελλόμενος οὐσία ἐστίν· ἔσται οὖν καὶ ὁ ἀγέννητος οὐσία, καὶ ὁ ἄκτιστος οὐσία. Δύο οὖν ὁ θεός, καὶ οὐ μία οὐσία. Οὕτω δὲ καὶ τὸ ἄτρεπτον αύτοῦ καὶ τὸ ἄναρχον καὶ πολλὰ ἕτερα ουσία ἔσονται. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Εἰ ἀγέννητον τὸν Πατέρα, καὶ γεννητὸν τὸν Υἱὸν εἰπών τις, τὰς οὐσίας ἐδήλωσε, τὸν τρόπον τῆς ὑπάρξεως αὐτῶν εἰπεῖν τις θελήσας, πῶς ἂν ἑτέρως εἰπεῖν δυνήσεται ἡ οὕτως; Ὑπάρξεως οὖν τρόπο; τὸ ἀγέννητος, καὶ οὐκ οὐσίας ὄνομα. Εἰ δὲ τὰ διάφορον τὴν ὕπαρξιν τοῦ εἶναι ἔχοντα διάφορον ἔχει καὶ τὴν οὐσίαν, οὐδὲ οἱ ἄνθρωποι ὁμοούσιοι. Αλλη γὰρ ύπαρξις Ἀδὰμ ἐκ γῆς πλασθέντος, ἄλλη δὲ Εὔας ἐκ πλευρᾶς γενομένης, ἄλλη δὲ ᾿Αβελ, ἐκ συνδυασμοῦ γάρ· ἄλλη δὲ τοῦ ἐκ Μαρίας, ἐκ παρθένου γὰρ μόν νης. Ωσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν πτηνῶν τε καὶ τετραπόδων. ' Exod. 111, 14. Ex eodem libro, De ingenito. Si ingenitus, ut a genito distinguitur, essentia est; et increatus, ut a creato separatur, essentia cst, et ingenitus erit essentia, et increatus essentia, atque ita non una erit essentia Deus, sed duæ. Itemque ut immutabilis, ut principium noir habens, ut alia multa, multas habebit essentias. Ex eodem libro. Si is qui Patrem ingenitum, et Filum genitum dicit, essentias ostendit, is, qui eorum exsistendi modum volet declarare, quonam alio pacto loqui poterit? Ingenitus exsistendi rationem indicat, non autem est nomen essentive. Quod si ea quæ diversam exsistendi rationem habent, diversam obtivent etiam essentiam, nec homines ejusdem essentiæ sunt. Alia enim est exsistendi ratio Adæ ex terra conflati, alia Evæ ex costa formate, alia Abelis ex maris et feminæ conjunctione nati, alia Domini ex Maria Virgine orti. Iúem etiam de volatilibus et quadrupedibus intellige. • Joan. 1, 1. s ibid. 15. • ilidl 18. • Philipp. 11, 6, * Rom. 1x, 5. 3 Jogu. m, 13. 6 Apoc. 1, 8. Hebr. 1, 3.

Ex eodem libro. Si id, quod fieri nequit, ei, quod fieri potest, contrarium est, et insipiens insipienti, et quæcunque eodem pacto distinguuntur, inter se contraria sunt, ingenitum etiam genito contrarium erit, et Pater Filio. Quod quidem sequeretur, si ingenitum non exsistendi moduni, sed essentiam significarel. Ex eodem libro. Si Filius creatus est, non autem genitus, et res tiem omnes creatæ sunt, frustra Pater vocatur ingenitus, cum genitus non adsit, quicum comparatus ingenitus appelletur. Itaque rectius increatus diceretur quam ingenitus. Si enim ingenitus nomeu est, non essentia. Nomina enim essentias significant, non autem ipsa sunt essentiæ. Quod si ingenitum dicuut essentiain esse, ipsius afferant nonien. Non enim ex essentia, sed ex nomine actioneque res cognoscimus, eas præsertim quæ corporis sunt experies. Es eodem. Siingenitus est nomen essentiæ Dei, aut essentiam cognoscens suam Deus essentiæ nomen ignoravit, aut nomen etiam sciens audientes decepit: Dominus enim omnipotens, inquit, est nomen meum 1. Έι Mosi quærenti nomen ipsius: Ego, inquit, sum, qui sum *. Et rursum: Deus, inquit, Abraham, et Deus Isaac, et Deus Jacob, hoc mihi nomen ælernum³. Et David: Dominus, inquit, est nomen ejus *. Ingenitum antem esse nomen illius nec ipse dixit, nec ullus sanctorum hominum. Quod si neque decepit, neque ignoravit (id enim nefas et dicere), ingenitus „non est nomen ejus,” Ex eodem. Ingenitus aut essentia, aut accidens est, nihil enim ‚aliud esse potest. Essentia non est, quando ne id quidem, quod ab eo distinctum ei ex altera parte respondet, nempe genitus, non est essentia. Genitus enim dicitur.Filius, non quatenus essentia est, sed quatenus gignitur. Sin est accidens, aut natura conjunctum, aut ejusmodi, ut adesse possit et abcsse. Si natura conjunctum, necesse est Deo, ut essentia, et accidens sit: necessario enim hæc accidunt illis quibus accidunt. Sin ejusmodi, ut adesse possit et abesse, erit et ingenitus aliquando, et genitus. Ex eodem. ' Siingonitus non est nomen essentiæ, sed essentia, et Filius est essentia, ingenitus et Filius est, et omnis essentia est ingenita. Ex codem. Si ingenitum esse est essentia Dei, et genitum cose est essentia Filii, essentia ejus non est esse creatum, nec factum. Filius enim est essentia una, non plures. Ex eodem. Qui hominem, aut lapidem, aut liguum dixit, essentiam aliquam significat. Qui autem genitum dicit, non significat essentiam simpliciter, quoniam * Exod. `xv, 3. • Exod. mt, 14. • Ibid. 15. An. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Εἰ τὸ ἀδύνατον ἐναντίον τῷ δυνατῷ, καὶ τὸ ἄσοφον τῷ σοφῷ, καὶ πάντα τὰ ἀντιδιαστελλόμενα εναντία ἀλλήλοις, ἐναντίον καὶ τὸ ἀγέννητον τῷ γεννητῷ. Εναντίος οὖν ὁ Πατὴρ τῷ Υἱῷ κατ' οὐσίαν, εἴ γε μή τρόπος ὑπάρξεως τὸ ἀγέννητον, ἀλλ' οὐσία. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Εἰ κτίσμα, καὶ οὐ γέννημα ὁ Υἱός, καὶ πάντα θα τὰ ὄντα κτίσματα, μάτην ἀγέννητος ὁ Πατήρ λέγεται, οὐκ ὄντος ὅλως γεννήματος, πρὸς ὁ καλεῖται ἀγέννη τος. Δικαιότερον οὖν ἄκτιστος, ἢ ἀγέννητος λέγοιτο ἄν. Τὸ γὰρ ἀγέννητος εἰ ὄνομα, οὐκ οὐσία. Τῶν γὰρ οὐσιῶν σημαντικὰ τὰ ὀνόματα, οὐκ αὐτὰ οὐσία. Εἰ & αὐτὸ οὐσία τὸ ἀγέννητος, λεγέτωσαν τὸ ὄνομα αὐτή;. Οὐ γὰρ ἐκ τῶν οὐσιῶν, ἀλλ' ἐκ τῶν ὀνομάτων καὶ τῶν ἐνεργειῶν γνωρίζομεν, καὶ μάλιστα τ ἀσώματα. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Εἰ τὸ ἀγέννητος ὄνομα τῆς οὐσίας τοῦ Θεού, ἢ τὴν οὐσίαν εἰδὼς τὴν ἰδίαν ὁ Θεὸς τὸ ὄνομα τῆς οὐσίας ἡγνόησεν, ἢ καὶ τὸ ὄνομα εἰδὼς τοὺς ἀκούσι. τας ἠπάτησε. Κύριος γάρ, φησί, παντοκράτως όνομά μου. Καὶ παρὰ Μωσέως έρωτηθείς, εί όνομα αὐτῷ, φησὶν, Εγώ εἰμι ὁ ὤν. Καὶ πάλιν, Ὁ Θεὸς Ισαάκ, καὶ ὁ Θεὸς Ιακώβ, τοῦτό μοι όνομα αἰώνιον. Καὶ ὁ Δαβίδ, Κύριος ὄνομα αὐτῷ. 'Αγέν νητον δὲ ὄνομα οὔτε αὐτὸς ἑαυτῷ, οὔτε τις τῶν ἁγίων εἴρηκεν. Εἰ δὲ οὔτε ἡπάτησεν, οὔτε ἡγνόησεν, ἀσε δὲς γάρ τι τούτων εἰπεῖν, τὸ ἀγέννητος οὐκ ὄνομα αὐτοῦ. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Τὸ ἀγέννητος ἢ οὐσία ἐστὶν, ἢ συμβεβηκός. Παρά ταῦτα γὰρ οὐκ ἂν εἴη. Αλλ οὐσία μὲν οὐκ ἔστιν· οὔτε γὰρ τὸ ἀντιδιαστελλόμενον αὐτῷ· γεννητὸς γὰρ ὁ Υἱός, οὐ καθὸ οὐσία, ἀλλὰ καθὸ ἐγεννήθη· εἰ δὲ συμβεβηκός, ή συμπέφυκεν, ἢ ἐνδέχεται ὑπάρχειν καὶ μὴ ὑπάρχειν. Αλλ' εἰ μὲν συμπέφυκεν, ἀνάγκη τῷ Θεῷ καὶ οὐσία, καὶ συμβεβηκὸς εἶναι· ἐξ ἀνάγ κης γὰρ τὰ τοιαῦτα συμβαίνει οἷς συμβέβηκεν· εἰ δὲ ἐνδεχομένως, ἔσται καὶ ἀγέννητός ποτε καὶ γεν νητός. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Εἰ τὸ ἀγέννητος οὐκ ὄνομα οὐσίας, ἀλλ' αὐτὸ οὐσία, οὐσία δὲ καὶ ὁ Υἱός, ἀγέννητος καὶ ὁ Υἱὸς, καὶ πᾶσα δὲ οὐσία ἀγέννητος. 'Εκ τοῦ αὐτοῦ. Εἰ τὸ ἀγέννητον οὐσία τοῦ Θεοῦ, καὶ τὸ γέννημα οὐσία τοῦ Υἱοῦ, τὸ κτίσμα ἢ ποίημα οὐκ οὐσία αὐτοῦ. Μία γάρ, καὶ οὐ πολλαὶ οὐσίαι ὁ Υἱός. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Ανθρωπόν τις εἰπὼν, ἢ λίθον, ἢ ξύλον, οὐσίαν τινά δηλοί. Γέννημα δὲ εἰπὼν οὐκ οὐσίαν ἁπλῶς δηλοί, ἐπεὶ πᾶν γέννημα οὐσία μία. Εἰ δὲ οὐκ οὐσίας * Psal. 1.Xvu, 5.

ΤΙΤ. ΧΙ. είνὸς τὰ γέννημα σημαντικὸν, οὐδὲ τὸ ἀγέννητος 1 omnne genitum est una essentia. Quod si certau δηλονότι. aliquam essentiaın genitus non significat, no ingenitus quidem. 'Εκ τοῦ αὐτοῦ. Εἰ φύσει ἀγέννητος ὁ Πατήρ, φύσει γεννητὸς καὶ ὁ Υἱός. Εἰ δὲ φύσει γέννημα, οὐκ ἔστι κτίσμα. Οντος οὖν τοῦ φύσει γεννήματος, ἀνάγκη καὶ τὸν γεννήσαντα εἶναι. Γέννημα γὰρ χωρίς γεννήσαντος οὐκ ἂν εἴη. λεγέτωσαν οὖν τὸν γεννήσαντα, εἰ ὁ Παν τὴν οὐκ ἐγέννησεν. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Εἰ ὁμοούσιος, φασὶν, ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ, ὁ Πατήρ δὲ ἀγέννητος, ὁ δὲ Υἱὸς γεννητὸς, ἡ αὐτὴ ἄρα οὐσία ἐγέννητος καὶ γεννητή. 'Αλλ' οὐ μέρος φαμὲν τὸν Υἱὸν τοῦ Πατρός, ώς διαιρουμένην τὴν οὐσίαν ἀγέννητον καὶ γεννητὸν εἶναι, ἀλλ' ὅλον ἐξ ὅλου, γεννη τὸν ἐξ ἀγεννήτου, τέλεια δύο καὶ οὐ δύο μέρη ἐξ ἑνός τινος. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Εἰ ἐφανέρωσεν ὁ Υἱὸς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς τοῖς ἀνθρώποις, ὡς αὐτός φησιν, Εφανέρωσά σου τὸ όνομα τοῖς ἀνθρώποις, κύριον δὲ τῆς οὐσίας αὐτοῦ ὄνομα τὸ ἀγέννητος, δεικνύτωσαν ποῦ ἀγέννητον, αὐτὸν ὁ Σωτὴρ εἴρηκεν. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Το αγέννητος οὔτε ὅρος ἐστὶ Θεοῦ, οὔτε ἴδιον. Ταῦτα γὰρ ἀντιστρέφει εκείνοις ὧν ὄρος, ἢ ἴδιον πημένουσιν. "Ανθρωπος γὰρ ζῷον λογικόν, θνητόν, και αν τι ζώον λογικόν, θνητόν, ἄνθρωπος τοῦτο. δὲ ἀνθρώπου τὸ γελαστικὸν, καὶ εἴ τι γελαστι **, άνθρωπος. Τὸ δὲ ἀγέννητος, εἴ τις συγχωρήσει ἐπὶ μόνου Θεοῦ λέγεσθαι, οὐχ ἅμα καὶ εἴ τι Θεός, τοῦτο ἀγέννητον. Ο οὖν Υἱὸς Θεὸς ὢν, οὐκ ἀγέννητό; ἐστιν. Ούτε οὖν δρος, οὔτε ἴδιον τὸ ἀγέννητον. Οὐ γὰρ ἀντιστρέφει. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Εἰ κτίσμα Θεοῦ ὁ Υἱός, πᾶν δὲ κτίσμα δοῦλον τοῦ κτίστου, δοῦλος ἄρα ὁ Χριστὸς, καὶ οὐχ Υἱὸς Θεοῦ. Οὐκ ἔλαβεν οὖν μορφὴν δούλου Κύριος ὤν, ἀλλ᾽ ἦν δούλος. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Ex eodem. Si natura Pater ingenitus est, et Filius natura est genitus. Quod si natura genitus, non est creatus. Cum autem genitus sit natura, el genitorem esse necesse est. Nam sine genitore genitus esse, non potest. Dicant igitur genitorem, si Paler non genuit. Ex eadem. Si Filius, inquiunt, est ejusdem essentiæ cum Patre, el Pater ingenitus est, Filius autem genitus, eadem essentia est ingenita et genita. Nos autem non dicimus Filium esse partem Patris, ut essentia divisa ingenitus genitusque proveniant, sed totum ex 100, genitum ex ingenito, ut duo perfecti sint, nou autem du̟æ partes ex uno aliquo. Ex eodem. Si Filius nomen Patris hominibus patefecit, ipse enim, Manifestavi, inquit, nomen tuum hominibus ¹, proprium autem ipsius essentiæ pomen ingenitus, ostendant, ubi ipsum ingenitum pominaverit. Ex eodem. Ingenitus neque definitio Dei est, neque proprium. Hæc enim cum illis, quorum sunt definitio et proprium, convertuntur, et eis ex quo respondent. Homo enim animal ést ratione præditum et mortale. Et si quod animal est ratione præditum ac mortale, illud est homo. Hominis autem proprium est, esse ad ridendum aptain. Quare si quid est ejusmnodi, id est homo. Αt ingenitum si quis de solo Deo dici concesserit, non continuo si quid Deus est, id sit ingenitum. Filius enim cum Deus sit, non est ingenitus. Quamobrem ingenitus nec definitio, nec proprium est; non enim convertuntur. Ex eodem. Si Filius a Deo creatus est, et qui creatus est, servus est creatoris, servus utique est Christus, non autom Filius Dei. Non ergo servi formanı assumpsit, cum esset Dominus, sed erat servus. Ex eodem. 81 minora a minore creantur, et majora a maΕἰ τὰ ἐλάττονα· ὑπὸ ἐλάττονος δημιουργεῖται, καὶ τὰ μείζονα δὲ ὑπὸ μείζονος, διὰ πολλῶν ἄρα ή κτί- jore, per nukos universitas creata est, et non est τις͵ ἐπεὶ οὐ πᾶσα ἴση. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Εἰ δημιουργικὸς ὁ Θεὸς φύσει, οὐχ ἑνὸς ἔσται, ἀλλὰ πολλῶν. Ἡ γὰρ ἀσθενείᾳ ἄλλο οὐ δημιουργεί, Η φθόνῳ καὶ βασκανία. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Εἰ τὴν δημιουργίαν τῆς οὔσης κτίσεως ἐπῃσχύνθη δι' ἑαυτοῦ ποιῆσαι ὁ Θεὸς, καὶ τὴν δοξολογίαν αὐτῆς οὐ προσίεται. γὰρ ποιῆσαι ἐπῃσχύνετο, γενόμενα Για νομισθῆναι οὐ θελήσει. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Εἰ ταυτὸν τὸ χτίζειν καὶ γεννᾶν τὸν Θεὸν, ἐπειδὴ * Joan. xvii, G. *qualis. Επ eodem. Si natura Deus creator est, non uuius est, sed multorum. Alioquin aut impotentia non creat aliud, aut invidentia. Ex eodem. Si rerum universitatem Deum per se condere puduisset, ne laudem quidem ejus admitteret. Quæ enim facere erubuisset, ea sibi ut propria nollet attribui. Ex eodem Si idem est Doum creare et gignere, quoniam

simplex est, iden etiam est servare et perdere, vi- ἁπλῶς ταυτὸν καὶ τὸ σώζειν αὐτὸν καὶ ἀπολλύση, tain largiri atque interficere, atque ita idem erit salus et interitus, vita et mors. Ex eodem. Si Christus Dei virtus est, et sapientia, et ho creatæ non sunt, sed ætern:e simul cum Deo: nunquam enim” sapientia virtuteque caruit: Christus creatus non est, et est simul æternus cum Deo. Quod si quatenus actiones sunt, dicitur virtus el sapientia, hos itein Christi, ut ipse Dei, virtus sapientiaque dicemur, quod absurdum est. Ex eodem. Si Filius aternus Deus non est, recens est. Si verus non est, falsus. Si natura non est, hominum est instituto. Impium autem est dens novos, falsos, nou naturales adorare: Non erit, inquit, tibi deus recens '. Et Paulus: Sed tunc, inquit, ignorantes Deum, serviebatis illis qui natura dii non sunt”. Ex eodem. Si unigenitus est Filius, propterea quod solus solo factus est, cur magis proprie unicreatus non dicitur? Quando non vere creatum illum Eunomius afirmat, et falso genitum appellari? Ex eodem. Si Patri similis est Filius, non natura tamen, figura igitur, aut actione. Figura similis dici non potest. Nain res quæ non habent corpus, figurain non habent. Sin actione, non est commutabilis. Talis enim illum egit, qualis ipse est. Siquidem a Patre factus est, non auten genitus. Quanquam etiam dictum est antea, id, quod est actione simile, essentia item esse simile. Ex eodem. Si Dei operɔ, ut David ait³, in fide, non autem in demonstratione consistunt, quanto magis generatio Filii, quæ est ante sæcula, fide, non autem demonstratione percipitur? Ex eodem. Si ex nihilo Deus Filium fecit, et Filius ex nihilo fecit omnia, eadem est virtus et actio eorum, qui quod volunt, ex nihilo creare queunt, cum nulla sit inter illa quæ creantur, diferentia. Quandoquidem et in rerum universitate licet multiplex variei tas sit, non varii tamen sunt conditores, sed unus, nempe Filius, per quein omnia facta sunt. At quorum una virtus et actio est, corum, ut diximus, una est etiam essentia atque natura. Ex eodem. Si fides in Filium nostra est opus Dei: Hoc enim, in quit, est opus Dei, ut credatis in eum, quem ille misit *, Filius esse non potest opus Dei. Neque enim idem est fides in Filium, et ipse Filius. Ex eodem. Si filius, quatenus est Deus, subjicietur Patri, fitio subjectus fuit, nimirum ex quo Deus est. Quod 'P'sal. LSGS, 10. καὶ ζωογονεῖν, καὶ ἀποκτείνειν. Εἰ δὲ τοῦτο, ταυτίν ἄρα σωτηρία καὶ ἀπώλεια, καὶ ζωὴ καὶ θάνατος. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Εἰ Χριστὸς Θεοῦ δύναμις, καὶ σοφία, ταῦτα δὲ ἄκτιστα, καὶ συναΐδια Θεῷ· οὐ γὰρ ἦν ποτε άσοφος καὶ ἀδύναμος· ἄκτιστος καὶ συναΐδιος ὁ Χριστὸς τῷ Θεῷ. Εἰ δὲ καθὸ ενέργεια, δύναμις, καὶ σοφία θεοί λέγεται, καὶ ἡμεῖς δύναμις καὶ σοφία Χριστοῦ λε γοίμεθα ἄν, ὡς αὐτὸς Θεοῦ. Ἀλλ᾽ ἄτοπον. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Εἰ μὴ ἀΐδιος Θεὸς ὁ Υἱὸς, ἐξ ἀνάγκης πρόσφατο;. Εἰ μὴ ἀληθινός, ψευδής. Εἰ μὴ φύσει, θέσει. Απ δῶν δὲ προσφάτοις, καὶ ψευδέσι, καὶ μὴ φύσει κα τρεύει». Οὐκ ἔσται γάρ σοι, φησί, θεὸς πρόσφατος. Καὶ ὁ Παῦλος, Ἀλλὰ τότε μὲν οὐκ εἰδότες Θεὸν ἐδουλεύσατε τοῖς μὴ φύσει οὖσι θεοῖς. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Εἰ μονογενής ὁ Υἱὸς διὰ τὸ μόνος ἐκ μόνου γι γεννῆσθαι, μονόχτιστος κυριώτερον ἂν λέγοιτο κτίσμα μὴ ἀληθῶς κατ' Ευνόμιον ὤν, γέννημα θ ψευδωνύμως καλούμενος. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Εἰ ὅμοιός ἐστιν ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ, οὐ κατ' ουσίας δὲ, λείπεται ἢ κατὰ μορφὴν, ἢ κατ' ενέργειαν. Αλλά μορφὴν μὲν ἀδύνατον εἰπεῖν· οὐδὲν γὰρ ἀσώματα ἐν μορτῇ· εἰ δὲ κατ' ἐνέργειαν, οὐκ ἂν καὶ αὐτό ἀλλοῖόν τι, ἀλλὰ τοιοῦτον, οἷος αὐτός ἐστιν, ενήργη σεν ἂν, εἴπερ ποίημα τοῦ Πατρὸς, καὶ οὐ γέννημα Καὶ ἄλλως δὲ καὶ προείρηται τὸ κατ' ἐνέργεια ὅμοιον ἐξ ἀνάγκης καὶ κατ' ουσίαν ὅμοιον εἶναι. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Εἰ τὰ ἔργα τοῦ Θεοῦ ἐν πίστει, καὶ οὐκ ἐν ἀποἱείξει κατὰ τὸν Δαβὶδ εἰπόντα, Καὶ πάντα τὰ ἔργον αὐτοῦ ἐν πίστει, πόσῳ μᾶλλον ἢ τοῦ Υἱοῦ προ αἰώνων ἐκ Πατρὸς γέννησις ἐν πίστει, καὶ οὐκ ἐν ἀποδείξει; Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Εἰ ἐξ οὐκ ὄντων ὁ Θεὸς τὸν Υἱὸν ἐποίησε, καὶ ὁ Υἱὸς δὲ ἐξ οὐκ ὄντων τὰ πάντα, ἡ αὐτὴ δύναμις καὶ ἐνέργεια τῶν ἐξ οὐκ ὄντων 8 βούλονται δημιουργείν δυναμένων, οὐδαμοῦ τῆς διαφορᾶς τῶν δημιουργούμένων σκοπουμένη;. Επεὶ καὶ τῆς κτίσεως ἐν πολ λοῖς κατὰ πολλὰ διαφόρου τυγχανούσης, οὐ διάφοροι οι δημιουργοί, ἀλλ᾽ εἶ; Υἱὸς δι' οὗ τὰ πάντα ἐγένετο. ἂν δὲ ἡ αὐτὴ ἐνέργεια καὶ δύναμις, τούτων, ὡς προείρηται, καὶ οὐσία καὶ φύσις ἡ αὐτή. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Εἰ ἡ πίστις ἡμῶν ἡ εἰς τὸν Υἱὸν ἔργον ἐστὶ τοῦ Θεοῦ· Τοῦτο γὰρ ἐστι, φησὶ, τὸ ἔργον τοῦ Θεοῦ, εἰς ὃν ἀπέστειλεν ἐκεῖνος, ἵνα πιστεύσητε αυτ τὸς ἔργον οὐ δύναται εἶναι Θεοῦ. Οὐ ταυτὸν γὰρ ἡ εἰς αὐτὸν πίστις, καὶ αὐτός. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Εἰ θεϊκῶς ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ ὑποταγήσεται, ἐξ ἀρχῆς ἂν ὑποτέτακτο, ἐξ οὗ καὶ Θεὸς ἦν. Εἰ δὲ οὐχ • Galat. iv, 6. • Psal. xxx, 9. • Join, vi, 29.

PANOPLIA DOGMATICA. ΤΙΤ. ΧΙ. ὑποτέτακτο, ἀλλ᾽ ὕστερον ὑποταγήσεται, ἀνθρωπί- si subjectus non fuit, sed suljiletur, ut homo νως ὑπὲρ ἡμῶν, καὶ οὐ θεϊκῶς ὑπὲρ ἑαυτοῦ. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Εἰ μετὰ τὴν ἐνανθρώπησιν διὰ τὴν ὑπακοὴν τὸ ὑπὲρ πᾶν ὄνομα τῷ Υἱῷ Θεῷ ὄντι ὁ Πατὴρ ἐχαρί αστο, καὶ πᾶσα γλῶσσα ἐξωμολογήσατο Κύριον, πρ τῆς ἐνανθρωπήσεως οὔτε τὸ ὄνομα τὸ ὑπὲρ πᾶν όνομα είχεν, οὔτε παρὰ πάντων τὴν ὁμολογίαν τοῦ εἶναι Κύριος. Μείζων οὖν ἐγένετο μετὰ τὴν ἐνανθρώπησιν, ἢ πρὸ τῆς ἐνανθρωπήσεως, ὅπερ ἄτοπον. Τοιοῦτον δέ ἐστι καὶ τὸ, Εδόθη μοι πᾶσα ἐξουσία ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς. Εἰς τὴν ἐνανθρώπησιν οὖν, καὶ οὐκ εἰ; τὴν θεότητα ταῦτα νοεῖν δεῖ. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Εἰ δημιουργὸς τῶν ὅλων ὁ Υἱός, τὸν δὲ χρόνον τῆς κρίσεως οὐκ οἶδεν, ὁ ἐδημιούργησεν οὐκ οἶδεν. Οὐ γὰρ τὴν κρίσιν εἶπεν ἀγνοεῖν, ἀλλὰ τὸν χρόνον ο καὶ πῶς οὐκ ἄτοπον, Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Εἰ τὴν γνῶσιν πάντων ὧν ὁ Πατὴρ ἔχει, ὁ Υἱὸς οὐκ ἔχει, εψεύσατο εἰπὼν, Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πα τὴς, ἐμὰ ἐστι· καὶ, Καθὼς ὁ Πατὴρ γινώσκει με, κἀγὼ γινώσκω τὸν Πατέρα. Εἰ δ᾽ ἕτερον τὸ τὸν Πατέρα εἰδέναι, καὶ ἕτερον τὸ τὰ τοῦ Πατρός, μεῖ. · ζον δὲ τὸ εἰδέναι τὸν Πατέρα τοῦ τὰ αὐτοῦ εἰδέναι, Σεθ' ὅσον ἕκαστος αὐτὸς τῶν ἑαυτοῦ μείζων, τὸ μαζαν ὁ Υἱὸς εἰδὼς, Οὐδεὶς γὰρ, φησὶν, εἶδε τὸν Πατέρα εἰ μὴ ὁ Υἱὸς, τὸ ἔλαττον οὐκ ᾔδει, ὅπερ · Μόνατον. Διὰ τὸ μὴ συμφέρον οὖν τοῖς ἀνθρώποις ἀκοῦσαι τὸν καιρὸν τῆς κρίσεως ἀπεσιώπησεν. ῾Η μὲν γὰρ ἀεὶ προσδοκία θερμοτέρους περὶ τὴν εὐσέ βειαν ἀπεργάζεται· ἡ δὲ τοῦ πολὺν τὸν μεταξὺ χρόνον ἔσεσθαι γνῶσις ὀλιγωροτέρους ἂν ἐποίησεν ἐλπίδι τοῦ καὶ ὕστερον μεταβαλλομένους δυνηθήναι εὐαρεστῆσαι. Ἐπεὶ πῶς ὁ πάντα μέχρι τῆς ὥρας ἐκείνης εἰδὼς οὐχὶ κακείνην τὴν ὥραν δει; Μά τὴν δὲ ὁ ᾿Απόστολος ἔλεγεν, Ἐν ᾧ εἰσι πάντες οἱ θησαυροί τῆς σοφίας, καὶ τῆς γνώσεως οἱ ἀπόκρυφοι. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Εἰ διὰ τὸν Πατέρα ὁ Υἱὸς ζῇ, δι᾿ ἕτερον, καὶ οὐ δι' ἑαυτὸν ζῇ. Ὁ δὲ δι᾿ ἕτερον τῶν αὐτοζωή είναι οὐ δύναται. Οὐδὲ γὰρ ὁ κατὰ χάριν ἅγιος αὐτο άγιος. Εψεύσατο οὖν ὁ Υἱὸς εἰπών, Ἐγώ εἰμι ἡ ζωή· καὶ πάλιν, Οὕτω καὶ ὁ Υἱὸς οὓς θέλει ζωοποιεῖ. Εἰς τὴν ἐνανθρώπησιν οὖν, καὶ οὐκ εἰς τὴν θεότητα τὸ εἰρημένο, δεῖ νοεῖν. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Ε! ἄμπελος, φασὶν, ὁ Σωτὴρ, κλήματα δὲ ἡμεῖς, γεωργὸς δὲ ὁ Πατὴρ, τὰ δὲ κλήματα όμοφυή μὲν τῇ ἀμπέλῳ, ἡ δὲ ἄμπελος οὐχ ὁμοφυής τῷ γεωργῷ, ὁμοφυὴς μὲν ἡμῖν ὁ Υἱὸς, καὶ μέρος ἡμεῖς αὐτοῦ, οὐχ ὁμοφυὴς δὲ τῷ Πατρὶ, ἀλλὰ κατὰ πάντα ἀλλότριος. Πρὸς οὓς ἐροῦμεν· Οὐ τῆς θεότητος αὐτ τοῦ, ἀλλὰ τῆς σαρκὸς εἰρηκεν ἡμᾶς κλήματα. Κατὰ subjicietur pro nobis, non autem it Deus pro st. Ex eodem. Si Pater Filio Deo, posteaquam factus est homo, propter quod obediens fuit, donavit nomen super omne nomen, ut omnis lingua Dominum confiteretur, antequam homo fieret, non habebat nomen super omne nomen ', neque illum omnes Dominum confitebantur. Major igitur evasit postquam homo factus est, quam erat priusquam homo fieret. Quod absurdum est. Idem argumentum sumi po‐ test ex illis verbis: Data est mihi omnis polestas in cœlo et in terra ³. Quamobrem hæc ád humanitatem ejus, non autem ad divinitatem referenda sunt, Ex eodem. Si mundi condilor est Filius, et tempus judicii ignorat, quod a se conditum est, ignorat. Neque eniin negavit se judicium scire, sed tempus. lloc absurdum est. - Ex eodem. Si cognitionem omnium quæ Pater habet, non habet Filius, mentitus est, inquiens: Omnia, que Pater habet, mea suni ³. Ει: Quemadmodum cognoscit me Pater, sic ego cognosco Patrem *. Sin aliud est, Patrem nosse, aliul nosse quæ Patris sunt, et majus est nosse Patrem, quam ea que sunt ipsius, cum unusquisque major ipse sit, quam ea quæ sunt ipsius: quod majus est nosrens Filius, Nulius enim, inquit, novit Patrem nisi Filius ®, id quod minus est ignoravit. lloc autem feri non potest. Rericuit igitur, quoniam hominibus judicii tempus scire non expediebat. Nam assidua exspectatio illos ad pia1atem excolendam promptiores reddit. Quol si longum temporis spatium intercessurum cognovis sent, negligentiores cfecti essent, sperantes fore, ut post etiam, si resipiscerent, placerent. Nam qui fieri potest, ut eum illa bora lateat, qui usque ad ipsam horam novit omnia? Frustra præterea dixisset Apostolus: In quo suni omnes thesauri sapien, tie et cognitionis reconditi⚫. Ex eodem. Si propter Patrem Filius vivit, per alium, rou per se vivit. Qui autem per alium vivit, non est ipsa vita: nam et qui per alium sanctus est, non est ipsa sanctitas. Mentitus est igitur Filius, Ego, inquiens, sum vita'; ct: Sic et Filius quos vult, viviμεαι. Quare dictum illud non ad divinitatem pertinct, sed ad humanitatem. Ex eodem. Si vilis est, inquiunt, Servator, uos autem pale nites, Pater autem agricola ", palmites autem viti natura cunjuncti sunt, vitis autem agricolæ naturaliter non est, conjuncta,· Films natura nobiscum conjunctus est, non autem ejusdem est naturæ cum Patre, sed ab eo penitus alienus. Respondemus, Dominum non divinitatis, sed carnis suæ nos palini- * Philip. 11, 9. * M:Uh, xxv, 18. • Joan. xvi, 15. 8 Joan v, 21. * Juan. xv, 1, 5. 1 Jean. xiv. 6. • Ibid. • Matth. x, 27. • Coloss. 11, 3.

ช tes esse dixisse. Quemadmodum Apostolus: Nος, ἡ δὲ τὸν ᾿Απόστολον εἰπόντα, Ημεῖς δὲ ἐσμεν σώμα inquit, sumus corpus Christi, et membra ex parte '. Et alibi: Nescitis, inquit, corpora vestra esse Christi membra 3? Et alio loco: Qualis, inquit, terrenus, tales et terreni; et qualis cœlestis, tales el calestes. El: Sicut portavimus imaginem terreni, portemus et imaginem cœlestis ª. Ex eodem. Si Filius de se ipso loquebatur, Pater, inquiens, si feri potest, transeat a me calix iste *, non modo timorem et imbecillitatem suain declarabat, sed aliquid etiam a Patre fieri non posse arbitrabatur. Nam illa verba: Si fieri potest, ambigentis sunt. Non igitur pro se ipso ita loquens postulabat, sed pro illis qui ipsum erant occisuri, ne tantumn scelus admitterent, pro quibus etiam in crucem sublatus orabat: Pater, inquiens, dimitle illis *. Ex eodem.. Si hominis caput est Christus, et Christi caput est Deus, homo autem non est ejusdem essentie cum Deo, neque enim Deus est, Christus antem est ejusdem essentiæ cum Deo, nempe Dens, non eo. deni modo caput hominis Christus est, quo Deus est Christi. Natura enim creata et divinitas in 'u'lum non concurrunt. Ergo Deus, ut Pater, est Christi caput, Christus autem, ut effector, caput est hominis. Ex eodem. Si ut Deus, non autem ut homo petebat: Clarif. ea me, inquiens, Pater ', non habebat id quod postulabat. Etevangelista, qui, Vidimus, inquit, glorianı ejus ®, mentitur; et Apostolus, Dominum, inquiens, gloriæ non crucifixissent; et David, Et introibit, inquiens, Rex gloria 1. Non petebat igitur accessionem gloriæ, sed humanæ salutis consilium patefieri. Ex eodem. 'Si gloriam, quam habebat antequam mundus fierct, vere fayllabat a Patre, illam amissam flagi- :abat: neque enim id quod habebat, fagitassel. Quod si ita est, non gloriam solum, sed divinitatem amiserat. Gloria enim a divinitate sejungi non potest. Ergo, ut Photius sentiebat, erat hono purus. Constat igitur hæc ad humanitatem ejus, non autem ad divinitatem referri. Ex eodem. Si ex eo quo.l primogenitus creaturæ dictus est ", colligitur eum primum creatum esse, Apostolus, qui dixit, per ipsum et in ipsam creata esse omuia, dicere debuit, et ipsum ante omnia creatum fuisse's. Nunc autem dixit: Εt ipse est ante omnia 15. Ex quo declaravit, et itlum semper esse, et rerum universitatem esse factam. Illud enim est consonat illis verbis: In principio erat Verbin. 11 Cor. x, 27., ' Cor. vi, 15. 3. Joan. xvj, 1. * Joan. 1, 14. so ibid. 17. '1 Cor. xv, 48, 49. • 1 Cor. 11, 8. Χριστοῦ, καὶ μέλη ἐκ μέρους. Καὶ πάλιν, Ούκ οἴδατε, ὅτι τὰ σώματα ὑμῶν μέλη Χριστοῦ ἔστι; καὶ ἐν ἄλλοις, Οἷος ὁ χοϊκός, τοιοῦτοι καὶ οἱ χαλ κοὶ, καὶ οἷος ὁ ἐπουράνιος, τοιοῦτοι καὶ οἱ ἐπ ουράνιοι. Καθώς ἐφορέσαμεν τὴν εἰκόνα τοῦ χοϊκοῦ, φορέσωμεν καὶ τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρα γίου. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Εἰ περὶ ἑαυτοῦ ὁ Υἱός Έλεγε, Πάτερ, εἰ δυνατόν, παρελθέτω ἀπ' ἐμοῦ τὸ ποτήριον τοῦτο, οὐ μόνον ἑαυτοῦ δειλίαν καὶ ἀσθένειαν κατηγορεῖ, ἀλλ᾽ εἶναί τι καὶ ἀδύνατον τῷ Πατρὶ ἐνόμιζε. Τὸ γὰρ εἰ δυνα τὸν ἀμφιβάλλοντος ἦν. Οὐχ ὑπὲρ ἑαυτοῦ οὖν ἡτεῖτο τοῦτο λέγων, ἀλλ' ὑπὲρ τῶν μελλόντων ἀνελεῖν αὐτὸν, Ένα μὴ οὕτως ἁμάρτωσιν, ὑπὲρ ὧν αὖθις ᾐτεῖτο καὶ σταυρωθείς, Πάτερ, λέγων, άφες αὐτοῖς. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Εἰ ἀνδρὸς κεφαλὴ ὁ Χριστός, κεφαλὴ δὲ Χριστοῦ ὁ Θεὸς, ἄνθρωπος δὲ τῷ Θεῷ οὐχ ὁμοούσιος· οὐ γὰρ Θεὸς, Χριστὸς δὲ τῷ Θεῷ ὁμοούσιος· Θεὸς γάρ' εὐχ ἄρα ὡς ἀνδρὸς κεφαλή Χριστός, οὕτω καὶ Θεὸς Χριστοῦ. Ἡ γὰρ κτιστή φύσις καὶ ἡ ἄκτιστος θεός τῆς εἰς ἐν καὶ ταυτὸν οὐ συμβαίνουσιν. Οὐκοῦν ὁ μὲν ὡς Πατὴρ κεφαλὴ Χριστοῦ, ὁ δὲ ὡς ποιητής κεφαλὴ ἡμῶν. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Ειδοξασθήναι παρὰ τοῦ Πατρὸς αὐτῶν ὁ Υ θεϊκῶς, καὶ οὐκ ἀνθρωπίνως ᾔτει, ὃ οὐκ εἶχεν έτει, καὶ ψεύδεται ὁ Εὐαγγελιστὴς ειπών, Εθεασάμεθα τὴν δόξαν αὐτοῦ· καὶ δ᾽ Απόστολος, Οὐκ ἂν τὸν Κύριον τῆς δόξης εσταύρωσαν· καὶ ὁ Δαβίδ, κα εἰσελεύσεται ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης. Οὐ προσθή την οὖν δόξης αἰτεῖ, ἀλλὰ τῆς οἰκονομίας τὴν φα νέρωσιν γενέσθαι. Εκ τοῦ αὐτοῦ. Βὶ τὴν δόξαν ἣν εἶχε πρὸ τοῦ τὸν κόσμον γενέσθαι ἀληθῶς παρὰ τοῦ Πατρὸς ᾔτει, οὐκ ἂν δ' εἶχε λαβεῖν επεζήτει. Εἰ δὲ τοῦτο, οὐ τὴν δόξαν ἀποβεβλήκει μόνον, ἀλλὰ καὶ τὴν θεότητα. Αχώριστος γὰρ ἡ δόξα τῆς θεότητος. Ψιλός οὖν κατά Φωτεινὸν ἦν ἄνθρωπος ἄρα. Φαίνεται οὖν τὰ τοιαῦτα κατ' οικονομίαν τὴν τῆς ἀνθρωπότητος, οὐ κατ᾽ ἔλλειψιν τῆς θεότητας εἰρηκώς. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Εἰ τὸ πρωτότοκον εἰρῆσθαι τῆς κτίσεως πρῶτον ἐκτίσθαι δείκνυσιν ὁ Ἀπόστολος εἰπὼν, Πάντα δι' αὐτοῦ, καὶ εἰς αὐτὸν ἔκτισται, ώφειλεν εἰπεῖν, Καὶ αὐτὸς ἐγένετο πρὸ πάντων. Εἰπὼν δὲ, Καὶ αὐτὸς ἐστι πρὸ πάντων, ἔδειξε τὸν μὲν ἀεὶ ὄντα, τὴν δὲ κτίσιν γενομένην. Τὸ γὰρ ἔστι τῇ, Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, συνάξει. * Matth. xxvi, 39. 10 Psal. XXIII, 9. * Luc. xxit, 34. 19 Coloss. 1, 15. • 1 Cor. Il, ss ibid. 16.

Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Εἰ πρωτότοκος, φασίν, ὁ Γϊς, οὐκ ἔστι μονογε νές, ἀλλ᾽ ὀφείλει καὶ ἄλλος εἶναι οὗ πρωτότοκος λέ γεται. Καίτοι γε, ὦ σοφέ, καὶ ἐκ Μαρίας τῆς παρθένου μόνος γεννηθεὶς πρωτότοκος αὐτῆς εἴρηται. ἕως οὗ γὰρ ἔτεκε, φησὶ, τὸν Υἱὸν αὐτῆς τὸν πρωτότοκεν. Ὥστε οὐκ ἀνάγκη ἀδελφοῦ πρωτότοκον λέγεσθαι. Λεχθείη ἂν, ὅτι καὶ ὁ πρὸ πάσης γεννήσεως πρωτότοκος ἐλέγετο. Ἔτι δὲ καὶ πρὸς τοὺς διὰ υἱοθεσίας τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐκ Θεοῦ γεννωμένους ὡς Παυλός φησιν, ὅτι Οὓς προέγνω, καὶ προώ ρισε συμμόρφους τῆς εἰκόνος τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ εἰς τὸ εἶναι αὐτὸν πρωτότοκον ἐν πολλοῖς ἀδελφοῖς. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Εἰ ὁ ἐν σαρκί φησιν, Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς, καὶ ὁ αὐτός, Οὐδεὶς ἔρχεται πρὸς τὸν Πατέρα εἰ μὴ δι' ἐμοῦ, αὐτός ἐστι καὶ ὁ εἰπὼν, Κύριος έκτισε με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ· λέγεται δὲ καὶ ἐπὶ γεννήμα τος κτίσμα καὶ ποίημα, ὡς τὸ Εκτισάμην ἄνθρωπου διὰ τοῦ Θεοῦ· καὶ πάλιν, Εποίησεν υἱοὺς καὶ θυγατέρας· καὶ ὁ Δαβίδ, Καρδίαν καθαράν κτίσον ἐν ἐμοὶ ὁ Θεὸς, οὐκ ἄλλην αἰτῶν, ἀλλὰ τὴν ούσαν καθαρθῆναι δηλονότι. Εἴρηται δὲ καὶ καινὴ πείσις, οὐχ ὡς ἄλλης κτίσεως γενομένης, ἀλλὰ τῶν φωτιζομένων ἐπὶ βελτίοσιν ἔργοις κατασκευαζομέ Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. ;. εἰ εἰς] ἔργα τὸν Υἱὸν ὁ Πατήρ ἔκτισε· τὸ δὲ Μπρον, καὶ οὐ δι' ἑαυτὸ γινόμενον ἢ μέρος εκείνου Μιγένετο, η ἧττον αὐτοῦ· ἔσται ἢ μέρος ὁ Σωτὴρ κτίσεως, ἢ ἡττῶν αὐτῆς. Ανάγκη οὖν εἰς τὴν Ανθρωπότητα αὐτοῦ τοῦτο νοεῖν. Εἴποι δ᾽ ἄν τις καὶ τὸν Σολομῶντα περὶ τῆς σοφίας ἐκείνης εἰρηκέναι, ἧς καὶ ὁ Παῦλος μέμνηται εἰπὼν, Επειδὴ γὰρ ἐν τῇ σοφίᾳ τοῦ Θεοῦ οὐκ ἔγνω ὁ κόσμος διὰ τῆς σοφίας τὸν Θεόν. "Αλλως τε καὶ οὐδὲ προφήτης δ εἰπὼν, ἀλλὰ παροιμιαστής· αἱ δὲ παροιμίαι εἰκόνες ἑτέρων, καὶ οὐκ αὐτὰ τὰ λεγόμενα. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. ΤΙΤ. ΧΙ. Ex eodem. Si primogenitus, inquiunt, Filius, non est enigenitus, sed est alius propter quem dicitur prin.ogenitus. Atqui, o sapientes viri, cum solus etiam ex Maria genitus sit, dictus est ejus primogenitus. Donec, inquit, peperit Filium suum primogenitum Ex quo apparet, non esse fratrem necessarium, ut quis primogenitus dicatur. Responderi etiam potest, quod ante omnium ortum primogenitus dicebatur. Præterea primogenitus appellatus est propter eos qui per Spiritus sancti, adoptionem ex Deo geniti sunt: Quos, ut ait Paulus, prascivit, et prædestina- - vit, conformes fieri imaginis Filii sui, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus ³. Ex eodem. Si in carne degens dixit: Ego sum via ³, et: Nemo venit ad Patrem nisi per nie ', idem etiam dixit: Dominus creavil me initium viarum suarum *. Porro etjam de filio dicitur, creari et fieri, ut ibi: Creavi hominem per Deum '; et rursum: Fecit filios et filias. Et David: Cor mundum inquit, crea in me, Deus ▾, nil aliud petens, nisi ut quod jam erat, cor mundum purumque Beret. Dicta est etiam nova creatura, non quod alia facta esset creatura, seil habita eorum ratione, qui ad recte pieque vivendumi illustrantur. Ex eodem. Si Filium ad opera creavit Pater: qui autem propler aliud, non autem propter se fit,aut pars est ejus, aut minor est eo, cujus causa fit: Filius aut creaturæ pars est, aut ca minor. Necesse est igitur, ut ad ejus humanitatem illa verba' referamus. Dixerit aliquis, Salomonem co loco sapientiam illam intellexisse, cujus mentionem fecit Paulus: Quoniam, inquiens, sin sapientia Dei non cognovit mundus per sapientiam Deum *. Quanquam ne propheta quidem fuit, qui ita locutus est, sed proverbioruin scriptor. Proverbia autem sunt rerum imagines, non ipsa res. Εx codein. Si Dei Filius erat, qui dixit: Dominus creavit me, dixisset potius: Pater creavit me. Nuuquam enim illum Dominum suum, sed Patrem semper Εἰ ὁ Θεοῦ Υἱὸς ἦν ὁ λέγων, Κύριος έκτισέ με, · μᾶλλον ἂν εἶπεν, Ο Πατὴρ ἔκτισέ με. Οὐδαμοῦ γὰρ αὐτὸν Κύριον ἑαυτοῦ, ἀεὶ δὲ Πατέρα ἐκάλει. Ληπτέον οὖν τὸ μὲν ἐγέννησεν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, appellat. Reliquum igitur est, ut de Filio dictumn τὸ δὲ ἔκτισεν ἐπὶ τῆς μορφῆς τοῦ δούλου. Ἐν πᾶσι Ο τούτοις οὐ δύο λέγομεν, Θεὸν ἰδίᾳ, καὶ ἄνθρωπον ἰδίᾳ, εἷς γὰρ ἦν, ἀλλὰ κατ᾽ ἐπίνοιαν τὴν ἑκάστου φύσιν λογιζόμενοι. Οὐδὲ γὰρ ὁ Πέτρος δύο ἐνόησεν εἰπών, Χριστοῦ οὖν παθόντος ὑπὲρ ἡμῶν σαρκί. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Εἰ γέννημα, φασίν, ὁ Υἱός ἐστι, καὶ οὐ ποίημα, πῶς ἡ Γραφὴ λέγει, Ασφαλῶς γινωσκέτω πᾶς οἶκος Ισραήλ, ότι Κύριον αὐτὸν καὶ Χριστὸν ὁ θεὸς ἐποίησε; Ρητέον οὖν καὶ ἐνταῦθα περὶ τοῦ ἐκ illud genuit accipiamus, de servi autem forma illud creavit. In omnibus auten ejusmodi Scriptura locis non duo sic accipimus, ut Deum per se, et per se hominem intelligamus, unus enim est. Sed cogitatione separatam utriusque naturam colligimus. Etenim ne Petrus quidem duo intelligebat, cuin diceret: Christo igitur pro nobis passo care Ex eodem. Si genitus, inquiunt, est Filius, non autem facius, cur scriptum est ad hunc modum: Certissime sciat omnis domus Israel, quod et Dominum ipsum. et Christum Deus fecit ¹º? Et liic igitur dicenduın * Matth. 1, 25. • Rom. vi, 20. • Joan. Σιν, 1 Cor. 1, 21. * [ Petr. iv, 1. • ibid. * Prov. ιι, 32. • Gen. 17, 1. 1 Psul. L, 12. ¹º Art. 11, 56.

EUTHYMU ZIGABENI est, hac verba de illo intelligi, quatenus ex Maria & Μαρίας τὸ κατὰ σάρκα εἰρῆσθαι. Ὥσπερ οὖν καὶ ὁ natus est, et ad humanitatem illius pertinere. Quemadmodum et augelus pastoribus bonum illud nuntium ferens: Natus est, inquit, vobis hodie Servator ', qui est Christus Dominus. La ramque vox, hodie, ad eum, ut est ante sæcula, referri non potest. lloc autem clarius patet ex verbis illis, quæ xistis 3. Ex eodem. ἄγγελος εὐαγγελιζόμενος τους ποιμένας λέγει, ότι Ἐτέχθη ὑμῖν σήμερον Σωτὴρ, ὅς ἐστι Χριστές Κύριος. Τὸ γὰρ σήμερον οὐκ ἂν περὶ τοῦ πρὸ αἰώνων νομισθείη. Σαφέστερον δὲ τὸ ἑξῆς δείκνυσι λέγων, Τοῦτον τὸν Ἰησοῦν, ὃν ὑμεῖς ἐσταυρώσατε. deinceps sequuntur: lunc ipsum, quem vos crucif Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Εἰ ὅτε ἐγεννήθη ὁ Υἱός, τότε σοφία ἐγένετο, ψευ δὲς τὸν Χριστὸς Θεοῦ δύναμις, καὶ Θεοῦ σοφίla. Η γὰρ τοῦ Θεοῦ σοφία οὐκ ἐγένετο, ἀλλ᾽ ἦν ἀε!. Τὸ γίνεσθαι οὖν καὶ ἐπὶ τοῦ Πατρὸς λεγόμενόν ἐστι παρὰ Δαβίδ, Γενοῦ μοι εἰς Θεὸν ὑπερασπιστή. Καὶ ὁ Παῦλος, Γενέσθω δὲ ὁ Θεὸς ἀληθὴς τις Si cum natus est Filius, tunc sapientia factus est, falsum est illud: Christus Dei virius et Dei sapientia. Nam Dei sapientia non est facta, sel semiper fuit. Quanquam fieri de Patre etiam dicitur. David enim: Fias, inquit, mihi in Deum protectorem Et Paulus: Fiat, inquit, Deus veras, omnis auLem homo mendar '. Sic etiam Dominus factus est δὲ ἄνθρωπος ψεύστης. Οὕτω καὶ ὁ Κύριος ἐγενήθη tobis a Deo sapientia, et sauctitas, et redemptio. Si Pater igitur factus protector et verax, non est res crenta nut facta, nec Filius, factus sapientia et sanctitas, res creata factave intelligitur. Exeoden. Si verum est illud: Unus Deus Pater *, veruin est et illud Unus Dominus Jesus Christus Servator '. Neque igi ur, ut isti sentiunt, Servator est Deus, neque Pater est lominus, ut frustra dictum sit: Dixit Dominus Domino meo ', et id sit alsum: Propterea unxit te Deus Deus tuus illud: Pluit Dominus a Domino' et illud: Fecit Beus hominem ad imaginem Dei '•. Et illud: Ecquis ' el ἡμῖν ἀπὸ Θεοῦ σοφία, καὶ ἁγιασμὸς, καὶ ἀπολύτρω σις. Εἰ οὖν ὁ Πατήρ γενόμενος ὑπερασπιστής και ἀληθῆς, οὐ ποίημα, καὶ ὁ Υἱός, γενόμενος σοφία καὶ ἁγιασμὸς, οὐ ποίημα. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Εἰ ἀληθὲς τὸ, Εἰς Θεὸς ὁ Πατήρ, ἀληθὲς δηλονότι καὶ τὸ Εἰς Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς ὁ Σωτήρο Οὔτε οὖν Θεὸς ὁ Σωτὴρ κατ' αὐτούς, οὔτε ὁ Πατήρ Κύριος, καὶ μάτην τὸ, Εἶπεν ὁ Κύριος τῷ Κυρίῳ μου. Ψευδὲς δὲ καὶ τὴ, Διὰ τοῦτο ἔχρισέ σε ο θείς ὁ Θεός σου, καὶ τὸν "Εβρεξε Κύριος παρὰ Κυρίου, καὶ τὸ ᾿Εποίησεν ὁ Θεὸς κατ' εἰκόνα Θεοῦ τὸν ἄνθρωπον, και, Τις Θεὸς παρὲς τοῦ Κυρίου, και Τις Θεὸς πλὴν τοῦ Θεοῦ ἡμῶν; Καὶ ὁ Ἰωάν ή; Deus prater Dominum? Ecquis Deus prater Deum C. Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Δ'. nostrum "1? et illud Joannis: Ει Verbum erαι αρκά Deum, et Deus eral Verbum 1. Et illud Thoma de Filio: Dominus meus, et Deus meus 15. Quamobrem iuter res procreatas, fisosque deus, et qui impro prie dicuntur dii differentiæ sunt excogitandæ, non inter Patrem et Filium, qui verus dicitur, ut a falsis sejungatur. Cum illo autem nihil comparatur, quia ante omnia est, et omnibus antecellit. Ejusdem ex Epistola ad Maximum philosophum. Ego, si dicendum est quod sentio, vocem illam άμοιον, hoc est, simile, si ita accipiatur, ut nullam admittat diversitatem, probandam suscipiendamque censeo. In idem enim cum altera illa voce, ἐμοούσιον, si sana illius sententia capiatur, ut ejusdem essentiæ seu consubstantiale significet, concurrit, quemadmodum Patres Nicææ congregati lumen de lumine et Deum verum de Deo vero intelligentes ὁμοούσιον induxerunt. Neque igitur inter lumen et lumien neque inter veritatem et veritatem, neque inter Unigeniti et Patris essentiam, discrimen ullum cogitaţi potest. Si quis, inquam, hoc sensu vocem illu δμοιον, hoc est similem, accipiat, eam approbo, Si quis autem non omnem ab illa diversitatem abjungit, ut illi qui Constantinopoli coacti sunt, vocem suspectam existimo, utpote qua Uni- * Luc. 1, 11. * Act. 11, 36. *1 Cor. 1. 24. • Psal. sLiv, 8. G5, 1. • Gen. XIX, η γος· καὶ ὁ Θωμᾶς ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ, "Ο Κύριός μου, καὶ ὁ Θεός μου. Πρὸς τὰ κτίσματα οὖν, καὶ τοὺς μένο δῶς θεοὺς καὶ οὐ κυρίως εἰρημένους νοεῖν τὰς ἀν τιδιαστολὰς δεῖ, οὐκ εἰς τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱόν. Ὁ ἀληθινὸς πρὸς τοὺς ψευδεῖς ἀντιδιαστελλόμενος λέγεται· ὁ δὲ ἀσύγκριτος πρὸς πάντα κατὰ πάντα ὑπερέχων. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῆς πρὸς Μάξιμον τὸν φιλόσοφον ἐπιστολῆς. Ἐγὼ δὲ, εἰ χρὴ τοὺμὸν ἴδιον εἰπεῖν, τὸ ὅμοιον κατ' ουσίαν, εἰ μὲν προσκείμενον ἔχει τὸ ἀπαραλλάκτως, δέχομαι τὴν φωνὴν, ὡς εἰς ταυτὸν τῷ ἐμπου σίῳ φέρουσαν, κατὰ τὴν ὑγια δηλονότι τοῦ ὁμοουσίου διάνοιαν, ὅπερ καὶ οἱ ἐν Νικαίᾳ νοήσαντες, φῶς ἐκ φωτός, καὶ Θεὸν ἀληθινὸν ἐκ Θεοῦ ἀληθινοῦ, καὶ τὰ τοιαῦτα τὸν Μονογενῆ προσειπόντες, ἐπήγαγον ἀκολούθως τὸ ὁμοούσιον. Οὔτε οὖν φωτὸς πρὸς φῶς, οὔτε ἀληθείας πρὸς ἀλήθειάν ποτε, οὔτε τῆς τοῦ Μονογενούς οὐσίας πρὸς τὴν τοῦ Πατρὸς ἐπινοῆσαί τινα παραλλαγὴν δυνατόν. Εἴ τις οὖν οὕτως, ὡς εἶπου, ἐκδέχοιτο, προσίεμαι την φωνήν. Εἰ δέ τις τοῦ ὁμοίου τὸ ἀπαράλλακτον ἀποτέμνει, ὅπερ οἱ κατὰ τὴν Κωνσταντινούπολιν πεποιήκασιν, ὑποπτεύω τὸ ῥῆμα, ὡς τοῦ Μονογενοῦς τὴν δόξαν κατασμικρύνον. Καὶ γὰρ καὶ ἀμυδραῖς ἐμφερείαις, καὶ πλεῖστον τῶν Psal. xxx, 3.· * Rom, 111, 24. το Gen. v, 1. 4 Psal. Σ!!, 52. is 6 • Psal. ¹³ Juan. xx, 28. • 1 Cor. vult, Joan. 1, 4.

TIT. XI. τὸ ὁμοούσιον, οὕτω καὶ αὐτὸς τίθεμαι. ἀρχετύπων ἀποδεούσαις τὸ ὅμοιον πολλάκις ἐπιλέ- geniti gloria iminuatur. Scimus enim verbum γειν ειώθαμεν. Ἐπεὶ οὖν ἧττον οἶμαι κακουργεῖσθαι hoc, similem, solere in eas etiam res conferri, que tenuein et obscuram aliquam præ se ferunt similitudinem, licet ab exemplaribus plurimum disient. Quamobrem quoniam in hac voce, ὁμοούσιον, minus timenda fraus est, idcirco illam ego quoque magis amplector et probo. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῆς πρὸς κανονικοὺς ἐπιστολῆς. – Ejusdem ex epistola ad canonicos. In utroque nobis de fide sententia: siquiden el eorumdem Patrum hæredes sumus, qui quondam Nicææ magnum pietatis præconium promulgarunt: cujus reliquae quidem partes Ἐν ἀμφοτέροις ἡμῖν τὸ τῆς πίστεως φρόνημα, ἐπειδὴ καὶ τῶν αὐτῶν Πατέρων ἐσμὲν κληρονόμος τῶν κατὰ τὴν Νίκαιάν ποτε τὸ μέγα τῆς εὐσε θείας ἐξαγγειλάντων κήρυγμα, οὗ τὰ μὲν ἄλλα παντάπασιν. ἐστιν ἀσυκοφάντητα, τὴν δὲ τοῦ ὁμοου- calumniæ nulli obnoxiæ sunt; sed vocem conστου φωνὴν κακῶς παρά τινων εκληφθεῖσαν εἰσί τινες οἱ μήπω παραδεξάμενοι, οὓς καὶ μέμψαιτ' ἄν τις δικαίως, καὶ πάλιν μέν τις συγγνώμης αὐτ τοὺς ἀξιώσειεν. Τὸ μὲν γὰρ Πατράσι μὴ ἀκολου θεῖν, καὶ τὴν ἐκείνων φωνὴν κυριωτέραν τίθεσθαι τῆς ἑαυτῶν γνώμης, ἐγκλήματος ἄξιον, ὡς αὐθαδείας γέμον· τὸ δὲ πάλιν ὑφ' ἑτέρων δια βληθεῖσαν αὐτὴν ὕποπτον ἔχειν, τοῦτό πως δοκεῖ τοῦ ἐγκλήματος αὐτοὺς μετρίως ελευθεροῦν. Καὶ γὰρ τῷ ὄντι, οἱ ἐπὶ Παύλῳ τῷ Σαμοσατεῖ συνελ θόντες, διέβαλον τὴν λέξιν ὡς οὐκ εύηχον. Ἔφασαν γὰρ ἐκεῖνοι τὴν τοῦ ὁμοουσίου φωνὴν παριστᾷν ἔννοιαν οὐσίας τε καὶ τῶν ἀπ' αὐτῆς· ὥστε καταμετ ρισθεῖσαν τὴν οὐσίαν παρέχειν τοῦ ὁμοουσίου τὴν προσηγορίαν τοῖς εἰς ἃ διηρέθη. Τοῦτο δὲ ἐπὶ χαλκοῦ μὲν καὶ τῶν ἀπ' αὐτοῦ νομισμάτων ἔχει τινὰ λόγον τὸ διανόημα· ἐπὶ δὲ Θεοῦ Πατρὸς καὶ Θεοῦ Υἱοῦ οὐκ οὐσία πρεσβυτέρα, οὐδ᾽ ὑπερκειμένη ἀμφοῖν θεωρεῖται· ἀσεβείας γὰρ ἐπέκεινα τοῦτο καὶ νοῆσαι καὶ φθέγξασθαι. Τί γὰρ ἂν γένοιτο τοῦ ἀγεννήτου πρεσβύτερον; Αναιρεῖται δὲ ἐκ τῆς βλασφημίας ταύτης καὶ ἡ εἰς τὸν Πατέρα καὶ Υἱὸν πίστις· ἀδελφά γὰρ ἀλλήλοις τὰ ἐξ ἑνὸς ὑφεστῶτα. substantialis male a nonnullis acccplam, sunt qui nondum receperint: quos quis et jure reprehenderit, ac rursus venia dignos judicarit. Nam Patrum vestigiis non insistere, nec sua sententia vocem illorum potiorem ducere, res est reprehensione digna, ut přena arrogantiæ. Rursus autem vituperataı ab aliis vocem suspectam habere, videtur id quodam modo mediocrem illis excusationis veniam conciliare. Nam revera qui in Pauli Samosatensis causa convenerant, vocem hanc quası male sonantem culparunt. Dixerunt enim consubstantialis voce exhiberi notionem substantiæ et eorum quæ ex substantia; adeo ut divisa substantia appellationém consubstantialis conciliet iis in quæ divisa est. Quæ quidem cogitatio locum ali. quem habet in aere et in conflatis ex eo numismatibus at in Deo Patre et in Deo Filio substantia non est antiquior, neque utrique superposita intelligitur: hoc enim cogitare, aut dicere, omnem impietatis modum excedit. Quid enim ingenito antiquius sit? Tollitur etiam hac blasphemia Odes in Patrem et Filium: nam inter se fratrum rationem habent quæ ex uno subsistunt. Καὶ ἐπειδὴ ἐξ οὐκ ὄντων εἰς τὸ εἶναι παρήχθαι τὸν Υἱὸν ὅτι τότε ἦσαν οἱ λέγοντες, ἵνα καὶ ταύτην ἐκτέμωσι τὴν ἀσέβειαν, τὸ ὁμοούσιον προσειρήκασιν. Αχρονος γὰρ καὶ ἀδιάστατος ἡ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα συνάφεια. Δηλοῖ δὲ καὶ τὰ προλαβόντα ῥήματα ταύτην εἶναι τῶν ἀνδρῶν τὴν διάνοιαν. Εἰπόν τες γὰρ φῶς ἐκ φωτὸς, καὶ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν γεγεννῆσθαι, οὐχὶ δὲ πεποιῆσθαι, ἐπήγαγον τούτοις τὸ ὁμοούσιον· παραδεικνύντες, ὅτι ὅνπερ ἄν τις ἀποδῷ φωτὸς λόγον ἐπὶ Πατρὸς, οὗτος ἀρμόσει καὶ ἐπὶ Υἱοῦ. Φῶς γὰρ ἀληθινὸν πρὸς φῶς ἀληθινὸν, κατ' αὐτὴν τοῦ φωτὸς τὴν ἔννοιαν, οὐδεμίαν ἕξει lumen verum cum vero lumine, secundum ipsam παραλλαγήν. Ἐπεὶ οὖν ἐστιν ἄναρχον φῶς ὁ Πατήρ, γεννητὸν δὲ φῶς ὁ Υἱός, φῶς δὲ καὶ φῶς ἑκάτεEt quia Filium ex nihilo productum adhuc· tunc erant qui dicerent; ut hanc quoque, præciderent impietatem, consubstantiale usurparunt. Nam sine tempore est et sine intervallo Filii cum Patre conjunctio. Demonstrant auten et superiora verba hanc illorum esse mentem. Postquam enim dixerunt lumen de lumine, atque Filium ex Patris substantia penitum esse, non vero factum; his consubstantiale subjunxerunt: indicantes, quam quis luminis rationem in patre reddiderit, eam et Filio aplam et congruentem futuram: siquidem ρος, ὁμοούσιον εἶπαν δικαίως, ἵνα τὸ τῆς φύσεως ὁμότιμον παραστήσωσιν. Οὐ γὰρ τὰ ἀδελφὰ ἀλλήλοις ὁμοούσια λέγεται, ὅπερ τινὲς ὑπειλήφασιν ἀλλ' ὅταν καὶ τὸ αἴτιον καὶ τὸ ἐκ τοῦ αἰτίου τὴν ὕπαρξιν ἔχον τῆς αὐτῆς ὑπάρχῃ φύσεως, ὁμοούσια λέγεται. Αὕτη δὲ ἡ φωνὴ καὶ τὸ τοῦ Σαβελλίου κακὸν ἐπανορθοῦται· ἀναιρεῖ γὰρ τὴν ταυτότητα τῆς ὑποστάσεως, καὶ εἰσάγει τελείαν τῶν προσώπων την ἔννοιαν. Οὐ γὰρ αὐτό τί ἐστιν ἑαυτῷ ὁμοούσιον, ἀλλ᾽ PATROL. GR. CXXX. luminis notionem, dissimilitudinem nullam habebit. Cum igitur Pater lumen sit principii expers, Filius vero lumen genitum, àc uterque lumen et lumen, jure consubstantialem dixerunt, ut natura æqualen dignitatem demonstrarent. Non enim quæ fratrum inter se rationem habent, dicuntur consubstantialia, id quod quidam existimant; sed cum et causa, et id quod ex causa exsistentiam habet, ejusdem sunt naturæ, consubstantialia dicuntur. Cæterum vox eadem Sabellii quoque pravitatem corrigit tollit enim hypostasis identitatem, et perfectam personarum potionem inducit. Neque enim quidquam sibi ipsi consubstantiale est,

ὑποστάσεων τὴν ἰδιότητα διορίζουσα, καὶ τῆς φύσεως τὸ ἀπαράλλακτον παριστῶτα Οταν δὲ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν εἶναι διδασκώμεθα, καὶ γεννηθέντα, ἀλλ' οὐχὶ ποιηθέντα, μὴ καταπίπτωμέν ἐπὶ τὰς σωματικὰς τῶν παθῶν ἐννοίας. Οὐ γὰρ ἐμερίσθη ἡ οὐσία ἀπὸ Πατρὸς εἰς Υἱόν· οὐδὲ ῥυεῖσα ἐγέννησεν, οὐδὲ προβαλοῦσα, ὡς τὰ φυτὰ τοὺς καρ πούς, ἀλλ᾽ ἄῤῥητος καὶ ἀνεπινόητος λογισμοῖς ἀν θρώπων τῆς θείας γεννήσεως ὁ τρόπος. Ταπεινῆς γὰρ τῷ ὄντι καὶ σαρκίνης ἐστὶ διανοίας τους φθαρτοἶ; καὶ προσκαίροις ἀφομοιοῦν τὰ ἀΐδια, καὶ οἴεσθαι, ὅτι, ὡς τὰ σωματικά, οὕτω γεννᾷ καὶ ὁ Θεός. sel alterum alteri: quare praeclare ac ple se habet ἕτερον ἑτέρῳ· ὥστε καλῶς ἔχει καὶ εὐσεβῶς, τῶν τε illa vox, et hypostasewy proprietatem definiens, et naturæ sine ullo discrimine similitudinem de. monstrans. Cum autem ex Patris substantia Filium esse dicimus, eumque genitum, non autem factum, ne prolabamur in corporales perpessionum cogitationes, Non enim divisa, est substantia a Patre in Filium neque fluendo dilapsa generavit, neque proferens, quemadmodum arbores fructus proſerunt: sed inenarrabilis et indeprehensus cogitationibus hominum divinæ generationis modus. Humilis enim revera et carnalis est mentis, caducis ac temporalibus assimilare æterna, ac existimare, quemadmodum corporalia, ita et Deum generare. Ejusdem ex epistola ad Eustathium Armenium, adversus quosdam, qui videbantur Arianorum opinionibus favere. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῆς πρὸς Εὐστάθιον τὸν ᾿Αρμένιον ἐπιστολῆς, κατά τινων υποπτευομένων ἀρειανίζειν. Oportet igitur ut aperte confiteantur se credere, quemadmodum verba a Patribus nostris Nicam exposita præscribunt, si tamen sana ipsorum verborum sententia accipiatur. Sunt enim quidam in hac etiam fide, qui veritatis orationem depravant, et eorum verborum sensum ad opinionem suam confirmandam trahunt. Quandoquidein et Marcellus impie sentiens de persona Domini nostri Jesu Christi, eumque purum esse Verbum prædicaus, ausus est dicere, se ut ita sentiret, adductum esse propter illam vocem ὁμοούσιον, cujus vim male intelligebat. Et qui Sabellii Libyci defendunt impietatem, personam et essentiam idem existimantes, ad eam confirmandam simulant se propterea compulsos esse, quod in ea fide ita scriptum sit: Si quis Filium ex alia essentia sive, hypostasi esse dixerit, eum exsecratur et detestatur catholica et apostolica Ecclesia. Non autem Patres illi idem esse dixerunt essentiam et hypostasim: si enim hæ duæ voces unum et eundem sensum baberent, utraque uti non erat opus. Cum igitur alii Filium esse negarent ex Patris essentia, alii ipsum non ex essentia, sed ex alia hypostasi constare dicerent, ut utramque istorum opinionem tanquam falsam reprobarent, ambas illas voces adhibuerunt. Nam ubi declararunt sententiam suam, Filium ex Patris essentia dixerunt, ibique alteram illam vocem Lypostasim non addiderunt, quæ quidem ut ad pra- τῆς ὑποστάσεως, ὥστε ἐκεῖνο μὲν ἐπ' ἀθετήσει κείvam opinionem condemnandam adhibita est, sic ad Patrum sensum explicandum, essentiam solain pronuntiare satis fuit. Oportet igitur confiteri Filium ὁμοούσιον, id est, ejusden essenti: sive consubstantialem, ut scriptum est; confiteri præterea Pa. trem in propria persona, et Filipm in propria et in propria Spiritum sanctum. Quemadinodum et ipsi Patres perspicue tradiderunt; dicentes enim: ‹Lumen de lumine, satis aperte declararunt, sic aliud esse lumen gignens, et aliud esse lumen genitum, utuaa tamen cademque sit essentiæ ratio. Προσήκει τοίνυν ἐναργῶς αὐτοὺς ὁμολογεῖν, ὅτι πιστεύουσι κατὰ τὰ ῥήματα τὰ ὑπὸ τῶν Πατέρων ἡμῶν ἐκτεθέντα ἐν τῇ Νικαίᾳ, καὶ κατὰ τὴν ὑγιῶς ὑπὸ τῶν ῥημάτων τούτων ἐμφαινομένην διάνοιαν. Εἰσὶ γάρ τινες οἱ καὶ ἐν ταύτῃ τῇ πίστει δηλοῦντες τὸν λόγον τῆς ἀληθείας, καὶ πρὸς τὸ ἑαυτῶν βού λημα τὸν νοῦν τῶν ἐν αὐτῇ ῥημάτων ἕλκοντες· ὅπου γε καὶ Μάρκελλος ἐτόλμησεν ἀσεβῶν εἰς τὴν ὑπόστασιν τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ ψιλόν αὐτὸν ἐξηγούμενος λόγον ἐκεῖθεν προφασίσασθαι τάς ἀρχὰς εἰληφέναι τοῦ ὁμοουσίου, τὴν διάνοιαν κακῶς ἐξηγούμενος. Καί τινες τῶν ἀπὸ τῆς δυσσεβείας τοῦ Λίβυος Σαβελλίου, ὑπόστασιν καὶ οὐσίαν ταυτὸν εἶναι ὑπολαμβάνοντες, ἐκεῖθεν ἔλκουσι τὰς ἀφορμὰς πρὸς τὴν κατασκευὴν τῆς ἑαυτῶν βλασφημίας, ἐκ τοῦ ἐγγεγράφθαι τῇ πίστει, ὅτι Ἐὰν δέ τις λέγῃ ἐξ ἐτέσ ρας ουσίας ἢ ὑποστάσεως τὸν Υἱόν, τοῦτον ἀναθε ματίζει ἡ καθολικὴ καὶ ἀποστολική Εκκλησία. Οὐ γὰρ ταυτὸν εἶπον ἐκεῖ οὐσίαν καὶ ὑπόστασιν. Εἰ γὰρ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ἐδήλουν ἔννοιαν αἱ φωναί, τίς χρεία ἦν ἑκατέρων; ᾿Αλλὰ δῆλον ὡς τῶν μὲν ἀρνου μένων ἐκ τῆς οὐσίας εἶναι τοῦ Πατρὸς, τῶν δὲ λεγόντων οὐκ ἐκ τῆς οὐσίας, ἀλλ᾽ ἐξ ἄλλης τινός ὑποστάσεως, οὕτως ἀμφότερα ὡς ἀλλότρια τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ φρονήματος απηγόρευσαν. Ἐπεὶ ὅπου γε τὸ ἑαυτῶν ἐδήλουν φρόνημα, εἶπον ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν, οὐκέτι προσθέντες καὶ τὸ ἐκ Ejusdem ex capite sexto ad Amphilochium. Non cum Patre, inquiunt, sed post Patrem est ται τοῦ πονηροῦ φρονήματος, τοῦτο δὲ φανέρωσιν ἔχει τοῦ πατρικοῦ δόγματος. Δεῖ τοίνυν ὁμολογεῖν ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν, καθώς γέγραπται· ὁμολογεῖν δὲ ἐν ἰδίᾳ μὲν ὑποστάσει τὴν Πατέρα, ἐν ἰδίᾳ δὲ τὸν Υἱὸν, καὶ ἐν ἰδίᾳ δὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καθὰ καὶ αὐτοὶ σαφῶς ἐκδεδώκασιν. Αὐτάρ χως γὰρ καὶ σαφῶς ἐνεδείξαντο εἰπόντες, ο Φῶς ἐκ φωτός, ο ὅτι ἕτερον μὲν τὸ γεννῆσαν φῶς, ἕτερον δὲ τὸ γεννηθέν, φῶς μέντοι, καὶ φῶς, ὥστε ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν εἶναι τὸν τῆς οὐσίας λόγον. Τοῦ αὐτοῦ ἀπὸ τοῦ ἔκτου κεφαλαίου τῶν πρὸς Αμφιλόχιον. Οὐ μετά Πατρός, φησίν, ὁ Υἱὸς, ἀλλὰ μετὰ τὸν Πατ

PANOPLIA DOGMATICA. TIT. II. tor Patri per ipsum, non cum ipso. Cum ipso enim parem dignitatem signat; per ipsum autem ostendit ministerium. Nec vero cum Patre, inquiunt, et Filio Spiritus collocandus est, sed post Filium et Patrem constituendus, neque cum illis, sed sub illis numerandus. Istiusmodi verborum artificio puram fidei simplicitatem pervertunt. Quibus respondendum est, nos cum amplitudinem naturæ Unigeniti, et dignitatis ejus excellentiam contemplamur, gloriam illi simul cumn Palre, et una cum Patre esse testari: at cum bonorum largitionem nobis factam et conciliationem, atque conjunctionem nostram com Deo cogitamus, per ipsum et in ipso nos eam gratianı asseculos conliteri. τέρα. διόπερ ἀκόλουθον δι' αὐτοῦ τὴν δόξαν τῷ Πατρὶ Filias. Quare consentaneum est, ut honor exhibeaπροσάγειν, ἀλλ' οὐχὶ μετ' αὐτοῦ. Τὸ μὲν γὰρ μετ' αὐτοῦ τὴν ἱσοτιμίαν δηλοί, τὸ δὲ δι' οὗ τὴν ὑπουρ γίαν παρίστησιν. Οὔτε μὴν σὺν τῷ Πατρὶ, φησί, καὶ τῷ Υἱῷ τὸ Πνεῦμα τακτέον, ἀλλ' ὑπὸ τὸν Υἱόν, καὶ τὸν Πατέρα, οὐ συντεταγμένον, ἀλλ᾽ ὑποτεταγ μένον, οὐδὲ συναριθμούμενον, ἀλλ᾽ ὑπαριθμούμε νεν. Καὶ τοιαύταις τισὶ τεχνολογίας ῥημάτων τὸ ἁπλοῦν καὶ ἀκατάσκευον τῆς πίστεως ἐνδιαστρέ φουσι. Πρὸς οὓς ἀπολογητέον, ὡς ἡμεῖς, ὅταν μὲν τὸ μεγαλεῖον τῆς φύσεως τοῦ Μονογενοῦς, καὶ τὴν τῆς ἀξίας ὑπεροχήν θεωρῶμεν, μετὰ Πατρὸς καὶ σὺν Πατρὶ εἶναι αὐτῷ τὴν δόξαν μαρτυροῦμεν· ὅταν δὲ τὴν εἰς ἡμᾶς χορηγίαν τῶν ἀγαθῶν ἐννοήσωμεν, ἢ τὴν ἡμῶν αὐτῶν προσαγωγὴν καὶ οἰκείωσιν πρὸς τὸν Θεὸν, δι' αὐτοῦ καὶ ἐν αὐτῷ ἐνεργεῖσθαι τὴν χά ριν ἡμῖν ταύτην ὁμολογοῦμεν. Ετι κατὰ ᾿Αρειανῶν τε καὶ Εὐνομιανῶν τοῦ μεγάλου Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου ἐκ τοῦ περὶ γιου σε λόγου. Πῶς οὖν οὐκ ἐμπαθῆς ἡ γέννησις; Ὅτι ἀσώματης. Εἰ γὰρ ἡ ἐνσώματος ἐμπαθής, ἀπαθὴς ἡ ἀσώ ματος. Εγώ δέ σε αντερήσομαι· Πῶς Θεός, εἰ κτίσμα; Οὐ γὰρ Θεὸς τὸ κτιζόμενον· ἵνα μὴ λέγω, ὅτι κανταῦθα πάθος, ἂν σωματικῶς λαμβάνηται, οἷον χρόνος, έφεσις, ἀνατύπωσις, φροντὶς, ἐλπὶς, λύπη, κίνδυνος, ἀποτυχία, διόρθωσις· θ πάντα καὶ πλείω τούτων περὶ τὴν κτίσιν, ὡς πᾶσιν εὔδηλον θαυμάζω δὲ, ὅτι μὴ καὶ τοῦτο τολμᾷς, συνδυασμούς πνας ἐννοεῖν, καὶ χρόνους κυήσεως, καὶ κινδύνου; ἀμβλώσεως, ὡς οὐδὲ γεννᾶν ἐγχωροῦν, εἰ μὴ οὕτω γεγέννηκεν· ἡ πάλιν πτηνών τινας, καὶ χερσαίων καὶ ἐνύδρων γεννήσεις ἀπαριθμούμενος, τούτων· τινὶ τῶν γεννήσεων ὑπάγειν τὴν θείαν καὶ ἀνεκλάλητον, ἢ καὶ τὸν Υἱὸν ἀναιρεῖν ἐκ τῆς καινῆς σου ὑποθέσεως. Καὶ οὐδ᾽ ἐκεῖνο δύνασαι συνιδεῖν, ὅτι ᾧ διάφορος ἢ κατὰ σάρκα γέννησις (ποῦ γὰρ ἐν τοῖς σοῖς ἔγνως Θεοτόκον Παρθένον), τούτῳ καὶ Η πνευματικὴ γέννησις ἐξαλλάττουσα μᾶλλον δὲ, ᾧ τὸ εἶναι μὴ ταυτὸν, τούτῳ καὶ τὸ γεννᾶν διάφορον. Item contra Arianos et Eunomianos. magni Gregorii Theologi ex oratione prima de Filio. Quomodo ergo a passione immunis est hæc generatio. Quia incorporea. Si enim corporea generatio passionem conjunctam habet, expers utique passionis erit incorporea generandi ratio. Atqne ego ex te vicissim quæram: Quomodo Deus erit, si creatura est? Non enim Deus csse potest, quod creatur; ne dicam, quod hic quoque passio sit, ĉi corporeo modo id accipiatur, hoc est, tempus, cupiditas, informnatio, cura, spes, mcror, periculum, spei frustratio, correctio: quæ omnia, atque his plura, circa creaturam accidere nemo est qui non facile perspiciat. Demiror autem, quin tu eo quoque audaciæ prorumpas, ut coitus quosdam, et prægnationis tempora, et abortus pericula cogites, perinde ac non aliter gignere potuerit Pater, si non ita genuerit: aut rursus avium quarumdam, aliorumque animalium, quæ vel in terra, vel in aquis degunt, generationes enumeres, ac cuipiam hiarum generationum divinam illam et ineffabiiem subjicias, aut etiam Filium per hanc novam hypothesim de medio tollas. Ac ne illud quidem perspicere potes, cujas diversa sit carnalis generatio (alicubi enim apud homines Deiparam Virginem nosti). hujus diversam quoque atque ab aliis discrepantem esse spiritualem generationem vel, ut rectius dicam, cujus esse ipsum minime idem sit, ejus diversam quoque esse generandi rationem. Τίς οὖν ἐστι Πατὴρ οὐκ ἠργμένος; Οστις οὐδὲ τοῦ εἶναι ἤρξατο· ᾧ δὲ τὸ εἶναι ἤρξατο, τούτῳ καὶ τὸ εἶναι Πατρί. Οὐκοῦν Πατὴρ ὕστερον, οὐ γὰρ ἤρξατο· καὶ Πατὴρ κυρίως, ὅτι μὴ καὶ Υἱός· ὥσπερ καὶ Υἱὸς κυρίως, ὅτι μὴ καὶ Πατήρ. Τὰ γὰρ ἡμέτερα, οὐ κυρίως, ὅτι καὶ ἄμφω· οὐ γὰρ τόδε μᾶλλον, ἢ τάδε· καὶ ἐξ ἀμφοῖν ἡμεῖς, οὐχ ἑνὸς, ὥστε μερίζεσθαι, καὶ κατ' ὀλίγον άνθρωπους καὶ ἴσως οὐδὲ ἄνθρωποι, καὶ οἷοι μὴ τεθε λήμεθα, καὶ ἀφιέντες, καὶ ἀφιέμενοι, ὡς μόνας της σχέσει; λείπεσθαι ὀρφανὰς τῶν πραγμάτων. Ἀλλὰ τὸ ἐγέννησε, φησὶν, αὐτό, καὶ τὸ γεγέννηται, τὶ ἄλλο ἢ ἀρχὴν εἰσάγει γεννήσεως; Τί οὖν ἂν μηδὲ τοῦτο λέγωμεν, ἀλλ᾽ ἦν ἀπ' ἀρχῆς γεγεννημένος, ἵνα σου βαδίως φύγωμεν τὰς περιέργους ενστάσεις, καὶ φι Quisnam ergo est Pater ille principii expers? Is nempe, cujus ne ulla quidem ipsius essentiæ origo reperiri potest. Qui autem aliquando esse cœpit, hic quoque paternitatis suæ principum babuit. Non igitur Pater postea exstitit, quandoquidem nec esse aliquando cœpit: et Pater proprie est, quia non etiam Filius: quemadmodum vicissim Filius proprie alius, quia non etiam Pater. Nam quod ad nos attinet, neutro nomine proprie appellari possumus, quoniam utrunique sumus; neque hoc potius, quam illud; nec ex uno, sed ex utroque parcnte nascimur, ac proinde dividimur, paulatimque homines efficimur; imo ne homines quidem fortasse, et quales noluimus, tum dimittentes, tum dimissi, adeo ut solæ relationes rebus ipsis

EUTHYMI Zigabeni παραχαραττόντων τι τῆς Γραφῆς καὶ τῆς ἀληθείας; Η πᾶσιν εὔδηλον ὅτι πολλὰ τῶν χρονικώς λεγομέν νων, ἐνηλλαγμένως τοῖς χρόνοις προφέρεται, καὶ μάλιστα παρὰ τῇ συνηθείᾳ τῆς θείας Γραφῆς, οὐχ ὅσα τοῦ παρεληλυθότος χρόνου μόνον ἐστὶν, ἢ τοῦ παρόντος, ἀλλὰ καὶ ὅσα τοῦ μέλλοντος, ὡς τὸ, Ινω τί ἐφρύαξαν ἔθνη; οὔπω γὰρ ἐφρυάξαντο· και, Εν ποταμό διελεύσονται ποδί· ὅπερ ἐστὶ, διαβεβήκα σιν. Καὶ μακρὸν ἂν εἴη πάσας ἀπαριθμεῖν τὰς τοιούτας φωνάς, αἱ τοῖς φιλοπόνοις τετήρηνται. orba relinquantur. Δι, iuquies, ipsum hoc, genuit λοχρόνους; Άρα γραφὴν ἀποίσεις καθ᾿ ἡμῶν, ὡς el genitus est, quid aliud quam generationis principium inducit? Ego vero ita respondeo: Quid si ne boc quidem dixerimus, sed, a principio genitus erat, ut curiosas ipsas ac temporis amicas objectiones nullo negotio fugiamus? An to crimen nobis· inferes, quasi Scripturæ ac veritatis aliquid adulteremur? Noune cuivis perspicuum est, ac præsertim in Scripturæ usu positum, ut pleraque ex bis, quæ temporaliter dicuntur, inversa temporum ratione proferantur, nec ea solum, quæ præteriti temporis sunt, aut præsentis, sed etiam quæ futuri significatiouem habent? Quo in genere illud est: Quare fremuerunt gentes'? (Nondum enim fremuerant.) Et, In flumine pertransibunt pede ", id est, pertrausierunt. Nimis longum foret omnes hujusmodi voces recensere, quæ a studiosis observatæ sunt. Ex eadem oratione. Atque ad hune modum se babet hæc illorum objectio. Jam quale illud eorum est, cujusque rizandi libidinis et impudentiz? Vel volens, in- . quiunt, Filium genuit, vel noleus. Ac deinde nexibus, ut quidem ipsi putant, utrinque adversarios illigant, non tamén firmis, sed perquam etiam íáıbecillis. Si enim nolens, inquiunt, vis ergo ei allata est. Et quisnam est qui vim intulit? Et rursus, quomodò, cui vis allata est, Deus esse potest? Si autem volens, ergo Filius, voluntatis est Filius. Quo ¡gitur modo ex Patre progenitus est? Ita novam quamdam mairem, voluntatem, patris loco comminiscuntur. In hoc quidem argumento, primum hoc scitum ac lepidum est, quod a passione illa, quam tantopere urgebant, abscedentes, ad voluntatem confugiunt; non enim passio est voluntas. Deinde videamus. obsecro, quam vim habeat quod dicunt. Optimum autem fuerit, prius cum ipsis pedem propius conferre. Die ergo ipse, quisquis es, qui temere, quidquid libido tua tulerit, elutis. Ex volente patre tuo procreatus es, an nolente? Si ex nolente, vis ergo ei allata est. Ο indignum facinus! Εt quis laudem ei vim aliulit? Non enim profecto naturam dixeris. Nam ei quoque sua coustat castitas. Si futem ex volente patre, pater tibi propter paucas syllabas periit: voluntatis siquidem filius, ac nou patris exstitisti. Sed ad Deum et creaturas transeo, ac luammet quæstionem sapientiæ tuæ. admoveo. Volensne Deus universam hanc rerum molem condidit, an nolens et coactus? Si coactus, hic quoque vis adhibita, et quidam qui vim adhìbuit. Si autem volens, orbantur Deo, tuin alize creaturæ, tum tu præ cæteris, qui tales ratiocinationes, talesque verborum captiones excogitas. Intermedia quippe voluntate a Creatore disjungentur. Verum aliud, ni fallor, est volens, aliud voluntas: alind gignens, aliud generatio: aliud qui loquitur, aliud sermo, nisi forte temulenti simus. Horum Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. ἐχ Τούτο μὲν δὴ τοιοῦτον. Οἷον δὲ αὐτῶν κἀκεῖνο, ὡς λίαν δύσερι καὶ ἀναίσχυντον; Βουληθεὶς, φασί, γι γέννησε τὸν Υἱόν, ἢ μὴ βουλόμενος. Εἶτα δεσμοῦσιν, ὡς οἴονται, ἀμφοτέρωθεν άμμασιν, οὐκ Ισχυροίς, ἀλλὰ καὶ λίαν σαθροῖς. Εἰ μὲν γὰρ οὐ θέλων, φασί, τετυράννησαι. Καὶ τὶς ὁ τυραννήσας; Καὶ πῶς ὁ τυραννηθεὶς, Θεός; Εἰ δὲ θέλων, θελήσεως Υψός, ο Υιός πῶς οὖν ἐκ τοῦ Πατρός; Καὶ καινήν τινα μητέρα τὴν θέλησιν ἀντὶ τοῦ Πατρὸς ἀναπλάττουσιν. Εν μὲν οὖν τοῦτο χάριεν αὐτῶν, ἂν τοῦτο λέγωσιν, ὅτι τοῦ πάθους ἀποστάντες, ἐπὶ τὴν βούλη σιν καταφεύγουσιν· οὐ γὰρ πάθος, ή βούλησις. Δεύτερον δὲ, ἴδωμεν τὸ ἰσχυρὸν αὐτῶν, ὅ τι λέγουσιν· ἄριστον δὲ αὐτοῖς συμπλακήναι πρότερον ἐγγυτέρω. Σὺ δὲ αὐτὸς ὁ λέγων εὐχερῶς ὅ τι ἂν θέλῃς. θέλοντος ὑπέστης τοῦ σοῦ πατρὸς, ἢ μὴ θέλοντος; Εἰ μὲν γὰρ ἐξ οὐ θέλοντος, τετυράννηται. Τῆς βίας! Καὶ τίς ὁ τυραννήσας αὐτόν; Οὐ γὰρ δὴ τὴν φύσιν ἐρεῖς· ἐκείνη γὰρ ἔχει καὶ τὴ σωφρονεῖν. Εἰ δὲ θέσ λοντος, απόλωλέ σοι δι' ὀλίγας συλλαβὰς ὁ πατήρ· θελήσεως γὰρ υἱὸς, ἀλλ᾽ οὐ πατρὸς ἀναπέφηνας. Ἀλλ᾽ ἐπὶ τὸν Θεὸν μέτειμι καὶ τὰ κτίσματα, καὶ τὸ σὸν ἐρώτημα προσάγω τῇ σῇ σοφίᾳ Θέλων ὑπέστησεν ὁ Θεὸς τὰ πάντα, ἢ βιασθείς; Εἰ μὲν βιασθείς, κάνταῦθα ἡ τυραννὶς καὶ ὁ τυραννήσας· εἰ δὲ βουλόμενος, ἐστέρηται· τοῦ Θεοῦ, καὶ τὰ κτίσματα, καὶ σὺ μὲν πρὸ τῶν ἄλλων, ὁ τοιούτους ἀνευρίσκων λογισμούς, καὶ τοιαῦτα σοφιζόμενος· θε λήσει γὰρ μέσῃ τοῦ· κτίστου διατειχίζεται. Αλλ' ἕτερον, οἶμαι. θέλων ἐστὶ καὶ θέλησις, γεννῶν καὶ γέννησις, λέγων καὶ λόγος, εἰ μὴ μεθύο μεν· τὰ μὲν ὁ κινούμενος, τὰ δὲ οἷον ἡ κίνησις. Ούκουν θελήσεως, τὸ θεληθὲν (οὐδὲ γὰρ ἔπεται πάντως )· οὐδὲ τὸ γεννηθέν, γεννήσεως· οὐδὲ τὸ ἀκουσθέν, ἐκφωνήσεως· ἀλλὰ τοῦ θέλοντος, καὶ τοῦ γεννώντος, καὶ τοῦ λέγοντος. Τὰ τοῦ Θεοῦ δὲ καὶ ὑπὲρ ταῦτα πάντα, ᾧ γέννησίς ἐστιν ἴσως ἡ τοῦ γεννᾷν θέλησις· ἀλλ' οὐδὲν μέσον, εἴ γε καὶ τοῦτο δεξώμεθα ὅλως, ἀλλὰ μὴ καὶ θελήσεως κρείττων ἡ γέννησις. enim alterum est, is qui movet, alterum velut motus ipse. Non ergo voluntatis est, volitum (neque enim hoc prorsus sequitur); nec generationis, quod genitum est, nec locutionis, quod auditum est, sed volentis, et gignentis, et loquentis. At quæ in Deo considerantur, supra hæc quoque omnia 1 Psal. 11, 4. • Psal. LXV,

PANOPLIA DOGMATICA. TIT. VI. sunt, utpote cui generatio fortasse sit ipsa gignendi voluntas; verum nibil est intermedium, si modo hoc quoqne omnino admittimus, ac non potius statuimus generationem hanc voluntate sublimiorein et præstantiorem esse. Βούλει τι προσπαίξω καὶ τον Πατέρα; Παρὰ σοῦ γὰρ ἔχω τὰ τοιαῦτα τολμᾷν· θέλων Θεὸς ὁ Πατὴρ, ἢ μὴ θέλων. Καὶ ὅπως ἀποφεύξῃ τὸ σὸν περι δέξιον. Εἰ μὲν δὴ θέλων, πότε τοῦ θέλειν ἡργμένος; Οὐ γὰρ πρὶν εἶναι· οὐδὲ γὰρ ἦν τι πρότερον. "Η τὸ μὲν αὐτοῦ θελῆσαν, τὸ δὲ θεληθέν;. Μεριστὸς· οὖν. Πῶς δὲ οὐ θελήσεως καὶ οὗτος, κατὰ σὲ, πρόβλημα; Εἰ δὲ οὐ θέλων, τί τὸ βιασάμενον εἰς τὸ εἶναι; Καὶ πῶς Θεός, εἰ βεβίασται, καὶ ταῦτα οὐκ ἄλλο τι, ή αὐτὸ τὸ εἶναι Θεός; Πῶς οὖν, φησί, γεγέννηται; Πῶς ἔκτισται, είπερ ἔκτισται κατὰ σέ; Καὶ γὰρ καὶ τοῦτο τῆς αὐτῆς ἀπορίας. Τάχα ἂν εἴποις, ὅτι βουλήσει καὶ λόγῳ. 'Αλλ' ούπω λέγεις τὸ πᾶν. Πῶς γὰρ ἔργου δύναμιν ἔσχεν ή βούλησις καὶ Ο λόγος; "Ετι λείπεται λέγειν. Οὐ γὰρ οὕτως η Quomodo, inquis, Filius genitus est? Verum Lu άνθρωπος. quoque responde, quomodo creatus est? siquidem, ut ipse asseris, creatus est. Nam id quoque cadem difficultate laborat. Dices fortasse, voluntate et sermone. At nondum rem totam expedis. Quomodo enim operis vim voluntas et sermo habuerint? Hoc ex. plicandum adhuc tibi superest. Neque enim homo ita fabricatur. Visne in Patrem quoque ipsum cavilliş nonnihil iudam? Tu mihi ansam talia audendi præbes. Pater itaque vel volens Deus est, vel nolens. Ac vide qua tandein ratione scitum illud tuum et acutum argumentum eſſugies. Si volens, quando velle cœpit? Non enim priusquam esset. Neque enim prius quidquam erat. An partim in eo quiddam fuit quod voluit, partim quiddam quod in voluntatem cecidil 2 Divisibilis igitur erit. Quid autenι alferri poterit, quin juxta tuam argumentandi rationem, ipse quoque voluntatis fetas sit?' Quod si nolens, quis eum coegit ul esset? Quo etiam inodo Deus, si coactus est; et coactus quidem non ad aliud quidquam, quam ad hoc, ut Deus esset?. ή G Πῶς οὖν γεγεννηται; Οὐκ ἂν ἦν μεγάλη ἡ Quomodo ergo, inquies, genitus est? Haud γέννησις, εἰ σοὶ κατελαμβάνετο, ὃς οὐδὲ τὴν ἰδίαν magna esset hæc generatio, si a te percipi posset, ἐπίστῃ γέννησιν, ἢ μικρόν τι ταύτης κατείληφας, καὶ quippe qui ne tuam quidem noris, aut certa exiὅσον αἰσχύνῃ λέγειν· ἔπειτα οἴει τὸ πᾶν γινώσκειν; guam quamdam partem percepisti, quantumque to Πολλὰ ἂν κάμοις πρότερον, ἢ εὕροις λόγους συμπή dicere pudeat. Et postea eam plene tibi cognitam ξέως, μορφώσεως, φανερώσεως, ψυχῆς πρὸς σῶμα δεν esse censes? Magnus tibi labor prius subeundus esi, σμὸν, νοῦ πρὸς ψυχὴν, λόγου πρὸς νοῦν, κίνησιν, αὔξη- quam ut rationes eas invenias, quibus constitutus, σιν, τροφῆς ἐξομοίωσιν, αἴσθησιν, μνήμην, ἀνάμνησιν, formatus, ac manifestatus fueris, quibus etiam τἄλλα ἐξ ὧν συνέστηκας· καὶ τίνα μὲν τοῦ συναμφοτέ- εnima cum corpore, mens cum anima, ratio cum ρου, ψυχῆς, καὶ σώματος· τίνα δὲ τὰ μεμερισμένα, τίνα mente quasi vinculis quibusdam ástringátur: tumi δὲ δ παρ' ἀλλήλων λαμβάνουσιν. Ὧν γὰρ ὕστερον ή τε- quomodo corpus movealer, et augeatur, atque aliλείωσις, τούτων οἱ λόγοι μετὰ τῆς γεννήσεως. Εἰπὲ τί mentum ipsi assimiletur: ad hæc quæ sit sensuum νες· καὶ μηδὲ τότε φιλοσοφήσης Θεοῦ γέννησιν· ratio, quum memoria, quæ reminiscenti, rerumοὐ γὰρ ἀσφαλές. Εἰ μὲν γὰρ τὴν σὴν γινώσκεις, οὐ πάνω que cæterarum, ex quibus constas: ac præ-. τως καὶ τὴν τοῦ Θεοῦ· εἰ δὲ μηδὲ τὴν σὴν, πῶς τὴν terea quæ conjunctim utriusque partis sint, quæ τοῦ Θεοῦ; Οσῳ γὰρ Θεὸς ἀνθρώπου δυστεκμαρτότε- divisa et separata, quæ rursus a se invicem acciρος τ τοσούτῳ καὶ τῆς σῆς γεννήσεως ἀληπτο- piant. Quæ enim temporis progressu perfectionem τέρα ἡ ἄνω γέννησις. Εἰ δὲ ὅτι μή σοι κατείληπται, suam consequantur, eorum certe rationes ipsæ διὰ τοῦτο οὐδὲ γεγέννηται ὥρα σοι πολλὰ διαsimul cum generatione exstiterunt. Dicas, veliin, γράφειν τῶν ὄντων, ἃ μὴ κατείληφας, καὶ πρό γε quæ sint hæ rationes; sed ne tum quidem de Dei πάντων τὸν Θεὸν αὐτόν· οὐ γὰρ δτι ποτέ generatione pertracta. Nec enim id periculo vacat. ἐστιν εἰπεῖν ἔχεις, καὶ εἰ λίαν τολμηρὸς εἶ, καὶ τὰ Si enim tuam cognoscis, non protinus sequitur, Dei περιττά μεγαλόψυχος. Καταβαλέ σου τὰς δεύσεις, quoque generationem tibi cognitam et exploratam καὶ τὰς διαιρέσεις, καὶ τὰς τομᾶς, καὶ τὸ ὡς περὶ esse. Si autem tua tibi ignota est, quo tandem σώματος διανοείσθαι τῆς ἀσωμάτου φύσεως· καὶ modo Dei generatio tibi nota erit? Quanto enim τάχα ἂν ἄξιόν τι διανοηθείης Θεοῦ γεννήσεως. " dimicilius est Dei naturam, quam hominis, indagare, Πῶς γεγέννηται; Πάλιν γὰρ τὸ αὐτὸ φθέγξομαι tanto quoque difficilius percipi potest superna illa δυσχεραίνων· Θεοῦ γέννησις σιωπῇ τιμάσθω. Μέγα et divina generatio, quam tua. Quod si, quia eam σοι τὸ μαθεῖν, ὅτι γεγέννηται. Τὸ δὲ πῶς, οὐδὲ ἀγγέ- cognitione assequi nequis, idcirco ne genitum quiλοις, μὴ ὅτι γε σοὶ ἐννοεῖν συγχωρήσωμεν. dem esse contendis, tempus jam tibi fuerit, multa, Βούλει παραστήσω τὸ πῶς; Ως οἶδεν ὁ γεννήσας quæ tu minime percepisti, atque ante omnia Deum Πατήρ, καὶ ὁ γεννηθείς Υἱός· τὸ δὲ ὑπὲρ ταῦτα, quoque ipsum, e rerum natura delere atque obliνέφει κρύπτεται, τὴν σὴν διαφεύγων ἀμβλυωπίαν. Lerare. Neque enim, quid tandem sit, explicare potes, quamlibet audax sis, atque'in supervacaneis rebus strenuus et magnanimus. Tuas illas fluxiones, et divisiones, et sectiones prius abjice, ac de incorporea illa natura, quási de corporea, disputare desine; atque ita fortasse dignum aliquid generatione divina concipere animo queas. Quomodo geuitus est? Idem enim indignabundus. repeto. Dei generatio silentji honore decoretur. Abunde '

magnum tibi est scire, eum genitum esse. Quo autem modo genitus ait, ne ipsis quidem angelis, nedum tibi intelligere concesserim. Vis declarem quomodo? Ut seit Pater, qui genuit, et Filius qui genitus est. Quod supra hæc est, nube obtegitur, animique tui bebetudinem fugit. του Sed argatari pergunt. Exsistentem, vel non exsistentem genuit Pater. O futiles nugas! Hæc enim mihi ac tibi conveniunt, qui partim eramus, ut Levi ille, in lumbis Abraba " partim procreati sumus; ac proinde partim ex entibus, partim ex non entibus sumus: contra quam in primigena illa materia accidit, quæ haud dubie ex non ente procreata est, utcunque eam nonnulli æternam esse confingant. At bic generatio cum essentia ipsa concurrit, atque a principio exstitit. Ubi ergo anceps illud tuum, atque utrinque præceps argumentum pones? Quid enim eo, quod a principio erat, antiquius esse potest, ut illic tempus collocenius, vel quo erat Filius, vel quo non erat? Utroque enim modo illud, a principio, dissolvetur et evertetur nisi forte tibi quoque Pater, percunetantibus rursus nobis, ex entibusne, an ex non entibus sit, bis esse periclitetur, alter nimirum præexsistens, alter exsistens; aut certe propter ludicras tuas interrogationes, atque ex arena constructas domos, quæ ne levibus quidem ventis resistere possunt, idem ei, quod Filio, accidat, lioc est, ex non eule sit. Ego quidem neutrum horum admitto, quaestionem que banc tuзm absurditatis multum, difficultatis nihil habere aio. Quod si tu juxta tuas dialecticas sententias in omni argumento alterutram disjunctionum veram esse oportere existimas, parvam quamdam interrogatiunculam a me accipe. Tempus estne in tempore, annon? Si in tempore, quo lane dem? Quidque supra hoc exsistente? Ac quomodo hoc continente? Si autem non in tempore, quæ hæc eximia sapientia, tempus temporis expers 'inducere? Age, hujus sermonis, Nunc ego mentior, da alterum, aut duntaxat verum esse, aut falsum: non enim utrumque dabimus. Atqui nullo moda hoc fieri potest. Vel enim mentiens verum dicet, vel mentietur verum dicens. Ita prorsus necesse est. Quid igitur mirum, si quemadmodum hic contraria concurrunt, ita etiam illie utraque pars a vero aberret, atque ita scitum illud et eruditum tuum argumentum stultum atque ineptum appareat? Ac velim mihi hoc etiam ænigma solvas: Aderasne tibi cum gignereris? Adesne etiam nunc tibi? Au neutrum horum? Si enim aderas, et ades, effectus es? Si autem neutrum horum quæ diximus, hujusce causa? Sed ineptum est, inquies, cum de inqurrere. llæc enim de aliis, non de seipso dicuntur. erat, utrum ante generationem erat, necne, in quæstionem vocare. Hæc enim disputatio iis demum convenit, quæ tempore dividi possunt. Οντα οὖν γεγέννηκεν, ἢ οὐκ ὄντα, τῶν ληρη μάτων! Περὶ ἐμὲ καὶ σὲ ταῦτα, οἳ τὸ μέν τι ἦμεν, ὥσπερ ἐν τῇ ἀσφύϊ τοῦ 'Αβραάμ, ὁ Δευῒ· τὸ δὲ γεγό να μεν. Ὥστε ἐξ ὄντων, τρόπον τινὰ τὸ ἡμέτερον, καὶ οὐκ ὄντων· ἐναντίως περὶ τὴν ἀρχέγονον ὕλην ὑπο στᾶσαν σαφῶς ἐξ οὐκ ὄντων, κάν τινες ἀγέννη ἀναπλάττωσιν. Ἐνταῦθα δὲ σύνδρομον τῷ εἶναι τὸ γεγεννῆσθαι, καὶ ἀπ' ἀρχῆς. Ωστε ποῦ θήσεις τὸ ἀμφίκρημνον τοῦτο ἐρώτημα; Τί γὰρ τοῦ ἀπ' ἀρχῆς πρεσβύτερον, ἵν᾽ ἐκεῖ θῶμεν τὸ εἶναι ποτε τοῦ Υἱοῦ, ἡ τὸ μὴ εἶναι; Αμφοτέρως γὰρ τὸν ἀπ' ἀρχῆς, λυθήσεται· εἰ μή σοι καὶ ὁ Πατήρ, πάλιν έρωτώντων ἡμῶν, ἐξ ὄντων, ἢ ἐξ οὐκ ὄντων, κινδυ νεύσειεν ἢ δις εἶναι, ὅ μὲν πρρών, δ δὲ ὤν, ἢ ταὐτὸν τῷ Υἱῷ παθεῖν, ἐξ οὐκ ὄντων εἶναι, διὰ τὰ σὰ τῶν ▸ ερωτημάτων παίγνια, καὶ τὰς ἐκ ψάμμων οίχο δομάς, αν μηδὲ αὔραις ἵστανται. Ἐγὼ μὲν οὖν οὐδ έτερον τούτων δέχομαι, καὶ τὴν ἐρώτησιν φημι το ἄτοπον ἔχειν, οὐχὶ τὸ ἄπορον τὴν ἀπάντησιν. Εἰ σου· φαίνεται ἀναγκαῖον εἶναι τὸ ἕτερον άλη θεύειν ἐπὶ παντός, κατὰ τὰς τὰς διαλεκτικὰς ὑπολή ψεις, δέξαι μου τι μικρὸν ἐρώτημα· Ο χρόνος ἐν χρόνῳ, ἢ οὐκ ἐν χρόνῳ; Εἰ μὲν οὖν ἐν χρόνῳ, είνα τούτῳ; καὶ τί παρὰ τοῦτον ὄντι; καὶ πῶς περιέχοντι; Εἰ δὲ οὐκ ἐν χρόνῳ, τίς ἡ περιττή σοφία, χρόνον είσ ἄγειν ἄχρονον; Τοῦ δὲ, Νῦν ἐγὼ ψεύδομαι, δὸς τὸ ἕτερον, ἢ ἀληθεύεσθαι μόνον, ἢ ψεύδεσθαι· οὐ γὰρ ἀμφότερα δώσομεν. Αλλ' οὐκ ἐνδέχεται. "Η γὰρ ψευδόμενος ἀληθεύσει, ἢ ἀληθεύων ψεύσεται· πᾶσε ἀνάγκη. Τί οὖν θαυμαστόν, ὥσπερ ἐνταῦθα συμβαί νει τὰ ἐναντία, οὕτως ἐκεῖσε ἀμφότερα ψεύδεσθαι, καὶ οὕτω σοι τὸ σοφὸν ἠλίθιον ἀναφανήσεται; Τ ἔτι μοι λύσον τῶν αἰνιγμάτων· Σεαυτῷ δὲ γεννωμένῳ παρῆς; πάρει δὲ νῦν; ἢ οὐδέτερον; Εἰ μὲν γὰρ καὶ παρῆς, καὶ πάρει, ὡς τίς, καὶ τίνι; καὶ πῶς ὁ εἷς ἄμφω γεγόνατε; Εἰ δὲ μηδέτερον τῶν εἰρημένων, πῶς σεαυτοῦ χωρίζῃ; καὶ τίς ἡ αἰτία τῆς δια ζεύξεως; Αλλ' ἀπαίδευτον τὸ περὶ τοῦ ἑνὸς, εἰ ἑαυτῷ πάρεστιν, ή μή, πολυπραγμονεῖν. Ταῦτα γὰρ ἐπ' ἄλλων, οὐχ ἑαυτοῦ λέγεται. Απαιδευτότερον, εὖ ἴσθι, τὸ ἀπ' ἀρχῆς γεγεννημένον ο εἰ τὴν πρὸ τῆς γεννήσεως, ἢ οὐκ ἦν, διευθύνεσθαι. Οὗτος γὰρ περὶ τῶν χρόνῳ διαιρετῶν ὁ λόγος. At enim, inquiunt, non idem sunt genitum et ingenitum; ac proinde, nec Filius cum Patre idem est. Quid opus est dicere, hoc argumento vel Patrem vel Filium a divinitate manifeste submoveri? Si enim ingenitum essentia Dei est, pro- . Hebr. vi, 10 sqq. quisnam Laudem, et cui? Et quomodo unas quomodo a teipso disjungeris? Et quæ disjunctionis uno disputatur, adritne sibi, necne, curiosłus Ineptius, mihi crede, est, id, quod a principle Αλλ' οὐ ταυτόν, φησί, τὸ ἀγέννητον καὶ τὰ γὰρ νητόν. Εἰ δὲ τοῦτο, οὐδὲ ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ ταυτόν, Ὅτι μὲν φανερῶς ὁ λόγος οὗτος ἐκβάλλει τὸν τῆς θεότητος, ἢ τὸν Πατέρα, τί χρή λέγειν; τὸ ἀγέννητον οὐσία Θεοῦ, τὸ γεννητὸν οὐκ οὐσίαν

- ΤΙΤ. VΠ. σἱ δὲ τοῦτο οὐκ ἐκεῖνο. Τίς ἀντερεῖ λόγος; Ελοῦ τοί- fecto genitum essentia non erit: aut si hoc, proνυν τῶν ἀσεβειῶν ὁποτέραν βούλει, ὦ καινέ θεολόγε, εἴπερ ἀσεβεῖν πάντως ἐσπούδακας. Επειτα, πῶς οὐ ταυτὸν λέγεις τὸ ἀγέννητον καὶ τὸ γεννητόν; Εἰ μὲν τὸ μὴ ἐκτισμένον, καὶ ἐκτισμένον, κάγὼ δέχομαι· οὐ γὰρ ταυτὸν τῇ φύσει τὸ ἄναρχον καὶ τὸ κτιζόμενον. Εἰ δὲ τὸ γεγεννηκὸς, καὶ τὸ γεγεννη μένον, οὐ ταυτὸν λέγεις, οὐκ ὀρθῶς λέγεται. Ταυτὸν γὰρ εἶναι πᾶσα ἀνάγκη· αὕτη γὰρ φύσις γεννήτορος καὶ γεννήματος, ταυτὸν εἶναι τῷ γεγεννηκότι κατὰ τὴν φύσιν τὸ γέννημα. Ἢ οὕτω πάλιν· cul dubio non illud. Quis enim est qui contrar.um disputando tueri queat? Quamobrem, utram duabus impietatibus malis, elige, o nove theologe, siquidem impiam doctrinam omnino amplecti tibi propositum est. Deinde, quomodo ingenitum et genitum non idem esse dicis? Si per hæc verba ņibil aliud intelligis, quam id quod increatum et quod. creatum, in eadem ipse quoque sum sententia. Νeque enim natura idem est quod principio caret, et quod procreatum est. Sin autem his verbis eum, qui genuit, et eun, qui genitus est, accipis, launtquaquam recte id abs le dicitur. Idem enim omnino esse necesse est. Hæc quippe geniti natura est, ut idem, si naturam spectes, sit cum eo qui genuit. Vel ad hunc rursus modum agamus: Quid per ingenitum ac genitum intelligis? Si ipsam in-. geniti et geniti proprietatem, non idem suut. Sin autem ea, quibus hæc insunt, quid vetat quominus idem sint? Quandoquidem quod insipiens est, et sapiens, inter se quidem non idem sunt; verum circa eumdem hominem considerantur: nec substantias scindunt, sed circa eamdem substantiam scinduntur. Quid? An etiam immortalitas, et innocentia, et immutabilitas, essentia Dei sunt? At si ita est, multæ Dei essentiæ erunt, non una: aut certe compositus ex bis Deus erit. Neque enim hæc citra compositionem esse queunt, si modo essentiæ sunt. ταυτόν Πῶς λέγεις τὸ ἀγέννητον καὶ τὸ γεννητόν; Εἰ μὲν γὰρ τὴν ἀγεννησίαν αὐτὴν καὶ τὴν γέννησιν, οὐ εἰ δὲ οἷς ὑπάρχει ταῦτα, πῶς οὐ ταυ τόν; Ἐπεὶ καὶ τὸ ἄσοφον, καὶ τὸ σοφὸν, ἀλλήλοις μὲν οὐ ταὐτὰ, περὶ ταυτὸν δὲ τὸν ἄνθρωπον· καὶ οὐκ οὐ σίας τέμνει, περὶ δὲ τὴν αὐτὴν οὐσίαν τέμνεται. Η καὶ τὸ ἀθάνατον, καὶ τὸ ἄκακον, καὶ τὸ ἀναλλοίωτον οὐσία Θεοῦ; 'Αλλ' εἰ τοῦτο, πολλαὶ οὐσίαι Θεοῦ, καὶ οὐ μία· η σύνθετον ἐκ τούτων τὸ θεῖον· οὐ γὰρ ἀσυν θέτως ταῦτα, εἴπερ οὐσίαι. Ταῦτα μὲν οὗ φασι· κοινὰ γὰρ καὶ ἄλλο λων. “Ο δὲ μόνου Θεοῦ καὶ ἴδιον, τοῦτο οὐσία. Οὐκ ἂν μὲν συγχωρήσαιεν είναι μόνου Θεοῦ τὸ ἀγέννητον, οἱ και την ύλην καὶ τὴν ἰδέαν συνεισάγοντες, ὡς ἀγέννητα. Τὸ γὰρ Μανιχαίων πορρωτέρω βέλωμεν σκότος. Πλὴν ἔστω μόνου Θεοῦ. Τί δὲ ὁ ᾿Αδάμ;, οὐ μόνος πλάσμα Θεοῦ; Καὶ πάνυ, φήσεις. "Αρ' οὖν “ καὶ μόνος ἄνθρωπος; Οὐδαμῶς. Τί δή ποτε; Ότι μὴ ἀνθρωπότης ἡ πλάσις· καὶ γὰρ τὸ γεννηθέν, ἄνθρωπος. Οὕτως οὐδὲ τὸ ἀγέννητον μόνον Θεὸς, εἰ καὶ μόνου Πατρός. ᾿Αλλὰ δέξαι καὶ τὸ γεννητὸν εἶναι Θεόν· ἐκ Θεοῦ γὰρ, εἰ καὶ λίαν εἴ φιλαγέννητος. Ἔπειτα, πῶς οὐσίαν Θεοῦ λέγεις, οὐ τὴν τοῦ ὄντος θέσιν, ἀλλὰ τὴν τοῦ μὴ ὄντος ἀναίρεσιν; Τὸ γὰρ μὴ ὑπάρχειν αὐτῷ γέννησιν, ὁ λόγος δηλοί, οὐχ 8 τὴν φύσιν ἐστὶ παρίστησιν, οὐδ᾽ ὁ ὑπάρχει ἔχον γέννησιν. Τίς οὖν οὐσία Θεοῦ; Τῆς σῆς ἀπονοίας τοῦτο λέγειν, ὃς πολυπραγμονεῖς καὶ τὴν γέννησιν· ἡμῖν δὲ μέγα, καν εἴποτε καὶ εἰς ὕστερον τοῦτο μάθοιμεν, λυθέντος ἡμῖν τοῦ ζόφου καὶ τῆς παρ χύτητος, ὡς ἡ τοῦ ἀψευδοῦς ὑπόσχεσις. Τοῦτο . μὲν οὖν καὶ νοείσθω, καὶ ἐλπιζέσθω τοῖς ἐπὶ τούτῳ καθαιρομένοις. Ἡμεῖς δὲ τοσοῦτον εἰπεῖν θαῤῥήσω μεν, ὅτι εἰ καὶ μέγα τῷ Πατρὶ, τὸ μηδαμόθεν ὡρμῆσθαι, οὐκ ἔλαττον τῷ Υἱῷ, τὸ ἐκ τοιούτου Πατρός. Τῆς τε γὰρ τοῦ ἀναιτίου δόξης μετέχοι ἄν, ὅτι ἐκ τοῦ ἀναιτίου, καὶ πρόσεστι τὸ τῆς γεννήσεως πράγμα τοσοῦτον, καὶ οὕτω σεβάσμιον τοῖς μὴ πάντη χαμαιπετέσι καὶ ὑλικοῖς τὴν διά νοιαν. τὸ μὴ Have quidem haud dicunt. Communia quippe aliorum quoque sunt. Quod autem solius Dei est, ipsique proprie convenit, hoc ipsi essentia ´est. Atqui solius Dei ingenitum esse, minime illi concesserint, qui materiam quoqne et formam, ut ingenitas, induxerunt. Manichaeorum enim tenebras longius adhuc projiciamus. Sedl sit sane solius Dei ingenitum. Quid Adam? Nonne solus a Deo clictus est? Maxime, inquies. Uirum ergo solus quoque bomo? Minime. Quare? Quia eflictio humanitas non est. Nam is quoque, qui progenitus est, homo est. Eodem modo nec ingenitum solum Deus est, etsi solius Patris. Verum admitte etiam eun) qui genitus est, Deum esse. Ex Deo quippe est, quam libet tu ingenito faveas. Ad hæc quomodo Dei essentiam dicis, non ejus, quod est, positionem, sed ejus, quod non est detractionem? Vox euim ingeniti significat, cum quidem generationis expertem esse, non autem declàrat quidnam natura sua sit id quod generatione caret. Quænam ergo est Dei essentia? Tuæ est dementia hoc dicere, qui generationem quoque ipsam auxie perscrutaris: nobis autem abunde magnum atque amplum fuerit, si in posterun quoque discamus, soluta videlicet hac caligine et crassitie ', ut pollicitus est is, qui non mentitur Ergo hoc ab his, qui ad eam rem sese perpurgant, cogitetur, ac speretur. Nos autem hoc duntaxat dicere non dubitabimus, si magnuin Patri est a nullo profectum esse, non minus illustre Filio esse, ex tali Patre prodiisse. Nam præterquam quod gloria eo est, accedit etiam generationis decus, res tanta, provoluti sunt, crassoque animo præditi. illius, qui causam a nullo habet, particeps est, quia ex tanique veneranda, iis utique, qui non omnino humi 1 Joan. 111, 2. Til. 1, 2.

Αλλ εἰ ταυτόν, ρασίν, ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ και οὐσίαν, ἀγέννητος δὲ ὁ Πατήρ, ἔσται τοῦτο καὶ ὁ Υἱός. Καλῶς, είπερ οὐσία Θεοῦ τὸ ἀγέννητον, ἵν' ᾗ τις καινὴ μίξις, γεννητο αγέννητον Εἰ δὲ περὶ οὐσίαν ἡ διαφορὰ, τί τοῦτο, ὡς ἰσχυρὸν, λέγεις; Η καὶ σὺ πατὴρ τοῦ πατρὸς, ἵνα μηδενὶ λείπῃ τοῦ σοῦ πατρός, ἐπειδὴ ταυτὸν εἶ κατ' οὐσίαν; Η δῆλον, ἔτι, τῆς ἰδιότητος ἀκινήτου μενούσης, ζητήσομεν ούτ σίαν Θεοῦ, ἥτις ποτέ έστιν, είπερ ζητήσομεν; "Οτι δὲ οὐ ταυτὸν ἀγέννητον καὶ Θεὸς, ὧδε ἂν μάθοις· Εἰ ταυτὸν ἦν, ἔδει πάντως, ἐπειδὴ τινῶν Θεὸς ὁ Θεὸς, τινῶν εἶναι καὶ τὸ ἀγέννητον· ἡ ἐπεὶ μηδενὸς τὸ ἀγέννητον, μηδὲ τὸν Θεὸν εἶναι τινῶν· τὰ γὰρ πάντη ταυ τὰ, καὶ ὁμοίως ἐκφέρεται. 'Αλλὰ μὴν οὐ τινῶν τὸ ἀγέν νητον, τίνων γάρ; καὶ τινῶν Θεὸς ὁ Θεὸς, πάντων γάρ. Πῶς οὖν ἂν εἴη ταυτὸν Θεὸς καὶ ἀγέννηνον; Καὶ πάλιν, ἐπειδὴ τὸ ἀγέννητον, καὶ τὸ γεννητὸν ἀντίκειται ἀλλήλοις, ὡς ἕξις καὶ στέρησις, ἀνάγκη καὶ οὐσίας εἰσαχθῆναι ἀντικειμένας ἀλλήλαις, ὅπερ οὐ δέδοται. Η, ἐπειδὴ πάλιν αἱ ἔξεις τῶν στερήσεων προτεραι, καὶ ἀναιρετικαὶ τῶν ἔξεων αἱ στερήσεις, μὴ μόνον πρε σβυτέραν εἶναι τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας τὴν τοῦ Υἱοῦ, ἀλλὰ καὶ ἀναιρουμένην ὑπὸ τοῦ Πατρὸς, ὅσον ἐπὶ ταῖς σαῖς ὑποθέσεσι. Sed si Filius, inquiunt, essentive ratione idem cum Patre est, profecto, cum ingenitus sit Pater, ingenitus quoque Filius erit. Recte, si ingenitum essentia Dei esset, ut sic nova quædam mistio esset genito-ingenitum. Cum autem hoc discrimen circa essentiam consideretur, quid tu học quasi firmum quiddam profers? An tu quoque patris pater es, ut nulla re a patre tuo supereris, quandoquidem essentia idem cum eo es? Nonne perspicuum est, proprietate fixa et stabili permanente, quærendom nobis esse quæ sit Dei essentia, si tamen ex ullo modo quærenda est? Quod autem ingenitum et bçus idem non sint, hinc fere intelliges. Si enim idem essent, prorsus oporteret, quoniam Deus quorumdam Deus est, quorundam quoque ingenitwin esse: aut comra, quoniam ingenitum nullius est, nec Deum quoque quorumdam esse. Nam quæ omnino eadem sunt, similiter etiam efferuntur. At Ergenitura non quorundam est (quorum enim f), Deus vero quorumdam Deus est, omnium quippe. Quo ergo inodo idem erunt Deus et ingenitum? Ac rursus, quoniam ingenitum et genitum inter se opponuntur, ut habitus et privatio, substantias quoque inter se oppositas induci necesse est, quod nemo concesserit. Aut rursus, quoniam habitus privationibus priores sunt, ac privationes habitus ipsos exstinguunt, non solum antiquior erit Filii essentia quam Patris, sed etiam, juxta bypotheses tuas, a Patre exstinguetur, ac de medio tolletur. εί Τις ἔτι λόγος αὐτοῖς τῶν ἀφύκτων; Τάχα ἂν ἐπ' ἐκεῖνο καταφύγοιεν τελευταῖον, ὡς Εἰ μὲν οὐ πέπαυταὶ τοῦ γεννᾶν ὁ Θεὸς, ἀτελῆς ἡ γέννησις. Καὶ πότε παύσεται; Εἰ δὲ πέπαυται, πάντως καὶ ἤρξατο. Πάλιν οἱ σωματικοὶ τὰ σωματικά. Ἐγὼ δὲ, εἰ μὲν ἄΐδιον αὐτῷ τὸ γεννᾶσθαι ἢ μή, οὔπω λέγω, ἕως ἂν τὸ, Πρὸ πάντων βουνών γεννᾷ με, ἀκριβέστε ρον ἐπισκέψωμαι. Οὐχ ὁρῶ δὲ, τίς ἡ ἀνάγκη τοῦ λόγου. Εἰ γὰρ ἦρκται κατ' αὐτοὺς τὸ παυσόμενον, οὐκ ἦρκται πάντως τὸ μὴ παυσόμενον. Τί τοίνυν ἀπο φανοῦνται περὶ ψυχῆς, ἡ τῆς ἀγγελικής φύσεως; Εί μὲν ἦρκται, καὶ παύσεται· εἰ δὲ οὐ παύσεται, δῆλον, ὅτι κατ' αὐτοὺς οὐδὲ ἦρεται. ᾿Αλλὰ μὴν καὶ ἦρκται, καὶ οὐ παύσεται. Ουκ ἄρα ἦρκται κατ᾿ αὐτοὺς τὸ παυσόμενον. Ο μὲν οὖν ἡμέτερος λόγος· Ὥσπερ ἐππου, καὶ βοὸς, καὶ ἀνθρώπου, καὶ ἑκάστου τῶν ὑπὸ τὸ αὐτὸ εἶδος, εἷς λόγος ᾿ ἐστίν· καὶ ὁ μὲν ἂν μετέχῃ τοῦ λόγου, τοῦτο καὶ κυρίως λέγεσθαι· ὁ δ᾽ ἂν μὴ μετέχῃ, τοῦτο ἢ μὴ λέγεσθαι, ἢ μὴ κυρίως λέγεσθαι οὕτω δὲ καὶ Θεοῦ μίαν οὐσίαν εἶναι καὶ φύσιν, καὶ κλή σιν, κἂν ἐπινοίαις τισὶ διαιρουμέναις συνδιαιρῆται καὶ τὰ ὀνόματα· καὶ ὁ μὲν ἂν κυρίως λέγηται, τοῦτο καὶ εἶναι θεόν· ὅ δ' ἂν ᾖ κατὰ φύσιν, τοῦτο καὶ ἀληθῶς ὀνομάζεσθαι· εἴπερ μὴ ἐν ὀνόμασιν, ἀλλ' ἐν πράγμα σίν· ἐστιν ἡμῖν ἡ ἀλήθεια. Οἱ δὲ, ὥσπερ δεδοικότες, μή πάντα κινεῖν κατὰ τῆς ἀληθείας, Θεὸν μὲν εἶναι τὸν Υἱὸν ὁμολογοῦσιν, ὅταν βιασθῶσι τῷ λόγῳ καὶ ταῖς μαρτυρίαις ὁμώνυμον δὲ καὶ μόνης κοινωνοῦντα τῆς κλήσεως. Quid adhuc nunc superest ex ineluctabilibus ipsorum, ut putant, argumentis? Fortasse ad illud ς postremain confugient: Si Deus gignendi finem non fecit, in.perfecta est generatio. Ει quando fiuem facturus est? Si autem gignere cessavit, omnino quoque cœpit. Sic rursus crassi et corporis rebus affixi homines corporeas ratiocinationes afferunt. Ego vero sic respondeo: Sempiternumine sit Filio masci, necne, nondum dico, quoadusque illud Scripturæ: Ante omnes colles gignit me', accuratius expendero. Illud autem non video, quam necessarium sit hoc eorum argumentum. Si enim, ut ipsi alunt, aliquando id coepit, quod finem habiturum est, profecto id non cepit, quod finem non est labitarum. Quid ergo de anima vel de augelica natura pronuntiabunt? Si principium habuit, finem quoque habebit: si autem fue carebit, secundum eos utique principio quoque hanc caruisse constat. Atqui et principium habuit, nec unquam esse desinet. Falsum est itaque quod aiunt, id, quod finem habiturum est, principium quoque habuisse. Enimnvero doctrina nostra hæc est: Ut equi, et bovis, et hominis, ae denique uniuscujusque earum rerum, quæ sub idem genus cadunt, eadem est definitio; ac quidquid definitionis hujusce particeps est, hoc etiam proprie dicitur; quidquid autem particeps non est, hoc vel non dicitur, vel certe improprie dicitur: eodem modo unam quoque Dei essentiam, et naturam, et appellationem esse, tametsi per cogitationes quasdam distinctas, nomina quoque simul distinguantur: et quod quidem proprie dicitur,. • Prov. viii, 25.

PANOPLIA DOGMATICA. TIT. VII. id etiam Deum esse; et rursus quod natura sua sit, hoc quoque proprie nuncupari: siquidera non in nudis nominibus, sed in rebus nobis veritas sita est. At isti, perinde ac pertimescant ne quid adversus veritatem immotum relinquant, Deum quidem Filium esse fatentur, cum Scripturæ ac auctoritatum testimoniis opprimantur; sed æquivoce Deum dici, ac nominis solius participem esse contendunt. Ὅταν δὲ ἀνθυποφέρωμεν αὐτοῖς, Τί οὖν; οὐ Cum auten hanc ipsis objectionem subjiciκυρίως Θεὸς ὁ Υἱὸς, ὥσπερ οὐδὲ ζῶον τὸ γεγραμμένον; πῶς οὖν Θεός, εἰ μὴ κυρίως Θεός; Τί γὰρ κωλύει, φασί, καὶ ὁμώνυμα ταῦτα εἶναι, καὶ κυρίως ἀμφότερα λέγεσθαι; Καὶ προσοίσουσιν ἡμῖν τὸν κύνα, τὸν χερσαίον, καὶ τὸν θαλάττιον, ὁμώνυμά τε δια τα, καὶ κυρίως λεγόμενα (ἔστι γάρ τι καὶ τοιοῦ τον εἶδος ἐν τοῖς ὁμωνύμοις· καὶ εἴτε τι ἄλλο τῇ αὐτῇ προσχρῆται προσηγορία, καὶ μετέχει ταύτης ἐπίσης, τῇ φύσει διεστηκός). Αλλ' ἐκεῖ μὲν, ὦ βέλτιστε, δύο φύσεις τιθεὶς ὑπὸ τὴν αὐτὴν προσηγορίαν, οὐδὲν ἀμείνω τὴν ἑτέραν τῆς ἑτέρας εἰσάγεις, οὐδὲ τὴν μὲν πρότερον, τὴν δὲ ὕστερον, οὐδὲ τὴν μὲν μᾶλλον, την δὲ ἧττον οὖσαν τοῦθ᾽ ὅπερ λέγεται. Οὐδὲ γάρ τι συνέζευκται τὸ ταύτην παρέχον αὐταῖς τὴν ἀνάγκην. Οὐ γὰρ ὁ μὲν μᾶλλον κύων, ὁ δὲ ἧττον τοῦ ἑτέρου κυνός, οἷον ὁ θαλάττιος τοῦ χερσαίου, ἢ ὁ χερσαῖος ἔμπαλιν τοῦ θαλαττίου· διὰ τί γὰρ, ἢ κατὰ τίνα λόγον; Αλλ' ἐν ὁμοτίμοις πράγμασι καὶ διαφόροις, ἡ κοινωνία τῆς κλήσεως. Ἐνταῦθα δὲ τῷ Θεῷ παραζευγνὺς τὸ σεβάσμιον, καὶ τὸ ὑπὲρ πᾶσαν οὐσίαν εἶναι καὶ φύσιν, δ μόνου Θεοῦ καὶ οἱονεὶ φύσις θεότητος, εἶτα τῷ Πατ τρὶ μὲν τοῦτο διδούς, τὸν Υἱὸν δὲ ἀποστερῶν καὶ ὑπου τιθεὶς, καὶ τὰ δεύτερα νέμων αὐτῷ τῆς τιμῆς καὶ τῆς προσκυνήσεως, κἂν ταῖς συλλαβαῖς χαρίζῃ τὸ ὅμοιον, τῷ πράγματι τὴν θεότητα περικόπτεις, καὶ μεταβαίνεις κακούργως ἀπὸ τῆς τὸ ἴσον ἐχούσης ομωνυμίας, ἐπὶ τὴν τὰ μὴ ἴσα συνδέουσαν. Ὥστε ὁ γραπτός σοι, καὶ ἡ ζῶν ἄνθρωπος μᾶλλον, ἢ οἱ τοῦ ὑποδείγματος χύνες τῇ θεότητι πλησιάζουσιν. "Η δὸς ἀμφοτέ mus: Quid ergo non proprie Deus est Filius, quemadmodum id quod pictum est, non est animal? Quomodo ergo Deus, si Deus proprie non est? Respondent: Quid prohibet, quominus, et hæc æquivoca sint, et proprie utrumque dicatur? Ac nobis, et terrestrem, et marinum canem proferent, qui, cum sub eodem nomine diversam significationem habeant, proprie tamen dicuntur. (Est enim hujusmodi quoque species quædam inter æquivoca; et si quid aliud, quod eadem appellatione utatur, ejusque peræque particeps sit, cum interim naturæ ratione dissident.) At, vir optime, cum illic duas naturas sub eadem appellatione collocas, neutram altera præstantiorem introducis; nec alteram priorem, alteram posteriorem; nec denique alteram qua magis, alteram quæ minus sit id quod esse dicitur. Neque enim quidquam conjunctum est, quod hanc ipsis necessitatem afferat. Non enim hic canis magis canis est, quam ille canis, hoc est, marinus magis quam terrestris, vel contra, terrestris magis quam marinus; cur enim, aut qua ratione? Sel in rebus, diversis quidem illis, verum pari honore præditis, communis est appellatio. llic vero, cum Deo venerationem adjungas, eumque supra omnem essentiam et naturam esse dicas (quod Dei solius est, et velut divinitatis natura), ac deinde Patri quidem boc tribuas, Filium autem prives, atque subjicias, secundasque illi honoris et adorationis partes assignes, quamvis verborum syllabis æquaροις, ώσπερ την κοινωνίαν τῆς κλήσεως, οὕτω δὲ καὶ litatem ipsi largiaris, re ipsa tamen divinitatem ei τὴν ὁμοτιμίαν τῶν φύσεων, εἰ καὶ διαφόρους amputas, ac veteratorie ab hoc homonymiæ gencre, ταύτας εἰσάγεις· καὶ καταλέλυκάς σου τοὺς κύνας, quod æqualitatem complectitur, ad genus illud οὓς ἐξεῦρες κατὰ τῆς ἀνισότητος. Τί γὰρ ὄφελος τῆς transis, quod res æquales minime connectit. Ac ὁμωνυμίας, εἰ τὸ ἰσότιμον μὴ ἔχοιεν οἱ παρὰ σοῦ proinde, ut quidem argumentari instituis, pictus διαιρούμενοι. Οὐ γὰρ ἐν' Ισότιμα δείξῃς, ἀλλ' ille ac vivus homo, ad divinitatem adumbrandam ἵνα ἀνισότιμα, πρὸς τὴν ὁμωνυμίαν, καὶ τοὺς κύνας propius accedunt, quam canes, quos exempli causa κατέφυγες. Πῶς ἄν τις ἐλεγχθείη μᾶλλον, καὶ ἑαυτῷ proposuisti. Alioqui utrique, ut nomen commune, μαχόμενος, καὶ θεότητι; sic etiam parem naturæ dignitatem tribue, etiamsi diversas eas inducis; atque ita canes illos tuos deleveris, quos ad probandam Patris ac Filii inæqualitatem excogitasti. Quis enim homonymiæ fructus, si `dignitate pares sint, qui a te dividuntur? Nec enim, ut eos bonore æquales, sed ut dispares ostenderes, ad homonyıniam illam, et capes confugisti. Quonam modo quispiam magis convinci queat, et secum ipse, et cum divinitate pugnare? ὅσα Ἐὰν δὲ λεγόντων ἡμῶν, ὅτι τῷ αἰτίῳ μείζων ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ, προσλαβόντες τὴν, Τὸ δὲ αι. τον φύσει, πρότασιν· ἔπειτα, Τὸ μεῖζον τῇ φύσει, συνάγωσιν· οὐκ οἶδα πότερον ἑαυτοὺς παραλογίζον ται, ἢ τοὺς πρὸς οὓς ὁ λόγος. Οὐ γὰρ ἁπλῶς, κατά τινος λέγεται, ταῦτα καὶ κατὰ τοῦ ὑποκειμένου τούτῳ βηθήσεται· ἀλλὰ δῆλον κατὰ τίνος, καὶ τίνα. Ἐπεὶ τί κωλύει κἀμὲ ταύτην πρότασιν ποιησάμενον, τήν, ὅτι Ὁ Πατὴρ μείζων τῇ φύσει, ἔπειτα προσλαβόντα τὸν Φύσει δὲ οὐ πάντως μείζων οὐδὲ Πατήρ· ἐντεῦθεν συναγαγεῖν· Τὸ μεῖζον οὐ πάντως μεῖζον· Jam si dicentibus nobis, Patrem, quantum ad causam, Filio majorem esse, ipsi hanc propositionem assumant: At causa natura; posteaque conclusionem hanc subnectant: Ergo major natura; haud scio, seipsosne potius, an eos, cum quibus disputant, captiosa lac argumentatione circumveniant. Neque enim simpliciter, quæcunque de aliquo dicuntur, etiam de co, quod ipsi subjectum est, dicuntur; sed perspicuum est de quo, et qurnam dicantur. Alioqui quid prohibet, quominus ipso quoque allata hac propositione: Pater major na-

δὲ, οὐ πάντως Θεός· τὸ () Θεὸς οὐ πάντως θεός. καὶ ἁπλῶς ὁ παραλογια Ὁ Θεὸς, οὐσία· Ἡ οὐσία ἑξῆς αὐτὸς συνάγαγε· Αλλ' οἶμαι, παρὰ τὸ πῆ σμὸς οὗτος, ὡς τοῖς περὶ ταῦτα τεχνολογεῖν σύνηθες. Ἡμῶν γὰρ τὸ μεῖζον τῇ τοῦ αἰτίου φύσει διδόντων, αὐτοὶ τὸ τῇ φύσει μεῖζον ἐπάγουσιν· ὥσπερ ἂν εί καὶ λεγόντων ἡμῶν, ὅτι ὁ δεῖνα νεκρὸς ἄνθρωπο, ἁπλῶς ἐπῆγον αὐτοὶ τὸν ἄνθρωπον. lura est; ac deinde assumpta altera: Natura.au- ή, Ὁ Πατήρ οὐ πάντως Πατήρ. Εἰ βούλει δὲ οὕτως tem non omnino major, neque Pater; ita postremo concludam: Majus igitur non omnino majus; vel, Pater non omnino Pater. Aut si mavis, ad hunc modum agam: Deus est essentia: Essentia non omnino est Deus; quod sequitut ipse conclude: Ergo Deus non omnino Deus. Verun, ni fallor, ab eo, quod secundum rationem quamdam dicitur, ad id quod simpliciter dicitur, captiose progreditur hæc argumentatio, quod artis hujus studiosis usitatum est et familiare. Nam cum nos hanc vocem, majus, causæ naturæ tribuamus, inferunt ipsi, causam natura majorem esse. Quod perinde est, ac si dicentibus nobis: Hic mortuus homo; inferrent ipsi: Ergo homo. Quomodo autem istud, quod certe non mi- Ἐκεῖνο δὲ πῶς παραδράμωμεν, οὐδενὸς ἧττον nori admiratione dignum est, quam que superius β τῶν εἰρημένων ὃν ἀξιάγαστον; Ο Πατήρ, φησίν, ούτ dicta sunt, praetermittemus? Pater, inquiunt, vel σίας, ἢ ἐνεργείας όνομα· ὡς ἀμφοτέρωθεν ἡμᾶς δήessentiæ, vel actionis nomen est: sic enim nos σοντες. Εἰ μὲν οὐσίας φήσομεν, συνθησομένους έτερο utrinque ita astrictos putant, ut nulla ratione ex ούσιον εἶναι τὸν Υἱόν· ἐπειδὴ μία μὲν οὐσία Θεοῦ, ταύ corum vinculis elabi possimus. Si enim essentiæ την δὲ ὡς οὗτοι, προκατείληφεν ὁ Πατήρ· εἰ δὲ ἐνερ nomen esse dixerimus, assentiemur, ut existimant, γείας, ποίημα σαφῶς ὁμολογήσοντας, ἀλλ' οὐ γέννημα Filium diversain a Patre essentiam habere: quan- οὗ γὰρ ὁ ἐνεργῶν, ἐκεῖ πάντως καὶ τὸ ἐνεργούμενον. doquidem una sit Dei essentia, quan Pater, ut Καὶ πῶς τῷ πεποιηκότι ταυτὸν τὸ πεποιημένον, θαυμά censent, jam ante occuparit. Sin autem actionis, ζειν φήσουσιν. Σφόδρα ἂν ἡδέσθην ὑμῶν καὶ αὐτὸς τὴν creatum esse fatebimur, non genitum. Ubi διαίρεσιν, εἰ τῶν δύο τὸ ἕτερον δέξασθαι ἦν ἀναγκαῖον, enim est agens, illic quoque omuine id quod agitur ἀλλὰ μὴ τὰ δύο διαφυγόντα, τρίτον εἰπεῖν ἀληθέστε esse necesse est. Ac mirari se dicent, quo pacto ρον· ὅτι οὔτε οὐσίας ὄνομα ὁ Πατήρ, ὦ σοφώτατοι, factum cum factore idem esse queat. Me quoque οὔτε ἐνεργείας· σχέσεως δὲ καὶ τοῦ πῶς ἔχει προ ipsum vehementer hæc distinctio vestra permoveτὸν Υἱὸν ὁ Πατήρ, ἢ ὁ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα. Ὡς ret, si mihi duorum alterutrum necessario adniitten- γὰρ παρ' ἡμῖν αἱ κλήσεις αὗται τὸ γνήσιον καὶ εἰdum esset, ac non potius, utraque disjunctionis χεῖον γνωρίζουσιν, οὕτω κἀκεῖ τὴν τοῦ γεγεννημένου parte vitata, tertium aliquid verius dicere liceret. πρὸς τὸ γεγεννηκὸς ὁμοφυΐαν σημαίνουσιν. Εστω δὲ, Nec enim essentiæ nomen est Pater, o viri acutis- ὑμῶν χάριν, καὶ οὐσίας τις ὁ Πατήρ συνεισάξει simi, nec actionis; sed relationem ean inlicat, τὸν Υἱόν, οὐκ ἀλλοτριώσει, κατὰ τὰς κοινὰς ἐν quam Pater erga Filium habet, vel Filius erga Pa- νοίας, καὶ τὴν τῶν κλήσεων τούτων δύναμη, frem. Ut enim apud nos hæc nomina germanam Εστω καὶ ἐνεργείας, εἰ τοῦτο δοκεῖ· οὐδὲ οὕτω ἡμᾶς quamdam eonjunctionem et necessitudinem decla- αἱρήσετε. Αὐτὸ δὲ τοῦτο ἐνηργηκὼς ἂν εἴτ rant: ad eumdem modum illic quoque genitorem τὸ ὁμοούσιον, ἢ καὶ ἄτοπος ἄλλως ἡ τῆς περὶ ac genitum eamdem naturain habere significant. τοῦτο ἐνεργείας ὑπόληψις. Ορᾷς ὅπως ὑμῶν, καὶ και Sed sit sane, in vestri gratian, Paler essentiæ no- κομαχεῖν ἐθελόντων, τὰς στροφὰς διαφεύγομεν; men: Filium utique simul introducet, non autem Ἐπεὶ δέ σου τὸ ἐν τοῖς λογισμοῖς καὶ ταῖς στρο removebit, et alienabit, ut et communes notiones φαῖς ἄμαχον ἔγνωμεν, ιδωμέν σου καὶ τὴν ἐκ τῶν ferunt, et ipsa horum nominum vis ac facultas. Sit θείων λογίων ἰσχὺν, ἂν ἄρα δέξῃ κἀντεῦθεν πείθειν etiam actionis, si ita videtur: nec sic quidem can- ἡμᾶς. sam obtinebitis. Eodem enim modo dicemus hoc ipsum egisse Patrem, ut consubstantialis ipsi Filius esset; etsi alioqui absurditate non caret hujusmodi actionis opinio. Videsne quo pacto, quamlibet improbe ac maligne pugnare studeatis, captiones tamen vestras effugiamus? Quoniam autem invictum illud tuum in ratiocinationibus et argutiis robur cognovimus, videamus jam quam vim in divinis oraćulis positam habeas, si modo hinc quoque nobis dogma tuum persuadere non grave ducas. Nos quippe ex magnis et excelsis vocibus Filii divinitatem percepimus, ac prædicamus. Quibus tandem? His nimirum, Deus, Verbum, quod in principio erat, et cum principio, et principium: ut in his locis: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum '; el, Tecum principium '; et, Qui vocal eam a generationibus principium *. Ad hæc Filius unigenitus dicitur: Unigenitus Filius, qui est in sinu Patris, ipse enarravit. Via, Veritas, Vita, Lux: Ego sum via, · Joan. 1, 1. • Psal. Cis, 3. • Isa. XLI, 4. Ἡμεῖς μὲν γὰρ ἐκ μεγάλων καὶ ὑψηλῶν τῶν φωνῶν, τοῦ Υἱοῦ τὴν θεότητα καὶ κατειλήφαμεν, καὶ κηρύσσομεν. Τίνων τούτων; Τῆς Θεὸς, τῆς Λόγος, ὁ ἐν ἀρχῇ, ὁ μετὰ τῆς ἀρχῆς, ἡ ἀρχή: Εν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ θεὸς ἦν ὁ Λόγος· καὶ, Μετὰ σοῦ ἡ ἀρχή· καὶ, Ὁ και λῶν αὐτὴν ἀπὸ γενεῶν ἀρχήν. Ἐπειδὴ Υιός μονογενής, Ο μονογενὴς Υἱὸς, ὁ ὢν εἰς τὸν κόλ πον τοῦ Πατρὸς, ἐκεῖνος ἐξηγήσατο. Οδός, Αλήθεια, Ζωή, Φῶς· Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς, καὶ ἡ ἀλή * Joan. 1, 18.

ΤΙΤ. ΧΙ. Dominut θεια, καὶ ἡ ζωή· και, Ἐγώ εἰμι τὸ φῶς τοῦ κό- veritas et vita '; et, Ego sum luz mundi s. Spienσμου. Σοφία, Δύναμις Χριστὸς Θεοῦ δύναμις, καὶ Θεοῦ σοφία. Απαύγασμα, Χαρακτήρ, Εἰκών, Σφραγίς· ὃς ἂν ἀπαύγασμα τῆς δόξης· καὶ, Χαρακτήρ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ· καὶ, Εἰκὼν τῆς ἀγαθότητος· καὶ, Τοῦτον γὰρ ὁ Πατὴρ ἐσφράγι σεν ὁ Θεός. Κύριος, Βασιλεύς, ὁ ῶν, ὁ Παντοκράτωρ· Έβρεξε Κύριος πῦρ παρὰ Κυρίου· καὶ, Ράἔδος ευθύτητος, ἡ ῥάβδος τῆς βασιλείας σου· καὶ, Ο ῶν, καὶ ὁ ἦν, καὶ ὁ ἐρχόμενος, καὶ ὁ παν. τοκράτωρ. Σαφῶς περὶ τοῦ Υἱοῦ λεγόμενα, καὶ ὅσα τῆς αὐτῆς τούτοις ἐστὶ δυνάμεως, ὧν οὐδὲν ἐπικτητον, οὐδὲ ὕστερον τῷ Υἱῷ προσγενόμενον, ἢ τῷ Πνεύματι, ὥσπερ οὐδὲ αὐτῷ τῷ Πατρὶ· οὐ γὰρ ἐκ προσθήκης τὸ τέλειον. Οὐ γὰρ ἦν, ὅτε ἄλόγος ἦν· οὐδὲ ἦν, ὅτε οὐ Πατήρ· οὐδὲ ἦν, ὅτε οὐκ ἀληθὴς, ἢ ἄσοφος, ἢ ἀδυνατος, ἡ ζωῆς ἐνδεής, η λαμπρότητης, ἢ ἀγαθότητος. ' tia, Potentia; Christus Dei potentia et Dei sapientia'. Splendor, Claracter, Imago, Sigillum, ut in his verbis: Qui cum sit splendor gloriæ *; el, ChaTacler subslaniæ ipsius *; et, Imago bonitatis "; et alio loco: Quen Pater signavit Deus '. Domi nus, Rex, Ens, Omnipotens: Pluit ignem a Domino; et, Virga directionis virga vegni et, Qui erat, qui est, et qui venturus est omnipotens ille s. Quæ perspicue de Filio dicuntur, sicut et alia plura, quæ eamdem vim habent, quorum nihil ascitiţium est, nec Filio, aut Spiritui sancto posterius accessit, quemadmodum nec Patri. Neque enim ex accessione perfectio ipsis comparata est. Non enim Pater Verbi unquam expers fuit; nee unquam fuit quin Pater esset; nec denique unquam veritate, sapientia, viribus, vita, splendore, aut bonitate caruit. Συ δέ μοι καταριθμει πρὸς ταῦτα, τὰ τῆς ἀγνωμοσύνης βήματα, τό, θεός μου, καὶ Θεὸς ὑμῶν, τὸ μείζων, τὸ ἔκτισε, τὸ ἐποίησε, τὸ ἡγίασεν. Εἰ βούλει δὲ, καὶ τὸ δοῦλον, καὶ τὸ ὑπήκοον· τὸ δέδωκε, τὸ ἔμαθ3, τὸ ἐντέταλται τὸ ἀπέσταλται, τὸ μὴ δύνασθαι ἀφ' ἑαυτοῦ τι ποιεῖν, ἢ λέγειν, ἢ κρίνειν, ἢ δε ρεῖσθαι, ἢ βούλεσθαι. Ἔτι δὲ καὶ ταῦτα· τὴν ἄγνοιαν, τὴν ὑποταγήν, τὴν εὐχὴν, τὴν ἐρώτησιν, τὴν προκοπήν, τὴν τελείωσιν. Πρόσθες, εἰ βούλει, καὶ όσα τούτων ταπεινότερα, τὸ ὑπνοῦν, τὸ πεινῇν, τὸ μπιᾷν, τὸ δακρύειν, τὸ ἀγωνιᾷν, τὸ ὑποδύεσθαι. Τάχα δ' ἂν ὀνειδίσαις καὶ τὸν σταυρὸν, καὶ τὸν θάνατον. Τὴν γὰρ ἔγερσιν, καὶ τὴν ἀνάληψιν παρήσειν μοι δοκεῖς, ἐπειδή τι καὶ πρὸς ἡμῶν ἐν τούτοις εὑρίσ σκεται. Πολλὰ δ' ἂν ἔτι πρὸς τούτοις σπερμολογή. σαις, εἰ βούλοιο συντιθέναι τὸν ὁμώνυμόν σα θεὸν καὶ παρέγγραπτον, ἡμῖν δὲ ἀληθινὸν, καὶ ὁμότιμον τῷ Πατρί. Τούτων γὰρ ἕκαστον, οὐ Tu mihi contra, illas ingrati animi tui voces enumera, has videlicet: Deus meus et Deus vester major 's, creavit ", fecit ", sanctifcavil "; servum " etiam, si ita lubet, et obedientem " adjunge; atque hæc etiam, dedit", didicit ", mandatuın est "º, missus est: illud etiam, quod a seipso quidquam facere non possit” aut loqui”, aut judicare ", aut donare " aut velle ". Huc adde ignorationem, subjectionem, precen, interrogationem, profectum, consummationem. Adde etiam, si ita placet, quæ his adhuc abjectiora sunt: Dure mire ", esurire ", fatigari ", lacrymari ", mortis pavore allici ", ac dejecto animo esse. Fortasse etiam probri causa crucem quoque ipsam et mortem objicies. Resurrectionem enim, ipsiusque in ceelumn ascensionem, consulto mihi prætermissurus videris: quoniam in his quidpiam, quod caus nostra faveat, reperitur. Multa etiam alia congeχαλεπὸν μὲν, καὶ κατὰ μέρος ἐπεξιόντα ἐξηγεῖσθαί rere queas, si componere velis æquivocum illum de σας πρὸς τὸ εὐσεβέστατον, καὶ ἀνακαθαίρειν τὸ ἐν tua sententia et ascriptitium Deum, ut autem ipsi τοῖς γράμμασι πρόσκομμα, εἴ γε προσπταίεις δν- statuimus, verum, Patrique honore aqualem. Huέως, ἀλλὰ μὴ ἐκὼν κακουργεῖς. Ενὶ δὲ κεφαλαίῳ, τὰ rum enim unumquodque sigillatim persequi, pioqua μὲν υψηλότερα προσαγε τῇ θεότητι, καὶ τῇ κρείττο- sensu explicare minime difficile est, atque offendi, νι φύσει παθῶν καὶ σώματος· τὰ δὲ ταπεινότερα τῷ culum illud, quod in litteris exsistit, repurgare el συνθέτῳ, καὶ τῷ διὰ σὲ κενωθέντι καὶ σαρκωθέντι, eximere, si modo vere' offendis, ac non potius de οὐδὲν δὲ χεῖρον εἰπεῖν, καὶ ἀνθρωπισθέντι, εἶτα καὶ industria peccas. Ut autem rem summatim ὑψωθέντι, ἵνα σὺ τὸ τῶν δογμάτων σου σαρκικὸν καὶ contraham, hoc tibi faciendum est, ut sublimiores χαμερπές καταλύσας, μάθῃς ὑψηλότερος εἶναι, roces divinitati, ac illi naturæ, passionibus et core καὶ συνανιέναι θεότητι, καὶ μὴ τοῖς ὁρωμένοις εναπο pore praestantiori, attribuas: humiliores vero, comμένοις, ἀλλὰ συνεπαίρῃ τοῖς νοουμένοις, καὶ γινώ- posito, et tua causa inanita atque incarnato, imo σκης, τὰς μὲν φύσεως λόγος, τίς δὲ λόγος eliam (non enim minus commode hoc a me diceοικονομίας. tur) humanato, ac deinde exaltato, ut tu videlicet, abjecta hac dogmatum humilitate et crassitie, sublimior esse, simulque cum divinitate ascendere, non autem rebus in aspectum cadentibus inbærescere condiscas; imo potius cum intellectibilibus rebus assurgas, atque intelligas, quæ naturæ ratio, quæ ratio Incarnationis. • Joan. vii, 12. 1 Joan. Σιν, 6. 97. • Gen. xix, 24. • Psal. XLIV, 7. 22. "Act. 11, 36. " Joan. x, 36. ss Joan. vi, 45. 30 | Cor. xv,28 ** Matth. xxvi, 39. "Marc. x, 40. οι Marc. SIV, st • Ibid. 1 Cor. ⚫ llebr. 1, 3. " Apoc. 1, 8. 11 Joan. xx, 17. 16 Isa. XLII, 1. 17 Phil. 11, 8. Joan. 1x, 4. " Joan. v, 19. 24 Matth. iv, 2. 37 Matth. vii, 21. Sap. vii. 26. 1* Joan. XIV, 28. 18 Joan. xv, 9 ss Joan. xu, 49. "Joan. Iv, * Joan. vi, 13 Prov. viii, Matth. xx, 23. is Joan. vill, 15. so Juan. x1, 35

EUTHYMII ZIGABE NI ffic enim, quem nunc aspernaris, quondam erat, et supra te erat: qui nunc homo est, compositionis expers erat. Quod erat, permansit: quod non erat, assumpsit. In principio sine causa erat. Quæ enim Dei causa afferri queat? At postea quoque certa de causa natus est. Ea autem erat, ut tu, insolens ac proterve, salutem consequereris, qui deitatem idcirco contemnis, quia crassitiem tuain suscepit, per intermediam mentem cum carne coujunctus, atque inferior hic homo Deus effectus, posteaquam cum Deo coaluit, præstantiorique parte superante, unus factus est, ut ipse quoque tantuin Ejusdem in eosdem. Ex 11 oratione de Filio. Οὗτος γὰρ ὁ νῦν σοι καταφρονούμενος, ἦν ότι καὶ ὑπὲρ σὲ ἦν ὁ νῦν ἄνθρωπος, καὶ ἀσύνθετος ἦν, “Ο μὲν ἦν, διέμεινεν· ὁ δὲ οὐκ ἦν, προσέλαβεν. Έν ἀρχῇ ἦν ἀναιτίως· τίς γὰρ αἰτία Θεοῦ; ἀλλὰ καὶ ὕστερον γέγονε δι' αἰτίαν. Ἡ δὲ ἦν, τὸ τὰ σωθῆ καὶ τὸν ὑβριστήν, ὃς διὰ τοῦτο περιφρονείς θεότητα, ὅτι τὴν σὴν παχύτητα κατεδέξατο, διά μέσου νούς ὁμιλήσας σαρκί, καὶ γενόμενος ἄνθρωπος ὁ κάτω Θεός, ἐπειδὴ συνανεκράθη Θεῷ, καὶ γέγονεν εἷς τοῦ κρείττονος ἐκνικήσαντος, ἵνα γένωμαι τοσοῦτον θεὸς, ὅσον ἐκεῖνος άνθρωπος. deus efficiar, quantum ille honio. Τοῦ αὐτοῦ πρὸς τοὺς αὐτοὺς ἐκ τοῦ περὶ Υἱοῦ δευτέρου λόγου. Illud quidem unum ipsis fore in promptu est: Εστι γὰρ ἐν μὲν αὐτοῖς ἐκεῖνο καὶ λίαν πρόDominus creavit me principium viarum suarum ad opero χειρον τό, Κύριος ἔκτισε με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς sua ‘. Cui argumento quo tandem modo occurre- ἔργα αὐτοῦ. Πρὸς ὁ πῶς ἀπαντησόμεθα; Οὐ Σολο mus? Numn Salomonem accusabimus? Nam pristina μῶντος κατηγορήσομεν; οὐ τὰ πρὶν ἀθετήσομεν, ipsius dicta ob postremum ipsius lapsum abrogabi- διὰ τὴν τελευταίαν παράπτωσιν; οὐχὶ τῆς σοφίας mus? Num ipsiusmet sapientia, ac velut scientia, αὐτῆς ἐροῦμεν εἶναι τὸν λόγον, τῆς οἷον ἐπιστήμης artificisque rationis, secundum quam omnia conlita καὶ τοῦ τεχνίτου λόγου, καθ' όν τὰ πάντα συν sunt, huc sermonem esse dicemus? Pleraque enin έστη; Πολλὰ γὰρ ἡ Γραφή προσωποποιεῖν οἶδε καὶ ex his, quæ anima carent, Scriptura per prosopo- τῶν ἀψύχων, ὡς τὰ, Η θάλασσα εἶπε τάδε καὶ τάδι, poeiam loquentia inducere consuevit, juxta illud: Και, 'Η άβυσσος εἶπεν· Οὐκ ἔστιν ἐν ἐμοί· καὶ Mare hæc atque illa dixit '; et, Abýssus dixit: Non Οι ουρανοί διηγούμενοι δόξαν Θεοῦ. Καὶ πά est in me ª; el, Cœli enarrant gloriam Dei '; el λιν ρομφαία τι διακελεύεται, καὶ δρὴ καὶ βουνοὶ κ rursus, frames aliquid imperatur ', et montes ac τους ἐρωτῶνται σκιρτήσεως. Τούτων οὐδέν φαμες colles exsultationis ⚫ causam exposcuntur. Horum εἰ καί τισι τῶν πρὸ ἡμῶν ὡς ἰσχυρὰ τέθειται. Αλλ' nihil proferre libet, etiamsi alioqui á nonnullis co- ἔστω τοῦ Σωτῆρος αὐτοῦ, τῆς ἀληθινῆς Σοφίας, ὁ κ rum, qui ante nos exstiterunt, pro‘Qrmis et validis γος. Μικρὸν δὲ συνδιασκεψώμεθα· Τί τῶν ὄντων allata sunt. Sed demus hoc sane Salvatoris ipsius, ἀναίτιον; Θεότης. Οὐδεὶς γὰρ αἰτίαν εἰπεῖν ἔχει Θεό boc est, veræ Sapientiæ, bæc verba esse. Illud vero ἢ τοῦτο ἂν εἴη Θεοῦ πρεσβύτερον. Τίς δὲ τῆς ἀνθρω aliquantisper una consideremus. Quid est ex om- πότητος, ἣν δι' ἡμᾶς ὑπέστη Θεὸς, αἰτία; Τὸ σωλήν nibus rebus quod cause sit expers? Divinitas. Nemo ναι πάντως ἡμᾶς. Τί γὰρ ἕτερον; Ἐπειδὴ τῆ enim ert, qui Dei causam dicere queat, alio- κυν ἐνταῦθα, καὶ τὸ ἔκτισε, καὶ τὸ γεννᾷ με, σα qui id Deo antiquius esset. Quæ autem humanitatis φῶς εὑρίσκομεν, ἁπλοῦς ὁ λόγος. Ο μὲν ἂν μετὰ τῆς a Deo propter nos susceptæ causa exstitit? Pro- αἰτίας ευρίσκωμεν, προσθῶμεν τῇ ἀνθρωπότητι· ὁ fecto ut nobis salus pararetur. Quid enim aliud δὲ ἁπλοῦν καὶ ἀναίτιον, τῇ θεότητι λογισώμεθα. "Αρ' causæ afferri possit? Ergo quoniam bic sperte, et οὖν οὐ τὸ μὲν ἔκτισεν εἴρηται μετὰ τῆς αἰτίας; creavit, et gignit me, reperimus, hoc simpliciter Έκτισε γάρ με, φησίν, ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς dictum censeannus. Quod enim cum causa conjun- έργα αὐτοῦ. Ἔργα δὲ χειρῶν αὐτοῦ, ἀλήθεια καὶ clam invenimus, id humanitati assignaudum est: η κρίσις, ὧν ἕνεκεν ἐχρίσθη θεότητι. Χρίσις γὰρ αὕτη quod autem simplex causæque expers, divinitati τῆς ἀνθρωπότητος. Τὸ δὲ γεννᾷ με, χωρὶς αἰτίας ascribendum. Age igitur, anion illud, creavit, adnexain causam habet? Creavit enim me, inquit, principium viarum suarum ad opera sua 1. Opera autem ipsius, veritas et judicium, quorum causa divinitate delibulus est. Hæc enim humanitatis unctio est. At illud, gignit me, causam non habet. Alioqui ostende quidnain ipsi adjunctum sit. Quis igitur inficias ibit, quin sapientia, secundum inferiorem quidem generationem creata, secundum autein primum illam magisque incomprehensibilem genita dicatur? Huic velut consectarium est, quod etiam servus dicitur ", et multis bene serviens 10; illudque item, quod, magnum atque amplum ipsi sit Filium Dei vocari ". Haud dubie quippe carni, et generationi, et affectionibus nostris, libertatis nostræ causa servivit, ac denique omnibus illis, per ' Prov. viti, 22. * Ρroν. νιι, 22. ' Job xxvi, 14. • ibid. • Psal. cx, 7. • Isa. XLIX, 6. δεῖξόν τι τούτῳ προσκείμενον. Τίς οὖν ἀντ ερεί λόγος, κτίσμα μὲν λέγεσθαι τὴν σοφίαν, κατὰ τὴν κάτω γέννησιν, γέννημα δέ, κατὰ τὴν πρώτην καὶ πλέον ἄληπτον; Τούτῳ δὲ· Επεται καὶ τὸν δοῦλον ἀκούειν εξ δουλεύοντα πολλοῖς. Καὶ τὸ, μέγα εἶναι αὐτῷ κλη θῆναι Παῖδα Θεοῦ. Τῷ ὄντι γὰρ ἐδούλευσε σαρκί, καὶ γενέσει, καὶ πάθεσι τοῖς ἡμετέροις, διὰ τὴν ἡμετέραν ἐλευθερίαν, καὶ πᾶσιν οἷς σέσωκεν ὑπὸ τῆς ἁμαρτίας κατεχομένοις. Τί δὲ μεῖζον ἀνθρώπου • Psal. vill, 1. 10 Isa. Lili, 11. • Zach. xii, * Luc. 1, 35. 17. • Psal. cxuli, 4.

PANOPLIA DOGMATICA. — TIT. XI. 578' ταπεινότητι, ἢ Θεῷ πλακῆναι, καὶ γενέσθαι Θεὸν ἐκ quæ eos, qui a peccato detinebantur, in salutem τῆς μίξεως, καὶ τοσοῦτον ἐπισκεφθῆναι ᾿Ανατολῇ ἐξ ύψους, ὥστε καὶ τὸ γεννώμενον ἅγιον Υιόν Ὑψίστου κληθῆναι, καὶ χαρισθῆναι αὐτῷ ὄνομα τὸ ὑπὲρ πᾶν ὄνομα; Τοῦτο δὲ τί ποτε ἄλλο ἐστὶν ἢ Θεός; Καὶ τὸ, πᾶν γόνυ κάμψαι τῷ κενωθέντι δι' ἡμᾶς, καὶ τὴν θείαν εἰκόνα δουλική μορφή συγκεράσαντι, καὶ γνῶναι πάντα οἶκον Ισραήλ, ὅτι καὶ Κύριον αὐτὸν καὶ Χριστὸν ὁ Θεὸς ἐποίησεν. Γέγονε γὰρ ταῦτα ἐνεργείᾳ μὲν τοῦ γεννήματος, εὐδοκίᾳ δὲ τοῦ γεννήτορος. ' asseruit. Quid autem majus et honorificentius hominis humilitati contingere queat, quam Deo copulari, atque ex illa mistione Deum ellici, tantumque ab Oriente ex alto visitari ³, ut illud etiam sauctum, quod gignebatur, Altissimi· Filius vocaretur que nomine donaretur, quod est super omne nomen? Quod porro aliud nomen illud est, quam Deus? Atque istud, omne genu ante eum fectatur *, qui nostra causa exinanitus est, ac divinam imaginem servili formæ conjunxit, scialque omnis domus Israel, quia et Dominum eum et Christum fecit Deus. Hæc enim factus est, opera quidem ejus qui genitus est, bona autem voluntate genitoris. Δεύτερον, δὲ τί τῶν μεγίστων αὐτοῖς καὶ ἁμά Quid secundo loco, tanquam maximi atque χων; Δεῖ γὰρ αὐτὸν βασιλεύειν ἄχρι τοῦδε, καὶ ὑπ᾽ Invicti cujusdam roboris, opponunt? Oportet enim οὐρανοῦ δεχθῆναι ἄχρι χρόνων ἀποκαταστάσεως, καὶ τὴν ἐκ δεξιῶν καθέδραν ἔχειν, ἕως τῆς τῶν ἐχθρῶν ἐπικρατήσεως. Τὸ μετὰ τοῦτο δὲ τί; λῆξαι τῆς βα σιλείας, ἢ τῶν οὐρανῶν ἀποστῆναι; Τίνος παύσοντος; ἢ δι' ήντινα τὴν αἰτίαν; Ως τολμηρὸς ἐξηγητής σὺ, καὶ λίαν ἀβασίλευτος! Καὶ μὴν ἀκούεις τῆς βασιλείας αὐτοῦ μὴ εἶναι πέρας. ᾿Αλλὰ τοῦτο πάσχεις, παρὰ τὸ μὴ γινώσκειν, ὅτι τὸν ἕως, οὐ πάντως ἀντιδιαιρεῖ τῷ μέλλοντι, ἀλλὰ τὸ μέχρι μὲν τοῦδε τίθησι· τὸ ὑπὲρ τοῦτο δὲ, οὐκ ἀναίνεται. Η πῶς νοήσεις, ἵνα μὴ τἄλλα λέγω, τό Εσομαι μεθ' ὑμῶν ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶ νος; Αρ' ὡς μετὰ τοῦτο οὐκ ἔτι ἐσομένου; Καὶ τὶς ὁ λόγος; Οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ παρὰ τὸ μὴ διαιρεῖν τὰ σημαινόμενα. Βασιλεύειν γὰρ λέγεται, παρ᾽ ἐν μὲν, ὡς Παντοκράτωρ, καὶ θελόντων, καὶ μή, βασιλεύς· καθ᾽ ἕτερον δὲ, ὡς ἐνεργῶν τὴν ὑπο ταγήν, καὶ ὑπὸ τὴν ἑαυτοῦ βασιλείαν τιθεὶς ἡμᾶς, εκόντας δεχομένους τὸ βασιλεύεσθαι. Τῆς μὲν οὖν ἐκείνως νοουμένης βασιλείας οὐκ ἔσται πέρας· τῆς δευτέρας δὲ, τί; Τὸ λαβεῖν ἡμᾶς ὑπὸ χεῖρα σωζομένους. Τί γὰρ δεῖ τὴν ὑποταγὴν ἐνεργεῖν ὑποτεταγμένων; Μεθ᾽ ἣν ἀνίσταται κρίνων τὴν γῆν, καὶ διαιρῶν τὸ σωζόμενον, καὶ τὸ ἀπολλύμενον· μεθ' ἦν ἴσταται Θεὸς ἐν μέσῳ θεῶν, τῶν σωζομένων, διακρίνων καὶ διαστέλλων, τίνος ἕκαστος τιμῆς καὶ μονῆς ἄξιος. illum regnare huc usque, et a coelo suscipi usque ad restitutionis tempora ', et a dextris sedere, donec hostes in potestatem redegerit. Quid vero postea? Regnandi finem facere, aut è cœlis expelll? Et quisnain, obsecro, eum e regno ejiciet? Aut quam ob causam? Quam audax enarrator es, nimiumque a regio jugo abhorrens! At regni illias rallum finem fore audis. Verum hæc tibi erroris causa est, quod non intelligis hanc vocem, έως (id est, usque), non semper futuro tempori opponi, sed ita interjectuin tempus statuere, ut interim sequens tempus von excludat. Nam nisi ita res se habeat, quonam modo illud, ut alia praeteream, intelliges Ero vobiscum usque ad consummationem sæculi s? An quasi postea miuime futurus sit? Et quæ hæc ratio esset? Nec vero bac solum de causa in errorem incidis, sed etiam quia signlficationes ipsas-non distinguis. Regnare enim duplici modo dicitur, uno, ut Omnipotens, ac volentium nolentiumque Rex: altero, ut subjecționem in nobis gignens, et sub imperium suum ac ditionem nos redigens, utpote qui lubenter ipsius regno colla submittimus: Quod ergo ad priorem significationem attinet, regni ipsius finis nullus erit. Quod autem ad secundam, quis erit finis? Ut nus subjectos teneat, servetque. Quid enim opus erit subjectionem in nobis moliri, cum jám ipsi subjecti fuerimus? Quod posiquam effecerit, surrecturus est ad judicium dé terra ferendam, et secernendos eos qui salutem oonsequuntur, ab iis qui pereunt; stabilque Deus in medio deorum st, lioc est, beatorum hominum, ut di judicet ac distinguat, quo quisque honoris gradu, quaque mansione dignus sit. Τούτῳ σύναπτε καὶ τὴν ὑποταγήν, ἣν ὑποτάσ. 1 Huic subjectionem quoque istaṁ adjunge, qua σεις τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν. Τί λέγεις, ὡς νῦν οὐχ ὑποτεταγμένου; Δεῖται δὲ ὅλως ὑποταγῆναι Θεῷ θεὸς ὤν; Ως περὶ λῃστοῦ τινος, ἢ ἀντιθέου, ποιῇ τὴν λόγον. 'Αλλ' οὕτω σκόπει· ἔτι ώσπερ κατάρα Άκουσε δι' ἐμὲ, ὁ τὴν ἐμὴν λύων κατάραν· καὶ· ἁμαρτία, ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου· καὶ Ἀδὰμ ἀντὶ τοῦ παλαιοῦ γίνεται νέος· οὕτω καὶ τὸ ἐμὸν ἀνυπότακτον ἑαυτοῦ ποιεῖται, ὡς κεφαλὴ τοῦ παντός σώματος. Εως μὲν οὖν ἀνυπότακτος ἐγὼ καὶ στασιώδης, τῇ τε ἀρνήσει τοῦ Θεοῦ, καὶ τοῖς πάθε-· 4 ibid. 78.. ibid. 32. • Philipp. 11. 9. • ibid. Pral. ax, 1. Luc. 1, 32. 10 Matth. xxvIII, 20. 14 11 Cor. 45 1 Cor. 2, 45. Filium Patri subjicis. Quid ais, quasi jam nunc subjectus non sit us? Aut etiam omnino opus est ut Deo subjiciatur, qui et ipse Deus est? Ergo quasi de latrone quodam, aut Dei hoste, verba facis. Verum ita reu expendle. Quemadmodum salutis mes causa maledictum vocatus est ", qui maledictionem meam solvit; et peccatum, qui mundi peccatumi delet; ac pro veteri Adamo, novus Adamus efficitur ¼; ad eumdem quoque modum contumaciaın et rebellionem meam sibi asciscit, ut totius corporis Act. 11, 36. ît Psal. Lxxxı, 4. • I Cor. xv, 25. ▼ Act. In, 21. "ICor. xv, 28. 18 Galal. 111, 13.

caput. Proinde quantu inobediens ipse suin ac tur- σιν, ἀνυπότακτος τὸ κατ' ἐμὲ καὶ ὁ Χριστὸς burlentus, tum per Dei abnegationem, tum per vilin- λέγεται· ὅταν δὲ ὑποταγῇ αὐτῷ τὰ πάντα, ὑποταγή - sas animi permotiones, Landliu inobediens quoque, σεται δὲ καὶ τῇ ἐπιγνώσει, καὶ τῇ μεταποιήσει, τότε quantum ad me attinet, Christus dicitur. Cum autem καὶ αὐτὸς τὴν ὑποταγὴν πεπλήρωκε, προσάγων ἐμὲ ei omnia subjecta fuerint (subjicientur autem, et per τὸν σεσωσμένον. Τοῦτο γὰρ ἡ ὑποταγή Χριστοῦ, agnitionem, et per immutationem), tum ipse quo- κατά γε τὸν ἐμὸν λόγον, ἡ τοῦ Πατρικοῦ θελήματος que subjectionem impleverit, adducens me, salu - πλήρωσις. Υποτάσσει δὲ καὶ Υἱὸς Πατρί, καὶ Υἱῷ tem consecutum. Nec enim quidquam aliud est, mea Πατήρ· ὁ μὲν ἐνεργῶν, ὁ δὲ εὐδοκῶν, ὁ καὶ πρότερον quidem sententia, Christi subjectio, quam paternæ εἴπομεν· καὶ οὕτω τὸ ὑποτεταγμένον ὁ οποτάξας voluntatis expletio. Subjicit autem, et Filius Θεῷ παρίστησιν, ἑαυτοῦ ποιούμενος τὸ ἡμέτερον. Patri, et vicissim Filio Pater: ille opera sua, hic Τοιοῦτον εἶναί μοι φαίνεται καὶ τό· ῾Ο Θεός, ὁ Θεός beneplacito, quemadmodum aute a nobis dictum μου, πρόσχες μοι, ἵνα τί ἐγκατέλιπές με; Οὐ γὰρ est. Atque ita eos, qui subjecti sunt, Deo sistit ac repræsentat is, qui subjecit, nostra videlicet sibi vindicans. Eodem in genere mihi illud quoque esse videtur: Deus, Deus meus, respice in me, quare me πάσχοντας· τίς γὰρ ἡ γεννηθῆναι κάτω τήν άρο ' αὐτὸς ἐγκαταλέλειπται, ἢ ὑπὸ τοῦ Πατρὸς, ἢ ὑπὸ τῆς ἑαυτοῦ θεότητος, ὃ δοκεῖ τισιν, ὡς ἂν φοβουμένης τὸ πάθος, καὶ διὰ τοῦτο συστελλομένης ἀπὸ τοῦ χὴν, ἢ ἐπὶ τὸν σταυρὸν ἀνελθεῖν ἠνάγκασεν;) Έν ἑαυτῷ δὲ, ὅπερ εἶπον, τυποῖ τὸ ἡμέτερον. Ἡμεῖς γὰρ ἦμεν οἱ ἐγκαταλελειμμένοι καὶ παρεωραμένο πρότερον, εἶτα νῦν προσειλημμένοι και σεσωσμένοι τοῖς τοῦ ἀπαθοῦς πάθεσιν· ὥσπερ καὶ τὴν ἀφροσύ νην ἡμῶν, καὶ τὸ πλημμελὲς οἰκειούμενος, τὰ ἑξῆς διὰ τοῦ ψαλμοῦ φησιν· ἐπειδὴ προδήλως εἰς Χριστὸν ὁ εἰκοστὸς πρῶτος ψαλμὸς ἀναφέρεται. dereliquisli? Neque enim, quod quidam opinan- ' tur, ipse, vela Palre, vel a sua divinitate, quasi passionem extimuisset, ac propterea sese a perpetiente corpore collegisset, derclictus est. (Quis enim eum, vel primum humanitus gigni, vel in crucem ascendere coegit?) Verum in seipso, ut dictum est, nostra repræsentavit. Nos enim eramus derelicti illi prius atque contempti; nunc vero per impatibilis illius passiones, assumpti ac servati sumns; quemadmodum nostram quoque insipientiam ac pecca- ‘tum sibi arrogavit, ut ea, quæ deinceps in psalmo sequuntur, pronuntiant. Siquidem vicesimus prè mus psalmus manifeste ad Christum refertur. Ejusdem speculationis illud etiam est, quod ex his, quæ passus est, obedientiam didicit; quod rum clamore et lacrymis supplicarit; quod exauditus sit prq sua reverentia; quæ omnia nomine nostro mirabiliter efficiuntur et contexuntur. Nam, Τῆς δὲ αὐτῆς ἔχεται θεωρίας, καὶ τὸ μαθεῖν αὐτὴν τὴν ὑπακοὴν ἐξ ὧν ἔπαθεν· ἥ τε κραυγή, καὶ τὰ δάκρυα, καὶ τὸ ἱκετεῦσαι, καὶ τὸ εἰσακουσθῆναι, καὶ τὸ εὐλαβές· ἡ δραματουργεῖται καὶ πλέχεκαι θαυμασίως ὑπὲρ ἡμῶν. ὺς μὲν γὰρ Λόγος, οὔτε ὑπήκοος ἦν, οὔτε ἀνήκοος. Τῶν γὰρ ὑπὸ χεῖρα ταῦτα, καὶ τῶν δευτέρων· τὸ μὲν τῶν εὐγνωμονεστές - ρων, τὰ δὲ τῶν ἀξίων κολάσεως. Ὡς δὲ δούλου μορφή, συγκαταβαίνει τοῖς ὁμοδούλοις καὶ δούλοις, καὶ μορφοῦται τὸ ἀλλότριον, ὅλον ἐν ἑαυτῷ ἐμὲ φέρων μετὰ τῶν ἐμῶν, ἵνα ἐν ἑαυτῷ δαπανήσῃ τὸ χείρον, ὡς κηρὸν πῦρ, ἢ ὡς ἀτμίδα γῆς ἥλιος, κἀγὼ μεταλάβω τῶν ἐκείνου διὰ τὴν σύγκρασιν. Διὰ τοῦτο ἔργῳ τιμῇ τὴν ὑπακοὴν, καὶ πειρᾶται ταύτης, ἐκ τοῦ παθεῖν· οὐ γὰρ ἱκανὸν ἡ διάθεσις, ὥσπερ οὐδὲ ἡμῖν, εἰ μὴ καὶ διὰ τῶν πραγμάτων χωρήσαιμεν· ἔργον γὰρ, ἀπόδειξις διαθέσεως. Οὐ χείρον δὲ ἴσως κἀκεῖνο ὑπολαβείν, ὅτι δοκιμάζει τὴν ἡμε τέραν ὑπακοὴν, καὶ πάντα μετρεί τοῖς ἑαυτοῦ πάθεσι τέχνῃ φιλανθρωπίας· ὥστε ἔχειν εἰδέναι τοῖς ἑαυτοῦ τὰ ἡμέτερα, καὶ πόσον μὲν ἀπαιτού μεθα, πόσον δὲ συγχωρούμεθα, λογιζομένης μετὰ τοῦ πάσχειν καὶ τῆς ἀσθενείας. Ἔτι δὲ προσθήσω τοῖς εἰρημένοις ἐκεῖνο, ἐνθυμηθείς τὸν Ἐν ᾧ γὰρ πέπονθεν, αὐτὸς πειρασθεὶς, δύναται τοῖς πειραζομένοις βοηθῆσαι, σαφῶς πρὸς τὴν αὐτὴν φέρον διάνοιαν. Verbum, nec obediens erat, nec inobediens, Hæc namque iis, qui aliorum imperio tenentur, quique secundæ classis sunt, conveniunt; illud scilicet, probis atque honestis, istud vero, improbis ac suppli cio dignis. Ut autem servi forma, ad conservos, inio ad servos sese demittit, atque alienam formam suscipit, totum ine simul, cum iis quæ mea sunt, in seipso ferens, ut, quod deterius est, in seipso absumat, et conficiat, non secus ac ceram ignis, aut terræ vaporein solis radius, atque ipse ob hujusmodi conjunctionem bonorum illius particeps fam. Quocirca re ipsa obedientiam honore afficit, eamque perpetiendis doloribus experitur; neque enim sufciebat animni adfectio, quemadmodum nec nobis, nisi manum quoque operibus adipoveamus: opus enim, affectionis animi declaratio est. Nec forte pejus fuerit existimare, quod obedientiam nostram exploret, passionibusque suis omnia metiatur, arte quadam humanitatis et benevolentiæ erga genus nostrum: ita ut ex suis nostra æstimare queat, quantumque et a nobis exigi et condonari debeat, expensa nimirum cum passionibus virium nostrarum imbecillitate. Addam illud quoque iis quæ dicta sunt, locum hunc mecum reputans: In quo enim passus est, ipse lentatus, potest iis, qui tentantur, euxiliari *, quod perspicue ad eumdem sensum tendit. * Psal. xxı, 1. `Hlebr. v, 8, 7. • Helr. 1, 18.

PANOPLIA DOGMATICA. — TIT. XI. ᾿Εκ τοῦ αὐτου λόγου. Εσται δὲ ὁ Θεὸς τὰ πάντα ἐν πᾶσιν, ἐν τῷ χαιρῷ τῆς ἀπ καταστάσεως· οὐχ ὁ Πατήρ, πάντως εἰς αὐτὸν ἀναλυθέντος τοῦ Υἱοῦ, ὥσπερ εἰς πυρὶν μεγάλην λαμπάδος πρὸς καιρὸν ἀποσπα σθείσης, εἶτα συναφθείσης, μηδὲ γὰρ Σαβέλλιοι τῷ ῥητῷ τούτῳ παραφθειρέσθωσαν, ἀλλ᾿ ὅλος Θεός, όταν μηκέτι πολλά ωμεν, ὥσπερ νῦν τοῖς κινήματι καὶ τοῖς πάθεσιν, οὐδὲν ὅλως Θεοῦ, ἡ ὀλίγον ἐν ἡμῖν αὐτοῖς φέροντες, ἀλλ' ὅλοι θεοειδεῖς, ὅλου Θεού χωρητικοὶ καὶ μόνου· τοῦτο γὰρ ἡ τελείωσις, πρὸς ἣν σπεύδομεν· τεκμηριοῖ δὲ μάλιστα Παῦλος αὐτός· ὃ γὰρ ἐνταῦθα περὶ Θεοῦ φησιν ἀορίστως, ἀλλαχοῦ σαφῶς περιορίζει Χριστῷ. Τί λέγων; Οπου οὐκ ἔνι "Ελλην, οὐδὲ Ἰουδαῖος, περιτομὴ καὶ ἀκροβυστία, βάρβαρος, Σκύθης, δοῦλος, ἐλεύθερος· ἀλλὰ τὰ πάντα καὶ ἐν πᾶσι Χριστός. Τρίτον, ἀρίθμει τὸ μεῖζον· τέταρτον τό, Θεόν μου καὶ Θεὸν ὑμῶν. Εἰ μὲν οὖν μείζων μὲν ἐλέγετο, μὴ ἴσος δὲ, τάχα ἂν ἦν τι τοῦτο αὐτοῖς· εἰ δὲ ἀμφότερα σαφῶς εὑρίσκομεν, τί φήσουσιν οἱ γεννάδαι; τί τὸ ἰσχυρὸν αὐτοῖς; πῶς συμ βήσεται τὰ ἀσύμβατα; τὸ γὰρ αὐτὸ τοῦ αὐτοῦ ὁμοίως μείζον καὶ ἴσον εἶναι, τῶν ἀδυνάτων· ἢ δῆλον, ὅτι τὸ μείζον μέν ἐστι τῆς αἰτίας, τὸ δὲ ἴσον, τῆς φύσεως; καὶ τοῦτο ὑπὸ πολλῆς εὐγνωμοσύνης ὁμολογοῦμεν ἡμεῖς. Τάχα δ' ἂν εἴποι τις ἄλλος τῷ ἡμετέ باشه Ex eadem oratione. Sicut etiam: Erit autem Deus omnia in omnibus' illo restitutionis tempore; non utique Pater, resoluto videlicet in ipsum Filio, non secus ac si fax aliqua ad aliquod tempus ab ingenti rogo abstracta, in eum rursus (ɔdjungatur neque enim Sabelliani his verbis abutantur), sed totus Deus; tum nempe, cum jam non multi erimus, sicut nunc sumus ratione motuum et affectionum, nihil omnino Dei gestantes in nobis, aut saltem parum, sed toti deiformes, totiusque ac solius Dei capaces: l:ec enim ea perfectio est, ad quam omni celeritate properamus; quod quidem Paulus ipse maxime conjicit; quod enim hic de Deo indefinite ait, alio loco apertissimis verbis Christo sigillatim attribuit. Quibus verbis? Ubi non est Græcus, non Judæus, circumcisio et præputium, barbarus et Scytha, servus et liber: sed omnia et in omnibus Christus 1. Tertio loco vocem hane, major nume - rant: quarto item, Deum meum et Deum vestrum*. Sañe, si major quidem diceretur, non item æqualis, fortasse vim aliquam haberet quod afferunt. Cum autem utrumque inveniri liquido constet, quid tandem generosi homines dicent? Quid roboris habebunt? Quomodo convenient, quæ convenire nequeunt? Idem enim seipso majus, pariterque sibi ipsi æquale, fieri non potest. Nonne ergo perspicuum est majoris vocein ad causam, æqualis autem ad λόγῳ προσφιλονεικών, μὴ ἔλαττον εἶναι naturain referendam esse? Ac nos istud ingenue τὸ ἐκ τοιαύτης αἰτίας εἶναι τοῦ ἀναιτίου. Τῆς τε admodum et candide confitemur. Fortasse auleni nostrum γὰρ τοῦ ἀνάρχου δόξης μετέχοι ἂν, ὅτι ἐκ τοῦ ἀνάρ- dixerit alius quispiam, sermonem χου· καὶ πρόσεστιν ἡ γέννησις, πρᾶγμα τοσοῦτο, acriori animi contentione prosequens, inferius baτοῖς μὲ νοῦν ἔχουσι, καὶ οὕτω σεβάσμιον. Τὸ bendum non esse, ab hujusmodi causa, causæ omγὰρ δὴ λέγειν, ὅτι τοῦ κατὰ τὸν ἄνθρωπον νοουμένου nis experte, proficisci. Nam et quia ab eo, qui prinμείζων, ἀληθὲς μὲν, οὐ μέγα δέ· τί γὰρ θαυ- cipio caret, originem trahit, ejus quoque'gloriæ μαστόν, εἰ μείζων ἀνθρώπου Θεός; Ταῦτα μὲν οὖν partem sibi vindicat: et accedit insuper generatioεἰρήσθω πρὸς τοὺς τὸ μεῖζον κομπάζοντας. nis prærogativa, res tanta, tamque veneranda, iis quidem certe, qui mente præditi sunt. Nam, quod ratione humanitatis Pater Filio major intelligendus sit, vere quidem dici potest, sed non perinde honorifice: quid enim mirum, Deum homine majorem esse? Atque hæc mihi dieta sint adversus eos, qui majoris vocem insolentius jactant, θεὸς δὲ λέγοιτο ἂν, οὐ τοῦ Λόγου, τοῦ ὁρωμέ Quod autem ad alteram partem attinet, Deus dicitur, non ratione Verbi, sed partis quæ in oculorum sensum cadit (quo eniun modo illius, qui proprie Deus est, Deus dici queat?). Quemadνου δέ· πῶς γὰρ ἂν εἴη τοῦ κυρίως Θεοῦ Θεός; Ωςπερ καὶ Πατὴρ, οὐ τοῦ ὁρωμένου, τοῦ Λόγου δέ· καὶ γὰρ ἦν διπλοῦς· ὥστε τὸ μὲν κυρίως ἐπ' ἀμφαν, τὸ δὲ οὐ κυρίως, ἐναντίως ἢ ἐφ' ἡμῶν ἔχει. modum Pater, non humanitatis, sed Verbi respectu; Ἡμῶν γὰρ κυρίως μὲν Θεὸς ὁ Θεὸς, οὐ κυρίως D. duplici quippe natura constabat; quo fit ut alterum * Πατήρ. Καὶ τοῦτό ἐστιν ὁ ποιεῖ τοῖς αἱρετικοῖς de eo proprie dicatur, alterum improprie: contra τὴν πλάνην, ἡ τῶν ὀνομάτων ἐπίζευξις, ἐπαλλαττο quam in nobis se res habet. Deus enim proprie Deus μένων τῶν ὀνομάτων διὰ τὴν σύγκρισιν. Σημεῖον δὲ, noster est, non autem proprie Pater. Atque hoc est ἡνίκα αἱ φύσεις διίστανται ταῖς ἐπινοίαις, συνο quod hæreticos in errorem inducit, nempe nomiδιαιρεῖται καὶ τὰ ὀνόματα. Παύλου λέγοντος ἄκουσον· num horum conjunctio, permutatis videlicet inter Ἵνα ὁ θεὸς τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ὁ se nominibus propter utriusque naturæ connexioΠατήρ τῆς δόξης. Χριστοῦ μὲν Θεὸς, τῆς δὲ δόξης nem. Argumento est, quod cum naturæ animo et Πατήρ· εἰ γὰρ καὶ τὸ συναμφότερον ἐν, ἀλλ᾽ οὐ cogitatione distinguuntur, simul quoque nomina τῇ φύσει, τῇ δὲ συνόδῳ τούτων. Τί ἂν γένοιτο γνωdividuntur. Audi Paulum bis verbis loquentem. ριμώτερον; Ut Deus Domini nostri Jesu Christi, Pater ille glorie Vites quomodo Christi quidem Deus, gloriæ antem Pater dicatur: quamvis enim hæc duo unum efficiant, id tamen non natura fit, sed corum coitione. Quid his apertius et manifestius essè queat? Πέμπτον λεγέσθω τύ, λαμβάνειν αὐτὸν ζωήν, Quintum numeretur, quod vitam •, aut ju11 Cor. xv, 28. * Galat. iii, 28. ' Joan. xiv, 23. * Joan. ΙΙ, $ Ephes. 1, 17. • Joan. v, 26.

' ΤΟ aut carnis ή κρίσιν, ή κληρονομίαν ἐθνῶν, ἢ ἐξουσίαν πάσης σαρκός, ἢ δόξαν, ἢ μαθητάς, ἢ ὅσα λέγεται, καὶ τοῦ τῆς ἀνθρωπότητος. Εἰ δὲ καὶ τῷ Θεῷ δοίης, οὐκ ἄτοπον· οὐ γὰρ ὡς ἐπίκτητα δώσεις, ἀλλ' ὡς ἀπ᾿ ἀρχῆς συνυπάρχοντα, καὶ λόγῳ φύσεως, ἀλλ᾽ οὐ χάριτος. dicium', aut gentium hæreditatem omnis potestatem *, aut gloriam *, aut discipulos, cæteraque ejusdem generis, accipere dicitur; hoc quoque ad humanitatem spectat. Quanquam ut hæc etiam Deo tribuamus, nulla inde absurditas consequetur: non enim velut ascititia ei tribuemus, sed velut quæ a principio una cum ipso exstiterint, non ratione gratiæ, sed naturæ. Ἔκτον τιθέσθω τὸ μὴ ἀφ' ἑαυτοῦ ποιεῖν μηδὲν, δύνασθαι τὸν Υἱὸν ἐὰν μή τι βλέπῃ τὸν Πατέρα ποιοῦντα. Τοῦτο δὲ τοιοῦτόν ἐστιν· οὐ τῶν καθ' ἕνα τρόπον λεγομένων, τὸ δύνασθαι, ἢ μὴ δύνασθαι· πολύσημον δέ. Τὸ μὲν γάρ τι λέγεται κατὰ δυνάμεως ἔλλειψιν, καὶ ποτέ, καὶ πρός τι, ὡς τὸ, μὴ δύνασθαι τὸ παιδίον ἀθλεῖν, ἢ τὸ σκυλάκων βλέπειν, ἢ πρὸς τόνδε διαγωνίζεσθαι· ἀθλήσει γὰρ ἴσως ποτέ, καὶ ὄψεται, καὶ διαγωνιεῖται πρὸς τόνδε, κἂν πρὸς ἕτερον ἀδυνάτως ἔχῃ. Τὸ δὲ, ὡς ἐπὶ πλείστον, ὡς τό· Οὐ δύναται πόλις κρυβῆναι ἐπ' ἄνω όρους κειμένη. Τάχα γὰρ ἂν καὶ κρυφθείη τις, ἐπισ προσθοῦντος μείζονος. Τὸ δὲ, ὡς οὐκ εὔλογον, ὡς τό Οὐ δύνανται οἱ υἱοὶ τοῦ νυμφῶνος νηστεύειν, ἐφ' ὅσον ἔνδημος ο νυμφίος· είτε ὁ σωματικώς δρώμενος (οὐ γὰρ κακοπαθείας, ἀλλ' εὐφροσύνης και ρὸς ὁ τῆς ἐπιδημίας), εἴτε ὡς ὁ Λόγος νοούμενος· τί γὰρ δεῖ νηστεύειν σωματικῶς τοὺς Λόγῳ καθαιρομένους; Τὸ δὲ, ὡς ἀβούλητον, ὡς τὸ, Μὴ δύ νασθαι ἐκεῖ σημεῖα ποιῆσαι, διὰ τὴν ἀπιστίαν τῶν δεχομένων· ἐπειδὴ γὰρ τοῦ συναμφοτέρου χρεία προς τὰς ἰάσεις, καὶ τῆς τῶν θεραπευομένων πίστεως, καὶ τῆς τοῦ θεραπευτοῦ δυνάμεως, οὐκ ἐνεδέχετο τὸ ἕτερον τοῦ συζύγου ἐλλείποντος. Οὐκ οἶδα Sexto loco ponatur, quod Non potest Filius a seipso facere quidquam, nisi id viderit Patrem facienlem *. Quæ verba ejusmodi sensu explicanda sunt: Posse, vel non posse, non uno modo dicitur; variain enim ac multiplicem significationem habet. Nonnunquam enim secundum virium defectum dicitur, et certi temporis ac personæ ratione habita: ut quod puer luctari non possit, aut catulus cernere, aut cum aliquo dimicare: luctabitur enim fortasse aliquando, et cernet, et cum hoc dimicabit, etiamsi cum altero nequeat. Interdum de eo dicitur, quod sæpenumero contingit, ut illúd: Non potest civitas abscondi supra montem posita •: Fieri enim potest, ut quædam civitas abscondatur, majori nhnirum aliquo monte ipsius aspectum impediente. Impossibile eliam dicitur, quod minime 2quum est, rationique consentaneum; cujus generis est illud: Non possunt filii sponsi jejunare, quandiu præsens est sponsus; sive eum intelligas, qui corporeis oculis cernitur (neque enim ærumnæ alque afflictionis tempus erat illud tempus, quo Christus cum discipulis versabatur), sive eum ut Vero lum species: quid enim eos corporeo modo jejunare necesse est, qui a Verbo purgantur? Quarta significatione hoc fieri non posse dicitur, a quo nostra μὴ καὶ τοῦτο τῷ εὐλόγῳ προσθετέον· οὐ γὰρ εὐλο voluntas abhorret; cujusmodi est illud: Non poteral γος ἴασις τοῖς βλαβησομένοις ἐξ ἀπιστίας. Τοῦ δὲ illic signa facere propter incredulitatem eorum *, qui αὐτοῦ λόγου, καὶ τό· Οὐ δύναται ὁ κόσμος μισεῖν ea excipiebant: quoniam enim ad morborum de- ὑμᾶς· καὶ, Πῶς δύνασθε ἀγαθὰ λαλεῖν, πονηροί pulsiones utrumque accedere necesse est, nempeut ὄντες; Πῶς γὰρ ἀδύνατόν τι τούτων, ἢ ὅτι ἀβούληet ægroti fidem, et medici vim et facultatem medendi τον; Ἔστι δέ τι καὶ τοιοῦτον ἐν τοῖς λεγομένοις, ὁ afferant, idcirco alterum, deficiente altero, minime τῇ φύσει μὲν ἀδύνατον, θεῷ δὲ δυνατὸν βουλη contingebat. Haud scio autem, an hoc quoque non θέντι, ὡς τὸ, μὴ δύνασθαι τὸν αὐτὸν γεννηθῆναι δεύ adjungendum sit, ad id quod rationi consentaneum τερον, καὶ ῥαφὶς οὐκ εἰσδεχομένη κάμηλον· τί γὰρ est: neque enim iis medicinam afferre conveniebat, ἂν καὶ κωλύσεις γενέσθαι ταῦτα, Θεοῦ θελήσαντος; quibus incredulitas detrimentum allatura erat. Quo etiam in ordine ponendum est illud: Non potest mundus odisse vos;el, Quomodo polestis bona loqui, cum silis mali s? Quo enim pacto quidquam horum impossibile est, nisi quia voluntas repugnat? Jam illud quoque impossibile dicitur, quod natura quidem impossibile est, Deo autem volenti possibile; quo in genere est illud Eumdem bominem bis nasci nou posse nec acu camelum admitti : quid enim prohibeat quominus hæc fiant, si Dei voluntas ita tulerit? G δὲ, εἰ Τούτων δὲ πάντων ἐκτὸς, τὸ παντελῶς ἀδύνατον καὶ ἀνεπίδεκτον, ὡς ὁ νῦν ἐξετάζομεν. Ὡς γὰρ ἀδύνατον εἶναι λέγομεν, πονηρὸν εἶναι Θεόν, ἢ μὴ εἶναι· τοῦτο γὰρ ἀδυναμίας ἂν εἴη μᾶλλον Θεοῦ, ήπερ δυνάμεως· ἢ τὸ μὴ ὂν εἶναι, ἢ τὰ δις δύο καὶ τέσσαρα εἶναι καὶ δέκα οὕτως ἀδύνατον καὶ ἀνεγχώρη τον ποιεῖν ὅτι τὸν Υἱόν, ὧν οὐ ποιεῖ ὁ Πατήρ. Πάντα γὰρ ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ, τοῦ Υἱοῦ ἐστιν· ὡς ἔμπαλιν τὰ τοῦ Υἱοῦ, τοῦ Πατρός. Οὐδὲν οὖν ἴδιον, ὅτι κοινά ἐπεὶ καὶ αὐτὸ τὸ εἶναι κοινὸν καὶ ὁμότιμον, εἰ καὶ • Joan. V, 'Apoc. v, to Matth. xu, 34. * Joan.-111, 4. 18 Matth. sis, 24 Præter hos omnes modos impossibile dicitur quod nulla omnino ratione fieri potest, ut quod nunc exquirimus. Ut enim impossibile esse dicimus Deum malum esse, aut omnino non esse (hoc enim Dei impotentiam potius alque imbecillitatem, quain potentiam arguerit); aut ut sit, quod non est, aut ut bis duo simul et quatuor sint el decem: ita nec feri ullo modo potest, ut Filius aliquid faciat, quod Pater non facial. Omnia enim quæ Pater habet, sunt Filii us. quemad27. * Psal. 11, 8. *Joan. xv, 2. 15. • Mauth: xils, 58. • Joan. vii, 7. .s Joan. xvi, 15. }K, s. Joan. ν, • Matth. v, 14. ↑ Matth.

κατὰ τὸν TIT. II. 1Ch τῷ Υἱῷ παρὰ τοῦ Πατρός. Καθ' ὅ καὶ λέγεται και η modum rursus omnia, qure Filius, Patris, Nihil ergo τό· ᾿Εγώ ζῷ διὰ τὸν Πατέρα· οὐχ ὡς ἐκεῖθεν αὐτῷ peculiare, quia communia omnia, quandoquidem τοῦ ζῆν, καὶ τοῦ εἶναι συνεχομένου, ἀλλ' ὡς ἐκεῖθεν ipsum quoque esse, commune atque aequale est ipsi ὑπάρχοντος ἀχρόνως καὶ ἀναιτίως. Βλέπει δὲ τὸν cum Patre, licet alioqui hoc a Palre Filius habeat. Πατέρα ποιοῦντα, πῶς, καὶ οὕτω ποιεῖ; ἆρα ὡς οἱ Quo etiam sensu dictum est: Ego vivo propter l'aτὰς μορφὰς γράφοντες, καὶ τὰ γράμματα, διὰ τὸ μὴ trem '; non quod ab illo ipsius vita aique essentia εἶναι τῆς ἀληθείας ἄλλως ἐπιτυχεῖν, εἰ μὴ πρὸς sustineatur, verwin quod ex illo ciɛra, tempus ullum τὸ ἀρχέτυπον βλέποντας, κἀκεῖθεν χειραγωγούμε- atque causam exsistat. Sed quomodo illul acciτους; Καὶ πῶς ἡ Σοφία δεῖται τοῦ διδάξοντος; piendum, quod Patrem facientem videre dicitur, ἢ οὐ ποιήσει τι μὴ διδασκομένη; Ποιεῖ δὲ πῶς ὁ Πα- atque ita facere *? an ut qui formas ac litteras τήρ, ἢ πεποίηκεν; 'Αρα ἄλλον προϋπέστησε κόσμον pingunt, eo quod veritatem aliter assequi nequeant, ἀντὶ τοῦ παρόντος, καὶ ὑποστήσει τὸν μέλλοντα, καὶ nisi exemplar suum intueantur, atque inde velut πρὸς ἐκεῖνα βλέπων ὁ Υἱὸς, τὸν μὲν ὑπέστησε, τὸν manu ducantur? Qui vero quadrat, ut Sapientia maδὲ ὑποστήσει; Τέσσαρες οὖν κόσμοι gistro opus habeat? nihilue efliciet, nisi edoct:? λόγον τοῦτον, οἱ μὲν Πατρὸς, οἱ δὲ Υἱοῦ ποιήματα. Η Quid, Paterne aliquid facit, aut fecit? Utrum Ὦ τῆς ἀλογίας! Καθαίρει δὲ λέπρας, καὶ δαι-. tandem alium mundum aute hunc coagmenμόνων, καὶ νόσων ἀπαλλάττει καὶ ζωοποιεῖ νε- tavil, atque alium rursus in posterum coagmentaκρούς, καὶ ὑπὲρ θαλάσσης ὁδεύει, καὶ τἆλλα ποιεῖ bit, quos Filius sibi ante oculos proponens, alterum ὅσα πεποίηκεν, ἐπὶ τίνος, ἢ πότε τοῦ Πατρὸς ταῦτα quidem jam procreaverit, alterum autem procreatuπροενεργήσαντος; "Η δῆλον, ὅτι τῶν αὐτῶν πραγμάτ rus sit? Quatuor ergo hac ratione mundi erunt, duo των τοὺς τύπους ενσημαίνεται μὲν ὁ Πατήρ, ἐπιτε- a Patre, duo a Filio effecti? O supinam vecorλεῖ δὲ ὁ Λόγος, οὐ δουλικῶς, οὐδὲ ἀμαθῶς, ἀλλ' ἐπι- diam Age, cum lepras purgat, dæmones et morστημονικῶς τε καὶ δεσποτικῶς, καὶ οἰκειότερον εἰ- bos profligat, mortuos ad vilain revocal, mare pe πεῖν, πατρικῶς; Οὕτω γὰρ ἐγὼ δέχομαι τὸ, ἅπερ ὑπὸ dibus peragrat, aliaque omnia facit, in quo tan - τοῦ Πατρὸς γίνεται, ταῦτα καὶ τὸν Υἱὸν ὁμοίως dem, aut quando Pater hæc ante fecit? Noune per. ποιεῖν· οὐ κατὰ τὴν τῶν γινομένων ὁμοίωσιν, ἀλλὰ spicuum est, earumdem rerum formas a Patre quiκατὰ τὴν dein velut designari, a Filio autem peragi, non serviliter atque indocte, sed perite et heriliter, alque, ut aptius loquar, paterne? In hunc quippe sensum verba hac accipio: Quacunque Pater facit, eadem et Filius similiter facit; non quod similia sint utriusque opera, sed quod par sit utriusque potestas atque auctoritas; atque hoc fortasse esse queat, quod et Pater usque modo operari dicitur, et Filius *; non autem hoc duntaxat nomine, sed etiam ratione gubernationis et conservationis corum, quæ facta sunt, at indicat illud: Qui facit angelos suos spiritus *; et, Qui fundat terram super stabilitatem': cum semel et hæc firinata atque stabilita sit, et illi procreati. Quo etiam pertinet: quod firmare tonitru dicitur 7, et ventum creare rum ipsa quidem ratio semel condita est, caterum nunc quoque perpetua vis est ac facultas. τῆς ἐξουσίας ὁμοτιμίαν· καὶ τοῦτο ἂν εἴη τό, ἕως ἄρτι καὶ τὸν Πατέρα ἐργάζεσθαι, καὶ τὸν Πιόν· οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ τὴν, ὧν πεποίηκεν, οἰκονομίαν τε καὶ συντήρησιν, ὡς δηλοῖ τὸν ποιεῖσθαι τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ πνεύματα, και, θεμελιοῦσθαι τὴν γῆν ἐπὶ τὴν ἀσφάλειαν αὐτῆς· ἀπαξ ήδρασμένα τε καὶ γενόμενα· καὶ στερεοῦσθαι βροντήν, καὶ κτίζεσθαι πνεῦμα, ὧν ἅπαξ μὲν ὁ λόγος ὑπέστη, συν εχὴς δὲ καὶ νῦν ἡ ἐνέργεια. ር Ἔβδομον λεγέσθω τὸ καταβεβηκέναι ἐκ τοῦ οὐρανοῦ τὸν Υἱόν, οὐχ ἵνα ποιῇ τὸ θέλημα τὸ ἑαυ τοῦ, ἀλλὰ τὸ τοῦ πέμψαντος. Εἰ μὲν οὖν μὴ παρὰ τοῦ κατεληλυθότος αὐτοῦ ταῦτα ἐλέγετο, εἶπο μεν ἂν ὡς παρὰ τοῦ ἀνθρώπου τυποῦσθαι τὸν λόγον, οὐ τοῦ κατὰ τὸν Σωτῆρα νοουμένου (τὸ γὰρ ἐκείνου p θέλειν οὐδὲ ὑπεναντίον Θεῷ, θεωθὲν ὅλον) ἀλλὰ τοῦ καθ' ἡμᾶς, ὡς τοῦ ἀνθρωπίνου θελήματος οὐ πάντως ἐπημένου τῷ θείῳ, ἀλλ' ἀντιπίπτοντος, ὡς τὰ πολλὰ, καὶ ἀντιπαλαίοντος. Καὶ γὰρ ἐκεῖνο οὕτως ἐνοήσαμεν τή· Πάτερ, εἰ δυνατὸν, παρελθέτω απ' ἐμοῦ τὸ ποτήριον τοῦτο· πλὴν οὐχ ὃ ἐγὼ θέλω, ἀλλὰ τὸ σὺν ἰσχυέτω θέλημα. Οὔτε γὰρ, εἰ δυνα τόν, ἢ μὴν τοῦτο ἀγνοεῖν ἐκεῖνον εἰκὸς, οὔτε τῷ θελήματι ἀντεισφέρειν τὸ θέλημα. Ἐπεὶ δὲ, ὡς παρὰ τοῦ προσλαβόντος ὁ λόγος (τοῦτο γὰρ τὸ κατεληλυθός), οὐ τοῦ προσλήμματος, οὕτως ἀπαντησόμεθα· οὐχ ὡς ὄντος ἰδίου τοῦ Υἱοῦ ' Joan, vi, 58. ' Joan. v, Amos v. 15. • Joan. vi, 38. PATROL. Gin. CΧΧΧ. : ηιοStam Septimum proferatur, quod Filius e cœlo descendisse dieitur, non ut voluntatem facial, sed ejus a quo missus est. Sane nisi al illo ipso, qui descendit, hic sermo laberetur, dicere possemus, hæc verba velut ab homine exprimi, non qui de Salvatore intelligatur (illius enim voluntas, cum tota deificata sit, Deo procul dubio non adversatur); sed qui nostræ conditionis sit. Humana quippe voluntas divinam non continuo sequitur, ve‹ rum ut plurimum ei resistit atque obluctatur. Nam illu 1 quoque eodem modo intelligimus: Pater, si possibile est, transeat a me culix iste; verumtamen non mea, scd tua voluntas vincat 10. Neque enim possi bile esset, necne ipsum ignorasse verisimile est, nec voluntati voluntatem opposuisse. Sed quoniam partis illius, quæ assumpsit (hoc enim est, quod descendit), non autem partis assumptae, hic sermo est, ad hunc modum respondebimus: hæc non ita • Thid. 33. • Ibid. 17. • Psal. cur, 4. • Mid. 5. * Job xxxvm, 25, 10 Matth. xxvi, 39. θελήματος παρὰ

dici, quasi propriam voluntatem Filius labeat, at- τὸ τοῦ Πατρὸς, ἀλλ' ὡς οὐκ ὄντος ὁ λόγος· δ' τε τοιοῦτον τὸ συναγόμενον· Οὐχ ἵνα ποιῶ τὸ θέλημα τὸ ἐμόν οὐδὲ γάρ ἐστι τὸ ἐμὸν τοῦ σοῦ κεχυ ρισμένον, ἀλλὰ τὸ κοινὸν ἐμοῦ τε καὶ σοῦ, ὧν ὡς μία θεότης, οὕτω καὶ βούλησις. Πολλὰ γὰρ τῶν οὕτω λέ γομένων ἀπὸ κοινοῦ λέγεται, ἀρνητικῶς δὲ, ὡς τό· Οὐ γὰρ καὶ οὐ θετικών, ἐκ μέτρου δίδα σιν ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα. Ούτε γάρ δίδωσιν, ούτε μεμ τρημένον· οὐ γὰρ μετρείται παρὰ Θεοῦ Θεός. Καὶ τίν Οὔτε ἡ ἁμαρτία μου, οὔτε ἡ ἀνομία μου. Οὐ γὰρ ὡς οὔσης ὁ λόγος, ἀλλ᾽ ὡς οὐκ οὔσης. Καὶ πάλιν τό Οὐ διὰ τὰς δικαιοσύνης ἡμῶν, ἂς ἐποιήσαμεν οὐ γὰρ ἐποιήσαμεν. Δῆλον δὲ τοῦτο κὰν τοῖς ἐξῆς· Τί γάρ, φησί, τὸ θέλημα τοῦ Πατρός; ἵνα πᾶς ὁ πιστεύων εἰς τὸν Υἱὸν σώζηται, καὶ τυγχάνη της τελευταίας αναστάσεως. Δρ᾽ οὖν τοῦ Πατρός μὲν τοῦτο θέλημα, τοῦ Υἱοῦ δὲ οὐδαμῶς; ἢ ἄχων εὐαγγελίζεται καὶ πιστεύεται; Καὶ τὶς ἂν τοῦτο πιστεύσειεν; ἐπεὶ καὶ τὸ, τὸν λόγον τὸν ἀκουόμενον - μὴ εἶναι τοῦ Υἱοῦ, τοῦ Πατρὸς δὲ, τὴν αὐτὴν ἔχει δύναμιν. Πῶς γὰρ διόν τινος τὸ κοινὸν, ἢ μόνος, τοῦτο συνιδεῖν οὐκ ἔχω, πολλὰ σκοπῶν· οἶμαι θε οὐδὲ ἄλλος τις. Αν οὕτω διανοῇς περὶ τοῦ δέλειν, ὀρθῶς νοήσεις καὶ λίαν εὐσεβῶς, ὡς ὁ ἐμὸς λόγος, καὶ παντὸς τοῦ εὐγνώμονος. que a Patris voluntate separatam, sed potius quod non habeat· ut, quod colligitur, sit hujusmodi: Non ut faciam voluntatem meam ': nec enim voluntas mea a tua disjuncta est, seul communis utriusque nostrum, quorum, ut una est deitas, ita una quoque voluntas. Perinulta enim ex his, quae ita dicuntur, a communi dicuntur, nec affirmationis modo, sed inficiationis, ut illud: Non enim ad mensuram dat Deus Spiritum s. Neque enim dat, nee mensura definitum: nec enim Deus Deum metitur. Ut item illud Neque iniquitas mea, neque peccatum meum ' Non enim, quod in co peccatum sit, boc sermone utitur, sed quod non sit. Ac rursus: Non propter justitias nostras, quas fecimus. Neque enim fecimus. Quod etiam perspicue colligi potest ex his quae sequuntur. Quæ est enim, inquit, voluntas Patris mei? Ut omnis qui credit in eum, salutem consequatur, ac postremæ resurrectionis compos liat. An igitur Patris quidem hæc est voluntas, Filii autem minime? an invitus Evangelium pradical, fidemque apud hominės nanciscitur? Quis vero boc credat? quandoquidem illud quoque, quod ait Filius, sermonem, qui ab auditoribus excipiatur, suum non esse, sed Patris ', eamden onino vim habet. Quomodo enim hoc enjusquam proprium, aut solins esse queat, quod commune est, licet diu, multu qu«mecum, consid rem, perspicere nequeo, ac ne alius quidem quisquam, nisi mea me opinio fallà, Si boc modo voluntatem intelligis, recte intelligis pieque admodum et orthodoxe, ut quidea mea est sententia, imo etiam cujusvis, modo recto judicio præditus sit. Octavo illud afferunt: Ut cognoscant te so. Ium Deum verum, et quem misisti Jesum Christum; et, Nemo bonus, nisi solus Deus •. Cujus argumenti perfacilis mihi videtur esse solutio. Si cnim haec verba, Solum rerum, Patri duntaxat tribueris, ubi tandem Veritatem ipsam collocabis? Etenim si illud, Soli sapienti Deo '; aut illud, Soli immortalitatem habenti, lucemque inaccessibilem habilani 10 ; aut illud denique, Regi suculorum immortali, invisibili, soli sapienti Deo", ad hunc modum intellexeris, peribit utique tibi Filius, vel morte, vel tenebris multatus, vel in hoc condem - natus, ut nec sapiens sit, nec rex, nec invisibilis, imo nec omnino Deus, quod caput est eorum, quie diximus. Quid autem afferri poterit, quin simul cum cæteris rebus, bonitatis quoque, quæ maxime solius Dei est, jacturam faciat? Verum hæc verba; Ut cognoscant te solum verum Deum, ad corum, qui, quanquam falso, dii tamen appellantur, sublationem dici existimo: neque enim adjectum fuisset, et quem misisti, Jesum Christum, si, ad cum opposita distinctione submovendum, illa, solum verum, pertinerent, ac non de communi utriusque divinitate sermio esset. Illa autem Christi verba, Nemo bonus, eo spectabant, ut tentatori legisperito, qui bonitatem ipsi, tamquam homini, tribuebat, occurreret. Summe enim bonum ese, inquit, solius Dei Joan. vi, 28. * Joan. 111, 31. 1 Juan. arm, 5. * Luc. xvii, 12. P.al. Lynt, 5. • Joan. xvi, 27. истор Ογδοόν ἐστιν αὐτοῖς τό· Ἵνα γινώσκωσι σε τὸν μόνον ἀληθινὸν Θεὸν, καὶ ὃν ἀπέστειλας Ἰησοῦν Χριστόν· καὶ τό· Οὐδεὶς ἀγαθὸς, εἰ μὴ εἰς ὁ Θεός. Τοῦτο δὲ καὶ πάντη άστην ἔχειν την λύσιν μοι φαίνεται. Εἰ γὰρ τὸ μόνον ἀληθινιντά τοῦ Πατρὸς θήσεις, που θήσεις τὴν αὐτοαλήθεια. Καὶ γὰρ εἰ τῷ μόνῳ σοφῷ Θεῷ, ἢ τῷ μέσῳ ἔχετι ἀθανασίαν, φῶς οἰκοῦντι ἀπρόσιτον, η βασιλεί τῶν αἰώνων ἀφθάρτῳ, ἀοράτῳ, καὶ Θεῷ, νοήσεις οὕτως, οιχήσεταί σοι θάνατον κατακρ θεὶς ὁ Υἱὸς, ἢ σκότος, ἢ τὸ μὴ σοφὸς εἶναι, μηδὲ βα σιλεὺς, μηδὲ ἀόρατος, μηδὲ ὅλως Θεὸς, ὁ τῶν εἰρη μένων κεφάλαιον. Πῶς δαὶ οὐκ ἀπολεῖ μετὰ τῶν ἄλλων καὶ τὴν ἀγαθότητα, ἡ μάλιστα μόνου θεού; Αλλ' οἶμαι τὸ μὲν, Ἵνα γινώσκωσι σὲ τὸν μόνον ἀληθινὸν Θεὸν, ἐπ᾿ ἀναιρέσει λέγεσθαι τῶν οὐκ ὄντων μὲν θεῶν, λεγομένων δέ· οὐ γὰρ ἂν προσ έκειτο, καὶ ὃν ἀπέστειλας Ἰησοῦν Χριστὸν, εἰ πρὸς ἐκεῖνον ἀντιδιῄρητο τὸ, μόνον ἀληθινὸν, ἀλλὰ μὴ κατὰ κοινοῦ τῆς θεότητος ἦν ὁ λόγος. Τὸ δὲ, Οὐδεὶς ἀγαθός, ἀπάντησιν ἔχει πρὸς τὸν πειράζοντα νομικὸν, ὡς ἀνθρώπῳ, τὴν ἀγαθότητα μαρτυρί σαντα. Τὸ γὰρ ἄκρως ἀγαθόν, φησί, μόνου θεού, κἂν τοῦτο καὶ ἄνθρωπος ὀνομάζηται ο ὡς τήν ῾Ο ἀγαθὸς ἄνθρωπος ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ θησαυροί προβάλλει τὸ ἀγαθόν· καὶ, Δώσω τὴν βασιλεία τῷ ἀγαθῷ ὑπὲρ σέ, τοῦ Θεοῦ λόγος πρὸς τὸν • Dan. ix, 18. * Joan. vi, 40. • Joan. ΣΙ, 21. ** 1 Tim. vi, 46. ** 1 Tim. 1, 47.

Σαούλ περὶ τοῦ Δαβὶδ λέγοντος· καὶ τὸ, Αγαθυνον, cst Κύριε, τοῖς ἀγαθοῖς· καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα λέγεται περὶ τῶν ἐν ἡμῖν ἐπαινουμένων, ἐφ' οὓς ἡ ἀπόρροια τοῦ πρώτου καλοῦ, καὶ κατὰ δεύτερον λόγον ἔφθασεν. Εἰ μὲν οὖν πείθοιμεν τοῦτο, ἄριστον· εἰ δὲ μὴ, τί φήσεις πρὸς τοὺς λέγοντας ἑτέρωθι, τὸν Υἱὸν μόνον εἰρῆσθαι Θεόν, κατὰ τὰς τὰς ὑποθέσεις. Ἐν τίσι τοῖς ῥήμασιν; ἐν ἐκείνοις· Οὗτός σου Θεός, ΤΙΤ. ΧΙ. :: tametsi hoc quoque nomine homo nunempetur, ut illud: Bonus homo de bono thesauro profert bonum s, et Dens ad Saulemn de Davide verba faciens: Dabo regnum tuum meliori te *. Tum illud: Benefac, Domine, bonis *; ac denique ea id genus omnia, quæ de his dicuntur, qui hominum laude ac prædicatione florent, ad quos primi illius boui rivus secundario cursu dimanavit. flæc si tibi persuasimus, commodissime se res habet. Sin minus, / quid dicturus es ad eos, qui ex altera parte, fuxta id, quod pro causa tua fundamento posuisti, Filium solum Deum dictumn esse contendunt. In quibus autem verbis? in istis nimirum: lic Deus luus, et non æstimabitur aliïis præter eum 3. Et paucis interjectis Post hæc in terra visus est, el cum οὐ λογισθήσεται ἕτερος πρὸς αὐτόν. Καὶ μετ' ὀλίγα· Μετὰ τοῦτο ἐπὶ τῆς γῆς ὤφθη, καὶ τοῖς ἀνθρώποις συνανεστράφη. Ὅτι μὲν γὰρ οὐ περὶ τοῦ Πατρὸς, ἀλλὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ λεγόμενον, ή προσθήκη σαφῶς παρίστησιν. Οὗτος γὰρ ἐστιν ὁ σωματικῶς ὁμιλήσας ἡμῖν, καὶ μετὰ τῶν κάτω γενόμενος. Εἰ δὲ νικήσειε, κατὰ τοῦ Πατρὸς λέγεσθαι τοῦτο, μὴ τῶν νομιζομένων θεῶν, ἡττήμεθα τὸν Πα- hominibus conversalus est * Nam τέρα, δι' ὧν τοῦ Υἱοῦ το κατεσπουδάσαμεν. Καὶ quod, non de Patre, sed de Filio, sermo habeatur, adjectio hæc aperte declarat. Hic enim est, qui corpoream nobiscum consuetudinem habuit, terrenisque rebus ἂν τῆς νίκης ταύτης γένοιτο ἀθλιώτερον ἢ ζημιωδέστερον; conjunctus est. Quod si illad obtineatur, hæc verba, Et nọn æstimabitur alius, adversus Patrem dici, non ad” versus eos, qui falsa mortalium opinione dii habentur, quod ad Patrem attinet, per ea utique victi sumus, quibus adversus Filium obnixe contendimus; Qua victoria quid calamitosius et perniciosius esse queat? Εννατον ἐκεῖνο φήσουσι τὸν Πάντοτε ζῶν, εἰς τὸ ἐντυγχάνειν ὑπὲρ ἡμῶν. Εὖ γε καὶ λίαν μυστικῶς τε καὶ φιλανθρώπως. Τὸ γὰρ ἐντυγχάνειν, ούχ, ὡς ἡ τῶν πολλῶν συνήθεια, τὸ ζητεῖν ἐκδίκησιν ἔχει· τοῦτο γάρ πως καὶ ταπεινότητος· ἀλλὰ τὸ πρεσβεύειν ὑπὲρ ἡμῶν τῷ λόγῳ τῆς μεσι τείας· ὡς καὶ τὸ Πνεῦμα ὑπὲρ ἡμῶν ἐντυγχάνειν λέγεται. Εἰς γὰρ Θεός, εἷς καὶ μεσίτης Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων, ἄνθρωπος Ἰησοῦς Χριστός. Πρεσβεύει γὰρ ἔτι καὶ νῦν, ὡς ἄνθρωπος, ὑπὲρ τῆς ἐμῆς σω τηρίας, ὅτι μετὰ τοῦ σώματός ἐστιν, οὗ προσέλαβεν, ἕως ἂν ἐμὲ ποιήσῃ Θεὸν τῇ δυνάμει τῆς ἐνανθρωπή σεως. κἂν μηκέτι κατὰ σάρκα γινώσκηται, τὰ σαρκικά λέγω πάθη, καὶ, χωρὶς τῆς ἁμαρτίας, ἡμέ τέρα. Οὕτω δὲ καὶ παράκλητον ἔχομεν Ἰησοῦν Χριστόν, οὐχ ὡς ὑπὲρ ἡμῶν προκαλινδούμενον τοῦ Πατρὸς, καὶ προσπίπτοντα δουλικῶς. Απαγε την δούλην ὄντως ὑπόνοιαν, καὶ ἀναξίαν τοῦ Πνεύματος, Ούτε γὰρ τοῦ Πατρὸς τοῦτο ἐπιζητεῖν, οὔτε τοῦ Υἱοῦ πάσχειν, ἢ ὡς περὶ Θεοῦ διανοεῖσθαι δίκαιον· ἀλλ' οἷς πέπονθεν, ὡς ἄνθρωπος, πείθει καρτερεῖν, ὡς Λόγος καὶ παραινέτης. Τοῦτο νοεῖταί μοι ή παράκλησις. Δέκατον αυτοίς εστιν ἡ ἄγνοια, και το μηδενα γινώσκειν τὴν τελευταίαν ἡμέραν, ἡ ὥραν, μηδὲ τὸν Τὸν αὐτὸν, εἰ μὴ τὸν Πατέρα. Καίτοι πῶς ἀγνοεῖ τι τῶν ὄντων ἡ Σοφία, ὁ ποιητὴς τῶν αἰώνων, ὁ συντελεστὴς καὶ μεταποιητὴς, τὸ πέρας τῶν γενομένων, ὁ οὕτω τὰ τοῦ Θεοῦ γινώσκων, ὡς τὸ πνεῦμα τοῦ ἀνθρώπου τα ἐν αὐτῷ; Τί γὰρ ταύτῆς τῆς γνώσεως τελεώτερον; Πῶς δαὶ τὰ μὲν' τρὶ τῆς ὥρας ἀκριβῶς ἐπίσταται, καὶ τὰ οἷον ἐν χρόνῳ τοῦ τέλους, αὐτὴν δὲ ἀγνοεῖ τὴν ὥραν; Αινίγματι γὰρ τὸ πρᾶγμα ὅμοιον, ὥσπερ ἂν εἴ τις Nono illud producent: Semper vivens ad interpellandum pro nobis 1. Optime sane ac perquam niystice et benigne. Interpellatio namque noΙΙ, vulgi more, ld sonat, quod est vindictam quærere (lioc enim humilitatis quodammodo esset; sel idem significat, quod pro nobis, mediationis ratione, ratione, supplicare; quemadinodum et Spiritas pro nobis intercedere dicitur. Unus enim Deus unus etiam mediator Dei et hominum, homo Jesus Christus ‚º. Intercedit enim nunc quoque, ut home, pro mea salute; quoniam cum eo corpore est, quod assumpsit, donec me, assumpta humanitatis virtute, Deum effecerit, tametsi non jam secundum carne: cognoscatur, hoc est, secundum carnales affectiones, ac, citra peccatum, nostras. Eodent modo advocatum quoque habemus Jesum Christum *, non nt nestra causa sese ad Patris pedes advolvemicin, servilique modlo abjicientem. Procul sit ista servi!is sane suspicio, Spirituque indigna. Nequc enim Fatris est hoc exposcere, aut Filii pati: nec de Deo hoc cogitare pium atque æquum est. Sed ex bis, quæ humanitus perpessus est, adl tolerantiam me, ut Verbum et exhortater, inducit. Sic ego advocationem hanc intelligendam arbitro:. Decimo loco ignorantiam ponunt, illudque, quod extremum diem atque horam nemo cognosol, ac ne Filius quidem ipse, sed solus Pater δι ηui fieri potest, ut Sapientia quidquam eorum, quæ sunt, ignoret, ille, inquam, sæculorum factor, ille consummator atque immutator, ille eorum qu facta sunt finis, quique ea, quae Dei sunt, inie novit, ae spiritus hominis qr, quæ in iρεο sunt? Quid enim hac cognitione plenius ac per - " fectius? Qui vero constat, ipsum, ea quidem, quae horam illam antecedunt, ac quæ velut in ipso finis • Baruch ur, 30. • Ibid. 38. At ' Luc. xviii, 19. 'Matth. x11, 35. ' I Reg. xv, 28. • Psal. cxxiv, Hebr. vi, 25. 1 Τim. 11, 5. • 1 Joan, 1, 1. 10 Mlar". xin, 32. “1 Cor. 1, 11. per-

' articulo sunt, exacilssine scire, ipsam autem ho- τὰ μὲν πρὸ τοῦ τείχους ἀκριβῶς ἐπίστασθαι λέγοι, ram ignoraré? Enigmati quippe res hæc similis est: perinde videlicet ac si quis ca, quæ ante muruin sunt, certissime se nosse affirmet, murum autem ipsum ignorare se fateatur: aut diei finem probe sciens, noctis principium minime cognoscat: ubi alterius cognitio alterum necessario secum ducit. Eccui igitur dubium esse potest, quin horam quidem, ut Deus, cognitam habeat, ignoret autem nt homo, si quis partem aspectabilem ab ea disjungat, quæ mente sola perspici potest? Nam quia absoJute hoc loco ac sine relatione, Filii nomen ponitur, nec adjungitur, cujus, idcirco hinc nobis ansa sensu maxime pio interpretemur, eamque humanitati, non divinitati ascribamus. αὐτὸ δὲ ἀγνοεῖν τὸ τεῖχος· ἢ τὸ τῆς ἡμέρας τέλος εν ἐπιστάμενος, τὴν ἀρχὴν τῆς νυκτὸς μὴ γινώσκειν· Ενθα ἡ τοῦ ἑτέρου γνῶσις, ἀναγκαίως συνεισάγει τὸ ἑτέρον. Η πᾶσιν εὔδηλον, ὅτι γινώσκει μὲν, ὡς Θεός, ἀγνοεῖν δέ φησιν, ὡς ἄνθρωπος, ἄν τις τὸ φαι νόμενον χωρίσῃ τοῦ νοουμένου; Τὸ γὰρ ἀπόλυτον εἶναι τοῦ Υἱοῦ τὴν προσηγορίαν καὶ ἄσχετον, τ προσκειμένου τῷ Υἱῷ τοῦ τινὸς ο ταύτην ἡμῖν δίδωσι τὴν ὑπόνοιαν, ὥστε τὴν ἄγνοιαν ὑπολαμβάνειν ἐπὶ τὸ εὐσεβέστερον, τῷ ἀνθρωπίνῳ, μὴ τῷ θείῳ ταύ την λογιζομένους. Si igitur hæc ratio adversariis satisfacit, porrigitur ita existunaudi, ut ignorantiam hane Εἰ μὲν οὖν οὗτος αὐτάρκης ὁ λόγος, ἐνταλλα δὲ μή, τό γε δεύτερον, ὥσπερ τῶν ἄλλων ἔκαστος οὕτω δὴ καὶ ἡ γνῶσις τῶν μεγίστων, ἐπὶ τ αἰτίαν ἀναφερέσθω τιμῇ τοῦ γεννήτορος. Δοκεί μοί τις, μηδ' ἂν ἐκείνως ἀναγνούς, ὡς τῶν καθ' ἡμᾶς φιλολόγων τις μικρὸν ἐννοῆσαι, ὅτι οὐδὲ ὁ Πρ ἄλλως οἶδε τὴν ἡμέραν, ἢ τὴν ὥραν, ἢ ὡς hic pedem gemus, nec quidquam amplius a nobis στησόμεθα, καὶ μηδὲν πλέον ἐπιζητείσθω· ε inquiratur. Sin secus, banc secundam expositionem afferemus; quod quemadmodun singula alia, ita rerum quoque maximarum cognitio in Genitoris honorem ad causam ipsam referenda est. Quin ne exiguum quidem mihi intellecturus videtur, qui sic legerit, ut nostre menoriæ vir quidam litterarum studiosus, nempe Filium non aliter diem illum vel ὁ Πατήρ. Τὸ γὰρ συναγόμενον, ὁποῖον; Επειδή δ horam nosse, quam ut Pater. Quid enim hinc colli- Πατὴρ γινώσκει, διὰ τοῦτο καὶ ὁ Υἱός, ὡς gitur: Quoniam Pater cognoscit, ideo euain Filius: ὅτι μηδενὶ γνωστὸν τοῦτο, μηδὲ ληπτών, πλην tanquam vi«lelicet nemo hoc cognoscere ac perci- πρώτης φύσεως. Ἐλείπετο περὶ τοῦ ἐντετάλια, pere queat, praeter principem illam naturam. Super- τετηρηκέναι τὰς ἐντολὰς, καὶ τὰ ἀρεστὰ αὐτῷ. erat jam de hoc verbo: Mandatum est, de eo τότε πεποιηκέναι, διαλαβεῖν ἡμᾶς· ἔτι δὲ τὸ etiam, quod Patris mandata servasse, et, quæ pla- σεως, καὶ ὑψώσεως, καὶ τοῦ μαθεῖν, ἐξ ἄνέα cita sunt ei, semper fecisse dicitur 1; ac insuper, τὴν ὑπακοὴν, καὶ ἀρχιερωσύνης τε καὶ προφορ d: consummatione et exaltatione, ac de eo, quod ex καὶ παραδόσεως, καὶ δεήσεως τῆς πρὸς εἶν his, quæ passus est, obedientiam didicisse scribi- νάμενον σώζειν αὐτὸν ἐκ θανάτου, καὶ ἀγωνίας tur ³, de sacerdotio *itein, et oblatione*, et tra- θρόμβων, καὶ προσευχῆς, καὶ εἴ τι ἄλλο του ditione *, et oratione ad eum qui a morte salvum εἰ μὴ πᾶσι πρόδηλον ἦν, ὅτι περὶ τὸ πάσχω cum facere poterat; ad hæc de agonia, et sangui- τοιαῦτα τῶν ὀνομάτων, οὐ περὶ τὴν ἄτρεπτ neo sudore, alqque oratione*, et si quid aliud ejus- σιν, καὶ τοῦ πάσχειν ὑψηλοτέραν. dem est generis, pertractare: nisi cuivis exploratum tati attribuenda esse, non autem immutabili illi naturæ, atque omni dolore et cruciatu sublimieci. Ejusdem de dogmate et ordinatione episcoporum. esset, hujusmodi nomina perpetienti Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου τοῦ περὶ δόγματος ταστάσεως ἐπισκόπων. Πατρὸς μὲν, καὶ ἀνάρχου, καὶ ἀρχῆς ἐπισ νου καὶ λεγομένου (ἀρχῆς δὲ, ὡς αἰτίου, καὶ ν Pater quidem sine principio est, et principatus esse intelligitur ac dicitur; principium, inquam, ut causa et fons luminis sempiterni. Filius autem non γῆς, καὶ ὡς ἀϊδίου φωτός)· Υἱοῦ δὲ, ἀνάργυ est ille quide.n omnino sine principo, sed tamen est rerum omnium principium; principium porro cum dico, ne tempus interjicias, nec inter genitorem et genitum medium aliquid constituas, nec per id, quod inter ea, quæ camdem æternitatem babent, et conjuncta sunt, male interponis, naturanı dividas. Nam si tempus Filio est antiquius, illius procul dubio primum Pater causa fuerit necesse est. Quod si ita est, quo tandem modo temporum factor erit ', qui sub tempus cadit? Quo item miodo Dominus omnium, si eum tempus præcesserit, eique dominetur? Principii igitur expers est Pater: nec enim aliunde, nec a se ipso esse habet. Filius autem, si quidem Patrem ut causam accipias, ne- ↑ Joan. x, 18; xv, 10; xpt, 29. Luc. xxi, 44 seq. Jat. 11, 20. οὐδαμῶς, ἀρχῆς δὲ τῶν ὅλων· ἀρχὴν δὲ ὅταν μή χρόνον παρενθῇς, μηδὲ μέσον τι τάξης του γεννηκότος καὶ τοῦ γεννήματος, μηδὲ διδης φύσιν τῷ κακῶς παρεντεθέντι τοῖς συναλίοις συνημμένοις. Εἰ γὰρ χρόνος Υἱοῦ πρεσβύτερο ἐκείνου δηλαδὴ πρώτως ἂν εἴη αἴτιος ὁ Πατήρ. πῶς ποιητὴς χρόνων ὁ ὑπὸ χρόνον; Πώς Κύριος πάντων, εἰ ὑπὸ χρόνου προείληπται τα κυριεύεται; "Αναρχο; οὖν ὁ Πατήρ· οὐ γὰρ ἐπὶ θεν αὐτῷ, οὐδὲ παρ᾽ ἑαυτοῦ τὸ εἶναι. Ο ἐὰν μὲν ὡς αἴτιον τὸν Πατέρα λαμβάνῃς, οὐκ χο;· ἀρχὴ γὰρ Υἱοῦ Πατὴς ὡς αἴτιος· ἐὰν ἀπὸ χρόνου νοῇς ἀρχὴν, καὶ ἄναρχος· οὐκ γὰρ ὑπὸ χρόνου ὁ χρόνων Δεσπότης. 1 Melir. v, 9 et seq. * Hebr, vit, 1 seq. • Rom. 19, 7 Hebr. 1. 2. * Rom. x, 12.

PANOPLIA DOGMATICA. — TIT. XI. quaquam principio caret; principium euim Filii Pater est, ut causa; sin de tempore principiun intellexeris, principii quoque dminis est expers. Neque enim temporum Dominus tempori subjectus Esl. Εἰ δὲ, ὅτι τὰ σώματα ὑπὸ χρόνον, διὰ τοῦτο Αξιώσεις κεῖσθαι καὶ τὸν Υἱὸν ὑπὸ χρόνον, περιθήσεις καὶ σῶμα τῷ ἀσωμάτῳ· καὶ εἰ ὅτι τὰ παρ' Εμίν γεννώμενα, οὐκ ὄντα ποτέ, εἶτα γινόμενα, διὰ τοῦτο καὶ τὸν Υἱὸν ἀναγκάσεις ἐξ οὐκ ὄντων εἰς τὸ είναι παρεληλυθέναι, συγκρίνεις τὰ ἀσύγκριτα, Θεὸν καὶ ἄνθρωπον, σῶμα καὶ τὸ ἀσώματον· οὐκοῦν καὶ πείσεται καὶ λυθήσεται, ὅτι καὶ τὰ ἡμέτερα σώ ματα. Σὺ μὲν οὖν ἀξιοῖς διὰ τοῦτο οὕτω γεννᾶσθαι Θεόν, διότι τὰ σώματα· ἐγὼ δὲ διὰ τοῦτο οὐχ οὕτως, ὅτι οὕτω τὰ σώματα. Ων γὰρ τὴ εἶναι οὐχ ὅμοιον, τούτων οὐδὲ τὸ γεννᾶν ὅμοιον· εἰ μὴ και τἆλλα δουλεύσῃ. ταῖς ὕλαις, οἷον πάσχων, καὶ λυπού μενος, καὶ πεινῶν, καὶ διψῶν, καὶ ὅσα ἢ σώματος, ἢ τοῦ συναμφοτέρου πάθη. ᾿Αλλὰ ταῦτα οὐ παραδέχεταί σου ὁ νοῦς· περὶ Θεοῦ γὰρ ὁ λόγος. Μὴ τοίνυν μηδὲ τὴν γέννησιν ἄλλως, ἢ ὡς θεϊκὴν παραδέτου. Quod si, quia corpora tempori subjacent, idcirco Filium quoque tempori subesse statuas, tunc rei incorporeæ corpus attribu̟es; et si, quoniam ea quæ apud nos gignuntur, çum ante nou essent, postea orta sunt, ideo Filium quoque necessario ex nihilo in rerum naturam prodiisse contendis, comparas ea, quæ comparationem omnem respuunt, Deum nempe et hominem, corpus, et id quod corpore vacat. Ergo et patietur, et dissolvetur, atque interibit, quemadmodum et nostra corpora. Τu quidem idcirco Deum ita generari cenTu ses, quod corpora ita generentur: ego vero ob id non ita gigni affirme, quod ea sit corporum gignendorum ratio (quorum enim natura diversa est, horum dispar quoque generandi modus); nisi eum in omnibus aliis quoque rebus corporeæ materiæ servire contendus, hoc est, ut patiatur, et in mœrore versetur, et fame ac siti laboret, omines denique eas'affectiones, quibus, vel corporis, vel conjunctim utriusque partis natura subjecta est, experiatur. Hæc eniin vero mens tua non admittit. De Deo quippe sermo est. Ne tu igitur generationem aliter quam ut divinam admitte. Ἀλλ᾽ εἰ γεγέννηται, πως γεγέννηται, φησίν; Απόκριναί μοι, ὦ διαλεκτικὲ σὺ καὶ ἄφυκτε. Εἰ ἔκτισται, πῶς ἔκτισται; κἀμὲ ἀπαίτει τὸ, Πῶς γεγέννηται; Πάθος περὶ τὴν γέννησιν; Πάθος καὶ περὶ τὴν κτίσιν· ἡ γὰρ οὐ πάθος ἡ ἀνατύπωσις, καὶ ἡ φροντὶς, καὶ ἡ τοῦ νοηθέντος αθρόως εἰς τὸ κατὰ μέρος ἐξάπλωσις; Χρόνος περὶ τὴν γέννησιν; Ἐν χρόνῳ καὶ τὰ κτιζόμενα. Τόπος ἐνταῦθα; Τόπος ἐκεῖ. Αποτυχία περὶ τὴν γέννησιν; Αποτυχία καὶ περὶ τὴν κτίσιν. Ταῦτα ήκουσα φιλοσοφούντων ὑμῶν· & γὰρ ὁ νοῦς ὑπέγραψε, πολλάκις ταῦτα ἡ χεὶρ οὐκ ἐτέλεσεν. ᾿Αλλὰ λόγῳ, φησί, τὸ πᾶν ὑπέστησε καὶ βουλήματι. Αὐτὸς γὰρ εἶπε, καὶ ἐγενήθησαν· αὐτὸς ἐνετείλατο, καὶ ἐκτίσθησαν. Οταν εἴπῃς τῷ λόγῳ τοῦ Θεοῦ τὰ πάντα ἐκτίσθαι, οὐ τὴν ἀνθρωπίνην κτίσιν εἰσάγεις· οὐδεὶς γὰρ ἡμῶν λόγῳ πράττι τα γινόμενα. Οὐδὲν γὰρ ἂν ἦν ὑψηλότερον ἡμῶν, οὐδὲ ἀπονώτερον, εἰ τὸ λέγειν έργου συμπλήρωσις ἦν· ὥστε εἰ καὶ λόγῳ κτίζει Θεὸς τὰ χτιζόμενα, οὐκ ἀνθρώπινον αὐτῷ τὸ κτίζειν. "Η γὰρ δεῖξον καὶ ἄνθρωπον λόγῳ τι πράττοντα· ἡ δέξαι, ὅτι οὐχ ὡς ἄνθρωπος κτίζει Θεός. Ἐπεὶ διάγραψον βουλήματι πόλιν, καὶ παραστήτω πόλις· θέλησον γενέσθαι σοι υἱὸν, καὶ παραστήτω παῖς· θέλησον Εύη τι τῶν πραττομένων, καὶ εἰς ἔργον ἡ βούλησις χωρησάτω. Εἰ δὲ τούτων οὐδὲν ἔπεται τῷ βούλεσθαι, Θεοῦ δὲ τὸ βούλεσθαι πρᾶξις ἐστιν, ἄλλως μὲν ἄν θρωπος κτίζει, ἄλλως δὲ ὁ πάντων κτίστης Θεός. Η ὡς οὖν κτίζει μὲν οὐκ ἀνθρωπικῶς, γεννᾶν δὲ αγκάζεται ἀνθρωπικῶς; Σὺ μὲν οὐκ ὤν, ἔπειτα ἐγένου, εἶτα γεννᾶς· διὰ τοῦτο οὐκ ὄντα εἰς τὸ εἶναι παράγεις. "Η, ἵνα τι βαθύτερον εἴ πω, τάχα οὐδὲ εὐτὸς ἐξ οὐκ ὄντων παράγεις· ἐπεὶ καὶ ὁ Λευΐ, φηοἶν, ἔτι ἐν τῇ ἐσφύϊ τοῦ πατρὸς ἦν, πρὶν εἰς τὸ εἶναι 'Psaf. calvin, 5. Verum si generatus est, inquis, quomodo genoratus est? Responde ta quoque mihi, o acute et invicte sophista. Si creatus est, quomodo creatus est? Ac postea ex me sciscitare, quomodo generatus sit? Passio est, iuquies, circa generationen? Est et passio ctiami, inquam ego, circa creationem. (An non enim passionis rationem habet informatio, et cura, et ejus rei, quae iota simul ac repente cogitata est, in partes extensio?) Tenipus, addes, circa generationem? In tempore etiam sunt quæ creantur. Locus illic? Hic quoque locus. Spei frustratio circa genera - tionem? Creatio quoque interdum spem frustratur. læc a vobis disserentibus audivi; etenim quae mens delineavit, ea plerunique manus perficere non potuit. Αt dices: verbo et voluntate omnia condidit: Ipse enim dixit, et facta sunt: ipse mandari, el creala sunt ‘. Atqui, cum ais omnia Dei verbo creata fuisse, non humanai scilicet creationem inducis; nec enim quisquam nostrum. ea, quae liunt, verbo eficit. Nihil quippe nobis sublimius ac praestantius esset, minusque laboriosum, si sermone solo aliquid conficere possemus. Quanol rein, etsi Deus, ea, quæ creantur, verbo creal, non tamen humana est ejus creandi ratio. Αυτ enim hominem quoque sermore aliquil emcientem ostende: aut mihi concede Deum non humano more crea.e. Quod si secus existimas, age, voluntate civitatem describe, et statim civitas repræsentetur. Opta tibi filium nasci, et protinus tibi puer exsistat. Velis aliud quidpiam eorum, que manibus efficiuntur, et confestim voluntas in opus prodeat. Quod si quidem nihil horum voluntatem nostram sequatur, Dei vero voluntas actio sit; perspicuum utique est, alio quidem modo homi-

uem creare, alio autem rerum omnium creato- παρελθεῖν. Καὶ μηδεὶς ἐπηρεαζέτω τῷ λόγῳ. Οὐ γὰρ rem Deum. Quæ igitur est hæc ratio, ut cam οὕτως ἐκ τοῦ Πατρός φημι τὸν Γιαν ὑπάρχειν, ὡς ἐν Deus alio quam humano more procreet, hu- τῷ Πατρὶ πρότερον όντα, μετὰ δὲ τοῦτο εἰς τὸ εἶναι mano tamen more gignere cogatur? Tu quidem, ὁδεύσαντα· οὐδὲ γὰρ ἀτελῆ πρότερον, εἶτα τέλειον, cum prius non esses, deinde factus es, postea ὥσπερ νόμος τῆς ἡμετέρας γεννήσεως. gignis; ac proinde, eum qui non erat, in rerum naturam groducis. Aut, ut profundius aliquid dicam, fortasse ne ipse quidem ex nihilo producis; quandoquidem et Levi, ut ille ait, adhuc in lumhis patris erat, antequam in lucem prodiret. Nec vero quisquam huie orationi calumniam conflet. Non enim Filium ita ex Patre exsistere dico, quasi in Patre prius quidem fuerit, postea autem in esse prodierit. Neque enim imperfectum prius, ac postea perfectum dico, quemadmodum fert len nostra generationis. Ταῦτα τῶν ἐπηρεαζόντων ἐστίν· ταῦτα τῶν ἐπιπηδώντων προχείρως πᾶσι τοῖς λεγομένοις. Ημείς δὲ οὐχ οὕτω φρονοῦμεν, οὐχ οὕτω δοξάζομεν· ἀλλ' ὁμοῦ τῷ τὸν Πατέρα εἶναι ἀγεννήτως (ἐεὶ δὲ ἦν, Hæc sunt eorum, qui obtrectatione et caJumniis gaudent: hæc corum, qui adversus omnia quæ dicuntur prompte insiliunt. Nos autem non ita sentimus, non Ita censemus: verum hoc docemus, et profitemur, quod simul atque Pater inge- οὐχ ὑπερπίπτει γὰρ εἰς τὸ μὴ εἶναί ποτε ὁ νοῦς), nito modo crat (semper autem erat, nec enim eum aliquando non fuisse concipit mens nostra, quantumvis se altissime efferat), et Filius quoque per generationem erat; ita ut Patris essentia concurrat cum Unigeniti generatione, qui ex ipso quidem est, non autem post ipsum, aut saltem sola principii cogitatione. Principium vero hic pro causa accipio. hebetudini et crassitiei occurram, Ejusdem ex oratione i de pace. Magno tibi, atque adeo maximo honori ducis, quod Blium habeas, eoque magis, si patris mores el cßgiem ut vera imago omnibus exprimat, nec si detur optio, malis habere decem servorum millia, quam unius esse filii pater, et in Deo majus aliquid opinaberis, quam quod sit unius genitor Filii, qui gloriam illi non adimit, sed adjungit, quodque ab eo procedat Spiritus sanctus? Nonne animadvertis, te, dum rerum creatarum principium statuis, nempe Filii et Spiritus, quos creatos esse contendis, nec principium honorare, et ea quæ ex ipso exstant principio, afficere eontumelia? Illud quidem, quoniam rerum, quæ parvie, nec satis divina majestate sunt digna, principium asseris: ¡Hos vero, quoniam et parvos fingis, et non solum creatos, verum etiam rerum omnium, quæ creatæ sunt, abjectissimos? Si quidem et earum causa, et in tempore, `tanquam instrumenta artifici ante res quas ex arte ſacturus est, cum prius non essent, ob id exstiterunt, ut per illa crearet et faceret, si quid vellet Deus, tanquam ad id præstandum voluntas cjus ΠΟΠ esset satis. Quidquid enim alterius causa fit, eo cujus fit gratia, vilius et deterius est. Ego vero, qui divinitatis principium ita constituo, ut sine tempore sit, nec separari, aut ullo termino circumscribi queat, et principium, et ea quæ ex ipso exsistunt principio, pariter honote prosequor. Illud, quia talium principium sit; hæc quod ita sint, et talia, et ex tali, nec tempore, nec natura, nec majestate disjuncta, sed (quamvis hoc sit admirabile) ita unum, ut distincta siunt: * Ilebr. vi, 10. καὶ ὁ Υἱὸς ἦν γεννητῶς. Ὥστε συντρέχει τὸ εἶναι τοῦ Πατρὸς τῷ γεγεννῆσθαι τοῦ Μονογενοῦς, ἐξ αὐτ τοῦ τε υπάρχοντος, καὶ οὐ μετ' αὐτὸν, ἢ ἐπινοίᾳ μόνῃ τῇ τῆς ἀρχῆς· ἀρχῆς δὲ, ὡς αἰτίου. Πολλάκις γὰρ τὸν αὐτὸν ἀναστρέφω λόγον, τὸ παχύ σου και ὑλικὸν τῆς διανοίας φοβούμενος. Identidem enim eadem verba repeto, ut animi ta Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ β' ειρηνικού λόγου. ᾿Αλλὰ σοὶ μὲν εἰς τιμὴν μέγα καὶ μέγιστον ὁ σας υἱός, καὶ τοσούτῳ μᾶλλον, ὅσῳ περ ἂν τὰ πάντα πατρώζῃ, καὶ χαρακτήρ ᾗ γνήσιος τοῦ γεννήσαντος, καὶ οὐκ ἂν δέξαιο μυρίων ἀνδραπόδων είναι δεσπό της μᾶλλον ἢ ἑνὸς γεννήτωρ παιδὸς, τῷ Θεῷ δὲ ἄλλο τι μεῖζον ἢ Υἱοῦ τυγχάνειν Πατέρα, ο προσθήκη δόξη; ἐστὶν, οὐχ ὑφαίρεσις, ὡς δὲ καὶ προδιά Πνεύματος; Η ἀγνοεῖς, ὅτι σὺ μὲν κτισμάτων τις ἀρχὴν, τὴν ἀρχὴν λέγω δὲ Υἱοῦ καὶ Πνεύματα, οὔτε τὴν ἀρχὴν τιμᾶς, καὶ ἀτιμάζεις τὰ ἐξ αὐτῆς· τὴν μὲν, ὅτι μικρῶν εἰσάγεις τὴν ἀρχὴν, καὶ ἀναξίαν θεότητος, τὰ δὲ ὅτι μικρά, καὶ μὴ κτίσματα μόνον, ἀλλὰ καὶ πάντων κτισμάτων ποιεῖς ἀτιμότερα, είγε τούτων ὑπέστη, καί ποτε, ὥσπερ όργανα τεχνίτη πρὸ τῶν τεχνιτών πρότερον οὐκ ὄντα, οὐδ᾽ ἂν ἄλλως γενόμενα, εἰ μή τι κτίσαι δι' αὐτῶν ἠβουλήθη θεία, ὡς οὐκ ἀρκοῦντος τοῦ βούλεσθαι; Πᾶν γὰρ ὅ τινὸς ἕνεκεν, ἀτιμότερον ἐκείνου, δι' δ γεγέννηται. Εγώ δὲ θεότητος ἀρχὴν εἰσάγων ἄχρονον, καὶ ἀχώριστον, καὶ ἀόριστον, τήν τε ἀρχὴν τιμῶ, καὶ τὰ ἐκ τῆς ἀρχῆς ἐπίσης· τὴν μὲν, ὅτι τοιούτων ἀρχὴ, τὰ δὲ, ὅτι οὕτω, καὶ τοιαῦτα, καὶ ἐκ τοιούτου, μήτε τῷ ποτέ, μήτε τῇ φύσει, μήτε τῷ σεπτῷ διειργόμενα, ἂν ὄντα διῃρημένως, καὶ διαιρούμενα συνημμένως, εἰ καὶ παράδοξον τοῦτο εἰπεῖν, οὐχ ἧττον ἔπαινο τῆς πρὸς ἄλληλα σχέσεως, ἡ καθ' ἑαυτὸ ἕκαστον νοούμενόν τε καὶ λαμβανόμενον, Τριάδα τελείαν ἐκ τελείων τριῶν, μονάδος μὲν κινηθείσης διὰ τὸ πλού στον, δυάδος δὲ ὑπερβαθείσης· ὑπὲρ γὰρ τὴν ὕλην καὶ τὸ εἶδος ἐξ ὧν τὰ σώματα· Τριάδος δὲ ὁρισθεί σης διὰ τὸ τέλειον. Πρώτη γὰρ ὑπερβαίνει δυάδος σύνθεσιν, ἵνα μήτε στενή μένη ή θεότης, μήτε είς

ΤΙΤ. ΧΙ. άπειρον χέηται. Τὸ μὲν γὰρ ἀφιλότιμον, τὸ δὲ ἄτα- ita distincta, ut unum sint, nec minus mutuo loc στον· καὶ τὸ μὲν Ἰουδαϊκὸν παντελῶς, τὸ δὲ Ἑλλην νικὸν καὶ πολύθεον. Σκοπῶ δὲ κἀκεῖνο, καὶ ἴπως οὐκ ἀπαιδεύτως, οὐδὲ ἀμαθῶς, ἀλλὰ καὶ λίαν ἐπεσκεμμένως, ὅτι σοὶ μὲν κίνδυνος οὐδὲ εἷς γεννητὸν είσο ἀγοντι τὸν Υἱόν· οὐ γὰρ μὴ πάθῃ τι γεννῶν ὁ ἀγέν νῆτος τῶν σωματικῶν τε καὶ ὑλικῶν, ὅτι μηδὲ σῶμα· καὶ τοῦτο αἱ. κοιναὶ περὶ Θεοῦ παραχωροῦσιν ὑπολέψεις, ὥστε τι φοβούμεθα φόβον, οὗ μή ἔστι φόβος; καὶ ἀσεβοῦμεν διὰ κενῆς, δὲ δὴ λέγεται; Ἐμοὶ δὲ κίνδυνος ζημιωθῆναι θεότητα, εἰ τὸ κτίσμα παραδεχοίρην· οὐ γὰρ Θεὸς τὸ κτιζόμενον, οὐδὲ δεσποτικὸν · το ομόδουλον, καν τὰ πρῶτα φέρηται δουλείας καὶ πτίσεως, καὶ τοῦτο μόνον φιλανθρωπεύεται ύβριζό μενον. Ο γὰρ τῆς ὀφειλομένης ἀποστερών τιμῆς οὐ μᾶλλον τιμῷ τῷ διδομένῳ, ἢ ἀτιμάζει τῷ ἀφαιρουμένῳ, και προσποίησιν ἔχῃ τιμῆς τὸ γινόμενον. Καὶ εἴ σοι. πλάττεται πάθη περὶ τὴν γέννησιν, καμοὶ περὶ τὴν κτίσιν. Οὐδὲ γὰρ τὸ κτιζόμενον ἀπαθῶς ενα κτιζόμενον, εἰ καὶ μὴ γεγέννηται κατὰ σὲ, γεγδὲ ἔκτισται κατὰ τὸν ἀληθῆ λόγον. Δέξαι τοῦ λόγου σοι τὸ λειπόμενον ὁ μικροῦ τὸ ἴσον λέγειν ταλ δ μῶν διὰ τῆς προσηγορίας του κτίσαντος. ' inter se habitu simul omnia laudanda, quam unumquodque eorum per se, si sigillatim cogitatione atque animo comprehendantur. Trinitas perfecta ex tribus constat perfectis, ex unitate commota propter divitias bonitatis: ex binario supergrediente, propterea quod super materiam et formam ex quibus corpora consistunt, egreditur: ex ternario delinito propter perfectionem (numerus enim ternarius binarii compositionem primus transcendit ), ut neque angusta divinitas maueal, neque in infinitum diffundatur: id enim esset indecorum, hoc autem confusum; illud Judæoruin omnino, hoc Græcorum multiplicem deorum turbam confingentium. Ad hæc non inerudite fortasse, nec stulte, sed valde considerate perpendo atque perspicio, tibi quidem, si Filium genitum admittas, nullum periculum imminere, ut qui generat, in earum quæ in corpora et materiam cadunt, affectionein aliquam incurrat, cui non sit corpus. Procul enim abscedant, cum de Deo loquimur, communes istæ suspi - ciones, ut timeamus ubi nullus est timor, et quod dici solet, frustra impii simus. Mibi vero, si crc: tum admisero, illud instare periculum video, ut divinitatem offendam. Neque enim Deus est is quí creatus est, nec Dominus, qui conservus, licet in eorum qui creati et servi sunt numero primas ſe. rat, et hac mua re se contumelia affectum demulceat. Nam qui debito honore aliquem privat, non agis eum decorat, quod ei aliquid aliud impartiatur, quam ignominia afficit ex eo quod illi adimių, licet ea res, quam attribuit, honoris speciem præf.rat. Quod si tibi in generatione affectiones occurruut, occurrunt etiam mihi in creatione, sine quibus nibil creatum animadverto, si tu non esse genitum affirmas ex opinione tua, et ego non esse creatum assero ex veritate. Sed jam reliquam orationis partem accipe tu, qui creatum appellans audes eum, qui parvus est, æqualem dicere. Ejusdem ex oratione 1 in Puscha. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ εἰς τὸ Πάσχα β' λόγου. Ταῦτα ἐγκαλεῖς Θεῷ; Διὰ ταῦτα ὑπολαμβάνεις llæc objicis Deo? Propterea putas illum abjeχείρονα, ὅτι λεντίῳ διαζώννυται, καὶ νίπτει τοὺ; ctiorem, quod linteo succingitur, et discipulorum πόδας τῶν μαθητῶν, καὶ δείκνυσιν ἀρίστην ὁδὸν pedes lavat, optimamque ad exaltationem et gloὑψώσεως τὴν ταπείνωσιν; Οτι διὰ τὴν συγκύπτου - riam viam, humilitatem, demissionem esse declaσαν χαμαί ψυχὴν ταπεινοῦται, ἵνα καὶ συνυψώσῃ τὸ rat? quod propter animam buni dejectam depriκάτω νεύον ὑπὸ τῆς ἁμαρτίας; Ἐκεῖνο δὲ πῶς οὐ mitur, ut id quod peccato afflietum deorsum tenκατηγορεῖς, ὅτι καὶ μετὰ τελωνῶν ἐσθίει, καὶ παρὰ debat, excitet atque extollat? Cur non ei simul τελώναις, καὶ μαθητεύει τελώνας, ἵνα καὶ αὐτός τι etiam crimini veris, quod cum publicanis et κερδάνῃ; Τί τοῦτο; Τὴν τῶν ἁμαρτωλῶν σωτηρίαν apud publicanos comedit, ut ipse quoque lucretur εἰ μὴ καὶ τὸν ἰατρὸν αἰτιτό τις, ὅτι συγκύπτει aliquid? Quidnam? Salutem peccatorum. Ut si quis ἐπὶ τὰ πάθη, καὶ δυσωδίαν ἀνέχεται, ἵνα δῷ τὴν medicum accuset, quod ad ægrotantium morbos ὀγίειαν τοῖς κάμνουσι, καὶ τὸν ἐπικλινόμενον βάθρ et vulnera inspicienda sese demittit, fœtorcinque διὰ φιλανθρωπίαν, ἵνα τὸ ἐμπεπτωκὸς κτήνος κατά perfert, ut eos curet. Aut si quis reprehendat τὸν νόμον ἀνασώσηται. "Απεστάλη μὲν, ἀλλ' ὡς eum qui humanitate compulsus in fossam descenἄνθρωπος. Διπλοῦς γὰρ ἦν. Ἐπεὶ καὶ ἐκοπίασε, καὶ dii, ut jumentumn prolapsum, quemadmodum lex ἐπείνησε, καὶ ἐδίψησε, καὶ ἡγωνίασε, καὶ ἐδάκρυσε pracipii, excitet ac sublevel. Missus ille quiden νόμῳ σώματος. Εἰ δὲ καὶ ὡς Θεὸς, τί τοῦτο; Την est, sed ut homo. Duplex enim erat. Quamobrem εὐδοκίαν τοῦ Πατρὸς ἀποστολὴν εἶναι νόμισον, ἐφ' et esurivit, et sitivit, et mœrore affectus est, ει ὃν ἀναφέρει τὰ ἑαυτοῦ, καὶ ὡς ἀρχὴν τιμῶν ἄχρο- lacrymavit corporis lege. Quid si etiam ut Deus? τον, καὶ τοῦ μὴ δοκεῖν εἶναι ἀντίθεος. Ἐπεὶ καὶ παραδεδόσθαι λέγεται, ἀλλὰ καὶ ἑαυτὸν παραδίδω Είναι γέγραπται, καὶ ἐγηγέρθαι παρὰ τοῦ Πατρὸς, Σκαὶ ἀνειλήφθαι, ἀλλὰ καὶ ἑαυτὸν ἀνεστηκέναι, καὶ «Ενεληλυθέναι πάλιν. Ἐκεῖνα τῆς εὐδοκίας, ταῦτα τῆς ἐξουσίας. Σὺ δὲ τὰ μὲν ἐλαττοῦντα λέγεις, τὰ υψούντα δὲ παρατρέχεις. Καὶ ὅτι μὲν ἔπαθε, λογίζη, Ἔτι δὲ ἐκῶν, οὐ προστίθης· οἷα πάσχει καὶ νῦν δ Quid tum? Missionem ac legationem illam bonam Patris voluntatem interpretare, cui sua ille refert accepta, eumque tempore carentem colit, at principium, ne ab ipso discrepare videatur. Quandoquidem et traditus dicitur, et se ipse tradidisse scribitur et suscitatus atque assumptus a Patre, et so ipse suscitasse, atque in cœlum ascendisse. Illa bonæ voluntatis sunt, hæc potestatis. Tu autem

59) φεται, ὑπὸ δὲ τῶν ὡς τὰρξ ἀτιμάζεται; καὶ χωρίζει ται. Τίσιν ὀργισθῇ πλέον, μᾶλλον δὲ τίσιν ἀφῇ; τοῖς συναιροῦσι κακῶς, ἡ τοῖς τέμνουσι; Καὶ γὰρ κά καίνους διαιρεῖν ἔξει, καὶ τούτους συνάπτειν· τοὺς μὲν τῷ ἀριθμῷ, τοὺς δὲ τῇ θεότητι. Προσκόπτει; τῇ σαρκί; Τοῦτο καὶ Ἰουδαῖοι. "Η καὶ Σαμαρείτην ἀποκαλεῖς; καὶ τὸ ἑξῆς σιωπήσομαι. ᾿Απιστεῖς τῇ θεότητε; Τοῦτο οὐδὲ οἱ δαίμονες, ᾧ καὶ δαιμόνων ἀπιστότερε συ, καὶ Ἰουδαίων ἀγνωμονέστερε Ἐκεῖνοι τὴν τοῦ Υἱοῦ προσηγορίαν ὁμοτιμίας φωτὴν ἐνόμισαν, οὗτοι τὸν ἐλαύνοντα Θεὸν ᾔδεσαν. Ἐπείθοντο γὰρ ἐξ ὧν ἔπασχον. Σὺ δὲ οὐδὲ τὴν ἰσότητα δέχῃ, οὐδὲ ὁμολογεῖ; τὴν θεότητα. quae humilia et abjecta sunt commemoras; subli- Λάγος, ὑπὸ μὲν τῶν ὡς Θεός τιμᾶται, καὶ συναλεί mia vero atque preclara praetermittis. Quod mor tuus sit expendis, quod autem ultro mortem oppeherit, un consideras. Talia Verbum nunc etiam pat tur, dum ab aliis ut Deus colitur atque confunditur, ab aliis ut caro despicitur et separatur. Utris magis irascatur, aut potius ignoscat? Illisne, a quibus male contrahitur, an illis, a quibus disciuditur? Oportebat enim ut et illi personas Dume10 distinguerent, et hi ens divinitate conjungerent. Carne ipsius offenderis? [u] Judais etiam accidebat. Num et Samaritanumi (ut quod sequitur taceam ) illum appellas? To Divinitati mon cre:is. Quod ne Cremones quidem faciebant. Ο demonibus magis incredule, et Judæis magis ingrate! Hi Filii appellationem æqualis honoris vocent existimabant, illi ium, a quo ejiciebantur, Deum agnoscebant: ex iis enim quæ patiebantur, il sibi persuadebant. Τα autem nec æqualitatem suscipis, nec divinitatem confteris. Item adversus Arianos et Eunomianos Gregorii Nyssự pontificis ex oratione ad Simplicium scriptä de filio. Ετι κατὰ Ἀρειανῶν τε καὶ Εὐνομιανῶν, τοῦ Νύσσης ἐκ τοῦ β' λόγου τοῦ πρὸς Σιμπλί κιν περὶ Υιού. Κελεύει ὁ Θεὸς διὰ τοῦ Προφήτου μηδένα πρόστι τον θεὸν Θεὸν εἶναι νομίζειν, μηδὲ προσκυνεῖν ἀλο λοτρίῳ θεῷ. Οὐκοῦν δῆλόν ἐστιν, ὅτι πρόσφατον λέγεται ὁ μὴ ἐξ ἀϊδίου ἐστί· καὶ ἐκ τοῦ ἐναντίου πάλιν ἀϊδιον λέγεται ὁ μὴ πρόσφατόν ἐστιν. Ο τοίνυν μή ἐξ ἀϊδίου τὸν Μονογενῆ Θεὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι πιστεύων, πρόσφατον αὐτὸν εἶναι οὐκ ἀρνεῖται· τὸ γὰρ μὴ άΐδιον, πρόσφατον πάντως· πᾶν δὲ τὸ πρόσφατον, Θεὸς οὐκ ἔστιν, καθὼς εἶπεν ἡ Γραφή, ὅτι οὐκ ἔσται ἐν σοὶ Θεὸς πρόσφατος. Αρα ὁ λέγων, ὅτι ποτὲ οὐκ ἦν, οὗτος ἀρνεῖται αὐτοῦ τὴν θεότητα. Πά διν ἀλλότριον Θεὸν προσκυνεῖν κωλύει ὁ λέγων, κα δέποτε προσκυνήσεις θεῷ ἀλλοτρίφ, ὁ δὲ ἀλλότρια τῇ πρὸς τὸν ἴδιον ἡμῶν Θεὸν ἀντιδιαστολῇ θεωρεῖται, Τις οὖν ὁ ἴδιος ἡμῶν ἐστι Θεός; Δῆλον ὅτι ὁ ἀληθινὸς Θεός. Τίς δὲ ὁ ἀλλότριος; Πάντως ὁ τῆς τοῦ ἀληθι· νοῦ Θεοῦ φύσεως ἀλλοτρίως ἔχων. Εἰ οὖν ἴδιος ἡμῶν ἐστιν ὁ ἀληθινὸς Θεὸς, ἂν μὴ ᾖ τῆς τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ φύσεως ὁ Μονογενής Θεός, καθὼς λέγουσιν οἱ αἱρετι κοι, ἀλλότριος Θεός ἐστι, καὶ οὐχ ἡμέτερος. Λέγει δὲ τὸ Εὐαγγέλιον ὅτι τὰ πρόβατα ἀλλοτρίῳ οὐ μὴ υπακούσῃ. Ο λέγων κτιστὸν αὐτὸν εἶναι, ἀλλότριον τῆς τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ φύσεως εἶναι κατασκευάσει. Τί οὖν ποιοῦσιν οἱ λέγοντες, ὅτι κτιστός ἐστι; Προσκυνοῦσι τὸν κτιστὸν αὐτὸν, ἢ οὐχί; Εἰ μὲν γὰρ οὐ προσκυνοῦσιν, Ἰουδαΐζουσιν, ἀρνούμενοι τοῦ Χριστοῦ τὴν προσκύνησιν· εἰ δὲ προσκυνοῦσιν, είδωλολα τροῦσι· τὸν γὰρ ἀλλότριον τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ προσσυνοῦσιν. ᾿Αλλὰ μὴν ἐπίσης ἀσεβές, καὶ μὴ προσκυ νεῖν τὸν Υἱὸν, καὶ προσκυνεῖν τὸν ἀλλότριον Θεόν. Χρὴ ἄρα τοῦ ἀληθινοῦ Πατρὸς ἀληθινὸν τὸν Υἱὸν λέγειν, ἵνα προσκυνῶμεν αὐτὸν, καὶ μὴ κατακριθῶμεν ὡς ἀλλότριον προσκυνοῦντες θεόν. Πρὸς δὲ τοὺς λέγον της τὸ ἐκ τῆς Παροιμίας ότι ο Κύριος έκτισέ με». καὶ διὰ τοῦτο νομίζοντας ἰσχυρόν τι λέγειν περὶ τοῦ κτι στὸν εἶναι τὸν πάντων κτίστην καὶ δημιουργόν, ταῦτα προσήκει λέγειν, ὅτι πολλὰ δι' ἡμᾶς ἐγένετο ὁ Μονο- * Joan. x, 27. 'Prov. viii, 22. Deus per Prophetam præcipit ne ullum deum novum Deum esse existimemus, neque deum adoremus alienum '. Manifestum est autem quod novum dicitur id quod a sempiterno non est; ac rursus ex contrario, sempiternum dicitur quod novum non est. Igitur qui non ex sempiterno Unigeniumn Deum ex Patre esse credit, novum eum esse non negat; quod enim non sempiternum, novum prorsus est; quodcunque autem novum est, Deus non est, quemadmodum dicit Scriptura: «Non erit in te Deus novus. › Ergo qui dicit, quod aliquando Filius non crat, is negat ejus deitatem. Rursus alienum Deum vetat adorare, qui dicit: «Nunquam adorabis deum alienum: > alienus autem collata cum nostro proprio Deo distinctione consideratur. Quis igitur noster proprius est Deus? Palam est quod verus Deus. Quis item alienus? prorsus is, qui a natura Dei veri alienus est. Si igitur proprius noster Deus, Deus verus est, si Unigenitus Deus ex natura veri Dei non sit, quemadmodum hære tici dicunt, alienus Deus est, et noster Deus non est. Evangelium autem dicit quod oves alieno non obediant *. Qui creatuin eum esse dicit, alienum a veri Dei natura facit. Quid igitur faciunt qui dicunt, quod creatus sit? Adorabuntne cum, qui crealtis sit, annou? Nam si non adorant, Judæos sequuntur, negantes adorationem Christi; sin autem adorant, idololatræ sunt, adorant enim eum, qui alienus sit a Deo vero. Atqui æque impium est vel non adorare Filium, vel adorare Deum alienum. Oportet ergo veri Patris verum Filium dicere, ut adoremus eum, et non condemnemur tanquam Deum alienum adorantes. Adversus eos autem qui dicunt illud ex Proverbio, ο Dominus creavit me ",» et per hoc putant, se aliquod firmum afferre argumentum ad probandum quod creatus sit omnium conditor et creator, hæc convenit dicere, quod multa pro- • Exod. xx, 8 Psal LXXX, 10. • Exod. XXXIV,

ΤΙΤ. ΧΙ. γενής Θεός. Καὶ γὰρ καὶ Λόγος ὢν, σὰρξ ἐγένετο· pter nos factus sit Unigenitus Deus. Etenim cum καὶ Θεὸς ὤν, ἄνθρωπος ἐγένετο· καὶ ἀσώματος ὤν, σῶμα ἐγένετο· καὶ ἔτι πρὸς τούτοις καὶ ἁμαρτία, καὶ κατάρα, καὶ λίθος, καὶ ἀξίνη, καὶ ἄρτος, καὶ πρόβατον, καὶ ὁδὸς, καὶ θύρα, καὶ πέτρα, καὶ πολλὰ τοιαῦτα ἐγένετο, οὐδὲν τούτων τῇ φύσει ὤν, ἀλλὰ δι' ἡμᾶς κατ' οίκονομίαν γενόμενος. β Ὥσπερ οὖν Λόγος ὤν, δι' ἡμᾶς ἐγένετο σάρξ· καὶ θεὸς ὤν, ἄνθρωπος ἐγένετο· οὕτω καὶ κτίστης ων, δι' ἡμᾶς κτίσμα ἐγένετο, κτιστὴ γὰρ ἡ σάρξ. Ὡς οὖν εἶπεν διὰ τοῦ προφήτου, ὅτι «Οὕτως λέγει Κύριος, ὁ πλάσας με ἐκ κοιλίας δοῦλον αὐτοῦ, ν οὕτως εἶπεν καὶ διὰ τοῦ Σολομῶντος, τὸ ο Κύριος ἔκτισε με άρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ, εἰς ἔργα αὐτοῦ. Οὐκοῦν καὶ ὁ ἐν τῇ κοιλίᾳ τῆς παρθένου πλασθείς κατὰ τὸν λόγον τοῦ προφήτου, ὁ δοῦλός ἐστιν, οὐχ ὁ Κύριος· τουτέστιν, ὁ κατὰ σάρκα ἄνθρωπος ἐν ᾧ ὁ Θεὸς ἐφανερώθη, καὶ ἐνταῦθα ὁ κτισθεὶς εἰς ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ, οὐχ ὁ Θεός ἐστιν, ἀλλ' ὁ ἄνθρωπος· ἐν ᾧ ἡμῖν ὁ Θεὸς ἐφα νερώθη, ἐπὶ τὸ τὴν καταφθαρείσαν ὁδὸν τῆς ἀνθρω είνης σωτηρίας πάλιν ἀνανεώσασθαι. Ὥστε ἐπειδὴ δύο περὶ τοῦ Χριστοῦ γινώσκομεν, τὸ μὲν θεῖον, τὸ δὲ ἀνθρώπινον, ἐν μὲν τῇ φύσει τὸ θεῖον, ἐν δὲ τῇ οἰκονομία τὸ κατὰ ἄνθρωπον, ἀκολούθως τὸ μὲν ἄΐδιον τῇ θεότητι προσμαρτυροῦμεν, τὸ δὲ κτιστὸν τῇ ἀνθρωπίνῃ λογιζόμεθα φύσει. Ὡς γὰρ κατὰ τὸν προφήτην ἐν τῇ κοιλίᾳ ἐπλάσθη δοῦλος, οὕτως καὶ κατὰ τον Σολομῶντα, διὰ τῆς δουλικῆς ταύτης κτίσεως ἐν σαρκὶ ἐφανερώθη. Οταν δὲ λέγωσιν· Εἰ ἦν, οὐκ ἐγεν. νήθη· καὶ, Εἰ ἐγεννήθη, οὐκ ἦν, διδαχθήτωσαν ὅτι οὐ χρὴ τὰ τῆς σαρκικῆς γεννήσεως ἰδιώματα εφαρμόζειν τῇ θείᾳ φύσει. Σώματα μὲν γὰρ μὴ ὄντα γεν · νᾶται· ὁ δὲ Θεὸς τὰ μὴ ὄντα εἶναι ποιεῖ· οὐκ αὐτὸς ἐκ τοῦ μὴ ὄντος γίνεται. Διὸ καὶ ὁ Παῦλος ἀπαύγασμα δόξης αὐτὸν ὀνομάζει, ἵνα διδαχθῶμεν, ὅτι ὥσπερ τὸ ἐκ τοῦ λύχνου φῶς καὶ ἐκ τῆς φύσεως ἐστι τοῦ ἀπαυγάζοντος, καὶ μετ' ἐκείνου ἐστὶν (ὁμοῦ τε γὰρ ἐξεφάνη ὁ λύχνος, καὶ τὸ φῶς τὸ ἐξ αὐτοῦ συνεξέλαμψεν), οὕτω κελεύει καὶ ἐνταῦθα νοεῖν ὁ ᾿Απόστολος, δν καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱδ;, καὶ οὐδέποτε χωρὶς τοῦ Υἱοῦ ὁ Πατήρ οὐκ ἐγχωρεῖ γὰρ ἀλαμπῆ εἶναι τὴν δόξαν, ὡς οὐκ ἐγχωρεῖ ἄνευ ἀπαυγάσματος εἶναι τὸν λύχνον. Δῆλον δὲ ὅτι ὥσπερ τὸ εἶναι ἀπαύ γασμα μαρτυρία ἐστὶ τοῦ κατὰ τὴν δόξαν εἶναι (μή γὰρ οὔσης τῆς δόξης οὐκ ἂν εἴη τὸ ἐκ ταύτης ἀπαυ· γαζόμενον), οὕτως τὸ λέγειν μὴ εἶναι τε απαύγασμα, ἀπόδειξίς ἐστι τοῦ μηδὲ τὴν δόξαν εἶναι, ὅτε οὐκ ἦν τὸ ἀπαύγασμα· τὴν γὰρ δόξαν ἄνευ απαυγάσματος εἶναι ἀμήχανον. Ὥσπερ οὖν οὐκ ἔστιν ἐπὶ τοῦ ἀπαν γάσματος λέγειν ὅτι, Εἰ ἦν οὐκ ἐγένετο, καὶ, Εἰ ἐγένετο, οὐκ ἦν, οὕτως μάταιον ἐστι περὶ τοῦ Υἱοῦ ταῦτα λέγειν, διότι ὁ Υἱός ἐστι τὸ ἀπαύγασμα. Verbum sit, earo factus est, et cum Deus sit, homo factus est; el cum incorporalis esset, corpus factus est; atque his etiam amplius et peccatum, et maledictio, et lapis, et securis, et panis, et ovis, et via, et ostium, et petra, et ejusmodi multa factus est, cum natura nihil horum sit, sed propter nos per dispensationem et administrationem talis evaserit. Quemadmodum igitur cum Verbum sit, propter nos caro factus est; et Deus cum sit, homo factus est: ita creator cum sit, propter nos creatura factus est, quippe cum caro res creata sit. Quemadmodum igitur per prophetam dixit: + Sic dicit Dominus, qui formavit me ex ventre servum suum ',, ita etiam dixit illud per Salomonem: «Dominus creavit me principium viarum suaraın ad opera Omnis enim creatura servit, ut iniquit Apostolus. Proinde et is qui in ventre virginis fornatus est, secundum verbum prophetr, servus est, non Deminus hoc est, is qui secundum carnem homo est, in quo Deus manifestatus est, et is, qui illic creatus est in principium viarum ejus, non Deus est, sed homo: in quo nobis Deus manifestatus est, ut corrupta ac labefactata via salutis humanæ iterum renovaretur. Itaque quoniam res duas de Christo statuimus et sentimus, unum quidem divinum, alterum vero humañum, in natura quidem divinum, in administratione ac dispensatione id quod secundum hominem est: consequenter semipiternum deitati attestamur, creatum vero lunane naturæ assignamus. Quemadmodum enim secundum prophetam in ventre formatus est servus, ila etiam secundum Salomonen, per hanc servilem creaturam in carne manifestatus est. Porro cum dicunt: Si erat, non est genitus; et, Si natus est, non erat: doceantur quod non oporteat carnalis nativitatis proprietates accommodare divinæ natur. Nam corpora quidem qua non erant, gignuntur: Deus autem efficit ut ea quæ non sunt exsistant non ipse ex eo quod non est exsistit. Idcirco Paulus quoque eum splendorem gloriæ nominat, ut doceaniur, quod sicut lumen de lucerna et ex natura lumen edentis est, et una cum illa est (simul enim atque emicuit lucerna, lumen quoque quod ab ea exsistit pariter effulget), ita hic quoque jubet Apostolus intelligere quod et ex Patre sit Filius, et absque Filio nunquam sit Pater: nam fieri non potest, ut gloria sit absque splendore, quemadmodum fieri non potest, ut absque splendore lucerna sit. Manifestum est autem quod sicuti splendorem esse, testimonium est eius quod in gloria est (si enim non sit gloria, non fuerit is qui ab hac editur splendor), ita si quis dicat quod nunquam erat splendor, demonstrat quod neque gloria esset, cum non esset splendor; fieri enim non potest, ut gloria sit absque splendore. Ut igitur de splendore dici non potest: Si erat, non editus est, et, Si editus est, non erat; ita vanum et absurdum est hæc de Filio dicere, quippe cum Filius sit splendor. * Isa. XLIX, 3, 3 Prov. VIII, 22. • Hebr. 1, 3.

Οἱ δὲ τὸ μικρότερον καὶ τὸ μεῖζον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πατρὸς λέγοντες, διδαχθήτωσαν παρὰ τοῦ Παύ λου μὴ μετρεῖν τὰ ἀμέτρητα· ὁ γὰρ Απόστολος τὸν Υϊόν χαρακτῆρα λέγει τῆς τοῦ Πατρὸς ὑποστάσεως. - Δῆλον οὖν ὅτι ὅση ἂν ἡ ὑπόστασις ᾖ τοῦ Πατρός, Cæterum qui minus et majus de Filio et Patre dicunt, discant Paulo ne metiantur ea quæ nemo polest metiri '; nam Apostolus Filium dicit em. giem esse Patris substantia. Planum est igitur quod quanta fuerit substantia Patris, tanta est etiam effigies substantiæ: fieri enim non potest, ut minor sit effigies quam substantia quæ per eam consideratur. Quin etiam magnus Joannes eadem docet cum dicit, In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum '.. Ex eo namque quod dixit, quod in principio erat, et non pust principium, ostendit quod nunquam absque Verbo principium erat. Ex eo vero quod ostendit, quod Verbum etiam erat apud Deum, significavit quod nihil desit Filio in comparatione Patris; cum low namque Deo totum simul consideratur Verbuin. Nam si quid Verbo deesset in sua magnitudine, ut non posset apud totum esse Deum, prorsus necessa essel ut existimaremus absque Verbo esse eám Dei partem, qua Verbo superior ac major esset. Atqui cum tota Dei majestate Verbi majestas simul consideratur. Ergo in divinis doctrinis locum non habet, ut vel majus vel minus esse dicamus. Nam qui dicunt quod genitum non genito natura dissimile sit, et similitudine et exemplo Abelis et Adami discant haud stulte judicare. Etenim Adam quoque secundum naturalem hominum nativitatem non génitus fuit: Abel vero ex Adamo genitus est. Sed nihil probibuit Adamum esse hominem, quod genilus non erat; neque nativitas Abelem aliud ac diversum quiddam ab humana reddidit natura, sed tam hic quam ille homo fuit, etsi hic quidem natus erat, ille vero absque nativitate exstiterat. Igitur in divinis quoque dogmatibus nullam naturæ differentian efficit genituin vel non genitum esse, sed quemadmodum in Adamo et Abele una humanitas, sive natura humana, eodem modo in Patre quoque ac Filio deitas, seu divina natura una est. Ejusdem ex oratione de Filii et Spiritus divinitate. Eunomii discipuli, Filius, inquiunt, aliquando non erat. Si Filius non erat, ne Pater quilen onmino. Si splendor non erat, ne splendens quidem. Si fpura non erat, ne substantia quidem. Si potentia non erat, si sapientia non erat, sine quibus non est Deus, ne Deus quidem erat. Neque enin cogi. tare possumus glorian sine splendore, aut substantiam sine figura, aut siue sapientia sapientem, aut sine potentia potentem, aut denique sine Alio patrem. Ex his igitur, quæ dicta sunt, demonstra - tum est, eum qui Filium tollit, et Patrem tollere. Ubi autem Filius non colitur, nec Pater esse cre ditur, lola Divinitas aufertur. Porro Divinitatem· auferre nullius est, nisi Epicurei. Patet ergo istius opinionis auctores esse Epicureos. Ex eadem oratione. Sententias quasdam abscindunt e Scriptura, quas imperitioribus objiciant. Dicunt enim, ipsum Du1 Rom. 21, 34.· Joan. 1, 1. τοσοῦτος καὶ ὁ χαρακτήρ έστι τῆς ὑποστάσεως· οὐ γὰρ ἐνδέχεται εἶναι μικρότερον τὸν χαρακτῆρα τῆς θεω · ρουμένης ἐν αὐτῷ ὑποστάσεως. Ἀλλὰ καὶ ὁ μέγας Ἰωάννης ταῦτα διδάσκει λέγων, ο Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν.» Εκ γὰρ τοῦ εἰπεῖν, ὅτι «ἐν ἀρχῇ ἦν,, καὶ οὐ μετὰ τὴν ἀρχὴν, ἔδειξεν ὅτι οὐδέποτε ἄλογος ἦν ἡ ἀρχή. Ἐκ δὲ τοῦ ἀποδείξαι ὅτι καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν, τὸ ἀνελλιπὲς τοῦ Υἱοῦ ὡς πρὸς τὸν Πατέρα ἐσήμανεν, ὅλῳ γὰρ τῷ Θεῷ ὅλως συνθεωρεῖται ὁ Λόγος. Εἰ γὰρ ἐλλιπὴς ἦν ἐν τῷ ἰδίῳ μεγέθει ὁ Λόγος, ὥστε μὴ δύνα σθαι πρὸς ὅλον τὸν Θεὸν εἶναι, ἀνάγκη πᾶσα ἄλογον εἶναι τοῦ Θεοῦ νομίζειν τὸ ὑπερπίπτον τοῦ Λόγου. ᾿Αλλὰ μὴν πάσῃ τοῦ Θεοῦ μεγαλειότητι ἡ τοῦ Λόγου μεγαλειότης συνθεωρείται. Δρα οὐκ ἔχει χώραν ἐπὶ τῶν θείων δογμάτων τὸ μεῖζον λέγειν καὶ τὸ μικρότερον. Οἱ δὲ λέγοντες τὸ γεννητόν τῷ ἀγεννήτιν εξ ναι κατὰ τὴν φύσιν ανόμοιον, διδαχθήτωσαν μὴ μω ραίνειν ἐκ τοῦ κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδέ γματος. Καὶ γὰρ καὶ ὁ 'Αδάμ κατὰ τὴν φυσικὴν τῶν ἀνθρώπων γέννησιν οὐκ ἐγεννήθη· ὁ δὲ ᾿Αβελ ἐκ τοῦ Ἀδὰμ ἐγεννήθη. Οὐδὲν δὲ ἐκώλυσε τὸν ᾿Αδάμ τὸ μὴ γεννηθῆναι πρὸς τὸ ἄνθρωπον εἶναι· οὐδὲ ἡ γέννησις τὴν ᾿Αβελ ἄλλο τι παρὰ τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν ἐποίησεν, ἀλλὰ καὶ οὗτος ἄνθρωπος κἀκεῖνος, εἰ καὶ ὁ μὲν γεννηθεὶς ἦν, ὁ δὲ δίχα γεννήσεως. Δρα καὶ ἐπὶ τῶν θείων δογμάτων τὸ μὴ γεννηθῆναι καὶ τὸ γεννηθῆναι διαφορὰν οὐκ ἐξεργάζεται φύσεως, ἀλλ᾿ ὥσπερ ἐπὶ τοῦ Ἀδὰμ καὶ τοῦ ᾿Αβελ ἀνθρωπότης μία, οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ θεότης μία. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ λόγου τοῦ περὶ θεότητος Υιού καὶ Πνεύματος. Λέγουσιν οἱ περὶ τὸν Εὐνόμιον, ὅτι ὁ Υἱός ποτε οὐκ ἦν. Εἰ οὐκ ἦν ὁ Υἱός, πάντως οὐδὲ ὁ Πατήρ ἦν. Εἰ οὐκ ἦν ὁ χαρακτὴρ, οὐδὲ ἡ ὑπόστασις ἦν. Εἰ οὐκ ἦν τὸ απαύγασμα, οὐδὲ τὸ ἀπαυγάζον ἦν. Εἰ οὐκ ἦν δύναμις, εἰ οὐκ ἦν σοφία, ὧν ἄνευ Θεὸς οὐχ ἔστιν, οὐδὲ Θεὸς ἦν. Οὐ γὰρ ἔστιν ἐννοῆσαὶ δόξαν άλαμπῆ, ἢ ὑπόστασιν ἀχαρακτήριστον, ἢ ἄνευ σοφίας σοφόν, ἢ ἄνευ δυνάμεως δύναμιν, ἢ ἄπαιδα πατέρα. Οὐκοῦν ἀποδέδεικται διὰ τῶν εἰρημένων, ὅτι ὁ τὸν Υἱὸν ἀθετῶν συναθετεῖ καὶ τὸν Πατέρα. Οπου δέ οὔτε ὁ Υἱὸς δοξάζεται, οὔτε ὁ Πατήρ είναι πιστεύεται, καθόλου ἡ θεότης ἡθέωται. Τὸ δὲ ἀθετεῖν τὴν θεότητα οὐδενὸς ἄλλου ἢ Ἐπικούρου ἐστίν. Οὐκοῦν Επικούρειοι οἱ νῦν δογματισταὶ τῆς ἀσεβείας ἀναπεφήνασιν. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Τινὰς ῥήσεις ἐκ τῆς Γραφῆς ἀποσπαράσσοντες τοῖς ἀνοήτοις προτείνονται, και φασιν αὐτὸν ὁμολο

PANOPLIA DOGMATICA. - TIT. XI, γεῖν τὸν Κύριον, ὅτι ἐπέμφθη παρὰ τοῦ Πατρός. minum se missum esse conâteri. Τu ergo illum a Εἶτα, ὅτι μὲν ἐπέμφθη, γινώσκεις, ὅτι δὲ ὁ πέμψας μετ' αὐτοῦ ἐστιν, οὐκ ἀκήκοας. Ο πέμψας με -γάρ, φησί, μετ᾿ ἐμοῦ ἐστι, καὶ οὐκ ἐδιδάχθης διὰ τῶν εἰρημένων, ὅτι καὶ ἀποστέλλεται, καὶ οὐ χωρίς ζεται. Αποστέλλεται μὲν γὰρ διὰ φιλανθρωπίαν, οὐ χωρίζεται δὲ διὰ τὸ τῆς φύσεως ἄτμητον. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Φασὶ πάλιν διὰ τοῦ Μονογενοῦς ὁμολογεῖσθαι το εἶναι μείζονα αὐτοῦ τὸν Πατέρα· 'Ο Πατήρ μου γάρ, φησί, μείζων μου ἐστι. Καὶ μὴν ὁ αὐτὸς τοῦτο φησιν· Ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί. Η μείζων ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ, πῶς χωρεῖται τὸ μεῖ. ζον ἐν τῷ ἐλάττονι; Εἰ ἐλάττων ὁ Υἱὸς τοῦ Πατρὸς, πῶς πληροῦται τὸ μεῖζον ὑπὸ τοῦ λείποντος; Ο τε γὰρ μείζων στενοχωρεῖται πάντως ἐν τῷ ἐλάττονι, καὶ ὁ ἐλάττων ἐπεκτανθῆναι πρὸς τὸ ὑπερβάλλον οὐ δύναται. ὥστε ἀνάγκη ἐλλείπειν μὲν ἐν τῷ Παερὶ τὸν Υἱόν, περισσεύειν δὲ ἐν τῷ Υἱῷ τὸν Πατέρα, καὶ ψεύδεται κατ' αὐτοὺς ὁ εἰπὼν, ὅτι Ἐγὼ ἐν τῷ Πατρί, δέον εἰπεῖν, εἴπερ ἐλάττων ἐστὶν, ὅτι Ἐγὼ ἐν μέρες τοῦ Πατρὸς, καὶ μέρος τοῦ Πατρὸς ἐν ἐμοί. Εί δὲ ὅλος ὁ Πατὴρ ἐν ὅλῳ τῷ Υἱῷ, καὶ ὅλος ὁ Υἱὸς ἐν Πῳ τῷ Πατρὶ, ποῦ τὴ πλέον, καὶ ποῦ τὸ λεἶπον; Καὶ τί δεῖ τὰ πολλὰ λέγειν, δέον μια φωνῇ περιγρά και πᾶσαν τὴν φλυαρίαν αὐτῶν, τῷ· Ος ἐν μορφή Θεοῦ ὑπάρχων οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ίσα Θεῷ; Είπέ μοι, τὸ ἴσον ἀκούσας, τὸ μὴ ἴσον ἐνδ τους; Ὦ κενῆς διδασκαλίας διὰ τοῦ ἴσου τὸ ἄνισον Ερμηνευούσης! Είρηται τοίνυν, ὅτι Ο πέμψας με c μάζων μου ἐστιν. Οὐκοῦν σκοπήσωμεν παρὰ τίνος ὁ λόγος, καὶ πῶς ἐπέμφθη ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχων, ἢ μορφὴν δούλου λαβὼν, ἐν τῷ πληρώματι ὢν τῆς θεότητος, ἢ κενώσας ἑαυτὸν ἐν τῇ τοῦ δούλου μορφῇ; Πανεὶ γὰρ, οἶμαι, πρόδηλον, ὅτι ἡ θεία δύναμίς τε καὶ φύσις πανταχοῦ οὖσα, καὶ διὰ πάντων διήκουσα, καὶ τοῦ παντός περιδεδραγμένη οὐκ ἂν εἰκότως πέμπεσθαι λέγοιτο. Οὐ γάρ ἐστί τι κενὸν ἔξω αὐτῆς, ἐν ᾧ μὴ πρότερον οὖσα, ὅταν πεμφθῇ παραγίνεται, ἀλλὰ τῇ συντηρητικῇ δυνάμει διακρατοῦσα τὸ πᾶν, οὐκ ἔχει εἰς δ μεταχωρήσει, αὐτὴ τοῦ παντὸς οὖσα τὸ πλήρωμα. Η τοίνυν πρὸς τὸ ἡμέτερον ταπεινόν τε καὶ ἀσθενὲς τοῦ Υἱοῦ κάθοδος, καὶ συγκατάβασις, κατὰ γνώμην τοῦ Πατρός γεγενημένη, ἀποστολὴ λέγεται. Η γὰρ ἐκ τῆς ἀκράτου φύσεως πρὸς τὴν ἡμετέραν ζωὴν μετάστασις οὐ τοπικήν ποιεῖται τοῦ Κυρίου τὴν κίνησιν, ἀλλὰ καὶ τὴν ἀπὸ τοῦ ὕψους τῆς θεότητος πρὸς τὸ ταπεινὸν τῆς σαρκὸς ἐνδείκνυται κάθοδον. Κατέβη τοίνυν το γυμνός Λόγος φανεῖς, ἀλλὰ σὰρξ γενόμενος. Όταν μὲν οὖν πρὸς τὸ ἀνθρώπινον ὁ λόγος βλέπῃ, μείζον, ὁμολογεῖ τοῦ διὰ σαρκὸς ὁρωμένου τὸν μὴ δρώμενον· ὅταν δὲ πρὸς τὸ Θείον χειραγωγῇ τὴν διάνοιαν, ἀργεῖ τοῦ μείζονος καὶ τοῦ ἐλάττονος ἡ συγκριτικὴ αὕτη ἀντιπαράθε σις, ἀντὶ δὲ τούτων ενότης κηρύσσεται· Ἐγὼ γὰρ, φησὶ, καὶ ὁ Πατήρ ἓν ἐσμεν. Patre missum nosti, et euni a quo missus est, simul esse cum illo non accepisti? Qui misit me, inquit, mecum est'. Ex quibus verbis poteras intelligere illum ita mitti, ut non disjungatur. Mittitur enim pro sua in homines benevolentia. Non separatur, quis natura secari non potest. est. Ex eadem oratione. Aiunt rursus, Filim se Patri minorem confiteri. Pater enim, inquit, major me est ". Atqui idem ipse illud etiam dixit: Ego in Patre, et Pater in me ε'. Si major est Filio Pater, quomodo quod majus est, a minore capitur? Si minor Filius Patre, quomodo ab eo quod minus est majus impletur? Major enim in minore nimis anguste concluditur. Minor autein majorem ut compleat non assequitur. Ut necesse sit defcere Filiun in Patre, et Palren in Filio redundare, atque ita ex sententia istorum mentiri, qui, Ego, inquit, in Patre, et Pater in me est, cum deberet (si minor est ), Ego in parte P.- tris, et pars Patris in me est. Sin totus Pater in toto Filio est, et totus Filius in toto Patre, ubinam est quod redundat? ubinam id quod deficit? Verum quid muñis opus est, cum uno verbo possumus omnes ipsorum nugas confutare: Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se a'qualem Deo *? Dic mihi. Tu æqualem audis, et cogitas inæqualem? O inanem doctrinam, quæ quod æquale est, inæquale interpretatur! Dixit igitur: Qui misit me, major me est. Consideremus cujus sit hæc oratio et quomodo missus sit, in furiname Dei nauens, an servi formam accipiens; in plenitudine divinitatis, an in servi forma semetipsum exinaniens? Divina profecto virtus et natura, quæ ubique est, quæ per omnia commeat, quæ complectitur omnia, merito mitti non diceretur. Nihil enim ipsa vacuum est, ut si mittatur, alicubi esse possit, ubi antea non fuerit. Nam vi sua moderatrice conservatriceque cuncta compre hendens, non habet quo tanquam in vacuum trausscendat, sed implet omnia. Quare Filii ex sententia Patris ad in:becillitatem infirmitatemque nostram descensus atque profectio missio dicitur. Transitus enim ab immortali natura ad mortalem hano vitan how Domini motum in loco, sed excelsa di vinitatis ad carnem abjectam atque humilem suseipiendam accessum indicat. Desceum igitur non Verbum nudum apparens, sed caro factum. Itaque humanitatis habita ratione majorem eum qui non cernitur, illo qui conspicitur, esse confitetur. At cum ad divinitatem cognoscendam nos ducit, ea majoris et minoris cessat comparatio. Et pro bis unitas prædicatur: Ego euim, inquit, et Pater unUM sumus F. 1 Juan vir, 29. • Joan. xiv, 28. * ibid. 11. * Philip. 11, 6. * Joan. x, 30.

(07 Item contra Arianos. Magni Joannis Chrysostomi Ετι κατὰ Ἀρειανῶν τοῦ μεγάλου Ιωάννου τοῦ ex interpretatione illorum verborum, Faciamus hominem '. lic et Arii opinionem approbantibus lethale vuluus infligit. Non enim imperantis more dixit: Facito, tanquam minorem, aut essentia inferiorem alloqueretur, sed parem honoris gradunf ostendeus: Faciamus, inquit. Et quæ deinceps sequuntur magnam nobis essentiæ declarant similitudinell. Ejusdem ex interpretatione illorum verborum: ‹ Ei assumpsit Deus hominem, quem formaveral In ipso station principio duo posuit. Neque enim dixit: Dominus, et lacuit, sed adjecit: Deus, duobus hisce verbis: Dominus Deus, reconditum et arcanum quiddam nos docens, ut scire possimus, sive Dominum, sive Deum audiverimus, inter hæc duo nomina nihil interesse. Ne igitur audiens Paulum ita dicentem: Unus Deus Pater, ex quo omnia, et unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia', putes in his vocibus discrimen aliquod, et una quidem majus, altera minus indicari. Idcirco utraque promiscue et communiter utitur Scriptura, ne liceat hominibus pugnacibus rectam doctrinam contentionibus suis pervertere et conturbare. Ejusdem ex interpreta ione in illa verba: ‹In principio erat Verbum*. › Illud: in principio erat Verbum, non significat, inquiunt, aeternitatem: idem enim de colo et terra dictum est. Ο insignem impudentiam, et magnam temeritatem! Ego tibi de Deo loquor, et mihi terram et homines e terra conflatos in medium alters? Ergo quoniam homines fli Dei «licuntur et dii: Ego enim, inquit, dixi, Dii estis, et filii Excelsi omnes, Unigeniti divinitatem in dubium vocabis, eumque uibil amplius habere, quam te, dices? Minime vero, inquis. Atqui sic agis, liect verbis haud ita loquaris. Cum enim ipsum natura Filium neges, quid aliud moliris, nisi ut Fi¿ lium esse per gratiam probes? Sed testimonia, que ab istis afferuntur, consideremus. In principio, inquit, fecit Deus cœlum et terram. Terra autem erat invisibilis et incomposita. Et, Fuit vir de Ramathaimsobim 7. Hæc isti putant admodum firma et valida argumenta, et sunt illa sane firma et valida ad doctrinam nostram coitproDandam. Nam ad conarunandam detestabilem ipsorum opinionem nihil potest infirmius cogitari. Dic enim, obsecro, quid commune habet illud, Fecit, cum hoc: Erat? Quid rursum Deus cum honne? cur commisces ea quæ misceri nequeunt? cur ea quæ sunt divisa confundis, et ea quæ superiora sunt, inferiora constituis? Ilic enim non solum illud: Erat, indicat æternitatem, sed etiam illud: Verbum erat; et illud: In-principio erat. Quemadmodum enim illud: Qui est, cum de homine dici- * Gen. 1, 26.: Gen. ut, 15, • 1 Cor. viii, 6. 1R: g. 1, Χρυσοστόμου ἐκ τῆς ἑρμηνείας τῆς εἰς τό • Ποιήσωμεν ἄνθρωπον.» Ἐνταῦθα καὶ τοῖς τὰ 'Αρείου φρονοῦσι καιρίαν δίδωσι τὴν πληγήν. Οὐδὲ γὰρ προστακτικῶς εἶπε· Ποίησον, ὡς ὑποδεεστέρῳ ἢ ἐλάττονι κατὰ τὴν οὐκ σίαν, ἀλλὰ μετὰ πολλῆς τῆς ἰσοτιμίας, Ποιήσωμεν. Καὶ τὸ ἑξῆς δὲ πολλὴν δείκνυσιν ἡμῖν τῆς οὐσίας τὴν ὁμοιότητα. Εκ τῆς ἑρμηνείας τῆς εἰς τὸ, ο Ελαβε Κύριος ὁ θεὶς τὸν ἄνθρωπον ὃν ἔπλασεν.» Εὐθέως ἐκ προοιμίων τὰ δύο τέθεικεν. Οὐδὲ γὰρ είπε ο Κύριος, ο καὶ ἐσίγησεν, ἀλλὰ προσέθηκε ο Κύ ριος ὁ Θεός, ο λανθάνον τι καὶ κεκρυμμένον ἐντεῦθεν διδάσκων ἡμᾶς, ἵνα εἰδέναι ἔχωμεν, ὅτι κἄν τε Κύ ριον ἀκούσωμεν, κἄν τε Θεόν, οὐδεμία ἐν τοῖς ὀνόμα σίν ἐστι διαφορά. Γούτου δὲ νῦν οὐχ ἁπλῶς ἐμνημό νευσα, ἀλλ' ίνα, ὅταν ἀκούσῃ; Παύλου λέγοντος· Εἰς Θεὸς ὁ Πατήρ, ἐξ οὗ τὰ πάντα, καὶ εἰς Κύριος Ἰησοῦς Χριστός, δι' οὗ τὰ πάντα, μη νομίσης διαφορὰν εἶναι ἐν ταῖς λέξεσι, καὶ τὴν μὲν μεῖζόν τ: δηλοῦν, τὴν δὲ ἔλαττον. Διὰ τοῦτο καὶ ἀδιαφόρως ή Γραφὴ τούτοις κέχρηται τοῖς ὀνόμασιν, ἵνα μὴ ἐξῃ τοῖς φιλονείκως διακειμένοις τὰ ἐξ οἰκείας ὑπονοίας ἐπεισφέρειν τῇ τῶν δογμάτων ὀρθότητι. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῆς ἑρμηνείας τῆς εἰς τό «Εν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος.» Τὸ, Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, οὐ τὸ ἀΐδιον, φασί, δεί κνυσι. Καὶ γὰρ καὶ περὶ οὐρανοῦ τοῦτο ἐλέχθη καὶ περὶ γῆς. Ὢ τῆς ἀναισχυντίας καὶ τῆς ἀνευλαβείας τῆς πολλῆς 1 Περὶ Θεοῦ σοι διαλέγομαι, καὶ σύ μοι τὴν γῆν φέρεις εἰς μέσον, καὶ τοὺς ἀπὸ τῆς γῆς ἀνα θρώπους; Οὐκοῦν ἐπειδὴ καὶ ὁ ἄνθρωπος υἱὸς Θεοῦ λέγεται, καὶ Θεό;, Ἐγὼ γὰρ, φησὶν, εἶπα, θεοί ἐστε, καὶ υἱοὶ Ὑψίστου πάντες, φιλονεικήσεις τῷ Μονογενεῖ τῆς υἱότητος, καὶ οὐδὲν φήσεις αὐτὸν ἔχειν κατὰ τοῦτο σοῦ πλέον; Οὐδαμῶν, φής. Καὶ μὴν τοῦτο ποιεῖς, κἂν μὴ τῷ λόγῳ λέγῃς. Τῷ γὰρ μὴ φύσι εἶναι λέγειν αὐτὸν Υἱὸν οὐδὲν ἕτερον ἢ χάριτι εἶναι τοῦτον κατασκευάζεις. Πλὴν ἀλλ᾽ ἴδωμεν καὶ τά; μαρτυρίας, δς παράγουσιν ἡμῖν. Ἐν ἀρχῇ, φησίν, ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν. Ἡ δὲ γῆ ἦν ἀόρατος καὶ ἀκατασκεύαστος. Και· 'Ην ἂν θρωπος ἐξ Αρμαθαίμ Σιφά. Ταῦτά ἐστιν, & νομί ζουσιν ἰσχυρά. Καὶ ἰσχυρὰ, ἀλλ᾽ εἰς τὸ δεῖξαι την παρ' ἡμῶν ὀρθότητα τῶν δογμάτων ασθενέστερα δύτα πάντων, πρὸς τὸ στῆσαι τὴν βλασφημίαν αὐτῶν. Τί γὰρ, είπέ μοι, κοινὸν ἔχει πρὸς τὸ ἐποίησε τὸ ἦν; Τί δὲ ὁ Θεὸς πρὸς τὸν ἄνθρωπον; Τί τὰ ἄμικτα μια γνύει;, καὶ συγχεῖς τὰ διαιρούμενα, καὶ τὰ ἄνω κάτω ποιεῖς; Ενταῦθα γὰρ οὐ τὸ ἦν δείκνυσι τὸ ἀἶδιον μόνον, ἀλλὰ καὶ τὸ, Εν ἀρχῇ ἦν. Ὥσπερ οὖν τὸ ὢν ὅταν μὲν περὶ ἀνθρώπου λέγηται, τὸν ἐνεστῶτα χρόνον δηλοῖ μόνον, ὅταν δὲ περὶ Θεοῦ, τὸ ἀΐδιον δείκνυσιν· οὕτω καὶ τὸ ἦν, περὶ μὲν τῆς ἡμετέρας λεγόμενον φύσεως, τὸν παρελθόντα χρόνον σημαίνει * Juan. 1, 1. • Peal. LINNI, 6. • Gen. 1, 1,

ΤΙΤ. ΧΙ. G10 ἡμῖν, καὶ τοῦτων πεπερατωμένον· ὅταν δὲ περὶ Θεοῦ 4 tur, instaus duntaxat tempus siguifrat, cum autcm ῥηθείη, τὸ ἀΐδιον ἐμφαίνει. de Deo æternitatem declarat, sic et illud, Erat, si ad naturam nostram referatur, tempus præteritum idque terminatum ostendit, sin referatur ad Deum, æternitatem. Ἐκ τῆς αὐτῆς ἀκολουθίας. Ex eodem loco. Næ, ait, sed Petrus dixit hoc plane et palam. Ubi et quando? Cum Judæos alloquens: Dominum ipsum, inquit, et Christum Deus fecit '. Cur non et Ιd, quod ordine statim sequitur addidisti, nempe, Hunc Jesum quem vos crucifiristis *? An ignoras ea quæ dicta sunt partim ad immortalem naturam, partim ad curandæ salutis humanæ consilium pertinere? Quæ si secus habent, et tu simpliciter omnia refers ad divinitatem, Deum etiam pali vis; sin pati illum negas, ne factum quilem esse concedis. Si enim ex divina illa natura, quæ verbis explicari non potest, sanguis duxisset, et ipsa pro carne clavis in cruce dilaniata et conscissa essel, argumentum tuuin hoc loco probabile videretur. Quod si hæc tam exsecranda ne diabolus quidem ipse diceret, cur istam tu nulla venia dignam fingis ignorantiam, quam ne dæmones quidem ipsi præ se ferrent? Quanquam verba illa: Dominus et Christus, non essentiæ sunt, sed dignitatis. Dominus enim potestatem, Christus auctionem significat. Quid igitur dices de Filo Dei? Si enim, quemadmodum vos sentitis, creatus esset, hoc non baberet locum. Non enim cum prius factus, elegit tunc Deus. Nec adventitium ille, Ναί, φησίν, ἀλλ' ὁ Πέτρος εἶπε τοῦτο σαφῶς καὶ διαρρήδην. Ποῦ, καὶ πότε; Οταν Ἰουδαίοις διαλεγόμενος ἔλεγεν, ὅτι Κύριον αὐτὸν καὶ Χριστὸν ὁ Θεὸς ἐποίησε. Τί οὖν καὶ τὸ ἑξῆς οὐ προσέθηκας, ὅτι τοῦτον τὸν Ἰησοῦν δν ὑμεῖς ἐσταυρώσατε; Η ἀγνοεῖς, ὅτι τῶν λεγομένων τὰ μὲν τῆς ἀκηράτου φύσεως, τὰ δὲ τῆς οἰκονομίας ἐστίν; Εἰ δὲ μὴ ἔστιν, ἀλλὰ πάντα ἁπλῶς ἐπὶ τῆς θεότητος ἐκδέξῃ, καὶ παθητὸν εἰσε ἄγεις τὸ θεῖον. Εἰ δὲ μὴ παθητὸν, οὐδὲ ποιητόν. Εἰ μὲν γὰρ ἐκ τῆς θείας αὐτοῦ καὶ ἀῤῥήτου φύσεως τὸ αἷμα ἔῤῥευσε, καὶ ἀντὶ τῆς σαρκὸς αὐτὴ τοῖς κατὰ τὸν σταυρὸν ἦλοις διῃρεῖτο καὶ ἐτέμνετο, λόγον ἂν εἶχε σου κατὰ τοῦτο τὸ σόφισμα. Εἰ δὲ τοῦτο οὐδ᾽ ἂν αὐτὸς ὁ διάβολος βλασφημήσεις, τίνος ἕνεκεν αὐτὸς ἀγνοεῖν προσποιῇ, ἀσύγγνωστον οὕτως ἄγνοιαν, καὶ ἣν οὐδ' ἂν οἱ δαίμονες ὑπεκρίναντο; Αλλως τε τὸ Κύριος καὶ Χριστὸς οὐκ ἔστιν οὐσίας, ἀλλ' ἀξιώμα τος. Τὸ μὲν γὰρ τῆς ἐξουσίας ἐστί, τὸ δὲ τοῦ χρισθῆς ναι. Τί οὖν ἂν εἴποις περὶ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ; Εἰ γὰρ καὶ κτιστὸς ἦν καθ' ὑμᾶς, τοῦτο οὐκ ἂν ἔχοι χώραν. Οὐ γὰρ δὴ πρότερον ἐγένετο, καὶ τότε αὐτὸν ἐχειροτόνησεν ὁ Θεὸς, οὐδὲ ἐπίκτητον ἔχει τὴν ἀρχὴν, ἀλλὰ φύσει καὶ οὐσιωμένην. Ερωτηθείς γὰρ εἰ - σιλεὺς εἴη, Εγὼ εἰς τοῦτο γεγένημαι, φησίν. Ο Ο Πέτρος, ὡς περί τινος χειροτονηθέντος, οὕτω δια. G sed per naturam et essentiam babet impeλέγεται. Περὶ γὰρ τῆς οἰκονομίας ὁ λόγος αὐτῷ πά σης. Καὶ τί θαυμάζει; εἰ τοῦτο ὁ Πέτρος φησίν; Αθηναίοις γὰρ διαλεγόμενος ὁ Παῦλος, ἄνδρα καλεῖ μόνον οὕτω λέγων· Ἐν ἀνδρὶ ᾧ ὥρισε πίστιν παρασχὼν πᾶσιν, ἀναστήσας αὐτὸν ἐκ νεκρῶν, καὶ οὐδὲν περὶ τῆς τοῦ Θεοῦ λέγει μορφῆς, οὐδὲ ὅτι ἴσος αὐτῷ, οὐδ' ὅτι ἀπαύγασμα τῆς δόξης αὐτοῦ, εἰκότως. Οὔπω γὰρ καιρὸς τούτων τῶν ῥημάτων ἦν. Αγαπητὸν δὲ ἦν αὐτοὺς παραδέξασθαι τέως, ὅτι ἄνθωπρός ἐστι, καὶ ὅτι ἀνέστη. Οὕτω καὶ αὐτὸς ὁ Χριστὸς ἐποίησε, παρ' οὗ καὶ Παῦλος μαθών, οὕτω τὰ πράγματα οικονομεί. Οὐ γὰρ εὐθέως ἡμῖν ἑαυτοῦ τὴν θεότητα ἐξεκάλυψεν, ἀλλὰ πρῶτον μὲν ἐνομίζετο προφήτης, καὶ Χριστὸς ἁπλῶς ἄνθρωπος· ὕστερον δὲ ἐφάνη διὰ τῶν ἔργων καὶ τῶν ῥημάτων τοῦτο ὅπερ ἦν. Διὰ τοῦτο καὶ ὁ Πέτρος ἐν ἀρχῇ τούτῳ κέχρηται τῷ τρόπῳ. Καὶ γὰρ ταύτην πρώτην πρὸς Ἰουδαίους ἐδημηγόρει τὴν δημηγορίαν. Καὶ ἐπειδὴ οὐδὲν περὶ τῆς θεότητος αὐτοῦ σαφές μαθεῖν ἴσχυον, διὰ τοῦτο τοῖς περὶ τῆς οἰκονομίας ἐνδιατρίβει λόγοις, ἵνα τούτοις ἡ ἀκοὴ γυ μνασθεῖσα τῇ λοιπῇ προοδοποιήσῃ διδασκαλία. Καὶ εἰ βούλοιτό τις τὴν δημηγορίαν πᾶσαν ἄνωθεν διελθεῖν, εὑρήσει τοῦτο δ λέγω σφόδρα διαλάμπον. Καὶ γὰρ ἄνδρα αὐτὸν καλεῖ καὶ αὐτὸς, καὶ τοῖς τοῦ πάθους καὶ τῆς ἀναστάσεως καὶ τοῖς κατὰ σάρκα γεννήσεως ἐνδιατρίβει λόγοις. Καὶ Παῦλος δὲ ὅταν λέγῃ, Τοῦ γενομένου ἐκ σπέρματος Δαβὶδ κατὰ σάρκα, οὐ ἂν ἕτερον ἡμᾶς παιδεύει, ἀλλ' ἢ ὅτι τὸ ἐποίησεν ἐπὶ 'Act. 11, 36. s ibid. • Joan. xsil, 37. * Act. xv, 31. rium. Interrogatus enim an esset rex, Ego, inquit, ad hoc natus sum s. Petrus autem de illo tanquam electo et cooptato verba facit. Tota eniin illius oratio ad explicandum divinum salutis humanæ consilium pertinet. Jam quid miraris Petrum ita loqui, cum Paulus alloquens Athenienses eum hominem solum appellet: In viro, inquieus, quem statuerat, fidem omnibus præbens, cum illum a mortuis suscitarit. Nihil autem de forma Dei loquitur, nec enu ipsi æqualem, nec gloriæ splendorem ipsum esse dicit, ac nierito isl quidem facit. Neque enim tempus ejusmodi verba postulabat, cum satis tunc esset Paulo, si illis persuasisset, eum et hominem esse, et surrexisse. Sic. egit et ipse Christus, a quo Paulus edoctus ita rem gerit. Neque enim statim divinitatem suam nobis patefecit; sed primo quidem putabatur esse propheta, et Christus simpliciter hono; deinde ex factis et verbis apparuit id quod erat. Idcirco et Petrus principio hac ratione utitur. Hanc enim primam ad Judæos concionem habuit. Et quia nihil de divinitate perspicuum discere poterant, ob id in eo commoratur, ut divinum bumani generis servandi consilium explicet, quo sibi ad reliqua docenda aditum patefaciat. Ac si quis totam concionem ipsam a principio perlegat, reperiet id quod dicimus essa clarissimum. Nam et ipse virum eum vocat, et in ejus morte, et resurrectione, et humano ortu explican-

dis immoratur. Εt Paulus cum diceret eum factum ex τῆς οἰκονομίας παρείληπται, δ καὶ ἡμεῖς ὁμολογοῦ μεν. 'Αλλ' ὁ τῆς βροντῆς υἱὸς περὶ τῆς ἀῤῥήτου καὶ προαιωνίου ὑπάρξεως διαλέγεται νῦν, διὰ τοῦτο τὸ ἐποίησεν ἀφεὶς, τὸ ἦν ἔθηκεν. semine David secundum carnem, nihil aliud nos docuit, nisi verbum illud, Fecit, ad humanitatem ejus esse referendum. Quod nos item confitemur. Sed filius tonitrui de natura illius quæ verbis explicari non Quamobrem verbum illud: Fecit, omnittens, dixit: Eral. Ex eodem libro. Audivi In principio erat Verbum. Quid intelligis ex hoc principio? Nonne id plane, nempe ipsum esse ante res quæ mente solum comprehenduntur, et ante sæcula? Quod si aliquis dicat: Quomodo potest, si Filius est, non esse junior Patre? quodl enim ex aliquo est, id illo, ex quo est, necessario posterius esse dicimus: hæc sunt hominum argumenta rebus humanis convenientia. Et qui hoc quærit, alia magis etiam absurda quæret. Itaque nos ne audisse quidem hæc oportebat. De Deo enim nunc nobis est sermo, non de hominum natura, quæ istiusmodi argumentorum ordini et necessitati obnoxia est. Verum ut infirmioribus satisfiat, ad hæc item respondebimus. Dic mihi: Splendor solis ex ipsane solis natura, an aliunde manat? Necesse prorsus est, nisi plane sensibus etiam cares, al eum ex solis natura manare fatearis. Attamen cum ex solis natura splendor proveniat, non dicemus illum natura solis esse posteriorem. Nunquam enim siue splendore sol exstitisset. Quod si in corporibus istis quæ sensibus percipimus et intuemur, aliquid ex aliquo sic esse constat, ut eo, ex quo est, posterius non sit, non credis in ipsa natura, quæ nec cerni potest nec enarrari, idem esse, ea quidem ratione, quæ tali naturæ conveniat? Hac enim de causa et Paulus eum splendorem appellavit, ut illum et, ex Patre et simul cum Patre æternum demonstraret. Quid? non sæcula per ipsum facta sunt omnia, et omne spatium? Necesse est te, nisi desipis, id confiteri. Nihil igitur medium inter Filium et Patrem. Quod si nihil inter eos medium intercedit, Filius non est posterior, sed æternus cum Patre. At illa verba, ante et post, temporum differentias indicant, et sine sæculo et tempore nulla sunt. Temporibus autem et *æculis superior est Deus. Jam si Filii principium ais omnino comprehensum esse, vide ne eadem ratione et argumento cogaris et Patrein sub principio antiquiore quidem, sed principio tamen constituere. potest, quæque est ante sacula, nunc loquitur. Ἐκ τῆς αὐτῆς ἀκολουθίας. Ηκουσα ότι Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος. Τί νοεῖς ἀπὸ τῆς ἀρχῆς ταύτης; "Η δῆλον, ὅτι τὸ πρὸ πάντων αὐτὸν εἶναι τῶν νοητῶν, καὶ πρὸ τῶν αἰώνων; Εἰ δὲ λέγοι τις, Καὶ πῶς ἐστιν Υἱὸν ὄντα μὴ νεώτερον εἶναι τοῦ Πατρός; τὸ γὰρ ἔκ τινος ὃν ἀνάγκη πάσα ὕστερον εἶναι τοῦ ἐξ οὗ ἐστιν· ἐροῦμεν, ὅτι μάλιστα μὲν ταῦτα λογισμῶν ἀνθρωπίνων ἐστι, καὶ ὁ τοῦτο ζητῶν καὶ ἕτερα τούτων ατοπώτερα ζητήσει, καίτοι οὐδὲ τῇ ἀκοῇ τὰ τοιαῦτα παραδέχεσθαι ἔδει. Περ. Θεοῦ γὰρ νῦν ἡμῖν ὁ λόγος ἐστὶν, οὐ περὶ τῆς τῶν ἀνθρώπων φύσεως υποκειμένης τῇ τῶν λογισμών τούτων ἀκολουθίᾳ τε καὶ ἀνάγκῃ. Πλὴν ἀλλ᾽ ὑπὲρ πληροφορίας τῶν ἀσθενεστέρων καὶ πρὸς ταῦτα ἐροῦμεν. Εἰπὲ γάρ μοι, τὸ ἀπαύγασμα τοῦ ἡλίου ἐξ αὐτῆς ἐκπηδᾷ τῆς τοῦ ἡλίου φύσεως, ἢ ἄλλοθέν που θεν; 'Ανάγκη πᾶσα ὁμολογῆσαι τὸν μὴ καὶ τὰς αἰσθήσεις πεπηρωμένον, ὅτι ἐξ αὐτῆς. Ἀλλ' ὅμως καὶ ἐξ αὐτῆς ἐν τοῦ ἡλίου τὸ ἁπαύγασμα, οὐκ ἂν ποτέ ὕστερον εἶναι φαίημεν τῆς ἡλιακῆς φύσεως, ἐπειδὴ μηδὲ χωρὶς ἀπαυγάσματος ἥλιος ἐφάνη ποτέ. Εἰ δὲ ἐπὶ τῶν σωμάτων τούτων τῶν αἰσθητῶν καὶ ἄρας τῶν, καὶ ἐκ τινος ὄν, καὶ οὐχ ὕστερον τοῦ ἐξου ἐστιν ἐφάνη τι ὂν, τί ἀπιστεῖ;, εἰ ἐπὶ τῆς ἀοράτου καὶ ἀῤῥήτου φύσεως τὸ αὐτὸ δὴ τοῦτό ἐστιν οὕτως, ὡς ἐκείνῃ τῇ οὐσίᾳ πρέπον ἦν; Διὰ γάρ τοι τούτο καὶ ὁ Παῦλος αὐτὸν οὕτως ἐκάλεσε, καὶ τὸ ἐξ αὐτ τοῦ, καὶ τὸ συναΐδιον παριστῶν. Τί δὲ, εἰπέ μας οὐχὶ οἱ αἰῶνες δι' αὐτοῦ γεγόνασι πάντες, καὶ διάστημα ἅπαν; 'Ανάγκη πᾶσα ὁμολογῆσαι τὸν μὴ παραπαίοντα. Οὐκοῦν οὐδὲν μέσον Υἱοῦ καὶ Πατρό; εἰ δὲ οὐδὲν, οὐχ ὕστερος, ἀλλὰ συναίδιος. Τὸ γὰρ πρὸς καὶ τὸ μετὰ, χρόνων εἰσὶν ἔννοιαι δηλωτικοί. Χωρίς γὰρ αἰῶνος ἢ χρόνου οὐκ ἂν δυνηθείη τις ταῦτα νοῆσαι τὰ ῥήματα. χρόνων δὲ καὶ αἰώνων ἀνώτερος ὁ Θεός. Εἰ δὲ ὅλως τοῦ Υἱοῦ φῂς ἀρχὴν κατειληφέναι, δρα μὴ καὶ τὸν Πατέρα ὑπὸ ἀρχὴν ἀναγκασθῇς ἀγαγεῖν κατὰ τοῦτον τὸν λόγον καὶ τὸν λογισμόν, πρεσβυτέραν μὲν, ἀρχὴν δὲ ὅμως. Εἰπὶ Dic enim mihi, noune terminum quemdam et priu- γάρ μοι, οὐχ όρον τινὰ καὶ ἀρχὴν προτιθείς του cipium ita præponis Filio, ut ab eo sursumi progrediaris ad Patrem? Sic apparet. Dic igitur et illud mihi, quanto spatio Pater antecedat. Nam sive parvum sive magnum protuleris intervallum, sub principio Patrem collocabis. Perspicumn enim est ´te spatium in medio interjectum, seu magnum seu parvum sit, dimetiri. Quod fieri nequit, nisi "X utraque parte principium aliquod sit. Quamobrem el Patri, quantum in te est, principium dedisti. Ut jam per vos ne Pater quidem sine principio sit. Ex eodem libro. Libenter ab istis qui contradicunt et illud audirem ' Rom. 1, 3. Υἱοῦ, οὕτω προϊὼν ἀπ' αὐτῆς ἐπὶ τὸ ἄνω τὸν Πατέρα προϊέναι λέγεις; Εὔδηλον. Εἰπὲ οὖν μοι πάλιν, τότ σον ὁ Πατὴρ προϋπάρχει; "Αν τε γὰρ ὀλίγον, ἄν τε πολὺ διάστημα εἴποις, ὑπὸ ἀρχὴν τὸν Πατέρα ήγαγες. Μετρήσας γὰρ, εἴδηλον, ὅτι τὸ μέσον οὕτως ὀλίγον ἐρεῖς, ἢ πολύ. Μετρῆται δὲ οὐκ ἂν γένοιτο, ἑκατέρωθεν εὔσης ἀρχῆς. Ὥστε καὶ τῷ Πατρὶ δέν δώκας ἀρχὴν τό γε εἰς σὲ ἧκον, καὶ οὐκ ἔσται λοιπὸν οὐδὲ ὁ Πατὴρ ἄναρχος καθ' ὑμᾶς. Ἐκ τῆς αὐτῆς ἀκολουθίας. Ηδέως δ᾽ ἂν κἀκεῖνο ἐροίμην τοὺς ἀντιλέγοντας

ΤΙΤ. ΧΙ. ἡμῖν· τί ποτέ ἐστι τὸ παρὰ τῷ προφήτῃ λεγόμενον, quid sibi velint ea p:ophetan verla: Aule me nou τὸ, Εμπροσθέν μου οὐκ ἐγένετο άλλος Θεός, καὶ μετ' ἐμὲ οὐκ ἔσται; Αρα ἀναιρήσετε καὶ αὐτ τὴν τοῦ Μονογενοῦς τὴν οὐσίαν; Ανάγκη γὰρ ἡ τοῦτο τολμᾷν, ἢ μίαν παραδέξασθαι τὴν θεότητα ἐν ἰδίαις ὑποστάσεσι Πατρὸς καὶ Υἱοῦ. Ποῦ δὲ ὅπως τό· Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, ληθές; Εἰ γάρ ἐστιν αἰὼν αὐτοῦ πρεσβύτερος, πῶς ἂν ὁ πρὸ αὐτοῦ δι' αὐτοῦ γεγενημένος εἴη; Ορᾶτε εἰς ὅτην τόλμαν αὐτ τοὺς, ἅπαξ παρακινηθείσης τῆς ἀληθείας, ὁ λόγος ἐξήγαγε; Διατί γὰρ οὐκ εἶπεν ὁ εὐαγγελιστὴς, ὅτι ἐξ οὐκ ὄντων ἐγένετο, καθάπερ περὶ πάντιον ὁ Παῦ λο; ἀποφαίνεται λέγων οὕτως· Ο καλέσας τὰ ὄντα ὡς μὴ ἔντα, ἀλλ', Ἐν ἀρχῇ ἦν, φησί; Τοῦτο γὰρ έναν τίον ἐκείνῳ, καὶ μάλα εἰκότως. Θεὸς γὰρ οὔτε γίνε- η ται, οὔτε ἔχει τι πρεσβύτερον. ᾿Αλλὰ ταῦτα Ελλή νων βήματα. Εἰπὶ δή μοι κἀκεῖνο, τὸν κτίστην τῶν ἔργων ἀσυγκρίτως ὑπερέχειν εἴποις ἄν; Οταν οὖν αὐτοῖς ὅμοιον ᾖ τὸ ἐξ οὐκ ὄντων, ποῦ ἡ ἀσύγκριτος ὑπεροχή; Εἰ οὐκ ἔστι συναΐδιος τῷ Πατρὶ, πῶς ἄπειρον αὐτοῦ τὴν ζωὴν ἐρεῖς; Εἰ γὰρ ἀρχὴν ἄνω θεν ἔχει, κἂν ἀτελεύτητος ᾖ, ἄπειρο; ὅμως οὐκ ἔστι Τὸ γὰρ ἄπειρον έκατέρωθεν εἶναι χρή. Οπερ οὖν ὁ Παῦλος δηλῶν ἔλεγε· Μήτε ἀρχὴν ἡμερῶν, μήτε ζωῆς τέλος ἔχων, τό τε ἄναρχον καὶ ἀτελεύτητον δηλῶν. Ωσπερ γὰρ τοῦτο οὐκ ἔχει πέρας, οὕτως οὐδὲ ἐκεῖνο. Οὔτε γὰρ ἐνταῦθα τέλο;, οὔτε ἐκεῖ ἀρχή. Πῶς δὲ ζωή ὤν, ἦν τε οὐκ ἦν; Τὴν γὰρ ζωὴν ἀεί τε εἶναι, καὶ ἀνάρχως εἶναι, καὶ ἀτελευτήτως, πάντες ἂν ὁμολογήσαιεν, εἴ γε όντως εἴη ζωή, G ὥσπερ οὖν καὶ ἔστιν. Εἰ δὲ ἔστιν, ὅτε οὐκ ἔστι, πως ἂν εἴη ζωὴ τῶν ἄλλων αὐτὴ ποτὲ οὐκ οὖσα; Πῶς οὖν, φησίν, ἀρχὴν ἔθηκεν ὁ εὐαγγελιστής εἰπών· Ἐν ἀρχῇ ἦν; Τὸ ἐν ἀρχῇ προσέσχες, καὶ τὸ καὶ ὁ Λόγος ἦν οὐκ ἐννοεῖς. Τί δὲ, ὅταν περὶ τοῦ Πατρὸς ὁ Προφήτης λέγῃ· Ἀπὸ τοῦ αἰῶνος καὶ ἕως τοῦ αἰῶνος σὺ εἶ, ἆρα ὄρους αὐτῷ τιθεὶς οὕτω φησίν; Οὐδαμῶς, ἀλλὰ τὸ ἀΐδιον δηλῶν. Οὕτω τοίνυν καὶ ἐνταῦθα νόει. Οὐ γὰρ ὄρους τιθεὶς τοῦτο εἴρηκεν. Οὐδὲ γὰρ εἶπεν, Ἀρχὴν ἔσχεν, ἀλλ', Ἐν ἀρχῇ ἦν, παραπέμπων σε ἐπὶ τὸ ἄναρχον ἐννοεῖν τὸν Υἱόν. Αλλ' ιδού, φησὶν, ὁ Πατήρ Θεὸς μετὰ τῆς τοῦ ἄρο θρου προσθήκης εἴρηται, ὁ δὲ Υἱὸς χωρίς ταύτης. Τί οὖν; ὅταν ὁ ᾿Απόστολος λέγῃ· Τοῦ μεγάλου Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ· καὶ πάλιν, Ο ὢν ἐπὶ πάντων Θεός. Ἰδοὺ γὰρ ἐνταῦθα οὐ χωρὶς τοῦ ἄρθρου τοῦ Υἱοῦ ἐμνημόνευσε. Ποιεί δὲ καὶ τοῦτο καὶ ἐπὶ τοῦ Πατρός. Τοιγαροῦν Φιλιπο πησίοις ἐπιστέλλων οὕτω φησίν· 0; ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχων, οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα Θεῷ. Καὶ Ῥωμαίοις δὲ πάλιν· Χάρις ὑμῖν καὶ εἰρήνη ἀπὸ Θεοῦ Πατρὸς ἡμῶν, καὶ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ. "Αλλως τε καὶ περιττὸν ἦν ἐνταῦθα αὐτὸ προστεθῆναι ἄνω συνεχώς προστεθὲν τῷ λόγῳ. Ωσπερ γὰρ περὶ τοῦ Πατρὸς λέγων φησί· Πνεῦμα ὁ Θεὸς, καὶ οὐκ ἐπειδὴ τῷ Πνεύματι τὸ ἄρθρον οὐ πρόσκειται, ἀθετοῦμεν διὰ τοῦτο τὸ ἀσώματον τοῦ 'Isa. Xını, 10. Joan. 1, 3. • Rom. 19, 17. Ιίρρ. 1, 6. * Rom. 1, 7. fuit alius Deus, nec erit post me '. Num cssentiam negabitis Unigeniti? Necesse enim est ut vel hoc audeatis, vel unam suscipialis in personis propriis Patris et Filii divinitatem. Quo autem pacto veruin illud: Omnia per ipsum facta sunt'? Nam si illo sæculum est antiquius, quomodo quod ante ipsum cst, per eum feri potuit? Videte ad quantain alldaciam semel a veritatis ratione declinantes perveveriut. Cur enim evangelista non dixit, eum cuu antea non esset, fuisse factum? id quod de omnibus pronuntiat Paulus: Vocans, inquiens, ea quæ non sunt, tanquam sint *? sed quod huic contrarium est: In principio, inquit, erat? Quia res ita poscebat. Deus enim nec fit, nec habet quidquam antiquius. Sed hæc Græcorum sunt verba. Dic igitur et illud mihi: Nonne procreator rebus procreatis sic an - tecellit, ut cum illis nequeat comparari? Ubinam igitur erit hæc excellentia, si quod ex nihilo factuu est, ei dicatur simile? Si Filius non est æternus cum Patre, quomodo infinitam esse dices vitam illius? Si enim a parte superiori principium habet, licet non habeat ſinem, non est infinitus. Infinitum caim utrinque termino careat, necesse est. Quod quiden Paulus declaravit, cum diceret: Neque iniiium dierum neque vitæ finem habens *. Sic enim infinitum, quod et principii et finis expers esset ostendit, cum uentra ex parte termino concludatur, quoniam ex altera fine, ex altera principio careat. Jam cum vita sit, quomodo fuit unquam cum non esset? Vitam enim et semper esse, et principio ac fine carere omnes confitebuntur. Qui enim essel aliorum vita, si ipsa aliquando non esset? Cur igitur, inquis, pritcipium statuit evangelista: In principio erat, dicens? Tu vocem illam: In principio, consileras, nec adtendis quid sequatur. In principio enim, inquit, erat Verbum. Quid? cum de Patre Propheta dicit: sæculo usque in sæculum tu es / num terminos illi statuens ita loquitur? Minime vero, sed æternum signifcat. Sic etiam hoc loco cogita. Nullos enim fines præscribens ita locutus est. Neque enim dixit: Habebat principium, sed: In principio erat, ducens te illuc, ut sine principio Filium cogites. Sed ecce, inquis, cum Patrem dicit Deum, articulum adit, quem de Filio loquens prætermittit. Quid? cum Apostolus dicit, magni Dei et Servatoris nostri Jesu Christi; et rursum: Qui est in omnibus Deus, nonne articulum adjungit de Filio loquens? Contra de Patre verba faciens illum omittit, ut cum að Philippenses scribit ad hunc modum: Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aqualem Deo '. Et ad Romanos: Gratia vobis, inquit, el pax a Deo Patre nostro, et Domino Jesu Christo *. Quanquam et supervacaneum erat, hic articulum: apponere cum antea semper adjunctus sit verbo. Quemadmodum enim cum de Patre loquens dicit, Spiritus est Deus, quamvis ad illam vocem, Spiri- * Hebr. vn, 3. ▪ Psal. Lxxxix, 2. • Tit. 1, 41. * Phi.

tus non allat articulum, Deum tamen non ne- Θεοῦ· οὕτω καὶ ἐνταῦθα, κἂν μὴ προσκέηται τῷ gamus corporis expertem esse, sic etiam hic, li. γιῷ τὸ ἄρθρον, οὐ διὰ τοῦτο ἥττων Θεὸς ὁ Υἱό;. cet Filio non adhibeatur articulus, non propterea Θεὸν γὰρ καὶ Θεὸν εἰπὼν, οὐκ ἐμφαίνει τι μέσον Filius non ostenditur Deus. Cum enim dicat Deum, ἡμῖν τῆς θεότητος ταύτης, ἀλλὰ καὶ τοὐναντίον, et Deum, inter hanc divinitatem nihil_medium nobis Προειπών γὰρ, Καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος, ἵνα μὴ νομίση esse significat. Quin etiam cum antea dixisset: Et τις ἐλάττονα εἶναι τὴν θεότητα τοῦ Υἱοῦ, εὐθέως Deus erat Verbum, ne quis divinitatem Filii mino- αὐτοῦ καὶ τὰ γνωριστικά της γνησίας τίθησι θεότη rem existimaret, statim veræ divinitatis indicium ac τος, τό τε άΐδιον. Οὗτος γὰρ ἦν, φησὶν, ἐν ἀρχῇ notam edert etiam æternitatem: Hoc enim, inquit, πρὸς τὸν θεὸν, καὶ τὸ δημιουργικών προστιθείς· erat in principio apud Deum, et procreatorem indi- Πάντα γάρ, φησί, δι' αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς cat esse, Omnia per ipsum, inquiens, facta sunt, et αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἐν, ὃ γέγονεν. "Ο μάλιστα καὶ siue ipso factum est ne unum quidem, quod fa- ὁ Πατὴρ αὐτοῦ διὰ τῶν προφητῶν ἀπανταχοῦ τῆς clum est. Quam quidem divinitatis et essentiæ suæ οὐσίας τῆς αὐτοῦ γνωριστικὸν εἶναί φησι. Καὶ συν notam et Pater per prophetas ubique adhibet. Et hoc εχῶς τοῦτο τῆς ἀποδείξεως τὸ εἶδος περιστρέφου demonstrationis genere semper atuntur prophetæ σιν οἱ προφῆται, καὶ οὐχ ἁπλῶς, ἀλλὰ πρὸς τὴν τῶν non simpliciter, sed simulacrorum gloriam impu- εἰδώλων ἀγωνιζόμενοι δόξαν· Θεοὶ γὰρ, φησίν, οἱ τίτ gnantes: Dii enim, inquit, qui cœlum et terram non οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν οὐκ ἐποίησαν, ἀπωλέσθω fecerunt perdantur. Et rursum, Ego, inquit, manu σαν. Καὶ πάλιν, Ἐγὼ τῇ χειρὶ μου ἐξέτεινα τιν mea calum extendis. Et hoc divinitatis indicio pas- οὐρανόν. Καὶ δεικνὺς θεότητος εἶναι δηλωτικών sim utitur. At evangelista ne his quidem verbis con- πανταχοῦ αὐτὸ τίθησιν. Αὐτὸς δὲ ὁ εὐαγγελιστής tentus, Vitam praeterea, et Lucem ipsum appella- οὐδὲ τούτοις ηρκέσθη τοῖς ρήμασιν, ἀλλὰ καὶ ζωὴν vit. Quamobrem si semper cum Patre erat; si αὐτὸν ἐκάλεσε καὶ φῶς. Εἰ τοίνυν ἀεὶ μετὰ τοῦ omnia ipse fabricatus est; si omnia procreavit, el Πατρὸς ἦν, εἰ πάντα αὐτὸς ἐδημιούργησεν, εἰ πάντα omnia fovet, id enim per verbum illud, vitam, αὐτὸς παρήγαγε, καὶ συγκροτεί, τοῦτο γὰρ διὰ τῆς significatur: si omnia illustrat, quis adeo stultus est, ζωῆς ᾐνίξατο, εἰ πάντα φωτίζει· τίς οὕτως ἀνόητα, ut dicat evangelistam his verbis voluisse minorem ὡς εἰπεῖν τὴν εὐαγγελιστὴν διὰ τούτων ἐσπουδακί· Filii divinitatem ostendere, quibus maxima po'est και ελάττωσιν θεότητος εισηγήσασθαι, δι' ὧν μάλι equalitas et similitudo demonstrari? Ne confunda- στα ισότητα καὶ ἀπαραλλαξίαν ἐνδείξασθαι δυνατόν mus res procreatas cum ipsarum procreatore, alio- ἐστι; Μὴ συγχέωμεν τὴν κτίσιν μετὰ τοῦ κτίσαντος. quin illud item in nos usurpabitur: Et coluerunt ἵνα μὴ καὶ ἡμεῖς ἀκούσωμεν, ὅτι Εσεβάσθησαν creaturam magis quam Creatorem '. τὴν κτίσιν παρὰ τὸν κτίσαντα. Ejusdem in illa verba: ‹ Omnia per ipsum fucta sant. s Si præpositionem illam, per, imminutionis notam existimas, audi Paulum dicentem: Tu, Domine, in principio terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt cæli. Quod igitur de Patre ut procreatore dictum est, id de Filio dicit item ut procreatore, non autem cuipiam subministrante. Porro dictum est hic illud, per ipsum, nulla alia de causa nisi ut ne Filium unigenitum esse suspiceris. Nam quod Filius non sit inferior Patre, quantum pertinet ad mundi procreationem, audi ipsum dicentem: Quemadmodum Pater suscitat mortuos et vicifcat, sic et Filius quos vult vicifi cal Si igitur de Filio et in Veteri Testamento dictum putas: Tu in principio, Domine, terram fundasti *, perspicua est ipsius dignitas procreatio - nis. Quod si de Patre vis hæc Prophetam dixisse, cum ea Paulus Filio tribuat, idem conficitur. Ne- Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῆς ἑρμηνείας τῆς εἰς τό· «Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο.» Εἰ τὸ διὰ νομίζεις ἐλαττώσεως· εἶναι, ἄκουσει Παύλου λέγοντος· Σὺ κατ᾿ ἀρχὰς, Κύριε, τὴν γῆν ἐθεμελίωσας, καὶ ἔργα τῶν χειρῶν σου εἰσιν οἱ οὐρανοί· ὅ περὶ τοῦ Πατρὸς ὡς δημιουργοῦ εἴρηται, τοῦτο περὶ τοῦ Υἱοῦ λέγει, οὐκ ἂν εἰπὼν, εἰ μὴ ὡς περὶ δημιουργοῦ, ἀλλ' οὐχ ὑπουργοῦντός τινι. Εἰ δὲ ἐνταῦθα τὸ δι' αὐτοῦ εἴρηται, δι' οὐδὲν ἕτερον τέθει ται, ἀλλ' ἵνα μὴ ἀγέννητον ὑποπτεύσῃ τις τὸν Υἱόν. Ἐπεὶ, ὅταν κατὰ τὸ τῆς δημιουργίας ἀξίωμα οὐδὲν ἔλαττον ἔχῃ τοῦ Πατρὸς, ἄκουσον αὐτοῦ λέγοντος "Ωσπερ ὁ Πατὴρ ἐγείρει τοὺς νεκροὺς, καὶ ζωι· ποιεῖ, οὕτω καὶ ὁ Υἱὸς οὓς θέλει ζωοποιεῖ. Εἰ μὲν οὖν περὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ ἐν τῇ παλαιᾷ τὸ κατ' αργά;· Σὺ τὴν γῆν ἐθεμελίωσας, Κύριε, εἴρηται, σαφὲς τὸ τῆς δημιουργίας ἀξίωμα· εἰ δὲ περὶ τοῦ Πατρὸς τοῦτο τὸν προφήτην εἰρηκέναι λέγεις, τὸν δὲ Παῦλον τῷ Υἱῷ προσνενεμηκέναι τὸ περὶ ἐκείνου que enim illa Filio congruere Paulus statuisset, λεχθέν, καὶ οὕτω τὸ αὐτὸ γίνεται πάλιν. Οὐδὲ γὰρ ἂν nisi communem illius dignitatis honorem existimasset. Summæ enim fuisset audaciæ quod naturæ illi, cui nihil comparari potest, convenit, id naturæ inferiori deteriorique tribuere. Verum inferior non est Filius, neque deterior Patre. Itaque non hæc solumn Paulus ausus est dicere, sed alia his καὶ τῷ Υἱῷ πρέπειν αὐτὸ ὁ Παῦλος ἐνομοθέτησεν, εἰ μὴ σφόδρα ἐθάρρει, ὅτι τὰ τῆς ἀξίας ὁμότιμα ἦν. Καὶ γὰρ ἦν τόλμης ἐσχάτης τὰ τῇ ἀσυγκρίτῳ πρέποντα φύσει, ἐπὶ τὴν ἐλάττω καὶ ἀποδέουσαν ἐκείνης άγαγεῖν. Ἀλλ᾽ οὔτε ἐλάττων ἐστὶν, οὔτε ἀποδέει τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας ὁ Υἱός. Διόπερ οὐ ταῦτα μόνον ἐθάρα * Jerem.x, 11. 'Isa. XLIV, 21. º Rom. 1, 25. • Psal. c1, 26; Hebr. 1, 10. * Joan. v, 21. *Psal. c, 26.

' PANOPLIA DUGMATICA. ΤΙΤ. ΧΙ. βησεν εἰπεῖν ὁ Παῦλος περὶ αὐτοῦ, ἀλλὰ καὶ ἕτερα similia. Nam illud: Br quo, quod tu soli Pati τοιαῦτα. Τὸ γὰρ 'Εξ οὗ, ῥῆμα, ὅπερ ὡς ἀξίαν τινά μόνον τῷ Πατρὶ ἀπονέμεις, καὶ κλῆρον, καὶ περὶ τοῦ Υἱοῦ φησιν οὕτω λέγων· Ἐξ οὗ πᾶν τὸ σῶμα διὰ τῶν ἀφῶν καὶ συνδέσμων ἐπιχορηγούμενον, καὶ συμβιβαζόμενον αὔξει εἰς τὴν αὔξησιν τοῦ Θεοῦ. Καὶ οὐκ ἀρχεῖται τοῦτο μόνον, ἀλλὰ καὶ ἑτέ ρωθεν ὑμῖν ἀποφράττει τὰ στόματα. Τὸ Δι' οὗ τοῦτο ὑπὲρ ἐλαττώσεως εἶναι λέγεις τῷ Πατρὶ προσνέμων Πιστὸς γὰρ ὁ Θεὸς, φησί, δι' οὗ ἐκλήθητε εἰς κοιγωνίαν τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ· καὶ πάλιν· Διὰ τοῦ θεο Σήματος αὐτοῦ· καὶ ἀλλαχοῦ. Ὅτι ἐξ αὐτοῦ, καὶ δι' αὐτοῦ, καὶ εἰς αὐτὸν τὰ πάντα. Καὶ οὐ τῷ Πῷ μόνῳ τὸ Ἐξ οὗ, ἀλλὰ καὶ τῷ Πνεύματι προσνενέμηται. Καὶ γὰρ τῷ Ἰωσὴφ ὁ ἄγγελος ἔλεγε· Μὴ φοβηθῇς παραλαβεῖν Μαριάμ τὴν γυναῖκά σου, τὸ γὰρ ἐν αὐτῇ γεννηθὲν ἐκ Πνεύματός ἐστιν ἁγίου. Ὥσπερ οὖν καὶ τὸ ἐν ᾧ τοῦ Πνεύματος δν, οὐκ ἀπα ξιοῖ καὶ τῷ Θεῷ προσνέμειν ὁ προφήτης, οὕτω λέγων· Ἐν τῷ θεῷ ποιήσωμεν δύναμιν. Καὶ ὁ Παῦ λος δεόμενός φησιν· Εἰ πως ήδη ποτὲ εὐοδωθήσομαι ἐν τῷ θελήματι τοῦ Θεοῦ ἐλθεῖν πρὸς ὑμᾶς. Ἐπὶ τοῦ Χριστοῦ δὲ πάλιν τοῦτο τίθησι λέγων, Εν Χριστῷ Ἰησοῦ. Καὶ ὅλως πολλάκις, καὶ συν εχέστερον εὕροιμεν ἂν μεθισταμένας ταύτας τὰς λέξεις. Ταῦτα δὲ οὐκ ἂν συνέβη, μὴ πανταχοῦ τῆς αὐτῆς οὐσίας ὑποκειμένης. quam dignitatem atque haereditatem quumd... ascribis, ipse de Filio etiam dicit: Ex quo, inquiens, totum corpus per nexus et conjunctiones sub. ministratum crescit in augmentum Dei. Neque hoc illi satis est, sed alia quoque ratione obstruit ora vestra, cum illud › Per quem, quod tu diminutionew significare dicis, tribuit etiam Patri: Fidelis, inquiens, Deus, per quem vocali estis in societatem Filii ejus '. Εt rursum: Per voluntatem ejus '. Ει alibi: Quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipsum omnia *. Ac non Filio solum ascribitur illud, Ex quo, sed etiam Spiritui. Siquidem angelus ad Joseph: Ne timeas, inquit, accipere Mariam conjugem tuam, quod enim in ipsa conceptum est, ex Spiritu sancto est *. Quemadmodum igitur illud: In quo, cum Spiritus sit, non alienum putat Propheta, ut tribuatur Deo, et propterea dicit: In Deo faciemus virtutem. Et Paulus qplans: Si quo modo, inquit, jam aliquando prosperum iter habeam in voluntate Dei venire ad vos '. Et de Christo item loquens eodem utitur verbo, In Christo, inquiens, Jesu. Denique hæc verba sæpe atque adeo assidue ab una in aliam personam translata comperies. Quod quidem non leret, nisi in omnibus una atque eadem esset natura atque essentia. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῆς ἑρμηνείας τῆς εἰς τὸ, Ο ὢν ἐν Ejusdem ex interpretatione illius sententia: «Qui est τοῖς κόλποις τοῦ Πατρός.» Ο Ευαγγελιστὴς τοῦ κόλπου μέμνηται διὰ τοῦ ἑνὸς ῥήματος τούτου ἡμῖν ἐμφαίνων ὅτι πολλὴ τῆς οὐσίας ἡ συγγένεια καὶ ἐγγύτης· ὅτι ἀπαράλλα Στις ἡ γνώσις, ὅτι ἴση ἡ ἐξουσία. Οὐ γὰρ τὸν ἔτε βοούσιον ἐν τοῖς κόλποις ἂν ἔσχεν ὁ Πατήρ, ἀλλ' οὐδ' ἂν αὐτὸς ἐτόλμησε δοῦλος ὢν, καὶ τῶν πολλῶν εἰς ἐν τοῖς κόλποις στρέφεσθαι τοῦ Δεσπότου. Τοῦτο γὰρ Υἱοῦ γνησίου μόνου, καὶ πολλῇ παρρησίᾳ πρὸς τὸν γεγεννηκότα χρωμένου, καὶ οὐδὲν ἔλαττον ἔχοντο;. Βούλει καὶ τὸ ἀΐδιον μαθεῖν; Ακουσον τί φησιν ὁ Μωϋσῆς περὶ τοῦ Πατρός. Ερωτήσας γὰρ εἰ έρω τηθείη παρὰ τῶν Ἰουδαίων τίς ὁ ἀπεσταλκὼς αὐτὸν εἴη, τί κελεύεται ἀποκρίνασθαι πρὸς αὐτοὺς, ἤκουαν· Εἰπὲ ὅτι ὁ ὢν ἀπέσταλκέ με. Τὸ δὲ Ο ὢν τοῦ ἀεὶ σημαντικὸν, καὶ τοῦ ἀνάρχως εἶναι, καὶ τοῦ ὄντως εἶναι, καὶ κυρίως. Τοῦτο καὶ τὸ, Ἐν ἀρχῇ ἦν, ἐμφαίνει τοῦ ἀεὶ δηλωτικὸν ὅν. Τούτῳ δὴ καὶ ἐνταῦθα τῷ ῥητῷ κέχρηται ὁ Ἰωάννης, δεικνὺς ὅτι ἀνάρχως καὶ ἀϊδίως ἐν τῷ κόλπῳ τοῦ Πατρός ἐστιν ο Υιός. Ινα γὰρ μὴ διὰ τὴν τοῦ ὀνόματος κοινωνίαν ἕνα τινὰ τῶν χάριτι γενομένων υἱῶν εἶναι νομίσῃς, πρῶτον μὲν πρόσκειται τὸ ἄρθρον, διαιροῦν αὐτὸν τῶν κατὰ χάριν. Εἰ δὲ μὴ τοῦτο ἀρκεῖ σοι, ἀλλ' ἔτι Σπάτω κύπτεις, τούτοῦ κυριώτερον ὄνομα ἄκουε τὸ, Μονογενής. Εἰ δὲ καὶ μετὰ τοῦτο κάτω βλέπεις, Οὐ Παραιτήσομαι, φησὶ, καὶ ἀνθρωπίνην τινὰ ῥῆσιν ε!- 1 Coluss. 11, 19. 1 1 Cor. 1, 9. • Galal. 1, 10. • Joan. i, 18. • Exod. 111, 14. PATROL, GR. CXXX. in sinu Patris *. › Evangelista de sinu mentionem facit, ut hoc uno verbo nobis ostendat, magnam essentiæ cognationem esse, et propinquitatem, similemique esse cognitionem et æqualem potestatem. Eum enim, si alterius esset essentiæ, non teneret in sinu Pater. Ac ne ipse quidem, si esset servus. et unus e multis, auderet in Domini sinu versari. Hoc enim. germani solius Filii proprium est, qui magna fiducia in Patrem utitur, eoque nulla re minor est. Vis et æternitatem ejus Intelligere? Audi quid Moses de Patre dicat. Quærens enim si a Judæis interrogaretur, ecquod esset nomen ipsius, quisnam esset ille qui se misisset, quid illis esset respondendum, audivit illud: Dicito, Qui est, misit me". Qui est autem nihil aliud significat, nisi qui semper est, qui sine principio est, qui vere et propric est. Idem autem et verbis illis significatur: In principio erat. Eodem verbo et hic Joannes utitur: Qui est, inquiens, in sinu Patris, ut sine principio et ab omni æternitate demonstret esse. Ac ne ex nominis similitudine, aliquem ex iis qui gratia filii sunt intelligeres, primum adjunxit articulum, ut eum a filiis per gratiam adoptatis separaret. Deinde, ne forte id tibi deorsum intuenti non esset satis, nomen adhuc magis proprium addidit, hoc est, Unigenitus. Quod si post hoc oculos adhuc humi delixos • Romn. 1, 36. * Matth. 1, 20. * Psal. Lix, 14. * Rom. 1,

(!9 μηδὲν ὑποπτεύσης ταπεινόν. 62) labos: Non gravator, inquit, aliquod eti:m verbum πεῖν περὶ τοῦ Θεοῦ, τὴν τοῦ κόλπου λέγω μόνον, ἵνα hominibus congruens ugurpare, quamvis loquar de Deo. Attamen, ue quid humile abjectumque cogites, in sinu tantum dicam. Item in Arianos, sancti Cyrilli Alexandrini. Ex commentariis ejus in Joannis Evangelium. Quid ad hæc dicitis, qui novum nobis ac recentem inducilis Filium, ut ne omnino quidem jam amplius credatur Deus?. Non enim erit in te Deus recens, ait Scriptura '. Quomodo autem uon erit recens, si novissimis natus est temporibus? Quomodo vero non mentitus sit ad Judæos dicens: • Ansen dico vobis, antequam Abraham Beret, ego sum? Neminem enim fugit multis post beatum Abraham saculis Christum ex sancta Virgine genitum. Quomodo denique illud, in principio erat, mianebit incolume, et recte quadrabit, si in flue sæculorum natus est Unigenitus? Vide enim vel ex ais quæ sequuntur, quantæ sit absurditatis æternam Filii exsistentiam mutilare, et novissimis temporibus ipsum natum suspicari. Illud vero subtilius rursus explicandum nobis venit quod dixit beatus evangelista: In principio erat Verbum. Principio nihil est antiquius, si̟ principii definitionem in se retineat. Principium enim principii nusquam fuerit: aut si quiddam aliud ante ipsum intelligatur oriaturve, vere principium esse desinet. Alioqui, si feri potest ut aliquid ante illud, quod vere principiumn est exsistal, in infinitum nostra de illo abitura est oratio, alio prius semper exoriente, et post se rejiciente illud quod quæretur. Itaque principiumn quidem principii non erit, si vere et exacte ratiocinari volumus, sed in infinitum et incomprehensibile procedet id quod de ipso dicetur. Cumque fine careat illa retro acta perpetuo conversio, et saecula percurrat, non exsistere in tempore Filius, sed ab æterno potius esse cum Patre comperietur. Erat enim in principio. Quod si erat in principio, quæ mens, amabo, puterit vim illius verbi, erat, transvolare? Quando denique illud, erat, velut in fine consistet, cum prosequenten cogitationem semper antecedat, mentemque præcurrat? Quam ob rem attonitus propheta Isaias inquit: < Generationem ejus quis enarrabit? Quia tollitur a terra vita ejus *.› Tollitur enim profecto a terra generationis Unigeniti ratio, hoc est, omnium mortalium nentem excedit, omnemque rationem superat, adeo ut enarrari nequeat. Quod si mentem et rationem nostram excedit, quomodo creatus erit, cum et tempore et ratione circumscribere res creatas ingenii nostri vires non excedat? Alia observatio, in illud, ‹ In principio erut Verbum, Principium utique illud quod in tempore intel1 Psal. Lxxx, 10. * Joan, vu, 58. • Isa. Li!!, 8. 'Ετι κατὰ 'Αρειανῶν τε καὶ Ευνομιανῶν τῶν αγίοις Κυρίλλου Αλεξανδρείας ἐκ τῶν και Ἰωάννην Εὐαγγέλιον ἐξηγητικών. Τί πρὸς τοῦτό φατε, οἱ νέον ἡμῖν καὶ πρόσφατ εἰσφέροντες τὸν Υἱόν, ἵνα μηδὲ ὅλως υπάρχειν πιστεύηται Θεός;· Οὐ γὰρ ἔσται, ο φησίν, είναι Θεὸς πρόσφατος, ο ή θεία Γραφή. Πῶς οὖν οὐ πρ φατος, εἰ ἐν ὑστέροις ἐγεννήθη καιροῖς; Πῶς δὲ ει εψεύδετο λέγων πρὸς Ἰουδαίους· Ἀμὴν λέν ὑμῖν, πρὶν 'Αβραάμ γενέσθαι, εγώ είμε· ο πρόδημο γὰρ δήπου καὶ πᾶσιν ὁμολογούμενον, ὡς πολλάς ύστερον χρόνοις μετὰ τὸν μακάριον ᾿Αβραὰμ ἐπ νήθη Χριστὸς διὰ τῆς ἁγίας Παρθένου. Ποῦ δὲ δίκ τὸ, ο Ἐν ἀρχῇ ἦν, σωθήσεται καὶ χωρήσει καλώς, εἴπερ ἐπὶ τέλει τῶν αἰώνων γέγονεν. ὁ Μονογενής, Ορα γάρ μοι καὶ διὰ τῶν ἐφεξῆς, ὅτην έχει τη ἀτοπίαν τὸ κολοβοῦν τοῦ Υἱοῦ τὴν ἀΐδιον ὑπαρξιν, καὶ ἐν ὑστέροις αὐτὸν γενέσθαι χρόνοις ὑπονοείν. Αὐτὸ δὲ δὴ πάλιν ἡμῖν εἰς λεπτοτέραν παραπίν και βάσανον, ὅπερ ἔφη ὁ μακάριος εὐαγγελιστής Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος. Τῆς ἀρχῆς οὐδέν ἐστι τὸ πρεσβύτατον, είπερ έχει σωζόμενον ἐφ' ἑαυτῇ τὸν τῆς ἀρχῆς ὅρον. Τη γὰρ ἀρχῆς οὐκ ἂν εἴη ποτέ, ἢ πάντως ἐχθήσεται τὸ εἶναι κατὰ ἀλήθειαν ἀρχὴ, προεπινοουμένου της ἑτέρου καὶ προανίσχοντος αὐτῆς· ἄλλως τε εἰ ἐν δέχεται τι προϋπάρχειν τῆς ὄντως ἀρχῆς, ἐπ' ἄπει ρὸν ἡμῖν ὁ περὶ αὐτῆς οἰκήσεται λόγος, ἀεὶ προανα τελλούσης ἑτέρας, καὶ δευτέραν ἀποφαινούσης την ἐφ' ᾗπερ ἂν ἡ παρ' ἡμῶν γένοιτο ζήτησις. Οσον ἀρχὴ μὲν ἀρχῆς οὐκ ἔσται, κατὰ τὸν ἀκριβῆνα ἀληθῆ λογισμόν, ἀλλ᾽ εἰς ἀμήρυτον μέντα και ἀκατάληπτον ὁ περὶ αὐτῆς ἀποδημήσει λόγος. Τέως δὲ οὐκ ἐχούσης τῆς ἀεὶ πρὸς τὸ ἀνέπιν φυγῆς, καὶ τὸ τῶν αἰώνων ἀναφοιτώσης μέτρον, οὐκ ἐν χρόνι γεγονὼς ὁ Υἱός, ἀϊδίως δὲ μᾶλλον ὑπάρχων μετά Πατρός εὑρεθήσεται. "Ην γὰρ ἐν ἀρχῇ. Εἰ δὲ ἦν ἐν ἀρχῇ, ποῖος, εἰπέ μοι, δυνήσεται νοῦς τὴν τοῦ ἦν ὑπερανίπτασθαι δύναμιν; Πότε δὲ ὅλως τὸ ἦν ὡς ἐν τέλει στήσεται, προανατρέχον ἀεὶ τοῦ διώκοντας λογισμοῦ, καὶ τῆς ἑπομένης αὐτῷ προαναπηδών ἐννοίας; Ἐπὶ τούτῳ δὴ ἄρα καταπεπληγμένος προφήτης φησὶν Ησαΐας· ἱ Τὴν γενεὰν αὐτοῦ τῷ διηγήσεται; ότι αίρεταὶ ἀπὸ τῆς γῆς ἡ ζωὴ αὐτοῦ. Αίρεται γὰρ ὄντως ἀπὸ τῆς γῆς ὁπερὶ τῆς γεννήσει; λόγος τοῦ Μονογενοῦς, τοῦτ' ἔστιν, ὑπὲρ πᾶσαν ἐπὶ διάνοιαν τῶν ὄντων ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ ὑπὲρ πάντω λόγον, ὡς εἶναι λοιπὸν ἀνεξήγητον· εἰ δὲ ὑπὲρ νοῦν ἐστι καὶ λόγους τοὺς ἐν ἡμῖν, πῶς ἂν εἴη γενητές, οὐκ ἀτονούσης τῆς ἐνούσης ἡμῖν διανοίας, καὶ χρόνο καὶ λόγῳ περιορίζειν τὰ γενητά; Ετέρως εἰς τὸ αὐτὸ θεωρητέον, «Εν ἀρχῇ ἡ ὁ Λόγος.» Αρχὴν ὅλως τὴν ἐν χρόνῳ ναουμένην οὐκ ἐπι

PANOPLIA DOGMATICA. - TIT. XI. clau sit ante omne tempus et sæculis priorem exsistentiam habeat, ac præterea finem attingere natura divina nesciat (eodem enim modo se semper habebit, juxta illud Psalmistz: • Tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient 1»), quaΠΑΝ a principio tempore et quantitate definita Filius prodibit, qui ad finem tendere nescit, utpote secundum naturam exsistens Deus, ac propterea clamaus: «Ego sum vita '?» Principium enim in se neutiquam intelligetur esse, ncc ad finem suum respicere, cum principium respectu ad finem, rursus autem fuis respectu ad priucipium nuncupetur. Principium vero hic rursus tenporis, sive quantitatem significamus. Cum igitur ipsis etiam sæculis antiquior sit Filius, in tempore genitus esse non poterit, sed erat souper in Patre velut in fonte, sicuti ab ipso dictum est: • Ego ex Patre exivi et veni s.. Cum ergo Pater fous in. telligatur, erat Verbum in ipso, sapientia, et virtus, et character, et splendor, et imago ejus exsistens. Et si tempus nullum erat quando absque Verbo, et sapientia, et charactere, et splendore erat Pater, simul etiam falteri necesse est - ternum esse Filium, qui eadem est cum æterno Patre. Quomodo enim, amabo, character est, aut quomodo exacta imago, nisi ad illam pulchritudinem expressus videatur cujus etiam est imago? Nihil obstabit porro, quod Filium in Patre tanquam in fonte esse intelligimus. Nomen fontis enim hic solum, id ex quo, signifcat. Est autein Filius in Patre, et ex Padre, non extrinsecus, aut in tempore genitus, sed in Patris exsistens substantia, et ex ipsa effulgens, velut ex sole splender, aut tanquam ab igne innatus ei calor. in his enim. exemplis unum quidem ex alio prognatum videre est, verumlauen semper coexsistens, et inseparabiliter insitum, ita ut absque altero alterum per se nequeat esse, et veram suæ naturæ rationem λαβεῖν ἐπὶ τοῦ Μονογενοῦς. Ἐπεὶ γάρ ἐστι πρὸ igitur nullatenus capere licet de Unigenito. Nam χρόνου παντὸς, καὶ προαιώνιον ἔχει τὴν ὕπαρξιν, ἔτι τε πρὸς τούτοις τὸ καταλήγειν εἰς τέλος ἡ θεία παραιτείται φύσις (Έξει γὰρ ὡσαύτως ἀεὶ, κατὰ τὸ ἐν Ψαλμοῖς μελωδούμενον, «Σὺ δὲ ὁ αὐτὸς εἶ, καὶ τὰ ἔτη σου οὐκ ἐκλείψουσιν»)· ἀπὸ ποίας ἡμῖν ἀρχῆς τῆς ἐν χρόνῳ καὶ ποσῷ μετρουμένης ὁ Υἱὸς ἐκβήσε - ται, τρέχειν εἰς τέλος οὐκ ἀνεχόμενος, ἅτε δὴ καὶ κατὰ φύσιν ὑπάρχων Θεὸς, καὶ διὰ τοῦτο βοῶν· • Ἐγώ εἰμι ἡ ζωή; ο Αρχὴ γὰρ αὐτὴ καθ᾿ ἑαυτὴν οὐκ ἂν ὅλως ὑπάρχειν νεοϊτό ποτε, μὴ πρὸς τὸ οἰκεῖον βλέπουσα τέλος· ἐπείπερ ὡς πρὸς τέλος μὲν ἀρχὴ, τέλος δ' αὖ πάλιν ὡς πρὸς ἀρχὴν ὀνομάζεται. Αρτὴν δὲ πάλιν ἐν τούτοις τὴν κατὰ χρόνον, ήτοι που σότητα, σημαίνομεν. Οὐκοῦν ἐπειδήπερ καὶ αὐτῶν – ἐστι τῶν αἰώνων πρεσβύτερος ὁ Υἱός, τὸ μὲν ἐν γεόνω γεγενῆσθαι διαφεύξεται· ἦν δὲ καὶ διὰ παντὸς ὡς ἐν πηγῇ τῷ Πατρὶ, κατὰ τὸ παρ' αὐτοῦ λελεγμέναι «Ἐγὼ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐξῆλθον, καὶ ἥκω.» Πηγῆς το χαροῦν νοουμένου τοῦ Πατρὸς, ἦν ὁ Λόγος ἐν αὐτῷ σοφία, καὶ δύναμις, καὶ χαρακτήρ, καὶ ἀπαύγασμα, καὶ εἰκὼν ὑπάρχων αὐτοῦ. Καὶ εἰ χρόνος ἦν οὐδεὶς, Στα λόγου χωρὶς, καὶ σοφίας, καὶ χαρακτῆρος, καὶ ἀπαυγάσματος ἦν ὁ Πατήρ· ἀνάγκη συνομολογείν ἄίδιον ὑπάρχειν τὸν Υἱόν, δς ταυτά ἐστι τῷ ἀἰδίῳ Πατρί. Πῶς γὰρ ὅλως ἐστὶ χαρακτήρ, πῶς δὲ εἰκὼν περιβὴς, εἰ μὴ πρὸς ἐκεῖνο μεμορφωμένος ὁρᾶται τὸ κάλλος, οὗ καὶ ἔστιν εἰκών, Αδικήσει δὲ ὅλως εὐδὲν, τὸ ὡς ἐν πηγῇ τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν ὑπάρχειν ἐννοεῖν· μόνον γὰρ τὸ, ἐξ οὗ, τὸ τῆς πηγῆς ἐν τούτοις: Ένα με σημαίνει. Εστι δὲ ὁ Υἱὸς ἐν Πατρὶ καὶ ἐκ Πατρός, οὐκ ἔξωθεν ἢ ἐν χρόνῳ γεγονώς, ἀλλ' ἐν τῇ τοῦ Πατρὸς ὑπάρχων οὐσίᾳ, καὶ ἐξ αὐτῆς ἀναλάμψας, ὥσπερ ἐξ ἡλίου τυχὸν τὸ ἀπαύγασμα αυτοῦ, ἡ καθάπερ ἐκ πυρὸς ἡ ἔμφυτος αὐτοῦ θερμότης. Ἐν γὰρ τοῖς τοιούτοις παραδείγμασιν, ἓν μὲν ἐξ ἑνὸς γεννώμενον ἔνεστιν ἰδεῖν, ἀεὶ δ᾽ οὖν ὅμως συνυπάρχον, καὶ ἀχωρίστως προσόν, ὡς δίχα τοῦ ἑτέρου μὴ εἶναι δύνασθαι καθ' ἑαυτὸ τὸ ἕτερον, καὶ διασώζειν ἀληθῆ τὸν τῆς οἰκείας φύσεως λόγον. Πῶς γὰρ ὅλως ἥλιος οὐκ ἔχων απαύγασμα; ἢ πῶς ἀπαύγασμα μὴ ὄντος ἡλίου τοῦ ἀπαυγάζοντος αὐτό; Πῶς δὲ καὶ πῦρ, εἰ τὸ θερμαίνειν οὐκ ἔχει; πόθεν δὲ τὸ θερμόν, εἰ μὴ ἐκ πυρὸς, ἢ παρά τινος ἑτέρου τυχόν, τῆς τοῦ παρὰς οὐσιώδους ποιότητος οὐ μακράν που κειμένου; Ὥσπερ οὖν ἐν τούτοις, τὸ ἐνυπάρχειν τὰ ἐξ αὐτῶν, οὐκ ἀναιρεῖ τὴν συνύπαρξιν, ἀεὶ δὲ συντρέχοντα τοῖς γεννῶσι δεικνύει τὰ γεννώμενα, καὶ μίαν ώ, πρὸς αὐτὰ τὴν φύσιν κληρωσάμενα· οὕτω καὶ ἐφ Υἱοῦ. Κἂν γὰρ ἐν Πατρὶ καὶ ἐκ Πατρὸς νοῆται καὶ λέγηται, οὐκ ἔκφυλος ἡμῖν καὶ ξένος, ἢ ὡς μετ' αὐτὸν δεύτερος εἰσβήσεται, ἀλλ᾽ ὧν ἐν αὐτῷ, καὶ συνυπάρχων ἀεὶ, καὶ ἐξ αὐτοῦ πεφηνώς, κατὰ τὸν ἄῤῥητον τῆς θείας γεννήσεως τρόπον. Ὅτι δὲ καὶ ὡς ἀρχὴ τοῦ Υἱοῦ κατὰ μόνον τὸ, ἐξ οὗ, λέγεται καὶ παρὰ τοῖς ἁγίοις ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ, ἄκουε τοῦ Ψαλμωτοῦ τὴν δευτέραν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἐπιφάνειαν * Joan. xvi, 28. 4 Psal. ci, 28. • Joan. si, G. ' retinere. Quomodo enim demumn sol erit, si splerdore sit destitutus, aut quomodo splendor, si uou sit sul a quo illustretur? Quomodo vero ignis, si calefaciendi virtute careat? Unde autem calor, nisi ex igne, aut ab alia quadam re quæ a substantiali qualitate ignis laud procul absit? Quemadmodum igitur in his, quod simul exsistant ea quæ sunt ex ipsis, eorum coexsistentia non tollitur, sod quod semper concurrant cum productoribus suis, palam fit esse producta et uuain cum ipsis habere naturam: ita quoque in Filio; licet enim in Patre et ex Patre intelligatur ac dicatur, non alienus no. bis aut externus, aut tanquam ab ipso secundus prodibit, sed exsistens in ipso, et semper coexsislens, et ex ipso effulgens secundum ineffabilem divine generationis modum. Quod autem eliam sanctis Deus et Pater tanquam principium solun ex quo Fili dicatur, audi Psalmistam secundum

nostri Servatoris adventum praenuntiantem, et ad διὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος προκηρύττοντος, καὶ πρὸς ipsum Filium dicentem: Tecum principium in die virtutis tuae, in splendore sanctorum tuorum '.. Dies enim virtutis Filii ea est, qua universum orbem judicaturus est, et unicuique mercedem secundum opera sua redditurus. Veniet autem omnino etiam ipse exsistens in Patre, et habens in seipso Palrem, suæ naturæ quodammodo principii expers. principium, scilicet ex quo duntaxat, propterea quod est ex Patre. In principio erat Verbum. αὐτὸν λέγοντος τὸν Υἱόν· «Μετὰ σοῦ ἡ ἀρχὴ ἐν ἡμέρᾳ τῆς δυνάμεώς σου, ἐν τῇ λαμπρότητι τῶν ἁγίων σου.» Ημέρα γὰρ δυνάμεως τοῦ Υἱοῦ, καὶ ὴν ὅλην κρινεῖ τὴν οἰκουμένην, καὶ ἀποδίδωσινας. στῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ· ἥξει δὲ πάντως και τα αὐτός τε ὧν ἐν Πατρὶ, καὶ ἔχων ἐν ἑαυτῷ τὸν Πα τέρα, τὴν ἄναρχον τῆς οἰκείας φύσεως οδηγεί του ἀρχὴν, κατὰ μόνον τὸ ἐξ οὗ, διὰ τὸ ὑπάρχειν Πατρός. Εν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος. Εἰς πολλὰς ἡμῖν καὶ διαφόρους εννοίας ὁ περὶ τῆς ἐνθάδε σημαινομένης ἀρχῆς κατὰ ποικίλλεται λίγε πανταχόθεν θηράσθαι σπουδάζων τὰ εἰς ὠφέλαι συντείνοντα, καὶ κατάληψιν ἀληθῆ τῶν θείων δογμά Principii de quo hic quærimus, multæ ac variæ significationes se nobis offerunt undique quæ utilia sint investigantibus, et canum instar veram divinorum dogmatum comprehensionem, et accuratam mysteriorum rationem indagantibus: Scrutamini, των, καὶ τὴν ἐν τοῖς μυστηρίοις ἀκρίβειαν κα e cnim sanctas Scripturas, alicubi Salvator ait, • quia vos putatis in ipsis vitam æternam habere: et illæ sunt quæ testimonium perhibent de me *. › Videtur itaque beatus evangelista principii nomine hic potestatem supra omnia positam significare, Patrem nimirum, ut et supra omnia collocata natura divina appareat, quæ quodcunque creatum est sub pedibus habet, et rebus se in rerum naturan editis propemodum insidet. In hoc igitur principio quod est in omnes et supra omnes, erat Verbum, non cum omnibus sub pedibus ejus, sed extra omnia in ipso naturaliter, ceu fructus coæfernus, locum, ut ita dicam, habens omnibus • antiquiorem, Patris nimirum naturam. Idcirco etiam liber libero Patre genitus, universi imperium una cum ipso habet. Quænam ergo sit deinceps horum verborum structura, operæ pretium est animadvertere. Nonnulli audacter, ut antea diximus, Dei Verbum tum primum in rerum naturam editum asserebant, cum assumpto sanctæ Virginis templo propter nos factus est homo. Quid ergo demum erit, si aut creatus aut factus, ct ejusdem cum aliis omnibus naturæ, de quibus et e nihilo creatio, et servitutis nomen et res ipsa jure dicuntur? Quid enim creatum cunctipotenti Deo servire impune detrectabit? Quid autem cunctipotenti principio, potestati, et dominationi non subjarebit, quam ipse alicubi quoque significat Salomon dicens: e Cum justitia enim præparatur p solium potestatis *. Paratus enim est præclare ad justitiam ille thronus ejus nimirum quæ supra omnes est potestatis. Et quis ille thronus sit, de quo hic loquimur, audi Deum per unum sanctorum dicentem:: Colum mihi thronus.”, Itaque paratum est ad justitiam cœlum, hoc est, qui cœlos incolunt sancti spiritus. Quoniam ergo necesse erat confiteri una cum aliis creaturis) subjici Deo ac Patri Filium, tanquam servili conditione præditum, et principii potestati perinde ac alia subditum, si, ut illi volunt, sero genitus, et eorum qui in tempore facti sunt unus est: necessario · Psal. cıx, 3. • Joan v, 39. • Prov. xvi, 12. δίκην ἐχνηλατῶν· Ἐρευνάτε γάρ που τὰς ἐγές Γραφάς, φησὶν ὁ Σωτήρ· ὅτι ἐν αὐταῖς ὑμή δοκεῖτε ζωὴν αἰώνιον ἔχειν, καὶ αὐταί εἰσιν αἱ με τυροῦσαι περὶ ἐμοῦ.» Εοικε τοίνυν ὁ μαχάρας εὐαγγελιστὴς ἀρχὴν ἐνθάδε, τὴν κατὰ πάντων ἔξουν σίαν, τοῦτ' ἔστι, τὸν Πατέρα σημαίνειν· ἵνα δὴ πό ἐπάνω πάντων ἡ θεία φαίνηται φύσις, πᾶν ἐπιρέσ γενητὸν ὑπὸ πόδας έχουσα, μονονουχὶ καὶ ἐποχουμής τοῖς δι' αὐτῆς εἰς τὸ εἶναι κεκλημένοις. Ενιαία τοιγαροῦν τῇ ἀρχῇ, τῇ κατὰ πάντων καὶ ἐπὶ πάντες. ἦν ὁ Λόγος, οὐ μετὰ πάντων ὑπὸ πόδας αὐτῆς, Ε' ἔξω πάντων ἐν αὐτῇ φυσικῶς, ὡς καρπός συναΐδας. τόπον ὥσπερ ἔχων τῶν ἁπάντων ἀρχαιότερον τὴν τῆ γεννήσαντος φύσιν. Διὸ δὴ καὶ ἐλεύθερος ελευθέρω Πατρὸς πεφυκώς, τὴν κατὰ πάντων ἀρχὴν σὺν αὐτῷ κεκτήσεται. Τις οὖν ἄρα καὶ νῦν ὁ τῆς ἐν πότῳ κατασκευῆς γενήσεται λόγος, ἀκόλουθον συνοδεί ψοκινδύνως τινὲς, καθάπερ ἔφημεν ἐν τοῖς ἀπατέρας, τὸν τοῦ Θεοῦ Λόγον τότε δὴ πρῶτον εἰς τὸ εἶναι πο κλῆσθαι διισχυρίζοντο, ὅτι τὸν ἐκ τῆς ἁγίας Παρέλ νου ναὸν λαβὼν, ἄνθρωπος γέγονε δι' ἡμᾶς Τί ούν ἂν εἴη λοιπόν, εἴπερ ᾗ γενητὸς καὶ πεποιημένο, καὶ τοῖς ἄλλοις ἅπασιν ὁμοφυής, οἷς ἐξ οὐκ ὄντων ε γένεσις, καὶ τὸ τῆς δουλείας ὄνομά τε καὶ πράγμα δικαίως ἐπαληθεύεται; Τί γὰρ τῶν εποιημένων τὴν ὑπὸ τῷ πάντων κρατοῦντι Θεῷ δουλείαν ἐκινδύνεις παραιτήσεται; τί δὲ οὐχ ὑποκύψει τῇ κατὰ πάντων ἀρχῇ τε καὶ ἐξουσίᾳ, καὶ κυριότητι, ἦν καὶ αὐτός που σημαίνει λέγων ὁ Σολομών -. Μετὰ γὰρ δικαιο σύνης ἑτοιμάζεται θρόνος ἀρχῆς;: Έτοιμος να καὶ πολὺ λίαν εὐπρεπής εἰς δικαιοσύνηνό τῆς ἀρχ θρόνος, τῆς ἐπὶ πάντας δηλαδή. Καὶ τίς ὁ θρόνος περ οὗ νῦν ὁ λόγος, ἄκουε λέγοντος τοῦ Θεοῦ δι' ἑνὸς τῶν ἁγίων·. Ο ουρανός μοι θρόνος.» Οὐκοῦν ἕτοιμος εἰς δικαιοσύνην ὁ οὐρανὸς, τοῦτ' ἔστι, τὰ ἐν τοῖς οὐν ρανοῖς ἅγια πνεύματα. Ἐπειδὴ τοίνυν ἦν ἀνάγκη συνομολογεῖν, μετὰ τῶν ἄλλων ποιημάτων υποκείσθαι τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ τὸν Υἱόν, ὡς οἰκετικὴν ἔχεις τάξιν, καὶ ὑπὸ τὴν τῆς ἀρχῆς ἐξουσίαν ὁμοίως πίπτοντα τοῖς ἄλλοις, εἴπερ ἐστὶ κατ᾽ ἐκείνους γενὴς, καὶ τῶν ἐν χρόνῳ πεποιημένων εἰς· ἀναγκαίων

ΤΙΤ. ΧΙ. μακάριος εὐαγγελιστής δριμύτερον τοῖς ἑτεροδι- beatus evangelista acrius insultat hæreticis, et al σεσκαλοῦσιν ἐπιπηδᾷ καὶ δουλείας μὲν ἁπάσης ἐξomni quidem servitute Filium vindicat, et ab omΕχει τὸν Υἱόν· ἐκ δὲ τῆς ἐλευθέρας καὶ πάντων nipotente substantia manare ostendit, in eaque Ερχούσης οὐσίας ἐκπεφηνότα δεικνύει, καὶ ἐν αὐτῇ naturaliter ipsum exsistere asserit, dicens: In Πασικῶς ὑπάρχειν ἰσχυρίζεται, λέγων· Ἐν ἀρχῇ ἦν principio erat Verbum. ο λόγος. Επιπλέκει δὲ τῷ τῆς ἀρχῆς ὀνόματι χρησίμως ἦν, ἵνα μὴ μόνον εὐκλεὴς, ἀλλὰ νοῆται καὶ προμώνιος· τέθειται γὰρ ἐν τούτοις τὸ ἦν, εἰς βαθεῖαν καὶ ἀκατάληπτον, καὶ τὴν ἔξω χρόνων ἄῤῥητον έννησιν ἀνατεῖνον τοῦ θεωροῦντος τὴν ἔννοιαν. Το γὰρ ἦν, ἀδιορίστως ἐκφωνηθέν, εἰς ποῖον ἡμῖν κατατόπον, ἀεὶ προελαύνειν τοῦ διώκοντος νοῦ ως, καὶ ἦν οἴηται τις ἔχειν αὐτοῦ τὴν κατάπαυτα ταύτην τοῦ ἐπέκεινα δρόμου ποιούμενον ἀρχήν; Ην οὖν ὁ Λόγος ἐν ἀρχῇ, τοῦτ' ἔστιν, ὡς ἐν ἀρχῇ τῇ ἐπὶ πάντα, καὶ ἐξ αὐτῆς ὑπάρχων φυσικῶς δεσποτικὸν ἔχων ἀξίωμα. Εἰ δὲ τοῦτο ἀληθὲς, πῶς * γενητὸς, ἢ πεποιημένος; Οπου δὲ ὅλως τὸ ἦν, στὰ τίνα τρόπον τὸ οὐκ ἦν εἰσβήσεται; ἢ ποῖον κι λοιπὸν τὸν κατὰ τοῦ Υἱοῦ τόπου; Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ περὶ Τριάδος λόγου. Είπερ μὴ ἦν ποτε ὅτε οὐκ ἦν, φησίν, ἀλλὰ ἀΐδιος Σπιν ὁ Υἱός, καὶ συνυπάρχει τῷ Πατρὶ, οὐκ ἔτι Υιόν, ἀλλ' ἀδελφὸν λέγε τοῦτον, συναΐδιον εἶναι λέγοντες, καὶ Υἱὸν εἶναι φαμεν. Εἰ μὲν οὖν ἁπλῶς ἦν συναί · διος, καὶ οὐχὶ Υἱός, χώραν εἶχεν ὑμῶν ἡ ὑπόνοια. Principii autem vocabulo illud, erat, subjungit, ut non solum gloriosus, verum etiam ante sæcula genitus intelligatur. Illud enim, σταί, hic positum est, quo contemplantis animus in profundam quamdam et incomprehensibilem, et ineffabilen quæ cuncta superat tempora generationem intendatur. Erat enim, indefinite prolatum, quonam in loco nos sistet, cum prosequentem mentem natura sua semper antevertat, et quam illius quietem esse putaveris, hanc ulterioris cursus faciat initium? • Erat» igitur e Verbum in principio, hoc est, in potestate quæ est supra omnia, et ex ipsa exsistens naturaliter, Dominique majestate præditum. Quod si ita est, quomodo creatus de mum aut factus erit? Ubi denique illud erat aliquo modo non erat, inibit, aut quem tandem locum habebit in Filio? Ejusdem ex libro de Trinitate. Si nunquam fuit, inquiunt, cum non esset, scd proprius est Filius, et simul exsistit cum Patre, cur Filius ac non frater potius appellatur? Eum cuni Patre æternum dicentes, Filium etlam dicimus. Si æternum igitur simul cum Patre diceremus, non Ἐπειδὴ δὲ πρὸς τῷ ἀἰδίῳ καὶ Υἱὸν ὁμολογοῦμεν, autem Filium, locum haberet vestra suspicio. Cum πῶς ὁ Υἱὸς ἀδελφός ἐστι τοῦ γεννήσαντος; Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Είπερ ἡ πίστις ἡμῶν εἰς Πατέρα καὶ Υἱόν ἐστι, καὶ οὕτω βαπτιζόμεθα, ποία ἀδελφότης ἐν τούτῳ φαίνεται; ἢ πῶς ὁ Λόγος ἀδελφὸς εἶναι δύναται οὗ έστε λόγος; Καὶ τοῦτο. Οὐκ ἔκ τινος ἀρχῆς προϋπαρχούσης ἐγεννήθησαν ὁ Πατήρ καὶ ὁ Υἱός, ἵνα καὶ ἀδελφοὶ νομισθώσιν, ἀλλ' ὁ Πατὴρ ἀρχὴ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τίκτει τὸν Υἱόν, καὶ μένει Πατήρ, καὶ οὐχ Υἱός τινος λέγεται· καὶ ὁ γιὸς υἱός ἐστι, καὶ ὅπερ ἐστὶ μένει, καὶ οὐκ ἀδελ φός τινος κατά φύσιν λέγεται, ποῖον οὖν ἔξει τόπον · ἀδελφότης ἐν τούτοις; Καὶ τοῦτο. Εἰ τέλειος ὁ Πατήρ, τέλειον ἔσται καὶ τὸ ἐξ αὐτοῦ. Καὶ εἰ πρὸς τούτῳ τὸ ἀΐδιον ἔχει, αΐδιον ἔσται καὶ τὸ ἐξ ἀἰδίου Πατρός, οὐκ ἐπισυμβεβηκός τῇ τοῦ γεννήσαντος οὐσίᾳ, ἀλλ᾽ ἀεὶ συνυπάρχον αὐτῇ, καὶ οὐκ ἀτελὲς διὰ τὸ ἐν χρόνῳ γενέσθαι κατά τινας, ἀλλὰ τέλειον διὰ τὸ πρὸ παντὸς εἶναι χρόνου, Καὶ τοῦτο. Αντίθεσις οὐκ ἀληθῆς ἀνατρέπειν δοκοῦσα τοῦ Ποῦ τὸ ἀΐδιον οὕτως. Εἰ τομήν φησιν ἡ θεία φύσις οὐκ ἐπιδέχεται, διὰ τὸ μὴ εἶναι πάθους δεκτική. Οἷς γὰρ τὸ πάσχειν κατὰ φύσιν ὑπάρχει, τούτοις ἐστὶν autem pariter et æternum, et Filium fateamur, quomodo Filius genitoris frater esse queat? Et hæc ex eodem libro. Si fides nostra in Patrem et Filium est, atque ita baptizamur, quænam hic fraternitas, ut ita dicam, apparet? Aut quomodo Verbum frater esse potest illius, cujus est Verbuin'? Et hæc Non ex ullo antecedente principio geniti sunt Pater et Filius, ut fratres etiam possint existimari. Sed Pater est Filii principium, et Filium parit, et manet Pater, nec ullius esse Filius dicitur. Filius item Filius est, et quod est manet, nec frater cujusquam natura dicitur. Quis igitur in bis fraternitati locus? Et hæc. Si perfectus est Pater, perfectum erit et quod ex ipso est. Si æternus præterea est, æternum erit et id, quod ex Patre æterno est. Neque gignentis adjunctuin essentiæ, sed cum ipsa simul exsistens, nec, ut quidam volunt, imperfectum erit, utpote factum in tempore sed perfectum, quod ante omne tempus exsistal. Ει hac. Argumenta, quibus Filii conantur æternitatem evertere, falsa sunt. Si divina, inquiunt, natura secari non potest, quia in illam affectiones non cadunt. Quæ enim natura affectiones admittunt,

sectionem etiam suscipiunt, non debemius dicere, οἰκεῖον καὶ τὸ τέμνεσθαι. Οὐ χρὴ λέγειν ἐκ τῆς οὔ ' Filium esse ex Patris essentia, ne qua affectio, aut divisio in simplici illa natura appareat. Si enim quod ex alio est numero, diversum est ab illo, ex quo est, et provenit, sectio et partitio quædam in natura divina perspicietur. Sin extrinsecus est, adventitius accessit, et non est simul æternus cum Patre. Inepte atque imperite quæ corporum propria sunt, ea nature corporis experti quadrare volunt. Corpora enim affectiones, et sectiones, et divisiones suscipiunt, in naturam autem corporis expertem nihil cadit ejusmodi. Quare cum Deus corpore careat, sine partitione parit, gignit sine sectione. Quandoquidem et ignis ex se lucem parit, nec villam tamen suscipit divisionem, licet cogitatione lux ab eo proveniens ab ipso sejuncta videatur. Quod si quis non potest, quod corpore vacat, contemplari, quin illud corporeis necessitatibus subjiciat, is propriæ 'mentis accuset imbecillitatem, qua impeditus naturæ corporis experti congruentia non potest intelligere. Et rursum, qui Filium æternum ex Patre æterno genitum nequeunt intelligere, et idcirco, quod corpore caret, corporum conditioHibus subjiciunt, iidem Patrem etiam negent, quoniam quid natura sit, aut quantus sit invenire non possunt. Quod si ea, quæ supra nos sunt, fide con-prehenduntur, supra nos autem est Filii generatio. Generationem enim illius, ut inquit Propheta, quis enarrabit? Fide item hæc percipiatur, cesselque illud: Non erat, quod promitur ex humanæ rationis Infirmitate. Et hæc. Si lumen est Deus et Pater, in ipso erat splendor ipsius. Si figura substantia Patris est Filius, ut Paulus ait, qui de ipso audent affirmare illud, Non σται, dicant, quando sine Agura Patris substantia fuerit. Simul enim cum substantia et Agura ipsius exsistit. Si veritas et sapientia Filius est, quando non fuit cum Patre, in quo semper est veritas et sapientiá? Ει hac. Si in Filio cernitur Pater, et Filius est Patris essentim imago certissima, et ideo: Qui vidit me, inquit, vidit Patrem, necessarium est ut natura habeat Η omnia quæ Pater babet. Sic enim imago erit absolutissima. Pater autem est immortalis, res, procreator, omnipotens, Deus, elector, itidem et Fillus. Alioquin si factus esset, aut aliquando non fuisset, id quod æternum, et semper est, in eo non cerne retor expressum. Imagines autem semper exemnplaris similitudinem referunt. Ejusdem er secundo Thesauri libro, in ea verba: Considerate Apostolum et Pontificem confessionis vestra Jesum. Non naturam Verbi declarans Paulus hæc dixit, · 181. Χ'11, 3. σίας τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸν Υἱόν, ἵνα μή τι πάθος καὶ διαίρεσις περὶ τὴν ἁπλῆν φαίνηται φύσιν. Εἰ γὰρ τὸ ἔκ τινος προελθὸν ἕτερόν τι πάντως ἐστὶ τῷ ἀρισ θμῷ παρ' ἐκεῖνο ἐξ οὗ καὶ προήλθε, μερισμός τις καὶ διακοπὴ περὶ τὴν θείαν ὁρᾶται φύσιν, εἰ μὴ ἔξω θεν, ἀλλ᾽ ὄντως ἐξ αὐτῆς δοίημεν προελθεῖν τὸν Υιόν. Εἰ δὲ ἔξωθέν ἐστιν, ἐπισυμβέβηκεν ἄρα, καὶ οὐκ ἔστι τῷ Πατρὶ συναΐδιος. Κακῶς καὶ ἀπαιδεύτως τὰ σωμάτων ἴδια, τῇ ἀσωμάτῳ τινὲς προσάπτουσιν οὐσίᾳ. Ἐπὶ σωμάτων μὲν γὰρ ἁρμόσει λέγειν πό θος γίνεσθαι, καὶ τομὴν καὶ διαίρεσιν· ἐπὶ δὲ τῆς ἀσωμάτου φύσεως οὐδέν ἐστι τῶν τοιούτων. ἀσώματος ὁ Θεὸς, τίκτει μὴ μεριζόμενος, γεννά μ τεμνόμενος. Ἐπειδὴ καὶ τὸ πῦρ ἐξ ἑαυτοῦ τίχτει φῶς οὐδὲ μίαν ὑπομένον διαίρεσιν, κἂν τῇ ἐπανε δοκῇ, πῶς χωρίζεσθαι τούτου τὸ ἐξ αὐτοῦ, προελθόν Εἰ δέ τις ταῖς σωματικαῖς ἀνάγκαις ὑποβάλλει ε ἀσώματον, αιτιάσθω τοῦ οἰκείου τοῦ τὴν ἀσθένειαν οὐ δυναμένου νοεῖν τὰ τῇ ἀσωμάτῳ πρέποντα φύ Καὶ πάλιν εἰ ἀσθενοῦσί τινες περὶ τὸ νοῆσαι τὴν ἐξ ἀϊδίου Πατρὸς ἀϊδιον τοῦ Υἱοῦ γέννησιν, διά τε τούτο ταῖς σωματικαῖς ἀκολουθίαις ὑποβάλλου τὸ ἀσύσια ματον, ἐπειδὴ καὶ τί ἐστιν, ἢ ποταπὸς ὁ Πατήρ κατὰ φύσιν οὐχ εὑρίσκουσιν, αρνείσθωσαν καὶ αὐτόν. δὲ πίστει τὰ ὑπὲρ ἡμᾶς παραλαμβάνεται, όπως ἡμᾶς δὲ ἡ τοῦ Υἱοῦ γέννησις, οὐδεὶς γὰρ αὐτῷ τὴν γενεὰν διηγήσεται, καθώς φησιν ὁ προφήτης. Πίστε καὶ δεχέσθω καὶ τοῦτο, καὶ ἀργείτω τὸ οὐκ ήν, ἀνθρωπίνων λογισμῶν ἀσθενῶς εἰσφερόμενον. Καὶ τοῦτο. Εἰ φῶς ἐστιν ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ, ἐν αὐτῷ τὸ δ γασμα αὐτοῦ ἦν. Εἰ χαρακτήρ ἐστιν ὁ γιός της τοῦ Πατρὸς ὑποστάσεως κατὰ τὴν τοῦ Παύλου με νήν, λεγέτωσαν οἱ ἐπ' αὐτοῦ τὸ Οὐκ ἦν τόλμησα φέρειν, πότε χαρακτῆρος χωρίς ἦν ἡ ὑπόστασις Πατρός. Ομοῦ γὰρ τῇ ὑποστάσει καὶ ὁ ταύτης χε ρακτήρ συνεισάγεται. Εἰ ἀλήθεια καὶ σοφία ἐστὶν ὁ Υἱός, πότε οὐκ ἦν ἐν τῷ Πατρί; Δεὶ γὰρ θεια καὶ σοφία ἐν Θεῷ καὶ Πατρί, Καὶ ταῦτα. Εἰ ἐν Υἱῷ θεωρεῖται ὁ Πατήρ, καὶ εἰκών Αυτό ἀπαράλλακτος τῆς τοῦ γεννήσαντος οὐσίας κατὰ τὸ λεγόμενον παρ' αὐτοῦ· Ὁ ἑωραπὼς ἐμὲ εώρακε την Πατέρα· προσείναι πάντως ἀναγκαῖον αὐτῷ κατ φύσιν, ὅσα καὶ τῷ Πατρί. Εσται γὰρ οὕτως ἀκριβῆς ὁ χαρακτήρ, ἀΐδιος δὲ ὁ Πατήρ, ἀθάνατος, βασιλούς, κτίστης, παντοκράτωρ, Θεός, ποιητής, ταυτί Υἱός. Ἐπεὶ πῶς ἐν τῷ γεννητῷ τὸ άΐδιον φαβινίτες, ἢ ἐν τῷ ποτε μὴ ὄντι τὸ ἀεὶ ὄν, ἢ ἐν τῷ ποιήματεί ποιητής; Αἱ γὰρ εἰκόνες ἀεὶ πρὸς τὰ ἀρχέτυπα Εμφέρειαν ἔχουσιν. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ δευτέρου βιβλίου τοῦ δι ροῦ εἰς τὸ, «Κατανοήσατε τὸν Ἀπόστις καὶ ἀρχηγὸν τῆς ὁμολογίας ἡμῶν Τρ Ἰησοῦν.. Οὐ τὴν τοῦ Λόγου φύσιν ἐξηγούμενος ὁ ἀπέπον

τοιαῦτά φησιν, ἀλλὰ τὴν μετὰ σαρκὸς οἰκονομίαν. Πότε γὰρ γέγονεν ἀρχιερεὺς τῆς ὁμολογίας ἡμῶν; Πότε δὲ ἀπόστολος; Πότε δὲ πιστὸς τῷ ποιήσαντι αὐτόν; Η ὅτε δι' ἡμᾶς καὶ ὑπὲρ ἡμῶν γέγονεν ἄνθρωπος, καὶ κατὰ τὴν Ἰωάννου φωνήν, «Ο Λόγος τάρξ ἐγένετο.» Τότε τῷ ποιήσαντι αὐτὸν, ὡς ἄν θρωπος, καὶ πιστὸς ἐγένετο πληρῶν αὐτοῦ τὸ ἔργον, καθάπερ αὐτὸς ἔλεγε· τότε γέγονεν ἀπόστολος ὑπὲρ ἡμῶν καὶ δι' ἡμᾶς ἀποσταλείς· τότε γέγονε τῆς ὁμολογίας ἡμῶν ἀρχιερεὺς, προσφέρων τῆς πίστεως ἡμῶν τὴν ὁμολογίαν τῷ Πατρὶ, καὶ τὸ ἴδιον σῶμα, καθάπερ τι θύμα προσάγων ἄμωμον, ἵνα πάντας ἡμᾶς μ' αὐτοῦ καθαρίσῃ. Αν τοίνυν λέγηται περὶ Υἱοῦ ότι γέγονε πιστός, ὅτι γέγονεν ἀπόστολος, γέγονεν ἀρχιερεὺς, μὴ κατὰ τῆς οὐσίας αὐτοῦ φερέσθω τὸ ῥῆμα, ἀλλὰ κατὰ τῆς τῶν πραγμάτων ποιότητος. Ἐπειδὴ καὶ Παῦλος, ἄνθρωπος ὢν καὶ ὑπάρχων ἤδη, γέγονεν ἀπόστολος, καὶ Μωσῆς ὡσαύτως γέγονε πιο στὸς ἐν ὅλῳ τῷ οἴκῳ αὐτοῦ, καὶ Ααρών ὡσαύτως γέγονεν ἀρχιερεὺς ἐν ἑαυτῷ καὶ πάλαι τὸν Σωτῆρα μορφῶν. υνπερ γὰρ τρόπον ὁ ᾿Ααρών οὐκ ἐγεννήθη μὲν ἀρχιερεὺς, πολλοῖς δὲ ὕστερον χρόνοις τοῦτο γέγονε, τὸν ποδήρη περιβαλόμενος, καὶ τὴν ἐπωμίδα, καὶ τὰ ἄλλα τῆς ἱερατικῆς ἐσθῆτος σχήματα, ἅπερ ἦν ἔργα γυναικῶν· τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον καὶ ἐπὶ Χριστοῦ. Ην μὲν γὰρ ὁ Λόγος ἐν ἀρχῇ, πολλῷ δὲ ὕστερον χρόνῳ γέγονεν ὑπὲρ ἡμῶν ἀρχιερεὺς, ὥσπερ τινὰ ποδήρη τὸν ἐκ γυναικὸς ἄνθρωπον ἤτοι παθη τὸν ἀναλαβών· ἵνα τῷ ἰδίῳ αἵματι καθαρίσῃ τὸν λεών, ἑαυτὴν προσενεγκών ὡς ἀμνὸν ἄμωμον τῷ Θεῷ·. Οὐ γὰρ ἐποίησεν ἁμαρτίαν, οὐδὲ εὑρέθη δόλος ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ.» Ἐκ τοῦ αὐτοῦ βιβλίου εἰς τὸν Κύριον καὶ Χριστὸν αὐτὸν ἐποίησεν ὁ Θεός.» Κύριον αὐτὸν καὶ Χριστὸν ἐποίησεν ὁ Θεὸς, οὐκ ἀπὸ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι παράγων· ἦν γὰρ ἀεὶ καὶ πρὸ τῆς σαρκώσεως ὁ τοῦ Θεοῦ λόγος, καὶ οὐκ ἄν τις εὖ φρονῶν τὸ «ἐποίησεν, ἐνθάδε κατὰ τῆς οὐσίας ἐκλάδοι, ἵνα μὴ ἀσεβεῖν ἀναγκάζηται· τότε πρῶτον διδοὺς ὑπάρξαι τὸν τοῦ Θεοῦ Λόγον, ὅτε γέγονεν ἄνθρωπος· ἀλλὰ τὸ «ἐποίησεν, ο ἀντὶ τοῦ, ἀπέδειξε, νοητέον. Οὕτω καὶ αὐτὸς ὁ Πέτρος τοῖς Ἰου πloις προσδιαλεγόμενος έφασκεν· «Ἰησοῦν τὸν Να ζωραίον ἄνδρα ἀποδεδειγμένον ἀπὸ τοῦ Θεοῦ εἰς ὑμᾶς δυνάμεσι καὶ τέρασι καὶ σημείοις, καθὼς αὐτοὶ οἴδατε.» Οὐκοῦν διὰ τῶν ἔργων δεικνύων ἐνυπάρχου αὐτῷ τοῦ Πατρὸς τὸ ἀξίωμα, Κύριος γίνεται τῶν πιστευσάντων εἰς αὐτόν· ἀναδείκνυται δὲ ὅτι καὶ αὐτός ἐστιν ὁ Χριστός. Διὰ γὰρ τοῦτο τοῖς Ἰουδαίοις ἀπειθοῦσιν ἔλεγε ο Κἂν ἐμοὶ μὴ πιστεύητε, τοῖς έργοις μου πιστεύσατε, ἵνα γνῶτε ὅτι ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ, καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί·» καὶ πάλιν· «Εἰ οὐ ποιῶ τὰ ἔργα τοῦ Πατρός μου, μὴ πιστεύετέ μοι.» Εἰ δὲ διὰ τοῦ δύνασθαι ποιεῖν τὰ ἔργα τοῦ Πατρὸς καὶ ἔχειν ἐν ἑαυτῷ τὸν Πατέρα, εἶναί τε ὁμοίως ἐν Πατρὶ, Θεὸς ὢν ἀληθινὸς ἀναδείκνυται, κατὰ τοῦτο * Joan. 1, 14. • Joan, XVI, 4. • ibid. 37. • Num. xi, TIT. II. ΓΕ sed illius incarnationem. Quando enim factus est pontifex confessionis nostre? quando apostolus? quando fidelis ei qui ipsum fecit? Nonne quando propter nos et pro nobis factus est homo, et ut Joannes scribit, • Verbum caro factum est?» Tunc factori suo, ut homo, fidelis factus est, perli - ciens opus illius, sicut ipse testatur: tunc etiam apostolus factus est, pro nobis et propter nos missus: tunc factus est pontifex confessionis nostræ, offereus confessionem fidei nostra Patri, et corpus suum, veluti immaculatam quamdam hostiam adducens, ut omnes nos per ipsum mundaret. Si ergo de Filio dicitur, quod factus sit fidelis, quod factus sit προstolus, factus pontifex; non ad essentiam ipsius dictum referendum est, sed ad qualitatem rum. Siquidem et Paulus homo cum esset, et jam exsisteret, factus est apostolus: et Moses eadem ratione factus est fidelis, in tota domo ejus. Simili modo etiam Aaron factus est pontifex, Salvatoris typum jam olim in se referens. Quemadmodum enim Aaron non est natus pontifex,sed multis postea· temporibus id factus est, talarem vestem indutus, et superlumerale, reliquaque pontificalis habi tus ornamenta a mulieribus confecta: idem plane de Christo etiam censendum est. Erat enim Verbum in principio: multis vero postea temporibus factus est pro nobis pontifex, hominem ex muliere, veluti talarem vestem, passibilem assumens, ut proprio suo sanguine populum mundaret, ut seipsum veluti agnum immaculatum Deo offerret: «Neque enim fecit peccatum, neque inventus est dolus in ore ejus. ▸ Ex eodem libro in ea verba: ‹ Et Dominum ipsum et Christum fecit Deus. › Deus ipsum fecit Dominum et unctum, non ex non exsistente ad esse traducens: erat enim semper, etiam ante incarnationem Dei Verbum, neque quisquam recte sentiens verbum illud, ‹ fecit, › co loco de essentia, interpretetur, ne impium se declaret, qui tum primum Verbum Dei esse cœpisse dicat, quando factum est homo: sed ‹ fécit › accipiendum est pro declaravit, vel ostendit. Ita et Petrus cum Judæis disserens dixit: ‹ Jesum Nazarenum, qui declaratus est vir a Deo in vos virtutibus, et prodigiis, et signis quæ fecit, sicut ipsi scitis *. › Quocirca cum per opera ostendit dignitatem Patris sibi inexsistentem, Dominus fit credentium in ipsın: ostenditur vero quod ipse etiam sit Christus. Nam idcirco Judæis incredulis dixit: ‹ Etiamsi mihi non credatis, operibus meis credite, ut cognoscatis quia ego in Patre, et Pater in me est rursum: ‹ Si ego non facio opera Patris mei, non credatis mihi.. Si ergo, quia potest facere opera Patris, et quia habet in se Patrem, ipseque vicissim est in Patre, verus Deus esse declaratur: hac ratione factus est Dominus credentium in ipsum, de- * 1 Petr. 11, 22. Act. 11, 22. ; et 6. Joan. x, 58.

claratusque est ctiam ipse esse Christus; si vero a γέγονε τῶν εἰς αὐτὸν πιστευσάντων Κύριος, ἐφάνη Deo factus esse Dominus dicitur, etiam hoc recte habet. Cognitus enim per opera esse verus Dei FiLus, dominatur in eos qui olim non crediderunt, propria sua dignitate et Patris nobilitate ipsi testimonium perhibente ut Deo. Cum enim omnino cognitus sit esse Filius Dei, factus etiam est Dominus: non quod tunc primum exsistendi initium acceperit (semper enim erat et Deus et Donuinus), • sed quando a credentibus cognitus est, tum factus est eis Dominus. Ex eodem libro in illa verba: Clarifica Filium tuum. Servator alicubi ad Patrem suum ita ait: Pater, 'Β venit hora, glorifica Filium tuum '.. Si ergo exacte novit horam, quam venisse dicit, quid obstat quominus et illam norit, quam, ut homo, ignorare se inquit, quod id humanitati conveniat, norit autem omnino út Deus? At non oportet ob hanc vocem Verbum Dei incusare, et ignorantiam temere illi objicere; sed potius mirari amorem quo erga humanuni genus flagravit, quo impulsus non recusavit ad tantam humilitatem sese demittere, ut omnia nostra susciperet, quorum etiam unum est ignorantia. δὲ καὶ αὐτὸς ὢν ὁ Χριστό;· εἰ δὲ παρὰ Θεοῦ πεποιῆσθαι Κύριος λέγεται, καὶ τοῦτο ἔχει καλῶς. Επιγινωσκόμενος γὰρ διὰ τῶν ἔργων γνήσιον το καὶ ἀληθινὸν τοῦ Θεοῦ γέννημα, κυριεύει τῶν ἀπει θούντων πάλαι, τῷ τε οἰκείῳ ἀξιώματι καὶ τῇ ἐκ Πατρὸς εὐγενείᾳ μαρτυρούμενος ὡς Θεός. Επειδή γὰρ ὅλως ἐγνώσθη Θεοῦ ὑπάρχων Υἱός, γέγονε καὶ Κύριος, οὐ τότε πρώτον τοῦ εἶναι Κύριος ἀρξάμενος (ἦν γὰρ ἀεὶ καὶ Θεὸς καὶ Κύριος), ἀλλ' ὅτε παρά τοῖς πεπιστευκόσιν ἐγνώσθη, τότε γεγονὼς καὶ ἐπ' αὐτοὺς Κύριος. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ βιβλίου εἰς τό • Δόξασόν σου τὸν Υἱόν. Λέγει που πρὸς τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα διαλεγόμενος • Πάτερ, ἐλήλυθεν ἡ ὥρα, δόξασόν σου τὸν Υἱόν.» Εἰ τοίνυν οἶδεν ἀκριβῶς τὴν ὥραν, ἣν ἐληλυθέναι λέγει, τί τὸ κωλύον εἰδέναι κἀκείνην, ἢν ὡς ἄνθρωπος ἀγνοεῖν μέν φησι διὰ τὸ τῇ ἀνθρωπότητι πρέπον, οἶδε δὲ πάντως ὡς Θεός; Χρὴ δὲ οὐ διὰ τὴν τοιαύ την φωνήν κατηγορεῖν τοῦ Θεοῦ Λόγου, καὶ ῥιψοκιν δύνω; ἄγνοιαν αὐτῷ προσάπτειν τινά· ἀλλὰ μᾶλλον θαυμάζειν αὐτοῦ τὴν φιλανθρωπίαν, οὐ παραιτης μένου διὰ τὴν εἰς ἡμᾶς ἀγάπησιν εἰς τοσαύτην έαν τὸν ταπείνωσιν καταγαγεῖν, ὡς πάντα φορέσει τα ἡμῶν, ὧν ἂν ὑπάρχει καὶ ἡ ἄγνοια. Ερωτητέον τοὺς χριστομάχους, ὅτου δὴ χάρ νό Σωτὴρ ἀγγέλους καὶ Υἱὸν ὀνομάσας, οὐδαμοῦ τοῦ Interrogandi sunt bostes Christi, quamobrem Servator cum angelos et Filium nominarit, Spiritus mentionem nusquam fecerit? Non enim dixit: Πνεύματος εποιήσατο μνήμην; Οὐ γὰρ εἴρηκεν· Οὐκ Non novit Spiritus, sed, Not norunt angeli, neque novit Filius;» atque hoc quiden, simpliciter: non enim adjecit, Dei. Manifestum igitur est quod angelos ignorasse dixerit, ut creaturas. Cum vero discipulis id dicere nollet, ob ineffabilem, quamdam divinæ administrationis et consilii rationem: ‹ Quis enim navit mentem Domini, aut quis consiliarius cjus fuit?, ne videretur illos hoc celare velle eoque nomine illos morore afficere, dixit, ne Filium quidem hoc nosse; humano more de se loquens, ut homo: et omnium interim notitiam sibi servans, ut Deus. Idcirco enim non dixit, Spiritum ignorare. Nam si spiritus omnia scrutatur, etiam occulta Dei, ut scriptum est, novit profecto omnia quæ in ipso sunt. Quod si Spiritus qui omnia scil, omnniaque inquirere potest, a Filio accipit: e Ille enim, inquit, de meo accipiet *,» quomodo Filius censebitur ignorare, qui Spiritui omnia scienti suppeditat? Ex eodem libro in ea verba: De illa autem die aut hora. › Si omnia quæ habet Pater, sunt Filii, ut ipse testatur: at Pater ultimum illum diem et horam novit: certe etiam Filius norit. Ita enim vere dixerit: e Omnia quæ liabet Pater, mea sunt.", Ex eodem libro in eu verba: ‹ Et omnia dedit in manu ejus. ▸ οἶδε τὸ Πνεῦμα, ἀλλ᾽ Οὐκ ἴσασιν οἱ ἄγγελοι, οὐδ᾽ οἶδεν ὁ Υἱός, καὶ τοῦτο ἀπολελυμένως· οὐ γὰρ προστέθεικε, τοῦ Θεοῦ. Δῆλον οὖν ὅτι ἀγγέλους μεν ἔφησεν ἀγνοεῖν ὡς κτίσματα. Εἰπεῖν δὲ τοῖς μαθη ταῖς οὐ θελήσας, διά τινα λόγον οἰκονομίας ἀπόρρη τον «Τίς γὰρ ἔγνω νοῦν Κυρίου, ἢ τὶς σύμβουλος αὐτοῦ ἐγένετο;» ἵνα μὴ φαίνηται κρύπτων αὐτοὺς, καὶ διὰ τοῦτο λυπήσῃ, καὶ τὸν Υἱὸν ἔφησε μὴ εἰσ δέναι, ἀνθρωπινώτερον μὲν περὶ ἑαυτοῦ λέγων, ὥσπερ περὶ ἀνθρώπου· φυλάττων δὲ ἑαυτῷ τὸ εἰδέναι πάλιν πάντα ὡς Θεός. Διὰ γὰρ τοῦτο οὐδὲ τὸ Πνεῦμα ἔφησιν ἀγνοεῖν. Εἰ γὰρ τὸ Πνεῦμα πάντα ἐρευνᾷ, καὶ τὰ βάθη τοῦ Θεοῦ, καθὰ γέγραπται, οἶδε δηλονότι πάντα τὰ ἐν αὐτῷ. Καὶ εἰ τὸ Πνεῦμα τὸ πάντα εἰδός, καὶ τα πάντα περιεργάζεσθαι δυνάμενον, παρὰ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνει·. Ἐκεῖνο γὰρ, φησίν, ἐξ ἐμοῦ λήψεται·, πῶς ὁ Λόγος ἀγνοεῖ, ὁ τοῦ πάντα εἰδότος Πνεύματος χορηγός; Ἐκ τοῦ αὐτοῦ βιβλίου εἰς τό Περὶ τῆς ἡμέρας ἐκείνης καὶ τῆς ὥρας.» Εἰ πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ ἐστι, καθά φησιν αὐτὸς, ἔχει δὲ ὁ Πατὴρ τὴν γνώσιν τῆς ἡμέρας καὶ τῆς ὥρας ἐκείνης, Έχει δηλονότι ταύτην καὶ ὁ Υἱός. Οὕτω γὰρ ἀληθεύσει λέγων· «Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ, ἐμά ἐστιν. ο Τοῦ αὐτοῦ βιβλίου εἰς τό· ι Καὶ πάντα δέδωκεν ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ.» Non ideo dicitur Filius a Patre accepisse, quod antea non habuerit. Habet enim naturaliter, cum sit • Joan, wit. I. * Isa. x1, 17; Rom. xi, 51, 51 Cor. 11, 10. * Joan. xvi, 14. Οὐ διὰ τὸ μὴ ἔχειν ὁ Υἱός, εἰληφέναι λέγεται παρὰ τοῦ Πατρός. Εχει γὰρ φυσικῶν, ἴδιος ὢν αὐτῶν ibid. 45.

TIT. II. Λόγος καὶ ἀπαύγασμα, πάντα τὰ αὐτοῦ, δίχα μόνου proprium ejus Verbum et splendor, omnia quæ Paτοῦ εἶναι καὶ λέγεσθαι Πατήρ. Λέγει δὲ εἰληφέναι παρὰ τοῦ Πατρὸς, προαναιρῶν ὡς Θεὸς τὰς τῶν αἱρετικῶν ὑπονοίας. Ἵνα γὰρ μή τις τὸν Υἱὸν θεωρῶν πάντα τὰ τοῦ Πατρὸς ἔχοντα ἐκ τῆς πολλῆς λίαν ὁμοιότητος καὶ ἀπαραλλάκτου ταυτότητος νομίσῃ τὸν αὐτὸν εἶναι Πατέρα καὶ Υἱὸν, καὶ εἰς τὴν Σαβελλίου πλάνην ἐκπέσῃ, ἀναγκαίως ειληφέναι φησί παρὰ Πατρός, φυσικῶς τοῦτο ἔχων· ἵν' ὁ λόγος εἰσφέρων ἕνα μὲν τὸν διδόντα, δεύτερον δὲ τὸν δεχόμενον, ἐν Ιδιαζούσαις ὑποστάσεσι δυάδα δεικνύῃ οὐ μόνοις ὀνόματι διαστελλομένην. Ιδιος δὲ ὧν τοῦ Πατρὸς ὁ Λό γος, καὶ ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ προελθών, πάντα μὲν τὰ τοῦ Πατρὸς ἀϊδίως ἔχει. Παρ' αὐτοῦ δέ φησιν εἰ ληφέναι διὰ τὸ ἐξ αὐτοῦ προελθεῖν, φυσικῶς ἔχων τὰ πάντα προσόντα αὐτῷ. Καὶ τοῦτο. Εὑρίσκεται που λέγων ὁ Σωτήρ· ι Ὥσπερ ὁ Πατὴρ ἔχει ζωὴν ἐν ἑαυτῷ, οὕτω καὶ τῷ Υἱῷ δέδωκε ζωὴν ἔχειν ἐν ἑαυτῷ· ἡ ὅπερ ἀκόλουθον οὕτω νοεῖν. Διὰ μὲν γὰρ τοῦ λέγειν, ο Δέδωκε, ο τὸ ἐκ Πατρός ἔχειν φυσικῶς σημαίνει, καὶ καθ' ὑπόστασιν ἕτερον ἑαυτὸν πρὸς τὸν δεδωκότα δεικνύει· ἕτερον δὲ λέγω μόνον τῷ ἀριθμῷ. Διὰ δὲ τοῦ λέγειν, ο Ωσπερ ἔχει ὁ Πατήρ, οὕτως ἔχει καὶ ὁ Υἱός, ο δῆλός ἐστιν ἐκεῖνο διδάσκων, ὅτι ὥσπερ ἀϊδίως ἔχει ὁ Πατὴρ ἐν ἑαυτῷ τὴν ζωήν, οὕτω καὶ ὁ Υἱὸς ἀϊδίως ἔχει ζωὴν ἐν Εαυτῷ. Καὶ τοῦτο. Εἴ τις τῷ ἐν τοῦ φωτὸς ἀπαυγάσματι περιθείη φωνὴν, εἶτα τοῦτο λέγοι· Πάντα μοι δέδωκε τὸ φῶς τὰ ἑαυτοῦ, φωτίζω γὰρ ὥσπερ ἐκεῖνο· ἆρ᾽ εὐλόγως ἂν εἶποι μὴ ἐσχηκένα: ποτὲ τὸ ἀπαύγασμα τοῦ φω τίζειν τὴν δύναμιν; καὶ πῶς ἀπαύγασμα ἦν; Εἰ δὲ καὶ φωτίζειν δυνάμενον διὰ τὸ πάντα τὰ τοῦ φωτὸς ἔχειν, καὶ γεννᾶσθαι πάλιν ἐξ ἑαυτοῦ, εἰληφέναι λέγει παρ' αὐτοῦ, πῶς οὐκ ἄτοπον μὴ καὶ πλέον τι τοῦ παραδείγματος νοεῖν ἐπὶ τοῦ Θεοῦ Λόγου; Πάντα γὰρ ἔχων φυσικῶς ἐκ Πατρὸς, εἰληφέναι φησὶν ἐξ αὐτοῦ διὰ τὸ ἐξ αὐτοῦ γεγεννῆσθαι, μετά πάντων ὧν ἔχει. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ βιβλίου ἀντίθεσις Αρειανῶν εἰς τό· «Ινα γινώσκωσί σε τὸν μόνον ἀληθινὸν Θεόν.» Ἰδού, φασὶν, αὐτος ὁ Υἱὸς μόνον εἶναι Θεόν άληθ.νὸν ὁμολογεῖ τὸν Πατέρα. Καὶ αὐτὸς δὲ εὑρίσκε ται ὁ Πατὴρ λέγων· Εγώ Θεὸς πρῶτος, ἐγὼ καὶ μετὰ ταῦτα, καὶ οὐκ ἔστι Θεὸς πλὴν ἐμοῦ. Πῶς οὖν εἰσάγετε τῷ πρώτῳ καὶ μόνῳ καὶ κατὰ ἀλήθειαν ὄντι θεῷ καὶ Πατρὶ τὸν Υἱὸν ὡς ὄντα καὶ αὐτὸν κατὰ φύσιν Θεόν; Εἰδέναι χρή πρώτον, ὅτι περ οὐκ εἰς ἀναίρεσιν τοῦ Υἱοῦ τὰ τοιαῦτά φησιν ὁ Πατήρ. Τί γὰρ ἦν τὸ εἰς ταῦτα ἐλθεῖν παροτρύνον αὐτόν; Εἰ μὲν γὰρ ὡς ἄνθρωπος τῷ ἐξ αὐτοῦ προελθόντι φιλονεικεῖ, ὥσπερ ὁ Δαβίδ πολεμούμενος ὑπὸ τῶν οἰ ' Joan. v, 26. • Joan. xvii, 3. • Isa. xLvil, 10. tris: excepto eo quod neque sit, neque dicatur Paler. Dicit autem se accepisse a Patre, præoccupans et tollens, ut Deus, hereticorum suspicionein. Nam ne quispiam, Filium contemplans habentem omnia quæ Pater, existimet ob summam hanc similitudinem et omnimodam identitatem ipsum esse Patrem simul et Filium, et in Sabellii errorem incidat, utiliter admodum se a Patre accepisse dicit, cum naturaliter id habeat, ut ratio ipsa inferens unum quidem esse qui dat, alterum qui suscipit, dualitatem personarum manifeste ostendat non solis nominibus distinctam. Cum vero sit proprium Patris Verbum, et ex essentia ¡¡psius procedat, certe omnia quæ Patris sunt, ab æterno habet. Dicit autem se ab illo accepisse, quia ex ipso procedit; cum alioqui naturaliter habeat omnia quæ Patri insunt. Et hæc. Servator alicubi inquit, Sicut Pater habet vitam in seipso, sic dedit et Filio habere vitam in seipso ':» quod sic intelligi par est. Nam cum dicit, • dedit, ο quod ex Patre naturaliter habeat significat, et hypostatice ab eo qui dedit alium esse: alium, inquan, numero solum. Cum vero dicit, • Slcut habet Pater, ita habet et Filius, › manifeste hoc significat, quod, quemadmodumn Pater h:bet in se vitam ab æterno, ita et Filius vitam ab æterno in se habet. Et hæc. Si quis splendori luminis sermøhem tribuat, et dicat: Lumen mihi dedit omnia quæ habet: illumino enim perinde atque illud; anne recte quispiam dixerit splendorem illum aliquando non habuisse illuminandi facultatem? et quomodo splendor erat? Si vero cum semper illuminandi facultatem habeat, quia omnia quæ in lumine sunt, label, et qui gignitur ex ipso, accepisse ab ipso dicitur: quomodo non absurdum fuerit nolle amplius aliquid de Verbo Dei, quam de hoc exemplo intelligere f Cum enim omnia naturaliter babeat ex Patre, accepisse se ex ipso dicit, quia ex ipso genitus est, cum omnibus quæ habet. Ex eodem libro adversus Arianos responsio ex istis verbis: ‹ Ut cognoscant te solum verum Deum”.» Ecce, inquit, Filius ipse solum esse verum Deum Patrem ipsum confitetur. Quin etiam Pater ipse ita locutus reperitur: Ego Deus primus; ego et post hæc, el non est Deus præter me ³. Quomodo igitur vos primo, et soli, et vero Deo, et Patri, Filium, tanquam et ipse sit Deus, adjungitis? Illud primum sciendum est, Patrem uon ideo ita locutum esse, ut Filium tolleret. Qua enim ratione queat ad hoc incitari? Nisi forte hominum more cum Filio pugnat, ut David cum filiis suis. Tunc enim ejusmodi indignatio probabilis videatur. Quod si nulla in natura

divina seditio, nulla pugna esse potest, sed potius κείων παίδων, ἔχει τινὰ λόγον ἴσως ὁ τοιοῦτος θυμός· apparét, Filium semper tribuere gloriam Patri, quæ ratio est, ut Patrem, quo Filium tolleret, eå verba dixisse suspicemur, ac non potius, ut falsos deos everteret ita locutum esse fateanur? Quid? Quod Servator, con dixisset: Ut cognoscant le verum Deum, de se statim subjicit: Et quem misisti, Jesum Christum, ut qui non sit a Patris essentia separatus, quantum ad divinitatis rationem attinet, sed · semper cum Patre conjunctus? Ex eodem libro in illa verba: ‹ Jesus autém proficiebat. 1 Quod in aliqua re profcit, ab illa diversum est. Quare si in sapientia profcere dicitur, non ipsa crescebat sapientia, sed in ea crescebat ejus humanitas. Cumn enim quotidie magis iu ipso divinilas patcher: et declararetur, ipse semper admirabilior spectantibus videbatur. Hoc autem significant illa verba: Proficiebat in sapientia ³, In eadem verba. In sapientia oficiebat humanitas hoc modo: Sapientia (id est Dei Verbum) hominis naturam indula factis et operibus admirandis templum a se delectum, et assumptum oculis intuentium divinum reddens, proficere faciebat. Atque ita humanitas divina per sapientiam effecta proficiebat. Et hæc. Quoniam crescere carnis est proprium, in ipsa dicitur crescere, cujus affectiones proprias acceperat; nullius enim, nisi ipsius Verbi, erat carp. Quamobrem ut ipsum dicimus carne passum, licet caro sola passa sit, quia quanquam nti Deus passum non est, caro Lanen, que passa est, ipsius fuit; sic etiam dicitur crescere, nullum uti Deus accipiens incrementum, sed quoniam in ipso proprium crescit corpus ipsius. Ex eodem libro, in ea verba, Pater, clarifica me.» At quo pacto, inquiunt, non sit absurdum dicere Filium secundum essentiam similem esse Patri, cum ipse gloriam a Patre pelat? Dicit enim: Pater, glorifca ne ea gloria quam habebam apud te ante. quam mundus esset. Nam si habens petit, temere ac supervacanee id facere videtur; si vero non habens, manifeste hoc ipso declarat se non tantum esse atque est largitor ille a quo sibi dari petit Qui nominum vim accurate inquirunt, et uniuscujusque significationem diligenter excutiunt, δόξης nomen dupliciter accipiunt. Aliquando enim id pro honore accipi debere censent, aliquando pro opinione sive notitia: ut si quis roget quid aliquis δοξάσαι, hoc est, opinetur ac sential de sole, aut alio quodam elemento, utrum creata hac sint necne, dicet profecto, qui recte opinatur ac sentit, esse creata. Ergo · Luc. 11, 5. U εἰ δὲ στασιάζειν καθ' ἑαυτῆς ἡ θεία φύσις οὐκ οἶδε, φαίνεται δὲ μᾶλλον ὁ Υἱὸς ἀεὶ τῷ Πατρὶ τὴν δόξαν ἀποδιδούς, ποῖον ἔχει λόγον τὸ εἰς ἀναίρεσιν αὐτοῦ τοιαῦτα φάναι τὸν Πατέρα; Οὐκοῦν πρὸς ἀνατροπὴν μᾶλλον τῶν ψευδωνύμων θεῶν εἰρῆσθαι τὰ τοιαῦτα δώσομεν. Εἶτα πρὸς τούτοις λέγων ὁ Σωτὴρ, Ινα γινώσκωσί σε τὸν μόνον ἀληθινὸν Θεὸν, ἑαυτὸν εὐθὺς συνάπτει, Καὶ ὃν ἀπέστειλας Ἰησοῦν Χρι στὸν, ὡς τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας ἀδιαίρετος ὢν, ὅσον ἧκεν εἰς θεότητος λόγον, καὶ πάντως μετὰ Πατρὸς νοούμενος. Τοῦ αὐτοῦ βιβλίου εἰς τό Ιησούς προέκοπτε.» Τὸ ἔν τινι προκόπτον ἕτερόν εστι παρ' ἐκεῖνο, ἐν ᾧ προκόπτειν λέγεται. Εἰ τοίνυν ἐν σοφίᾳ προκόπτειν εἴρηται, οὐχ ἡ σοφία προέκοπτεν, ἀλλ' ἐν αὐτῇ τὸ ἀνθρώπινον. "Αποκαλυπτομένης γὰρ καὶ φανερουμένης οσημέραι τῆς θεότητος ἐν αὐτῷ, ἀεὶ θαυμαστότερο; παρὰ τοῖς ὁρῶσιν ἐγίνετο. Καὶ τοῦτή ἐπι τὸ Προέκοπτεν ἐν σοφίᾳ. Εἰς τὸ αὐτό. Εν σοφίᾳ προέκοπτε τὸ ἀνθρώπινον κατὰ τόνδε τὸν τρόπον. Τὴν τοῦ ἀνθρώπου φύσιν ἐνδυσαμένη ἡ σοφία, τουτέστιν ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος, κατὰ βραχὺ διά τῶν ἔργων καὶ τῶν παραδόξων ἀποτελεσμάτων θεοποιοῦσα παρὰ τοῖς ὁρῶσι τὸν ἀναληφθέντα ναόν, προκόπτειν αὐτὸν ἐποίει. Κατὰ τοῦτο οὖν ἐν σοφίᾳ προέκοπτεν ἡ ἀνθρωπότης θεοποιουμένη δι' αὐτῆς. Καὶ τοῦτο. Ἐπειδὴ τῇ σαρκὶ τὸ προκόπτειν ὀφείλεται, λέγε και προκόπτειν ὡς ἐν αὐτῇ γενόμενος, καὶ τὰ αὐτῆς, Ιδιοποιούμενος πάθη. Οὐ γὰρ ἑτέρου τινὸς ἦν ἡ σάρξ ἀλλ᾽ αὐτοῦ τοῦ Λόγου. Καὶ ὥσπερ λέγομεν αὐτὸν πεπονθέναι σαρκί, καίτοι μόνης παθούσης της σαρκός, ἐπειδήπερ καὶ εἰ μὴ πέπονθεν ὡς Θεός, ἀλλ' ἴδιον ἦν αὐτοῦ τὸ πάσχον σῶμα, οὕτω, κἂν προκά πτειν λέγηται προκοπὴν οὐδεμίαν ἐπιδεχόμενος ὡς Θεός, διὰ τὸ προκόπτειν ἐν αὐτῷ τὴν ἰδίαν σάρκα προκόπτειν λέγεται. Τοῦ αὐτοῦ βιβλίου εἰς τὸ «Πάτερ, δόξασόν με. Καὶ πῶς, φασὶν, οὐκ ἄτοπον ὅμοιον εἶναι λέγειν κατ' ουσίαν τὸν Υἱὸν τῷ Πατρὶ, ός γε δόξαν αἰτῶν εὑρίσκεται παρ' αὐτοῦ; Λέγει γάρ…. Πάτερ, δόξα σόν με τῇ δόξῃ ᾖ εἶχον πρὸ τοῦ τὸν κόσμον εἶναι παρὰ σοί.» Εἰ μὲν γὰρ ἔχων αἰτεῖ, περιττῶς τοῦτο φανεῖται ποιῶν· εἰ δὲ μὴ ἔχων, δῆλος ἐντεῦθέν ἐστιν, οὐκ ὢν τοσοῦτος ὅσος ὁ χορηγὸς ὢν ἐζήτει λαβεῖν. Οἱ τῶν ὀνομάτων ἀκριβεῖς ἐξετασταί, καὶ τὸ ἐξ εκάστου σημαινόμενον σαφῶς δοκιμάζοντες, τὸ τῆς δόξης ὄνομα νοοῦσι διχώς. Πῆ μὲν γὰρ ἐπὶ τιμῆς αὐτὸ λαμβάνειν ὑπειλήφασι δεῖν, πῆ δὲ πάλιν ἐπὶ τῆς γνώσεως τάττουσιν· ὥσπερ ἂν εἴ τις λέγοι, τί ἄν τις δοξάσαι περὶ τοῦ ἡλίου τυχόν, η περί τινος ἑτέρου στοιχείου, πότερον γενητὰ ταῦτα ἢ ἀγένητα; ἐρεῖ γοῦν πάντως ὁ δοξάζων ὀρθῶς, ὡς εἴη γενητά. Ούκ

PANOPLIA DOGMATICA. - TIT. XI. οὖν καὶ ἡ περί τι τῶν ὄντων γνῶσις, δόξα καλεῖται et cognitio alicujus rei, ab iis qui nominum proπαρὰ τοῖς ταῦτα σοφοίς. Οταν οὖν εὑρίσκηται λέγων prietates ac significationes tenent, δόξα vocatur. ὁ Υἱός· «Πάτερ, δόξασόν με τη δόξῃ ᾖ εἶχον πρὸ τοῦ Quando igitur Filius dicit: «Πάτερ, δόξασόν με ea τὸν κόσμον εἶναι παρὰ σοί,» νοεῖν ἀκόλουθον τοιῶσδε δόξῃ quam habui apud te aule constitutionem munτὸ λεγόμενον· ἐπειδήπερ, φησὶν, ὦ Πάτερ, ἄνθρωπος di ',» dictum hoc ita intelligendum est: Quoniam, δι' οἰκονομίαν γεγονώς, αὐτὸ δὲ τοῦτο νομίζομαι inquit, ο Pater, homo per incarnationem factus, id μόνον ὅπερ ὁρῶμαι, καὶ οὐ πολλοῖς προαιώνιος ἂν solum esse existimor quod appareo, multique me Υιός γινώσκομαι, δόξασόν με, ἀντὶ τοῦ, Φανέρωσόν non ut Filium tuum ab æterno exsistentem agnoμε, τοιαύτην ἐνθεὶς περὶ ἐμοῦ γνῶσιν τοῖς ἀνθρώποις, scunt, δόξασόν με, hoc est, manifesta me, talem hoὁποίαν ἂν δέχοιντο περὶ ἐμοῦ, καὶ πρὶν γενέσθαι τὸν minibus opinionem atque notitiam de me indens, κόσμον ὑπάρχειν ἀκούοντες, Θεὸν δηλαδὴ κατὰ φύσιν, qualem haberent de me audientes me etiam ante φῶς ἐκ φωτός, ἀλήθειαν ἐξ ἀληθινοῦ προελθόντα Πα constitutionem mundi esse, nimirum natura Deum, τρός. Γνωσόμεθα δὲ τοῦτο μάλιστα διὰ τῆς ἐπαγωγής. lumen ex luminé, veritatem ex vero Patre proce- • Δόξασόν με ο γὰρ, φησὶν, ἀντὶ τοῦ, Φανερόν με και dentem. Ita vero intelligendum esse ex sequentium τάστησον, ἐπειδή του κἀγὼ τὸ ὄνομα πεφανέρωτα soric facile constabit. Inquit enim δόξασόν με, τοῖς ἀνθρώποις. Εἰ τοίνυν ὅπερ πεποίηκε γενέσθαι • glorifica me, pro, manifesta me, siquidem et ego βούλεται, ἐδόξασε δὲ τὸν Πατέρα φανερώσας αὐτὸν τοῖς ἀνθρώποις, δοξάζεσθαι βούλεται καὶ αὐτὸς, φα νερὸς ὑπὸ τοῦ Πατρὸς τοῖς ἀνθρώποις γινόμενος. Καὶ περιττὸς τῶν χριστομάχων ὁ λόγος, τιμῆς ήτοι δόξης ἐνδεᾶ τὸν Υἱὸν εἰσφέρων. Τοῦ αὐτοῦ βιβλίου ἐκλογαί ῥητῶν ἀποστόλων ις, συλλογιζόμεναι ὅτι Θεὸς κατὰ φύσιν ὁ Υιός, οὐ ποίημα, οὐδὲ κτίσμα. Πρὸς τοὺς ἐπὶ τοῖς οἰκείοις πταίσμασιν οὐκ εἰδότας μετανοεῖν, ἀῤῥηκτον δὲ ὥσπερ ἐπιθέντας ἑαυτοῖς τῆς φαυλότητος τὸν δεσμόν, ὁ Παῦλός φησι· «Κατὰ * την σκληρότητά σου καὶ ἀμετανόητον καρδίαν θηθυρίζεις σεαυτῷ ὀργὴν ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς καὶ ἀποκαλύψεως δικαιοκρισίας τοῦ Θεοῦ, ὅς ἀποδώσει ἐκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ. • Εἶτα πάλιν ἑτέροις· • Τοὺς γὰρ πάντας ἡμᾶς δεῖ φανερωθῆναι ἐνώπιον τοῦ Χριστοῦ, ἵνα κομίσηται ἕκαστος τὰ διὰ τοῦ σώματος πρὸς ὁ ἔπραξεν, εἴτε ἀγαθόν, εἴτε φαῦλον.» Οὐκοῦν εἰ παραστησόμεθα πάντες τῷ βήματι τοῦ Χριστοῦ («Οὐδὲ γὰρ ὁ Πατήρ κρίνει οὐδένα, ἀλλὰ τὴν κρίσιν πᾶσαν δέδωκε τῷ Υἱῷ),» καὶ αὐτὸς ἀποδώσει ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ· πῶς οὐκ ἔσται φύσει Θεός, τοῦ Παύλου λέγοντος ἀποκάλυψιν ἔσεσθαι δικαιοκρισίας Θεοῦ, τὴν ἐφ' ἑκάστῳ τῶν κρινομένων παρ' αὐτοῦ τιθεμένην ψῆφον δηλαδή, ὡς τοῖς μὲν φαύλοις εἰπεῖν·. Πορεύεσθε ἀπ' ἐμοῦ, οἱ κατηραμένοι, εἰς τὸ πῦρ τὸ αἰώνιον·» τοῖς δὲ τῆς εἰς αὐτ τὸν εὐσεβείας ἐργάταις· «Δεῦτε, οἱ εὐλογημένοι του Πατρός μου,» καὶ τὰ ἑξῆς. Τοῖς δικαιουμένοις διὰ τῆς πίστεως τῆς εἰς Χριστὸν συναγορεύων Παυλός φησι·. Λογιζόμεθα γὰρ δικαιού σθαι ἄνθρωπον χωρὶς ἔργων νόμου. Η Ιουδαίων ὁ θεὸς μόνων, οὐχὶ καὶ ἐθνῶν; ναὶ καὶ ἐθνῶν. Εἶπερ εἰς θεὸς ὅς δικαιώσει περιτομὴν ἐκ πίστεως, καὶ ἀκροβυστίαν διὰ τῆς πίστεως.» Τοῦτο ποιοῦντα Χριστὸν εὑρίσκομεν. Δικαιοῦν γὰρ ὑπισχνούμενος τοὺς πιστεύοντας εἰς αὐτὸν, «Αμήν, φησί, λέγω ὑμῖν· ὁ πιστεύων εἰς ἐμὲ, οὐ κρίνεται, ἀλλ᾽ ἔχει ζωὴν αἰώνων. › Εἰ δὲ πρέπει μόνῳ τὸ δικαιοῦν τῷ Θεῷ, δι Joan. xv, 5. ' Rom. ' nomen tuum manifestavi hominibus. Si ergo id quod ipse fecit, Beri sibi cupit, glorificavit autem Patrem manifestans cum hominibus, glorificari etiam ipsi cupit, nimirum a Patre hominibus manifestatus. Atque ita inanis ac vanus est hæreticorum cavillus, qui bonore sive gloria indiguisse Filium censent. Ex eodem libro, Apostolorum sententiæ sexdecim. quibus Filium natura Deum, non autem factum aul creatum esse demonstrat. De iis qui nullam de peccatis suis pœnitentiam agunt, sed indissolubili quodam vinculo vitiis suis abnexi sunt, Paulus ita loquitur: c Secundum autem duritiem tuam, et cor tuum impœnitens, iram tibi thesaurizas in die iræ et revelationis justi judicii Dei, qui retribuet singulis secundum opera ipsorum '. Rursum aliis:: Omnes nos oportet manifestari coram Christo, ut unusquisque accipiat propria corporis, prout gessit, sive bonum, sive malum., Si ergo omnes sistemur ante tribunal Christi, • Neque enim Pater judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio, et ipse retribuet unicuique secundum opera ipsorum *; › quomodo non erit naturaliter Deus, cum Paulus dicat revelationem justi judicii Dei futuram, sententiam nimirum quam ipse de singulorum factio est laturus: ita ut malis quidem sit dicturus: e Dise cedite a me, maledicti, in ignem æternum *; > pieLalis vero cultoribus: c Venite, benedicti Patris mel ',. etc. Præterea Paulas iis qui per Adem in Christum justificati sunt patrocinans: ‹ Putamus, inquit, fide justificari hominem sine operibus legis: sn Judzorum solum est Deus, non autem etiam gentium? certe et gentium. Siquidem unus Deus qui justificabit circumcisionem ex fde, et præpulium per lidem.. Hoc Christum præstare invenimus. Pro- - mittens enim se justificaturum credentes in se, inquit. ‹ Amen dico vobis, qui credit in me non judicatur, sed babet vitam æternam °. › Si vero justi- * Rom. 11, 5, 6. 11 Cor. v, 10. Joan. 11, 18; vi. 47. • Joan. V, * Matth. xxv, 41. • ibid. 54.

fc. re soli Deo convenit, justificat autem Christus, Α' καιοῖ δὲ Χρισ ός, πῶς οὐκ ἔστι φύσει Θεός; Εἰ δὲ quomodo non erit natura Deus? Αt, si hoc est, quιο- τοῦτο, οὐ ποίημα; modo non sit creatura? Paulus alicubi de parente nostro Abraham ita dicit: • Qui est pater omnium nostrum, ut scribitur ': quia Patrem multarum gentium posui te coram Deo qui vivificat mortuos ³. › Cum igitur Deus dicatur vivificare mortuos, cumque Filius dical: e Ego sum vita s, et, • Qui credit in me, halet vitam æternam, et ego resuscitabo eum in novissimo die ';» et rursum:. Ego sum resurrectio et vita *; › quis non confiteatur, modo sanæ mentis sit, ipsum ex essentia Patris esse, proprium ac verum ipsius Filium, omnes Patris proprietates naturaliler in se gestantem? Quod si verum est, ergo Deus ex Deo est, non vero opus vel creatura. Paulus divinorum arcanorum administratorem ac ministrum seipsum esse declaraus: «Audacius, inquit, scripsi vobis ex parte in memoriam vos reducens per gratiam datam mihi a Deo, ut essem minister Jesu Christi ad gentes, ministrans Evangelium Dei, ut Gat oblatio gentium acceptabilis, sanctificata in Spiritu sancte °. › Ecce etiam hic manifeste se per gratiam afirmat a Deo accepisse quod sit minister Jesu Christi. Deinde sacri sui ministerii rationem declarans, e in Evangelium, inquit, Dei 7. Atqui Christum Jesum prædicans atque evangelizaus, ita novit Filium naturaliter Deam esse. Neque enim nominasset Deum, qui id ex natura sua non esset; neque hac de re tantopere gloriaretur dicens: Beneplacitum fuit Deo revelare Filium suum per me. › si creatura et opus fuisi sel. Si enim cognovissent,inquit,nunquam Dominum gloriæ crucifixissent'; si gloriæ Dominus esse, qui cruci suffixus fuit pro nobis, quomodo non et natura Deus est? Aut quomodo creatus, aut factus est ille, quem Seraphim decantant, et celebrant, dicentes plenum esse cœlum, et terram gloria ejus, eumque Dominum Sabaoth appellantes ". Nam quod hæc de ipso dicant, non est dubium, siquidem, at Paulus ait, est gloriæ Dominus. Φησί που πάλιν ὁ Παῦλος περὶ τοῦ προπάτορος ἡμῶν ᾿Αβραάμ· ι 0; ἐστι πατὴρ πάντων ἡμῶν, και θώς γέγραπται, δτι Πατέρα πολλῶν ἐθνῶν τέθεικά σε κατέναντι Θεοῦ τοῦ ζωοποιοῦντος τοὺς νεκρούς.» Θεοῦ τοιγαροῦν ζωογονεῖν τοὺς νεκροὺς λεγομένου, εἶτα τοῦ Υἱοῦ φάσκοντος·. 'Εγώ εἰμι ἡ ζωή· ν πάλιν, ι Ο πιστεύων εἰς ἐμὲ, ἔχει ζωὴν αἰώνιον, κἀγὼ ἀναστήσω αὐτὸν ἐν τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ· ο καὶ πάλιν, • Ἐγώ εἰμι ἡ ἀνάστασις καὶ ἡ ζωή·, τίς οὐκ ἂν ὁμολογήσειεν, εἴ γε νοῦν ἔχοι, τῆς οὐσίας αὐτὸν ὑπάρχειν τῆς τοῦ Πατρὸς γνήσιόν τε καὶ ἀληθέστα τον γέννημα, πάντα φέρον ἐν ἑαυτῷ φυσικῶς τὰ τοῦ γεννήσαντος ἴδια; Εἰ δὲ τοῦτο, Θεὸς ἄρα τὸ ἐκ Θεοῦ, καὶ οἱ κτίσμα ἢ ποίημα. ‹ Ita, inquit, nos existimet homo ut ministros Christi, et dispensatores mysteriorum Dei ".» SI ergo mysteriumn Filii, mysterium Dei Paulus vocat, quomodo non erit natura Deus, aut quomodo creaturis annumerabitur is cui apostoli ministrant? Quomodo autem non veram dicat, Dei mysterium appellans Evangelium Christi, quique magna animi fiducia dixit: «Ego enim non accepi ab homine, neque doctus sum, sed a Deo ''?, Cum igitur a Deo edoctus, Filium Deum esse agnoscat, quis hæreticos auliat? • Quocirca, inquit, nolite ante tempus aliquid judicare, donec venerit Dominus, qui et illuminabit Τῶν θείων μυστηρίων οἰκονόμον καὶ λειτουργὸν ἑαυτὸν ἀναδεικνύων ὁ Παῦλος, ο Τολμηρότερον δέ, φησίν, ἔγραψα ὑμῖν ἀπὸ μέρους, ὡς ἐπαναμιμνήσκων ὑμᾶς διὰ τὴν χάριν τὴν δοθεῖσάν μοι ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, εἰς τὸ εἶναί με λειτουργὸν Ἰησοῦ Χριστοῦ, εἰς τὰ ἔθνη ἱερουργοῦντα τὸ Εὐαγγέλιον τοῦ Θεοῦ, ἵνα γένηται ή προσφορὰ τῶν ἐθνῶν εὐπρόσδεκτος ἡγιασμένη ἐν Πνεύματι ἁγίῳ.» Ἰδοὺ πάλιν ἐνθάδε σαφώς ειληφένας μὲν ἐν χάριτος μέρει παρὰ τοῦ Θεοῦ διίσχυρίζεται τὸ εἶναι λειτουργός Ἰησοῦ Χριστοῦ. Εἶτα τῆς ἱερουρ γίας τὸν τρόπον ἐξηγούμενος, «εἰς τὸ Εὐαγγέλιον, φησί, τοῦ Θεοῦ.» Καίτοι Χριστὸν Ἰησοῦν κηρύσσων καὶ εὐαγγελιζόμενος, οὕτως οἶδε φύσει Θεὸν ὄντα τὸν Υἱόν. Οὐ γὰρ ἂν ὠνόμασε Θεὸν μὴ τοῦτο κατὰ φύσιν ὑπάρχοντα· οὐδ᾽ ἂν ἐφ᾽ ἑαυτῷ πολὺ λίαν ἐκαυχήσατο λέγων, Εὐδόκησεν ὁ Θεὸς ἀποκαλύψαι τὸν Υἱὸν αὐτοῦ δι᾿ ἐμοῦ, › εἴπερ ἦν κτίσμα καὶ ποίημα. Εἰ γὰρ ἔγνωσαν, φησὶν, οὐκ ἂν τὸν Κύριον τῆς δόσ ξης ἐσταύρωσαν. Οὐκοῦν εἰ τῆς δόξης Κύριός έστιν ὁ τὸν σταυρὸν ὑπομείνας ὑπὲρ ἡμῶν Υἱός, πῶς οὐκ ἔστι φύσει Θεό;; πῶς δὲ κτίσμα, ή ποίημα ὁ καὶ ὑπὸ τῶν Σεραφίμ ὑμνούμενος; πλήρη γὰρ εἶναι φασι τόν τε οὐρανὸν, καὶ τὴν γῆν τῆς δόξης αὐτοῦ, καὶ Κύριον Σαβαώθ ὀνομάζουσι. Δῆλον γὰρ, ὅτι περὶ αὐτ τοῦ τὰ τοιαῦτά φασιν, εἰπέρ ἐστι τῆς δόξης Κύριος κατὰ τὴν τοῦ Παύλου φωνήν. δ • Οὕτω, φησίν, ἡμᾶς λογιζέσθω ἄνθρωπος ὡς ὑπηρέτας Χριστοῦ, καὶ οἰκονόμους μυστηρίων Θεοῦ.» Εἰ τοίνυν τὸ περὶ τοῦ Υἱοῦ μυστήριον, Θεοῦ μυστή ριον ὁ Παῦλος ἀποκαλεῖ, πῶς οὐκ ἔσται φύσει Θεός, ἢ πῶς ἐν ποιήμασι τετάξεται ὁ διὰ τῶν ἀποστόλων υπηρετούμενος; Πῶς δὲ οὐκ ἀληθεύσει, Θεοῦ μυ στήριον ὀνομάζων τὸ Εὐαγγέλιον Χριστοῦ, δ μετὰ πολλῆς παῤῥησίας εἰπών· «Οὐδὲ γὰρ ἐγὼ παρὰ ἀνα θρώπου παρέλαβον αὐτὸ, οὐδὲ ἐδιδάχθην, ἀλλ' ὑπὸ τοῦ Θεοῦ δηλαδή;» Οτε τοίνυν θεοδίδακτος ὤν, Θεὸν ὄντα τὸν Υἱὸν ἐπιγινώσκει, τίς τῶν ἕτερα διδασκόν των ἀνέξεται; «Ὥστε, φησί, μὴ πρὸ καιροῦ τι κρίνετε, ἕως ἂν ἔλθῃ ὁ Κύριος, ὃς καὶ φωτίσει τὰ κρυπτὰ τοῦ σκο1 Gen. xvi, 4. 3 Rom. ιν, 16. 17. * Joan. χιν, 6. * Joan. vi, 40. * Joan. vi, 25. * Rom. 1, 1. * Galat. 1, 15-16. 1 Cor. 11, 8. 1ο Heb. xn, 2; Isa. vi, 5, " 1 Cor.tv, 1. Rom. xv,15, 16. 19 Galat. 1, 12. ed by Google

W. ΤΙΤ. ΧΙ. τους, καὶ φανερώσει τὰς βουλὰς τῶν καρδιῶν, καὶ ἡ occulta tenebrarum, et manifestabit consilia corτότε ὁ ἔπαινος γενήσεται ἑκάστῳ ἀπὸ τοῦ Θεοῦ. dium, et tunc unicuique laus let ab en 1., 111 Ἐν δὲ τοῖς Εὐαγγελίοις, στήσειν μὲν ἐκ δεξιῶν τὰ Evangeliis autem scribitur, quod in novissimo die πρόβατα, ἐξ ευωνύμων δὲ τὰ ἐρίφια Χριστὸς ἐπαγε Christus oves ab hæædis separabit, atque oves quiγέλλεται, κατὰ τὸν καιρὸν τῆς δευτέρας αὐτοῦ παρου-. dem a dextris, lados autem a sinistris collocabit: σίας· καὶ τοὺς μὲν τῆς ἀνομίας εργάτας ἐκπέμψειν malos quidem missurus in ignem ælernum; a εἰς τὸ πῦρ τὸ αἰώνιον, τοῖς δέ γε τὸν δεξιὸν ἐπέχουσι dextra vero constitutis laudes una cum praemiis larτόπον τοὺς ἐπαίνους ὁμοῦ τοῖς μισθοῖς ἀποδώσειν, giturus, dicens: • Venite, benedicti Patris mei, et λέγων τὸ, «Δεῦτε, ο ευλογημένος τοῦ Πατρός μου, possidete regnum quod paratum est vobis a conκληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην ὑμῖν βασιλείαν stitutione mundi '.. Si ergo cum virtutis cultores ἀπὸ καταβολῆς κόσμου.» Οὐκοῦν εἰ τὸν τῆς ἀρετῆς laudibus afecturus est Deus, Chrisius est qui lauἐργάτην καὶ ἐπιστήμονα ἐπαινέσειν μέλλοντος τοῦ dat, quomodo sit creatura, et non potius Deus ex Θεοῦ, Χριστός ἐστιν ὁ ἐπαινῶν, πῶς ἔσται ποίημα, Deo, universam paterna essentia proprietatem it καὶ οὐχὶ μᾶλλον Θεὸς ἐκ Θεοῦ, τῆς πατρώας ουσίας se habens atque idcirco Deus exsistens, perinde atὅλον ἔχων τὸ ἴδιον, καὶ ὢν διὰ τοῦτο φύσει Θεός, que ipse Pater 1 ὥσπερ καὶ ὁ γεννήσας αὐτόν; • Οὐ γὰρ θέλομεν ὑμᾶς, φησὶν, ἀγνοεῖν, ἀδελφοί, ὑπὲρ τῆς θλίψεως ἡμῶν τῆς γενομένης ἐν τῇ Ἀσίᾳ, ἔτι καθ' ὑπερβολὴν ὑπὲρ δύναμιν εβαρήθημεν, ὥστε ἐξαπορηθῆναι ἡμᾶς καὶ τοῦ ζῆν· ἀλλ᾽ αὐτοὶ ἐν αὐτ τοῖς τὸ ἀπόκριμα τοῦ θανάτου ἐσχήκαμεν, ἵνα μὴ πεποιθότες ὦμεν ἐφ' ἑαυτοῖς, ἀλλ᾽ ἐπὶ τῷ Θεῷ τῷ ἐγείροντι τοὺς νεκρούς.» Ἰδοὺ πάλιν ἐνθάδε σαφῶς Θεὸν εἶναί φησι τὸν ἐγείροντα τοὺς νεκρούς. Τοῦτο δὲ Χριστὸς ἐργάζεται, λέγων, κοτὶ μέν·. Εγώ εἰμι ἡ ἀνάστασις καὶ ἡ ζωή· ο ποτὲ δὲ πάλιν· ι Ο πιστεύων εἰς ἐμὲ, ἔχει ζωὴν αἰώνιον, κἀγὼ ἀναστήσω αὐτὸν ἐν τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ.» Θεὸς οὖν ἄρα κατὰ φύσιν ὁ Υἱὸς, ἐνεργεῖν δυνάμενο;, & μόνῳ πρέπει Θεῷ. Οὐκοῦν οὐ ποίημα, οὐδὲ κτίσμα. Τῷ δὲ Θεῷ χάρις τῷ πάντοτε θριαμβεύοντι ἡμᾶς ἐν τῷ Χριστῷ, καὶ τὴν ὀσμὴν τῆς γνώσεως αὐτοῦ φανεροῦντι δι' ἡμῶν. Ο φανερούμενος διά τε τῶν ἀποστολικῶν καὶ εὐαγγελικῶν κηρυγμάτων τὶς ἂν εἴη Έτερος παρὰ Χριστόν; Αὐτὸς τοιγαροῦν ἐστιν ἡ ὀσμὴ τῆς γνώσεως τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς κατὰ τὸ εἰρημέτον παρ' αὐτοῦ οὐδεὶς ἔρχεται πρὸς τὸν Πατέρα εἰ μὴ δι' ἐμοῦ. Καὶ πάλιν, Ο έωρακώς ἐμὲ ἑώρακε τὸν Πατέρα. Οσμή τοιγαροῦν ὑπάρχων τοῦ Πατρὸς οὐ κἂν εἴη πρὸς αὐτὸν ἑτεροούσιος, ἀλλ' ὥσπερ ἡ ἐξ ἀνθέων εὐωδία φυσικῶς τε καὶ οὐσιωδῶς προεκχύ πτουσα τοῦ γεννήσαντος αὐτὴν εἴδους ἐστὶν ἐκφαν τικὴ, οὕτω καὶ ὁ Υἱὸς ὀσμή τις ὥσπερ τῆς πατρώας ὑπάρχων οὐσίας, ἀφ᾿ ἧς ἐστιν, αὐτὸς τὸν γεννήσαντα δηλοί. Οὐκοῦν οὐ ποίημα, οὐδὲ κτίσμα, ἐπεὶ μὴ τοῦτό ἐστιν ὁ Πατήρ. • Γνωρίζω δὲ ὑμῖν, ἀδελφοί, τὸ Εὐαγγέλιον τὸ εὐαγγελισθὲν ὑπ' ἐμοῦ, ὅτι οὐκ ἔστι κατὰ ἄνθρωπον. Οὐδὲ γὰρ ἐγὼ παρὰ ἀνθρώπου παρέλαβον αὐτό, οὐδὲ ἐδιδάχθην, ἀλλὰ δι᾿ ἀποκαλύψεως Ἰησοῦ Χριστοῦ. › Ιδωμεν τοίνυν τί περὶ τοῦ Υἱοῦ φησιν ὁ παρ' αὐτοῦ τὸ περὶ αὐτοῦ μεμαθηκώς μυστήριον «Nolumus, inquit, vos ignorare, fratres, de tribnlatione nostra facta in Asia, quoniam supra modum gravati sumus supra virtutem, ita ut tæderet etiam nos vivere: sed ipsi in nobismetipsis responsum mortis habuimus, ut non simus fidentes in nobis, se'l in Deo qui suscitat mortuos *.» Ecce rursus hic aperte ait Deum esse qui suscitat mortuos, Id au tem Christus facit, alicubi quidem dicens: ‹ Ego sum resurrectio et vita ';» alicubi vero: «Qui credit in me, habet vitam æternam, et ego suscitabo eum in novissimo die ³. › Filins itaque est matura Deus, quippe qui ea faciendi potestatem habet quæ soli Deo convenit. Non est ergo creatura, neque opus. Deo, inquit, gratias qui semper triumphat nos in Christo Jesu, et odorem notitiæ suæ manifestat per nos. Qui apostolicis et evangelicis prædicationibus manifestaur, qui alius est, uisi Christus? ipse nim mirum est odor notitia Dei, οι Patris: Nemo enim, inquit, venit ad Patrem, nisi per me'. Et rursum: Qui vidit me, inquit, vidit Patrem *. Cum igitur sit odor Patris, non est essentia diversus ab eo, sed quemadmodum bonus odor dorum naturaliter ab ipsis proveniens indicat furis genus, unde tanquam ex patre natus est, sic et Filíus essentiæ paternæ ex qua ipse quidam veluti odor genitorem declarat suum. Non igitur factus, nec creatus, quando nec ejusmodi Pater est. Significo, inquit, vobis, fratres, quod Evangelium, quod a me vobis evangelizatum est, non est secundum hominen. Ego enim non accepi illud ab homine, sed per revelationem Jesu Christi Videanus itaque quid de Filio dicat, qui a Christo mysterium Christi didicit: «Jesus, inquit, heri et hodie, ipse etiam in saecula "» Ecce quam aperte profietur, Christum immutabilis natura esse; quod quidem soli Deo ac Patri proprium est, neque cuiquam creatura congruit. Quocirca, si solus Deus ac Pater est immutabilis, Filius autem ejus. • Ἰησοῦς Χριστός, φησί, χθὲς καὶ σήμερον ὁ αὐτὸς καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας. Ὁ Ἰδοὺ σαφῶς τὸ ἐν ἀτρέπτῳ καὶ ἀμεταποιήτῳ φύσει κεῖσθαι τὸν Υἱὸν ὁμολογεῖ· ὅπερ ίδιον μόνον Θεοῦ καὶ Πατρὸ;, ἑτέρῳ δὲ πρόσ. εστι τῶν γενητῶν οὐδενί. Οὐκοῦν εἰ μόνος ἄτρε 1. Cor. 17, 5. • Matth. xx♥, 31 seqq. • [ Thess. ¡V, * Juan. sιν, 6. ibid. 9. • Galat. 1, 11, 12. • Joan. xi. 23. • Joan. vi, 40. • 11 Cor. 10 llebr. xuit, 8.

dem plane natura, quippe qui semper idipsum est Α' προς ὁ Θεὸς καὶ Πατήρ, ἐν ταυτότητι δὲ φύσεως καὶ quod Pater, quomodo possit esse creatura, qui ὁ Υἱός, ἀεὶ τοῦτο ὢν ὅπερ ἐστὶν ὁ γεννήσας αὐτόν, solus ineffabilis essentiæ ratione Patri consimilis πῶς ἂν εἴη τῶν γενητῶν εἶς, ὁ μόνος τῷ φύσαντι est, idemque secundum naturain suam est quod κατὰ τὸν ἄφραστον τῆς οὐσίας λόγον ἁμιλλώμενος, Pater, eo solo excepto quod nou sit Pater? καὶ τοῦτο ὢν κατά φύσιν, ὅπερ ἐστὶν ὁ Πατήρ δίχα μόνου τοῦ εἶναι Πατήρ; Fratres, obsecro vos, nihil me læsistis: settis autem quoniam per infrmitatem carnis evangelisaverim vobis jampridem, et tentationem ve stram in carne mea non sprevistis, neque respuistis: sed sicut angelum Dei recepistis ne sicut Jesumi Christumn '.. Paulus exosculans, multumque aclmirans pietatem Galatarum erga Deum, et auorein erga se, cum dixisset, Sicut angelum Dei recepistis me,» ad aliud longe majus conscendit, addendo, 4 sicut Jesum Christumn.» Quomodo autem sit excellentior angelis Christus, ipsemet docet dicens: • Quando primogenitum in orbem terrarum introduxit, dicit: Et adorent eum omnes angeli Dei '., - Εt rursum: e Cui unquam angelorum dixit: Filius neus es tu, ego hodie genui to: et, Sede a dextris aneis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum 9. Scriptum etiamn est de angelis: • Qui facit angelos suos spiritus, et iniuistros suos fammam ignis.. Cum igitur tantum inter eos sit liferentia, ut Filius quidem adoretur, angeli vero ei ministrent, atque ille instar regis et Filii ac Donini sedeal, bi vero ad ministeria allegentur, quomodo non erit Deus, qui etiam ab angelis uaturaliter talis esse cognoscitur? Nam si creatura ( est, juxta vesanam hæreticorum opinionem, opporLume dici poterit non solumn nos, sed etiam ipsas potestates cœlestes errasse, quippe quæ creaturam pro Creatore coluerunt ". At si hoc absurdum est (neque enimn quisquam sanctos angelos errasse dicet, imo potius vera Dei cognitione præditi sunt, et adorant Filium tanquam natura Deum), nun est igitur Filius creatura vel opus. Quod enim factum est, Deus natura esse non potest. • Αδελφοί, δέσμαι ὑμῶν, οὐδέν με ηδικήσατε, οἴδατε δὲ ὅτι δι᾿ ἀσθένειαν τῆς σαρκὸς εὐηγγελισά μην ὑμῖν τὸ πρότερον, καὶ τὸν πειρασμὸν ὑμῶν τὸν ἐν τῇ σαρκί μου οὐκ ἐξουθενήσατε, οὐδὲ ἐξεπτύσατε, ἀλλ' ὡς ἄγγελον Θεοῦ ἐδέξασθέ με ὡς Χριστὸν 1ησοῦν.» Υποδεξάμενος καὶ λίαν θαυμάσας τῶν ἐν Γαλατία τήν τε εἰς Θεὸν εὐλάβειαν, καὶ τὴν εἰς αὐτ τὸν ἀγάπησιν, εἰρηκώς τε, ὅτι ο Ὡς ἄγγελον Θεοῦ ἐδέξασθέ με, καὶ ἐπὶ πολὺ μεῖζον ἀναβαίνει, προς Βθείς, ο ὡς Χριστὸν Ἰησοῦν. ο Τίς οὖν ὑπεροχή Χριστοῦ πρὸς ἀγγέλους, αὐτὸς διδασκέτω, λέγων· . Ὅταν δὲ εἰσαγάγῃ τὸν πρωτότοκον εἰς τὴν οἰκου μένην, λέγει· Καὶ προσκυνησάτωσαν αὐτῷ πάντες ἄγγελοι Θεοῦ.» Καὶ πάλιν·. Τίνι γὰρ εἶπέ ποτε τῶν ἀγγέλων· Υιός μου εἴ σύ, εγώ σήμερον γεγέν νηκά σε· καὶ, Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου υποπόδιον τῶν ποδῶν σου;» Γέν γραπται δὲ πάλιν περὶ αὐτῶν· Ὁ ποιῶν τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ πνεύματα, καὶ τοὺς λειτουργοὺς αὐτ τοῦ πυρὸς φλόγα, ο Τοσαύτης τοιγαρούν μεταξύ κειμένης διαφορᾶς, ὡς τὸν μὲν Υἱὸν προσκυνεῖσθαι, λειτουργεῖν δὲ αὐτῷ τοὺς ἀγγέλους· καὶ τὸν μὲν ἐν τάξει βασιλέως καὶ Υἱοῦ καὶ Δεσπότου καθέζεσθαι, τοὺς δὲ ἀποστέλλεσθαι εἰς διακονίαν· πῶς οὐκ ἔσται Θεὸς ὁ καὶ ὑπὸ τῶν ἀγγέλων ὡς τοῦτο ὢν κατὰ φύσιν γινωσκόμενος; Εἰ γὰρ ποίημά ἐστι, κατὰ τὴν τῶν ἑτεροδοξούντων ἀβουλίαν, ὥρα λέγειν οὐ μόνον ἡμᾶς, ἀλλὰ καὶ αὐτὰς τὰς ἐν οὐρανοῖς πεπλανῆσθαι δυνάμεις, ὡς λατρεύειν τῇ κτίσει παρὰ τὸν κτί σαντα. Εἰ δὲ τοῦτο ἄτοπον (οὐ γὰρ ἄν τις πλανάσθαι φήσειε τοὺς ἁγίους ἀγγέλους, ἀληθῆς δὲ μᾶλλον ἐν αὐτοῖς ἡ περὶ τοῦ Θεοῦ γνῶσις, καὶ προσκυνοῦσιν ὡς τοῦτο κατὰ φύσιν ὄντα τὸν Υἱόν), οὐκ ἄρα κτίσμα ἐστὶν, οὐδὲ ποίημα. Τὸ γὰρ ὅλως ποιηθέν, οὐκ ἂν εἴη φύσει Θεός. Διὸ ἀδελφοὶ οὐκ ἐσμὲν παιδίσκης τέκνα, ἀλλὰ τῆς ἐλευθέρας. Τῇ ἐλευθερία Χριστὸς ἡμᾶς ἡλευ Quamobrem, fratres, non sumus ancillæ filii, sea liberæ, qua libertate Christus nos liberavit *, state. Si Domini est liberare, Christus autem liberat nos, θέρωσε στήκετε. Εἰ Δεσπότου τὸ ἐλευθεροῦν, ἐλευ a jugo servitutis eximit, in adoptionem vocans, nou est ipse servus sed Filius, et Dominus, et quod ipse per naturain est, id dignis per gratiam elargitur. • Unus Dominus, una hdes, unus baptismus, unus Deus et Pater omnium, qui est super omnia, ct per omnia, et in omnibus 1. Cum unus sit Dom minus Deus Pater, quomodo erit Filius Dominus si est creatura? Manifestum enim est creata omnia servilis esse nature. Quomodo autem, cum sit una ades, qui credit in Filium credit in Patrem, si, juxta quorumdam insaniam, a naturali cum Patre conjunctione sejunctus est? Atqui, cuin Pater sit θεροῖ δὲ ἡμᾶς ὁ Χριστὸς, καὶ τῶν ζυγῶν τῆς δουλείας ἡνίησιν, εἰς υἱότητα καλῶν, οὐκ ἄρα δοῦλο; αὐτός, ἀλλ' Υἱὸς, καὶ Δεσπότης, ὅπερ ἐστὶ κατὰ φύσιν, τοῦ Ο τοῖς ἀξίοις κατὰ χάριν ἐπιτιθείς. • Εἷς Κύριος, μία πίστις, εν βάπτισμα, εἷς Θεός καὶ Πατὴρ πάντων, ὁ ἐπὶ πάντων, καὶ διὰ πάντων, καὶ ἐν πᾶσιν.» Ἑνὸς ὄντος Κυρίου τοῦ Θεοῦ καὶ Πα· τρός, πῶς ἔσται Κύριος ὁ Υἱός, εἴ γε ποίημα ή κτίσμα ἐστί; Πρόδηλον γὰρ ὅτι τὰ πεποιημένα δούλην έχει τὴν φύσιν. Πῶς δὲ καὶ πίστεως οὔσης μιᾶς ὁ πιστεύων εἰς τὸν Υἱὸν, εἰς τὸν Πατέρα πιστεύει, εἴ γε κατά τήν τινων ἀβουλίαν διακέκονται τῆς πρὸς τὸν Πα· τέρα κοινωνίας φυσικῆς; Αλλ᾿ ὄντος Κυρίου τοῦ 14 Galat. iv, 13, 14. Hebr. 1, 6. 3 ibid. 6, 7, 13. Psa!. cit, 4. * Rom. 1, 25, Galat. IV, 51. * Ephes. 1, 5, 6.

TIT. XI. Θεοῦ καὶ Πατρὸς, Κύριός ἐστι καὶ ὁ Υἱὸς, καὶ ὁ π:- Dominus, Filius quoque est Dominus, et qui eredit στεύων εἰς αὐτὸν, εἰς τὸν Πατέρα πιστεύει. Εκ Πατρὸς γὰρ δηλονότι καὶ ἐν Πατρὶ φυσικῶς ὑπάρχων Υιός, ἔχων τε αὖ πάλιν ἐν ἑαυτῷ τὸν Πατέρα, συν θεολογεῖται καὶ συνδοξάζεται. Καὶ οὕτως εἰς μίαν ἀναβαίνει θεότητα τῶν προσιόντων ἡ πίστις. Πῶς οὖν ἐν ποιήμασιν, ὁ πάντα ἔχων κοινὰ πρὸς τὸν Πατέρα, ὡς ἀληθὴς αὐτοῦ τῆς οὐσίας καρπὸς, καὶ οὐ καθάπερ ἡμεῖς θετοὶ πρὸς υἱότητα καὶ ἐγκεκεντρισμένα βλαστήματα; • Γίνεσθε οὖν μιμηταί τοῦ Θεοῦ, ὡς τέκνα ἀγα πητά, καὶ περιπατεῖτε ἐν ἀγάπῃ, καθὼς καὶ ὁ Χριστὸς ἠγάπησεν ἡμᾶς, καὶ παρέδωκεν ἑαυτὸν ὑπὲρ ἡμῶν.» "Ορα δὴ πάλιν όπως Θεὸν οἶδέ τε καὶ όνομάζει Χριστόν. Εἰρηκὼς γὰρ δεῖν ἡμᾶς μιμητὰς γε νέσθαι Θεοῦ, εὐθὺς παρατίθησιν αὐτὸν, καὶ ὅπως μιμεῖσθαι προσήκει, διδάσκει λέγων· Καθὼς καὶ ὁ Χριστὸς ἠγάπησεν ἡμᾶς, καὶ ἑαυτὸν ἔδωκεν ὑπὲρ ἡμῶν. ὁ Θεοῦ τοιγαροῦν ὄντος τε φύσει καὶ ὀνομαζο μένου Χριστοῦ, καὶ τοῦτο παρὰ τοῦ πεπιστευμένου τὸ Εὐαγγέλιον παρά Θεοῦ καὶ Πατρὸς, τις τῶν ἕτερα λεγόντων ἀνέξεται; Ὁ δὲ φύσει Θεός, πῶς ἂν εἴη κτίσμα ή ποίημα: • Τοῦτο γὰρ ίστε γινώσκοντες ὅτι πᾶς πόρνος, ἀκάθαρτος, ἢ πλεονέκτης, ὅς ἐστιν εἰδωλολάτρης, οὐκ Έχει κληρονομίαν ἐν τῇ βασιλείᾳ τοῦ Χριστοῦ καὶ Θεοῦ. Ὁ Ἰδοὺ πάλιν Χριστὸν ὀνομάσας, εὐθὺς αὐτὸν εἰσφέρει καὶ Θεὸν, ὡς τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς ἐν αὐτῷ βασιλεύοντος, αὐτοῦ τε αὖ πάλιν ἐν τῷ Πατρί, κατὰ τὸ παρ' αὐτοῦ λεγόμενον ὡς πρὸς τὸν Πατέρα, ότι ο Πάντα τὰ ἐμὰ σὰ ἐστι, καὶ τὰ σὰ ἐμά.» Εν δὲ τῶν πάντων ἡ βασιλεία, κοινὴ μὲν Υἱῷ πρὸς Πατέρα, κοινὴ δὲ Πατρὶ πρὸς Υἱόν, συμβασιλεύοντος δηλαδὴ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· οὕτω γὰρ ἡ ἁγία καὶ προσκυνουμένη Τριάς, εἰς τὴν μίαν τῆς θεότητος ἀναφέρεται φύσιν. Πῶς οὖν ποίημα ὁ βασι λεύων ἐν Πατρὶ καὶ μετὰ Πατρὸς Θεὸς Λόγος; • Μηδεὶς ὑμᾶς ἀπατάτω κενοῖς λόγοις. Διὰ ταῦτα γὰρ ἔρχεται ἡ ὀργὴ τοῦ Θεοῦ ἐπὶ τοὺς υἱοὺς τῆς ἀπει θείας.» Καὶ τίνες ἂν εἶεν οἱ τῆς ἀπειθείας υἱοὶ, εἰ μὴ πάντως οἱ διὰ τοῦ πλημμελεῖν τῶν τοῦ Σωτῆρος ἀποσκιρτήσαντες νόμων; Εἰ δὲ τοῦτοῖς ἐπάγων τὴν ὀργὴν, αὐτός ἐστιν ὁ Σωτὴρ διὰ τοῦ λέγειν· «Πορεύεσθε ἀπ' ἐμοῦ, οἱ κατηραμένοι, εἰς τὸ πῦρ τὸ αἰώνιον· ο καὶ Θεὸν αὐτὸν ὁ μακάριος Παῦλος οἶδέ τε ὄντα, καὶ εἰσφέρει διὰ τούτων· τίς τῶν ποίημα λεγόντων ἀνέξεται; Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῶν κατὰ Ἰωάννην Εὐαγγέλιον ἐξηγητικῶν πρὸς 'Αρειανούς λέγοντας ἕτερον εἶναι τὸν ἐνδιάθετον τοῦ Θεοῦ λόγον, καὶ ἔτε ρον τὸν Υἱόν. Ἕτερον, φασίν, ὄντα τὸν Υἱὸν παρὰ τὸν ἐνδιάθετον λόγον εὑρίσκομεν, οὗ ταῖς ἑαυτῶν ἐννοίαι; εἰς τοῦτο προσέχοντες, ἀλλὰ τοῖς ἀπὸ τῆς θείας Γραφής θεω ρήμασιν. Οταν γὰρ ἀκούσωμεν τοῦ Υἱοῦ λέγον * Ephes. v, 1, 2. in ipsum, in Patrem credit. Ex Patre enim manifeste et in Patre naturaliter exsistens Filius, habensque vicissim in se Patrem, simul cum eo Deas dicitur, et sinut glorifcatur. Atque ita credentium fides in uuam deitatem tendit. Quomodo igitur annumerabitur creaturis qui omnia habet communia cum Patre, ut verus essentiæ ipsius fructus, non auten sicut nos adoptitii alii atque inserti surculi? • Sitis ergo, inquit, imitatores Dei, sicut fi dilecti, et ambulate in charitatë, sicut et Christus dilexit nos, et tradidit seipsum pro nobis '.. Vide rursus quomodo Christum Deum ac Dominum nominet. Cum enim dixisset debere nos fieri imitatores Dei, statim, Seipsum, adjungit, et quo pacto imitandus sit, docet dicens: «Sicut et Christus dilexit uos, et tradidit seipsum pro nolis. Cum itaque Christus sit revera et vocetur Deus, ab eo cui creditum est Deo ac Patre Evangelium, quis ferat eus qui contra sentiunt? Qui vero est natura Deus, quomodo sit opus vel creatura? • Hoc enim, inquit, scitote, quod omuis forni cator, aut immundus, aut avarus, qui est idolorum cultor, non habet hæreditatem in regno Christi ac Dei '., Ecce rursus cum Christum nominavit, statim subjungit et Deum, utpote Deo et Patre in ipso regnante, ipseque rursum in Patre, juxta ilAnd a se ad Patrem dictum:» Oinnia mea tua sunt, et tua mea. Unum autem omnium est regnum: commoue quidem Patri cum Filio, commune vero Filio cum Patre, conregnante nimirum et Spiritu sancto: ita enim sancta et adoranda Trinitas in umam deitatis naturam colligitur. Quomodo igitur sit creatura Deus Verbum in Patre et cum Patre regnans? • Nullus, inquit, vos inanibus decipiat verbis. Propter hæc enim venit ira Dei in filios inobedientiæ., Quinam vero sint alii inobedientia, nisi qui per peccata a Servatoris nostri legibus resilierunt? Si vero is qui iram in illos immittit est ipse Christus, dicens: ‹ Discedite a nie, maledicti, in ignem æternum *; et beatus Paulus Deum ipsum¸ esse novit, talemque inducit, quisnam eos ferat qui ipsum creaturam esse dicunt? Ejusdem ex commentariis in Joannis Evangelium adversus Arianos dicentes diversum intimum Dei Verbum a Filio. Alium, inquit, esse deprehendinius Filium, quam sit intimum Verbum. Idque nou propriis nobis opinionibus, sed Scripturæ testimoniis adducti persuademus. Cum enim Filium audimus ita ' ibid. • ibid. 5. • Joan. ΣΥΠ, 10. Ephes. v. 6. • Matth. xxv. 41.

Patrem alloquentem: Pater, clarifca Filium tuum, τος πρὸς τὸν Πατέρα· Δοξασόν σου τὸν Υἱόν, τοῦ Patrenique vicissim ita respondentem: Et clarificavi, et iterum clarificabo‘, noune in Verbo respondisse Patreın Filio concedimus? Quomodo igitur Verbum illud, quo Pater Filio respondet, non diversuun sit ab ipso Filio? Quid istis miserius esse potest, si proprie, et vere fuisse Patris putant illam vocem quam non Șervator solus, sed ipsa Judæorum miultitudo, et discipulorum coetus audivit? quius erat, præstantiora quædam, et Deo magis convenientia cogilare, qnam ea quæ supra nos sunt, legibus nostris subjicere? Nam aures corporeas ictu suo vox corporea verberat; consilium autem Patris, quod inexplicabili voce jacite et tanquam in mente versatur, solus Filius, qui in ipso naturaliter, utpote sapientia ipsius est, novit. Deum vero voce, quæ cum strepitu pronuntietur, uti plane est incredibile, si tamen volumus, præstantissimam illam naturam rebés procreatis antecellere. Quanquam et ipse Dominus noster Jesus Christus non dixit, eam esse Dei et Patris, neque se, ut Patris consilium intelligeret, interpretis indigere. Itaque: Non propter me, inquit, hæc vox facta est, sed propter vos". Alioquin debuisset dicere: Audivistis mecum vocem Patris? Nunc autem dicit, se illius vocis non eguisse, sed propter ipsos - factam esse affirmat, non aulem a Patre pronuntiajam. Quod si ominia per ipsum Deus, et Pater agit, per ipsum nimirum et illa facia est. Ipse enim erat vox non sibi.Patris voluntatem explicans, quam uti Filius noverat, sed auribus circumstantium, ut crederent. δὲ Πατρὸς αὖ πάλιν ἀποκρινομένου, καὶ λέγοντος Καὶ ἐδόξασα, καὶ πάλιν δοξάσω· ἆρ᾽ οὐχὶ πάνω τως ἐν λόγῳ δώσομεν ἀπολογεῖσθαι τῷ Υἱῷ τὸν Παν τέρα; Πῶς οὖν οὐχ ἕτερο; παρὰ τὸν Υἱὸν ὁ δι' οὗ πρὸς αὐτὸν ὁ Πατὴρ ἀντιφθέγγεται; Τί γένοιτ' ἂν τῶν τοιούτων αθλιώτερον, εἴ γε κυρίως τε καὶ ἀλη θῶς ταύτην εἶναι τοῦ Πατρὸς ὑπετόπασαν τὴν φωνὴν, ἧς οὐ μόνος ὑπήκουσεν ὁ Σωτὴρ, ἀλλὰ καὶ αὐτὴ ἡ τῶν Ἰουδαίων περιεστῶσα πληθύς, καὶ ὁ τῶν μια θητῶν χορός: Έδει γὰρ μᾶλλον αὐτοὺς τὰ θεοπρεπή φαντάζεσθαι πλεονεκτήματα, καὶ μὴ τοῖς καθ' ἡμᾶς νόμοις πειρᾶσθαι ὑπάγειν τὰ ὑπὲρ ἡμᾶς. Τὴν γὰρ τοῦ σώματος ἀκοὴν σωματική προσαράσσει φωνή, τὴν δὲ ἐν ἀῤῥήτοις φωναῖς ἡρέμα καὶ οἱονεὶ κατά νοῦν στρεφομένην βούλησιν τοῦ Πατρὸς μόνος οἶδεν ἐν αὐτῷ φυσικῶς ὑπάρχων ὁ Υἱός, ὡς σοφία αὐτοῦ. Φωνῇ δὲ τῇ διὰ κτύπου κεχρῆσθαι τὸν Θεὸν ὑπολεμ· βάνειν, παντελῶς ἀπίθανον, εἴπερ οιόμεθα δεῖν ἀπο σώζειν τῇ ὑπὲρ πάντα φύσει τὰ ὑπὲρ τὴν κτίσιν. *Αλλως τε καὶ αὐτὸς ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός οὐκ ἔφησεν αὐτὴν εἶναι τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, ἀλλ' οὐδὲ παρ' ἑτέρου δεόμενον ερμηνείας πρὸς τὸ δύο νασθαι μαθεῖν τὴν τοῦ Πατρὸς βούλησιν ἑαυτὸν ἐπι δεικνύει λέγων· Οὐ δι' ἐμὲ ἡ φωνὴ αύτη γέγονα, ἀλλὰ δι' ὑμᾶς. Εχρῆν δὲ μᾶλλον εἰπεῖν, Ηκούσε τε μετ' ἐμοῦ τῆς φωνῆς τοῦ Πατρός. Νῦν δὲ οὐ φω νῆς αὐτὸν δεδεῆσθαι προσομολογεί, γεγενῆσθαι δὲ μᾶλλον αὐτὴν δι' ἐκείνους ἰσχυρίζεται, οὐκ ἐκπερω νῆσθαι παρὰ τοῦ Πατρός. Καὶ εἰ πάντα δι' αὐτοὶ ὁ Ο Θεὸς καὶ Πατὴρ ἐργάζεται, δι' αὐτοῦ δὴ πάντως καὶ τοῦτο. Αὐτὸς γὰρ ἦν ἡ φωνὴ, οὐχ ἑαυτῷ τὴν τοῦ γεννήσαντος ερμηνεύων διάθεσιν, ᾔδει γὰρ ὡς Υιός, ἀλλὰ ταῖς τῶν περιεστώτων ἀκοαῖς, ἵνα πιστεύσωσιν. Et hæc. Καὶ τοῦτο. Ακουε τοῦ Εὐαγγελιστοῦ λέγοντος· Οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν. Ανακεφαλαίωσιν γὰρ ὥσπερ τινὰ τῶν ἤδη προειρημένων ἐν τούτοις ὁ Εὐαγγελιστή; εποιήσατο. Προσθεὶς δὲ τὸ Οὗτος, μονονουχί βοήσας ὁρᾶται, Ο ὢν ἐν ἀρχῇ ὁ παρὰ τῷ Πατρὶ Λόγος, ὁ υπάρχων Θεὸς ἐκ Θεοῦ οὗτός ἐστι, καὶ οὐχ ἕτερος περὶ οὗ τὸ σεμνὸν ἡμῖν πρόκειται σύγγραμμα. Βοιχε δὲ πάλιν οὐ μάτην τοῖς εἰρημένοις προσθεὶς τὸ Οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν. ὡς γὰρ ὑπὸ θείου Πνεύματος εἰς τὴν τῶν ἐσομένων γνῶσιν φωταγωγούAudi evangelistam dicentem: Hoc erat. in principio apud Deum. Sic enim ea quæ supra dixeral tanquain in summam quamdam redegit. Addens autem illud: Hoc, videtur quodam modo claniare: Quod est in principio, quod est apud Patrem Verbum, et Deus ex Deo, hoc illud est, de quo in præsentia scribere constituimus. Non frustra mihi videtur hæc verba addidisse: Hoc erat in principio apud Deum. Divino enim Spiritu ad eorum quæ futura erant, cognitionem percipiendam illustratus, non ignoravit, ut mihi quidem videtur, et ut vere licet μενος οὐκ ἠγνόησεν, ὡς ἔμοιγε δοκεῖ, καὶ ὡς ἔστιν loqui, quosdam fore perditionis operarios, diaboli laqueus, Glios mortis, qui dicerent aliud esse iutiillud in Deo et Patre Verbum, cui similis aduthodum sit Filius, et Verbum hoc, per quod omnia Deus agit, ut verbi verbum, et inago imaginis, et splendoris splendor intelligatur. Proinde quasi jam tum impios istos homines audiret, exsecrandis ipsorum opinionibus scriptisque merito commotus beatus evangelista, cumn delnisset, et copiose, ut oportebat, declarasset, unum, et solum, et verum ex Deo, et in Deo, et apud Deum esse Verbum, terribili voce clamnat: Hoc, iuquieus, in principio * Joan. XII, 28. • Ibid. 30. • Joan. 1, 2. εἰπεῖν ἀληθεύοντας, ότιπερ ἀναφανοῦνταί τινες ἀπωτ λείας εργάται, διαβόλου θήρατρα, θανάτου παγίδες, λέγοντες έτερον μὲν εἶναι τὸν ἐνδιάθετον ἐν τῷ θεῷ καὶ Πατρὶ λόγον, ἕτερον δέ τινα τὸν τῷ ἐνδιαθέτῳ λίαν εμφερέστατόν τε καὶ ὁμοιότατον Υιόν καὶ Λόγον, δι' οὗ ὁ Θεὸς τὰ πάντα ἐργάζεται, ἵνα λόγος λόγου νοήσ ται, καὶ εἰκὼν εἰκόνος, καὶ ἀπαύγασμα ἀπαυγάσμα τος. Ωσπερ οὖν ἤδη δυσφημούντων ἀκούσας αὐτῶν, καὶ πρὸς τὰς ἀτόπους ἀπονοίας τῶν παρ' αὐτοῖς συγγραμμάτων εὐλόγως κεκινημένος ο μακάριος Εὐαγγελιστής, ὁρισάμενος ἤδη, καὶ διὰ πολλῶν, ὡς έδει, κατασημάνας τὸν ἕνα καὶ μόνον καὶ ἀληθινὸν

TIT. XI. GEO ἐκ Θεοῦ, καὶ ἐν Θεῷ, καὶ πρὸς Θεὸν ὄντα Λόγον, & erat apud Deum, ut Filius pimirum apud Patrem, επιφέρει γοργῶ;, Οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεὸν, ut intimus, et ex ipsius essentia, ut Unigenlius. ὡς Υιός δηλαδὴ πρὸς τὸν Πατέρα, ὡς ἔμφυτος, ὡς Hoc, inquam, cum Dei nullum sit aliud verbum. ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ ὁ Μονογενής οὗτος, οὐκ ὄντος δευτέρου. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ ιδ' κεφαλαίου τοῦ α' βιβλίου τοῦ θησαυροῦ εἰς τὸ, Οὕτω καὶ τῷ Υἱῷ δέδωκε ζωὴν ἔχειν ἐν ἑαυτῷ.» δ ᾿Αλλὰ πῶς ἂν δύναιτο κατ᾽ οὐσίαν ὅμοιος εἶναι ὁ Υἱὸς τῷ Πατρί; ἢ πῶς οὐκ ἔσται μετ᾿ αὐτὸν ἐξ αὐτ τοῦ δεχόμενός τι, καθά φησιν ὁ αὐτός· Ωσπερ γὰρ ὁ Πατὴρ ζωὴν ἔχει ἐν ἑαυτῷ, οὕτω καὶ τῷ Υἱῷ δέδωκε ζωὴν ἔχειν ἐν ἑαυτῷ. Οὐδὲν, ὦ βέλτιστος, τοῦ Λόγου τὴν οὐσίαν ἀδικήσει τὸ δέχεσθαί τι παρὰ τοῦ Πατρός. Οὐ γὰρ ἐν τῷ δέχεσθαι τὸ εἶναι ἔχει, ἀλλ᾽ ὧν καὶ ὑπάρχων πρότερον, δέχεται τι, καθὴ ἐκ Πατρὸς φυ σικῶς γεγεννημένος ἐπάγεται πάντα τὰ ἴδια τοῦ Πα τρός, ὥσπερ ἂν καὶ τὸ φῶς ἐξ ἡλίου προελθόν, δέχεσθαί τι λέγοιτο παρ' αὐτοῦ, ἐπειδήπερ πᾶν ὅπερ ἐστὶν ἐν αὐτῷ, τοῦτο φαίνεται τοῦ τεχόντος ἡλίου, καὶ οὐδέν που τὸν ἥλιον πρὸ τοῦ ἀπαυγάσματος εἶναι καταναγκάσει τὸ τὴν ἐξ αὐτοῦ προελθοῦσαν Εκλαμψιν ἀμερίστως, ὥσπερ παρ' αὐτοῦ λαμβάνουσαν φορεῖν τὸ ἴδιον αὐτοῦ, ἀλλ᾽ ἦν ἀεὶ σὺν αὐτῷ, κἂν ὡς ἐξ αὐτοῦ προελθοῦσα τὰ αὐτῷ προσόντα φορά φυσικῶς. Οὐκοῦν οὐ τὸ λαβεῖν τι παρὰ τοῦ Πατρὸς ἀναγκάσει πάντως δεύτερον εἶναι τῷ χρόνῳ τὸν Υἱόν. Τῷ γὰρ ὄντι καὶ ὑφεστῶτι δώσει τις, οὐ τῷ μὴ ὄντι, καὶ μήπω γενομένῳ. Εἰς τὸ αὐτό. Εἰ μὴ ζωὴ κατὰ φύσιν ἐστὶν ὁ Υἱός, πῶς ἐπαληθεύσει λέγων· «Ὁ πιστεύων εἰς ἐμὲ, ἔχει ζωὴν αἰώνιον;» Καὶ πάλιν·. Τὰ πρόβατα τὰ ἐμὰ τῆς ἐμῆς ἀκούει φωνῆς. — Καγώ δίδωμι αὐτοῖς ζωὴν αἰώνιον.» Καὶ πάλιν· «Ο πιστεύων εἰς ἐμὲ οὐ μὴ γεύσηται θανάτου εἰς τὸν αἰῶνα.» Εδει γὰρ λέγειν· Ο πι· στεύων εἰς ἐμὲ λήψεται παρ' ἐμοῦ ζωὴν, ἣν δέδωκέ μοι ὁ Πατήρ. Καὶ πάλιν· Τὸν εἰς ἐμὲ πιστεύοντα οὐ συγχωρήσει ὁ Πατήρ γεύσασθαι θανάτου. Εἰ δὲ τοῦτο μὲν εἰρηκὼς οὐ φαίνεται, ὡς δὲ φύσει προσοῦσαν ἑαυτῷ τὴν ζωὴν, καὶ ὡς οὐσιωδῶς ὑπάρχουσαν ἐν ἑαυτῷ, δώσειν τοῖς εἰς αὐτὸν πιστεύουσιν ἐπαγγέλλεται, πῶς ἐνδέχεται νοεῖν οὐκ ἔχοντα τὸν Υἱόν εἰληφέναι ταύτην παρὰ τοῦ Πατρός; Καὶ γὰρ ἂν εἴη πάσης ἐπέκεινα δυσφημίας τοῦτή γε. Αλλ', ώσπερ ήδη προείρηται, προελθὼν ἐκ Πατρός, πάντα τὰ αὐτ τοῦ κατὰ φύσιν ἐπάγεται, καὶ ὡς εἰληφώς, κατά τοῦτο νοεῖται, καὶ ἀπαύγασμα καὶ εἰκὼν ὑπάρχων αὐτοῦ. Ἐν δὲ τῶν προσόντων τῷ Πατρὶ καὶ ἡ ζωή. Εἰς τὸ αὐτό. Λέγων ὁ Υἱός τ', ο Ωσπερ γὰρ ὁ Πατήρ ἔχει ζωὴν ἐν ἑαυτῷ, οὕτω καὶ τῷ Υἱῷ δίδωκεν ἔχειν ζωὴν ἐν ἑαυτῷ, ο τὴν ἀπαράλλακτον ὁμοιότητα δεικνύει σαφώς, ἣν ἔχει πρὸς τὸν γεννήσαντα. Εχει γὰρ οὕτω τὴν ζωήν, ὥσπερ καὶ ὁ Πατήρ, φυσικήν δηλον- ' Joan. v, 26. • Joan. vi. 47. • Joan. x, 27. PATROL. GR. CΧΧΧ. Ejusdem ex Thesauri libro primo in c@ verba: «Sic dedit et Filio vitam habere in semetipso.» Sed quomodo potest, inquiunt, Filius esse similis Patri, aut post ipsum non esse, cum ab eo aliquid accipias? sic enim ipsemet loquitur: Quemadmodum Paler vitam habet in semelipso, sic dedit et Filio ritam habere in semetipso. Essentiæ Verbi nibil officit, o viri optimi, quod a Patre aliquid accipiat. Neque enim in eo, quod accipit, habet ut sit. Sed cum prius exsistat et sit, accipit. Ex Patre enim genitus accipit omnia quæ Patris sunt propria. Ut si lux e sole proveniens aliquid ab eo dicatur accipere, quoniam quidquid in ipsa est, id solis eam parientis esse constat. Neque solem ante splendorem esse concludent necessario, quaniam ipse ab illo sine ulla divisione progrediens quodammodo accipit, ut ipsius ferat proprietatem. Semper enim cum ipso erat lux, et ex ipso manans, quæ illi adsunt, naturaliter tulit. Non igitur ex eo quod accipit aliquid a Palre uccessario sequitur, ut Patre sit Filius tempore posterior. Nam ei, qui est atque exsistit, dabit aliquis, non ei qui nondum exsistit, nec natus est. In eadent verba. › Si Filius non est vita secundum naturam, quo 、 pacto vere dicit:. Qui credit in me, habet vitam æternam *?, Et rursus: Oves meæ voccii meam audiunt»;» et: «Ego do ipsis vitam ælernam;» et rursus: c Qui credit in une, non gust:- bit mortem in æternum *.» Οportebat enim dicere: Qui credit in me, accipiet vitam, quam dedit mihi Pater. Item: Eum qui crediderit in me, ‘udn sinet Pater gustare mortem. Si vero id non dixisse cernitur, sed promittit se daturum iis qui credunt in ipsum vitam quae naturaliter et essentialiter sibi ipsi inest, quomodo intelligi potest Filium vitam non habentem eam a Patre accepisse? lloc enim quavis blasphemia gravius est. Sed, ut modo dictum est,procedens ex Patre, omnia quæ illius suut simul secundum naturam secum affert, et ea ratione qua accepit, dicitur splendor et imago ipsius. Unum autem eorum quæ Patri insunt etiam est vila. In eadem verba. Cum Filius dicit, Sicut enim Pater habet vitam in seipso, ita etiam Filio dedit habere vitam in seipso *,» aperte omnimodam similitudinem ostendit, quam habet cum Patre. Habet enim ita vitam, sicut et Pater, naturalem nimirum el es- • Juan. vais, 52. • Jual V,

sentialem. Cum autem addit illud, dedit, naturalen ή ότι καὶ οὐσιώδη. Τὸ δὲ, δέδωκε, προσθείς, τὴν ἐξ atque essentialem, progressum significat. Non enim dedit Pater, tanquam aliquid ex iis quæ sibi insunt, adinens, et non habenti Filio adjiciens, quemadmodum in sectionibus ac distantiis corporeis fit, el localiter divisum aliquid ab alio in aliud transfertur: sed sicut planta in fructum, qui ex se procedit, natoralem suam qualitatem propagat, ita et Filius a Patre accepisse quæ ipsi insunt intelligitur, omnia exsistens quæ et Pater, præter id solum quod sit Pater. In eadem verba. Qui vidit me, inquit Christus, ridit. Patrem Quamobrem si, quemadmodum colligis, per graαὐτοῦ φυσικήν τε καὶ οὐσιώδη σημαίνει πρόοδον. 06 γὰρ δή που δέδωκεν ὁ Πατήρ, ὥσπερ τι τῶν αὐτῷ προσόντων ἀφελόμενος, καὶ οὐκ ἔχοντι προστεθεί κὡς τῷ Υἱῷ, κατὰ σωματικὴν ἀποτομὴν ἢ διὰ στασιν τὴν ἔκ τινος ἑτέρου πρὸς ἕτερον, ἢ τοπικώς ἢ διαιρετικῶς νοουμένην. 'Αλλ' ὥσπερ δίδωσι το φυτὸν τῷ ἐξ αὐτοῦ προελθόντι καρπῷ τὴν αὐτῷ κατά φύσιν προσοῦσαν ποιότητα φορεῖν, οὕτως ο Υιός εἰληφέναι παρὰ Πατρὸς τὰ αὐτῷ προσόντα νοεῖται, πάντα ὢν ὅσα καὶ ὁ Πατήρ, είχα μόνου τοῦ εἶναι Πατήρ. Καὶ τοῦτο. Φησί του Χριστός, Ο θωρακώς ἐμὲ δώρακε τὸν Πατέρα. Εἰ τοίνυν ἐπείσακτον, ἤτοι κατὰ μετοχήν, tlam, non autem per essentiam habet, ut vita sit, β καὶ οὐχὶ οὐσιωδῶς ἔχει τὸ εἶναι ἡ ζωή, ἔσται τοῦτο idem dicetur etiam de Patre. Quam quidem rationem si ut absurdum vis evitare, contrarium fatearis necesse est, nempe Filium vitam esse per naturam. In eadem verba. Si Filius non, ut Paler, per naturam est vita, quomodo eamdem, quam ipse Pater, actionem habet? Quodam enim loco Christus ait: Sicut Paler, quos vult, vivifcal, sic et Filius, quos vult, vivifical". Neque enim dicent aliter illos vividcari, qui a Patre vivificantur, quam eos qui idem accipiunt a Filio. Sic enim inquit Patrem vivifcare, sicut Filius vivificat, quain Pater habet, eamdem habere se actionem significans. Non igitur ei qui se genuit, dissimilis est, sed ut Pater, sic et Filius vila pèr naturam dicitur. οὐκ ἀνόμοιος ἔσται πρὸς τὸν γεγεννηκότα, ἀλλ᾿ ὥσπερ Ο Υιός. “In eadem verba. Quæ Deo ac Patri insunt, naturales et essentiales proprietates vocans Paulus, alicubi ita ait: • Qui solus habet immortalitatem. Si vero quispiam dicens immortalitateur, nihil aliud per id intelligat quam vitam, vita autem est Filius dicens: Ego suin vila *; ergo Pater habet in seipso vitam, nimirum Filium: neque diversum quid a se. Ipse etiam similiter exsistens vita, dedit seipsum Filio; non tanquam corpus corpori committens, neque tanquam cedens Filio suam hypostasiņŋet deinceps esse sunm in Filio habens; sed exsistens id quod semper est Pater ac Dells. Essentiæ vero identitate, et natura unilate ineffabiliter cum Verbo quod ex se processit copulatus. In eamdem sententiam. Quæcunque naturaliter ac essentialiter Patri inesse dicuntur, illa omnia est Filius. Solus Pater verus Deus est, quia solus habet Filium dicentem: Ego sum veritas *. Sapiens ac potens similiter, quia Christus Dei potentia, et Dei sapientia. Solus dicitur inhabitare lucem inaccessibilem: habet enim in seipso dicentem: Ego sum lux. Solus imκαὶ ὁ Πατήρ. Φυγὼν δὲ τοῦ λόγου τὴν ἀτοπίαν ἐξ ἀνάγκης. ὁμολογήσεις τὸ ἕτερον. Ζωὴ γὰρ κατά φύσιν ὁ Υἱός. Καὶ τοῦτο. Εἰ ζωῆς ὄντος κατὰ φύσιν τοῦ Πατρός, οὐκ ἔπι τοῦτο κατ' ουσίαν ὁ Υἱός, ὥσπερ τοῖς χριστομάχοις δοκεῖ, πῶς τὴν αὐτὴν ἐνέργειαν ἔχει τῷ Πατρί; Φησί γάρ που ὁ Χριστός, ἔτι Ὥσπερ ὁ Πατήρ οὓς θέλει ζωοποιεῖ, οὕτω καὶ ὁ Υἱὸς οὓς θέλει ζωοποιεῖ. Οὐ γὰρ δὴ ζωοποιεῖσθαι μὲν ἑτέρως ἐροῦσι τοὺς ὅσοι παρὰ τοῦ Πατρὸς τοῦτο λαμβάνουσι, ζωοποιεῖσθαι δὲ πάλιν καθ' ἕτερον τρόπον τοὺς παρὰ τοῦ Υἱοῦ τοῦτο δεχομένους. Οὕτω γὰρ ἔφησε ζωοποιεῖν τὸν Πατέρα, ὡς ἂν ζωοποιήσειεν ὁ Υἱός, πανταχοῦ τὴν αὐτὴν ἐνέρ γειαν τῷ Πατρὶ ἔχοντα ἑαυτὸν ὁριζόμενο. Οὐκοῦν ἐκεῖνος φύσει ζωὴ λέγεται καὶ ἔστιν, ούτω καλ Καὶ τοῦτο. Τὰ προσόντα τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ φυσικά τε καὶ οὐσιώδη λέγων ιδιώματα, φησί που Παῦλος·. Ο με νος ἔχων ἀθανασίαν.» Εἰ τοίνυν οὐδὲν ἑτερόν τις ὁριεῖται λέγων τὴν ἀθανασίαν παρὰ τὴν ζωὴν, αύτη δέ ἐστιν ὁ Υἱὸς ὁ λέγων· Ἐγώ εἰμι ἡ ζωή, ο Παν τὴρ ἔχει ζωὴν ἐν ἑαυτῷ, τὸν Υἱὸν δηλονότι, καὶ οὐχ ἕτερόν τι παρ' αὐτόν. Αὐτός τε ὁμοίως ὑπάρχων ζωή, δέδωκεν ἑαυτὸν τῷ Υἱῷ· οὐχ ὡς σῶμα χωρήσας ἐν σώματι, οὐδ' ὡς τῷ Υἱῳ παραχωρήσας τὴν ἰδίαν ὑπό στασιν, καὶ ἐν αὐτῷ λοιπὸν τὸ εἶναι ἔχων· ἀλλ' ὑπάρ χων μὲν τοῦθ᾽ ὅπερ ἐστὶν ἀεὶ Πατὴρ καὶ Θεός. Τ δὲ τῆς οὐσίας ταυτότητι καὶ τῇ τῆς φύσεως ἐνότητα πρὸς τὸν ἐξ αὐτοῦ προελθόντα Λόγον ἀπορρήτως συν δούμενος. Καὶ τοῦτο. Όσα προσεῖναι λέγεται τῷ Πατρὶ φυσικῶς τε καὶ οὐσιωδῶς, ταῦτα πάντα ἐστὶν ὁ Υἱός. Μόνος ἀληθινὸς λέγεται Θεὸς ὁ Πατὴρ, ἐπειδὴ μόνος ἔχει τὸν Υἱόν τὸν λέγοντα· Ἐγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια. Σοφὸς καὶ δύ νατὸς ὁμοίως, ἐπεὶ Χριστὸς Θεοῦ δύναμις, καὶ Θεοῦ σοφία. Μόνος λέγεται φῶς οἰκεῖν ἀπρόσιτον· ἔχει γὰρ ἐν ἑαυτῷ τὸν λέγοντα· Ἐγώ εἰμι τὸ φῶ;. Μόνι • ibid. • 1 Timoth. vi, 16. $ Joan. XIV. 9 * Joan. v, 21. 'I Timoth vi 16. ' Jean. xiv, 6.

PANOPLIA DOGMATICA. — TIT. XI. ἔχειν ἀθανασίαν λέγεται· ἔχει γὰρ ἐν ἑαυτῷ τὸν λέγοντα Υἱόν· Ἐγώ εἰμι ἡ ζωή. Εἰ τοίνυν σύμπαν τὸ τοῦ Πατρὸς ἴδιον, τοῦτό ἐστιν ὁ Υἱὸς, ὅταν λέγηται ζωὴν ἔχειν ὁ Πατὴρ ἐν ἑαυτῷ, τὸν Υἱὸν σημαίνει, καὶ οὐχ ἕτερόν τι παρ' αὐτόν. Ὑπάρχων δὲ καὶ αὐτὸς ἐν Υἱῷ κατὰ τὸ τῆς οὐσίας ἀπαράλλακτον, καὶ ζωὴ κατὰ φύσιν ὢν, δέδωκεν ἑαυτὸν αὐτῷ. Καὶ τοῦτο. Ζωὴ κατὰ φύσιν ὑπάρχων ὁ Υἱός, δέχεσθαι παρὰ τοῦ Πατρὸς ταύτην φησίν, οὐχ ᾖ Λόγος ἐστὶν ἢ απαύγασμα φυσικῶς ἔχει τὰ τοῦ Πατρὸς ίδια, ἀλλὰ καθό γέγονεν ἄνθρωπος, ᾧ πάντα θεόσδοτα. Καταστήσει δὲ τοῦτο σαφὲς ἐν τοῖ; ἐφεξῆς, τοῦ δεδόσθαι τὴν αἰτίαν ἐξηγούμενος. Εξουσίαν γάρ, φησίν, ἔδωχεν αὐτῷ κρίσιν ποιεῖν, ὅτι Υἱὸς ἀνθρώπου ἐστίν. Εἰ δὲ ἐπειδήπερ Υἱός ἀνθρώπου ἐστὶ, τὴν ἐπὶ τῷ κρί νειν ἐξουσίαν ειληφέναι λέγεται, τὸν αὐτὸν ἀνακυκλώσαντες λόγον ἐροῦμεν· Ἐπειδὴ Υἱὸς ἀνθρώπου γέγονε, τὴν ὁμοιότητα φορέσας τῶν παρὰ Θεοῦ δέ χεσθαι τὰ πάντα πεφυκότων, καὶ ζωὴν εἰληφένας λέγεται, μόνῃ καὶ γυμνῇ τῇ θείᾳ φύσει τηρῶν, καὶ τὸ μετοχῆς τινος ἀνεπίδεκτον καὶ τὸ δύνασθαι τοῖς πᾶσι τὰ πάντα χορηγείν. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ περὶ τῆς ἁγίας Τριάδος λόγου. mortalitatem liabere dicitur, quia liabet in se Filium dicentem: Ego sum vita. Si ergo quidquid Patri proprium est, hoc ipsum et Filius: cumn Pater die catur habere vitam in seipso, Filium significat, non aliquid a se diversum. Exsistens vero etiam ipse in Filio propter omnimodam essentia similitudinem, cum etiam naturaliter sit vita, dedit illi seipsum. In eamdem sententiam. Filius vita naturaliter exsistens, eam se a Patre accipere dicit, non quatenus Verbum est, aut splendor naturaliter habens quæ: Patris propria suut, sed quatenus factus est homo, cui omnia a Deo data sunt. Quod ipsum in sequentibus aperte declarat, causam cur data sit explicans. Potestatėm enim, inquit, dedit ei judicium facere, quia Filius hominis est. Si vero quia Filius bominis est, potestatem judicandi accepisse «licitur, eodem modo repetentes dicemus Quia Filius hominis factus est, similitudinem gerens eorum qui quidquid habent, a Deo accipiunt, vitam quoque accepisse dicitur; soli ac nudæ divinæ naturæ id reservans, quod nullius participationis capax sit, quodque omnia omnibus largiatur atque suppeditet. Ejusdem ex libro de sancta Trinitate. ‘. › Quod tantumdem ac Pater Filius possit, aliunde discere licet. Nunc enim: e Puter meus, inquit, usque modo operatur, et ego operor ";» nunc autem: «Sicuti Pater suscilat mortuos et vivificat, ita et Filius quos vult vivificat *. • Quos vult dixit, non quos jubetur; quos ipse deliberat, non quos mandatur; namque illud servitutis est, hoc dominationis. Et rursus alibi: ‹ Si non facio opera Patris mei, mihi non credite: sin facio, etiamsi mili credere nolueritis, operibus credlite, et scitote quod Pater in me sit, et ego in illo '., Videle hine denuo Patris ac Filii æqualitatem: nam Pater, inquit, in me est, et ego in illo *.» Id autem in majore ac minore reperiri prorsus non potest. 1dque jam demonstrabo. Universam simul creaturam visibilem atque invisibilem in se circumscribit uni versalis Deus, vel potius manu sua tenet: «Namque in manibus ejus sunt, inquit, omnes fines terræ *. › Et insuper: • Qui continet gyrum terre, incolasque ejus sicut locustas 7. Et alibi: • Quis mensus est manu sua aquas, el cœlum palmo, et universam terram pugillo *?, Universam itaque, ut dixi, crcaturam inanu continet universalis Creator; ipsum autem a creatura contineri impossibile est: ergo fieri nequit ut inæqualia invicem· contineant. Quod si verum est, ut reapse cst, Filius autem continct Patrem, ut Pater Filium: inæqualitatis assertio evidenter exploditur, et a'qualitas in Patre I'jlioque agnoscitur. Ὅτι δὲ τὰ αὐτὰ δύναται τῷ Πατρὶ καὶ [ὁ Υἱός], μαθεῖν ἔστιν ἑτέρωθεν ποτὲ μὲν γὰρ, «Ο Πατήρ μου, λέγει, έως άρτι ἐργάζεται, κἀγὼ ἐργάζομαι·» ποτέ δέ· ο Ωσπερ ὁ πατὴρ ἐγείρει τοὺς νεκροὺς καὶ ζωοποιεί, οὕτω καὶ ὁ Υἱὸς οὓς θέλει ζωοποιεί. • Οὓς θέλει ο εἶπεν, οὐχ οἷς κελεύεται· οὓς βούλεται, οὐχ οὓς προστάσσεται· τὸ μὲν γὰρ δουλείας, τὸ δὲ δε σποτείας ἴδιον. Καὶ πάλιν ἑτέρωθεν· «Εἰ οὗ ποιῶ τὰ ἔργα τοῦ Πατρός μου, μή πιστεύετέ μοι· εἰ δὲ ποιῶ, κἂν ἐμοὶ μὴ θέλητε πιστεύειν, τοῖς ἔργοις πιστεύετε, καὶ γινώσκετε ὅτι ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοὶ, κἀγὼ ἐν αὐτῷ.» ρᾶτε πάλιν κἀντεῦθεν Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὴν ἰσύτητα· ο Ο Πατὴρ γάρ, φησὶν, ἐν ἐμοὶ, κἀγὼ ἐν αὐτῷ.» Ἐπὶ δὲ τοῦ μείζονος καὶ τοῦ μείονος τοῦτο εὑρεθῆναι ἀδύνατον· οἷόν τι λέγω· Πᾶσαν ὁμοῦ τὴν κτίσιν όρωμένην τε καὶ ἀόρατον ἐν ἑαυτῷ περιγράφει ὁ τῶν ὅλων Θεός, μᾶλλον δὲ ἐν τῇ χειρὶ κατέχει· « γὰρ τῇ χειρὶ αὐτοῦ, φησί, τὰ πέρατα τῆς γῆς. Καὶ πάλιν·. Ο κατέχων τὸν γύρον τῆς γῆς, καὶ τοὺς ἐνοικοῦντας ἐν αὐτῇ ὡσεὶ ἀκρίδας.» Καὶ ἀλλαχοῦ· «Τίς εμέτρησεν τῇ χειρὶ αὐτοῦ τὸ ὕδωρ, καὶ τὸν οὐρα νὰν σπιθαμῇ, καὶ πᾶσαν τὴν γῆν δρακί; › Πᾶσαν μὲν οὖν, ὡς ἔφην, τὴν κτίσιν ἐν τῇ χειρὶ κατέχει τῶν ὅλων ὁ ποιητής· αὐτὸν δὲ ὑπὸ τῆς κτίσεως περιληφθῆναι ἀδύνατον· οὐκοῦν ἀμήχανον ὑπ᾿ ἀλλήλων τὰ ἄνισα χωρηθῆναι· εἰ δὲ τοῦτο ἀληθὲς, ὥσπερ καὶ ἀληθὲς, χωρεί θὰ ὁ Υἱὸς τὸν Πατέρα, ὥσπερ ὁ Πατήρ τὸν Υἱόν, εἴδηλον ὁ τῆς ἀνισότητος λόγος ἐκβέβληται, καὶ Ισότης ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ γνωρίζεται. 1 Joan. V, ibid. 12. s Jean. 7, 17. • ibil. 21. • Joan. x, 37. * ibil. 38. Psal. xcıv, 4. ' Isa. XL, 22.

Ejusdem et hæc, Quanto laborant insaniæ morbo, qui detestande Arii et Eunomii doctrinæ sunt barredes? Magna præterea in corum stupore atque insania viget impudentia. Missionem enim, seu legationem divinam humanamque commemorant, et eum qui misit, illo, qui missus est, lionoratiorem esse contendunt. Tanta est ipsorum in Scripturis imperitia Nec animadvertunt Jacob in Mesopotamiam ab Isaac quidem missum esse, nec tamen ob id, quantum að naturam pertinet, minorem eo, a quo missus fuerat, exstitisse. Joseph rursum a Jacob ille quidem missus est, ut fratres inviseret, nec propterea tamen enim quisquam natura patre inferiorem dicet, quod patris mandato obediens, quo missus fuerat, prefectus est. η Καὶ τοῦτο. Βαθαι πόση τῶν αἱρετικῶν ἡ παραπληξία, την νοσοῦσιν ἐμβροντησίαν οἱ τῆς ᾿Αρείου καὶ Βύνα μίου βλασφημίας κληρονόμοι. Πρὸς δὲ τῇ παραπληξία πολλὴν ἔστιν ἰδεῖν ἐν αὐτοῖς ἐπανθοῦσαν ἀναίσχυν τίαν. Τῆς γὰρ ἀποστολῆς ἄνω καὶ κάτω μνημο νεύουσι, καὶ τὸν ἀποστείλαντα τοῦ ἀποσταλέντος φαι σὶν εἶναι τιμιώτερον. Τοσαύτην έχουσι τῶν Γραφών ἀμαθίαν! Καὶ οὐ λογίζονται, ὡς ὑπὸ τοῦ Ἰσαὰκ ὁ Ἰακὼς ἦν ἀπεσταλμένος εἰς τὴν Μεσοποταμίαν. οὐ μὴν διὰ τοῦτο ἐλάττων ἐστὶ τοῦ ἀποστείλαντος κατὰ τὸν τῆς φύσεως λόγον. Ωσαύτως δὲ καὶ Ἰωσή ἀπεστάλη μὲν ὑπὸ τοῦ Ἰακὼβ ἐπισκέψασθαι τοὺς ἀδελφοὺς αὐτοῦ, καὶ οὐδεὶς ἂν φαίη τῆς τοῦ πατρός φύσεως αὐτὸν μὴ μετέχειν, ἐπειδὴ τῷ πατρὶ πειθό μενος κατεδέξατο τὴν ἀποστολήν. Αλλ' ἴσως φασίν, εἰ καὶ μὴ κατὰ τὸν τῆς φύσεως λόγον μείζους ἐνταῦθα τῶν ἀποστελλόντων οἱ ἀποστα λέντες, κατά γοῦν τὸ πατρικὸν ἀξίωμα ἔχουσι τῆς τιμῆς τὰ πρεσβεία. Αλλ' ευρίσκομεν, ὦ ἀνόητοι, φαίην ἂν πρὸς αὐτοὺς, καὶ τοὺς μείζους ὑπὸ τῶν ἐλαττόνων ἀποσταλέντας, καὶ οὐχὶ διὰ τοῦτο τῆς οἰκείας τιμῆς τοὺς ἀποσταλέντας γυμνώσομεν. Απεστάλη γὰρ ὑπὸ τοῦ Δαβὶδ Ἰωνάθαν, ὁ τοῦ βασιλέως υἱὸς ὑπὸ φυγάδος, ὁ τῷ πατρὶ συμβασιλεύων ὑπὲ τοῦ μηδὲ ἐν οἰκέτου τάξει φανῆναι τολμώντος. Ἐπειδὴ τοίνυν ὁ μὲν ἀπεστάλη, οὐκ ἔτι μὲν βασιλεύς ὁ πεμφθεὶς κατὰ τὸν ὑμέτερον δρον· οὐκ ἔτι δὲ φυ γὰς ὁ ἀποστείλας, ἀλλὰ μεταβέβηκεν ἐπὶ τὸν ἀποστεί At licet naturæ ratione mittentibus inferiores, inquiet, non sint illi, quos fuisse unissos dicis, paternæ tameu cedunt dignitati. Imo reperimus, o stulti, et dignitate praestantiores ab inferioribus mitti; neque tanen idcirco suam amittant dignitam tem. Jonathas enim regis filius a Davide missus est, is qui cum patre regnabat; ab eo qui ne servum quilem jam audebat se predteri. Quoniam igitur hic quidem misit, ille autem missus est, nec qui nissus est, albuc erat rex, ut vos defuitis, nec qui misit, adhuc erat exsul, sed missi dignitas ad mittentem se Davidem descendit, et mittentis cala - mitas descendit ad missum Jonatham. Sed quid oportet hymiana recensere, cui iuvenianus Deum λαντα Δαβὶδ τὸ τοῦ πεμφθέντος ἀξίωμα. Μεταβέβηκε ab homine mitti? Qui enim cum Jacob luctabatur, Dimitle me; inquit, quia crepusculum ascendit. Jacob autem ad eum, Non dimittam te, respondit, nizi benedixeris mihi'. Quid ad hæc sapientes isti fidei artifices respondebunt? Quanquam ex Domini verbis animadvertimus, et Patrein ipsum qui miserat, simul esse cum Filio qui missus fuerat. Solus enim, inquit, non sum, sed ego, et qui misit me Pater*. Et: Non dimisit me solum Pater meus s. Et alio loco: Pater in me manens ipse facit opera‘. Si igitur in ipso, et cum ipso erat, qui illum miserat, ubi est abjectior ejus, qui missus est, conditio? Unde autem, aut quo mittatur is qui implet omnia? Milli enimn significat loci mutationem. Quod si Pater et Filius omnia continent, nec Pater procul abest ab illis, ad quos missus est Filius, nec Filius ex une in alium locum transcendit. Reliquum igitur est, ut per hanc legationem, seu missionem nihil aliud cogitemus, nisi humanitatem assumptam indicari. δὲ ἐπὶ τὸν ἀποσταλέντα Ιωνάθαν ἡ τοῦ πέμψαντος δυσκληρία. Αλλ' οὐχ οὕτω ταῦτ' ἔχει. Καὶ τί δεῖ τὰ ἀνθρώπινα λέγειν; Εὑρίσκομεν γὰρ Θεὸν ἀποστα λέντα, καὶ ἄνθρωπον ἀποστείλαντα. Ο γὰρ τῷ Ἰακώβ συμπαλαίσα; φησίν, Απόστειλόν με ἀνέβη γὰρ ὁ ὄρθρος. Πρὸς ἐν ἔφη ὁ Ἰακώβ, Οὐ μή σε ἀποστείλω, ἐὰν μή με εὐλογήσῃς. Τί πρὸς ταῦτα λέγειν ἔχουσιν οἱ σοφοὶ τῆς πίστεως τεχνολόγοι; 'Αλλως δε εὑρίσκομεν ἐκ τῶν δεσποτικῶν ῥημάτων καὶ αὐτὸν τὸν πέμψαντα Πατέρα τῷ πεμφθέντι Υἱῷ συνόντα. Μόνος γὰρ, φησίν, οὐκ εἰμὶ, ἀλλ' ἐγώ, καὶ ὁ πέμψας με Πατήρ. Καὶ ἀλλαχοῦ. Οὐκ ἀφῆκε με μόνον ὁ Πατήρ μου. Καὶ ἑτέρωθεν, Ὁ Πατήρ μου ὁ ἐν ἐμοὶ μένων, αὐτὸς ποιεῖ τὰ ἔργα. Εἰ τοίνυν ἐν αὐτῷ καὶ σὺν αὐτῷ ἦν ὁ πέμψας, ποῦ τοῦ πεμφθέντος ἡ εὐτέλεια; Ο δὲ τὰ πάντα πληρῶν που καὶ πόθεν ἀπεστάλη; 'Η γὰρ ἀποστολὴ τόπων ἀλλαγὴν αινίττεται. Εἰ δὲ τὰ πάντα Πατήρ καὶ Υἱὸς περιέχει, οὔτε ὁ Πατὴρ ὡς πόρρω τυγχάνων ἐκείνων, πρὸς οὓς ἀπέστειλεν, ἔπεμψε τὸν Υἱὸν, οὔτε ὁ Υἱὸς ἐξ ἑτέρου εἰς ἕτερον μεταβέβηκε τόπον. Οὐκοῦν λείπεται νοεῖν τῆς ἀναληφθείσης ἀνθρωπότητος τὴν ἀποστολὴν εἶναι. Ejusdem et hæc Paler, venit hora, clarifca Filium tuum, ut et Filius tuus clarificet te. O singularem atque incredibilem hæreticorum stoliditatem! Major, inquiunt, est qui gloria aflìcit, quam ille qui afficitur Gloria. Pater autem afficit, Filius afficitur, major ' Gen. xxxii, 20, 27. Joan. vin, 16. ibil 29. Καὶ τοῦτο. Πάτερ, ἐλήλυθεν ἡ ὥρα, δόξασόν σου τὸν Υἱόν, ἵνα καὶ ὁ Υἱός σου δοξάσησε. Ω τῆς ὑπερβαλλούσης τῶν αἱρετικῶν ἀβελτηρίας! Μείζων, φησὶν, ὁ δοξάζων τοῦ δοξαζομένου, καὶ δοξάζει μὲν ὁ Πατήρ, δοξάζεται δὲ ὁ Υἱός. Μείζων οὖν ἄρα τοῦ Υἱοῦ ὁ Πατήρ. Εἰ τοίJɔ in. xiv, 10. 5 Joan.xvi, 1.

€37 PANCPLIA DOGMATICA. νῦν ὁ Υἱὸς οὐκ ἐδοξάσθη μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐδόξασε τὸν ϋοξάσαντα, ποίαν σχοίη χώραν τὸ μεῖζον, καὶ τὸ Εατ:ον; Εἰ δὲ ἄρα κατὰ τὴν τῶν εἰρημένων ἀκολου Οταν πρὸς τὸν δοξάσαντα μεταβαίνει τὸ μεῖζον, εύμεθήσεται ἐλάττων μὲν ὁ Υἱὸς, ἡνίκα ἂν δοξάζηται, μείζων δὲ, ἡνίκα ἂν δοξάζῃ. Ἀλλὰ τὸ ταῦτα λέγειν παραπληξίας καὶ μανίας ἐσχάτης. Οὐ γὰρ τὸ μεῖ ζων καὶ τὸ ἔλαττον ἐντεῦθεν, τὸ δὲ ἴσον Πατρὸς καὶ γου διδασκόμεθα. Ακούομεν γὰρ ὡς καὶ ὁ Πατὴρ ἐοξάζει τὸν Υἱὸν, καὶ δοξάζεται ὑπὸ τοῦ Υἱοῦ· καὶ ὁ γας δοξάζεται ὑπὸ τοῦ Πατρὸς, καὶ δοξάζει τὸν Πατέρα. Ὅτι δὲ δοξαζόμενος οὐχ ὁ μὴ εἶχεν ἔλαβεν, ἀλλ' ὅ εἶχεν, ἐν αὐτῷ τῷ χωρίῳ τοῦτο διδάσκει. Δέξασόν με γάρ, φησί, Πάτερ, παρὰ σεαυτῷ τῇ δόξῃ, ᾗ εἶχον, πρὸ τοῦ τὸν κόσμον εἶναι, παρὰ σοί. Εἰ δὲ πρὸ τοῦ τὸν κόσμον γενέσθαι ταύτην είχε β τὴν δόξαν, πῶς αἰεὶ λαβεῖν ὅ ἔχει ἀεί; Καὶ τοῦτο. Εἶτα δεικνύς, ὡς οὐ διξάζεται μόνον, ἀλλὰ καὶ δοξάζει, ἐπήγαγεν, Εφανέρωσά σου τὸ ὄνομα τοῖς ἀνθρώποις. Καὶ μετ' ὀλίγον τῶν αἱρετικῶν ἐμφράτ των τὰ στόματα. Τὰ ἐμὰ πάντα, φησὶ, σά ἐστι, καὶ τὰ σὰ ἐμὰ, οὐ διαιρῶν τὴν κοινὴν δεσποτείαν, οὐδὲ ἕτερα μὲν τὰ αὐτῷ προσήκοντα, ἕτερα δὲ τὰ τῷ Πα τρί διαφέροντα δεῖξαι βουλόμενος, ἀλλ' ἐπειδὴ οἱ πᾶς σαν βλάσφημον κατὰ τοῦ Μονογενοῦς ἀφιέντες φω τὴν αὐτὸν μὲν λαμβάνειν, τὸν δὲ Πατέρα διδόναι φασί, δείκνυσιν, ὅτι τὴν αὐτὴν ἔχει τῷ Πατρὶ τῶν ἁπάντων δεσποτείαν. Τὰ γὰρ ἐμὰ πάντα, φησί, σὰ ἐστι, καὶ τὰ σὰ ἐμὰ, οὐ τὴν διαίρεσιν τῆς δεσποτείας, ἀλλὰ τὸ κοινὸν τῆς ἐξουσίας παιδεύων. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ & κεφαλαίου τοῦ α' βιβλίου τοῦ Θησαυροῦ. Οὐ πάντως τὸ τίκτειν πεφυκὸς ἐκ τοῦ μὴ τίκτειν εἰς τοῦτο πρόεισιν· οὐδὲ ἐπειδὴ τίκτειν οἶδε, καὶ καταπαύειν. Καὶ γοῦν γεννᾷ μὲν ἐξ ἑαυτοῦ τὸ πῦρ τήν τε κατά φύσιν προσοῦσαν αὐτῷ θερμότητα, καὶ τὸν φωτισμὸν, οὔτε δὲ ἐκ τοῦ μὴ εἶναι θερμὸν εἰς τοῦτο προῆλθεν, οὔτε παύσεται γεννᾶν τὸ κατὰ φύσιν αὐτῷ προσόν, ἀλλ᾽ ἅμα γέγονε πῦρ, καὶ ἦν ἐν αὐτῷ τὰ αὐτοῦ. Εἰ τοίνυν καὶ ἐπὶ τῶν πεποιημένων παρὰ Θεοῦ τοιοῦτος φαίνεται γεννήσεως τρόπος, πῶς οὐκ ἀσεβὲς μὴ τὰ μείζω παραχωρεῖν αὐτῷ, κἂν μὴ φθάνῃ πρὸς κατάληψιν τῆς μεγάλης αὐτοῦ φύσεως ὁ ἀνθρώπινος νοῦς; Καὶ τοῦτο. Εἰ μὴ συνῆν ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ ἐξ αὐτοῦ τε ὢν κατὰ φύσιν, καὶ συναΐδιος ων, συμβέβηκε δὲ αὐτῷ τὸ εἶναι, συνέβη δηλονότι καὶ τῷ τεκόντι τὸ γενέσθαι Πατέρα, καὶ μεταβολή τις περὶ αὐτὸν καὶ ἀλλοίωσι; φαίνεται γενόμενος. Εἰ γὰρ οὐκ ἦν, καθ' ὑμᾶς, τοῦτο γέγονεν ὕστερον. Τροπῆς δὲ πάσης καὶ ἀλλοιώσεως ἀνεπίδεκτος ἡ θεία φύσις. Οὐκ ἄρα συνέβη τῷ Θεῷ τὴ γενέσθαι Πατέρα, ἀλλ᾽ ἦν αὐτῷ συναΐδιος ὁ ἐξ αὐτοῦ προελθὼν Λόγο, καθάπερ ή θερμότης ἐν πυρὶ γεννητικῶς ἐξ αὐτοῦ προϊοῦσα καὶ ἀεὶ συνυπάρχουσιν. Καὶ τοῦτο. Εἰ τέλειος, φησὶν, ἐστὶν ὁ Πατὴρ ἐν τῇ ἰδίᾳ μεγα ' Joan. xvi1, 5. ' Ibid. 6. TIT. XI. igitur Fifio Pater. Si Filius non solum affectus est gloria, sed ipse vicissim gloria Patrem affeci, quomodo unus altero major dici potest? Nam si en istorum sententia sequitur, ut qui gloria afficit,. major sit, minor quidem est Filius, dum aficitur gloria, major autem dum Patrem aficit. Verum hac dicere summi stuporis atque dementia est. Ex his enim verbis non Patrem Filio majorem esse disci. mus, aut contra, sed Patris et Filii æqualitatem iptelligimus. Nam ut Pater gloria et afficit Filium, et afficitur a Filio, sic Filius gloria tum afcitur a Palre, tum Patrem aficit. Quod autem dum dicitur gloria, nihil accipiat, quod antea non haberet, docei hoc loco: Clarifica me, inquiens, Paler, ea gloria, quam habui, antequam mundus fieret, apud te'. Si autem antequam mundus fieret, hanc gloriam habuit, quomodo petit ut accipiat quod semper habuit? Ejusdem ei hæc. Deinde se non solum gloria affici declarans, sed etiam Patrem afficere, Manisestavi, inquit, nomen tuum hominibus. Et paulo post ora obstruens hæreticorum, Omnia mea, inquit, tua sunt, et lud mea. Conimunem non dividit principatum, nec alia Patri dicit convenire. Sed quoniam isti contumeliis exsecrandis Unigenitum afficientes dicunt ipsum quidem accipere, Patrem autem dare, demonstrat se una cum Patre rerum omnium imperium obtinere: Omnia mea, inquiens, tua sunt, et tua mea. Quibus verbis non regnum divisum, sed communem significat potestatem. Ejusdem ex Thesauri cap. 6 libri primi. Quod pariendi naturam habet, non assecutus est, cum aliquando non haberet, nec illam amittet, el desinet parere. Ignis quidem natura sibi insitam gignit caliditatem atque splendorem, neque ex u calido calidus efficitur, neque cessa、 gignere, quæ naturaliter ipsius sunt propria. Sed simul atque ignis est, et ea cum ipso sunt. Quod si in rebus procreatis a Deo talis perspicitur gignendi ratio, nonne impium est non ipsi Deo omnibus partibus majora tribuere? Ejusdem et hac. Si Filius ex Patre nascens cum ipso per naturam alernus non erat, seul ei contigit, ut esset, et gignenti nimirum contigit, ut fieret Paler, atque ita in illo mutatio quædam apparet. Quod enim, secundum vos, non erat, id postea factus est. At na. tura divina nullam immutationem admittit. Non igitur Deo contigit, ut fieret Pater, sed Verbum es ipso progrediens semper cum illo fuit, ut in igue caliditas, quæ ex igne proveniens cum illo semper exsistit. Ejusdem et hac. Si Deus, inquiunt, in sua amplitudine perfectus

est, et nihil deest naturae ipsius, supervacaneum λειότητι, καὶ οὐδὲν ἐλλείπει πρὸς τοῦτο τὸ φύσει. est, Filium tanquam divinitatis ejus plenitudinem adjungere. Ejusdem et hac. amplitudine Perfectus quidem est Pater in propria, nec ullas, qui sapiat, hoc negabit, sed perfectus est, non quia Deus solum est, seil etiam Pater. Quod si illi ademeris ut Pater sit, diving nature tolles fecunditatem, uec supling perfectionem luabebit, si desit illi gignendi vίς; fecunditas ergo perfectionis indicium est, et Filius a Patre sine tempore genitus declarat ipsum csse perfectum. Ejusdem et hac. ' Si Patris essentiæ natura non adest, ut Fillum tanquam fructum arbor fecunda gignat, atque ut éum non gignat, perfecta tamen est, supervacaneum fuit hoc illi addere. Imo vero hoc illa indiguit. Quomodo autem perfectus sit, qui aliqua eget re? Ant quomodo absurdum non est, natura diving, quasi natura perfectionem non habeat, quidquam adjungere? Εx capite sexto ejusdem libri. Cogitationem tuam, vir optime, parumper a corporibus et corporum affectionibus revoca. De Deo eniin nobis est sermo. Ne opineris Deum' hominum inore parientem duxu diminui, nec posse parere sine detrimento, aut in Verlum ex se proveniens quodammodo dividi. Quid enim bac exsecranda ratione prohibebit in reliquis etiam, quæ ille habet, uti? Si enim ut homo cum Quxu parit, creabit etiam ut homo cum labore. Quod si absurdum est: neque enim ut homo creat: nec profecto gignit at homo, sed in hoc etiam naturam hominis superat, sine divisione gignens ut Deus. Ejusdem et hac. Pater Filium ex seipso absque divisione aut intervallo produxit, quemadmodum et sol splendorem ex se emissum. Quamvis splendor solis non babeat propriam hypostasim, neque perfecte ipse in seipso essentia sit: habet enim suum esse in solo; divinum vero genimen hoc tantum ex hoc exemplo liabet quod ex Patre procedat citra divisionem ullam et absque spatio, propriamque liabet hypostasim non separatam a Patre, sed in Patre et cum Patre intellectam atque exsistentem. Dicere autem sectionem et decisionem in divina genera tione factam fuisse, immanis insaniæ est docuiucntum. Cam enim divinitas loco non circumscribatur, me id quidem quod ex eo procedit in loco erit. Quod vero neque in loco est, neque esse potest, quomodo separari potest? Quonam enim ibii quod sectum est? aut´e quò in quem transferetur? hæc siquidem corporum sunt propria; ab incorporea vero natura prorsus aliena. Ne igitur imipie in divina generatione defluxus, separationes, atque his similia comminiscantur. Suprema enim illa omnium natura nulli passioni, separationi aut sectioni est obπεριττῶς ὡς πλήρωμα τῆς θεότητος αὐτοῦ ὁ για ἐπεισφέρεται. Καὶ τοῦτο. Τέλειος μὲν ὁ Πατὴρ ἐν τῇ αὐτοῦ μεγαλειότητι, καὶ οὐκ ἄν τις τοῦτο τῶν εὖ φρονούντων εξαρνήση. ται· τέλειος δὲ, οὐχ ὅτι μόνον ἐστὶ Θεὸς, ἀλλ' ὅτι καὶ Πατήρ. Εἰ γὰρ ἀφέλης τοῦ Θεοῦ τὸ εἶναι Πατέρα, ἀναιρήσεις τῆς μιᾶς φύσεως τὸ καρπογόνον, ἵνα μηκέτι τὸ τέλειον ἔχῃ, λείποντος αὐτῷ τοῦ γεννάν Γνώρισμα τοίνυν τῆς τελειότητος ή καρπογονία, καὶ σφραγὶς τῷ Πατρὶ τοῦ εἶναι τέλειον ὁ ἐξ αὐτοῦ προϊὼν ἀχρόνω; Υιός. Καὶ τοῦτο. Εἰ μὴ κατὰ φύσιν πρόσεστι τῇ τοῦ Πατρὸς οὐσία τὸ καρπογόνον, τέλειος δέ ἐστι καὶ δίχα τοῦ δύνασθαι γεννάν, περιττὸν ἄρα καὶ ἐπείσακτον αὐτῷ γέγονε τοῦτο, μᾶλλον δὲ ἐδεήθη τούτου. Καὶ πῶς ἐστι τέλειος ὁ δεηθείς τινος; Πῶς δὲ οὐκ ἄτοπον τὸ ἐπεισά γεσθαί τι τῇ θείᾳ φύσει, ὡς οὐκ ἐχούσῃ τὸ τέλειον ἐξ ἑαυτῆς φυσικῶς; Ἀπὸ τοῦ ς' κεφαλαίου τοῦ αὐτοῦ βιβλίου. Μικρὸν, ὦ βέλτιστε, σαυτὸν ἄνω σωμάτων έχει, καὶ τῶν περὶ τὰ σώματα παθῶν. Περὶ Θεοῦ γὰρ ὁ λόγος. Εἰ γὰρ οἴει καθάπερ ἄνθρωπον τίχτοντα θεὸν ἐλαττοῦσθαί πως ταῖς ἀποῤῥοίαις, καὶ δίχα τινὸς ζημίας μὴ δύνασθαι τοῦτο ποιείν, μεριζόμενον ὥσ περ τὸν ἐξ αὐτοῦ προελθόντα Λόγον, τί κωλύσει τὴν αὐτὴν ἐπαγαγεῖν βλασφημίαν καὶ τοῖς ἄλλοις ἅπασι τοῖς προσοῦσιν αὐτῷ; Εἰ γὰρ ὡς ἄνθρωπος τίχτει ρευστῶς, δημιουργήσει καὶ ὡς ἄνθρωπος μετά πόνου. Εἰ δὲ τοῦτο ἄτοπον· οὐ γὰρ ὡς ἄνθρωπος της μιουργεῖ· οὐδὲ ὡς ἄνθρωπος ἄρα γεννήσει, ἀλλὰ τὴν ἀνθρώπου φύσιν κἂν τούτῳ πάλιν υπεραναβήσεται γεννων ἀμερίστως ὡς Θεός. Καὶ τοῦτο. Ο Πατὴρ ἐξέλαμψεν ἐξ ἑαυτοῦ τὸν Υἱὸν ἀμερί στως τε καὶ ἀδιαστάτως, ὥσπερ οὖν καὶ ὁ ἥλιος τὸ ἐξ αὐτοῦ πεμπόμενον ἀπαύγασμα. Ἀλλ᾿ ἐκεῖνο μὲν οὐκ ἰδιοσύστατον οὐδὲ τὴν οὐσίαν ἐντελὲς αὐτὸ καθ' αὐτό· ἔχει γὰρ ἐν τῷ ἡλίῳ τὸ εἶναι· τὸ δὲ θείον γέννημα μόνον ἔχον ἐκ τοῦ παραδείγματος τὸ ἐκ Πατρός προελθεῖν ἀμερίστως καὶ ἀδιαστάτως, ἰδίαν ἔχει τὴν ὕπαρξιν οὐ κεχωρισμένην τοῦ Πατρὸς, ἀλλ' ἐν Πατρὶ καὶ μετὰ Πατρὸς νοουμένην καὶ ὑπάρχου σαν. Τὸ δὲ λέγειν ὅτι τομὴ καὶ ἀπόκοπὴ περὶ τὴν γέννησιν αὐτοῦ γέγονε, μανίας ἀμέτρου σημείόν ἐστιν. Ἐπειδὴ γὰρ οὐκ ἐν τόπῳ περιείληπται το θεῖον, οὐδὲ ἐν τόπῳ τοιούτῳ τὸ ἐξ αὐτοῦ. Τὸ δὲ μὴ δν ἐν τόπῳ, ἢ καὶ μὴ εἶναι δυνάμενον, πῶς ἐπιδέ χεται μερισμόν; Ποῖ γὰρ χωρήσει τὸ τεμνόμενον; ἢ ἐκ τίνος εἰς τί μετοιχήσεται; ταῦτα γὰρ σωμάτων μὲν ίδια, τῆς δὲ ἀσωμάτου φύσεως παντελῶς ἀλλά τρια. Μὴ τοίνυν δυσσεβῶς ἀναπλάττωσάν τινες περὶ τὴν θείαν γέννησιν τάς τε καλουμένας ἀπορροίας, καὶ μερισμούς, καὶ ὅσα πρὸς ταῦτα τὴν συγγένειαν ἔχει. Άνω γὰρ πάθους καὶ μερισμοῦ καὶ τομῆς, ἡ τῶν πάντων ὑπερκειμένη φύσις, καὶ οὐκ ἐπιδέξεται

ΤΙΤ. ΧΙ. τὰ σωμάτων ἴδια. Αλλ' ὥσπερ δημιουργεί παραδί- noxia, neque corporum proprietates recipit. Sel ξως, οὐ κατὰ τὸν τῆς κρατούσης παρ' ἡμῖν συνηθείας νόμον, οὕτω καὶ γεννήσει τὸ ἐξ αὐτῆς ξένως ἢ καθ' ἡμῶν. Καὶ τοῦτο. Ο λόγος οὗτος ὁ προφορικός ᾧ κεχρήμεθα, εἰς νοῦν καὶ ἐκ τοῦ γεννᾶται, καὶ δοκεῖ μὲν ἕτερος εἶ καὶ παρὰ τὸν ἐν καρδία στρεφόμενον, καθά ἔξω στο ματος γίγνεται πεμπόμενος ὥσπερ ἐκ βάθους εἰς φῶς. Ἔστι δὲ πάλιν ἐν αὐτῷ, καὶ ὅμοιος αὐτῷ κατὰ πάντα. Εστι γὰρ ἰδεῖν ἐν αὐτῷ λόγῳ τὸν ἐν καρδία κληθέντα λογισμόν, καὶ πάλιν ἐν τῷ νῷ τὸν λόγον ἔτι σιωπώμενον. Οὕτω καὶ ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, ἀμερίστως ἐκ Πατρὸς προελθών, χαρακτήρ ἐστι καὶ ὁμοίωμα τῆς ἰδιότητος αὐτοῦ, Λόγος ὢν ἐνυπόστατος καὶ ζῶν ἐκ ζῶντος Πατρός. Καὶ τοῦτο. Οὕτως ἐγέννησεν ἐξ ἑαυτοῦ τὸν Υἱὸν ὁ Πατήρ ἀμερίστως, ὡς ἂν εἰ σοφὸς ἀποτέκοι νόημα σοφόν, μηχανικὴν τυχόν, η γεωμετρίαν, ἢ ἑτερόν τι τῶν τοιούτων. Δοκεῖ μὲν γὰρ πως σοφίας είναι καρπός τὰ τοιαῦτα, καὶ οὕτως ἔχει τὴν φύσιν· ἀλλ' οὐ μετ μέρισται τῆς σοφίας ἡ ἐξ αὐτῆς ἐπινοηθεῖσα τέχνη ἀλλ' ἔστιν ἐξ αὐτῆς καὶ ἐν αὐτῇ τὴν τεκοῦσαν ἐξεικονίζουσα, καὶ ἀμερίστως ἕτερόν τι παρ' αὐτὴν εἶ ναι δοκοῦσα. Οὕτως ἡ Υἱοῦ γέννησις, ἀμερίστως οὖσα ἐκ Πατρὸς, ἐν ἰδίᾳ ὑποστάσει σώζεται, τὴν τοῦ παραδείγματος υπεραίρουσα δύναμιν. Ἀπὸ τοῦ ζ' κεφαλαίου τοῦ αὐτοῦ βιβλίου. Εἰ βουλήσει γεγεννῆσθαί φατε τὸν Υἱὸν, καὶ βιάζεσθε τὴν περὶ αὐτοῦ θέλησιν προϋπάρχειν τῆς γεννήσεως αὐτοῦ, τί μὴ ταῦτά φησιν ἡ Γραφὴ περὶ αὐτοῦ, ἃ δὴ καὶ περὶ τῶν ἄλλων ποιημάτων λέγουσα φαίνεται; Ἐπὶ μὲν γὰρ τῶν γεγονότων παρὰ Θεοῦ. προηγείται θέλησις, ὡς ἐν τῷ, «Ποιήσωμεν ἄνθρω πον,» καὶ ἐν τῷ, «Πάντα ὅσα ἠθέλησεν ἐποίησεν. Ἐπὶ δὲ τοῦ Θεοῦ Λόγου οὐδαμοῦ θέλησις ήτοι βούλησις προηγουμένη φαίνεται, ἀλλ' ὅτι μόνον ἦν καὶ ἐστιν ἀκούομεν. Καὶ τοῦτο. Λέγει ὁ Παῦλος περὶ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ὅτι τε Θεοῦ δύναμις εἴη, καὶ Θεοῦ σοφία. Εἰ τοίνυν σοφία καὶ δύναμις ἔστι τοῦ Πατρὸς ὁ ἐξ αὐτοῦ καὶ ἐν αὐτῷ ὑπάρχων Λόγος, αὐτός ἔστιν ἐν ᾧ βούλεται, καὶ δ᾽ οὗ πάντα ἐργάζεται. Πῶς οὖν ἐν βουλήσει γέγονεν, ἐν ᾧπερ ἡ βούλησίς ἐστι τοῦ Πατρός; ἢ γὰρ ἑτέραν ἡμᾶς σοφίαν ἀναπλάττειν ἀνάγκη, ἐν ᾗ βουλευσάμενος πεποίηκε τὸν Υἱόν,καθὼς ὑμεῖς φατε, ἢ εἰ ἑτέρα οὐκ ἔστιν, ἀλλ᾽ ἔστι μόνος αὐτὸς ἡ σοφία τοῦ Πατρὸς αὐτός ἐστιν ἄρα καὶ ἡ βούλησης. Εν γὰρ σοφίᾳ πάντως τὸ βούλεσθαι τοῦ Θεοῦ, καὶ μάταιος ὑμῖν ὁ λόγος, καὶ κενὸν ἐδείχθη δ τὸ ἐπιχείρημα. Καὶ τοῦτο. Εἰ τῶν ἐν βουλήσει γενομένων προηγείται χρόνος, καθ᾽ ἂν ἡ περὶ αὐτὸν σκέψις ἐγένετο, καὶ εἰ μικρόν * Cor. 1, 24. quemadmodum creat mirabiliter, longcque alio quam nostra consuetudo fert modo, ita etiam generat ex se alia ratione quam nos. Ejusdem et hac. Sermo enuntiativus, quo utimur, in mente et ex mente gignitur, atque alius quidem videtur esse ab en qui in corde agitatur, quatenus extra os velu.i e tenebris in lucem emittitur; est autem rursus in co, similisque ei est per omnia. In sermone enim videtur cogitatio cordis, et rursus in mente sermo nondum loquendo expressus. Ita etiam Filius Dei, alisque separatione e Patre procelens, racter est et expressa figura proprietatis suæ: Verbum enim est hypostatice exsistens et vivens ex vivo Patre. Ejusdem et hæc, Ita genuit ex se Pater Filium absque separatione, ac si sapiens aliquis gignat aliquod inventum, sive mechanicum, sive geometricum, sive ejusmodi aliquid. Videntur enim quodammodo sapientia fractus esse, atque ita natura se habent; atqui non est separata a sapientia ars quæ ex ea est excogitata: sed est ex ipsa et in ipsa genitricis suæ imaginem exprimens, et citra separationem aliud quidpiam esse videtur. Ita et generatio Filii, cum sit absque separatione ex Patre, in sua liypostasi servatur longe tamen hujus exempli sive similitudinis vit excedens. Ex capite septimo ejusdem libri. Si consilio dicitis Filium genitum, et voluntatem ortum ejus anteressisse contenditis, cur non hæc a Scriptura dici declaratis, quæ de aliis rebus om. nibus procreatis dicuntur? In his enim voluntas præcedit, ut ex illis Scripturæ verbis.colligi potest: Faciamus hominent: et: Omnia, quacunque voluit fecit. In Dei autem Verbo nec voluntas, nec consilium præcessit. Itaque de illo non dicuntur ea, sed hæc potius: Erat, et est. Ejusdem et hæc. Paulus Servatorem nostrum Jesum Christum Dei virtutem et sapientiam appellati. Si igitur sapientia et virtus est Patris Verbum ex ipso et in ipso exsistens, in eo nimirum et per illud ipse vult et facit omnia. Quomodo igitur consilio et voluntate factum est id, in quo Patris consilium voluntasque consistit. Aut enim aliam verbis sapientiam confingere necesse est, qua Pater consulens et volens Filinm fecerit (quod tamen vos non pudet comminisci): aut si alia sapientia non est, sed ipse solus est Patris sapientia, ipse nimirum est etiam Patris voluntas atque consilium, in sapientia enim sita est voluntas Dei. Quamobrem rationes vestræ futiles sunt, et argumenta vestra inania stultaque ruunt. Ejusdem et hære. Si ea, quæ voluntate Giunt, egent tempore, qu de illis consilium capiatur, licet spatium illud sit

perquam exignum, quomodo temporum effector τινα και ακαριαίν δοίημεν αὐτὸν, πῶς ἔσται χρήσ Filius erit, cujus ortum voluntas et consilium anIccedit? Sed temporum auctor est. Erat igitur. et ante ortum illius est nihil. Ejusdem et hæc. Si sapientia Patris est Filius, ut vere est, quonolo tempus esse potuit, cum in ipso non esset sapientia? Quod si ab omni æternitate in Patre est, semper cnimn sapiens est Pater, quomodo cogitari potest quidquam antiquius eo, quod semper est, aut quomodo voluntas intercedere, quæ Filium aliquando non exsistentem adducat, qui simul cum Genitore ipsius ut ejus sapientia æternus est? Non voluntate igitur, sed natura Filium gignit. Hoc enim illi magis congruit. Ejusdem et hæc. Si nulla voluntas in ullo est sine verbo, hoc est, sine ratione illa, quæ tacite in animo versatur, Filius autem est Verbum Patris, illius ergo volunẹ fas est. Quomodo igitur voluntas in voluntate erit, ont Verbum in Verbo? Omnia ergo est Filius 1atri, et Verbum, et voluntas, et sapientia, et nihil ante ipsum in patre. Ejuolumn et hac, νων ποιητής ὁ Υἱός, εἰ βούλησις προηγείτα της γεννήσεως αὐτοῦ; Αλλ' ἔστι χρόνων ποιητής· ἦν ἄρα, καὶ οὐδέν ἐστι πρὸ τῆς γεννήσεως αὐτοῦ Καὶ τοῦτο. Εἰ σοφία τοῦ Πατρός ἐστιν ὁ Υἱδ:, ὥσπερ οὖν καὶ ἔστι, πῶς ἐστι χρόνος, ὅτε οὐκ ἦν ἐν αὐτῷ σοφία: Εἰ δὲ ἐστιν ἀἰδίως ἐν τῷ Πατρὶ, ἀεὶ γὰρ σοφὸς ὁ Πατήρ· πῶς ἡγήσεταί τι τοῦ ἀεὶ ὄντος; Πῶς δὲ ἡ βούλησις χωρήσει μεταξύ μὴ ὄντα ποτὲ τὴν γεν εἰσφέρουσα, τὸν τῷ γεννήσαντι συναΐδιον, ὡς σοφίαν αὐτοῦ; Οὐ βουλήσει ἄρα γεννᾷ τὸν Υἱόν, ἀλλὰ φύγει, Πρέπει γὰρ τοῦτο μᾶλλον αὐτῷ. Καὶ τοῦτο. Εἰ πᾶσα βούλησις ἡ ἔν τισι γινομένη οὐ δίχα λόγου γίνεται, λόγος γὰρ ἐστιν ἀφανῶς ἐν καρδίᾳ στρε φόμενος ἡ βούλησις, ἔστι δὲ ὁ Υἱός Λόγος του Πα. τρός· αὐτὸς ἄρα ἐστὶν ἡ βούλησις. Εἶτα πῶς ἡ βού λησις ἐν βουλήσει γίνεται; ἢ πῶς ὁ Λόγος ἐν λόγω; Πάντα τοίνυν ἐστὶν ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ, καὶ λίγος, καὶ βουλή, καὶ σοφία, καὶ οὐδέν ἐστιν ἐν Πατρὶ πρὸ αὐτοῦ, Καὶ τοῦτο. Ὥσπερ οὐκ ἐκ βουλήσεων; ἡμεῖς ἔχομεν τὸ εἶναι πατέρες τῶν ἐξ ἡμῶν, ἀλλὰ φυσικῶς, οὕτω καὶ ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ οὐκ ἐκ βούλησεις Πατήρ έστιν, ἀλλὰ φυτικῶς. Καὶ ὥσπερ οἱ ἐξ ἡμῶν τικτόμενοι ἔμοιο: πάντως ἡμῖν κατ' οὐσίαν εἰσιν, οὕτω καὶ ὁ Quemadmodum non ex voluntate habemus nos ut patres simus eorum qui ex nobis sunt, sed ex ntura; sic etiam Deus non voluntate, sed natura Pater est. Et quemadmodum filii ex nobis procreati nobis natura similes omnino sunt, sic etiam Filius non extrinsecus, sed ex essentia Palris genitus, si- c Υἱὸς οὐκ ἔξωθεν τῷ Πατρὶ προσγενόμενος, ἀλλ' milis est in omnibus Genitori. Et quemadmodum Pater non ex voluntate Pater est, ita nec Filins est ex voluntate, seul per naturam, cuin sit splendur et figura illius ', qui se genuit. Ejusdem et hæc. Vehementer absurdum et periculosuni est dicere Filium voluntate genitum esse. Qui enim noa voluntate Pater et Deus est, is nec voluntate habet ex essentia sua proveniens Verbum, sed naturaliter. Sic enim est figura ipsius, et imago non falsa. cap. 20. Εx eodem libro, David alicubi ita canit: Sedes tua, Deus, in seculum seculi.» Deinde ait: • Propterea unxit te Deus. Deus tuus, oleo exsultationis præ participibus tuis.» Atqui erat Verbum etiam ante unctionem regnans cum Patre. Quomodo igitur in regem ungi. Lur et sanctificatur, qui semper regnat sanctusque exsistit? Quemadmodum igitur cum semper id sit, ultimis tamen temporibus regnasse dicitur: ita cum sit altissimus, exaltatus esse dicitur, propter incarnationem. Exaltatur autem, et ungitur, et sanétificatur propter nos, ut per ipsum gratia in omnes derivetur, ut jain natura collata torique generi Jurgita. Sic enim Servator ipse in. Evangelio Joannis ait:/ ‹ Pro ipsis ego sanctifico meipsum, ut sint et 'Hebr.1, 5. • Psul. xLir. 7, 8. ὄντως ἐκ τῆς εὐσίας αὐτοῦ προελθών, ὅμοιός ἐστι κατά πάντα τῷ γεγεννηκάτι. Καὶ ὥσπερ ὁ Πατὴρ οὐκ ἐκ βουλήσεως ἐστι Πατήρ, οὕτω καὶ ὁ Υἱὸς οὐκ ἐκ βουλήσεως ἐστιν Υἱὸς, ἀλλὰ κατὰ φύσιν ἀπαύγασμα καὶ χαρακτὴρ ὑπάρχων τοῦ γεννήσαντος αὐτόν. Καὶ τοῦτο. Ατοπον σφόδρα, καὶ ἐπικίνδυνον ἐφ' Υἱοῦ λέγειν τὸ, Βουλήσει ἄρα, ἢ παρὰ βούλησιν ἐγεννήθη. Ο γάρ οὐκ ἐκ βουλήσεως ὑπάρχων Πατὴρ καὶ Θεὸς οὐδὲ ἐκ βουλήσεως ἔχει τὸν ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ προελθόντα Λόγον, ἀλλὰ φυσικῶς. Εἴη γὰρ ἂν καὶ οὕτως εἰκὼν αὐτοῦ, καὶ χαρακτηρ αν διεψευσμένος. Από κεφαλαίου κ' τοῦ αὐτοῦ βιβλίου. Ψάλλει που Δαβίδ «Ο θρόνος σου, ὁ Θεὸς, εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος. ' Εἶτά φησι· «Διὰ τοῦτο ἔχρισέ σε ὁ Θεός, ὁ Θεός σου, ἔλαιον ἀγαλλιάσεως.» Καὶ ἦν ὁ Λόγος καὶ πρὸ τῆς κρίσεως βασιλεύων μετά Πατρός. Πῶς οὖν εἰς βασιλέα χρίεται καὶ ἁγιάζεται ὁ deὶ βασιλεύων καὶ ἅγιος ὤν; Ὥσπερ τοίνυν ἀεὶ τοῦτο ὤν, ἐν ἐσχάτοις καιροίς βεβασιλευκέναι λέγεται· οὕτω καὶ ὕψιστος ῶν, ὑψοῦσθαι λέγεται διὰ τὴν ἔνσαρκον οἰκονομίαν. Υψοῦται δὲ καὶ χρίεται καὶ ἁγιάζεται δι' ἡμᾶς, ἵνα δι' αὐτοῦ τρέχῃ λοιπὸν εἰς πάντας ἡ χάρις, ὡς ἤδη δοθεῖσα τῇ φύσει, καὶ λοιπὸν ὅλῳ σωζομένη τῷ γένει. Οὕτω καὶ ὁ Σωτὴρ ἔλεγεν ἐν τῷ κατὰ Ἰωάννην Εὐαγγελίῳ· «Ὑπὲρ αὐτῶν ἐγὼ ἁγιάζω ἐμαυτὸν, ἵνα ὦσι καὶ αὐτοὶ ἡγιασμένοι.»

ΤΙΤ. ΧΙ. δύο Οι γὰρ ἐν Χριστῷ, ταῦτα καὶ εἰς ἡμᾶς. Οὐχ & ipsi sanctificati. Quæecunque enim Christo iusunt, ἑαυτῷ δεχομένου τὸν ἁγιασμὸν αὐτὸς γὰρ ἦν ὁ ἁγιίζων), ἀλλ᾽ ἵνα τοῦτον τῇ φύσει δι' ἑαυτοῦ προς ξενίσῃ, ἐδὸς ὥσπερ καὶ ἀρχὴ τῶν εἰς ἡμᾶς ἀγαθῶν γινόμενος. Διὰ δὴ καί φησιν· «Εγώ εἰμι ἡ ὁδός δι' ἧς ὥσπερ πρὸς ἡμᾶς ἡ θεία καταβέβηκε χάρις, ὑψοῦσα καὶ ἁγιάζουσα καὶ δοξάζουσα, καὶ θεοποιοῦσα τὴν φύσιν ἐν πρώτῳ Χριστῷ. Επι τοῦ β' βιβλίου του Θησαυρού, κεράλαιον κα. Πανταχόθεν ἀναίσχυντοῦντες οἱ χριστομάχοι φανοῦνται, καὶ σκοπὸν ἔχοντες ἕνα τὸ μάτην διαλοιδορεῖσθαι τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ. Ακούοντες μὲν γὰρ λέ γοντος αὐτοῦ, Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐσμεν, ἀπειθοῦσι, καὶ πειρώντα: τὸ εἰρημένον εἰς ἑτέρας παρ έλκειν ἐννοίας, οὐκ ἀποδιδόντες τὸ ἓν εἶναι πρὸς τὸν Πατέρα, ἀλλὰ τὸ καλῶς τε καὶ ὀρθῶς εἰρημένον ἐπιχειροῦντες παραλύειν. Εὑρίσκοντες δὲ πάλιν ἐν της Εὐαγγελίοις ὅτα περ ἂν ὡς ἄνθρωπος ἢ πέπονθεν, ἢ εἰρηκὼς φαίνεται, ἢ ποιῶν, τὸ ἔκλαυσε, καὶ ἐλυπήθη, καὶ τὰ τούτοις ὅμοια, καὶ ὅσα περ ἀνθρωποπρεπή, οὐ φέρουσιν ἐπὶ τὴν ἀνθρωπότητα, ἀλλ' εὐθὺς τῷ λόγῳ ταῦτα προσάπτοντες ἀπόδειξιν ποιούνται τοῦ μὴ εἶναι Θεὸν τὸν ταῦτα πεπονθότα, ὥστε καὶ αὐτὸν συναριθμεῖσθαι τῇ κτίσει τὸν ταύτης ὄντα ποιητήν. Η τοίνυν ἀπόδος τῷ Υἱῷ τὸ ἐν εἶναι πρὸς τὴν Πατέρα, καὶ οὐχ εὑρήσεις τὴν ἐν ισότητι τοῦ Πατρὸς ὄντα Λόγον καθ᾿ ἑαυτὸν, ᾗ Λό γο; ἐστὶν, κλαίοντα, ή λυπούμενον, ή φύσῳ βαλλόμενον, ἢ εἰ μὴ πιστεύεις, καὶ οὕτως ἔσῃ μετὰ τῶν ἀπίστων Ἰουδαίων. Εἰ λέγοντι γὰρ αὐτῷ, ὅτι περ ἐν ἐστι πρὸς τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα, μὴ πιστεύεις, μηδὲ ὅτι λελύπηται λέγοντι πιστεύσῃς. Οὕτως οὖν φανήσῃ, ὡς εἴρηται, μετ' ἐκείνων, οὐδὲν ὅλως τῶν παρὰ τοῦ Σωτῆρος εἰρημένων δεχόμενος. Τοῦ κατὰ Ἰωάννην Εὐαγγελίου, ὅτι οὐκ ἔστιν ὁ Υἱὸς ἐλάττων τοῦ Πατρός. Εἰ ἐλάττων ἐστὶν ὁ Υἱός, μείζων δὲ ὁ Πατήρ, διαφόρως δηλονότι καὶ ἀναλογούντων, οἷς ἑκάτερος Έχει μέτροις ένεργήσουσι περὶ τὸν εἰς ἡμᾶς ἁγια σμόν. Καὶ ἁγιάσει μὲν μειζόνως ὁ Πατήρ, ἔλαττον. δὲ καὶ καθ' ἑαυτὸν ὁ Υἱός. Εσται τοιγαροῦν καὶ τὸ Πνεῦμα διπλοῦν, καὶ μεῖον μὲν ἐν Υἱῷ, μεῖζον δὲ ἐν Πατρί. Καὶ τελείως μὲν οἱ παρὰ Πατρὸς ἁγιασθήσονται, οὐ τελείως δὲ πάλιν οἱ δι' Υἱοῦ. Ἀλλὰ πολλή τί; ἐστιν ἐν τούτοις ἡ τῶν λογισμῶν ἀτοπία. Ἓν γὰρ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιόν ἐστιν, εἶ; καὶ τέλειος ὁ ἁγιασμός παρὰ Πατρός, δι' οὗ φυσικώς χορηγούμε - νος. Οὐκ ἄρα ἐλάττων ἐστὶν ὁ τὴν αὐτὴν ἐνέργειαν ἔχων τῷ τελείῳ Πατρὶ, καὶ τὸ τοῦ γεννήσαντος Πνεῦμα ἐν ἑαυτῷ ἔχων, ἀγαθὸν, ζῶν, καὶ ἐνυπόστα τον, ὥσπερ οὖν ἀμέλει καὶ ὁ Πατήρ. Καὶ τοῦτο. Εἰ ἐν μορφῇ καὶ ἰσότητι τοῦ Πατρὸς ὑπῆρχεν ὁ Υ:δ;, κατὰ τὴν τοῦ Παύλου φωνὴν, πῶς ἐλάττων· αὐτοῦ ἐστιν; Οὐ γὰρ δήπου τῆς μετὰ σαρχής οίκονοη eadem in nos derivantur. Quippe qui sanctificationem non sibiipsi accepit (ipse enim erat sanctificans), sed ut per se eam humanæ naturæ conciliaret: via quodammodo et principiam bonornm quæ in nos fluxerunt effclus. Idcirco etiam ait: Ego sum viuo. per quam divina gratia quodammodo in nos descendit, exaltans et sanctificans et glorificans, atque adeo edificans naturam humanam in primo Christo. Ex secundo Thesauri libro, cap. 29. Undique impictatis occasionem arripiunt Christi adversarii, et unum illud sibi tanquam signum proponunt, ut temere convicia jactent in Filium Dei. Audientes enim ipsum dicentem: Ego et Pater unum sumus, non credunt, et conantur ea verba in alium sensum torquere, non concedentes, ut unum com Patre sit, atque ita quod præclare recteque dictum est, demoliri student atque pervertere. Quæ vero in Evangeliis ab eo tanquam homine vel tolerato, vel dicta, vel facta repererint, ut fere, nigrore allici et reliqua ejusdem generis humanæ naturæ convenientia, ea non referunt ad humanitatem, sed Verbo statim tribuentes, ex his colligunt, eum nea esse Deum, qui talia perpessus sit, atque ita in rerum quæ creatæ sunt, numero locant, earuma effectorem. Aut igitur Filio conce∙le, ut sit unum cum Patre, nec Verbum, quatenus per se Verbum est, ex inæqualitate cum Patre lugere ant pavere deprehendes, aut si non credis, te adl Judaeorum numerum ascribe. Si enim non credis of dicenti, se esse unam cum Patre, nec si morere se dixerit credes. Sic igitur, ut dictum est, in Judrorum nu mero deprehenderis, nihil eorum omnino, quæ a Servatore dicta sunt, suscipiens. Ejusdem ex Commentarits in Evangelium Joannis, Filium Patre non esse minorem. Si minor est Filius, major autem Pater, diversa ratione et pro sua uterque mensura sanctit»tern is nobis efficiet. Et Pater quidem magis, Filius autem uinus, et pro viribus suis nos sanctos reddet. Erit igitur et Spiritus duplex, minor in Filio, in Patre major. Et alii perfecte sancti reddentur a Patre, alii a Filio minus perfecte. Hæc et alia multa incommoda consequentur. Unus enim est Spiritus sanctus; una perfecta sanctitas, quæ a Patre per Filium naturaliter exhibetur. Non ergo minor, qui. eandem perfectam cum Patre perfecto actionem habet, cumdemque in seipso gignentis spiritum bonum, vivum, in sua subsistentem persona quem habet Pater. Ejusilem et hac. Si in forma et aequalitate Patris erat Filius, ut Paulus ait, quomodo minor est? Neque enim humanæ carnis assumptio et exinanitio spoliat 1 Joann. Avn, 19. Joan. XIV, 6. • Juan. x, 30. ' Philip. 11, 6.

natural Filium dignitate, cum illam secundo suo e μίας ο λόγος, καὶ ἡ διὰ τοῦτο κένωσις τοῦ κατὰ calis adventa sit habiturus. Veuiet enim, ut ipsemet dixit, in gloria Patris sui '. Quomodo igitur Patre minor, qui in gloria est perfecti Patris? Ejusdem et hæc. Si Dominus est Pater, et Filius est Dominus, quomodo Patre Filius minor? Non erit perfecte liber, si minor est imperio, nec plenam in se obtinet dignitatem. Præterea si lux est Pater, et lux similiter est Filius, quomodo minor est Patre? Lux énim (si minor est) erit imperfecta, et parte aliqua a tenebris oerupabitur. Et niendas erit evangelista, Εt Et tenebra. inquiens, eam non comprehenderunt ". Ad hæc si Pater est vita, et Filius item est vita, quomodo Patre minor est Filius? Sin imperfecte vita, et ideo miner, perfecta in nobis vita non erit, licet in interiori komine Christus inhabitet. Et aliqua parte quodammodo erunt mortui, qui in ipsum crediderunt. Quæ quidem quoniam a nobis, ut absurda, sunt procal rejicienda, perfectura esse dicimus Filium, et Patri perfecto æqualem propter essentiæ Dulla in parte diversaın similitudinem. Ejusdem et hac. Equalem se Doo et Patri declarans Christus quodam loco discipulos suos sie alloquitur: Qui vidit me vidit Patrem ³. Quomodo qui natura talis est ut ipse vers dicens affirmat, Patre minor erit, ut quidam temere opinantur? Si enim minor exsistens in seipso Patrem exprimit, cum nulla intercedat immutatio, illud ipsum in Patrem recidet, quippe qui in imagine, nempe in Filio cernatur expressus. Sed hac absurdum est. Non igitur Filius minor, in quo Pater perfectus exprimitur. Ejusdem et hac. Quomodo Filius minor, quem ea quæ Patris sunt, habere constat? Vere enim dicit: Omnia quæ Paler habet, mea sunt. Et rursum Deum, et Patrem alloqueus, Omnia, inquit, mea tua sunt, si tua mea. Si enim, ut temere quidam sentiunt, minor est Filius, cum vero pronuntiet hic Patreni alloquens: Omnia mza lua suni, el tua mea, cadet et in Patrem, ut minor sit, et in Filium, ut major, cum rerum ordo diversus non sit, et in utroque ea cernantur, quæ alterius sunt, ét quad Patris est, id etiam Filii sit, et contra. Nihil igitur prohibebit et Patremn Filio minorem dicere, es Patre majorem Filium. Quæ quidem cum vel cogitare sit absurdissimum, sequitur ut æqualia Patri sit Filius, qui omues cum Patre communes babet essentiæ dignitates. Αλλ' ἔστι τῶν ἀτοπωτάτων καὶ μόνον ἐννοεῖν τι τὸν Πατέρα τὰ τῆς οὐσίας ἔχων πλεονεκτήματα. Ejusdem et hac. Quodam loco Servator, sicut ipse in Patre est, sic Patrem in se esse dicit. Nullo autem pacto cogi- * Matth₁xvi, 27. Joan. 1, 5. Joan. xiv, 9. φύσιν προσόντος ἀξιώματος ἀπογυμνώσει τὸν Τῶν, λύσιν ἔχουσα τὴν δευτέραν ἐξ οὐρανοῦ παρουσίαν. Ηξει γὰρ πάντως, ὡς ἠκούσαμεν λέγοντος, ἐν τῇ δόξῃ τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ. Πῶς οὖν ὅλως ἐν τῇ δόξῃ τοῦ τελείου Πατρὸς ὁ ἐλάττων αὐτοῦ; Καὶ τοῦτο. «Εἰ Κύριος ἐστιν ὁ Πατήρ, Κύριος δὲ ὁμοίως καὶ ὁ Υἱός, πῶς ἐλάττων αὐτοῦ ἐστιν; Εσται γὰρ οὐ τελείως ἐλεύθερος, εἴπερ ἐστὶν ἐλάττων ἐν κυριό τητι, καὶ οὐ πλῆρες ἔχων ἐν ἑαυτῷ τὸ ἀξίωμα. Καὶ εἰ φῶς ἐστιν ὁ Πατήρ, φῶς δὲ ὁμοίως καὶ ὁ Υἱός, πῶς ἐλάττων αὐτοῦ ἐστιν; Εσται γὰρ οὐ τελείως φῶς, καταληφθήσεται δὲ ἀπὸ μέρους ὑπὸ τῆς σκου τίας, καὶ ψεύσεται λέγων ὁ Εὐαγγελιστής, 'Η σπου τία αὐτὸ οὐ κατέλαβε. Καὶ εἰ ζωή ἐστιν ὁ Πατήρ, ζωὴ δὲ ὁμοίως καὶ ὁ Υἱός, πῶς ἐλάττων αὐτοῦ ἐστιν; Οὐ γὰρ ἔσται τελείως ἐν ἡμῖν ἢ ζωή, κἂν εἰς τὸν ἔσω ἄνθρωπον κατοικήσῃ ὁ Χριστός. Νεκροὶ δέ πως κατά τι μέρος οἱ πιστεύσαντες, είπερ ἐστὶν οὐ τε λείως ζωὴ τὸ ἔλαττον ἔχων ὁ Υἱός. Ἐπειδὴ δὲ χρὴ τὴν ἐν τούτοις ἀτοπίαν ὡς πορρωτάτω ποιεῖσθαι, τέλειον εἶναί φαμεν τὸν Υἱὸν τὸν τῷ τελείῳ Πατρί παρισούμενον διὰ τὸ τῆς οὐσίας ἀπαράλλακτον. Καὶ τοῦτο. Ἴσον ἑαυτὸν ἐπιδεικνύων τῷ Θεῷ καὶ Πατρί, φησί που Χριστὸς πρὸς τοὺς οἰκείους μαθητάς, Ο δωρακὼς ἐμὲ δώρακε τὸν Πατέρα. Εἶτα πῶς ὁ κατά φύσιν τοιοῦτος, οὕτω τε ὑπάρχων, ὡς αὐτὸς ἀλη θεύων διισχυρίζεται, τὸ ἔλαττον ἕξει κατὰ τὴν τι νων ἀβουλίαν; Εἰ γὰρ ὑπάρχων ἐλάττων ἐν ἑαυτῷ δεικνύει τὸν Πατέρα, μηδεμιάς μεσολαβούσης παραλλαγῆς, ἐπὶ τὸν Πατέρα τὸ ἔλαττον ἀναβήσεται, ὡς ἐν ἀμεταποιήτῳ φαινόμενον εἰκόνι τῷ Υἱῷ. Αλλά τοῦτο ἄτοπον. Οὐκοῦν οὐκ ἐλάττων ο Υιός, ἐν ᾧπερ ἐξεικονίζεται τέλειος ὁ Πατὴρ ὤν, Καὶ τοῦτο. Καὶ πῶς ἂν τὸ ἔλαττον, ἐν οἷσπερ ἐστιν ὁ Πατήρ ῶν ὁ Υἱὸς ἐπιδέξηται, λέγων ἀνεγκλήτω;, Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ ἐμὰ ἔστι; καὶ πάλιν ὡς πρὸς τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα, ότι Πάντα τὰ ἐμὰ σὰ ἐστι καὶ τὰ σὰ ἐμά. Εἰ γὰρ ὄντως ἐστὶ κατὰ τὴν τινων ἀβουλίαν ελάττων ὁ Υἱός, ἐπειδήπερ ἀληθεύει λέγων πρὸς τὸν Πατέρα, τὰ ἐγιὰ σὰ ἐστι, καὶ τὰ σὰ εμά, χωρήσει καὶ ἐπὶ τὸν Πατέρα τὸ ἔλαττον, καὶ τὸ μεῖζον ὁμοίως ἐπὶ τὸν Υἱόν, ἀδιαφορούσης της τῶν πραγμάτων τάξεως, εἴπερ ἐν ἑκατέρῳ τὰ ἐπατέρῳ προσόντα φαίνεται, καὶ ὅπερ ἂν εἴη τοῦ Πα τρὸς, τοῦτό ἐστι καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ πάλιν ὅπερ ἂν ὑπάρχον τοῦ Υἱοῦ ἴδιον φαίνηται, τοῦτό ἐστι καὶ τοῦ Πατρός. Οὐδὲν οὖν κωλύσει λέγειν ἐλάττονα τοῦ Υιοῦ τὸν Πατέρα, καὶ μείζονα τοῦ Πατρὸς τὸν Γιόν. τοιοῦτον. Ἴσος ἄρα, καὶ οὐκ ἐλάττων ο κοινά προς Καὶ τοῦτο. Οὕτω πού φησιν ὁ Σωτὴρ, ὡς εἴη μὲν αὐτὸς ἐν Πατρὶ, καὶ ὁ Πατὴρ δὲ ὁμοίως ἐν αὐτῷ. Αλλ' ἔστι Joan. xvII, 10.

06) ΤΙΤ. ΧΙ. tandum est, ut corpus in corpore, aut vas in vase, sic Filium in Patre aut Patrem in Filio esse. Sic παντί που δῆλον, ὡς οὐ προσήκει νοεῖν καθάπερ σῶμα ἐν σώματι, ἢ σκεῦος ἐν σκεύει, οὕτω χωρητὸν ἐν Υἱῷ τὸν Πατέρα, ἢ αὖ πάλιν τὸν Υἱὸν ἀντεμβι- Ιgitur Pater in Prio, et Filius iu Patre est, ut in βάζεσθαι τρόπον τινὰ τῷ Πατρὶ, καὶ οὗτος δὲ ἐν ejusdem essentiæ ejusdeunque naturæ ἐκείνῳ, κἀκεῖνος ἐν τούτῳ φαίνεται, ὡς ἐν ταυτότητε certissima similitudine. Ut si quis propriam in imagine simiτῆς οὐσίας απαραλλάκτῳ, καὶ τῇ κατὰ φύσιν ἑνό litudinem vere et singulariter expressam intuens τητί τε καὶ ὁμοιότητι· ὥσπερ ἂν εἴ τις καὶ ἐν εἰ- admirationeque plenus aliquos alloqueretur: Hz, κίνι τὴν οἰκείαν καταθεώμενος μορφήν, λέγοι πρός inquiens, eligies in me est, et ego in illa. Aut si τινας ἀληθεύων, καὶ τὴν εἰς ἄκρον ἐξησκημένην caliditas et igne naturaliter proveniens vocem ad Εμφέρειαν τοῦ οἰκείου σχήματος αποθαυμάζει hunc modum emitteret: Ego in igue, et ignis in me βοῶν, Ἐγὼ ἐν τῇδε τῇ γραφῇ, καὶ ἡ γραφὴ δὲ ἐν est. Utrumque enim eorum quæ dicta sunt, cogiἐμοί· ἢ καὶ ὥσπερ πάλιν, εἰ ἡ ἐκ πυρὸς φυσικῶς tatione quidem dividi potest, natura tamen unum ποιοῦσα θερμότης φωνὴν ἀφιεἶσα λέγοι. Ἐγὼ ἐν τῷ est, et unum ex altero sine ulla sectione proficisc: πυρὶ, καὶ τὸ πῦρ δὲ ἐν ἐμοί. "Εστι μὲν γὰρ πως tur. Quamvis enim animus ea vicissim distinguat, τῶν εἰρημένων ἕκαστον ἐπινοίᾳ μεριστὸν, ἐν δὲ τῇ unum tamen atque idem utraque esse perspiciuntur, φύσει, καὶ ἐν ἐξ ἑνὸς ἀμερίστῳ τινὶ προόδῳ προ- quautumn ad essentiam pertinet. Si igitur propter κύπτον, ὥσπερ καὶ χωρίζεσθαι δοκοῦν τοῦ ἐν ᾧπέρ ejusalem essentiæ perfectissimam atque immutabilem ἐστιν· ὅμως δ' οὖν, εἰ καὶ τοῦτον ἔχει τὸν τύπον τῶν in imagine similitudinem Pater in Filio est, quoἐπ' αὐτοῖς νοημάτων ἡ δύναμις, ἀλλ᾽ ἐν ἐν ἑτέρῳ modo major Pater, ut isti putant, in miuore Filio φαίνεται, καὶ ταυτόν εἰσιν ὅσον εἰς οὐσίαν ἀμφό esse et perspici potest? Cum ergo Pater omnino τερα. Είπερ οὖν διὰ τὸ τῆς οὐσίας ἀπαράλλακτον καὶ sit in Filio, Filius plane perfectas est, qui perfe τὸ ἐν τῷ χαρακτῆρι παντελῶς ἀπαραποίητον ὁ Παclum capiens, figura et imago est magni Patris. τὴρ ἐν Υἱῷ ἐστι, πῶς ὁ μείζων ἐν ἐλάττονι κατ' ἐκείνους ὄντι τῷ Υἱῷ χωρήσει, καὶ ὀφθήσεται; Ἐπειδὴ δὲ δίως ἐστὶν ἐν αὐτῷ τέλειος, ἄρα πάντως ἐστὶν ὁ Υἱὸς ὁ τοῦ τελείου χωρητικός, καὶ χαρακτήρ τοῦ μεγάλου Πατρός. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ περὶ τῆς ἁγίας Τριάδος λόγου. Ἵνα δὲ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὴν ἰσότητα δείξωμεν, ἐπ' αὐτὴν ἔλθωμεν τὴν τοῦ Κυρίου διδασκαλίαν. Οὐδεὶς, φησὶν, οἶδε τὸν Υἱὸν εἰ μὴ ὁ Πατήρ, οὐδὲ τὸν Πατέρα τις ἐπιγινώσκει εἰ μὴ ὁ Υἱός, καὶ ᾧ ἂν βούληται ὁ Υἱὸς ἀποκαλύψαι. Τί τούτων σαφέστερον τῶν βημάτων; Ἴση, φησίν, ἡμῖν ἐστιν ἡ γνώσις. Εινώσκω γὰρ τὴν Πατέρα γινωσκόμε νος ὑπ' αὐτοῦ, καὶ γινώσκει με ὁ Πατήρ γίνωσκόμενος ὑπ' ἐμοῦ. Πᾶσα δὲ ἡ κτίσις τῆς ἡμετέ ρας ἐκβέβληται γνώσεως· πῶς γὰρ οἷόν τε τῆς φύσεω; ἡμῶν οὐ κοινωνοῦσαν κοινωνῆσαι τῆς γνώσεως; Μεταλαγχάνουσι δ' ὅμως τινὲς βραχείας τινός θεωρίας. Αποκαλύπτω γὰρ ὡς οἷόν τε οἷς ἂν ἐθέλω τὴν περὶ τοῦ Πατρὸς γνῶσιν ὡς ἐν ἐσόπτρῳ καὶ αἰνίγματι. Ταῦτα ἐκ τῶν Δεσποτικῶν ἐμάθομεν διδαγμάτων. Πείαν ἐνταῦθα χώραν ἔχει τὸ μεῖζον καὶ τὸ ἔλαττον; Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ ι' κεφαλαίου τοῦ α' βιβλίου τοῦ Θησαυρού. Λέγει που Χριστός·. 'Ο Πατὴρ ὁ πέμψας με, μεί. Ο ζων μου ἐστι.» Μαρτυρεῖ δὲ πάλιν ή θεία Γραφή περὶ αὐτοῦ ὅτι «Οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα Θεῷ.» Πῶς οὖν ἔσται καὶ ἴσος, καὶ μείζονα ἕξει τὸν Πατέρα, ζητητέον ἀκριβῶς· ἐναντία γὰρ ἀλλήλοις τὰ τοιαῦτα ἐστιν. Ἐπειδὴ δὲ δοκιμάζειν εὐσεβῶς πρόκειται τὰ ῥητά, οὔτε τὸ ἴσον ἐκβαλοῦμεν διὰ τὸ μείζον, οὔτε μὴν τὸ μεῖζον διὰ τὸ ἴσον αναιρήσομενο κρατήσει δ' ἀμφότερα θεωρίας εὐσεβῶς εἰσφερομέτῆς ἐπ' αὐτοῖς. Οὐκοῦν ἀπλή τις ούσα καὶ ἀσύνθετος ἡ τῆς θεότητος φύσις, οὐκ ἂν ἐτμήθη ποτὲ ταῖς ἐπινοίαις εἰς δυάδα Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, εἰ μή τις εύ 27. * Jul. ΙΙ, 28. • Philipp. u, 6. 'Mash. II, Ejusdem ex libro de sancta Trinitate. Verum ut Patris et Filii demonstremus æquafitstem, ad Domini doctrinam accedamus: Nemo, inquit, norit Filium nisi Pater, neque Patiem novit quisquam nisi Filius, et cui voluerit filius revelare". Quid hisce verbis clarius? Par, inquit, nobis cognitio est. Cognosco Patrem a Patre cognitas; cognoscit me Pater a me cognitus. Omnes autem res procreatæ ab hac arcentur cognitione. Quomodo enim quæ naturæ nostræ non sunt participes, cognitionls participes sint? Parvani tamen quidam notitiam assequuntur. Ego enim illis, quoad eorum natura capit, tanquam in speculo atque enigmate Patris notitiam impertio. Hæc ex Domini doctrina didici. mus. Quem igitur hic majus et minus locum habet? Ejusdem ex Thesauri cap. 10) primi libri. Christus alicubi ait: Pater qui misit me, major me est ".» Divina etiam Scriptura hoc de eo testatur, quod Non rapinam arbitratus est se esse æqualem Dẹo '. › Quonam igitur pacto futurns sit æqualis, et inajorem se habiturus Patrem, accurate nobis inquirendum est: pugnare enim hæc imer se videntur. Cum autem nobis propositum sit pie bæc dicta examinare, neque æqualitate cum privabinus, eo quod major sit Pater; neque rursus majorem esse Patrem negabimns ob æqualitatem Filii. Utrumque enim locum habebit, si ea pie considerare intelligereque velimus. Simplex itaque et nou cour

postta deitatis natura nunquam in dualitatem Pa- Λ δίκαι προκεῖσθαι διαφορά, οὐ κατὰ τὴν οὐσίαν φημ, tris et Filii secta fuisset, nisi prius aliqua diferenἀλλ' ἔξωθεν ἐπιγνοουμένη, δι' ἧς τὸ ἑκατέρου πρόσ ωπον εἰσφέρεται ἐν ἰδιαζούσῃ μὲν ὑποστάσει κείμε νον, εἰς ἑνότητα δὲ θεότητος διὰ ταυτότητας φυσικής σφιγγόμενον, ἵνα μή τις ἀνάχυσις καὶ οἱονεὶ φυσμό; γένηται Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, εἰς μόνην ἐνάδα τρεχούσης τῆς ὑποστάσεως, τῆς πολλῆς λίαν ὁμοιότητος οὐκ ἑώτης φαίνεσθαι δυάδα· ὡς ἐντεῦθεν ἤδη καὶ τὸν αὐτὸν Πατέρα καὶ Υἱὸν ὑπονοεῖσθαι παρά τισιν εἰς δυάδα μηδαμόθεν χωριζομένους. Ἐπειδὴ δὲ ἐχρη εἰδέναι καὶ τὴν γεννήσασαν φύσιν καὶ τὴν γεννηθεί σαν ἐξ αὐτῆς, τέθεικεν ἡ θεία Γραφὴ τὸ τοῦ Πατρός ὄνομα καὶ τὸ τοῦ Υἱοῦ, ἵνα φῶς ἐκ φωτός νοῆται, καὶ ἑκάτερον ἐν ἰδίᾳ ὑποστάσει σωζομένης ἐπ' ἀμφοῖν τῆς ταυτότητος πρὸς τὸν ἕτερον. Ακολουθοῦσα δὲ πάλιν τῇ καθ' ἡμᾶς συνηθεία, τὸ μείζονα ἀπο δίδωσι τῷ Πατρὶ, ἵνα πανταχόθεν ἡ δυὰς καὶ τὸ ἐξ οὗ σημαίνηται· προσμαρτυρεῖ δὲ τὸ ἴσον, ἵνα μή τις περὶ τὴν οὐσίαν ἀνομοιότης νυῆται Πατρὸς καὶ Υἱοῦ. Ἴσος τοιγαροῦν κατὰ τὸν τῆς οὐσίας λόγον ὑπάρχων ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ καὶ ὅμοιος κατὰ πάντα, μείζονα αὐτόν φησιν ὡς ἄναρχον, ἔχων ἀρχὴν κατὰ μόνον τὸ ἐξ οὗ, εἰ καὶ σύνδρομον αὐτῷ τὴν ὕπαρξιν ἔχει lia fuisse visa esset, non secundum essentiam, sed extrinsecus intellecta, per quam ofriusque persona inducitur peculiari quidem hypostasi constans, sed in unitatem divinitatis per naturalem identitatem constricta; ne aliqua confusió fiat Patris et Filii, concurrente in solam unitatem hypostasi, cum mag. na que inter eos intercedit similitudo dualitatea apparere non sinat: adeo ut hine nonnulli inter Patrem et Filium nullam plane dualitatem constituerint. Cum vero oporteret et generantem naturam, et eam quæ ex ea genita est cognoscere, sacra Scriptura Patris et Filii nomina constituit, at lumen ex lumine intelligeretur, utrique propriam suam ac peculiarem hypostasim tribuens, servata tamen in utroque naturæ identitate. Nostræ vero consuetudini sesc accommodans, Patri hoc tribuit ut major sit; ut nimirum undequaque dualitas personarum gignentis et genitæ significetur; tribuit autem aequ litatem, ue aliqua fatris a Filio essentiae dissimilitudo intelligatur. Æqualis itaque essentiæ ratione exsistens cum Patre Filius, similisque per oninia, majorem illum vocal, tanquam principio carentem, ipse principium habens ca tantum ratione quod ex Patre est, tametsi exsistentiæ ratione cum eo conveniat. Ejusdem et hæc. Quæ ejusdem substantiæ sunt et naturæ, magis etiam proprie inter se conferri possunt: quæ vero jta sese non habent, sed ‹iversæ naturæ sunt, atque ca de causa diversitate quadam inter se distincta, comparari sibi invicem non possunt. Neque enim quisquam nisi judici inops, hominis naturam inquirens dicat, bovem homine majorem esse, aut vicissim bovis naturam mosse volens, dicat hominem eo majorem esse. Quæ enim ejusdem naturæ ac speciei sunt, ut dictum est, ea commode apteque inter se conferuntur. Si itaque confetur, secondum vos, Filius cum Patre, ratione majoris et minoris, consubstantialis certe neque diversus ab eo erit. Consubtantiale autem non potest consubstantiali majus aut minus esse ratione substantiæ: neque enim homo homine major est, quatenus homo est. Æqualis igitur est et consubstantialis Patri Filius; ratione vero incarnationis credimus Patrem majorem Καὶ τοῦτο. Τὰ τῆς αὐτῆς οὐσίας ὄντα καὶ φύσεως καὶ τὴν πρὸς ἄλληλα σύγκρισιν κυριωτέραν ἐπιδέχεται· τὰ δὲ μὴ οὕτως ἔχοντα, ετεροφυῆ δὲ ὄντα, καὶ διὰ τοῦτο ο τεμνόμενα πρὸς ἀλλοτριότητα, οὐκ ἂν ἀλλήλοις συγκρίνοιτο· ἀπαιδευσία γὰρ τοῦτό γε. Οὐ γὰρ ἂν της είποι νοῦν ἔχων, μείζονα τοῦ ἀνθρώπου τὸν βοῦν, τὴν ἀνθρώπου φύσιν ἐρευνῶν· οὐδ' αὖ πάλιν τὴν τοῦ βοὺς ἐκμαθεῖν βούλοιτο, μείζονα τούτου τὸν ἄνθρω που λέγοι. Τὰ γὰρ ὁμοφυή τε καὶ ἐμοειδή, καθάπερ εἴρηται, τὴν πρὸς ἄλληλα σύγκρισιν ἀκόλουθόν τε καὶ πρέπουσαν ἔχει. Εἰ τοίνυν συγκρίνεται, καθ' ὑμᾶς, ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ κατὰ τὸ μεῖζον καὶ ἔλαττον, ὁμοούσιος ἄρα καὶ οὐκ ἀλλότριος αὐτοῦ ἐστιν. Ὁμοού στον δὲ ἐμνουσίου οὐκ ἂν γένοιτο μείζον καὶ ἔλαττον κατὰ τὸν τῆς οὐσίας λόγον· οὐ γὰρ μείζων ἄνθρω τος ἀνθρώπου, καθὸ ἄνθρωπος. Ἴσος ἄρα τῷ Πατρὶ καὶ ὁ Υἱὸς καὶ ὁμοούσιος· οἰκονομικῶς δὲ εἰρῆσθαι πιστεύομεν ἐπὶ τοῦ Πατρὸς τὸ μεῖζον. Οτε γὰρ a Filio vocatumn. Quando enim luumanitatem assump- p ἐνανθρωπήσως φαίνεται, τότε καὶ τοῦτό φησιν ὡς sit, tùm etian ut homo học dixit. E. primo Thesauri libro cap. 9. Quod ex causa aliqua est, vel genitum est, inquit, necessarium est ut sit secundum ab illo quod ei causa exsistentiæ fuit. Sccundus itaque erit Filius a Patre, quippe qui Patrem ut causam habet: atque idcirco ne consubstantialis quidem ei erit. Aut si quis contentiosius urgeat, consubstantialem eum esse dicens, una certe deitas sectionem admittens in dualitatem divisa erit: neque enim aliter consubstantialis esse potest. Debacchatur rursum Christi hostis, temereque adversus divinam essentiam blaterat. Secari enim ἄνθρωπο;. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ θ' κεφαλαίου τοῦ α' βιβλίου τοῦ Θησαυροῦ περὶ ὁμοουσίου. Τὸ ἐξ αἰτίου τινὸς ὄν, ἢ γεγεννημένον, φησὶν, ἀνάγκη δεύτερον εἶναι τούτου, ὃ δὴ καὶ γέγονεν αὐτῷ τοῦ εἶναι αἴτιον. Οὐκοῦν δεύτερος ἔσται τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς αἴτιον αὐτὸν ἔχων καὶ διὰ τοῦτο οὐχ ὁμοούσ σιος. "Η ἀφιλονεικότερον ἐνστήσεταί τις ὁμοούσιον αὐτὸν εἶναι λέγων, ή μία θεότης, άρα, τομήν τινα χωρήσασα, γέγονεν εἰς δυάδα· οὐ γὰρ ἑτέρως ὁμο ούσιος εἶναι δύναται. Οὐκ αἰσθάνεται πάλιν μεθύων ὁ χριστομάχος, και μάτην καταφλυαρῶν τῆς θείας ουσίας. Τὸ μὲν γὰρ

- TIT. XI. et divisionen aliquam recipere posse, corporum proprium est. Divina autem Patris essentia, cum sit Incorporea, sectionis aut divisionis capas non est; neque in loco exsistit, neque a quoquam continetur; sed in arcano atque ineffabili statn consistens, Filium ex se immediate protulit; neque alia ratione perfecta esse potest, nisi Filium genuerit, et fecunda ostensa sit, neque rursum creatrix esse potest, nisi genuerit ex se indivulse Filium, per quem omnia operatur. Est igitur genitus ex-Patre Filius, non sectione aut defluxu aliquo, sicut vos imaginamini; sed quemadmodum caliditas ex igne; indivulse ex essentia gignentis procedit. τέμνεσθαι καὶ διάστασίν τινα μεταξὺ τὴν πρὸς ἄλληλα δύνασθαι λαβεῖν, σωμάτων ἴδιον. 'Η δὲ θεία τοῦ Πατρὸς οὐσία, ἀσώματος οὖσα, τομῆς τε καὶ διαιρέσεως, ἀνεπίδεκτός ἐστιν· οὔτε δὲ ἐν τόπῳ μένουσα, οὔτε ὑπό τινος οὖσα χωρητή, ἀλλ' ἐν ἀῤῥήτῳ τιν καὶ ἀφράστῳ καταστάσει κειμένη, τὸν Υἱὸν ἐξ ἑαυτῆς ἀδιαστάτως ἐξέλαμψεν· οὐκ ἂν ἑτέρως ἔχειν τὸ εἶναι τελεία δυναμένη, εἰ μὴ ἐγέννησε τὸν Υἱόν, καὶ ἀν εδείχθη καρπογόνος· καὶ πάλιν οὐκ ἂν ἑτέρως ἐσομένη δημιουργός, εἰ μὴ τέτοκεν ἐξ ἑαυτῆς ἀμερίστως τὴν Γϊόν, δι' οὗ τὰ πάντα ἐργάζεται. Εστιν οὖν ὁ Υἱός γεννηθεὶς ἐκ Πατρός, οὐ κατά τινα τομήν, ἢ ἀπόρ βοιαν, καθάπερ ὑμεῖς φαντάζεσθε· ἀλλ᾿ ὥσπερ ἐκ πυρὸς θερμότης, ἀμερίστως ἐκ τῆς τοῦ τεχόντος προελθὼν οὐσίας. Καὶ τοῦτο. Εἰ ὁμοούσιός ἐστι, φησὶν, ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ, τί μὴ καὶ αὐτός ἐστιν ἀγαθὸς οὕτως ὡς ὁ Πατήρ; Λέγει γάρ που πρός τινα ὁ Χριστός· «Τί με λέγεις άγαθέν; Οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ εἶ; ὁ Θεός.» Ενα δὲ εἰ των, ἑαυτὸν ἔξω τέθεικεν, ὡς ἀγαθὸν μὲν ὄντα καὶ αὐτὸν, οὐχ οὕτω δὲ ὥσπερ ἂν εἴη καὶ ὁ Πατήρ. Κύριον ἀποκαλούσης τὸν Υἱὸν τῆς θείας Γραφῆς, δώσεις ἄρα καὶ αὐτὸν εἶναι Κύριον, καὶ τοῦτο κατά ἀλήθεια», ἢ πρὸς τοῖς ἄλλοις ἀρνήσῃ καὶ τόδε. Εἰ μὲν γὰρ οὐκ εἶναι Κύριον ἐρεῖς, τἀναντία φρονεῖς ταῖς θείαις Γραφαῖς καὶ τῷ ταῦτα λαλήσαντι Πνεύματι. Συντεθειμένος δὲ καὶ φάσκων αὐτὸν εἶναι Κύριον, ἀσεβῶς ἐλεγχθήσῃ καὶ Κύριον λέγων καὶ προσκυνῶν δν οὐ φῆς ὁμοούσιον εἶναι τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ, καὶ κτίσματι μᾶλλον ἢ Θεῷ κατὰ φύσιν λατρεύεις. Τὸ γὰρ ἑτέρας ὑπάρχον οὐσίας παρὰ τὸν ὄντα Θεόν, οὐκ ἂν εἴη φύσει Θεός. Καὶ τούτου μάρτυς ή θεία λέγουσα Γραφή ο Κύριος ὁ Θεὸς ἡμῶν, Κύριος εἷς ἐστι· ο μία γὰρ θεότητος φύσις. Καὶ ὅτι ταύτῃ μόνῃ δεῖ προσκυνεῖν, ἀκούσῃ πάλιν· «Κύριον τὸν Θεόν σου προσκυνήσεις, καὶ αὐτῷ μόνῳ λατρεύσεις.» Ει τοί νυν διὰ τὸ μόνον ἀγαθὸν λέγεσθαι τὸν Θεὸν καὶ Πατέ ρα, ἐκπεσεῖται τοῦ εἶναι ἀγαθὸς ὁ Υἱὸς οὕτως ὡς ὁ Πατὴρ, καὶ διὰ τὸ ἕνα λέγεσθαι Κύριον καὶ Θεὸν τὸν Πατέρα, έκπεσείται τοῦ εἶναι Κύριος καὶ Θεὸς ὁ Υἱός, κατὰ τὴν τοῦ νοήματος ἀκολουθίαν· πως οὖν προσκυνεῖς τῷ μήτε Κυρίῳ μήτε Θεῷ; Εἰ δὲ Κυ ρίου καὶ Θεοῦ τοῦ Πατρὸς ὄντος, συνεπάγεται καὶ ὁ Υἱὸς τὴν ἐκεῖθεν ιδιότητα ἔχων ὡς ἐξ αὐτοῦ κατὰ φύσιν ὑπάρχων, καὶ ἔστι μετὰ Πατρὸς Κύριος και Θεός, ἕξει πάντως καὶ τὸ εἶναι ἀγαθὸς ὡς ὁ Πατήρ, τῆς πατρικῆς ἰδιότητος κἂν τούτῳ πάλιν ὑπαρχούσης ἐν αὐτῷ, καθάπερ καὶ ἐν ἐκείνῳ. Καὶ τοῦτο. Πολλὰ περί τε τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ λέγουσιν αἱ θεῖαι Γραφαι, καὶ οὐ τὸ τῶν ὀνομάτων διάφορον διαστέλλει πάντως αὐτοῖς καὶ τῆς οὐσίας τὸν λόγον, ὡς ἀνομοιότητά τινα διὰ τούτων χωρῆσαι μεταξύ. Εντι γὰρ μία θεότης Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, κἂν ἑκάτερος τῇ τῶν ὀνομάτων ποικιλία διαφόρως σημαίνηται, οὐχ ὡς ἴδιον ἔχων τι καὶ καθ' ἑαυτὸν, δ μὴ τῷ ἐτέσῳ πρώτο εστιν, ἀλλ' ὡς ἐπ' ἀμφοῖν χωρεῖν δυναμένου παντός • Deut. vi, 4. • Deut. x, 20; Matth. 1, 10. Ejusdem et hac. Si, inquit, Filius est consubstantialis Patri, cur non etiam ipse est bonus ita ut Pater? Christus'en m alicubi ad quemdam ita ait: ‹ Cur me dicis bo• num? Nemo bonus nisi unus Deus. Unum vero cum dixit, seipsum excepit, quippe qui bonus etiam ipse sit, non tamen ita bonus ut Pater. Cum sacra Scriptura Filium Dominum vocet, Tα - teberis profecto etiam ipsum Dominum esse, el quidem vere, aut una cum aliis etiam hoc negabis. At si negabis Dominum esse, contrarium plane sentis a Scripturis et a Spiritu hoc loquente. Si concesseris dixerisque Dominum esse, impie agere deprehenderis, quippe qui Dominum voces et adores eum quem consubstantialem esse Deo ac Patri me gas, et creaturam potius quamverum Denim colis. Quod enim alterius nature est ab eo qui vere est Deus, id natura Deus esse non potest. Quod ctian ipsa sacra Scriptura testatur, dicens: «Dominus Deus noster, Dominus unus est '; › una enim est deitatis natura. Quod vero haue solam adorare oporteat, aulies rursum: • Dominum Deum tumm adoralis, et ei soli servies. '. Si igitur quia Deus ac Pater solus dicitur bonus, Filius bonus esse non potest sicut Pater, cademque ratione cum unus Pater dicitur Dominus et Dens, sequitur etiam necessario ex eodem argumento Filium neque Dominum neque Deum esse: quo pacto igitur adoras com qui nec Dominus, nec Deus est? Si vero, cum Pater sit Dominus et Deus, simul etiam inducitur Filius, eamdem habens proprietatem, utpote ex ipso naturaliter procedens, et est cuni Patre Dominus ac Deus, necessario etiam bonus erit, ut Pater, cain paterna proprietas etiam hac in parte in ipso exsistat, perinde atque in illo. Ejusdem et hæc. Multa de Patre et Filio sacra Scriptura prædicat, neque tamen differentia nominum essentiæ rationem in universum distinguit, ita ut inde dissimilitudo quædam cos separet. Una enim est deitas Patris et Filii, ètiamsi uterque per varia nomina differenter significetur: non quod alteruter proprimm aliquid in se habeat, quod alteri non insit, sed quod de utroque dici possit quidquid de

EUTNYMI ZİGABENI uno dicitur, excepta solummodo Patris et Filii ap- όπερ ἂν ἐφ' ἑνὸς λέγοιτο, δίχα μόνης τῆς τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ προσηγορίας τε καὶ πράγματος. Εστι γὰρ ὁ Πατὴρ ἀεὶ Πατήρ, καὶ Υἱὸς οὐκ ἂν γένοιτό ποτε· καὶ ἔστιν ὁ Υἱὸς ἀεὶ Υἱὸς, καὶ Πατὴρ οὐκ ἂν εἴη ποτέ. Εἰ δέ τις βούλοιτο φάσκειν μὴ δύνασθαι χωρεῖν ἐπ' ἀμφοῖν ὅπερ ἂν ἐφ' ἑνὸς φέροιτο πρόσρη μα, μεγάλη περιπεσείται κακῷ. Τί γὰρ ἂν ποιήσοι, λέγοντος τοῦ Παύλου· «Εἷς ὁ Θεὸς ὁ Πατὴρ ἐξ οὗ τὰ πάντα· καὶ εἰς Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς δι' οὗ τα πάντα.» Ιδοὺ γὰρ τῷ Πατρὶ τὸ εἶναι Θεὸν καὶ ἕνα δέδωκε· τῷ δὲ Υἱῷ τὸ εἶναι Κύριον καὶ ἕνα. Αρ' οὖν διὰ τοῦτο Θεὸς μὲν οὐκ ἔσται ὁ Υἱός, ἐπειδὴ Θεός καὶ εἷς ὁ Πατὴρ κατωνόμασται; Κύριος δὲ οὐκ ἔσται ὁ Πατήρ, ἐπειδὴ Κύριος καὶ εἷς ὁ Υἱὸς ἐκλήθη; 'Αλλ' pellatione ac re. Nam Pater semper est Pater, neque unquam fuerit Filius; Filius contra semper est Filius, neque unquam fuerit Pater. Si quis vero voluerit dicere non posse utrique convenire appellationem quæ uni tribuatur, in maximum malum incilet. Quid enim facial, dicente Paulo: • Unus Deus Pater ex quo omnia, et unus Dominus Jesus Christus per quem omnia '?, Ecce quam aperte Patri tribuat Deum esse et unum esse, Filio autem Dominum esse et unum. Num igitur idcirco Filius non erit Deus, quia Pater vocatur Deus et anus? aut Pater non erit Dominus, quia Filius appellatus est Dominus et unus? Minime vero, absit! Cum enim Pater sit Deus, Filius etiam est οὐκ ἔστι τοῦτο, μὴ γένοιτο. Θεοῦ γὰρ ὄντος τοῦ ΠαDeus: et rursus, cum Dominus sit Filius, Dominus est et Pater. Atqui si quæ esset essentiæ differentia quæ illos in duo divideret, neque naturali identitate convenire permitteret, unius appellatio alteri proprie tribui non posset. Quocirca cum omnia quæ Patris sunt Filio insint, et contra, quæ Filii sunt, insint Patri, ita ut nulla ratio identitatem impedire possit, erit-etiam ipse bonus, quemadmodum Pater, atque ideo etiam consubstantialis. Ει και. Si¸ discrimen aliquod naturale Filium arcet, eumque a Patre essentia alienum esse declarat, quomodo vel ea ipse quæ Patris propria sunt, vel Pater quæ filii sunt, propria gerit? Vera enim dicit Filius Patrem alloquens ad hunc modum: Omnia tua mea sunt et mea tua'.Quod si omnia, et unum omnium est id, quod est summe bonum, Filius habebit etiam hoc, quod naturæ paternæ propriuin est, ut qui ex ipso Patre exsistit. Qui autem ea, quæ essentia paterns propria sunt, habet, is ejus dem est prorsus essentiæ. Ει hac. Si idcirco Filius non est secundum essentiaia similis Patri neque consubstantialis, quia Pater ex nulla causa sive principio est, Filius vero PaIrem principium habet, quid obstiterit quominus dicamus Cain etiam patèi suo consubstantialem non fuisse? Si quidem Adam a nemine generatus fuit: primus enim homiuum fuit. Cain vero ipsum agctorem et principium habuit, nam ex ipso genitus est. Atqui si hoc falsum est (consubstantialis cuini Adamo est Cain), erit profecto consubstantialis Patri Filius, tametsi illum causam exsistendi habeat, procedens ex ipso 、absque tempore, et ab æterno cum ipso exsistens: Εt hac. Arlua scilicet hostium Christi ubjectio non efficiet ut Filius non sit consubstantialis Patri, ideo quia Pater ingenitus est, Filius vero genitus. Si enim differre in aliquo facit ut diversa sit in rebus natura, et genera a muțua inter se convenientia na - • { Cor. viii, 6. • Joan. ΣΤΗ, 10. τρός, Θεό; ἐστι καὶ ὁ Υἱός· καὶ Κυρίου πάλιν ὄντος τοῦ Υἱοῦ, Κύριος ἐστιν ὁ Πατήρ. Αλλ' εἴπερ ἦν τις οὐσίας διαφορὰ τὴν δυάδα διατειχίζουσα, καὶ οὐκ ἐῶσα μίσγεσθαι φυσικῶς εἰς ταυτότητα, οὐκ ἂν, οξ. μαι, κυρίως τὸ τοῦ ἑτέρου πρόσρημα τῷ ἑτέρῳ προς ἦν. Ἐπειδὴ δὲ πάντα τὰ τοῦ Πατρὸς ἐν Υἱῷ φαίνε ται, καὶ τὰ τοῦ Υἱοῦ πάλιν ἐν Πατρί, ὡς οὐδενὸς ἔτι τὸν τῆς ταυτότητες διείργοντος λόγον, ἔσται καὶ αὐτ τὸς ἀγαθὸς, ὡς ὁ Πατήρ, καὶ διὰ τοῦτο ὁμοούσιος. Καὶ τοῦτο. Εἰ φυσική τις διάστασις εἴργει τὸν Υἱὸν, καὶ ἀλλά τριον τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσία; ὄντα δεικνύει, της τὰ τοῦ Πατρὸς ίδια παίνεται φορῶν; Πῶς δὲ ὁ Παν τήρ, εἴπερ ἀλλότριος κατὰ φύσιν τοῦ Υἱοῦ, τὰ αὐτοῦ ίδια φορεῖ; ᾿Αληθεύει γὰρ λέγων ὁ Σωτὴρ ὡς πρὸ τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα ὅτι Πάντα τὰ σὰ ἐμά ἐστι, καὶ τὰ ἐμὰ σά. Τοίνυν πάντα, ἐν δὲ τῶν πάντων ἐστὶ καὶ τὸ ἄκρω; ἀγαθόν, ἔξει τοῦτο καὶ ὁ Υἱός, έντωμα φύσεως ὑπάρχων πατρικῆς ὁ ἐξ αὐτοῦ προελθών. Ο δὲ τῆς πατρώας ουσίας· ἔχων τὰ ἴδια εἴη πάντως ἂν καὶ ὁμοούσιος. Καὶ τοῦτο. Εἰ διὰ τοῦτο κατ' οὐσίαν ὁ Υἱὸς οὐκ ἔσται τῷ Πατ τρὶ προσεοικὼς οὐδὲ ὁμοούσιος, ἐπειδήπερ ὁ μὲν Πε τὴρ οὐκ ἐξ αἰτίου τινός ἐστιν, ὁ δὲ Υἱός αἴτιον αὐτὸν ἔχει, τί κωλύσει λέγειν ὅτι καὶ ὁ Κάϊν οὐκ ἂν εἴη τῷ πατρὶ ὁμοούσιος; Επειδήπερ ὁ μὲν ᾿Αδάμ ὑπ' α δενὸς ἐγεννήθη· πρῶτος γὰρ ἦν ἄνθρωπος. Ὁ δὲ Κάν αἴτιον ἔσχεν αὐτόν· ἐξ αὐτοῦ γὰρ γέγονεν. Εἰ δὲ ψεύδω σεται πάντως ὁ τοῦτο λέγων (ὁμοούσιος γὰρ τῷ Αδάμ ὁ Κάϊν), ἔσται τῷ Πατρὶ πάντως ὁμοούσιος ο Υιός, κἂν αἴτιον αὐτὸν ἔχῃ τοῦ εἶναι, ἐξ αὐτοῦ προελθών ἀχρόνως, καὶ ἀϊδίως ὢν σὺν αὐτῷ. Καὶ τοῦτο. Οὐκ ἀνατρέψει τὸ σοφὴν τῶν χριστομάχων κριθή μα τὸ εἶναι τὸν Υἱὸν ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ, ἐπειδήπε ὁ μὲν Πατὴρ ἀγέννητός ἐστιν, Υἱὸς δὲ γεννητες. γὰρ τὸ κατά τι διαφέρειν, πάντως καὶ διάφορον δν τοῖς οὖσι τὴν φύσιν ἀπεργάζεται, καὶ τῆς πρὸς ἄλληλα

PANOPLIA DOGMATICA. TIT. XI. κοινωνίας τε καὶ φυσικῆς ὁμοιότητος ἀποτέμνει τὰ toralique similitudine separat, distinguant etiamn γένη· διοριζέτωσαν, φέρε εἰπεῖν, καὶ τὸν Παῦλον ἀπὸ Paulum a Petro ratione essentia, siquidem partie τοῦ Πέτρου κατὰ τὸν τῆς οὐσίας λόγον, ἐπειδήπερ τινά cularem quamdam babent ac veluti in individuo μερικὴν ἔχουσι καὶ ὡς ἐν ἀτόμῳ πρὸς ἀλλήλους τὴν δια- inter se differentiam, juxta quam hic quidem est φοράν, καθ᾽ ἣν ὁ μὲν ἔστι Πέτρος, ὁ δὲ Παῦλος. Ορῶ- Petrus, hic vero Paulus. Videnius autem saprenuμεν δὲ ὅτι πολλάκις καὶ τὰ καθ᾽ ἕτερόν τινα τρόπον mero eliam ea quæ alio modo a mutua inter se τῆς ἀλλήλων ὁμοιότητος πολύ διεστηκότα, κοινωνεῖ similitudine multum dissident, essentia ratione κατὰ τὸν τῆς οὐσίας λόγον. Ὁ μὲν γὰρ μέλας ἄνθρω- convenire. Nam homo niger mulum differt ab albo, πος τυχὸν ὡς πρὸς τὸν λευκὸν πολλὴν ἔχει τὴν δια- sed hac differentia eorum substantiam non facil φοράν, ἀλλ' οὐ τοῦτο τὴν· οὐσίαν αὐτοῖς διατέμνει. Εἰ diversam. Si ergo etiam in nobis ipsis differentia τοίνυν καὶ ἐφ' ἡμῶν αὐτῶν ἡ κατά τι διαφορὰ τὸ εἶναι secundum aliquid non immutat esse ipsum subτῆς αὐτῆς οὐσίας οὐκ ἀνατρέπει, ἧς ἂν εἶεν κἀκεῖνοι stantiæ, ex qua constant illi qui a nobis differunt, πρὸς οὓς ἂν διακρινοίμεθα· τί κωλύει καὶ τὸν Υἱόν quid obstat quominus etiam Filius sit consubstanὁμοούσιον εἶναι τῷ Πατρὶ, κατὰ τοῦτο διαφέροντα Lialis Patri, etiamsi in eo inter se differant quod καθ' δ μὲν Πατὴρ ἀγέννητός ἐστιν, ὁ δὲ Υἱὸς γεννη Pater sit ingenitus, Filius autem genitus? Una enim τός; Μία γὰρ ἐν αὐτοῖς ἡ θεότης, ἐκ Πατρὸς ἀγεν in ipsis est deitas, ex Patre ingenito naturaliter in νήτου τρέχουσα φυσικῶς ἐπὶ τὸ γέννημα. B. Filium procedens. Καὶ τοῦτο. Εἰ ἤρξατο τοῦ γενναν τὸν Υἱὸν ὁ Πατήρ καὶ κατ έπαυσε, κατὰ τὴν τῶν χριστομάχων μανίαν, ἀλλοίω σίς τις καὶ μεταβολὴ περὶ αὐτὸν. γέγονεν. Ο γὰρ οὐχ ἦν πρὶν γεννήτῃ, γέγονε μετὰ τὸ γεννῆσαι. Εἰ δὲ τῶν τοιούτων ἀνωτέρω τὸ θεῖόν ἐστι τροπῆς τε καὶ ἀλο λειώσεως ἀνεπίδεκτον, οὐκ ἤρξατο τοῦ γεννάν, οὐδὲ κατέπαυσε, καθάπερ οὗτοί φασιν· ἀλλ᾽ ἦν ἀχρόνως ἐν Πατρὶ ὁ τῶν αἰώνων και χρόνων ποιητής Υιός, Ἐπειδὴ δὲ συναίδιος, διὰ τοῦτο καὶ ὁμοούσιος. Καὶ τοῦτο. Εἰ ἤρξατο τοῦ γενναν ὁ Πατὴρ τὸν Υἱόν, προσφέ γονεν ἄρα τῇ ουσίᾳ αὐτοῦ τοῦτο, καὶ ὅπερ οὐκ εἶχεν ἐν ἀρχῇ, προσέλαβεν ὕστερον, Τὸ δὲ προσθήκην ἐπιδεχόμενόν τινα, ἀτελὲς ἂν εἴη, καὶ οὐ τέλειον. Αλλά τοῦτο ἄτοπον· τελεία γὰρ ἡ τοῦ Πατρὸς οὐσία. Οὐκ ἄρα προσγέγονεν αὐτῇ τὸ γεννᾷν, ἀλλ᾽ ἦν ἐν αὐτῇ τοῦτο οὐκ ἀρξάμενον. Εἰ δὲ οὐκ ἤρξατο γεννάν, συναἴδιος ἄρα ἐστὶ τῷ Πατρὶ ὁ ἐξ αὐτοῦ γεννηθεὶς Υιός. Καὶ ὥσπερ εἰ ἀρχὴν ἔσχε τοῦ εἶναι, οὐκ ἂν ἦν ὁμοού σιος, οὕτως. ἐπεὶ μὴ ἔσχεν ἀρχὴν τὴν ἐν χρόνῳ, Εσται πάντως ὁμοούσιος. ' Καὶ τοῦτο. Ὥσπερ οἱ τῇ ἀληθείᾳ μαχόμενοι, ἀρχὴν καὶ τέλος τῇ τοῦ Υἱοῦ γεννήσει περιτιθέντες, ἐκβάλλουσιν αὐτὸν τῆς ὁμοιότητος τῆς πρὸς τὴν Γεγεννηκότα· οὕτω καὶ ἡμεῖς οὔτε ἀρχὴν, οὔτε τέλος περὶ τὴν τοῦ Υἱοῦ γέν νησιν παραδεχόμενοι, εισφέρομεν αὐτὸν εἰς ἀπαράλλακτον ὁμοιότητα τὴν πρὸς τὸν Πατέρα. Τὸ δὲ ὅμοιον κατὰ πάντα, καὶ διμοούσιον. Καὶ τοῦτο. Καὶ πῶς ἂν δύναιτο, φησί, ταυτότης οὐσίας ἐπί τι Πατρὸς καὶ Υἱοῦ σώζεσθαι, εἴ γε ὁ μὲν Πατὴρ ἀγέννη-ός ἐστι, γεννητὸς δὲ ὁ Υἱός; Ανάγκη γάρ πᾶσα λέγειν ἐν οὐδε ὶ παραλλάττειν τὸ ἀγέννητον προ; τὸ γεννητόν. Εἰ δὲ τοῦτο, οὐδὲν κωλύσει καὶ τὸν Πατέρα γεννητόν εἶναι λέγειν καὶ τὸν Υἱὸν ἀγέννη τον, καὶ συγκέχυται τὸ πᾶν Εt hac. Si cœpit generare Filium Pater et desiit, juxta insanam Christi hostium opinionem, alteratio quadam et mutatio ei accidit. Nam quod non erat antequam generaret, factus est postquam generavit. Atqui si divinitas nulli alterationi mutationive obnoxia est, non ergo cœpit generare, neque etiam desiit, quemadmodum isti opinantur, sed erat absque tempore in Patre, sæculorum et temporum omnium conditor Filius. Cum vero coæternus sit, necessario etiam consubstantialis. .Et hæc. Si Pater cœpit generare Filium, accessit omnino hoe ad essentiam ipsius, et quod initio non babebat, postea accepit. Quod vero incrementi alicujus est capax, imperfectum censeri debet, non autem perfectum. Sed bec absurdum est: perfecta enim est Patris esecutia. Generare igitur. non fuit in eo accessorium, sed infuit hoc ei ab æterno, neque unquam esse cœpit. Si autem non cœpit generare, coæternus ergo est Patri Filius ex ipso genitus. Et quemadmodum, si initium exsistendi habuisset, won esset consubstantialis Patri: ita, quia non habuit initium in tempore, consubstantialis omnino erit. Et hæc. Oeemadmodum illi qui ventart repugnant, principium et oem generations Fith ascribentes, ipsum ab similitudine cum Patre excludunt: ita nos, neque principium neque finem generationis Fitii agnoscentes, omnimodam ei similitudinem cum Patre tribuimus. Quod vero per omnia sinsile est,. consubstantiale etiam est. Et hæc. Quo pacto possit servari, inquit, identitas essentiæ in Patre et Filio, si Pater quidem ingenitus est, Filius autem genitus? Newessarium enim est. plane fateri nulla ex parte similia esse ingenitum et genitum. At si similia sunt, nihil obstiterit quominus et Patrem genitum, et Filium ingenitula appellemus omniaque confundamus.

PANOPLIA DOGMATICA. — TIT. XI. Εt hac. Qui hæc ita imperite objicit, vicissim a nobis audiet: Quo pacto non possit servari identitas essentie iu Patre et Filio, si Filius est imago Patris, et in seipso ostendit Patrem? Manifestum euim est et ab omnibus admissum, neminem in alia natura aliam cernere; neque quisquam dicere possit se, cum equum viderit, hominum aliquem vidisse. Nam in iis quæ ejusdem naturæ sunt similia etiam cernuntur, non in iis quæ inter se dissident, ratione modi quo exsistunt. Si ergo Philippo cupienti Patrem videre Christus seipsum ostendit, dicens: ‹ Qui vidit me, vidit et Patrem'; necesse est omnino ut ejusdem essentiæ dicamus esse Filium cum Patre, ut omninodamn imaginem et characlerem suæ hypostaseos. Εt hac. Si, quemadmodum vos errantes, et in errorem alios adducentes opinamini, non ex essentia Patris Filius prodiit, sed extrinsecus, est autem ipse sapientia et potentia Patris, Pater natura nec sapiens, nec potens est, si quidem, ut erronee putatis, Filium extrinsecus produxit, qui est ejus sapientia et potentia. At Pater natura sapiens, et potens est, Filium igitur ex Patris essentia, et idcirco ejusdem etiam essentiæ cum illo esse, necesse est conSteri. Et quatuor sequentia capita Filium esse demon. strant ejusdem essentiæ cum Paire In lege, inquit, vestra scriptum est: Duorum hominum testimonium esse verum. Deinde subjicit: Ego sum, qui testimonium perhibeo de me ipso, el testimonium perhibet de me, qui misit ne, Pater. Imaginem igitur contuentes agnoscemus exemplar ejus. Duorum, inquit, hominum testimonium verum est, duorum autem hominum naturam esse unam omnes confitentur. Quare Patris et Filii essentiam esse unam omnes agnoscere possunt et confiteri. Sicut enim illic duo homines, ita bic Deus, et Deus, Pater et Filius, qui ipsis etiam hominibus eamdem naturam ostendunt. Neque enim verus Deus diversam a vero Deo naturam habeat, neque Filius ab illo differentem, cum Dei sit Filius. His auditis Judzi quæsiverunt: Ubi eii Pater iuus? Quibus respondit Jesus': Neque me nostis, neque Patrem meum. Si me novissetis, et Patrem meum utique cognorissetis. Videte rursus quomodo hinc consubstantialitas demonstratur. Si me, inquit, sciretis, Patrem quoquo meum sciretis. At vero ex eo quod diversum est natura, alterum item naturaliter diversum non dignoscitur. Namque aliena invicem et extranea invicem non demonstrant: sed naturæ communione conjuncta, ex alterutro noscuntur. Ex uno homine universam hominum naturam cognoscere licet; et ex una ove universum ovium genus: non tamen • Juan. xiv, 9. Καὶ τοῦτο. Ὁ ταῦτα προτείνων ἀμαθῶς, ἀντακούσεται παρ' ἡμῶν· Καὶ πῶς ἂν δύναιτο ταυτότης ουσίας με σύ ζεσθαι ἐπί τε Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, εἴ γε τοῦ Πατρὶς εἰκών ἐστιν ὁ Υἱὸς, καὶ ἐν ἑαυτῷ δείκνυσι τὸν Πατέ ρα; Εύδηλον γὰρ δή πουθέν ἐστι καὶ πᾶσιν ὁμολο γούμενον, ὡς οὐδεὶς ἐν ἑτέρᾳ φύσει τὴν ἑτέραν όψε ται· οὐδ᾽ ἄν τις ἔχοι λέγειν ἵππον έωρακώς, ὅτι δή τινα τῶν ἀνθρώπων τεθέαται. Ἐν γὰρ τοῖς ὁμοφυέσιν ἡ τῶν ὁμοίων ἀπόδειξις, οὐκ ἐν τοῖς ἀλλήλων διεστη κόσι, κατὰ τὸν τοῦ πῶς εἶναι λόγον. Εἰ τοίνυν ζητοῦντι τῷ Φιλίππῳ τὸν Πατέρα ἰδεῖν, ἑαυτὸν ἐπιδεικνύει Χριστός, λέγων· «Ὁ ἑωρακὼς ἐμὲ, εώρακε τὸν Πατέρα,» ἀνάγκη πάσα τῆς αὐτῆς οὐσίας εἶναι λέγειν τὸν Υἱὸν τῷ Πατρὶ, ὡς ἀπαράλλακτον εἰκόνα καὶ χαρακτῆρα τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ. Καὶ τοῦτο. Εἰ, καθάπερ ὑμεῖς· οἴεσθε πλανῶντες καὶ πλανώμε νοι, οὐκ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς προῆλθεν ὁ Υἱός, ὑπέστη δὲ ἔξωθεν, καὶ ἔστιν αὐτὸς ἡ σοφία καὶ δύνα μις τοῦ Πατρός, οὔτε σοφὸς κατὰ φύσιν ἐστὶν ὁ Πατήρ, ούτε μὴν δυνατός, εἴ γε κατὰ τὴν ἀμαθε στάτην ὑμῶν πρότασιν ἔξωθεν ὑπέστησε τὸν Υἱόν, δς ἐστιν αὐτῷ σοφία καὶ δύναμις. Αλλ' ἔστι κατὰ φύσ σιν σοφός τε καὶ δυνατός. 'Ανάγκη πᾶσα καὶ τὸν Υἱὸν ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας είναι λέγειν. Εἰ δ τοῦτο, καὶ ὁμοούσιος. Καὶ τὰ ὑποτεταγμένα δ' κεφάλαια τοῖς ἄνω συμφθέγγονται περὶ τοῦ ὁμοουσίου. Ἐν τῷ νόμῳ, φησί, τῷ ὑμετέρω γέγραπται, ότι δύο ἀνθρώπων ή μαρτυρία ἀληθῆς ἐστιν. Εἶτα ἐπάγει, Εγώ εἰμι ὁ μαρτυρῶν περὶ ἐμαυτοῦ καὶ μαρτυρεῖ περὶ ἐμοῦ ὁ πέμψας με Πατήρ. Αποβλέψαντες τοίνυν εἰς τὴν εἰκόνα, νοήσωμεν τὸ ἀρχέτυπον. Δύο, φησὶν, ἀνθρώπων ή μαρτυρία ἀληθῆς ἐστι. Τῶν δὲ δύο ανθρώπων ή φύσις μία δηλονότι παρὰ πᾶσιν ὡμολόγηται. Οὐκοῦν Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἡ ουσία μία ἐκ τῆς εἰκόνας νοηθήσεταί τε καὶ ὁμολογηθήσεται. Ωσπερ γὰρ ἐκεῖ δύο ἄνθρωποι, οὕτως ἐνταῦθα Θεός, καὶ Θεὸς, Πατὴρ, καὶ Υἱὸς, καὶ αὐτοῖς τοῖς ὀνόμασι δηλοῦντες τῆς φύσεως την ταυτότητα. Οὔτε γὰρ ὁ ἀληθῶς Θεὸς ἑτέρας ἂν εἴη φύσεως παρὰ τὸν ἀληθῆ Θεὸν, οὔτε ὁ Υἱὸς ἄλλης παρ' ἐκεῖνον Θεοῦ ὑπάρχων Υιός. Τούτων ἀκούσαντες οἱ Ἰουδαῖοι, ἠρώτησαν αὐτὸν, Ποῦ ἐστιν ὁ Πατήρ σου; ἀπεκρίθη τοίνυν ὁ Ἰησοῦς, Οὔτε ἐμὲ οἴδατε, οὔτε τὸν Πατέρα μου. Εἰ ἐμὲ ᾔδειτε, καὶ τὸν Πατέρα μου ᾔδειτε &r. Ορᾶτε πάλιν πῶς ἐντεῦθεν τὸ ὁμοούσιον δείκνυται. Εἰ ἐμὲ γὰρ, φησίν, ᾔδειτε, καὶ τὸν Πατέρα μου δειτε ἄν· ἐκ δὲ τοῦ ἑτερουσίου τὸ ἑτεροούσιον οὐ γνωρί ζεται· τὰ γὰρ ἀλλόφυλα καὶ ξένα, ἀλλήλων οὐκ εἰσὶ δηλωτικά· τὰ δὲ φύσεως κοινωνοῦντα, δι' ἀλλήλων γινώσκεται· δι' ἑνὸς μὲν ἀνθρώπου πᾶσαν τῶν ἀνα θρώπων τὴν φύσιν ἰδεῖν ἔστι· καὶ δι' ἑνὸς προβάτου τῶν προβάτων ἅπαν τὸ γένος· οὐ μὴν διὰ προβάτων τοὺς λέοντας, οὐδὲ διὰ λεόντων τὰ πρόβατα, οὐδ' ἀγο

ΤΙΤ. ΧΙ. γέλους διὰ ἀνθρώπων, οὐδὲ διὰ ἀγγέλων ἀνθρώπους• ex ovibus leones, neque ex leonibus oves: neque ζῶον γὰρ ἕκαστον τῆς οἰκείας δηλωτικόν ἐστι φύσεως. Εἰ τοίνυν ὁ μονογενής Λόγος τοῦ Θεοῦ κτίσμα, καὶ ἐξ οὐκ ὄντων, καὶ ἐξ ἑτέρας τινὸς γεγένηται φύσεως, πῶς ἐν αὐτῷ τὸν Πατέρα δείκνυσι πιστευόμενος; εἰ δὲ ὁ Πατὴρ διὰ τοῦ Υἱοῦ γινώσκεται, καὶ ὁ τὸν Υἱὸν γινώσκων, καὶ τὸν Πατέρα γινώσκει, πεδηθείη μὲν πᾶσα βλάσφημος γλῶσσα, καὶ τῷ λάρυγγι κατὰ τὸν προφήτην κολληθείη· ἡμεῖς δὲ οἱ τῆς Τριάδος προσκυνηταὶ ἀκριβῆ τοῦ ὁμοουσίου ἐντεῦθεν τὴν γνῶσιν λαμβάνομεν λογιζόμενοι ὡς οὐκ ἂν ἑτέρως ἐν Υἱῷ Πατὴρ ἐγνωρίσθη, εἰ μὴ τῆς αὐτῆς οὐσίας ἐτύγχανε καὶ προσκυνοῦμεν τὸν Σωτῆρα τὸν ἡμέτερον, τῆς προσκυνήσεως τὸν καρπὸν ἀναμένοντες, οὗ χορηγός αὐτὸς ὁ Πατὴρίτυγχάνει κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου φωνήν • Εάν τις γάρ, φησίν, ἐμοὶ διακονήσῃ, τιμήσει αυτὸν ὁ Πατήρ μου·; καὶ ὁ θαυμάσιος δὲ Ἰωάννης ὁ θεο λογών, «Ο πιστεύων εἰς τὸν Υἱόν, φησίν, ἔχει ζωὴν αἰώνιον· ὁ δὲ ἀπειθῶν τῷ Υἱῷ, οὐκ ὄψεται τὴν ζωὴν, ἀλλ' ἡ ὀργὴ τοῦ Θεοῦ μενεῖ ἐπ' αὐτόν.» Εἰ ὁμοούσιος ἐστιν ὁ Λόγος τῷ Πατρί, φησί, καὶ ὁ Πατὴρ τῷ λόγῳ, οὐδὲν ἔτι τὸ κωλύον ὁρᾶται, Λόγον εἶναί τε καὶ καλεῖσθαι τὸν Πατέρα, ὡς ἐμπού - στον Λόγῳ. Οὐ πάντως τὰ τῆς αὐτῆς ὄντα φύσεως εἰς ἄλληλα μεταστήσεται. Οὐδὲ γὰρ δ' Ἀδὰμ ὁμοούσιος ὢν τῷ υἱῷ αὐτοῦ Κάϊν, εἰς τὸν Κάϊν μεταστάς, γέγονε Κάϊν. Ἀλλ᾿ οὐδὲ ὁ Κάϊν εἰς τὸν Ἀδὰμ διὰ τὸ ὁμοούσιος αὐτῷ εἶναι μεταχωρήσας "Αδὰμ ἐγένετο, ἀλλ' ἐν ὄντες τῇ φύσει διὰ τὴν ὁμοιότητα δύο μεμενήκασι πρόσωπα ιδιοῦπόστατα. Διότι ὁ μὲν ἐγέννησεν, ὁ δὲ ἐγεννήθη καθ' ὑπόστασιν. Τό, Ζῶ ἐγὼ διὰ τὸν Πατέρα, οὐ παρίστησιν ἑτεροούσιον τὸν Υἱὸν, εἰ μὴ μᾶλλον ὁμοούσιον. Ωστ περ γὰρ εἴ τις υἱὸς ἀνθρώπου φήσει, Λογικός εἰμι διὰ τὸν πατέρα, ήγουν διὰ τὸ εἶναι λογικὸν τὸν παρ τέρα μου, οὕτω καὶ ὁ Υἱὸς καὶ Θεό;, Ζῶ, φησὶν, ἐγὼ διὰ τὸ εἶναι ζωὴν τὸν Πατέρα. Διὰ δὲ τοῦ τοιούτου λόγου τὸ πατρικὸν αἴτιον ὁ Υἱὸς καὶ Λόγος ἐδήλωσεν. Πόθεν ὁ Υἱὸς ώνομάσθη ὁμοούσιος τῷ Πατρί, φησὶν ὁ ᾿Απόστολος, Ος ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχων οὐχ ἁρπαγμὲν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα Θεῷ. Μορφῆς οὖν Θεοῦ τῆς θείας φύσεως νοουμένης, προσκειμένης δὲ καὶ τῆς ἰσότητος, εὐλόγως ὁμοούσιος ώνομάσθη. Ο γὰρ τῆς ἴσης τῷ Πατρὶ φύσεως, τῆς ἴσης ἄρα καὶ οὐσίας. Καὶ αὐτὸς δὲ ὁ Χριστὸς εἰρηκώς. Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐσμεν, τὸ ταυτὸν τῆς φύσεως, ήγουν ού σίας ἐνέφηνεν. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ α' κεφαλαίου τοῦ α' βιβλίου τοῦ Θησαυροῦ περὶ ἀγεννήτου κεφαλαίου ἐγδόου. α. Κατὰ πολλὰ σημαινόμενα τὸ ἀγένητον ἐκλαμ βάνεται. Αγένητόν ἐστι τὸ μήπω γενόμενον, ένδε χόμενον δὲ γενέσθαι, ὡς ἀπὸ ξύλου σκάφος, ἢ ἐκ angelos ex hominibus, neque ex angelis homines: nam unumquodque animal propriæ naturæ demon strativnm est. Si ergo unigenitum Verbum Dei creatnra est, et ex non antea exstantibus, et ex alia quadam natura natum, quomodo in se l'atrem demonstrat, si ei credatur? Jam si Pater per Filium agnoscitur, et qui Filium novit, novit et Patrem, impediatur sane quævis lingua blasphema, et, ut ait Propheta, faucibus adbareat 1. Nos autem Trinitatis adoratores accuratam line consubstantialitatis notionem adipiscamur; reputantes, non aliter Filium in Patre fore agnoscendum, nisi ejusdem esset substantia: adoremusque Servatorein nostrum, cultus nostri fructum, præstolantes, cujus dalor Paler est, secundum Donini dictum: • Si quis enim, inquit, mihi ministraverit, honorificabit euin Pater meus. *, Itemque admirandus Joannes theologus: • Qui credit in Filium, inquit, liabet vitam æternam; qui autem incredulus est Filio, vitam non videbit, sed ira Dei manebit super ipsum '.. Si ejusdem, inquiunt, essentiæ est Verbum cum Patre, quid prohibet Patrem, ut ejusdem essentiæ cum Verbo, Verbum esse? Quæ sunt ejusdem natura vicissim unum in aliud non commulantur. Neque enim Adam, quod ejusdem essentia sit cuin Cain, ideo mutatur in Cain, nec rursus Cain in Adam transfertur, ut ex Cain evadat Adam, sed cum unum sint propter ejusdemn naturae rationem, duæ tamen, in sua utraque bypostasi, manent personæ, secundum quain ille quidem genuit, hic autem est genitus. Illud, Vivo ego propter Palrem *, non α versæ Filium essentiæ, sed ejusdem potius in:lical esse cum Patre. Ut enim si quis hominis filius diceret, Ego sum ratione præditus propter patrem, et patrem utique ratione praditum declararet, sic et Filius et Deus, Vivo, inquit, ego propter Patrem, qui vita nimiruın est, quibus verbis Filius et Verbum Patrem causam indicavil. Unde Filius dictus est ejusdem essentiæ cum Patre? Paulus ait: Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est, esse se æqualem Deo". Cum Dei forma, divina intelligatur natura, adjuncta etiam æqualitate, merito dictus est ejusdem essentiæ. Qui enim æqualem naturam habet, æqualem item habet essentiam. Et ipse Christus, Ego, inquiens, et Pater unum sumus", eamdem naturam, et ideo æqualem item essentiam ostendit. Ejusdem ex Thesauri cap. 1, lib. 1, De ingenito cap. 8. 1. Ingenitum multis modis accipitur: significat enim et id, quod nondum factum est, sed tamen fieri potest, ut ex ligno navigium, aut ex ære statua; Psal. CXXXVI, 6. * Joan. x', 26. • Joan. 11, 36. • Joan. vi, 58. • Philipp. 11, 6. PATROL. GR. CXXX. • Joan.

et id, quod nec factum est unquam, nec fieri Λ χαλκοῦ ἀνδριάς. Καὶ πάλιν ἀγένητον λέγεται εν potest. Exempli gratia, triangulum nunquam facinm est quadrangulum, nec potest fieri. Simul enim et trianguli figura deletur, et aliud quiddam præter illud, quod erat, fit et appellatur. Et id quod cum sit, a nullo tamen genitum est. 2. Vox hæc, ingenitum, est ex earum numero quæ multiplici ratione pronuntiantur, et inter illa que sunt ambigua merito collocatur. Essentiarum autem definitiones non ex verbis ambiguis et multa significantibus conficiuntur. Neque enim ex his perspicuum, et certum, ac definitum quidquam esse potest. Proinde cum ingenitum, ut diximus, sit ejusinodi, non potest esse definitio. 3. Si definitio est, quæ quid quidque natura sit, non autem quid non sit explicat: hæc autem vox, ingenitum, non quid Deus sit, sed quid non sit aperit. Non enim quod non genitus est, ideo ingenitus est: non est igitur definitio. 4. Si vocabulum hoc ingenitum est definitio, des finitionis formam, nempe mutuam cum definito conversionem suscipiat. Exempli gratia, si quis hominem definiat, esse animal ratione praeditum mortique obnoxium, oratio ex altera parte cominutata respondet hoc modo: si quod animal ratione præditum est, mortique obnoxium, id prorsus est homo. Si ingenitum igitur, ut diximus, est definitio, ne recuset mntuam hanc conversionem. Si enim ingenitum est essentia, quidquid est essentia, erit ingenitum. Quod non est verum. Neque enim omnis essentia Ingenita, sed´ Deus solus hoc habet eximium. Non ergo ingenitum definitio, gcbitum. 5. Si ingenitum est essentia, essentiæ vero nihil contrarium, nibil ingenito contrarium. At contrarium ingenito genitum, essentiæ vero contrarium nibil, non ergo ingenitum essentia. 6. Si ingenitum essentia est, et genitum essentia erit necessario. Quod si utrunque essentia, non erit ingenito contrarium genitum, sed idem, essentia enim essentiæ non est contraria. 7. Si ingenitum, et immortale, et alia ejusmoll μήτε γενόμενον πώποτε, μήτε μὴν γενέσθαι δυνάμε νον, ὡς φέρε εἰπεῖν, τὸ τρίγωνον σχήμα τετράγωνον, οὔτε γὰρ γέγονέ ποτε τετράγωνον, οὔτε γενέσθα: δύναται. Αμα γὰρ ἀφανίζεται τοῦ τριγώνου τὸ σχῆμα, καὶ ἑτερόν τι παρ' ὅπερ ἦν λέγεταί τε καὶ γίνεται. Λέγεται πάλιν ἀγένητον τὸ ὑπάρχον μὲν καὶ ὑφεστη κός, οὐ μὴν γεγενημένον ὑπό τινος. β'. Ἡ ἀγένητος φωνὴ τῶν πολλαχώς λεγομένων νοοῖτ' ἂν κυρίως, καὶ ἐν τοῖς ὁμωνύμοις εὐλόγως ἂν κατατάττοιτο. Εἰ τοίνυν οἱ τῶν οὐσιῶν ὅροι οὐκ ἐκ τῶν ὁμωνύμων, οὐδὲ ἐκ τῶν πολλαχώς νοουμένων λαμβάνονται· οὐδὲ γὰρ ἔσται σαφὲς τὸ ὁριζόμενον, εἰ ἐκ τούτων λαμβάνεται. Ἡ δὲ ἀγένητος φωνὴ, και θάπερ ἤδη προείπομεν, τῶν ὁμωνύμων ἐστίν. Οὐκ ἂν εἴη ὅρος τὸ ἁγένητον. γ'. Εἰ πᾶς ὄρος τὰ τί ἐστι κατὰ φύσιν τῶν σημαί νομένων ἕκαστον εἰσφέρει, καὶ οὐχὶ τί οὐκ ἔστιν, ἡ αγένητος φωνὴ οὐ τί ἐστιν ὁ Θεὸς, ἀλλὰ τί οὐκ ἔστι δηλοί. "Οτι γὰρ οὐκ ἐγενήθη, διὰ τοῦτο ἀγένητος" οὐκ ἂν οὖν εἴη ὄρος τὸ ἀγένητος όνομα. · δ. Εἰ δρος ἐστὶ τὸ ἀγένητος ὄνομα, ήτοι φωνή, δέξαι δηλονότι καὶ τὸ τῶν ὅρων σχῆμα τὴν ἀντιστρο φήν· ὥσπερ εἴ τις τὸν ἄνθρωπον ὁρίζων, ὡς εἴη ζώον λογικόν θνητόν, ἀντιστρέφει πάλιν αὐτὸ λέγων, εἴ τι ζώον λογικὸν θνητὸν τοῦτο πάντως καὶ ἄνθρω πος. Εἰ τοίνυν τὸ ἀγένητον, καθάπερ ήδη προείπο μεν, ὅρος ἐστὶ, μὴ παραιτείσθω τὴν ἀντιστροφήν. Εἰ γὰρ τὸ ἀγένητον οὐσία, πᾶν εἴ τί ἐστιν οὐσία, τοῦτο καὶ ἀγέννητον. 'Αλλ' οὐκ ἀντιστρέφει. Οὐ γὰρ πάσα οὐσία πάντως ἐστὶ καὶ ἀγένητος. Μόνῳ δὲ Θεῷ κατ' εξαίρετον τοῦτό ἐστιν. Ὅρος οὖν οὐκ ἂν εἴη τὸ ἀγένητον, ἀλλ' ὅτι μὴ γεγένηται μόνον σημαίνει. sed id tantum significat, nempe Deum non esse ε'. Εἰ τὸ ἀγένητον οὐσία, τῇ δὲ οὐσίᾳ οὐδὲν ἐναν τίον, οὐδὲν ἄρα τῷ ἀγενήτῳ ἔσται ἐναντίον. Εἰ δὲ ἐστιν ἐναντίον τῷ ἀγενήτῳ τὸ γενητόν, τῇ δὲ οὐσία οὐδὲν ἐναντίον, τὸ ἀγένητον οὐκ ἔστιν οὐσία. ς'. Εἰ τὸ ἀγένητον οὐσία, ἐξ ἀνάγκης ἔσται καὶ τὸ γενητὸν οὐσία. Εἰ δὲ οὐσία ἑκάτερα, οὐκ ἔστιν ἐναντίον τῷ ἀγενήτῳ τὴ γενητόν, ἀλλὰ ταυτόν. Οὐ γὰρ ἐναντίον οὐσία πρὸς οὐσίαν, ζ. Εἰ τὸ ἀγένητον, καὶ τὸ ἀθάνατον, καὶ τὰ λοιπὰ sunt essentia Dei, hæc autem vocibus diversa sunt, ουσία Θεοῦ, ἕτερα δέ εἰσι ταῦτα ταῖς φωναῖς, ἀνάγκη necesse est illam essentiam ex diversis illis vocibus ita componi, ut ipsæ de illa proprie dicantur. Aut si non componitur, sequitur ut voces hæ non essentiam ejus, sed quæ adsunt essentiæ, significent. 8. Si in Deo tantum, ut aiunt, ingenitum est essentia, illius erit etiam definitio, cujus solum est proprium ingenitum. At essentia Dei non potest definiri non ergo Dei proprium nomen est illud, ingenitum. Item contra Arianos Damasceni cap. 85 valde necessarium. Sciendum est, Filium naturam ignorantem et servanı assumpsissse. Hominis namque natura τὴν οὐσίαν ἐκείνην οὕτω συγκεῖσθαι κατὰ τὰς διαφό ρους φωνάς, ἵνα οἰκείως αἱ φωναὶ κατ' αὐτῆς λέγων ται, ἢ μὴ συγκειμένης αὐτῆς, ἀκόλουθον εἶναι ταῦτα τῶν προσόντων τῇ ουσίᾳ σημαντικὰ, ἀλλ' οὐκ αὐτὰ οὐσίας. η'. Εἰ ἐπὶ Θεοῦ μόνον τὸ ἀγένητον, ὡς φασιν, ούτ σία ἐστὶν, εἴη ἂν αὐτῆς καὶ ὄρος, ἧς μόνον ἴδιον τὸ ἀγένητον. Εἰ δὲ μηδείς ἐστιν ὅρος, ᾧ ὑποβάλλεται οὐσία Θεοῦ, οὐδ᾽ ὄνομα ἄρα κύριόν ἐστιν ἐπὶ Θεοῦ τὸ ἀγένητον. "Ετι κατὰ 'Αρειανῶν τοῦ Δαμασκηνοῦ. Κεφάλαιον πε πάνυ ἀναγκαιότατον. Δεῖ γινώσκειν, ὅτι τὴν μὲν ἀγνοοῦσαν καὶ δούλην ἀνέλαβε φύσιν. Καὶ γὰρ δούλη ἐστιν ἡ ἀνθρώπου

ΤIT. ΧΙ. φύσις τοῦ ποιήσαντος αὐτὴν Θεοῦ, καὶ οὐκ ἔχει τὴν serva est Dei effectoris sui, nec rerum futurarum τῶν μελλόντων γνῶσιν. Ἐὰν γὰρ, κατὰ τὸν Θεολόγον Γρηγόριον, χωρίσῃς τὸ ὁρώμενον τοῦ νοουμένου, δούλη τε λέγεται καὶ ἀγνοοῦσα ἡ σάρξ. Διὰ δὲ τὴν τῆς ὑποστάσεως ταυτότητα, καὶ τὴν ἀδιάσπαστον ἔνωσιν κατεπλούτησεν ἡ τοῦ Κυρίου ψυχὴ καὶ τὴν τῶν μελλόντων γνῶσιν, ὡς καὶ τὰς λοιπὰς θεοσημείας. "Ωσπερ γὰρ ἡ τὰρξ τῶν ἀνθρώπων κατὰ τὴν οἰκείαν φύσιν οὐκ ἔστι ζωοποιός, ἡ δὲ τοῦ Κυρίου σὰρξ ένω θεῖσα καθ᾽ ὑπόστασιν αὐτῷ τῷ Θεῷ λόγῳ, τῆς μὲν κατὰ φύσιν θνητότητος οὐκ ἀπέστη, ζωοποιὸς δὲ γέγονε διὰ τὴν πρὸς τὸν Λόγον καθ᾽ ὑπόστασιν ἄνω σιν, καὶ οὐ δυνάμεθα λέγειν, ὅτι οὐκ ἦν καὶ ἔστιν ἀεὶ ζωοποιός· οὕτως ἡ μὲν ἀνθρωπίνη φύσις ούσιοδῶς οὐ κέκτηται τῶν μελλόντων τὴν γνῶσιν, ἡ δὲ τοῦ Κυρίου ψυχὴ διὰ τὴν πρὸς αὐτὸν τὸν Θεὸν Λόγον ἔνωσιν καὶ ὑποστατικὴν ταυτότητα κατεπλού τησεν, ὡς ἔφην, μετὰ τῶν λοιπῶν θεοσημείῶν καὶ τὴν τῶν μελλόντων γνῶσιν. Ιστέον δὲ, ὅτι οὔτε δοῦ λον αὐτὸν λέγειν δυνάμεθα. Τὸ γὰρ τῆς δουλείας καὶ τῆς δεσποτείας ὄνομα οὐ φύσεώ; εἰσι γνωρίσματα, καθάπερ οὐδὲ τὰ τῆς πατρότητος καὶ τῆς υἱότητος, ἀλλὰ τῶν πρός τι, ταῦτα δὲ οὐκ οὐσίας, ἀλλὰ σχέσεώς εἰσι δηλωτικά· ὥσπερ οὖν ἐπὶ τῆς ἀγνοίας είπομεν, ἐὰν ἰσχναῖς ἐπινοίαις, ἤτοι τοῦ νοῦ λεπταῖς φαντασίαις διέλῃς τὸ κτιστὸν ἐκ τοῦ ἀκτίστου, δούλη ἐστὶν ἢ σὰρξ, εἰ μὴ ἤνωτο τῷ Θεῷ λόγῳ, ἅπαξ δὲ ἐνωθεῖσα καθ' ὑπόστασιν, πῶς ἔσται δούλη; Εἷς γὰρ ἂν ὁ Χριστὸς οὐ δύναται δοῦλος ἑαυτοῦ εἶναι, καὶ Κύριος. Ταῦτα γὰρ οὐ τῶν ἁπλῶς λεγομένων ἐστὶν, ἀλλὰ τῶν πρὸς ἕτερον. Τίνος οὖν ἔσται δοῦλος; Τοῦ Πατρός; Οὐκοῦν οὐ πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ καὶ τοῦ Υἱοῦ εἰσιν, εἴπερ τοῦ Πατρός ἐστι δοῦλος, ἑαυτοῦ δὲ οὐδαμῶς. Πῶς δὲ περὶ ἡμῶν λέγει ὁ Ἀπόστολος • "Ωστε οὐκ ἔτι εἶ δοῦλος, ἀλλ' υἱὸς, δι' αὐτοῦ υἱοθετηθέντων, εἴπερ αὐτὸς δοῦλός ἐστι; Προσηγορικῶς οὖν λέγεται δουλος, οὐκ αὐτὸς ὢν τοῦτο, δι' ἡμᾶς δὲ δούλου μορφήν εἰληφώς, καὶ δοῦλος μεθ᾿ ἡμῶν κεκλημένος. Απα θῆς γὰρ ῶν, δι' ἡμᾶς ἐδούλευσε πάθεσι, καὶ διάκονος τῆς ἡμῶν σωτηρίας γέγονεν. Οἱ δὲ λέγοντες αὐτὸν δοῦλον, διιστῶσι τὸν ἕνα Χριστὸν εἰς δύο, καθάπερ Νεστόριος. Ἡμεῖς δὲ δεσπότην αὐτόν φαμεν, καὶ Κύριον πάσης τῆς κτίσεως, τὸν ἕνα Χριστόν, τὸν αὐτὸν Θεὸν ὁμοῦ καὶ ἄνθρωπον, καὶ πάντα εἰδέναι. Ἐν αὐτῷ γὰρ εἰσι πάντες οἱ θησαυροὶ τῆς σοφίας, καὶ τῆς γνώσεως οἱ ἀπόκρυφοι ΤΙΤΛΟΣ ΙΒ'. Περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, του μεγάλου Αθανα σίου ἐκ τοῦ λόγου τοῦ περὶ τῆς ἐνσάρκου ἐπι φανείας τοῦ Χριστοῦ. Όταν λέγῃ ὁ Κύριος ἐν τῷ Ησαΐα· Υἱοὺς ἐγέν νησα. καὶ ύψωσα, ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ λέγει· Τὸ 18πεννημένον ἐκ τῆς σαρκὸς σάρξ ἐστι, καὶ τὸ γε γεννημένον ἐκ τοῦ Πνεύματος πνεῦμά ἐστι. Καὶ Galal. 19, notitiam habet. Quamobrem si (ut scribit Gregorius ille Theologus) cogitatione sejunxeris id, quod videtur, ab eo quod intelligitur, serva et ignara dicenda est illa caro. Attamen ob indissolubilem ejusdem, personae conjunctionem, anima Domini futurorum cognitionem lucrata est, quemadmodum et reliquas divinas dotes. Sicut enim hominum caro natura sua non vivificat, Domini autem caro ipsi Deo Verbo per personami copulata a naturali quidem non recessit mortalitate, sed tamen propter illam cum Verbo personæ conjunctionem vivificans reddita est, nec possumus negare illam et fuisse, et semper esse vivificam: sic humana natura per essentiam non habet ut futura cognoscal, sed anima Domini cum Deo Verbo in eadem persona conjuncta futurorum, ut dixi, peritiam una cum reliquis divinis dotibus est consecuta. Neque tamen ignorandum est, non posse nos illum servum appellare, Hæc enim vocabula servus et dominus, ut pater et filius, eorum sunt propria, quæ cum altero conferuntur, nec essentiam, sed habitum signidcant. Nam (quemadmodum etiam de ignorantia diximus) si tenui ac subtili quadam animi cogitatione, quod creatum est ab eo quod creatum non est separaveris, servam invenies carnem, nisi cum Deo Verbo conjungatur. Semel autem ei in persona conjuncta, quomodo amplius serva sit? Unus enim est Christus, proptereaque non potest idem esse servus et dominus. Hæc enim non simpliciter dici solent, sed habita alterius ratione, quocum conferuntur. Cujus ergo servus erit? Patrisne? Non igitur omnia quæ Pater habet, Filii sunt, si Patris est servus, sui autem ipsius minime. Quomodo autem de nobis dicit Apostolus: Quare non amplius servus es, sed flius ', eorum nimirum unus, qui per illum adloptati sunt, si ipse servus est? Hac igitur servi appellatione nominatur, non quod ipse sit servus, sed quia propter nos servi formam suscepit, et nobiscum servus voluit appellari. Cum enim esset affectionum expers, illis factus est pro nobis obnoxius, et nostræ salutis minister fuit. Qui vero servum illum asserunt, Christum unum in duos dissecant, quemadmodum Nestorius fecit. Nos autem Dominum ipsum, et rerum omnium principum, Christum unum, eumdem Deum simul atque hominem, omnia scientem (in eo enim sunt omnes thesauri sapientiam et scientia *) conftemur. TITULUS XII. De Spiritu sancto, magni Anathasii, ex oratione de Christi adventu in carne. Cum in Isaia dixisset Dominus: Filios genui, et exaltavi, ipsi autem spreverunt me³, in Evangelio dicit: Quod genitum est ex carne, caro est, quod genitum est ex spiritu, spiritus est *: Et rursuin, 7. * Coloss. 11, 3, ' Isa. 1, 2. • Joan. 1, 6. fic desinit coules Mosquensis n. 5. In ultimo folio est nota scribe. χειρῶν πόνημα Παμφίλου Γεωργίου.

Spiritus ubi vult, spiral, et vocem ejus audis, sed ne πάλιν· Το Πνεύμα όπου θέλει πνεῖ, καὶ τὴν scis unde venial, aut quo vadal '. Sic est omnis, qui genitus est ex Spiritu. Et cum Scriptura Deum ignein vocet, Deus. (inquiens) noster ignis consumiens est *, eadem loquens de Spiritu sancto: Apparuerunt (inquit) dispertita lingua tanquam ignis, sederuntque super singulos corum, et repleti sunt omnes Spiritu sancio, el cœperunt loqui aliis linguis, prout Spiritus dabat illis eloqui ³. Ac Dominus quidem se, quatenus homo est, vocare bonum recusat, Quid me, inquiens, bonum dicis? nemo bonus, nisi unus Deus '. Scriptura autem non veretur bonum vocare Spiritum sanctum Spiritus, inquiens, tuus ille bonus deducet me in terra recta ". Et Ezechiel propheta veterem populum accusans dicebat: Contristaverunt me in omnibus his, dicit Dominus. Paulus autem ad novam populum scribens: Nolite, inquit, centrislare Spiritum sanctum, in quo signati estis '. Et David de Judais, Irritaverunt, iuquit, Deum in deserto ". Isaias autem de eisdem loquens, Non obedierunt, inquit, et irritaverunt Spiritum sanctum. Et Dominus de se loquens ad Satananı: Non tentabis, įnquit, Dominum Deum iuum 3. Petrus ad Saphi: am: Quid convenit, inquit, vobis tentare Spiritum Domini Atque adeo, quo clarius intelligas Spiritum sanctum esse Deum, audi Petrum ita loquenter: Anania, cur iniplevit Satanas cor tuum, ut mentireris Spiritui sancto, et fraudares de pretio agri? Non 6s mentitus hominibus, sed Deo '". Si is, qui mentiur Spiritui sancto, nientitur Deo, Spiritus sauφωνὴν αὐτοῦ ἀκούεις, ἀλλ' οὐκ οἶδας πόθεν - χεται, καὶ ποῦ ὑπάγει· οὕτως ἐστὶ πᾶς ὁ γεγιν νημένος ἐκ τοῦ Πνεύματος· καὶ ὅτι τὸν θεὸν καλεῖ πῦρ ἡ Γραφὴ, ὡς τὸ, Ο Θεὸς ἡμῶν πύρ κατακτ λίσκον· καὶ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος λέγει, ότι "Ωφθησαν τοῖς ἀποστόλοις διαμεριζόμεναι γλώσ σαι ὡσεὶ πυρός, εκάθισαν τε ἐφ' ἕνα ἕκαστον αὐ τῶν, καὶ ἐπλήσθησαν ἅπαντες ἁγίου Πνεύματος, καὶ ἤρξαντο λαλεῖν ἑτέραις γλώσσαις, καθὼς τὸ Πνεῦμα ἐδίδου αὐτοῖς ἀποφθέγγεσθαι. Καὶ ὁ μὲν Κύριος παραιτεῖται τὸ καλεῖσθαι ἀγαθὸς, καθὸ ἄνθρω πος γέγονε, λέγων· Τί με λέγεις ἀγαθόν; Οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ εἰς ὁ Θεός. Ἡ δὲ Γραφὴ οὐ παραιτεί ται καλεῖν ἀγαθὸν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· Τὸ Πνεῦμα γάρ σου, φησὶν, τὸ ἀγαθὸν ὁδηγήσει με ἐν τῇ εὐθεία. Καὶ ὁ μὲν προφήτης Ιεζεκιήλ αιτιώμενος τὸν πάλαι λαὸν ἔλεγεν· Ελύπησαν με ἐν ἅπασι τού· τοις, λέγει Κύριος. 'Ο δὲ Παῦλος γράφει τῷ νέῳ λαῷ Καὶ μὴ λυπεῖτε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἐν ᾧ ἐσφραγίσθητε. Καὶ ὁ μὲν Δαβὶδ περὶ τῶν Ἰουδαίων φησί Παρώξυναν τὸν Θεὸν ἐν τῇ ἐρήμῳ· ὁ δὲ Ησαΐας περὶ αὐτῶν· Ἠπείθησαν, καὶ παρώξυναν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Καὶ ὁ μὲν Κύριος τῷ Σατανά λέ γει περὶ ἑαυτοῦ· Οὐκ ἐκπειράσεις Κύριον τὸν θεόν σου· ὁ δὲ Πέτρος εἶπε πρὸς τὴν Σαπφείραν· Τί δει συνεφωνήθη ὑμῖν πειράσαι τὸ Πνεῦμα Κυρίου; Εκδηλότερον δὲ, ὅτι Θεὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἔχου σον τοῦ Πέτρου λέγοντος· 'Ανανία, διατὶ ὁ Σατανάς ἐπλήρωσε τὴν καρδίαν σου ψεύσασθαί σε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ νοσφίσασθαί σε ἀπὸ τῆς τιμῆς τοῦ χωρίου; Οὐκ έψευσω ἀνθρώποις, ἀλλὰ τῷ Θεῷ. Εἰ δὲ ὁ ψευσάμενος τῷ ἁγίῳ Πνεύματι τῷ Θεῷ ψεύδεται, Θεὸς ἄρα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. clus nimirum est Deus. Ejusdem Athanasii epistola ad Serapionem, episcopum Thermupolis, de Spiritu sancio. Non sine dolore mihi significasti, dilecte vereque optatissime, quosdam impiam Arianorum in Dei Filium bæresin detestantes. ab illis quidem discessisse, sed eosdem de Spiritu sancto prave sentire, contendereque il lum non tantum rem creatam, sed etiam unum ex administris spiritibus esse, soloque gradu at angelis differre. Mira enim profecto videa - tur ipsorum amentia, quod scilicet ii qui Filium Dei rem creatam esse nolunt, (qua quidem in re recte sentiunt,) Spiritum Filii rem creatam esse vel etiam audire patiantur. Si enim propter Verbi cum Patre unitatem nolunt Filium esse e rebus factis; sed, quod quidem verum est, ipsum rerum factarum opifi· cem esse sentiunt: quare Spiritum sanctumi, qui eamdem habet cum Filio unitatem quanı Filius cum Patre, rem creatam esse audent di. cere? Cur ignorant quod quemadmodum Filium a Patre non dividendo, Dei unitatem servant, ita dividendo Spiritum a Verbo, non am- • Joan. III, Ephes. 1V,. Τοῦ αὐτοῦ ἐπιστολὴ πρὸς Σεραπίωνα, ἐπίσκοπ Θερμουπόλεως, περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Έγραψας, ἀγαπητὲ καὶ ἀληθῶς ποθειά τατε, λυπούμενος καὶ αὐτός, ὡς ἐξελθόντων μέν τίνων ἀπὸ τῶν Ἀρειανῶν διὰ τὴν κατὰ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ βλασφημίαν, φρονούντων δὲ κατὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, καὶ λεγόντων αὐτὸ μὴ μόνον κτίσμα, ἀλλὰ καὶ τῶν λειτουργικών πνευμάτων ἐν αὐτὸ εἶναι, καὶ βαθμῷ μόνον αὐτὸ διαφέρειν τῶν ἀγγέλων. Τούτων γὰρ καὶ θαυμάσειεν δι τις τὴν ἄνοιαν, ὅτι τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ μὴ θέλοντες κτίσμα εἶναι, καὶ καλῶς γε κατὰ τοῦτο φρονοῦν τες, πῶς τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ κτίσμα κἂν ἀκοῦ σαι ἠνέσχοντο; Καὶ γὰρ εἰ διὰ τὴν πρὸς τὸν Πατέρα τοῦ Λόγου ἑνότητα, οὐ θέλουσιν εἶναι τῶν γενητών αὐτὸν τὸν Υἱόν, ἀλλ', ὅπερ ἐστὶν ἀληθῶς, δημιουρ γὸν αὐτὸν εἶναι τῶν ποιημάτων φρονοῦσι· διὰ τί τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον το τὴν αὐτὴν ἔχον ἐνότητα πρὸς τὸν Υἱόν, ἦν αὐτὸς ἔχει πρὸς τὸν Πατέρα, κτίσμα λέγου σι, καὶ ἡγνόησαν, ὅτι, ὥσπερ μὴ διαιροῦντες τὴν Υἱὸν ἀπὸ τοῦ Πατρὸς, σώζουσι τὸ ἕνα Θεὸν εἶναι, οὕτω, διαιροῦντες ἀπὸ τοῦ Λόγου τὸ Πνεῦμα, οὐκέτι μίαν τὴν ἐν Τριάδι θεότητα σώζουσι, σχίζοντες αὐτὴν 24. • Act. 11, 3, * Matili. xix, 17. • Psal. cxLu, 10., • Ezech. xs, 21. Isa. LXII, 10. 10 Matth. v, 7. 11 Act. v, 9. ** Ibid. 3, 4. • Deut. IV, • Psal. v, 11.

PANOPLIA DOGMATICA. ΤΙΤ. ΧΗ. nempe diffundunt, et cui alienam ac diversam naturam admiscent, quam denique inter res creatas collocant? Id sane probat non jam rem unam esse Trinitatein, sed ipsam ex duabus ac diversis naturis constare, ob diversam videlicet Spiritus substantiam, quam illi sibi ipsis commenti sunt. Quænam ergo ista tandem est theologia ex creatore et re creata conflata? Vel enim non est Trinitas sed dualitas, ac deinde res creata: vel si Trinitas est, uti vere est, quomodo cum rebus creatis quæ post Trinitatem exsistunt, Trinitatis Spiritum audent collocare? Id enim rursus est dividere ac dissolvere Trinitatem. Itaque si male de Spiritu sancto senFilio sentire non queunt. Nam καὶ ἐπιμίσγοντες αὐτῇ ἀλλοτρίαν καὶ ἑτεροειδή φύσιν, & plius unam in Trinitate servant divinitatem, quam καὶ τοῖς κτίσμασι συνεξισοῦντες αὐτήν; Τοῦτο δὲ πάλιν οὐκέτι ἂν εἶναι δείκνυσι· τὴν Τριάδα, ἀλλὰ ἐκ δύο καὶ διαφόρων φύσεων συγκειμένην αὐτὴν, διὰ τὸ ἑτεροούσιον τοῦ Πνεύματος, ὡς αὐτοὶ ἑαυτοῖς ἀνε πλάσαντο. Ποία οὖν αὕτη θεολογία ἐκ δημιουρ γοῦ καὶ κτίσματος συγκειμένη; Η γὰρ οὐ Τριάς ἐστιν, ἀλλὰ δυὰς, καὶ λοιπὸν ἡ κτίσις, ή, εἰ Τριάς ἐστιν, ὥσπερ οὖν καὶ ἐστι, πῶς τοῖς μετὰ τὴν Τριάδα κτίσμασι συντάττουσι τὸ τῆς Τριάδος Πνεῦμα; Τοῦτο γάρ ἐστι πάλιν διαιρεῖν καὶ διαλύειν τὴν Τριάδα. Οὐκ οὖν, κακῶς φρονοῦντες περί τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου, οὐδὲ περὶ τοῦ Υἱοῦ καλῶς φρονοῦσιν. Εἰ γὰρ ἐφρόνουν ὀρθῶς περὶ τοῦ Λόγου, ἐφρόνουν ὑγιῶς καὶ περὶ τοῦ.Πνεύματος, δ παρὰ τοῦ Πατρὸς tiant, bene de ἐκπορεύεται, καὶ τοῦ Υἱοῦ ἴδιον δν, παρ' αὐτοῦ δίδονται τοῖς μαθηταῖς καὶ πᾶσι τοῖς πιστεύουσιν εἰς αὐτόν. Οὕτω δὲ πλανώμενοι, οὐδὲ περὶ τοῦ Πατρὸς ὑγιῆ τὴν πίστιν ἔχουσιν. Οἱ γὰρ ἀντικείμενοι τῷ Πνεύματι, ὡς εἶπεν ὁ μέγας μάρτυς Στέφανος, οὗτοι καὶ τὸν Υἱὸν ἀρνοῦνται. Τὸν δὲ Υἱὸν ἀρνούμενοι, οὐδὲ τὸν Πατέρα ἔχουσι. αἰῶνι Filium negant. Filium autem negantes, neque Patrem Πόθεν τοίνυν ὑμῖν, ω ουτοι, τῆς τοσαύτης τόλμης ἡ πρόφασις, ὥστε μη φοβηθῆναι τὸ ὑπὸ τοῦ Κυρίου εἰρημένον· ι ς δ᾽ ἂν βλασφημήσῃ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οὐκ ἔχει ἄφεσιν οὔτε ἐν τῷ τούτῳ, οὔτε ἐν τῷ μέλλοντι; › Οἱ μὲν γὰρ Αρειανοί, καίτοι τὴν ἔνσαρκον παρουσίαν τοῦ Λόγου καὶ τὰ δι' αὐτὴν εἰρημένα μὴ νοήσαντες, ὅμως ἐξ αὐτῶν πρό φασιν λαβόντες εἰς τὴν ἑαυτῶν αἵρεσιν, καὶ οὕτως ἠλέγχθησαν θεομάχοι καὶ ὡς ἀληθῶς ἀπὸ γῆς κενολογοῦντες. Ὑμεῖς δὲ πόθεν ηπατήθητε; παρὰ τίνων ἀκούσαντες, ἢ τίς ὁ τρόπος τῆς τοιαύτης ὑμῶν πλάνης; 'Ανέγνωμεν, φασίν, ἐν τῷ προφήτῃ Αμώς, λέγοντος τοῦ Θεοῦ, «Ὅτι Ἰδοὺ ἐγὼ στερεών βρον τὴν, καὶ κτίζων πνεῦμα, καὶ ἀπαγγέλλων εἰς ἀν θρώπους τὸν Χριστὸν αὐτοῦ· ποιῶν ὄρθρον καὶ ὁμίχλην, καὶ ἐπιβαίνων ἐπὶ τὰ ὑψηλὰ τῆς γῆς, Κύριος ὁ Θεὸς ὁ παντοκράτωρ ὄνομα αὐτῷ.» Καὶ ἔν θεν ἐπείσθημεν τοῖς 'Αρειανοῖς λέγουσι κτίσμα είναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Εἶτα τὸ μὲν παρὰ τῷ Αμώς ἀνέγνωτε τὸ δὲ ἐν ταῖς Παροιμίαις λεγόμενον, • Κύριος έκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ, ο οὐκ ἀνέγνωτε, ἢ ἀνέγνωτε; Καὶ τοῦτο μὲν, ὡς ἔχει ἀληθείας, ἑρμηνεύετε, ἵνα μὴ είπητε κτίσμα τὸν Λόγον τὸ δὲ ἐν τῷ προφήτῃ οὐχ ἑρμηνεύετε, ἀλλὰ ἁπλῶς ἀκούοντες: πνεῦμα, ο ἐνομίσατε λέγεσθαι κτίσμα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον; Καίτοι ἐν μὲν ταῖς Παροιμίαις φανερῶς Η Σοφία λέγουσα ἐστι τό, ο ἔκτισέ με, καὶ ὅμως καλῶς γε ποιοῦντες, ἐρμηνεύετε τὸ ῥητὸν, ἵνα μὴ τὴν δημιουργὸν Σοφίαν ἐν τοῖς κτίσμασι συναριθμῆτε. Τὸ δὲ ἐν τῷ προφήτῃ ῥητὸν οὐκ ἔχει γνώρισμα περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος, ἀλλ᾽ ἁπλῶς εἴρηται περὶ πνεύματος. Πῶς οὖν, καίτοι πλείστης ούσης διαφορᾶς ἐν ταῖς Γραφαῖς περὶ πνευμάτων, καὶ δυναμένου τοῦ ῥητοῦ τὴν si recte de Verbo sentirent, recte quoque de Spiritu sancto qui a l'atre procedit sentirent, qui cum Filii sit proprius, ab illo discipulis omnibusque in eum credentibus datur. Quinetiam qui in hujusmodi errore versantur, neque in Patrem sanam fidem habere possint. Nam qui Spiritui resistunt, uti insignis martyr Stephanus dixit, iidem et profecto habuerint *. Undenam ergo tanta vobis. temeritatis causa, ut nec illud a Salvatore dictum vereamint: «Qui blasphemaverit in Spiritum sanctum, non habebit remissionem neque in hoc sæculo neque in ſuturos?, Ariani quidem, etsi corpoream Verbi presentiam, et quæ ejus causa dicta sunt, non intelligerent, ex his tamen occasionem suæ comminiscendæ hæresis improbissime nacti, Dei hostas esse et vere de terra inania loqui convicti sunt. Vos vero undenam, quæso, in errorem inducti estis? Quis vos ita docuit, vel quis tandem modus vestri erroris? Legiinus, inquiunt, in propheta Amos hæc Dei verba: «Quia ecce ego firmans tonitru, et creans spiritum, et annuntians ad homines Christum ejus, faciens diluculum et nebulam, et gradiens super excelsa terra: Dominus Deus omnipotens, nomen, ipsi、*.» Inde adducti fuimus ut Arianis, qui Spiritum sanctum rem creatam esse docent, assentiremur. An ergo quod apud Amos exstat legistis: quod autem in Proverbiis dicitur: Dominus creavit me initium viarum suarum in opera sua %, an legistis necne? Ergone istud Proverbiorum ex veritate interpretamini, ne videlicet Verbum rem creatam dicatis: illud_autem prophetæ nulla interpretatione explicatis, sed voce • spiritus. tantummodo audita, Spiritum sanctum rem creatam dici existimatis? Atqui in Proverbiis Sapienti» aperte cit: «Creavit me.. Verumtamen recte vos diclumn illud ita excipitis, ut non creatricem Sapientiam rebus creatis annumeretis. Sic igitur vox illa prophetæ non Spiritum sanctum denotat, sed tantum de spiritu dicitur. Cum ergo multa sit in Scripturis spirituum differentia, rectumque sensum habere possit iste Scripturæ locus, cur vos velut 'Act. vu, 51. ' [ Joan. 11, 23. • Afaith. xn, 53; Marc. 111, 29. * Prøv. viu, 22. • Joan. 111, 31. * Amos iv, 13.

liligiosi aut serpentis Ariani morsu ulcerati, de ιδίαν διάνοιαν ἔχειν ὀρθὴν, ὑμεῖς, ὡς φιλονεικούντες Spiritu sancto prophetam Amos loqui arbi- ἢ ὡς ὑπὸ δήγματος τοῦ ᾿Αρειανοῦ ὄψεως βλαβέντες, tramiui, ne scilicet credere desistatis Spiritum τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εἰρῆσθαι παρὰ τοῦ Ἀμὼς νομίζετε, ἵνα μόνον τοῦ φρονεῖν κτίσμα μὴ ἐπι λάθησθε; sanctum rem creatam esse? Dicite, amabo, an in aliquo divinæ Scripturæ Joco Spiritum sanctum simpliciter spiritum dici reperiatis, siue addita voce vel Dei, vel Patris, vel ari, vel ipsius Christi et Filii, vel a me, quod est a Deo, vel nisi cum articulo, ita ut non spiritus solum dicatur, sed vel ille Spiritus, vel Spiritus sanctus, vel Paracletus, vel veritatis, il est Filii dicentis scilicet: Ego sum veritas f;, ut vos, nuda voce «spiritus: audita, sanctum Spiritum esse suspicaremini? Ex hac tamen regula eos velim excipi, qui cum Spiritum sanctum jam arcepissent, de iisdem fit postea iterum mentio, vel qui cum prius quid de Spiritu sancto credendum sit didicerint, deinde repetitionis et commonitionis ergo mera voces spiritus, prolata, quis ille intelligendus sit nou ignorant, maxime quia sic etiam cum articulo exprimatur. Denique sine articulo vel pras dicto additamento nunquam Spiritum sanctum siguifcari inveneritis. Hujusmodi sunt ea quæ PauJus ad Galatas scribit: + Hoc solum a vobis volo discere: Ex operibus legis Spiritum accepistis, an • ex auditu fidei?, Quem vero alium acceperant, quam Spiritum sanctum qui credentibus et per regenerationis lavacrum renascentibus datur? Ad Thessalonicenses autem scribit: • Spiritum nolite exstinguere '.. Nempe eos, qui utique noverant quem acceperant Spiritum, admonebat, ne accensam in ipsis Spiritus gratiam ex negligentia exstinguerent. Quod si evangelista in Evangeliis de Salvatore humano more, propter carnem ab eo assumptam hæc habent: • Jesus autem plenus Spiritu regressus a Jordane; set: Tunc Jesus ductus est in desertum a Spiritu ";, idem quoque sensus hic observandus est. Siquidem prius a Luca dictum fuerat: Factum est autem cuin baptizaretur omnis populus, et Jesu baptizato et ørante, apertum est cœlum: et descendit Spiritus sanctus corporali specie sicut columba in ipsum %, Quocirca patet ipsum Spiritum sanctum, Spiritus vocabulo illic significari. Similiter apud quos est Spiritus sanctus, licet sine additamento Spiritus Lantum dicatur, non dubitandum tamen est quin Spiritus sanctus denotetur, præsertim si adsit articulus. Vos autem ostendite quod vobis proposuimus, si nempe alicubi in Scriptura divina Spiritum san-, ctum invenistis tantummodo Spiritum appellari sine praedicto additamento et observatione cujus meminimus. Id certe nunquam præstare potueritis; siquidem nunquam ita scriptum vobis occurret. Nam et ipsius quoque hominis spiritus dicitur, uti canit Davidl; «Norte cum corde meo meditabar, et tristis erat spiritus mens '. › 1 Joan. XIV, 6. 7 Psal. LXXVI, 7. 2 Galat. 111, 2. 1 Thess. v, 19. ΤΕ Εἴπατε γοῦν εἴ που τῆς θείας Γραφής ευρίσκε καλ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἁπλῶς εἰρημένον πνεῦμα, χωρίς προσθήκης τοῦ λέγεσθαι ἢ τοῦ Θεοῦ, ἡ τοῦ Πατρός, ἢ ὅτι ἐμοῦ, ἡ αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ τοῦ Υἱοῦ, ἡ παρ' ἐμοῦ, ὅ ἐστι παρὰ τοῦ Θεοῦ, ἡ μετὰ τοῦ ἄρθρου, ἵνα μὴ ἁπλῶς λέγηται πνεῦμα, ἀλλὰ τὸ Πνεῦμα ἢ αὐτὸ τοῦτο τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, 1 Παράκλητον, ἢ ἀληθείας, ὅ ἐστι' τοῦ Υἱοῦ, τοῦ λέγοντος. • Εγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια· ο ἵνα, ἀκούσαντες άπλῶς ο πνεύμα, ο ὑπονοήσητε εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον; Ἐξηρήσθωσαν δὲ τοῦ Λόγου νῦν οἵτινες ήδη λαβόντες, πάλιν ὀνομάζονται, καὶ ὅσοι, προμαθόντες περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ὕστερον ὡς ἐν ἐπαναλή fe καὶ ὑπομνήσει, καὶ μόνον λεγομένου τοῦ πνεύματος, ο οὐκ ἀγνοοῦσι περὶ τίνος ἀκούουσι· καὶ μάλιστα, ὅτι καὶ οὕτω μετὰ τοῦ ἄρθρου λέγεται. Καὶ ὅλως ἄνευ τοῦ ἄρθρου, ἢ τῆς προειρημένης προσθήκης, οὐκ ἂν εἴη σημαινόμενον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· οἷά ἐστιν & γράφει Παῦλος τοῖς Γαλάταις· • Τοῦτο μόνον θέλω μαθεῖν ἀφ' ὑμῶν, ἐξ ἔργων νό μου τὸ Πνεῦμα ἐλάβετε, ἢ ἐξ ἀκοῆς πίστεως; Ποίον δὲ ἦσαν λαβόντες ἢ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ διδόμενον τοῖς πιστεύουσι καὶ ἀναγεννωμένοις διὰ λουτροῦ πα λιγγενεσίας; Καὶ Θεσσαλονικεῦσι δὲ γράφων· «Το Πνεῦμα μὴ σβέννυτε·, ειδόσι καὶ αὐτοῖς ὅπερ ἔλαβεν ἔλεγεν, ἵνα μὴ σβέσωσιν ἐξ ἀμελείας τὴν ἐν αὐτοῖς ἀναφθεῖσαν τοῦ Πνεύματος χάριν. Ἐν δὲ τοῖς Εὐαγ γελίοις περὶ τοῦ Σωτῆρος ἀνθρωπίνως διὰ τὴν σάρκα ἣν προσέλαβεν, ἐὰν λέγωσιν οἱ εὐαγγελισταί, • Ἰησοῦς δὲ, πλήρης Πνεύματος ὤν, ὑπέστρεψεν ἀπὸ τοῦ Ἰορδάνου, καὶ τὸ, «Τότε ὁ Ἰησοῦς ἀνήχθη ὑπὸ τοῦ Πνεύματος εἰς τὴν ἔρημον· ὁ τὸν αὐτὸν ἔχει νοῦν. Προείρητο γὰρ ὑπὸ τοῦ Λουκᾶ·. Εγένετο δὲ ἐν τῷ βαπτισθῆναι ἅπαντα τὸν λαὸν, καὶ Ἰησοῦ βαπτισθέ ντος, καὶ προσευχομένου, ἀνεωθῆναι τὸν οὐρανὸν, καὶ καταβῆναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον σωματικῷ είδει, woel περιστερὰν, ἐπ' αὐτόν. ὁ Καὶ δῆλον ἦν, στη λεγομένου τοῦ Πνεύματος, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἦν σημαινόμενον. Οὕτω μὲν οὖν παρ' οἷς ἐστι τὸ Πνεῦ μα τὸ ἅγιον κἂν μόνον τὸ Πνεῦμα λέγηται χωρίς τῆς ἐπ' αὐτῷ προσθήκης, οὐκ ἀμφίβολον, ὅτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον σημαίνεται, ἔχον μάλιστα τὸ ἄρθρον. Υμεῖς δὲ εἴπατε τὸ προταθὲν ὑμῖν, εἰ εδρήκατέ που τῆς θείας Γραφῆς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον λεγόμενον ἁπλῶ; Πνεῦμα, χωρὶς τῆς προειρημένης ἐπ' αὐτῷ προσθήκης, καὶ πλὴν τῆς παρατηρήσεως ἧς γε ἐμνημονεύσαμεν. Αλλ᾿ οὐκ ἂν εἴποιτε· οὐ γὰρ εὑρήσετε γεγραμμένον. Λέγεται γὰρ καὶ ἀνθρώπου πνεῦμα, ὡς ψάλλει Δαβίδ «Νυκτός μετὰ τῆς χαρα δίας μου ἠδολέσχουν, καὶ ήσχαλλε τὸ πνεῦμά μου. • Luc. iv, 4. * Matth. iv, 1. Luc. IN, 21, 22

69} TIT. XII. Λέγεται δὲ καὶ ἀνέμων πνεύματα. Εντυγχάνοντες δὲ καὶ ὑμεῖς ταῖς ἁγίαις Γραφαῖς, εὑρήσετε λεγόμενον πνεῦμα καὶ τὴν ἐν αὐτ τοῖς τοῖς θείοις λόγοις νοῦν, γράφοντος τοῦ Παύλου 1 ος καὶ ἱκάνωσεν ἡμᾶς διακόνους Καινῆς Δια θήκης, οὐ γράμματος, ἀλλὰ πνεύματος. Τὸ γὰρ γράμμα ἀποκτείνει, τὸ δὲ πνεῦμα ζωοποιεί.» Τὸ μὲν γὰρ ῥητὸν γράμματι κεχάρακται· ὁ δὲ νοῦς ὁ ἐν αὐτῷ πνεῦμα λέγεται. Οὕτως καὶ· ι ὁ νόμος πνευματικός ἐστιν, ο ἴν' ὡς πάλιν εἴρηκε, μὴ δουλεύωμεν ἐν παλαιότητι γράμματος, ἀλλ' ἐν καινότητι πνεύματος. Καὶ αὐτὸς μὲν εὐχαριστῶν ἔλεγεν· «Αρα οὖν αὐτὸς ἐγὼ τῷ μὲν νοῖ δουλεύω νόμῳ Θεοῦ, τῇ δὲ σαρκὶ νόμῳ ἁμαρτίας· οὐδὲν νῦν ἄρα κατάκριμα τοῖς ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ. Ὁ γὰρ νόμος τοῦ πνεύματος τῆς ζωῆς ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ ἠλευθέρωσέ με ἀπὸ τοῦ νόμου της ἁμαρτίας· ἡ ὁ δὲ Φίλιππος, τὸν εὐνοῦχον ἀπὸ τοῦ γράμματος εἰς τὸ πνεῦμα θέλων ἐπιστρέφειν, ἔλε γεν· ο 'Αρά γε γινώσκεις & αναγινώσκεις;» τοιοῦ τον έσχηκώς μαρτυρεῖται καὶ ὁ Χάλεβ ἐν τοῖς Αριθμοί;, τοῦ Θεοῦ λέγοντος· Ὁ δὲ παῖς μου Χάλεῦ, ὅτι ἐγενήθη ἔτερον πνεῦμα ἐν αὐτῷ, καὶ ἐπηκο λούθησε μοι· εἰσάξω αὐτὸν εἰς τὴν γῆν εἰς ἦν εἰσῆλθεν ἐκεῖ. • Αλλῃ γὰρ διανοίᾳ παρὰ τὴν ἐκείνων αὐτὸς λαλήσας, εὐάρεστος τῷ Θεῷ γέγονε. Τοιαύτην ἔχειν προέτρεψεν ὁ Θεὸς τὸν λαὸν καρδίαν διὰ Ἰεζε κιὴλ λέγων· «Ποιήσατε ἑαυτοῖς καρδίαν καινὴν καὶ πνεύμα καινόν.» Τούτων τοίνυν οὕτως ὄντων, καὶ τοσαύτης διαφοράς περὶ τῶν πνευμάτων δεικνυμένης, βελτίους ἂν ἦτε, εἰ, περὶ κτιζομένου πνεύματος ἀκούοντες, περὶ ἑνὸς τῶν προειρημένων ἐφρονεῖτε, οἷον ἦν περὶ οὗ ἐν Ἡσαΐᾳ γέγραπται·. Συνεφώνησεν Αρὰμ πρὸς τὸν Ἐφραίμ, καὶ ἐξέστη ἡ ψυχὴ αὐτ. τοῦ, καὶ ἡ ψυχὴ τοῦ λαοῦ αὐτοῦ, δν τρόπον ἐν δρυμῷ ξύλον ὑπὸ πνεύματος σαλευθῇ.» Τοιοῦτον δὲ ἦν καὶ, ι Ο ἐξήγειρε Κύριος πνεῦμα ἐπὶ τὴν θάλασσιν ο διὰ τὸν Ἰωνᾶν. Ακολουθεῖ γὰρ τῇ βροντῇ καὶ τὰ τῶν ἀνέμων πνεύματα, ὡς ἐπὶ τοῦ ὑετοῦ τοῦ κατὰ τὸν ᾿Αχααβ, ὡς γέγραπται· «Καὶ ἐγένετο ὧδε, καὶ ἕως ὧδε, καὶ ὁ οὐρανὸς συνεσκότασε νεφέλαις καὶ Αλλ' επείπερ Χριστοῦ, φησί, μνημονεύει. τὸ Λάγιον, ἀκολούθως καὶ τὸ λεγόμενον πνεῦμα οὐδὲν ἕτερον ἢ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον χρὴ νοεῖν. Εἶτα τὸ μὲν Dicitur etiam ventorum spiritus. Quin etiam si vobis sanctas Litteras legere lubeat, ipsum divinorum verborumi seusum, spiritum quoque appellari reperietis. Sic enim Paulus scribit: «Qui et idoneos nos fecit ministros Novi Testamenti, non litterz, sed spiritus. Littera enin occidit, spiritus autem vivifical '.. Siquidem dictum, littera exaratum est: sensus vero qucun continet, spiritus dicitur. Ita et e lex spiritualis est *,» 116, quemadmodum idem dixit, non serviamus in vetustate litteræ, sed in novitate spiritus. Idem quoque gratias agens dicebat 3:. Igitur ego ipse mente servio legi Dei: carne auten, legi peccati. Nihil ergo nunc damnationis est iis qui sunt in Christo Jesu. Lex enim spiritus vitæ in Christo Jesu liberavit me a lege peccati *., Philippus etiam eunuchum a lit tera ad spiritum convertere volens aiebat: Intel - ligis quæ legis ®?, Talem quoque spiritum Ca leb habuisse ex Numeris constat, Deo dicente: ‹ Servus meus Caleb, quia factus est alius spiritua in eo, et secutus est me, inducam ipsum in terram in quam illic ingressus est. Nempe quia ille alia ab illis mente locutus sit, Deo fuit acceptus. Tale item cor populum habere jussit Deus per Ezechielem Facite vobis cor novum et spiritum novum.. Quæ cum ita sint, et tanta sit, ut ostendimus, spirituum differentia, æquius profecto ageretis, si, ubi de creato spiritu mentio facta fue rit, id de aliqua predictorum spirituum intelligeretis. Hujusmodi ille est de quo apud Isaiain legitur: ‹ Consensit Aram cum Ephraim, et obstupuit anima ejus, et animna populi ejus, quemadmodum in silva arbor a spiritu concutitur *.» Jdemn item his verbis indicatur: «Excitavit Dominus spiritum in mare ",» propter Jonam. Tonitru siquidem sequuntur spiritus ventorum, uti contigit in pluvia quæ contra Achab cecidit, quemadmodum scriplum est: < Et factus est usque huc et usque huc, et coeli obscurati sunt nubibus et spiritu 1, πνεύματι.» συνονομάζεσθαι τῷ Χριστῷ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐθεωρήσατε· τὸ δὲ διαιρεῖν αὐτὸ τῇ φύσει, καὶ ἀποξενίζειν ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ, που κατενοήσατε, ὅτι τὸν μὲν Χριστὸν λέγετε μὴ εἶναι κτίσμα, τὸ δὲ ἅγιον Πνεύμα κτίσμα λέγετε; Καὶ ἄτοπόν ἐστι τὰ ἀνόμοια τῇ φύσει συνονομάζειν, καὶ συνδοξάζειν. Ποία γὰρ κοινωνία, η ποία ὁμοιότης τῷ κτίσματι πρὸς τὸν κτίστην; Έπεὶ ώρα ὑμᾶς καὶ τῷ Υἱῷ συναριθμεῖν καὶ συνάπτειν τὰ δι' αὐτοῦ γενόμενα κτίσματα. "Ηρχει μὲν οὖν περὶ πνεύματος ἀνέμων νοεῖν τὸ γεγραμμένον, ώσπερ εἴρηται· ἐπειδὴ δὲ προφασίζεσθε τὴν ἐν τῷ ῥητῷ περὶ τοῦ Χριστοῦ μνήμην, ἀναγκαῖον ἰδεῖν ἀκριβῶς τὸ λεγόμενον, μὴ ἄρα καὶ περὶ τοῦ λε- ' ' | Cor. 111, 6. Each, Av, 51. s Rom. vul, 14. s ibid. 6. * Isa. vii, 2. • Jun. 1, 4. Verum quia Christi, inquiunt, meminit Scriptura, hinc fit ut spiritus de quo hic est quæstio, nullus alius intelligendus sit præter Spiritum sanctum. Itane ergo Spiritum sanctum una quidem cum Christo nominari attendistis? at ubinam illum natura a Filio dividi et separari intellexistis, qui Christum quidem rem creatam non esse, sed Spiritum sanctum rem creatam esse audetis dicere? Absurdum sane fuerit ea quæ natura dissimilia sunt simul nominare eademque gloria celebrare. Quæ enim communio vel quæ similitudo rei creatæ cum Creatore? Profecto si ita est, nihil aliud superest quam ut Filio res quas ipse creavit annumeretis et conjungatis. Itaque satis quidem esse videbatur quod apud prophetam scriptum est de spiritu ventorum, ut jam dictum est, intelligere. • ibid. 95; vult, 1, 2 10 111 Reg. ΧVΙ, 45. * Αct. vi, 30. • Num. χιν,

τὸ Verum quandoquidem factam ibidem de Christo γομένου κτίζεσθαι πνεύματος οικειοτέραν εύρωμεν mentionem objicitis, accurate res est nobis explicanda, si forte quid melius de isto spiritu, qui creari dicitur, ostendere possimus. Quid est igitur annuntiare inter homines Christum ejus, quam ipsum hominem fieri, idemque esse ac illud: Ecce virgo in utero habebit, et pariet flium, et vocabunt nomen ejus Emmanuel ",, et alia quæ de ejus adventu scripta sunt? Cum igitur eo loci Verbi in carnem adventus annuntietur, qualem creatum spiritum intelligere debemus, præter hominum spiri tum qui efficitur et renovatur, quemadmodum Deus per Ezechielem pollicitus est, dicens:. Et dale vobis cor novum, et spiritum novum dabo vobis: et auferain cor lapideum de carne vestra, et dabo vobis cor carneum, et Spiritum meum dabo in vobis '.» Quando ergo id impletum est, nisi cum advenit Dominus, et sua gratia omnia renovavit? Porro boc etiam in loco spirituum differentia ostenditur. Nam spiritus noster, is est qui renovatur: sed Spiritun sanctum, non simpliciter spiritum, sel suum esse Spiritum Deus declarat, in quo scilicet spiritus noster renovatur, uti Psalmista psalmo centesimo tertio luculenter docet:. Auferes spiritum eorum et deficient, et in pulverem suum ré- ›vertentur. Emittes Spiritum tuum et creabuntur, et renovabis faciem terræ. Quod si in Spiritu Dei renovamur: non ergo Spiritus sanctus is est qui creari dicitur, sed noster spiritus. Si item quia omnia per Verbum facta sunt, recte sentitis Filium non esse rem creatam: an non itidem jmpium est vos Spiritum sanctum, in quo Pater per Verbum omnia perficit et renovat, contendere rem esse creatam? Si igitur quod simpliciter scriptum sit spiritum creari, illum idcirco Spiritum sanctum esse sibi ipsis finxere: jam persuasum illis esse debet, non Spiritum sanctum illum esse qui creatur, sed nostrum esse qui in eo renovatur; qua de re et ipse David hoc modo precabatur: «Cor mundum crea in me, Deus, et spiritum rectum innova in visceribus meis "., Cum igitur ita sentiendum sit de illo spiritu qui creatur, congruenter quoque intelligi potest tonitru, quod firmari ibidem dicitur, fidelis sermo et η immobilis lex spiritus: cujus cum Jacobum et Joannem ministros esse vellet Dominus, illos Boanerges uominavit, quod est, filii tonitrui. Hinc Joannes vere e cœlis clamat: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Lex quippe prius umbram futurorum bonorum habuit. Cum autem Christus hominibus annuntiatus est; et ipse adfuit dicens: e Ipse qui loquor adsum *; tunc, › ut dixit Paulus, ejus vox terram concussit, cum id prius pollicitus essel Adhuc semel ego movebo non solum terran, sed et calum. Quod autem adhuc semel dicit, declarat mobilium translationem, ut mancant 'Amos tv, 13. 'Isa vit, 14. • Ezech. xxxvi, 26. * Joan. iv, 26. ▼ Juall. 1, τὴν διάνοιαν. Τί τοίνυν ἐστὶ τὸ ἀπαγγέλλειν εἰς ἀν θρώπους τὸν Χριστὸν αὐτοῦ, ἢ τὸ γίνεσθαι αὐτὸν ἄν θρωπον, καὶ ἴσον εἶναι τοῦτο τῷ φάναι· «Ιδού ἡ παρθένος ἐν γαστρὶ ἕξει, καὶ τέξεται υἱόν· καὶ καλέσουσι τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἐμμανουήλ·» καὶ τὰ ἄλλα, ὅσα περὶ τῆς ἐπιδημίας αὐτοῦ γέγραπται; τῆς ενσάρκου παρουσίας ἀπαγγελλομένης περὶ τοῦ Λόγου, ποῖον χρὴ πνεῦμα κτιζόμενον νοεῖν, εἰ μὴ ἀνακτιζόμενον τῶν ἀνθρώπων καὶ ἀνακαινιζόμενον πνεῦμα; Τοῦτο γὰρ καὶ διὰ Ἰεζεκιήλ ἐπεγγείλατο ὁ Θεὸς λέγων· ι Καὶ δώσω ὑμῖν καρδίαν καινήν, καὶ πνεῦμα καινὸν δώσω ὑμῖν· καὶ ἀφελῶ τὴν καρδίαν τὴν λιθίνην ἐκ τῆς σαρκὸς ὑμῶν· καὶ δώσω ὑμῖν χαρ δίαν σαρχίνην· καὶ τὸ Πνεῦμά μου δώσω ἐν ὑμῖν. ο Πότε δὴ τοῦτο πεπλήρωται, εἰ μὴ ὅτε παραγενό μενος ὁ Κύριος ἀνεκαίνισε τὰ πάντα τῇ χάριτι; Ἰδοὺ γὰρ καὶ ἐν τῷ ῥητῷ τούτῳ ἡ διαφορὰ τῶν πνευμά των δείκνυται· καὶ τὸ μὲν πνεῦμα τὸ ἡμῶν ἀνακαι νιζόμενόν ἐστι· τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐχ ἁπλῶς πνεῦμα, ἀλλ' ἑαυτοῦ φησιν αὐτὸ εἶναι ὁ Θεὸς, ἐν ᾧ καὶ τὰ ἡμῶν ἀνακαινίζεται· ὡς καὶ ὁ ψάλλων ἐν τῷ ἑκατοστῷ καὶ τρίτῳ ψαλμῷ λέγει· 'Αντανελεῖς τὸ πνεῦμα αὐτῶν, καὶ ἐκλείψουσι, καὶ εἰς τὸν χοῦν αὐτῶν ἐπιστρέψουσιν. Ἐξαποστελεῖς τὸ Πνεῦμά σου, καὶ κτισθήσονται, καὶ ἀνακαινιεῖς τὸ πρόσωπον τῆς γῆς.» Εἰ δὲ ἐν τῷ Πνεύματι τοῦ Θεοῦ ἀνακαινιζό μεθα· οὐκ ἄρα τὸ Πνεῦμα τὸ ἁγιόν ἐστι τὸ νῦν λεγό μενον πνεῦμα κτίζεσθαι, ἀλλὰ τὸ ἡμέτερον. Καὶ εἴπερ, διὰ τὸ πάντα γενέσθαι διὰ τοῦ Λόγου, φρονεῖτε καλῶς μὴ εἶναι κτίσμα τὸν Υἱόν· τῶς οὐ βλάσφημόν ἐστι λέγειν ὑμᾶς κτίσμα τὸ Πνεῦμα, ἐν ᾧ τὰ πάντα ὁ Πατὴρ διὰ τοῦ Λόγου τελειοι καὶ ἀνακαινίζει; Καὶ εἰ, διὰ τὸ γεγράφθαι ἁπλῶς πνεῦμα κτίζεσθαι, ἀν επλάσαντο ἑαυτοῖς εἶναι τοῦτο τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον πεισθῆναι λοιπὸν ὀφείλουσιν, ὅτι μὴ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιόν ἐστι τὸ κτιζόμενον, ἀλλὰ τὸ ἡμέτερόν ἐστι τὸ ἐν αὐτῷ ἀνακαινιζόμενον· περὶ οὗ καὶ ὁ Δαδιδ ηύχετο ψάλλων· ι Καρδίαν καθαρὰν κτίσον ἐν ἐμοί, ὁ Θεὸς, καὶ πνεῦμα εὐθὲς ἐγκαίνισον ἐν τοῖς ἐγκάτοις μου. Οὐκοῦν τοῦ κτιζομένου πνεύματος τοιαύτην ἔχοντος τὴν διάνοιαν, πρεπόντως ἂν νοηθείη καὶ ἡ στερεουμένη βροντὴ ὁ πιστὸς λόγος, καὶ ἀσάλευτος τοῦ πνεύματος ὁ νόμος. Τούτου γὰρ ὑπηρέτας εἶναι θέλων τὸν Ἰακὼς καὶ τὸν Ἰωάννην, ἐκάλεσεν ὁ Κύ ριος Βοανεργές, ὅ ἐστιν, υἱοὶ βροντῆς· ὅ γ' οὖν Ἰωάν νης ἀληθῶς ἀπ' οὐρανοῦ βοᾷ·. Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος. ο Πρότερον μὲν γὰρ σκιὰν εἶχεν ὁ νόμος τῶν μελλόντων ἀγαθῶν· ὅτε δὲ ὁ Χριστὸς ἀπηγγέλη τοῖς ἀνθρώ ποις καὶ παρεγένετο λέγων· Αὐτὸς ὁ λαλῶν πάρειμι· τότε, ο ὡς εἶπεν ὁ Παῦλος, «ή τούτου φωνή τὴν γῆν ἐσάλευσεν, ἐπαγγειλαμένου πρότερον· Ετι ἅπαξ ἐγὼ σείσω οὐ μόνον τὴν γῆν, ἀλλὰ καὶ τὸν οὐρανόν. Τὸ δὲ ἔτι ἅπαξ δηλοῖ τῶν σαλευομένων τὴν μετάθεσιν, ἵνα μείνῃ τὰ μὴ σαλευόμενα. Διὸ βασι- • Psa. cui, 29, 30. * Psal. L, 12. • Marc. 111, 17.

PANOPLIA DOGMATICA. — TIT. XI. ἀσάλευσ συνθέ suscipientes, habemus gratiam, per quam servimus placentes Deo. Quod autem hic immobile regnum dicit, idem firmatum canit David: c Dominus regnavit, decorem induit, induit Dominus fortitudinem et ea præcinxit se. Etenim firmavit orbem terra, qui non commovebitur 3. ltaque quod a propheta dictum est, Salvatoris adventum signilicat, in quo et nos renovati sumus, et lex spiritus immobilis perseverat. Sed illi vere tropici seu versatiles fœtere cum Arianis inito, ac inter se inpietate adversus Divinitatem divisa, ut videlicet illi Filium, ipsi Spiritum rem creatam esse pugnent; tropos, ut iidem loquuntur, effingere, atque illud etiam quod recte ad Timotheum scripsit Apostolus, male interpretari ausi sunt: «Testor,» inquit Paulus, «coram Deo et Christo Jesu, et electis angelis, ut hæc custodias sine præjudicio, nihil faciens ex invitatione '., Ex quibus illi concludunt, quod cum Deum et Christum nominaverit, deindeque angelos, necesse est spiritum inter angelos annumerari, eumque ex illorum esse ordine, atque angelum aliis majorem esse. Primo, hoc impii Valentini inventum est, neque latet ipsos eadem ac illum loqui. Ille siquidem dixit, quod misso Paracleto, una cum illo coævi ejus angeli missi fuerint. Deinde, dum Spiritum ad angelorum naturam deducunt, non advertunt se angelos in Trinitate collocare. Nam si secundum illos post Patrem et Filium sequuntur angeli: certe e Trinitate sunt angeli, nec jam sunt administratores spiritus in ministerium missi ',, nec ipsi sancti efficiuntur, sed potius alios sanctos efficiunt. αὐτοὶ μᾶλλον ἁγιάζοντες ἄλλους ἂν εἶεν. λείαν ἀσάλευτον παραλαμβάνοντες, ἔχομεν χάριν, δι' ea quæ sunt immobilia. Itaque regnum immobile ἧς λατρεύομεν εὐαρέστως τῷ Θεῷ.. "Ην δὲ λέ γει βασιλείαν οὗτος ἀσάλευτον, ταύτην στερεωθεῖσαν ψάλλει Δαβίδ· ι Ο Κύριος ἐβασίλευσεν, εὐπρέπειαν - ἐνεδύσατο· ἐνεδύσατο Κύριος δύναμιν καὶ περιεζώ σατο. Καὶ γὰρ ἐστερέωσε τὴν οἰκουμένην, ἥτις οὐ σαν λευθήσεται.» Τὸ ἄρα παρὰ τῷ προφήτῃ ῥητὸν τὴν ἐπιδημίαν τοῦ Σωτῆρος σημαίνει, ἐν ᾗ καὶ ἡμεῖς ἀν εκαινίσθημεν, καὶ ὁ νόμος τοῦ πνεύματος της διαμένει. Αλλ' οἱ τῷ ὄντι τροπικοί, μενοι τοῖς 'Αρειανοῖς, καὶ μερισάμενοι μετ' αὐτῶν τὴν εἰς τὴν θεότητα βλασφημίαν, ἵνα ἐκεῖνοι μὲν τὸν Υἱόν, οὗτοι δὲ τὸ Πνεῦμα κτίσμα λέγωσιν· ἐτόλμη σαν, ὡς αὐτοί φασι, τρόπους πάλιν ἑαυτοῖς ἐφευρείν καὶ παρεξηγεῖσθαι καὶ τὸ τοῦ ᾿Αποστόλου ρητόν, δ καλῶς μὲν αὐτὸς ἔγραφε Τιμοθέῳ λέγων Διαμαρτύρομαι ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ καὶ Ἰησοῦ Χριστοῦ καὶ τῶν ἐκλεκτῶν ἀγγέλων, ἵνα ταῦτα φυλάξῃς χω ρὶς προκρίματος, μηδὲν ποιῶν κατὰ πρόσκλησιν. ο Ἐκεῖνοι δὲ φάσκουσιν, ἐπειδὴ τὸν Θεὸν καὶ τὸν Χρι στὸν ὠνόμασεν, εἶτα τοὺς ἀγγέλους, ἀνάγκῃ τοῖς ἀγγέλοις συναριθμεῖσθαι τὸ Πνεῦμα, τῆς τε αὐτῶν εἶναι συστοιχίας καὶ αὐτὸ, καὶ ἄγγελον εἶναι μείζονα τῶν ἄλλων. Πρῶτον μὲν οὖν τῆς ἀπεδείας ἐστὶν Οὐαλεντίνου τοῦτο τὸ εὔρημα· καὶ οὐκ ἔλαθον οὗτοι τὰ ἐκείνου φθεγγόμενοι. Ἐκεῖνος γὰρ ἔφησεν, ὅτι, πεμφθέντος τοῦ Παρακλήτου, συναπεστάλησαν αὐτῷ οἱ ἡλικιῶται αὐτοῦ ἄγγελοι· ἔπειτα δὲ τὸ Πνεῦμα κατάγοντες εἰς τοὺς ἀγγέλους εἰς τὴν Τριάδα συντάσσοντες. Εἰ γὰρ μετὰ Πατέρα καὶ Υἱὸν κατ' αὐτοὺς οἱ ἄγγελοι, δηλονότι τὴν Τριάδος εἰσὶν ἄγγελοι, καὶ οὐκ ἔτι «λειτουργικά πνεύματα εἰς διακονίαν ἀποστελλόμενοι, οὐδὲ ἁγιαζόμενοι, ἀλλ' Τίς οὖν ἡ τοσαύτη τούτων ἀπόνοια; Ποῦ τῶν Γραφῶν πάλιν εὗρον ἄγγελον τὸ Πνεῦμα λεγόμε ol G νον; Τὰ αὐτὰ δέ μοι τοῖς προειρημένοις εἰπεῖν ἀνάγκη. Παράκλητος ἐλέχθη καὶ πνεῦμα υιοθεσίας, καὶ πνεῦμα ἁγιασμοῦ, καὶ πνεῦμα Θεοῦ, καὶ πνεῦμα Χριστοῦ ἐλέχθη· οὐδαμοῦ δὲ ἄγγελος, οὐδὲ ἀρχάγγελος, οὐδὲ πνεῦμα διακονίας, οἷοί εἰσιν οἱ ἄγγελοι· ἀλλὰ μᾶλλον σὺν τῷ Υἱῷ καὶ αὐτὸ διακονεῖται παρὰ τοῦ Γαβριὴλ λέγοντος τῇ Μαρίᾳ· «Πνεῦμα ἅγιον ἐπελεύσεται ἐπὶ σέ· καὶ δύναμις Υψίστου ἐπισκιάσει σοι.» Τῶν δὲ Γραφῶν μὴ λεγουσῶν ἄγγελον τὸ Πνεῦμα, ποία τούτοις ἀπολογία γένοιτ' ἂν τῆς τοσαύτης ἀλογίστου τόλμης; ὅπου γε καὶ ὁ τὴν τοιαὐτὴν αὐτοῖς κακόνοιαν ἐπισπείρας Οὐαλεντῖνος τὸ μὲν Παράκλητον, τοὺς δὲ ἀγγέλους ὠνόμασεν· εἰ καὶ ἐν τῷ ἴσῳ χρόνῳ, ἡλικιώτην τοῖς ἀγγέλοις συντάσσει καὶ αὐτὸς τὸ Πνεῦμα ὁ ἀφρονέστατος. Αλλ' Ιδού, φασὶν, ἐν τῷ προφήτῃ Ζαχαρία γέγραπται· • Τάδε λέγει ὁ ἄγγελος, ὁ λαλῶν ἐν ἐμοί.» Καὶ δῆλόν ἐστιν, ὅτι ἄγγελον εἶναι τὸ Πνεῦμα σημαίνει τὸν ἐν αὐτῷ λαλοῦντα. Τοῦτο δὲ οὐκ ἂν εἶπον, εἰ τῇ ἀναγνώσει προσέχοντες ἦσαν. Αὐτὸς γὰρ ὁ Ζαχαρίας, ἡνίκα τὴν ὀπτασίαν περὶ τῆς λυχνίας ἑώρακε, φησί· • Καὶ ἀπεκρίθη ὁ ἄγγελος ὁ λαλῶν ἐν ἐμοὶ, καὶ εἶπεν· * Psal. scut, 1. ' Agg. 11, 7; Hebr. x, 26-28. Zach. iv, 5. Quænam tandem hæc tam absurda illorum dementia est? Que in loco rursus Scripturæ sacræ invenerunt Spiritum angelum dici? Eadem enim quæ jam dixi, mibi repetere necesse est. Paracletus dictus est et spiritus adoptionis, spiritus sanctimoniæ, et Christi spiritus. Αt nunquam vel augelus aut archangelus, aut spiritus ministerii quales sunt angeli, appellatus est. Quin imo eidem et Filio ministrat Gabriel cum Mariæ ait: • Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit sibi.. Cum igitur Scripturæ Spiritum angelum non appellent, quid excusationis habere possint in tanta tamque absurda temeritate, maxime cum ipse Valentinus, qui impiam hanc mentem illis inseruit, illum quidem, Paracletum, hos vero, angelos nominaverit, licet idem stultissimus Spiritum angelis coætaneum eodemque duntaxat tempore ac illos exstitisse senserit. Sed ecce, inquiunt, apud prophetam Zachariam scriptum est: • Hæc dicit angelus qui loquitur in me. Atqui perspicuum est hic spiritus nomine angelum in ipso loquentem signidcari. Verum id minime dicerent, si quod legunt vellent allendere. Nam Zacharias in caule labri visione ait: Et respondit angelus qui loque21. I Timoth. v, • Hebr. 1, 14. • Luc. 1, 50.

EUTRYMI ZIGABENI batur in me, et dixit; Numquid nescis quid sunt Ού γινώσκεις τί ἐστι ταῦτα; Καὶ εἶπον· Οὐχι, Κύο lac? Et dixi: Non, Domine. Et respondit, et ait ad μια. Καὶ ἀπεκρίθη, καὶ εἶπε πρὸς μὲ λέγων· οἱne, dicens: Hoc est verbum Domini ad Zorobabel, τος ὁ λόγος Κυρίου προς Ζοροβάβελ, λέγων Ουκ dicens: Non in virtute magna, nec in robore, sed ἐν δυνάμει μεγάλῃ, οὐδὲ ἐν ἰσχύν, ἀλλ' ἐν Πνεύματί in Spiritu meo, dicit Dominus omnipotens '. Ex μου, λέγει Κύριος παντοκράτωρ. • Εύδηλον οὖν, quibus liquet angelum qui prophetæ loquebatur, ὡς ὁ λαλῶν ἄγγελος τῷ προφήτῃ οὐκ ἦν τὸ ΠΟΠ fuisse Spiritum sanctum, sed illum quidem Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀλλ' αὐτὸς μὲν ἄγγελος. τὸ δὲ τὸ esse angelum, hunc autem esse Spiritum Dei omni- Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ ἐστι τοῦ παντοκράτορος· καὶ potentis, cui et angelus ministrat, quique a divini- διακονεῖται μὲν παρ' ἀγγέλου, ἀδιαίρετον δὲ τῆς tate dividi nequit, ac verbi proprius est. Quod si θεότητός ἐστι, καὶ ἴδιον τοῦ λόγου. Ἐπεὶ εἰ τὸ ἀπο Apostoli verba nobis opposuerint, qui scilicet post στολικὸν προφασίζονται ῥητὸν, διὰ τὸ εἰρῆσθαι μετά Christum electos angelos nominavit; dicant quinam τὸν Χριστὸν τοὺς ἐκλεκτούς ἀγγέλους, εἰπάτωσαν τις ex illis omnibus Trinitati adjungendus sit? Nec enim ἐκ πάντων τούτων ἐστὶν ὁ τῇ Τριάδι συντασσόμεν omnes unus sunt numero. Aut quis illorum in co- νος; Οὐ γὰρ δὴ πάντες εἷς εἰσι τῷ ἀριθμῷ· ἢ τίς lumbæ specie in Jordanem descendit? Nam millia αὐτῶν ἐστιν ὁ κατελθὼν εἰς τὸν Ἰορδάνην ἐν εἴδει millium et decies millies dena millia ministrant περιστερᾶς; Χίλιαι γὰρ χιλιάδες εἰσὶ καὶ μύριαι μυ ei s. Vel quare coelis apertis non dictum est, Et ριάδες οἱ λειτουργοῦντες. Η διὰ τί, ἀνοιγομένων τῶν descendit aliquis ex electis angelis, sed, Spiritus οὐρανῶν, οὐκ εἴρηται, Καὶ κατῆλθεν ἐκ τῶν ἐκλε sanctus? Vel quare ipse Dominus de fine tempo- κτῶν ἀγγέλων, ἀλλὰ, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον; "Η διὰ τί rum cum) discipulis disserens, distincte ait: αὐτὸς ὁ Κύριος περὶ μὲν τῆς συντελείας διαλεγόμενος ‹ Mittet Filius hominis angelos suos ³?, Item et an- τοῖς μαθηταῖς, διαστέλλων μὲν ἔλεγεν· «Αποστελεί tea dictum fuerat: ‹ Angeli ministrabant ei ‘. › ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ;» Καὶ Iterum quoque dixit: «Exibunt angeli ³. › Cum πρὸ τούτων εἴρητο· θέ ἄγγελοι διηκόνουν αὐτῷ. vero discipulis sanctum Spiritum daret, ait: • Ac Καὶ πάλιν αὐτὸς λέγει·. Ἐξελεύσονται οἱ ἄγγελοι.» cipite Spiritum sanctum.» Rursus et cum eos- Τοῖς δὲ μαθηταῖς διδοὺς ἔλεγε ο Λάβετε Πνεῦμα dem ad prædicandum misit: «Euntes, inquit, do- ἅγιον, ἀποστέλλων τε αὐτοὺς ἔλεγε·. Πορευθέν cete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Pa- τες μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζοντες tris et Filii et Spiritus sancti '.. Nec enim angelum cum divinitate copulavit, neque nos sibi ipsi et Patri in re creata conjunxit, sed in Spiritu san. cto, quem cum promitteret, non ait se angelum inittere, sed Spiritum veritatis qui a Patre procedit, *, qui idem ex ipso accipit et datur. Moyses quoque qui angelos quidem res creatas esse, Spiritum autem sanctum Filio et Patri conjunctum noverat, Deo ipsi dicente: Vade, ascende de loco isto tu et populus tuus quem eduxisti de terra Egypti, in terram quam juravi Abraham, Isaac et Jacob, dicens: Semini vestro dabo eam: et mittam ante faciem tuam angelum neum, et ejiciet Chananæum ';, id recusavit, ita respondens Nisi ipse proficiscaris nobiscum, ne mne ex isto loco educas ".» Nolebat nempe populum a re creata duci, ne rei creatæ potius quam Deo omnium Creatori servire discerent. Certe iden ille qui angelum ducem habere renuerat, Deum ipsum ut sui dux esset -rogavit. Quod cum Deus pollicitus ipsi responderit: Et istud verbum tuum, quod locutus es, faciam: invenisti enim gratiam coram me, et novi te præ omnibus“: } cum item inde in Isaia scriptum tegamus: «Qui e terra eduxit pastorem ovium: ubi est qui posuit in ipsis Spiritum sanctum, qui Moysen dextera deduxit 's?» et paulo post: «Descendit Spiritus a • Zachar. IV, 5, 6. • Dan. vult, 10. • Matth. xuit, 7 Matth. Frvi, 19. * Joan. xv, 26; xvi, 14. 19 Isa. Lxili, 11, 12. η αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος.» Οὐ γὰρ ἄγγελον συνέτασσε τῇ θεότητι, οὐδὲ ἐν κτίσματι συνήπτεν ἡμᾶς ἑαυτῷ τε καὶ τῷ Πατρὶ, ἀλλ' ἐν τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ, ὅπερ αὐτὸς ἐπαγγελλόμενος οὐκ εἴρηκεν ἄγγελον ἀπὸ στέλλειν, ἀλλὰ «τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, δ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, ο καὶ ἐκ τοῦ αὐτοῦ λαμβάνει καὶ δίδοται. Καὶ Μωσῆς γ' οὖν, γινώσκων τοὺς μὲν ἀγγέ λους κτίσματα, τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἡνωμένον τῷ Υἱῷ καὶ τῷ Πατρὶ, λέγοντος αὐτῷ τοῦ Θεοῦ· «Που ρεύου, ἀνάβηθι ἐντεῦθεν σὺ καὶ ὁ λαός σου, οὓς· ἐξήγαγες ἐκ γῆς Αἰγύπτου εἰς τὴν γῆν, ἣν ὤμοσα τῷ ᾿Αβραάμ, καὶ τῷ Ἰσαὰκ, καὶ τῷ Ἰακὼβ λέγων· ῷ σπέρματι ὑμῶν δώσω αὐτήν· καὶ συναποστελῶ πρὸ προσώπου σου τὸν ἄγγελόν μου, καὶ ἐκβαλεῖ τὸν Χαναναίον· ο παραιτείται λέγων· «Εἰ μὴ αὐτὸς συμπορεύῃ μεθ' ἡμῶν, μή με αναγάγῃς ἐντεῦθεν.» Οὐκ ἐβούλετο γὰρ κτίσμα προηγεῖσθαι τοῦ λαοῦ, ἵνα μὴ μάθωσι λατρεύειν τῇ κτίσει παρὰ τὸν κτί σαντα τὰ πάντα Θεόν. ᾿Αμέλει, τὸν ἄγγελον παραιτη σάμενος, παρεκάλει αὐτὸν τὸν Θεὸν καθηγεῖσθαι αύτ τῶν. Τοῦ δὲ Θεοῦ ἐπαγγειλαμένου καὶ εἰπόντος πρὸς αὐτόν· • Καὶ τοῦτόν σου τὸν λόγον, ὃν εἴρηκας, ποιήσω· εὕρηκας γὰρ χάριν ἐνώπιόν μου, καὶ οἶδά σε παρὰ πάντας· ο γέγραπται ἐν τῷ Ἡσαΐᾳ· Ὁ ἀναδιβάσας ἐκ τῆς γῆς τὸν ποιμένα τῶν προβάτων· ποῦ ἐστιν ὁ θεὶς ἐν αὐτοῖς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὁ ἀνα γαγὼν τῇ δεξιᾷ Μωσήν;» καὶ μετ' ὀλίγα φησί 41. * Matth. 1, 11. * Matth. xii, 49. Joan. xx, • Exod. xxxii, 4, 2. 10 ibid. 15. " ibid. 17, 18.

PANOPLIA DOGMATICA. — TIT. XI. tuum, ut faceres tibi nomen gloriæ: a quis ex his veritatem non perspicit? Nam cum Deus se ducem populi fore esset pollicitus, ecce non jain anRelam, sed suum Spiritum, qui angelis superior est, ductorem populi se missurum promittit. Quare patet Spiritum non ex rebus creatis neque angelum esse, sed rebus omnibus creatis superiorem et Patris divinitati conjunctum esse. Namque ipse Deus per Verbum in Spiritu populum ducebat; unde per totam Scripturam testatur: ‹ Ego eduxi vos de terra Ægypti: testes vos estis, si Deus alienus erat in vobis præter me. > Sancti quoque ita Deo loquuntur: «Deduxisti sicut oves populumı tuumn '., Et: Deduxit eos Douninus in spe, et non tinuerunt. Huic eidem hymnum offerunt qui aiunt: «Qui traduxit populum suum per desertum, quoniam in sæculum misericordia ejus "., Ma‹ gnus vero Moyses identidem repetit: «Dominus Deus qui præit ante faciem vestram •. Itaque Dei Spiritus non est angelus neque res creata, sed ejus divinitatis est proprius. Nam cum Spiritus in -populo esset, Deus per Filium in Spiritu in iisdem «Κατέβη Πνεῦμα παρὰ Κυρίου καὶ ὡδήγησεν αὐτούς. Domino et ductor illorum fuit. Sic duxisti populum Οὕτως ἤγαγες τὸν λαόν σου ποιήσας σεαυτῷ ὄνομα δόξης· ο τίς ἐκ τούτων οὐ συνορᾷ τὴν ἀλήθειαν; Τοῦ γὰρ Θεοῦ ἐπαγγειλαμένου καθηγείσθαι, ἰδοὺ οὐκ ἔτι ἄγγελον ἐπαγγέλλεται πέμπειν, ἀλλὰ τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ, ὅ ἐστιν ὑπὲρ τοὺς ἀγγέλους, καὶ αὐτὸ καθε ηγούμενόν ἐστι τοῦ λαοῦ. Καὶ δείκνυται, ὅτι οὐ τῶν κτισμάτων, οὐδὲ ἄγγελος ἐστι τὸ Πνεῦμα, ἀλλὰ ἄνω τῆς κτίσεως ἐστιν ἡνωμένον τῇ θεότητι τοῦ Πατρός. Αὐτὸς γὰρ ὁ Θεὸς διὰ τοῦ Λόγου ἐν Πνεύ ματι καθηγεῖτο τοῦ λαοῦ· ὅθεν καὶ διὰ πάσης τῆς Γραφῆς φησιν·· Ἐγὼ ἀνήγαγον ὑμᾶς ἐκ γῆς Αίγύπτου· μάρτυρες ὑμεῖς ἐστε, εἰ Θεὸς ἦν ἀλλό τριος ἐν ὑμῖν πλὴν ἐμοῦ.» Καὶ οἱ ἅγιοι δὲ προσφω νοῦσι τῷ θεῷ· Οδήγησας ὡς πρόβατα τὸν λαόν σου· ν και, «Ωδήγησεν αὐτοὺς Κύριος ἐπ' ἐλπίδι, καὶ οὐκ ἐξειλίασαν.» Τούτῳ καὶ τὸν ὕμνον ἀνατιθέασι λέγοντες· «Τῷ διαγαγόντι τὸν λαὸν αὐτοῦ ἐν τῇ ἐρήμῳ, ὅτι εἰς τὸν αἰῶνα τὸ ἔλεος αὐτοῦ.» Ὁ δὲ μέγας Μωσῆς συνεχῶς διηγεῖται • Κύριος ὁ Θεὸς ὁ προπορευόμενος πρὸ προσώπου ὑμῶν.» Το ἄρα τοῦ Θεοῦ Πνεῦμα οὐκ ἂν εἴη ἄγγελος, οὐδὲ κτίσ σμα, ἀλλ᾽ ἴδιον τῆς θεότητος αὐτοῦ. Τοῦ γὰρ Πνεύματος ὄντος ἐν τῷ λαῷ, ὁ Θεὸς δι' Υἱοῦ ἐν Πνεύματι ἦν ἐν αὐτοῖς. Αλλ' ἔστω ταῦτα, φασὶ καὶ αὐτοί· διὰ τί οὖν ὁ ᾿Απόστολος μετὰ τὸν Χριστὸν οὐκ ὠνόμασε το Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀλλὰ τοὺς ἐκλεκτοὺς ἀγγέλους; Το αὐτὸ δ' ἄν τις αὐτοὺς ερωτήσεις Διὰ τί μὴ ἀρχαγγέλους, μηδὲ χερουβίμ, μηδὲ σεραφίμ, μηδὲ κυριότητας, μηδὲ θρόνους, μηδὲ ἕτερόν τι, ἀλλ᾽ ἐκλεκτούς μόνους ἀγγέλους ὠνόμασεν ὁ Παῦλος; Δρ' οὖν, ἐπεὶ μὴ οὕτως ὠνόμασεν, οἱ ἄγγελοι ἀρχάγγελοί εἰσιν, ἢ μόνοι ἄγγελοί εἰσι, καὶ οὔτε σεραφίμ, ή χερουβίμ, οὐκ ἀρχάγγελοι, οὐδὲ κυριότητες, οὐ θρόνοι, οὐκ ἀρ χαὶ, οὐχ έτερόν τι ἐστίν; ᾿Αλλὰ τοῦτό ἐστιν ἀνάγκην μὲν ἐπιβάλλειν τῷ ᾿Αποστόλῳ, διὰ τί μὴ οὕτως, ἀλλ' οὕτως ἔγραψεν, ἀγνοεῖν δὲ τὰς θείας Γραφάς, καὶ διὰ τοῦτο πλανᾶσθαι περὶ τὴν ἀλήθειαν. Ἰδοὺ γὰρ παρὰ μὲν τῷ Ησαΐα γέγραπται·. Προσαγάγετε πρὸς μὲ, καὶ ἀκούσατε ταῦτα· Οὐκ ἀπ' ἀρχῆς ἐν κρυφῇ λελάληκα· ἡνίκα ἐγένετο, ἐκεῖ ἤμην· καὶ νῦν Κύριος ἀπέσταλκέ με, καὶ τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ· ἡ παρὰ δὲ τῷ Αγγαίῳ· «Καὶ νῦν κατίσχυε Ζοροβάβελ, λέγει Κύριος, καὶ κατίσχυε Ἰησοῦ ὁ τοῦ Ἰωσεδέκ, ὁ ἱερεύς Ο μέγας, λέγει Κύριος. Καὶ κατισχυέτω πᾶς ὁ λαὸς τῆς γῆς, λέγει Κύριος· καὶ ποιεῖτε, διότι μεθ' ὑμῶν ἐγώ εἰμι, λέγει Κύριος παντοκράτωρ, καὶ τὸ Πνεῦμά μου ἐφέστηκεν ἐν μέσῳ ὑμῶν.» Καὶ παρ' ἀμφοτέροις τοῖς προφήταις περὶ μόνου τοῦ Κυρίου καὶ τοῦ Πνεύματος μνήμη γέγονε. Τί τοίνυν καὶ περὶ τούτου φήσουσιν; Εἰ γὰρ, ἐπειδὴ τοῦ Χριστοῦ μνημονεύσας ὁ Παῦλος περὶ μὲν τοῦ Πνεύματος ἐσιώπησε, τῶν δὲ ἐκλεκτῶν ἀγγέλων ἐμνημόνευσε, διὰ τοῦτο ἐν ἀγγέλοις τὸ Πνεῦμα συντάττουσιν· ὥρα, καὶ τοῖς προφητικοῖς τούτοις εντυγχάνοντας, τολμηρότερον αὐτοὺς διαλογίζεσθαι καὶ περὶ τοῦ σεσιωπημέν ' Isa. Lxui, 14. * Psal. Likvu, 53. erat. sanVerum hæc ita sint, inquiunt illi: cur igitur Apostolus post Christum, non Spiritum ctum, sed electos angelos nominavit? Atqui idem ab illis merito quis sciscitetur: Quare non archangelos, neque cherubin, neque seraphin, neque dominationes, neque thronos, neque quid aliud, sed solos electos angelos Paulus nominavit? Num ergo, qula non ita nominavit, angeli sunt archangeli, aut soli angeli exsistunt, nullique sunt seraphim aut cherubim, nulli archangeli et dominationes, nulli throni et principatus, nihil denique aliud exsistit? Verum id inquirere nihil aliud est, quam Apostolo necessitatem hoc vel illo modo scribendi imponere, nec non divinas Scripturas ignorare, ac proinde a veritate aberrare. Ecce enim apud Isaiam scriptum legimus: Accedite ad me et audite hæc: Non ab initio in abscondito locutus sum; cum feret, ili eram: et nunc Dominus misit me et Spiritus ejus '.. Et apud Agguin: • Εt nunc confortare, Zorobabel, dicit Dominus, et confortare, Jesu fli Josedec, sacerdos magne, et confortetur omnis populus terra, dicit Dominus, et facile, quoniam ego vobiscum sum, dicit Dominus omnipotens. Ει Spiritus meus Stetit in medio vestri ".» Hic apud utrumque prophetam, solius Domini et Spi ritus fit mentio: quid igitur ad id dicturi sunt? Nam si eo quod Paulus Christi mentionem faciens, de Spiritu tacuerit, et electorum angelorum memiperit; si, inquam, eam ob causam Spiritum inter angelos collocare nihil verentur: restat ut ex his propheticis verbis, idem de illo qui ibi silentio omittitur audacius disputent. Nam si dicant Domi- • Psal. Lxxvi, 24. Agg. 11; 5, 6. Levit. si, 45; Dent. xxvi. 39; Isa. χιν, 21; Ose. viii, 4. Psal. cxxxv, 16. • Deut. 1, 30, 33. * Isa. ΧLV, 16.

num esse, ilem esse ac Filium esse: quid de Patre νου. Αν τε γὰρ τὸν Κύριον εἶναι, φήσουσιν εἶναι τὸν dicturi sunt? Si vero illud de Patré intelligant, quid dicturi sunt de Filio? Procul autem absit vel a sola cogitatione, ca quæ ex illorum sententia consequitur impietas. Nempe illos respondere necesse est, vel nullum illum esse, vel, quod silentio prætermissus sit, eum inter res creatas annumerare. Quid item dicturi sunt, si ipsum etiam Dominum dicentem audierint: Judex quidam erat in quadam civitate, qui Deum non timebat, et hominem non reverebatur '. Nunquid quia post Deum hominem nominavit, ille homo est Filius quem injustus judex non reveretur? An forte quia post Deum, hominem subdiderit, tertius est Filius post hominem, et quartus Spiritus sanctus? Quid, ɛi Apostolum eadem Epistola rursus dicentem audiant Præcipio tibi coram Deo, qui vivificat omnia, et Christo Jesu, qui testimonium reddidit sub Pontio Pilato bonam confessionem, ut serves mandatum sine macula, irreprehensibile ",? Num quia hic de`angelis et Spiritu siluit, de Spiritu et de angelis utrum sint dubitant? Ita sane dubitaverint, quandiu hæc adeo inpia contra Spiritum Îneditabuntur. Si præterea ad hæc libri Exodi verba attendant, Timuit autem populus Dominum, et crediderunt Deo et Moysi servo ejus ",» an Moysem Deo annumeraturi sunt, neque post Deum, Fie liun sed solum Moysem sunt intellecturi? Quid si etiam patriarcham Jacob Josepho his verbis benedicere meminerint • Deus qui pascit me ab adolescentia mea usque in præsentem diem; angelus, qui eruit me de cunctis malis, benedicat pueris istis *? Num quia post Deum angelum nominavit, prior est angelus Filio, aut Filius inter angelos annumeratur? Ita profecto senserint, quippe quibus cor corruptum sit. Verum non hæc est apostolica sides, neque ea ferre licet Christiano. Nam sancta et beata Trinitas individua atque ipsa secum unita est, ita ut ubi Patris mentio fiat, ejusdem statim Verbum, ac in Filio Spiritus debeat intelligi. Quod si Filius nominetur, similiter in Filio est Pater, nec extra Verbum est Spiritus sanctus. Siquidem una est Patris gratia quæ per Filium in Spiritu sancto completur. Una pariter divinitas et unus Deus est qui est super omnia, et per omnia, atque in omnibus. Namque ipse etiam Paulus cujus hæc sunt verba, • Testidicor coram Deo et Jesu Christo ³, › Spiritum a Filio neutiquam dividi, sed ipsum in Christo esse, quemadmodum Filius in Patre est, optime noverat. Convenienter tamen electos angelos una adjunxit, ut, quoniam hæc ad discipulum scribebat, ille cui minine latebat ea quæ a Deo dicta sunt per Christum in Spiritu dicta esse, et angelos res nostras administrare, singulorumque actus speculari, magistri exhortationes custodiret, ut cui persuasum esset omnium quæ diceret ipsos angelos speculatores testes habere. * Luc. xvi. 2. 1 Tim. ν. 15. • Exod. xiv. 31. Υἱόν, τι ἂν εἴποιεν περὶ τοῦ Πατρός; ἄν τε τὸν Πατέρα είπωσι, τί ἂν εἴποιεν περὶ τοῦ Υἱοῦ; Τὴν γὰρ ἀκολουθοῦσαν κατ' ἐκείνους δυσφημίαν μηδὲ λογίσαι σθαί τινα γένοιτο· ἀνάγκη γὰρ αὐτοὺς εἰπεῖν, ἢ ὅτι οὐκ ἔστιν, ἢ τοῖς ποιήμασι συναριθμεῖν τὸ σεσιωπη μένον. Τί δ' ἂν εἴποιεν, ἐὰν ἀκούσουσι καὶ τοῦ Κυρίου λέγοντος· η Κριτής τις ἦν ἔν τινι χώρα, τὸν Θεὸν μὴ φοβούμενος, καὶ ἄνθρωπον μὴ ἐντρεπόμενος. ο 'Αρα, ἐπειδὴ μετὰ τὸν Θεὸν ὠνόμασεν άνθρωπον, ὁ Υἱός ἐστιν οὗτος ὁ ἄνθρωπος, ὃν οὐκ ἐν. ετράπη ὁ ἄδικος κριτής; "Η ἐπειδὴ μετὰ τὸν Θεὸν ὠνό μασε τὸν ἄνθρωπον, τρίτος ἐστὶν ὁ Υἱὸς μετὰ τὸν ἄνθρωπον, καὶ τέταρτον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον; Τί δὲ ἄρα, ἐὰν καὶ τοῦ ᾿Αποστόλου ἐν τῇ αὐτῇ ἐπιστολῇ πά λιν λέγοντος ἀκούσωσι· «Παραγγέλλω σοι ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ τοῦ ζωογονοῦντος τὰ πάντα, καὶ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ, τοῦ μαρτυρήσαντος ἐπὶ Ποντίου Πι λάτου, τὴν καλὴν ὁμολογίαν, τηρῆσαί σε τὴν ἐντολὴν ἄσπιλον, ἀνεπίληπτον;» 'Αρα οὖν, ἐπειδὴ σεσιώπηκε νῦν περὶ ἀγγέλων καὶ Πνεύματος, ἀμφιβάλλουσι περὶ Πνεύματος, εἰ ἔστι καὶ περὶ ἀγγέλων, εξ εἰτι; Ναὶ ἀμφιβάλλουσιν ἕως τοιαῦτα δυσφημεῖν περὶ τοῦ Πνεύματος μεμελετήκασιν. Ἐὰν δὲ ἀκούσωσι τῆς Γραφῆς λεγούσης ἐν τῇ Ἐξόδῳ, • Εφοβήθη δὲ ὁ λαὸς τὸν Κύριον, καὶ ἐπίστευσαν τῷ Θεῷ, καὶ Μωσῇ, τῷ θεραπόντι αὐτοῦ, ν ἄρα συναριθμήσουσι τῷ Θεῷ τὸν Μωσῆν, καὶ μετὰ τὸν Θεὸν οὐ νοήσουσι τὸν Υἱόν, ἀλλὰ μόνον τὸν Μωυσῆν; Τί δέ, ἐὰν ἀκού σωσι καὶ τοῦ πατριάρχου Ἰακώβ εὐλογοῦντος τὸν Ἰωσὴφ καὶ λέγοντος·. Ὁ Θεὸς ὁ τρέφων με ἐκ νεό τητός μου ἕως τῆς ἡμέρας ταύτης· ὁ ἄγγελος ὁ δυόμενός με ἐκ πάντων τῶν κακῶν εὐλογήσαι παιδία ταῦτα»; 'Αρα, ἐπειδὴ μετὰ τὸν Θεὸν ὠνό μασεν ἄγγελον, πρῶτος ἐστιν ὁ ἄγγελος τοῦ Υἱοῦ, ἡ ἀγγέλοις. συναριθμεῖται ὁ Υἱός; Ναι, πάλιν οὕτω νοήσουσι, διεφθαρμένην ἔχοντες τὴν καρδίαν. Αλλ' οὐχ ἡ ἀποστολικὴ πίστις ἐστὶ τοιαύτη, οὐδ' ὅλως Χριστιανὸς ἀνάσχοιτο ἂν τούτων. Η γὰρ ἁγία καὶ μακαρία Τριάς, ἀδιαίρετος καὶ ἡνωμένη πρὸς ἑαυτήν ἐστι· καὶ λεγομένου τοῦ Πατρὸς, πρόσεστι καὶ ὁ τούτου Λόγος καὶ τὸ ἐν τῷ Υἱῷ Πνεῦμα. Ἐὰν δὲ καὶ ὁ Υἱὸς ὀνομάζηται, ἐν τῷ Υἱῷ ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ τὸ Πνεῦμα οὐκ ἔστιν ἐκτὸς τοῦ Λόγου. Μία γάρ ἐστιν ἐκ τοῦ Πατρὸς χάρις δι' Υἱοῦ ἐν Πνεύματι ἁγίῳ πληρουμένη· καὶ μία θεότης ἐστὶ, καὶ εἷς Θεός ἐστιν ὁ ἐπὶ πάντων, καὶ διὰ πάντων, καὶ ἐν πᾶ σιν. Οὕτω γὰρ καὶ ὁ Παῦλος, εἰρηκώς, ο Διαμαρτύ ρομαι ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ καὶ Ἰησοῦ Χριστοῦ, ν ἐγί νωσκεν, ὅτι οὐ διῃρεῖτο τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, ἀλλ' ἐν Χριστῷ ἦν καὶ αὐτὸ, ὥσπερ ὁ Υἱὸς ἐν τῷ Πατρί τοὺς δὲ ἐκλεκτοὺς ἀγγέλους συνεπήγαγεν εἰκότως, ἵνα, ἐπειδὴ διαμαρτυρία ἦν τῷ μαθητῇ λεγομένη, γινώσκων, ὡς τὰ μὲν λεγόμενα παρὰ Θεοῦ διὰ Χριστοῦ ἐν Πνεύματι λελάληται, οἱ δὲ ἄγγελοι δια κονοῦσι τὰ παρ' ἡμῶν, ἐπισκοποῦντες τὰς ἑκάστου " Gen. xLvm. 15. 11 Timoth. 1,.. τα

ΤΙΤ. ΧΙ. : πράξεις, φυλάξῃ τὰς τοῦ διδασκάλου παραινέσεις, Α. Αn forte augelos qui semper vident faciem Patris, ὡς ἔχων τοὺς ἐφορῶντας τῶν λεγομένων μάρτυρας. Η τάχα καὶ διὰ τοὺς διὰ παντὸς θεωροῦντας το πρόσωπον τοῦ Πατρὸς, τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς, δια μαρτύρεται νῦν ἀγγέλους, ἕνεκά γε τῶν ἐν τῇ κηδεμόνας τῶν λαῶν, μὴ ἀμελήσῃ τῶν παραινέσεων qui in cœlis est, propter Ecclesis pusillos, testes appellat, ut discipulus, cognitis populorum curatoribus, Apostoli admonitiones non negligeret. Ἐκκλησίᾳ μικρῶν, ἵνα, γινώσκων ὁ μαθητής τοὺς τοῦ ᾿Αποστόλου. Τῶν μὲν οὖν θείων λογίων τοιοῦτος ὁ νοῦς ἐμοὶ Itaque is mihi videtur esse sensus Scripturæ φαίνεται, διελέγχων τὴν τῶν ἀλόγων κατὰ τοῦ Πνεύ sacræ, quo plane illorum adversus Spiritum impioματος δυσφημίαν· αὐτοὶ δὲ τὴν φιλονεικίαν ἔμμονον tas validissime refutatur. Verum iidem illi veritati ἔχοντες πρὸς τὴν ἀλήθειαν, ὡς γράφεις, οὐκέτι μὲν adversari pergunt, ut scribis, non jam ex Scripturis, ἀπὸ τῶν Γραφῶν οὐχ ευρίσκουσι γὰρ), ἀπὸ δὲ τοῦ quippe qui nihil ibi inveniant, sed ex proprii cordis· περισσεύματος τῆς καρδίας τῆς ἰδίας ερευγόμενοι, redundantia hæc rursus eructant: Și Spiritus res πάλιν φάσκουσιν· Εἰ μὴ κτίσμα ἐστὶ, μηδὲ τῶν ἀγ- creata non est, neque unus ex angelis, sed ex Paγέλων εἷς ἐστιν, ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται· tre procedit: igitur Filius quoque ipse dicendus οὐκοῦν Υἱός ἐστι καὶ αὐτὸ, καὶ δύο ἀδελφοί εἰσιν Best, proindeque duo sunt fratres, ipse scilicet οι αὐτό τε καὶ ὁ Λόγος. Καὶ εἰ ἀδελφός ἔστι, πῶς μονο- Verium. Quod si frater est, qui feri potest ut γενὴς ὁ Λόγος, ἢ πῶς οὐκ ἴσοι, ἀλλ' ὁ μὲν μετὰ τὸν unigenitum sit Verbum, vel ut æquales non sint, Πατέρα, τὸ δὲ μετὰ τὸν Υἱὸν ὀνομάζεται; Πως sed hic post-Patrem, ille post Filium nominetur? δὲ, εἰ ἐκ τοῦ Πατρός ἐστιν, οὐ λέγεται καὶ αὐτὴ γε- Si item ex Patre cst, cur non et ipse genitus, ant γεννῆσθαι, ἢ ὅτι Υἱός ἐστιν, ἀλλ᾽ ἁπλῶς Πνεῦμα Filius esse, sed simpliciter Spiritus sanctis dicitur? ἅγιον; Εἰ δὲ τοῦ Υἱοῦ ἐστι τὸ Πνεῦμα οὐκοῦν Denique, si Filii dicatur esse Spiritus: Pater ergo πάππος ἐστὶν ὁ Πατὴρ τοῦ Πνεύματος. Τοιαῦτα παί- avus est Spiritus sancti. Haec turpissimi lomines ζουσιν οἱ ἄτιμοι, περιεργαζόμενοι καὶ θέλοντες έρευ- cavillando effutiunt, qui curiosius profunda Dei ναν τὰ βάθη τοῦ Θεοῦ, & μηδεὶς οἶδεν, εἰ μὴ τὸ scrutari conantur, quæ nemo novit nisi Spiritus Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ τὸ δυσφημούμενον ὑπὸ τούτων. Dei, de quo illi tam impie sentiunt, quibus nihil Εδει μὲν οὖν μηκέτι τούτοις ἀποκρίνασθαι, κατὰ δὲ amplius respondere æquum sane esset; sed secunτὴν ἀποστολικὴν παραγγελίαν, μετὰ τὴν ἐκ τῶν προ- dum Apostoli præceptum ', post prædictam admoειρημένων νουθεσίαν ὡς αἱρετικοὺς αὐτοὺς παραι- nitionem, tanquam hæretici vitandi essent: vel certe τεῖσθαι, ἢ ἄξια ὧν ἐρωτῶσιν ἐρωτᾷν αὐτοὺς, καὶ ut nos interrogant, sic eos a nobis interrogari opeἀπαιτεῖν παρ' αὐτῶν ἀπόκρισιν, οἵαν aŭtol nap' ræ pretium fuerit, idemque nos ab illis responsum ἡμῶν ἀπαιτοῦσιν. Εἰπάτωσαν τοίνυν· εἰ ὁ πατὴρ ἐκ ellagitare, quod illi a nobis exigunt. Respondeaut πατρός ἐστι, καὶ εἰ ἄλλος σὺν αὐτῷ γεγέννηται, και igitur, utrum Pater ex patre sit, et num alius cum εἰσιν ἀδελφοὶ ἐξ ἑνὸς, καὶ τί όνομα αὐτοῖς, καὶ illo genitus fuerit, sintque ex uno fratres, τίς ὁ καὶ τούτων Πατὴρ καὶ πάππος, κἀκείνων οἱ qualeque nomen illis sit? Quis item eorum pater et πρόγονοι; Αλλ' οὐκ εἶναι φήσουσι. Πῶς οὖν Πατήρ, avus, qui proavi? Atqui nullos esse respondebunt. λεγέτωσαν, αὐτὸς μὴ γενόμενος ἐκ Πατρός; Η Quare ergo Pater ab illis dicitur, qui idem ex Patre πῶς ἡδυνήθη Υἱὸν ἔχειν, μή πρότερον αὐτὸς Υἱὸς non sit ortus? Vel qui Filium habere potuit, qui γεννηθείς; Οίδα, ὅτι ἀσεβὴς ἡ ἐρώτησις· ἀλλὰ τοιαῦτα ipse prius Filius non fuit genitus? Equidem non παίζοντας αὐτοὺς παίζειν δίκαιον, ἵνα κἂν ἐκ τῆς me fugit ista inquirere nefas omnino esse. Verum τοιαύτης ατοπίας καὶ ἀσεβοῦς ἐρωτήσεως αἰσθάνεσθαι haud ab re fuerit ita illudentibus vicissim illuulere, τῆς ἰδίας ἀφροσύνης δύνωνται. Οὐκ ἔστι γὰρ ταῦτα· ut saltem ex hujusmodi absurda et impia interro μὴ γένοιτο! οὐδ' οὕτως ἐρωτᾷν περὶ τῆς θεότητος Kalione propriam insipientiam percipere valeant. πρέπει. Οὐκ ἔστι γὰρ ὡς ἄνθρωπος ὁ Θεὸς, ἵνα καὶ Nec enim illa ullo modo sunt: absit! neque lec ἀνθρώπινα περὶ αὐτοῦ τις τολμήσῃ ἐρωτάν. de divinitate sciscitari decet. Siquidem non est Deus similis hominum, ut ista humana de illo percontari quis audcat. Σιωπὴν μὲν οὖν, ὡς προείπον, ἐπὶ τούτοις, καὶ μὴ προσποιεῖσθαι τοὺς τοιούτους ἔδει· ἵνα δὲ μὴ ἡ ἡμῶν σιωπὴ πρόφασιν αναισχυντίας αὐτοῖς εμποιήσῃ, ἀκουέτωσαν· ὥσπερ οὐκ ἔστιν ἐπὶ τοῦ Πατρὸς εἰπεῖν πατέρα, οὕτως οὐκ ἔστιν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ εἰπεῖν ἀδελφόν. Τοῦ μὲν γὰρ Πατρός, ὡς γέγραπται ἔμπροσθεν, ἄλλος Θεὸς οὐ γέγονεν· Υἱὸς δὲ οὐκ ἔστιν ἄλλος· μονογενής γάρ ἐστι· διὸ καὶ μόνος καὶ εἷς ὁ Πατήρ, μόνου καὶ ἑνὸς Υἱοῦ Πα τὴρ ἐστι· καὶ ἐπὶ μόνης τῆς θεότητος τὸ Πατήρ καὶ τὸ Υἱὸς ἔστηκεν ἀεὶ καὶ ἔστι. Τῶν μὲν γὰρ ἀνθρώτων εἰ πατὴρ λέγεται τις, ἀλλ' ἑτέρου γέγονεν υἱός * Tit. 111, 10. Itaque, ut jam monui, silentium in his quæstionibus servare, et hujusmodi illorum argutias dissiunulare satius certe fuerit. Verumtamen me nostrum silentium majoris ipsis fiat impudentiæ occasio, hæc illis reponere non gravabor. Nempe quemadmodum Patris patrem dicere non possumus, ita nec Filii fratrem. Namque Patris, ut antea dictum est, alius Deus nullus fuit: nec ullus simi liter alius est filius: unigenitus enim est. Proinde et solus et unus Pater, solius et units Filii est Pater, atque adeo in sola divinitate semper et est et fuit Pater ac Filius. Nam tametsi inter homines

paier aliquis dicitur, tamen idem alterius filius fuit καὶ εἰ υἱὸς λέγεται, ἀλλ᾽ ἑτέρου γέγονε Tametsi similiter flius quis dicitur, tamen idem alterius est pater. Unde non proprie in hominibus patris et filii nomen servatur. Sic Abṛaham qui fuit filius Tharæ, idem fuit pater Isaac. Similiter Isaac qui filius erat Abrahæ, fuit pater Jacob, eaque est humanæ naturæ conditio. Nam sibi invicem sunt partes, et quisquis gignitur, patris partem habet, ut et ipse alterius fiat pater. At non ita se res habet in divinitate. Nec enim hominum similis est Deus, nec divisam habet. naturam. Quapropter neque sui divisione filium generat, ut et ipse alterius pater flat, cum neque ipse sit ex patre, neque Filius pars sit Patris. Itaque Filius non generat, ut ipse genitus est, sed lotus est totius imago et splendor: alque in sola divinitale Pater proprie est Pater, et Filius proprie est Filius: qui Pater semper fuit Pater, et Filius pariter semper fuit Filius. Quennadinoðum item nunquam Pater futurus est Filius, sic nunquam Filius futurus est Pater. Et ut nunquam Pater desinet solus esse Pater: ita Filius nunquain desinet esse solus Filius. Nemo igitur nisi mente captus dixerit vel cogitaverit fratrem esse Filio, et nomen avi Patri convenire. Hinc enim nusquam ia Scripturis sacris Spiritus filius dictus est, ne frater esse existimaretur: uti nec filius Filii, ne Pater avus crederetur. Sed Filius, Patris est filius; Ex eadem epistola. Fons et lux dicitur Pater. Me enim, inquit, reliquerunt fontem aquæ vivæ³. Et rursum in Baruch, Quid est, inquit, Israel, quod in terra inimicorum es? Reliquisti fontem sapientiæ. Et Joannes, Deus, inquit, noster lux est ³. Sed Filius etiam, quo fouti respondeat, fluvius dicitur. Flavius, inquit, Dei repletus est aquis. Splendor autem, quo respondeat luci. Qui cum sit, inquit Paulus, splendor gloriæ, et figura substantiæ ejus. Cum igitur Pater sit lux, Filius autem splendor ipsius (eadem enim de his sæpius dicere non gravamur), licet etiam in Filio videre Spiritum, in quo illuminamur. Ut det, inquit, vobis Spiritum sapientiæ, et revelationis in cognitione ipsius illuminatos oculos cordis *. Porro cum illuminamur Spiritu, Christus est, qui in ipso illuminat. Erat enim, inquit, lux vera, quæ illuminat omnem hominem venientem in mundum. Præterea cum Pater sit fons, Filius autem fluvius dicatur, nos dicimur Spiritum bibere; scriptum enim est: Quoniam omnes nos uno Spiritu potati sumus". Cum autem polamur Spiritu, Christum bibimus. Bibebant enim, inquit, ex consequenti eos petra, peira autem erat Christus. Ad hæc cum Christus verus sit Filius, nos Spiritum accipientes, efficimur filii. Non enim accepistis, inquit, Spiritum servitutis in simorem, sed accepistis Spiritum adoptionis filiorum. Cum autem per Spiritum adoptenur, in 1 Jerem. II, 13. • Bruch uir, 10, 12. 17. ' Joan. 1, 9. * 1 Cor. 311, 13. τήρ· ὥστε ἐπ' ἀνθρώπων μὴ σώζεσθαι κυρίως τὸ πατρὸς καὶ υἱοῦ ὄνομα. 'Αβραὰμ γοῦν, υἱὸς ὢν τοῦ θάρρου, πατήρ γέγονε τοῦ Ἰσαάκ· καὶ Ἰσαάκ, υἱὸς ὢν τοῦ ᾿Αβραάμ, πατήρ γέγονε τοῦ Ἰακώβ· καὶ τοῦτον τὸν τρόπον ἡ φύσις τῶν ἀνθρώπων ἔχει· μέρη γάρ εἰσιν ἀλλήλων· καὶ ἕκαστος γεννώμενος ἔχει τοῦ πατρὸς μέρος, ἵνα καὶ αὐτὸς ἑτέρου γένηται πατήρ. Ἐπὶ δὲ τῆς θεότητος οὐκ ἔστιν οὕτως. Οὐ γὰρ ὡς ἄνθρωπος ὁ Θεὸς, οὐδὲ μεριζομένην ἔχει φύσιν· διὸ οὐδὲ γεννᾷ Υἱὸν μεριζόμενος, ἵνα καὶ αὐτὸς γένηται Πατήρ ἑτέρου, ἐπεὶ μηδ' αὐτός ἐστιν ἐκ Πατρός· οὔτε ὁ Υἱὸς δὲ μέρος ἐστὶ τοῦ Πα τρός· διὸ καὶ οὐδὲ γεννᾷ, ὥσπερ γεγέννηται αὐτὸς, ἀλλὰ ὅλος ἐστὶν ὅλου εἰκὼν καὶ ἀπαύγασμα καὶ ἐπὶ τῆς θεότητος· μόνης ὁ Πατήρ κυρίως ἐστὶ Πατήρ· καὶ ὁ Υἱός, κυρίως Υιός ἐστιν· καὶ ἐπὶ τού των έστηκε τὸ Πατὴρ ἀεὶ Πατὴρ, καὶ τὸ Υιός ἀεὶ Υἱός. Καὶ ὥσπερ οὐκ ἂν εἴη ποτὲ ὁ Πατήρ Υιός, οὕτως οὐκ ἄν ποτε γένοιτο ὁ Υἱὸς Πατήρ. Καὶ ὥσπερ οὐ παύσεταί ποτε ὁ Πατήρ μόνος ὧν Πατήρ, οὕτως οὐ παύσεταί ποτε ὁ Υἱὸς μόνος ὧν Υἱός. Μανία ἆρα κἂν ὅλως ἐνθυμεῖσθαι καὶ λέγειν ἐπὶ μὲν Υἱοῦ ἀδελ φόν, ἐπὶ δὲ Πατρὸς τὸ πάππου όνομα. Οὐδὲ γὰρ ὠνομάσθη ἐν ταῖς Γραφαῖς υἱὸς τὸ Πνεῦμα, ἵνα μὴ ἀδελφὸς νομισθῇ· οὐδὲ υἱὸς τοῦ Υἱοῦ, ἵνα μὴ πάπ πως νοοίτο ὁ Πατήρ· ἀλλ᾽ ὁ Υἱός, τοῦ Πατρὸς • ] Joan. 1, 1 Cor. x, 4. Ἐκ τῆς αὐτῆς ἐπιστολῆς. Πηγή, καὶ φῶς λέγεται ὁ Πατήρ. Εμὲ γάρ, φησὶν, ἐγκατέλιπον πηγὴν ὕδατος ζῶντος. Καὶ πά λιν ἐν τῷ Βαρούχ· Τί ἐστιν Ισραήλ, ὅτι ἐν τῇ τῇ τῶν ἐχθρῶν εἶ; Εγκατέλιπες τὴν πηγὴν τῆς σοφίας. Καὶ κατὰ τὸν Ἰωάννην, Ο Θεὸς ἡμῶν φῶς ἐστι. Λέγεται δὲ καὶ ὁ Υἱός, ὡς μὲν πρὸς τὴν πηγὴν ποταμό;. Ο ποταμὸς γὰρ, φησί, τοῦ Θεοῦ επληρώθη ὑδάτων, πρὸς δὲ τὸ φῶς ἀπαύγασμα, λέγοντος τοῦ Παύλου, ὅς ὢν ἀπαύγασμα τῆς δόξης, καὶ χαρακτήρ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ. Τοῦ τοίνυν Πατρὸς φωτὸς ὄντος, τοῦ δὲ Υἱοῦ ἀπαυγάσματος αὐτοῦ· τὰ αὐτὰ γὰρ περὶ τούτων οὐκ ὀκνητέον λέγειν πολλάκις· ἔξεστιν ὁρᾶν καὶ ἐν τῷ Υἱῷ τὸ Πνεῦμα, ἐν ᾧ φωτιζόμεθα. Ἵνα γάρ, φησί, δώη ὑμῖν Πνεύμα σοφίας καὶ ἀποκαλύψεως ἐν ἐπι γνώσει αὐτοῦ πεφωτισμένους τοὺς ὀφθαλμούς τῆς καρδίας. Τῷ δὲ Πνεύματι φωτιζομένων ἡμῶν, ὁ Χριστός ἐστιν ὁ ἐν αὐτῷ φωτίζων. 'Ην γάρ, φησί, τὸ φῶς τὸ ἀληθινὸν, ὃ φωτίζει πάντα εν θρωπον ἐρχόμενον εἰς τὸν κόσμον. Πάλιν τε τοῦ Πατρὸς ὄντος πηγῆς, τοῦ δὲ Υἱοῦ ποταμοῦ λεγομέ νου, πίνειν λεγόμεθα τὸ Πνεῦμα. Γέγραπται γάρ, *Οτι ἡμεῖς πάντες ἐν Πνεῦμα ἐποτίσθημεν, τὸ δὲ Πνεῦμα ποτιζόμενοι τὸν Χριστὸν πίνομεν. Επινον γὰρ ἐκ πνευματικῆς ἀκολουθούσης πέτρας, ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός. Καὶ πάλιν τοῦ Χριστοῦ ὄντος ἀληθινοῦ Υἱοῦ, ἡμεῖς τὸ Πνεῦμα λαμβάνοντες υιο • Psal. Lxiv, 10. * Hebr. 1, 3. • Eplies. I,

PANOPLIA DOGMATICA. - TIT. XII. τη ούμεθα. Οὐ γὰρ ἐλάβετε, φησί, πνεῦμα δου- Christo nimirum declaramur Glii Dei. Quotquot λείας εἰς φόβον, ἀλλ' ἐλάβετε πνεῦμα υιοθεσίας. Υλοποιούμενοι δὲ τῷ Πνεύματι, δηλονότι ἐν Χριστῷ χρηματίζομεν τέκνα Θεοῦ. Ὅσοι γὰρ ἔλαβον αὐ τὸν, ἔδωκεν αὐτοῖς ἐξουσίαν τέκνα Θεοῦ γενέ σθαι. Εἶτα τοῦ Πατρὸς, ὡς ὁ Παῦλος εἶπε, μόνου σοφοῦ ὄντος Θεοῦ, ὁ Υἱός ἐστιν ἡ σοφία αὐτοῦ. Χριστὸς γὰρ Θεοῦ δύναμις, καὶ Θεοῦ σοφία. Τοῦ δὲ Υἱοῦ ὄντος τῆς σοφίας, ἡμεῖς Πνεῦμα σοφίας λαμβάνοντες τὸν Υἱὸν ἔχομεν, καὶ ἐν αὐτῷ σοφοὶ γινόμεθα. Οὕτω γὰρ καὶ γέγραπται ἐν τῷ ρμε' ψαλμῷ· Κύριος λύει πεπεδημένους, Κύριος σοφοί τυ φλούς. Καὶ τοῦ Πνεύματος διδομένου εἰς ἡμᾶς, Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον ἔλεγεν ὁ Σωτὴρ, ὁ Θεὸς ἐν ἡμῖν ἐστιν· οὕτω γὰρ, ὁ Ἰωάννης έγραψεν, Εάν ἀγαπῶμεν ἀλλήλους, ὁ Θεὸς ἐν ἡμῖν μένει. Εν τούτῳ γινώσκομεν ὅτι ἐν αὐτῷ μένομεν, καὶ αὐτ τὸς ἐν ἡμῖν, ὅτι ἐκ τοῦ Πνεύματος αὐτοῦ ἔδω κεν ἡμῖν. Τοῦ δὲ Θεοῦ ὄντος ἐν ἡμῖν, ἔσται καὶ ὁ Υἱὸς ἐν ἡμῖν, λέγοντος αὐτοῦ τοῦ Υἱοῦ· 'Εγώ καὶ ὁ Πατὴρ ἐλευσόμεθα, καὶ μονὴν παρ' αὐτῷ ποιήσυμεν. Επειτα ζωῆς οὔσης τοῦ Υἱοῦ, Ἐγὼ γὰρ, φησίν, εἰμὶ ἡ ζωή, ζωοποιεῖσθαι λεγόμεθα ἐν τῷ Πνεύματι. Ο γὰρ ἐγείρας, φησὶν, Ἰησοῦν Χριστὸν ἐκ νεκρῶν, ζωοποιήσει καὶ τὰ θνητὰ σώματα ἡμῶν διὰ τοῦ ἐνοικοῦντος αὐτοῦ Πνεύματος ἐν ἡμῖν. Ζωοποιουμένων δὲ ἡμῶν ἐν τῷ Πνεύματι, ζῆν αὐτὸς ὁ Χριστὸς ἐν ἡμῖν λέγεται. Ζῶ δὲ οὐκ ἔτι ἐγώ, φησί, ζῇ δὲ ἐν ἐμοὶ Χριστός. Καὶ πάλιν, ὥσ περ ὁ Υἱὸς ἅπερ ἐποίει ἔργα τὸν Πατέρα ἔλεγεν έρ- G γάζεσθαι. Ὁ Πατὴρ γὰρ, φησὶν, ὁ ἐν ἐμοὶ μένων, αὐτὸς ποιεῖ τὰ ἔργα. Πιστεύετέ μοι, ὅτι ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί· εἰ δὲ μὴ, διὰ τὰ ἔργα αὐτὰ πιστεύετέ μοι. Οὕτως ἅπερ ἐν δυνάμει Πνεύματος εἰργάζετο ὁ Παῦλος, ἔλεγε τοῦ Χριστοῦ εἶναι ἔργα· Οὐ γὰρ τολμήσουσι, φησί, τὶ λαλεῖν, ὧν οὐ κατειργάσατο Χριστὸς ἐν ἐμοὶ εἰς ὑπακοὴν ἐθνῶν ἔργῳ καὶ λόγῳ ἐν δυνάμει Πνεύματος ἁγίου. Τοιαύτης δὲ συστοιχίας, καὶ ἑνότητος τῆς ἐν τῇ Τριάδι οὔσης, τίς ἂν εἴη λοιπὸν τὸν Υἱὸν ἀπὸ τοῦ Πατρὸς, ἢ τὸ Πνεῦμα ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ, ἡ αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς χωρίζων; Η τίς οὕτω τολμηρός, ὡς εἰπεῖν ἀνόμοιον, καὶ ἑτεροφυῇ τὴν Τριάδα πρὸς ἑαυτὴν, ἢ ἀλλοτριούσιον τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν, ἢ ξένον τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ; Ἐκ τῆς αὐτῆς ἐπιστολῆς. Ὥσπερ γέννημα μονογενὲς ὁ Υἱός ἐστιν, οὕτω τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Υἱοῦ διδόμενον, καὶ πεμπό μενον, καὶ αὐτὸ ἓν καὶ οὐ πολλὰ, οὐδὲ ἐκ πολλῶν ἐν, ἀλλὰ μόνον αὐτὸ Πνεῦμα ἅγιον. Ενὸς γὰρ ὄνο τος τοῦ Υἱοῦ τοῦ ζῶντος Λόγου, μίαν εἶναι δεῖ τε· λείαν, καὶ πλήρη τὴν ἁγιαστικὴν καὶ φωτιστικὴν ζωὴν, οὖσαν ἐνέργειαν αὐτοῦ καὶ δωρεάν. Αμέλει ὁ μὲν Υἱὸς παρὰ τοῦ Πατρὸς ἀποστέλλεται, ὁ δὲ Υἱὸς τὸ Πνεῦμα ἀποστέλλει. Ἐὰν γὰρ, φησίν, Εγώ ' Joan. 1, 12. 1 Cor. 1, 24. • Psal. cxLv. 7. : ibid. G. * Rom. viii, 11. • Galat. 11, 19, 20 SV1, 7. enim acceperunt eum, potestatem dedit eis filios Dei feri'. Deinde cum Pater, ut Paulus ait, sit solus sapiens Deus, Filius est sapientia ipsius. Christus enim Dei virtus et Dei sapientia '. Jam cum Filius sapientia sit, nos sapientiæ Spiritum acci nientes Filium habemus, et in ipso sapientes evadimus. Sic enim scriptum est in psalmo centesimo quadragesino quinto: Dominus solvit compeditos, Dominus sapientes eficit cacos '. Εt cum Spiritus datus sit nobis (nam Servator, Accipite, inquit, Spiritum sanctum *), Deus in nobis est; sic enim Joannes scripsit: Si diligimus invicem, Deus in nobis manet. In hoc cognoscimus, quod in ipso manenius, et ipse in nobis, quod ex Spiritu suo dedit nobis ³. Sed cum Deus in nobis sit, erit et Filiu's in nobis, dicent: Filio: Ego et Pater veniemus et mansionem apud eum faciemus*. Præterea cum Filius sit vita, Ego enim, inquit, sum vita', vitam accipere dicimur in Spiritu. Qui enim sNGcitavit, inquit, Jesumi Christum a mortuis υἱοθεα bit et mortalia corpora vestra per inhabitɛntem ipsius Spiritum in vobis. At cum per Spiritum vivillemur, ipse Christus dicitur in nobis vivere. Vivo autem, inquit, non amplius ego, sed vivit in mie Christus. Et rursum, quemadmodum Filius quæ quidem faciebat opera, ea dicebat Patrem facere. Pater enim, inquit, in me manens ipse facit opera. Credite mihi, quod ego in Patre, et Pater in me est, sin minus, propter ipsa opera mihi credite 10. Sic Paulus, quæ quidem in virtute Spiritus faciebat, ea dicebat esse Christi opera. Non enim audebunt, inquit, aliquid loqui eorum, quæ operatus est Christus per me ad obedientiam gentium in opere, et sermone, in virtule signorum et prodigiorum, in virtute Spiritus sancit. Qui sane ordo atque conjunctio cum in Trinitate sit, ecquis posthac Fi lium a Patre, aut a Filio Patris Spiritum separa bit? Aut quis erit tam audax ut Trinitatem sibi ip«i dissimilem naturaque diversam dicat? aut aliam habere Patrem essentiam, aliam Filium, aut a Filio Spiritum esse alienum? Ex eadem epistola. Sicut unigena proles est Filius, sic etiam Spiritus a Filio datus, et missus, est unus, ipse quoque non multi, neque e multis unus, sed solus ipse Spiritus sanctus. Nain cum unus sit Filius, Verbum vivens, oportet, una quoque sit vita, perfecta, et plena, sanctifcans, et illustrans, quæ ipsius est actio atque munus. Filius quidem a Patre mittitur, sed 'pse mittit Spiritum: Si enim, inquit, ego abie ro, miltam Paracletum". Ac Filius quidem clarificat * Joan. xx, 29. • I Joan. iv, 12, 15. • Joan. xiv. ** Joan. xiv, 10, 12. 11 Rom. xv, 18, 19. ss Joan.

Palrem. Pater, inquiens, ego te clarifcavi ', Spi- ἀπέλθω, ἀποστέλλω τὸν Παράκλητον. Καὶ ὁ μὲν ritus autem Filium clarificat: ille enim, inquit, me clarificabit'.Et Filius: Quæ, inquit, audivi a Patre, illa etiam loquor in mundo *. Spiritus autem a Filio accipit: Ex me enim, inquit, accipiet, et annuntiabil robis*. Et Filius quidem venit in nomine Patris. De Spiritu sancto autem, Quem millet, inquit, Pater in nomine meo ³. Itaque cum talem habeat ordinem et naturam cum Filio Spiritus, qualem habet cum Patre Filius, qui feri potest, ut qui Spiritum creatum dicit, non idem necessario de Filio sentiat? Nam si Filii Spiritus creatus est, sequitur ut Patris quoque Verbum creatum asserant. Quod si cum Ario quidem sentire se negant, de Spiritu autem talia dicunt, fugiant etiam ipsius verba, nec impie de Spiritu sentiant. Quemadmodum enim Filius in Patre exsistens, in quo est etiam Pater, creatus non est, sed proprius essentiæ Patris, id enim et vos dicere simulatis, sic item Spiritum in Filio exsistentem, in quo et Filius est, nefas est inter res procreatas numerare, a Filioque sejungere, atque in Trinitatem imperfectam constituere. Ex eadem epistola. Spiritus vivificare dicitur: Qui suscitavit, inquit, Jesum Christum a mortuis, vivificabit et mortalia corpora vestra per inhabitantem ejus Spiritumn In vobis. Et Dominus quidem ipsa est vita et ‹ auctor vitæ, ut ait Petrus 7. Idem tamen Dominus ait: e Aqua quam ego dabo ei, fiet in eo fons aquæ salientis in vitam æternam. Hoc autem dixit de Spiritu quem accepturi erant credentes in eum '.› Res autem creatæ, uti dictum est, vitam per ipsum accipiunt. Qui igitur vitæ non fit particeps, sed ipse alios participes facit, et vitam rebus creatis impertit, qualem, quæso, cognationem cum re bus factis habere potest? Aut qua tandem ratione inter res creatas censendus sit, cum ipsæ in illo vitam a Verbo accipiant? Unctio quoque Spiritus dicitur, et est item sigillum; unde Joannes scribit: • Et vos unctionem quam accepistis ab eo manet in vobis. Et non necesse habetis, ut aliquis doceat vos: sed sicut unctio ejus, a nempe ejus Spiritus, • docet vos de omnibus '.. Εt apud Isaiam prophe-- tam legitur: Spiritus Domini super me, cujus causa unxit me"., Paulus etiam ait: «In quo et credentes signati estis in diem redemptionis "., At res creatæ illo signantur et unguntur, ac de omnibus docentur. Si igitur Spiritus unctio sive unguentum et sigillum est, in quo omnia ungit et signat Verbum: quænam similitudo aut convenientia e Υἱὸς τὸν Πατέρα δοξάζει λέγων, Πάτερ, εγώ σε ἐδόξασα, τὸ δὲ Πνεῦμα δοξάζει τὸν Υἱόν. Ἐκεῖ νος γάρ, φησὶν, ἐμὲ δοξάσει. Καὶ ὁ μὲν Υἱός φησιν, "Α ήκουσα παρὰ τοῦ Πατρὸς, ἐκεῖνα καὶ λαλῶ εἰς τὸν κόσμον, τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνει. Ἐκ τοῦ ἐμοῦ γάρ, φησί, λήψεται, καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν. Καὶ ὁ μὲν Υἱὸς ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Πατρὸς ἦλθε· περὶ δὲ τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου, φησίν, "Ο πέμψει ὁ Πατὴρ ἐν τῷ ὀνόματί μου. Τοιαύτην δὲ τάξιν καὶ φύσιν ἔχοντος τοῦ Πνεύματος. πρὸς τὸν Υἱόν, οταν ὁ Υἱὸς ἔχει πρὸς τὸν Πατέρα, πῶς ὁ τοῦτο κτίσμα λέγων οὐ τὸ αὐτὸ καὶ περὶ τοῦ Υἱοῦ ἐξ ἀνάγκης φρονήσει; Εἰ γάρ ἐστι τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ κτίσμα, ἀκόλουθον ἂν εἴη λέγειν αὐτοὺς καὶ τὸν Λόγον τοῦ Πατρὸς εἶναι κτίσμα. Οι δὲ τὰ ᾿Αρείου μὲν μὴ προσποιούμενοι φρονείν, περὶ δὲ τοῦ Πνεύματος τοιαῦτα λέγοντες, φευγέτωσαν καὶ τὰ ἐκείνου βήματα, καὶ μὴ ἀσεβήτωσαν εἰς τὰ Πνεῦμα. "Ωσπερ γὰρ ὁ Υἱὸς ἐν τῷ Πατρὶ ὤν, ἐν ᾧ καὶ ὁ Πατὴρ ἐστι, οὐκ ἔστι κτίσμα, ἀλλ᾽ ἴδιος τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας. Τοῦτο γὰρ ὑμεῖς προσπολεσθο λέγειν. Οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἐν τῷ Υἱῷ, ἐν ᾧ καὶ ὁ Υἱός ἐστι, οὐ θέμις τοῖς κτίσμασι, συντάσσειν, οὐδὲ διαιρεῖν αὐτὸ ἀπὸ τοῦ Λόγου, καὶ ἀτελῆ τὴν Τριάδα κατασκευάζειν. Ἐκ τῆς αὐτῆς ἐπιστολῆς. Τὸ Πνεῦμα ζωοποιοῦν λέγεται Ο ἐγείρας, φησίν, Ἰησοῦν Χριστὸν ἐκ νεκρῶν, ζωοποιήσει καὶ τὰ θνητὰ σώματα ἡμῶν διὰ τοῦ ἐνοικοῦντος αὐτοῦ Πνεύ ματος ἐν ἡμῖν.» Καὶ ὁ μὲν Κύριος ἐστιν ἡ αὐτοζωί καὶ ἀρχηγὸς τῆς ζωῆς, ὡς εἶπεν ὁ Πέτρος· Έλεγε δὲ αὐτὸς ὁ Κύριος «Τὸ ὕδωρ, ὁ ἐγώ δώσω απ τῷ, γενήσεται ἐν αὐτῷ πηγὴ ὕδατος ἀλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον. Τοῦτο δὲ ἔλεγε περὶ τοῦ Πνεύματος, οὗ ἔμελλον λαμβάνειν οἱ πιστεύοντες εἰς αὐτόν.» Τὰ δὲ κτίσματα, ὡς εἴρηται, ζωοποιούμενά ἐστι δ' αὐτοῦ. Τὸ δὲ μὴ μετέχον ζωῆς, ἀλλ' αὐτὸ μέτεχά μενον καὶ ζωοποιοῦν τὰ κτίσματα, ποίαν ἔχει συγ γένειαν πρὸς τὰ γενητά; Η πῶς ὅλως ἂν εἴη των κτισμάτων, ἅπερ ἐν ἐκείνῳ παρὰ τοῦ Λόγου ζωοποιεί ται; Χρίσμα λέγεται τὸ Πνεῦμα, καὶ ἔστι σφραγίς. Ὁ μὲν γὰρ Ἰωάννης γράφει: «Καὶ ὑμεῖς τὸ χρίσμα δ ἐλάβετε παρ' αὐτοῦ, μένει ἐν ὑμῖν. Καὶ οὐ χρείαν Έχετε, ἵνα τις διδάσκῃ ὑμᾶς· ἀλλ' ὡς τὸ αὐτοῦ χρίσμα, τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ, ο διδάσκει ὑμᾶς περὶ πάντων. • Ἐν δὲ τῷ προφήτη Ησαΐα γέγραπται· • Πνεῦμα Κυρίου ἐπ' ἐμὲ, οὗ εἵνεκεν έχρισέ με. Ο δὲ Παῦλός φησιν· «Ἐν ᾧ καὶ πιστεύσαντες, ἐσφραγίσθητε εἰς ἡμέραν ἀπολυτρώσεως.» Τὰ δε κτίσματα τούτῳ σφραγίζεται καὶ χρίεται, καὶ περὶ πάντων διδάσκεται. Εἰ δὲ τὸ Πνεῦμα χρίσμα καὶ σφραγίς ἐστιν, ἐν ᾧ χρίει καὶ σφραγίζει πάντα ὁ Λόγος· ποία ὁμοιότης ή ιδιότης τοῦ χρίσματος καὶ 1 Joan. xn, 28. • Joan. xvi, 14. • Joan. viii, 2. ΤΗΙ, 11. " 1 Ephes. 1, • Rom. • Joan. xvi, 14. * Joan. xiv, 26. Act. 111, 15. • Joan. IV, 1.4. • Joan, VII, 39. 10 1 Joan. 11, 27. 11 Isa. LXI, 1.

' ' PANOPLIA DOGMATICA. TIT. XII. τῆς σφραγῖδος πρὸ τὰ χριόμενα καὶ σφραγιζόμενα; unguenti et sigilli esse potest cum his rebus quar Οὐκοῦν καὶ κατὰ τοῦτο οὐκ ἂν εἴη τῶν πάντων. Οὐ γὰρ ἂν εἴη ἡ σφραγὶς ἐκ τῶν σφραγιζο μένων, οὐδὲ τὸ χρίσμα ἐκ τῶν χρισμένων· ἀλλ᾽ ιδιόν ἐστι τοῦτο τοῦ χρίοντος καὶ σφραγίζοντος Λόγου. Τὸ μὲν γὰρ χρίσμα τὴν εὐωδίαν καὶ πνοὴν τοῦ χρίοντος ἔχει, καὶ οἱ χριόμενοι τούτου μεταλαμβάνοντες λέγουαι· ο Χριστοῦ εὐωδία εσμέν, ἡ δὲ σφραγὶς τὴν μορφὴν Χριστοῦ τοῦ σφραγίζοντος ἔχει, καὶ ταύτης οι σφραγιζόμενοι μετέχουσι, μορφούμενοι κατ' αὐτὴν, λέγοντος τοῦ ᾿Αποστόλου·. Τεκνία μου, ούς πάλιν ὠδίνω, ἄχρις οὗ μορφωθῇ Χριστὸς ἐν ὑμῖν. ο Οὕτω δὲ σφραγιζόμενοι, εἰκότως καὶ κοινωνοί θείας φύσεως γινόμεθα, ὡς εἶπεν ὁ Πέτρος, καὶ οὕτων μετέχει πᾶσα ἡ κτίσις τοῦ Λόγου ἐν τῷ Πνεύματι [Πατρί ed. Moldav.] Καὶ διὰ τοῦ Πνεύματος λεγόμεθα πάντες μέτ οχι τοῦ Θεοῦ· Οὐκ οἴδατε, γάρ φησιν, ὅτι ναὸς Θεοῦ ἐστε, καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ ἐν ὑμῖν οἰκεῖ; Εἰ τις τὸν ναὸν τοῦ Θεοῦ φθείρει, φθερεῖ τοῦτον ὁ Θεός. Ο γὰρ ναὸς τοῦ Θεοῦ ἅγιος ἐστιν, οἵτινες έστε ὑμεῖς.» Εἰ κτίσμα δὲ ἦν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οὐκ ἄν τις ἐν αὐτῷ μετουσία τοῦ Θεοῦ γένοιτο ἡμῖν· ἀλλ' ἡ ἄρα κτίσματι μὲν συνηπτόμεθα, ἀλλότριοι δὲ τῆς θείας φύσεως ἐγινόμεθα, ὡς κατὰ μηδὲν αὐτ τῆς μετέχοντες. Νῦν δὲ, ὅτε λεγόμεθα μέτοχοι Χριστοῦ καὶ μέτοχοι Θεοῦ, δείκνυται τὸ ἐν ἡμῖν χρίσμα καὶ ἡ σφραγὶς μὴ οὖσα τῆς τῶν γενητῶν φύσεως, ἀλλὰ τῆς τοῦ Υἱοῦ, διὰ τοῦ ἐν αὐτῷ Πνεύ ματος συνάπτοντος ἡμᾶς τῷ Πατρί. Τοῦτο γὰρ ὁ Ἰωάννης, ὡς ἐν τοῖς ἔμπροσθεν είρηται, διδάσκων ἔγραψεν ὁ Ἐν τούτῳ γινώσκομεν, ὅτι ἐν τῷ Θεῷ μένομεν, καὶ αὐτὸς ἐν ἡμῖν, ὅτι ἐκ τοῦ Πνεύματος αὐτοῦ αὐτὸς ἔδωκεν ἡμῖν.» Εἰ δὲ τῇ τοῦ Πνεύματος μετουσία γινόμεθα κοινωνοί θείας φύσεως, μα!νοιτ' ἄν τις λέγων τὸ Πνεῦμα τῆς κτιστῆς φύσεως, καὶ μὴ τῆς τοῦ Θεοῦ. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ ἐν οἷς γίνεται, οὗτοι θεοποιούνται εἰ δὲ θεοποιεῖ, οὐκ ἀμφίβολον, ὅτι ἡ τούτου φύσις Θεοῦ ἐστι. Καὶ ἔτι δὲ φανερώτε ρον εἰς ἀναίρεσιν τῆς αἱρέσεως ταύτης ἐν τῷ ἐκατοστῷ τρίτῳ ψαλμῷ ᾅδεται, ὡς ἔμπροσθεν εἴπομεν· • Ἀντανελεῖς τὸ πνεῦμα αὐτῶν, καὶ ἐκλείψουσι, καὶ εἰς τὸν χοῦν αὐτῶν ἐπιστρέψουσιν. Ἐξαποστελεῖς τὸ Πνεῦμά σου, καὶ κτισθήσονται, καὶ ἀνακαινιεῖς τὸ πρόσωπον τῆς γῆς. Ὁ δὲ Παῦλος γράφει Titu «Διὰ λουτροῦ παλιγγενεσίας καὶ ἀνακαινώσεως Πνεύ ματος ἁγίου, οὗ ἐξέχεεν ἐφ' ἡμᾶς πλουσίως διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ. Εἰ δὲ ὁ Πατὴρ διὰ τοῦ Λόγου ἐν Πνεύ ματι ἁγίῳ κτίζει τὰ πάντα, καὶ ἀνακαινίζει· ποία ὁμοιότης ή συγγένεια τῷ κτίζοντι πρὸς τὰ κτίσματα; "Η ὅλως πῶς ἂν εἴη, ἐν ᾧ κτίζεται τὰ · πάντα, κτίσμα; Ἀκολουθεῖ γὰρ τῇ τοιαύτῃ δυσφη μία καὶ ἡ εἰς τὸν Υἱὸν βλασφημία ὥστε τοὺς λέγοντας τὸ Πνεῦμα κτίσμα εἰπεῖν, ὅτι καὶ ὁ Λόγος, δι' οὗ τὰ πάντα κτίζεται, κτίσμα ἐστίν. Εἰκὼν τοῦ Υἱοῦ λέγεται καὶ ἔστι τὸ Πνεῦμα· «Ούς» γὰρ «προ- ο unguntur et siguantur? Nequit proinde fieri ut ipse inter res omnes numeretur. Nec enim aliquis ex his qui -signantur, sigillum ipse dicendus sit: nec similiter aliquis ex þis qui unguntur, unguentum idem erit. Sed id proprium est ungentis et signantis Verbi.. Unguentum quidem ungentis suavitatem et odorem retinet, cujus participes facti qui unguntur, dicunt: • Christi bonus odor sumus L., Sigillum vero signantis Christi effigiem servat, cujus qui signantur participes effecti, ad eam conformantur, ut ait Apostolus: • Filioli mei, quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis > lloc autem modo signati, convenienter divinæ naturæ consortes reddimur, uti docet Petrus: atque ita universæ res creatæ Verbi in Spiritu fiunt participes. Omnes similiter per Spiritum Dei participes dicimur. «Nercilis, inquit, quia templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis? Si quis templum Dei violaverit, disperdet illum Deus. Templum enim Dei sanctum est, quod estis vos *., Sed si Spiritus san - ctus res creata esset, nulla sane Dei communicatio nobis in ipso esset; sed rei creata conjungeremur, et divinæ naturæ alieni essemus, utpote nulla in parte ejus facti participes. Nunc vero cum Christi et Dei participes dicamur, utique constat unguentum et sigillum, quod in Lobis est, non ad rerum factarum, sed ad Filii naturam pertinere, qui nos per Spiritum, qui in ipso est, Patri conjungit. Idipsum nos Joannes, uti supra dictum est, his verbis docet: «In hoc cognoscimus quia in Deo manemus, et ipse in nom bis; quoniam de Spiritu suo dedit nobis. Si porro Spiritus communicatione diyinæ natura consortes elicimur, nemo certe nisi iusanus dixerit Spiritum non Dei, sed creatæ esse naturæ. Nec cuim alia de causa li in quibus ille est, dii eficiuntur. Quod si deos efficit, dubium non est, quin ejus natura Dei sit. Quod item centesimo tertio psalmo habetur, clarius adhuc argumentum ad hancce heresin evertendam nobis suppeditat, ut jam monuimus: • Au. fures spiritum eorum, et deficient, et in pulverem suum revertentur. Emittes Spiritum tuum, et creabuntur, et renovabis faciem terræ. Et Paulus hæc Tito scribit: Per lavacrum regenerationis Det renovationis Spiritus sancti, quem effudit in nos abunde per Jesum Christum 7., Si igitur Pater ommia per Verbum in Spiritu creat et renovat: quæ similitudo aut cognatio creautis cum rebus creatis? Vel qui omnino feri queat ut ille res sit creata in quo omnia creantur? Sane cum impia haç sententia illa cohæret quæ Filii divinitatem impugnat, Ma ut qui Spiritum rem creatam esse contenderint, cosdem fateri necesse sit Verbum, per quod omnia creantur, rem quoque creatam esse. Addam Spiritum imaginem Filii et dici et esse. Nam, Quos præscivit et prædestinavit conformes Meri imaginis Filii • Psal. c:u, 29, * II Cor. 11, 15. 'Galat. iv, 19. ' II Petr. 1, 4. *1 Cor. i, 16, 17. 1 Joan. iv, 13. 30.. • Ţil. 11, 5. PATROL. GR. CXXX. '

sui '., Itaque cum ipsi fateantur Filium rem creatain έγνων καὶ προώρισε συμμόρφους τῆς εἰκόνος του non esse, nec etiam ejus imago res creata censenda est. Qualis enim fuerit imago, talem necesse est eum esse cujus imago fuerit. Unde quemadmodum jure merito ac convenienter Verbum res creata esse negatur, quia est imago Patris: ita qui Spiritum inter res creatas collocare non dubitaverit, non potest quin Filium cum iisdem annumeret: ac proinde ad ipsum Patrem refertur quidquid impic de hujus imagine senserit dixeritve. Itaque manifestum est Spiritum alium omnino esse a rebus creatis, eumque ostendimus proprium Fili esse, non autem a Deo alienum. Namque quod ad hancce acutam illorum interrogationem spectat: Si Spiritus ex Deo est, quare non ipse quoque Filius dicitur? Hanc, inquam, quæstiunculam audacem et temerariam esse supra jam ostensum est; sed idem nihilominus rursus ostendere non gravabimur. Tametsi enim Spiritus in Scripturis Filius non dicitur, sed Spiritus Dei, tamen in ipso Deo, et ex ipso Deo esse dictus est, uti scripsit Apostolus ³. Porro si Filius quia est ex Patre, proprius idcirco ejusdem substantiæ est; necesse est similiter Spirituin qui ex Deo esse dicitur, proprium quoque Filii esse secundam substantiam. Certe quemadmodum Dominus est Filins, ita ipse Spiri us spiritus adoptionis dictus est. Non enim accepistis Spiritum servitutis iterum in timorem, sed accepistis Spiritum adoptionis; et ite rum: «Misit Deus Spiritum Filii sui in corda ve stra, clamantem: Abba, Pater. *, Petrus item scribit: ‹ ei exprobramini in nomine Christi, beati, quoniam gloriæ et virtutis et Dei Spiritus super vos requievit *, ο Ipse autem Dominus Spiritum verita- 'tis Spiritum et Paracletum esse aperte testatur Ex quibus patet perfectam in illo esse Trinitatem. In illo itaque Verbuin res creatas glorificat, hominesque deos et filios efficiens Patri adducit. Atqui is qui res creatas cum Verbo conjungit, ipse certe res creata esse non potest. Qui item res creatas filios efficit, non potest a Filio alienus esse. Alioquin alium Spiritum quærere necesse esset, utiste in illo cum Verbo conjungi posset. Verum id perabsurdum est. Quapropter fatendum est non ex rebus factis esse Spiritum, s'd divinitatis Patris proprium esse, in quo et ipsum Atqui is in quo natura creata divinitatis fit particeps, Cæterum ex his quoque percipere licet Spiritum rebus creatis superiorem aliumque a rebus factis esse. Nempe immutabilis et varietatis expers est Spiritus sanctus: • Spiritus sanctus, inquit, disciplinæ fugiet dolum, et auferet se a cogitationibus quae sunt sine intellectu 1. Et Petrus ait: c Int incorruptibilitate quieti et modesti Spiritus. 8 Et iterum in Sapientia legitur: «Tuus enim incorruplus Spiritus est in omnibus, tem si ΠΕΠΟ ' Υἱοῦ αὐτοῦ. Οὐκοῦν τοῦ Υἱοῦ καὶ κατ' ἐκείνους ὁμολογουμένου μὴ εἶναι κτίσματος, οὐκ ἂν εἴη οὐδὲ ἡ τούτου εἰκὼν κτίσμα. Οποία γὰρ ἂν εἴη ἡ εἰκών, τοιοῦτον ἀνάγκη καὶ τὸν, οὗ ἐστιν ἡ εἰκών, εἶναι. Οθεν εἰκότως καὶ πρεπόντως ὁ Λόγος ομολογείται μή ων κτίσμα, εἰκὼν τοῦ Πατρὸς ὑπαρχων· ὁ ἄρα τοῖς κτίσμασι συναριθμῶν τὸ Πνεῦμα πάντως που καὶ τὸν Υἱὸν ἐν τούτοις συναριθμήσει, δυσφημών ἐν τούτῳ καὶ τὸν Πατέρα διὰ τὴν εἰς τὴν εἰκόνα του του δυσφημίαν. Αλλο ἄρα τῶν κτισμάτων ἐστὶ τὸ Πνεῦμα, καὶ δέδεικται μᾶλλον ἴδιον εἶναι τοῦ Υἱοῦ, καὶ οὐ ξένον τοῦ Θεοῦ. Καὶ γὰρ κἀκεῖνο τὸ σοφὸν αὐτῶν ἐρώτημα· Εἰ ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐστι τὸ Πνεῦμα, διὰ τί μὴ λέγεται καὶ αὐτὸ Υἱός; Δέδεικται μὲν ἐν τοῖς ἔμπροσθεν ἤδη προπετές και τολμηρόν, δείκνυται δὲ καὶ νῦν οὐδὲν ἧττον. Εἰ γὰρ καὶ μὴ Υἱὸς ἐλέχθη ἐν ταῖς Γραφαῖς, ἀλλὰ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ. ἐν αὐτῷ τῷ Θεῷ καὶ ἐξ αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ εἴρηται, ὡς ὁ Ἀπό στολος ἔγραψεν. Εἰ δὲ ὁ Υἱὸς, ἐπειδὴ ἐκ τοῦ Πατρός ἐστιν, ἴδιος τῆς οὐσίας αὐτοῦ ἐστιν ἀνάγκη καὶ τὸ Πνεῦμα, ἐκ τοῦ Θεοῦ λεγόμενόν, ἴδιον εἶναι κατ' οὐσίαν τοῦ Υἱοῦ. 'Αμέλει τοῦ Κυρίου ὄντος Υἱοῦ, αὐτή τὸ Πνεῦμα εἴρηται Πνεῦμα υιοθεσίας. «Οὐ γὰρ ἐλά βετε πνεῦμα δουλείας πάλιν εἰς φύδον· ἀλλ' ἐλάβετε Πνεῦμα υιοθεσία;"» καὶ αὖθις· Εξαπέστειλεν ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ εἰς τὰς καρδίας ὑμῶν, κράζον· 'Α663, ὁ Πατήρ. ο 'Ο δὲ Πέτρος ἔγραφεν «Εἰ ὀνειδίζεσθε ἐν ὀνόματι Χριστοῦ, μας κάριοι· ὅτι τὸ τῆς δόξης καὶ δυνάμεως καὶ τὸ τοῦ Θεοῦ Πνεῦμα ἐφ' ὑμᾶς ἀναπέπαυται. Ὁ δὲ Κύριο; εἴρηκε Πνεῦμα τῆς ἀληθείας καὶ Παράκλητον εἶναι τὸ Πνεῦμα· ἐξ οὗ δείκνυται τελείαν εἶναι ἐν τούτῳ τὴν Τριάδα. Ἐν τούτῳ γ' οὖν ὁ Λόγος τὴν κτί. σιν δοξάζει, θεοποιῶν δὲ καὶ υἱοποιῶν προσάγει τῷ Πατρί. Τὸ δὲ συνάπτον τῷ λόγῳ τὴν κτίσιν οὐκ ἂν εἴη; αὐτὸ τῶν κτισμάτων· καὶ τὸ υἱοποιοῦν δὲ τὴν κτίσιν, οὐκ ἂν εἴη ξένον τοῦ Υἱοῦ· ἐπεὶ ζητεῖν ἔτερον ἀνάγκη Πνεῦμα, ἵνα καὶ τοῦτο ἐν ἐκείνῳ συναφθῇ τῷ λόγῳ. Αλλ' ἄτοπον τοῦτο. Οὐκ ἄρα τῶν γενητῶν ἐστι τὸ Πνεῦμα, ἀλλ᾽ ἴδιον τῆς τοῦ Πατρός θεότητος, ἐν ᾧ καὶ τὰ γενητὰ ὁ Λόγος θεοποιεῖ. Εν ᾧ δὲ θεοποιεῖται ἡ κτίσις, οὐκ ἂν εἴη ἐκτὸς αὐτὸ τῆς τοῦ Πατρὸς θεότητος. Verbum res factas divinæ natura: consortes red lit. extra Patris divinitatem ipse esse non potest. Οτι δὲ ἄνω τῆς κτίσεως ἐστι τὸ Πνεῦμα, καὶ ἄλλο μὲν παρὰ τὴν τῶν γενητῶν φύσιν, ἴδιον δὲ τῆς θεότητος, ἔξεστι καὶ ἐκ τούτου πάλιν συνιδείν. "Ατρεπτον καὶ ἀναλλοίωτόν ἐστι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον • Αγιον γάρ, φησί, Πνεῦμα παιδείας φεύξεται δόλον, καὶ ἀπαναστήσεται ἀπὸ λογισμῶν ἀσυνέτων. Καὶ ὁ μὲν Πέτρος φησίν· • Ἐν τῷ ἀφθάρτῳ τοῦ πραέο; καὶ ἡσυχίου Πνεύματο;, καὶ πάλιν ἐν τῇ Σου ψία· «Τὸ γὰρ ἄφθαρτόν σου Πνεῦμά ἐστιν ἐν πᾶσι, και 1. Rom. vii, 29. 1 Cor. 11, 12. ³ Rom. vitt, 15. Galat. vi, 6. * 1 Petr. vi, 14. * Joan. XIV, 19. Sap. 1, 15. *F Petr. 1, 4. • Sap. xi, 1.

εἰ ι οὐδεὶς οἶδε τὰ τοῦ Θεοῦ, ΧΙΙ. PANOPLIA DOGMATICA. - TIT. XII. εἰ μὴ τὸ Πνεῦμα cognovit quæ sunt Dei, nisi Spiritus Dei, qui est iu ipso ';, non est autem apud Deum, ut docet Jacobus, «transmutatio nec vicissitudinis obumbratio: jure ac merito Spiritus sanctus, qui in Deo est, immutabilis et incorruptus omnisque vicissitudinis expers esse censendus est. At rerum factarum et creatarum natura mutabilis est, utpote quæ sit extra Dei substantiam, et e nihilo exstiterit. Siquidem «omnis homo, inquit, mendax.. Et, com nes peccaverunt et egent gloria Dei Angelos vero qui non servaverunt suum principatum, sed dereliquerunt suum domicilium, in judicium magni diei, vinculis æternis sub caligine reservavit *., Et apud Job: ‹ Si sanctis angelis suis non fidit, sed contra angelos pravum quid cogitavit: stellar vero non sunt inundæ in conspectu ejus 7. › Paulus autem scribit: • Nescitis quoniam angelos judicabimus? quanto magis sæcularia?, Quin etiam audivimus diabolum, qui in medio cherubim stabat, et signaculum similitudinis erat, e caelo quasi fulgur cecidisse. Si porro ea est rerum creatarum natura, et hæc de angelis scripta sunt; si contra Spiritus idem semper et omnis mulationis expers est, qui et Filii immutabilitatis particeps, cum ipso semper immutabilis manet: quænam, amaba, similitudo immutabilis cum mutabilibus? Hinc enim perspicuum est, neque rem creatam esse, neque ad angelorum, utpote qui mutabiles sint, naturam pertinere, sed Verbi imaginem et Patris proprium esse. Præterea Spiritus Domini universum orbem replevit. Ita enim David cecinit: c Quo ibo a Spiritu tuo 109 ) Et in Sapientia scriptum est: • Tuus enim incorruptus Spiritus est in omnibus st. Atqui universe res factae in divisis locis exsistunt, verbi gratia, sol, luna et astra, in Armamento, et nubes in aere. In hominibus quoque nationum terminos constituit ". Angeli similiter in ministeria mittuntur:. Et venerunt angeli Dei ut assisterent oram Domino,» uti in Job legimus 1. Et, o somniavit Jacob patriarcha. Et ecce scala innixa in terra, cujus cacumen perveniebat: et angeli Dei ascendebant et descendebant per ipsam "., Si igitur Spiritus omnia implet, et in Verbo præsens est in medio omnium; si contra angeli hac in re illi cedunt, atque illic tartum adsunt quo niittuntur: dubium utique non est, quin Spiritus nec res facta nec angelus sit, uti contendere audetis, sed angelorum natura superior certe censendus est. τοῦ Θεοῦ τὸ ἐν αὐτῷ·, οὐκ ἔστι δὲ παρὰ τῷ Θεῷ, ὡς εἶπεν ὁ Ἰάκωβος, ο παραλλαγὴ ἢ τροπῆς ἀποσκίασμα, ἐν τῷ Θεῷ ὂν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, εἰκότως ἂν εἴη ἄτρεπτον καὶ ἀπαράλλακτον καὶ ἄφθαρτον. Ἡ δὲ τῶν γενητῶν καὶ τῶν κτιστῶν φύσις ἐστὶ τρεπτή, ἅτε δὴ ἔξωθεν οὖσα τῆς τοῦ Θεοῦ οὐσίας, καὶ ἐξ οὐκ ὄν των ὑποστάσα· ι πᾶς ο μὲν γὰρ ι ἄνθρωπος, ο φησί, • ψεύστης.» Και, ο. πάντες ήμαρτον, καὶ ὑστεροῦνται τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ. ᾿Αγγέλους δὲ τοὺς μὴ τηρήσαντας τὴν ἑαυτῶν ἀρχὴν, ἀλλ᾽ ἀπολιπόντας τὸ ἴδιον οἰκητήριον, εἰς κρίσιν μεγάλης ἡμέρας δεσμοῖς ἀϊδίοις ὑπὸ ζόφον τετήρηκεν.· Ἐν δὲ τῷ Ἰώβ· «Εἰ κατὰ ἁγίων ἀγγέλων αὐτοῦ οὐ πιστεύει, κατὰ δὲ ἀγγέλων αὐτοῦ σκολιόν τι ἐπενόησεν· ἄστρα δὲ οὐ η καθαρὰ ἐνώπιον αὐτοῦ· ἡ ὁ δὲ Παῦλος γράφει· «Οὐκ οἴδατε, ὅτι ἀγγέλους κρινοῦμεν, μήτιγε βιωτικά;, ᾿Αλλὰ γὰρ καὶ ἠκούσαμεν, ὅτι ὁ διάβολος, ἐν μέ. σῳ τῶν χερουβὶμ ὤν, καὶ ἀποσφράγισμα ὁμοιώσεως γενόμενος, ἐξέπεσεν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ ὡς ἀστραπή, Εἰ δὲ τὰ μὲν κτίσματα τοιαύτην έχει φύσιν, xat γέγραπται περὶ ἀγγέλων τοιαῦτα· τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ αὐτό ἐστι καὶ ἀναλλοίωτον, καὶ τῆς τοῦ Υἱοῦ ἀτρες ψίας ἐστὶ, μένον ἀεὶ σὺν αὐτῷ ἄτρεπτον· ποία ὁμοιότης τῷ ἀτρέπτῳ πρὸς τὰ τρεπόμενα; Δῆλον γὰρ ἂν εἴη, ὡς οὔτε κτίσμα ἐστὶν, οὔτε ὅλως τῆς τῶν ἀγγέλων οὐσίας ἐστὶ, διὰ τὸ ἐκείνους εἶναι τρεπτούς· ἀλλ' εἰκὼν τοῦ Λόγου, καὶ τοῦ Πατρὸς ἰδιόν ἐστι. Πάλιν τε τὸ μὲν Πνεῦμα Κυρίου πεπλήρωκε τὴν οἱ κουμένην. Οὕτω γὰρ καὶ ὁ Δαβὶδ ψάλλει ο Που πορευθῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός σου;» Καὶ πάλιν ἐν τῇ Σοφία γέγραπται· «Τὸ γὰρ ἄφθαρτόν σου Πνεῦμά ἐστιν ἐν πᾶσι.; Τὰ δὲ γενητὰ πάντα ἐν μεμερισμένοις τόποις εἰσὶν, ἥλιος μὲν, καὶ σελήνη, καὶ ἀστέρες ἐν τῷ στερεώματι, νεφέλαι δὲ ἐν τῷ ἀέρι· καὶ τοῖς ἀνθρώποις ἔστησεν ὅρια ἐθνῶν· οἵ τε ἄγγελοι ἀποστέλλονται εἰς διακονίας·. Καὶ ἦλθον οἱ ἄγγελοι παραστῆναι ἐνώπιον τοῦ Κυρίου, ὡς ἐν τῷ Ἰὼβ γέγραπται· καὶ, ι ἐνυπνιάσθη δὲ Ἰακὼβ ὁ πατριάρχης· καὶ, ἰδοὺ κλίμαξ ἐστηριγμένη ἐν τῇ γῇ, ἧς ἡ κει φαλὴ ἀφικνεῖτο εἰς τὸν οὐρανὸν, καὶ οἱ ἄγγελοι τοῦ Θεοῦ ἀνέβαινον καὶ κατέβαινον ἐπ' αὐτῆς. › Εἰ δὲ τὸ μὲν Πνεῦμα πάντα πληροῖ, καὶ ἐν τῷ λόγῳ πάρεστιν ἐν μέσῳ πάντων οἱ δὲ ἄγγελοι ἐλαττοῦνται τούτῳ, καὶ ἔνθα ἀποστέλλονται, καὶ πάρεισιν· οὐχ ἀμφίβολον οὖν, ὅτι οὔτε τῶν γενητῶν, οὔτε ὅλως ἄγγελος ἐστιν, ὡς ὑμεῖς λέγετε, τὸ Πνεῦμα, ἀλλ' ἄνω τῆς τῶν ἀγγέλων φύσεως ἐστιν. Πάλιν γὰρ καὶ ἐκ τούτων ἄν τις ἴδοι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὡς μεθεκτόν ἐστι καὶ οὐ μετέχον (τὰ αὐτὰ γὰρ λέγειν οὐκ ὀκνητέον), ο Αδύνατον γάρ, ο φησί, • τοὺς ἅπαξ φωτισθέντας, γευσαμένους τε τῆς δωρεάς τῆς ἐπουρανίου, καὶ μετόχους Πνεύματος ἁγίου γενομένους, καὶ καλὸν γευσαμένους Θεοῦ ῥῆμα, ο καὶ τὰ ἑξῆς. Οἱ δὲ ἄγγελοι, καὶ τὰ ἄλλα κτίσματα μετέχοντά ἐστιν αὐτοῦ τοῦ Πνεύματος· διὰ τοῦτο γὰρ ταῦτα μὲν If Cer. 1, 11. AIV, 5. 1. U. ο ad cœlum Enimvero rursus ex his quæ subjicimus Scriplura verbis evidens fuerit Spiritum sanctum alios sui participes facere, non vero participem aliorum fieri (nam eadem repetere ne sit molestum). Nempe, Impossibile est enim eos qui semel sunt illuminati, gustaverunt etiam donum cœleste et participes facti sunt Spiritus sancti, gustaverunique bonu:n Dei verbun", et cætera. At angeli et caetera res create ipsius • Rom. 111, 23. * Jud. 6. • Job iv, 18. 1 Juli Sap. x, 1. "Act, xv, 26. " Jou s Jac. 1, 17. s Psal. cxv, * Ezech. XXVII, 12. 1o Psal, GXXXVIII, 7. 1 Cor. vi, 3. » Genes. ΣΑΥΗ, 12. 18 Hebr. 14,

τὸ αὐτό ἐστιν. Spiritus funt participes. llæc enim ipsa est ratio & εκπίπτειν οὗ μετέσχον δύναται· τὸ δὲ Πνεῦμα ἀεὶ cur ab eo cujus sunt participes possint excidere. Spiritus vero idem profecto semper est. Ex eadem et hoc. 'Εκ τῆς αὐτῆς καὶ τοῦτο. Πορευθέντες, φησί, μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πα τρος, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Οἱ δὲ ἀπόστολοι πορευθέντες· οὕτως ἐδίδαξαν, καὶ τοῦτό ἐστιν εἰς πᾶσαν τὴν ὑπ᾽ οὐρανὸν τὸ κήρυγμα. Οὐκοῦν τοῦτον ἐχούσης τῆς Ἐκκλησίας τὸν θεμέλιον τῆς πίστεως, εἰπάτωσαν πάλιν ἡμῖν ἐκεῖνοι, καὶ ἀποκρινάσθωσαν, Τριάς ἐστιν, ή δυάς; Εἰ μὲν οὖν δυά; ἐστι, συναριθμείσθω παρ' ὑμῶν τοῖς κτίσμασι τὸ Πνεῦμα. Εἰ δὲ Τριά; ἐστιν, ὥσπερ οὖν καὶ ἔστι, δέδεικται δὲ ἀδιαίρετος οὖσα, καὶ οὐκ ἀνόμοιος, ἀνάγκη μίαν εἶναι ταύτης τὴν ἁγιότητα, καὶ μίαν ταύτης τὴν ἀἰδιότητα, καὶ τὴν τῆς ἀτρεψίας φύσιν. Ὥσπερ γὰρ ἡ εἰς αὐτὴν παραδιδομένη πίστις συνε άπτει Θεῷ, ὁ δὲ ὑφαιρούμενός τι τῆς Τριάδος, καὶ ἐν μόνῳ τῷ τοῦ Πατρὸς ὀνόματι βαπτιζόμενος, Η ἐν μόνῳ τῷ ὀνόματι τοῦ Υἱοῦ; ἢ χωρὶς τοῦ Πνεύ ματος ἐν Πατρί, καὶ Υἱῷ, οὐδὲν λαμβάνει, ἀλλὰ κενὸς, καὶ ἀτελῆς αὐτός τε, καὶ ὁ δοκῶν διδόναι διαμένει. Ἐν τῇ Τριάδι γὰρ ἡτελείωσίς ἐστιν· οὔτ τως ὁ διαιρῶν τὸν Υἱὸν ἀπὸ τοῦ Πατρός, ἢ τὸ Πνεῦμα κατάγων εἰς τὰ κτίσματα, οὔτε τὸν Τῶν ἔχει, οὔτε τὸν Πατέρα, ἀλλ᾽ ἔστιν ἄθεος, καὶ ἀπίστου χείρων, καὶ πάντα μᾶλλον, ἢ Χριστιανός, καὶ δικαίως τε. Καθάπερ γὰρ ἐν ἐστι τὸ βάπτισμα ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ καὶ Πνεύματι ἁγίῳ διδόμενον, καὶ μία πίστις ἐστὶν εἰς αὐτὴν, ὡς εἶπεν ὁ ᾿Απόστολος, οὕτως ἡ ἁγία Τριάς, ἡ αὐτὴ οὖσα ἑαυτῇ, καὶ ἡνωμένη πρὸς ἑαυτὴν, οὐδὲν ἔχει ἐν ἑαυτῇ τῶν γενητῶν· καὶ αὕτη τῆς Τριάδος ἡ ἀδιαίρετος Ενότης, καὶ μία ἡ εἰς ταύτην πίστις ἐστίν. Εἰ δὲ κατὰ τὴν ὑμῶν τῶν Τροπικῶν ἐπεξεύρεσιν οὐχ οὕτως ἐστὶν, ἀλλ' ἐνυπνιάσθητε κτίσμα λέγειν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· οὐκέτι μία πίστις ἐστὶν ὑμῶν, οὐδὲ ἐν βά πτισμα, ἀλλὰ δύο ἓν μὲν εἰς Πατέρα καὶ Υἱόν· ἔπ ρον δὲ εἰς ἄγγελον κτίσμα όντα· καὶ οὐδὲν λοιπὸν ὑμῶν ἀσφαλὲς οὐδὲ ἀληθές. Ποία γὰρ κοινωνία γε νητῷ καὶ δημιουργῷ; "Η ποία ἑνότης τοῖς κάτω κτίσμασι καὶ τῷ ταῦτα δημιουργήσαντι Λόγῳ; Τοῦτο εἰδὼς ὁ μακάριος Παῦλος, οὐ διαιρεῖ τὴν Τριάδα, ὥσπερ ὑμεῖς, ἀλλὰ τὴν ἑνότητα ταύτης δε δάσκων έγραψε Κορινθίοις περὶ τῶν πνευματικών, καὶ τὰ πάντα εἰς ἕνα Θεὸν τὸν Πατέρα ανακεφαλαιοί λέγων· ο Διαιρέσεις δὲ χαρισμάτων εἰσὶ, τὸ δὲ αὐτὸ Πνεῦμα· καὶ διαιρέσεις διακονιῶν εἰσιν, ὁ δὲ αὐτὸς Κύριος καὶ διαιρέσεις ἐνεργημάτων εἰσὶν, ὁ δὲ αὐτὸς Θεὸς ὁ ἐνεργῶν τὰ πάντα ἐν πᾶσιν.» γὰρ τὸ Πνεῦμα ἑκάστῳ διαιρεί, ταῦτα παρὰ τοῦ Πατρός διὰ τοῦ λόγου χορηγείται. Πάντα γὰρ τὰ τοῦ Πα τρὸς, τοῦ Υἱοῦ ἐστι· διὸ καὶ τὰ παρὰ τοῦ Υἱοῦ ἐν Πνεύματι διδόμενα τοῦ Πατρός ἐστι χαρίσματα. Και τοῦ Πνεύματος δὲ ὄντος ἐν ἡμῖν, καὶ ὁ λόγος ὁ τοῦτο Euntes, inquit, docete omnes gantes, baptizantes cos in nomine Ratris, et Filii, et Spiritus sancti. Apostoli autem profecti sic docuerunt. Et hæc in omnem terram, quæ sub cœlo est, promulgata est prædicatio, Itaque cum fidei fundamentum hoc.ha- - beat Ecclesia, dicant nobis rursum isti, atque respondeant, Estne Triuitas, an dualitas? si dualitas, -cum rebus procreatis spiritus a vobis numeretur. Sin Trinitas est, ut vere est, ostensum autem est, ‹hane non esse distractam, neque dissimilem, ne- ·cesse est, unam hujus esse sanctitatem, et unam. hujus aternitatem, immutabilemque naturam. Quemadmodum enim fides, quæ in ipsam traditur, Deo conjungit. Qui vero subtrahit aliquid • Trinitate, et qui in solo patris nomine, aut in solo filii nomine, aut in patris, et filii nomine, remoto spiritu baptizatur, nihil accipit, sed inauis et imperfectus tum ipse, tum qui videtur tradere, permanet, siquidem in Trinitato perfectio est, ita qui Filium a Patre ségreval, aut spiritum collocat inter res procreatas, ss nec filium, nec patrem habet, sed impius est, et infideli deterior, et quidvis potius, quam Christianus, et jure in quidem, Sicut enim unum est baptisma in Patre, et Filio, et Spiritu sancto traditum, et una fides est´in ipsam nimirum Trinitatem, ut ait Apostolus*,sio sancta Trinitas quæ eadem in seipsa est, et secum ipsa conjuncta est, nihil in se rerum factarum habet; hæcque Trinitatis uni - tas individua est, unaque in eamdem des est. Quod si uti yos, Tropici, commenti estis, non ita se res habet, sed, ut somniastis, Spiritus sanctus res creata a vobis dicitur: jam non una est fides vestra, non unum baptisma, sed duo: unum scilicet in Patrem et Filium, aliud in angelum qui res creata est; nÌhilque jam vobis firmum, nibil verum superfuerit. Quæ enim communio inter rem factam et ejus effectorem? Vel quæ societas inter res inferiores creatas et Verbum a quo producta sunt? Certe bealus Paulus, qui ista minime ignorabat, non ut vos, Trinitatem dividit, sed ejus uultatem luculenter docet cum de spiritualibus rebus ad Corinthios scribit et omnia ad unum Deum Patrem tanquam ad caput hoc pacto reducit: «Divisiones vero gratiarum sunt, ilem autem Spiritus: et divisiones ministrationum sunt, idem autem Dominus: et divisiones operationum sunt, idem vero Deus, qui operatur omnia in omnibus *. › Quæ enim Spiritus singulis distribuit, ca-a Patre per Verbum dantur. Nam omnia quæ Patris sunt, sunt item Filii: unde ea quæ a Filio in Spiritu dantur, vera sunt Patris munera. Similiter cum Spiritus in nobis est, Verbum, à quo illum ac- • Ephes. I, 5. 1 Cor. Iu, 4-6.

PANOPLIA DOGMATICA. - TIT. XII. διδοὺς ἐστιν ἐν ἡμῖν, καὶ ἐν τῷ λόγῳ ἐστὶν ὁ cipimus, in nobis etiam est, et in Verbo est quoque Πατήρ καὶ οὕτως ἐστὶ τό, • Ἐλευσόμεθα ἐγὼ καὶ Pater, atque ita fit istud: «Veniemus ego et Pater, ὁ Πατήρ, καὶ μονὴν παρ' αὐτῷ ποιήσομεν, καθάπερ· et mansionem apud eum faciemus ',, uti jam diεἴρηται. "Ενθα γὰρ τὸ φῶς, ἐκεῖ καὶ τὸ ἀπαύ- ctum est. Ubi enim lux est, illic et splendor quoque γασμα· καὶ ἔνθα τὸ ἀπαύγασμα, ἐκεῖ καὶ ἡ τούτου est: ubi item splendor est, ibi similiter et ejus cftενέργεια καὶ αὐγοειδής χάρις. Καὶ τοῦτο πάλιν δι- cientia et splendida est gratia. Quod idem Paulus in δάσκων ὁ Παῦλος έγραφεν αὖθις Κορινθίοις καὶ secunda Epistola ad Corinthios bis verbis docet: ἐν τῇ δευτέρᾳ Ἐπιστολῇ λέγων· «Ἡ χάρις τοῦ Κυ • Gratia Donini nostri Jesu Christi, et charitas Dei, et ρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ, communicatio sancti Spiritus sit cum omnuibus να καὶ ἡ κοινωνία τοῦ ἁγίου Πνεύματος, μετὰ πάντων bis ".» Gratia euim et donum quod in Triniὑμῶν.» Η γὰρ διδομένη χάρις καὶ δωρεὰ ἐν Τριάδι tate datur, datur & Palre per Filium in Spiritu sanδίδοται παρὰ τοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐν Πνεύματι ἁγίῳ. cto. Nam quemadmodum ex Patre per Filium datur Ὥσπερ γὰρ ἐκ τοῦ Πατρός ἐστι δι' Υἱοῦ ή δι. gratia, ita in nobis feri non potest doui communiδομένη χάρις, οὕτως οὐκ ἂν γένοιτο κοινωνία τῆς catio nisi in Spiritu sancto. Hujus siquidem particiδόσεως ἐν ἡμῖν, εἰ μὴ ἐν τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ. pes effeci, Patris charitatem, Filii gratiam et ipsius Τούτου γὰρ μετέχοντες, ἔχομεν τοῦ Πατρὸς τὴν Spiritus communicationem habemus. ἀγάπην, καὶ τοῦ Υἱοῦ τὴν χάριν, καὶ αὐτοῦ τοῦ Πνεύματος τὴν κοινωνίαν. Μία ἄρα καὶ ἐκ τούτων ἡ τῆς Τριάδος ενέρ γεια δείκνυται. Οὐ γὰρ ὡς παρ' ἑκάστου διάφορα και διηρημένα τὰ διδόμενα σημαίνει ὁ ᾿Απόστολος· ἀλλ' ὅτι τὰ διδόμενα ἐν Τριάδι δίδοται, καὶ τὰ πάντα ἐξ ἑνὸς Θεοῦ ἐστι. Τὸ τοίνυν μὴ ὂν κτίσμα, ἀλλ' ήνω μένον τῷ Υἱῷ, ὡς ὁ Υἱὸς ἤνωται τῷ Πατρί, τὸ συν δοξαζόμενον Πατρὶ καὶ Υἱῷ, καὶ θεολογούμενον μετὰ τοῦ Λόγου, ἐνεργοῦν τε ἅπερ ὁ Πατήρ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐργάζεται, πῶς ὁ λέγων κτίσμα οὐκ ἄντικρυς εἰς αὐ τὸν τὸν Υἱὸν ἀσεβεῖ; Οὐδὲν γάρ ἐστιν ὁ μὴ διὰ τοῦ Λόγου ἐν τῷ Πνεύματι γίνεται καὶ ἐνεργεῖται. Τοῦτο καὶ ἐν Ψαλμοῖς ᾄδεται· «Τῷ λόγῳ Κυρίου οἱ οὐρα νοὶ ἐστερεώθησαν, καὶ τῷ Πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ πᾶσα ἡ δύναμις αὐτῶν· › καὶ ἐν τῷ ἑκατοστῷ τεσσαρακοστῷ ἑβδόμω ψαλμῷ ᾿Αποστελεῖ Λόγον αὐτοῦ, καὶ τήξει αὐτά· πνεύσει τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ, καὶ ῥυήσεται ὕδατα.» Καὶ ἐδικαιώθημεν δὲ, ὡς εἶπεν ὁ ᾿Απόστολος, «ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ ἐν τῷ Πνεύματι τοῦ Θεοῦ ἡμῶν. ὁ ᾿Αδιαίρετον γάρ ἐστι τοῦ Λόγου τὸ Πνεῦμα. Αμέλει λέγοντος τοῦ Κυρίου, τὸν • Ελευσόμεθα *. Ex his igitur una Trinitatis efficientia esse ostenditur. Nec enim diversa et divisa dari a singulis significat Apostolus, sed ea quæ dantur, in Trinitate dari, omniaque ex uno Deo esse. Ille igitur qui res creata non est, sed cum Filio non seCUS conjunctus est, aè ipse Filius cum Patre: qui item cum Patre ct Filio honoratur, et cum Verbo Deus agnoscitur, necnon ea ipsa agit quæ per Verbum Pater efficit; qui res creata dici possit, nisi ab eo plane qui in Filium ipsum impius fuerit? Siquiden nìbil prorsus est, quod non per Verbum fiat et agatur in Spiritu: quemadmodum etiam in Psalmis canitur: ‹ Verbo Domini cœli firmati sunt, et Spiritu oris ejus omnis virtus eorum ';, et in centesino quadragesimo septimo psalmo: «Emittet Verbum suum, et liquefaciet ea; labit Spiritus ejus, et fluent aquæ.» Et, ut ait Apostolus, «justificati sumus in nomine Domini nostri Jesu Christi et in Spiritu Dei nostri *. › Namque Spiritus a Verbo ne. quit dividi. Profecto cumn Christus ait, - Venicmus ego et Pater, › una quoque intrat Spiritus noni alio modo quam Filius in nobis habitaturus, ut Paulus ad Ephesios scribit:. Ut det vobis secumdum divitias gloriæ suæ, virtute corroborari per - Spiritum ejus in interiorem hominem Christum habitare '.. Porro cum Filius in nobis est, Pater quoque simul est, ut Filius ipse ita testatur: «Ego in Patre, et Pater in ine.. Hinc cum Verbum in prophetis adest, illi in ipso Spiritu sancto vaticinantur. Unde cum Scriptura dicit, Et factum est Verbum › ad talem prophetam, illum in Spirítu sancto vaticinari significat. Nam in Zacharia scriptum est: c Verumtamen verba mea et legitima mea suscipite, quæ ego mando in Spiritu meo servis incis prophetis. Paulo post etiam populum his ver- › bis objurgat: «Et cor suum obstinatum staluerunt, ne audirent legem meam, et verba quæ misit Dominus omnipotens in Spiritu suo in manibus pro- * Psal. cxlvii, 48. *1 Cor. vi, 11. ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ, ο συνεισέρχεται τὸ Πνεῦμα οὐκ άλλως ἢ ὡς ὁ Υἱὸς ἐν ἡμῖν οἰκήσων, γράφοντος Εφεσίοις τοῦ Παύλου·. Ινα δῴη ὑμῖν κατὰ τὸν πλοῦτον τῆς δόξης αὐτοῦ, δυνάμει κραταιωθῆναι διά τοῦ Πνεύματος αὐτοῦ εἰς τὸν ἔσῶ ἄνθρωπον, κατοίκῆσαι τὸν Χριστόν.» Τοῦ δὲ Υἱοῦ ἐν ἡμῖν ὄντος, ἔτι καὶ ὁ Πατήρ, λέγοντος τοῦ Υἱοῦ· «Ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ, καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί.» Διὸ καὶ, γινομένου τοῦ Λόγου ἐν τοῖς προφήταις, ἐν αὐτῷ τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ προφητεύουσι. Τῆς γοῦν Γραφῆς λεγούσης, · Καὶ Εγένετο λόγος Κυρίου ο πρός τόνδε τὸν προφήτην, δείκνυται προφητεύων ἐν τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ. Ἐν μὲν γὰρ τῷ Ζαχαρίᾳ γέγραπται· • Πλὴν τοὺς λόγους μου καὶ τὰ νόμιμά μου δέχεσθε, ὅσα ἐγὼ ἐντέλλομαι ἐν Πνεύματί μου τοῖς δούλοις μου τοῖς προφήταις·, ὅτε καὶ μετ' ὀλίγα αιτιώμενος τὸν λαὸν ἔλεγε· «Καὶ τὴν καρδίαν αὐτῶν ἔταξαν ἀπειθῆ, • Joan. xiv, 25. II Cor. xIII, 13. › Psal. xxxi, 6 πιν, 23. * Ephes. v, 16. • Joan. ATV, 10. • Zach. 1, 6. • Joaun.

*24 phetarum ejus priorum.» Petrus item in Actis τοῦ μὴ εἰσακούειν τους νόμους μου καὶ τοὺς λόγου: ita loquitur: «Viri fratres, oportebat impleri Scri- οὓς ἐξαπέστειλε Κύριος παντοκράτωρ ἐν Πνεύματι plurain quam prædixit Spiritus sanctus *.» At ab- αὐτοῦ. Ὁ δὲ Πέτρο; ἐν ταῖς Πράξεσιν έλεγεν, ε'Αν surdæ Tropicorum fabulæ a Scripturis valde dissen- δρες ἀδελφοί, ἔδει πληρωθῆναι τὴν Γραφήν, Αν tiunt, consentiunļque omnino cum Arianorum προεἶπε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον.» Και μετ' ὀλίγα· «Τῶν hæresi unde verisimile sit illos non alia de causa δὲ τροπικῶν ἡ ἀλλόπιστος μυθολογία διαφωνεῖ μὲν ita dissimulare, nisi quo facilius simplices decipe- πρὸς τὰς Γραφάς, συμφωνεῖ δὲ τῇ τῶν ἀρειομανιτών rent. Sed gratia Domino habendæ, quod, ut scribis, ἀλογίᾳ, καὶ εἰκὸς αὐτοὺς οὕτως ἀποκρίνεσθαι ἀπάτη; fictam suam cum Arianis contentionem obtegere ἕνεκεν τῶν ἀκέραιοτέρων. ᾿Αλλὰ χάρις τῷ Κυρίῳ, non potuerint. Siquidem et illorum odium in se ὅτι, ὡς γράφεις, οὐκ ἔλαβον σκέποντες ἑαυτοὺς τῇ ipsos concitaverunt, ut qui solum Spiritum, nón πρὸς τοὺς ᾿Αρειανούς προσποιήτῳ ἀντιλογίᾳ· καὶ autem Verbum rem creatam esse dicant: et ab aliis γὰρ καὶ παρ' ἐκείνων ἐμισήθησαν, ὡς τῷ ὄντι πνευomnibus reprobantur, quod liqueat vere eos bel- ματομαχοῦντες.» Καὶ μετ᾿ ὀλίγον, ο Γινόμενοι νε lum contra sancuum Spiritum gerere, ac proinde κροὶ ἔρημοι καὶ κενοὶ τοῦ Πνεύματος ὄντες.» Κατά brevi fore mortuos, utpote Spiritu vacuos et desti- γὰρ τὸν μακάριον Απόστολον ψυχικοὶ ἄνθρωποι όντες, tutos. Nerr pe quia sunt animales homines, non po- οὐκ ἠδυνήθησαν δέξασθαι τὰ τοῦ Πνεύματος τοῦ Θεοῦ, tuerunt, ut docet beatus Apostolus ', percipere ὅτι πνευματικῶς ἀπεκρίνοντο. Οἱ δὲ τὰ τῆς ἀλη que sunt Spiritus Dei, utpote qui spiritualiter diju- θείας φρονοῦντες ἀνακρίνουσι μὲν πάντα, αὐτοὶ δὲ dicarentur. At qui ea quæ sunt veritatis sapiunt, ὑπ᾽ οὐδενὸς ἀνακρίνονται, ἔχοντες ἐν ἑαυτοῖς τὸν Κύ omnia quidem dijudicant, ipsi vero a nemine diju- ριον ἀποκαλύπτοντα αὐτοῖς ἐν τῷ Πνεύματι ἑαυτόν dicantur, quandoquidem Dominum in seipsis habent, τε, καὶ δι᾿ ἑαυτοῦ τὸν Πατέρα. Αὐτὸς γὰρ ὁ Κύριος qui illis et seipsum et per seipsum Patrem in Spi- Ἰησοῦς Χριστός δι' ἑαυτοῦ ἐδίδασκε τὴν Σαμαρείτιν, ritu patefacit. Sed ipse Dominus Jesus Christus καὶ δι' αὐτῆς ἡμᾶς, τὴν τῆς ἁγίας Τριάδος τελειό per seipsum quidem Samaritanam, ac nos per illam τητα ἀδιαίρετον ὑπάρχουσαν, καὶ μίαν θεότητα λέdeinde docuit, quam perfecta et absoluta sit sancla γων, ο Πίστευέ μοι, γύναι, ὅτι ἔρχεται ὥρα, καὶ νῦν Trinitas, eamque individuam ac unam Divinitatem ἐστιν, ὅτε οἱ ἀληθινοὶ προσκυνηταὶ προσκυνήσουσι exsistere. Id, inquam, ipsa testatur veritas, ubi Sa- τῷ Πατρὶ ἐν Πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ.» Καὶ γὰρ ὁ maritana ait: e Crede mili, mulier, quia venit Πατήρ τοιούτους ζητεῖ τοὺς προσκυνοῦντας αὐτὸν, hora, et nunc est, cum veri adoratores adorabunt ὅτι Πνεῦμα ὁ Θεὸς, καὶ τοὺς προσκυνοῦντας αὐτὸν Patrem in Spiritu et veritate. Nam et Pater tales ἐν Πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ δεῖ προσκυνεῖν. Δέδεικται quærit qui adorent eum. Spiritus est Deus, et eos τοίνυν ἐντεῦθεν ὡς ἀλήθεια μὲν αὐτὸς ὁ Υἱός ἐστιν, qui adorant eum, in Spiritu et veritate oportet ado- ὡς αὐτός φησιν, «Ἐγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια.» Περὶ οὗ rare '.» Inde enim perspicuum est veritatem ipsum καὶ ὁ προφήτης Δαβίδ ἐπεκαλεῖτο λέγων, • Εξαπό sse Filium, ut ipse ait, • Ego sum veritas, στειλον τὸ φῶς σου καὶ τὴν ἀλήθειάν σου.» Οἱ δὲ quem et propheta David his verbis invocabat: ἀληθινοὶ προσκυνηταὶ προσκυνοῦσι μὲν τῷ Πατρὶ, Emitte lutem tuam et veritatem tuam *.» Veri ἀλλ' ἐν Πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ ὁμολογοῦντες Υιόν, igitur adoratores Patrem quidem adorabunt, sed καὶ ἐν αὐτῷ τὸ Πνεῦμα. Ὡς αχώριστος ὁ Υἱός τοῦ ™ Spiritu et veritate, Filium videlicet, et in Filio Πατρὸς, αὐτὴ ἡ ἀλήθεια μαρτυρεῖ λέγουσα·. Πέμψω Spiritu:n confitendo. Nam a Filio separari non po- ὑμῖν τὸν Παράκλητον τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, δ test Spiritus, uti nec a Patre Filius, quemadmodum παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, ὁ ὁ κόσμος οὐ δύνα ipsa Veritas his verbis docet: «Mittam vobis Pa-· ται λαβεῖν.» racletum, Spiritumn veritatis, qui a Patre procedit, quen mundus non potest accipere *. › Item de Spiritu sancto, Basilii Magni ex oratione quarta, qua contra Eunomium disputavil. Quemadmodum Filius Patre posterior est ordine: in enumeratione enim præpositus est Pater: BapCizantes eos, inquit, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti'; dignitate præterea, ex Patre euim filius, non ex Filio Pater; natura vero æqualis: Ego enim, inquit, et Pater unum sumus: sic et Spiritus sanctus ordine quidem Filio posterior est, ut ex connumeratione declaratum est, dignitate eliam profecto. Spiritus enim Filii dicitur, ut qui per Filium præbetur: Misit enim, inquit, Deus Spiritum Filii sui in corda nostra'. Non autem Filius dicitur ipsius Spiritus. Natura tamen æqualis est Patri et Filio. Quibus enim eadem est actio, iis eadem est etiam natura. At Eunomius euin annumerationis ordini adjungens, tertiæ ipsum naturæ pronuntiavit. ' Act. 1, 16. 20; σιν, 17. 1 1 Cor. 11, 14. 7 Matth. xxvi, 19. • Joan. 1, 21, • Joan. x, 30. Ετι περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, τοῦ μεγάλου Βασιλείου ἐκ τοῦ δ' λόγου τῶν πρὸς Εὐνόμιον ἀντιῤῥητικῶν. Ὥσπερ ὁ Υἱὸς τάξει μὲν δεύτερος τοῦ Πατρός, προτέτακται γὰρ ὁ Πατὴρ ἐν τῇ συναριθμήσει· Βαπτίζοντες γάρ, φησίν, αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος· ἔτι δὲ καὶ ἀξιώματι· ἐκ Πατρὸς γὰρ ὁ Υἱός, οὐκ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ὁ Πατὴρ, φύσει δὲ ἴσος· Ἐγὼ γὰρ, φησὶ, καὶ ὁ Πατὴρ ἓν ἐσμεν· οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τάξει μὲν δεύτερον τοῦ Υἱοῦ, καθὼς ἐν τῇ συναριθμήσει δεδήλωται, ναὶ μὴν καὶ ἀξιώματι. Πνεῦμα γὰρ Υἱοῦ λέγεται, ὡς διὰ τοῦ Υἱοῦ χορηγούμενον. Εξαπέστειλε γάρ, φησὶν, ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ εἰς τὰς καρδίας ἡμῶν· οὐ μὴν ὁ Υἱὸς Πνεύματος. Φύσει δὲ ἴσον καὶ Πατρὶ καὶ Υἱῷ. Οἷς γὰρ ἡ αὐτὴ ἐνέργεια, τούτοις καὶ φύσις ἡ αὐτή. Ευνόμιο; δὲ τῇ τάξει προσοχὼν τῆς συναριθμήσεως, τρίτης αὐτὸ φύσεως ἀπεφήνατο. 22. • Joan. xiv, 6. * Psal. xLB, 3. • Joan. xv, • Galat. IV,

TIT. XII. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Τῶν γενητῶν τὰ μὲν οὐσίᾳ, τὰ δὲ γνώμῃ τροπῆς ἐστι δεκτικά. Τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὔτε κατ' οὐσίαν οὔτε κατ' ενέργειαν τροπῆς, ἢ ἀλλοιώσεως ἔστι δεκτικόν. Οὐκ ἄρα κτίσμα τὸ Πνεῦμα. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Πᾶν κτίσμα ἁγιαζόμενόν ἐστιν ἅγιον. Τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐ τῶν ἁγιαζομένων, ἀλλὰ τῶν ἁγιαζόντων. Οὐκ ἄρα κτίσμα. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Οὐδὲν κτιστὸν κατ' ουσίαν ἅγιον. Τὸ γὰρ κατ' οὐσίαν ἅγιον οὐ δεῖται τοῦ ἔξωθεν ἁγιασμοῦ. Οὐ δεῖτα: δὲ ἁγιασμοῦ τὸ Πνεῦμα, ὅτι ἅγιον κατ' οὐσίαν. Οὐκ ἄρα κτίσμα. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Παν κτίσμα δουλόν ἐστι τοῦ δημιουργοῦ, κατὰ τὸν λέγοντα τῷ Θεῷ Προφήτην· Τὰ σύμπαντα δοῦλα σά. Τὸ δὲ δοῦλον ἐλευθερίαν καὶ υἱοθεσίαν ἑτέρῳ ὀρέγειν οὐ δύναται, ἧς αυτὸ οὐκ ἔτυχε κατ᾽ οὐσίαν. Τὸ δὲ Πνεῦμα ἐλευθερίαν ορέγει καὶ υἱοθεσίαν. Τὸ γὰρ Πνεῦμα κράζει ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν, Ἀββᾶ ὁ Πατήρ, Ὥστε οὐκ ἔτι εἰ δοῦλος, ἀλλὰ υἱός. Οὐκ ἅμα κτίσμα. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Ποίησιν δὲ χειρῶν αὐτοῦ ἀναγγέλλει, φησί, τὸ στερέωμα. Καὶ ἐν ἑτέρῳ· Καὶ ἔργα τῶν χειρῶν σου εἰσιν οἱ οὐρανοί. Καὶ τίνες ἂν εἶεν Θεοῦ ἀσώματοι χεῖρες, αἱ τὸ στερέωμα καὶ τοὺς οὐρα νους δημιουργήσασαι, αὐτὸς ὁ Προφήτης ἑρμηνεύει λέγων· Τῷ λόγῳ Κυρίου οἱ εὐρανοὶ ἐστερεώθησαν, καὶ τῷ Πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ πᾶσα ἡ δύναμις αὐτῶν. Ἀλλ᾿ ὥσπερ οὐ Προφορικός λόγος οὗτος ἐν τῷ Θεῷ, ἀλλὰ ζῶν, καὶ ὑφεστηκώς, καὶ τῶν ὅλων δραστήριος, οὕτως ἐν Θεῷ οὐ πνεῦμα διαχεόμενον, οὐ διαλυόμενος ἀὴρ, ἀλλὰ δύναμις ἀγι αστική ἐνούσιο;, ἐνύπαρκτος, ἐνυπόστατος, Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Ex eadem oratione. Quæ creata sunt, aut essentia, aut consilio ni. tionem admittunt. At Spiritus nec essentia, nec actione mutari vertive potest. Non igitur creatus est. Ea: eadem oratione. Quæ creata supt, ideo sunt saneta, quia sancta fiunt. At Spiritus sanctus non est ex eorum numero, quæ sanctitatem accipiunt, sed ipse tribuit sanclitatem. Non igitur creatus est. Ex eadem oratione. Nihil creatum est, quod per essentiam sanctumi sit. Quod enim essentia sanctum est, externa non eget sanctificatione. Hac autem non eget Spiritus, qui per essentiam sanctus est: non ergo creatus. Ex eadem oratione. Quæ creata sunt, creatoris sunt serva. Sic enim Propheta Deum alloquitur: Omnia serviunt ubi 1. Porro qui servus est, libertatem alteri, et adoptin- 'uem quam ipse natura non habet, largiri non potest. Αt Spiritus sanctus libertatem et adoptione elargitur. Quippe qui clamat in cordibus nostris. Abba Pater". Quare non jam servus, sed liber, atque ideo creatus non est. Ex eadem oratione. Opus autem, inquit, manuum ejus annuntiat firmamentum; et alio loco: Opera manuum tuarum sunt cœli. Quae vero sint Dei corpore carentis incorporeæ manus, quibus firmamentum coelos que constituit, ipse Propheta declarat: Ver be, inquiens, Domini coli firmati sunt, et spiritu G oris ejus omnis virius eorum *. Ac quemadmodum Ο δάκτυλος τοῦ Θεοῦ, ὁ μεταβαλὼν ἐν Αἰγύπτῳ τὸν χοῦν εἰς ζῶν, τὴν ἀρχῆθεν τῶν ζώων ἀναδείξας γίνεσιν, ὁ Παράκλητος ἦν, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας. Τῶν γὰρ τριῶν εὐαγγελιστῶν φησάντων πρὸς Ιου· δαίους εἰρηκέναι τὸν Υἱὸν, Εἰ δὲ ἐγὼ ἐν Πνεύματι Θεοῦ ἐκβάλλω τὰ δαιμόνια, ἄρα ἔφθασεν ἐφ' ὑμᾶς ἡ βασιλεία τοῦ Θεοῦ, ὁ Λουκάς φησιν είρη κέναι αὐτόν· Εἰ δὲ ἐν δακτύλῳ Θεοῦ ἐκβάλλω τὰ δαιμόνια, άρα έφθασεν ἐφ' ὑμᾶς ἡ βασιλεία τῶν ἡ οὐρανῶν. Οὐκοῦν καὶ τὰ διὰ Μωσέως γενόμενα ἐν Αἰγύπτῳ σημεία δακτύλῳ Θεοῦ ἐγένετο, καὶ τὰ παράδοξα τοῦ Θεοῦ σημεῖα ἐτελεσιουργεῖτο σὺν τῷ Πνεύματι. Δάκτυλος δὲ Θεοῦ ἐν τούτοις τοῖς ὑπὸ Μωσέως, καὶ τοῖς τοῦ Κυρίου σημείοις εἴρηται τὸ Πνεῦμα, οὐχ ὅτι μικρά τίς ἐστι τῷ Θεῷ συνοῦσα δύναμις, καθάπερ σώματι δάκτυλος, ἀλλ᾽ ἐπειδὴ ἔν τι τῶν κατὰ διαίρεσιν χαρισμάτων αὐτοῦ ἐστι τὸ χάρισμα των σημείων καὶ ἰαμάτων, τὸ ἔν τι, καὶ οὐχὶ τα όλα χαρίσματα τοῦ Πνεύματος δάκτυλον καλεῖ. " μὲν γὰρ διὰ τοῦ Πνεύματος δίδοται λόγος σοφίας, ἄλλῳ δὲ λόγος γνώσεως κατὰ τὸ αὐτὸ Πνεῦμα· ἄλλῳ δὲ χαρίσματα ιαμάτων ἐν τῷ ἐνὶ Πνεύματι· * Psal. cxv, 91. *Galat. iv, 6. * Psal. xvIII, 2. * Luc. x1, 20, hoc in Deo Verbum non pronuntiatur, sed vivit atque subsistit, et omnia facit, sic etiam Spiritos in Deo non est aer, qui diffundatur et dissolvatur, sed virtus sanctificans, quæ inest, et exsistit, et in suit constet persona. Ex eadem oratione, Digitus ille Dei, qui in Egypto pulverem in ani malia commutavit, primam animalium declarans generationem, Paracletus erat, Spiritus ille veritatis. Cum enim tres evangelista scribant, Filiunı ad Judæos dixisse + Si ego in Spiritu Dei ejicio dœmonia, profecto pervenit in vos regnum Dei *, Lucas refert eum dixisse: Si ego in digito Dei ejicio damonia, profecto pervenit in vos regnum cœlorum *. luaque et quæ per Mosem in Ægypto facta sunt signa, digito facta sunt Dei, et admiranda Dei signa Spiritu perfecta sunt. Porro Dei digitus in lis signis quæ a Mose et u Domino sunt confecta, dictus est Spiritus, non quod parva quædam virius sit in Deo, ut in corpore digitus, sed quod in divisione gratiarum ejus, una quædam illarum est gratia signorum et curationum; idcirco unam hane, non autem universas Spiritus gratias appellat digitum Dei: Alii enim per Spiritum datur sermo savientia, alii sermo scientia secundum eumdem Spiritum; aliigratia curationum in uno Spiritu, alij prophetia, alii discretio spirituum, alii genera linguarum, alii interpretatio sermonum; hæc autem • Psal. ci, 20. ³ Psal. xxx‹, 6. Matth. xii, 28.

οπιπία operatur unus et iden Spiritus, dividens ἄλλῳ δὲ προφητεία· ἄλλῳ δὲ διάκρισις πνευμά singulis prout vult. Dixerit aliquis has om- των, ἄλλῳ δὲ γένη γλωσσών, ἄλλῳ δὲ ἑρμηνεία nes, et alias, quæcunque sunt Spiritus gratiæ, essa γλωσσών. Ταῦτα δὲ πάντα ἐνεργεῖ τὸ ἐν καὶ τὸ tanquam corpus ipsius, singulas autem ipsarum αὐτὸ Πνεῦμα διαιροῦν ἰδία ἑκάστῳ καθώς βούλε digitum appellari. Atque hunc quidem hujusce ται. Εἴποι οὖν τις ἂν, ὅτι ταῦτα πάντα, καὶ ὅσα άλλα verbi usum ne despexeris. Nam cum dixisset: Hæc χαρίσματά εἰσι τοῦ Πνεύματος, ὥσπερ τι σῶμα αὐτοῦ omnia Spiritus operatur, ut vult, de Deo idem τυγχάνει, τὸ δὲ καθ' ἐν τῶν χαρισμάτων δάκτυλος. ait: Divisiones operationum sunt, idem autem Καὶ τοῦτο δὲ τὸ χρήσιμον τῆς λέξεως μὴ παρίδης· Deus, qui operatur omnia in omnibus '. Quod si Πάντα γάρ, φήσας, ταῦτα ἐνεργεῖ τὸ Πνεῦμα, operatur omnia Deus ut vult, et haec omnia ope καθώς βούλεται, καὶ περὶ Θεοῦ ὁ αὐτὸς ἔφη. Καὶ ratur unus et idem Spiritus, dividens singulis prouί διαιρέσεις ενεργημάτων εἰσιν· ὁ δὲ αὐτὸς θεὸς, vult, quomodo diversitas essentiæ sit, ybi eadem ὁ ἐνεργῶν τὰ πάντα ἐν πᾶσιν. Εἰ δὲ πάντα ένερactionis vis? Diversis enim essentiis ex Eunomii γεῖ ὁ Θεὸς, καθώς βούλεται, πῶς ἑτερότης ουσίας, sententia diversas esse actiones oportebat. At Ενθα ταυτότης ἐνεργείας γνωρίζεται; Παρηλλαγμέν eamdem Spiritui auctoritatem ac potestatem Ser- νων γὰρ τῶν οὐσιῶν, παρηλλαγμένας εἶναι ἔδει καὶ vator esse testificauis, Spiritus, inquit, ubi vull, τὰς ἐνεργείας κατὰ τὸν ἀσεβέστατον Ευνόμιον. Την spirat δὲ αὐτὴν αὐθεντίαν καὶ ἐξουσίαν μαρτυρῶν τῷ Πνεύματι ὁ Σωτὴρ, Το Πνεῦμα, ἔφη, όπου θέλει Ex eadem oratione. Dei proprium est dimittere peccata, cum ipse dical: Ego sum, qui deleo peccata tua '. Et: Si fuerint peccata vestra uti vermiculus, dealbabuniur tanquam- nix, sin fuerint at coccinum, tanquam lana alba enuntª. Dominus vero insufflans apostolis: Accipite, inquit, Spiritum sanctum: quorum remiseritis peccats, remittuntur eis. Si nullius igitur est, remittere percata, ut profecto non est, nisi solius Dei, Spiritus autem sanctus ea per apostolos dimittit: Spiritus sanctus nimirum est Deus, et eamdem, quam Pater et Filius, actionen habet. Ex eadem oratione. Vade Damascum, et ibi dicetur tibi, quoniam vas electionis mihi es ". Dominus igitur Paulo cum apparuisset, locutus est. At eidem Damascnın ingresso Ananias ait: Saule frater, respice, Deus patrum elegit ie *. Ac ne vox illa Deus de Christo intelligatur, subjicit: Ut facias voluntatem ejus, et • cognoscas justum ipsius Jesum. Ipse vere vocationem et electionem scriptam relinquens: Paulus, inquit, servus Jesu Christi, vocalus apostolus ". Deinde vocationi aliud quiddam adjungit: Segregatus, in. quiens, in Evangelium Dei ". Quod autem ille, a quo segregatus est, fuerit Spiritus sanctus, Aclus apostolorum ostenderunt, ubi scriptum est: Jeju nantibus aulem apostolis, et orantibus dixit Spiritus sanctus Segregale mihi Paulum et Barnabam in opus, ad quod vocavi eos ''. Quod si Paulum elegit Dominus Deus patrum, quem autem hic elegit, hunc segregat Spiritus sanctus, naturæ utens auctoritate, quomodo essentiæ diversitas in Trinitate, in qua eadem actionis vis invenitur? Ex eadem oratione. πνεῖ. Εκ τοῦ αὐτοῦ. Ιδιον Θεοῦ ἀφιέναι αμαρτίας, αὐτοῦ λέγοντος· Εγώ εἰμι ὁ ἐξαλείφων τὰς ἁμαρτίας σου, καί· ᾿Εὰν ὦσιν αἱ ἁμαρτίαι ὑμῶν ὡς φοινικοῦν, ὡς χιόνα λευκανῶ, ἐὰν δὲ ὦσιν ὡς κόκκινον, ὡς ἔριον λευκανώ. Ο δὲ Κύριος ἐμφυσῶν τοῖς ἀπο στόλοις ἔφη • Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον. "Αν τινων ἀφῆτε τὰς ἁμαρτίας, ἀφίενται αὐτοῖς. Εἰ τοίνυν οὐδενός ἐστιν ἀφιέναι ἁμαρτίας, ὥσπερ οὐκ ἔστιν εἰ μὴ μόνου Θεοῦ, ἀφίησι δὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον διὰ τῶν ἀποστόλων, Θεὸς ἄρα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ τῆς αὐτῆς ἐνεργείας τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Πορεύου εἰς Δαμασκόν, κἀκεῖ σοι λαληθήσε ται, ὅτι σκεύος εκλογῆς μοι εἶ, οὐρανόθεν ἐπι φανεὶς ὁ Κύριος τῷ Παύλῳ ἔφη. Εἰσιόντι δὲ εἰς Δαμασκόν 'Ανανίας ἔφη • Σαούλ ἀδελφὲ, ἀνάβλε ψαι, ὁ Θεὸς τῶν πατέρων προεχειρίσατό σε. Καὶ ἵνα μὴ περὶ Χριστοῦ νομισθῇ τὸ ῥῆμα, ἐπιλέγει Τοῦ ποιῆσαι τὸ θέλημα αὐτοῦ, καὶ γνῶναι τὸν δίκαιον αὐτοῦ Ἰησοῦν. Ος δὴ τὴν κλῆσιν, καὶ τὴν προχείρισιν ἀνάγραπτον ποιούμενος ἔφη· Παύλος δοῦλος Ἰησοῦ Χριστοῦ κλητὸς ἀπόστολος. Εἶτα καὶ ἄλλο τι πρὸς τῇ κλήσει λέγει· 'Αφωρισμένος εἰς Εὐαγγέλιον Θεοῦ. Τὸ δὲ ἀφορίσαν τὸ Πνεῦμα τυγχάνειν αἱ Πράξεις τῶν ἀποστόλων ἐδίδαξαν· Νηστευόντων γὰρ, φησὶ, τῶν ἀποστόλων, καὶ τιοσευχομένων, εἶπε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον Αφορί σατε δή μοι τὸν Παῦλον, καὶ τὸν Βαρνάβαν εἰς τὸ ἔργον, δ προσκέκλημαι αὐτούς. Εἰ δὲ ἐκλέγεται μὲν αὐτὸν Κύριος ὁ Θεὸς τῶν πατέρων, εν δὲ οὗτος προεχειρίσατο, τὸν αὐτὸν ἀφορίζει τὸ Πνεῦμα, αὐθεντία φύσεως χρώμενον, πῶς ἑτερότης οὐσίας ἐν τῇ Τριάδι, ἐν ᾗ ταυτότης ενεργείας ευρί σχεται; 'Εκ τοῦ αὐτοῦ. Isaias propheta: Vidi, inquit, Dominum Sabaoth sedentem in solio alto, et sublimi, et seraphim stabant in circuitu ejus. Sex alæ uni, et sex alæ alleri ^. Et paulo post: Et ait Dominus ad me: Vade, et dic populo huic: Aure audite, et nolite intelligere; et videntes videle, et nolile cognoscere. Incrassatum enim est cor populi hujus, et quæ se1 1 Cor. XII, 8-11. • Ibid. • Roin. 1, 1. Ησαΐας ὁ προφήτης Εἶδον, ἔφη, τὸν Κύριον Σαβαώθ καθήμενον ἐπὶ θρόνου υψηλοῦ, καὶ ἐπηρμένου, καὶ τὰ Σεραφὶμ εἱστήκεισαν κύκλῳ αὐ τοῦ, ἐξ πτέρυγες τῷ ἐνὶ, καὶ ἐξ πτέρυγες τῷ ἐνί. Καὶ μετ' ὀλίγα φησί. Καὶ εἶπε Κύριος πρός με, Πορεύου, καὶ εἰπὸν τῷ λαῷ τούτῳ· 'Ακοῇ ἀκούσετε, καὶ οὐ μὴ συνῆτε, καὶ βλέποντες Ibid. 6. ' Joan. ult. 8. * Isa. XLIII, 25. Isa. v, 18. • Joan. xx, 23. * Act. 1, 15. 10 Ibid. ¹ª Isa. vi, 1, 2.

ΤΙΤ. ΧΙ. βλέψετε, καὶ οὐ μὴ ἴδητε. Επαχύνθη γὰρ ἡ καρ- quuntur '. Ex situ quidem atque ordine verborum δια τοῦ λαοῦ τούτου, καὶ τὰ ἑξῆς. Ὅσον μὲν οὖν κατὰ τὴν θέσιν καὶ ἀκολουθίαν τοῦ προφητικού γράμματος, ὁ ἐπὶ πάντων ἐστὶ Πατήρ, ὁ ὀφθεὶς, καὶ χρησμοδοτήσας τῷ προφήτῃ. Ο μέντοι τῆς βροντῆς υἱὸς ἐξαίσια φθεγξάμενος, καὶ βροντῆς φο-, βερώτερα, οὗ ἴδιον οὐχὶ τὸ οὐκ ἦν, ἀλλὰ τὸ ἦν δ᾽ Λόγος, Υἱὸν ἔφη τὸν ὀφθέντα, καὶ χρησμοδοτήσαντα τῷ προφήτῃ. Λέγει γὰρ ἐν τῷ ἰδίῳ συγγράμματι· Διὰ τοῦτο οὐκ ήδύναντο οι Ιουδαῖοι πιστεύειν εἰς τὴν Ἰησοῦν, διότι εἶπεν Ησαίας περὶ αὐτῶν, Τετύφλωνται αὐτῶν οἱ ὀφθαλμοὶ, καὶ πεπώρωται αὐτῶν ἡ καρδία, ὅπως μὴ ἴδωσι τοῖς ὀφθαλμοῖς, καὶ συνῶσι τῇ καρδίᾳ, καὶ ἐπιστρέψωσι, καὶ ιάσωμαι αὐτούς. Ταῦτα εἶπεν Ἡσαΐας, ὅτε εἶδε τὴν δόξαν αὐτοῦ. Ὁ δὲ Παῦλος τοῦ Πνεύματος ἀπεφή νατο τὴν ὀπτασίαν εἶναι, καὶ τὴν χρησμῳδίαν, λέγων, Καλῶς ἔφη τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον διὰ τοῦ προφήτου Ησαίου πρὸς τοὺς πατέρας ὑμῶν· ᾿Ακοῇ ἀκούσετε, καὶ οὐ μὴ συνῆτε, καὶ βλέπωντες βλέψετε, καὶ οὐ μὴ ἴδητε. Επαχύνθη γὰρ ἡ καρδία τοῦ λαοῦ τούτου. Εἰ δὲ ταῦτα συνίεσαν, μενοι, οὐκ ἂν τὸ Πνεῦμα τῆς θεότητος ηλλοτρίουν. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. propheta constat eum qui super omnia Pater est, illi apparuisse, et ipsum fuisse allocutum. At flius tonitrus, qui sublimia touitruque terribiliora loquitur, cujus proprium est non illud: Non erat, sed illud: In principio erat Verbum, Filium dicit apparuisse et prophetam allocutum esse. Sic enim in Evangelio a se conscripto dicit: Propterea non poterant Judai credere in Jesum, quia de ipsis dixit Isaias: Excæcati sunt oculi eorum, et induralum est ipsoruin cor, ne videant oculis, et corde intelligant, et convertantur, et sanem cos. Hæc digit Isaias, quando vidit gloriam ejus º. Paulus vero visionem hanc et vaticinium tribuit Spiritui sancto: Bene, inquiens, Spiritus sanctus loculus est per Isaiam prophetam ad patres vestros: Aure nudietis, et non intelligelis, et videntes videbitis, et non perspicietis. Incrassatum est enim cor populi hyjus. Hæc si cognovissent, et recte intellexissent qui in perniciem suam sapientes sunt, Spiritum sanctumn a divinitate now sejunxissent. καὶ καλῶς ὑπήκουον οἱ καθ᾿ ἑαυτῶν κακῶς σοφιζό Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον Χριστὸς καὶ Κύριος όνομά ζεται, λέγοντος μὲν τοῦ Ἀποστόλου, Εἰ δέ τις Πνεύμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐ τοῦ· εἰ δὲ Χριστὸς ἐν ὑμῖν, τὴν τοῦ Πνεύματος ἐνοίκησὶν ἀποφαίνοντος Χριστοῦ, λέγοντος δὲ πάλιν, Ὁ δὲ Κύριος τὸ Πνεῦμά ἐστιν, οὗ τὸ Πνεῦμα δὲ Κυρίου ελευθερία· ὥστε τοῦ Κυρίου Πνεῦμα Κύ ριος· οὐκ ἄρα κτῆμα ή κτίσμα Κυρίου. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ, Αλλά λέγεις, Εἰ Θεοῦ μὲν εἰκὼν ὁ Υἱὸς, Υἱοῦ δὲ εἰκὼν τὸ Πνεῦμα, διατί μὴ Υἱὸς τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα εἴρηται; Τούτῳ γὰρ Ισχυροτάτῳ πρὸς τὴν ἀσέβειαν ἐχρήσω. Η γὰρ Υἱόν, ἢ κτίσμα κελεύεις νοεῖν. Καὶ ὅτι μὴ Υἱὸς ὠνόμασται, διὰ τοῦτο κτίσμα εἶναι βλασφημεῖς τὸ τῆς κτίσεως· αἴτιον. Λέγομεν γοῦν, ὅτι τὸ εἰπεῖν Υἱὸν ἐξ Υἱοῦ τὴν Τριάδα τῆς θεότητος εἰς πλήθους ὑποψίαν προσήγεν. Ετοιμον γὰρ ἦν ὑπολαβεῖν, ὡς εἴπερ Υἱὸς ἐξ Υἱοῦ γεγένηται, καὶ ἐκ τούτου πάλιν ἕτερος ἂν εἴη γεγεννημένος, καὶ πάλιν ἄλλος, καὶ ἐπὶ πλῆθος ἑξῆς. Διὰ δὴ τοῦτο τὸ μὲν ἐκ Θεοῦ τὸ Πνεῦμα εἶναι τρανῶς ἐκήρυξεν ὁ Ἀπόστολος λέγων, ὅτι τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ ἐλάβομεν, καὶ τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ πεφηνέναι σαφές πεποίηκεν, Υἱοῦ Πνεῦμα ὀνομάσας αὐτὸ, καθάπερ καὶ Θεοῦ, καὶ νοῦν Χριστοῦ προσειπών, καθάπερ καὶ Θεοῦ Πνεῦμα. Υἱὸν δὲ τοῦ Υἱοῦ προσειπεῖν ἐφυλάξατο, ἵνα εἰς μὲν εἴη Πατὴρ ὁ Θεὸς, ἀεὶ Πατὴρ διαμένων, καὶ ὢν ἀλη δίως, ὅ ἐστιν· εἰς δὲ Υἱός ἀϊδίῳ γεννήσει γεγεννη μένος, ὁ ἀνάρχως σὺν τῷ Πατρὶ Υἱὸς ἀληθινὸς Θεοῦ, ἀεὶ ὧν, ὅ ἐστι, Θεός Λόγος, καὶ Κύριος· ἓν δὲ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀληθῶς ἅγιον Πνεῦμα, κατὰ τὰ γεγραμμένον, τὸ μετὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ συνδοξαζόμενον. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Ex eadem oratione. Spiritus sanctus, Christus et Dominus appellatur, dicente Paulo apostolo: Si quis autem Spiritum Christi non habet, hic non est ejus *. Si autem Christus in vobis, Spiritus habitationen) Christi demonstrat. Dicit autem rursum: Dominus autem Spiritus est, ubi autem Spiritus Domini, ibi libertas*. Quare Domini Spiritus Dominus, non igitur servus, nec creatus. ᾿Αλλὰ ποιεῖ τὸ Πνεῦμα, φής, ὁ Θεὸς, καὶ ποιεῖ δι' 1 Isa. v, 9, 10; Matth. χιν, • Joan. x11, 39-41.' Ex eadem. At si Dei quidem imago Filius est, inquiens, Spiritus autem imago Filii, cur non Filius Filii Spiritus dictus est? Hoc enim ut argumento firmissimo ad impietatem tuain confirmandam usus es. Vis enim ut aut Filius, aut creatus intelligatur. Εt quoniam Filius non est appellatus, impie creatumn asseris rerum procreatarum auctorein et procreatorem. Respondemus igitur, Si Filii Filius appellaretur, ea loquendi ratio trinitatem Divinitatis et suspicionem multitudinis pareret. Promptum enim esset suspicari, si Filius ex Filio genitus esset, alium rursus ex hoc, atque ita multos deinceps filios esse genitos. Idcirco Spiritum quidem ex Deo esse Paulus aperte pronuntiavit, dicens, noɛ Spiritum qui ex Deo est accepisse, et hunc fuisse per Filium declaratum, planum fecit, dum eum Filii Spiritum, quemadmodum et Patris appellavit, et Christi mentem, quemadmodum et Dei Spiritum. At Filii Filium nominare noluit, ut unus sit Pater Deus, qui semper maneat Pater, et semper exsistat id, quod est, unus item Filius æterna genitus generatione, qui sine principio cum Patre est, verus Dei Filius, semper id quod est maneus, nempe Deus, Verbum, et Dominus, unus quoque Spiritus sanctus, vere Spiritus sanctus, ut scriptum est, qui cum Patre et Filio collaudatur. Ex eadem oratione. At Spiritum, inquis, Deus facit, et facit per Filium, • 1 Cor. 111. • Rom. vını, 9. 'Act. xx, 25-27.

et illis verbis: Omnia per ipsum facta sunt ', Spiri- Υἱοῦ, καὶ τὸ, Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο συμπεριειά; - tus etiam tibi videtur contineri, atque ita Trinitas tibi redigitur ad dualitatem. Si enim cum aliis rebus Spiritus numeratur, quomodo cum Patre et Filio?ant quomodo Trinitas est Trinitas, nisi cum Patra et Filio Spiritus numeratur? Et quomodo per Trinitatem baptismnus constituitur ex qua mundus sanctitatem suscipit universus? Quin etiam cum aqua numerari Spiritum asseris, quod ut aqua, sic ipse quoque creatus sit. Sic enim Dominum loqui: Nisi quis renaius fuerit ex aqua et Spiritu '. Ει quasi hoc parum sit, tu Spiritum etiam cum gehennæ igne colloeas, propterea quod Joannes dixerit: Ipse vos baptizabit in Spiritu sancto et igne'. Si dignitatem aquæ Spiritui sancto tribuis, quoniam Spiritus adventu aqua eficitur sancta, quem impietati relinquis locum? Eodem enim numero habes id quod sanctideat, et quoul sanctificatur. Etquoniam ad nostrorum corporum purgationem aquam adhibet, eodem quo aquam pretio Spiritum æstimandum putas. Medendi facultatein quamvis rebus ex materia constan’ibus utatur, non tamen iis æqualem ducis, sed earum dominam, et divinum Spiritum utentem aqua, ad peccatorum maculas expurgandas, in abjectamn aquae humilitatem deturbas? Et cum apostoli dicant: Hæc dicit Spiritus sanclus; prophetæ dicunt: Hæc dicit Dominus; et Domini tentationem appellant Spiritus tentationem: cum eos, qui tentabant, sic alloquitur Petrus: Quid convenit vobis tentare Spiritum sanctum *? et ad eosdem: Non mentitus eg, inquit, hominibus, sed Deo ". Quod și rursus apostoli dicant: Visum est Spiritui sancto, el nobis *, non auctoritatem Spiritus sibi arrogantes, sed ei sese subjicientes, ut qui ab ipso Spiritu accepérint auctoritatem, tu quasi unnm judicium et sensum suum esse dixerint et Spiritus, atque unam auctoritatem, conaris Spiritum ipsum in rerum creatarum ordinem redigere, quod perinde est ac si Dream Mosi diceres æqualem esse, quoniam scriptum est: Credidit populus Deo, et Mosi servo eius '. Αt magna est inter dominum et servum differentia. Quam quidem et scriptor indicavit subjiciens Mosi servo ejus. Deus enim, ut Dominus est, et qui Mosem mittit: Moses vero ut servus, et qui mittitur, sic etiam Spiritui, tanquam Domino visum est, leges Ecclesiæ præscribere, apostolis vero tanquam servis ejus visum est, ea quæ pronuntiarunt, mandala dare. Now autem Spiritus servus, sed Dominus, inquit, est; et ubi Spiritus Domini, ibi libertas º. Ac præceptis quidem in servitutem redigitur Israel cum timore commonitus, Ecclesia vero Christianorum adoptatur, sancta per claritatem effecta. Iuleo Pauhus: Non enim, inquit, accepistis spiritum servitutis iterum in timorem, sed accepistis Spiritum adoptionis, in quo clamamus: Abba Pater '. Non is profecto, qui servum accipit, filius ipse e servo constituitur: nec quisquam ex eo quod servi particeps factus esset, Deum auderet Patrem appellare. Nec qui servus est, quæ Dei sunt, omnia facit ut vult. Nec Spiritus præsentiam, si servus et creatus esset, ad omnia pervenire diceret David, faciem ipsum ac Dei manum appellans: Quo ibo a Spiritu tuo? et quo a facie tua fugiam? si ascendero in calum, tu illic es, I Joan. 1, 3. • Joan. 11, 5. * Math. m, 11. * Act. v, 9. * Ibid. 4. • II Cor. III, • Rom. vult, 15. φέναι τοι δοκεῖ καὶ τὸ Πνεῦμα. Οὐκοῦν σοι δυὰς ἡ Τριὰς ἀποδέδεικται. Εἰ γὰρ μετά πάντων τ Πνεῦμα, πῶς μετὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ; Εἰ δὲ οὐ μετά Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, πῶς τριὰς ἡ Τριάς, καὶ πῶς ἀπὸ τῆς Τριάδος τὸ βάπτισμα, τὸ κόσμου παντὸς ἁγιαστικόν; ᾿Αλλὰ καὶ τῷ ὕδατι συναριθ μεῖσθαι αὐτὸ φής, ὡς τῆς κτίσεως όν, ὥσπερ καὶ τὸ ὕδωρ ἐστί. Λέγειν γὰρ τὸν Κύριον, Εάν μή τις ἀναγεννηθῇ ἐξ ὕδατος, καὶ Πνεύματος· καὶ τοῦτο ἔτι μικρόν· σὺ δὲ καὶ τῷ πυρὶ τῆς γεέννης τὸ Πνεῦμα τὸ θεῖον συγκατατάττεις, διὰ τὸ λέγειν τὸν Ἰωάννην, Αὐτὸς ὑμᾶς βαπτίσει ἐν Πνεύματι ἁγίῳ καὶ πυρί. Ταῦτα ποίαν ὑπερβολὴν ἀσεβείας καταλέλοιπεν; εἰ τὴν ὕδατος ἀξίαν τῷ ἁγίῳ Πνεύ ἁγιάζεται; ἰσάζειν γάρ σοι ἔδοξε τῷ ἁγιάζοντι τὸ ματι περιάπτεις, ἐπειδὴ Πνεύματος ἐφόδῳ τὸ ὕδωρ ἁγιαζόμενον· ὅτι ύδατι χρῆται πρὸς τὸν τῶν σωμάτ των καθαρμόν, διὰ τοῦτο τῆς τοῦ ὕδατος Ισοτιμίας ἄξιον ελογίσω τὸ Πνεῦμα. Καὶ τὴν μὲν ἰατρική Όλαις χρωμένην οὐκ ἐσάξιον ταῖς ὅλαις λέγεις, ἀλλὰ κυριευτικὴν τῶν ὑλῶν, τὸ δὲ θεῖον Πνεῦμα χρώμε νον ὕδατι πρὸς τὴν τῶν τῆς ἁμαρτίας ρύπων κάθε αρσιν, εἰς τὴν τοῦ ὕδατος ἀδοξίαν καὶ ταπεινότητα καταβέβληκας. Καὶ λεγόντων τῶν ἀποστόλων· Τάξε λέγει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὡς οἱ προφῆται, λέγει Κύριος, καὶ Κυρίου πεῖραν λεγόντων την τοῦ Πνεύματος πείραν, ὅτε φησὶ πρὸς τοὺς πιο ράσαντας ὁ Πέτρος, Τί ότι συνεφωνήθη υμίν πειράσαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον; καὶ πρὸς τοῖς αὐτούς· Οὐκ ἐψεύσω ἀνθρώποις, ἀλλὰ τῷ Θεῷ, ἐὰν πάλιν οἱ ἀπόστολοι λέγωσιν· ἔδοξε τῷ ἁγι Πνεύματι, καὶ ἡμῖν, οὐ συντάττοντες ἑαυτοὺς τῇ τοῦ Πνεύματος ἐξουσίᾳ, ἀλλ' ὑποτάσσοντες, ὡς ὑπ' αὐτοῦ χορηγούμενοι τότε, καθάπερ μίαν γνῶσιν καὶ φρόνησιν λεγόντων ἑαυτῶν τε καὶ τοῦ Πνεύματος, καὶ μίαν ἐξουσίαν εἰς κτίσιν τὸ Πνεῦμα κατάγειν βιάζῃ, ὥσπερ εἰ καὶ τῷ Μωϋσῇ τὸν Θεὸν ἐσάζειν Eφασκεν, ἀκούων ὅτι, Επίστευσεν ὁ λαὸς τῷ Θεῷ, καὶ Μωύσῃ τῷ θεράποντι αὐτοῦ. Ἀλλὰ πολλὴ δια φορὰ δεσπότου καὶ δούλου, ήνπερ καὶ δεικνὺς ὁ γράφων εἴρηκε, Μωϋσῇ τῷ θεράποντι αὐτοῦ. Θεὺς μὲν γὰρ, ὡς Δεσπότης, καὶ ὡς ἀποστείλας Μωϋσέα πιστευ:- ται, Μωσῆς δὲ, ὡς θεράπων, καὶ ὡς ἀποσταλείς οὕτω δὴ καὶ τῷ Πνεύματι μὲν ἔδοξε δεσποτικῶς τὰ τῆς Ἐκκλησίας δοθέντα νόμιμα, τοῖς δὲ ἀποστόλοις ὑπηρετικῶς τὰ δι αὐτῶν ἐκφωνηθέντα προστάγ ματα· ἀλλ' οὐ τὸ Πνεῦμα δοῦλον, ὁ δὲ Κύριος, φησί, τὸ Πνεῦμά ἐστι, καὶ οὗ τὸ Πνεῦμα Κυρίου, ἐκεῖ ἐλευθερία. Καὶ δουλαγωγεῖται μὲν ἐπιτάγμα τοῖς τοῦ Πνεύματος ὁ Ἰσραὴλ σὺν φόβῳ νουθετούμενος, υἱοθετεῖται δὲ ἡ Χριστιανῶν Ἐκκλησία δι' ἀγάπης ἁγιαζομένη. Διό φησιν ὁ Παῦλος· Οὐ γὰρ ἐλάβετε πνεῦμα δουλείας πάλιν εἰς φόβον, ἀλλ' ἐλάβετε Πνεῦμα υἱοθεσίας, ἐν ᾧ κράζομεν, 'Αββα ὁ Πατήρ. Οὐ δὴ ὁ τὸ δοῦλον είληφώ; Υἱὸς ἐκ δού λου καθίσταται, οὐδὲ διὰ τὴν τοῦ δούλου μετουσίαν Πατέρα τὸν Θεὸν παρρησιάζεται, οὐδὲ τὴ δοῦλον τὰ τοῦ Θεοῦ πάντα ἐνεργεῖ καθὼς βούλεται, οὐδ' ἂν τὴν τοῦ Πνεύματος παρουσίαν δούλου και κτίσματος ὄντος ἐπι πάντων διήκειν ἔφασκεν ὁ Ὑμνιδος, πρόσω ωπον αὐτὸ καὶ χεῖρα Θεοῦ προσαγορεύων· Που • Act. xv, 28. * Fsod. xiv,

TIT. XII. si descendero in infernum, ades. Si sumpsero pennas meas diluculo, et habitarero in profundum maris, et▾ enim illic manus tua deducel me, et deducet me dextera tua'. Spiritus enim est, qui replet universa, sicut scriptum est: Spiritus Domini replevit orbem terraPANOPLIA DOGMATICA. πορευθῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός σου, καὶ ἀπὸ τοῦ προσώπου σου ποῦ φύγω; Ἐὰν ἀναξῶ εἰς τὸν οἱ ρανὸν, σὺ ἐκεῖ εἶ. ᾿Εὰν καταβῶ εἰς τὸν ᾅδην. παρει. Ἐὰν ἀναλάβοιμι τὰς πτέρυγάς μου κατ' ἔρθρον, καὶ κατασκηνώσω εἰς τὰ ἔσχατα τῆς θαλάσσης, καὶ γὰρ ἐκεῖ ἡ χείρ σου οδηγήσει με, THIN ". καὶ καθέξει με ἡ δεξιά σου. Πνεῦμα γὰρ ἐστι τὸ πεπληρωκὸς τὰ σύμπαντα, κατὰ τὸ γεγραμμένον· Πνεύμα Κυρίου πεπλήρωκε τὴν οἰκουμένην. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Sed Ex eadem. Αλλά διατί, φής, οὐχὶ προστέθεικε τῷ ἵνα γινώσκωσί σε τὸν μόνον ἀληθινὸν Θεὸν, καὶ ὃν ἀπέστει της Ἰησοῦν Χριστὸν, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα; οὐκ ἀφορίζων τὸ Πνεῦμα τῆς δυάδος, ἀλλὰ τοὐναντίον ἐνῶν, καὶ δηλῶν ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἀχώριστον. Ἐπεὶ καὶ ὅτε φησὶν ὁ Παῦλος • "Οσοι εἰς Χριστὸν ἐβαπτίσθητε, Χριστὸν ἐνεδύσασθε, οὐ δήπου καὶ χωρὶς τοῦ Πατρὸς τὸν ἁγιασμὸν εἰσηγήσατο, ἀλλ' ἐν Υἱῷ καὶ τὸν Πατέρα δεδήλωκε· καὶ ὅτε φησίν· Ἡμῖν γὰρ ἀπεκάλυψεν ὁ Θεὸς διὰ τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ, οὐχ ὑπεξῄρηκε τὸν Υἱὸν τὸν λέγοντα, οὐδὲ τὸν Πατέρα τις επιγινώσκει εἰ μὴ ὁ Υἱὸς, καὶ ᾧ ἂν ὁ Υἱὸς ἀποκαλύψῃ· εἰ δὲ καὶ μὴ ὀνομάζων τὸν Πατέρα δηλοῖ μετὰ τῆς τοῦ Υἱοῦ προσηγορίας καὶ τὸν γεννήτορα, καὶ μὴ ὀνομάζων τὸν Υἱὸν δηλοῖ μετὰ τοῦ πατρῴου ὀνόματος καὶ τὸν γεγεννημένον· οὕτω καὶ ἔνθα τὸ Πνεῦμα μὴ ὄνομάζεται ἐν τῷ χορηγοῦντι αὐτὸ καὶ μεταδιδόντι Χριστῷ νοῆται· ἢ καὶ ὅτε φασὶν οἱ ἀπόστολοι· Τάδε λέγει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, μόνον υποληψόμεθα τὸ Πνεῦμα νομοθετεῖν ἡμῖν, καὶ προαγορεύειν τὰ μέλλοντα, καὶ μὴ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐν Πνεύματι τὴν νομοθεσίαν καὶ προφητείαν κατέρχεσθαι; καὶ επε λέγεται τὸ παιδίον ἅγιον ἐκ Πνεύματος ἁγίου G γεγεννῆσθαι, χωρὶς τοῦ Λόγου τὸ Πνεῦμα παρα γεγονὸς εἰς τὴν τοῦ βρέφους ὑπόστασιν ὑπόληψό μεθα; καίτοι γε λέγοντος τοῦ Ἰωάννου, ὅτι ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο, καὶ τῷ λόγῳ τῆς σαρκώσεως ἐπισ γραφομένης. ᾿Αλλὰ διὰ πάντων δῆλον, ὅτι καὶ ἐν τῷ λόγῳ τὸ Πνεῦμα, καὶ ὁ Λόγος ἐν τῷ Πνεύματι, τῆς ἑνώσεως τῆς κατὰ τὴν θεότητα μὴ διαιρουμέ νης. Τριάδα μὲν γὰρ ἡ τῶν τριῶν ὀνομάτων παρά λήψις ἐξαριθμεῖ, καὶ παρίστησι τῆς δὲ Τριάδος ἔχει τὴν ἔνωσιν ἡ καὶ καθ᾽ ἂν ὄνομα δήλωσις, ὡς τὰ ἐξ αὐτοῦ, καὶ δι' αὐτοῦ, καὶ εἰς αὐτὸν τὰ πάντα, συνήγαγεν εἰς ἐν ὄνομα τό τε τοῦ Πατρὸς ἰδίωμα, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Εἷς γὰρ Θεὸς ἐξ οὗ τὰ πάντα, καὶ εἷς Κύριος Ἰησοῦς, δι᾿ οὗ πάντα, καὶ ἐν Πνεῦμα ἅγιον, ἐν ᾧ τὰ πάντα. cur, inquis, cn: dixisset: Οι cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum*, non addidit: et Spiritum sanctum, non sejungens eum ab ipsis duobus, sed potius cum illis conjungens, ostendensque a Patre et Filio Spiritum non sepa rari? Quoniam et quando Panlus ait: Quicunque in Christum baptizati estis, Christum induistis *, nullo pacto sine Palre sanctitatem induxit, sed in Filio Patrem etiam indicavit. Et quando dixit: Vobis enim revelavit Deus per Spiritum suum, non subtraxit Filium dicentem: Nec Patrem novit quisquam¸ nisi Filius, et cui Filius reveluverit *. Quamvis autem Patrem non nominet, tamen in Filii appellatione Genitorem etiam indicat. Et quamvis non nomine Filium, eum tainen in Patris nomine demonstrat. Ita cum Spiritus non nominatur, in Christo, qui largitor ipsum atque impertit, intelligitur. An quando dicunt apostoli: flac dicit Spiritus sanctus, solumn Spiritum sanctum nobis præcipere et futura prænuntiare existimamus, ac non ex Patre, per Filium, in Spiritu sancto decreta et vaticinia pervenire? Et cum legimus puerum ex Spiritu sancto natum, arbitramurne Spiritum sine Verio ad pueri personam constituendam accessisse? Alqui Joannes dicit: Verbum caro factum est, et Verbo carnis assumptionem ascribit, Itaque ex his omnibus patet, et in Verbo Spirituum esse, et Verbum in Spiritu, cum Divinitatis unitas non distrahatur; Trinitatem enim trium nominum distinctio numerat atque constituit. Quamobrem illud, Ex ipso, et per ipsum, et in ipsum omnia, in uno nomine conjunxit, et Patris et Filii et Spiritns sancti proprietalemn. Unus enim Deus, ex quo omnia, et unus Dominus Jesus, per quem omnia, et unus Spiritus sanctus, in quo omnia ". Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Ex eadem. ᾿Αλλὰ πνεῦμα, φησί, λέγεται ἀνθρώπου, ὡς τὸ, At spiritus, inquis, hominis dicitur, ut eo loco: Ἀντανελεῖς τὸ πνεῦμα αὐτῶν, καὶ ἐκλείψουσι. Auferes spirium eorum, et deficient ', et Dei SpiΠνεῦμα καὶ τὰ τοῦ Θεοῦ, ὡς τὸ, Οὐ μὴ καταμείνη ritus dicitur, ut ibi: Non permanebit Spiritus meus in τὸ Πνεῦμά μου ἐν τοῖς ἀνθρώποις τούτοις· καὶ hominibus istis ". Εt ventus dicitur spiritus, ut illud: τὰ ἀνεμιαῖον, ὡς τὸ Πνεύσει τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ, Flabit spiritus ejus, et fluent aquæ 10. Et alia multa καὶ ῥνήσεται ὕδατα, καὶ ἕτερα πολλὰ εὕροι reperies spiritum appellari. Ad hoc igitur, quod τις ἄν. Λέγομεν οὖν πρὸς τὴν τῶν ἐναντίων ἀν- adversarii objicient, respondemus, non fieri nomiτίθεσιν, ὅτι εἰ νομίσειέ τις ταυτότητα εἰσάγειν num similitudine, ut res quoque idem sint. Multa ἀπὸ τῶν ὁμωνύμων, τί ποιήσειεν ἂν, ὅτε ὄντα πολλὰ enim sunt, quæ eodem nomine appellantur, quod λέγεται, ἢ καλεῖται; ἑνὸς δέ ἐστι τοῦτο κυρίως τοῦ tamen nomen uni proprie convenit. Exempli gratia, λέγοντος Κυρίου καὶ ἀληθῶς Θεοῦ· Ἐγώ εἰμι ὁ Dominus, et vere Deus est, qui dicit: Ego sum qui ὑν; Λέγονται δὲ καὶ πατέρες πολλοὶ, καὶ θεοὶ, καὶ sum ut, multi tamen dicuntur dii et patres, el saσοφοί, καὶ δυνατοί, καὶ δημιουργοί, & τῷ Θεῷ μόνῳ pientes, et potentes, et effectores, quæ Leo soli φύσει πρόσεστιν ἀεί. Καὶ ἀγέννητα ὡσαύτως λέ- natura semper adsunt. Ingenita item dicuntur, quæ γονται τὰ μηδέπω γεννηθέντα, μέλλοντα δὲ γεννᾶ- mondum suut genita, sed tamen futurum est, ul • Joan, xvit, 3. • Sap. I. 7. • Galat. 111, 27. * I Cor. it, 10. • Matth. x1, 27. • Psal. cius, 21. • Gen. v,3. " Exod. 1, 9 1º Psal. cxlvit, 18. • Ps.l. xxxvIII, 11 Cor. vit, 6.

gignantur et sint. Ut mortuorum resurrectio nondum σθαι, ἢ γίνεσθαι, ὡς ἡ τῶν νεκρῶν ἀνάστα est, sed tamen est futura. Et annulus, qui ex ferro confciendus est, nondum est: Ingenita rursus dicuntur, quæ nullo pacto sunt. Verba item multis _accipiuntur inodis, sed unum est Dei Verbum semnpiternum, quod et Deus in Evangelio dicitur, per quod omnia facta sunt. Et Dei filii in Scriptura dicuntur multi, ut: Filios genui, et educavi'. Et: Filius meus primogenitus Israel, qui tamen adoptione et gratia per verum Filtum dicuntur filii, non tamen veri naturaque filii; ex natura enim et veritate res ipsæ censentur. Ex eadem. ' γεγονυῖα ἀγένητος, μέλλουσα δὲ εἶναι ἡ σιδήρου δακτύλιος μέλλων γίνεσθαι, ἔτι ἐστιν. Πάλιν ἀγένητον τὸ ἀνούσιον νοοῦμεν, δαμή μηδαμῶς ὅν. ᾿Αλλὰ μὲν οὖν καὶ λόγο προσαγορεύονται, εἷς δὲ ὁ τοῦ Θεοῦ ἀίδιο Θεὸς ἐν Εὐαγγελίῳ κηρυσσόμενος, δι' οὗ τ ἐγένετο. Καὶ υἱοὶ Θεοῦ λέγονται ἐν τῇ Γρα λοί, κατὰ τὸν Υἱοὺς ἐγέννησα, καὶ ὕψω πάλιν, Υἱὸς πρωτότοκός μου Ισραήλ, θέα τοι, καὶ χάριτι τινι υἱοθετούμενοι ἀπὸ τοῦ ὁ ἐν Θεοῦ, υἱοὶ θετοὶ καὶ μὴ ἀληθινοί. ᾿Απὸ γὰρ ε καὶ ἀληθείας ὁρμᾶται τα πράγματα. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. και Εἰκὼν τοῦ Υἱοῦ εἴρηται, καὶ δάκτυλος Θεοῦ, κ Θεοῦ Πνεῦμα, καὶ ῥῆμα, καὶ ἀγαθὸν Πνεῦμα, κι εὐθὲς, καὶ ἡγεμονικὴν, καὶ Πνεῦμα δυνάμεως, Κύριος, καὶ Θεὸς εἰρηται τὸ τοῦ Θεοῦ Πνεῦμα, ο καὶ ὁ Λόγος. Εἰ γὰρ μετὰ τοῦ Θεοῦ καὶ Λόγου στερε τὰς δυνάμεις τῶν οὐρανῶν τὸ Πνεῦμα, πῶς ἀλλ τριον, ὅπερ οἱ λαβόντες Θεοῦ ναός εἰσιν, δ δὴ κι Πνεῦμα στόματος Θεοῦ προσαγορεύεται, καὶ τ δημιουργίας αἴτιον μετὰ τοῦ Λόγου, δείκνυται, τὸ ἐ εργοῦν τὰ πάντα ὡς Θεός, καθώς βούλεται, ὡς ο σιν ὁ Ἀπόστολος, τὸ τῆς υἱοθεσίας Πνεῦμα, τὸ τ ἐλευθερίας αἴτιον, τὸ ὅπου θέλει πνέον θειότητα, δὴ καὶ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας ὁ τῶν ὅλων Κύρι σαφῶς ὀνομάζει, τὸ ἐν εἴδει περιστερᾶς ἐπ' αὐτ ἐξ οὐρανοῦ καταβὰν, τὸ ἁγιάζον την κυριακ σάρκα μετὰ τῆς δυνάμεως, τὸ τὴν οἰκουμένην ελ ροῦν, τὸ παντὶ παρόν, ὡς Θεός, μετὰ τοῦ θε ἀχωρίστως ἂν ἀεὶ, τὸ γινώσκον τὰ τοῦ Θεοῦ πάντ Imago Filii dictus est, et digitus Dei, et Del Spiritus, et Verbum, et bonus Spiritus, et rectus, et principalis, et Spiritus virtutis, et Dominus, et Deus dictus est Dei Spiritus, quemadmodum et Verbum. Si enim cum Deo et Verbo virtutes cœlorum firinat Spiritus, quomodo alienus, quem qui accipiunt, suut Dei templum? Qui et Spiritus oris Dei appellatur, et mundi creationis causa simul cum Verbo demonstratur, qui facit omnia tanquam Deus, quemadmodum vult, ut Apostolus ait '. Ille adoptionis Spiritus, ille libertatis auctor, qui ubi vult, spirat divinitatem, quem quidem et Spiritum veritatis aperte rerum omnium Dominus vocat. Qui in columbæ specie super ipsum e cœlo descendit. Qui Domini carnem sanctificavit cum virtute nunquam a Deo separatus. Qui novit, quæ Dei sunt omnia, ut spiritus qui in nobis est, que nostra sunt; humanus, Inquam, spiritas, qui in nobis est. Sicet, Quæ Dei sunt, inquit, nemo novit, nisi Spiritus Dei *. Εt rursum Servator: Ne. G mo, inquit, novit Filium, nisi Paler, neque Patrem novit quisquam, nisi Filius et cui voluerit Filius revelare. Hoc illi simile est, et illui huic par: Nobis Καὶ πάλιν φησὶν ὁ Σωτήρ· Οὐδεὶς ἐπιγινώσκειν enim, inquit, Deus per Spiritum suum revelavit. Vide igitur, quomodo Pater aliquando revelat filium, aliquando Filius Patrem, aliquando Spiritus Patrem simul et Filium. Ως τὸ πνεῦμα τὸ ἐν ἡμῖν τὰ ἡμῶν, τὸ ἀνθρώπιν λέγω πνεῦμα τὸ ἐν ἡμῖν, οὕτω, φησί, καὶ τὰ το Θεοῦ οὐδεὶς ἔγνωκεν, εἰ μὴ τὸ Πνεῦμα τοῦ θα Υἱὸν, εἰ μὴ ὁ Πατήρ, οὐδὲ τὸν Πατέρα τις έπη νώσκει εἰ μὴ ὁ Υἱὸς, καὶ ᾧ ἂν βούληται ὁ Πα ἀποκαλύψαι. Τοῦτο ἐκείνῳ ὅμοιον, κἀκεῖνο τούτ Ισοδύναμον· Ἡμῖν γὰρ, φησὶν, ὁ Θεὸς ἀπεκάλυ διὰ τοῦ Πνεύματος αὐτοῦ. Ὅρα τοιγαροῦν πῶς ποτὲ μὲν Πατὴρ Υἱὸν ἀποκαλύπτει, ποτὲ δὲ Πατέρα, ποτὲ δὲ τὸ Πνεῦμα Υϊν, καὶ Πατέρα ὡσαύτως. Ex eadem oratione. In mundi procreatione perspicuum est, Patrem cum Filio et Spiritu colloqui, quemadmodum Moses humano more colloquentem ipsum inducit atque dicentem: faciamus hominem ad imaginem et - similitudinem nostram ‘. Cui enim dicit, Faciamus, nisi Verbo, et unigenito Filic, per quem omnia facta sunt, quemadmodum scribit evangelista, et Spiritui de quo scriptum est: Spiritus divinus, qui fecit me "? Ac quamvis oratione non declaraverit, de quibus dicat, aut quos alloquatur, tamen quod de ipso solum non dicat, patet ex eo, quod, Ecce, inquit, Adam ut unus e nobis factus est *. Et rursum: Vénite, inquit, el descendentes confundamus linguas ipsorum ", ut el numerum eorum intelligas. Nemo enim audeat angelos cum Creatore et Domino collocare. Neque rursum Dei persona una potest intelligi, cum dicat: Tanquam unus e nobis, et: Venite, et descendentes con fundamus. Perspicuum et illud est quod de Sodomo- • Exod. 1 22. • Coloss. 1, 16. *Joh. xxx, 21. • Gen. 111, 22. 'Isa. J, 2. 1 Joan. 1, 3. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Κατὰ τὴν κοσμοποιίαν πρὸς τὸν Υἱὸν καὶ Πατέρ διαλεγόμενος δῆλός ἐστιν ὁ Θεὸς, ὡς ἀνθρωπιχωτές τύπῳ παρέστησεν ὁ Μωϋσῆς, διαλεγόμενον αὐτο εἰσάγων, καὶ φάσκοντα· Ποιήσωμεν άνθρωπο κατ' εἰκόνα ἡμετέραν, καὶ καθ' ομοίωσιν. Τί γὰρ λέγει τὸ ποιήσωμεν ἢ τῷ λόγῳ καὶ μονογεν Υἱῷ, δι' οὗ τὰ πάντα ἐγένετο κατὰ τὸν Εὐαγγελ στὴν, καὶ τῷ Πνεύματι, περὶ οὗ γέγραπται, Πνεύμ θεῖον τὸ ποιῆσαν με; Εἰ δὲ καὶ μὴ ῥητῶς δεῖν λωκε, περὶ τίνων, ἢ πρὸς τίνας διαλέγεται, όμω μὴ περὶ ἑαυτοῦ μόνον λέγειν δῆλόν ἐστιν, ὅτε φησίν Ἰδοὺ ᾿Αδὰμ γέγονεν ὡς εἰς ἐξ ἡμῶν· καὶ πάλιν Δεῦτε καταβάντες συγχέωμεν αὐτῶν τὰς γλώσ σας, ἵνα καὶ συναριθμουμένους νοήσης. Ούτε γὰρ εἰς ἰσοτιμίαν ἀγγέλους συντάξει τολμήσει τ τῷ Δημιουργῷ, καὶ Δεσπότῃ, οὔτε Θεοῦ πάλιν ἐν πρόσωπον οἷόν τε νοεῖν τὸ λέγεσθαι, ὡς εἰς ἐξ ἡμῶν, καὶ, Δεῦτε καὶ καταβάντες συγχέωμεν. Εναργές δε 1 Cor. 11, 11. * Matth. xi,` 27. * Gen. 1, 10 Gen. 31, 7. *

ΤΙΤ. ΧΙ. καὶ τὸ περὶ τῆς καταστροφῆς Σοδόμων λεγόμενον. rum eversione dictum est: Pluit Dominus a Domino τὸ Εβρεξε Κύριος παρὰ Κυρίου θεῖον καὶ πῦρ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ. Καὶ τὸ ἐν προφήτῃ παραπλησίως τούτοις εἰρημένον ἐκ προσώπου τοῦ Θεοῦ, Κατἔστι ενα αὐτούς, ὡς κατέστρεψεν ὁ Θεὸς Σόδομα καὶ Γόμορρα. Καὶ ἑτέρως φιλανθρωπευόμενος λέγει ὁ Θεός, Σώσω αὐτοὺς ἐν Κυρίῳ τῷ Θεῷ αὐτῶν, ὅπερ οὐκ ἀπέοικε τῆς ἀποστολικῆς λέξεως, τῆς λεγούσης, Δῴη αὐτῷ Κύριος εύρειν ἔλεος παρὰ Κυρίου Τοῦ αὐτοῦ. Πρὸς τοὺς λέγοντας, ότι πολλά τις γέγραπται περὶ Υἱοῦ, καὶ Πατρὸς, περὶ δὲ τοῦ Πνεύματος ἐν τῷ βαπτίσματι μόνον. ignem, et sulphur e cœlo '. Et quod his simile Propheta dixit e persona Dei: Everti eos ut evertit Deus Sodomam et Gomorrham. Et aliter humano more loquitur Deus: Servabo eos in Domino Deo ipsorum. Quod quidem non est dissimile verborum Apostoli, cum ait: Det ipsi Dominus invenire gratiam a Domino in illa dieª. ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ. Ejusdem ad eos qui dicunt sæpe de Filio et Patre scriptum esse, de Spiritu autem in baptismo tanLum. Ἐὰν δὲ λέγῃ ὁ Πατὴρ, Ἐν ταῖς ἐσχάταις Quod si Pater dixit: In ultimis diebus effunἡμέραις ἐκχεῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου ἐπὶ πᾶσαν dam de Spiritu meo super omnem carnem ³; quid σάρκα, τί εἴπωμεν περὶ τοῦ Υἱοῦ; Οὐ γέγραπται de Filio sumus diggri? Hic enim de eo scriptumn γὰρ ἐνταῦθα. Ἐὰν δὲ λέγῃ ὁ προφήτης· Εκεί συν δ non est. Si vero propheta dicit: Ibi convenerunt ήντησαν έλαφοι, καὶ εἶδον τὰ πρόσωπα ἀλλή cervæ, et viderunt facies altera alterius: transierun¿ λων· ἀριθμῷ παρῆλθον, καὶ μία αὐτῶν οὐχ ὑπ ∙numero, et una earum relicla non est, quoniam Doελείφθη, διότι Κύριος ἐνετείλατο αὐταῖς, καὶ τὸ mínus præcepit ipsis, et Spiritus ejus congregavil Πνεῦμα αὐτοῦ συνήγαγεν αὐτάς που ο Υιός; '; ubi Filius? Si itidem dicit: Spiritus Ἐὰν δὲ λέγῃ· Πνεῦμαι παρ' ἐμοῦ ἐξελεύσεται, καὶ exibit a me, et Aalum omnem ego feci *; ubi Filius? πνοὴν πᾶσαν ἐγὼ ἐποίησας· τοῦ ὁ Υἱός; Ἐὰν δὲ Si vero David dicit: Et Spiritum tuum sanctum ne – λέγῃ ὁ Δαβίδ· Καὶ τὸ Πνεῦμά σου τὸ ἅγιον μὴ auferas a me *; ubi Filius? Item si ille ipse dicit: ἀντανέλῃς ἀπ' ἐμοῦ· ποῦ ὁ Υἱός; Ἐὰν λέγῃ ὁ Cor mundum crea in me, Deus, et Spiritum reclum αὐτό; Παρδίαν καθαράν κτίσον ἐν ἐμοὶ ὁ Θεὸς, innova in visceribus meis '; ubi Filius? Rursus καὶ Πνεῦμα εὐθὲς ἐγκαίνισον ἐν τοῖς ἐγκάτοις sl idem dicat: Et Spiritus tuus bonus deducet me μου· τοῦ ὁ Υἱός; Ἐὰν δὲ λέγῃ ὁ αὐτὸς πάλιν· Καὶ in terra recta; ubi Filius? Si idem dicit: Et Spiτὸ Πνεῦμά σου τὸ ἀγαθὸν ὁδηγήσει με ἐν τῇ ris principali confirma me; ubi Filius? Quod ritu *; εὐθείᾳ· ποῦ ὁ Υἱός; Ἐὰν δὲ λέγῃ ὁ αὐτός· Καὶ si Job dicit: Spiritus divinus qui me fecit ", ubi : Πνεύματι ἡγεμονικῷ στήριξόν με· ποῦ ὁ Υἱός; Filios? Si rursus idem Job dicit: Spiritus est in Αν δὲ λέγῃ ὁ Ἰώβ Πνεῦμα θεῖον τὸ ποιῆσαν hominibus, falus autem Omnipotentis est qui me ποῦ ὁ Υἱός; Ἐὰν δὲ λέγῃ ὁ αὐτὸς Ἰώβ· Πνεῦμά docet “; ubi Filius? Quod si David dicit: Emilles στιν ἐν βροτοῖς πνοὴ δὲ παντοκράτορος ἐστιν Spiritum tuum, et creabuntur, et renovabis faciem διδάσκουσα με· ποῦ ὁ Υἱός; Ἐὰν δὲ λέγῃ ὁ Δα- terræ "; ubi Filias? Item si dicit: Quo ibo a Spi3. Εξαποστελεῖς τὸ Πνεῦμά σου, καὶ κτισθή ritu tuo, et quo a facie tua fugiam "*? ubi Filius? σονται, καὶ ἀνακαινιεῖς τὸ πρόσωπον τῆς γῆς· Quod si dicit: Vre filii desertores, hac dicit Domi τοῦ ὁ Υἱός; Ἐὰν δὲ λέγῃ· Ποῦ πορευθῶ ἀπὸ τοῦ nus: Fecistis consilium non per me, et pactiones non Πνεύματός σου, καὶ ἀπὸ τοῦ προσώπου σου που per Spiritum meum *; ubi Filius? Rursus si dicit: φύγω; τοῦ ὁ Υιός; Ἐὰν δέ λέγῃ· Οὐαὶ τέκνα ἀπο- Et egredietur virga de radice Jesse, et flos de radice στάται, τάδε λέγει Κύριος· Εποιήσατε βουλήν ascendet, et requiescet super eum Spiritus sapientia οὐ δι' ἐμοῦ, καὶ συνθήκας οὐ διὰ τοῦ Πνεύματος et intellectus, Spiritus consilii et fortitudinis, Spiriμου· τοῦ ὁ Υἱός; Ἐὰν δὲ λέγῃ· Καὶ ἐξελεύσεται tus cognitionis et pietatis, et replebit ipsum Spiritus μθδος ἐκ τῆς ῥίζης Ἰεσσαὶ, καὶ ἄνθος ἐκ τῆς timoris Dei ": quomodo separabo Spiritumn? Si iti "'; ζης ἀναβήσεται, καὶ ἐπαναπαύσεται ἐπ' αὐτὸν dem dicit: Spiritus Domini super me, propter quod Πνεύμα σοφίας και συνέσεως, Πνεῦμα βουλῆς unit me; misit me ut pauperibus evangelizarem: καὶ ἰσχύος, Πνεῦμα γνώσεως καὶ εὐσεβείας, καὶ ut prædicarem captivis remissionem, et cæcis viΕμπλήσει αὐτὸν Πνεῦμα φόβου Θεοῦ· πῶς χω Sum: quomodo separabo Spiritum? Et quæcunque μέσω τὸ Πνεῦμα; Ἐὰν δὲ λέγῃ· Πνεῦμα Κυρίου licet cum studio ac labore invenire tum e Veleri θαὶ ἐμὲ, οὗ είνεκεν έχρισέ με, εὐαγγελίσασθαι Scriptura, tom o Νovo Testamento, de Spiritu et πτωχοῖς ἀπέσταλκέ με, κηρύξαι αἰχμαλώτοις Filio et Patre. Ave, gratia plena, Dominus tecum: ἄφεσιν, καὶ τυφλοῖς ἀνάβλεψιν· πῶς χωρίσω τὸ acce enim concipies in uere, et paries filium "'. Εt Ενώμα; Καὶ ὅσα φιλοπόνως δυνατὸν ἀπὸ τῆς Γρα- cum Maria diceret: Quomodo cognoscam istud, γῆς τῆς τε παλαιάς εὑρεῖν καὶ ἀπὸ τῆς Καινῆς quandoquidem virum non cognosco? dicit ei angelus: - Διαθήκης περὶ τοῦ Πνεύματος καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Alissimi τοῦ Πατρός. Χαῖρε, κεχαριτωμένη, ο Κύριος μετὰ olumbrabit tibi ". Εt rursus idem angelus ad Joseph το που γὰρ συλλήψῃ ἐν γαστρὶ, καὶ τάξη υιόν. dicit: Ne timeas accipere Mariam conjugem tuum: MPH ér xal; τῆς Μαρίας λεγούσης· Κατὰ τί γνώσομαι τοῦτο, nam quod in ea conceptum est, a Spiritu sancto 24. s II Tim. 1, 18. * Joel. 11, • Psal. CTLIS, 10. • Psal. L. 14. exxrvm, 7..” Isa. xxx, 1. 15 Isa. Χ1, 28. • 1sa. χχιν, 15, 16. * Isa. LVII, 16.. Psal. L. 13. 10 Job xxxm, 4. "Job xxxm; 8 ¹ª Psal. cili, 30. so Psal. ** Isa. LXI, 1. 17 Luc. 1, 28, 31. 16 ibid. 34, 35.

est '. Εt rursus propheta verba exponens evan- ἐπεὶ ἄνδρα οὐ γινώσκω; λέγει αὐτῇ ὁ ἀγγε gelista ait: Ut adimpleretur quod scriptum est: Ecce Filius meus electus, dilectus meus, in quo bene complacitum est animæ meæ, ponam Spiritum meuni super ipsum '. Atque in Evangelio scriptum est: Spiritus ubi vult, spiral, et vocem ejus audis: sed nescis unde veniat, aut quo vadal. Sic est omnis qui natus est e Spiritu '. Et similiter in Evangelio: Si vero ego in Spiritu Dei ejicio dæmonia, igitur pervenit in vos regnum Dei. Et rursus scriptum est: Omne peccatum et blasphemia remittetur hominibus: at Spiritus blasphemia non habet remissionem *. Et in baptismo descendit Spiritus sanctus, et mansit super eum!; angeli vero descendentes ministrabaut ei. Quo cognoscas angelos quidem descendentes ministrare, servitutem ut ostendant: Spiritum vero super ipsum mansisse, ut, mansione audita, naturæ ejus libertatem intelligas. Scriptum autemn est Et Pater in me manens, ipse facit opera Et rursus scriptum est: Jesus autem plenus Spiritu sancio reversus est α Jordane, et actus est per Spiritum in desertum, diebus quadraginta tentatus a diabolo '. Ει iterum: Accipite Spiritum sanctum. Quorumcunque remiseritis peccala, remilluntur; quorumcunque retinueritis, retenta sunt ¹º. Et rursus: Veritalem vobis dico, expedit vobis ut ego vadam; elenim si egu non abiero, Paracletus non veniet ad vos. Spiritus veritatis, qui a Putre procedit 1. Πνεῦμα ἅγιον ἐπελεύσεται ἐπὶ σέ, καὶ δύναμις Ὑψίστου ἐπισκιάσει σοι. Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς ἐγ γελος λέγων τῷ Ἰωσήφ· Μὴ φοβηθῇς παραλαβείν Μαριὰμ τὴν γυναῖκά σου· τὸ γὰρ ἐν αὐτῇ γεν νηθὲν ἐκ Πνεύματός ἐστιν ἁγίου. Καὶ πάλιν ἐ εὐαγγελιστὴς ἑρμηνεύων τὰ ἐν τῷ προφήτῃ λέγει Ἵνα πληρωθῇ τὸ γεγραμμένον. Ἰδοὺ ὁ παῖς μου ὁ ἐκλεκτὸς, ὁ ἀγαπητός μου, εἰς δν ηὐδε κησεν η ψυχή μου, θήσω τὸ Πνεῦμά μου ἐπ' αὐτόν. Καὶ ἐν Εὐαγγελίῳ γέγραπται· Τὸ Πνεῦμα ὅπου θέλει πνεῖ, καὶ τὴν φωνὴν αὐτοῦ ἀκούεις, ἀλλ' οὐκ οἶδας πόθεν ἔρχεται, καὶ ποῦ ὑπάγε Οὕτως ἐστὶ πᾶς ὁ γεγεννημένος ἐκ τοῦ Πνεύ ματος· καὶ ὁμοίως ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ· Εἰ δὲ ἐγώ ἐν Πνεύματι Θεοῦ ἐκβάλλω τὰ δαιμόνια, ἄρα ἔφθασεν ἐφ' ὑμᾶς ἡ βασιλεία τοῦ Θεοῦ. Καὶ πάλιν γέγραπται· Πᾶσα ἁμαρτία και βλασφημία ἀρ εθήσεται τοῖς ἀνθρώποις, ἡ δὲ τοῦ Πνεύματος βλασφημία οὐκ ἔχει ἄνεσιν. Καὶ ἐν τῷ βαπτίσματι κατῆλθε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ ἔμει νεν ἐπ᾿ αὐτόν· οἱ δὲ ἄγγελοι κατελθόντες διηκόνουν αὐτῷ. Ἵνα γνῷς, ὅτι οἱ ἄγγελοι κατελθόντες δια κονοῦσιν, ἵνα την δουλείαν δείξωσι· τὸ δὲ Πνεῦμα ἔμεινεν ἐπ' αὐτὸν, ἵνα τὴν μονὴν ἀκούσας, ἐλευθε ρίαν νοήσῃς τῆς φύσεως αὐτοῦ. Γέγραπται δέν Καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοὶ μένων, ποιεῖ τὰ ἔργα αὐτός. Καὶ πάλιν γέγραπται· Ἰησοῦς δὲ πλήρης Πνε Ο ματος ἁγίου ὑπέστρεψεν ἀπὸ Ἰορδάνου, καὶ πειραζόμενος ὑπὸ τοῦ διαβόλου· καὶ ἤγετο ἐν τῷ Πνεύματι εἰς τὴν ἔρημον, ἡμέρας τεσσαράκοντα πάλιν Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον. Αν τίνων ἀφῆτε τὰς ἁμαρτίας, ἀρέωνται· ἄν τινων κρατῆτε, κεκράτηνται. Καὶ πάλιν· Τὴν ἀλήθειαν ὑμῖν λέγω, συμφέρει ὑμῖν· ἵνα ἐγὼ ἀπέλθω· ἐὰν γὰρ ἐγὼ μὴ ἀπέλθω, ο Παράκλη τος οὐκ ἐλεύσεται πρὸς ὑμᾶς, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, δ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται. Ἐὰν δὲ λέγωσιν· Οὐ λαλεῖ ἀφ' ἑαυτοῦ κ νεῦμα, ἀλλ' ὅσα ἂν ἀκούσῃ λαλήσει· λέγομεν αὐτοῖς· Οὐδὲ ὁ Υἱὸς ἀφ' ἑαυτοῦ λαλεῖ· 'Αλλ' ὁ πέμ ψεις με, φησί, Πατὴρ, ἐκεῖνος μοι εἶπε τί είπω καὶ τί λαλήσω· πάντα γὰρ ὅσα λαλεῖ τὸ Πνεῦμα καὶ ὁ Υἱὸς, τοῦ Θεοῦ εἰσι λόγια. Καὶ διὰ τοῦτο Πάσω Γραφὴ θεόπνευστος καὶ ὠφέλιμός ἐστιν, ἀπὸ τοῦ Πνεύματος λαληθεῖσα. Καὶ γὰρ ἀληθῶς τοῦτο δεῖ· κνυσι μὴ εἶναι τὸ Πνεῦμα κτίσμα, ἐπειδὴ πᾶσα ἡ λογική κτίσις ποτὲ ἀφ' ἑαυτῆς λαλεῖ, ποτὲ τὰ Quod si dicant: Non loquuur a seipso Spiritus, sed quacunque audierit loquetur "; ipsis dicimus: Neque Filius a seipso loquitur: Sed. qui me misit Pater, inquit, ille mihi dixit quid dicam et quid loquar 18: 18: omnia cnim quærcunque Spiritus et Filius loquuntur, Dei sunt oracula. Et cam ob causam Omnis Scriplura divinitus inspirata, eliam utilis est, quippe quam locutus sit Spiritus. Hoc name que vere ostendit Spiritum non esse creaturam, quoniam rationalis omnis creatura modo a seipsa loquitur, modo ea qua Dei sumit, ut cum dicit Pau- 1 τοῦ Θεοῦ, ὡς ὅταν λέγῃ Παῦλος· Περὶ τῶν παρθέ lus: De virginibus autem præceptum Domini non των επιταγὴν Κυρίου οὐκ ἔχω, γνώμην δὲ δίδωμι habeo; consilium tamen do tanquam misericordiam ὡς ἠλεημένος ὑπὸ Κυρίου. Τοῖς δὲ consecutus a Domino 18. At iis qui matrimonio juncti κόσι παραγγέλλω οὐκ ἐγώ, ἀλλ' ὁ Κύριος· καὶ ὁ sunt pracipio non ego, sed Dominus 16. Εt propheta: προφήτης· Ὢ Κύριε, πλὴν κρίματα λαλήσω πρὸς Ο Domine, nihilominus judicia loquar ad te; quid σέ· τί ὅτι ἀσεβεῖς εὐοδοῦνται; καὶ πάλιν· est quod impii prospere agunt "7? El rursus: Οἱ μοι, μῆτερ, ὡς τίνα μ' ἔτεκες; Ποτὲ δὲ λέγει Heu me, maler! qualen me peperisti "! Nonnun. Τάδε λέγει Κύριος. Καὶ ποτὲ Μωσῆς· Ἰσχνόφωνος quam autem ait: Hæc dicit Dominus ". Εt aliquando· καὶ βραδύγλωσσός εἰμι ἐγώ. Ποτὲ δὲ ὁ αὐτός· Τάξε Moyses: Gracili voce et larda lingua ego sum ", λέγει Κύριος· Ἐξαπόστειλον τὸν λαόν μου, ἵνα Aliquando vero is ipse: Hæc dicit Dominus: Emille μοι λατρεύσῃ. Τὸ δὲ Πνεῦμα οὐχ οὕτως. Οὐ γὰρ populum meum, ut mihi servial ". Spiritus autem ποτὲ τὰ ἑαυτοῦ λέγει, ποτὲ δὲ τὰ τοῦ Θεοῦ· τούτη non sic. Non enim modo sua, modo quæ Dei sunt γὰρ ἦν κτίσματος. ᾿Αλλὰ πάντα τὰ τοῦ Πνεύματα; 1 Matth. 1, 20. " Matth. xii, 17; Isa. xLili, 1. Joan. 111, 8. • Matth. xn, 28. ibid. 31. • Matth. ui, 7 Matth. iv, 11. Joan. xiv, 10. γεγαμηXV, * Luc. 1, 1, 2. " Joan. xx, 22, 23. " Joan. xvi. 7. 19 Joan. 19, 13 Juan. xit, 49. 15 11 Tim, m, 16. 18 [ Cor. VI, 25. 1 ibid. 10. " Jerem. xu, 1. w Jerem. 19 Jerem. xxx, 2. 20 Exod. iv, 10. st Exod. v, 1.

τοῦ Θεοῦ εἰσι λόγια· ὁμοίως καὶ τὰ τοῦ Υἱοῦ. Διὰ τοῦτο οὐδὲ ὁ Υἱὸς λαλεῖ ἀφ' ἑαυτοῦ. ῾Ο γὰρ πέμψας γιε, φησί, Πατὴρ, ἐκεῖνός μοι εἶπε τί εἴπω καὶ τί λαλήσω· Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῶν πρὸς ᾿Αμφιλόχιον τριάκοντα κεφαλαίων, κεφάλαιον θ'. Αφοριστικαὶ ἔννοιαι περὶ τοῦ Πνεύματος τῇ τῶν Γραφῶν ἀκολου θοῦσαι διδασκαλία. 'B ΤΙΤ. ΧΙΙ. loquitur; id namque pertinet ad creaturam. Verum omnia Spiritus verba, Dei oracula sunt: similiter et Filit dicta. Quapropter ne Filius qu dem a seipso lo quitur. Qui enim misit me Pater inquit, ille mihi dixit quid dicam et quid loquar. Ejusdem ex triginta capitum ad Amphilochium_capite 9. Separata de Spiritu sancto sententiæ, Scris pturarum doctrina consentanee'. Ηδη δὲ καὶ περὶ τοῦ Πνεύματος τὰς κοινὰς Jam vero etiam de Spiritu cominunes noἡμῶν ἐννοίας ὁποῖαί τινές εἰσιν ἐξετάσωμεν, τάς τε stræ notiones cujusmodi sint expendamus, tum ἐκ τῶν Γραφῶν περὶ αὐτοῦ συναχθείσας ἡμῖν, καὶ eas quæ nobis de illo e Scripturis collecæ sunt, ᾶς ἐκ τῆς ἀγράφου παραδόσεως τῶν Πατέρων διεδε- tum eas quas Patrum traditione fun scripta acceξάμεθα. Πρῶτον μὲν οὖν, τίς, ἀκούσας τῶν προς piκιus. Primus igitur, quis, auditis Spiritus appelηγοριῶν τοῦ Πνεύματος, οὐ διανίσταται τῇ ψυχῇ, lationibus, animo non erigitur, et ad supreman καὶ πρὸς τὴν ἀνωτάτω φύσιν τὴν ἔννοιαν ὑπεραίρει; η naturam cogitationem non autollit? Nam Spiritus Πνεῦμα γὰρ Θεοῦ εἴρηται, καὶ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, Dei dictus est, et Spiritus veritatis, qui ex Patre ο παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται· Πνεῦμα εὐθὲς, procedit:: Spiritus rectus, Spiritus principalis Πνεῦμα ἡγεμονικόν. Πνεῦμα ἅγιον ἡ κυρία Spiritus sanctus, propria est illius ac peculiaris αὐτοῦ καὶ ἰδιάζουσα κλήσις· ὅπερ δὴ μάλιστα παν appellatio: quod sane nomen omnium maxime τὸς τοῦ ἀσωμάτου, καὶ καθαρῶς ἀΰλου τε καὶ rem incorpoream et ab omni materia puram et in - ἀμεροῦς ὄνομά ἐστι. Διὸ καὶ ὁ Κύριος, τὴν ἐν τόπῳ compositam declarat. Quapropter et Dorninus cum προσκυνεῖσθαι τὸν Θεὸν ἡγουμένην διδάσκων, ὅτι cam, qua Deum in loco adorari existimabat, edoἀπερίληπτον τὸ ἀσώματον, Πνεῦμα, φησίν, ὁ Θεός. ceret, rem incorpoream comprehendi non posse, Ου τοίνυν δυνατόν, Πνεῦμα ἀκούσαντα, περιγεγραμ- Spiritus, inquit, est Deus Proinde fieri non potest, μένην φύσιν ἐντυπῶσαι τῇ διανοίᾳ, ἢ τροπαῖς καὶ ut qui audit Spiritum, naturam loco circumscriἀλλοιώσεσιν ὑποκειμένην, ἢ ὅλως ὁμοίαν τῇ κτίσει· plam, aut mutationibus et alterationibus obnoxiam, ἀλλὰ πρὸς τὸ ἀνωτάτω ταῖς ἐνι 'αις χωροῦντα, νοεράν aut omnino creaturæ similem sibi animo fingat: οὐσίαν επάναγκες ἐννοεῖν, ἄπειρον κατὰ δύναμιν, sed ad id quod summum est cogitatione progreμεγέθει απεριόρισον, χρόνοις ἡ αἰῶσιν ἀμέτρητον, aliens, intelligentem substantiam cogitet necesse est, ἄφθονον ὧν ἔχει καλῶν. Πρὸς ὅ πάντα ἐπέστραπται virtute infinitam, magnitudine incircumscriptam, τὰ ἁγιασμοῦ προσδεόμενα· οὗ πάντα εφίεται τὰ κατ' nec temporum nec sæculorum dimensionem reciἀρετὴν ζῶντα, οἷον ἐπαρδόμενα τῇ ἐπιπνοίᾳ καὶ pientem, ea quæ habet b.na large impartienten. βοηθούμενα πρὸς τὸ οἰκεῖον ἑαυτοῖς καὶ κατὰ φύσιν Ad quem omnia convertuntur quæ egent sanctifcaτέλος. Τελειωτικὴν τῶν ἄλλων, αὐτὸ δὲ οὐδαμοῦ torre: quem omnia appetunt juxta virtutem vivenἐλλείπον· οὐκ ἐπισκευαστῶς ζῶν, ἀλλὰ ζωῆς tiu, cujus allatu velut irrigantur et adjuvantur, ut χορηγόν· οὐ προσθήκαις αὐξανόμενον, ἀλλὰ πλῆρες perveniant ad proprium suum naturalemque finem. εὐθύς, ἐν ἑαυτῷ ἱδρυμένον, καὶ πανταχοῦ ὅν. Qui perficit cætera, ipse vero in nullo deficit: qui Αγιασμοῦ γένεσις, φῶς νοητόν, πάσῃ δυνάμει λου non vivit per instaurationem, sed vitam suppeditar; γιαῇ πρὸς τὴν τῆς ἀληθείας εὕρεσιν οἷόν τινα κατα nec accessionibus augescit, sed statim plenus est: φάνειαν δι' ἑαυτοῦ παρεχόμενον. Απρόσιτον τῇ φύ- qui in seipso firmatur, et nusquam non adest. σει· χωρητὸν δι᾿ ἀγαθότητα· πάντα μὲν πληροῦν τῇ Origo sanctificationis, lux intelligibilis: universa δυνάμει, μόνοις δὲ ἂν μεθεκτὸν τοῖς ἀξίοις, οὐχ ἑνὶ potentia rasionali ad veritatis investigationem veμέτρῳ μετεχόμενον, ἀλλὰ κατ' ἀναλογίαν τῆς πίστεως lut illustrationem quamdam ex sese praebens. Naδιαιροῦν τὴν ἐνέργειαν. Απλοῦν τῇ οὐσίᾳ, ποικίλον tura inaccessus, sed qui capi possit ob benignitaταῖς δυνάμεσιν· ὅλον ἑκάστῳ παρὸν, καὶ ὅλον ἀπαν tem; omnia quidem implens virtute, sed solis is ταχοῦ δν. Απαθῶς μεριζόμενον, καὶ ὁλοσχερώς με- qui digni sunt communicabilis, quibus sese non τεχόμενον κατὰ τὴν εἰκόνα τῆς ἡλιακῆς ἀκτῖ- eadem inipertit mensura, seul juxta proportionem γας, ης ἡ χάρις, τῷ ἀπολαύοντι ὡς μόνῳ παροῦσα, fidei dispertitur vim suam. Simplex essentia, va· καὶ γῆν ἐπιλάμπει καὶ θάλασσαν, καὶ τῷ ἀέρι ἐγκέ rius potentiis; qui singulis totus adest, et tolus κραται. Οὕτω δὴ καὶ τὸ Πνεῦμα ἑκάστῳ τῶν δεκτι ubique est. Qui sic dividitur ut ipse nihil patiatur; τῶν, ὡς μόνῳ παρόν, διαρκὴ τοῖς πᾶσι τὴν χάριν cujus sic omnes participes sunt, ut ipse maneat ὁλόκληρον ἐπαφίησιν· οὗ ἀπολαύει τὰ μετέχοντα, integer, radii solaris in morem, cujus beneficium ὅσον αὐτὰ πέφυκεν, οὐχ ὅσον ἐκεῖνο δύναται. fruenti tanquam uni adest, et tamen terram ac toare, illustrat, misceturque aeri. Sic et Spiritus sanctus, unicuique capacium cum adsit quasi soli, sufficientem omnibus gratiam ac integram infundit: quo fruuntur quæcunque de illo participaul, quantum ipsis fas est natura, non quantum ille potest. Οἰκείωσις δὲ Πνεύματος πρὸς ψυχὴν οὐχ ὁ διὰ τύπου προσεγγισμός (πῶς γὰρ ἂν πλησιάσαις τῷ Juan. ΣΗ, 49. loci Spiritus autem cum anima conjunctio non fit propinquitate (nam qut Bat ut ad incorporeum • Joan. xv, 26. • Psal. 1, 12, 13. • Joan. iv. 24

corporaliter accedas?), sed a cupiditatibus recessu, Ασωμάτῳ σωματικῶς;), ἀλλ' ὁ χωρισμὸς τῶν παθῶν, quæ post accesserunt animæ propter amicitiam erga carnem, ct a Dei consortio alienarunt. Itaque, si quis ab eo, quod viii labe contraxerat, probro purgetur, atque ad nativam pulchritudinem reversus velut regiæ imagini formam veterem per puritatem reddat, hoc uno demum modo potest ad Paracletum appropinquare. Ille autem, veluti sol, purum nactus oculum, ostendet tibi in seipso imaginem illius qui videri non potest. In beata autem hujus imaginis contemplatione videbis ineffabilem archetypi pulchritudinem. Per hunc corda sustolluntur in altum, manu ducuntur infirmi, proficientes perficiuntur. Hic eis qui ab omui sorde purgati sunt illucescens, per communionem quam cum ipso habent, spirituales reddit. Et quemadmodum corpora nitida, pellucidaque, contacta radio, funt et ipsa supra modum splendida, et alium fulgorem ex sese profundunt, ița animæ quæ Spiritum ferunt, illustranturque a Spiritu, funt et ipse spirituales, et in alios gratiam cmittunt. Hinc futurorum præscientia, mysteriorum intelligentia, occultorum comprehensio, donorum distributiones, coelestis conversatio, cum angelis chor- a: binc gaudium nunquam finiendum, hinc in Deo perseverantia, hinc similitudo cum Deo, et quo nibil sublimius expeti potest, binc est ut deus flas. η Ejusdem adversus eos qui dicunt non oportere Patri et Filio adjungere Spiritum sanctum. Cap. 10. Non oportet, inquiunt, Patri et Filio adjungere Spiritum sanctum: partim eo quod sit aliena naturæ, partim quod dignitate sit inferior. Quibus æquum est ut apostolorum verbis respondeamus: Deo oportet obedire magis quam hominivus. Nam si Dominus aperte in tradendo salutifero baptismale præcepit discipulis, ut baptizarent omnes gentes in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti *, haud dedignatus cum illo consortium contra isti dicunt, non oportere Spiritum Patri Filioque conjungere; an non Dei præcepto palam adversantur? Etenim, si dicunt hujusmodi conjunctione non declarari ullam communionem aut consortium; dicant quidnam conveniat boc existimare, et quam aliam efferant magis peculiarem consortii rationem? Et quidem si Dominus sibi et Patri non adjunxit Spiritum in baptismo, neque etiam nobis vitio vertant quod cos conjungimus. Nihil enim nos diversum neque sentimus, neque loquimur. Sin autem illic conjunctus est Patri et Filio Spiritus, nec quisquam est adeo impudens, ut aliud quidquam dicat, ne sic quidem uos in jus vocent, si Scriptum ras sequimur. Sed belli adversum nos apparatus instructus est, omnisque cogitatio intenta est in nos, et linguæ maledicorum hic vebementlus jaculantur quam ii, qui Christumn occiderant, olim lapidibus impetierunt Stephanum. Verum ne consequantur, ut lateat ' Act. v, 29. • Matth. xxviii, 19. άπερ, ἀπὸ τῆς πρὸς τὴν σάρκα φιλίας ὕστερον ἐπι· γινόμενα τῇ ψυχῇ, τῆς ἀπὸ τοῦ Θεοῦ οἰκειότητας ήλλοτρίωσε. Καθαρθέντα δὴ οὖν ἀπὸ τοῦ αἴσχου, ὁ ἀνεμάξατο διὰ τῆς κακίας, καὶ πρὸς τὸ ἐκ φύσεω; κάλλος ἐπανελθόντα, καὶ οἷον εἰκόνι βασιλική την ἀρχαίαν μορφὴν διὰ καθαρότητος ἀποδόντα, οὕτως ἐστὶ μόνως προσεγγίσαι τῷ Παρακλήτῳ. Ο δ', ὥσπερ ήλιος, κεκαθαρμένον ὄμμα παραλαβών, δείξει σοι ἐν ἑαυτῷ τὴν εἰκόνα τοῦ ἀοράτου. Ἐν δὲ τῷ μακαρί τῆς εἰκόνος θεάματι τὸ ἄῤῥητον ὄψει τοῦ ἀρχετύπου κάλλος. Διὰ τούτου καρδιῶν ἀνάβασις, χειραγω για τῶν ἀσθενούντων, τῶν προκοπτόντων τελείωσις. Τοῦτο, τοῖς ἀπὸ πάσης κηλίδος κεκαθαρμένοις ἐλλάμπον, τῇ πρὸς ἑαυτὸ κοινωνίᾳ πνευματικοὺς ἀποδείκνυσι. Καὶ ὥσπερ τὰ λαμπρὰ καὶ διαφανῆ τῶν σωμάτων, ἀκτῖνος αὐτοῖς ἐμπεσούσης, αὐτά σε γίνεται περιλαμπῆ, καὶ ἑτέραν αὐγὴν ἀφ' ἑαυτῶν ἀποστίλβει· οὕτως αἱ πνευματοφόροι ψυχαί, ἐλλαμφθεῖσαι παρὰ τοῦ Πνεύματος, αὐταί τε ἀποτελοῦνται πνευματικαί, καὶ εἰς ἑτέρους τὴν χάριν ἐξαποστέλλουσιν. Ἐντεῦθεν μελλόντων πρόγνωσις, μυστηρίων σύνεσις, κεκρυμμένων κατάληψις, χαρισμάτων διανο μαί, τὸ οὐράνιον πολίτευμα, ή μετὰ ἀγγέλων χορεία, ἡ ἀτελεύτητος εὐφροσύνη, ἡ ἐν Θεῷ διαμονὴ, ἡ πρὸς Θεὸν ὁμοίωσις, τὸ ἀκρότατον τῶν ὀρεκτῶν, · θεὸν γενέσθαι. Τοῦ αὐτοῦ πρὸς τοὺς λέγοντας μὴ χρῆναι συντάσ σειν Πατρὶ καὶ Υἱῷ τὸ ἅγιον Πνεῦμα. Κεφαλ.. Οὐ χρὴ, φασί, Πατρὶ καὶ Υἱῷ συντετάχθαι τὸ ἅγιον Πνεῦμα, διά τε τὸ τῆς φύσεως ἀλλότριον, καὶ τὸ τῆς ἀξίας καταδεές. Πρὸς οὓς δίκαιον τὴν τῶν ἀπη στόλων φωνὴν ἀποκρίνασθαι, ὅτι Πειθαρχείν Θεῷ δεῖ μᾶλλον ἢ ἀνθρώποις. Εἰ γὰρ ὁ μὲν Κύριος σαφῶς ἐν τῇ παραδόσει τοῦ σωτηρίου βαπτίσματος προσέταξε τοῖς μαθηταῖς βαπτίζειν πάντα τὰ ἔθνη εἰς ὄνομα Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος, οὐκ ἀπαξιῶν τὴν πρὸς αὐτὸ κοινωνίαν, οὗτοι δὲ μὴ χρῆναι αὐτὸ Πατρὶ καὶ Υἱῷ συντάσσειν λέγουσι· πῶς οὐχὶ τῇ τοῦ Θεοῦ διαταγῇ προδήλως ἀνθίστανται; Εἰ μὲν γὰρ οὐκ εἶναί φασι τὴν τοιαύτην σύνταξιν κοι νωνίας τινὸς καὶ συναφείας δηλωτικήν, εἰπάτωσαν, τί μὲν νομίζειν τοῦτο προσήκει; τίνα δὲ ἕτερον συν αφείας τρόπον οἰκειότερον ἔχουσι; Καίτοιγε εἰ μὴ συνήψεν ὁ Κύριος ἑαυτῷ καὶ τῷ Πατρὶ τὸ Πνεῦμα κατὰ τὸ βάπτισμα, μηδὲ ἡμῖν τὴν συνάφειαν ἐγκαλείτωσαν. Οὐδὲν γὰρ ἡμεῖς ἀλλοιότερον οὔτε φρονοῦμεν, οὔτε φθεγγόμεθα. Εἰ δὲ συνῆπται ἐκεῖ τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ, καὶ οὐδεὶς οὕτως ἀναιδής ὥστε ἄλλο τι φῆσαι, μηδ' οὕτως ἡμῖν ἐγκαλείτωσαν, εἰ τοῖς γεγραμμένοις ἀκολουθοῦμεν. 'Αλλ' ἡ μὲν παρασκευὴ τοῦ καθ' ἡμῶν πολέμου εξήρτηται, καὶ πᾶσα διάνοια πρὸς ἡμᾶς τέταται, καὶ γλῶσσαι βλασφήμων ὧδε τοξεύουσι σφοδρότερον βάλλουσαι ἢ τὸν Στέφανον τότε τοῖς λίθοις οἱ χριστοφό να' μὴ λανθανέτωσαν δὲ, ὅτι πρόσχημα μὲν ἡμᾶς