Homily IHomilia Prima
col. 109–110page 1 of 367
PG 132:109Πανορ μῆθεν ὁδοιπορίας, ὁρμηθείσης ὁδοιπορίας. τὸ Πανορ Πανορμῆθεν ἐπιῤῥηματικῶς Πλέοντι γάρ μοί ποτε περὶ δύσιν Πληϊά ἕων τὸν Σικελικὸν πορθμόν, ὅς μεταξὺ τοῦ 'Ρηγίου καὶ Σικελίας ῥευματωδῶς καταφέρεται τῷ μετεώρῳ τῆς Ἱερουσαλὴμ ἀνῳκοδόμητο εὐκραεξ ἀέρι πανταχόθεν χεόμενος, ὡς καὶ ἡμεῖς αὐταῖς ὄψεσι ἱστορήκαμεν. 'Αλλ' ἐπείπερ ἡμᾶς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ μητρόθεο, Δέσποινα εἰς ἓν αὖθις συνήγαγε, καὶ προσκυνῆσαι ηξίωσε τὸ ἀχειροποίητον αὐτῆς ἀπεικόνισμα, καὶ δείκνυσι πατέρα ἐπὶ τέκνοις ἐπευφραινόμενον· φέρε τὰς τῆς ἀπουσίας ῥυτίδας ἀποβαλόντες καὶ συνή θους διδασκαλίας αψόμεθα.FRANCISCI SCORSI PROŒMIUM II.
gestis deque virtutibus sunt in his sermonibus reli
cta vestigia consectemur, ut aliquam tandem vitæ
ejus speciem adumbremus. Illud autem quod ad res
gestas attinet, constare potest, eum non perpetuo
Tauromenii cum esset episcopus resedisse, sed vel
negotii Ecclesiæ suæ obeundi, vel pietatis ac religionis ergo peregre ab ea fuisse profectum: nam
de terrestri per Siciliam itinere ipsemet agit in homilja de sancto Pancratio (homil. Lvu), ubi non
venisse se dicit xatómiv tās koptñs, hoc est festo
peracto, uti proverbio fertur, quamvis id ne accideret veritus sit; sed ita maturasse iter, ut tempori
ad ecclesiam suam festumque diem solemnem
S. Pancratii celebrandum una cum suo populo perveniret. Et quidem Panormo tum se venire ostendit
illis verbis Ex terrestri itinere Panormo advenienLes fracti corpore sumus; sed vis est facienda infirmitali corporis. Qua vero de causa Panormuni se contulerit, hand potest ex aliquo loco colligi. Certe
tide publica per inducias, forte ad redimendos captivos, eo venisse verosimile videri possit, cum per
i. tempus jam in Saracenorum esset potestate non
selum Panormnus, sed universa pene Sicilia excepto
Tauromenio, ac fortassis etiam Syracusis, quæ sub
Basilio Macedone tandem sunt expugnatæ: nec
celarim lectorem in aliquibus mss. non legi Πανορ·
μῆθεν ὁδοιπορίας, sed ὁρμηθείσης ὁδοιπορίας. Facile
autem potuit ex ingenio scriptoris cui forte τὸ Πανορv, vel obscurum vel insolens videri potuit, id
commutari. Sed Πανορμῆθεν dici ἐπιῤῥηματικῶς
ex usu Græcæ linguæ est; sicuti ab Homero dictum ZiĜoviñůzy, ex Sidone; et multa alia id genus
reperiat quivis apud auctores. Jam igitur colliges
ex hoc loco illum peregre advenisse Tauromenium,
et quidem terra. Quod autem etiam navigarit extra
Siciliam, et fretum Mamertinum trajecerit, extra
controversiam est, nec ambiguitate scripturæ inobscuratur. Constat enim ex homilia in sanctum Nicofaum (homil. £), ubi ejusdem sancti Nicolai ope a
magna tempestate in eo freto coorta se vectoresque
cæteros liberatos docet. Lege eum locum; ex quo
etiam non obscure auguramur eam homiliam non
Tauromenii habitam: ita enim loquitur de Mamer1:no freto, itaque illud describit, ut non notum pene
ante oculos positum, ut Tauromenitanis est, sed
remotum ab auditoribus, nec omnino cognitum;
sic enim ait: Πλέοντι γάρ μοί ποτε περὶ δύσιν Πληϊάἕων τὸν Σικελικὸν πορθμόν, ὅς μεταξὺ τοῦ 'Ρηγίου
καὶ Σικελίας ῥευματωδῶς καταφέρεται • quæ sic traduxi: Cum enim navigarem aliquando circa Pleiadum occasum per Siculum fretum, quod inter Rhegium et Siciliam fluminis instar decurrit. Quid necesse fuit illa designatio loci et freti fluxusque descriptio, si Tauromenii illa dixisset? Quid Tauromenii incolis notius? Igitur extra Siciliam erat cum
ea dicebat. Cum vero Constantinopoli eum dixisse
homiliam siç tà ßáĩa (homil. xxvƒ) supra ostensum
sit, ibidem etiam hanc dictam haud abnuerim;
licet si quis. alibi dictum velit haud repugnariın,
cum nec quid affirmem habeam, in qua urbe sit
dicta, nec quid negem. Jam etiam certum constat
eum Hierosolymis fuisse, et loca sancta perlustrasse; crediderim equidem ad pietatis sensum
explendum. Sic enim diserte fatetur hom. De Pas❤
sione (homil, xxvII), ubi cœnaculum describit: 'Ev ¿¿
τῷ μετεώρῳ τῆς Ἱερουσαλὴμ ἀνῳκοδόμητο εὐκραεξ
ἀέρι πανταχόθεν χεόμενος, ὡς καὶ ἡμεῖς αὐταῖς
ὄψεσι ἱστορήκαμεν. Quæ Latine sic habes: In edito
quippe Hierosolymæ loco sita erat temperato undique
aerc circumfusa, sicuți oculis nostris ipsi perspexi+
mus. Quando quidem igitur in Palæstinam peregrinatus est, quis dubitare possit eum saltem obiter
Constantinopolim adiisse regiam urbem, ubi imperatoris sedes, cui tum Sicilia subjecta erat? Demum
ex ea peregrinatione reditus ad Ecclesiam suam Tau.
romenium aperte intelligitur ex duabus homiliis,
Prima est, De legisperito interrogante Dominum,
(homil. x) ex cujus prooemio et hæc veritas, et insignis episcopi in gregem suum paterna charitas, et pier
tas in B. Virginem Tauromenitanam dyeipoxolytov
exsistit. Non tantopere enim aridam diutina sicci·
late terram, et squalentem imbres sitire dicit, quanto
desiderio se flagrasse populi sui revisendi. Legatur
illud proœmium, quod sic tandem concluditur: 'Aλλ'
ἐπείπερ ἡμᾶς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ μητρόθεο,
Δέσποινα εἰς ἓν αὖθις συνήγαγε, καὶ προσκυνῆσαι
ηξίωσε τὸ ἀχειροποίητον αὐτῆς ἀπεικόνισμα, καὶ
δείκνυσι πατέρα ἐπὶ τέκνοις ἐπευφραινόμενον· φέρε
τὰς τῆς ἀπουσίας ῥυτίδας ἀποβαλόντες καὶ συνήθους διδασκαλίας αψόμεθα. Sed quoniam nos Spiritus sanclus, et Domina nostra Dei Muter rursus in
unum adduxit locum, et iterum imaginem ipsius non
manufactam venerari concessit, et patrem filiis lætantem facit; age jam rugas absentiæ causa contraclas remittentes, consuetum sermonem aggrediamur.
Quid illustrius hoc proœmio non solum ad reditum
ejus, sed etiam ad sanctitatem ostendendam? quam
tenerum in filios amorem, quantum corum videndorum desiderium, quantam in B. Virginem pietЛtem ostendit! Sed de his sequente §. Nunc hunc absolvamus ex altera homilia eumdem reditum colli -
gendo quæ est al; thy ovyxúntovsav, in mulierem
curvam (homil. xn); ubi malos quosdam homines
et factiosos se absente conciliabula iniisse dicit; at
ubi redierit, veritos ac formidantes præsentiam
suam, vimque verborum et aciem linguæ, procul
aufugere, nec ad synaxim convenire: ubi aperte
ostendit se ab Ecclesia sua abfuisse. Reliquas ex
eo sermone deductas conjecturas dicemus alibi.
Atque hæc quidem de peregrinationibus ejus ita
certa sunt, ut verissimæ historiæ instar de ejus vita
esse possint.
§ IX. Zelus et sollicitudo Ecclesiæ suæ: labores affecta
ætate el valetudine: persecutiones pro eu toleratæ.
Ex virtutibus quarum in his homiliis expressa
reliquit exempla Theophanes, prius describam e·s,
quæ publicam, post quæ privatam personain sper
ctant; cum ex doctrina Philosophi inter virum på·
col. 111–112page 2 of 367
trium et virum bonum quoddam diferat, et a'iz
alīts propriæ virtutes sint, in uka laxen persona
eas copulāri summa sát laus. Ac primum qui'em
instəntia illa quotidiana et sollicitado omolum Ec
c'esiarum, quam inter suas angores Paulus, com
molis gento.a doctor, annemerat; zelus et ardor,
quo, cum sean falizaretur quispiam, urebatur; amor
in suos, quos £licies appellauat, gaudlinm enn lese
procederent, quos eosiem gaudium et corớta:n
gnam vorabat; dolor cum a recta veritatis el úķi
via oberrabant; severitas et acrimonia in reprehen
den-io, unde epistoke ejus graves et severæ; per
s-entiones denique quas complures commemoral;
ea, inquam, erga unicam suam Ecclesiam in Theo
phane fuisse non obscuris indiciis intelligantur.
Instantia enim et assiduitas subministrɔndi dīviņi
verbi, cogendique ad synaxim populi sui, apparel
ex proœmio hom. De centurione (bomil. XLV), ubi
bonis operibus diabolum moras et impedimenta
objicere ait, quod oblata judiciali controversia,
quo tempore sermo habendus esset, jam prope ejus
ademisset opportunitatem: de quo se sollicitam
fuisse ostendit, atque rem expedisse, ne verbo di
vino deesset. Et eadem homilia sub finem excusat,
qnod aliquid in explicando superiore texta præter
miserit, eo quod mentis attentio rerum ecclesiasti
carum sollicitudine sibi impediretur: et homilia
De sancto Pancratio (homil. Lv11), ubi quamvis ex
itinere fessus esset ac fractus, ne tamen sermoni
deesset, infirmitati corporis vim se facere velle
eamque nutquam tantum valere, ut opera charitatis
impediat, oportere. Præclara sunt etiam ad id osten
dendum illa quæ dicit hom. De Passione (homil.
xxvn). Cum enim esset populus nocturnis vigiliis et
officiis defatigatus, ne molestas et gravis addendo
tɔm longo sermone videretur, his se verbis excusat
Verum ignoscite mihi, quia vestro satiari profecta
non possum, el quo plus lucri faciatis, studium mentis
infendite. Nɛc postremum illud sit pastoralis sollici
tudinis argumentum, quod cum infirmus esset cor
pore el senex, non tamen ab officio concion…ndi
desisteret. Et si igitur, inquit, in hom. De sanctis
imaginibus, corporis imbecillitas non permit'ut,
quantum satis est, sermonis officio defungi, modica
tamen dicere non pigebit; ne si omnino sileamus,
mæstitia afficiamus eos qui convenerunt. Et homilia
in tertium Matutinum (homil. xxx), ita se morbo
laborasse significat, ut coactus sit laborem dicendi
intermittere, ad quem tamen rediens sic ait: At
vero mentis nostræ torrens humoris expers et exsicca
tus præterito sane tempore diu conticuit, laboranti
corpori morem gerens, nunc vero evangelicarum consi
derationum fonte irrigatus, earum explicationem
effundere properat. Sed nihil magis hoc studium
docendi populi et charitatem in eum declarat, quam
proœmiam homiliæ in dæmoniacum habentem legio
nem (bomil. 1x). Sic enim incipit: Cohibet mihi
linquam adversa corporis valetudo, sed eamdem solrit
desiderium perfectionis Ecclesiæ; dolores silere co
guzi, amor szedet ul lequer; et miki quidem morbi
consolatio est rob scum con'erve sermones. Talis est
sincera charitis; quæ extrinsecus accidunt, conlem
mil; id vero quot emitur in xens, delectatur. Verum
quando ad saz etstem obsequi desiderio non licet, et
cena kptar. In bomnia. De parabila derem mil
liam takuterem l. 1. Bertam seuio ætatern
innuit, dicens: la sene et ego restrum in rebus
d viais progressun conjicis, chari auditores, quod me
ad lab.res corporis minus apizm e.sque delreclan
tem prɛap um enimi restri stud um excitat ad do
cendum. Jim vero zeiam et ardorem animi, ne
scandalizarentur, et errores circa veram fidei Evan
geliique doctrinam haurirent, ostendit homilia De
muliere curza (homil. x11), ubi ſucis inertibus et
consumentibus apam labores, deinde earum adventu
congressuque fugientibus comparat improbos bomi
nes et seditiosos in Ecclesia. Tales sun!, inquit,
comedones rap'oresque in Ecclesia; discessionem no
stram observant: inte impetu facio damna ecclesia
sticis rebus important; al vero linguæ nostræ aciem
perlimescentes, coacta factiosorum wanu per insidias
nos op‡ugnare conantur; modo in aula Coiṛkæ con
cilium facientes, modo in Precursoris oratorio con
stituentes improbum conciliabulum, et ex baptisterio
insidiarum receptaculum facientes. Cujus rei causa?
Ut expellatur Isaac et Ismael introducatur. Sed illi
quidem fugiunt, ut videtis, cum custodias animadver
tunt, et imbecilliores ex oribus avertenles, aures ad ser
monem aspidis instar occludunt. Nos vero, o cleri mei
cœlus,eorum impetum declinantes, elc. Exscripsi totum
hunc locum, quia continet illustria exen:pla tum zeli
de quo diximus, ne averterentur a recta via oves,
tum ejus in objurgando scrimoniæ, tum etiam insi
diarum et persecutionis, quæ initio proposuinus.
Quid enim est conari, ut expellatur Isaac et Ismael
introducatur, nisi bonum et legitimum episcopum
et pastorem de sua Ecclesia extrudere, et perve
sum illegitimumque intrudere? quid ex hoc nisi
pietas et z-lus boni pastoris colligitur, unde odium
sibi apud impios ac facinorosos conflabat? Omnes
enim, inquit Apostolus, qui volunt pie vivere, perse
cutionem patientur. Et in alio exemplari legitur, Ut
Jacob expellatur et. Esau introducatur; quod idem
significat, electum scilicet a Deo pastorem et repro
bum exclusum. Ex hujus itidem homiliæ fine co
gnoscitur zelus in vitiis reprehendendis, cum acriter
invehitur contra perjuros. Quousque tandem, inquit,
ad contentiones, et rixas, et perjuria incumbemus?
Me quidem horror et tremor inradit considerantem
quam crebra in tribunalibus juramenta fiant, etc.
Idem habetur ex hom. xxm: Aliqui, inquit, objur
gationibus puncti hortationes fugiunt, quasi frenetici
medicos; et ex hom. XLV, De divite interrogante
Dominum, idem colligitur zelus et vis in objurgan
dis improbis. Cum enim eos vulturibus et scarabæis
similes fecisset, qui aversantur sanæ doctrinæ odo
res, sicuti columbis ac turturibus bonos qui bono
odore gaudent et vires sumant, ita subjungit: QuoT
col. 115–116page 4 of 367
PG 132:115ή μακαρία ταπείνωσις,FRANCISCI SCORSI PROŒMIUM II.
videam: sed etiam æterna Sapientia Pharis:ros
reprehendens, Quomodo vos potestis bona loqui,
cum si¦is mali? Ilumo de bono thesauro cordis sui
profert bona, et malus homo de malo thesauro profert mala; ex abundantia enim cordis os loquitur.
Quod ita a Christo dictum accipitur, ut plerumque
ita usuveniat; et experientia doceat, non posse tam
diu aliquem ita vultum et orationem fingere, ut non
In aliquo obtecta malitia deprehendatur, ut non
venenum tandem in imo residens evomat. Haque
cum in his sermonibus Theophanis Ceramei nibil
illum agere aliud, nihil studere videam, quam auditores suos ad virtutem informare et incendere;
cum omnem explicationem Evangelii ad virtutuin
exercitationem utilitatemque auditorum de industria conferat et accommodet, nihilque sit doctrinæ
moralis quod non consonum doctrinæ moribusque
sanctorum Patrum, nihil quod non solum vitia damnet virtutemque commendet, sed etiam summum
perfectæ virtutis apicem spectet, idque magno cum
animi studio, sensu atque ardore sæpius et graviter
inculcatum animadvertam, credere mihi profecto
fcet, eas in se exercuisse virtutes, et fecisse prius
quam docuisse; et cum omnes homiliæ pietatem
sanctitatemque Christianam et religiosam spirent,
pium itidem ac religiosum eum fuisse virum. Sed
cum de omni virtutum genere id Geri judicium
liceat, certe de humilitate, quæ maxime est xpɩOTOµlµnto;, ul auctoris etiam verbo utar, de conteniptione voluptatum corporis, deque summa perturbationum animi vietoria, quam mortificationem sancti
vocant, et Theophanes uti Climacus lav non
uno loco appellat, maxima exstant judicia. Hom. de
Zachao (homil. xv) sic commendat humilitatem:
Zachae, festinans descende. Anagogico sensu nos
docet Christus nullum aliud magis idoneum esse
pœnitendi principium, quam descensum. Hac vero
est ή μακαρία ταπείνωσις, beata illa humilitas, ex
adverso diaboli superbiæ opposita. Vis pœnitentiam
auspicari fundamentum et inconcussam pœnitentia
basim pone humilitatem. Descende, ut attollaris virtutum alis levatus. Eamdem humilitatis commendationem ac celsitudinem habes hom. de Publicano et
Pharisæo (hom. xvr). Atque his quidem locis
maxime hanc virtutem extollit, in aliis vero de se
ipse demississime loquitur. Hom. de Archisynagogi
filia et Hemorrhoissa (homil. x), cum historiam
allegorico sensu explicasset, ad tropologiam convertens orationem: Sed quid abeo, inquit, ad vocationem ethnicorum et reliquias Israelis, et externa
circumspiciens, me ipsum non video hac narratione
descriptum? Agedum in historia tanquam in speculo
figamus aciem mentis, et unusquisque nostrum miseram animæ suæ conditionem animadvertat, etc. Et
homilia de eo qui incidit in latrones (homil. x1):
Felix igitur ille doctor qui doctrinæ denarios adaugebit, nimirum cum veluti de re sua domestica sanum
sum,
verbum et vitam verbo consentaneam impenderit, infelices vero omnes ac miserabiles, juxta atque ego
qui inaniter in aere perstrepentes quasi a's
sonans aut cymbalum tinniens dimidium efficiunt
operis boni, et ejus quod præstantius est, expertes
manent. Similia habet hom. de S. Philippo (hcmil, xlix): Equidem ego cuperem ad hortandum
vitam ante quam verba proponere; hic enim esset
aptior docendi modus, si verbis vita concineret; sed
quoniam vitam omnibus peccatorum maculis notatam
præfero, ne videar tamen huic celebritati inutilis
exstitisse, age jam Apostolo deprecatore confisus, etc.
Ex his sane verbis, etiam non animadvertente me,
unusquisque lector, nisi simulationem venditatio -
nemque virtutis, ut de philosophis priscis arbitrari
velit, quanta dicentis sit virtus, quanta humilitas
agnoscat; et illud præsertim quo de agimus, doctorem bonum cum sano verbo vitam conjungere bonam
oportere; quod cum ita doceat ac sentiat, ita etiamī
re ipsa eum præstitisse consentaneum est judicare.
Jam hom. de Zacchæo ita loquitur (hom. xv): Et
altiorem sane anagogicum sensum perscrutari potue -
runt ii qui mundo sunt corde, quibus ob virtutum
copiam a divino Spiritu mens illustratur. Nos vero
peccatorum luto inhærentes, per mediocres sensus
ingrediemur. Atque hæc humilitatis documenta sint
satis. De passionum vero mortificatione uti loqua'ur,
non est unus locus. Huc adesto, inquit hom. de eo
qui habebat legionem dæmonum (homil. 1x), quotquot tanquam a dæmonibus sic a passionibus tyrannico premimur dominatu; et hanc historiam ad nos
ipsos accommodemus: vere enim a legione dæmonu n
possidetur, qui peccatorum multitudine premitur, et
cætera legantur in quibus uniuscujusque passionis,
præsertim vero iræ, deformitatem maxime depingit
et detestatur. Alia etiam virtutum aliarum indicia si
non expressa, certe adumbrata quivis etiam sine
mea lac enumeratione animadvertet, quæ quidem
iis præditum hujus auctorem operis indicant. Illud
vero solum ad hæc nostra conjectanea consignanda
nobis deest, mors vitæ doctrinæque consentanea
de qua quoniam in perturbata illa incidit tempora,
certi quidpiam ex historiis vel traditionibus habere
non potuimus. Et quid mirum hoc deesse in nostro
Theophane, cum ejus vitæ postremain partem et
mortem obscurum exceperit sæculum, ut jam in
proœmio ad lectores admonui, quo sæculo usque ad
Clementem II pont. etiam gesta pontificum in ob❤
scuro incertoque sunt, eum perpetuum non habeant
scriptorem, et majorem suorum scriptorum partem
amiserint, tempora adeo obscura et incerta habeant,
ut neque quo tempore, neque quo loco, neque quo
ordine aliqua Romanorum pontificum nomina reperiantur satis liqueat: quod deplorat Ciacconius in
Vilis pontificum editionis postremæ in Vita Nicolai 1, qui eo tempore Romæ sedit quo Theophanes
moster vivebat.
'
col. 113–114page 3 of 367
PG 132:113ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟΝ, 11. Περὶ τῆς ποιητικῆς τὴν διάνοιαν, τὴν προαίρεσιν ὁποῖα τις ἐν οἷς οὐκ ἔστι δῆλον ἢ προ αιρεῖται, ἢ φεύγει ὁ λέγων. Διόπερ οὐκ ἔχουσιν ἦθος ; Διάνοιαν: Έν οἷς ἀποδεικνύουσί τι ὡς ἔστιν, ἢ ὡς οὐκ ἔστιν, ἣ καθόλου τι ἀποφαίνονταιFRANCISCI SCORSI PROŒEMIUM III.
PROCEMIUM TERTIUM
ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟΝ,
CONTINENS EA QUÆ AD SCRIPTIONEM AUCTORIS ET INTERPRETIS SPECTANT.
§ 1. Doctrinæ utilitas: methodus et character dicendi.
In quavis oratione duo inesse et observari docet
11. Περὶ τῆς ποιητικῆς Aristoteles, τὴν διάνοιαν,
xxi tò ñ005. Et quidem 700; ita definit, “O dŋkoi
τὴν προαίρεσιν ὁποῖα τις ἐν οἷς οὐκ ἔστι δῆλον ἢ προαιρεῖται, ἢ φεύγει ὁ λέγων. Διόπερ οὐκ ἔχουσιν ἦθος
Evto: TUV 16ywy • Mos est, qui ostendit electionem
sive affectum animi qualis sit, in iis rebus de quibus
non est manifestum, an ea prosequatur, an fugiat
qui dicit. Unde aliquorum orationes moratæ non
sunt; Διάνοιαν vero ita: Έν οἷς ἀποδεικνύουσί τι
ὡς ἔστιν, ἢ ὡς οὐκ ἔστιν, ἣ καθόλου τι ἀποφαί
νονται Sententia vero est, in quibus ostendunt
quidpiam, quod sit, vel non sit, vel universe aliquid
definiunt. Cum igitur superiore Prooemio mores
dicentis ex ipsiusmet oratione expiscati simus,
consentaneum est, ut hoc præsertim paragrapho
quid ipse sentiat, hoc est doctrinam, quadam synopsi proponamus. Ac primum quidem illud generatim dicam, ejus doctrinam atque sententias ut
in plurimis cum veterum Patrum sanctorumque
dictis sensibusque congruere; eosque ipse se scclari profitetur; et quandoque quidem proprio eos
appellat nomine, aliquando describit antonomastice:
duos in primis Gregorios, Nazianzenum et Nyssenum, tum Cyrillum, Basilium, S. Maximum martyrem; quorum non nodo Theophanes auctoritatibus utitur, sed versus etiam et locos integros
decerpit; quod et antiquiores ipso scriptores, el
posteriores factitasse comperimus. S. Damascenus
in libris De orthodoxa fide, et reliquis, multa a
Basilio, Gregorio Nazianzeno aliisque ejusdem ordinis Patribus libenter corrogat, atque integros
sa pe textus et totas etiam periodos mutuatur.
Quid de Theophylacto, Euthymio, OEcumenio dixerin, qui S. Chrysostomi non modo ut sectatores,
sed etiam epitomatores noti sunt; quorum tamen
in S. Scripturam commentaria in pretio habentur.
Sanctus Ambrosins, ut de Latinis aliquid tangam¸
ut auctor est Sixtus Senensis, opera sua ex Origene, Basilio aliisque Græcis Patribus compilavit.
Venerabilis Beda ex S. Augustini dictis etiam libros implevit. Atque hi quidem posterioris sæculi
Patres priorum imitatores hoc ipso quod veterein
doctrinam subsecuti sunt, jure laudantur; nam et
illis subscribere ipsi visi sunt, et pluribus suffragiis doctrinam catholicam approbare. Quo nomine
· et quidem merito etiam Theophanem nostrum inter
eos Patres noni sæculi annumerat Dominicus Gravina tom. Ill Catholicarum Præscriptionum adversus
nostri temporis hæreticos, p. 1, qui ex auro apos!olicorum Patrum scula aurea fabricarunt et in templum Domini intulerant, ut in ea mille clypei penderent, omnis armatura fortium. Sed ut aliqua in
sumina perstringam, nulla fere est ex duodecim
illis catholicis veritatibus, quas adversus Calvinistas ex Scriptura et SS. Patribus, et antiquis
scriptoribus confirmat Gualterius, societatis nostræ
scriptor cruditissimus, in sua Chronologia, quorum
testimonia ab hoc Theophane peti non possint, et
in suum sæculum conjici. De sacrosancto missæ
sacrificio, de honore et invocatione sanctorum, de
adoratione imaginum, ac præcipue sanctæ crucis,
de libero arbitrio, de fide cum bonis operibus conjungenda, de iisdem operibus, quæ gratia divina subnixa vitam promerentur æternam, de jejunio ecclesiastico, præsertim S. Quadragesimæ, de pœnitentiæ sacramento, et confessione auriculari, de Primatu S. Petri et Romanæ Ecclesiæ, de ejusdem auctoritate in suis decisionibus, de his, inquam, in hoe
opere vel integras homilias habes, ut de S. Cruce
(homil. v), et SS. Imaginibus (homil. xx), vel
illustria loca pro re nata; plurimaque de postremo,
nimirum de primatu S. Petri, ac præsertim homiliam de SS. Petro et Paulo (homil. Lv), quæ nos
testimonia suis locis omnia observamus et illustramus. Præterea adversus antiquiores hæreticos,
Arium, Macedoniam, Eunomium, Nestorium, Eutychetem ejusque sectatores Acephalos, et Armenios;
præsertim vero adversus impiissimum Julianum
Apostatam etiam nominatim sæpe invehitur et
acuit stylum, eorumque confodit errores, et doctrinam catholicam contutatur. Quod autem ad duos
Græcorum errores jam in concilio Florentino
damnatos de processione Spiritus sancti a Patre
et Filio, et de animorum ante diem judicii beatitudine, nihil est in his homilius Theophanis quod
illos manifeste contineat, neque quod ad tuendos
errores illos deduci aperte possit: quin etiam sunt
dicta nonnulla ex quibus catholica dogmata confirmari possint, quod nos longius demonstramus in
notis ad illa loca in quibus aliquod circa hæc dubium ex modo loquendi Theophanis pro illis temporibus, quibus adhuc definita et explicata non
erant, possit occurrere. Jam quod ad privatos sensus
in explicando Evangelio spectat, sunt illi quidem
col. 119–120page 5 of 367
PG 132:119άπροοιμιάστως εἰ ἰσόκωλα, οι όμοιοτέλευτα, όμοιόπτωτα,FRANCISCI SCORSI PROŒMIUM III.
non raro litterales, sed plerumque mystici, allegorici, tropologici, anagogici a verbis Evangelii
eruuntur, quos ad informandos potissimum piis
moribus et Christlana perfectione auditores accoiimodat. Erunt igitur hi et sacris concionatoribus
utiles, quos afferant ad populum, et privatæ cuique
spirituali animæ utilitati accommodati. Si qui vero
(qui quidem admodum pauci sunt) singulares bujus
auctoris sensus admirandi potius quam recipiendi,
et in publicum non referendi videantur, a nobis
in notis animadvertuntur, ut ne temere et sine
deleetu iis quispiam utatur. Concionandi methodus
hæc est illi familiaris: procemium breve præmittit,
petitum vel ab ipso argumento et evangelica historia vel quod non raro, a loco, tempore, eventibus
circumstantibusque rebus; et usque adeo est illi
legitimum uti proœmio, ut in homilia de Samaritana (homil. xxxvii), cum præter morem ab
ipsa re et bistoria vellet ordiri, præoccupet auditorum exspectationem et άπροοιμιάστως moneal
sibi incipiendum. Deinde recitatis evangelii eo die
prælecti primis verbis, quam cum rebus a Christo
ante gestis et enarratis ab evangelistis ea consecutionem habeant, utique cohæreant, quasi altero
exordio, vel potius expositione summatim sæpe ob
oculos ponit; tum ad ipsa verba enucleanda accedit, quibus, ut dixi, litterali et historico sensu
explicato libenter ad mysticos et morales dilabitur,
eosque et in ipso decursu sermonis perspergit, et
præsertim in perorando totam historiam evangelicam seu vitam illius sancti cujus festo die dicta
homilia, paucis item perstrictam ad allegoriam seu
tropologiam subtiliter non minus quam utiliter, et
pie Juxta atque ingeniose transfert: in quo nihil
aliud propositum habet, quam juvare et instituere
suorum auditorum animos. Quod ejus consilium
minus consideranti lectori aliqua fortasse longe
petita, et non tam emunctum doctrinæ lac quam
sanguis elicitus videri poterit. Etymologiæ itidem
et supputationes numerorum subtiles nimium, sensaque ab iis vi exorta potius et precario petita
quam sponie nata censebit. Sed ejusmodi multa
quoque in aliis Patribus tum Græcis, tum Latinis
deprehenderit qui legerit; quæ sane non cuni stomacho rejicienda, sed cum eo pietatis sensu recipienda cum que dicta, et uti a pia mente ac
pectore colesti sapientiæ imbuto profecta, veneranda sunt. Neque vero sapienti ac justo rerum
æstimatori, quæ ab antiquis Patribus tradita sunt,
cum nondum Christiana doctrina eo amplitudinis
claritatisque processerat, ea ex nostro ævo dimetienda: quo aureo sane videmus explicata omnia
et illustrata, cum et in scholasticas disputationes
deducta et exagitata, et in sacris concionibus,
quarum Christiano populo multo major nunc copia
est, pervulgata et decantata sint, tunc erant pleræque in{ajore pretio et quasi peregrinæ sententiæ,
quæ nunc domi nascuntur, et assiduitate ipsa dicendi non tanti sunt. Sed illi rudia fundamenta et
'
rudera ipsa jecerunt, nos super ea quadratos expolitosque lapides, Corinthia Ioniaque ornamenta
coronidesque exædificavimus. Id etiam ex forina
et charactere dicendi judicari potest, quam simplex
ille nativoque colore cultuque decens, quam non
fucatus et phaleratus. Sed illum in Theophane
morem antiquum licet animadvertere. Genus dicendi in hoc oratore liquidum est et sponte fusum,
et cum lenitate quadam æquabili profluens, omnino
quale ampooquiάows decet. Sunt enim hæ dida.
cticæ quas ad docendum et instruendum populum
bonus ac pius episcopus habuit, non tamen pedestres et indoctæ, nec dissoluta: nec enimı gravitate, concinnitate concentuque numerorunr, et
modicis oratoriis coloribus carent, sed quæ in
corpore bene a natura constituto innata, non inducta, succo sanguineque ipso exsistentia, not
accercita aut adventitia esse videantur. Nec figuris
seu luminibus rerum caret. Habet aliquando swpoù;,
cumulos verborum et rerum. Dapovoμaslaç amat,
εἰ ἰσόκωλα, οι όμοιοτέλευτα, et όμοιόπτωτα, quæ
a Latinis figuræ dicuntur, alliterationes, membra
paria, similiter desinentia similiterque cadentia;
sed nulla re magis delectari videtur quam similitudine, quod ornamenti genus ingenii est, et utilitatis ad captum rudis plebis eximiæ. Perspergit
etiam sales, sed cum sale ex historiis veterum, ex
fabulis et sententiis poetarum sacrorum et profanorum, ex dialectico item, mathematico, philosophico theologicoque penu non paucas doctrinas;
ita ut his omnibus artibus et doctrinis, et lectione
scriptorum veterum instructus apprime videatur:
ea tamen ac præsertim doctrinas externas, et colores oratorios pro re ac tempore adhibet, nec sine
præmunitione, idque pro potestate potius quam
pro voluptate ac vanitate; nec ea toto thylaco,
ut dicitur, effundere, sed parca manu proseminare videtur. Non temere igitur copútatos xal
óŋtopixŵtatos a suis, qui sermones ejus, ut posteritati traderent, descripserunt, suoque auctoris
nomine inscripserunt, appellatus est. Claudanı
brevibus totam banc dissertationem, et judicium
meum tribus verbis explicabo. Visæ sunt mihi
homiliæ bujus Ceramei Tauromenitani episcopi
piæ, doctæ et elegantes, atque adeo dignæ
quæ ad commune commodum et proferantur et
perlegantur.
§ II. Ratio mss. codd. ex quibus erulæ homiliæ: et
nonnulli earum superiores interpretes.
Ut qua fideex mss. has homilias publicæ utilitati
legendas ediderim, compertum sit, et quo exemplo
doctorum hominum id perfecerim, quod illi inceptarunt, expediam breviter hoc proœmio: tum de
mss., tum de iis qui ante me aliquas ex his sermonibus Latine preloque expressas evulgarunt. Primam
buic Theophani lucem attulit, quantum ego putatis
omnibus cognoscere potui, Franciscus Turrianus
e societate Jesu. Ilic in sua hoplotheca ms. codicem
col. 121–122page 6 of 367
PG 132:121Θεοφάνους τοῦ Κεραμέως ὁμιλίαι εἰς Εὐαγγέλια τῶν Κυριακῶν, Γρηγορίου ἐπισκόπου τῆς Σικελίας ὁμιλίαι ἀπὸ τοῦ ἀρχιτελώνου,: Ομιλίαι τοῦ ὅλου Λεξικὸν τῶν ὁμιλιῶν τοῦ ἐπίκλην Κεραμέως, ἀρχιεπισκόπου Ταυρομε νείας τῆς Σικελίας, ὁμιλίαι αἱ κυριακαὶ τοῦ ὅλου χρόνου;: Τοῦ μακαριωτάτου, σοφωτάτου τε καὶ ῥητορικωτάτου κυρίου Γρηγορίου ἀρχιεπισκόπου Ταυρομενείας τῆς Σικελίας, τοῦ ἐπίκληνFRANCISCI SCORSI PROCEMIUM III.
harum homiliarum Theophanis Ceramei habuit, ex
qua testimonium protulit contra Magdeburgenses
Centuriatores de primatu S. Petri Romanique poutificis. Ex hac eadem hoplotheca homiliam de
SS. imaginibus acceptam tom. IX Annalium inseruit cardinalis Baronius, ab ipso Turriano Latinam
factam, et a Jacobo Sirmundo aliquot locis perfeetɔm; cujus itidem testimonium integrum referemus
suo loco. Quam eamdem homiliam Jacobus Gretserus tom. Il De cruce secundæ editionis, ut aucta -
rium addidit post homiliam Germani patriarchæ, et
unde eam habuerit, et qua auctoritate permotus
ediderit, his verbis testatur ad rem maxime pertinentibus: Inter alias schedas litterariæ suppellectilis
Francisci Turriani, quas ante aliquot annos ad me
misit R. P. Antonius Possevinus, reperi hanc homiliam a Turriuno versam, et propria manu scriptam,
quam diutius latere nolui, tum propter Turrianum
virum doctissimum tum propter argumentum quod cum
homilia Germani prorsus concinens merito eidem
annectitur. Hæc Gretserus; ex quibus vides quanti
hæc antiqua SS. Patrum monumenta a litteratissimis viris æstimentur. Idem Gretserus tom. II De
cruce duas homilias Theophanis Ceramei Græce
simul et Latine ex sua interpretatione edidit. Unde
eas habuerit non testatum reliquit in notis, sed
equidem ex codice Margunii censeo, cujus ibi mentionem facit ex occasione locorum corruptorum et
ab eo emendatorum. Jam vero ex notis ejusdem
Gretseri intelliges has homilias mss. servari Venetiis. Sic enim ipse: De Theophane Cerameo hæc
Epitome Bibliotheca Gesneriana: Θεοφάνους τοῦ
Κεραμέως ὁμιλίαι εἰς Εὐαγγέλια τῶν Κυριακῶν,
xal siç tiva; koprác. Manuscriptus liber Venetiis.
Idem habetur in Bibliotheca SS. Patrum sæculo 1x;
sed cum apud me Epitomen Gesnerianam non haberem, cousului eam quæ habetur in biblioth. Dom.
Aloisii La Farina, baronis Aspri-Montis, et genere
et studio eruditionis nobilis, de cujus fratre D. Martino supra memini Proœm. I. Reperi autem in ea
epitome non solum Græca verba quæ Gretserus
fideliter retulit, sed et aliam notam, ex qua Gesnerus eodem errore quo cæteri, de quibus supra
Proœm. II, tanquam diversos ponit Theophanem et
Gregorium, ambos Cerameos, ambos Tauromenii
archiepiscopos; sed hunc eorum qui ante me scripsere, errorem jam detexi proœın. ¡llo II, § 11. Sic
igitur Gesnerus: Gregorii Tauromenitanæ Ecclesiæ
archiepiscopi Siciliensis, Ceramei dicti, homiliæ in
Evangelia, et aliæ quinquaginta septem manuscriptæ
eastant in biblioth. Italiæ. Has homilias Gregorio
inscriptas easdem esse atque has quas nos damus
sub nomine Theophanis, jam ostensum est supra
Proœmio 1, § 11. Atque harum bibliothecarum
cognitionem ex impressis hactenus libris accepi.
Jam vero eas etiam asservari in tribus Galliæ insignibus bibliothecis, scripsit ad me de hac re rogatus
P. Jacobus Sirmundus, soc. Jesu, et ex omnibus
indiculos manu sua scriptos itidem transmisit, ex
quibus intelligeṛem quænam mihi deessent, ex Bibliotheca Regia, ex ea quæ Folientinorum S. Bernardi monachorum, et ex ea quæ est collegii societatis Jesu Parisiensis, quæ olim fuit cardinalis
Joiosa. Præterea in Regia Biblioth. Hispan. in
monasterio S. Laurentii quod Escurialem vocant,
Γρηγορίου ἐπισκόπου τῆς Σικελίας ὁμιλίαι ἀπὸ τοῦ
ἀρχιτελώνου, et in alio codice: Ομιλίαι τοῦ ὅλου
Eviautou. Gregorii episc. Siciliæ homiliæ a principe
publicanorum inchoate, homiliæ totius anni. Quas
sane easdem esse atque has quas evulgamus fidem
fecit D. Marianus Vulguarnera, Panormitanus, non
magis genere quam litterarum Græcarum eruditione
clarus; cui Madriti in regia Philippi IV degenti
negotium in hac re litteraria dedi, ut de his homiliis deque auctore cognosceret, et ex indice earum
quas apud me habebam, ad ipsum transmisso conferret argumenta, inscriptiones, et prima cujusque
verba; quibus collatis easdem esse comperit quas
apud me esse intelligebat. Atque eadem in bibliotheca ad codicem adjunctum reperit opusculum
singulare quoddam, quod in aliis bibliothecis reperiri nondum accepi, Λεξικὸν τῶν ὁμιλιῶν sive Gluse
sarium vocum singularium et difficilium auctoris
cum earum explicatione; cujus ego lexici apographum, cum, adhibita multorum amicorum et litteratorum hominum ope, tandem diligentia Laurentii Cocchi, viri eruditi et in apparatu Historiæ
S. Demetrii martyris studiosissimi, nactus essem,
ad calcem bujus operis imprimendum curavi (a) ut
exstaret etiam hoc testimonium et vestigium antlquitatis. Sed de eo plura illo in loco. In Vaticana
Bibliotheca duo sunt codices harum homiliarum
quibus indices ad me tres qua Græce, qua Latine
amicorum, ac præsertim dom. Constantini Caetani
abbatis, opera diligentissime perscripti, sunt missi;
in altero codice eædem homiliæ nomine Theophanis
Ceramel, in altero Gregorii continentur; inscriptiones sunt hujusmodi in uno cod. copávous,
τοῦ ἐπίκλην Κεραμέως, ἀρχιεπισκόπου Ταυρομε
νείας τῆς Σικελίας, ὁμιλίαι αἱ κυριακαὶ τοῦ ὅλου
χρόνου; in altero: Τοῦ μακαριωτάτου, σοφωτάτου
τε καὶ ῥητορικωτάτου κυρίου Γρηγορίου ἀρχιεπι
σκόπου Ταυρομενείας τῆς Σικελίας, τοῦ ἐπίκλην
Kepautus. Quæ duo nomina, Gregorius et Theophanes, unius esse auctoris patet. Inde sequuntur
homiliæ ordine, in cujus calce designatus annus 1448, unde antiquitas codicis intelligitur.
Postremo P. Octavius Caetanus, soc. Jesu, cujus
studio ac labori hoc nostrum opus acceptum est
referendum, cum quæ ad condendam et illustrandam
sanctorum Siculorum bistoriam facerent diligentissime perquireret et appararet, harum homiliarum
exemplaria describenda curavit. Et quidem ex
duobus codicibus, ut ipse in adversariis suis, 'quas
、a) Nullibi tamen comparet. Cf. supra col. 41. Edit. Patr.
col. 123–124page 7 of 367
PG 132:123τὰ εὐαγγέλια Κυριακά, καὶ ἑορτές τοῦ ὅλου ἐνιαυ εἰς τὴν ἀρχὴν τῆς Ἰνδίκτου, εἰς τὴν ἀρχὴν τῆς Ἰνδίκτου, ἤτοι τοῦ νέουFRANCISCI SCORSI PROEMIUM III.
scriptoris nondum erulgatis accepimus a R. P. Jacobo
Sirmundo, viro pererudito, qui quia crebrɔ a nobis
earum euitionem figital, at ei aliqua ex parle satisfeēst, relut specimen quoddam indictionum occasione
præmisimus. Hzc Dionysius. Ego igitur opus aggressus, com unico illo meo exemplari non possem
esse contentus, nee satis lectoribus uno illo testimonio fidei nec auctoritatis operi facere posse
viderem, ad certam exploratamque de iis fidem
habendam animum adjeci. Et primum easdem ill. s
esse homilias quæ Theophanis Ceramei, Tauromenitani antistitis, a majoribus essent dictæ receptæque, comperi ex ipsa inscriptione, nimirum ɛiç
τὰ εὐαγγέλια Κυριακά, καὶ ἑορτές τοῦ ὅλου ἐνιαυtos. Quod sane constat ex omnibus testimoniis quæ de
hoc auctore congeram infra. Deinde cum impressis
apud Gretserum, Baronium, Dionysium meas mss.
contuli, et quidem constare sensus et verba vidi;
quamvis aliquot fragmenta vel in meo exemplari
vel in impressis deessent, quod scriptorum vel
culpa vel errore factum esse potnisse animadvertebam; et ex duabus unam integram posse restitui,
de reliquis vero continuo litteras ad amicos et
eruditos misi Romam, in Gallias, in flispaniam, in
Germaniam, ut, exploratis bibliothecis, de his
homiliis me certiorem faceren'. Et quidem ex Gallia
P. Sirmundus non modo indices ex tribus bibliothecis
quas dixi, sed et unam manu sua transcriptamı de
SS. apostolis Petro et Paulo, et aliquot proœmia
illarum quæ mihi tunc deerant vel incerta erant;
ac præterea quæ humanitas in tauto viro et studium
spud me conservo, testatom reliquit, altero Vaticano, altero Meletii Atheniensis monachi ex moule
Sancto, familia S. Basilii, qui ex Oriente Hessanam
appulsus ibique cœnobii S. Cathar'næ præfectus
librum harum homiliaruın manu exaratum illi perbenigne communicavit; in eo vero plures bomiliæ
tum Theophanis, tum Philippi Ceramitæ nominibus
inscriptæ continebantur, de qua tamen varietate
nominum disceptatum a nobis ac definitum est supra
Proœm. II, § 11; et quidem librum illum Meletianum
ex autographo fuisse exscriptum, quod olim asservabatur in monasterio SS. Petri et Pauli de Itala;
sed tamen id autographum hodie non exstare. Id
monasterium Basilianorum est inter Messanam et
Tauromeniom situm: ad quod certum hominem
misi, qui de eo diligentius notitiam aliquam seu
traditionem exquireret, nec quidquam a paucis illis
monachis qui ibi vivunt seiri potuit. Homilias autein de Resurrectione, et alias plures de sanctis ex
Vaticano codice jam ante descriptas et in eodem
fuisse libro, sed non inde transcriptas, ne supervacaneum opus, et impensa fieret. Horum igitur
exemplarium alterum hic Panormi relictum et inter
reliquam litterariam suppellectilem in morte traditum sibi P. Alfonsus Caetanus ejus frater spectate
religionis vir, et pietatis ac studii in sanctos viros
Siciliæ hæres, ad me detulit: viderem an foret
operæ pretium Latinitate ac luce donare; et si tantum laborem, ete diurnis meis occupationibus spatii
possem impendere, negotium susciperem. Placuit
subscesivas saltem horas ex quotidiano munere
pensoque sußſurari. Alterum vero idem R. P. Octa-perficiendi operis inerat, studio ac diligentia recuvius, ut qui maxime cuperet, et unum hoc agitaret
animo, ut hæ homiliæ tandem lucem aspicerent,
quæ sibi luce dignissimæ videbantur, unde non
parvum Siciliensis Ecclesia splendorem esset acceptura, misit in Gallias ad Jacobum Sirmundu.n,
soc. Jesu, cujus opera multa atque præclara in lucem
prolata, quantus vir sit, sine mea oratione per se
quanivis tacita prædicant, quo Roma P. Octavius
ſuerat familiariter usus, ut vel ipse verteret, vel
vertend. Latine curaret. Is lampada tradidīt P. Dionysio Petavio, societatis nostræ, qui rem aggressu³,
primam, εἰς τὴν ἀρχὴν τῆς Ἰνδίκτου, Latinam fecit;
postea tædio victus, aut codicis quen; habuit obscuritate, a cœpto destitit, et sibi externum hominem
subrogavit qui non modo rem non est orsus, sed vix
tandem illud exemplar restituit. Sed P. Dionysias
ne lucubratio sua illa periret, homiliam illum sub
nomine Gregorii edidit Græce et Latine una cum
historia Nicephori patriarchæ Constantinopolitani;
quæ quidem ita se habere tum ad me scripsit epictola sua P. Sirmundus, tum ipse P. Dionysius litteris et memoriæ prodidit in suo illo libello, ubi in
notis chronologicis com de indictione agit, sic seribi':
Quod posterius, ut alios omittam, Gregorius KepaFeb;, Tauromenitanus archiepiscopus, indicat homilia εἰς τὴν ἀρχὴν τῆς Ἰνδίκτου, ἤτοι τοῦ νέου
krov;, quam nos una cum aliis pluribus ejusdem
יי
peravit exemplar illud quod jam amissum existimabatur, et ad me transmisit ex Gallia incolume. Hoe
quamvis nullum præferret auctoris titulum, fortasse
quia prima pagella in multas manus et loca translata
ac detrita interierat, tamen contuli cum meo exeniplari, ut cum easdem esse homilias comperissem,
confirmatus magis in ſide exemplarium sum: quin
et lucratus ex eo multas homilias quæ in mieo deessent, et loca plurima quæ in meo itidem essent
intercisa, depravata, obscurata posse suppleri,
emendari, illustrari vidi: et cum in illo sensus
essent integri magis et pleni quam in meo, in hoc
autem scriptura ipsa sive orthographia emendatior
et clarior quam in illo, ex utroque quod erat lacerun mutilumque refeci atque sanavi, quod depravalum correxi, quod obscurum illustravi; atque
ita integras perfectasque homilias describendas
edendasque curavi. Addidit præterea P. Sirmondus
exscripsisse se Romæ ex antiquo exemplari undecim
homilias ɛiç tā Ewɩvà, quas easdem etiam reperi,
Deo operi aspirante, in monumentis a P. Octavio
relictis et mihi traditis. Ex quibus collatis cum aliis
totidem mei exemplaris non parum lucis ac fidei
accepi. Roma non solum conferendum indicem
argumentorum et principiorum curavi, sed exscribendas etiam plurimas, tum quas non haberem,
tum earum quas haberem. Et quidem duas el
col. 125–126page 8 of 367
PG 132:125ἐκ τοῦ Εὐαγγελιστηρίου, Επειδήπερ ἀρχὴν εἰλήφει σήμερον Ιστέον ὅτι ἕως ὧδε πλη ροῦται τὸ μηνολόγιον ἀπὸ τοῦ Σεπτεμβρίου ἀρχόμενον οἱονεὶ καὶ τὸ τέλος τοῦ Αὐγούστου τελειούμενον. εἰς τὴν Ινδικτον, ἤτοι ἀρχὴν τοῦ νέου έτους, ἀκολουθίαpositionemque evangeliorum in ea usitatam eas
ordinare voluissemus, nec omnes sermones explere
Dominicos festosque potuissent dies, et aliquæ extra
Dominicas festosque vagari debuissent. Ut enim cum
nostro ritu conveniant aliqua, plura discrepent,
tamen neque multum interesse ad utilitatem lectorum visum est suone an nostro collocarentur ordine, cum satis ei consultum esset si indicem
peculiarem evangeliorum Romanæ Ecclesiæ descriheremus, in quibus hujus Patris expositio possit
haberi. Verumtamen etiam optimum factu visum
est, ut homilias in evangelia Dominicalia disjungeremus ab iis quæ sunt in festa
FRANCISCI SCORSI PROŒMIUM III.
viginti integras accepi; quibus si addas undecim
aiç tà Ɛwôɩvà et alias non paucas de sanctis, si non
omnes, certe maximam partem homiliarum e Valicana bibliotheca depromptas possis agnoscere;
quibus cum conveniant eæ quæ in utroque exemplari tum Panormitano, tum Gallicano (sic ea voco
distinguendi gratia), de cæteris idem judicium
prudens facere possis; et omnes perinde habere,
ae si omnes omnino collatæ fuissent, et ex Vaticanæ
bibliothecæ fide a me traductas publicatasque censere. Illud etiam monuerim ad confirmandam hujus
operis fidem, una excepta homilia, de legisperi:o
interrogante Dominum (homil. x1), reliquas omnes
ex duobus tribusque exemplaribus inter se collatis
» me proferri. Quod in singularum notis animadvertam; ubi etiamsi quid lectio variet, si quid mea
conjectura correctum restitutumque sit, si quid ex
omnibus lectionibus rectius videatur et verius,
quod tamen sit alicujus momenti, admonebo.
§ III. Ordo homiliarum.
Non est alia series harum homiliarum, quam ea
qua sunt evangelia per dies Dominicos festosque
sanctorum per annum Græcorum ritu digesta. Constat autem non solum ἐκ τοῦ Εὐαγγελιστηρίου, hoc
est, libro quo wangelia descripta sunt in Liturgiis
recitanda, nec ex Menais solum, in quibus preces
et hymni sanctorum per menses dispositi, sed etiam
ex nostro Theophaue in homilia cujus initium:
Επειδήπερ ἀρχὴν εἰλήφει σήμερον (homil. v), quo
ordine evangelia distributa sint. Inchoant enim annum ecclesiasticum a Septembri; et Dominica post
Exaltationem sanctæ crucis ex S. Luca legere incipiunt, usque ad Quadragesiınam; quo tempore ex
Marco usque ad Pascha; hinc usque ad Pentecosten
ex Joanne exinde ex S. Matthæo, quo orbem annuum claudunt in Augusto. Quod etiam in codice
Vaticano post homiliam De sancto Joanne Baptista
(homil. LXI) quæ incipit, Kaλo; poе † ás,
adnotatum est his verbis, Ιστέον ὅτι ἕως ὧδε πληροῦται τὸ μηνολόγιον ἀπὸ τοῦ Σεπτεμβρίου ἀρχόμενον
οἱονεὶ καὶ τὸ τέλος τοῦ Αὐγούστου τελειούμενον.
Sciendum, quod hic desinit menologium a Septembri
incipiens et in fine Augusti completum. Atque hic
ordo pierumque constat in omnibus codicibus mss.
qui omnes incipiunt ab homilia εἰς τὴν Ινδικτον,
ἤτοι ἀρχὴν τοῦ νέου έτους, quæ est de mense Septembri, et desinunt, quod ad evangelia xupiaxá
attinet, in eam quæ est de divite interrogante Dominum (homil. XLV); quod vero ad festa, in eam
quæ est de S. Joannis Baptistæ decollatione (homil.
LXI), in cujus procemio ipse Theophanes illud advertit, recte in ipso S. Præcursore finiri annum,
exinde novum inchoari, quod ipse fuerit medius
inter veterem legem et novam. Hunc ordinem ritumque evangeliorum etiam retinere in nostro libro
visum æquum, nimirum ut antiquitati Patris et
codicum auctoritati et Græco veteri ritui locus daretur suus. Nam etiamsi ad Romanæ Ecclesiæ ritum
el
sanctorum, ut
utrarumque ἀκολουθία commodior et evidentior
esset. Quanquam enim homiliæ in evangelia sanctorum sint interjectæ Dominicis diebus, servato
eodem anni decursu, tamen variant mirifice codices
in his inter se ordinandis, ut in aliis alia præcedat,
alia subsequatur. Quare cum neque certus ex codicibus statui possit ordo, nec esset religio illorum
deserere axolouēlav, modo commoda aliqua et cousentanea institueretur, ab alteris alteros discerpere
satius duximus, et quasi secundum tomum et novum initium facere ab homilia de sancto Demetrio
(homil. XLVI). Quanquam illa quæ est in anni principium, cum sit caput non solum festorum, sed
etiam Dominicarum, stabilemque sedem in omnibus
codicibus habeat, primo itidem loco posuimus, ut
omnium chorum duceret; præterea homiliam seu
potius orationem in Exaltationem sanctæ Crucis quæ
sane de festo est, cuin certam itidem videatur habere
sedem in codicibus omnibus post Dominicam præcedentem hoc festum, et quo ambæ homiliæ ad
S. crucem pertinentes se invicem consequerentur,
eam quæ de ſesto est adnexuimus ei quæ est de
Dominica; reliquas omnes seposuimus, ut dixi.
Homiliæ ɛlç rà twôɩvà, hoc est, in undecim matulinalia evangelia, quamvis inter Dominicales reconseri possint, tamen postremæ omnium in codd.
describuntur. lis utuntur Græci non in Liturgia, ut
celeris, sed in Oficio matutino, hoc ordine, ut
singulas singulis Dominicis recitent, incipientes a
primo usque ad undecimum: quibus expletis in
orbem redeunt, atque ita unoquoque Dominico die
unum ex his evangeliis legunt, prout incidit. Eæ
igitur homiliæ cum unum contineant argumentum
Resurrectionis Christi, post homiliam de Passione
collocare visum est rectum, hac ipsa de causa,
quia de Resurrectione sunt; quas deinde commode
consequuntur homiliæ de Ascensione et de Pentecoste, quanquam inter has et eas de Resurrectione
intercurrat homilia de Samaritana, quæ est ex
Evangelio S. Joannis, et Dominica post Pascha
legitur. Ad hæc, homilia de Ascensione Domini
idem habet evangelium atque ea que in sextum
matutinum, quæ causa est cur a numero undecim
homiliarum hæe absit, servata tamen in sequentibus
numeri ratione; at quia illa proœmium continet do
festo die Asccnsionis, eodem ordine collocanda fuit
col. 127–128page 9 of 367
PG 132:127Καθώς θέλετε ἵνα ποιῶσιν ἡμῖν, εἰς τὸν γενόμενον αὐχμὸν προηγμένα εἰ ἀποπροηγμένα,FRANCISCI SCORSI PROŒMIUM III.
quo Ascensio præcedit Pentecosten. Illud postremo
in hoc paragrapho admonitum feciorem veli:u, neque omnes homilias quas edidimus (sunt autem hæ
quas pro studio diligentiaque nostra et adjumento
amicorum adhuc adhibito, reperire potuimus in bibliothecis, sexaginta duæ) Dominicalium dierum
pumerum et locum explere, sicuti neque sanctorum;
sed multas deesse manifestum est. Et quidem bomilie in S. Lucæ evangelia videntur esse cateris
plures, quanquam homilia in secundam Dominicam
quæ est, Καθώς θέλετε ἵνα ποιῶσιν ἡμῖν, etc., ex
cap. vi S. Lucæ ut ponitur in Evangelistario, sine
dubio deest. Et ne de singulis examen habeatur adamussim, quod longum esset, neque tanti est, cerle
In homiliis ex S. Joanne, quæ post Pascha leguntur, solum ea superest quæ est de Samaritana, et
ex homiliis in evangelia S. Matthæi, quæ post Pentecosten plures sunt, pauca admodum exstant.
Factumne id sit quia dictæ non sunt vel propter
a statis calores, vel propter absentiam episcopi; an
quia dictæ quidem, non tamen exscriptæ, vel
exscriptæ profecto, sed interierint, vel lateant
adhuc in aliqua bibliotheca neque ad nostram pervenerint notitiam, non habeo certum quod dicam.
flomilias in illa verba, Lucerna corporis est oculus
el in reliqua ejusdem evangelii, in Dominicas post
Pentecosten conjicere visum est cum sint ex evangelio S. Matthæi, etsi in multis codd. reperiantur
inter eas quæ sunt in D. Lucam. Sed, ut dixi, cum
constet ordo anni quo disponuntur evangelia, non
tamen singulorum Evrağía in codd. apparet: quare
recta ratione arbitrioque nostro usi sumus; nisi si,
quod tamen me latet, quod in Græcorum ritu usuque sit positum µvot:xútepov. Quod tamen mihi
religioni non duco, cum, ut dixi, ordo hic non sit
ex rebus magni momeuti, doctrina solum et evangelorum explicatio usui sit et magni facienda.
Homiliam εἰς τὸν γενόμενον αὐχμὸν cum neque
diem, neque tempus anni certum habeat, in postremum redegimus locum, et potius extra ordinem
quam in ordine reposuimus. Atque hæc utcunque
de serie homiliarum prædicta sint, quam prout in
nostro hoc libro se habeat, subjiciemus ob oculos.
IV. Ratio interpretandi.
Quam difficile et operosum negotium sit ex una.
lingua in aliam veterum scripta traducere, is omınium optime novit qui hujusmodi negotium tractat
el boc saxum versat. Ex quibus omnibus luculentissimus testis sit, utpote scientissimus linguarum
omnium, Hieronymus, qui et ex Hebræo sacra mionumenta, el ex Græco aliorum multa traduxit.
Difficile est, inquit ille in Præfatione ad Eusebii
Chronicou, alienas litteras insequentem, non alicubi
excidere; el arduum, ut quæ in alia lingua bene dicta
sunt, eumdem decorem in translatione conservent.
S'gnificatum est aliquid unius verbi proprietate, non
habeo meum quod id efferat; et dum quæro explere
sententiam, longo ambitu vix brevis viœ spatia con128
sumo. Accedunt hyperbatorum anfractus, dissimilitudines casuum, varietates figururum; ipsum postremo
suum, et, ut ita dicam, vernaculum linguæ genus.
Si ad verbum interpretor, absurde resonal; si ob
necessitatem aliquid in ordine vel in sermone mulavero, ab interpretis videbor officio recessisse. Ilæc
S. Hieronymus, quibus nihil potest planius vel plenius de interpretandi difficultatibus dici; quin ipse
Tullius eloquendi disertissimus, cui mirum est verba
deesse potuisse: cum ipse si quis alius sermonem
patrium ditaverit, nonne inops esse sibi videtur in
exprimenda vi et energia Græcarum vocum? Nam
que Stoici προηγμένα εἰ ἀποπροηγμένα, hac ille
aliquando prægmala et apoprægmata, aliquando præposita vel præcipua et rejecta, nonnunquam promote
et remota vertit; ut initio lib. 111 De finibus sub Catonis persona: Equidem soleo etiam, quod uno Græci,
si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere;
et tamen puto concedi nobis oportere, ut Græco verbo
utamur, si quando minus occurrat Latinum, ne hoc
ephippiis et acratophoris potius quam prægenis et
apoprægmenis concedatur, quanquam hæc quidem
præposita recte et rejecta dicere licebit. Et paulo
post in eodem libro de iisdem loquens, Sed ea,
inquit, quæ secundum locum obtinent rpoŋypéva,
id est producta nominantur, quæ vel ita appellemus,
id erit verbum e verbo, vel promota et remota, vel
ut dudum diximus, præposita, vel præcipua el illa
rejecta. Hæc Tullius. Quæ duorum summorum
virorum testimonia eo producere volui, ut si idem
mihi in hac interpretatione condenda contigisse
fatear, sine pudore confiteri possem. Quare cum
essem inter illos duos modos seu potius fines extremos interclusus, in quorum alterutrum si declinarem, in vitium impingerem: nimirum ut vel verbum ex verbo redderem Græca, Latini sermonis
decore posthabito; vel sensum solum spectarem,
nulla Græcarum vocum habita ratione, quorum
alterutrum facilius et proclivius futurum erat, secutus sum tale temperamentum, ut nec facta ad
verbum evaderet inepta translatio; et tamen ita
sensus Latina phrasi seu potius complexione converterem, ut verbis etiam singulis quoad ejus fieri
posset, verba responderent. In quo equidem elaborasse mihi videor; utrum sim assecutus alii judicent. Illud profecto verum dixerim nonnullas sententias, si meo modo, et more, et eo sermonis Latini
stylo, cui sum assuetus, explicare licuisset, elegantius et concinnius eas efferri potuisse; sed quia
interpretis officio fideque obligatus mihi videbar,
eas non ut voluissem, sed ut debuissem Latinas
fecisse. Quin etiam illud servare volui, ut h:ec interpretatio, quandoquidem ea usuros crederem
etiam pro suggestu sacros oratores, non ita in
Ciceronis partes transiret, ut a religione discedleret; et dum nimis videri cupio Ciceronianus, minus
Christianus viderer. Si dictio aliquod ecclesiasticum
saperet, id mihi laudi potius quam vitio ascribenJum duxi. Itaque cum multis SS. Patribus Latinis,
col. 129–130page 10 of 367
non modo Græcis, numerosam placuisse orationem
videam, quod ea nescio quo majore impetu et vi
numeris contorta quasi telum amento contorqueatur,
numeris etiam alligavi periodos; cæterum a nomi
nibus verbisque ecclesiasticis, et quæ jam Latii
jure non a veteribus comitiis, sed ab Ecclesia Ro
mana donata sunt, non abhorrerem; quanquam est
etiam quando illa circumscribam ut hoc posse me
facere, non censere tamen oportere perpetuo,
existimarer. Etenim circumscriptio ut interdum
non commoda solum, sed etiam necessaria videtnr;
sic iterata sæpius, et dignitatem amittit et satieta
tem parit: puerile mihi visum, quod baptizare
dicunt, et baptismum uno ore Latini cum Græcis,
sacro fonte lustrare, et lustralis aqua anxie semper
pertinaciterque dicere; quod de similibus multis,
spiritualis, senxibilis, passiones, et aliis id genus
dictum hoc uno exemplo intelligatur. Demum cum
tria illa præstare debeat bonus interpres, religio
nem, fdem, indolem: religionem in verbis, fidem
in sententiis, indolem in dignitate, majestate affe
ctuque dicendi; primam, quatenus cum sermione
Latino et Christiano conveniret, exhibuisse me fa
teor; secundam religiosissime sancteque servasse;
tertiam etiam assequi pro ingenio meo studuisse;
et omnino omne punctum ferre, et illud interpretis
officium facere pro virili parte esse conatum; non
ut ipse disertus apparerem, ut S. Hieronymus lo
quitur epist. 133, sed eum, qui lecturus sit, intelli
gere ut facerem, quomodo ipse intellexit qui scripsit.
Notis suis præmissa, quas ex voluminis calce revocatas textui subjerimus.
Tametsi, defunctus satis officio interpretis videri poteram, salisque magnum capere fructum operæ meæ,
si Theophanem Cerameum ex Græco in Latinum sermonem fideliter perspicueque converterem; tamen cum
ab ipso operis suscepti principio animus inclinarit, ut de meo etiam notas sive explanationes ad interpretatio
nem adjungerem, nunquam mihi imperare potui, ut interpretis munere, el nomine contentus essem. Quod
animi studium mei, ut rectum mihi esse, eique adeo obsequendum videretur, suaserunt. Primum ipsa mss.
codicum conditio notas postulare aliquas visa est. Quæ cum plerisque veterum monumentorum editoribus
negotium semper exhibuerit, tum mihi haud minimum facessivit; qui exemplaria nactus sum non usque
qunque emendata, nec integra, sed deformata multis passim in loci, nec verbis solum, sed etiam sensibus
luxata, ac mutilata; quæ cum essent a me duorum, triumve, nonnunquam quatuor exemplorum adhibita
consultatione, et ope sanala, perpurgata mendis, et in nitorem, integritatemque restituta suam, earum cas
tigationum lectionumque variarum reddendam a me rationem in notis, meumque ap'riendum judicium
existimari; ut non solum qua fide et diligentia has homilias legendas proponerem omnibus compertum esset,
sed etiam suum cuique relinquerem, veluri datis labellis, de iis arbitrium. Nec vero ancipitum locorum modo,
quæ Scripturæ variantes parerent, sed et meæ interpretationis afferendam non raro rationem putari, cum
eam Gracanica vocis ambiguitas, vel obscuritas, dubiam faceret, adeoque ejus enucleandam vim et originem,
ut quare hac potius, quam alia Latina voce sententiaque reddiderim, planum esset. Atque hæ causæ mihi
fortasse cum cæteris interpretibus fuere communes, cur in notis hæc agerem. Illæ vero intrinsecus petitæ,
quod in his sermonibus multa sunt perspersa ab omnigenum doctrinarum penu deprompta condimenta; allu
siones, allitterationes, schemata alia, adagia, fabulæ, historiæ, numerorum mysticæ rationes, quæ et si
mohutotopaç viros minime forsan laterent, cum tamen omnibus, quos etiam lectores hujus operis essem habi
turus, nola esse non crederem, ne ea lector non degustata præteriret, vel non intellecta parvipenderet, his
adnotationibus providendum duxi, ex quibus retrusarum rerum intellectus posset hauriri. Multæ præteren
insunt explicationes vel Evangeliorum, quæ hic episcopus idem, et ecclesiastes de veteri more pro concione
explanabat, vel aliorum locorum utriusque Testamenti, quæ ad rem suam inducit, sive in Græco textu LXX
interpretum, ipsorumque evangelisturum vim et venustatem obtinentes suam, sive etiam ex se singulares, et
admirabiles, eoque fortasse duriusculæ et minus cuiquam probabiles, quas meis hisce notis, seu commenta
tionibus excutiendo, et expediendo emollire, et aliorum Patrum et interpretum, seu veterum seu recentiorum.
si qui essent dµ¿órçoi, consensu firmare, æquum censui; ne gratis quidpiam, ac temere dictum ab hoc au
clore crederetur, vel ambiguum adhuc in legentium animis non insideret. Dicta vero superiorum Patrum,
utriusque præsertim Gregorii, Nazianzeni, Nyssenique et sancti Maximi martyris, quibus familiarius utitur,
et nonunquam quidem longiore orationis tractu Theophanes refert, sæpius vero breviter, cl vel expresso
auctoris nomine, vel suppresso, vel eleganti antonomasia circumscripto significat, ea ubi exstarent designatis
ipsis locis indicare necessum habui, et ubi res postularet etiam transcribere in notas, ut et certa testantis
fides, et quibus verbis ab utroque ea essent prolata constaret. Quod si quæ ex his locis insignem aliquam
doctrinam, quæstionemque theologicam continerent non tam in nostro Theophane, quam in ipsis ſontibus, a
quibus essent hausta, obscuritatem, difficultatemquc ex se crearent, in iis etiam copiosius, subtiliusque disce
plandis distineri consilium fuit, atque ita utrique auctori lumen afferre ac de eadem fidelia dúo tolyov; àdel
perv. Quod eo impensius feci, et elaboravi, si quæ doctrina ad fidei dogmata attineret; quorum sane cum hic
Cerameus sil et egregius doctor, el acerrimus propugnator, eorum certe, quæ in Ecclesia, vel suo vel su
perioribus sæculis sancita, ac definita jam fuerant; ne vero iis de quibus inter_Græcos, Latinosque diu mul
tumque disceptatum fuit; et tandem in concilio Florentino post aliquot, quam Theophanes scripseri', sæcula
decretum, ac definitum, ne iis, inquam, dissentire Græcus hic scriptor quod alicubi uno alterove verbo no
col. 111–112page 2 of 367
gunt, amor suadet ut loquar; et mihi quidem morbi
consolatio est vobiscum conferre sermones. Talis est
sincera charitas; quæ extrinsecus accidunt, contem
nit; id vero quod amatur in'uens, delectatur. Verum
quando ad satietatem obsequi desiderio non licet, et
cætera legantur. In homilia De parabola derem mil
lium talentorum (homil. 11) affectam senio ætatem
innuit, dicens: Ita sane et ego restrum in rebus
divinis progressum conjicio, chari auditores, quod me
ad labores corporis minus aptum eosque detreclan
tem promp:um animi vestri studium excitat ad do
cendum. Jam vero zelum et ardorem animi, ne
scandalizarentur, et errores circa veram fidei Evan
geliique doctrinam haurirent, ostendit homilia De
muliere curva (homil. x), ubi fucis inertibus et
consumentibus apum labores, deinde earum adventu
congressuque fugientibus comparat improbos homi
nes et seditiosos in Ecclesia. Tales sunt, inquit,
comedones raptoresque in Ecclesia; discessionem no
stram observant: inde impetu facto damna ecclesia
sticis rebus important; at vero linguæ nostræ aciem
pertimescentes, coacta factiosorum manu per insidias
nos oppugnare conantur; modo in aula Caiphæ con
cilium facientes, modo in Præcursoris oratorio con
stituentes improbum conciliabulum, et ex baptisterio
insidiarum receptaculum facientes. Cujus rei causa?
Ut expellatur Isaac et Ismael introducatur. Sed illi
quidem fugiunt, ut videtis, cum custodias animadver
tunt, et imbecilliores ex ovibus avertentes, aures ad ser
monem aspidis instar occludunt. Nos vero, o cleri mei
cœtus, eorum impetum declinantes, etc. Exscripsi totum
hunc locum, quia continet illustria exempla tum zeli
de quo diximus, ne averterentur a recta via oves,
tum ejus in objurgando acrimoniæ, tum etiam insi
diarum et persecutionis, quæ initio proposuinius.
Quid enim est conari, ut expellatur Isaac et Ismael
introducatur, nisi bonum et legitimum episcopum
et pastorem de sua Ecclesia extrudere, et perves
sum illegitimumque intrudere? quid ex hoc nisi
pietas et zelus boni pastoris colligitur, unde odium
sibi apud impios ac facinorosos conflabat? Omnes
enim, inquit Apostolus, qui volunt pie vivere, perse
cutionem patientur. Et in alio exemplari legitur, Ut
Jacob expellatur et Esau introducatur; quod idem
significat, electum scilicet a Deo pastorem et repro
bun exclusum. Ex hujus itidem homiliæ fine co
guoscitur zelus in vitiis reprehendendis, cum acriter
invehitur contra perjuros. Quousque tandem, inquit,
ad contentiones, et rixas, el perjuria incumbemus?
Me quidem horror el tremor invadit consideran em
quam crebra in tribunalibus juramenta fiant, etc.
Idem habetur ex hom. xx: Aliqui, inquit, objur
gationibus puncti hortationes fugiunt, quasi frenetici
medicos; et ex hom. xLv, De divite interrogante
Dominum, idem colligitur zelus et vis in objurgan
dis improbis. Cum enim eos vulturibus et scarabæis
similes fecisset, qui aversantur sanæ doctrinæ odv
res, sicuti columbis ac turturibus bonos qui bono
odore gaudent et vires sumont, ita subjungit: Quot
fiticum et virum bonum quoddamn differat, et aliæ
alius propriæ virtutes sint, in una tamen persona
eas copulari summa sit laus. Ac primum quidem
instantia illa quotidiana et sollicitudo omnium Ec
clesiarum, quam inter suos angores Paulus, com
munis gentium doctor, annumerat; zelus et ardor,
quo, cum scandalizaretur quispiam, urebatur; amor
in suos, quos filiolos appellabat; gaudium cum bene
procederent, quos eosdem gaudium et coronam
suam vocabat; dolor cum a recta veritatis et fidei
via oberrabant; severitas et acrimonia in reprehen
dendo, unde epistolæ ejus graves' et severæ; per
secutiones denique quas complures commemorat;
ea, inquam, erga unicam suam Ecclesiam in Theo
phane fuisse non obscuris indiciis intelliguntur.
Instantia enim et assiduitas subministrandi divini
verbi, cogendique ad synaxim populi sui, apparet
ex proœmio hom. De centurione (homil. XLV), ubi
bonis operibus diabolum moras et impedimenta
objicere ait, quod oblata judiciali controversia,
quo tempore sermo habendus esset, jam prope ejus
ademisset opportunitatem: de quo se sollicitum
fuisse ostendit, atque rem expedisse, ne verbo di
vino deesset. Et eadem homilia sub finem excusat,
quod aliquid in explicando superiore textu præter
miserit, eo quod mentis attentio rerum ecclesiasti
carum sollicitudine sibi impediretur: et homilia
De sancto Pancratio (homil. LV11), ubi quamvis ex
itinere fessus esset ac fractus, ne tamen sermoni
deesset, infirmitati corporis vim se facere velle
eamque nuuquam tantum valere, ut opera charitatis
impediat, oportere. Præclara sunt etiam ad id osten
dendum illa quæ dicit hom. De Passione (homil.
xxvII). Cum enim esset populus nocturnis vigiliis et
officiis defatigatus, ne molestus et gravis addendo
tai longo sermone videretur, his se verbis excusat
Verum ignoscite mihi, quia vestro satiari profectu
non possum, et quo plus lucri faciatis, studium mentis
intendite. Núc postremum illud sit pastoralis sollici
tudinis argumentum, quod cum infirmus esset cor-.
pore et senex, non tamen ab officio concionandi
desisteret. Et si igitur, inquit, in hom. De sanctis
imaginibus, corporis imbecillitas non permittat,
quantum satis est, sermonis officio defungi, modica
tamen dicere non pigebit; ne si omnino sileamus,
mæstitia afficiamus eos qui convenerunt. Et homilia
in tertium Matutinum (homil. xxx), ita se morbo
laborasse significat, ut coactus sit laborem dicendi
intermittere, ad quem tamen rediens sic ait: At
vero mentis nostræ torrens humoris expers et exsicca
tus præterito sane tempore diu conticuit, laboranti
corpori morem gerens, nunc vero evangelicarum consi
derationum fonte irrigatus, earum explicationem
effundere properat. Sed nihil magis hoc studium
docendi populi et charitatem in eum declarat, quam
procmiam homiliæ in dæmoniacum habentem legio
nem (homil. 1×). Sic enim incipit: Cohibet mihi
linguam adversa corporis valetudo, sed eamdem solvit
aesiderium perfectionis Ecclesiæ; dolores silere co
col. 115–116page 4 of 367
PG 132:115ή μακαρία ταπείνωσις,FRANCISCI SCORSI PROŒMIUM II.
videam: sed etiam æterna Sapientia Pharis:ros
reprehendens, Quomodo vos potestis bona loqui,
cum si¦is mali? Ilumo de bono thesauro cordis sui
profert bona, et malus homo de malo thesauro profert mala; ex abundantia enim cordis os loquitur.
Quod ita a Christo dictum accipitur, ut plerumque
ita usuveniat; et experientia doceat, non posse tam
diu aliquem ita vultum et orationem fingere, ut non
In aliquo obtecta malitia deprehendatur, ut non
venenum tandem in imo residens evomat. Haque
cum in his sermonibus Theophanis Ceramei nibil
illum agere aliud, nihil studere videam, quam auditores suos ad virtutem informare et incendere;
cum omnem explicationem Evangelii ad virtutuin
exercitationem utilitatemque auditorum de industria conferat et accommodet, nihilque sit doctrinæ
moralis quod non consonum doctrinæ moribusque
sanctorum Patrum, nihil quod non solum vitia damnet virtutemque commendet, sed etiam summum
perfectæ virtutis apicem spectet, idque magno cum
animi studio, sensu atque ardore sæpius et graviter
inculcatum animadvertam, credere mihi profecto
fcet, eas in se exercuisse virtutes, et fecisse prius
quam docuisse; et cum omnes homiliæ pietatem
sanctitatemque Christianam et religiosam spirent,
pium itidem ac religiosum eum fuisse virum. Sed
cum de omni virtutum genere id Geri judicium
liceat, certe de humilitate, quæ maxime est xpɩOTOµlµnto;, ul auctoris etiam verbo utar, de conteniptione voluptatum corporis, deque summa perturbationum animi vietoria, quam mortificationem sancti
vocant, et Theophanes uti Climacus lav non
uno loco appellat, maxima exstant judicia. Hom. de
Zachao (homil. xv) sic commendat humilitatem:
Zachae, festinans descende. Anagogico sensu nos
docet Christus nullum aliud magis idoneum esse
pœnitendi principium, quam descensum. Hac vero
est ή μακαρία ταπείνωσις, beata illa humilitas, ex
adverso diaboli superbiæ opposita. Vis pœnitentiam
auspicari fundamentum et inconcussam pœnitentia
basim pone humilitatem. Descende, ut attollaris virtutum alis levatus. Eamdem humilitatis commendationem ac celsitudinem habes hom. de Publicano et
Pharisæo (hom. xvr). Atque his quidem locis
maxime hanc virtutem extollit, in aliis vero de se
ipse demississime loquitur. Hom. de Archisynagogi
filia et Hemorrhoissa (homil. x), cum historiam
allegorico sensu explicasset, ad tropologiam convertens orationem: Sed quid abeo, inquit, ad vocationem ethnicorum et reliquias Israelis, et externa
circumspiciens, me ipsum non video hac narratione
descriptum? Agedum in historia tanquam in speculo
figamus aciem mentis, et unusquisque nostrum miseram animæ suæ conditionem animadvertat, etc. Et
homilia de eo qui incidit in latrones (homil. x1):
Felix igitur ille doctor qui doctrinæ denarios adaugebit, nimirum cum veluti de re sua domestica sanum
sum,
verbum et vitam verbo consentaneam impenderit, infelices vero omnes ac miserabiles, juxta atque ego
qui inaniter in aere perstrepentes quasi a's
sonans aut cymbalum tinniens dimidium efficiunt
operis boni, et ejus quod præstantius est, expertes
manent. Similia habet hom. de S. Philippo (hcmil, xlix): Equidem ego cuperem ad hortandum
vitam ante quam verba proponere; hic enim esset
aptior docendi modus, si verbis vita concineret; sed
quoniam vitam omnibus peccatorum maculis notatam
præfero, ne videar tamen huic celebritati inutilis
exstitisse, age jam Apostolo deprecatore confisus, etc.
Ex his sane verbis, etiam non animadvertente me,
unusquisque lector, nisi simulationem venditatio -
nemque virtutis, ut de philosophis priscis arbitrari
velit, quanta dicentis sit virtus, quanta humilitas
agnoscat; et illud præsertim quo de agimus, doctorem bonum cum sano verbo vitam conjungere bonam
oportere; quod cum ita doceat ac sentiat, ita etiamī
re ipsa eum præstitisse consentaneum est judicare.
Jam hom. de Zacchæo ita loquitur (hom. xv): Et
altiorem sane anagogicum sensum perscrutari potue -
runt ii qui mundo sunt corde, quibus ob virtutum
copiam a divino Spiritu mens illustratur. Nos vero
peccatorum luto inhærentes, per mediocres sensus
ingrediemur. Atque hæc humilitatis documenta sint
satis. De passionum vero mortificatione uti loqua'ur,
non est unus locus. Huc adesto, inquit hom. de eo
qui habebat legionem dæmonum (homil. 1x), quotquot tanquam a dæmonibus sic a passionibus tyrannico premimur dominatu; et hanc historiam ad nos
ipsos accommodemus: vere enim a legione dæmonu n
possidetur, qui peccatorum multitudine premitur, et
cætera legantur in quibus uniuscujusque passionis,
præsertim vero iræ, deformitatem maxime depingit
et detestatur. Alia etiam virtutum aliarum indicia si
non expressa, certe adumbrata quivis etiam sine
mea lac enumeratione animadvertet, quæ quidem
iis præditum hujus auctorem operis indicant. Illud
vero solum ad hæc nostra conjectanea consignanda
nobis deest, mors vitæ doctrinæque consentanea
de qua quoniam in perturbata illa incidit tempora,
certi quidpiam ex historiis vel traditionibus habere
non potuimus. Et quid mirum hoc deesse in nostro
Theophane, cum ejus vitæ postremain partem et
mortem obscurum exceperit sæculum, ut jam in
proœmio ad lectores admonui, quo sæculo usque ad
Clementem II pont. etiam gesta pontificum in ob❤
scuro incertoque sunt, eum perpetuum non habeant
scriptorem, et majorem suorum scriptorum partem
amiserint, tempora adeo obscura et incerta habeant,
ut neque quo tempore, neque quo loco, neque quo
ordine aliqua Romanorum pontificum nomina reperiantur satis liqueat: quod deplorat Ciacconius in
Vilis pontificum editionis postremæ in Vita Nicolai 1, qui eo tempore Romæ sedit quo Theophanes
moster vivebat.
'
Homily IIHomilia II
col. 117–118page 11 of 367
PG 132:117ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟΝ, 11. Περὶ τῆς ποιητικῆς την διάνοιαν, τὴν προαίρεσιν ὁποῖα τις ἐν οἷς οὐκ ἔστι δῆλον ἢ προ αιρεῖται, ἡ φεύγει ὁ λέγων. Διόπερ οὐκ ἔχουσιν ἦθος ὡς ἔστιν, ἢ ὡς οὐκ ἔστιν, ἢ καθόλου τι ἀποφαίFRANCISCI SCORSI PROŒMIUM III.
PROOEMIUM TERTIUM
ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟΝ,
CONTINENS EA QUÆ AD SCRIPTIONEM AUCTORIS ET INTERPRETIS SPECTANT.
1. Doctrinæ utilitas: methodus et character dicendi.
În quavis oratione duo inesse et observari docet
11. Περὶ τῆς ποιητικῆς Aristoteles, την διάνοιαν,
xxi tò 7005. Et quidem 700; ita definit, "O dŋhoï
τὴν προαίρεσιν ὁποῖα τις ἐν οἷς οὐκ ἔστι δῆλον ἢ προαιρεῖται, ἡ φεύγει ὁ λέγων. Διόπερ οὐκ ἔχουσιν ἦθος
EVO: TINY 26ywy Mos est, qui ostendit electionem
sire affectum animi qualis sit, in iis rebus de quibus
non est manifestum, an ea prosequatur, an fugiat
qui dicit. Unde aliquorum orationes moratæ non
sunt; Stávatav vero ita: 'Ev olę ȧñoôɛixvúovo! Ti
ὡς ἔστιν, ἢ ὡς οὐκ ἔστιν, ἢ καθόλου τι ἀποφαί
VOVT2! • Sententia rero est, in quibus ostendunt
quidpiam, quod sit, vel non sit, vel universe aliquid
definiunt. Cum igitur superiore Prooemio mores
dicentis ex ipsiusmet oratione expiscati simus,
consentaneum est, ut hoc præsertim paragrapho
quid ipse sentiat, hoc est doctrinam, quadam synopsi proponamus. Ac primum quidem illud generatim dicam, ejus doctrinam atque sententias ut
in plurimis cum veterum Patrum sanctorumque
dictis sensibusque congruere; eosque ipse se sectari profitetur; et quandoque quidem proprio ens
appellat nomine, aliquando describit antonomastice:
duos in primis Gregorios, Nazianzenum et Nyssenum, tum Cyrillum, Basilium, S. Maximum martyrem; quorum non nodo Theophanes auctoritatibus utitur, sed versus etiam et locos integros
decerpit; quod et antiquiores ipso scriptores, et
posteriores factitasse comperimus. S. Damascenus
in libris De orthodoxa fide, et reliquis, multa a
Basilio, Gregorio Nazianzeno aliisque ejusdem ordinis Patribus libenter corrogat, atque integros
sape textus et totas etiam periodos mutuatur.
Quid de Theophylacto, Euthymio, OEcumenio dixerim, qui S. Chrysostomi non modo ut sectatores,
sed etiam epitomatores noti sunt; quorum tamen
in S. Scripturam commentaria in pretio habentur.
Sanctus Ambrosius, ut de Latinis aliquid tangam。
ut anctor est Sixtus Senensis, opera sua ex Origene, Basilio aliisque Græcis Patribus compilavit.
Venerabilis Beda ex S. Augustini dictis etiam libros implevit. Atque hi quidem posterioris sæculi
Patres priorum imitatores hoc ipso quod veterein
doctrinam subsecuti sunt, jure laudantur; nam et
illis subscribere ipsi visi sunt, et pluribus suffra -
giis doctrinam catholicam approbare. Quo nomine
et quidem merito etiam Theophanem nostrum inter
eos Patres noni sæculi annumerat Dominicus Gravina tom. III Catholicarum Præscriptionum adversus
nostri temporis hæreticos, p. 1, qui ex auro apos!olicorum Patrum scuta aurea fabricarunt et in templum Domini intulerant, ut in ea mille clypei penderent, omnis armatura fortium. Sed ut aliqua in
sumina perstringam, nulla fere est ex duodecim
illis catholicis veritatibus, quas adversus Calvinistas ex Scriptura et SS. Patribus, et antiquis
scriptoribus confirmat Gualterius, societatis nostræ
scriptor eruditissimus, in sua Chronologia, quorum
testimonia ab hoc Theophane peti non possint, et
in suum sæculum conjici. De sacrosancto missæ
sacrificio, de honore et invocatione sanctorum, de
adoratione imaginum, ac præcipue sanctæ crucis,
de libero arbitrio, de fide cuin bonis operibus conjungenda, de iisdem operibus, quæ gratia divina subnixa vitam promerentur æternam, de jejunio ecclesiastico, præsertim S. Quadragesimæ, de pœnitentiæ sacramento, et confessione auriculari, de Primatu S. Petri et Romanæ Ecclesiæ, de ejusdem auctoritate in suis decisionibus, de his, inquam, in hoe
opere vel integras homilias habes, ut de S. Cruce
(homil. v), et SS. Imaginibus (homil. xx), vel
illustria loca pro re nata; plurimaque de postremo,
nimirum de primatu S. Petri, ac præsertim homiliam de SS. Petro et Paulo (homil. Lv), quæ nos
testimonia suis locis omnia observamus et illustramus. Præterea adversus antiquiores hæreticos,
Arium, Macedoniam, Eunomium, Nestorium, Entychetem ejusque sectatores Acephalos, et Armenios;
præsertim vero adversus impiissimum Julianum
Apostatam etiam nominatim sæpe invebitur et
acuit stylnm, eorumque confodit errores, et doctrinam catholicam contutatur. Quod autem ad duos
Græcorum errores jam in concilio Florentino
damnatos de processione Spiritus sancti a Patre
et Filio, et de animorum ante diem judicii beatitudine, nihil est in his homilis Theophanis quod
illos manifeste contineat, neque quod ad tuendos
errores illos deduci aperte possit: quin etiam sunt
dicta nonnulla ex quibus catholica dogmata confirmari possint, quod nos longius demonstramus in
notis ad illa loca in quibus aliquod circa hæc dubium ex modo loquendi Theophanis pro illis temporibus, quibus adhuc definita et explicata non
erant, possit occurrere. Jam quod ad privatos sensus
in explicando Evangelio spectat, sunt illi quidem
col. 119–120page 5 of 367
PG 132:119εἰ ἰσόκωλα, εἰ ὁμοιοτέλευτα, ὁμοιόπτωτα, άπροοιμιάστωςFRANCISCI SCORSI PROŒMIUM III.
non raro litterales, sed plerumque mystici, allegorici, tropologici, anagogici a verbis Evangelii
eruuntur, quos ad informandos potissimum piis
moribus et Christlana perfectione auditores accoiimodat. Erunt igitur hi et sacris concionatoribus
utiles, quos afferant ad populum, et privatæ cuique
spirituali animæ utilitati accommodati. Si qui vero
(qui quidem admodum pauci sunt) singulares bujus
auctoris sensus admirandi potius quam recipiendi,
et in publicum non referendi videantur, a nobis
in notis animadvertuntur, ut ne temere et sine
deleetu iis quispiam utatur. Concionandi methodus
hæc est illi familiaris: procemium breve præmittit,
petitum vel ab ipso argumento et evangelica historia vel quod non raro, a loco, tempore, eventibus
circumstantibusque rebus; et usque adeo est illi
legitimum uti proœmio, ut in homilia de Samaritana (homil. xxxvii), cum præter morem ab
ipsa re et bistoria vellet ordiri, præoccupet auditorum exspectationem et άπροοιμιάστως moneal
sibi incipiendum. Deinde recitatis evangelii eo die
prælecti primis verbis, quam cum rebus a Christo
ante gestis et enarratis ab evangelistis ea consecutionem habeant, utique cohæreant, quasi altero
exordio, vel potius expositione summatim sæpe ob
oculos ponit; tum ad ipsa verba enucleanda accedit, quibus, ut dixi, litterali et historico sensu
explicato libenter ad mysticos et morales dilabitur,
eosque et in ipso decursu sermonis perspergit, et
præsertim in perorando totam historiam evangelicam seu vitam illius sancti cujus festo die dicta
homilia, paucis item perstrictam ad allegoriam seu
tropologiam subtiliter non minus quam utiliter, et
pie Juxta atque ingeniose transfert: in quo nihil
aliud propositum habet, quam juvare et instituere
suorum auditorum animos. Quod ejus consilium
minus consideranti lectori aliqua fortasse longe
petita, et non tam emunctum doctrinæ lac quam
sanguis elicitus videri poterit. Etymologiæ itidem
et supputationes numerorum subtiles nimium, sensaque ab iis vi exorta potius et precario petita
quam sponie nata censebit. Sed ejusmodi multa
quoque in aliis Patribus tum Græcis, tum Latinis
deprehenderit qui legerit; quæ sane non cuni stomacho rejicienda, sed cum eo pietatis sensu recipienda cum que dicta, et uti a pia mente ac
pectore colesti sapientiæ imbuto profecta, veneranda sunt. Neque vero sapienti ac justo rerum
æstimatori, quæ ab antiquis Patribus tradita sunt,
cum nondum Christiana doctrina eo amplitudinis
claritatisque processerat, ea ex nostro ævo dimetienda: quo aureo sane videmus explicata omnia
et illustrata, cum et in scholasticas disputationes
deducta et exagitata, et in sacris concionibus,
quarum Christiano populo multo major nunc copia
est, pervulgata et decantata sint, tunc erant pleræque in{ajore pretio et quasi peregrinæ sententiæ,
quæ nunc domi nascuntur, et assiduitate ipsa dicendi non tanti sunt. Sed illi rudia fundamenta et
'
rudera ipsa jecerunt, nos super ea quadratos expolitosque lapides, Corinthia Ioniaque ornamenta
coronidesque exædificavimus. Id etiam ex forina
et charactere dicendi judicari potest, quam simplex
ille nativoque colore cultuque decens, quam non
fucatus et phaleratus. Sed illum in Theophane
morem antiquum licet animadvertere. Genus dicendi in hoc oratore liquidum est et sponte fusum,
et cum lenitate quadam æquabili profluens, omnino
quale ampooquiάows decet. Sunt enim hæ dida.
cticæ quas ad docendum et instruendum populum
bonus ac pius episcopus habuit, non tamen pedestres et indoctæ, nec dissoluta: nec enimı gravitate, concinnitate concentuque numerorunr, et
modicis oratoriis coloribus carent, sed quæ in
corpore bene a natura constituto innata, non inducta, succo sanguineque ipso exsistentia, not
accercita aut adventitia esse videantur. Nec figuris
seu luminibus rerum caret. Habet aliquando swpoù;,
cumulos verborum et rerum. Dapovoμaslaç amat,
εἰ ἰσόκωλα, οι όμοιοτέλευτα, et όμοιόπτωτα, quæ
a Latinis figuræ dicuntur, alliterationes, membra
paria, similiter desinentia similiterque cadentia;
sed nulla re magis delectari videtur quam similitudine, quod ornamenti genus ingenii est, et utilitatis ad captum rudis plebis eximiæ. Perspergit
etiam sales, sed cum sale ex historiis veterum, ex
fabulis et sententiis poetarum sacrorum et profanorum, ex dialectico item, mathematico, philosophico theologicoque penu non paucas doctrinas;
ita ut his omnibus artibus et doctrinis, et lectione
scriptorum veterum instructus apprime videatur:
ea tamen ac præsertim doctrinas externas, et colores oratorios pro re ac tempore adhibet, nec sine
præmunitione, idque pro potestate potius quam
pro voluptate ac vanitate; nec ea toto thylaco,
ut dicitur, effundere, sed parca manu proseminare videtur. Non temere igitur copútatos xal
óŋtopixŵtatos a suis, qui sermones ejus, ut posteritati traderent, descripserunt, suoque auctoris
nomine inscripserunt, appellatus est. Claudanı
brevibus totam banc dissertationem, et judicium
meum tribus verbis explicabo. Visæ sunt mihi
homiliæ bujus Ceramei Tauromenitani episcopi
piæ, doctæ et elegantes, atque adeo dignæ
quæ ad commune commodum et proferantur et
perlegantur.
§ II. Ratio mss. codd. ex quibus erulæ homiliæ: et
nonnulli earum superiores interpretes.
Ut qua fideex mss. has homilias publicæ utilitati
legendas ediderim, compertum sit, et quo exemplo
doctorum hominum id perfecerim, quod illi inceptarunt, expediam breviter hoc proœmio: tum de
mss., tum de iis qui ante me aliquas ex his sermonibus Latine preloque expressas evulgarunt. Primam
buic Theophani lucem attulit, quantum ego putatis
omnibus cognoscere potui, Franciscus Turrianus
e societate Jesu. Ilic in sua hoplotheca ms. codicem
col. 121–122page 6 of 367
PG 132:121Κεραμέως ὁμιλίαι εἰς Εὐαγγέλια τῶν Κυριακῶν, καὶ εἰς τινὰς ἑορτάς. Γρηγορίου ἐπισκόπου τῆς Σικελίας ὁμιλίαι ἀπὸ τοῦ ἀρχιτελώνου,: Ὁμιλίαι τοῦ ὅλου Λεξικὸν τῶν ὁμιλιῶν τοῦ ἐπίκλην Κεραμέως, ἀρχιεπισκόπου Ταυρομε νείας τῆς Σικελίας, ὁμιλίαι αἱ κυριακαὶ τοῦ ὅλου χρόνου;: Τοῦ μακαριωτάτου, σοφωτάτου τε καὶ ῥητορικωτάτου κυρίου Γρηγορίου ἀρχιεπισκόπου Ταυρομενείας τῆς Σικελίας, τοῦ ἐπίκληνFRANCISCI SCORSI PROCEMIUM III.
harum homiliarum Theophanis Ceramei habuit, ex
qua testimonium protulit contra Magdeburgenses
Centuriatores de primatu S. Petri Romanique poutificis. Ex hac eadem hoplotheca homiliam de
SS. imaginibus acceptam tom. IX Annalium inseruit cardinalis Baronius, ab ipso Turriano Latinam
factam, et a Jacobo Sirmundo aliquot locis perfeetɔm; cujus itidem testimonium integrum referemus
suo loco. Quam eamdem homiliam Jacobus Gretserus tom. Il De cruce secundæ editionis, ut aucta -
rium addidit post homiliam Germani patriarchæ, et
unde eam habuerit, et qua auctoritate permotus
ediderit, his verbis testatur ad rem maxime pertinentibus: Inter alias schedas litterariæ suppellectilis
Francisci Turriani, quas ante aliquot annos ad me
misit R. P. Antonius Possevinus, reperi hanc homiliam a Turriuno versam, et propria manu scriptam,
quam diutius latere nolui, tum propter Turrianum
virum doctissimum tum propter argumentum quod cum
homilia Germani prorsus concinens merito eidem
annectitur. Hæc Gretserus; ex quibus vides quanti
hæc antiqua SS. Patrum monumenta a litteratissimis viris æstimentur. Idem Gretserus tom. II De
cruce duas homilias Theophanis Ceramei Græce
simul et Latine ex sua interpretatione edidit. Unde
eas habuerit non testatum reliquit in notis, sed
equidem ex codice Margunii censeo, cujus ibi mentionem facit ex occasione locorum corruptorum et
ab eo emendatorum. Jam vero ex notis ejusdem
Gretseri intelliges has homilias mss. servari Venetiis. Sic enim ipse: De Theophane Cerameo hæc
Epitome Bibliotheca Gesneriana: Θεοφάνους τοῦ
Κεραμέως ὁμιλίαι εἰς Εὐαγγέλια τῶν Κυριακῶν,
xal siç tiva; koprác. Manuscriptus liber Venetiis.
Idem habetur in Bibliotheca SS. Patrum sæculo 1x;
sed cum apud me Epitomen Gesnerianam non haberem, cousului eam quæ habetur in biblioth. Dom.
Aloisii La Farina, baronis Aspri-Montis, et genere
et studio eruditionis nobilis, de cujus fratre D. Martino supra memini Proœm. I. Reperi autem in ea
epitome non solum Græca verba quæ Gretserus
fideliter retulit, sed et aliam notam, ex qua Gesnerus eodem errore quo cæteri, de quibus supra
Proœm. II, tanquam diversos ponit Theophanem et
Gregorium, ambos Cerameos, ambos Tauromenii
archiepiscopos; sed hunc eorum qui ante me scripsere, errorem jam detexi proœın. ¡llo II, § 11. Sic
igitur Gesnerus: Gregorii Tauromenitanæ Ecclesiæ
archiepiscopi Siciliensis, Ceramei dicti, homiliæ in
Evangelia, et aliæ quinquaginta septem manuscriptæ
eastant in biblioth. Italiæ. Has homilias Gregorio
inscriptas easdem esse atque has quas nos damus
sub nomine Theophanis, jam ostensum est supra
Proœmio 1, § 11. Atque harum bibliothecarum
cognitionem ex impressis hactenus libris accepi.
Jam vero eas etiam asservari in tribus Galliæ insignibus bibliothecis, scripsit ad me de hac re rogatus
P. Jacobus Sirmundus, soc. Jesu, et ex omnibus
indiculos manu sua scriptos itidem transmisit, ex
quibus intelligeṛem quænam mihi deessent, ex Bibliotheca Regia, ex ea quæ Folientinorum S. Bernardi monachorum, et ex ea quæ est collegii societatis Jesu Parisiensis, quæ olim fuit cardinalis
Joiosa. Præterea in Regia Biblioth. Hispan. in
monasterio S. Laurentii quod Escurialem vocant,
Γρηγορίου ἐπισκόπου τῆς Σικελίας ὁμιλίαι ἀπὸ τοῦ
ἀρχιτελώνου, et in alio codice: Ομιλίαι τοῦ ὅλου
Eviautou. Gregorii episc. Siciliæ homiliæ a principe
publicanorum inchoate, homiliæ totius anni. Quas
sane easdem esse atque has quas evulgamus fidem
fecit D. Marianus Vulguarnera, Panormitanus, non
magis genere quam litterarum Græcarum eruditione
clarus; cui Madriti in regia Philippi IV degenti
negotium in hac re litteraria dedi, ut de his homiliis deque auctore cognosceret, et ex indice earum
quas apud me habebam, ad ipsum transmisso conferret argumenta, inscriptiones, et prima cujusque
verba; quibus collatis easdem esse comperit quas
apud me esse intelligebat. Atque eadem in bibliotheca ad codicem adjunctum reperit opusculum
singulare quoddam, quod in aliis bibliothecis reperiri nondum accepi, Λεξικὸν τῶν ὁμιλιῶν sive Gluse
sarium vocum singularium et difficilium auctoris
cum earum explicatione; cujus ego lexici apographum, cum, adhibita multorum amicorum et litteratorum hominum ope, tandem diligentia Laurentii Cocchi, viri eruditi et in apparatu Historiæ
S. Demetrii martyris studiosissimi, nactus essem,
ad calcem bujus operis imprimendum curavi (a) ut
exstaret etiam hoc testimonium et vestigium antlquitatis. Sed de eo plura illo in loco. In Vaticana
Bibliotheca duo sunt codices harum homiliarum
quibus indices ad me tres qua Græce, qua Latine
amicorum, ac præsertim dom. Constantini Caetani
abbatis, opera diligentissime perscripti, sunt missi;
in altero codice eædem homiliæ nomine Theophanis
Ceramel, in altero Gregorii continentur; inscriptiones sunt hujusmodi in uno cod. copávous,
τοῦ ἐπίκλην Κεραμέως, ἀρχιεπισκόπου Ταυρομε
νείας τῆς Σικελίας, ὁμιλίαι αἱ κυριακαὶ τοῦ ὅλου
χρόνου; in altero: Τοῦ μακαριωτάτου, σοφωτάτου
τε καὶ ῥητορικωτάτου κυρίου Γρηγορίου ἀρχιεπι
σκόπου Ταυρομενείας τῆς Σικελίας, τοῦ ἐπίκλην
Kepautus. Quæ duo nomina, Gregorius et Theophanes, unius esse auctoris patet. Inde sequuntur
homiliæ ordine, in cujus calce designatus annus 1448, unde antiquitas codicis intelligitur.
Postremo P. Octavius Caetanus, soc. Jesu, cujus
studio ac labori hoc nostrum opus acceptum est
referendum, cum quæ ad condendam et illustrandam
sanctorum Siculorum bistoriam facerent diligentissime perquireret et appararet, harum homiliarum
exemplaria describenda curavit. Et quidem ex
duobus codicibus, ut ipse in adversariis suis, 'quas
、a) Nullibi tamen comparet. Cf. supra col. 41. Edit. Patr.
col. 123–124page 7 of 367
PG 132:123εἰς τὴν ἀρχὴν τῆς Ἰνδίκτου, εἰς τὴν ἀρχὴν τῆς Ἰνδίκτου, ἤτοι τοῦ νέου τὰ εὐαγγέλια Κυριακά, καὶ ἑορτὰς τοῦ ὅλου ἐνιαυFRANCISCI SCORSI PROEMIUM III.
scriptoris nondum erulgatis accepimus a R. P. Jacobo
Sirmundo, viro pererudito, qui quia crebrɔ a nobis
earum euitionem figital, at ei aliqua ex parle satisfeēst, relut specimen quoddam indictionum occasione
præmisimus. Hzc Dionysius. Ego igitur opus aggressus, com unico illo meo exemplari non possem
esse contentus, nee satis lectoribus uno illo testimonio fidei nec auctoritatis operi facere posse
viderem, ad certam exploratamque de iis fidem
habendam animum adjeci. Et primum easdem ill. s
esse homilias quæ Theophanis Ceramei, Tauromenitani antistitis, a majoribus essent dictæ receptæque, comperi ex ipsa inscriptione, nimirum ɛiç
τὰ εὐαγγέλια Κυριακά, καὶ ἑορτές τοῦ ὅλου ἐνιαυtos. Quod sane constat ex omnibus testimoniis quæ de
hoc auctore congeram infra. Deinde cum impressis
apud Gretserum, Baronium, Dionysium meas mss.
contuli, et quidem constare sensus et verba vidi;
quamvis aliquot fragmenta vel in meo exemplari
vel in impressis deessent, quod scriptorum vel
culpa vel errore factum esse potnisse animadvertebam; et ex duabus unam integram posse restitui,
de reliquis vero continuo litteras ad amicos et
eruditos misi Romam, in Gallias, in flispaniam, in
Germaniam, ut, exploratis bibliothecis, de his
homiliis me certiorem faceren'. Et quidem ex Gallia
P. Sirmundus non modo indices ex tribus bibliothecis
quas dixi, sed et unam manu sua transcriptamı de
SS. apostolis Petro et Paulo, et aliquot proœmia
illarum quæ mihi tunc deerant vel incerta erant;
ac præterea quæ humanitas in tauto viro et studium
spud me conservo, testatom reliquit, altero Vaticano, altero Meletii Atheniensis monachi ex moule
Sancto, familia S. Basilii, qui ex Oriente Hessanam
appulsus ibique cœnobii S. Cathar'næ præfectus
librum harum homiliaruın manu exaratum illi perbenigne communicavit; in eo vero plures bomiliæ
tum Theophanis, tum Philippi Ceramitæ nominibus
inscriptæ continebantur, de qua tamen varietate
nominum disceptatum a nobis ac definitum est supra
Proœm. II, § 11; et quidem librum illum Meletianum
ex autographo fuisse exscriptum, quod olim asservabatur in monasterio SS. Petri et Pauli de Itala;
sed tamen id autographum hodie non exstare. Id
monasterium Basilianorum est inter Messanam et
Tauromeniom situm: ad quod certum hominem
misi, qui de eo diligentius notitiam aliquam seu
traditionem exquireret, nec quidquam a paucis illis
monachis qui ibi vivunt seiri potuit. Homilias autein de Resurrectione, et alias plures de sanctis ex
Vaticano codice jam ante descriptas et in eodem
fuisse libro, sed non inde transcriptas, ne supervacaneum opus, et impensa fieret. Horum igitur
exemplarium alterum hic Panormi relictum et inter
reliquam litterariam suppellectilem in morte traditum sibi P. Alfonsus Caetanus ejus frater spectate
religionis vir, et pietatis ac studii in sanctos viros
Siciliæ hæres, ad me detulit: viderem an foret
operæ pretium Latinitate ac luce donare; et si tantum laborem, ete diurnis meis occupationibus spatii
possem impendere, negotium susciperem. Placuit
subscesivas saltem horas ex quotidiano munere
pensoque sußſurari. Alterum vero idem R. P. Octa-perficiendi operis inerat, studio ac diligentia recuvius, ut qui maxime cuperet, et unum hoc agitaret
animo, ut hæ homiliæ tandem lucem aspicerent,
quæ sibi luce dignissimæ videbantur, unde non
parvum Siciliensis Ecclesia splendorem esset acceptura, misit in Gallias ad Jacobum Sirmundu.n,
soc. Jesu, cujus opera multa atque præclara in lucem
prolata, quantus vir sit, sine mea oratione per se
quanivis tacita prædicant, quo Roma P. Octavius
ſuerat familiariter usus, ut vel ipse verteret, vel
vertend. Latine curaret. Is lampada tradidīt P. Dionysio Petavio, societatis nostræ, qui rem aggressu³,
primam, εἰς τὴν ἀρχὴν τῆς Ἰνδίκτου, Latinam fecit;
postea tædio victus, aut codicis quen; habuit obscuritate, a cœpto destitit, et sibi externum hominem
subrogavit qui non modo rem non est orsus, sed vix
tandem illud exemplar restituit. Sed P. Dionysias
ne lucubratio sua illa periret, homiliam illum sub
nomine Gregorii edidit Græce et Latine una cum
historia Nicephori patriarchæ Constantinopolitani;
quæ quidem ita se habere tum ad me scripsit epictola sua P. Sirmundus, tum ipse P. Dionysius litteris et memoriæ prodidit in suo illo libello, ubi in
notis chronologicis com de indictione agit, sic seribi':
Quod posterius, ut alios omittam, Gregorius KepaFeb;, Tauromenitanus archiepiscopus, indicat homilia εἰς τὴν ἀρχὴν τῆς Ἰνδίκτου, ἤτοι τοῦ νέου
krov;, quam nos una cum aliis pluribus ejusdem
יי
peravit exemplar illud quod jam amissum existimabatur, et ad me transmisit ex Gallia incolume. Hoe
quamvis nullum præferret auctoris titulum, fortasse
quia prima pagella in multas manus et loca translata
ac detrita interierat, tamen contuli cum meo exeniplari, ut cum easdem esse homilias comperissem,
confirmatus magis in ſide exemplarium sum: quin
et lucratus ex eo multas homilias quæ in mieo deessent, et loca plurima quæ in meo itidem essent
intercisa, depravata, obscurata posse suppleri,
emendari, illustrari vidi: et cum in illo sensus
essent integri magis et pleni quam in meo, in hoc
autem scriptura ipsa sive orthographia emendatior
et clarior quam in illo, ex utroque quod erat lacerun mutilumque refeci atque sanavi, quod depravalum correxi, quod obscurum illustravi; atque
ita integras perfectasque homilias describendas
edendasque curavi. Addidit præterea P. Sirmondus
exscripsisse se Romæ ex antiquo exemplari undecim
homilias ɛiç tā Ewɩvà, quas easdem etiam reperi,
Deo operi aspirante, in monumentis a P. Octavio
relictis et mihi traditis. Ex quibus collatis cum aliis
totidem mei exemplaris non parum lucis ac fidei
accepi. Roma non solum conferendum indicem
argumentorum et principiorum curavi, sed exscribendas etiam plurimas, tum quas non haberem,
tum earum quas haberem. Et quidem duas el
col. 125–126page 8 of 367
PG 132:125ἐκ τοῦ Εὐαγγελισαρίου, Ἐπειδήπερ ἀρχὴν εἰλήφει σήμερον Ιστέον ὅτι ἕως ὧδε πλη ροῦται τὸ μηνολόγιον ἀπὸ τοῦ Σεπτεμβρίου ἀρχόμενον οἱονεὶ καὶ τὸ τέλος τοῦ Αὐγούστου τελειούμενον. εἰς τὴν Ινδικτον, ἤτοι ἀρχὴν τοῦ νέου έτους, ἀκολουθίαpositionemque evangeliorum in ea usitatam eas
ordinare voluissemus, nec omnes sermones explere
Dominicos festosque potuissent dies, et aliquæ extra
Dominicas festosque vagari debuissent. Ut enim cum
nostro ritu conveniant aliqua, plura discrepent,
tamen neque multum interesse ad utilitatem lectorum visum est suone an nostro collocarentur ordine, cum satis ei consultum esset si indicem
peculiarem evangeliorum Romanæ Ecclesiæ descriheremus, in quibus hujus Patris expositio possit
haberi. Verumtamen etiam optimum factu visum
est, ut homilias in evangelia Dominicalia disjungeremus ab iis quæ sunt in festa
FRANCISCI SCORSI PROŒMIUM III.
viginti integras accepi; quibus si addas undecim
aiç tà Ɛwôɩvà et alias non paucas de sanctis, si non
omnes, certe maximam partem homiliarum e Valicana bibliotheca depromptas possis agnoscere;
quibus cum conveniant eæ quæ in utroque exemplari tum Panormitano, tum Gallicano (sic ea voco
distinguendi gratia), de cæteris idem judicium
prudens facere possis; et omnes perinde habere,
ae si omnes omnino collatæ fuissent, et ex Vaticanæ
bibliothecæ fide a me traductas publicatasque censere. Illud etiam monuerim ad confirmandam hujus
operis fidem, una excepta homilia, de legisperi:o
interrogante Dominum (homil. x1), reliquas omnes
ex duobus tribusque exemplaribus inter se collatis
» me proferri. Quod in singularum notis animadvertam; ubi etiamsi quid lectio variet, si quid mea
conjectura correctum restitutumque sit, si quid ex
omnibus lectionibus rectius videatur et verius,
quod tamen sit alicujus momenti, admonebo.
§ III. Ordo homiliarum.
Non est alia series harum homiliarum, quam ea
qua sunt evangelia per dies Dominicos festosque
sanctorum per annum Græcorum ritu digesta. Constat autem non solum ἐκ τοῦ Εὐαγγελιστηρίου, hoc
est, libro quo wangelia descripta sunt in Liturgiis
recitanda, nec ex Menais solum, in quibus preces
et hymni sanctorum per menses dispositi, sed etiam
ex nostro Theophaue in homilia cujus initium:
Επειδήπερ ἀρχὴν εἰλήφει σήμερον (homil. v), quo
ordine evangelia distributa sint. Inchoant enim annum ecclesiasticum a Septembri; et Dominica post
Exaltationem sanctæ crucis ex S. Luca legere incipiunt, usque ad Quadragesiınam; quo tempore ex
Marco usque ad Pascha; hinc usque ad Pentecosten
ex Joanne exinde ex S. Matthæo, quo orbem annuum claudunt in Augusto. Quod etiam in codice
Vaticano post homiliam De sancto Joanne Baptista
(homil. LXI) quæ incipit, Kaλo; poе † ás,
adnotatum est his verbis, Ιστέον ὅτι ἕως ὧδε πληροῦται τὸ μηνολόγιον ἀπὸ τοῦ Σεπτεμβρίου ἀρχόμενον
οἱονεὶ καὶ τὸ τέλος τοῦ Αὐγούστου τελειούμενον.
Sciendum, quod hic desinit menologium a Septembri
incipiens et in fine Augusti completum. Atque hic
ordo pierumque constat in omnibus codicibus mss.
qui omnes incipiunt ab homilia εἰς τὴν Ινδικτον,
ἤτοι ἀρχὴν τοῦ νέου έτους, quæ est de mense Septembri, et desinunt, quod ad evangelia xupiaxá
attinet, in eam quæ est de divite interrogante Dominum (homil. XLV); quod vero ad festa, in eam
quæ est de S. Joannis Baptistæ decollatione (homil.
LXI), in cujus procemio ipse Theophanes illud advertit, recte in ipso S. Præcursore finiri annum,
exinde novum inchoari, quod ipse fuerit medius
inter veterem legem et novam. Hunc ordinem ritumque evangeliorum etiam retinere in nostro libro
visum æquum, nimirum ut antiquitati Patris et
codicum auctoritati et Græco veteri ritui locus daretur suus. Nam etiamsi ad Romanæ Ecclesiæ ritum
el
sanctorum, ut
utrarumque ἀκολουθία commodior et evidentior
esset. Quanquam enim homiliæ in evangelia sanctorum sint interjectæ Dominicis diebus, servato
eodem anni decursu, tamen variant mirifice codices
in his inter se ordinandis, ut in aliis alia præcedat,
alia subsequatur. Quare cum neque certus ex codicibus statui possit ordo, nec esset religio illorum
deserere axolouēlav, modo commoda aliqua et cousentanea institueretur, ab alteris alteros discerpere
satius duximus, et quasi secundum tomum et novum initium facere ab homilia de sancto Demetrio
(homil. XLVI). Quanquam illa quæ est in anni principium, cum sit caput non solum festorum, sed
etiam Dominicarum, stabilemque sedem in omnibus
codicibus habeat, primo itidem loco posuimus, ut
omnium chorum duceret; præterea homiliam seu
potius orationem in Exaltationem sanctæ Crucis quæ
sane de festo est, cuin certam itidem videatur habere
sedem in codicibus omnibus post Dominicam præcedentem hoc festum, et quo ambæ homiliæ ad
S. crucem pertinentes se invicem consequerentur,
eam quæ de ſesto est adnexuimus ei quæ est de
Dominica; reliquas omnes seposuimus, ut dixi.
Homiliæ ɛlç rà twôɩvà, hoc est, in undecim matulinalia evangelia, quamvis inter Dominicales reconseri possint, tamen postremæ omnium in codd.
describuntur. lis utuntur Græci non in Liturgia, ut
celeris, sed in Oficio matutino, hoc ordine, ut
singulas singulis Dominicis recitent, incipientes a
primo usque ad undecimum: quibus expletis in
orbem redeunt, atque ita unoquoque Dominico die
unum ex his evangeliis legunt, prout incidit. Eæ
igitur homiliæ cum unum contineant argumentum
Resurrectionis Christi, post homiliam de Passione
collocare visum est rectum, hac ipsa de causa,
quia de Resurrectione sunt; quas deinde commode
consequuntur homiliæ de Ascensione et de Pentecoste, quanquam inter has et eas de Resurrectione
intercurrat homilia de Samaritana, quæ est ex
Evangelio S. Joannis, et Dominica post Pascha
legitur. Ad hæc, homilia de Ascensione Domini
idem habet evangelium atque ea que in sextum
matutinum, quæ causa est cur a numero undecim
homiliarum hæe absit, servata tamen in sequentibus
numeri ratione; at quia illa proœmium continet do
festo die Asccnsionis, eodem ordine collocanda fuit
col. 127–128page 9 of 367
PG 132:127Καθώς θέλετε ἵνα ποιῶσιν ἡμῖν, εἰς τὸν γενόμενον αὐχμόν προηγμένα εἰ ἀποπροηγμένα,FRANCISCI SCORSI PROŒMIUM III.
quo Ascensio præcedit Pentecosten. Illud postremo
in hoc paragrapho admonitum feciorem veli:u, neque omnes homilias quas edidimus (sunt autem hæ
quas pro studio diligentiaque nostra et adjumento
amicorum adhuc adhibito, reperire potuimus in bibliothecis, sexaginta duæ) Dominicalium dierum
pumerum et locum explere, sicuti neque sanctorum;
sed multas deesse manifestum est. Et quidem bomilie in S. Lucæ evangelia videntur esse cateris
plures, quanquam homilia in secundam Dominicam
quæ est, Καθώς θέλετε ἵνα ποιῶσιν ἡμῖν, etc., ex
cap. vi S. Lucæ ut ponitur in Evangelistario, sine
dubio deest. Et ne de singulis examen habeatur adamussim, quod longum esset, neque tanti est, cerle
In homiliis ex S. Joanne, quæ post Pascha leguntur, solum ea superest quæ est de Samaritana, et
ex homiliis in evangelia S. Matthæi, quæ post Pentecosten plures sunt, pauca admodum exstant.
Factumne id sit quia dictæ non sunt vel propter
a statis calores, vel propter absentiam episcopi; an
quia dictæ quidem, non tamen exscriptæ, vel
exscriptæ profecto, sed interierint, vel lateant
adhuc in aliqua bibliotheca neque ad nostram pervenerint notitiam, non habeo certum quod dicam.
flomilias in illa verba, Lucerna corporis est oculus
el in reliqua ejusdem evangelii, in Dominicas post
Pentecosten conjicere visum est cum sint ex evangelio S. Matthæi, etsi in multis codd. reperiantur
inter eas quæ sunt in D. Lucam. Sed, ut dixi, cum
constet ordo anni quo disponuntur evangelia, non
tamen singulorum Evrağía in codd. apparet: quare
recta ratione arbitrioque nostro usi sumus; nisi si,
quod tamen me latet, quod in Græcorum ritu usuque sit positum µvot:xútepov. Quod tamen mihi
religioni non duco, cum, ut dixi, ordo hic non sit
ex rebus magni momeuti, doctrina solum et evangelorum explicatio usui sit et magni facienda.
Homiliam εἰς τὸν γενόμενον αὐχμὸν cum neque
diem, neque tempus anni certum habeat, in postremum redegimus locum, et potius extra ordinem
quam in ordine reposuimus. Atque hæc utcunque
de serie homiliarum prædicta sint, quam prout in
nostro hoc libro se habeat, subjiciemus ob oculos.
IV. Ratio interpretandi.
Quam difficile et operosum negotium sit ex una.
lingua in aliam veterum scripta traducere, is omınium optime novit qui hujusmodi negotium tractat
el boc saxum versat. Ex quibus omnibus luculentissimus testis sit, utpote scientissimus linguarum
omnium, Hieronymus, qui et ex Hebræo sacra mionumenta, el ex Græco aliorum multa traduxit.
Difficile est, inquit ille in Præfatione ad Eusebii
Chronicou, alienas litteras insequentem, non alicubi
excidere; el arduum, ut quæ in alia lingua bene dicta
sunt, eumdem decorem in translatione conservent.
S'gnificatum est aliquid unius verbi proprietate, non
habeo meum quod id efferat; et dum quæro explere
sententiam, longo ambitu vix brevis viœ spatia con128
sumo. Accedunt hyperbatorum anfractus, dissimilitudines casuum, varietates figururum; ipsum postremo
suum, et, ut ita dicam, vernaculum linguæ genus.
Si ad verbum interpretor, absurde resonal; si ob
necessitatem aliquid in ordine vel in sermone mulavero, ab interpretis videbor officio recessisse. Ilæc
S. Hieronymus, quibus nihil potest planius vel plenius de interpretandi difficultatibus dici; quin ipse
Tullius eloquendi disertissimus, cui mirum est verba
deesse potuisse: cum ipse si quis alius sermonem
patrium ditaverit, nonne inops esse sibi videtur in
exprimenda vi et energia Græcarum vocum? Nam
que Stoici προηγμένα εἰ ἀποπροηγμένα, hac ille
aliquando prægmala et apoprægmata, aliquando præposita vel præcipua et rejecta, nonnunquam promote
et remota vertit; ut initio lib. 111 De finibus sub Catonis persona: Equidem soleo etiam, quod uno Græci,
si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere;
et tamen puto concedi nobis oportere, ut Græco verbo
utamur, si quando minus occurrat Latinum, ne hoc
ephippiis et acratophoris potius quam prægenis et
apoprægmenis concedatur, quanquam hæc quidem
præposita recte et rejecta dicere licebit. Et paulo
post in eodem libro de iisdem loquens, Sed ea,
inquit, quæ secundum locum obtinent rpoŋypéva,
id est producta nominantur, quæ vel ita appellemus,
id erit verbum e verbo, vel promota et remota, vel
ut dudum diximus, præposita, vel præcipua el illa
rejecta. Hæc Tullius. Quæ duorum summorum
virorum testimonia eo producere volui, ut si idem
mihi in hac interpretatione condenda contigisse
fatear, sine pudore confiteri possem. Quare cum
essem inter illos duos modos seu potius fines extremos interclusus, in quorum alterutrum si declinarem, in vitium impingerem: nimirum ut vel verbum ex verbo redderem Græca, Latini sermonis
decore posthabito; vel sensum solum spectarem,
nulla Græcarum vocum habita ratione, quorum
alterutrum facilius et proclivius futurum erat, secutus sum tale temperamentum, ut nec facta ad
verbum evaderet inepta translatio; et tamen ita
sensus Latina phrasi seu potius complexione converterem, ut verbis etiam singulis quoad ejus fieri
posset, verba responderent. In quo equidem elaborasse mihi videor; utrum sim assecutus alii judicent. Illud profecto verum dixerim nonnullas sententias, si meo modo, et more, et eo sermonis Latini
stylo, cui sum assuetus, explicare licuisset, elegantius et concinnius eas efferri potuisse; sed quia
interpretis officio fideque obligatus mihi videbar,
eas non ut voluissem, sed ut debuissem Latinas
fecisse. Quin etiam illud servare volui, ut h:ec interpretatio, quandoquidem ea usuros crederem
etiam pro suggestu sacros oratores, non ita in
Ciceronis partes transiret, ut a religione discedleret; et dum nimis videri cupio Ciceronianus, minus
Christianus viderer. Si dictio aliquod ecclesiasticum
saperet, id mihi laudi potius quam vitio ascribenJum duxi. Itaque cum multis SS. Patribus Latinis,
Homily IIIHomilia III
col. 129–130page 10 of 367
non modo Græcis, numerosam placuisse orationem
videam, quod ea nescio quo majore impetu et vi
numeris contorta quasi telum amento contorqueatur,
numeris etiam alligavi periodos; cæterum a nomi
nibus verbisque ecclesiasticis, et quæ jam Latii
jure non a veteribus comitiis, sed ab Ecclesia Ro
mana donata sunt, non abhorrerem; quanquam est
etiam quando illa circumscribam ut hoc posse me
facere, non censere tamen oportere perpetuo,
existimarer. Etenim circumscriptio ut interdum
non commoda solum, sed etiam necessaria viðetnr;
sic iterata sæpius, et dignitatem amittit et satieta
tem parit: puerile mihi visum, quod baptizare
dicunt, et baptismum uno ore Latini cum Græcis,
sacro fonte lustrare, el lustralis aqua auxie semper
pertinaciterque dicere; qnod de similibus multis,
spiritualis, sensibilis, passiones, et aliis id genus
dictum hoc uno exemplo intelligatur. Demum cum
tria illa præstare debeat bonus interpres, religio
nem, fidem, indolem: religionem in verbis, fidem
in sententiis, indolem in dignitate, majestate affe
ctuque dicendi; primam, quatenus cum sermone
Latino et Christiano conveniret, exhibuisse me fa
teor; secundam religiosissime sancteque servasse;
tertiam etiam assequi pro ingenio meo studuisse;
et omnino omne punctum ferre, et illud interpretis
officium facere pro virili parte esse conatum; non
ut ipse disertus apparerem, ut S. Hieronymus lo
quitur epist. 133, sed eum, qui lecturus sit, intelli
gere ut facerem, quomodo ipse intellexit qui scripsit.
Notis suis præmissa, quas ex voluminis calce revocatas textui subjerimus.
Tamelsi, defunctus satis officio interpretis videri poteram, satisque magnum capere fructum operæ meæ,
si Theophanem Cerameum ex Græco in Latinum sermonem fideliter perspicueque converterem; tamen cum
ab ipso operis suscepti principio animus inclinarit, ut de meo etiam notas sive explanationes ad interpretatio
nem adjungerem. nunquam mihi imperare potui, ut interpretis munere, et nomine contentus essem. Quod
animi studium mei, ut rectum mihi esse, eique adeo obsequendum videretur, suaserunt. Primum ipsa “mss.
codicum conditio notas postulare aliquas visa est. Quæ cum plerisque veterum monumentorum editoribus
negotium semper exhibuerit, tum mihi haud minimum facessivit; qui exemplaria nactus sum non usque
quoque emendata, nec integra, sed deformata multis passim in loci, nec verbis solum, sed etiam sensibus
luzata, ac mutilata; quæ cum essent a me duorum, triumve, nonnunquam quatuor exemplorum adhibita
consultatione, et ope sanata, perpurgata mendis, et in nitorem, integritatemque restituta suam, earum cas
tigationum lectionumque variarum reddendam a me rationem in notis, meumque ap·riendum judicium
existimavi; ut non solum qua fide et diligentia has homilias legendas proponerem omnibus compertum esset,
sed etiam suum cuique relinquerem, velu:i datis tabellis, de iis arbitrium. Nec vero ancip tum locorum modo,
quæ Scripturæ variantes parerent, sed et meæ interpretationis afferendam non raro rationem putari, cum
eam Gracanica vocis ambiguilas, vel obscuritas, dubiam faceret, adeoque ejus enucleandam vim et originem,
ut quare hac potius, quam alia Latina voce sententiaque reddiderim, planum esset. Atque hæ causæ mihi
fortasse cum cæteris interpretibus fuere communes, cur in notis hæc agerem. Illæ vero intrinsecus petitæ,
quod in his sermonibus multa sunt perspersa ab omnigenum doctrinarum penu deprompta condimenta; allu
siones, allitterationes, schemata alia, adagia, fabulæ, historiæ, numerorum mystica rationes, quæ et si
modułotopaç viros minime forsan laterent, cum tamen omnibus, quos etiam lectores hujus operis essem habi
turus, nola esse non crederem, ne ea lector non degustata præteriret, vel non intellecta parvipenderet, his
adnotationibus providendum duxi, ex quibus retrusarum rerum intellectus posset hauriri. Multæ præterea
insunt explicationes vel Evangeliorum, quæ hic episcopus idem, et ecclesiastes de veteri more pro concione
explanabat, vel aliorum locorum utriusque Testamenti, quæ ad rem suam inducit, sive in Græco textu LXX
interpretum, ipsorumque evangelistarum vim et venustatem obtinentes suam, sive etiam ex se singulares, et
admirabiles, eoque fortasse duriusculæ et minus cuiquam probabiles, quas meis hisce nolis, seu commenta
tionibus excutiendo, et expediendo emollire, et aliorum Patrum et interpretum, seu veterum seu recentiorum,
si qui essent öµ¿rço, consensu firmare, æquum censui; ne gratis quidpiam, ac temere dictum ab hoc au
core crederetur, vel ambiguum adhuc in legentium animis non insideret. Dicta rero superiorum Patrum,
uirinsque præsertim Gregorii, Nazianzeni, Nyssenique et sancti Maximi martyris, quibus familiarius utitur,
el nonunquam quidem longiore orationis tractu Theophanes refert, sapius vero breviter, et vel expresso
auctoris nomine, vel suppresso, vel eleganti antonomasia circumscripto significat, ea ubi exstarent designatis
ipsis locis indicare necessum habui, et ubi res postularet etiam transcribere in notas, ut el certa testanțis
fides, et quibus verbis ab utroque ea essent prolata constaret. Quod si quæ ex his locis insignem aliquam
doctrinam, quæstionemque theologicam continerent non tam in nostro Theophane, quam in ipsis fontibus, a
quibus essent hausta, obscuritatem, difficultatemquc ex se crearent, in iis etiam copiosius, subtiliusque disce
plandis distineri consilium fuit, atque ita utrique auctori lumen afferre ac de eadem fidelia dúo tolxov; àdɛl
Getv. Quod eo impensius feci, et eluboravi, si quæ doctrina ad fidei dogmata altineret; quorum sane cum hic
Cerameus sit et egregius doctor, et acerrimus propugnator, eorum certe, quæ in Ecclesia, vel suo vel su
perioribus saculis sancita, ac definita jam fuerant; ne vero iis de quibus inter_Græcos, Latinosque diu mul
iumque disceptatum fuit; et tandem in concilio Florentino post aliquot, quam Theophanes scripseri', sæcula
decretum, ac definitum, ne iis, inquam, dissentire Græcus hic scriptor quod alicubi uno alterove verbo non
col. 131–132page 12 of 367
PG 132:131φιλολογίας, καὶ ψιλοπονίας.TESTIMONIA DE THEOPHANE.
satis primo se efferents sensu perpenso videri posset, quin etiam favere putaretur, sanam ejus mentem pluribus modis explicare annixus sum. Atque hæ causæ justissimæ, utilissimæque necessitudinem mihi quamdam attulerunt, ut non nudam meam hanc translationem, sed commentationibus convestitam in apertum ferrem.
Sed enimvero sicuti vestium et domorum usum necessitas primum in hominum morem induxit, deinde luxus
ad ornatum quoque traduxit: ita profecto quas ego norns illis necessitudinibus compulsus institui, in iis
etiam ad ornandum hanc quæ mihi obtigisset, provinciam, sum abusis. Itaque nonnullas sententias, quæ per
se ipsa recta pulchræque apparuissent, prout ex Theophanis officina exissent, in qua tornatæ fuerant; eas
tamen etiam magis ac magis expolire, et collatis aliorum Patrum dictis ilustrare, cum utile, tum præclarum
factu duxi. Nam præterquam quod auctoris nostri commendationi conducere videbatur, cum profecto gloriosum sit habere laudatos viros, qui tecum una sentiant, et suffragentur, tum etiam publico commodo id futu
rum sum arbitratus; nimirum ut qui hujus auctoris testimonia, sive in Commentariis suis, sive in Concionibus
vellent producere, ea et firmiora aliorum suffragiis corroborata, et uberiora multitudine suffragia'orum haberent. Quo in genere cum præclare esset opera posila a multis omni litterarum genere excultissimis viris tum
ex alio hominum genere, tum præsertim societatis nostræ, quorum multos Proœmio primo ad lectores meo
landavi, omnes vero præclaris operibus jam in hominum cognitione, et ore versantur, nec solum in seterum
Patrum monumentis; in quibus pro doctrinæ sublimitate ac gravitate majora fiunt operæ pretia: sed eliam
in levioribus studiis poetarum, oratorumque ethnicorum, quidni mihi concessum arbitrarer, ut hunc scripto-
、 rem unde unde corrogato lumine illustrarem: cum is et sæculi sui tenebris lucem, et nostræ Siciliæ vel unicum
decus arrogarit? quod si genio me aliquando indulsisse quis arguat, id etiam sane temperanter me fecisse
Jalebitur eaque usum moderatione scribendi, ut neque salietas ex copia, neque ex tenuitate rerum desiderium
legentibus nasceretur; nam quædam præstat profecto non attingere, si ea edisserere est animus, ne desiderium
scientiæ frustra acuatur, quædam ingesta plus justo stomachum faciunt. Atque ex hac mediocritate quam
tenui, sensim tamen excrevisse hoc Opusculum, supra quam mihi fingebam animo animadverti, ut non solum
ad Theophanem illuminandum, sed etiam ad locupletandam supellectilem litterariam usui futurum, ni me
tamen amor negotii suscepti fallit, miki pollicear: eaque varietate rerum in omni doctrinarum genere cORquisitarum esse confectum ut quoddam veluti szowµa variis distinctum coloribus, figurisque picturatum non
invita Minerva contexisse me videam: In quo legendo si criticorum supercilium remitti mihi et annuere sentiam, nunquam spero fore, ut meæ me paniceat φιλολογίας, καὶ ψιλοπονίας.
Explanatio litterarum quibus in notis significantur codices mss. quorum lectiones
variæ expenduntur.
f.
G.
C. P.
R. vel R, P.
G. F.
E.
C. vel S. E.
Panormitanus hic est qui Panormi repertus prout Proœm. in enarratur,
Gallicanus hic est qui ex Gallia transmissus Panormum, quanquam prius in Sicilia
scriptus, ita vocatus ut a priore discerneretur.
Vaticanus.
Codex Parisiensis, vel collegii Parisiensis.
Regii Parisiensis, hoc est Bibliothecæ Regiæ Parisiensis.
Codex Folientinorum, qui sunt religiosi ex S. Bernardi ordine Parisiis.
Escuriale.
Codex, vel Glossarium Escurialis.
DOCTORUM VIRORUM
ELOGIA ET TESTIMONIA DE THEOPHANE CERAMEO.
P. Franciscus Turrianus soc. Jesu, lib. 1 contra
Magdeburgenses Centuriatores pro Canonibus apostolorum, cap. 6, ubi testimoniis veterum Patrum
Græcorum et Latinorum ostendit, super Petrum
ædificatam esse Ecclesiam.
Theophanes cognomento Cerameus archiepiscopus Tauromeniæ in Sicilia, auctor in Scripturis
yalde exercitatus et eruditus, in sermone de SS. apostolis, sic ait: ‹ Ego vero, inquit, dico tibi, quod tu
es Petrus, et super hanc petram ædificabo Ecclesiam meam; › tu, inquam, qui petra es, petra fies
fidei verbi et Ecclesiæ firmatæ fundamentum,
ac spiritualis ædificationis primus aditus: super
hanc enim confessionem fundamentum Ecclesiæ
stabit; tali namque petra, ac rupe collocata reliqua dogmata firme ac tute collocabuntur.
Cardinalis Baronius tomo IX, anno Domini 842,
edidit homiliam Theophanis Ceramei de SS. Imaginibus, cui hæc præmittit;
Hactenus sermo annis singulis dicta die in Ecclesia recitari
recitari solitus; cui subjungimus alium
ejusdem argumenti, codem pariter die ab archiepiscopo Tauromeniæ Theophane ad populum di -
clum.
P. Jacobus Gretserus Soc. esu in Notis ad dune
Homilias Theophanis Ceramei de cruce, quas tome
II De cruce, cum aliis multis Græcorum Patrum
produxit.
Theophanes Cerameus vixit eo tempore, quo adhuc Sicilia, vel certe pars Siciliæ imper. Constantiropolitano parebat, Id liquet ex fine orationis de
cruce ubi crucem invocans rogat ut imperatori sil
præsidio contra impios Ismaelitas crucis adorationem contemnentes.
Idem tomo 1, lib. 1, cap. 11, de serpente æneo figura
crucis.
Porro signum in quo serpens iste suspensus est,
fuisse typum crucis Dominicæ, clarum est. AL
quomodo serpens fuerit figura Christi, id auctores
non uno modo explicant. Quidam aiunt serpentem
non tam fuisse Christi quam peccati in cruce sus-
col. 133–134page 13 of 367
PG 132:133τῶν κυριακῶν.TESTIMONIA DE THEOPHANE.
pensi imaginem, vel Christi eatenus, quatenus
ipse peccata nostra tulit, eaque ligno affixit, atque
adeo, ut Apostolus ait, Deus illum qui nullum peccatum noveral, peccatum pro nobis fecit. Hanc
rationem indicat Theophanes Cerameus archiepiscopus Tauromeniæ in Sicilia, his verbis: «Non turbetur quispiam, › etc. quæ habes hom. 3 in học
nostro opere.
Idem eodem capite.
Cæterum cum nos in bujus vitæ eren o morsibus
serpentum expositi simus, oportet, ut sicut Israeli-·
tæ in erectum serpentem, salutis gratia, respexerunt, ita et nos jam respiciamus in Christum e crucis
arbore pendentem: ‹ Necdum omnino desierunt morsus, inquit Theophanes. Insita enim carni adversus
spiritum concupiscentia nondum perfecte conquievit, › el cætera quæ habes eadem homilia.
Idem in syntagmate de imaginibus non manufactis,
deque aliis a sancto Luca pictis, addito ad Codinum Curopalatam cap. 5 de auctoribus qui imaginis Edessenæ non manufactæ, sed a Christo Domino linteo impressæ meminerunt.
xx11. Theophanes Céramens hom. in restitutionem imaginum: Ipse Dominus noster in sindone
speciem sive formam suam expressit sine manu, et
Abagaro toparchæ misit; nunquam vero hoc fecisset, nisi imagines coli voluisset. ›
Idem cap. 18 de imaginibus D. Virginis a sanclo
Luca pictis.
Vile Theophanen Cerameum, homilia de restitutione Imaginum, ejusdem sententiæ esse, dum ita
scribit: «Imo et Lucas disertus ille evangelista imaginem Deiparæ cera et coloribus depinxit sacris
brachiis tenentem Dominum. ›
P. Jacobus Pinto soc. Jesu in libro quem ‹ Christum
crucifixum inscribit tit. 1, loco 1, ubi Christum
crucifixum a capite ad calcem in Scriptura signaI&m ostendit.
Idem videre est apud Patrum alios passim Græcos atque Latinos: unum producam ex Græcis
Theophanem Cerameum, Tauromeniæ archiepiscopen. Hic ubi plurima nostri mysterii argumenta,
boc est sacræ Scripturæ exempla congessit, iota
insuper, et apices etiam mysterium idem quod sane
magis est, signare demonstrat. ‹ Cum igitur, inquit,
crucis mysterium, et in lege et in prophetis elucescal, › etc. que habes hom. 4.
P. Antonius Possevinus soc. Jesu tom. III Apparalus sucri.
Theophanes Cerameus Græce scripsit Homilias
in Evangelia τῶν κυριακῶν. hoc est Dominicalia,
et in alios festos dies
Idem in appendice.
Exstat vero ejusdem in sanctissimæ Deiparæ Annuntiationem hymnus in tomo VIII Biblioth. PP.
edit. 2a.
Bibliotheca Patrum magna plus centum Patribus
et opusculis aucta, euita Coloniæ, tom. IX, sæculo IX.
Theophanes Cerameus, Tauromeniæ in Sicilia
episcopus, scripsit flomilias in Evangelia Dominicalia, et aliquot festa totius anni, quæ servantur
ms. Venetiis; et alia necdum edita. Exstant ex
ipsius scriptis saltem, quæ habere potuimus,
Oratio in Dominicam ante Exaltationem sanctæ
Crucis; et altera in Exaltatione sanctæ Crucis a
Jacobo Gretsero soc. Jesu editæ. Item hymnus in
Annuntiatione Deiparæ, quem huic Theophani attribnit Jodocus Cocciu.
P. Octavius Caetanus soc. Jesu in Isagoga ad historiam de SS. Siciliæ, quæ nondum est edita,
tamen a me prælecta, Theophanem Cerameum inter
Siculos Patres, et Ecclesiæ propugnatores, el
scriptores contra hæreticos enumerat. Idem in
animadversionibus ad Orationem de Indictione
itidem ms.
Theophanis episcopi Tauromenii homiliæ nondum editæ in lucem, sed luce dignæ; magna enim
cum sapientia, tum eloquentia compositæ.
Idem in animadversionibus ad Ĥomiliam de sanclo
Pancratio.
Enim vero æque graviter ac pie Theophanes
evangelium hac oratione interpretatur, quod fesio
die S. Pancratii prælectum erat. Sermo utilis est
ad informandos miores, maximeque iis conducit,
qui in divina philosophia se exercent. Christiani
concionatores hine hauriant concionandi modum,
rationemque Evangelii explicandi pro rostris ad
populum.
Idem in idea operis typis impressa.
Theophanis archiepiscopi Tauromeniorum Oratio
in novi anni Indictionem, præclara cum Commemoratione D. Virginis Tauromenitanæ, et SS. MM.
Callistes, Evodii et Hermogenis.
F. Dominicus Gravina ordinis Prædicatorum catholicarum Præscriptionum adversus nostri temporia
hæreticos tom. III, p. p. quæst.principali, Quania
sit apud eosdem catholicos Patrum auctoritas,
in s eciali recenset omnes Patres per sæculu distributos, et nono saculo sic ait:
‹ Patres noni sæculi, ex auro apostolicorum Patrum scuta aurea fabricantes, et in templum Domini
¡nferentes, ut in eo mille clypei pendeant, omnis
armatura fortium.» Deinde in horum Catalogo
connumerat Theophanem Cerameum.
P. Sebastianus Corderius in Catena SS. Græcorum
Patrum in Lucam nuper edita in Catalogo ipsarum Patrum.
Theophanes Ceramcus, etc., ut in testimonio ex
Bibliotheca Magna.
Vincentius Ricchardus C. R. in Comment, ad orat. 18
S. Procli archiepisc. Constantinop.
Videtur autem dicere Christi imaginem a sancto
Luca depictam fortasse in ulnis sanctissime Dei
Genitricis, ut depinxisse constat ex Theophane
Cerameo, Hom, de Imaginum restitutione: «Lucas
disertus evangelista imaginem Deiparæ, cera el
coloribus depinxit sacris brachiis tenentem Dominum. >
Dom Rocchus Pirri Siculus Netinus, abbas S. Eliæ,
voluminis 1, p. 11, lib. 11, notitia 1, Ecclesiæ
Tauromenitanæ.
Theophanes cognomento Cerameus, quem Tâuromeniæ archiepiscopum inscribi reperio. Hunc
post annum 842 vixisse oportuit; nam scripsit is
col. 135–136page 14 of 367
Homilia Prima
PG 132:135ΤΟΥ ΣΟΦΩΤΑΤΟΥ ΚΑΙ ΡΗΤΟΡΙΚΩΤΑΤΟΥ ΘΕΟΦΑΝΟΥΣ ΤΟΥ ΕΠΙΚΛΗΝ ΚΕΡΑΜΕΩΣ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΤΑΥΡΟΜΕΝΙΟΥ ΤΗΣ ΣΙΚΕΛΙΑΣ ΟΜΙΛΙΑΙ ΕΙΣ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΚΥΡΙΑΚΑ, ΚΑΙ ΕΟΡΤΑΣ ΤΟΥ ΟΛΟΥ ΕΝΙΑΥΤΟΥ. ΟΜΙΛΙΑ Δ΄. Εἰς τὴν ἀρχὴν τῆς ᾿Ινδίκτου, ήτοι του νέου ἔτους. Εὐλογητὸς ὁ Θεὸς ὁ καταξιώσας ἡμας διαδραμεῖν την κυκλικήν τοῦ χρόνου περίοδον, καὶ πρὸς τὴν ὁμιλίαι, λόγοι, ὁμιλία οι δι δασκαλία, διδασκαλίαν. ὁμιλία, ὁμιλίαν λόγον Ενεστι δὲ συνιδεῖν, ὡς εἰ καὶ Λόγοι ἔχει τὴν ἐπιγραφὴν τὸ βιβλίον [οὕτω γὰρ εὗρον ἐν οἷς ἀνέ γνων], ἀλλὰ μᾶλλον ἐοίκασιν ὁμιλίαις τά τε ἄλλα, καὶ ὅτι ἐν πολλοῖς πολλάκις ὡς παρόντας, καὶ ὁρῶν τοὺς ἀκροατὰς οὕτω περὶ αὐτοὺς ἀποτείνεται, καὶ ἐρωτᾷ, καὶ ἀποκρίνεται, καὶ ὑπισχνείται. δυναμένου μὲν καὶ ἄλλως ἔχοντος τοῦ λόγου καὶ οὐ καθ' ὁμιλίαν τὰ τοιαῦτα σχηματίζειν, καὶ ἐνδείκνυσθα οὐ μὴν ἀλλὰ συνεχῶς, καὶ ἐπιμόνως τοῦτο ποιεῖν, καὶ οὐχὶ σὺν οἰκονομία τινὶ παρίστησιν ὁμιλίας αὐτ τὰς εἶναι. Ὁμίλει δὲ ταύτας τῷ πλήθει ὡς ἔστι μαθεῖν ἐξ αὐτῶνHomiliam d SS. Imaginibus in earum festo dictam,
quam typis edidit Baronius depromptam ex Hoplotheca Francisci Turriani soc. Jesu, atque ab eodem
Latine redditam. Meminit Possevinus in Apparatu
sacro hujus Theophanis et scripsisse ait Homilias
in Dominicas, et alla festa quas P. Oclavius Caetanus soc. Jesu collegerat, dum opus de sanctis
Siculis moliretur; virum in Scripturis valde exercitatum, et eruditum appellat Franciscus Turrianus.
ΤΟΥ ΣΟΦΩΤΑΤΟΥ ΚΑΙ ΡΗΤΟΡΙΚΩΤΑΤΟΥ
ΘΕΟΦΑΝΟΥΣ
ΤΟΥ ΕΠΙΚΛΗΝ ΚΕΡΑΜΕΩΣ
ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΤΑΥΡΟΜΕΝΙΟΥ ΤΗΣ ΣΙΚΕΛΙΑΣ
ΟΜΙΛΙΑΙ
ΕΙΣ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΚΥΡΙΑΚΑ, ΚΑΙ ΕΟΡΤΑΣ ΤΟΥ ΟΛΟΥ ΕΝΙΑΥΤΟΥ.
SAPIENTISSIMI ET ELOQUENTISSIMI
THEOPHANIS
COGNOMENTO CERAMEI
ARCHIEPISCOPI TAUROMENII IN SICILIA
HOMILIÆ
IN EVANGELIA DOMINICALIA, ET FESTA TOTIUS ANNI.
1 HOMILIA
De indictione sive anni prius ipio.
Benedictus Deus, qui nobis dedit ut volubilis
temporis decurso circuit, ad anni coroniden perΟΜΙΛΙΑ Δ΄.
Εἰς τὴν ἀρχὴν τῆς ᾿Ινδίκτου, ήτοι του νέου
ἔτους.
Εὐλογητὸς ὁ Θεὸς ὁ καταξιώσας ἡμας διαδραμεῖν
την κυκλικήν τοῦ χρόνου περίοδον, καὶ πρὸς τὴν
Francisci Scorsi nota.
Homilia. In pluribus mss. sermones hi appellantur ὁμιλίαι, in nonnullis λόγοι, orationes, ut in
Escurialis codice, et itidem in Vaticano, in quo
duplex est etiam nomenclatura: initio ὁμιλία οι δι
δασκαλία, que postrema significat doctrinam, seu
sermonem ad instruendum et hortandum populum;
atque ipse Theophanes appellat alicubi sermonem
suum διδασκαλίαν. Ex his omnibus retinui inscriplionem ὁμιλία, et quod ea frequentior in exenplaribus, et quod aptior ad rem. Nam quid intersit inter ὁμιλίαν et λόγον homiliam et orationem explicat Photius cod. CLXXIV Biblioth., ubi idem sibi
in legendis D. Chrysostomi homiliis in Genesim
contigisse dicit, quod nos dicimus nobis, et per
eam occasionem distinguit inter hæc duo his verlis: Ενεστι δὲ συνιδεῖν, ὡς εἰ καὶ Λόγοι ἔχει τὴν
ἐπιγραφὴν τὸ βιβλίον [οὕτω γὰρ εὗρον ἐν οἷς ἀνέ
γνων], ἀλλὰ μᾶλλον ἐοίκασιν ὁμιλίαις τά τε ἄλλα,
καὶ ὅτι ἐν πολλοῖς πολλάκις ὡς παρόντας, καὶ ὁρῶν
τοὺς ἀκροατὰς οὕτω περὶ αὐτοὺς ἀποτείνεται, καὶ
ἐρωτᾷ, καὶ ἀποκρίνεται, καὶ ὑπισχνείται. Δυναμέ
νου μὲν καὶ ἄλλως ἔχοντος τοῦ λόγου καὶ οὐ καθ'
ὁμιλίαν τὰ τοιαῦτα σχηματίζειν, καὶ ἐνδείκνυσθα:·
οὐ μὴν ἀλλὰ συνεχῶς, καὶ ἐπιμόνως τοῦτο ποιεῖν,
καὶ οὐχὶ σὺν οἰκονομία τινὶ παρίστησιν ὁμιλίας αὐτ
τὰς εἶναι. Ὁμίλει δὲ ταύτας τῷ πλήθει ὡς ἔστι μαθεῖν
ἐξ αὐτῶν
De Indictione. Princeps Septembris dies
festus ac celebris habetur Græcorum ritu duplici
Homily IVHomilia IV
col. 137–138page 15 of 367
PG 132:137γος, αὖθις τοῦ δρόμου τοῦ βιωτικού καταρχόμεθα, τὸν αὐτὸν κύκλον, διὰ πάσης τῆς ζωῆς ἡμῶν ἀνελίτ. τοντες, ἕως ἂν ὁ ἄπειρος ἡμᾶς ἐκεῖνος αἰὼν διαδέ ζηται, ὁ διαστήματι χρόνου, καὶ ἡλίου φορᾷ μὴ μετ τρούμενος. Η μὲν οὖν παροῦσα ἡμέρα [προκείσθω γὰρ τῷ λόγῳ οἷον ἥδισμα τοῖς φιλοκάλοις ὑμῖν] κατὰ μὲν τὸ ἱστορικῶς, καὶ γενόμενον, καὶ τελούμενον, ἀρχὴ τῆς χρονικῆς ὑπάρχει ἀνακυκλήσεως, Ινδικτα α'. τῆς Ἰνδίκτου, ἤτοι του νέου ἔτους. Ιστέον οὖν ὅτι τὴν Ἰνδικτιῶνα ἑορτάζει ἡ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησία ἀπὸ τῶν ἀρχαίων παραλαβοῦσα διὰ τὸ νομίζεσθαι παρὰ Ρωμαίοις ἀρχὴν εἶναι τοῦ ἔτους ἀπὸ ταύτης τῆς Ἰν δικτιῶνος. Ινδικτιών γὰρ λέγεται παρὰ Ρωμαίοις ὁ ὁρισμό. Καὶ προσέτι διὰ τὸ κατ' αὐτὴν τὴν ἡμέραν εἰσελθεῖν τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν εἰς τὴν Συναγωγὴν τῶν Ἰουδαίων, καὶ ἀποδοθέντος αὐτῷ βιβλίου ὅπερ ἦν Ησαίου τοῦ προφήτου αναπτύξαντά εὑρεῖν τὸν τόπον, οὗ ἦν γεγραμμένον • Πνεῦμα Κυ Εἰς τὴν ἀρχὴν τῆς Ἰνδίκτου, καὶ εἰς τὸν ἅγιον Εἰς τὴν καινήν Κυριακήν, καὶ εἰς τὸ ἔαρ, καὶ εἰς τὴν μάρτυρα Μάμαντα. Τη ἐξ αὐτῶν τούτων. ρι εὐθὺς γ' ἀπὸ βαλβίδος περὶ τῆς ἀρχῆς ἀποδείξω. ἱστορικῶς γενόμενον καὶ τελούμενον, τὸ τελούμενον. τὸ ταῦτα μὲν οἷον σῶμα ἔστω τῷ λόγῳ τῆς ἑορτῆςHOMILIA I.
xopwvída toŭ Etov; £2bely. 'E; ng womap dy' Bonny- veniremus: unde tanquam 'e carceribus emissi
γος, αὖθις τοῦ δρόμου τοῦ βιωτικού καταρχόμεθα,
τὸν αὐτὸν κύκλον, διὰ πάσης τῆς ζωῆς ἡμῶν ἀνελίτ.
τοντες, ἕως ἂν ὁ ἄπειρος ἡμᾶς ἐκεῖνος αἰὼν διαδέ
ζηται, ὁ διαστήματι χρόνου, καὶ ἡλίου φορᾷ μὴ μετ
τρούμενος. Η μὲν οὖν παροῦσα ἡμέρα [προκείσθω
γὰρ τῷ λόγῳ οἷον ἥδισμα τοῖς φιλοκάλοις ὑμῖν] κατὰ
μὲν τὸ ἱστορικῶς, καὶ γενόμενον, καὶ τελούμενον,
ἀρχὴ τῆς χρονικῆς ὑπάρχει ἀνακυκλήσεως, Ινδικτα
rursus vitæ curriculum inchoamus, eumdemque,
quoad vivimus, orbem usque revolvimus; donec
interminatum nos ævum illud excipiat, nullo temporis intervallo, nulloque solis anfractu dimensum.
Hodiernus igitur dies (ut hoc interim vestra politiorum hominum gratia, condimenti loco, orationi
meæ præponam) secundum rei gestæ, ac celebrate veritatem, anni est recurrentis initium,
Francisci Scorsi notæ.
nomine. Utrumque disces ex eorum Menæo, in quo
hæc leguntur mense Septembri, El; thy α'. 'Apxn
τῆς Ἰνδίκτου, ἤτοι του νέου ἔτους. Ιστέον οὖν ὅτι
τὴν Ἰνδικτιῶνα ἑορτάζει ἡ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησία ἀπὸ
τῶν ἀρχαίων παραλαβοῦσα διὰ τὸ νομίζεσθαι παρὰ
Ρωμαίοις ἀρχὴν εἶναι τοῦ ἔτους ἀπὸ ταύτης τῆς Ἰν
δικτιῶνος. Ινδικτιών γὰρ λέγεται παρὰ Ρωμαίοις ὁ
ὁρισμό. Καὶ προσέτι διὰ τὸ κατ' αὐτὴν τὴν ἡμέραν
εἰσελθεῖν τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν εἰς τὴν
Συναγωγὴν τῶν Ἰουδαίων, καὶ ἀποδοθέντος αὐτῷ
βιβλίου ὅπερ ἦν Ησαίου τοῦ προφήτου αναπτύξαντά
εὑρεῖν τὸν τόπον, οὗ ἦν γεγραμμένον • Πνεῦμα Κυpiou in tue, etc., quæ sic Latine reddo: In primam diem. Initium Indictionis, sive anni novi. Sciendum Indictionis ab Ecclesia Dei festum celebrari
diem, accepto ab antiquis more, quod ab hac indictione apud Romanos initium esse anni existimetur.
Indictio enim apud Romanos terminatio dicitur. Et
præterea, quod hoc ipso die Dominus noster Jesus
Christus in synagogam Judæorum ingressus fuerit;
et tradito ipsi in manum Isaiæ libro, eoque aperto
locum invenerit, ubi erat scriptum: ‹ Spiritus Domini super me, etc. In hancigitur solemnem diem
Theophanes sermonem hunc ad populum habuit,
in quo multa de Septembri mense mystica, et ad
pietatem excitandam accommodata disserit. Multa
étiam a medio sermonis de S. Simeone Stylita:
cujus eo die memoria in Menæo et in Menologio.
Unde et in uno exemplari hoc epigraphe addilum, Εἰς τὴν ἀρχὴν τῆς Ἰνδίκτου, καὶ εἰς τὸν ἅγιον
Eupsuva. lloc est, In principium Indictionis, el in
sanctum Simeonem. Consuetum vero veteribus Patribus ex ratione diei ac temporis p'os ad juvandum populum sensus elicere. Consimilis est Oratio
Gregorii Theologi, Εἰς τὴν καινήν Κυριακήν, καὶ
εἰς τὸ ἔαρ, καὶ εἰς τὴν μάρτυρα Μάμαντα. Τη novam Dominicam, et in ver, et in martyrem Mamantem. Ea est ordine. Itidem S. Joannis Chrysostomi in eos qui novilunia observant Kalendis
habita. Citatur etiam a card. Baronio in Notis ad
Kom. Martyrolog. homilia de Indictione Græce
scripta, quam D. Chrysostomo tribui dicit; sed
eam diligenter perquisitam inter opera S. Chrysostomi, quæ Graece et Latine postremo edita sunt,
invenire non potui. Aliam eam esse oportet ab ea
quæ est de Kalendis, et voviluniis paulo ante memorata, et ab hac ipsa nostri Theophanis. Ibi enim,
ἐξ αὐτῶν τούτων. Hoc est ex versione Andrea
Schotti soc. Jesu. Animadvertas quoque etsi oratiowum nomen præferant hi libri (sic enim in iis reperi
exemplaribus, quæ legi) homiliis tamen similes magis
esse, cum cæteris rebus, tum quod sæpenumero tunquam præsentes respiciens auditores sermonem ad
cos convertit, interrogat, respondet, ac poliicitatiomiņus utitur. Et ut possit maxime alio in dicendi genere, quam homiliarum isto similia formare, atque
exhibere: quia tamen illud assidue constanterque
sine allo dispositionis ordine servat, homilias illas
esse salıs superque declarat. Habuit autem eas ad
referente Baronio, dicit: Christi Natalem fuisse
Octaviani anno quadragesimo secundo; cujus dicti
nullum in utraque oratione tum Chrysostomi tum
Theophanis vestigium est. Legitur praterea Asterii
Amaseni episcopi homilia de Kalendis. Ad hæc non
est absimilis homilia S. Maximi de defectu lunæ:
ρι S. Leonis de die Collectæ. Haec illustranda a me
fuerunt, sine quibus non posset titulus facem sermoni præferre. De Indictionis vero initio el tempore dicetur commodius paulo infra nota 7.
carceribus. Græce p' Gamλnyros cujus
vocis alias significationes legis in Glossario ad finem
libri addito (a). lloc loco carceres, et septa signat,
unde emittebantur in curriculum equi; quod itidem
aflirmat Gloss. De his Virg. Georg. 1:
Ul cum carceribus sese effudere quadrigæ,
Addunt se in spatia.
Inde proverbium, carcere, Græci 'And Baλ6{-
Eo, cum exorsum negotii significamus, sicuti, ad
metam, cum finem. Aristophanes in Vespis. Kat µhv
εὐθὺς γ' ἀπὸ βαλβίδος περὶ τῆς ἀρχῆς ἀποδείξω. Αtqui
protinus a carceribus initium rei expediam. Cic. De
senectute, id usurpavit ávzotpóów;. Quod si quis
Deus mihi largiatur, ut ex hac alate repuerascam,
et in cunis vagiam, valde recusem: nec vero velim
quasi decurso spalio a caice ad carceres revocari.
Ac celebrate. Graca hæc auctoris xzzá tò
ἱστορικῶς γενόμενον καὶ τελούμενον, sic vertent;
commode visa sunt: Secundum rei gesta, ac celebratæ veritatem. Petavius vertit, Secundum historiam ac rei veritatem. Sed ego nolui prætermiss!!! τὸ τελούμενον. Quod sane aliud signal ac τὸ
yɛvouɛvov. Utrumque autem Theophanes explicare
aggreditur; et unde secundum historiam ab hoc
die sit anni ductum initium; et unde institutum,
ut festus ac celeber esset: inde ad mysticas progreditur rationes, ex illis nimirum verbis, 'Aλàà
ταῦτα μὲν οἷον σῶμα ἔστω τῷ λόγῳ τῆς ἑορτῆς· loc
est Verum hæc veluti corpus quoddam institutæ de
hoc festo orationi sint. Esse autem to Tɛloúμɛvov
idem, ac celebratum, consecratum, notius est paulo
eruditioribus, quam ut hic sit confirmandum, tum
ex profanis scriptoribus, tum ex sacris. Budæus
multa congerit utriusque notæ scriptorum exempla, quæ vide apud ipsum. me hæc habe. Canon. 7 apost. apud Leunclavium, lib. 1 Juris Græcopopulum, ut ex singulis deprehendas. Hactenus Pho-
¡ius ex quo discrimen inter homiliam et orationem
intelligas. Illud tamen admonuerim, non raro
Theophanem insignes aliquos locos orationis filo
contexere: figuras et lepores, tum verborum, tum
sententiarum aspergere pro re nata. Consule quæ
de toto dicendi genere disseruimus Proæm, III,
Porro banc homiliam Latinam fecit etiam P. Dionysius Petavius soc. Jesu, et utraque lingua edidit,
ut coronidem in Breviario historico S. Nicephori
patriarchæ Constantinopolitani. Qua de re vide
Prooem. II.
(a) Omissum est tamen in omnibus exemplaribus; qua vero de causa, non est unde edoceamur. Hanc jacturam
multum doet Joannes Yriarte, quem vide supra col. 41.
PATROL, GR. CXXXII.
col. 139–140page 16 of 367
PG 132:1392: λεγομένη τῇ Ρωμαίων φωνῇ· οὕτω γὰρ ἐκεῖνοι τὸν ὁρισμὸν ὀνομάζουσιν. Εβραίοις μὲν γὰρ ἀρχὴ τοῦ χρόνου νενόμισται ὁ Νισσᾶν παρ' αὐτοῖς οὕτως ἀνο μαζόμενος, ἀρχὴ τυγχάνων τῆς ἐαρινῆς ισημερίας, καὶ τῆς τοῦ κόσμου γενέσεως, ὡς δηλοῖ τῶν βοτανῶν, καὶ θάμνων, καὶ δένδρων ἡ βλάστησις. Ρωμαί εις δὲ πάλαι μὲν ὁ Ἰανουάριος ἦν τοῦ ἔτους ἀρχή. Αρ' οὗ δὲ ὁ Αύγουστος Καίσαρ καὶ τὸν ᾿Αντώνιον ἐτροπώσατο κατὰ τὸν Σεπτέμβριον μήνα, περιφανή ποιῆσαι Ο τελετῶν μετ᾽ Ἰουδαίων τὸ Πάσχα καθαι ἑστάναι τῶν τελουμένων, καὶ λιθαζόντων. Τα μικρά μυστήρια τοῦ ᾿Ανθεστηριῶνος ἐτελοῦντο. Τα δὲ μεγάλα τοῦ Βοηδρομιώνος, μυστηρίων ἐπιτέλεσις, τελείωσις. Οὕτω γὰρ αὐτοὶ τὸν ὁρισμὸν δικτιὼν γὰρ λέγεται παρὰ Ρωμαίοις ὁ ὁρισμός. Ιη. βασίλισα τῶν ὡρῶν τῇ βασιλίδι τῶν ἡμερῶν πομπο εύει, καὶ δωροφορεί παρ' ἑαυτῆς πάν ο τι κάλλιστον ἡλίου αἱ τέσσαρες τροπαί συνίστανται· καὶ πρώτη μὲν ἡ ἐαρινὴ· ἐν αὐτῇ γὰρ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὰ σύμ παντα. Και δηλοῖ τὸ μέχρι τοῦ νῦν ἐν αὐτῇ τῶν ἀνθέων τὴν βλάστησιν γίνεσθαι.anni
2 quam Romani li.dictionem appellant: sic enim λεγομένη τῇ Ρωμαίων φωνῇ· οὕτω γὰρ ἐκεῖνοι τὸν
ipsi definitionem vocant. Atque Hebræi quidem
ab eo mense, qui Nisan apud illos dicitur,
primordium auspicantur, quod idem verui aquinoctii, et mundi natalis initium sit, ut herbarum
ac fruticum, arborumque caterarum germinatus
ostendit. Romani vero antiquitus quidem ab Januario principium an…i sumebant, sed ex quo Cæsar
Augustus Antonium Septembri mense debellaὁρισμὸν ὀνομάζουσιν. Εβραίοις μὲν γὰρ ἀρχὴ τοῦ
χρόνου νενόμισται ὁ Νισσᾶν παρ' αὐτοῖς οὕτως ἀνομαζόμενος, ἀρχὴ τυγχάνων τῆς ἐαρινῆς ισημερίας,
καὶ τῆς τοῦ κόσμου γενέσεως, ὡς δηλοῖ τῶν βοτανῶν,
καὶ θάμνων, καὶ δένδρων ἡ βλάστησις. Ρωμαί εις δὲ
πάλαι μὲν ὁ Ἰανουάριος ἦν τοῦ ἔτους ἀρχή. Αρ' οὗ
δὲ ὁ Αύγουστος Καίσαρ καὶ τὸν ᾿Αντώνιον ἐτροπώσατο κατὰ τὸν Σεπτέμβριον μήνα, περιφανή ποιῆσαι
Francisci Scorsi notæ.
Rom. Ο τελετῶν μετ᾽ Ἰουδαίων τὸ Πάσχα καθαι·
pels0w Qui cum Judais Pascha celebrat, deponitor. Greg. Naz. epist. ad Theodorum: Mésois µā;
ἑστάναι τῶν τελουμένων, καὶ λιθαζόντων. Medios
nos inter celebrantes et lapidantes stare. Cum nimirum inter obeunda sacrosancta mysteria lapidibus
fuisset a mendicis et monachis impetitus. Plenum
est hoc verbo tekɛisłaɩ in hac significatione scholion Theodori Balsamonis in Nomocan. Photii,
tit. vir, qui est de feriis, et novella Manuelis
Commeni de iisdem apud Leuncl. Plutarchus in Demetrio: Τα μικρά μυστήρια τοῦ ᾿Ανθεστηριῶνος
ἐτελοῦντο. Τα δὲ μεγάλα τοῦ Βοηδρομιώνος, Parva
mysteria (Cereris) Anthesterionis mense celebrabantur; magna vero Boedromionis. Inde tekstal, caremonie, rītus. S. Dionysius sacrosanctam Eucharistiam vocal tEETWY TEETH, sacrificiorum sacrificium, sive, ut alii vertunt verbum ex verbo, sacramen!um sacramentorum. Gloss. Græcorum nominum,
que in ipsius S. Dionysii libris continentur tɛkeTh
μυστηρίων ἐπιτέλεσις, τελείωσις.
Definitionem. Οὕτω γὰρ αὐτοὶ τὸν ὁρισμὸν
vous, ait Theophanes; cademque fere sunt
verba, que ex Menæo supra protulimus n. 1. Tyδικτιὼν γὰρ λέγεται παρὰ Ρωμαίοις ὁ ὁρισμός. Ιη.
dictio enim apud Romanos terminatio, seu definitio
(i lem enim valent in hac re) dicitur. Quo dicto mit
alind et Menæum, et Theophanes sibi volunt, quam tôy
ópijuòv hoc est definitionem, seu disterminationem,
et prælixum anni terminum, apud Romanos Indietionem appellari: primus enim Septembris dies,
unde Indictio incipit, terminus est annum novum
a veteri separans, atque definiens. Latinum autem
nomen definitio, quo verti Græcum tòv ópioµ¿v, de
tempore etiam a Tullio usurpatur, De divinat.
lib. Callide enim, qui illa composuit, perfecit, ut
quodcunque accidisset predic.um vileretur hominum,
et temporum definitione sublata. Cæterum si rem
grammaticam species, aliam originationem habet
ópioµó;, apud Græcos, et Indictio apud Latinos:
de qua dicemus infra, not. 7.
Mundi natalis. De anni tempore, quo mundus
a Deo creatus verene an autumno, disceptatuur
est a theologis. Noster ei suffragatur opinioni quæ,
ut Pererius ait lib. 1 in Gen., non astrologis modo,
et poetis accepta est, sed omnium etiam scriptoritmi
erclesiasticorum firmata consensu. Cornelius itidem a Lapide, in Pentat., communem eam sanctorum Patrum esse dicit, et sequitur. Sed Patres
citatos vide apud Pererium et Joan. Ludovicum
de la Cerda, lib. 1 Georg. At me siccus remaneas,
lector, deliba aliquid ex iis fontibus, quos ego
attugi. Bellum est Elogium illud veris apud Greg.
Theol. orat. in Dominicam novam sub finem: 'H
βασίλισα τῶν ὡρῶν τῇ βασιλίδι τῶν ἡμερῶν πομπο
εύει, καὶ δωροφορεί παρ' ἑαυτῆς πάν ο τι κάλλιστον
Xal TEPAT. Quæ sie reddit Billius: Princeps
anni pars principi dierum pompam peragit et quidquid pul herrimum et suavissimum habet, dono dal.
Damasc. lib. De orthod. fide: Aȧ µsv yap TOÙ
ἡλίου αἱ τέσσαρες τροπαί συνίστανται· καὶ πρώτη
μὲν ἡ ἐαρινὴ· ἐν αὐτῇ γὰρ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὰ σύμπαντα. Και δηλοῖ τὸ μέχρι τοῦ νῦν ἐν αὐτῇ τῶν
ἀνθέων τὴν βλάστησιν γίνεσθαι. floc est ex Billii
versione: Per solem enim quatuor anni conversiones constituuntur, quarum prima verna est, in qua
Deus res universas condidit: id quod ex eo constat
quod nunc quoque vere flores germinant. Vides cadem ratione ni Theophanem, qua Damascenum,
uter ver designet mundi principium. Quin etiam
concil. Palæstinum habitum sub Victore Pontif.
hanc sententiam probat ex verbo illo cap. 1 Gen.:
Germinet terra herbam virentem. Vere autem terra
germinare incipit. Est etiam a poetis hoc anni
primordium decantatum, quorum princeps apud Latinos post veris Encomia:
Non alios prima crescentis origine mundi,
Illuxisse dies, aliumve habuisse tenorem,
Crediderim: ver illud erat; ver magnus agebat
Orbis.
Et auctor Pervigilii in Venerem.
Ver novum, ver jam canorum: vere natus orbis est.
Claudat, et signet hanc notam Plinius lib. vı,
cap. 25: Arborum flus est pleni veris, et anni
renascentis initium:
Ex quo Casar Augustus. Anni civilis initium
aliud apud alias nationes fuisse constitutum neminem latere arbitror peritum antiquitatis; nam
cam annus veluti circulus quidam exsista!, de quo
elegant r Romanus porta.
A.que in se sua per vestigia volvitur annus.
Ea vero, quæ in orbem circumagumur, uti Plntarchus in Quæst. Roman. ait, mihil habeant suapte
natura, quod primum extremumque sit, nisi quod
vel lege, vel consuetudine aliqua sit præscripinn;
nihil mirum varias gentes pro arbitrio sno sibi
anni fecisse primordium. Omnes vero, qui illumi
lunaribus mensibus dimensi sunt, ad verum illum
et naturalem, qui solis cursu colligitur, qui et
vertens et solstitialis dicitur, alia atque alia intercalatione eum accommodarunt. Ita "Hebræi, ut
að his incipiam, qui primigeniam obtinent linguam) duo anni habuere principia; alterum adtumnale, qui proprie civilis fuit et alterum
vernum, a lege divinitus data præscriptum qui
sacer annus, et 10% appellatus, de quo etiam not.
14. Ægyptii itidem a Thoth suo inchoant annum,
ejusque principium in Septembrem incurrit saltemi
postquami Julianum receperunt annum, de quo
Dionysius Petavius, tom. Il De doctrina temp. l.b.
x1, et Beda lib. De rat. temp. Vide et not. 11,
sed apud ipsos annum antiquissimum fuisse bimestrem Censorinus ab aliis traditum refert; quin
et menses singulos in annorumi numero pofuisse
auctor est Pimarchas in Numa, post a Pherone
rege quadrimestrem factum; novissime ad duodecim menses et dies quinque productum; id quod
et lepido carmine in Urania Pontanus ostendit.
Dicendam et variis fuerit qui gentibus annus.
Ægypti primum veteres fecere bimestrem.
Mosque quater geminis complerunt mensibus; inde
Ter bissena pari duxerunt sidera tractu.
Atque de hac ultima definitione anni Macrobius
Saturn. lib. 1, cap. 12, intelligendus, cum scribit:
col. 141–142page 17 of 367
PG 132:141την νίκην βουλόμενος μεταμείβει τὸ Ῥωμαϊκόν ἔθος και χαρίζεται τῷ μηνὶ τὰ πρεσβεία, καθάπερ Ρωμαῖοι ἀπὸ τῆς νέας Ινδικτιών γὰρ λέγεται παρὰ Ρωμαίοις Ινδικτιών; τὸ νομίζεσθαι, παρὰ Ρωμαίοις ἀρχὴν εἶναι τοῦ ἔτους ἀπὸ ταύτης τῆς Ἰνδικτιῶνος. Τῷ ευξ' ἔτει τοῦ κόσμου δεύτερον ἐχρημάτισεν Αὐγούστου Καίσαρος πλήρες,HOMILIA I.
την νίκην βουλόμενος μεταμείβει τὸ Ῥωμαϊκόν vit, ut celebriorem ac memorabilem magis victoἔθος και χαρίζεται τῷ μηνὶ τὰ πρεσβεία, καθάπερ riam redderet, Romano more mutato, huic mensi
Francisci Scorsi notæ.
Anni certus modus apud solos semper Ægyptios
fait. Omitto cæteras nationes, de quibus Plinius,
quarum alia annum ucum æstate determinabant,
alterum hieme: alize quadripartitis temporibus,
ut Arcades, quorum anni trimestres fuerunt;
et Acarnanes, quorum semestres, uti Macrobius
loc cit. Omitto etiam eos qui ab aliquo stellarum
ortu, vel occasu, ut Vergiliarum aliarumve annum
sunt auspicati, de quibus Censorinus. Venio ad
Græcos et Latinos, quorum causa hæc suscepta
paulo longior ist disputatio. Athenienses sane ab
æstivo solstitio annum auspicatos multi scriptores
tradunt, inter quos est Jacobus Gordonius soc.
Jesu, qui Atticis primum mensem Hecatombæon
fuisse scribit. Hic autem Junins est noster; vel in
Junium et Jutium incidit. Vide et apud ipsum
plura de vario pro temporum varietate Græcorum
auno. Vide et Lilium Gyraldum opusc. De an. Asiani
vero, et alii itidem Græci ab æquinoctio autumnali annum exorsi sunt. Et cuin illi una cum
Olympiadibus annum pariter decurrere voluerint,
hinc est quod aliqui a solstitio æstivo, quod id esset
apud Graños antiquiores exordium; ab æquinoctio
Olympiadas exortas autument. Jam ex quo Olympiadibus antiquatis ab Indictione annorum numerum computandum Nicænæ synodi Patres sanxerunt,
Orientales Græci quique Constantinopolitano parebant imperio a Septembri annum inivere, a quo
et Indictiones, quod ævo etiam nostri Theophanis
in more versatum, et ex hac ipsa homilia constat, et ex Menæo supra relato not. 2, et ab aliis
tidem auctoribus paulo post citandis. At Romani
aute Numam quidem ab æquinoctio verno, ac mense
Martio annum exorsi sunt; et Albani. a quibus
orti doctique Romani. At vero a Numa usque Pom
pilio ab Januario anni principium habuerunt, cum
ab ipso Januarius, et Februarius, anno Romuli,
qui lunaris erat, additi fuerunt: quod sane cerius est, et plurium scriptorum testimoniis probatur magis, etsi Plutarchus, in Numa, et Quæst.
Roman, de numero mensium Romuli discrepet;
uon tamen de initio a Numa instituto. Scribunt
de eo Macrobius, Saturn. lib. 1, cap. 12; Livius
lib. 1. Et patet a consularibus Fastis, qui a Kal.
Jan. incipiunt, quibus jam ante designari consules
inaugurabantur. Atque hi quidem optime omuium
videntur aunum exordiri, ut Plutarchus in Quæst.
Roman., ait, qui cum sole novo, hoc est cum ad
brumam sol pervenit, nec ultra progreditur, sed
ad nos rursus regredi incipit, cuin exordiuntur;
naturale est enim hoc principium, atque adeo belle
com
eo convenit anni civilis exordium; sed hanc
consuetudinem et post primam reformationem anni
a Julio Cæsare factam, et alteram ab Augusto anno
post xxxvi, de qua Macrobius loc. cit. a quorum
primo anni seu Juliani, a secundo Augustani appellati, observatam nullo tempore mutatai, vel
certe in Septembrem translatam nisi apud hunc
nostrum lego, alias ubicunque lego Romani anui
principium, Januarium lego. Juvat Simplicii Phi -
josophi, Aristotelis interpretis, qui floruit multo
post Augustum, sæculo nimirum sexto vertente,
verba ascribere, quæ et jam dicta comprobant
et dicenda præmuniunt: Nos, inquit, facimus anni
principium in solstitio æstivali ut Athenienses: vel
in autumni æquinoctio, et qui eam, quæ nunc Asia
dicitur, incolunt (ipse porro, natus in Phrygia Asiæ
Minoris dictæ regione) vel post brumam ui Romani,
tel in verno æquinoctio, ut Arabes, et Damasceni.
Qua igitur ratione noster hic asserit ab Augusto
submutatam consuetudinem Romanorum in anni
principio a Septembri deducendo? An vox 'Pw.
nem
palov et apud ipsum, et in Menão pro Romanis
Orientalis imperii solum est accipienda? Quibus
id præscriptum fortasse melius defendi posset,
quam occiduis, ut ex iis quæ dicentur infra, ostendetur. Et sane 'Papalous vocitatos etiam Græcos
Constantinopolitano subjectos imperio passim legas
apud scriptores historia Byzantinæ Curopalatem,
Cedrenum, Zonaram, Glycani, Manassem, Nicetam,
Nicephoros, Gregoram et Callistum, apud hos inquam, Ρωμαῖοι smpe sunt, qui ἀπὸ τῆς νέας
Puns, hoc est, a nova Roma, Constantinopoli,
non and the malatās, a veteris Roma. Verum quominus Pwualwv appellationem ad novæ solum
Romæ populos referamus, obstant duo: Primam,
quod in Menæco, et in Theophane paulo post 'Pwpaio appellantur Latini ipsissimi, cum dicatur:
Ινδικτιών γὰρ λέγεται παρὰ Ρωμαίοις Ινδικτιών;
Indictio enim apud Romanos terminatio dicitur. Deinde quod aperte Theophanes asserit miTatum a Cæsare morem anni ab Januario inchoandi:
at hic mos Romanorum, qui in Latio non qui in
Grecia, hi scilicet annum ab alio mense, quam
a Januario auspicabantur, uti supra a nobis memoratum est. Verum hæc ipsa Evopla gladium
mihi ministrat, quo propositum nodum si minus resolvam, recidam quidem certe; atque ita
a Theophane dictum expediam, ut si minus vere,
temere certe dictum non videatur. Nam sicuti
confuse, et indistincte apud ipsum, et in Menæo,
cæterosque Græcos nomen 'Pouatwy usurpatur,
ita profecto confundunt non solum nomen, sed
etiam morem; et quod erat in Græciæ more, id
etiam positum apud Romanos fuisse jactant. Græci
enim, uti dictum est supra, ab eodem mense Indictionem et annum exordiuntur; atqui IndictioConstantinopolitanam a Septembri iniisse
certum est: et illud etiam in opinione versatum
apud Græcos plerosque scriptores, quin et Latimos nonnullos in Septembri fuisse ab Augusto
Cæsare constitutum Indictionis initium. Et sane
hæc de Indictionis origine historia obscurissima
semper est habita, ut asserit Annalium scriptor
tom. III, anno Christi 311, et non nisi proximi
ævi scriptoribus subtilius investigata, et ea quam
nancisci potuerint, luce disceptata a nobis est etiam
disputatio, quæ in calcem notarum omnium rejicietur; ita ut ævo Theophanis certum, ac pervulgatum haberi potuerit suum illud de Indictione
commentum. Auctores jam dabo illius opinionis
partim præcedentes ævum Theophanis, quos ipse
secutus videri potuit; partim subsequentes. Et
primo quidem in Menæo supra not. I relato Se.
ptembrem initium esse Indictionis a majoribus traditum dicitur, et notandum illud non tam certo
asseri quam ut in exsitimatione positum afferri Aɩ
τὸ νομίζεσθαι, inquit, παρὰ Ρωμαίοις ἀρχὴν εἶναι
τοῦ ἔτους ἀπὸ ταύτης τῆς Ἰνδικτιῶνος. Quod ab hac
indictione apud Romanos initium esse anni existi -
metur. Jam S. Maximus, monachus Constantinopolitanus, et martyr eximius, anno 660 floruit, duo.
bus pene sæculis ante Theophanem, cui ipsé adhæret in multis sententiis, ut proxime videre est
in hac homitia, et deinceps in aliis, in computo
Indictionum, quod refert P. Dionysius Patavius
soc. Jesu, tom. II De doctrina temp. cap. 39 lib.
11, ait Indictione tu cœpisse anno Augustin, quem
mundi putat 5460, qui divisus per 15 dat Indictionem 15. At Augustus primain illam esse jussit. S.
Maximum sequitur Georgius monachus, qui post
Theophanem scripsit; cujus hæc sunt verba ab
codem relata Pelavio: Τῷ ευξ' ἔτει τοῦ κόσμου
δεύτερον ἐχρημάτισεν Αὐγούστου Καίσαρος πλήρες,
col. 143–144page 18 of 367
PG 132:143πρωτέλεια. Ο τοίνυν ἀγαθὸς Δεσπότης ἡμῶν διὰ σαρκὸς ἐπιφανείς ἡμῖν, καὶ πρὸς μίαν αὐλὴν συν καὶ ἀρχὴ τοῦ γ' ἐν ᾧ καὶ ἡ Ἰνδίκτος ὑπὸ αὐτοῦ ἤτοι ἐπινέμησις ἐθεσπίσθη ὡς μαρτυρεῖ ὁ Μακάριος Μάξιμος ἐν τῷ περὶ τοῦ Πάσχα 5460 ἐκ τῶν πατρίων Κων βολὰς ἐκ τῆς βίβλου τοῦ χρονικοῦ περὶ τῶν πατρίων τῆς Κωνσταντινουπόλεως υίας υἱὸς Αὐγούστῳ μηνὶ ὑπάτευε καὶ ἐτίμησεν αὐτ τὸν Σεξτιλίας τὸ πρότερον λεγόμενον) ὠνόμασεν " Αὔγουστον· ἐν αὐτῷ δὲ καὶ ἐτελεύτησε τῇ ιὖν τοῦ μηνός· τῷ δὲ Σεπτεμβρίῳ ἐγεννήθη εἰς τὰς κγ'. Καὶ τῇ δευτέρᾳ Σεπτεμβρίου Ἀντώνιον ἐνίκησεν, καὶ Έρξατο της μοναρχίας, καὶ ἐτίμησεν αὐτὸν ἀρχὴν Ἰνδίκτου τιμήσας αὐτὸν, καὶ ἀρχὴν χρόνου ὅθεν Σεπτέμβριος τέτακται. τοῦ ἀκρωτηρίου τοῦ καλουμένου Ακτίου, καὶ τὰς καλουμένας Ινδικτιῶνας καλεῖ, γράφει Ἡσύχιος ὁ Πλύστριος· Ινδικτιὼν τοῦτ᾽ ἐστι Ἰνακτίῳ ἡ περὶ τὸ ᾿Ακτιν νίκη. Διὰ τοῦτο ἄρχεται μὲν Ινδικτιὼν ἀπὸ πρώτης, καὶ καταλήγει μέχρις τήν τε ἡμέραν ἐν ᾗ Αλεξάνδρεια κάνω ἀ αθήν τε εἶναι, καὶ εἰς τὰ ἔπειτα ἔτη ἀρχὴν τῆς ἀπαριθμήσεως αὐτῶν νομίζεσθαι. Ποι Καὶ πάλιν ἀποστρέφει, καὶ ἄρχεται ἀπὸ πρώ της διὰ τὸ τὸν Ἀντώνιον συνάρχοντα γενέσθαι Αὐγούστῳ τῷ Καίσαρι μέχρι ιε' χρόνου· μετὰ δὲ,THEOPHANIS CFRAMEI
principatum detulit, ac veluti primitias consecra πρωτέλεια. Ο τοίνυν ἀγαθὸς Δεσπότης ἡμῶν διὰ
vit; sed vero bonus ille Dominus noster, qui se σαρκὸς ἐπιφανείς ἡμῖν, καὶ πρὸς μίαν αὐλὴν συν
Francisci Scorsi notæ.
καὶ ἀρχὴ τοῦ γ' ἐν ᾧ καὶ ἡ Ἰνδίκτος ὑπὸ αὐτοῦ
ἤτοι ἐπινέμησις ἐθεσπίσθη ὡς μαρτυρεῖ ὁ Μακάριος
Μάξιμος ἐν τῷ περὶ τοῦ Πάσχα Anno mundi 5460
esl iniil jue
secundus Augusti annus expletus
tertius, quo et Indictio ab eodem decreta, ut
auctor est B. Maximus in lib. De Paschate. Exstat
etiam in ms. cod. Vaticano hoc monumentum; in
quod id expresse afirmnatur ἐκ τῶν πατρίων ΚωνSTAVTIVOURÓNEWę (hoc est ex rebus patriis, sive originibus Constantinopolis quo modo inscriptus est
etiam liber Codini Curopalatæ, qui continet mapexβολὰς ἐκ τῆς βίβλου τοῦ χρονικοῦ περὶ τῶν πατρίων
τῆς Κωνσταντινουπόλεως· Selecta ex libro Chronico
de originibus Constantinopolis, 6 AŬyoustos ó 'Oxtaυίας υἱὸς Αὐγούστῳ μηνὶ ὑπάτευε καὶ ἐτίμησεν αὐτ
τὸν Σεξτιλίας τὸ πρότερον λεγόμενον) ὠνόμασεν "
Αὔγουστον· ἐν αὐτῷ δὲ καὶ ἐτελεύτησε τῇ ιὖν τοῦ
μηνός· τῷ δὲ Σεπτεμβρίῳ ἐγεννήθη εἰς τὰς κγ'. Καὶ
τῇ δευτέρᾳ Σεπτεμβρίου Ἀντώνιον ἐνίκησεν, καὶ
Έρξατο της μοναρχίας, καὶ ἐτίμησεν αὐτὸν ἀρχὴν
Ἰνδίκτου τιμήσας αὐτὸν, καὶ ἀρχὴν χρόνου ὅθεν
Σεπτέμβριος τέτακται. Quod si Latine reddideris:
Augustus Octavia filius Augusto mense rerum politus est, eumque Sextilem antea dictum honoris causa
Augustum appellavit. Ejusdem mensis 19 die rita
excessit; Septembri vero natus est 23. Die autem 2
Antonium vicit, et monarchiæ initium dedit, ipsumque cohonestarit principium Indicti, et anni Septembrem constituens. Hoc monumentum habui ex ms.
notis Octavii Caetani Soc. Jesu, qui diligentis ime
conquisivit quæcunque ad sanctorum Siculorum
vitas facerent, quas ipse notas scripserat in hanc
Theophanis homiliam una cum illis edendam ad
vitam SS. Hermogenis, Evodi et Callistæ, quorum
In hac eadem a Theophane præclara fit mentio.
Redeo ad rem. Eamdem aggerunt opinionem Constantinus Porphyrogeneta, Leonis Sapientis filius,
qui scriptor Theophani pene suppar, lib. 11 Them.
eamdem lesychius illustrius ab ipso productus;
qui etiam commenti sunt Indictionis etymon falsum,
opinioni suæ consentaneum. Indictio enim, inquiunt,
dicitur quasi ’Iváxttov ab Actiaca victoria and dé
τοῦ ἀκρωτηρίου τοῦ καλουμένου Ακτίου, καὶ τὰς
καλουμένας Ινδικτιῶνας καλεῖ, inquit idem Con
stant." Porphyrog. ibidem, pergitque: Otw yap
γράφει Ἡσύχιος ὁ Πλύστριος· Ινδικτιὼν τοῦτ᾽ ἐστι
Ἰνακτίῳ ἡ περὶ τὸ ᾿Ακτιν νίκη. Διὰ τοῦτο ἄρχεται
μὲν Ινδικτιὼν ἀπὸ πρώτης, καὶ καταλήγει μέχρις
LE.
Olymp. 193, anno ejus primo incipiente, vi
Kat. Oct., hoc est 24 Septembris. Alphonsus Ciacconins, sive quis auctor Isagogæ ad Vitas Pontif, hæc
habet: Idem prorsus fuit exordium anni Græcorum
et Olympiadum: eadem namque luna, et die, et illæ,
et hic incipiebat; sed æquinoctium, inquam, autumnale. Prisci autem die 24 Septembris æquinoctium
collocarere. Augustus autem ne in supputationibus
earumdem, et Indictionum ullus error incideret,
utrarumque fixam sedem sta uit 24 Septembris. Et
paulo post: Constantino Magno præterea imperatore
anno Domini 312 Indictiones ante diem vist Kal.
Oct. continuata more solito, et ordine suo progressæ
a primordiis Christianæ libertatis: Nicæni autem
concilii auctoritate institutum est ut sublatis Olympiudibus annorum ralio ab eo tempore inciperetur.
Hæc auctor dictæ Isagogæ. Vides igitur opinionem
defixa in mense Septembri Indictionis jam inde ab
Augusti ævo, vel potius ab ipso Augusto multorum
scriptorum testimonio comprobari; et quidem nọn
Græcorum modo, sed etiam Latinorum. Consignet
has tabellas D. Ambros. qui Epist. ad episcopos
Emilie de celebrando Paschate ex Nicænæ synodi
pra scripto sic scribit: Mensis Septembris apud
plerosque, et in primis Ægyptios anni principium
est. De Ægyptiis sane quod asserit, affirmatur etiam
a Beda, et a Dionysio Petavio locis supra memoratis; plerosque vero cum dicit Ambrosius Græcos
possumus intelligere. Qua argumentatione? Nimirum quia ipsi cum Indictione annum incipiebant.
De hoc autem utroque conjuncto principio D. Ambros. loqui planum fit ex adjuncta ratione: Indictio.
enim Septembri mense incipit. Quin et in Italia id
Geri consuesse significat eadem epistola, ubi de
Aprili mense verba faciens, in quem cadere Pascha
solemne docet, etsi cadat, incidere în primum mensem Hebræorum ab æquinoctio verno putandum,
sic ait: Hic autem mensis et primus est secundum
Ægyptiorum proventum (secundum hanc rationein
primus scilicet) non primus simpliciter; nam Thoth
ejus principium in Septembrem incurrens, ut modo
dictum, et primus secundum legem, et octarus est
secundum consuetudinem nostram. Indictio enim
Septembri mense incipit; octavo igitur mense Kalendæ Aprilis sunt. Qua ratione vero octavus mensis
Aprilis secundum Italiæ consuetudinem, nisi quia
ab Septembri ineunda ratio, a quo et Indictionum?
Quid si igitur et Theophanis nostri tempore idem
cliam mos vigebat in Italia, qui Ambrosiano vigebat
a:vo? in kaha, inquam; cum enim dicat Ambrosius
secundum consuetudinem nostram, et ipse Mediolanensis esset antistes, et Romæ natus, et ad episcopos Æmiliæ scriberet, quæ reg:o est Italiæ Čıspadana, quæ complectitus hodie duectum Parmæ,
Placentia, et Ecclesiastice ditionis partem Bonoet Forum Cornelii de Italia consuetudine loquatur necesse est; ita ut in aliquo vero
sensu potuerit Theophanes asserere apud Romanos
Septembrem esse anni primordium et eam mutationem Augusto ascribere, qui indictionem in Septembri constituit ex opinione jam allata dictorum
auctornin. Astipulari etiam potest buic existima -
tioni Theophanis aliorumque Græcorum, Dionis
Cassii locus, et maxime eos a temeritatis nota vindicare, qui lib. Lt, inter cætera quæ enumerat
senatu decreta in honorem Augusti addit etiam hoc
τήν τε ἡμέραν ἐν ᾗ Αλεξάνδρεια κάνω ἀ αθήν τε
εἶναι, καὶ εἰς τὰ ἔπειτα ἔτη ἀρχὴν τῆς ἀπαριθμή
σεως αὐτῶν νομίζεσθαι. Ποι est ex interpretatione
Xylandri. Uti dies, quo capta est Alexandria, festus
essel, ab eoque reliquis deinceps annis numerandis
duceretur initium. Adverte eusi diem et lestum
Καὶ πάλιν ἀποστρέφει, καὶ ἄρχεται ἀπὸ πρώτης διὰ τὸ τὸν Ἀντώνιον συνάρχοντα γενέσθαι Αὐγούστῳ τῷ Καίσαρι μέχρι ιε' χρόνου· μετὰ δὲ, etc.
Quae sic vertit Federicus Morellius: Jam vero a
dicto Promontorio Actio etiam vocari Indictiones
instituit: sic enim llesychius Ilustrius scribit. Indictiv, hoc est Inactio, victoria scilice, circa Actium.
Lucirco certe incipit a prima, et desmit in decimu
quinta, et retro commical, aique incipit a prima;
quia Antonius collega fuerat Augusti Cæsaris u¿que
ad decimum quintum annum, postea vero solus ¡mperavit Augustus. Vides ut concinant Græci isti de
Indictionis origine? Ex Latinis vero est Federicus
Morellius in Not. ad lib. 11 Them. Constantim Porphyrog. qui etsi Etymon Indictionis a Græcis confictum derideat, et lleraclito quoque àɣɛàászy risum excitare posse dicat; attamen ipse ab Augusti
ævo deducit Indictiones Lilius Gyraldus qui multo
prior ipso Morellio (degebat enim Romæ, ut ipse in
opuse. De anno, ubi de Indictione quoque nonnulla,
ei in capite De Jubileo, de se prodidit anno 1525,
quo Jubilæum est celebratum, sub Clemente VI et
Carolo V imp.); sic igitur ipse: Sun: qui Augustum
Casarem scribunt Indictiones primum instituisse
niam,
el
a
col. 115–116page 4 of 367
PG 132:115αγείρων Ἰουδαίους, καὶ Ῥωμαίους, καὶ Ἕλληνας, ἁγιάσαι τὴν ἡμέραν ταύτην βουλόμενος, κατ' αὐτὴν εἰς Ναζαρέτ παραγίνεται, εἴσεισιν ἐν τῇ συναγωγὴ, ὡς ὁ γλαφυρός Λουκᾶς ἱστορεῖ, καὶ βιβλίον ἀνὰ χεῖρας λαβὼν τὰ περὶ αὐτοῦ τῷ προφήτῃ τεθεσπισμένα ὑπανεγίνωσκεν. Ἐντεῦθεν εὐλογηθεῖσαν τὴν ἡμέραν ἀπὸ Θεοῦ ἑορτάζειν αὐτὴν ἡ Ἐκκλησία παρέλαβεν. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν οἷον σῶμα ἔστω τῷ λόγῳ τῆς ἑορτῆς, κατὰ τὸν ἱερὸν φάναι Μάξιμον. Φέρε οὖν καὶ ταῖς ἔνδοθεν θεωρίαις το τον ψυχώσω μεν. Πιο: Τοιαύτη τις ἡ ναυμαχία αὐτῶν τῇ δευτέρα τοῦ Σεπτεμβρίου ἐγένετο τοῦτο δὲ οὐκ ἄλλως εἶπον (οὐδὲ γὰρ εἴωθα αὐτὴν εἰπεῖν) ὅτι τότε πρῶτον ὁ Καίσαρ τὸ κράτος πᾶν μόνος ἔσχεν· ὥστε καὶ τὴν ἐπαρίθμησιν τῆς μοναρχίας αὐτοῦ ἀπ' ἐκείνης ἡμέτ ρας ἀκριβοῦσθαι.FRANCISCI SCORSI PROŒMIUM II.
videam: sed etiam æterna Sapientia Pharis:ros
reprehendens, Quomodo vos potestis bona loqui,
cum si¦is mali? Ilumo de bono thesauro cordis sui
profert bona, et malus homo de malo thesauro profert mala; ex abundantia enim cordis os loquitur.
Quod ita a Christo dictum accipitur, ut plerumque
ita usuveniat; et experientia doceat, non posse tam
diu aliquem ita vultum et orationem fingere, ut non
In aliquo obtecta malitia deprehendatur, ut non
venenum tandem in imo residens evomat. Haque
cum in his sermonibus Theophanis Ceramei nibil
illum agere aliud, nihil studere videam, quam auditores suos ad virtutem informare et incendere;
cum omnem explicationem Evangelii ad virtutuin
exercitationem utilitatemque auditorum de industria conferat et accommodet, nihilque sit doctrinæ
moralis quod non consonum doctrinæ moribusque
sanctorum Patrum, nihil quod non solum vitia damnet virtutemque commendet, sed etiam summum
perfectæ virtutis apicem spectet, idque magno cum
animi studio, sensu atque ardore sæpius et graviter
inculcatum animadvertam, credere mihi profecto
fcet, eas in se exercuisse virtutes, et fecisse prius
quam docuisse; et cum omnes homiliæ pietatem
sanctitatemque Christianam et religiosam spirent,
pium itidem ac religiosum eum fuisse virum. Sed
cum de omni virtutum genere id Geri judicium
liceat, certe de humilitate, quæ maxime est xpɩOTOµlµnto;, ul auctoris etiam verbo utar, de conteniptione voluptatum corporis, deque summa perturbationum animi vietoria, quam mortificationem sancti
vocant, et Theophanes uti Climacus lav non
uno loco appellat, maxima exstant judicia. Hom. de
Zachao (homil. xv) sic commendat humilitatem:
Zachae, festinans descende. Anagogico sensu nos
docet Christus nullum aliud magis idoneum esse
pœnitendi principium, quam descensum. Hac vero
est ή μακαρία ταπείνωσις, beata illa humilitas, ex
adverso diaboli superbiæ opposita. Vis pœnitentiam
auspicari fundamentum et inconcussam pœnitentia
basim pone humilitatem. Descende, ut attollaris virtutum alis levatus. Eamdem humilitatis commendationem ac celsitudinem habes hom. de Publicano et
Pharisæo (hom. xvr). Atque his quidem locis
maxime hanc virtutem extollit, in aliis vero de se
ipse demississime loquitur. Hom. de Archisynagogi
filia et Hemorrhoissa (homil. x), cum historiam
allegorico sensu explicasset, ad tropologiam convertens orationem: Sed quid abeo, inquit, ad vocationem ethnicorum et reliquias Israelis, et externa
circumspiciens, me ipsum non video hac narratione
descriptum? Agedum in historia tanquam in speculo
figamus aciem mentis, et unusquisque nostrum miseram animæ suæ conditionem animadvertat, etc. Et
homilia de eo qui incidit in latrones (homil. x1):
Felix igitur ille doctor qui doctrinæ denarios adaugebit, nimirum cum veluti de re sua domestica sanum
sum,
verbum et vitam verbo consentaneam impenderit, infelices vero omnes ac miserabiles, juxta atque ego
qui inaniter in aere perstrepentes quasi a's
sonans aut cymbalum tinniens dimidium efficiunt
operis boni, et ejus quod præstantius est, expertes
manent. Similia habet hom. de S. Philippo (hcmil, xlix): Equidem ego cuperem ad hortandum
vitam ante quam verba proponere; hic enim esset
aptior docendi modus, si verbis vita concineret; sed
quoniam vitam omnibus peccatorum maculis notatam
præfero, ne videar tamen huic celebritati inutilis
exstitisse, age jam Apostolo deprecatore confisus, etc.
Ex his sane verbis, etiam non animadvertente me,
unusquisque lector, nisi simulationem venditatio -
nemque virtutis, ut de philosophis priscis arbitrari
velit, quanta dicentis sit virtus, quanta humilitas
agnoscat; et illud præsertim quo de agimus, doctorem bonum cum sano verbo vitam conjungere bonam
oportere; quod cum ita doceat ac sentiat, ita etiamī
re ipsa eum præstitisse consentaneum est judicare.
Jam hom. de Zacchæo ita loquitur (hom. xv): Et
altiorem sane anagogicum sensum perscrutari potue -
runt ii qui mundo sunt corde, quibus ob virtutum
copiam a divino Spiritu mens illustratur. Nos vero
peccatorum luto inhærentes, per mediocres sensus
ingrediemur. Atque hæc humilitatis documenta sint
satis. De passionum vero mortificatione uti loqua'ur,
non est unus locus. Huc adesto, inquit hom. de eo
qui habebat legionem dæmonum (homil. 1x), quotquot tanquam a dæmonibus sic a passionibus tyrannico premimur dominatu; et hanc historiam ad nos
ipsos accommodemus: vere enim a legione dæmonu n
possidetur, qui peccatorum multitudine premitur, et
cætera legantur in quibus uniuscujusque passionis,
præsertim vero iræ, deformitatem maxime depingit
et detestatur. Alia etiam virtutum aliarum indicia si
non expressa, certe adumbrata quivis etiam sine
mea lac enumeratione animadvertet, quæ quidem
iis præditum hujus auctorem operis indicant. Illud
vero solum ad hæc nostra conjectanea consignanda
nobis deest, mors vitæ doctrinæque consentanea
de qua quoniam in perturbata illa incidit tempora,
certi quidpiam ex historiis vel traditionibus habere
non potuimus. Et quid mirum hoc deesse in nostro
Theophane, cum ejus vitæ postremain partem et
mortem obscurum exceperit sæculum, ut jam in
proœmio ad lectores admonui, quo sæculo usque ad
Clementem II pont. etiam gesta pontificum in ob❤
scuro incertoque sunt, eum perpetuum non habeant
scriptorem, et majorem suorum scriptorum partem
amiserint, tempora adeo obscura et incerta habeant,
ut neque quo tempore, neque quo loco, neque quo
ordine aliqua Romanorum pontificum nomina reperiantur satis liqueat: quod deplorat Ciacconius in
Vilis pontificum editionis postremæ in Vita Nicolai 1, qui eo tempore Romæ sedit quo Theophanes
moster vivebat.
'
col. 147–148page 19 of 367
PG 132:147Ο μὲν οὗτος, ὁ κατὰ μὲν Ελληνας Γορπιαίος, κατὰ δὲ τοὺς Αἰγυπτίους Θωθ, κατὰ δὲ τοὺς Εβραίους Εὐάλ, καθ᾿ ἡμᾶς δὲ Ῥωμαϊκῇ γλώττη Σεπτέμβριος, εἰκόνα φέρει καὶ τύπον παλαιᾶς τε καὶ νέας, καὶ τῆς παροδικής ταύτης ζωῆς, καὶ τῆς ἐν τῷ μέλλοντι καταστάσεως. Καὶ τοῦτο δι' αἰνίγματος δεικνὺς δ Θεός, τὰς τρεῖς ἑορτάς, τῶν σαλπίγγων, καὶ τοῦ ἱλασμοῦ, καὶ τῶν σκηνοπηγίων, ἐν τούτῳ τῷ μηνὶ γενέσθαι προσέταξεν, οὕτω φάμενος τῷ Μωσεί. Τῇ πεντεκαιδεκάτῃ τοῦ μηνός τοῦ ἑβδόμου, ἑορτὴ σκηνῶν τῷ Κυρίῳ· καὶ προσάξετε ολοκαυτώματα, καὶ θυσίας ἑπτὰ ἡμέρας.» "Εβδομος δὲ μὴν ἀπὸ τοῦ Νισσᾶν οὗτός ἐστιν ὁ Εὐάλ. Καὶ μὴν καὶ σαλπίζειν τὸν Σεπτέμβριον κατὰ τοὺς Μακεδόνας. Αι Γορπιαίον, τοῦ Γορπιαίου μηνὸς ἱσταμένου δευτέρᾳ καὶ αἱ Ίνδικτοὶ δὲ χρη ματίζειν ἤρξατο ἀπὸ τῆς πρώτης του Γορπιαίου Μήνες Αἰγυπτίων, Πρῶτος Θωθ ἐδάη δρεπάνην ἐπὶ βότρυν ἐγείρειν.Jam primum omnium mensis iste Gorpiæus
a Græcis, ab Ægyptiis Thoth ab Hebræis
Eval September a nobis Romana lingua appellatus, et veteris legis, et novæ, et cum fluxæ
vitæ præsentis, tum immutabilis illius futuri status
imaginem refert. Quod ipsum obscure nobis Deus
insinuare volens, trium dierum religiones, hoc
est Tubarum, Expiationis ac Scenopegiorum in
hunc unum contulit mensem. Sic enim Moysein
allocutus est: Decimo quinto die mensis septimi
· Tabernaculorum festum Domino est: et offeretis
holocausta et sacrificia diebus septem.*, Atque
a Nisan sane septimus Eval hic numeratur. In
2 Levit. xxii. 34.
Ο μὲν οὗτος, ὁ κατὰ μὲν Ελληνας Γορπιαίος,
κατὰ δὲ τοὺς Αἰγυπτίους Θωθ, κατὰ δὲ τοὺς Εβραίους
Εὐάλ, καθ᾿ ἡμᾶς δὲ Ῥωμαϊκῇ γλώττη Σεπτέμβριος,
εἰκόνα φέρει καὶ τύπον παλαιᾶς τε καὶ νέας, καὶ
τῆς παροδικής ταύτης ζωῆς, καὶ τῆς ἐν τῷ μέλλοντι
καταστάσεως. Καὶ τοῦτο δι' αἰνίγματος δεικνὺς δ
Θεός, τὰς τρεῖς ἑορτάς, τῶν σαλπίγγων, καὶ τοῦ
ἱλασμοῦ, καὶ τῶν σκηνοπηγίων, ἐν τούτῳ τῷ μηνὶ
γενέσθαι προσέταξεν, οὕτω φάμενος τῷ Μωσεί.
• Τῇ πεντεκαιδεκάτῃ τοῦ μηνός τοῦ ἑβδόμου, ἑορτὴ
σκηνῶν τῷ Κυρίῳ· καὶ προσάξετε ολοκαυτώματα,
καὶ θυσίας ἑπτὰ ἡμέρας.» "Εβδομος δὲ μὴν ἀπὸ τοῦ
Νισσᾶν οὗτός ἐστιν ὁ Εὐάλ. Καὶ μὴν καὶ σαλπίζειν
Francisci Scorsi notæ.
Vaticana adhuc cum blattis tineisque luctantur. Cæterum hic ipsius quoque auctoris vnuovix¿v
[S. Maximi Opera omnia Patrologiæ tom. XC-XCI,
ex edit. R. P. Mich. Lequien.
Gorpicus. Suidas hunc mensem Toppiato
scribit, docetque esse τὸν Σεπτέμβριον κατὰ τοὺς
Μακεδόνας. Αι Hesychius in voce Γορπιαίον,
ut nos habemus. Scaliger, lib. v De emendat. temp.,
vult esse Syromacedonicum, Apud Bedam, lib. De
ratione temp. dicitur esse Achivorum; in Lexico,
Lacedæmonum. Sit igitur cujusvis ex his nationibus
nomen, Atticum certe non est, apud quos Maiμaxypov. Septembri nostro respondet, uti Theodorus
Gaza et Guillelmus Xylander in opusc. De mensibus
docent,
quanquam de his mensium nominibus
magna est apul scriptores varietas, qui Græcorum
cum nostris conveniant: de quo vide eumdem Xilandrum, et Lilium Gyraldum opuse. De annis, et
mensibus. Plutarchus in Thesco: 'Even Ousla
τοῦ Γορπιαίου μηνὸς ἱσταμένου δευτέρᾳ • In sucris
altero die Gorpiæi mensis. In Chronico Alexandr.
apud Dionysium Petavium καὶ αἱ Ίνδικτοὶ δὲ χρηματίζειν ἤρξατο ἀπὸ τῆς πρώτης του Γορπιαίου
unvs. Indictiones autem a prima die Gorpia mensis
numerari cœperunt. Qui locus maxime firmat morem
incipiunde Indictionis a prima Septembris die, de
quo not. 7.
Thoth. Hujus est mentio in epigrammate
Graeco, cujus titulus Μήνες Αἰγυπτίων, Menses
Egyptiorum.
Πρῶτος Θωθ ἐδάη δρεπάνην ἐπὶ βότρυν ἐγείρειν.
Quem sie vertit Lilius Gyraldus:
Primus Thoth docuit falces inferre racemis.
et apud M. Tullium lib in, De nat. deorum, ubi
multis Mercuriis numeratis: Quintum, inquit,
Mercurium recensent, qui Argum dicitur interemisse,
ob eamque causam Ægypto præfuisse; atque Ægyptiis leges, el litteras tradidisse. Hunc Ægyptii Thoyth
(ita scribitur apud ipsum) appellant: eodemque
nomine anni primus mensis apud eos vocatur. Hæc
Tullius; quem locum refert fusius Lactantius
Firmian, lib. 1, cap. 6, et ita concludit: Hunc Ægyptii Thoth appellant a quo apud eos primus anni
mensis, id est September accepit. Ilic Mercurius est,
qui Tptopéytoto:, Trismegistus vulgo ob magnitudinem sapientiæ cognominatus est. Tantumque valuit
mos appellandi primi mensis Thoth, ut hoc modo
honor illi æternaretur, ut ab ipso etiam enumerare
epocham regum, et rerum publice gestarum, etiam
si pluribus ante diebus, aut etiam mensibus habuissent exordia, consuerint. Ita Dionysius Petavius,
lib. x De doctrina temp. tom. II, cap. 71, apud
quem leges etiam quo die cœperit post receptum ab
Ægyptiis Julian. annum de quo supra not. 7.
Eval. In omnibus quatuor exemplaribus, quibus in hac homilia usus sum, scriptum reperi ɛváλ.
sed lebrao Elul potius scribendum. Verum
hoc liorarii erratum auctori non ascribendum.
ápápeŋua incurrere haud facile pronuntiarin:;
quod et Petavius, et alias doctus vir scriptum reliquit,
qui pro Elul, censent substituendum Thisri, quod
hic sit septimus mensis. Eadem enim opera apud
Bedam mutanda esset scriptio, ubi in tabula niensium sic habetur: Romanorum September, Ægyptiorum Thoth, Hebræorum Elul, Græcorum TopRaios. Vides ut consoment hæc nomina cum i's
quibus Theophanes utitur. Scaliger item lib. v,.
De entendat. temp. Elul vocal Gorpiæum Syromacedonicum, aut Septembrein. Duplex igitur conciliationis sit ratio. Primo quanquam apud Hebræos
septimus mensis sit n Thisri, tamen 558, Elul
septimus est apud Syros, seu Syrochaldacos, ut
apparet ex tabula mensium, quam describit Jacobus
Gordonius societ. nostræ in Chronologia. Itaque
sicut Syriacam linguam, qua Hebræi usi sunt a
captivitate, Hebræam appellare quis possit pingui
Minerva, ita et Elul septimum Syrorum mensem,
eumdem Hebræorum Theophanes dicere potuit. Et
ita etiam explicuerim locum illum apud Bedam,
sen Joan. Noviomag, ejus Comment. Deinde quamvis Elul flebræis proprie sit sextus mensis a Nisan
incipientibus, quia tamen menses llebræorum lunares fuerunt, neque ex integro nostris respondent;
includitur ejus bona pars in Septembri: imo pars
maxima, si primus mensis a xv Luna post vernum
æquinoctiam sit putandus: quod expresse idem
Venerabilis Beda his verbis: Primum mensem nororum, qui Paschæ cærimoniis sacratus est, Nisan
appellant (Hebræi) qui propter multivagam lunæ
discursum, nunc in Martium mensem, nunc incidit
in Aprilem, nunc aliquot dies Maii mensis occupat.
Sed rectius Aprili deputatur, quia semper in ipso
vel incipit, vel desinit, vel totus includitur ea duntaxat regula, cujus et supra meminimus, observaꞌa,
ut quæ xv post æquinoctium luna exstiterit primum
sequentis anni mensem faciat, quæ vero antea novissimum præcedentis, sitque per ordinem secundus
eorum mensis Jar Maio, tertius Fuian Junio, quartus Thamul Julio, quintus Aab Augusto, sextus Elul
Septembri; septimus Thisri Octobri, etc. Vides
igitur quod dixi eadem opera delendum a𠈌ाà
apud Theophanem, qua apud Bedam; quidni enim
Theophanes, doctus vir, eadem ratione Septembrem
dixerit Elul?
Trium dierum. Primo die mensis celebratur
festum Tubarum, decimo Expiationis, quinto decimo Tabernaculorum, seu Exyvonnylwy de quibus
vide Levit. cap. xxii, et Num. cap. xxxix. Vide
etiam Carolum Sigonium De rep. Hebræorum.
Nisan. De duplici mense sacro, et profano
qui Hebræorum anno duplex faciebat initium, attigi
nonnulla not. 7, nunc afferam ejus rei auctoritates.
Et primo id traditum leges Exodi cap. xi, et a
Josepão Antiquit. lib. 1, cap. 4: Mwüsñs dì tày ví-
col. 149–150page 20 of 367
PG 132:149τούτοις προσέταξε, καὶ τὴν πρώτην, καὶ τὴν ἑβδ μὴν ἡμέραν ἔχειν κλητήν, καὶ ἀνάπαυσιν. Κελεύει δὲ ἡ νομοθεσία, καὶ κάλλυντρα φοινίκων λαβεῖν, καὶ κλάδους ξύλου δασεῖς, καὶ ἐτέας, καὶ ἄγνου, καὶ οὕτω τῇ ἑορτῇ ἐπευφραίνεσθαι. Η μὲν οὖν τῶν σαλπίγγων ἑορτὴ νόμου, καὶ προφητῶν, καὶ τῆς ἐξ αὐτῶν κηρυττομένης γνώσεως τύπος ἐστίν. Ὁ δὲ Βλασμὸς σύμβολον τῆς τοῦ Θεοῦ καταλλαγῆς πρὸς τὸν ἄνθρωπον. Τὸν γὰρ ὑποδύντα τὴν κατακριθεῖσαν φύσιν, ἱλασμὸν ἔθετο ὁ Θεὸς, ὡς ὁ Παῦλός φησιν· ἡ δὲ τῶν Σκηνοπηγίων τὸν τριπόθητον ἡμῖν τῆς ἀνα στάσεως σημαίνει καιρόν, καλῶς κατὰ τὸν Ἑβδομον μῆνα ἐκτελούμενον. Μετὰ γὰρ τὴν ἑβδομαδικὴν τοῦ χρόνου περίοδον ελπίζεται ἡ ἀνάστασις, ἐν ᾗ σκηνο ποιηθήσεται διὰ τῆς ἀφθαρσίας ὁ ἄνθρωπος, τῆς ὥρισεν κατὰ τοῦτον ἐξ Αἰγύπτου τους Εβραίους προαγαγών· οὗτος δὲ αὐτῷ καὶ πρὸς ἁπάσας τὰς εἰς τὸ θεῖον τιμὰς εἶχεν· ἐπὶ μέντοι γε ἀνὰς καὶ πρᾶσιν. καὶ τὴν ἄλλην διοίκησιν τὸν πρῶτον κόσμον Καὶ λήψετε ἑαυτοῖς τῇ ἡμέρᾳ τῇ πρώτη καρπὸν ξύλου ὡραῖον, καλλύντρας φαινία κων καὶ κλάδους ξύλου δασεῖς, καὶ ἱτέας, καὶ ἄγνου 42: Έντεῦθεν ἄρσις τῆς ζύμης ἑπταήμερος. Οὗτος γὰρ μυστικώτατος ἀριθμῶν, καὶ τῷ κόσμω τούτῳ σύστοιχος τῆς παλαιᾶς, καὶ ὀξώδους ἡμερῶν ἀριθμὸς τὴν παροδικόν σοι τοῦτον χρόνον ἐνδείκνυται τὸν δι' ἑβδομάδων ἀνακυκλούμενον. τὸν Σολομῶντα τὸν εἰς ἑαυτὸν ἑβδομαδικῶς ἀνακυκλούμενον τῆς κάτω λήξεως αἰῶνα ἐμφαίνειν ἐπίσIIOMILIA I.
τούτοις προσέταξε, καὶ τὴν πρώτην, καὶ τὴν ἑβδ4- his quoque diebus personari tubis, ac primum, et
μὴν ἡμέραν ἔχειν κλητήν, καὶ ἀνάπαυσιν. Κελεύει
δὲ ἡ νομοθεσία, καὶ κάλλυντρα φοινίκων λαβεῖν, καὶ
κλάδους ξύλου δασεῖς, καὶ ἐτέας, καὶ ἄγνου, καὶ
οὕτω τῇ ἑορτῇ ἐπευφραίνεσθαι. Η μὲν οὖν τῶν
σαλπίγγων ἑορτὴ νόμου, καὶ προφητῶν, καὶ τῆς ἐξ
αὐτῶν κηρυττομένης γνώσεως τύπος ἐστίν. Ὁ δὲ
Βλασμὸς σύμβολον τῆς τοῦ Θεοῦ καταλλαγῆς πρὸς
τὸν ἄνθρωπον. Τὸν γὰρ ὑποδύντα τὴν κατακριθεῖσαν
φύσιν, ἱλασμὸν ἔθετο ὁ Θεὸς, ὡς ὁ Παῦλός φησιν· ἡ
δὲ τῶν Σκηνοπηγίων τὸν τριπόθητον ἡμῖν τῆς ἀναστάσεως σημαίνει καιρόν, καλῶς κατὰ τὸν Ἑβδομον
μῆνα ἐκτελούμενον. Μετὰ γὰρ τὴν ἑβδομαδικὴν τοῦ
χρόνου περίοδον ελπίζεται ἡ ἀνάστασις, ἐν ᾗ σκηνοποιηθήσεται διὰ τῆς ἀφθαρσίας ὁ ἄνθρωπος, τῆς
'Levit. xx. 34. * Ibid. 40. * Rom. 111, 25.
septimum solemnes esse præ cæteris, in iisque ab
omni opere cessari præcepit³. Lege præterea sancitum e-t, ut ad agitandam in hac die lætitiam palmarum spatulæ et densarum arborum
rami, et saligni, ac vitiginei præferrenter. Igitur
tubarum celebritas legis, ac prophetarum, et scientiæ
ab 3 illis acceptæ figura est; expiationis vero
symbolum humani generis cam Deo in gratiam
restituti. Eum quippe, qui damnatam hominis naturam suscepit propitiationem, ut Paulus loquitur",
Deus ipse proposuit. Ad extremum Scenopegiorum
festum tempus illud Resurrectionis omnibus votis
optandum significat; idque opportune septimo
mense constitutum est, idcirco quod septenario
Francisci Scorsi notæ.
Aixos pña moitov έn! taic loptais Petavius, nulla vox est, quæ, vitigem, sive agnum
ὥρισεν κατὰ τοῦτον ἐξ Αἰγύπτου τους Εβραίους
προαγαγών· οὗτος δὲ αὐτῷ καὶ πρὸς ἁπάσας τὰς
εἰς τὸ θεῖον τιμὰς εἶχεν· ἐπὶ μέντοι γε ἀνὰς καὶ
πρᾶσιν. καὶ τὴν ἄλλην διοίκησιν τὸν πρῶτον κόσμον
Sepúlage. Moses autem Nisan; qui est Xanthicus
(nimirum apud Græcos ex tabula Venerabilis Bedæ)
mensem primum in suis Fastis ordinavit, quod per
hunc Bebraos ex Ægypto eduxisset. Eumdem etiam
omnium, quæ ad rem divinam pertinerent, exordium
fecit: alioqui quod ad nundinationem rerum venalium, reliquamque dispensationem attinet nihil de
pristino ritn innovavit. Hæc Josephus. Sigonius hune
ritum explicat lib. 1 De rep. Hebræor., ante
exitum in Eleneho mensium, et. dierum festoruin.
Ab hoc die (is est primus Thirsi) Judæi anuum ineipinut, mundum ex hoc creatum esse putantes. Vide
ipsum lib. eodem, cap. 1; et Pereriam, in Gen.
lib. 1, disp. An mundus verno tempore conditus;
et Jacobuin Gordonium in Chron.; et Lilium Gyraldum opuse, supra memoratq. Jam quod hoc loco
Theophanes ait a Nisan septimum numerari Elul
id falsum esset, nisi explicaretur primo ex dictis
modis not. 12.
Spatule. Græca nox xálluvτpa ço:vixwv
ita vertitur in editione Latina LXX Interpretum
jassu Sixti V edita; et ita etiam habemus ex
¡lebræo in Vulgata, quanquam etiam iude alii vertant
Biz ramos palmarum, quod idem est, ut adnotatur
in eadem editione Sixti. Petavins etiam in Notis ita
se vertisse professus est, quamvis in ipso contextu
impresso, surculos, irrepserit.
Densarum arborum. Quatuor omnino arborum
formas distinguit eximius sacrarum Litterarum
interpres, Cornelius a Lapide, in cap. illud Levit.
XXIII, quarum ramos gestari in solemni Tabernaculoruin die sanxit Deus. Primam arboris pulcherrimæ,
quam citrum opinatur esse, seu malum Persicum,
vel Medicum, de quo fortassis accipias descriptionein
illam 1 Georg.
Media feri tristes succos, tardúmque saporem
Felicis mali, etc.
Secundam palinæ, tertiam myrthi, quartam salicis.
At Theophanes noster vitigem præterea accenset;
nec tamen numerum quaternarium excedit, cum de
prima specie non meminerit. Sed ille sumpsit, ut
solet perpetuo in his Homiliis verba ex LXX Interpr. Qui sic vertunt: Καὶ λήψετε ἑαυτοῖς τῇ ἡμέρᾳ
τῇ πρώτη καρπὸν ξύλου ὡραῖον, καλλύντρας φαινία
κων καὶ κλάδους ξύλου δασεῖς, καὶ ἱτέας, καὶ ἄγνου
zádou zelμápov. hoc est: Et sumetis die primo
fructum ligni specio sum, el spatulas palmarum,
ramos ligni densos, et salices, el agni ramos de
torrente. At in Hebræo, ut recte advertit hoc loco
et
signet; tantum enim legitur 573 57 et salices
torrentis. Itaque dicendum est ex communi conciliatione LXX hane vocem in suis codicibus reperisse, et ex nostris forte excidisse, quo dicto
multa conciliat loca, quæ similiter occurrunt varia
in Psalmis Bellarminus.
Septenario. Universum mortalis hujusce vitæ
tempus septenarium communiter a Patribus tom
Græcis, tum Latinis dicitur, non una ratione.
Primum quia septem diebus mundos a Deo conditus
incluso termino, seu quietis die Gen 1. Ita Greg.
Naz. orat. 42: Έντεῦθεν ἄρσις τῆς ζύμης επταήμε
ρος. Οὗτος γὰρ μυστικώτατος ἀριθμῶν, καὶ τῷ
κόσμω τούτῳ σύστοιχος τῆς παλαιᾶς, καὶ ὀξώδους
xaxías. Hoc est ex Bill. Hinc fermentum septem
dierum spatio submovetur (hic enim numerus omnium maxime mysticus, atque huic mundo consociatus) hoc est velus et acida pravitas. In quem
locum Nicetas ejus enarrator: Nobis vitium septem
diebus submovendum est, hoc est per omnem hujus
vita hebdomadam: numerus enim septem dierum
fluxun hoc tempus significat, quod per hebdomadas
revolvitur. Et paulo infra: Consocialus autem mundo
dicitur (expl cat vocem Justizdy) et concurrens,
id est comes, et asseclator; quia septem dierum
spatio mundus omnibus suis numeris absolutus est.
Clem. Alex. lib. v Stromat.: Quin etiam septimum
diem sacrum non solum sciunt Hebræi; verum
etiam Græci, per quem universus mundus circumagitur eorum, quæ viva gignuntur, et omnium, quæ
producuntur a natura. Adjicit multa Homeri, et
Hesiodi, et Callimachi carmina septenarium numerum commendantia, illa Callimachi signate:
Sidereo in cœ'o septem perfecta fuere
Orbibus omnia, quæ apparent volventibus annis.
Venerab, Beda lib. De ratione temporum, cap. 6,
ubi de multis hebdomadis: Prima, inquit, singulaDris illa hebdomada, et a qua cæteræ formam capessunt, divina est operatione sublimis; quia Dominus
sex diebus mundi ornatum complens septima requievit
ab operibus suis. Secunda ratio a prima proficiscitur, quia nimirum hoc præsens tempus per hebdomadas revolvitur, et numeratur, quam vidisti a Niceta, et Clemente Alex. tactam; sed eam expressit
Gregorius Nyss. orat. 1, De Resurr.: '0 twV
ἡμερῶν ἀριθμὸς τὴν παροδικόν σοι τοῦτον χρόνον
ἐνδείκνυται τὸν δι' ἑβδομάδων ἀνακυκλούμενον. Seplem enim dierum numerus præsentem hunc temporis
cursum significat, qui per hebdomadas circumvolvitur.
Et orat. De occursu Dom.: 'H ¿бdóµŋ dè xal xará
τὸν Σολομῶντα τὸν εἰς ἑαυτὸν ἑβδομαδικῶς ἀνακυκλούμενον τῆς κάτω λήξεως αἰῶνα ἐμφαίνειν ἐπίσ
Tà
col. 151–152page 21 of 367
PG 132:151ἀθανάτου ψυχῆς ἐνωθείσης τῷ διαῤῥεύσαντι σώματι, ὡς τὰ φυλλοῤῥοοῦντα τῶν φυτων μετὰ τῶν ἀειθαλῶν, οἱ ἑορτάζοντες ἀνεμίγνυον· οἶμαι γὰρ ἔγωγε πρὸς τοῦτο βλέπειν καὶ τοῦ σαλπίζειν ἡ κέλευσις. Ἐν γὰρ τῇ ἐσχάτη ἡμέρᾳ σαλπίσει, φησὶ, καὶ οἱ νεκροὶ ἀναστήσονται. ο Φαίη δ' ἄν τις ἴσως ἐπαπορῶν· καὶ ὅτου χάριν οὗτος ὁ μὴν προςκρίθη τοσαύτας φέρειν εἰκόνας; ὅτι τοι καὶ μάλα πρεπωδέστατος οὗτος πρὸς τὸ εἰκό νισμα· οὐ μόνον ὅτι ἕβδομός ἐστιν ἀπὸ τοῦ Νιστάν, ὡς ὁ λόγος ἀπέδειξεν, ἀλλ' ὅτι καὶ φθίσις ἐστὶ τῶν κατὰ τὸ ἔαρ βλαστησάντων καρπῶν. Νοεῖς δὲ πάντ τως, ὅτι καὶ ἡ προσδοκωμένη ζωὴ λῆξίς ἐστι τῶν ἐν γενέσει, καὶ φθορα βλαστησάντων κατὰ τὴν κτίσεως γένεσιν. Πρὸς τούτοις δὲ, ὅτι καὶ τὴν ζωδιακὴν σφαίραν διιππεύων ὁ ἥλιος κατὰ τὸν μῆνα τοῦτον εἰς τὸ δωδέκατον μόριον γίνεται, δ ζυγὸν ὀνομάζουσι (18 σημαίνοντος τάχα τοῦ πράγματος, τὸ κατὰ τὴν Ισόῤῥοπον ἐκείνην τοῦ Θεοῦ κρίσιν, τῆς ἀνταποδόσεως δίκαιον. "Ωσπερ δὲ ὁ αὐτὸς οὗτος μήν, καθ' Εβραίους μέν ἐστιν ἔβδομος· πρῶτος δὲ καθ' ἡμᾶς ὁ αὐτὸς ὢν ἀμφότερα· οὕτω δὴ καὶ φθίσις ἐστὶ τῶν καρπῶν, καὶ ἀρχὴ τοῦ τριγητοῦ. Τοῦτο νοούντων ἡμῶν, ὡς καὶ ὁ ἕβδομος οὗτος αἰὼν τέλος μέν ἐστι, καὶ κατάστασις γενέσεως καὶ φθορᾶς· ἀρχὴ δὲ τοῦ νοητοῦ τρυγητοῦ. Διαδέχεται δὲ ἡμᾶς ἡ μέλλουσα εκείνη ληνός· καὶ ὥσπερ ἐνταῦθα, εἰ μὲν εὐγενής, καὶ ὡραῖος ὁ βότρυς ἐντεθῇ ταῖς ληνοῖς, ἡδὺς καὶ σταται. τὸ λήξεως Λέγονται μὲν οὖν ἑπτὰ αἰῶνες τοῦ κόσμου τούτου· ἤγουν ἀπὸ τῆς οὐρανοῦ καὶ κόσμου κτίσεως μέχρι τῆς κοινῆς τῶν ἀνθρώπων συντελείας τε καὶ ἀναστάσεως. Ογδοος δὲ αἰὼν ὁ μέλλων,ἀθανάτου ψυχῆς ἐνωθείσης τῷ διαῤῥεύσαντι σώματι,
ὡς τὰ φυλλοῤῥοοῦντα τῶν φυτων μετὰ τῶν ἀειθαλῶν, οἱ ἑορτάζοντες ἀνεμίγνυον· οἶμαι γὰρ ἔγωγε
πρὸς τοῦτο βλέπειν καὶ τοῦ σαλπίζειν ἡ κέλευσις.
• Ἐν γὰρ τῇ ἐσχάτη ἡμέρᾳ σαλπίσει, φησὶ, καὶ οἱ
νεκροὶ ἀναστήσονται. ο
temporis orbe confecto, Resurrectionem fore speramus, in qua hominum genus instar cujusdam tabernaculi per immortalitatem excitandum est: ubi
scilicet immortalis animus corpori, quod jam
lifluxerat, iterum conjungetur, ad eum modum,
quo, qui festa celebrabant, ea virgulla quæ abjicere
solent folia, cum semper frondentibus commiscebant. Atque ego equidem eodem spectare arbitror
tabarum sonitum præscriptum, siquidem novissimo, inquit, die:
novissimo, inquit, die: • Tuba canet, et mortui resurgent. ›
At enim dubitabit fortasse quispiam, quid cau- Φαίη δ' ἄν τις ἴσως ἐπαπορῶν· καὶ ὅτου χάριν
sae laudem sit, cur mensis iste delectus, ut tot οὗτος ὁ μὴν προςκρίθη τοσαύτας φέρειν εἰκόνας;
imagines ferret? Nimirum quod ad futurorum ὅτι τοι καὶ μάλα πρεπωδέστατος οὗτος πρὸς τὸ εἰκό
significationem esset aptissimus: non modo quia νισμα· οὐ μόνον ὅτι ἕβδομός ἐστιν ἀπὸ τοῦ Νιστάν,
septimus est a Nisan, ut supra indicavit ora- ὡς ὁ λόγος ἀπέδειξεν, ἀλλ' ὅτι καὶ φθίσις ἐστὶ τῶν
tio nostra, sed præterea quod quæ fruges verno κατὰ τὸ ἔαρ βλαστησάντων καρπῶν. Νοεῖς δὲ πάντ
tempore germinarunt, mensis iste corrumpit. τως, ὅτι καὶ ἡ προσδοκωμένη ζωὴ λῆξίς ἐστι τῶν ἐν
Scis autem omnino vitam illam quam exspe- γενέσει, καὶ φθορα βλαστησάντων κατὰ τὴν κτίσεως
clamus, finem iis imponere, quæ ex creata- γένεσιν. Πρὸς τούτοις δὲ, ὅτι καὶ τὴν ζωδιακὴν
rum rerum conditione per ortus et interitus σφαίραν διιππεύων ὁ ἥλιος κατὰ τὸν μῆνα τοῦτον
vicissitudinem progignuntur. Accedit etiam il- εἰς τὸ δωδέκατον μόριον γίνεται, δ ζυγὸν ὀνομάζουσι
Jud, quod sol zodiaci (18 sphæram percurrens σημαίνοντος τάχα τοῦ πράγματος, τὸ κατὰ τὴν
duodecimam portionem, quam libram appellant, Ισόῤῥοπον ἐκείνην τοῦ Θεοῦ κρίσιν, τῆς ἀνταποδό
hoc mense pervadit. Quo fortasse divini judicii σεως δίκαιον. "Ωσπερ δὲ ὁ αὐτὸς οὗτος μήν, καθ'
æ uitas illa signatur, qua sua cuique merita justo Εβραίους μέν ἐστιν ἔβδομος· πρῶτος δὲ καθ' ἡμᾶς
pondere rependentur. Quemadmodum vero mensis ὁ αὐτὸς ὢν ἀμφότερα· οὕτω δὴ καὶ φθίσις ἐστὶ τῶν
iste princeps quidem apud nos est, septimum vero καρπῶν, καὶ ἀρχὴ τοῦ τριγητοῦ. Τοῦτο νοούντων
apud Hebræos obtinet locum, atque in eumdem ἡμῶν, ὡς καὶ ὁ ἕβδομος οὗτος αἰὼν τέλος μέν ἐστι,
ista conveniunt, sic et corruptionem fructibus, et καὶ κατάστασις γενέσεως καὶ φθορᾶς· ἀρχὴ δὲ τοῦ
idem vindemia initium affert. Quod sane ad hunc νοητοῦ τρυγητοῦ. Διαδέχεται δὲ ἡμᾶς ἡ μέλλουσα
nos transferimus intellectum, septenarium scilicet – εκείνη ληνός· καὶ ὥσπερ ἐνταῦθα, εἰ μὲν εὐγενής,
hoc saculum generationem, corruptionemque si- καὶ ὡραῖος ὁ βότρυς ἐντεθῇ ταῖς ληνοῖς, ἡδὺς καὶ
• 1 Cor. XV,
Francisci Scorsi nota.
σταται. Sentenarius vero numerus etiam Salomoni
inferæ naturæ (ita vertit ejus orationis interpres
Franciscus Zinus. ego τὸ λήξεως regionis verterin)
ærum, quod per septimanas in semetipsum revolvitur,
et in orbem redit, significare polest. Sanctus Gregorius Magn. hom. 33 in Evang: Quia enim septem
diebus omne tempus comprehenditur, recte septenario
numero universitas designatur. Tertia ratio, quia
septem numerantur ætates mundi; unde octava Resurrectionis dies æternus dicitur. Ita numerat Damasc., lib. u De fide orth., rap 1: Λέγονται μὲν
οὖν ἑπτὰ αἰῶνες τοῦ κόσμου τούτου· ἤγουν ἀπὸ τῆς
οὐρανοῦ καὶ κόσμου κτίσεως μέχρι τῆς κοινῆς τῶν
ἀνθρώπων συντελείας τε καὶ ἀναστάσεως. Id est:
Dicuntur etiam septem sæcula mundi hujus a cæli,
el terræ visielicet creatione usque ad communem hominum consummationem et resuscitationem. Et paulo
post. Ογδοος δὲ αἰὼν ὁ μέλλων, Oclavum autem saculum futurum est. Ita Damasc. at vero ab aliis sex
numerauitur alates, a Beda in Chron. de sex ætal.,
ab Adone Viennensi item in Chron. Sunt autem ab
Adamo usque ad Noemum; a Noemo usque ad Abrahamum; ab hoc usque ad Davidem; hine usque ad
transmigrationem populi in Babylonem; ab hac
usque ad Christi adventum; ex quo jam sexta peragitur atas. Sed facilis est horum Patrum conciliatio,
si ab Abrahamo usque ad Mosem annorum spatium
interjectum tertiam constituas ætatem, ex qua deinceps sexta usque ad Christum, et ab ipso septima
recensebitur. Čerte hæc postrema numerandi ratio
videtur accepta in Martyrologio Romano, ubi vi
Kal. Januar. legitur venisse Christum sexta mundi
ætate, et consequentius buic ordini ævum illud Beatorum octava dicitur communiter a SS. Patribus.
Enimvero Beda ipse septimam, vel octavam quieti
vit:eque coelesti tribuit: sic enim incipit libellum,
seu Chron, de sex mundi ætatibus, ac septima, vel
oclava quietis, vitæque cœlestis, etc. Sed ipse se
explicat l:b. De temp. rat., cap. 8. ubi de hebdomadia
ætatum sæculi agit, et singulas mundi ætates singulis diebus, quibus est conditus orbis, componit.
Vult autem septimam ætatem esse quietem justorum
cum emeritis vitæ stipendiis corpora hic deponunt;
octavam cum iterum ea resument. Septima, inquit,
ætate justorum animæ post optimos hujus vitæ labores, in alia vita perpetuo requiescunt, quæ nulla unquam tristitia maculabitur, sed mojore insuper resur -
Drectionis gloria cumulabitur. Hacetas hominibus tunc
cœpit, quando primus martyr Abel corpore quidem
tumulum, spiritu autem Subbatum perpetuæ quietis
intravit; perficietur autem, quando receptis sancti
corporibus in terra sua duplicia possidebunt, lætitia
sempiterna erit eis, et ipsa Octava. Ita Beda explicatus. Demum sanctus Augustinus acutiorem aliam
rationem insinuat; septenarium scilicet numerum,
quia ex toto impare ternario, et toto impare quatermario conficitur; ideo surpe pro universo accipi.
Lege præterea in hanc rem plura ad hom. 40, not. 2,
et ipsum Theophanem ad hom. Lui, id mysterium
explicantem.
Zodiaci. Non absimilis sensus ad pietatem
incitandam ab Idiot, de qno supra, not. 1, in cou
templatione septimi mensis elicitur: In Septembri,
inquit, sol est in signo Libra, ad designandum, Doe
mine, quia omnia dona tua in hac vita sunt mensurata et librata.
col. 153–154page 22 of 367
PG 132:153ἀνθοσμίας τῶν βοτρύων ὁ οἶνος ἀποῤῥυήσεται, τῇ παριππεύσει τοῦ χρόνου συνεπιδιδοὺς εἰς κάλλος, καὶ εὔπνοιαν. Εἰ δὲ ἐκ σεσηπότων, ἢ ἐμφανιζόντων ὁ οἶνος ἀποθλιβῇ, ἐκτροπίας εὐθὺς, καὶ ἄποτος γίνε ται, μεταβαλὼν εἰς δυσωδίαν τινά, ἢ ἐξώδη ποιή τητα, ή διά τινος ἑτέρας φθορᾶς εἰς σκωλήκων γένε σιν ἀλλοιούμενος. Οὕτως ἐν τῇ παλιγγενεσία τῶν ἔργων ἡμῶν δίκην βοτρύων τῷ δοκιμαστικῷ πυρὶ τεθέντων, ὡς ἐν ληνῷ, κατάδηλος ἡ γεωργία ἑκά στου γίνεται. Οράτε ὅσα ἡ δοκοῦσα μικρὰ ἑορτή περιέχει μυ στήρια· καὶ ὅπως ὁ μὴν οὐκ ἀθεεὶ παρὰ Ρωμαίοις ὠνομάσθη Σεπτέμβριος· οὐ μόνον ὅτι ἕβδομός ἐστι σέπτεμ γὰρ παρὰ Ρωμαίοις ὁ ἕβδομος ἀριθμός ἀλλ' ὅτι καὶ σεπτός ἐστι, καὶ σεβάσμιος. "Αθρει δὲ όπως κατὰ τὴν ἡμέραν ταύτην, ἥτις ἐστὶν ἀρχὴ, καὶ στέφανος τοῦ ἐνιαυτοῦ, πολλῶν ἁγίων συνέστη παν ήγυρις συναφηγούντων ἡμῖν εἰς κατ᾿ ἀρετὴν τοῦ χρόνου περαίωσιν. Ἐν ταύτῃ γὰρ μνήμην άγομεν τῆς τοῦ Σωτῆρος ἐν τῇ Συναγωγῇ ἀναγνώσεως, καὶ τῆς ἱερᾶς εἰκόνος τῆς Θεομήτορος, καὶ Ἰησοῦ τοῦ Ναυῆ, καὶ τῶν ἐν Ἐφέσῳ ἀναιμωτί μαρτύρων ἑπτά καὶ τῶν Παρθένων τεσσαράκοντα γυναικῶν, καλλίστης τε, καὶ Εὐόδου, καὶ Ἑρμογένους τῶν ἐκ φύ σεως, καὶ πίστεως ἀδελφῶν. ᾿Αλλὰ καὶ Συμεὼν ὁ έβδομον σεπτός, αὐτῶν· καὶ τῶν ἁγίων μαρτύρων Καλλίστης, Εὐδο xΑΙΣ σεπτός, αχειροποίητον, Εἰς τὴν πρώτην· ἀρχὴ τῆς ἰνδίκτου, ἤτοι τοῦ νέου έτους. Καὶ μνήμη τοῦ ὁσίου Πατρὸς ἡμῶν Συμεὼν τοῦ Στυλίτου καὶ ἡ σύναξις τῆς ὑπεραγίας Θεοτόκου τῶν μιασηνῶν, καὶ τοῦ ἁγίου μάρτυρος Αειθαλᾶ, καὶ τῶν ἁγίων μαρτύρων με γυναικῶν, καὶ ᾿Αμμοῦ διακόνου καὶ διδασκάλου δου, καὶ Ἑρμογένους τῶν αὐταδέλφων, καὶ μνήμη τοῦ δικαίου Ἰησοῦ τοῦ Ναυῆ. τῶν ἁγίων ἑπτὰ παίδων τῶν ἐν Ἐφέσῳ, καὶ τῆς ἁγίας ὁσιομάρτυρος Εὐδοκίας. τῶν ἁγίων ἑπτὰ παίδων τῶν ἐν Ἐφέσῳ,HOMILIA IΙ.
ἀνθοσμίας τῶν βοτρύων ὁ οἶνος ἀποῤῥυήσεται, τῇ stere, ct iis finem imponere; idemque esse vinπαριππεύσει τοῦ χρόνου συνεπιδιδοὺς εἰς κάλλος, demiæ spiritualis initium; manet enim nos illud
καὶ εὔπνοιαν. Εἰ δὲ ἐκ σεσηπότων, ἢ ἐμφανιζόντων
ὁ οἶνος ἀποθλιβῇ, ἐκτροπίας εὐθὺς, καὶ ἄποτος γίνε
ται, μεταβαλὼν εἰς δυσωδίαν τινά, ἢ ἐξώδη ποιήτητα, ή διά τινος ἑτέρας φθορᾶς εἰς σκωλήκων γένεσιν ἀλλοιούμενος. Οὕτως ἐν τῇ παλιγγενεσία τῶν
ἔργων ἡμῶν δίκην βοτρύων τῷ δοκιμαστικῷ πυρὶ
τεθέντων, ὡς ἐν ληνῷ, κατάδηλος ἡ γεωργία ἑκάστου γίνεται.
futuræ vitæ torcular. Nam sicut hic, postquam generosus racemus ac pulcher in torcular injectus
fuerit, suave atque odoratum vinum emanat, cui
tempus postea procedens venustatem fragrantiamque contribuit: sin later ille e cariosis et acerbis
expressus fuerit uvis, in vappam vertit, et potui
evadit inutilis, quippe cum vel fœtorem contrabat
vel acescat, vel alia via corruptus 4 mutetur in
materiam vermibus generandis: sic sane in regeneratione, cum opera nostra quasi racemi quidam
fuerint in illum probatorium ignem tanquam in torcular immissa, uniuscujusque agriculture ratio
manifesta fiet.
Οράτε ὅσα ἡ δοκοῦσα μικρὰ ἑορτή περιέχει μυστήρια· καὶ ὅπως ὁ μὴν οὐκ ἀθεεὶ παρὰ Ρωμαίοις
ὠνομάσθη Σεπτέμβριος· οὐ μόνον ὅτι ἕβδομός ἐστι·
σέπτεμ γὰρ παρὰ Ρωμαίοις ὁ ἕβδομος ἀριθμός
ἀλλ' ὅτι καὶ σεπτός ἐστι, καὶ σεβάσμιος. "Αθρει δὲ
όπως κατὰ τὴν ἡμέραν ταύτην, ἥτις ἐστὶν ἀρχὴ, καὶ
στέφανος τοῦ ἐνιαυτοῦ, πολλῶν ἁγίων συνέστη πανήγυρις συναφηγούντων ἡμῖν εἰς κατ᾿ ἀρετὴν τοῦ
χρόνου περαίωσιν. Ἐν ταύτῃ γὰρ μνήμην άγομεν
τῆς τοῦ Σωτῆρος ἐν τῇ Συναγωγῇ ἀναγνώσεως, καὶ
τῆς ἱερᾶς εἰκόνος τῆς Θεομήτορος, καὶ Ἰησοῦ τοῦ
Ναυῆ, καὶ τῶν ἐν Ἐφέσῳ ἀναιμωτί μαρτύρων ἑπτά·
καὶ τῶν Παρθένων τεσσαράκοντα γυναικῶν, Καλλίστῆς τε, καὶ Εὐόδου, καὶ Ἑρμογένους τῶν ἐκ φύσεως, καὶ πίστεως ἀδελφῶν. ᾿Αλλὰ καὶ Συμεὼν ὁ
Videte jam quanta hujus diei celebritas quæ
videtur, mysteria complectatur. Atque
etiam illud advertite, ut mensis hic non sine divina Providentia September dictus sit a Latinis:
nou modo quod apud eos septimum vocatur, quod
έβδομον apud Græcos; sed etiam quia σεπτός, hoc
est religiosus ac dignus est, quem veneremur.
Ad hæc considerandum, ut in hunc diem, qui est
anni et principium et corona, multorum sanctorum
celebritates incidant, qui nobis ad hujus vitæ tempus cum virtute transigendum sunt adjutores. In
hoc siquidem illius in Synagoga Domini lectionis
memoriam recolimus, tum etiam sacrosanctam
Deiparae imaginem veneramur: quin etiam et
Jesu Nave, et septen incruentorum iu Epheso
Francisci Scorsi nota.
Hujus diei celebritas. Ad hunc locum illu- αὐτῶν· καὶ τῶν ἁγίων μαρτύρων Καλλίστης, Εὐδο
strandnin facit, quod Origenes lom. 23 in cap. xΑΙΣ
Num. ait, Septembrem mensem eam ad annum rationem habere, quam ad hebdomadam Sabbatum:
Sicut inter dies, inquit, septimus quisque dies obsertalur Sabbatum, et festivitas, ita et inter menses
septimus quisque mensis Sabbatum est mensium. lloc
ideo quia multæ in eum solemnitates concurrebant
apnd Hebræos. Quod et Bella expresse lib. De rat.
temp., cap. 6: Quarta septimi mensis erat hebdomada, qui solemnitatibus præclaris pene totus expendebatur: inter quas præcipue dies propitiationis eminebat, ele. Quare pie accipienda est, neque cum
sanna grammaticorum, etymologia, quam TheophaRes mensi Septembris afingit, quod σεπτός, venerabilis. Hoc enim non ab ignoratione Latinæ linguæ,
quam ipse se multis in locis scire profitetur, sed ex
studio commendandæ populo hujus mensis venerationis primo ipsius die, qui, nti ostensum est, festus
el apud Graecos.
Religiosus. Vide notan proximam superiorein.
Imaginem. Εx hoc loco Oetavius Cajetanus
colligit, quod in Idæa operis sui prodidit, imaginem
Deipare αχειροποίητον, non manufaciam, primo
Septembris die a Tauromenitanis coli consuevisse,
quod nos discussimus in Prooemio Isag. Vide
Procem. 1.
Septem incruentorum.lu Menologio Græcorum,
quod legitur in eorumdem Horologio, nulla est sanclorum septem martyrum dormientium mentio; est
autem aliorum omnium, de quibus hic Theophanes.
Sic enim habet: Εἰς τὴν πρώτην· ἀρχὴ τῆς Ινδίκτου, ἤτοι τοῦ νέου έτους. Καὶ μνήμη τοῦ ὁσίου
Πατρὸς ἡμῶν Συμεὼν τοῦ Στυλίτου καὶ ἡ σύναξις
τῆς ὑπεραγίας Θεοτόκου τῶν μιασηνῶν, καὶ τοῦ
ἁγίου μάρτυρος Αειθαλᾶ, καὶ τῶν ἁγίων μαρτύρων
με γυναικῶν, καὶ ᾿Αμμοῦ διακόνου καὶ διδασκάλου
δου, καὶ Ἑρμογένους τῶν αὐταδέλφων, καὶ μνήμη
τοῦ δικαίου Ἰησοῦ τοῦ Ναυῆ. Nimirum: Prima die
principium Indictionis, sive anni novi, et commemoratio sancti Patris nostri Symeonis Stylitæ, et synaxis sanctissimæ Deiparæ Miasenorum, et sancti
martyris Aithalæ, et sanctarum quadraginta martyrum mulierum, et Ammonis diaconi, et institutoris
earum, et sanctorum martyrum Callista, Evodi, et
Hermogenis fratrum: et memoria justi Jesu filii
Nave. Unde igitur Theophanes cum his connumerat
septem martyres in Epheso? Maxime cum eorum
aliis diebus festum agant Græci in eodem Menologio, quod etiam adnotavit Baronius in Notis ad
Martyrolog., nimirum pridie Nonas Augusti, τῶν
ἁγίων ἑπτὰ παίδων τῶν ἐν Ἐφέσῳ, καὶ τῆς ἁγίας
ὁσιομάρτυρος Εὐδοκίας. Sanctorum septem pueru
rum in Epheso: et sanctæ martyris Eudociæ; et
iterum xi Kalend. Novembr. τῶν ἁγίων ἑπτὰ παίδων
τῶν ἐν Ἐφέσῳ, nimirum primo cum clausi in spe
lunca: deinde cum excitati a somno. An igitur fastos
suos Græcos Theophanes episcopus ignoravit? an
aliqua in Menologio facta mutatio post ejus lempora, ut non eodem modo hodie atque ejus tempore
legeretur? an Ecclesiæ Siciliensis id proprium, ut
eo die septem fratrum dormientium memoriam celeBraret. Equidem adhuc hæreo. Ceterum in Rom.
Martyrolog. borum mentio fit vi Kalend. Augusti.
Utrum vero vere dormierint a temporibus Decii
usque ad postrema Theodosii Junioris, hoc est
aunos ad ducentos, quod multi ex Græcis putarunt,
Metaphrastes, Nicephorus, Cedrenus, et ex Latinis
Gregorius Turonensis, Sigibertus, quibus et Theophanes noster consentit; an temporibus quidem
Decii martyrio perfuncti, et in speluncam inclusi,
cum demum ejus os.io reserato, inventis eorum
corporibus, tanquam redivivi apparuerint, dictique
sint dormientes ex consueto divinæ Scripturæ usu,
col. 155–156page 23 of 367
PG 132:155τοῦ χρόνου τὴν ἀρχὴν ἁγιάζουσιν. Ο μὲν Σωτήρ ἡμῶν Ἰησοῦς «εὐλογεῖ τὸν στέφανον τοῦ ἐνιαυτοῦ,ο ἡ διὰ τῆς σεπτῆς εἰκόνος τιμωμένη πάναγνος δέ σποινα, μεσίτης πρὸς Θεὸν ἡμῶν γίνεται. Ο τοῦ Ναυῆ Ἰησοῦς, κατ᾽ ἴχνος ἀκολουθεῖν διδάσκει τῷ ἀληθινῷ Ἰησοῦ, εἰ τὰ τείχη τῆς ἁμαρτίας μετ' ἐπεί ξεως καταβάλοιμεν, ὡς αὐτὸς τὰ Ἱεριχούντια, οἱ ἑπτὰ παῖδες τὸν δι᾽ ἑβδομάδος ἀριθμούμενον χρόνον καθαγιάζουσι, δεικνύντες τῆς ἀναστάσεως τὸ μυστήριον, ἧς αὐτοὶ μακρὸν ὑπνώσαντες χρόνον ἀνέστησαν· ὁ πάμμεγας Συμεὼν, τὸν ἑαυτοῦ στύλον ὑπο δεικνύς, ἀπὸ τῶν γηίνων ἡμᾶς δι' ἀρετῆς κελεύει κουφίζεσθαι, καὶ τὰ ἄνω φρονεῖν. Καλλίστην, Εὔοδον, καὶ Ἑρμογένην ήκιστα διαιρήσομεν. Οὐ γὰρ διεῖλεν αὐτοὺς φύσις, καὶ γνώμη, καὶ σύμπνοια, και ταυτό της ἀθλήσεως. Καὶ οὗτοι δὴ κάλλιστα ἡμᾶς εὐοδώσουσι τὴν πρὸς Θεὸν ἁρμονίαν τηροῦντες, οὗ γένος ἐσμέν,» κατὰ τὸν εἰπόντα σοφόν. 4 κιονίτης δαδουχεῖ τὴν πανήγυριν. "Απαντες οὗτοι Ηκουσας τοῦ Εὐαγγελιστοῦ Λουκᾶ λέγοντας σε μερον, ὡς ἧκε Χριστὸς εἰς τὴν αὐτοῦ πατρίδα ζαρέθ, καὶ ἀνέγνω• • Πνεῦμα Κυρίου ἐπ' ἐμέ. ν Ἐλθὲ καὶ αὐτὸς πρὸς τὴν σὴν πατρίδα τὴν νοητήν Ναζαρέθ, ὅπερ καθαρότης ἑρμηνεύεται τῇ ἑλλάδι φωνῇ. Ἐλθὲ πρὸς τὴν τοῦ βίου καθαρότητα. Αὕτη καὶ πατρὶς, καὶ κόσμος ὡς ἀληθῶς τῆς ψυχῆς. Αν εἰς ταύτην ἔλθῃς, πνεῦμα Κυρίου ἐπὶ σέ· γενέσθω σοι ἡ τοῦ χρόνου ἀρχή, καθαρωτέρου βίου ἀρχή. Εδούλευες μέχρι νῦν ἁμαρτίᾳ τινί; τῷ τοῦ ἐνιαυτοῦ τέλει λαβέτω καὶ αὕτη τὸ τέλος. Αρχή σοι πολιτείας εὐαρέτου γενέσθω τὰ ἴνδικτα. Ζηλώσωμεν τῶν ἁγίων τὰς πράξεις, τῶν τε ἄλλων, καὶ αὐτοῦ τοῦ θείου καὶ ἱεροῦ Συμεών, οὗ τὸν βίον πάντες ἀκούοντες έθαυμάζομεν. Αλλ᾿ οὐ χάριν τοῦ θαυμάζεσθαι μένον τοῦ γὰρ καὶ γένος εσμέν ρότητα καθατοῦ χρόνου τὴν ἀρχὴν ἁγιάζουσιν. Ο μὲν Σωτήρ
ἡμῶν Ἰησοῦς «εὐλογεῖ τὸν στέφανον τοῦ ἐνιαυτοῦ,ο
ἡ διὰ τῆς σεπτῆς εἰκόνος τιμωμένη πάναγνος δέσποινα, μεσίτης πρὸς Θεὸν ἡμῶν γίνεται. Ο τοῦ
Ναυῆ Ἰησοῦς, κατ᾽ ἴχνος ἀκολουθεῖν διδάσκει τῷ
ἀληθινῷ Ἰησοῦ, εἰ τὰ τείχη τῆς ἁμαρτίας μετ' ἐπείξεως καταβάλοιμεν, ὡς αὐτὸς τὰ Ἱεριχούντια, οἱ
ἑπτὰ παῖδες τὸν δι᾽ ἑβδομάδος ἀριθμούμενον χρόνον
καθαγιάζουσι, δεικνύντες τῆς ἀναστάσεως τὸ μυστή
ριον, ἧς αὐτοὶ μακρὸν ὑπνώσαντες χρόνον ἀνέστησαν· ὁ πάμμεγας Συμεὼν, τὸν ἑαυτοῦ στύλον ὑποδεικνύς, ἀπὸ τῶν γηίνων ἡμᾶς δι' ἀρετῆς κελεύει
κουφίζεσθαι, καὶ τὰ ἄνω φρονεῖν. Καλλίστην, Εὔοδον,
καὶ Ἑρμογένην ήκιστα διαιρήσομεν. Οὐ γὰρ διεῖλεν
αὐτοὺς φύσις, καὶ γνώμη, καὶ σύμπνοια, και ταυτό
της ἀθλήσεως. Καὶ οὗτοι δὴ κάλλιστα ἡμᾶς εὐοδώσουσι τὴν πρὸς Θεὸν ἁρμονίαν τηροῦντες, οὗ γένος
ἐσμέν,» κατὰ τὸν εἰπόντα σοφόν.
tyrum, et sanctarum quadraginta virginum, et 4 κιονίτης δαδουχεῖ τὴν πανήγυριν. "Απαντες οὗτοι
Calliste, Evodi, atque Hermogenis, qui fuerunt
fide simul et natura germani, memoriam cum veneratione prosequimur. Præter quos Simeon
ille Stylites clarissimæ instar facis hanc celebriLatem illustrat. Atque ab his omnibus aliquid
sanctitatis in hoc anni principium redundat. Nam
et Salvator uoster Christus Jesus benedicit coronæ anni?,, et venerandæ imaginis religione
culta Virgo purissima inter nos et Deum sequestra
intercelit. Porro Jesus Nare nos docet, ut veri
Jésu vestigia sectemur, si quemadmodum ille Jerichuntis, sic nos peccati muros celerrime evertamus. Septem vero pueri tempus hoc præsens
consecrant per hebdomadam numeratum, et Resurrectionis mysterium signant, cum et ipsi
fuerint ex diuturno sopore excitati. At magnus
Simeon columnæ suæ nos monet indicio, ut per
virtutem ab infimis rebus elevemur ad sublimia, et
cœlestia sapiamus. Callistem, Evodum et Hermogenem minime disjungemus: neque enim illos vel
natura, vel animi sententia, vel conspiratio, vel certaminis societas separavit. Atque hi quidem
optime nos in viam Dei deducent, siquidem conjunctionem cum Deo retinuerunt, cujus nos gents
sumus*, ɔ ut quidam sapiens dixit.
Evangelistam Lucani hodie anlisti, cum diceret,
venisse Christum in patriam suam Nazareth, et
illud prophetæ legisse: «Spiritus Domini super
me³. › 5 Quamobrem et tu patriam tuam ingredere intelligibilem Nazareth, quod vocabulum Græce
redditum sanctitatem sonat: ad vitæ sancti
tatem accede, hæc enim est revera patria, et ani- c
morum ornatus. Si ad illam perveneris, Spiritus
Domini super te erit: sit tibi anni principium instituendæ vitæ purioris initium et occasio. Hactenus peccato cuipiam fuisti mancipatus? fac, ut
eodem, quo annus, fine terminetur, utque per hanc
ipsam indictionem, vitæ honestioris tibi rationem
indicas. Sanctorum hominum facta æmulemur,
cum aliorum, tum praesertim inclyti illius divinique
12. 8 Act. XVII, 19. * Luc. 1, 16.
7 Psal. LXIV,
Ηκουσας τοῦ Εὐαγγελιστοῦ Λουκᾶ λέγοντας σε
μερον, ὡς ἧκε Χριστὸς εἰς τὴν αὐτοῦ πατρίδα Na
ζαρέθ, καὶ ἀνέγνω• • Πνεῦμα Κυρίου ἐπ' ἐμέ. ν
Ἐλθὲ καὶ αὐτὸς πρὸς τὴν σὴν πατρίδα τὴν νοητήν
Ναζαρέθ, ὅπερ καθαρότης ἑρμηνεύεται τῇ ἑλλάδι
φωνῇ. Ἐλθὲ πρὸς τὴν τοῦ βίου καθαρότητα. Αὕτη
καὶ πατρὶς, καὶ κόσμος ὡς ἀληθῶς τῆς ψυχῆς. Αν
εἰς ταύτην ἔλθῃς, πνεῦμα Κυρίου ἐπὶ σέ· γενέσθω
σοι ἡ τοῦ χρόνου ἀρχή, καθαρωτέρου βίου ἀρχή.
Εδούλευες μέχρι νῦν ἁμαρτίᾳ τινί; τῷ τοῦ ἐνιαυτοῦ
τέλει λαβέτω καὶ αὕτη τὸ τέλος. Αρχή σοι πολιτείας
εὐαρέτου γενέσθω τὰ ἴνδικτα. Ζηλώσωμεν τῶν ἁγίων
τὰς πράξεις, τῶν τε ἄλλων, καὶ αὐτοῦ τοῦ θείου
καὶ ἱεροῦ Συμεών, οὗ τὸν βίον πάντες ἀκούοντες
έθαυμάζομεν. Αλλ᾿ οὐ χάριν τοῦ θαυμάζεσθαι μένον
Francisci Scorsi notæ.
que eos qui pie, ac religiose vita functi sunt, dormientes appellare assolet: vide disceptatum a Baronio in Notis ad Martyrol. dicto die, qui, ut in secumdam hanc opinionem inclinat, ita primain non
audet rejicere.
Symeon. Quatuor fuisse diversis temporibus,
qui ab eodem vitæ in columna actæ instituto Stylite
dicti, tresque etiam cognomines Symeones, moum
Danielem, eosque omnino discernendos a locis, ac
temporibus, osiendit Baronins in Notis ad Martyrol.
Non. Junarii vide Acta Sanctorum Bolland. ad
diem 5 Januar:i.]
Resurrectionis mysterium. De loe ville Baronium relatum a nobis not. 22.
Ut quidam sapiens. Aratum significat, cujus
illust in Phenom. Hemistichium exstat τοῦ γὰρ καὶ
γένος εσμέν: Ejus enim et genus sumus. Protulit
Loc D. Paulus in Areopago Acl. xiii.
Græce redditum. Etymon Nazarethi a radice
quod est separare, et eximere, et consecrare
Den; unde Nazaræi apud Hebræos dicti, videtur
Theophanes deducere. Inde etiam S. Hieronymus
prophetiam illam a S. Matthimo cap. xi productam,
non ex aliquo uno prophetarum, sed ex omuibus
prophetis collatam existimat, apud quos Christus
non modo Sanctus, sed etiam Sanetus sanctorum
dicitur, adeoque apud S. Hieronymum idem valet
Nazaræus ac Sanctus. Itaque vocem Græcam xa0xρότητα qua Hebræam Nazareth Theophanes intere
pretatur, Sanctitatem reddidi; cum Petavius verteiit puritatem. In re autem nulla est dissensio; καθα
pó enim Græce est itidem purus, sincerus
sanctus. Cæterum cum hujus urbis nomen in Veteri
Instrumento scriptum non reperiatur, constare non
potest qua illud Hebræi littera scripserint per 7 an
per y ita ut deducatur a voce 731 que germen, et
forem significat, ut habetur Isaiae cap. s, v. 1.
Verum ex titulo crucis, et ex Hebræcorum scriptis,
in quibus Christum appellant, probabilius est
per eam urbem scribi. Ex hac autem radice
Horidum interpreteris Nazar:enum; neque multara
discrepat a sensu, ne mente Theophanis, qui puritatem sonare ait, floridum enim poram est. Addo
etiam mutari sæpe inter se litteras 7 et 3, et unam
pro alia seribi.
Homily VHomilia V
col. 157–158page 24 of 367
PG 132:157Ι. αἱ βίοι τῶν ἁγίων ἐγράφησαν, ἀλλ᾿ ὥστε θαυμάζον- & τε, καὶ μιμηταὶ αὐτῶν γίνεσθαι. Πῶς οὖν ἐρεῖ τις δυνατὸν ἐκεῖνον ζηλῶσαι τὸν ὑπὲρ φύσιν ἀσκήσαντα; ἐγώ σοι διὰ βραχέων ἐνδείξομαι, τὴν ἱστορίαν πρό τερον ἐπιτροχάδην διαδραμών. Οὗτος ὁ μέγα; ἐξέτι παίδων ποιμὴν προβάτων γε νόμενος, οὐ τοῖς χοίροις συνδιαιτώμενος κατὰ τὸν ἄτακτον ἐκεῖνον νέον τὸν ἀποστάντα τῆς πατρικῆς οὐσίας, καὶ συβώτην γενόμενον· οὐδὲ βουκολῶν ἡμιόνους κατὰ τὸν Ἰδουμαῖον Δωήκ, οὔτε μὴν πως λοδαμνεῖν παιδευόμενος, ἀλλ᾽ ἀγέλῃ προβάτων ἐπι στατῶν κατὰ Μωτέα, καὶ Ἰακώβ, καὶ Δαβίδ, καὶ Αμώς. Ἐπειδὴ τῆς ἐκκλησίας εἴσω γένοιτο, καὶ τῶν Εὐαγγελικῶν ἀκούσοι φωνῶν, γέροντος αὐτῷ τινος παραινέσαντος, πάντων ἀλογήσας βιωτικῶν, 1 ἀντὶ θρεμμάτων ἡγεμονεύειν λογικῇ ποίμνῃ συν αγελάζεται. Καὶ πρότερον μὲν σχοινίῳ τραχεῖ τὴν ἐσὺν περισφίγγεται. Εἶτα γνωσθείς, εἰς φρέαρ ἑαυτὸν καθεὶς, ὑπόγειος γίνεται. Κἀκεῖθεν ἀνελκυσ σθείς, τὴν κιονίτην βίον πρῶτος πάντων ἐκλέγεται ταῖς κατὰ μικρὸν ἐπιδόσεσιν ἐπαύξων τοῦ στύλου τὴν ἄνοδον. Πρώτον μὲν εἰς ἐξ πήχεις ὑψώσας αὐτὸν, εἶτα μεγαλύνων τὸν αὐτὸν ἄχρι πηχῶν τριάκοντα ἕξ. Οὕτω μετέωρος ἀρθεὶς, καὶ πολλῶν σημείων γενό μενος αυτουργός, δαίμονάς τε φυγαδεύσας, καὶ Βαρ βάρων ἡμερώσας ἦθος ἀτίθασσον, καὶ πολλοὺς πρὸς Θεὸν ἐπιστρέψας, πρὸς τὰς ἀϊδίους μετέστη μονὰς τῆς αὐτοῦ πολιτείας, οἷα στήλην τὸν στύλον καταλιπὼν. Παιδεύει τοίνυν ἡμᾶς ὁ ἱερὸς Συμεὼν τῷ καθ' ἑαυτὸν ὑποδείγματι, ἕως ἂν παῖδές ἐσμεν, καὶ ἀτε ΤΩΝ Ὁ νέμων τὰς ἡμιόνους Σαούλ, χιν, στύλον στήλην Στύλοι στήλη η ἑλληνίζων; στήλαι Καὶ σοφῶν ἑστᾶσιν ἐπὶ τοῖς τάφοις στῆλαι, τὰ ὀνόματα, καὶ τὸν δῆμον ἑκάστου λέγουσαι. οι Στηλιτευτικοί λόγοι, οἷα στύλην τὸν στύλον καταλιπών στήλην.HOMILIA Ι.
αἱ βίοι τῶν ἁγίων ἐγράφησαν, ἀλλ᾿ ὥστε θαυμάζον- & Simeonis, cujus vitam cum audirenius, omnes adτε, καὶ μιμηταὶ αὐτῶν γίνεσθαι. Πῶς οὖν ἐρεῖ τις
δυνατὸν ἐκεῖνον ζηλῶσαι τὸν ὑπὲρ φύσιν ἀσκήσαντα;
ἐγώ σοι διὰ βραχέων ἐνδείξομαι, τὴν ἱστορίαν πρότερον ἐπιτροχάδην διαδραμών.
mirati sumus. Sed non modo, ut admiremur, sanctorum vitæ conscriptæ sunt, sed etiam ut eas
admirando imitemur. At quo feri pacto potest,
dixerit quispiam, ut eum imitemur, qui tale vitæ
gmus elegit, ut humanæ naturæ terminos transiliisse sit visus? Ego vero paucis hoc edocebo, si
ejus historiam brevi ante percurrero.
Οὗτος ὁ μέγα; ἐξέτι παίδων ποιμὴν προβάτων γε
νόμενος, οὐ τοῖς χοίροις συνδιαιτώμενος κατὰ τὸν
ἄτακτον ἐκεῖνον νέον τὸν ἀποστάντα τῆς πατρικῆς
οὐσίας, καὶ συβώτην γενόμενον· οὐδὲ βουκολῶν
ἡμιόνους κατὰ τὸν Ἰδουμαῖον Δωήκ, οὔτε μὴν πως
λοδαμνεῖν παιδευόμενος, ἀλλ᾽ ἀγέλῃ προβάτων ἐπιστατῶν κατὰ Μωτέα, καὶ Ἰακώβ, καὶ Δαβίδ, καὶ
Αμώς. Ἐπειδὴ τῆς ἐκκλησίας εἴσω γένοιτο, καὶ
τῶν Εὐαγγελικῶν ἀκούσοι φωνῶν, γέροντος αὐτῷ
τινος παραινέσαντος, πάντων ἀλογήσας βιωτικῶν, 1
ἀντὶ θρεμμάτων ἡγεμονεύειν λογικῇ ποίμνῃ συναγελάζεται. Καὶ πρότερον μὲν σχοινίῳ τραχεῖ τὴν
ἐσὺν περισφίγγεται. Εἶτα γνωσθείς, εἰς φρέαρ
ἑαυτὸν καθεὶς, ὑπόγειος γίνεται. Κἀκεῖθεν ἀνελκυσ
σθείς, τὴν κιονίτην βίον πρῶτος πάντων ἐκλέγεται·
ταῖς κατὰ μικρὸν ἐπιδόσεσιν ἐπαύξων τοῦ στύλου
τὴν ἄνοδον. Πρώτον μὲν εἰς ἐξ πήχεις ὑψώσας αὐτὸν,
εἶτα μεγαλύνων τὸν αὐτὸν ἄχρι πηχῶν τριάκοντα ἕξ.
Οὕτω μετέωρος ἀρθεὶς, καὶ πολλῶν σημείων γενόμενος αυτουργός, δαίμονάς τε φυγαδεύσας, καὶ Βαρβάρων ἡμερώσας ἦθος ἀτίθασσον, καὶ πολλοὺς πρὸς
Θεὸν ἐπιστρέψας, πρὸς τὰς ἀϊδίους μετέστη μονὰς
τῆς αὐτοῦ πολιτείας, οἷα στήλην τὸν στύλον καταλιπών.
Magnus hic vir, ovium pastor a puero fuit; non
sane victitans inter porcos, ut effrenis ille et
intemperans adolescens, qui paterna abscessit a
domo, et subulcus erasit 10: neque mulorum armentis praepositus, ut Doeg ille '' Idumens (27-28)
neque pullos edomare consuescens, sed ovium gregem curans, quod olim "Moses Jacob,! David, ct Amos fecisse dicuntur. 13. Cum vero ali
quando ingressus ecclesiain, illas Evangelii voces
aulisset, cujusdamn senis accedente hortatione, neglectis omnibus hujusce vitæ curis, ex pecoruin
magistro factus est ipse ratione preditum pecus.
primum quidem arctissimo fune lumlos astringit;
inde, quod notescere fama cepisset, in puteum se
denisit, abdiditque sub terra: unde postmodum,
cum esset extractus, columnarem vitam nullo
exemplo delegit. Εt quidem columnae altitudinem
aliis atque aliis paulatim incrementis adangens,
primo quidem ad cubitos senos deinde altius
erectam ad sex et triginta perduxit. Sic in sublime
sublatus, cum et miracula multa edidisset, et dæniones fugasset, et incompositos Barbarorum mores
ad mansuetudinem lenitatemque revocasset, et
plurimos convertisset ad Deum, in sempiternum
domicilium commigravit, columnam ipsam vitæ suæ
relinquens ad posteros monumentum
Quamobrem exemplo suo sanctissimus Zimeon nos
hodie instituit, Butquoad pueri sumus, nec dum ætate
Εxod.!!!, 1. 13 Gen. xxx; I Reg. xvi; Amos 1.
Παιδεύει τοίνυν ἡμᾶς ὁ ἱερὸς Συμεὼν τῷ καθ'
ἑαυτὸν ὑποδείγματι, ἕως ἂν παῖδές ἐσμεν, καὶ ἀτε
1 Reg. 111, 12, 1.
so Luc xv,
1.1 seq.
Francisci Scorsi notæ.
(27-28) Doeg ille Idumeus. Regum,cap. xxi, ubi
ms habemus: Dueg Idumæus potentissimus pastorum, vel princeps, pro eo quod est in Hebreo ΤΩΝ
verterunt LXX: Ὁ νέμων τὰς ἡμιόνους
Σαούλ, pascens mulas Saul: hanc versionem more
suo sequitur Theophanes.
Moses. Idem Theodoretus, in Philotheo:
Simeon orium gregibus pascendis primum a parenlibus præfectus est: ut in hac re etiam viris magnis
aquari possit, nempe Jacob patriarchæ, Joseph viro
prudenti, Mosi legislatori, Davidi regi, et prophetz,
ac Michea, omnibus denique sanctissimis illius sæculi
tiris.
Ad cubitos senos. ftidem Theodoretus: Cum
autem immensa hominum multitudo ad illum conAueret, omnesque tangere illum, et benedictionem
accipere contenderent, ut varum illum honorem
assiduamque molestiam effugeret, super columna illa
stare decrevit, quæ sane primum sex; mox duodecim;
deinde viginti; nunc demum sex et triginta cubitorum
longitudinis est. Itaque cum Theodoreto convenit
Theophanes. Evagrius autem scholast. Eccles. Hist.
fil. I, cap. 13 et 14, et Nicephorus Callist. lib. χιν,
a). 5, discrepant in numero cubitorum, quos quadraginta fuisse scribunt: Septem annos in minoribus
columnis; et tandem in columna quadraginta cubi-
torum longitudinis, triginta transegit annos. Hæc
Nicephorus, quæ ab Evagrio sumpsisse videtur.
Monumentum. Non potest venustas illa allitterationis inter στύλον et στήλην quæ ex Græco fonte
opportune nata est Theophani, in Latinam itiden dialectum commode transferri. Στύλοι enim
per v columnæ sunt, quibus fornices, ac tecta fulciuntur; ex quo genere columna sancti Simeonis.
fuit; al στήλη per η pila, vel noles al monumentum
erecta. Stelen appellat Plinius ἑλληνίζων; πonnulli
lapidem titularem; Suidas, lapidem, aut æs in altum
evecium, figura quadrata. Itaque apud ipsum diversorum illustrium virorum et feminarum στήλαι
commeniorantur, uti etiam in Orig. Curopalate; a
quo multa mutuatus Suidas, Pausanias in Atticis,
Καὶ σοφῶν ἑστᾶσιν ἐπὶ τοῖς τάφοις στῆλαι, τὰ
ὀνόματα, καὶ τὸν δῆμον ἑκάστου λέγουσαι. Εt in
sepulcris sapientum statu, nomina, et gentem
uniuscujusque signantes. Has Horatius vocat cippos,
et columnas, ubi carmina poetarum prostabant. Inde
οι Στηλιτευτικοί λόγοι, Orationes infamatrices, seu
invective, cujusmodi sunt Gregorii Nazianzeni,
in Julianum. Redeo igitur in Vatic. male scriptum
οἷα στύλην τὸν στύλον καταλιπών scribendum
στήλην.
col. 159–160page 25 of 367
PG 132:159λεῖς τὴν πνευματικὴν ἡλικίαν, μὴ καταμιγνύειν ἑαυτοὺς ἀνθρώποις χειρώδεσιν, ἢ τῷ βορβόρω χτί. ρουσι τῆς ἀκολασίας, ἢ τὴν ἁμαρτίαν καθάπερ τους ἀγόνους ἡμιόνους ποιμαίνουσιν. Η γὰρ κακία οὐκ ἐκ Θεοῦ τὸν πληθυσμὸν ἔσχεν, ὡς οὐδὲ ἐξ ἀλλήλων ἐστὶν ἡ τοῦ γένους τῶν ἡμιόνων διαδοχή. Οὐδὲ συν αναφύρεσθαι ἡμᾶς τοῖς θηλυμανέσιν, ὡς ἵπποις, ἀλλὰ τούτων ἁπάντων ἀποφοιτῶντες ἐν ἐμοφρονοῦσί τε καὶ ὁμογνωμονοῦσι, τοῖς παρ' ἡμῶν ποιμαινομένοις συζήσωμεν. Πάντων τῶν ἐν ἡμῖν λογισμῶν προβάτων δίκην τῷ βουλήματι τοῦ ἐπιστατοῦντος λόγου ποιμαινομένων, καὶ οὕτως ἐν πραότητι ζῶσιν ἡμῖν, ἐπιλάμψει ἐν ταῖς ψυχαῖς τοῦ Εὐαγγελίου τὸ κήρυγμα διὰ τῶν προσηκόντων τῇ ἀρετῇ διδασκόμενον, καὶ πρὸς τὸν τελειότερον τῆς ἀρετῆς βίον διεγεῖρον ἡμᾶς· ὥστε μακρὰν γενέσθαι τῶν κοσμικῶν παθῶν, καὶ τὴν στενὴν καὶ τεθλιμμένην βαδί ζειν ὁδὸν, περιεζωσμένους τῷ τραχεῖ, καὶ κατεσκλη κάτι βίῳ τῆς ἐγκρατείας τὰς ἐκ τῶν νεκρῶν ἀλόγους πυρώσεις τῷ σώφρονι λογισμῷ, ὡς ἐν σχοινίῳ σισ φίγγοντας. Οταν οὖν τοῦτο κατορθωθείη ἡμῖν, καὶ ὑπὸ πάντων γνωσθείημεν, καὶ ὡς ἐνάρετοι θαυμα ζοίμεθα, τῷ λάκκῳ τῆς ταπεινοφροσύνης ἐμβάλλω μεν ἑαυτούς. Τὸν μέγαν τοῦτον μιμούμενοι φύγω μεν τὸ κενὸν τοῦτο, καὶ κοῦφον δοξάριον. «Ο γὰρ ταπεινῶν ἑαυτὸν ὑψωθήσεται, ο ὡς ἡ θεία λέγει πυκτίς. Ἐκεῖνος οὐκ εἰς τὰ τοῦ στύλου ἤρθη μετέωρα, εἰ μὴ πρότερον ἐν τῷ ξηρῷ λάκκῳ καθῆκεν ἑαυτὸν, τὸν πολλῆς δυσωδίας ἀνάπλεων, καὶ ἡμεῖς οὐκ ἂν πρὸς ὕψος ἀρετῆς ἀναχθείημεν, εἰ μὴ τὴν ταπείνωσιν ἀσπατώμεθα. Εἰ δὲ καὶ κρυπτόμενοι τῇ ταπεινοφροσύνῃ μὴ λάθοιμεν [ ἀληθῶς γὰρ ὡς ἀρετὴ ὅσον κρύπτεσθαι σπουδάζει, κηρύττεται ] καὶ ἀναι ρήσονται ἡμᾶς ἐκ τοῦ λάκκου. Τουτέστι φανερώ σουσιν ἡμᾶς οἱ τὴν ἀρετὴν θαυμάζοντες, ἐπιπονών τερον ἀσπασώμεθα βίον, ταῖς κατὰ μικρὸν προσθήκαις εἰς τὸν στύλον τῶν ἀρετῶν ἀναγόμενοι. πρότερον μὲν ἐξαπήχει τῆς ἀναβάσεως φθάσαντες ὕψει, τὰς ἐξ ἐντολὰς δηλαδή, ὡς κρηπίδα θέντες τῆς ἀνα βάσεως, δι' ὧν κληρονομούσι τὴν τῶν οὐρανῶν βασι λείαν οἱ δίκαιοι. Ὁ γὰρ ἐπὶ θρόνου δόξης κεκαθηκώς βασιλεύς, τοῖς ἐπὶ δεξιῶν αὐτοῦ τὴν ἀμοιβὴν τῶν τηρηθέντων αὐτοῖς ἐξ ἐντολῶν, τὴν τῶν οὐρανῶν βασιλείαν χαρίζεται. Οταν οὖν σωματικώς θρέψω μεν διὰ τῶν πενήτων τὸν Κύριον πεινώντα, καὶ δι ψῶντα ποτίσωμεν, καὶ ξενοδοχήσωμεν, καὶ ἐνδύσω μεν, καὶ ἐπισκεψώμεθα ἀσθενείᾳ, ἣ δεσμοῖς συνεχόμενον, τότε τῷ ἐξαπήχει στύλῳ βεβήκαμεν. Εἰ δὲ καθάπερ μνᾶν, ἢ τάλαντον πολυπλασιάσοιμεν τὰς ἀρετὰς διὰ τῆς ἐργασίας πληθύνοντες, τότε ὁ τῶν ἀρετῶν ἡμῖν κύκλος ἀποτελεῖται, εἰς ἑαυτὴν πολυ Ὡς ἡ θεία λέγει πυκτίς. πυκτή κι πυκτί;, πύκτης, πυκτίς βίβλος.spirituali perfecti, ne vos iis associemus homini. λεῖς τὴν πνευματικὴν ἡλικίαν, μὴ καταμιγνύειν
bus, qui vel tanquam sues libidinum cœno deleetantur, vel peccatum ut steriles mulas pascunt. Neque enim vitiositas propagationem habuit a Deo,
sicuti neque muli ex se ipsis, et sua stirpe sobolem gignunt. Præterea ut eorum consuetudinem
v'temus, qui equorum ritu amore mulierum insaniunt; sed ab his omnibus recedentes, cum iis vivamus, qui idem ac nos sapiunt, animorumque
concordia pascnis iisdem utuntur. Cum hoc modo
cogitationes nostræ ad præscriptum rationis imperantis duci cœperint quasi oves, adeoque mansuetudinem in humano convictu exhibuerimus, tumn
evangelica doctrina tradita ab iis, qui virtute præcedunt, mentibus nostris affulgebit, atque ad perfectiorem vitam nos excitabit; ita ut a terrenis perturbationibus longe remoti, asperam et angustam
ingrediamur viam, ac primum aspero atque arido
vitæ genere, quod efficit continentia, quasi cingulo
præcingamur; tum libidinum ardores, qui non
obediunt rationi, temperanti consilio tanquam fune
coerceamus. Quod ubi recte gesserimus, quamvis in
omnium cognitione et admiratione versemur, dejiciamus nos in humilitatis specum, ac magni illius
viri exemplo inanem hanc levemque gloriolam fugiamus. ‹ Qui enim se humiliat, exaltabitur, › ut
diving Littera docent 1. Nunquam profecto
ille ad eam columnæ altitudinem elevatus esset,
nisi se siccam et graveolentem in cisternam ante
demisisset, nec itidemn nos, nisi prius amplexati –
fuerimus humilitatem, ad virtutis apicem pertingemus. Quod si nos etiam, utut humilitatis studio
occultari voluerimus, tamen latere non possumus
(habet enim vere virtus hoc proprium, ut quo magis celari studet, eo celebretur magis), atque ex profunda illa cavea nos eduxerint homines, hoc est
virtutem nostram admirati, prædicare nos cœperint, magis laboriosam vitam sulscipiamus, atque
ad columnam virtutum quibusdam accessionibns
evelamur. Ac primum quidem ad senos cubitos
festinemus ascendere, sex nimirum præcepta quasi
crepidinem ascensus nostri constituentes: per quæ
homines justi regni coelestis hæreditatem inibunt.
Summus enim ille Rex in solio gloriæ suæ considens '', quos ad 7 dexteram collocabit, iis observata
sex præcepta, coeleste regnum adilicet. Quamobrem cum Dominum in pauperum corporibus esurientem aluerimus, et potaverimus sitientem, et
hospitio receperimus, et vestimento foverimus, alque ad cum visendum vel morbo, vel vinculis deLenum venerimus, tune sane ad illam sex cubitoἑαυτοὺς ἀνθρώποις χειρώδεσιν, ἢ τῷ βορβόρω χτί.
ρουσι τῆς ἀκολασίας, ἢ τὴν ἁμαρτίαν καθάπερ τους
ἀγόνους ἡμιόνους ποιμαίνουσιν. Η γὰρ κακία οὐκ
ἐκ Θεοῦ τὸν πληθυσμὸν ἔσχεν, ὡς οὐδὲ ἐξ ἀλλήλων
ἐστὶν ἡ τοῦ γένους τῶν ἡμιόνων διαδοχή. Οὐδὲ συναναφύρεσθαι ἡμᾶς τοῖς θηλυμανέσιν, ὡς ἵπποις,
ἀλλὰ τούτων ἁπάντων ἀποφοιτῶντες ἐν ἐμοφρονοῦσί
τε καὶ ὁμογνωμονοῦσι, τοῖς παρ' ἡμῶν ποιμαινομένοις συζήσωμεν. Πάντων τῶν ἐν ἡμῖν λογισμῶν
προβάτων δίκην τῷ βουλήματι τοῦ ἐπιστατοῦντος
λόγου ποιμαινομένων, καὶ οὕτως ἐν πραότητι ζῶσιν
ἡμῖν, ἐπιλάμψει ἐν ταῖς ψυχαῖς τοῦ Εὐαγγελίου τὸ
κήρυγμα διὰ τῶν προσηκόντων τῇ ἀρετῇ διδασκό
μενον, καὶ πρὸς τὸν τελειότερον τῆς ἀρετῆς βίον
διεγεῖρον ἡμᾶς· ὥστε μακρὰν γενέσθαι τῶν κοσμι
κῶν παθῶν, καὶ τὴν στενὴν καὶ τεθλιμμένην βαδίζειν ὁδὸν, περιεζωσμένους τῷ τραχεῖ, καὶ κατεσκλη
κάτι βίῳ τῆς ἐγκρατείας τὰς ἐκ τῶν νεκρῶν ἀλόγους
πυρώσεις τῷ σώφρονι λογισμῷ, ὡς ἐν σχοινίῳ σισφίγγοντας. Οταν οὖν τοῦτο κατορθωθείη ἡμῖν, καὶ
ὑπὸ πάντων γνωσθείημεν, καὶ ὡς ἐνάρετοι θαυμα
ζοίμεθα, τῷ λάκκῳ τῆς ταπεινοφροσύνης ἐμβάλλω
μεν ἑαυτούς. Τὸν μέγαν τοῦτον μιμούμενοι φύγω
μεν τὸ κενὸν τοῦτο, καὶ κοῦφον δοξάριον. «Ο γὰρ
ταπεινῶν ἑαυτὸν ὑψωθήσεται, ο ὡς ἡ θεία λέγει
πυκτίς. Ἐκεῖνος οὐκ εἰς τὰ τοῦ στύλου ἤρθη μετέω
ρα, εἰ μὴ πρότερον ἐν τῷ ξηρῷ λάκκῳ καθῆκεν
ἑαυτὸν, τὸν πολλῆς δυσωδίας ἀνάπλεων, καὶ ἡμεῖς
οὐκ ἂν πρὸς ὕψος ἀρετῆς ἀναχθείημεν, εἰ μὴ τὴν
ταπείνωσιν ἀσπατώμεθα. Εἰ δὲ καὶ κρυπτόμενοι τῇ
ταπεινοφροσύνῃ μὴ λάθοιμεν [ ἀληθῶς γὰρ ὡς ἀρετὴ
ὅσον κρύπτεσθαι σπουδάζει, κηρύττεται ] καὶ ἀναι
ρήσονται ἡμᾶς ἐκ τοῦ λάκκου. Τουτέστι φανερώ
σουσιν ἡμᾶς οἱ τὴν ἀρετὴν θαυμάζοντες, ἐπιπονών
τερον ἀσπασώμεθα βίον, ταῖς κατὰ μικρὸν προσθή
καις εἰς τὸν στύλον τῶν ἀρετῶν ἀναγόμενοι. Πρότε
ρον μὲν ἐξαπήχει τῆς ἀναβάσεως φθάσαντες ὕψει,
τὰς ἐξ ἐντολὰς δηλαδή, ὡς κρηπίδα θέντες τῆς ἀναβάσεως, δι' ὧν κληρονομούσι τὴν τῶν οὐρανῶν βασιλείαν οἱ δίκαιοι. Ὁ γὰρ ἐπὶ θρόνου δόξης κεκαθηκώς
βασιλεύς, τοῖς ἐπὶ δεξιῶν αὐτοῦ τὴν ἀμοιβὴν τῶν
τηρηθέντων αὐτοῖς ἐξ ἐντολῶν, τὴν τῶν οὐρανῶν
βασιλείαν χαρίζεται. Οταν οὖν σωματικώς θρέψω
μεν διὰ τῶν πενήτων τὸν Κύριον πεινώντα, καὶ δι
ψῶντα ποτίσωμεν, καὶ ξενοδοχήσωμεν, καὶ ἐνδύσω
μεν, καὶ ἐπισκεψώμεθα ἀσθενείᾳ, ἣ δεσμοῖς συνεχό
μενον, τότε τῷ ἐξαπήχει στύλῳ βεβήκαμεν. Εἰ δὲ
καθάπερ μνᾶν, ἢ τάλαντον πολυπλασιάσοιμεν τὰς
ἀρετὰς διὰ τῆς ἐργασίας πληθύνοντες, τότε ὁ τῶν
ἀρετῶν ἡμῖν κύκλος ἀποτελεῖται, εἰς ἑαυτὴν πολυ
14 Luc. xiv, 11; Matth. xxi, 12. 15 Matth. sxv, 3.
Francisci Scorsi notam.
Divina Littera. Ὡς ἡ θεία λέγει πυκτίς. Hæc
germana hujus loci lectio atque interpretatio, a qua
aberrant codices, qui vel πυκτή habent, κι Vat.;
vel múxtng, ul Gal. Ex quo adductus videtur Petavius, ut verteret: Nunquam ad illud columnæ fastigium pugil noster evolasset, sed tamen apud ipsum
eliam in Graco impressum est πυκτί;, neque deinde
legitur πύκτης, quæ tamen utraque ille exprimere
voluit. Mihi quamvis titulus ille, Pugil, recte possit
tanto athlete Simeoni attribui; tamen cum desit in
Græco, non visum est illum ex meo addere. Gloss.
Escur. meam veramque lectionem urinat, qui πυκτίς
explicat βίβλος.
col. 161–162page 26 of 367
PG 132:161πλασιασθείσης τῆς ἐξάδος τῶν ἐντολῶν, ὡς γενέσθαι τὰ ἐξ τριάκοντα ἔξ· κἀκεῖσε γὰρ, οἶμαι, εἰ κατὰ τὴν ἱστορίαν ὁ τοῦ μεγάλου Συμεων στύλος, μέχρι τοσού του ἀνύψωτο, ἀλλ᾽ ἐπειδὴ ὁ ἀριθμὸς οὗτος καὶ κύκλος ἐστί, καὶ τρίγωνος, καὶ τετράγωνος, καὶ τῆς ἀρετῆς τοῦ ἀνδρὸς ἐσήμαινε τέλειον, ὅπως τε πάγιος ἦν πρὸς τὴν εἰς τὴν τριάδα εὐσέβειαν, καὶ ὅπως τῷ κύκλῳ τῶν ἀρετῶν ἐστεφάνωτο. Αν οὖν τοιαύταις χρητά μενοι ἀναβάσεσι πρὸς τὸ ὕψος τουτὶ ἀναδράμωμεν, καὶ τοὺς ἐπιβούλους τῆς ἡμῶν σωτηρίας φυγαδεύσωμεν δαίμονας, καὶ ὡς βαρβάρους τὰ ἐνοχλοῦντα ἡμῖν πάθη πραΰνωμεν, καὶ σφίσιν αὐτοῖς, καὶ πολ λοῖς ἄλλοις σωτῆρες ἐσόμεθα, καὶ τῶν ἀκηράτων, καὶ αἰωνίων ἀγαθῶν ἀπολαύσομεν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα εἰς αἰῶνας. 'Αμήν. ΟΜΙΛΙΑ Β'. Περὶ τῆς παραβολῆς τῶν μυρίων ταλάντων. Οι παιδοτρίβα:, καὶ τῶν νέων διδάσκαλοι, τότε πρὸς ἐπίδοσιν τῶν μαθημάτων ἴεσθαι τεκμαίρονται τὰ μειράκια, ὅταν ἑκόντα πρὸς τὸ διδασκαλεῖον θα μίζωσι, μήτε τὴν ἀπειλὴν τῶν μυσταγωγών, μήτε τὰς μάστιγας τῶν παιδαγωγῶν ἀναμένοντα, ἀλλ' ἐδελεχῇ, καὶ μετ' ἐπείξεως ποιοῦντα τὴν τῶν μαθη μάτων ἀνάληψιν. Οὕτως ἐγὼ τὴν κατὰ Θεὸν ὑμῶν προκοπήν τεκμαίρομαι, φίλον ἀκροατήριον, ὅτι με καὶ ἀπειρηκότα πολλάκις πρὸς τοὺς πόνους τοῦ σώ ματος, διανιστῇ πρὸς τὴν διδασκαλίαν τὸ ὑμέτερον πρόθυμον. Φέρε οὖν τῆς ἀναγνωσθείσης σήμερον θείας παραβολῆς τῶν προπυλαίων ἐπιτυγχάνειν ἀρ ξώμεθα. Πρόκειται γὰρ ἡμῖν εἰς ἐξήγησιν ἡ τῆς τοῦ Θεοῦ φιλανθρωπίας εναργεστάτη ἀπόδειξις· καὶ προτίθησιν ἡμῖν ἡ τοῦ Θεοῦ σοφία διδασκαλίας κρα τῆρα τῷ οἴνῳ τῆς θεωρίας, τὸ τῆς παραβολῆς ὕδωρ κεράσασα ἵνα μήτε μόνῳ τῷ πλάσματι προσέχοντες οὐδέν τι κερδάνωμεν, μήτε γυμνῇ τῇ θεωρία, ὡς ἀκράτῳ οἴκῳ τὸν νοῦν μεθυσκώμεθα· ἀλλὰ τίς ὁ τῆς παραβολής λόγος, ἀκούσωμεν. Εἶπεν ὁ Κύριος τὴν παραβολὴν ταύτην·. Ωμοιώθη ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν ἀνθρώπῳ βασιλεῖ, ὅς ἠθέ λησε συνἆραι λόγον μετὰ τῶν δούλων αὐτοῦ. ὁ Ζη τητέον ἡμῖν τί δήποτε βουλόμενος ὁ Σωτὴρ οὐκ ἀπαρεκάλυπτον τίθησι τῆς διδασκαλίας τὸ βούλημα, ἀλλὰ παραβολικῶς τὰ πολλὰ διαλέγεται. Προσήκει τοίνυν νοεῖν, ὡς τοῖς ἱεροῖς φοιτηταίς φανερῶς δια λέγεται σπανίως τῷ παραβολικῷ εἴδει χρώμενος. Ἐπεὶ δὲ καὶ σκαιοί τινες συνηγείροντο, ἥκιστα μὲν 6. πρὸς τὴν διδασκαλίαν, Ρ. πρὸς τὸ διδασκαλεῖον. ή διδασκαλία.HOMILIA II.
πλασιασθείσης τῆς ἐξάδος τῶν ἐντολῶν, ὡς γενέσθαι rum columnam pervenerimus s. Quod si virtutes
τὰ ἐξ τριάκοντα ἔξ· κἀκεῖσε γὰρ, οἶμαι, εἰ κατὰ τὴν
ἱστορίαν ὁ τοῦ μεγάλου Συμεων στύλος, μέχρι τοσούτου ἀνύψωτο, ἀλλ᾽ ἐπειδὴ ὁ ἀριθμὸς οὗτος καὶ κύκλος
ἐστί, καὶ τρίγωνος, καὶ τετράγωνος, καὶ τῆς ἀρετῆς
τοῦ ἀνδρὸς ἐσήμαινε τέλειον, ὅπως τε πάγιος ἦν πρὸς
τὴν εἰς τὴν τριάδα εὐσέβειαν, καὶ ὅπως τῷ κύκλῳ
τῶν ἀρετῶν ἐστεφάνωτο. Αν οὖν τοιαύταις χρητάμενοι ἀναβάσεσι πρὸς τὸ ὕψος τουτὶ ἀναδράμωμεν,
καὶ τοὺς ἐπιβούλους τῆς ἡμῶν σωτηρίας φυγαδεύσωμεν δαίμονας, καὶ ὡς βαρβάρους τὰ ἐνοχλοῦντα
ἡμῖν πάθη πραΰνωμεν, καὶ σφίσιν αὐτοῖς, καὶ πολ
λοῖς ἄλλοις σωτῆρες ἐσόμεθα, καὶ τῶν ἀκηράτων,
καὶ αἰωνίων ἀγαθῶν ἀπολαύσομεν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ
τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα εἰς αἰῶνας. 'Αμήν.
nostras veluti minam, aut talentum per opera fenevando cumulabimus, tunc demum a nobis virtutum orbis ille complebitur; ac senarius præceptorum numerus in se ipso multiplicatus ad sex et tri -
ginta perducetur. Eadem enim magni Simeonis
arbitror fuisse rationem: cujus columna, etsi secundum historiam eo creverit altitudinis, ut diclum est, tamen quoniam numerus hic et circulum et trigonum, et tetragonum elicit, perfectam etiam tanti viri virtutem expressit, atque
indicio fuit eum in sanctissimæ Trinitatis cultu
fuisse constantem, et virtutum omnium circulo
quasi corona redimitum. Si igitur et nos iisdem utimur gradibus coque celsitudinis attolli studebimus,
si dæmones infensos nostræ saluti fugaverimus, si perturbationes animi molestiam nobis exhibentes
tanquam Barbaros lenierimus, cum aliis multis, tum nobis ipsis saluti erimus: atque ita incorruptis illis sempiternisque perfruemur bonis in Christo Jesu Domino nostro, cui gloria in sæcula sæculorum. Amen.
Περὶ τῆς παραβολῆς τῶν μυρίων ταλάντων.
Οι παιδοτρίβα:, καὶ τῶν νέων διδάσκαλοι, τότε
πρὸς ἐπίδοσιν τῶν μαθημάτων ἴεσθαι τεκμαίρονται
τὰ μειράκια, ὅταν ἑκόντα πρὸς τὸ διδασκαλεῖον θα
μίζωσι, μήτε τὴν ἀπειλὴν τῶν μυσταγωγών, μήτε
τὰς μάστιγας τῶν παιδαγωγῶν ἀναμένοντα, ἀλλ'
ἐδελεχῇ, καὶ μετ' ἐπείξεως ποιοῦντα τὴν τῶν μαθη
μάτων ἀνάληψιν. Οὕτως ἐγὼ τὴν κατὰ Θεὸν ὑμῶν
προκοπήν τεκμαίρομαι, φίλον ἀκροατήριον, ὅτι με
καὶ ἀπειρηκότα πολλάκις πρὸς τοὺς πόνους τοῦ σώματος, διανιστῇ πρὸς τὴν διδασκαλίαν τὸ ὑμέτερον
πρόθυμον. Φέρε οὖν τῆς ἀναγνωσθείσης σήμερον
θείας παραβολῆς τῶν προπυλαίων ἐπιτυγχάνειν ἀρ
ξώμεθα. Πρόκειται γὰρ ἡμῖν εἰς ἐξήγησιν ἡ τῆς τοῦ
Θεοῦ φιλανθρωπίας εναργεστάτη ἀπόδειξις· καὶ
προτίθησιν ἡμῖν ἡ τοῦ Θεοῦ σοφία διδασκαλίας κρα
τῆρα τῷ οἴνῳ τῆς θεωρίας, τὸ τῆς παραβολῆς ὕδωρ
κεράσασα ἵνα μήτε μόνῳ τῷ πλάσματι προσέχοντες
οὐδέν τι κερδάνωμεν, μήτε γυμνῇ τῇ θεωρία, ὡς
ἀκράτῳ οἴκῳ τὸν νοῦν μεθυσκώμεθα· ἀλλὰ τίς ὁ τῆς
παραβολής λόγος, ἀκούσωμεν.
Εἶπεν ὁ Κύριος τὴν παραβολὴν ταύτην·. Ωμοιώθη
ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν ἀνθρώπῳ βασιλεῖ, ὅς ἠθέλησε συνἆραι λόγον μετὰ τῶν δούλων αὐτοῦ. ὁ Ζητητέον ἡμῖν τί δήποτε βουλόμενος ὁ Σωτὴρ οὐκ
ἀπαρεκάλυπτον τίθησι τῆς διδασκαλίας τὸ βούλημα,
ἀλλὰ παραβολικῶς τὰ πολλὰ διαλέγεται. Προσήκει
τοίνυν νοεῖν, ὡς τοῖς ἱεροῖς φοιτηταίς φανερῶς διαλέγεται σπανίως τῷ παραβολικῷ εἴδει χρώμενος.
Ἐπεὶ δὲ καὶ σκαιοί τινες συνηγείροντο, ἥκιστα μὲν
to Matth. xxv, 15. 17 Matth. xvIII, 23.
HOMILIA II.
De parabola decem millium talentorum.
Pardotribæ puerorumque magistri tunc eos in die
εciplinis profecisse conjiciunt, cum libenter ad ludum ventitant, et neque institutorum minas, nec
verbera pædagogorum exspectant; sed sine intermissione atque etiam cum festinatione recolunt
disciplinas. Ita sane et ego vestrum in rebus divinis progressum conjicio, chari auditores, quod me
ad labores corporis minus aptum, eosque detrectantem, promptum animi vestri studium excitat ad
docendum Age igitur prælectæ hodie divinæ
parabolat 8 aggrediamur limen attingere; propositum enim nobis est ad explicandum divinæ in homines benignitatis evidentissimum argumentum.
Apponit quippe nobis divina sapientia doctrina cra
terem, in quo cum aqua parabolæ vinum allegoriæ
temperatum est: ut neque si in solum Agmentum
mentem adjecerinius, nihil inde capiamus emolumeuti, neque nuda speculatione veluti meraco
inebriemur: sed quæ parabolæ ratio sit, audiamus.
Dixit Jesus parabolam hanc: «Assimilatum est
regnum calorum homini regi, qui voluit rationem
ponere cum servis suis 17 › Quærendum nobis est,
quid sit, quod Salvator non enucleatos proponit
sensus doctrinæ suæ, sed per parabolas plerumque
dissertat. Oportet igitur intelligere aperte eum
cum discipulis sermocinari, nec uti parabolæ similitudine solitum. Sed quoniam cum illis stulti etiam
congregabantur, qui nihil erant util:tatis inde relaFrancisci Scorsi nota.
Circulum. De his numerorum figuris alius
erit dicendi locus ad hom. 24, quem vide. Neque in
hanc omnia congerenda sunt.
Ad docendum. Secutus sum lectionem Col.
6. πρὸς τὴν διδασκαλίαν, que visa est aptior, ut
cuivis consideranti videbitur, quam ea, quam exhibet
cod. Ρ. πρὸς τὸ διδασκαλεῖον. Αit enim Theophanes
se quamvis ad labores corporis minus aptum, excitari tamen a studio suorum auditorum ad habendam
hortationem sive tradendam doctrinam; utrumque
cnim valet ή διδασκαλία.
col. 163–164page 27 of 367
Homilia II
PG 132:163ὠφεληθησόμενοι, τῶν δὲ λεγομένων ἐπιληψόμενοι ἐκ πολλῆς ἄγαν ἀποπληξίας ειωθότες φιλολογείν, παν σόφως τῆς διδασκαλίας τὸ βούλημα εἰς τὸ τῆς παρα βολῆς κρύπτει περίβλημα, ὅπως οἱ μὲν ἐχέφρονες διὰ τοῦ φαινομένου χειραγωγούμενοι, εἰσαχθῶσι πρὸς τὰ νοούμενα, οἱ δὲ φθονεροί, καὶ βαρύζηλοι, βλέποντες οὐ βλέψωσι, καὶ ἀκούοντες οὐ συνήσωσι περὶ τούτων γὰρ ὁ Ἡσαΐας ταῦτα θεσπιῳδεῖ. Καθ' ἕτερον δὲ λόγον, ἐπειδὴ πρὸς εἰσαγωγικοὺς ἐποιεῖτο τοὺς λόγους, καὶ παχεῖς τὴν διάνοιαν, τούτοις δὲ μᾶλλον ἁρμόδιον ἡ ἐν εἴδει διηγήματος ἐσχηματισμένη διδασκαλία, ὥσπερ οι μύθοι τοῖς μειρακίοις ἁρμόδιοι, διὰ τοῦτο ἐν παραβολαῖς αὐτοῖς διαλέγεται, μάλα γλυκέως τοῦτο ποιῶν. Καὶ γὰρ τῶν ἀν θέων τὰ κάλλιστα ὡραίοις ἔξωθεν φύλλοις περιχλαινίζεται. "Αλλως τε καὶ προσεκτικωτέρους ἡμᾶς διὰ τούτων ποιεῖ πρὸς τὴν τῶν Γραφῶν κατανόησιν προτρεπόμενος μὴ πάντῃ προσέχειν τῷ γράμματι, ἀλλὰ καὶ τὰ τῆς παλαιᾶς αἰνίγματα είς πνευματικά μετάγει νοήματα. Τάχα δὲ καὶ προφητείαν ἀποκληροῖ ψαλμική φόρμιγγι ἀσθεῖσαν περὶ αὐτοῦ ἐν ἑβδο μηκοστῷ ἑβδόμῳ ψαλμῷ· ο 'Ανοίξω ἐν παραβολαῖς τὸ στόμα μου· φθέγξομαι προβλήματα ἀπ' ἀρχῆς.» Προτρέπεται δέ που καὶ Σολομών νοεῖν «Παραβολήν, καὶ σκοτεινὸν λόγον, φήσεις τε σοφῶν, καὶ αἰνί γματα. Τούτων οὕτω διακριθέντων ἡμῖν, φέρε πάλιν τῆς λέξεω; ἐπιμνησθησόμεθα. • Ωμοιώθη ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν ἀνθρώπῳ βασιλεῖ, ὅς ἠθέλησε συνᾶραι λόγον μετὰ τῶν δούλων αὐτοῦ. Ἀρξαμένου δὲ αὐτοῦ συναίρειν.» Η τῆς παραβολῆς ταύτης ἀρχὴ τὰς ἐπὶ Χριστοῦ δύο φύσεις εμφαίνει κρυφιωδέστερον. Βασιλεία γὰρ οὐρανῶν, καὶ ἄνθρωπος βασιλεὺς αὐτός ἐστιν ὁ ταῦτα λαλῶν Ἰησοῦς· ὃς βασιλεὺς ὧν τῶν οὐρανῶν, καὶ ὡς Θεὸς πρὸ πάντων αἰώνων ἔμφυτο ἔχων τὸ βασιλεύειν, ὡς ἄνθρωπος χρίεται παρὰ τοῦ Πατρὸς βασιλεὺς, καὶ ὁμοιοῦται ἡμῖν τρόπῳ συγκαταβάσεως, καὶ συναίρει λόγον μετὰ τῶν δούλων ὁ Δεσπότης, καὶ δικαιολογεῖται, καὶ κρίνεται μεθ' ἡμῶν· οὐκ αὐθεντικῇ ἐξουσίᾳ ποιῶν τὸ δοκοῦν, ἀλλὰ φιλάνθρωπος ων, καὶ δίκαιος, ἀμφότερα δείκνυσι Ἐπεὶ δὲ ὥσπερ τῶν ἀνθέων τὰ κάλλιστα ὡραίοις ἔξωθεν φύλλοις περιχλαινίζονται, οὕτω τὰ τῆς ἁγίας Γραφῆς νοήματα περιπετάσμασι κρύπτεται φέρε. ὡραίοις έξωθεν φύλλοις, αι εἰκαίοις εἰκαίοις. ὡραίοις μεν εικαίοις εικαίοις, εὐμόρφοις, ἢ κενοῖς, τὸ είκατον τὸ εὔμορφον, τὸ κενὸν τὴν μάταιον. εἱκαῖον ἀνωφελές, μάταιον, ἀργὸν, μωρόν. εἰκαῖος, μάταιος, ἀργός, ἀνωφελής. παρὰ τὸ εἰκῇ εικαίοις ἔξωθεν φύλλοις περιχλαι νίζεσθαι, πιο ωραίοις εἰκαίοις,turi, sed potius reprehensuri, quæ dicebantur ex ὠφεληθησόμενοι, τῶν δὲ λεγομένων ἐπιληψόμενοι ἐκ
magna sua stoliditate iis obsequi consueti, sapienti
sane consilio doctrinæ mentem integumento parabola abscondit, ut prudentes quidem per exteriorum speciem manuducti ad intelligibilia introducaptur, invidi vero et malevoli videntes non videant, et audientes non intelligant; de his enim
hæc vaticinatus Isaias 13. Sed et alia quoque hujus rei ra:io est. Nam quoniam ad incipientes, quo
rum hebetior adhuc erat intelligentia, verba facie.
bat, his vero congruebat magis ad narrationis
enjusdam historiæ modum informata doctrina, sicuti etiam fabulæ sunt adolescentulis accommodatæ, ideo cum illis per parabolas disserebat.
Idque magna cum suavitate disposuit. Nam el
pulcherrimi quique forum decoris foliis convestiti sunt. Præterea etiam attentiores hoc modo
Bos reddit ad Scripturas intelligendas, admonetque ne litteræ usquequaque adhæreamus, sed
Veteris Testamenti ænigmata ad spiritualia sensa
traducamus. Forsan ctiam prophetiam implet Psalmistæ cythara de eo decantatam in psalmo septuag'simo septimo: • Aperiam in parabolis os meum,
loquar propositiones ab initio ". Hortatur etiam
nos Salomon, ut advertamus & parabolam et tenebrosum sermonem, dictaque sapientum, et æniguala. s
πολλῆς ἄγαν ἀποπληξίας ειωθότες φιλολογείν, παν
σόφως τῆς διδασκαλίας τὸ βούλημα εἰς τὸ τῆς παραβολῆς κρύπτει περίβλημα, ὅπως οἱ μὲν ἐχέφρονες
διὰ τοῦ φαινομένου χειραγωγούμενοι, εἰσαχθῶσι
πρὸς τὰ νοούμενα, οἱ δὲ φθονεροί, καὶ βαρύζηλοι,
βλέποντες οὐ βλέψωσι, καὶ ἀκούοντες οὐ συνήσωσι
περὶ τούτων γὰρ ὁ Ἡσαΐας ταῦτα θεσπιῳδεῖ. Καθ'
ἕτερον δὲ λόγον, ἐπειδὴ πρὸς εἰσαγωγικοὺς ἐποιεῖτο
τοὺς λόγους, καὶ παχεῖς τὴν διάνοιαν, τούτοις δὲ
μᾶλλον ἁρμόδιον ἡ ἐν εἴδει διηγήματος ἐσχηματισμένη διδασκαλία, ὥσπερ οι μύθοι τοῖς μειρακίοις
ἁρμόδιοι, διὰ τοῦτο ἐν παραβολαῖς αὐτοῖς διαλέγε
ται, μάλα γλυκέως τοῦτο ποιῶν. Καὶ γὰρ τῶν ἀν
θέων τὰ κάλλιστα ὡραίοις ἔξωθεν φύλλοις περιχλαινίζεται. "Αλλως τε καὶ προσεκτικωτέρους ἡμᾶς διὰ
τούτων ποιεῖ πρὸς τὴν τῶν Γραφῶν κατανόησιν
προτρεπόμενος μὴ πάντῃ προσέχειν τῷ γράμματι,
ἀλλὰ καὶ τὰ τῆς παλαιᾶς αἰνίγματα είς πνευματικά
μετάγει νοήματα. Τάχα δὲ καὶ προφητείαν ἀποκλη
ροί ψαλμική φόρμιγγι ἀσθεῖσαν περὶ αὐτοῦ ἐν ἑβδο
μηκοστῷ ἑβδόμῳ ψαλμῷ· ο 'Ανοίξω ἐν παραβολαῖς
τὸ στόμα μου· φθέγξομαι προβλήματα ἀπ' ἀρχῆς.»
Προτρέπεται δέ που καὶ Σολομών νοεῖν «Παραβολήν,
καὶ σκοτεινὸν λόγον, φήσεις τε σοφῶν, καὶ αἰνίγματα.
Τούτων οὕτω διακριθέντων ἡμῖν, φέρε πάλιν τῆς
λέξεω; ἐπιμνησθησόμεθα. • Ωμοιώθη ἡ βασιλεία
τῶν οὐρανῶν ἀνθρώπῳ βασιλεῖ, ὅς ἠθέλησε συνᾶραι
λόγον μετὰ τῶν δούλων αὐτοῦ. Ἀρξαμένου δὲ αὐτοῦ
συναίρειν.» Η τῆς παραβολῆς ταύτης ἀρχὴ τὰς
ἐπὶ Χριστοῦ δύο φύσεις εμφαίνει κρυφιωδέστερον.
Βασιλεία γὰρ οὐρανῶν, καὶ ἄνθρωπος βασιλεὺς αὐτός
ἐστιν ὁ ταῦτα λαλῶν Ἰησοῦς· ὃς βασιλεὺς ὧν τῶν
οὐρανῶν, καὶ ὡς Θεὸς πρὸ πάντων αἰώνων ἔμφυτο
ἔχων τὸ βασιλεύειν, ὡς ἄνθρωπος χρίεται παρὰ τοῦ
Πατρὸς βασιλεὺς, καὶ ὁμοιοῦται ἡμῖν τρόπῳ συγκαταβάσεως, καὶ συναίρει λόγον μετὰ τῶν δούλων ὁ
Δεσπότης, καὶ δικαιολογεῖται, καὶ κρίνεται μεθ'
ἡμῶν· οὐκ αὐθεντικῇ ἐξουσίᾳ ποιῶν τὸ δοκοῦν, ἀλλὰ
9 is a nobis ita disceptatis, age lectionem
Evangelii rursus in memoriam revocemus: ‹ Assimilatum est regnum cœlorum homini regi, qui voluit rationem ponere cum servis suis: et cum copisset rationem ponerc. › Hojus parabolæ initium
duas in Christo naturas subobscure significat. Regnum enim cœlorum, et homo Rex ipse est, qu
hæc loquitur Jesus. Qui Rex cœli cum esset, et ul
Deus ante omnia sæcula jus regnandi innatum haberet, ut homo Rex a Patre inunctus est: ac ad
nos demittere sese volens, nobis assimilatur, et
cum servis rationes init qui Dominus est, ac nobiscum causam agit, atque disceptat: neque id
quod faciendum sibi videtur pro potestate facit,
quam habet, ut Dominus, sed misericors ac justus φιλάνθρωπος ων, καὶ δίκαιος, ἀμφότερα δείκνυσι -
14 Isa. VI,
10. 19 Psal. LxxvII, 2.
Francisci Scorsi notæ.
Decoris foliis. Eadem sententiam habet auctor
hon. 42, in illa verba: Lucerna corporis est oculus.
Ἐπεὶ δὲ ὥσπερ τῶν ἀνθέων τὰ κάλλιστα ὡραίοις
ἔξωθεν φύλλοις περιχλαινίζονται, οὕτω τὰ τῆς ἁγίας
Γραφῆς νοήματα περιπετάσμασι κρύπτεται φέρε.
Quoniam vero sicuti pulcherrimi quique florum decoris
extrinsecus foliis convestiuntur, ita et sanctæ Scripturæ sensus integumen.is operiuntur, age, etc. Ita
illo loco cod. P. habet ὡραίοις έξωθεν φύλλοις, αι
Val. εἰκαίοις itidemque hac 2 hom. omnes cod.
habent εἰκαίοις. Sed ego illa P. cod. scriptione
fretus etiam hic mutandum censui ὡραίοις μεν
εικαίοις itaque imprimi volui. Favet huic correctioni
eriam Gloss. Escur.; quamquam enim cod. ille
habet εικαίοις, tamen hanc vocem Gloss. explicat
εὐμόρφοις, ἢ κενοῖς, primum glossema sensun
auctoris, ac veram lectionem attingit. Cæterum
emum τὸ είκατον non potest significare τὸ εὔμορφον,
sed vere τὸ κενὸν τὴν μάταιον. Hesych. εἱκαῖον
ἀνωφελές, μάταιον, ἀργὸν, μωρόν. Eadem Phavor.
εἰκαῖος, μάταιος, ἀργός, ἀνωφελής. Εt etymon id
cvincit; deducitur enim, παρὰ τὸ εἰκῇ tenere:
quem autem commodum sensum faciet illa hoc
loco significatio, εικαίοις ἔξωθεν φύλλοις περιχλαι
νίζεσθαι, vanis temerariis extrinsecus foliis convestiti
sunt? Quis non sentiat id velle Theophanem si -
cuti opumi quique flores pulcuris jucundisque visu
conteguntur, ornanturque foliis, ita sensus divinæ
Scripture pulchris et auditu jucundis parabolis, et
allegoriis operiri? Neque magna sane mutatio vocum
est, nec nisi primarum litterarum; potuit enim
facile πιο ωραίοις scribi εἰκαίοις, si eo nou ila
fuisset clarus, et ei apparuissel.
col. 165–166page 28 of 367
PG 132:165τὴν μὲν φιλανθρωπίαν ἐν τῷ παρόντι καιρῳ δεικνύμενος, τὸ δὲ δίκαιον ἐν τῷ μέλλοντι. Αρξαμένου δὲ αὐτοῦ συναίρειν, προσήχθη αὐτῷ δοῦλος ὀφειλέτης μυρίων ταλάντων.» Τάχα πᾶσα ἡ τῶν ἀνθρώπων φύσις τοσούτου χρέους ἐστὶν ὑπόδια χος. Πολλῶν γὰρ ἀπολαύοντες ἐκ Θεοῦ εὐεργεσιῶν, ἀντέκτισίν τινα ὀφείλομεν τὴν τῶν ἐντολῶν φυλα κήν. ῾Ο τοίνυν ὀλιγώρως περὶ ταύτας διατεθεὶς, καὶ μηδὲν ἐργασάμενος, οὗτός ἐστι μυρίων ταλάντων υπόχρεως. Διὰ γὰρ τοῦ ἀριθμοῦ τούτου, καὶ στα Ομοῦ ὑπογράφει τῷ λόγῳ τὸν ἐν πάσῃ κακίᾳ ὑπόδικον. Ἐπειδὴ γὰρ πᾶς ἀριθμὸς ἢ διωρισμένος ἐστὶν, ἢ συνεχής, μεθ᾽ ὑπερβολῆς ἀμφότερα τίθησιν. Οὐ γάρ ἐστιν ἀριθμὸς οὔτε κατὰ τὸ διωρισμένον ύπερ Επίνων τὰ μυρία, οὔτε κατὰ τὸ συνεχὲς ὑπερβαίνων τὸ τάλαντον. Πάνυ δὲ ἁρμοδίως τὴν ἁμαρτίαν τῷ σταθμῷ τοῦ ταλάντου ἐδήλωσε. Καὶ γὰρ ἡ κακία, ὡς φησί τις τῶν προφητῶν, βαρύ τί ἐστι καὶ κατω φερές, ἐπὶ τάλαντον μολίβδου καθεζομένη. Αθρει δὴ φοβερὸν λογοθέσιον. Ο μὲν βασιλεὺς κάθηται φοβερός, καὶ τῶν οἰκονομηθέντων παρ' ἑκάστου τὴν γνῶσιν ἐπιζητεῖ. Ὁ δὲ κατάχρεος δοῦλος εἱστήκει Ο κατεπτηχώς· μὴ ἔχοντος δὲ τοσαύτην ἐκτίσαι όφει λήν, παραθῆναι προστάττει ὁ βασιλεὺς αὐτὸν, καὶ τὴν ὁμόζυγον, καὶ τὰ φίλτατα. Ἐνταῦθα καλῶς ἔχειν μοι δοκεῖ τὴν διάνοιαν ταύτην μὴ παραδραμεῖν ἀθεώρητον· δικεῖ γὰρ ὁ λόγος τῆς θεοπρεποῦς ἐνα νοίας ἀνοίκειος. Αδικεῖ ὁ οἰκέτης, καὶ ἀντὶ τούτου πιπράσκονται τὰ ἀρτιγενῆ τούτου νήπια, οἷς διὰ τὸ τῆς ἡλικίας ἀτελὲς, οὐδεμία τίς ἐστι καλοῦ τε καὶ μὴ τοιούτου διάκρισις. Καὶ τὰ μὴ ἁμαρτήσαντα τοῦ πατρικού χρέους εκτιννύουσι δίκην· ποῦ τὸ δί-? 'Ανέκτισίν τινα ἀνέκτησιν, ανταπόδοσιν. ἀνέκτησιν, η μύριοι, μύριοι. μυστικόνHOMILIA II.
τὴν μὲν φιλανθρωπίαν ἐν τῷ παρόντι καιρῳ δεικνύ- cum sit, ostendit utrumque: misericordiam quidemn
μενος, τὸ δὲ δίκαιον ἐν τῷ μέλλοντι.
exhibens in præsenti tempore, justitiam vero in futuro.
• Αρξαμένου δὲ αὐτοῦ συναίρειν, προσήχθη αὐτῷ • Cum cœpisset autem rationem ponere, obδοῦλος ὀφειλέτης μυρίων ταλάντων.» Τάχα πᾶσα ἡ latus est ei unus, qui debebat ei decem millia
τῶν ἀνθρώπων φύσις τοσούτου χρέους ἐστὶν ὑπόδια talenta. Fortasse universa hominum natura tam
χος. Πολλῶν γὰρ ἀπολαύοντες ἐκ Θεοῦ εὐεργεσιῶν, magni debiti obnoxia est. Cum enim multis a Deo
ἀντέκτισίν τινα ὀφείλομεν τὴν τῶν ἐντολῶν φυλα- acceptis beneficiis utamur, quasi quandam restitaκήν. ῾Ο τοίνυν ὀλιγώρως περὶ ταύτας διατεθεὶς, καὶ tionem debemus illi custodiain preceptorum.
μηδὲν ἐργασάμενος, οὗτός ἐστι μυρίων ταλάντων Qui igitur illa negligit, nec quidquam operatur, hic
υπόχρεως. Διὰ γὰρ τοῦ ἀριθμοῦ τούτου, καὶ στα
est debitor decem millium talentorum. Per bunc
Ομοῦ ὑπογράφει τῷ λόγῳ τὸν ἐν πάσῃ κακίᾳ ὑπόδι enim numerum simul, et per hoc pondus universæ
κον. Ἐπειδὴ γὰρ πᾶς ἀριθμὸς ἢ διωρισμένος ἐστὶν, iniquitatis reum adumbrat sermo divinus. Cam
ἢ συνεχής, μεθ᾽ ὑπερβολῆς ἀμφότερα τίθησιν. Οὐ enim omnis numerus vel discretus sit, vel
γάρ ἐστιν ἀριθμὸς οὔτε κατὰ τὸ διωρισμένον ύπερcontinuus, quod in utroque summum est, posuit.
Επίνων τὰ μυρία, οὔτε κατὰ τὸ συνεχὲς ὑπερβαίνων Neque enim est numerus vel qua discretus est
τὸ τάλαντον. Πάνυ δὲ ἁρμοδίως τὴν ἁμαρτίαν τῷ
decem millia vel qua.continuus, talentum
σταθμῷ τοῦ ταλάντου ἐδήλωσε. Καὶ γὰρ ἡ κακία,
excedens. Aptissime vero per talenti pondus peccaὡς φησί τις τῶν προφητῶν, βαρύ τί ἐστι καὶ κατωtum significatur. Etenim impietas, ut quidam proφερές, ἐπὶ τάλαντον μολίβδου καθεζομένη. Αθρει phetarum dixit s, grave quiddam est, et deorsu
δὴ φοβερὸν λογοθέσιον. Ο μὲν βασιλεὺς κάθηται vergit insileus in plumbi talento. Considera porro
φοβερός, καὶ τῶν οἰκονομηθέντων παρ' ἑκάστου τὴν
tremendum tribunal. Rex terribilis sedet, et ab
γνῶσιν ἐπιζητεῖ. Ὁ δὲ κατάχρεος δοῦλος εἱστήκει unoquoque famulorum rationem exposcit. Debitor
Ο
κατεπτηχώς· μὴ ἔχοντος δὲ τοσαύτην ἐκτίσαι όφει autem servus timore confusus astabat; et cum
λήν, παραθῆναι προστάττει ὁ βασιλεὺς αὐτὸν, καὶ tantum debitæ pecuniæ solvere non posset, jussit
τὴν ὁμόζυγον, καὶ τὰ φίλτατα. Ἐνταῦθα καλῶς rex ipsum, et uxores, et filios vendi. Non devet
ἔχειν μοι δοκεῖ τὴν διάνοιαν ταύτην μὴ παραδραμεῖν hoc loco illam sententiam sine consideratione præἀθεώρητον· δικεῖ γὰρ ὁ λόγος τῆς θεοπρεποῦς ἐνα termittere. Præferre enim videtur hic sermo senνοίας ἀνοίκειος. Αδικεῖ ὁ οἰκέτης, καὶ ἀντὶ τούτου sum quemdam a Deo alienum. Servus injustus est,
πιπράσκονται τὰ ἀρτιγενῆ τούτου νήπια, οἷς διὰ τὸ et pro eo recens nati liberi venundantur, quibus,
τῆς ἡλικίας ἀτελὲς, οὐδεμία τίς ἐστι καλοῦ τε καὶ ob ætatis imperfectionem, nulla inerat boni malμὴ τοιούτου διάκρισις. Καὶ τὰ μὴ ἁμαρτήσαντα que 10 discretio, et qui non peccaverunt, paterni
τοῦ πατρικού χρέους εκτιννύουσι δίκην· ποῦ τὸ δί- debiti multam solvunt; ubi justitia? ubi pietas?
** Zach. v, 7.
Francisci Scorsi notæ.
Restitutionem. 'Ανέκτισίν τινα scriptum est
in ms. G. Et have est vera lectio non ἀνέκτησιν,
uti habet P. quod quam sit mendosum nemo non
videt, Gluss. Escur recle ad mentem auctoris interpretatur ανταπόδοσιν. Sed perperam etiam in illo
iod. scriprum ἀνέκτησιν, quam vocem per η nullum
Onomasticon habet.
Omnis numerus. Quam quantitatis divisionem,
in discretam et continuam Arist. in Præd. cap.
De quam. et y Metaph. et ubicunque de quantitate
loquitur, tradit, et cum eo communiter philosophi,
ut alia forma quantitatis discreta sit, alia continua.
Hanc ipsam Theophanes intelligit cum numerum
omnem vel discretum esse, vel continuum dicit.
Cum enim utraque quantitas numero ac dimensioni
subsit, et discreta quidem unitatibus suis; continua
autem ut magnitudo quædam est, palmis, ut pondus
quoddami libris numeretur; hinc Theophanes, quod
de re numerata verum est, id ipsi numero attribuit,
cum eum vel discretum, vel continuum dicit, hoc
est, vel de magnitudine discreta, vel continua est.
Hud vero admirabilius videtur, qua ratione dicat
discretum numerum non excedere decem millia,
sec talentuin continuum. Sed facilius res explicatur,
quam dicitur. Talentum quamvis libram, et pou us
¡psum libratum, et quidem indeterminatum significel, usurpatur tamen etiam ad certum pecuniæ
pondus signandum, quod aliud apud alias gentes
foit Atticum vero minus continet minas sexaginta,
majus octoginta. Atque hoc est summum pecuniæ
pondus, quod uno continetur nomine. Cætera infra
talentum sunt, mina, drachma, obolus, libra, et
quæcunque de ponderibus dicuntur, de quibus
Joannes Baptista Willalpandus noster in Apparatu
urbis et templi Hierosel. tom. III, et Burlaus de 23.3
disputant. Hoc quod de talento planius intelligitur,.
de numero decem millium planiorem aperiet intellectum. Græci enim nullum habent majorem nume·
rum, qui uno contineatur nomine, unaque sumunia,
quam μύριοι, hoc est decem millia; nec ultra ini
nominibus numeralibus cardinalibus progrediuntur.
Et sane progrediuntur ulterius quain Latini, qui
ubi ad mille pervenerint, nullum habent aliud numeri vocabulum quod collectionem signet; sed duo
millia, tria millia, et cum ad decem pervenerint,
decem millia; Græci vero hac una voce μύριοι.
Neque aliud in hoc Theophanis diclo μυστικόν
clauditur, nisi si me lateat, id quod illi ad pium
sensum eliciendum de numero satis est. Eum vero
sensum etiam D. Augustinus agnoscit de verbis
Domini: Ideo, inquit, dicendum est, quod quia lex
in decem præceptis commendatur, ille debeat decem
millia talentorum, per quod omnia peccata significat,
quæ secundum legem jiunt. Εt Petrus Bongus, De
signif. myst. numerorum, lib. 11, ita de hoc numero:
Sub numero decem millium Talentorum, quæ servus
debebat Domino, ostendit Servator noster Christus
universa peccata dimitti debere.
Decem millia. Vide notam superiorem 37.
col. 213–214page 29 of 367
Homilia IIIHomilia IV
PG 132:213καιον; ποῦ τὸ εὐσεβέ;; ποῦ τὸ ὅσιον, ποῦ Ἰεζεκιήλ ὁ βοῶν, ὅτι ο Ψυχὴ ἁμαρτάνουσα αὐτὴ ἀποθανεῖται, καὶ οὐ λήψεται τὴν τοῦ πατρὸς ἁμαρτίαν ὁ ἐξ ἐκεί νου γενόμενο;; ο Στοχαζώμεθα τοίνυν, ὡς διὰ τοῦ των δόγμα τῶν ὑψηλοτέρων διδάσκει τὸ Εὐαγγέλιον. Βδελυρὸν γὰρ βίον μετιόντων τινῶν, καὶ κατεστυγημένων Θεῷ ἐπάγονται οἷά τινες μάστιγες νόσοι τῶν φιλτάτων, καὶ θάνατοι, οὐκ ἀπρονοήτως, οὐδὲ μὴν ἀκρ:τί· ἀλλ' ἐπειδὴ ἔμελλον καὶ παῖδες ζηλῶσαι τὴν τῶν πατέρων φαυλότητα, αὐτοί τε διὰ νόσων, ἢ θανάτων τῆς κακίας ἀναχαιτίζονται, καὶ ἡ τῶν τεκόντων σκληρότης καταμαλάσσεται. Πλὴν ἀλλὰ τὸ κελεῦσαι πανοικὶ τὸν οἰκέτην πραθήναι φόβητρον ἦν ἕλκον τὸν ὑπόχρεων εἰς δάκρυα, καὶ παράκλησιν· εἰ γὰρ διενοήθη πιπρᾶσαι αὐτὸν, καὶ ἀπέδοτο ἂν, ἀλλ᾽ οὐ βούλεται τὸν θάνατον τοῦ ἁμαρτωλοῦ, ἀλλὰ ζητεῖ τὴν ἐπιστροφὴν, καὶ ἐκδέχεται την μετάνοιαν. Καὶ τείνει μὲν τὸ τόξον τῆς ἀπειλῆς, ἐπέχει δὲ τὸ βέλος τῆς τιμωρίας τοῖ; μὴ ἀνήκεστα πταίουσι· πιπράσκει δὲ τὸν ἀπεγνωσμένον, καὶ ἀδιόρθωτον· ἡ γάρτοι λεγομένη τοῦ οἰκέτου μετὰ τῶν αὐτοῦ ἀπεμπώλησες τῶν πολλῶν ἀγαθῶν σημαίνει τὴν στέρησιν, καὶ τὴν ἀπὸ Θεοῦ ἀλλοτρίωσιν. Πεσών οὖν ὁ δοῦλος προσεκύνει αὐτῷ λέγων Μακροθύμησον ἐπ' ἐμοὶ, καὶ πάντα σοι ἀποδώσω. ο Τί οὖν ὁ οἰκέτης; Αντὶ τῆς τῶν χρημάτων ἐκτίσεως τὴν ἱκετηρίαν προβάλλεται μακροθυμῆσαι τὸν δεν σπότην ἀντιβολῶν. Ὁ δὲ ὁμοῦ τε οἶδε τὸν οἰκέτην προσπίπτοντα, καὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς τοῖς δάκρυσι τέγγοντα, καὶ τὴν ἵλεων φύσιν ἐνδείκνυται. Οὐχ ὅσον ὁ ὑπόχρεως ἐζήτησε παρασχών, ἀλλ' ὅσον ἐχώρει τὸ ἐκείνου φιλάνθρωπον. "Απαν γὰρ τὸ χρέος τῷ ὑπευ θύνῳ χαρίζεται, αυτός τε δεικνὺς τῆς οἰκείας φιλ ανθρωπίας τὸ ἄπειρον πέλαγος· καὶ τὸν οἰκέτην διδάσκων, δι' ὧν συνεχωρήθη τοῖς πταίουσι συγχωρεῖν· τοιοῦτον ἔχομεν ἀγαθὸν Δεσπότην· οὕτως αυτ τὸν ἐπικλᾷν οἶδεν ἱκετηρία, καὶ δάκρυον· οὕτω τῷ μετανοοῦντι φιλότιμος γίνεται, ὡς τῇ δωρεᾷ ὑπερ βαίνειν τὴν αἴτησιν. Ο Μανασσῆς τοσούτοις πεφορτ τισμένος ἐγκλήμασι, μόλις περισταθείς ἄνεσιν μόνην ᾔτησεν ἐκ Θεοῦ. ῎Ανες μοι, Κύριε, λέγων, ἄνες μοι καὶ συγχώρησιν εἰλήφει, καὶ τῶν ἐχθρῶν ἐῤῥύσθη, καὶ τῆς βασιλείας αὖθις γέγονεν ἐγκρατής. Ὁ δὲ φορολόγος ἐκεῖνος τελώνης ἱλασμὸν αἰτήσας, δικαιοσύνης ἐπέτυχεν· ὁ νυκτιλόχος λῃστὴς ἀνασκολοπισθεὶς, καὶ ἤδη πνέων τὰ ἔσχατα, μνήμην μόνην ζη τήσας, ὅλον ειλήφει παράδεισον. Καὶ νεανίς πατρικῆς ἑστίας ἀποσκιρτήσαντι, καὶ πρὸς τὸν χοιρώδη βίον αυτομολήσαντι ἐν μέρει μισθωτῶν ἀξιοῦντι του τάχθαι, χαρίζεται την πρώτην εὐγένειαν, καὶ ὁ παρών οἰκέτης μακροθυμίαν μόνην ᾐτήκει, καὶHOMILIA V.
οὐδένα ἔπειθον εἰσελθεῖν εἴσω τῶν δικτύων τῆς τοῦ sit, ignoratione Dei, tanquam in nocte versabantur
Θεοῦ ἐπιγνώσεως. Οτι δὲ νύξ ἦν πρὸ τῆς παρου
σίας Χριστοῦ, ὁ Παῦλος βοᾷ· Η νὺξ προέκοψεν,
ἡ δὲ ἡμέρα ἤγγικεν.» Οπηνίκα οὖν ὁ τῆς δικαιοσύ
τῆς ἀνασχὼν ἥλιος πρωΐαν εἰργάσατο, τότε δή, τότε
τὸ ἀποστολικὸν χαλασθὲν δίκτυον, τὸ Εὐαγγελικὸν
λέγω κήρυγμα, την λογικήν άγραν, συνήγαγεν.
homines; cum sane prophetæ multo labore sumpto
neminem in Dei cognitionem, tanquam in rete
venire persuaserint. Quod vero nox ante adventum
Domini fuerit, clamat Paulus: Nox præcessit:
dies autem appropinquavit ".› Postquam igitur
Sol justitiæ exoriens matutinum attulit tempus,
tune sine, tunc apostolicum rete laxatum, evangelicam dico prædicationem, prædam ratione præditam congregavit.
᾿Αλλὰ πῶς οἱ ἐν τῷ ἑτέρῳ πλοίῳ συνελάβοντο,
ὥστε μὴ διασχισθῆναι τὸ δίκτυον; ο Διεῤῥήγνυτο
γάρ, φησί, τὸ δίκτυον; ν ὥστε μὴ δύνασθαι ἀναγαγεῖν αὐτό, ο καὶ κατένευσαν τοῖς μετόχοις τοῖς
ἐν τῷ ἑτέρῳ πλοίῳ τοῦ ἐλθόντας συλλαβέσθαι αὐτοῖς.»
Τί οὖν τοῦτο αινίττεται; Πολλοὶ διαῤῥῆξαι τὸ εὐαγ
γελικὸν ἐπεχείρησαν δίκτυον, οἷος ἦν ὁ δυσσεβέστα
τοῦ ᾿Αρειος, ὁ διαῤῥήξας τὸν χιτῶνα τοῦ Μονογενοῦς, κατὰ τὴν γενομένην τῷ ᾿Αλεξανδρείας προέδρῳ
ἐμφάνειαν· () τολμήσας ἀναίδην διελεῖν αὐτὸν τῆς
πατρικῆς οὐσίας, καὶ συναριθμῆσαι τοῖς κτίσμασιν.
Οἷος μετ' ἐκεῖνον Ευνάμιος γέγονε, Μακεδόνιός τε
καὶ ᾿Απολλινάριος, καὶ ὁ λοιπὸς τῶν αἱρεσιαρχών
κατάλογος, ὑφ' ὧν διαῤῥήγνυσθαι τὸ τῆς διδασκαλίας
δίκτυον ἐκινδύνευεν. ᾿Αλλ' ήκασιν ἀρωγοὶ οἱ ἐκ τοῦ
ἑτέρου πλοίου, οἱ ἐκ τῶν ἐθνῶν δηλαδή, οἱ τοὺς
λήρους τῶν αἱρετικῶν, καὶ τὰς αὐτῶν πιθανολογίας
σοφία λόγων ἐλέγξαντες. Ὁποῖος ἦν ὁ πολὺς Διπ
νύσιος, ὁ σοφὸς Ἱερόθεος, Ἰουστῖνος καὶ Κλήμης,
es Rom. xi, 12.
‹
Sed quo pacto qui in altera navi opitulati
suni, ne rete discinderetur? Rumpebatur, inquit,
rete, ita ut illud attollere non possent, et annuerunt
sociis, qui erant in altera navi, ut venirent et adjuvarent eos.» Quid igitur per hoc adumbratur?
Multi evangelicum rete discindere conati sunt,
quorum in numero fuit impiissimus Arins, qui
Unigeniti Dei tunicam discidit, sicuti Alexandria
patriarch per speciem ostensum est; qui per
summam impudentiam illum a Patris essentia
disjungere, et in rerum creatarum numero ausus
est recensere. Cujusmodi etiam post illum 30 Eunomius fuit, et Macedonius, et Apollinarius, et reliqua
hæresiarcharum series, a quibus parum abfuit quin
rete doctrinæ rumperetur. Verum præsto fuerunt
adjutores; qui in altera navi nimirum ex gentibus
erant, qui hæreticorum nugas, et eorum verborum
lenocinia orationum sapientia refutarunt. Ex quibus
fuit magnus Dionysius sapiens Hiero heus,
Francisci Scorsi notæ.
societ. in Notis ad Joannem Cyparissiotam, cap. '1,
quæ quidem inhæret maxime in vi vocis, quæ pertinet ad rem familiarem. Sed nos eam amplissime
sumpsimus, auctoritate scriptorum veterum etiam
profanorum freti. Sed et alii præter Græcos hac
Græca voce, vel illi respondente Latina aliqua học
mysterium nuncuparunt. Ita sæpe in concilio Florent. appellatum leges oixovoulay cum de hoc sermo
est. S. Leo Magnus cum in sermonibus et epistolis
passim illud susceptæ Incarnationis dispensationem
appellet, ad Græcam oixovoulay. Respicit S. Hilarins expresse lib. x11 De Trinit.: Sed ut superio·
ribus libris docuimus, dispensationem assumpii cor -
poris (hæretici) rapiunt ad contumeliam Divinitatis.
S. Hieronymus epist. ad Oceanum et Pammachium
hoc vocabulum Latinum fecit scribens de Apollinario Laodicensi episcopo: Is dimidiatam Christi introduxit œconomiam; nimirum cum ille dimidium
tantum Christum nobis daret, carnem scilicet, cum
animam eum suscepisse inficiaretur, ejusque loco
Verbum fuisse asseveraret, damnatus est a Damaso
papa et a Gregorio Nazianz. sæpe refutatus. Itaque
nos hic quidem Incarnationem Christi recte reddidisse existimabimur oixovoplay. Et si aliis in locis
etiam œconomiam vel dispositionem divini consilii,
vel consimili ratione variandæ locutionis causa
eamdem vocem reddiderimus, non discrepabiņos
ab usu SS. Patrum vel Græcorum, vel Latinohujus vocabuli usum vel a prima origine exacte ex- quam tradit Franc. Turrianus vir doctissimus nostræ
plicare non pigebit. Conducet ea explicatio ad loeos SS. Patrum sexcentos percipiendos. Igitur olxovoula proprie, et ex ratione vocis dispensationem
et administrationem rei familiaris significat: ampliatur etiam ad urbium gubernationem, et quandoque ad ipsam oratoriam et poeticam dispositionem,
et ordinem dicendi, et omnino ad quodcunque humanum negotium. Verum ad divinum quoque negotium divinamque dispositionem, sen providentiam
significandam usi scriptores sacri Græci in primis
et deductus mihi videtur hic usus ex D. Paulo qui
epist. ad Ephes. ea utitur voce cap. 1, vers. 10:
Quod proposuit in eo in dispensatione, eiç olxovoplay plenitudinis temporum instaurare omnia in
Christo, hoc est post evoluta jam et completa tempora, que ipse disposuerat, in quibus esset omnia
per Christum instauraturus. Et cap. III, vers. 11:
Si tamen audistis dispensationem gratiæ Dei, quæ data
est mihi, ubi olxovopia significat ipsam administrationem prædicandi Evangelii, et dispensandæ gratiæ
Christi, S. Paulo commissam, juxta illud ad Corinth,
1, v, 1 Sic nos existimet homo ut ministros Christi et dispensatores mysteriorum Dei. Et Ephes. 1, 9:
Illuminare omnes que sit dispensatio sacramenti absconditi a sæculis in Deo, qui omnia creavit; ubi oixovopia legendum, non xotvwvíz cum interprete
Latino, et Græcis Patribus, et ex Bibliis regiis, ut
advertit Cornelius a Lapide in hunc locum; ita ut
dispensario sacramenti significet admirandam Dei
dispositionem et providentiam, qui vocare gentes
ad verum cultum, et universum humanum geDus per incarnationem, nativitatem, mortem et resurrectionem Christi salvum præstare decrevit. Hane
igour dispositionem κατ' ἐξοχὴν per excellentiam
SS. Patres oixovoņiay simpliciter vocant. Atque hæc
hustra explicatio. non multum discrepat ab ea
rum.
Alexandria patriarchæ. Petri Alexandrini,
qui Maximini jussu obtruncatus martyr fuit. De hac
specie ei per visum oblata vide Baronium anno
Christi 310, et alios scriptores ecclesiasticos.
Magnus Dionysius. De his Ecclesiæ antiquissimis Patribus si quis quidpiam ignorat, et avet
scire, legat scriptores ecclesiasticæ historiæ: sed
col. 215–216page 30 of 367
PG 132:215παντὸς τοῦ χρέους δέχεται τὴν συγχώρησιν. Ορᾷς οἰκτιρμων άπειρον πέλαγος· τις οὕτω νωθέστατος, καὶ πέρα τοῦ δέοντος, ὡς μὴ πρὸς τοιοῦτον Δεσπό την δραμείν κραιπνοῖς, ὁ λέγεται, τοῖς ποσὶ,κἂν μυ ρίαις κηλίσιν ἁμαρτιῶν καταστίζοιτο, κἂν πολλοῖς ταλάντοις ἁμαρτιῶν βαρύνοιτο; Θαρσείτε, ὅσοι κατ' ἐμὲ ῥάθυμον ζωὴν ἑβιώσατε. Μόνον μὴ τὸν ἀχάριστον τοῦτον δραπέτην ζηλώσωμεν, ὅς τυχών τοσού του χρέους ἀφέσεως ἐν ἰδίαις ἀφραδίαις τὴν χάριν ἀπώλεσεν. Εξελθὼν ὁ δοῦλος ἐκεῖνος εὗρεν ἕνα τῶν συν δούλων αὐτοῦ, ὃς ὤφειλεν αὐτῷ ἑκατὸν δηνάρια καὶ κρατήσας αὐτὸν ἔπνιγε λέγων· Απόδος μοι εἴ τι ὀφείλεις.» Δέον παρασχεῖν τῷ ὁμεδούλῳ μερικῆς χάριτος, ἧς ἐκεῖνος εἰς κόρον ἀπήλαυσε, δέον εὐγνώμονα γενέσθαι πρὸς τὸν ὁμόδουλον, ἢ ὁμότυχον· ὁ δὲ, κατὰ τὸ λεγόμενον, ἅμ᾽ ἡλέηται, καὶ τέθνηκεν ἡ χάρις· κατ' αὐτὴν γὰρ τὴν ὥραν ὁ δείλαιος τὸν αὐτ τὸν ἦγχεν ὑπόχρεων οὐδεμίαν ἄνεσιν παρεχόμενος, καίτοι καὶ ὁ σύνδουλος τοῖς αὐτοῖς ἐχρήσατο λόγοις, οἷς αὐτὸς πρὸς τὸν βασιλέα ἐχρήσατο· ἀλλ᾿ οὗ τῆς ἴσης ἐκείνῳ τετύχηκε χάριτος, ἐπειδὴ οὐχ ὁμοίων ἀμφότεροι δανειστῶν. Καλῶς δὲ ὁ λόγος προσέθηκε καὶ τὸ Ἐξελθὼν, ἐμφαίνων, ὡς ἐξῆλθεν ἀπὸ δικαίου καὶ πρέποντος. Ιδόντες δὲ οἱ σύνδουλο: αὐτοῦ τὰ γενόμενα ἐλυπήθησαν, καὶ ἐλθόντες διεσάφησαν τῷ κυρίῳ αὐτῶν τα γενόμενα.» Μυσάττονται τοῦτον τῆς ἀγριότητος οι μισοπόνηροι σύνδουλοι. Αγγέλους δὲ τούτους προσήκει νοεῖν συνδούλους κατὰ τὸν τῆς δημιουργίας λόγον ὑπάρχοντα;, καὶ τῶν πράξεων ἡμῶν τηρητά;. Ὥσπερ δὲ χαρὰ γίνεται ἐν τῷ οὐρανῷ ἐπὶ ἑνὶ ἁμαρ τωλῷ μετανοοῦντι, οὕτως ἐκ τοῦ ἐναντίου λυπεῖσθαι λέγεται σφόδρα τὰ καθαρώτατα πνεύματα ἐφ' ἡμῖν ἁμαρτάνουσι. Καὶ δὴ καὶ τῷ δεσπότῃ τὴν τοῦ ἀμνήμονος ὠμότητα με μηνύκασιν, οὐχ ὡς ἀγνοοῦντι, ἀλλὰ δικαίαν ἐπιδεικνύμενοι ἀγανάκτησιν κατὰ τοῦ με τηρήσαντος πρὸς τὸν ὁμόφυλον τὸ φιλάλληλον. Τότε προσκαλεσάμενος αὐτὸν ὁ κύριος αὐτοῦ λέγει αὐτῷ· Δούλε πονηρέ, πᾶσαν τὴν ὀφειλὴν ἐκείνην ἀφῆκά σοι, ἐπεὶ παρεκάλεσάς με· οὐκ ἔδει καὶ σὲ ἐλεῆσαι τὸν σύνδουλόν σου ὡς κάγώ σε ηλέησα; ο Σκόπει μοι ἐνταῦθα τοῦ βασιλέως φιλανθρωπίας δι καιοσύνην ισόρροπον. Καὶ ταύτην οὐκ ἀκριτῖ, ἀλλ᾽ ἀγαγὼν ἐπὶ βήματος τὸν μαστιγίαν, καὶ τοῦτον ἐλέγξας, καὶ ἀναπολόγητον δεδειχὼς, καὶ δικαιωθείς ἐν τοῖς λόγοις αὐτοῦ, καὶ νικήσας ἐν τῷ κρίνεσθαι, ᾗ φησιν ο Δαβίδ, ἐπιφέρει τὴν δικαίαν ἀπόφασιν. κραιπνοίσι πόδεσσι. χ. Πηλείδης δ' ἐπόρουσε ποτὶ κραιπνοίσι πε ποιθώς, κραιπνοίσι μετασπών. Αμ' ηλέηται, ἅμα τέθνηκεν ἡ χάρις. κατὰ τὸ λεγόμενον.Justinus et Clemens, et quotquot eorum ævo clam καὶ οἱ κατ' ἐκείνους ἐκλάμψαντες, οι συναντελάβοντο
ruerunt, qui partes suas in prædicando Evangelio
contulerunt, et Ecclesiam perfecerunt. Sed filum
historiae, si placer, iterum resumamus.,
‹ Quod cum videret Simon Petrus, procidit ad
genua Jesu dicens: Exi a me, quia homo peccator
suin, Domine. › Petrus sane cum tantam piscinm
copiam captam'esse videret, pavore correptus, Dominum præ magna in eum reverentia orabat ut exiret
a navi. quo responsum tulit: • Noli timere;
ex hoc jam homines eris capiens. Verum huc loci
progresso mihi venit in mentem quoddam deliramentum Græcorum. Qui enim adversus Ecclesiam
tanquam rabiosi canes oblatrant, et sacrum hoc
rete dilacerare contendunt, ad cætera maļedicta,
quæ fœtida ex anima sua eructarunt; hoc etiam
addiderunt: Si discipuli, inquiunt, iusta piscium
captare homines jussi sunt, ut hoc loco: ‹ Eris
homines capiens; › et alio: • Venile post me:
faciam vos fieri piscatores hominum “; › piscatores
vero e vita in mortem pisces adducunt; qui enim
in aqua victitant, illis vitalis est aqua, lethalis
aer; ut qui in terra, contrario modo res habet:
si hoc, inquiunt, verum est, discipuli Christi, qui
homines prædicatione piscantur, perniciem illis et
mortem uti piscibus afferunt. Hæc sane loquitur
Juliani Apostatz impura et temeraria, et subsaumatrix lingua; cujus sub labiis venenum aspidum latet, et cujus dentes arma et sagittæ, ut ait
Psalmus e. Sunt vero profecto rabidorum canum c
latratus ista sophismata, et venefici generis serpentom sibili, quibus ineptis paralogismis dilacerant
** Matth. iv, 19.
es Psal. Li, 5.
τοῦ κηρύγματος, καὶ τὴν Ἐκκλησίαν ἐπλήρωσαν.
Αλλ' εἰ δοκεῖ τὸν τῆς ἱστορίας λόγον αὖθις ἐπαναλάβωμεν.
• Ἰδὼν δὲ Σίμων Πέτρος, προσέπεσε τοῖς γόνασιν Ἰησοῦ λέγων· Έξελθε ἀπ᾿ ἐμοῦ, ὅτι ἀνὴρ
ἁμαρτωλός είμι, Κύριε.» Θάμβος γὰρ περιέσχεν
αὐτόν. ῾Ο μὲν δὴ Πέτρος τὴν τοσαύτην άγραν των
ἰχθύων ἰδὼν, περιδεής γεγονώς, ὑπὸ πολλῆς εὐλα.
βείας ἐξελθεῖν ἀντιβολεῖ τοῦ πλοίου τὸν Κύριον.
᾿Αντακούει δέ· «Μὴ φοβοῦ, ἀπὸ τοῦ νῦν ἀνθρώπου;
ἔσῃ ζωγρῶν.» Αλλ' ἐνταῦθα γενόμενος τὸ Ἑλληνι
κὸν ἐντεθύμημαι παραλήρημα. Οἱ γὰρ κατὰ τῆς
Εκκλησίας λυττήσαντες, καὶ διαῤῥῆξαι τὸ ἱερὸν
τοῦτο δίκτυον ἐπιχειρήσαντες, πρὸς ταῖς ἄλλαις
δυσφημίαις, ἂς ἐκ τῆς δυσώδους αὐτῶν ψυχῆς
ἀπηρεύξαντο, καὶ τοῦτο προσέθηκαν. Εἰ ζωγρεῖν,
φασὶν, οἱ μαθηταὶ τοὺς ἀνθρώπους καθ᾽ ὁμοιότητα
τῶν ἰχθύων τετάχαται, ὥσπερ ἐνταῦθα, «Εσῃ ζω
γρῶν, καὶ ἀλλαχοῦ • Δεῦτε ὀπίσω μου, καὶ
ποιήσω ὑμᾶς ἁλιεῖς ἀνθρώπων,» οἱ δὲ ἁλιεῖς ἐκ
τῆς ζωῆς τοὺς ἰχθύας εἰς θάνατον ἄγουσι· ζωὴ μὲν
γὰρ τοῖς ἐνύδροις τὸ ὕδωρ, θάνατος δὲ ὁ ἀὴρ, ὥσπερ
τοῖς χερσαίοις τὸ ἔμπαλιν· εἰ δὴ τοῦτό ἐστιν ἀληθές,
οἱ μαθηταὶ ἄρα τοῦ Ἰησοῦ τοὺς ἀνθρώπους ἀγρεύον
τες διὰ τοῦ κηρύγματος, τῇ ἀπωλείᾳ, καὶ τῷ θα
νάτῳ, ὡς τοὺς ἰχθύας, παραδιδόασι. Ταῦτα μέν
φησιν ἡ τοῦ παραβάτου Ἰουλιανοῦ γλῶττα ἡ μιαρά,
καὶ προπετὴς, καὶ φαυλίστρια, οὗ ἱὸς ἀσπίδων ὑπὸ
τὰ χείλη, καὶ οἱ ὀδόντες ὅπλα καὶ βέλη, ὥς φησιν ὁ
Ψαλμός. Ἔστι κομιδῇ κυνῶν λυττόντων ὑλακὴ τὰ
τοιαῦτα σοφίσματα, καὶ ὅρεων ιοβόλων τὰ τοιαῦτα
Francisci Scorsi nota.
præcipue illustres sunt, quas Petrus Allois soc.
Jesu nuper edidit apostolicorum virorum primi sæculi vitas, quæstionibus et notationibus auctas singulas et illuminatas. De Dionysio et Hierotheo illum
lege. Illud solum hic animadversum velim, ne quis
nostro Theophani docto viro τοῦ ἀναχρονισμού crimen
impingat, quod cum de hæresiarchis Ario, Macedonio, Eunomio supra dixisset, quod rete fidei evangelicæ disciderint; hos nunc recenseat Patres, qui
multo ante hæreseon exortum exstiterunt, quasi
ipsi illis sese doctrina opposuerint. Non confundit
tempora Theophanes. Sed hoc solum velle, si totam
allegoriæ seriem reputaris, plane percipies, præedi-D
cationem evangelicae fidei ab apostolis quasi rete laxatam; apostolicos autem viros ex gentium populo velut
ex alia navi accitos ad vitam fuisse: congruum igitur
erat allegoriæ ut eos nominaret Patres qui vel apostolorumævo, vel illis proximi claruerint: ex quorum profecta sapientia, ac doctrina litteris tradita
posteriorum hæreticorum prava dogmata rejecta
et damnata fuerunt.
Juliani Apostata. Adversus hunc impiissimum
ac fidei desertorem imperatorem scripserunt Cyrillus Alex. libros decem, Gregor. Naz. orationes
στηλιτευτικάς, hoc est invectivus duas. Scripsit
porro Julianus adversus Christianam religionem et
evangelicam doctrinam libros, cum in expeditione
contra Parthos suscepta versaretur; de quibus sanctus Hieronym. epist. adl Magnum oral, urbis Rome sic scribit: Julianus Augustus septem libros in
expeditione l'arthica adversum Christum evomuit,
e! juxta fabulas poetarum suo se ense laceravit. Et
Cyrillus in Praefat. librorum decem, de quibus paulo supra memini, ad Theodosium iniper.: Cum igitur potentissimus Julianus linguam sortitus esset disertum, acuit eam contra nostri omnium Dominum
Salvatorem Christum, el tres scripsit libros adversus
sancta Evangelia, et contra pian Christianorum religionem. quibus multos commovit, et haud mediocriter offendit. Hæc Cyrillus. Commemorat etiam libros
hosce Libanius apud Socratem, lib. 111, cap. 19,
quibus ait a Juliano superatum esse Porphyrium
Tyrium in idem argumentum scribentem. Sed uli
Porphyrii scripta a sapientibus, piis et orthodoxis
imperatoribus abolita sunt, ut refert Nicetas in
Comment. in Gregor. Naz., ita et simili, aliove fo
sane felici Juliani libri interierunt. In his vero
scripta fuisse ea deliramenta, quæ Theophanes
noster veterum Patrum exemplo acriter in hac, et
alis sequentibus homiliis refellit, absque dubio
existimo. S. Cyrillo referuntur multa Juliani
dicta, quæ ipse refutat; non hæc tamen reperi,
quae a nostro refutantur; sunt enim illa apu1 Cyrillum magna pars adversus Mosen, et Vetus Testamentum. Porro quod S. Hieronym. septem, Cyrillus
tres Julani libros dicat, ex diversa partitione operis
id accidisse putatur, ut notat Baronius anno Christi 363, ubi quod ait in Cyrilli libris insertos Juliani
libros, non ita accipio ut omnes et integri libri
referantur et inserantur a S. Cyrillo, sed ex iis
dicta quaedam, et ἀποσπασμάτια; sunt enim q112
ibi intexta sunt, breviora, quam ut justum expleant
librum; quod legenti perspectum erit.
col. 171–172page 31 of 367
PG 132:171νις, δίκαιος δὲ μᾶλλον κριτής, καὶ τὰ τοῦ ἑκάστου πταίσματα ταλαντεύων ὀρθῶς, ἀπογυμνῶν τὴν και κίαν, παρατίθησι τὰ ἐγκλήματα, καὶ κρίνεται μεθ' ἡμῶν. Οὕτω καὶ μετὰ Ἰουδαίων δικαιολογεῖται, καὶ κρίνεται, ποτὲ μὲν διὰ Ἰσαΐου εἰπών· «Καὶ νῦν, οἱ ἐνοικοῦντες Ἱερουσαλήμ, καὶ ἄνθρωπος τοῦ Ἰούδα, κρίνετε ἐν ἐμοὶ, καὶ ἀναμέσον τοῦ ἀμπελῶνός μου· ο ποτὲ δὲ διὰ Μιχαίου· ο Λαός μου, τί ἐποίησά σοι, ἢ τί ἐλύπησά σε, ἢ τί παρηνώχληση;» Αλλ' ὅ γε φρονῶν ὀρθῶς ψάλλει μετὰ τοῦ Δαβίδ· «Μὴ εἰσέλθῃς εἰς κρίσιν μετὰ τοῦ δούλου σου.» Περιέσται γὰρ πάντως ὁ πάντα εἰδώς· καὶ καυχήσεται οὐδεὶς ἔχων τὴν καρδίαν ἁγνήν. ᾿Αλλὰ τίς ἡ τοῦ δεσπότου πρὸς τὸν οἰκέτην δικαιολογία, ἀκούσωμεν· «Δούλε πονηρέ, πᾶσαν τὴν ὀφειλὴν ἐκείνην ἀφῆκά σοι, ἐπεὶ παρεκάλεσας με. › Οϊδὲν προσενήνοχας τοῦ χρέους ἀντ ἄξιον, ἀλλ' ἢ τὴν παράκλησιν, καὶ τοσαύτης φιλανθρωπίας ἀπήλαυσας. Οὐκ ἔχει καὶ σὲ αὐθεντικήν εὐσπλαγχνίαν μιμήσασθαι; μᾶλλον δὲ ποία ἰσότης οὕτω παρηλλαγμένου καὶ προσώπου, καὶ πράγμα το;; ὁ μὲν γὰρ δεσπότης, ὁ δέ σοι τὸν αὐτὸν τῆς δουλείας ἔλκων ζυγόν· καὶ σὺ μὲν μυρίων ταλάντων ὑπόχρεως, τῷ δὲ ἡ ἐφειλή δεκαδική δηναρίων δεκάς. Ἐπεὶ οὖν τοιοῦτος περὶ τὸν ὁμόδουλον γέγονας, ἔσο καὶ τοῖς σοῖς νόμοις ὑπόδικος. Ἵνα γὰρ μή τις εἶναι νομίζοιτο σκληρός, ή γαρύμη Καὶ παραδίδωσιν αὐτὸν τοῖς βασανισταῖς, ἕως ἂν ἀποδῷ πᾶν τὸ ὀφειλόμενον.» Βασανισταὶ δ᾽ οἱ ἐπὶ τὸ κολάζειν τεταγμένοι ἀσυμπαθεῖς ἄγγελοι· τὸ μέντοι, «ἕως ἀποδῷ πᾶν τὸ ὀφειλόμενον, ο οὐ χρο νικὴν σημασίαν δηλοῖ κατὰ τὴν μυθώδη Ωριγένους ἀποκατάστασιν, ἀλλὰ τὸ ἀόριστον καὶ ἀτελεύτητον τῆς κολάσεως. Ἐπειδὴ γὰρ ἀμήχανον πᾶν τὸ ὀφει λόμενον ἀποτίσαι τὸν κολαζόμενον, ἀνάγκη τοῦτον ἀϊδίως κολάζεσθαι. Φοβηθῶμεν, ἀγαπητοί, τὸ ὑπό δειγμα· γενώμεθα τοῖς εἰς ἡμᾶς ἁμαρτάνουσιν ὁμο δούλοις φιλάνθρωποι, ἵν' οὕτως εἰς ἑαυτοὺς ἐπισπασώμεθα του δεσπότου τὴν ἔλεον. Αληθῶς γὰρ δηνάρια εἰσιν εὐτελῆ τε καὶ μέτρια, τὰ τῶν ἀδελφῶν Εἴ τις λέγει, ἢ ἔχει πρόσκαιρον εἶναι τὴν τῶν δαιμόνων, καὶ ἀσεβῶν ἀνθρώπων κόλασιν καὶ τέλος κατά τινα χρόνον αὐτὴν ἕξειν, ἤγουν ἀποκατάστασιν γενέσθαι δαιμόνων, ἢ ἀσεβῶν ἀνθρώπων, ἀνάθεμα έστω. Καὶ τοῦτο τῇ οἰκείᾳ προστιθέασι πλάνῃ, ὅτι πάντων ἀσεβῶν ἀνθρώπων, καὶ πρός γε δαιμόνων ἡ κόλασις πέρας ἔχει, καὶ ἀποκατασταθήσονται ἀσεβεῖς τε καὶ δαίμονες εἰς τὴν προτέραν αὐτῶν τάξιν. ὀρθόδοξον τέλος εἶναι κολάσεως θέλοντας, Περὶ ἀρχῶν ταῦτα οὐκ οὔσης δευτέρας ἀναγεννήσεως, οὐδὲ ἀνα πλάσεως, οὐδὲ εἰς τὸ ἀρχαῖον ἀποκαταστάσεως.νις, δίκαιος δὲ μᾶλλον κριτής, καὶ τὰ τοῦ ἑκάστου
πταίσματα ταλαντεύων ὀρθῶς, ἀπογυμνῶν τὴν και
κίαν, παρατίθησι τὰ ἐγκλήματα, καὶ κρίνεται μεθ'
ἡμῶν. Οὕτω καὶ μετὰ Ἰουδαίων δικαιολογεῖται, καὶ
κρίνεται, ποτὲ μὲν διὰ Ἰσαΐου εἰπών· «Καὶ νῦν,
οἱ ἐνοικοῦντες Ἱερουσαλήμ, καὶ ἄνθρωπος τοῦ Ἰούδα,
κρίνετε ἐν ἐμοὶ, καὶ ἀναμέσον τοῦ ἀμπελῶνός μου· ο
ποτὲ δὲ διὰ Μιχαίου· ο Λαός μου, τί ἐποίησά σοι, ἢ
τί ἐλύπησά σε, ἢ τί παρηνώχληση;» Αλλ' ὅ γε
φρονῶν ὀρθῶς ψάλλει μετὰ τοῦ Δαβίδ· «Μὴ εἰσέλ
θῃς εἰς κρίσιν μετὰ τοῦ δούλου σου.» Περιέσται γὰρ
πάντως ὁ πάντα εἰδώς· καὶ καυχήσεται οὐδεὶς ἔχων
τὴν καρδίαν ἁγνήν. ᾿Αλλὰ τίς ἡ τοῦ δεσπότου πρὸς
τὸν οἰκέτην δικαιολογία, ἀκούσωμεν· «Δούλε πονηρέ,
πᾶσαν τὴν ὀφειλὴν ἐκείνην ἀφῆκά σοι, ἐπεὶ παρεκά
λεσάς με. › Οϊδὲν προσενήνοχας τοῦ χρέους ἀντἄξιον, ἀλλ' ἢ τὴν παράκλησιν, καὶ τοσαύτης φιλαν
θρωπίας ἀπήλαυσας. Οὐκ ἔχει καὶ σὲ αὐθεντικήν
εὐσπλαγχνίαν μιμήσασθαι; μᾶλλον δὲ ποία ἰσότης
οὕτω παρηλλαγμένου καὶ προσώπου, καὶ πράγμα
το;; ὁ μὲν γὰρ δεσπότης, ὁ δέ σοι τὸν αὐτὸν τῆς
δουλείας ἔλκων ζυγόν· καὶ σὺ μὲν μυρίων ταλάντων
ὑπόχρεως, τῷ δὲ ἡ ἐφειλή δεκαδική δηναρίων δεκάς.
Ἐπεὶ οὖν τοιοῦτος περὶ τὸν ὁμόδουλον γέγονας, ἔσο
καὶ τοῖς σοῖς νόμοις ὑπόδικος.
sententiam fert. Nam ne durus aliquis, vel iracun- Ἵνα γὰρ μή τις εἶναι νομίζοιτο σκληρός, ή γαρύμη
dus, sed justus potius judex et singulorum peccata
juste perpendere judicetur, vitium patefaciens, cri
mina in medio ponit, et nobiscum in judicium venit.
Ita etiam cum Judæis causam agit, ac de jure
disceptat aliquando quidem per Isaiam dicens:
• Et nunc habitatores Hierusalem, et homo Juda,
judicate in me, et inter vineam meam *.» Aliquando vero per Michæam: Populus meus, quid
molestus
quo
feci tibi, aut quid contristavi te, aut in
fui tibi s8?, Verum sane qui sapiat cum Davide
canet: • Non intres in judicium cum servo tuo,
Domine s.» Evincet enim omnino, qui omnia novit,
neque vero quisquam purum se cur habere gloriabitur. Sed quid adversus servum ad suæ causæ
defensionem dominus dicat, audiamus: • Serve
nequam, omne debitum dimisi tibi, quoniam rogasti
me.» Nihil pretii æquale debito contulisti præterquam preces: et tamen tantum benignitatis consecutus es. Nonne par igitur erat, ut et tu domini tui
nisericordiam imitarere? Sed vero quæ æqualitas
esse possit, cum et res et personæ tam longe distent? Alter enim dominus; alter idem, ac tn, jugum
servitutis trabens et tu quidem decem millium
debitor talentorum; ab illo vero debita denariorum
decies multiplicata decas. Quoniam igitur talis erga
conservum tuum fuisti, tuis ipsis legibus reus esto.
Et tradidit illum tortoribus, donec redderet
universum debitum. › Tortores quidem sunt ad excruciandum immisericordes angeli destinati. Quod
donec redderet universum debivero additur:
LUM,
, non temporariam significationem 13 babet
juxta fabulosam Origenis restitutionem in prislinum statum; sed potius interminatam et æternam
futuram significat pœnam. Quoniam enim Geri non
potest ut universum debitum solvat is qui punitur,
æterno tempore puniatur necesse est. Pertimesca·
mus, dilectissimi, hoc exemplum; simus erga conservos nostros, qui in nos peccavere, misericordes; ut
Loc pacto domini erga nos misericordiam eliciamus.
16 Mich. vi, 5. 29 Psal. CXLII, 2.
27 Isa. v, 3.
• Καὶ παραδίδωσιν αὐτὸν τοῖς βασανισταῖς, ἕως
ἂν ἀποδῷ πᾶν τὸ ὀφειλόμενον.» Βασανισταὶ δ᾽ οἱ
ἐπὶ τὸ κολάζειν τεταγμένοι ἀσυμπαθεῖς ἄγγελοι· τὸ
μέντοι, «ἕως ἀποδῷ πᾶν τὸ ὀφειλόμενον, ο οὐ χρονικὴν σημασίαν δηλοῖ κατὰ τὴν μυθώδη Ωριγένους
ἀποκατάστασιν, ἀλλὰ τὸ ἀόριστον καὶ ἀτελεύτητον
τῆς κολάσεως. Ἐπειδὴ γὰρ ἀμήχανον πᾶν τὸ ὀφει
λόμενον ἀποτίσαι τὸν κολαζόμενον, ἀνάγκη τοῦτον
ἀϊδίως κολάζεσθαι. Φοβηθῶμεν, ἀγαπητοί, τὸ ὑπό
δειγμα· γενώμεθα τοῖς εἰς ἡμᾶς ἁμαρτάνουσιν ὁμο
δούλοις φιλάνθρωποι, ἵν' οὕτως εἰς ἑαυτοὺς ἐπισπα
σώμεθα του δεσπότου τὴν ἔλεον. Αληθῶς γὰρ δηνάριά εἰσιν εὐτελῆ τε καὶ μέτρια, τὰ τῶν ἀδελφῶν
Francisci Scorsi notæ.
Origenis. Errorem Origenis refellit Theophanes, quem v synodus, Constantinop. ut, dumnavit his
· verbis: Εἴ τις λέγει, ἢ ἔχει πρόσκαιρον εἶναι τὴν
τῶν δαιμόνων, καὶ ἀσεβῶν ἀνθρώπων κόλασιν καὶ
τέλος κατά τινα χρόνον αὐτὴν ἕξειν, ἤγουν ἀποκατά
στασιν γενέσθαι δαιμόνων, ἢ ἀσεβῶν ἀνθρώπων,
ἀνάθεμα έστω. Si quis dicit, aut sentit ad tempus
esse damonum et impiorum hominum supplicium,
ejusque finem aliquando futurum, sive restitutionem.et
redintegrationem fore dæmonum, aut improborum hominum, anathema sit. Eadem opinio refellitur in traciatu piissimi Justiniani, misso ud Mennam sanctissimum et beatissimum archiepiscopum felicis urbis, et
patriarcham, adversns impium Origenem, et nefarias
ejus sententias, qui relatus est in ipsa v synodo: Καὶ
τοῦτο τῇ οἰκείᾳ προστιθέασι πλάνῃ, ὅτι πάντων
ἀσεβῶν ἀνθρώπων, καὶ πρός γε δαιμόνων ἡ κόλασις
πέρας ἔχει, καὶ ἀποκατασταθήσονται ἀσεβεῖς τε καὶ
δαίμονες εἰς τὴν προτέραν αὐτῶν τάξιν. Hoc quoque proprio errori adjungunt, ut dicant omnium
impiorum hominum, ac præteren dæmonum pœnam
finem habituram esse, restitutumque iri tum impios,
tum damones in pristinum ordinem suum. Ac pluribus idem sequentibus et verbis explicatur, et re
vincitur argumentis. Et in vi synodo, Constanlimop. u, S. Sophronius flierosolym. Antistes Epist.
synodl. ibidem recitata, qua ille fidem ὀρθόδοξον
profitetur suam, hunc Origenis crrorem, seu fabul:m, ut ipse appellat, ejusque sectarios rejicit, τέλος
εἶναι κολάσεως θέλοντας, et ante haec concilia SS.
Patres Hieronymus et Gregorius Nazianz. quos vidi,
eumdem errorem reprobaraut. Primus, Epist. ad
Avitum de iis quæ cavenda in libris Περὶ ἀρχῶν
Origenis; secundus, orat. in sanctum baptisma, quæ
et 40 in edit. Billii. Cum enim monuisset, ut cavea •
mus, ne pactum cum Deo initum in baptismo violemus, ac præter alia peccata ipsius quoque mendacii
apud veritatis tribunal rei producamur, subdit: Kar
ταῦτα οὐκ οὔσης δευτέρας ἀναγεννήσεως, οὐδὲ ἀναπλάσεως, οὐδὲ εἰς τὸ ἀρχαῖον ἀποκαταστάσεως. Presertim cum nulla jam posthac altera regeneratio sit,
nec ins'auratio, nec in veterem statum restitutio,
Homily VIHomilia VI
col. 173–174page 32 of 367
PG 132:173εἰς ἡμᾶς ἁμαρτήματα, προς μυριάδας ταλάντων, ᾶς ἡμεῖς εἰς Θεὸν ἁμαρτάνομεν, συγκρινόμενα. Ζη μία πάντως ἐστὶν ἡ ὕβρις, ἡ γενομένη παρά τινο;, ἡ καὶ εἰς σωματικὸν θάνατον ἴσως ἐπιβουλή, καὶ ὅσα δοκεῖ τὴν αἴσθησιν ἀνιᾷν· οὐ γὰρ εἰς ψυχὴν παραβλάπτειν ἄνθρωπος ἄνθρωπον δύναται· εἶτά σαι αὐτίκα περιζέει τὸ περικάρδιον αἷμα, καὶ πρὸς δρεξιν διεγείρει ἀντιλυπήσεως, καὶ οὐ βλέπεις πρὸς ἑαυτὸν, οἷος σὺ πρὸς τὸν Δεσπότην γέγονας τὸν πλά σαντα, καὶ παραγαγόντα διὰ γενέσεως, καὶ δίντα οὐρανὸν, καὶ ἀστέρας, καὶ ἥλιον, καὶ σελήνην, καὶ γῆν εἰς ἀπόλαυσιν, καὶ τῶν τῆς γῆς πάντων βασι νέα ποιήσαντα. Οὐχ ὑπὸ μάρτυρι Θεῷ πανταχοῦ παρόντι, καὶ πάντα ἐφορῶντι πράττεις, καὶ λέγεις, καὶ λογίζῃ τὰ μὴ προσήκοντα; μετὰ ποίου συνειδότος τοῦτον αἰτήσεις συγχώρησιν, ἢ τὸν ὑπόχρεων ἄγχων, ἢ τὸν οἰκέτην μαστίζων ολιγωρήσαντα, ή ἀμυνόμενος τὸν ὑβρίσαντα, ἢ λυπήσαντα; ε " γὰρ μέτρῳ μετρήσομεν, ἀντιμετρηθήσεται ἡμῖν, ο κατὰ τὴν ἀψευδὴ τοῦ Κυρίου φωνήν. Ω; ἂν οὖν πεπαι ῥησιασμένῳ συνειδότι δυνηθείημεν παρὰ Θεοῦ αἰτεῖσθαι τὴν ἔλεον, συμπαθεῖς τοῖς ὁμογενέσι γενώμεθα. οὕτω γὰρ καὶ τῶν πρὸς Θεὸν ἡμαρτημένων τὴν συγχώρησιν λάβοιμεν, καὶ τῆς βασιλείας τῶν οὐρα νῶν κληρονόμοι γενώμεθα ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυ ρίν ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν. ΟΜΙΛΙΑ Γ΄. Κυριακῇ πρὸ τῆς ὑψώσεως τοῦ τιμίου καὶ ζωο ποιοῦ σταυροῦ. Φέρε σήμερον, ὦ θεοφιλέστατον άθροισμα, τῆς ζωηφόρου σταυροῦ ἀνυψώσεως τὰ προεόρτια ἑορτάσωμεν. Ενηχεῖ γάρ μου τὰς ἀκοὰς ἡ τῶν εὐαγγελίων θεσπεσία φωνή, τὸ σταυρικὸν προσαναφωνούσα μυστήριον, δι' ὧν τὸν κρεμασθέντα χαλκότυπον ὄφιν ὑποδειγμάτισε. Καὶ γίνεται μοι τὰ ἀναγνώσματα προμηνύματα, καὶ τῆς τοῦ σταυροῦ προσκυνήσεως προκηρύγματα. Τοιγαροῦν καθάπερ τινὰ προπομ ιδ'. Η παγκόσμιος ὕψωσις τοῦ τιμίου καὶ ζωοποιοῦ Σταυροῦ. προεόρτιον τοῦ τιμίου καὶ ζωοποιοῦ Σταυροῦ. στιχήριον ἰδιόμελο», ει κανών ἀπόδοσις τῆς ἑορτῆς και Σεπτέμβ. ἐν ταύτῃ τῇ ἡμέρᾳ ἀποδίδοται ἡ ἑορτὴ τοῦ ζωοποιοῦ Σταυρού. Κυριακὴ πρὸ τῆς ὑψώσεως. Εἶπεν ὁ Κύριος· Οὐδεὶς ἀναβέβηκεν εἰς τὸν οὐρανόν, Τὰ προεόρτια ἑορτάζομεν, που προεόρτιαHOMILIA III.
εἰς ἡμᾶς ἁμαρτήματα, προς μυριάδας ταλάντων, Vere enim paucorum instar denariorum, et parvi
ᾶς ἡμεῖς εἰς Θεὸν ἁμαρτάνομεν, συγκρινόμενα. Ζη
μία πάντως ἐστὶν ἡ ὕβρις, ἡ γενομένη παρά τινο;,
ἡ καὶ εἰς σωματικὸν θάνατον ἴσως ἐπιβουλή, καὶ
ὅσα δοκεῖ τὴν αἴσθησιν ἀνιᾷν· οὐ γὰρ εἰς ψυχὴν
παραβλάπτειν ἄνθρωπος ἄνθρωπον δύναται· εἶτά
σαι αὐτίκα περιζέει τὸ περικάρδιον αἷμα, καὶ πρὸς
δρεξιν διεγείρει ἀντιλυπήσεως, καὶ οὐ βλέπεις πρὸς
ἑαυτὸν, οἷος σὺ πρὸς τὸν Δεσπότην γέγονας τὸν πλά
σαντα, καὶ παραγαγόντα διὰ γενέσεως, καὶ δίντα
οὐρανὸν, καὶ ἀστέρας, καὶ ἥλιον, καὶ σελήνην, καὶ
γῆν εἰς ἀπόλαυσιν, καὶ τῶν τῆς γῆς πάντων βασινέα ποιήσαντα. Οὐχ ὑπὸ μάρτυρι Θεῷ πανταχοῦ
παρόντι, καὶ πάντα ἐφορῶντι πράττεις, καὶ λέγεις,
καὶ λογίζῃ τὰ μὴ προσήκοντα; μετὰ ποίου συνειδό
τος τοῦτον αἰτήσεις συγχώρησιν, ἢ τὸν ὑπόχρεων
ἄγχων, ἢ τὸν οἰκέτην μαστίζων ολιγωρήσαντα, ή
ἀμυνόμενος τὸν ὑβρίσαντα, ἢ λυπήσαντα; ε " γὰρ
μέτρῳ μετρήσομεν, ἀντιμετρηθήσεται ἡμῖν, ο κατὰ
τὴν ἀψευδὴ τοῦ Κυρίου φωνήν. Ω; ἂν οὖν πεπαι
ῥησιασμένῳ συνειδότι δυνηθείημεν παρὰ Θεοῦ αἰτεῖ
σθαι τὴν ἔλεον, συμπαθεῖς τοῖς ὁμογενέσι γενώμεθα.
οὕτω γὰρ καὶ τῶν πρὸς Θεὸν ἡμαρτημένων τὴν
συγχώρησιν λάβοιμεν, καὶ τῆς βασιλείας τῶν οὐρα
νῶν κληρονόμοι γενώμεθα ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυ
ρίν ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας
τῶν αἰώνων. Ἀμήν.
Κυριακῇ πρὸ τῆς ὑψώσεως τοῦ τιμίου καὶ ζωοποιοῦ σταυροῦ.
Φέρε σήμερον, ὦ θεοφιλέστατον άθροισμα, τῆς
ζωηφόρου σταυροῦ ἀνυψώσεως τὰ προεόρτια ἑορτά
σωμεν. Ενηχεῖ γάρ μου τὰς ἀκοὰς ἡ τῶν Εὐαγγε
λίων θεσπεσία φωνή, τὸ σταυρικὸν προσαναφωνούσα
μυστήριον, δι' ὧν τὸν κρεμασθέντα χαλκότυπον ὄφιν
ὑποδειγμάτισε. Καὶ γίνεται μοι τὰ ἀναγνώσματα
προμηνύματα, καὶ τῆς τοῦ σταυροῦ προσκυνήσεως
προκηρύγματα. Τοιγαροῦν καθάπερ τινὰ προπομ
se Matth. vn, 2.
Francisci
momenti sunt fratrum nostrorum in nos offensiones, et modicæ, si ad nyriadas talentorum, quæ
sunt peccata in Deum nostra, conferantur. Damni
summa est contumelia a quopiam tibi illata, vel
etiam forte parata mòrs corporis, et quotquot hujnsmodi molesta sunt sensui; neque enim in anima
nocere homini homo potest. Et ecce tibi sanguis
repente circa cor effervescit, et ad vindictæ cupiditatem incitat: neque tunc te ipsum circumspicis,
nec reputas qualis tu erga Deum et Dominum effectorem tui fueris, qui te per creationem produxit,
et coelum, et astra, et solem, et lunan, et terram ad
fruendum dedit, teque omnium quæ terra continet,
regem constituit. Nonne, teste Deo ubique præsente,
et omnia vidente, agis et loqueris, et cogitas quæ
non oportet? qua conscientia ab eo veniam petis,
cum tu vel debitorem tuum angas, vel servín negligentem cædas, vel ulciscaris eum, qui tibi contumeliosus fuerit, aut molestus? In qua enim mensura
mensi fuerimus, remetietur nobis ", › juxta verissimam Domini sententiam. Ut igitur confidente
conscientia petere veniam a Deo possimus, misericordes erga eos nos exhibeamus, qui naturaın
nobiscum communem habent, sic enim et eorum
quæ in Deum admisimus remissionem consequi, et
cœlorum participes feri poterimus in Christo Jesu
Domino nostro, cui gloria, et imperium in sæcula
saeculorum. Anen.
1IOMILIA III.
Dominica die ante festum Exaltationis pretiosæ et
vivifica Crucis.
Age jam, dilectissima Deo concio, Exaltationis
vitalis Crucis pervigilium 14 hodie celebremus. Personat enim aures meas divina Evangelii
vox, ac dum serpentein æneum in ligno suspensum,
ut figuram subjicit, mysterium prænuntial crucis:
adeoque hæc lectio mihi prædictio fuit, et adorationem crucis jam appropinquare præmonstravit.
Quapropter evangelicam hanc rerum altissim:arumı
Scorsi notæ.
Pervigilium. Exaltationis S. Crucis festum
apud Græcos 14 die Septembris celeberrimum est
Menol. ιδ'. Η παγκόσμιος ὕψωσις τοῦ τιμίου καὶ
ζωοποιοῦ Σταυροῦ. Universalis Exaltatio venerand
et vivificæ crucis. In Const. Emmanuelis Comm. De
feriis, quam Leuncl. De Jure Græco Rom., et Balsainon in Nomoc. Photii, L. VII, referunt, inter alia
festa, quibus ab omni opere et judicio cessandum,
recensetur festum Exalt. S. Crucis; quin et Vigilia
apud ipsos honoratur. ldem Menol. προεόρτιον τοῦ
τιμίου καὶ ζωοποιοῦ Σταυροῦ. Pervigilium venerande et vivifica Crucis. In quo στιχήριον ἰδιόμελο»,
ut appellatur in Typ. S. Sabæ, canitari consuevit,
ει κανών canon, sive hymnus proprius hujus profesti, quæ vide apud Grets. tom. Ill, De Cruce relala ei exposita. Oulava eliam, quæ ἀπόδοσις τῆς
ἑορτῆς ab illis appellatur, quasi dicas redditionem
festi. Memolog. και Σεπτέμβ. ἐν ταύτῃ τῇ ἡμέρᾳ
ἀποδίδοται ἡ ἑορτὴ τοῦ ζωοποιοῦ Σταυρού. Eadem die
est octava vivifica Crucis. Cum igitur tam solemne
essel hoc festum, memoriam ejus etiam Dominica
die ipsum præcedente agitare incipiebant, ut ex hac
homilia, et ex Men. intelligitur, ubi vocatur hæc
Dum, dies Κυριακὴ πρὸ τῆς ὑψώσεως. Εt in ea legi
præcipitur Evang. ex Joan. Εἶπεν ὁ Κύριος· Οὐδεὶς
ἀναβέβηκεν εἰς τὸν οὐρανόν, quod ipsum est, le
quo hæc homilia a Theophane dicta. Cum autem
ipsa die Dom. dicat Τὰ προεόρτια ἑορτάζομεν, που
arbitror ipsum diem proximum 13 denotari, sed
dies præcedentes, in quibus incurrit Dominicus,
προεόρτια appellari, quasi profesios dies. Jam vero
causam hujus institutionis Graecorum dicandæ scilicet etiam diei Dom. S. Crucis Exaltationi, erui
ex eo quod scribit M. Alphonsus Ciaconius, sive
quis alius auctor Isagogæ ad Vitas Pontificum,
tomis duobus nuperrime typ. val. excusas, ubi ait
diem xvi Kal. Oct. quo Maxentius victus a Constantino Magno, incidisse in Dominicam diem;
qui post Exaltationis S. Crucis, inquit, festivus est
institutus. Ita non statarius solum dies xvm Kal.
Oct., sed etiam mobilis Dominicus est ill Græco
ritu consecratus.
col. 175–176page 33 of 367
PG 132:175γελικὰς ἐκφαντορίας περιαθρήσωμεν. Εἶπεν ὁ Κύ ριος· «Οὐδεὶς ἀναβέβηκεν εἰς τὸν οὐρανὸν, εἰ μὴ ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβὰς ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου, ὁ ὢν ἐν τῷ οὐρανῷ.» Προσήκει εξετάζειν πρότερον, τί τὸ παρασκευάσαν τὸν Κύριον ταῦτα εἰπεῖν. Η γὰρ παροῦσα περικοπὴ τῆς εὐαγγελικῆς ἀναγνώσεως μόνον ἐπιμνησθεῖσα τῶν συντεινόντων πρὸς τὸν τῆς ἡμέρας σκοπόν, τὸ προλαβόν σεσιώπηκεν. ὑπηνίκα τοίνυν ἀφίκετο πρὸς τὸν Κύριον ἐκεῖνος ὁ νυκτερινός μαθητή; (νοεῖς δὲ πάντως τὸν Φαρισαῖον Νικόδημος) τοῦ Σωτῆρος διδάσκοντος τὴν ἄνωθεν γέννησιν, ἐκεῖ νος, ἔτι Ἰουδαϊκῆς μετέχων παχύτητος, πρὸς τὸν ἐν μήτρα κόλπον τοῖς λογισμοῖς κατεσύρετο σαρκικὴν φανταζόμενος γέννησιν. Τῷ γὰρ ὑψηλῷ τοῦ δόγμα πὴν τοῦ βασιλικού σκήπτρου ποιούμενοι τὰς εὐαγ τος οὐ πάνυ πειθόμενον ἰδὼν ὁ Σωτήρ· Οὐδείς, Τι φησὶν, ἀναβέβηκεν εἰς τὸν οὐρανὸν, εἰ μὴ ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβάς, ο ώσανεί λέγων· Σὺ μέν, Νικόδημε, οὐρανίου μυσταγωγίας ἀπαράδεκτος εἶ, ἀνω θρωπίνην μαρτυρίαν τῶν λεγομένων ἴσως ζητῶν ἀλλ᾿ ο Οὐδεὶς ἀναβέβηκεν εἰς τὸν οὐρανὸν, ο ὥστε ταῦτα μυηθῆναι αὐτὸν, ο εἰ μὴ ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβὰς, ο καὶ δογματίζων τἀκεῖθι τρανῶς, ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου, ὁ ὢν ἐν τῷ οὐρανῷ.» Καίτοι φαίη τις ἄν· Οὔπω πρὸς οὐρανοὺς ἀναφοιτήσας ἦν μετὰ τοῦ προσλήμματος ὅτε ταῦτα ἐφθέγγετο, ὅπου καὶ μετὰ τὴν ἐκ νεκρῶν ἀναβίωσιν ἀπείργων ἐπιθιγγάνειν αὐτῷ τὴν θεοφόρον Μαγδαληνὴν, καὶ πέμπων αὐτὴν τοῖς ἀποστόλοις ἀπόστολον, οὕτω φησίν· «Οὔπω γὰρ ἀναβέβηκα πρὸς τὸν Πατέρα μου.» Πῶς οὖν ἐνταῦθά φησί, μηδενὰ ἀναβ ηκέναι εἰς τὸν οὐρανὸν, εἰ μὴ ἐκεῖνον αὐτὸν τὸν ἐν τῇ γῇ οὐρανόθεν φοιτήσαντα; Δόγμα ἐνταῦθα ἐμφαίνει τῆς ἀῤῥήτου πρὸς ἡμᾶς τοῦ Θεοῦ Λόγου ἑνώσεως, ὅπως τῶν δύο φύσεων ἀφύρτως ἑνωθεισῶν εἰς μίαν ὑπόστασιν, θατέρα θατέρας μετείληφεν, ὡς κοινολογεῖσθαι τὰ τῶν φύσεων ἰδιώματα. Οταν οὖν ἀκούῃς Οὐδεὶς ἀναβέβηκεν εἰς τὸν οὐρανὸν, εἰ μὴ ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβάς, ι τὴν τοῦ Λόγου θεότητα νόησον διὰ τοῦτο γὰρ ἐπήγαγε μάλα γοργῶς, ὁ ὢν ἐν τῷ οὐρανῷ·, εἴηθες γὰρ περὶ τῆς σαρκὸς τῇδε νοεῖν, ὡς ἐν οὐρανῷ τε ἦν, καὶ τῷ Νικοδήμῳ ἐφθέγγετο, τριχῇ φυσικῶς ἐχούσης διάστασιν, καὶ τὴν ἐν τόπῳ τῆς ὁλικῶς οὔσης ἐν τῷ παντὶ καὶ ὑπὲρ τὸ πᾶν, οὕτως ἔχειν πιστεύειν ἀραρότως θεοσεβές. Τὸ μέντοι πρὸς τὴν μυροφόρον ῥηθέν. Οὔπω γὰρ ἀναβέβηκα πρὸς τὸν Πατέρα μου, ο την σωματικὴν ἐδήλου ανά Εκσιν. Έφεξῆς οὖν προλέγει τὰ περὶ τοῦ πάθους καὶ τοῦ σταυροῦ. • Ὥσπερ, φησί, Μωϋσῆς ὕψωσε τὸν ὄφιν ἐν τῇ ἐρήμῳ, οὕτως ὑψωθῆναι δεῖ τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου.» Σαφὴς μὲν τοῖς πολλοῖς, ὡς οἶμαι, η περιγραφήν. Τὸ δὲ ὑπὲρ τῆς ὑπεραρχίου θεότητος ο ὁ τῆς ἱστορίας λόγος, ἀλλ' ὡς ἂν εὐληπτοτέρα ἡμῖνγελικὰς ἐκφαντορίας περιαθρήσωμεν. Εἶπεν ὁ Κύ
ριος· «Οὐδεὶς ἀναβέβηκεν εἰς τὸν οὐρανὸν, εἰ μὴ ὁ
ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβὰς ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου, ὁ ὢν
ἐν τῷ οὐρανῷ.» Προσήκει εξετάζειν πρότερον, τί
τὸ παρασκευάσαν τὸν Κύριον ταῦτα εἰπεῖν. Η γὰρ
παροῦσα περικοπὴ τῆς εὐαγγελικῆς ἀναγνώσεως
μόνον ἐπιμνησθεῖσα τῶν συντεινόντων πρὸς τὸν τῆς
ἡμέρας σκοπόν, τὸ προλαβόν σεσιώπηκεν. ὑπηνίκα
τοίνυν ἀφίκετο πρὸς τὸν Κύριον ἐκεῖνος ὁ νυκτερινός
μαθητή; (νοεῖς δὲ πάντως τὸν Φαρισαῖον Νικόδημος)
τοῦ Σωτῆρος διδάσκοντος τὴν ἄνωθεν γέννησιν, ἐκεῖ
νος, ἔτι Ἰουδαϊκῆς μετέχων παχύτητος, πρὸς τὸν ἐν
μήτρα κόλπον τοῖς λογισμοῖς κατεσύρετο σαρκικὴν
φανταζόμενος γέννησιν. Τῷ γὰρ ὑψηλῷ τοῦ δόγμα
abditarumque doctrinam iuspicianus attente, distin- πὴν τοῦ βασιλικού σκήπτρου ποιούμενοι τὰς εὐαγ
cteque explicemus, eamque regali sceptro quasi
comitatum pompamque præmittamus. Dixit Dominus Nemo ascendit in cœlum, nisi qui descendit
de coelo, Filius bominis, qui est in coelo "1.,
Principio exquirendum est, quid Dominum, ut hæc
loqueretur, adduxerit. Præsens quippe lectionis
evangelicæ summa eorum modo commemiuit, quæ
ad hujusce diei pertinent celebritatem, præcedentia
vero reticuit. Quando igitur ad Dominum adiit
nocturnus ille discipulus (Nicodemum illum Phari.
sæum plane intelligis), generationem quæ de colo
est explicante Domino, ille Judaicæ etiam tum hebetudinis particeps in maternum nterum cogitatione
trabebatur, carnalemque generationem sensu animoque lingebat. Cum itaque eum tam sublimi τος οὐ πάνυ πειθόμενον ἰδὼν ὁ Σωτήρ· Οὐδείς,
doctrinæ non assentiri Dominus animadverteret:
• Nemo, inquit, ascendit in cœlum, nisi qui
descendit de calo. Perinde ac si diceret: Τι
quidem, Nicodemur, calestem hanc non capis instructionem, ac forte humauo testimonio postulas dicta
confirmari: sed • nemo ascendit in coelum, ut
hæc disceret, nisi qui descendit de cœlo,› qui ea
quæ ibi sunt, perspicue ac certe explanare novit,
• Filius hominis, qui est in calo.»
φησὶν, ἀναβέβηκεν εἰς τὸν οὐρανὸν, εἰ μὴ ὁ ἐκ τοῦ
οὐρανοῦ καταβάς, ο ώσανεί λέγων· Σὺ μέν, Νικό
δημε, οὐρανίου μυσταγωγίας ἀπαράδεκτος εἶ, ἀνω
θρωπίνην μαρτυρίαν τῶν λεγομένων ἴσως ζητῶν·
ἀλλ᾿ ο Οὐδεὶς ἀναβέβηκεν εἰς τὸν οὐρανὸν, ο ὥστε
ταῦτα μυηθῆναι αὐτὸν, ο εἰ μὴ ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ
καταβὰς, ο καὶ δογματίζων τἀκεῖθι τρανῶς, ὁ
Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου, ὁ ὢν ἐν τῷ οὐρανῷ.»
Καίτοι φαίη τις ἄν· Οὔπω πρὸς οὐρανοὺς ἀναφοιτήσας ἦν μετὰ τοῦ προσλήμματος ὅτε ταῦτα ἐφθέγγετο, ὅπου καὶ μετὰ τὴν ἐκ νεκρῶν ἀναβίωσιν
ἀπείργων ἐπιθιγγάνειν αὐτῷ τὴν θεοφόρον Μαγδαληνὴν, καὶ πέμπων αὐτὴν τοῖς ἀποστόλοις ἀπόστο
λον, οὕτω φησίν· «Οὔπω γὰρ ἀναβέβηκα πρὸς τὸν
Πατέρα μου.» Πῶς οὖν ἐνταῦθά φησί, μηδενὰ ἀναβ:-
6ηκέναι εἰς τὸν οὐρανὸν, εἰ μὴ ἐκεῖνον αὐτὸν τὸν ἐν
τῇ γῇ οὐρανόθεν φοιτήσαντα; Δόγμα ἐνταῦθα ἐμφαί
νει τῆς ἀῤῥήτου πρὸς ἡμᾶς τοῦ Θεοῦ Λόγου ἑνώσεως,
ὅπως τῶν δύο φύσεων ἀφύρτως ἑνωθεισῶν εἰς μίαν
ὑπόστασιν, θατέρα θατέρας μετείληφεν, ὡς κοινολογεῖσθαι τὰ τῶν φύσεων ἰδιώματα. Οταν οὖν ἀκούῃς
• Οὐδεὶς ἀναβέβηκεν εἰς τὸν οὐρανὸν, εἰ μὴ ὁ ἐκ τοῦ
οὐρανοῦ καταβάς, ι τὴν τοῦ Λόγου θεότητα νόησον
διὰ τοῦτο γὰρ ἐπήγαγε μάλα γοργῶς, ὁ ὢν ἐν τῷ
οὐρανῷ·, εἴηθες γὰρ περὶ τῆς σαρκὸς τῇδε νοεῖν,
ὡς ἐν οὐρανῷ τε ἦν, καὶ τῷ Νικοδήμῳ ἐφθέγγετο,
τριχῇ φυσικῶς ἐχούσης διάστασιν, καὶ τὴν ἐν τόπῳ
At fortasse quis dixerit: Nondum cum assumpta
natura reversus in cœlum fuerat Dominus, cum hæc
dicebat, quare etiam postquam revixit a mortuis,
divinam Magdalenam prohibens a sui contactu,
camque apostolis nuntiam allegans ita ait: Nondum enim ascendi ad Patrem meum., Quomodo &
igitur hic nullum ascendisse dicit in cœlum, nisi
illum ipsum, qui in terram e coelo venerat? Dogn:
profecto hic insinuat ineffabilis unionis divini Verbi
cum nostra natura. Cum enim essent duæ naturæ
in unam hypostasim inconfuse conjunctæ, altera
quæ alterius sunt participavit, ut 15 naturarum
proprietates. de uno eodemque communiter
dici possint. Cum igitur audis in cœlum neminem
ascendisse, nisi eum qui de cœlo descenderat, Verbi
divinitatem intellige; ideo enim continuo addidit,
• qui est in coelo: > stultum quippe est ita de
carne cogitare, quasi ea in coelo exstiterit simulque
cum Nicodemo disseruerit, cum trinam dimensionem
τῆς ὁλικῶς οὔσης ἐν τῷ παντὶ καὶ ὑπὲρ τὸ πᾶν,
οὕτως ἔχειν πιστεύειν ἀραρότως θεοσεβές. Τὸ μέντοι
πρὸς τὴν μυροφόρον ῥηθέν. Οὔπω γὰρ ἀναβέβηκα
πρὸς τὸν Πατέρα μου, ο την σωματικὴν ἐδήλου ανά
Εκσιν. Έφεξῆς οὖν προλέγει τὰ περὶ τοῦ πάθους
καὶ τοῦ σταυροῦ. • Ὥσπερ, φησί, Μωϋσῆς ὕψωσε
τὸν ὄφιν ἐν τῇ ἐρήμῳ, οὕτως ὑψωθῆναι δεῖ τὸν Υἱὸν
τοῦ ἀνθρώπου.» Σαφὴς μὲν τοῖς πολλοῖς, ὡς οἶμαι,
et circumscriptionem in loco naturaliter habeat. Αt η περιγραφήν. Τὸ δὲ ὑπὲρ τῆς ὑπεραρχίου θεότητος
vero hoc de divinitate omnis experte principii, quæ
tota est in omnibus et super omnia, credere consentaneum est maxime pietati. Ergo dictum illud að
unguentiferam Magdalenam: ‹ Nondum enim ascendi
ad Patrem meum, corporalem signabat ascensionem. Deinceps ergo prædicit ea quæ ad Passionem
et Crucem spectant: • Quemadmodum, inquit,
Moyses exaltavit serpentem in deserto, ita exaltari
oportet Filium hominis, ο Norunt omnes, opinor, ὁ τῆς ἱστορίας λόγος, ἀλλ' ὡς ἂν εὐληπτοτέρα ἡμῖν
*1 Joan. 411, 13.
ss Joan! xx,
Francisci Scorsi nota.
Naturarum proprietates. Communicationem suppositi, diserte explicat hic Pater; de quo agunt
idiomatum, secundum quam quæ sunt propria theologi scholastici cum sancto Thoma, in part,
unius naturæ, de altera dici possunt ob unitatem
quest. 14.
col. 177–178page 34 of 367
PG 132:177γένοιτο η θεωρία, συντεμών, ὡς ἂν οἷός τε ὦ, δι' ὀλίγων ταύτην ἐπιδραμοῦμαι. Οτε διὰ τῆς ἐρήμου ὑπὸ Μωυσέως ὁ Ἰσραηλιτικὸς λαὸς ἤγετο, ἐπειδὴ αὐτοῖς ἡ ἀνδραπώδης ἡδονή τὴν ἐπιθυμίαν τῆς γαστριμαργίας ἐπήγειρε, καὶ τὸν Αἰγύπτιον κόρον ὠνειροπώλουν, κατὰ τοὺς ἀτακτοῦντας τῶν νέων, σφοδροτέραις παιδαγωγοῦνται ταῖς μάστιξιν, όφεων αὐτοῖς κατὰ τὴν παρεμβολὴν ἐφερψάντων, καὶ θανατηφόρον τὸν ἐμβαλόντων τοῖς ἀμυ χθεῖσι τῷ δήγματι. 'Αλλεπαλλήλου δὲ γενομένης ἐκ τῶν θηρίων τῆς πτώσεως, θείᾳ συμβουλῇ παρορμηθεὶς ὁ Μωϋσῆς χαλκοῦν ἐν ὁμοιώματι όφεως χέας, τὴν δύναμιν τῶν ἀληθινῶν ὄφεων ἤμβλυνεν. Επί τινος γὰρ ὕψους ἀπαιωρήσας τὸν χαλκοῦν ὄφιν, ὡς ὑπὸ πάντων ὁρᾶσθαι, ἔστησε τῷ λαῷ τὴν ἐκ τῶν θηρίων φθοράν. Ο γὰρ πρὸς τὴν εἰκόνα βλέπων τοῦ ὄψεως, οὐδὲν ἐδεδοίκει τὸ τοῦ ἀληθινοῦ ὄφεως δῆγμα, ἐξ ἀντιπαθείας τινὸς ἀποῤῥήτου τῆς ὄψεως τὸν τὸν ἀμβλυνούσης. Οτι δὲ ὁ χαλκόχυτος ὄφις τύπος ἦν αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ, διαρρήδην κηρύττει τὸ εὐαγγέλιον· μὴ ταραττέτω δὲ τοὺς φιλοχρίστους τὸ τῷ ἀπεμφαίνοντι ζώῳ τὸν τοῦ μυστηρίου λόγον ἁρμόζεσθαι. Εἰ γὰρ ἡ τῆς ἁμαρτίας πατὴρ ὄφις ὠνομάσθη ὑπὸ τῆς ἁγίας Γραφῆς, καὶ τὸ ἐκ τοῦ ὅρεως γεννηθὲν, ἡ ἁμαρτία, φημί, πάντως ὄφις ἐστὶ, τοῦ γεγεννηκότος οὖσα συνώνυμος. ᾿Αλλὰ μὴν δι' ἡμᾶς ἁμαρ τίαν γενέσθαι τὸν Κύριον μαρτυρεῖ ὁ ᾿Απόστολος, ἐπειδὴ τὴν ἁμαρτικὴν ἡμῶν φύσιν ἀνέλαβε. «Τὸν γὰρ ἁμαρτίαν, φησί, μή ποιήσαντα ὑπὲρ ἡμῶν ἁμαρτίαν ἐποίησεν.» Ανὰ λόγον ἄρα προσαρμόζεται τῷ Κυρίῳ τὸ αἴνιγμα. Ἐπειδὴ γὰρ οἱ πονηροί ὄρεις τῷ γένει παντὶ προσερπύσαντες ταῖς τῆς ἁμαρτίας ἀμυχαῖς τὴν φύσιν ἡμῶν ἐθανάτωσαν, τού του χάριν ὑποδύεται τὸ τοῦ ὄψεως ὁμοίωμα ὁ Θεὸς ἐν ὁμοιώματι σαρκὸς ἁμαρτίας, ο ὥς φησιν ὁ Παῦλος, γενόμενος, καὶ οὕτως ἐλευθεροῦται τῆς ἁμαρτία; ὁ ἄνθρωπος διὰ τοῦ ὑπελθόντος τὸ τῆς ἁμαρτίας εἶδος, καὶ γενομένου καθ' ἡμᾶς πρὸς τὸν ὅριν αὐτομολήσαντας· δι᾿ οὗ ὁ μὲν θάνατος, ὁ ἐκ τῶν δηγμάτων κωλύεται, αὐτοὶ δὲ οἱ ὄφεις ἀφαν! ζονται τῷ διὰ σταυροῦ πάθει. Καὶ κατήργηται μὲν τὴν ἡδονὴν ἀνδραπώδη τὴν ἀκολασίαν, Οὐ κακῶς δὲ ἔοικε μετηνέχθαι· κ κολᾶσθαι γὰρ δεῖ τὸ τῶν αἰσχρῶν ὀρεγόμενον καὶ πολλὴν αὐξησιν ἔχον. Τοιοῦτοι δὲ μάλιστα ἡ ἐπιθυμία, καὶ ὁ παῖς· κατ᾽ ἐπιθυμίαν γὰρ ζῶσι καὶ τὰ παιδία, καὶ μάλιστα ἐν τούτοις τοῦ ἡδέος ὄρεξις. (ακολασία) νέων ἀτάκτωνHOMILIA IH.
γένοιτο η θεωρία, συντεμών, ὡς ἂν οἷός τε ὦ, δι' listoriam, sed uti melius quid sub illa latcal,
ὀλίγων ταύτην ἐπιδραμοῦμαι.
Οτε διὰ τῆς ἐρήμου ὑπὸ Μωυσέως ὁ Ἰσραηλιτι
κὸς λαὸς ἤγετο, ἐπειδὴ αὐτοῖς ἡ ἀνδραπώδης ἡδονή
τὴν ἐπιθυμίαν τῆς γαστριμαργίας ἐπήγειρε, καὶ τὸν
Αἰγύπτιον κόρον ὠνειροπώλουν, κατὰ τοὺς ἀτακτοῦντας τῶν νέων, σφοδροτέραις παιδαγωγοῦνται ταῖς
μάστιξιν, όφεων αὐτοῖς κατὰ τὴν παρεμβολὴν ἐφερψάντων, καὶ θανατηφόρον τὸν ἐμβαλόντων τοῖς ἀμυ
χθεῖσι τῷ δήγματι. 'Αλλεπαλλήλου δὲ γενομένης ἐκ
τῶν θηρίων τῆς πτώσεως, θείᾳ συμβουλῇ παρορμη·
θεὶς ὁ Μωϋσῆς χαλκοῦν ἐν ὁμοιώματι όφεως χέας,
τὴν δύναμιν τῶν ἀληθινῶν ὄφεων ἤμβλυνεν. Επί
τινος γὰρ ὕψους ἀπαιωρήσας τὸν χαλκοῦν ὄφιν, ὡς
ὑπὸ πάντων ὁρᾶσθαι, ἔστησε τῷ λαῷ τὴν ἐκ τῶν
θηρίων φθοράν. Ο γὰρ πρὸς τὴν εἰκόνα βλέπων τοῦ
ὄψεως, οὐδὲν ἐδεδοίκει τὸ τοῦ ἀληθινοῦ ὄφεως δῆγμα,
ἐξ ἀντιπαθείας τινὸς ἀποῤῥήτου τῆς ὄψεως τὸν τὸν
ἀμβλυνούσης. Οτι δὲ ὁ χαλκόχυτος ὄφις τύπος ἦν
αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ, διαρρήδην κηρύττει τὸ Εὐαγγέ
λιον· μὴ ταραττέτω δὲ τοὺς φιλοχρίστους τὸ τῷ
ἀπεμφαίνοντι ζώῳ τὸν τοῦ μυστηρίου λόγον ἁρμόζεσθαι. Εἰ γὰρ ἡ τῆς ἁμαρτίας πατὴρ ὄφις ὠνομάσθη
ὑπὸ τῆς ἁγίας Γραφῆς, καὶ τὸ ἐκ τοῦ ὅρεως γεννηθὲν, ἡ ἁμαρτία, φημί, πάντως ὄφις ἐστὶ, τοῦ γεγεν
νηκότος οὖσα συνώνυμος. ᾿Αλλὰ μὴν δι' ἡμᾶς ἁμαρ
τίαν γενέσθαι τὸν Κύριον μαρτυρεῖ ὁ ᾿Απόστολος,
ἐπειδὴ τὴν ἁμαρτικὴν ἡμῶν φύσιν ἀνέλαβε. «Τὸν
γὰρ ἁμαρτίαν, φησί, μή ποιήσαντα ὑπὲρ ἡμῶν
ἁμαρτίαν ἐποίησεν.» Ανὰ λόγον ἄρα προσαρμόζε
ται τῷ Κυρίῳ τὸ αἴνιγμα. Ἐπειδὴ γὰρ οἱ πονηροί
ὄρεις τῷ γένει παντὶ προσερπύσαντες ταῖς τῆς
ἁμαρτίας ἀμυχαῖς τὴν φύσιν ἡμῶν ἐθανάτωσαν, τούτου χάριν ὑποδύεται τὸ τοῦ ὄψεως ὁμοίωμα ὁ Θεὸς
· ἐν ὁμοιώματι σαρκὸς ἁμαρτίας, ο ὥς φησιν ὁ
Παῦλος, γενόμενος, καὶ οὕτως ἐλευθεροῦται τῆς
ἁμαρτία; ὁ ἄνθρωπος διὰ τοῦ ὑπελθόντος τὸ τῆς
ἁμαρτίας εἶδος, καὶ γενομένου καθ' ἡμᾶς πρὸς τὸν
ὅριν αὐτομολήσαντας· δι᾿ οὗ ὁ μὲν θάνατος, ὁ ἐκ
τῶν δηγμάτων κωλύεται, αὐτοὶ δὲ οἱ ὄφεις ἀφαν!-
ζονται τῷ διὰ σταυροῦ πάθει. Καὶ κατήργηται μὲν
38 1 Cor. v, 21. st Romn. viii, 5.
contemplari possimus, breviter, quoad ejus fieri
poterit, et paucis ean absolvam.
Cum per solitudinem Israeliti us populus a Moyse
duceretur, essetque gulæ cupiditas in ipsis a servili
voluptate incitata, adeoque salictatem Ægyptia
cam somniarent, acrioribus flagellis, sicuti effrenati
juvenes solent, immissis in castra serpentibus
plectebantur, qui sane in omnes, quotquot attigissent
lethale venenum injiciebant. Cum igitur alii super
alios ieti serpentibus interirent, Moyses divino
consilio impulsus, ære ad efformandum serpentem
fuso, verorum serpentiumn viin repressit et hebetavit.
Editum enim in locum serpentem æreum erigens,
at in conspectu omnium esset, perniciem a bestiis
illatam a populo avertit. Nam qui serpentis intuebatur effigiem, inorsun serpentis verí non formidabat, cum aspectus ipse veneni vim occulta quadam
antipathia retunderet. Jam autem æneum illum
serpentem figuram Christi gessisse aperte Evange
lium prædicat. Neminem vero amantium Christi
conturbet hoc quod audit, in tam invisum animal
rationem tanti mysterii convenire. Si enim
serpens pater peccati in sacris Litteris appellatur,
quod etiam est ex hoc serpente progenitum,
16 peccatum, inquam, eoden ac genitor nomine serpens vocabitur. Cæterum nostra causa Dominum factum esse peccatum, cum naturam nostram obnoxiam
peccatis assumpserit, testatur Apostolus: «Εur, qui
non noverat peccatum, pro nobis peccatum fecit ".
Aptatur igitur hoc mnigma Domino congruenter. Postquam enim nequissimi illi serpentes in universun
genus humanum insilientes naturam nostram peccatorum morsibus dilacerando confecerunt, ea de causa
similitudinem serpentis induit Deus factus ⚫ in
similitudinem carnis peccati * › ut Paulus ait;
atque ita liberatur homo a peccato per eum, qui
peccati habitum suscepit, similisque factus est nobis,
quia ad serpentem sponte accesseramus: cujus opera
mors a morsibus orta cohibetur, et ipsi serpentes
crucis Passione delentur. Et destructa quidem est
mors a serpentibus importata, nimirum impietas;
Francisci Scorsi notæ.
servili voluptate. Vitium omnium maxime tatem pueri vivunt, et in his maxime jucundarum
probrosum ac vile intemperantiam esse docet Arist.
Ethic. ii, cap. ultimo, et sanctus Thomas, 11, part.
ri, et omnes passim philosophi, quare recte Theoplanes τὴν ἡδονὴν ἀνδραπώδη vocal.
Efrenali juvenes. Et hoc rectissime Theophanes; nam Arist. u Ethic, cap. ult. τὴν ἀκολα
σίαν, hoc est, intemperantiam (incastigationem ad
verbum reddideris) a puerilibus peccati, translatam
esse vult; subdit porro: Οὐ κακῶς δὲ ἔοικε μετηνέ
χθαι· κ κολᾶσθαι γὰρ δεῖ τὸ τῶν αἰσχρῶν ὀρεγόμενον καὶ πολλὴν αὐξησιν ἔχον. Τοιοῦτοι δὲ μάλιστα
ἡ ἐπιθυμία, καὶ ὁ παῖς· κατ᾽ ἐπιθυμίαν γὰρ ζῶσι
καὶ τὰ παιδία, καὶ μάλιστα ἐν τούτοις τοῦ ἡδέος
ὄρεξις. Neque vero male translatum videtur id nomen
(ακολασία): castigari enim oportet turpium rerum
appetitionem quæque immodice crescat; hujusmodi
autem est cupidītas, et puer; nam secundum cupidirerum appetitio. Ilve Arist. eademque ut Rhet. de
moribus juvenilis ætatis. Ex quibus intelligas quam
saplenter hic auctor Hebræos gule cupiditate victos,
et Ægyptiorum eduli: concupiscentes more νέων
ἀτάκτων immissis serpentibus castigalos dicat. Similes enim pueris, qui libidinibus obsequuntur.
In tam invisum animal. Qua ratione Deus,
qui natura bonus est, serpens dicitur? inquit Nicetas
in notis ad orat. 2, Greg. Naz. in Pascha: Quoniam
juxta nos libera voluntate malos per similitudinem
carnis peccati factus est,
carnis peccati factus est, et cum iniquis repulatus
est. Serpens igitur Christus est velut in similiadi
nem peccati, quia homo factus est. Lege plura apud
ipsum Nicetam, quæ maxime congruunt cunt toto
hoc tractu Theophanis. Lege etiam Grets. ton. I
De cruce, lib. 1, cap. 45.
col. 179–180page 35 of 367
PG 132:179μὴν τὰ δήγματα πέπαυται. Η γὰρ ἐγκειμένη τῇ σαρκὶ κατὰ τοῦ πνεύματος ἐπιθυμία εἰς τὸ παντελὲς οὐκ ἀπόλωλε. Καὶ γὰρ καὶ ἐν τοῖς ἐναρέτοις πολλάκι; ἐνεργεῖται τῆς ἐπιθυμίας τὰ δήγματα. ᾿Αλλ' δ πρὸς τὸν ἐπὶ ξύλου ὑψωθέντα βλέπων ἀπωθεῖται τὸ πάθος, οἷόν τινι φαρμάκῳ τῷ φόβῳ τοῦ Θεοῦ τὸν ἱὸν διαχέας. Τὸ δὲ πρὸς τὸν σταυρὸν βλέπειν, τοῦτο ἔστι τὸ πάντα τὸν ἑαυτοῦ βίον, ὡς νεκρὸν τῷ κόσμῳ, καὶ ἐσταυρωμένον ποιῆσαι πρὸς πᾶσαν ἁμαρτίαν ἀκίνητον μένοντα, καθηλοῦντα τῷ θείῳ φόβῳ τὰς ἰδίας σάρκας, κατὰ τὸν Ψαλμῳδόν. Πλος δ' ἂν εἴη σαρκῶν καθεκτικὸς ἡ ἐγκράτεια. ὁ ἐκ τῶν ὄρ ων θάνατος, ὅπερ ἐστὶν ἡ ἀσέβεια, οὐ Τὸ δὲ σύμβολον εἶναι τοῦ κατὰ τὸν σταυρὸν μυ στηρίου τὸν ὅριν, καὶ ἄλλη τις ἱστορία παρέδειξεν. Αποστελλόμενος γὰρ ὑπὸ Θεοῦ ὁ Μωϋσῆς ἐξαγαγεῖν τὸν Ἰσραὴλ Αἰγυπτίοις θητεύοντα, φησὶ πρὸς τὸν Θεόν· ο Ἐὰν οὐ πιστεύσωσί μοι, μηδὲ εἰσακούσωσι τῆς φωνῆς μου, τί ἐρῶ πρὸς αὐτού;; ν εἶπε δὲ αὐτῷ ὁ Θεός· «Τί τοῦτό ἐστι τὸ ἐν τῇ χειρί σου; ε ὁ δὲ εἶπε· «Ράβδος.» Καὶ εἶπε· ο Ρίψον αὐτὴν ἐπὶ τὴν γῆν. Καὶ ἔῤῥιψεν αὐτὴν, καὶ ἐγένετο ὄφις. Καὶ εἶπε Κύριος πρὸς τὸν Μωϋσῆν· Εκτεινον τὴν χεῖρά σου, καὶ ἐπιλαβοῦ τῆς κέρκου. Καὶ ἐγένετο βάθος ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ. • Ορα δὴ ἐνταῦθα τὸν ἐκ Θεοῦ κατὰ φύσιν ἀληθῶς Υἱὸν, οἷόν τινα ῥάβδον ὄντα τοῦ Πατρός· βασιλείας δὲ καὶ δυνάμεως σημεῖον ἡ ῥά βδος. Καὶ γοῦν φησιν ὁ Δαβίδ·ι Ράβδος εὐθύτητος ἡ ῥάβδος τῆς βασιλείας σου.» 'Αλλ' ὅτε έβριψεν αὐτὴν διὰ τῆς ἐνανθρωπήσεως, καὶ γηΐνῳ περιθέ βληκε σώματι, τότε ἐν ὁμοιώματι τῶν πονηρῶν ἡμῶν γέγονε. Πονηρίας γὰρ σημεῖον ὁ ὄφις. Καὶ ὥσπερ ἡ ῥάβδος τοῦ Μωϋσέως θηριωθεῖσα τὰς γοη τικὰς ῥάβδους τῶν Αἰγυπτίων μάγων κατέφαγεν, εἶτα πάλιν ἀναληφθεῖσα γέγονεν ὅπερ ἦν πρότερον, οὕτω καὶ ἡ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς ῥάβδος, τουτέστιν ὁ Υἱός, δι᾿ οὗ κατάρχει τῶν ὅλων, εἰ καὶ γέγονεν ὁμοιώσει τῇ καθ᾿ ἡμᾶς, ἐφ᾽ ᾧ τοὺς νοητούς ὄφεις εξαφανίσαι, ἵνα μηκέτι ὦσι θεοὶ τῶν ἐθνῶν τὰ δαιμόνια, ἀλλ᾽ οὖν ἀποπεράνας τὴν οἰκονομίαν, ἀναπεφοίτηκεν εἰς τὸν οὐρανὸν, καὶ γέγονε πάλιν, ὡς ἐν χειρὶ τοῦ Πατρὸς ῥάβδος εὐθύτητος καὶ βασιλείας, ἐν δεξιᾷ τοῦ γεγεννηκότος κεκαθικώς, καὶ μετὰ σαρ κός. "Αλλως καὶ κατ᾽ ἄλλον δὲ τρόπον ὁ ὄφις τὸν Σω τῆρα εἰκόνιζεν. Ἐπειδὴ ὥσπερ ἐκεῖνος ἐδόκει μὲν ὄφις εἶναι, ὄφις δὲ τῇ ἀληθείᾳ οὐκ ἦν, οὕτω καὶ ὁ Κύριος ἁμαρτίαν μὲν οὐκ ἐποίησεν· οὐ γὰρ ἦν θέμις τὴν φύσει ἀγαθὸν τοῦ κακοῦ πεῖραν λαβεῖν. Εδόκει μέντοι τοῖς φαύλοις ἁμαρτωλός· καὶ γοῦν ἔλεγον τῷ ἰαθέντι τυφλῷ· Δὸς δόξαν τῷ Θεῷ· ὁ ἄνθρωπος οὗτος ἁμαρτωλός ἐστιν.» ᾿Αλλὰ καὶ φάγον καὶ οἰνοπότην αὐτὸν ἀθυροστομοῦντες ὠνόμασαν. Καὶ ἄλλως δὲ τῷ ὄφει περείκασται ὁ Σωτήρ· ὁ γὰρ ὄφις οὐ μόνον ἔχει θανατηφόρον τὸν, ἀλλὰ καὶ φάρμακον δ ἀναιρετικὸν τοῦ θανατηφόρου τοῦ· ὁ παῖδες ἰατρῶνμὴν τὰ δήγματα πέπαυται. Η γὰρ ἐγκειμένη τῇ
σαρκὶ κατὰ τοῦ πνεύματος ἐπιθυμία εἰς τὸ παντελὲς
οὐκ ἀπόλωλε. Καὶ γὰρ καὶ ἐν τοῖς ἐναρέτοις πολλάκι; ἐνεργεῖται τῆς ἐπιθυμίας τὰ δήγματα. ᾿Αλλ' δ
πρὸς τὸν ἐπὶ ξύλου ὑψωθέντα βλέπων ἀπωθεῖται τὸ
πάθος, οἷόν τινι φαρμάκῳ τῷ φόβῳ τοῦ Θεοῦ τὸν
ἱὸν διαχέας. Τὸ δὲ πρὸς τὸν σταυρὸν βλέπειν, τοῦτο
ἔστι τὸ πάντα τὸν ἑαυτοῦ βίον, ὡς νεκρὸν τῷ κόσμῳ,
καὶ ἐσταυρωμένον ποιῆσαι πρὸς πᾶσαν ἁμαρτίαν
ἀκίνητον μένοντα, καθηλοῦντα τῷ θείῳ φόβῳ τὰς
ἰδίας σάρκας, κατὰ τὸν Ψαλμῳδόν. Πλος δ' ἂν εἴη
σαρκῶν καθεκτικὸς ἡ ἐγκράτεια.
al morsus nondum omnino cesserunt. Etenim illa ὁ ἐκ τῶν ὄρ ων θάνατος, ὅπερ ἐστὶν ἡ ἀσέβεια, οὐ
concupisceutia, quæ carni adversus Spiritum inest,
nondum perfecte compressa est. Nam et in illis
qui virtute maxime pollent sæpe concupiscentiæ
morsus insurgunt: sed qui in eum, qui sublatus in
crucem est, oculos conjicit, affectionem illam motumque immoderatum depellit, et timorem Dei
veluti quoddam pharmacum in venenum aspergit.
Crucem porro aspicere nihil est aliud quam ita
instituere vitam, ut mundo mortua et crucifixa sit,
et ad omne peccatum immobilis perseveret, propriamque carnem timore Dei configere, juxta Psalmistæ votum 88; clavus vero carnem cohibens continentia fuerit.
Jam vero serpentem symbolum esse mysterii in
Cruce perfecti, alia item ostendit historia. Missus
enim a Deo Moyses, ut ex servitute Ægyptiaca
Israeliticumn populum eximeret, aitad Dominum: Si
non crediderint mihi et audierint vocem meam, quid
dicam ad illos? Ait illi Dominus: Quid hoc est,
quod tenes in nanu tua?, Respondit ille, «Virga.
Dixitque Dominus: Projice eam in terrain. Projecit, et versa est in serpentem. Dixitque Dominus
ad Moysen Extende manum tuam, et apprehende
caudam ejus, et rursus virga facta est in manu
ejus s.» Adverte igitur hoc loco, eum qui
ex Deo secundum naturam vere Filius est, esse
veluti quamdam Patris virgam: 17 regni quippe
et polestatis signum est virga; unde et David:
• Virga directionis, virga regni tui ". Αt quando
illam per naturæ humanæ assumptionem abjecit, et
corpore terreno circumcinxit, tunc nostrarum iniquitatum similitudinem gessit. Iniquitatis enim et
malitiæ signum est serpens. Et quemadmodum virga
Mosa in feram mutata fallaces magorum Ægyptiorum virgas exedit, deinde in manus recepta ad id
quod prius fuerat, rediit: ita etiam Dei et Patris
virga, hoc est Filius, per quem omnia regit et moderatur, licet similis nobis factus esset ut serpentes illos qui sub intelligentiam cadunt, eliminaret,
ne amplius dii gentium essent dæmonia, perfectis
tamen omnibus quæ erant disposita', revertit in
coelum, et iterum factus est velut in manu Patris
virga directionis et regni, etiam carne indutus in
dextera considens Patris.
Aliter item, et alia ratione serpens image Salvatoris fuit. Quemadmodum enim serpens ille serpens
quidem esse videbatur, re tamen vera non erat
serpens; sic Dominus peccatum non fecit: neque
enim fas erat eum, qui natura bonus est, capere
experimentum mali. Improbis quidem peccator videbatur; unde cæco illi sanato dicebant: ‹ Da gloriam
Deo; homo iste peccatur est *.» Quin et edacem
et bibacem petulanti lingua appellabant ". Alio
præterea modo serpenti assimilafus fuit Salvator;
nan serpeus non modo lethale venenum, sed et
pharmacum habet potens lethale venenum expelG
Τὸ δὲ σύμβολον εἶναι τοῦ κατὰ τὸν σταυρὸν μυστηρίου τὸν ὅριν, καὶ ἄλλη τις ἱστορία παρέδειξεν.
Αποστελλόμενος γὰρ ὑπὸ Θεοῦ ὁ Μωϋσῆς ἐξαγαγεῖν
τὸν Ἰσραὴλ Αἰγυπτίοις θητεύοντα, φησὶ πρὸς τὸν
Θεόν· ο Ἐὰν οὐ πιστεύσωσί μοι, μηδὲ εἰσακούσωσι τῆς
φωνῆς μου, τί ἐρῶ πρὸς αὐτού;; ν εἶπε δὲ αὐτῷ ὁ
Θεός· «Τί τοῦτό ἐστι τὸ ἐν τῇ χειρί σου; ε ὁ δὲ
εἶπε· «Ράβδος.» Καὶ εἶπε· ο Ρίψον αὐτὴν ἐπὶ
τὴν γῆν. Καὶ ἔῤῥιψεν αὐτὴν, καὶ ἐγένετο ὄφις. Καὶ
εἶπε Κύριος πρὸς τὸν Μωϋσῆν· Εκτεινον τὴν χεῖρά
σου, καὶ ἐπιλαβοῦ τῆς κέρκου. Καὶ ἐγένετο βάθος
ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ. • Ορα δὴ ἐνταῦθα τὸν ἐκ Θεοῦ
κατὰ φύσιν ἀληθῶς Υἱὸν, οἷόν τινα ῥάβδον ὄντα τοῦ
Πατρός· βασιλείας δὲ καὶ δυνάμεως σημεῖον ἡ ῥάβδος. Καὶ γοῦν φησιν ὁ Δαβίδ·ι Ράβδος εὐθύτητος ἡ ῥάβδος τῆς βασιλείας σου.» 'Αλλ' ὅτε έβριψεν
αὐτὴν διὰ τῆς ἐνανθρωπήσεως, καὶ γηΐνῳ περιθέ
βληκε σώματι, τότε ἐν ὁμοιώματι τῶν πονηρῶν
ἡμῶν γέγονε. Πονηρίας γὰρ σημεῖον ὁ ὄφις. Καὶ
ὥσπερ ἡ ῥάβδος τοῦ Μωϋσέως θηριωθεῖσα τὰς γοη
τικὰς ῥάβδους τῶν Αἰγυπτίων μάγων κατέφαγεν,
εἶτα πάλιν ἀναληφθεῖσα γέγονεν ὅπερ ἦν πρότερον,
οὕτω καὶ ἡ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς ῥάβδος, τουτέστιν
ὁ Υἱός, δι᾿ οὗ κατάρχει τῶν ὅλων, εἰ καὶ γέγονεν
ὁμοιώσει τῇ καθ᾿ ἡμᾶς, ἐφ᾽ ᾧ τοὺς νοητούς ὄφεις
εξαφανίσαι, ἵνα μηκέτι ὦσι θεοὶ τῶν ἐθνῶν τὰ δαιμό
νια, ἀλλ᾽ οὖν ἀποπεράνας τὴν οἰκονομίαν, ἀναπεφοί
τηκεν εἰς τὸν οὐρανὸν, καὶ γέγονε πάλιν, ὡς ἐν χειρὶ
τοῦ Πατρὸς ῥάβδος εὐθύτητος καὶ βασιλείας, ἐν
δεξιᾷ τοῦ γεγεννηκότος κεκαθικώς, καὶ μετὰ σαρκός.
"Αλλως καὶ κατ᾽ ἄλλον δὲ τρόπον ὁ ὄφις τὸν Σω
τῆρα εἰκόνιζεν. Ἐπειδὴ ὥσπερ ἐκεῖνος ἐδόκει μὲν
ὄφις εἶναι, ὄφις δὲ τῇ ἀληθείᾳ οὐκ ἦν, οὕτω καὶ ὁ
Κύριος ἁμαρτίαν μὲν οὐκ ἐποίησεν· οὐ γὰρ ἦν θέμις
τὴν φύσει ἀγαθὸν τοῦ κακοῦ πεῖραν λαβεῖν. Εδόκει
μέντοι τοῖς φαύλοις ἁμαρτωλός· καὶ γοῦν ἔλεγον
τῷ ἰαθέντι τυφλῷ· Δὸς δόξαν τῷ Θεῷ· ὁ ἄνθρωπος
οὗτος ἁμαρτωλός ἐστιν.» ᾿Αλλὰ καὶ φάγον καὶ
οἰνοπότην αὐτὸν ἀθυροστομοῦντες ὠνόμασαν. Καὶ
ἄλλως δὲ τῷ ὄφει περείκασται ὁ Σωτήρ· ὁ γὰρ ὄφις
οὐ μόνον ἔχει θανατηφόρον τὸν, ἀλλὰ καὶ φάρμακον
δ
ἀναιρετικὸν τοῦ θανατηφόρου τοῦ· ὁ παῖδες ἰατρῶν
2* Psal. cxvult, 120. 36 Exod. 1v, 1-4. 37 Psal. xLI, 7.
33 Joan. XXIS,
29. 39 Matth. x1, 19
col. 131–132page 12 of 367
PG 132:131ἐκ τῶν σαρχῶν τῶν ἔφεων κατασκευάζουσιν ἀντι φάρμακον. Οὕτως ἐκ τῆς θνητῆς φύσεως τοῦ 'Αδάμ τὸ ἴδιον σῶμα ὁ τοῦ Θεοῦ συνεστήσατο Λόγος ἀναιρετικὸν τοῦ θανάτου γενέμενον. Ο μέντοι Θεολόγος Γρηγόριος οὐχ ὡς τύπον Κυρίου τὸν ὄφιν ληφθῆναί φησιν, ἀλλ' ὡς ἀντίτυπον, εἰπὼν οὕτωσίν ῾Ο δὲ χαλκοῦς ὄφις κρεμᾶται μὲν κατὰ τῶν δακνόν των όφεων, οὐχ ὡς τύπος δὲ τοῦ ὑπὲρ ἡμῶν πα θόντος, ἀλλ᾽ ὡς ἀντίτυπος. Ἐπειδὴ μὲν ὁ χαλκοῦς δ ὄψις ἐκεῖνος τῶν ἐμοειδῶν ὄφεων ἀμβλύνων τὸν τὸν τοὺς ἀλλοτριοειδεῖς ἀνθρώπους ἔσωζεν· ὁ δὲ Σωτήρ ἡμῶν ἐν σταυρῷ ὑψωθεὶς, τῶν μὲν ἀλλοτρίων δαι μόνων τὴν ἰσχὺν κατέρρηξε, τοὺς δὲ οἰκείους καὶ ὁμοειδεῖς ἀνθρώπους ἔσωσεν, εἰκότως αὐτὸν ὁ Πατήρ εἰληφθαί φησιν ὡς ἀντίτυπον. Κατὰ δὲ τὸν σοφώ τατον Μάξιμον, ὁ κρεμασθεὶς ὄφις τοῦ θανάτου ἦν σύμβολον, οὗ πρόξενο; ὁ ὄφις ἐγένετο· τὸ δὲ σημεῖον ἐφ᾽ ᾧπερ ἀνύψωτο, εἰκόνιζε τὸν σταυρόν· ἡ θέα δὲ τῶν δακνομένων ή ομολογία τῶν πιστευόντων ἐστίν. Ο τοίνυν ὁμολογῶν θεοπρεπῶς τὸν θάνατον τοῦ Χριστοῦ, ἔχει ζωὴν αἰώνιον. Οὕτως ὑψωθῆναι δεῖ τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου.» Τὰ ὑψωθῆναι δεῖ τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου, διττὸν ὠδί νει τὸν νοῦν· τήν τε εἰς ὕψος ἀνασκολόπισιν, Αν δι' ἡμᾶς κατεδέξατο· καὶ γὰρ ἔδει, ἁγιασθείσης τῆς τῆς ὑπὸ τῶν ἀχράντων αὐτοῦ ποδῶν διὰ βαδίσματος, καὶ τῆς θαλάσσης διὰ τῆς ἐπὶ τῶν κυμάτων πεζεύ σεως, ἁγιασθῆναι καὶ τὸν ἀέρα διὰ τῆς ἐν σταυρῷ ἀνυψώσεως· δηλοῖ δὲ καὶ τὴν δόξαν, ἣν ἐδοξάσθη διὰ τοῦ σταυροῦ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον. Ἐν ᾧ γὰρ ἔδοξε κατακριθῆναι, ἐν αὐτῷ κατακρίνει τὸν κοσμοκράτορα, κρείττων ὀφθεὶς τῶν παθῶν ὑφ᾽ ὧν ὁ ἄνα θρωπος ἐκεκράτητο· τάδ᾽ ἦσαν λύπη καὶ ἡδονή. ἂν τὴν μὲν ἡδονὴν ἐν τῷ ὄρει νενίκηκε, μήτε τοὺς λίθους ἀρτοποιήσας, μήτε ἐν ταῖς ἄλλαις συμβουλίαις πεισθεὶς τῷ πειράζοντι· λύπης δὲ κρείττων ὤφθη μᾶλλον κατὰ τὸν τοῦ πάθους καιρόν, τοῦ ἀν τιπάλου κατ' αὐτοῦ πάντας ἐκπολεμώσαντος. Προ δότης ὁ μαθητής, φυγάδες οἱ μαθηταὶ, ἐξαρνος ὁ Πέτρος, μάχαιρα, καὶ δᾷδες, καὶ φάσγανα, σιαγόνες βαπιζόμεναι, πρόσωπον ἐμπτυόμενον, νῶτος πληγαίς ἐκδιδόμενος, μάρτυρες ψευδείς, κριτήριον ἀσεβές, ἀπόφασις ἀπηνής, στρατιῶται κατατρυφῶντες τῆς σκυθρωποῦ ἀποφάσεως ἐν χλευασμοῖς, καὶ εἰρωνίαις, καὶ ὕδρεσι, ταῖς ἐκ καλάμου πληγαίς, ἦλοι, καὶ χολὴ, καὶ ὄξος, καὶ τελευταῖον σταυρός. Τίς οὖν κατὰ τῶν ταῦτα ποιούντων ἡ ἄμυνα; • Πάτερ, συγχώρησον αὐτοῖς, οὐ γὰρ εἴδασι τι ποιοῦσιν.» Οὕτω καὶ τὴν λύπην μακροθυμίᾳ νικήσας κατα στρατηγεῖ τὸν ἀντίπαλον, τῆς κατ' αὐτοῦ νίκης τὸν τρόπον οδοποιήσας ἡμῖν Τῇ γὰρ τῶν ἡδονῶν ἀποχῇ, καὶ τῇ πρὸς τοὺς λυποῦντας πραύτητι, καὶ μακρο ἡTESTIMONIA DE THEOPHANE.
satis primo se efferents sensu perpenso videri posset, quin etiam favere putaretur, sanam ejus mentem pluribus modis explicare annixus sum. Atque hæ causæ justissimæ, utilissimæque necessitudinem mihi quamdam attulerunt, ut non nudam meam hanc translationem, sed commentationibus convestitam in apertum ferrem.
Sed enimvero sicuti vestium et domorum usum necessitas primum in hominum morem induxit, deinde luxus
ad ornatum quoque traduxit: ita profecto quas ego norns illis necessitudinibus compulsus institui, in iis
etiam ad ornandum hanc quæ mihi obtigisset, provinciam, sum abusis. Itaque nonnullas sententias, quæ per
se ipsa recta pulchræque apparuissent, prout ex Theophanis officina exissent, in qua tornatæ fuerant; eas
tamen etiam magis ac magis expolire, et collatis aliorum Patrum dictis ilustrare, cum utile, tum præclarum
factu duxi. Nam præterquam quod auctoris nostri commendationi conducere videbatur, cum profecto gloriosum sit habere laudatos viros, qui tecum una sentiant, et suffragentur, tum etiam publico commodo id futu
rum sum arbitratus; nimirum ut qui hujus auctoris testimonia, sive in Commentariis suis, sive in Concionibus
vellent producere, ea et firmiora aliorum suffragiis corroborata, et uberiora multitudine suffragia'orum haberent. Quo in genere cum præclare esset opera posila a multis omni litterarum genere excultissimis viris tum
ex alio hominum genere, tum præsertim societatis nostræ, quorum multos Proœmio primo ad lectores meo
landavi, omnes vero præclaris operibus jam in hominum cognitione, et ore versantur, nec solum in seterum
Patrum monumentis; in quibus pro doctrinæ sublimitate ac gravitate majora fiunt operæ pretia: sed eliam
in levioribus studiis poetarum, oratorumque ethnicorum, quidni mihi concessum arbitrarer, ut hunc scripto-
、 rem unde unde corrogato lumine illustrarem: cum is et sæculi sui tenebris lucem, et nostræ Siciliæ vel unicum
decus arrogarit? quod si genio me aliquando indulsisse quis arguat, id etiam sane temperanter me fecisse
Jalebitur eaque usum moderatione scribendi, ut neque salietas ex copia, neque ex tenuitate rerum desiderium
legentibus nasceretur; nam quædam præstat profecto non attingere, si ea edisserere est animus, ne desiderium
scientiæ frustra acuatur, quædam ingesta plus justo stomachum faciunt. Atque ex hac mediocritate quam
tenui, sensim tamen excrevisse hoc Opusculum, supra quam mihi fingebam animo animadverti, ut non solum
ad Theophanem illuminandum, sed etiam ad locupletandam supellectilem litterariam usui futurum, ni me
tamen amor negotii suscepti fallit, miki pollicear: eaque varietate rerum in omni doctrinarum genere cORquisitarum esse confectum ut quoddam veluti szowµa variis distinctum coloribus, figurisque picturatum non
invita Minerva contexisse me videam: In quo legendo si criticorum supercilium remitti mihi et annuere sentiam, nunquam spero fore, ut meæ me paniceat φιλολογίας, καὶ ψιλοπονίας.
Explanatio litterarum quibus in notis significantur codices mss. quorum lectiones
variæ expenduntur.
f.
G.
C. P.
R. vel R, P.
G. F.
E.
C. vel S. E.
Panormitanus hic est qui Panormi repertus prout Proœm. in enarratur,
Gallicanus hic est qui ex Gallia transmissus Panormum, quanquam prius in Sicilia
scriptus, ita vocatus ut a priore discerneretur.
Vaticanus.
Codex Parisiensis, vel collegii Parisiensis.
Regii Parisiensis, hoc est Bibliothecæ Regiæ Parisiensis.
Codex Folientinorum, qui sunt religiosi ex S. Bernardi ordine Parisiis.
Escuriale.
Codex, vel Glossarium Escurialis.
DOCTORUM VIRORUM
ELOGIA ET TESTIMONIA DE THEOPHANE CERAMEO.
P. Franciscus Turrianus soc. Jesu, lib. 1 contra
Magdeburgenses Centuriatores pro Canonibus apostolorum, cap. 6, ubi testimoniis veterum Patrum
Græcorum et Latinorum ostendit, super Petrum
ædificatam esse Ecclesiam.
Theophanes cognomento Cerameus archiepiscopus Tauromeniæ in Sicilia, auctor in Scripturis
yalde exercitatus et eruditus, in sermone de SS. apostolis, sic ait: ‹ Ego vero, inquit, dico tibi, quod tu
es Petrus, et super hanc petram ædificabo Ecclesiam meam; › tu, inquam, qui petra es, petra fies
fidei verbi et Ecclesiæ firmatæ fundamentum,
ac spiritualis ædificationis primus aditus: super
hanc enim confessionem fundamentum Ecclesiæ
stabit; tali namque petra, ac rupe collocata reliqua dogmata firme ac tute collocabuntur.
Cardinalis Baronius tomo IX, anno Domini 842,
edidit homiliam Theophanis Ceramei de SS. Imaginibus, cui hæc præmittit;
Hactenus sermo annis singulis dicta die in Ecclesia recitari
recitari solitus; cui subjungimus alium
ejusdem argumenti, codem pariter die ab archiepiscopo Tauromeniæ Theophane ad populum di -
clum.
P. Jacobus Gretserus Soc. esu in Notis ad dune
Homilias Theophanis Ceramei de cruce, quas tome
II De cruce, cum aliis multis Græcorum Patrum
produxit.
Theophanes Cerameus vixit eo tempore, quo adhuc Sicilia, vel certe pars Siciliæ imper. Constantiropolitano parebat, Id liquet ex fine orationis de
cruce ubi crucem invocans rogat ut imperatori sil
præsidio contra impios Ismaelitas crucis adorationem contemnentes.
Idem tomo 1, lib. 1, cap. 11, de serpente æneo figura
crucis.
Porro signum in quo serpens iste suspensus est,
fuisse typum crucis Dominicæ, clarum est. AL
quomodo serpens fuerit figura Christi, id auctores
non uno modo explicant. Quidam aiunt serpentem
non tam fuisse Christi quam peccati in cruce sus-
col. 183–184page 36 of 367
PG 132:183θυμίᾳ, μιμηταί τοῦ Δεσπότου γινόμεθα, καὶ τῆς ἐκ τοῦ πονηροῦ νίκης ἔπαθλον κομιζόμεθα τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν· ἧς γένοιτο πάντα; ἐπιτυχεῖν χάριτι τῆς ὑπερφώτου Τριάδος, ᾗ πρέπει πᾶσα δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. ΟΜΙΛΙΑ Δ'. Εἰς τὴν Ὕψωσιν τοῦ τιμίου καὶ ζωοποιοῦ Σταυροῦ. “Ορῶ σήμερον τοῦ μεγάλου τοῦδε ναοῦ τὸν σεβά σμιον ὄροφον τὴν οὐράνιον μιμούμενον ἄντυγα· ὡς δὲ λειμῶνα πολυανθῆ τὸ ἁγιώτατον δάπεδον, τῇ ποικιλίᾳ ὡραῖζόμενον τῆς τοῦ λαοῦ συνελεύσεως, ὡς δὲ ψεκαζούσας νεφέλας τὸν τοῦ ἱεροῦ κλήρου κατάλογον, καὶ μέσον δορυφοροῦντα τὴν ζωηφόρον ΓΩ σταυρὸν, τὸ τῆς ζωῆς ξύλον, τὸ βασιλικόν σκήπτρον, τῶν δαιμόνων τὸν ἀναιρέτην, τῆς ἁμαρτίας τὸν και θαιρέτην, τῆς πάντων σωτηρίας τὸν αἴτιον, οὗ τὴν σεβάσμιον ὕψωσιν πανηγυρίζοντες ἥκομεν, ἥτις δὴ σύμβολόν ἐστιν ἐναργὲς τῆς ἀπὸ γῆς εἰς οὐρανοὺς τῶν ἀνθρώπων διὰ σταυροῦ ἀνελκύσεως· καὶ ἐπειδὴ ἡ πρώτη τοῦ σταυροῦ στάσις ἐν Γολγοθῇ ἄτιμο; ἐδόκει τοῖς ὑβρισταῖς, ἡ νῦν γινομένη ἀνύψωσις τῆς μελλούσης ἐστὶ δόξης προτύπωσις, καθ᾽ ἣν ὁ σταυ ρὸς ὁραθήσεται ὑπ' ἀγγέλων δορυφορούμενος. «Τότε γὰρ φανήσεται τὸ σημεῖον τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου, ο ὡς προαναφωνεῖ τὸ ἅγιον Εὐαγγέλιον. Τοίνυν ύψος και σταυρός χερσὶ τῶν οἰκονόμων τῆς χάριτος, τῷ τετραμερεί κόσμῳ διδοὺς τὸν ἁγιασμόν. Ἐπειδὴ γὰρ ἡ πάντων τῶν ὄντων ὕπαρξις ἢ ἄνω, ἢ κάτω Τῆς ὑπερφωτου Τριάδος, ἐπί θετον Αὐτὴν δὲ μᾶλλον περιέχουσαν τὰ σύμπαντα, καὶ συνέχουσαν, καὶ προέχουσαν ἀχράντως ταῖς ὅλαις ουσίαις ὑπερβατεύουσαν, καὶ πάντων ἐπέκεινα, καὶ πάσης οὐσίας ἐξῃρημένην καὶ ὑπερούσιον, καὶ ὑπὲρ τὰ ὄνταού σαν, ὑπέρθεον, ὑπεράγαθον, ὑπερπλήρη, τὰς ὅλας ἀρχὰς, καὶ τάξεις ἀφορίζουσαν, καὶ πάσης ἀρχῆς, καὶ τάξεως υπεριδρυμένην, ὑπερουσίαν, Γλυκυτάτη δὲ καὶ ἐξ ἀμφοῖν συνάφεια οἷον ἡ ὑπερούσιος οὐσία, ἡ ὑπέρθεος θεότης, ἡ ὑπεράρχες ἀρχὴ, καὶ τὰ τοιαῦ τα. Εἰσὶ δέ τινα καταφατικώς ἐπὶ Θεοῦ λεγόμενα δύναμιν. Υπεροχικῆς ἀποφάσεως ἔχοντα, οἷον σκότος, οὐχ ὅτι σκότος ἐστὶν ὁ Θεὸς, ἀλλ' ὅτι οὐκ ἔστι φῶς, ἀλλ' ὑπὲρ τὸ φῶς. ὑπερτελῆ οι προτέλειον υπερφύαλον ὑπέρφωτος τριάς υπερβολήν ὑπέρο αγνον εἰ πανυπέραγνον, ὑπεράμωμον, ὑπερευλο γημένην, ὑπεραγίαν. Ερβέθη δὲ ἐν τῷ ἀμβῶνι τῆς ἐπισκοπῆςLudine erga illos exhibita qui nobis molesti sunt, et 4 θυμίᾳ, μιμηταί τοῦ Δεσπότου γινόμεθα, καὶ τῆς ἐκ
longanimitatis Domini imitatores erimus, et ex malo τοῦ πονηροῦ νίκης ἔπαθλον κομιζόμεθα τὴν βασιλείαν
devicto regnum cœlorum præmium referemus, quod τῶν οὐρανῶν· ἧς γένοιτο πάντα; ἐπιτυχεῖν χάριτι
assequi nobis contingat gratia super omne lu- τῆς ὑπερφώτου Τριάδος, ᾗ πρέπει πᾶσα δόξα εἰς
men evectæ Trinitatis, quam decet omnis glo- τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν.
ria in saecula sæculorum. Amen.
HOMILIA IV.
19 In Exaltationem pretiosa et vivifca
Crucis
Video hodierna luce venerandum magni hujusce
templi tectum cœlestem ambitum imitari, et sanctissimum boc pavimentum quasi pratum picturatum multitudine forum, sic varietate congregati
populi decoratum; sacrum vero ordinem cleri
Εἰς τὴν Ὕψωσιν τοῦ τιμίου καὶ ζωοποιοῦ
Σταυροῦ.
“Ορῶ σήμερον τοῦ μεγάλου τοῦδε ναοῦ τὸν σεβάσμιον ὄροφον τὴν οὐράνιον μιμούμενον ἄντυγα· ὡς
δὲ λειμῶνα πολυανθῆ τὸ ἁγιώτατον δάπεδον, τῇ
ποικιλίᾳ ὡραῖζόμενον τῆς τοῦ λαοῦ συνελεύσεως,
ὡς δὲ ψεκαζούσας νεφέλας τὸν τοῦ ἱεροῦ κλήρου
instar esse rorantis nubis: qui circunisistit ac κατάλογον, καὶ μέσον δορυφοροῦντα τὴν ζωηφόρον
stipat vivificam crucem, lignum illud vitæ, ΓΩ
gium sceptrum, quod damones evertit, delevit
peccatum, et communis omnium salutis exstitit
causa: cujus venerandam exaltationem cele
braturi convenimus, evidens profecto symnbolum exaltationis hominum, qui per crucem e
terris subvehuntur in cœlum. Et cum prima crucis in Golgotha erectio ignominiosa visa fuerit
contumeliosis hominibus, ea quæ nunc peragitur
exaltatio, quædam est gloriæ futuræ prolusio in
qua crux obsequioso angelorum coetu circumsepta
conspicietur. Tunc enim parebit signum Filii
hominis 4,
σταυρὸν, τὸ τῆς ζωῆς ξύλον, τὸ βασιλικόν σκήπτρον,
τῶν δαιμόνων τὸν ἀναιρέτην, τῆς ἁμαρτίας τὸν και
θαιρέτην, τῆς πάντων σωτηρίας τὸν αἴτιον, οὗ τὴν
σεβάσμιον ὕψωσιν πανηγυρίζοντες ἥκομεν, ἥτις δὴ
σύμβολόν ἐστιν ἐναργὲς τῆς ἀπὸ γῆς εἰς οὐρανοὺς
τῶν ἀνθρώπων διὰ σταυροῦ ἀνελκύσεως· καὶ ἐπειδὴ
ἡ πρώτη τοῦ σταυροῦ στάσις ἐν Γολγοθῇ ἄτιμο;
ἐδόκει τοῖς ὑβρισταῖς, ἡ νῦν γινομένη ἀνύψωσις τῆς
μελλούσης ἐστὶ δόξης προτύπωσις, καθ᾽ ἣν ὁ σταυ
ρὸς ὁραθήσεται ὑπ' ἀγγέλων δορυφορούμενος. «Τότε
γὰρ φανήσεται τὸ σημεῖον τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου, ο
ὡς προαναφωνεῖ τὸ ἅγιον Εὐαγγέλιον. Τοίνυν ύψος
και σταυρός χερσὶ τῶν οἰκονόμων τῆς χάριτος, τῷ
τετραμερεί κόσμῳ διδοὺς τὸν ἁγιασμόν. Ἐπειδὴ
ut sanctum prædicit Evangelium.
Exaltator itaque crux ministrorum cœlestis gratiæ
manibus (51'), ut quadripartito mundo sanctifica- γὰρ ἡ πάντων τῶν ὄντων ὕπαρξις ἢ ἄνω, ἢ κάτω
* Matth. XXIV,
Francisci Scorsi nota.
Super omne lumen. Τῆς ὑπερφωτου Τριάδος,
verti supra omne lumen evectæ Trinitatis: quibus
verbis itidem circumlocutus est Gretserius hoc ἐπίθετον: potuis: em etiam sic, oinnem lumen excedentis, quæ supra omnem lucem est, Trinitatis.
Porro vim horum vocabulorum in lingua Græca,
quam vix duobus tribusve Latinis assequaris, maxime cum de Deo divinisque personis dicuntur, explicat Damas. lib. 1, De fide orthod. cap. 8, ubi de
sancta Trinitate: Αὐτὴν δὲ μᾶλλον περιέχουσαν
τὰ σύμπαντα, καὶ συνέχουσαν, καὶ προέχουσαν
ἀχράντως ταῖς ὅλαις ουσίαις ὑπερβατεύουσαν,
καὶ πάντων ἐπέκεινα, καὶ πάσης οὐσίας ἐξῃρη
μένην καὶ ὑπερούσιον, καὶ ὑπὲρ τὰ ὄνταού
σαν, ὑπέρθεον, ὑπεράγαθον, ὑπερπλήρη, τὰς ὅλας
ἀρχὰς, καὶ τάξεις ἀφορίζουσαν, καὶ πάσης ἀρχῆς,
καὶ τάξεως υπεριδρυμένην, ὑπερουσίαν, etc. Hoc
est ex interpretatione Jacobi Billii: Imo vero ipsam
universa complectentem, et continentem, et prahabentem essentias omnes sine ullius spurcitiei contagione penetrantem, omnibus rebus ulteriorem, atque
ab omni essentia, ut quæ essentia omni sublimior sit,
exemplam: divinitate, bonitate, plenitudine superio
rem, principatus omnes, et ordines assignaniem,
alque supra principatum omnem, et ordinem positam, altiorem exsentiam dicas, etc. Et cap. 15, ubi
De divinis nominibus, accuratius etiam hæc nomiña
distinctius explicat: atque inter alia: Γλυκυτάτη
δὲ καὶ ἐξ ἀμφοῖν συνάφεια οἷον ἡ ὑπερούσιος οὐσία,
ἡ ὑπέρθεος θεότης, ἡ ὑπεράρχες ἀρχὴ, καὶ τὰ τοιαῦ
τα. Εἰσὶ δέ τινα καταφατικώς ἐπὶ Θεοῦ λεγόμενα
δύναμιν. Υπεροχικῆς ἀποφάσεως ἔχοντα, οἷον σκότος,
οὐχ ὅτι σκότος ἐστὶν ὁ Θεὸς, ἀλλ' ὅτι οὐκ ἔστι φῶς,
ἀλλ' ὑπὲρ τὸ φῶς. Hoc est eodem interprete: fr
utrisque porro suavissima quædam conjunctio fit,
verbi causa superessentialis essentia, superdivina
divinitas, principium omni principio superius, aliaque hujus generis. Sunt etiam quædam, que tametsi
de Deo affirmative dicantur præcellentis tamen inficiationis vim habent; quo in genere illud est, CHM
Deum tenebras appellamus, non quod Deus caligo
sit, sed quod luæ non sit, verum luce omni sublimior.
Hæc Damascenus. Eodem modo S. Dionysius Deum
ὑπερτελῆ οι προτέλειον superp rfectum, et anteperfectum. Εi S. Chrysostomus, in orat. de Nativit. Chris
sti, quam laudal Consalvus Ponce in Notis ad epistol. 1 Theophanis Nicæni υπερφύαλον Denim vocat,
quasi qui funt, alindet, supernatet, inunder
creaturarum omnium excellentias. Ex quibus intel
ligis quid sit ὑπέρφωτος τριάς in Theophane. Porro
eodem gustu, ac per eamdem υπερβολήν utuntur
bujusmodi superlatis de B. Virgine, cum eam ὑπέρο
αγνον εἰ πανυπέραγνον, ὑπεράμωμον, ὑπερευλογημένην, ὑπεραγίαν. appellant, quibus vocibus resonant libri SS. Patrum Grac. et eximiam quamdam indicant summamque puritatem, et sanctimoniam, et omnem aliam, quæ in puris hominibus
atque angelis sit, excedentem. Lege præterea explicationem horum nominum, quæ per excessum
Deo tribuuntur, allatam ex D. Thoma, in notis ad
homiliam XL.
ln ms. addita hæc nota Ερβέθη δὲ ἐν τῷ
ἀμβῶνι τῆς ἐπισκοπῆς· Dicta est in aubone (hoc est
pulpito) episcopatus.
Manibus. Quanta celebritate Exaltationis
8. Crucis festum peragatur a Græcis adnotavimus
col. 185–186page 37 of 367
PG 132:185νοεῖται, ἢ πρὸς κατὰ τὸ πλάγιον πέρατα· αὕτη γὰρ ἡ ἡ τῶν ἐπουρανίων, καὶ ἐπιγείων, καὶ καταχθονίων διαίρεσις· διὰ τοῦτο σταυρὸς ἀνυψούμενος ταῖς ἀπὸ τοῦ μέσου τέταρσι προβολαῖς, πᾶσαν τὴν κτίσιν περιλαβὼν τῆς ἰδίας δόξης πληροί. Αμέλει προει ευῖα ἡ ὑπεράρχιος φύσις τὸ διὰ σταυροῦ μέλλον είν κονομεῖσθαι μυστήριον ἐν τοῖς ὡρισμένοις καιροίς, πολυμερῶς καὶ πολυτρόπως, ἀποστολικῶς εἰπεῖν, τὴν τούτου δύναμιν προεσήμανε τοῖς ὁπωσοῦν δυνα μένοις χειραγωγηθῆναι διὰ τῶν φαινομένων πρὸς τὰ νοούμενα. Τοιγαροῦν ἐν τῇ τοῦ κόσμου γενέσει φυτεύσας παράδεισον κατ' ἀνατολὰς ὁ Θεὸς, ὡς διδάσκει τὰ λόγια, τὸ ξύλον τῆς ζωῆς εἰς τὸ τῆς Ἐδὲμ φυτεύσει μεσαίτατον, οἱονεὶ προαναφωνῶν πᾶσιν ἄνωθεν, η ὡς ἐν μέσῳ τῆς γῆς φυτευθήσεται ὁ ζωηφόρος σταυρός, τὸν τῆς ζωῆς παροχέα ἐν ἑαυτῷ φέρων ἐκκρεμαννύμενον. Καὶ τί βουλόμενος Μωυσῆς, οὐ φυτόν, ἢ δένδρον ὠνόμασεν τοῦτο, ἀλλὰ ξύλον ζωῆς; ξύλον γὰρ μετὰ τὴν τομὴν εἴωθε λέγεσθαι· ἀλλὰ διὰ φανέρωται, ἢ ὅτι ὥσπερ τὰ τέσσαρα ἄκρα του σταυ ροῦ διὰ τοῦ μέσου κέντρου κρατοῦνται καὶ συσφίγγονται, οὕτως διὰ τῆς τοῦ Θεοῦ δυνάμεως τότε ύψος, καὶ τὸ βάθος, μηκές τε καὶ πλάτος, ἤτοι πατα δρατή τε καὶ ἀόρατος κτίσις συνέχεται Ἐν τῇ τῆς ὑψώσεως τοῦ σταυροῦ ἑορτῇ γίνεται διὰ ξύλων ἀναβάθρα ἐν τῇ τρικλίνῳ, ἣν καὶ ἐνδύνουσι βλατίῳ κοκκίνη. Ο πατριάρχης οὖν ἐλθὼν ἐπ' αὐτῆς, εἰ ἄρα εύρ σκεται, ἤ τις τῶν πατριαρχῶν ἐὰν ἐνδημῶν ᾖ, τὴν τοῦ σταυροῦ ποιεῖ ὕψωσιν. Ἐὰν δὲ τούτων οὐδεὶς εὑρίσκηται, ὁ πρωτοπαπάς. Δύναμις δὲ Θεοῦ ἐστιν ὁ λόγος τοῦ σταυροῦ, ἢ ὅτι τὸ δυνατὸν τοῦ Θεοῦ, ήτοι ἡ κατά του θανάτου νίκη δι' αὐτοῦ ἡμῖν πε ύπερ άρχιος Τοῦτον τὸν τίμιον σταυρὸν προετύπωσε τὸ ξύλον τῆς ζωῆς τὸ ἐν τῷ Παραδείσῳ ὑπὸ Θεοῦ πεφυτευμένον. Ἐπειδὴ γὰρ διὰ ξύλον ὁ θάνατος, ἔδει διὰ ξύλου δωρηθῆναι τὴν ζωὴν, καὶ τὴν ἀνάστασιν.HOMILIA IV.
νοεῖται, ἢ πρὸς κατὰ τὸ πλάγιον πέρατα· αὕτη γὰρ ἡ tionem impertiat. Quoniam enim omnia quæ subἡ τῶν ἐπουρανίων, καὶ ἐπιγείων, καὶ καταχθονίων
διαίρεσις· διὰ τοῦτο σταυρὸς ἀνυψούμενος ταῖς ἀπὸ
τοῦ μέσου τέταρσι προβολαῖς, πᾶσαν τὴν κτίσιν
περιλαβὼν τῆς ἰδίας δόξης πληροί. Αμέλει προει
ευῖα ἡ ὑπεράρχιος φύσις τὸ διὰ σταυροῦ μέλλον είν
κονομεῖσθαι μυστήριον ἐν τοῖς ὡρισμένοις καιροίς,
πολυμερῶς καὶ πολυτρόπως, ἀποστολικῶς εἰπεῖν,
τὴν τούτου δύναμιν προεσήμανε τοῖς ὁπωσοῦν δυναμένοις χειραγωγηθῆναι διὰ τῶν φαινομένων πρὸς τὰ
νοούμενα.
sistunt vel supra sunt, vel infra, vel spectant
in transversas plagas: hæc enim est coelestium,
terrestrium, infernorumque partitio: ideo crux duin
quatuor a medio deductis oris exaltatur. rem
creatam complexa universam, sua illam gloria
complet. Sane natura illa, quæ ante omne principium exstitit mysterium providens illudl,
quod per crucem præstituto tempore exsequendum
erat, multifariam multisque modis, ut Apostoli verbis utar, vim ejus potentiamque præsignavit.iis
qui quoquo modo per ea quæ videntur, manuduci possunt ad ea, quæ intelliguntur.
Τοιγαροῦν ἐν τῇ τοῦ κόσμου γενέσει φυτεύσας
παράδεισον κατ' ἀνατολὰς ὁ Θεὸς, ὡς διδάσκει τὰ
λόγια, τὸ ξύλον τῆς ζωῆς εἰς τὸ τῆς Ἐδὲμ φυτεύσει
μεσαίτατον, οἱονεὶ προαναφωνῶν πᾶσιν ἄνωθεν, η
ὡς ἐν μέσῳ τῆς γῆς φυτευθήσεται ὁ ζωηφόρος
σταυρός, τὸν τῆς ζωῆς παροχέα ἐν ἑαυτῷ φέρων
ἐκκρεμαννύμενον. Καὶ τί βουλόμενος Μωυσῆς, οὐ
φυτόν, ἢ δένδρον ὠνόμασεν τοῦτο, ἀλλὰ ξύλον ζωῆς;
ξύλον γὰρ μετὰ τὴν τομὴν εἴωθε λέγεσθαι· ἀλλὰ διὰ
** Hebr. 1, 1 seqq.
Quapropter, cum Deus in mundi incunabulis
paradisum plantasset ad orientem solem, ut sacris
docemur Eloquiis, lignum vitæ in Eden medio
locavit, quasi omnibus jam inde prænuntians, fore
aliquando 20 ut vitalis crus in terra medio plantaretur, suspensum in se ferens vitæ Datorem. Et
quid alind spectavit Moyses cum illud nec arborem, nee plantam, sed lignum vitæ nominavit? lignum quippe postquam est e stirpe desectum,
Francisci Scorsi nota.
φανέρωται, ἢ ὅτι ὥσπερ τὰ τέσσαρα ἄκρα του σταυροῦ διὰ τοῦ μέσου κέντρου κρατοῦνται καὶ συσφίγ
γονται, οὕτως διὰ τῆς τοῦ Θεοῦ δυνάμεως τότε ύψος,
καὶ τὸ βάθος, μηκές τε καὶ πλάτος, ἤτοι πατα
δρατή τε καὶ ἀόρατος κτίσις συνέχεται• Dei autem
virtus verbum crucis est; vel quia vis Dei, ac potentin, hoc est palma adversus mortem, per eam
nobis declarata est: vel quia quemadmodum quatuor
extreme crucis partes per medium centrum inter se
cohærent et constringuntur, ita per Dei potentiam
sublimitas, ac profunditas, et longitudo, ac latitudo,
hoc est omnis lam visibilis, quam invisibilis creatura
continetur.
præcedente not. 43. Et plura legi possunt apu«l Grets.
lib. 1. cap. 65, ubi et hæc luculenter, et alia totis
tribus libris adversus hæreticos recentiores inimicos crucis Christi. Hic de cæremonia ipsius exaltandæ Crucis, quæ pontificis, seu primarii sacerdotis manibus attollebatur, ut clarius bic Theophanis
locus intelligatur, aliqua addenda. Hunc ritum dlescribit_Collinus Curopalates, De Offc. Eccles. et
arla Constantinop. cap. 14: Ἐν τῇ τῆς ὑψώσεως
τοῦ σταυροῦ ἑορτῇ γίνεται διὰ ξύλων ἀναβάθρα
ἐν τῇ τρικλίνῳ, ἣν καὶ ἐνδύνουσι βλατίῳ κοκκίνη.
Ο πατριάρχης οὖν ἐλθὼν ἐπ' αὐτῆς, εἰ ἄρα εύρ
σκεται, ἤ τις τῶν πατριαρχῶν ἐὰν ἐνδημῶν ᾖ, τὴν
τοῦ σταυροῦ ποιεῖ ὕψωσιν. Ἐὰν δὲ τούτων οὐδεὶς
εὑρίσκηται, ὁ πρωτοπαπάς. Quæ Grets, noster interpretatur: In Festo Exaltationis S. Crucis erigitur
in Triclinio ligneum tabulatum, quod etiam ornant
panno coccineo, in quo patriarcha ascendens, si præsens sit, vel alius ex patriarchis, si tunc Constantinopoli versetur, Crucis exaltationem peragit. Si
nullus horum adsit, tunc facit hoc protopapa. Sed
uberius et apertius Andreas Cretensis archiepisc.
in orat. quam hoc ipso festo die de exaltata Cruce
ad populum habuit, quam leges apud Sur. 5 Septembr. 14, hunc ritum explanat. his verbis: Cum
necesse esset illud occultum et vivificum lignum in
apertum prolatum, el in sublime sublatum tanquam
civitatem aliquam super montem positam, aut lucernam
super candelabrum toti mundo ostendi: ea de causa
cum primi primitus Christiani prima regni sceptra suscepissent (de elena imperatrice, et Constantino
ejus filio loquitur), cum triumpho totius simul Ecclesiæ veluti ex excelsa quadam specula jusserunt eam
in altum attolli, et ostendi toti coetui. Et hoc est quod.
nunc faciunt, qui clavum suscepere pontificium. In
excelsum ecclesiæ locum conscendentes, et hanc g'oriosissimam, et vel maxime admirandam Crucem in
altum attollentes, et sape sublime extendentes ostendunt populis propemodum clamantes: Ecce inventus est, qui fuerat absconsus, salutis thesaurus.»
Quatuor a medio. S. Damascenus lib. v De
fide, cap. 13, hoc ipsum alíis verbis innuit, ut alter
ex altero possit illustrari: Δύναμις δὲ Θεοῦ ἐστιν
ὁ λόγος τοῦ σταυροῦ, ἢ ὅτι τὸ δυνατὸν τοῦ Θεοῦ,
ήτοι ἡ κατά του θανάτου νίκη δι' αὐτοῦ ἡμῖν πεSupra omne principium. Vide de hac voce ύπεράρχιος not. 50 ad hom. u.
Lignum vitæ. Multa, et multiplicia sanct:e
crucis syinbola, et oracula ex historiis, et prophetis
sanctis in hanc orationem a Theophane collata, et
enucleata agnoscunt etiam alii SS. Patres qua Graci, qua Latini, Volui singula uno ad summum duobus illustrare aliorum Patrum dictis: tum ut consensus eorum in explicandis Veteris Instrumenti
mysteriis appareret; tum ne minutior hæc nostri
scriptoris diligentia, quam par esset, cuipiam fastidiosa videretur. Aliorum Patrum, qui in idem conspirant, satis erit citare loca. Possit etiam lector
consulere Jacobi Gretserii town. [ De cruce, lib. 1.
a cap. 43 usque ad 47. Igitur de ligno Paradisi, ut
figura crucis loquitur Damasc. lib. iv De fide, c. 12:
Τοῦτον τὸν τίμιον σταυρὸν προετύπωσε τὸ ξύλον
τῆς ζωῆς τὸ ἐν τῷ Παραδείσῳ ὑπὸ Θεοῦ πεφυτευ
μένον. Ἐπειδὴ γὰρ διὰ ξύλον ὁ θάνατος, ἔδει διὰ
ξύλου δωρηθῆναι τὴν ζωὴν, καὶ τὴν ἀνάστασιν.
Enimvero lignum illud vitæ, quod a Deo in Paradiso
consitum est, praclara crucis figuram gessit. Quoniam enim per lignum mors evenit, par erat ut per
lignum vita, el resurrectio donaretur. Quam figuram
indicat etiam Ecclesia Rom. com de sancta Cruce
canit: Hæc est arbor dignissima in Paradisi medio
situata, in qua salutis auctor propria morte mortem
omnium superavit.
Lignum quippe. Hic locus corrupte legitur
in eo exemplari, ex quo Jacobus Gretserus hanc
homiliam vertit, et Græce Latineque publicavit,
tom. ll De cruce, quod et ipse in notis suis, itemque
col. 187–188page 38 of 367
PG 132:187τῆς τοῦ ξύλου φωνῆς τὸ μέλλον πείθει νοεῖν. Τοῦ δὲ προπάτορος ολισθήσαντος, καὶ τοῦ τυράννου ὑπερισχύσαντος, καὶ παντὸς τοῦ γένους πρὸς τὴν κακίαν ὁρμήσαντος, καὶ τοῦ Θεοῦ τὴν ἁμαρτίαν διὰ τοῦ ὕδατος κατακλύσαντος, τὸ περιλειφθὲν τῆς φύσεως λείψανον Νώε συμπανοικὶ διὰ ξύλου το πικῶς διασώζεται· τὸ μὲν οὖν ὕδωρ τύπος ἦν τοῦ κατακλύσαντος τὴν ἁμαρτίαν βαπτίσματος. '11 δὲ κιβωτὸς τοῦ ξύλου τοῦ σταυροῦ, δι' οὗ σεσώσμεθα οἱ πιστεύσαντες. Ἡ δὲ διὰ τοῦ τῆς ἐλαίας κάρφους μηνύσασα περιστερὰ τῆς ὀργῆς τὴν κατάπαυσιν, τὴν διὰ τοῦ πνεύματος προέφαινεν. ᾽Αβραὰμ δὲ ὁ μέγας τὴν φρικτὴν ἐκείνην θυσίαν ἀνενεγκεῖν κε λευσθείς, καὶ ὁλοκαυτῶσαι τὸν Ἰσαὰκ, τὸν υἱὸν τὸν μονογενῆ, τὸν ἀγαπητὸν προφητικώτατα προϊδών, ὡς τύπος ἦν ἡ θυσία Ἰσαὰκ τῆς σφαγῆς Ἰησοῦ, τὰ τῆς ὁλοκαρπώσεως ξύλα βαστάζειν προτρέπει τὸν τυθησόμενον, λίαν ἀκολούθως τοῦτο ποιῶν. Καὶ Ἰησοῦς γὰρ εἰς τὴν ὑπὲρ ἡμῶν θυσίαν ἀγόμενος, ἐξῆλθε βαστάζων τὸν σταυρὸν αὐτοῦ. Ταύτῃ τοι καὶ Ούεται μὲν ὁ κριός, φύεται δὲ Ἰσαάκ, καὶ μετὰ τρεῖς ἡμέρας Σάῤῥᾳ τῇ μητρὶ ἀποδίδοται· προ φανῶς δεικνυούσης τῆς ἱστορίας, ὡς ἡ μὲν τοῦ Κυ ρίου σάρξ, ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἤχθη, κατὰ τὴν Ἠσαΐαν, καὶ τέθυται· ἡ δὲ θεάτης ἔξω τοῦ πά θους ἐγένετο· καὶ μετὰ τρεῖς ἡμέρας τῇ Μητρὶ Παρθένῳ ἀναστὰς πεφανέρωται. Ἰακὼς δὲ ὁ ἱερὸς τῆς πατρικῆς ἑστίας κεχωρηκώς, καὶ τῷ Λάσᾳ δε δουλευκώς, καὶ μισθὸν οὐ κεκομικώς, οὕτω τῷ Λάβα σοφίζεται· ἐκλεπιδώσας σποράδην τρεῖς Έρπηκας τῇ δεξαμενῇ ένα πέθετο, ἐν ᾗ πίνειν εἰώθει τὰ θρέμματα. Τὸ δὲ ἐντεῦθεν, ὁ μὲν πολύθεος Λάδας πένης ἐγένετο, Ἰακὼβ δὲ πλούσιος καὶ που λύαρνος. Μετὰ γὰρ τὸν τριημερῆ σταυρὸν καὶ τὸ βάπτισμα, πᾶσαν ἦρε Χριστὸς τὴν ἀγέλην τοῦ Σα τανᾶ μίαν αὐλὴν ποιησάμενος. Ἀλλὰ καὶ εἰς Χαῤῥάν ἐλθόντι τῷ Ἰακώβ, καὶ μετὰ τὰς ἡλίου δυσμάς λίθω τὴν κεφαλὴν προσερείσαντι, καὶ ὑπνώσαντι, κλί Ξύλον τὸν νοῦν, Ξύλον Τωβίτ. εὐστόχως Ξύλον δὲ μετὰ τὴν τομὴν ὀνομάζεται. Ξύλον γὰρ μετὰ τὴν τοῦ μὴν εἴωθε λέγειν. εἶδε κλίμακα. Τὸ ξύλον ξυστά. Πρωτότυπον δὲ τοῦ ξυστοῦ τὸ ξύειν, ἀφ' οὗ καὶ τὸ ξύλον, καὶ ἡ ξυσμή. Τοῦ δὲ τοιούτου ἔχεται ἡ παροιμία, τὸ ξύειν τὴν ἀντιξύοντα. ξυσμή ξύειν τὸν ἀντιξύοντα, ξύλον Νῶς δὲ ἦν πανοικί συμ πανοικί. άλληγορίζειdici consuevit. Ita profecto per ligni vocabulum τῆς τοῦ ξύλου φωνῆς τὸ μέλλον πείθει νοεῖν. Τοῦ δὲ
nos adducit, ut id quod erat futurum intelligamus. προπάτορος ολισθήσαντος, καὶ τοῦ τυράννου ὑπερι
Postquam vero primus parens prolapsus est, et
prævalere tyrannus, et universum genus humanum·
ruere in malum cœpit, cumque Deus vellet peccatum aquarum eluvione delere, Noe cum tota familia sua, qua spes erat reliqua humanæ
naturæ, per lignum servatus est; id quod erat
figura futurarum rerum Aqua enim baptismia
peccatum diluens figurabat; arca vero crucis lignum, per quol salutem obtinemus omnes, qui
credimus. Columba vero, per oleæ quem gerebat
ramum, conquievisse jam iracundiam indicans, quod
spiritualiter usuvenit, itidem significavit. Magnus
vero Abraham horrendum illud jussus offerre sacrificium, et Isaac unigenam, et dilectum filium holocaustun facere, clara prophetiæ luce prospiciens
per Isaac sui victimam Jesum adumbrari immoJandum, jussit eum ipsum, qui maclandus erat,
holocausti sibi ligna portare. Quod sane fecit admodum congruenter. Nam etiam Jesus, cum nostra
causa ad sacrificium duceretur ⚫ bajulans sibi
crucem exivit "., Ita etiam mactatur aries,
Isaac liberatur, et tertia post die matri redditur
Sarræ. Qua historia dilucide ostenditur Domini
nostri carnem velut ovem ductam ad occisionem,
nt vaticinatus est Isaias “, et immolatam, divinitatem vero vacuam passione; et post tres dics
redivivum Dominum Virgini Matri fuisse manifestatum. Sanctus vero Jacob patria domo profectus, cum Labano servitutem servisset, nec mercedem tamen ab eo recepisset, hoc adversus eum
consilium comniuiscitur. Trium generum virgas
alternis partibus corticis spoliatas propter canalem
apposuit, in quo bibere pecora consueverant.
Atque exinde Laban ille-multitudinis deorum cultor
pauper est factus, Jacob vero locuples, et multi
peris dives. Etenim post crucis tripartite
* Joan.xıx, 17. 4 Isa. Lill, 7.
'
σχύσαντος, καὶ παντὸς τοῦ γένους πρὸς τὴν κακίαν
ὁρμήσαντος, καὶ τοῦ Θεοῦ τὴν ἁμαρτίαν διὰ
τοῦ ὕδατος κατακλύσαντος, τὸ περιλειφθὲν τῆς
φύσεως λείψανον Νώε συμπανοικὶ διὰ ξύλου το
πικῶς διασώζεται· τὸ μὲν οὖν ὕδωρ τύπος ἦν τοῦ
κατακλύσαντος τὴν ἁμαρτίαν βαπτίσματος. '11 δὲ
κιβωτὸς τοῦ ξύλου τοῦ σταυροῦ, δι' οὗ σεσώσμεθα
οἱ πιστεύσαντες. Ἡ δὲ διὰ τοῦ τῆς ἐλαίας κάρφους
μηνύσασα περιστερὰ τῆς ὀργῆς τὴν κατάπαυσιν,
τὴν διὰ τοῦ πνεύματος προέφαινεν. ᾽Αβραὰμ δὲ ὁ
μέγας τὴν φρικτὴν ἐκείνην θυσίαν ἀνενεγκεῖν κελευσθείς, καὶ ὁλοκαυτῶσαι τὸν Ἰσαὰκ, τὸν υἱὸν τὸν
μονογενῆ, τὸν ἀγαπητὸν προφητικώτατα προϊδών,
ὡς τύπος ἦν ἡ θυσία Ἰσαὰκ τῆς σφαγῆς Ἰησοῦ, τὰ
τῆς ὁλοκαρπώσεως ξύλα βαστάζειν προτρέπει τὸν
τυθησόμενον, λίαν ἀκολούθως τοῦτο ποιῶν. Καὶ
Ἰησοῦς γὰρ εἰς τὴν ὑπὲρ ἡμῶν θυσίαν ἀγόμενος,
ἐξῆλθε βαστάζων τὸν σταυρὸν αὐτοῦ. Ταύτῃ τοι καὶ
Ούεται μὲν ὁ κριός, φύεται δὲ Ἰσαάκ, καὶ μετὰ
τρεῖς ἡμέρας Σάῤῥᾳ τῇ μητρὶ ἀποδίδοται· προ
φανῶς δεικνυούσης τῆς ἱστορίας, ὡς ἡ μὲν τοῦ Κυ
ρίου σάρξ, ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἤχθη, κατὰ
τὴν Ἠσαΐαν, καὶ τέθυται· ἡ δὲ θεάτης ἔξω τοῦ πά
θους ἐγένετο· καὶ μετὰ τρεῖς ἡμέρας τῇ Μητρὶ
Παρθένῳ ἀναστὰς πεφανέρωται. Ἰακὼς δὲ ὁ ἱερὸς
τῆς πατρικῆς ἑστίας κεχωρηκώς, καὶ τῷ Λάσᾳ δε
δουλευκώς, καὶ μισθὸν οὐ κεκομικώς, οὕτω τῷ
Λάβα σοφίζεται· ἐκλεπιδώσας σποράδην τρεῖς
Έρπηκας τῇ δεξαμενῇ ένα πέθετο, ἐν ᾗ πίνειν εἰώθει
τὰ θρέμματα. Τὸ δὲ ἐντεῦθεν, ὁ μὲν πολύθεος
Λάδας πένης ἐγένετο, Ἰακὼβ δὲ πλούσιος καὶ που
λύαρνος. Μετὰ γὰρ τὸν τριημερῆ σταυρὸν καὶ τὸ
βάπτισμα, πᾶσαν ἦρε Χριστὸς τὴν ἀγέλην τοῦ Σατανᾶ μίαν αὐλὴν ποιησάμενος. Ἀλλὰ καὶ εἰς Χαῤῥάν
ἐλθόντι τῷ Ἰακώβ, καὶ μετὰ τὰς ἡλίου δυσμάς λίθω
τὴν κεφαλὴν προσερείσαντι, καὶ ὑπνώσαντι, κλίFrancisci Scorsi nota.
Marquetium advertisse monuit. Legitur enim ibi:
Ξύλον τὸν νοῦν, mulla sententia. Nec video quid
valeat emendatio Margunii sic reddentis: Ξύλον
Τωβίτ. Gretserus omnino εὐστόχως hoc modo eum castigavit: Ξύλον δὲ μετὰ τὴν τομὴν ὀνομάζεται. Quæ
lectio et cum auctoris mente, et pene cum verbis
ipsis consonat. Germana quippe auctoris hæc sunt
ex meo codice enemlato: Ξύλον γὰρ μετὰ τὴν τοῦ
μὴν εἴωθε λέγειν. Caeterum non modo pauculis his
vocibus, sed etiam parte non exigua homiliæ mancum illud exemplar habuit Gretserus, apud quem
sequuntur hac, εἶδε κλίμακα. Quæ verba caput aliquod certe sententiæ desiderant. Præterea tres aliæ
figuræ crucis ante hanc ex scalis Jacobi desumptam
recisa sunt: ut arca Noemi, holocausti Isaaci ligna,
virga Jacobi decorticata, quæ omnes restitutæ in
l:ac nostra editione leguntur.
stirpe desectum. Τὸ ξύλον significare decisum et aridum lignum colliges ex etymo. Nam ảnồ
Ęów quod est rado, polio. Phavorinus in voce
ξυστά. Πρωτότυπον δὲ τοῦ ξυστοῦ τὸ ξύειν, ἀφ' οὗ
καὶ τὸ ξύλον, καὶ ἡ ξυσμή. Τοῦ δὲ τοιούτου ἔχεται
ἡ παροιμία, τὸ ξύειν τὴν ἀντιξύοντα. Derivativum
vero vocis so est verbum &w unde et Gülay
lignum, et ξυσμή rasura dicitur. Ex hoc eliam parcenia deducta ξύειν τὸν ἀντιξύοντα, confricare
fricantem. Latinum etiam nomen lignum a legendo,
seu colligendo dictum, et proprie esse quod revulsum et excisum, sive viride, sive aridum, notavit
Lorinus, in Psal. 1. Quanquam etiam pro viva arbore hæc vocabula sumi nemo negavit, sed ad primam originationem respexit noster, cum lignum, sen
ξύλον vocari post sectionem dixit.
Cum tota familia. In cod. G. omnino prave
Νῶς δὲ ἦν πανοικί quod corrigendum ex P. συμπανοικί.
Figura futurarum. Isidorus, in cap. xvj Gen.:
Noe per aquam et lignum liberatur; lignum quippe
el aqua crucem designat et baptisma. Sicut enim
ille cum suis per lignum et aquam salvatur: sic
familia Christi per baptismum el crucis Passionem
sanatur. Idem Cyrillus, Catech. xi; - et Clemens
Alex. vi Sirom.; August. lib. xv De civil. cap. 24;
Ambros. lib. De Noe et arca.
Crucis tripartita. Subtiliter άλληγορίζει moster
Theophanes in illo commento Jacob accommodando
crucis mysterio. Nec minus subtiliter alii Patres in
aliis Veteris Testamenti symbolis enucleandis.
Homily VIIHomilia VII
col. 189–190page 39 of 367
PG 132:189μακά οἱ φανῆναι τὰ λόγια φάσκουσιν ἀπὸ γῆς μέχρι τῶν οὐρανίων ἀντύγων διήκουσαν, ἐπεστηρίχθαι δὲ ἐν αὐτῇ τὸν Θεόν. Πάλιν οὖν σοι τὸν νοῦν ἀνάγε: ἡ ἱστορία εἰς θεωρίαν. Τὸ γὰρ ὑπνῶσαι τὸν Ἰακὼβ ἐδήλου τὸ ἔξω γενέσθαι τῶν αἰσθητῶν, μύσαντα δὲ τὰ τοῦ σώματος αἰσθητήρια, καὶ τὸ ἡγεμονικόν, 8 διὰ τῆς κεφαλῆς ὑπηνίξατο πρὸς τὸν λίθον ἐρεί σαντα. Νοεῖς δὲ πάντως τὸν λίθον τὸν ἀποδοκιμασθέντα παρὰ τῶν οἰκοδομούντων τὰ τοῦ νόμου, καὶ πρὸς γωνίας ἁρμογὴν τῶν δύο λαῶν χρηματίσαντα. Τούτῳ προσερείσας ὁ πατριάρχης τὸν νοῦν, εἶδε κλίμακα προσημαίνουσαν τὸν σταυρὸν, τὸν γενόμενον ἡμῖν κλίμακα τῆς εἰς οὐρανοὺς ἀναβάσεως· διὰ τοῦτο καὶ δύναι λέγει τὸν ἥλιον· ἔδυ γὰρ ἐν σταυρῷ διὰ θανάτου τῆς δικαιοσύνης ὁ ἥλιος, στηριγμὸν καὶ δύνα μιν αὐτῷ χαρισάμενος. ᾿Αλλὰ καὶ τὸ ἄκρον τῆς ῥάβδου Ἰωσὴφ προσκυνήσας ὁ Ἰακώβ, τὴν διὰ σταυροῦ τῆς βασιλείας γενησομένην ἰσχὺν προεσήμανεν ἐπευλογῶν καὶ τοὺς υἱωνούς, καὶ τω χείρε τεθεικώς ἐναλλάξ, τοῦ σταυρικοῦ σημείου τὴν εὐλογίαν ὑπὸ έγραψε. Ξυλίνη δὲ κιβωτὸς πάντως καὶ τὸν Μωϋσῆν, ὡς ἐξ ἄλλου κατακλυσμού διεσώσατο, ὃς δὴ κατ' ἀρετὴν μέγας γενόμενος, καὶ τὴν προστασίαν ἐγ χειρισθεὶς τοῦ λαοῦ, τῷ σταυρικῷ τύπῳ τὰ τέρατα καὶ σημεῖα εἰργάζετο, ποτὲ μὲν τὴν ῥάβδον μετα μείβων εἰς δράκοντα, ὡς ἐμφαίνειν τὸν μὲν σταυρὸν διὰ τῆς ῥάβδου, διὰ τοῦ ὄψεως τὸν ἐν αὐτῷ κρεμασθέντα ἐν ὁμοιώματι όφεως· ποτὲ δὲ τῇ μὲν χειρῶν σταυροτύπῳ ἐκτάσει παύλαν διδοὺς τῶν πληγῶν, αἷς ἐμάστιζεν Αἴγυπτον. Οὐκ ἦν γὰρ ἄλλως τὴν δυσ ἤδη τῶν βατράχων ἐξαλειφθῆναι φθοράν, ἢ τὸ σκό προσκυνήσας τὸ ἄκρον τοῦ ῥάβδου, ἐνηλλαγμέναις ταῖς χερσὶ τοὺς υἱοὺς Ἰωσὴφ εὐλογήσας, καὶ τὸ σημεῖον τοῦ σταυροῦ διαγράφει σαφέστατα. εὐλογῶν δὲ καὶ τοὺς υἱούς. τοῦ Ἰωσήφ, υιωνούς καὶ τὰ χεῖρε τεθνηκὼς ἐναλλάξας, καὶ τὰ χεί σε τεθεικὼς ἐναλλάξ. εναλλάξ τὰς χεῖρας εὐλόγησεν αὐτούς. η Αλλ' ἔσθ' ὅτε τοῦ Μωϋσέως καὶ ὑπὲρ τούτων τὰς χεῖρας ἐκτείναντος ἀφανισμὸς τῶν βατράχων γίνε ται. Ο δὲ καὶ νῦν ἔστι γνώναι γινόμενον. Οἱ γὰρ τὴν ἔκτασιν τῶν χειρῶν τοῦ νομοθέτου κατανοήσαν. τος [συνήσεις δὲ πάντως ὅτι σοι λέγει τὸ αἴνιγμα] ὥστε νοῆσαι διὰ μὲν τοῦ νομοθέτου τὸν ἀληθινὸν νομοθέτην· διὰ δὲ τῆς τῶν χειρῶν ἐκτάσεως τὸν ἐπὶ τοῦ σταυροῦ τὰς χεῖρας ἐκτείνοντα. Οἱ τοίνυν πρὸς ὀλίγον τοῖς ῥυπαροῖς τούτοις καὶ βατραχώδεσι λογισμοῖς συζῶντες εἰ πρὸς τὸν ὑπὲρ ἡμῶν τὰς χεῖρας ἐκτείνοντα ἴδοιεν, ἀπαλλάσσονται τῆς πονηρᾶς αὐτῶν συνοικήσεως νεκρωθέντος τοῦ πάθους, καὶ ἐπολέσαντος.HOMILIA IV.
Christus abstulit, atque unum ovile constituit.
In Charram etiam cum pervenisset Jacob, et postquam sol occidisset, 21 ipse fulciens lapide caput,
obdormisset, scalam illi per visum objectam a
terra usque ad cœlestes pertingentem orbes, illique innixum Deum sacra testantur Eloquia. Statim
itaque tibi mens ad allegoriam ab historia traducatur: quod enim obdormierit Jacob, indicio fuit,
ipsum a rebus sensilibus avocatum, et sensus corporis occlusisse, et principem animi partem per
caput obscure significatam lapidi incubuisse. Quis
vero lapis ille sit, intelligis plane; ille, inquam,
reprobatus ab iis qui legalibus præceptis domum
construebant suam; ille ad populos duos uno in
angulo conjungendos jam ante prædictus. In hunc
patriarcha Jacob deligens mentis obtutum scalam
vidit figurativam crucis etenim et nobis scala
constituta est, per quam ascendamus in cœlum,
ideoque et solem occubuisse notat: sol quippe
justitiæ in cruce per mortem occubuit, firmamentum illi vimque largitus. Quin etiain Jacob adorans
fastigium virgæ Joseph, futuram per crucem regui
potentiam præsignavit; nepotibus etiam benedicens
manibus in contrarium permutatis, ac decussatis benedictionem nobis per signum crucis
impertiendam figuravit. Jam vero el arca lignea
Mosen, quasi ex altera eluvione omnino servavit:
qui cum evasisset virtute magna, pernissa sibi
populi cura, per figuram crucis signa ac pore
μακά οἱ φανῆναι τὰ λόγια φάσκουσιν ἀπὸ γῆς μέχρι et baptismi mysterium gregem universum Satane
τῶν οὐρανίων ἀντύγων διήκουσαν, ἐπεστηρίχθαι δὲ
ἐν αὐτῇ τὸν Θεόν. Πάλιν οὖν σοι τὸν νοῦν ἀνάγε: ἡ
ἱστορία εἰς θεωρίαν. Τὸ γὰρ ὑπνῶσαι τὸν Ἰακὼβ
ἐδήλου τὸ ἔξω γενέσθαι τῶν αἰσθητῶν, μύσαντα δὲ
τὰ τοῦ σώματος αἰσθητήρια, καὶ τὸ ἡγεμονικόν, 8
διὰ τῆς κεφαλῆς ὑπηνίξατο πρὸς τὸν λίθον ἐρεί
σαντα. Νοεῖς δὲ πάντως τὸν λίθον τὸν ἀποδοκιμα
σθέντα παρὰ τῶν οἰκοδομούντων τὰ τοῦ νόμου, καὶ
πρὸς γωνίας ἁρμογὴν τῶν δύο λαῶν χρηματίσαντα.
Τούτῳ προσερείσας ὁ πατριάρχης τὸν νοῦν, εἶδε
κλίμακα προσημαίνουσαν τὸν σταυρὸν, τὸν γενόμε
νον ἡμῖν κλίμακα τῆς εἰς οὐρανοὺς ἀναβάσεως· διὰ
τοῦτο καὶ δύναι λέγει τὸν ἥλιον· ἔδυ γὰρ ἐν σταυρῷ διὰ
θανάτου τῆς δικαιοσύνης ὁ ἥλιος, στηριγμὸν καὶ δύναμιν αὐτῷ χαρισάμενος. ᾿Αλλὰ καὶ τὸ ἄκρον τῆς ῥάβδου
Ἰωσὴφ προσκυνήσας ὁ Ἰακώβ, τὴν διὰ σταυροῦ
τῆς βασιλείας γενησομένην ἰσχὺν προεσήμανεν
ἐπευλογῶν καὶ τοὺς υἱωνούς, καὶ τω χείρε τεθεικώς
ἐναλλάξ, τοῦ σταυρικοῦ σημείου τὴν εὐλογίαν ὑπὸ
έγραψε. Ξυλίνη δὲ κιβωτὸς πάντως καὶ τὸν Μωϋσῆν,
ὡς ἐξ ἄλλου κατακλυσμού διεσώσατο, ὃς δὴ κατ'
ἀρετὴν μέγας γενόμενος, καὶ τὴν προστασίαν ἐγχειρισθεὶς τοῦ λαοῦ, τῷ σταυρικῷ τύπῳ τὰ τέρατα
καὶ σημεῖα εἰργάζετο, ποτὲ μὲν τὴν ῥάβδον μετα
μείβων εἰς δράκοντα, ὡς ἐμφαίνειν τὸν μὲν σταυρὸν
διὰ τῆς ῥάβδου, διὰ τοῦ ὄψεως τὸν ἐν αὐτῷ κρεμα
σθέντα ἐν ὁμοιώματι όφεως· ποτὲ δὲ τῇ μὲν χειρῶν
σταυροτύπῳ ἐκτάσει παύλαν διδοὺς τῶν πληγῶν,
αἷς ἐμάστιζεν Αἴγυπτον. Οὐκ ἦν γὰρ ἄλλως τὴν δυσἤδη τῶν βατράχων ἐξαλειφθῆναι φθοράν, ἢ τὸ σκό- tenta patravit; jam virgam in serpentem vertens,
Francisci Scorsi notæ.
Figurativam Crucis. S. August. serm. 79 De
temp.: Jacob ergo dormiebat; et Dominum in cacumen scalæ videbat incumbere. Quid est in scalam imcumbere, nisi in ligno pendere? Considerate quis in
ligno crucis pendens pro Judæis oraverit, et agnoscelis
quis Jacob scale incumbens clamaverit. Sed quare
hoc in itinere factum est, antequam Jacob uxorem acciperet? Quia et verus Jacob Dominus noster prius in
scala, id est, cruce occubuit, et postea sibi Ecclesiam
copularit. Hæc August. Vides quam varie pro ingenio
et pietate bæ figuræ explicentur.
Ac decussatis. Sanctus Damascenus, lib. v
De file orth. cap. 12, utramque figuram tum
adorationis virga, tum extensionis manuum, quam
poster seorsim explicuit, ita complexus est: 'Taxw6
προσκυνήσας τὸ ἄκρον τοῦ ῥάβδου, ἐνηλλαγμέναις
ταῖς χερσὶ τοὺς υἱοὺς Ἰωσὴφ εὐλογήσας, καὶ τὸ
σημεῖον τοῦ σταυροῦ διαγράφει σαφέστατα. Hoc est:
Quin Jacob cum adorato virga fastigio cancellatisque manibus filiis Joseph bene precaretur, crucis
signum apertissime delineavit. Hoc loco variant
exemplaria; utraque enim mea habent εὐλογῶν δὲ
καὶ τοὺς υἱούς. Quod aperte mendosum est, nisi
vel apponatur τοῦ Ἰωσήφ, ut apud sanctum Damascenum, vel fiiii Jacob intelligantur, quatenus eos
ipse adoptavit, et suos haberi voluir, Genes. XLIX.
Ceterum υιωνούς edidi ex editione Gretserii, L. I
Be cruce. Variat etiam in sequentibus verbis exemplar P. a G. non tamen in sensu; illud enim habet
καὶ τὰ χεῖρε τεθνηκὼς ἐναλλάξας, at hoc καὶ τὰ
χεί σε τεθεικὼς ἐναλλάξ. Quam lectionem secutus
sum, quia et exstat in editione Gretserii, et lectioni
sacra Genes. cap. 49, magis respondet, ubi legitur
εναλλάξ τὰς χεῖρας εὐλόγησεν αὐτούς.
η
Per figuram crucis. S. August. serm. 87 De
tempore Crux infidelibus stultitia esse creditur,
versa est in serpentem, hoc est in sapientiam, et in
sanctam sapientiam, quæ omnem istius mundi sapientiam devoraret. Ad hanc etiam Notamn, ubi de
portentis a Mose crucis virtute patratis agitur, redigam sequentia verba, quibus plagas Ægypti
sedatas ait ab eodem Mose, extentis in cruce
manibus per figuram scilicet crucis. ldl porro a Gregorio Nysseno observatum est lib. De vita Mosis:
Αλλ' ἔσθ' ὅτε τοῦ Μωϋσέως καὶ ὑπὲρ τούτων τὰς
χεῖρας ἐκτείναντος ἀφανισμὸς τῶν βατράχων γίνεται. Ο δὲ καὶ νῦν ἔστι γνώναι γινόμενον. Οἱ γὰρ
τὴν ἔκτασιν τῶν χειρῶν τοῦ νομοθέτου κατανοήσαν.
τος [συνήσεις δὲ πάντως ὅτι σοι λέγει τὸ αἴνιγμα]
ὥστε νοῆσαι διὰ μὲν τοῦ νομοθέτου τὸν ἀληθινὸν
νομοθέτην· διὰ δὲ τῆς τῶν χειρῶν ἐκτάσεως τὸν
ἐπὶ τοῦ σταυροῦ τὰς χεῖρας ἐκτείνοντα. Οἱ τοίνυν
πρὸς ὀλίγον τοῖς ῥυπαροῖς τούτοις καὶ βατραχώδεσι
λογισμοῖς συζῶντες εἰ πρὸς τὸν ὑπὲρ ἡμῶν τὰς
χεῖρας ἐκτείνοντα ἴδοιεν, ἀπαλλάσσονται τῆς πονηρᾶς
αὐτῶν συνοικήσεως νεκρωθέντος τοῦ πάθους, καὶ
ἐπολέσαντος. Hoc est ex interpretatione Gregorii
Trapezuntii recognita, et aucta a Frontone Ducæo
soc. Jesu Verum cum etiam pro Egyptiis manus
Moses extenderit, tunc et ipsi ab hujuscemodi abo·
minato ranarum morbo liberantur. Quod ita peri
videmus in hac universi generis hominum a diabolo
liberatione; nam qui pravis cupiditatibus quasi
ranis immundis tabescunt, si ad verum legislatorem
Christum aspexerint et eum manus in cruce extendisse vere crediderint, facile a cohabitatiove rullaliberantur mortificato morbo hujusmodi putrefacto.
col. 191–192page 40 of 367
PG 132:191τος λυθῆναι τὸ ψηλαφητὸν, εἰ μὴ Μωϋσῆς τὰς χεῖρας ἐπέτασεν. "Ωσπερ ἀμέλει οὐκ ἂν ἡ δυσώδης ἁμαρτία ἐξήλειπτο, καὶ τὸ τῆς ἀσεβείας σκότος ἐλέλυτο, εἰ μὴ ὁ νομοδότης Χριστὸς ἐν σταυρῷ τὰς χεῖρας ἐφήπλωσεν. ᾿Αλλὰ καὶ τῷ αἵματι τοῦ ἀμνοῦ κελεύσας Μωϋσῆς τὴν φλιὰν καὶ τοὺς ἑκατέρωθεν χρίσαι σταθμούς, ὡς ἂν ἐκφυγεῖν δυνηθεῖεν τὸν ὀλοθρεύοντα, τὸν τριμερή προεχάραττε τῷ αίματι χρισθέντα τοῦ ὑπὲρ ἡμῶν τυθέντος Αμνοῦ, δι' οὗ τὸν ὀλοθρεύοντα ἐκπεφεύγομεν. Τί δὲ ἡ κατὰ τὴν τῆς Ἐρυθράς θαλάσσης περαίωσιν, διὰ τῆς ῥάβδου διπλὴ τοῦ ὕδα της κράτησις, ἐπ᾿ εὐθείας μὲν γενομένη ἐν τῇ διαι ρέσει τοῦ κύματος, ἐγκαρσίως δὲ ἐν τῇ ἀποκαταστάσει τοῦ ὕδατος; οὐ καθαρῶς ἐδήλου τὸν σταυρὸν, καὶ τὸ βάπτισμα, δι' ὧν Ἰσραηλίτης λαός διασώζεται, ἡ δὲ τῆς ἁμαρτίας Αιγυπτιακὴ στρατιὰ ὑποβρύχιος γίνεται; Καὶ μὴν καὶ τὸ ἐμβληθὲν ξύλον ὑπὸ Μωυ σέως ἐν τῇ Μεριά, καὶ γλυκάναν τὸ ἄποτον, ὁ σταυ ρὸς ἦν, δι' οὗ γέγονεν ὁ νόμος, κατὰ τὸν ἱερώτατον Κύριλλον, πότιμος καὶ γλυκύς· «Το γράμμα γὰρ ἀποκτείνει, ο φησὶν ὁ ᾿Απόστολος, πικρὸν ὄν, εἰ μὴ πρὸς τὴν γλυκύτητα τοῦ πνεύματος μεταβάλλοιτο. Καὶ ὁ ἀλλόφυλος δὲ ᾿Αμαλήκ κατετροποῦτο τὸν Ισ ραὴλ, εἰ μὴ σταυρικῶς ἑαυτὸν ὁ Μωυσῆς ἐσχημάτισε. Καὶ ὁ νοητὸς Αμαλήκ μέχρι τότε τῆς ἡμῶν κατα εδυνάστευς φύσεως, ἕως ὁ Δεσπότης τὰς παλάμας ἐν σταυρῷ διεπέτασεν. Ἀλλὰ καὶ αὐτὴ ἡ βλαστήσασα ράβδος τοῦ 'Ααρών τὸν ἅγιον ἐδήλου σταυρόν βλαστήσαντα τὴν σωτηρίαν ἡμῶν. Τὸν Φινεὲς δὲ ἀκούοντες μιᾷ τῆς λόγχης πληγῇ τὴν Μαδιανίτιν 12: Ράβδος Μωσαϊκή σταυροτύπως τὴν θάλασσαν πλήξασα, καὶ σύσασα μὲν τὸν Ἰσραήλ, Φαραὼ δὲ βυθίσασα. Χριστὲ ἄναξ, ὃς ἀγναῖς ποτ' ἀειρόμενος παλάμησι Σταυροτύπως Μωσῆος ἐπ᾽ οὔρεός σου θεράποντος Εκλίνας Αμαλὴν ὁλον σθένος.ut crucem per virgam, per serpentem vero osten- τος λυθῆναι τὸ ψηλαφητὸν, εἰ μὴ Μωϋσῆς τὰς χεῖρας
ἐπέτασεν. "Ωσπερ ἀμέλει οὐκ ἂν ἡ δυσώδης ἁμαρτία
ἐξήλειπτο, καὶ τὸ τῆς ἀσεβείας σκότος ἐλέλυτο, εἰ
μὴ ὁ νομοδότης Χριστὸς ἐν σταυρῷ τὰς χεῖρας ἐφή
πλωσεν. ᾿Αλλὰ καὶ τῷ αἵματι τοῦ ἀμνοῦ κελεύσας
Μωϋσῆς τὴν φλιὰν καὶ τοὺς ἑκατέρωθεν χρίσαι
σταθμούς, ὡς ἂν ἐκφυγεῖν δυνηθεῖεν τὸν ὀλοθρεύοντα,
τὸν τριμερή προεχάραττε τῷ αίματι χρισθέντα τοῦ
ὑπὲρ ἡμῶν τυθέντος Αμνοῦ, δι' οὗ τὸν ὀλοθρεύοντα
ἐκπεφεύγομεν. Τί δὲ ἡ κατὰ τὴν τῆς Ἐρυθράς
θαλάσσης περαίωσιν, διὰ τῆς ῥάβδου διπλὴ τοῦ ὕδα
της κράτησις, ἐπ᾿ εὐθείας μὲν γενομένη ἐν τῇ διαι
ρέσει τοῦ κύματος, ἐγκαρσίως δὲ ἐν τῇ ἀποκαταστάσει
τοῦ ὕδατος; οὐ καθαρῶς ἐδήλου τὸν σταυρὸν, καὶ
τὸ βάπτισμα, δι' ὧν Ἰσραηλίτης λαός διασώζεται,
deret eum qui factus ad similitudinem serpentis in
cruce pependit; jam manibus in crucis formam
extensis inducias a plagis tribuens, quibus flagellabat
Ægyptum. Neque enim alia ratione poterat vel
ranarum graviter olentium putrefactio cohiberi,
vel discuti tenebræ illæ palpabiles, nisi manus Moyses
extendisset quia nimirum nec unquam peccati
graveolentia exstingui, vel impietatis caligo dispelli potuisset, ni legislator Christus manus in
cruce explicasset. Jubens præterea Moyses sanguine
agni superliminare et postes utrinque perliniri, quo vim percussoris et exterminatoris averterent, tripartitam præsignavit crucem ejus agni
sanguine delibutam, qui immolatus est pro nobis
fr cruce, per quem exilium evitavimus. Quid vero ἡ δὲ τῆς ἁμαρτίας Αιγυπτιακὴ στρατιὰ ὑποβρύχιος
trajectus ille per mare Rubrum, et geminata per
virgam aquæ percussio, 22 recta quidem
cum undæ diducendæ, obliqua vero et transversa
cum reducendæ? Nonne crucem ac baptismum liquido demonstravit, per quæ populus Israeliticus
præstatur incolumis, Ægyptius vero peccatorum
exercitas submersus est? Ad hæc lignum a Mose
injectum in Marrham et aquam, quæ prius
amara et potui erat inutilis, dulcem efficiens, crux
erat: per quam lex ex sanctissimi Cyrilli
sententia potabilis ac dulcis reddita est: «Litera
enim occidit, inquit Apostolus **, quippe amara,
nisi in spiritus dulcedinem convertatur. Et alienigena ille Amalec statuisset de superato Isracle
** II Cor. III, 6.
γίνεται; Καὶ μὴν καὶ τὸ ἐμβληθὲν ξύλον ὑπὸ Μωυσέως ἐν τῇ Μεριά, καὶ γλυκάναν τὸ ἄποτον, ὁ σταυ
ρὸς ἦν, δι' οὗ γέγονεν ὁ νόμος, κατὰ τὸν ἱερώτατον
Κύριλλον, πότιμος καὶ γλυκύς· «Το γράμμα γὰρ
ἀποκτείνει, ο φησὶν ὁ ᾿Απόστολος, πικρὸν ὄν, εἰ μὴ
πρὸς τὴν γλυκύτητα τοῦ πνεύματος μεταβάλλοιτο.
Καὶ ὁ ἀλλόφυλος δὲ ᾿Αμαλήκ κατετροποῦτο τὸν Ισραὴλ, εἰ μὴ σταυρικῶς ἑαυτὸν ὁ Μωυσῆς ἐσχημάτισε.
Καὶ ὁ νοητὸς Αμαλήκ μέχρι τότε τῆς ἡμῶν κατα
εδυνάστευς φύσεως, ἕως ὁ Δεσπότης τὰς παλάμας
ἐν σταυρῷ διεπέτασεν. Ἀλλὰ καὶ αὐτὴ ἡ βλαστήσασα ράβδος τοῦ 'Ααρών τὸν ἅγιον ἐδήλου σταυρόν
βλαστήσαντα τὴν σωτηρίαν ἡμῶν. Τὸν Φινεὲς δὲ
ἀκούοντες μιᾷ τῆς λόγχης πληγῇ τὴν Μαδιανίτιν
Francisci Scorsi nota.
ierunt.
Sanguine Agni. Agnum paschalem crucis tuor intermedii, qui ex duodecim S. Cyrilli pergessisse figuram intellexit etiam Justinus Martyr,
Dial. cum Tryph.: Agni carnes, dum assantur speciem crucis præferunt; unum enim rectum veru ab
infimis partibus ad caput pervenit: unumque rursus,
quod per dorsum pertinet, cui agni pedes conjunguntur. Eis. Cypr. De Cana Dom.: In veru crucis bona
assatio. Noster hanc figuram de ipsius agni sanguine
tribus perlito partibus sumpsit: subtiliter uterque
tum Justinus, tum Theophanes, ut varietatem in ea
subtiliter admirere.
Geminata per virgam. S. Damasc. lil. iv De
fde, cap. 12: Ράβδος Μωσαϊκή σταυροτύπως τὴν
θάλασσαν πλήξασα, καὶ σύσασα μὲν τὸν Ἰσραήλ,
Φαραὼ δὲ βυθίσασα. Hoc est: Atque idem eliam
indicarunt, et Virya Mosaica in crucis figuram efformata, ac mare feriens, alque Israeli salutem afferens,
el contra Pharaonem aquis mergens. Et Andreas
Cretensis episcopus in Encom, crucis apud Surium:
Crucis figuram obtinuit ipsa virga Mosa, quando
mare Rubrum ei dissecanti murus ei et populo sulidus ac firmus fuerunt aquæ. Noster enucleatius
explicat, quo pacto virga illa per geminam aqua
percussionem crucis expresserit formam; ut ex hoc
possim tum Damascenum, tum Cretensem, qui id
non explicant, illustrare; similis hæc percussionis
figura gemine illi percussioni, qua Moses aquam
de petra eduxit, Numi. xx, quam enucleatius exponit
Severianus, Gabaloruni episcopus, apud Gret. lib. 1,
ubi multa ad hanc maris percussionem ut crucis
figuram explicandam valent. Sed ea huc aggerere
longius multo esset, quam propositum a nobis est.
Vide etiam Cyrill. in Joan. cap. 16, lib. vi, seul
potius Clictovæum, a quo suit additi libri quaLignum injectum in Marrham. Tertullianus,
lib. Contra Jud@os: Hoc lignum crucis tunc in sacramento erat, quo Moses aquam amaram indulcavit;
unde populus, qui siti peribat in eremo, bibendo
revixit, siculi nos, qui de sæculi vanitatibus extracti,
in quo commorabamur siti pereuntes, id est, verbo
divino propinati, ligno Passionis Christi aquam
baptismalis (potantes, fide, quæ est in eum revizimus. Vide August. De catacly. cap. 5 et 6. Origen.
Theod. Nyssen. Cyrill. seu potins Clictovæus, in
Joan. lib. viii, cap. 17, idem mysterium agnoscunt.
Sanctissimi Cyrilli. In Collectaneis S. Cyrilli
et aliorum, cap. 15, lec leguntur: Ligno dulcis facia
est amara aqua Marath. In Christo enim, qui est
lignum vitæ, dulcescunt quidem, quæ sunt amara:
fiant autem tolerabilia, quæ sunt toleratu difficilia.
An ad hunc locum, seu potius sensum hujus loci
alludat Theophanes, an alicubi sanctus Cyrillus
eam sententiam expressius protulerit, quod lex per
crucem potabilis et dulcis est reddita, adhuc mihi
non liquet.
Ille Amalec. Hanc figuram in extensione
manuum Mosis, qua vicit Amalecum, multi Patres
agnoscunt. Elegantissime Nazianz. in Carmine de
vita, seu rebus suis:
Χριστὲ ἄναξ, ὃς ἀγναῖς ποτ' ἀειρόμενος παλάμησι
Σταυροτύπως Μωσῆος ἐπ᾽ οὔρεός σου θεράποντος
Εκλίνας Αμαλὴν ὁλον σθένος.
lloc est:
Christe Deus, qui castra Amalec særvasque cohories
Fregisti, turpique fugæ lethoque dedisti,
col. 193–194page 41 of 367
PG 132:193τῳ ἀσελγοῦντι Εβραίῳ συνεκκεντήσαντα, τον σταυ ρὸν ὑπογραφόμενον βλέπομεν. Η γὰρ λόγχη ξύλον ἐστὶ καθωπλισμένον σιδήρῳ, δι' ὧν μετὰ τῶν ἤλων ὁ σταυρὸς εἰκονίζεται, ὅς τὴν κακίαν μετὰ τοῦ αὐτῆς εὑρετοῦ συνεφάνισεν. Εἰ δὲ τῷ Ἰσραηλίτῃ ὁ διάβολος είκασται, θαυμαζέτω μηδείς· κἀκεῖνος γὰρ ἔ κτισται μὲν νοῦς ὁρῶν τὸν Θεὸν, ἀλλὰ τῆς ἀγγελικής παρεμβολῆς ἀποσκιρτήσας ἑκὼν τῇ πρὸς κακίαν ροπῇ αὐτομαχία ἐγένετο. Ἐκεῖνο δὲ πῶς παρέλθει μὲν ἀμνημόνευτον ἐμφαῖνον καθαρῶς τὸ μυστήριον, τὸν βότρυν λέγω, καὶ τὸ ξύλον, ἐν ᾧ ἀπῃώρητο; Οτε γὰρ ἐπεπόμφει Μωϋσῆς κατασκόπους θεασαμένους τῆς ἐπαγγελίας τὴν γῆν, συνεκπέμπει και τὸν παῖδα Ναυῆ Ἰησοῦν, τῆς κατασκοπῆς ἀφηγούμενον. Ως δ' ὑπέστρεψεν Ἰησοῦς ἀγαθὰς ἀγγελίας μηνύων περὶ τῆς γῆς ἐκείνης, δείγμα τοῦ λόγου ἐποιεῖτο τὸν ἐπανόφορος βότρυν, ὃν ἐκόμιζεν. Νοεῖς εἰς ὅ τι βλέπει τὸ αἴνιγμα· βότρυς γὰρ ἐπὶ ξύλου κρεμάμενος, τίς ἄλλος ἐστὶ παρὰ τὸν ἐπ' ἐσχάτων 42: Αμαληκ καταπολεμηθήσεται, οὐχ ὅπλοις μόνον, ἀλλὰ καὶ πολεμίαις χερσὶ δικαίων εὐχὴν ὁμοῦ τυπούσαις, καὶ σταυροῦ τρόπαιον τὸ ἀήττον. Ο ῥάβδος τῷ ᾿Ααρών τὸ τῆς ἱεραρχίας χρηματίζει· Εἰ ομόψηφον. νικία ἐγένετο. αὐτομαχία Τῆς παρεμβολῆς ἀγγελικῆς ἀποσκιρτήσας. εἰ ὑπερβολήν αυτομαχία τῆς πρὸς κακίαν ῥοπῇ αὐτοκακία. αὐτομαχία, [ αὐτοκακία αὐξητικῶς·:10 το αγαθός Αὐτόφως, αὐταγαθότητα, αὐτοζωήν, αὐτοουσίαν ώς μή παρ' ἑτέρου τὸ εἶναι ἐχούσας, ἤτοι τῶν ὅσα ἔστιν, αὐτάν θρωπον αὐτὸ λέγουσιν οἱ φιλόσοφοι τὸ κυρίως λεγόμενον, καὶ τὴν ἰδίαν διὰ τὸ αὐτὸ ἐδήλουν, αὐτάν θρωπος λέγοντες, καὶ αὐτοδοξάζον τὸ κυρίως, καὶ μᾶλλον δοξάζον. αὐτομα χίαν, αὐτοκακίαν Διὰ τοῦτο γίνεται ἡ ἀληθινή σοφία ἐν τῇ μεγαλόφρονι ταύτῃ καρδία τῆς γῆς, ἵνα ἐξαφανίσῃ ἐξ αὐτῆς τὸν μέγαν ἐν κακίᾳ νοῦν Ἰησοῦν δὲ πάντως ἀκούων περὶ τῆς γῆς ἐκείνη; μηνύοντα, καὶ βότρυν ξύλων ἀπαιρού μενον, νοεῖς πρὸς ὅ τι κἀκεῖνος βλέπων ἀσφαλῆς ταῖς ἐλπίσιν ἦν. Βότρυς γὰρ ἐπὶ ξύλου κρεμάμενος τί; ἄλλος ἐστὶ παρὰ τὸν ἐπ' ἐσχάτων τῶν ἡμερῶν ἐπὶ τοῦ ξύλου κρεμασθέντα βότρυν, οὗ τὸ αἷμα ποτὸν τοῖς πιστεύουσι γίνεται σωτήριον· τοῦτο τοῦ Μω σέως προειπόντος ἡμῖν διὰ αἰνίγματος, ὅτι αἷμα σταφυλῆς εἶπεν οἷον, δι' οὗ τὸ σωτήριον πάθος καταμηνύεται.HOMILIA IV.
τῳ ἀσελγοῦντι Εβραίῳ συνεκκεντήσαντα, τον σταυ- tropaeum, nisi se Moyses in crucis confornasset
ρὸν ὑπογραφόμενον βλέπομεν. Η γὰρ λόγχη ξύλον
ἐστὶ καθωπλισμένον σιδήρῳ, δι' ὧν μετὰ τῶν ἤλων
ὁ σταυρὸς εἰκονίζεται, ὅς τὴν κακίαν μετὰ τοῦ αὐτῆς
εὑρετοῦ συνεφάνισεν. Εἰ δὲ τῷ Ἰσραηλίτῃ ὁ διάβο
λος είκασται, θαυμαζέτω μηδείς· κἀκεῖνος γὰρ ἔκτισται μὲν νοῦς ὁρῶν τὸν Θεὸν, ἀλλὰ τῆς ἀγγελικής
παρεμβολῆς ἀποσκιρτήσας ἑκὼν τῇ πρὸς κακίαν
ροπῇ αὐτομαχία ἐγένετο. Ἐκεῖνο δὲ πῶς παρέλθει
μὲν ἀμνημόνευτον ἐμφαῖνον καθαρῶς τὸ μυστήριον,
τὸν βότρυν λέγω, καὶ τὸ ξύλον, ἐν ᾧ ἀπῃώρητο;
Οτε γὰρ ἐπεπόμφει Μωϋσῆς κατασκόπους θεασαμένους τῆς ἐπαγγελίας τὴν γῆν, συνεκπέμπει και
τὸν παῖδα Ναυῆ Ἰησοῦν, τῆς κατασκοπῆς ἀφηγού
μενον. Ως δ' ὑπέστρεψεν Ἰησοῦς ἀγαθὰς ἀγγελίας
μηνύων περὶ τῆς γῆς ἐκείνης, δείγμα τοῦ λόγου
ἐποιεῖτο τὸν ἐπανόφορος βότρυν, ὃν ἐκόμιζεν. Νοεῖς
εἰς ὅ τι βλέπει τὸ αἴνιγμα· βότρυς γὰρ ἐπὶ ξύλου
κρεμάμενος, τίς ἄλλος ἐστὶ παρὰ τὸν ἐπ' ἐσχάτων
** Exod. xvii, 11.
modum. Ac similiter intelligibilis ille Amalec eo
usque dominatu suo naturam nostram oppressit *,
donec Dominus in cruce manus expandit. Quin et
frondescens virga Aaronis et germinans, Sallctam adumbravit crucem, quæ nobis per germen
suum salutem attulit. Cum vero audimus a Phinea
uno lanceæ ietu Madianitidem una cum lasciviente Hebræo confossam, descriptam animadvertimus crucem. Nam lancea ligno constat, el
ferro quo armatur, per quæ duo cum clavis crux
figuratur, quæ peccatum cum ejus auctore de medio
sustulit. Quod vero diabolus Israelitæ assimiletur
nemo miretur; nam et ille creatus est, ut mens
Deum contemplans sed ab angelica statione
sponte desciscens, retenta ad malum propensione
ipsa rebellis evasit. Illud vero quomodo commemorare prætermittam, quod aperte mysterium
continet, racemum ac lignum di.o, in quo
Francisci Scorsi nota.
Dém tuus extendit Moses ad sidera palmas,
Signantesque crucem sublimi in monte levasset.
Zamdem figuram innuit idem Nazianz. orat. 6,
ad Gregor. Nyssen., idemque luculenter explanai
oral. 42: Αμαληκ καταπολεμηθήσεται, οὐχ ὅπλοις
μόνον, ἀλλὰ καὶ πολεμίαις χερσὶ δικαίων εὐχὴν ὁμοῦ
τυπούσαις, καὶ σταυροῦ τρόπαιον τὸ ἀήττον. Amalec
opprime:ur non armis tantum, sed etiam hostilibus
justorum manibus precationem simul, alque insuDerabile crucis tropæum signantibus. Ilem Nyssen.
oral. 1, De Resurrect. l:nascen. cap. sape cilato,
hb. iv De fide: auctor lil. viit in Joan. cap. 17. Ο
inter Opera S. Cyrilli; Andreas Cretensis apud Surium, De Exalt. S. crucis. Tertulliani, lib. m Contra Marc., insignis est locus hoc mysterium explicans: et S. August. De temp. serm. 119.
(ER) Virga Aaronis. Ilanc figuram subtiliter exponit S. Augustin. serm.!!! De tempore. Recenset
et Damascen. inter alius loco sepe relato, ῥάβδος
τῷ ᾿Ααρών τὸ τῆς ἱεραρχίας χρηματίζει· Εἰ virga
Aaroni sacerdotis dignitatem sanciens.
Uno lanceæ iclu. Mujus symboli nullum ad.
buc legere potui ex Patribus ομόψηφον. Itaque in
co interpretando solus Theophanes acute æque ac
pie versatur, quod et de nonnullis aliis dictum velim, quibus non alia auctoritas a nobis adducitur;
sed vide aliquid simile infra, not. 77, de lancea
qna Saul conatus est transfigere Davidem.
Ut mens Deum contemplans. Quandoquidem
diabolum cum Israelita componit, illum habuisse
dicit, quod Israel etiam etyino suo significat; dicitur enim N TNT WIN Vir videns Deum, Gen.
xxxn. Atqui diabolus cum creatus est, naturali contemplatione Deum cognovit.
Ipsa rebellio. Secutus sum lectionem, quam
reperi in uno meo codice diversam ab ea quam
edidit Gretserus tom. II De cruce, ubi legitur, Aútoνικία ἐγένετο. Ex qua ipse vertit, Ipsa malitia evasit: quae same lectio in altero ex meis codd. la -
betur; neque ea mihi non probatur, sed magis
Racuit αὐτομαχία quod cohæreat magis cum Lola
allegoria; nam Israelita, quocum diabolum assimilat Theophanes, rebellis Deo, et duræ cervicis
audit. Quid vero illa verba proxime antecedentia? Τῆς
παρεμβολῆς ἀγγελικῆς ἀποσκιρτήσας. Cum ab
angelicis castris seu ordinibus defecisset. Nonne
sumpta semel a malitia metaphora exigit ut perdaeliis potius, εἰ ὑπερβολήν appelletur, diabolus
αυτομαχία? Nec tamen dissimularim illa alia verba
τῆς πρὸς κακίαν ῥοπῇ postulare etiam jure se
quentem vocem αὐτοκακία. Itaque utramvis velit
lector accipiat: modo utrumque tumn αὐτομαχία,
[ αὐτοκακία dictum intelligat αὐξητικῶς·:10
voces hujusmodi cum pronomine auto composita
apud Græcos signant aliquem in illa re, quam altera pars componens continet esse principem; imo
el primum auctorem, qui eam rem ab alio non
acceperit. Unde a sancto Gregorio Nazianz. Deus avτο αγαθός per se bonus, et a S. Damaseen. lib.1 De fide,
cap. 8, die S. Trinitate loquens Αὐτόφως, αὐταγαθότητα, αὐτοζωήν, αὐτοουσίαν eam nominat, hoc est:
Ipsammet lucem, ipsammet bonitatem, ipsummet
vitam, ipsammel essentiam, ώς μή παρ' ἑτέρου τὸ
εἶναι ἐχούσας, ἤτοι τῶν ὅσα ἔστιν, ut quæ non ab
alio esse,
seu quodvis eorum qua sunt, habeat.
Hline Platonici ideas suas indigitabant, ut αὐτάνθρωπον idem hominis, quasi per se hominem, quis
que naturam hominis ab aiio derivatain non haDeret. Suidas: αὐτὸ λέγουσιν οἱ φιλόσοφοι τὸ κυρίως
λεγόμενον, καὶ τὴν ἰδίαν διὰ τὸ αὐτὸ ἐδήλουν, αὐτάνθρωπος λέγοντες, καὶ αὐτοδοξάζον τὸ κυρίως, καὶ
μᾶλλον δοξάζον. Ιta Theophanes diabolum αὐτομα
χίαν, seu αὐτοκακίαν vocat, quod sit princeps in
malitia, et quasi idea, unde alii eam accipiant per
imitationem. Quo sensu eliam Gregor. Nyssen.
orat. De Resurrect. locutus videtur, cum ita de
mysterio trium dierum: Διὰ τοῦτο γίνεται ἡ ἀληθινή
σοφία ἐν τῇ μεγαλόφρονι ταύτῃ καρδία τῆς γῆς, ἵνα
ἐξαφανίσῃ ἐξ αὐτῆς τὸν μέγαν ἐν κακίᾳ νοῦν· Ub id
igitur vera sapientia in arroganti corde terrie versatur, ut magnam illum in malitia mentem deleal.
Racemum ac lignum. S. Gregor. Nyssen. lili,
De vita Mosis: Ἰησοῦν δὲ πάντως ἀκούων περὶ τῆς
γῆς ἐκείνη; μηνύοντα, καὶ βότρυν ξύλων ἀπαιρούμενον, νοεῖς πρὸς ὅ τι κἀκεῖνος βλέπων ἀσφαλῆς ταῖς
ἐλπίσιν ἦν. Βότρυς γὰρ ἐπὶ ξύλου κρεμάμενος τί;
ἄλλος ἐστὶ παρὰ τὸν ἐπ' ἐσχάτων τῶν ἡμερῶν ἐπὶ
τοῦ ξύλου κρεμασθέντα βότρυν, οὗ τὸ αἷμα ποτὸν
τοῖς πιστεύουσι γίνεται σωτήριον· τοῦτο τοῦ Μωσέως προειπόντος ἡμῖν διὰ αἰνίγματος, ὅτι αἷμα
σταφυλῆς εἶπεν οἷον, δι' οὗ τὸ σωτήριον πάθος
καταμηνύεται. Jesum vero audiens illius terra indicium facientem, el racemum ex ligno pendentem,
dubitabis quid sit illud, ad quod ille quoque respiciens indubitabili spe consolabatur. Racemus enim
ex ligno dependens quis alius erit, quam is qui in
novissimis diebus ex ligno pependit racemus, cujus
col. 195–196page 42 of 367
PG 132:195τῶν ἡμερῶν ἐπὶ τοῦ ξύλου κρεμασθέντα Χριστόν, οὗ τὸ αἷμα ποτὸν τοῖς πιστεύουσιν σωτήριον γίνεται; Τοῦτο Μωϋσέως προειπόντος ἡμῖν δι' αἰνίγματος, ὅτι αἷμα σταφυλῆς ἔπινον δι' οὗ τὸ σωτήριον πάθος προμηνύεται. Ως δὲ τοῦτον ἐδήλου καὶ ὁ ἐπὶ στύ που κρεμασθείς ὅρις χαλκοῦς, ὁ τῆς τῶν ἰσβόλων δηγμάτων φθορᾶς καταλύτης, ἐμάθομεν παρὰ τῆς ὑψηλῆς τοῦ Εὐαγγελίου φωνῆς. "Ωσπερ γάρ, φησί, Μωϋσῆς ὕψωσε τὸν ὄφιν ἐν τῇ ἐρήμῳ, οὕτως ύψωσ θῆναι δεῖ τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου. ᾿Αλλὰ καὶ οἱ Γα Επωνῖται, οὓς ὁ Ναυίδης Ἰησοῦς κατέστησε ξυλοφά ρους τῆς θείας σκηνῆς, τὴν ἐθνικὴν μοίραν εἰκόνι τον προσχωροῦσαν τῷ ἀληθεῖ κληροδότῃ τῶν θείων ἐπαγγελιῶν Ἰησοῦ, ὑφ' οὗ σωζόμενοι ξυλοφορεί ἐδιδάχθησαν, τουτέστι τὸν περὶ τοῦ σταυροῦ σωτή ριον λόγον τοῖς ὤμοις περιφέρειν τῶν ἀρετῶν, καὶ τῇ σκηνῇ τῆς πίστεως χορηγεῖν. Περιτὼν δὲ τὰς γραφικὰς ἱστορίας, καὶ ἀπὸ τῶν σωματικῶν ἀναθρώσκων εἰς τὰ πνευματικά, καὶ μετάγων τὸ γράμμα ἐπὶ τὸ νόημα, εὑρήσεις, ὡς καὶ γυναῖκες τοῦ σταυροῦ τὴν ἰσχὺν συμβολικῶς ἐνεδείξαντο. Ητε γὰρ ἀλλόφυλος Θάμαρ τοῖς δυσὶν ἀδελφοῖς συνοικήσασα, καὶ ἄγονος μείνασα, ἐπινοία τὸν πενθερὸν ἐσοφίσατο, τοῦ Ἰσραηλιτικού σπέρ ματος τὴν εὐγένειαν κλέψασα, καὶ σχοῦσα τὸν κη δεστὺν ἐραστὴν, λαμβάνει τὴν ῥάβδον ἐνέχυρον, καὶ ταύτην ἔσχεν ὕστερον τοῦ θανάτου λυτήριον. Εἰ μὴ γὰρ τὴν τοῦ Ἰούδα ῥάβδον ὑπέδειξεν, οὐκ ἂν τῆς σφαγῆς ἀπελύετο. Ἡ μὲν οὖν Θάμαρ τὴν ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησίαν εἰκόνιζεν, ἥτις ὡς δυσὶ φαύλοις ἀδελφοῖς, ἀθείᾳ καὶ πολυθεία, πρότερον συνοικήσασα, ἐπεὶ μηδένα καρπὸν εὐσεβείας ἐκίσσησεν, ἁρπάζει τον ἐκ τοῦ Ἰούδα καρπόν, φημὶ δὴ τὸν ἐκ τῆς Ἰούδα φυλῆς ἀνατείλαντα Κύριον, καὶ ὡς ῥάβδον δέχεται τὸν σταυρὸν, δι' οὗ τοῦ ψυχικοῦ θανάτου λελύτρωται. Ἡ δὲ θαυμαστὴ ἐν τοῖς κριταῖς Ιαὴλ σκόλοπι τὸν πολέμιον Σισάρα προσπατταλεύσασα, προδιετύπου τὴν διὰ σταυροῦ τοῦ διαβόλου κατάλυσιν. Καὶ ὁ τῶν κροφητῶν ζηλωτής Ἠλιοῦ πρὸς γυναίκα χήραν ἐν Σιδωνίᾳ σταλείς διατρέφεσθαι, ὁρᾷ τὴν ξενοδόχον ἔξω τῆς πύλης τοῦ ἄστεως. Ἡ δὲ ἐνόρκως ἐβεβαιοῦτο αὐτὸν, ὡς οὐκ ἔστι παρ' αὐτῇ, ἀλλ' ὅσον δρὰξ ἀλφίτων, καὶ βραχύ τι ἔλαιον εἰς τὴν λήκυθον. Καὶ ἰδοὺ, φησί, συλλέγω δύο ξυλάρια, ἵν' ἐσθιάσωTHEOPHANIS CERAMEL
appensus est Quando enim Moses exploratores misit τῶν ἡμερῶν ἐπὶ τοῦ ξύλου κρεμασθέντα Χριστόν,
οὗ τὸ αἷμα ποτὸν τοῖς πιστεύουσιν σωτήριον γίνεται;
Τοῦτο Μωϋσέως προειπόντος ἡμῖν δι' αἰνίγματος,
ὅτι αἷμα σταφυλῆς ἔπινον δι' οὗ τὸ σωτήριον πάθος
προμηνύεται. Ως δὲ τοῦτον ἐδήλου καὶ ὁ ἐπὶ στύ
που κρεμασθείς ὅρις χαλκοῦς, ὁ τῆς τῶν ἰσβόλων
δηγμάτων φθορᾶς καταλύτης, ἐμάθομεν παρὰ τῆς
ὑψηλῆς τοῦ Εὐαγγελίου φωνῆς. "Ωσπερ γάρ, φησί,
Μωϋσῆς ὕψωσε τὸν ὄφιν ἐν τῇ ἐρήμῳ, οὕτως ύψωσ
θῆναι δεῖ τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου. ᾿Αλλὰ καὶ οἱ Γα
Επωνῖται, οὓς ὁ Ναυίδης Ἰησοῦς κατέστησε ξυλοφά
ρους τῆς θείας σκηνῆς, τὴν ἐθνικὴν μοίραν εἰκόνιτον προσχωροῦσαν τῷ ἀληθεῖ κληροδότῃ τῶν θείων
ἐπαγγελιῶν Ἰησοῦ, ὑφ' οὗ σωζόμενοι ξυλοφορεί
ἐδιδάχθησαν, τουτέστι τὸν περὶ τοῦ σταυροῦ σωτήριον λόγον τοῖς ὤμοις περιφέρειν τῶν ἀρετῶν, καὶ
ad lustrandam terram promissionis, misit una cum
illis Jesu Filium Nave totius explorationis principem. Reversus vero Jesus, bonosque de terra illa
nuntios apportans, racemum quem suspensum
humeris reportabat, argumentum veritatis fecit.
Intelligis plane anigma quo spectet. Botrus enim
in ligno suspensus, quid aliud sit præter Christum
extremis temporibus in ligno suspensumn, cujus
sanguis salutaris est credentibus potus? Quod et
Moses quadam nobis verborum ambage prædixit,
quod sanguinem uvæ bibebant, per quem Domini
Passio præsignificatur. Quod vero etiam hoc præfiguravit æneus serpens ex columna suspensus;
23 ille, inquam, serpeus, qui perniciemn a venenatis morsibus allatam amolitus est, didicimus e sacris
Evangelii verbis: c Quemadmodum, inquit, Moyses τῇ σκηνῇ τῆς πίστεως χορηγεῖν.
exaltavit serpentem in deserto, ita exaltari oportet Filium hominis. Quin et Gabaonitæ, quos Jesu
Nave filius ligna ad divinum tabernaculum comportare jussit, gentium nationem adumbraruat,
quæ ad verum Jesum divinarum promissionum ex sorte datorem accessit, a quo qui servati sunt,
ferre ligna, salutare scilicet verbum Crucis virtutum humeris circumferre, et tabernaculo fide
famulari didicerunt.
Quod si sacrarum Litterarum perquirere velis Περιτὼν δὲ τὰς γραφικὰς ἱστορίας, καὶ ἀπὸ
historias, et a corporeis ad spiritualia gradum
facere, et litteram ad intellectum latentem in ipsa
transferre, comperies etiam per mulieres Crucis
potentiam symbolice præmonstratam. Etenim Thamar illa alienigena, postquam duobus conjuncta
fratribus, liberos ex his non progenuit, astuto quodam consilio socerum circumvenit, et nobilitatem
Israelitici seminis suffurata est; cum enim illa
socerum amatorem sui fecisset, pignoris loco ba- G
culum accepit, quo postea a morte liberata est.
Nisi enim baculum ad faciendum indicium Judæ
protulisset, nunquam effugisset, quo minus morte
multaretur. Hæc igitur Thamar adumbravit Ecclesiam ex gentibus congregatam, quæ quasi duobus
improbis fratribus atheismo et multorum deorum
cultu antea copulata, ubi nullum fructum emisit
pietatis, eum a Juda subripuit, Christum dico ortum ex tribu Judæ, et instar baculi crucem acccpit per quam ab animæ morte vindicata est. Admiranda vero illa inter judices Jahel quæ hostem
Sisaram trajecto clavo confixit, per crucem
confringendas vires diaboli prænotavit; et ille inter
prophetas zelo ardentissimus Elias ad mulierem
viduam Sidone degentem missus ut aleretur,
futuram hospitem suam extra portam civitatis
offendit, quæ jurejurando confirmabat, nihil penes
τῶν σωματικῶν ἀναθρώσκων εἰς τὰ πνευματικά,
καὶ μετάγων τὸ γράμμα ἐπὶ τὸ νόημα, εὑρήσεις,
ὡς καὶ γυναῖκες τοῦ σταυροῦ τὴν ἰσχὺν συμβολικῶς
ἐνεδείξαντο. Ητε γὰρ ἀλλόφυλος Θάμαρ τοῖς δυσὶν
ἀδελφοῖς συνοικήσασα, καὶ ἄγονος μείνασα, ἐπινοία
τὸν πενθερὸν ἐσοφίσατο, τοῦ Ἰσραηλιτικού σπέρματος τὴν εὐγένειαν κλέψασα, καὶ σχοῦσα τὸν κηδεστὺν ἐραστὴν, λαμβάνει τὴν ῥάβδον ἐνέχυρον, καὶ
ταύτην ἔσχεν ὕστερον τοῦ θανάτου λυτήριον. Εἰ μὴ
γὰρ τὴν τοῦ Ἰούδα ῥάβδον ὑπέδειξεν, οὐκ ἂν τῆς
σφαγῆς ἀπελύετο. Ἡ μὲν οὖν Θάμαρ τὴν ἐξ ἐθνῶν
Ἐκκλησίαν εἰκόνιζεν, ἥτις ὡς δυσὶ φαύλοις ἀδελφοῖς,
ἀθείᾳ καὶ πολυθεία, πρότερον συνοικήσασα, ἐπεὶ
μηδένα καρπὸν εὐσεβείας ἐκίσσησεν, ἁρπάζει τον
ἐκ τοῦ Ἰούδα καρπόν, φημὶ δὴ τὸν ἐκ τῆς Ἰούδα
φυλῆς ἀνατείλαντα Κύριον, καὶ ὡς ῥάβδον δέχεται
τὸν σταυρὸν, δι' οὗ τοῦ ψυχικοῦ θανάτου λελύτρω
ται. Ἡ δὲ θαυμαστὴ ἐν τοῖς κριταῖς Ιαὴλ σκόλοπι
τὸν πολέμιον Σισάρα προσπατταλεύσασα, προδιε
τύπου τὴν διὰ σταυροῦ τοῦ διαβόλου κατάλυσιν. Καὶ
ὁ τῶν κροφητῶν ζηλωτής Ἠλιοῦ πρὸς γυναίκα
χήραν ἐν Σιδωνίᾳ σταλείς διατρέφεσθαι, ὁρᾷ τὴν
ξενοδόχον ἔξω τῆς πύλης τοῦ ἄστεως. Ἡ δὲ ἐνόρκως
ἐβεβαιοῦτο αὐτὸν, ὡς οὐκ ἔστι παρ' αὐτῇ, ἀλλ' ὅσον
δρὰξ ἀλφίτων, καὶ βραχύ τι ἔλαιον εἰς τὴν λήκυθον.
Καὶ ἰδοὺ, φησί, συλλέγω δύο ξυλάρια, ἵν' ἐσθιάσω
Francisci Scorsi notæ.
sanguis potus fit credentibus salutaris? Moyse id
@nigmatice nobis prædicente. • Sanguinem enim, inquit, uva bibebant vinum; qua ex re salutaris
Christi passio ranuntiamur. Hæc Nyssenus ex interpretatione Gregorii Trapezuntii, aucta et recoguita a Froutone Ducato soc. Jesu. Qua: Theophanes ad verbum pene desumpsit.
Eneus serpens. Vide hom. 5, not. 47, et cap.
45, lib. 1, tom. T De cruce, Jacobi Gretseri.
Trajecio clavo. S. Augustin. lib. xit Contra Faustum, cap. 22: Quæ est illa mulier plena
fiducia, hostis tempora ligno transfigens nisi fides
Ecclesiæ cruce Christi regna diaboli perimens?
Ad mulierem viduam. ldem sanctus Augustin.
ibid. cap. 34: Non hic solo ligni nomine, nqu!,
sed etiam numero lignorum signum crucis exprimi
tur. Et alibi: Mulier illa typum gerebat Ecclesia;
el quia duo ligna crucem faciunt, quærebat moritura,
unde semper esset victura. Idem lib. vm in Joan.
c.p. 17, Clictorus qui supplevit S. Cyrilli Coumentarios.
col. 243–244page 43 of 367
Homilia VI
PG 132:243ἐμαυτὴν καὶ τοὺς παῖδας μου, καὶ φαγόντες ἀπο θανούμεθα· πάλιν ἡ χήρα τὴν ἄνανδρον Εκκλησίαν εἰκόνιζεν άρμοσθείσαν Χριστῷ μετὰ τὸ ἀποβαλεῖν τὸν διάβολον, ᾧ παρανόμως συνώκησε, τόγε μὴν ἄλευρον τὴν δεσποτικὴν σάρκα, δι' ἧς ἐκτρεφόμεθα. Τὸ ἔλαιον δὲ τοῦ ἱεροῦ χρίσματος σύμβολον· τὰ δὲ δύο ξυ λάμια των δύο ξύλων, ἐξ ὧν ἡ τοῦ σταυροῦ γέγονε σύνο θεσι;, τό τε ἄνωθεν ἐπ᾽ εὐθεία; σταθὲν, καὶ τὸ ἐγκαρσίως αὐτῷ ἑνωθέν. Καλῶς δὲ ἡ ἱστορία φησὶν, ὡς ἔξω ἦν τῆς πύλης τῆς πόλεως. Εξω γὰρ τῆς Ἱερουσαλήμ τὸν Δεσπότην ἐσταύρωσαν. Ελισσαῖος δὲ ὁ τοῦ Ἠλιοῦ φοιτητής πεσόντα τὸν πέλεκυν εἰς τὰς Ἰορδάνου ῥάς, καὶ τῷ βυθῷ ἐποκείλαντα, ξύλον ἐπιθεὶς ἀνειλ κύτατο, τὴν ἐκ τοῦ βυθοῦ τῆς ἀσεβείας τῶν ἐθνῶν προδιατυπῶν ἀνάληψιν διὰ τοῦ σταυροῦ γενομένην καὶ τοῦ βαπτίσματος. ᾿Αλλὰ μικροῦ διέφυγεν ἡμᾶς ἡ ἱστορία Δαβὶδ τοῦ κατὰ τὸν σταυρὸν μυστηρίου ἐναργής ούσα προτύπωσις, ἣν παραδραμεῖν ἥκιστα θεμιτόν. Κορυβαντιώντά ποτε τὴν Σαούλ τῇ ἐκ δαι μένων παραφορᾷ, θεραπεύει Δαβιδ ἤδη πρὸς βασι λείαν χρισθείς, τῷ τῆς κιθάρας ὀργάνῳ τῶν πνευματικῶν ἐνεργήσας τὴν πτόησιν· ὁ δὲ τύραννος παυ σάμενος δαιμονᾷν, παρεστῶσαν αὐτῷ τὴν λόγχην εὑρὼν τῷ εὐεργέτῃ αὐτῷ, ἐπαφίησιν ἰθύνας κατ' αὐτοῦ τὴν αἰχμήν. Τοῦ Δαβὶδ κατὰ θείαν συμμαχίαν τῆς βολῆς ἑαυτὸν ὑπεκτήσαντος, ὁ τοῖχος ἀντὶ τοῦ Δαβίδ δέχεται τὴν πληγὴν, ὃς ἐκδραμὼν τῶν βασι λείων ἐν τῷ ἰδίῳ οἴκῳ ἐγένετο. Διὰ μὲν οὖν τοῦ Δα δὶδ ὁ ἐκ τοῦ Δαβίδ προμηνύεται· ὁ δὲ χρισθεὶς τὸν Χριστὴν διασημαίνει. Η κιθάρα δὲ τὸ ἀνθρώπινον @ ἔργανον διὰ τῆς ἐκ ταύτης ᾠδῆς τὸν διὰ τοῦ σαρκω (έντο; λόγον σημαίνουσα, οὗ ἔργον ἀφανίσαι τοῦ κόσμου τὴν ἐκ δαιμόνων παραφοράν. 'Αλλ' ὁ τῶν Ἰουδαίων λαὸς ἦν ὁ Σαούλ ὑπαινίττεται πατάσσει την εὐεργέτην τῷ δόρατι· τὸ δὲ δόρυ ξύλον ἐστὶ πάντως καὶ σίδηρος, δι' ὧν τὰ τοῦ Πάθους ὄργανα δείκνυνται· ἀλλὰ δέχεται ὁ τ.ῖχος ἀντ᾽ ἐκείνου τὸ δόρυ. Τοἶχον δὲ νοῦμεν τὴν γηΐνην οἰκοδομὴν, δι' ἧς τὸ σώμα καταμανθάνομεν. Ο δὲ Δαβὶδ ἐκεῖνος ὁ Χρι στὸς καὶ βασιλεὺς ἔξω τοῦ Πάθους ἐστίν. Η γάρ Θεότης ἐν τῷ σταυρῷ καὶ τοῖς ἥλοις οὐ πήγνυται. ᾿Αλλὰ τῶν μὲν ἱστορικῶς τὴν τοῦ σταυροῦ χάριν μηνυσάντων, καὶ τὸ μυστήριον, ὡς ἐκ πελάγου; κοτύλην λαβόντες ἀρκεσθησόμεθα. Φέρε καὶ τῶν προφητικοῖς λόγοις χρησμῳδηθέντων ὀλίγ᾽ ἅττα Πατάσσει αὐτὸν τῷ δόρατι· τὸ δὲ δόρυ ξύλον ἐστὶ σιδήρῳ καθωπλισμένον. Αλλά δέ χεται ἀντ᾽ ἐκείνου ἡ τοῖχος τὸ δόρυ· τοῖχον δὲ νοοῦ μεν τὴν γηίνην οἰκοδομὴν, δι' ἧς τὸ σῶμα καταμανθάνομεν, περὶ δ τὸ ξύλον βλέπομεν τοῦ σταυροῦ, καὶ τὸ σίδηρον. ῾Ο δὲ Δαυίδ, ἐκεῖνος ὁ χριστός τε καὶ βασιλεύς, ἔξω τοῦ πάθους ἐστί. Η γὰρ θεότης ἐν τῷ σταυρῷ, καὶ τοῖς ἥλοις οὐ πήγνυται.ubi honestas? ubi Ezechiel clamans: • Anima, καιον; ποῦ τὸ εὐσεβέ;; ποῦ τὸ ὅσιον, ποῦ Ἰεζεκιήλ
quæ peccaverit, ipsa morietur; et non accipiet
filius iniquitatem patris"? Conjectemus igitur ex
hoc loco altissimum dogma in Evangelio tradi. Cum
enim aliqui abominabilem vitam, et Deo invisam
ducunt, iis, quasi flagella charissimorum, morbi
mortesque infiguntur. Neque hoc sine providentia,
ac sine judicio certo contingit. Sed quoniam futurum erat, ut filii æmularentur parentum improbitatem, ipsi quoque per morbos ac mortem a malitia coercentur, et parentum obstinatio emollitur.
Verumtamen, quod servum tota cum domo venire
jussit, ad terrorem incutiendum id fecit, et uti ad
lacrymas obsecrationemque traheret debitorem.
Etsi enim ipsum vendere cogitavit, ac jam quasi
Aralitus erat, non tamen vult mortem peccatoris,
sed conversionem quærit, et recipit poenitentiam.
Et a cum quidem minarum intendit; sed inhibet
pœnæ sagittam iis quidem, qui cum ceciderint, et
viiluerati fuerint, ad remedia tamen confugiunt:
vendit vero eum, qui salutem desperat, et renuit
correctionem: quandoquidem servi, et omnium,
quæ habebat venditio, multorum bonorum privationem et avérsionem a Deo significat.
Procidens autem servus orabat eum dicens:
Patientiam babe in me, et omnia reddam tibi. ›
Quid igitur servus? Pro pecunia solutione supplicationem offert, et Dominum obsecrat, ut patienter
ferat. Hic vero ubi servum ad pedes abjectum,
et oculos madentes lacrymis vidit, clemens et
facile placabile ostendit ingenium; nec quantam
servus rogabat, sed quantam ejus benignitas capiebat, gratiam fecit. Omne enim obærato debitum
gratis donale et simul suæ benignitatis ipse iunata
pelagus immensum ostendit: simul edocet servum,
ut peccantibus condonet ea quæ sibi fuerant condonata. Adeo bonum habemus Dominum, adeo eum
supplicatio, et una lacrywa flectere solet, adeo
erga pœnitentem se munificum præbet ut postulata
superet donis. Manasses tot sceleribus coopertus,
et prægravatus, vix conversus remissionem solum
a Deo petiit, dicens: Miserere mili, Domine,
miserere; et veniam impetravit, et ab hostibus
liberatus est, et regnum rursus obtinuit **. 11 Ille
ὁ βοῶν, ὅτι ο Ψυχὴ ἁμαρτάνουσα αὐτὴ ἀποθανεῖται,
καὶ οὐ λήψεται τὴν τοῦ πατρὸς ἁμαρτίαν ὁ ἐξ ἐκεί
νου γενόμενο;; ο Στοχαζώμεθα τοίνυν, ὡς διὰ τοῦ
των δόγμα τῶν ὑψηλοτέρων διδάσκει τὸ Εὐαγγέλιον.
Βδελυρὸν γὰρ βίον μετιόντων τινῶν, καὶ κατεστυγημένων Θεῷ ἐπάγονται οἷά τινες μάστιγες νόσοι
τῶν φιλτάτων, καὶ θάνατοι, οὐκ ἀπρονοήτως, οὐδὲ
μὴν ἀκρ:τί· ἀλλ' ἐπειδὴ ἔμελλον καὶ παῖδες ζηλῶσαι
τὴν τῶν πατέρων φαυλότητα, αὐτοί τε διὰ νόσων,
ἢ θανάτων τῆς κακίας ἀναχαιτίζονται, καὶ ἡ τῶν
τεκόντων σκληρότης καταμαλάσσεται. Πλὴν ἀλλὰ τὸ
κελεῦσαι πανοικὶ τὸν οἰκέτην πραθήναι φόβητρον ἦν
ἕλκον τὸν ὑπόχρεων εἰς δάκρυα, καὶ παράκλησιν· εἰ
γὰρ διενοήθη πιπρᾶσαι αὐτὸν, καὶ ἀπέδοτο ἂν, ἀλλ᾽
οὐ βούλεται τὸν θάνατον τοῦ ἁμαρτωλοῦ, ἀλλὰ ζητεῖ
τὴν ἐπιστροφὴν, καὶ ἐκδέχεται την μετάνοιαν. Καὶ
τείνει μὲν τὸ τόξον τῆς ἀπειλῆς, ἐπέχει δὲ τὸ βέλος
τῆς τιμωρίας τοῖ; μὴ ἀνήκεστα πταίουσι· πιπρά
σκει δὲ τὸν ἀπεγνωσμένον, καὶ ἀδιόρθωτον· ἡ γάρτοι
λεγομένη τοῦ οἰκέτου μετὰ τῶν αὐτοῦ ἀπεμπώλησες
τῶν πολλῶν ἀγαθῶν σημαίνει τὴν στέρησιν, καὶ τὴν
ἀπὸ Θεοῦ ἀλλοτρίωσιν.
• Πεσών οὖν ὁ δοῦλος προσεκύνει αὐτῷ λέγων·
Μακροθύμησον ἐπ' ἐμοὶ, καὶ πάντα σοι ἀποδώσω. ο
Τί οὖν ὁ οἰκέτης; Αντὶ τῆς τῶν χρημάτων ἐκτίσεως
τὴν ἱκετηρίαν προβάλλεται μακροθυμῆσαι τὸν δεν
σπότην ἀντιβολῶν. Ὁ δὲ ὁμοῦ τε οἶδε τὸν οἰκέτην
προσπίπτοντα, καὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς τοῖς δάκρυσι
τέγγοντα, καὶ τὴν ἵλεων φύσιν ἐνδείκνυται. Οὐχ ὅσον
ὁ ὑπόχρεως ἐζήτησε παρασχών, ἀλλ' ὅσον ἐχώρει τὸ
ἐκείνου φιλάνθρωπον. "Απαν γὰρ τὸ χρέος τῷ ὑπευ
θύνῳ χαρίζεται, αυτός τε δεικνὺς τῆς οἰκείας φιλ
ανθρωπίας τὸ ἄπειρον πέλαγος· καὶ τὸν οἰκέτην
διδάσκων, δι' ὧν συνεχωρήθη τοῖς πταίουσι συγχωρεῖν· τοιοῦτον ἔχομεν ἀγαθὸν Δεσπότην· οὕτως αυτ
τὸν ἐπικλᾷν οἶδεν ἱκετηρία, καὶ δάκρυον· οὕτω τῷ
μετανοοῦντι φιλότιμος γίνεται, ὡς τῇ δωρεᾷ ὑπερβαίνειν τὴν αἴτησιν. Ο Μανασσῆς τοσούτοις πεφορτ
τισμένος ἐγκλήμασι, μόλις περισταθείς ἄνεσιν μόνην
ᾔτησεν ἐκ Θεοῦ. ῎Ανες μοι, Κύριε, λέγων, ἄνες μοι·
καὶ συγχώρησιν εἰλήφει, καὶ τῶν ἐχθρῶν ἐῤῥύσθη,
καὶ τῆς βασιλείας αὖθις γέγονεν ἐγκρατής. Ὁ δὲ
autem exactor vectigalium publicanus, cum sibi φορολόγος ἐκεῖνος τελώνης ἱλασμὸν αἰτήσας, δικαιο
propitium Deum rogasset, justitiam consecutus
est”. Ille nocturnus insidiator et latro, jam actus
in crucem et extremam agens animam, cum sui
memoriam solum precatus esset, paradisum totum
accepit». Et adolescentem, qui a paterna domo
recedens sponte se abjecerat ad pecudum vitam,
rogantem postmodum, ut in mercenariorum nu-
* Ezech. xviii, 4, 20. * II Paral. xxx111, 18, 19.
σύνης ἐπέτυχεν· ὁ νυκτιλόχος λῃστὴς ἀνασκολοπισθεὶς, καὶ ἤδη πνέων τὰ ἔσχατα, μνήμην μόνην ζη
τήσας, ὅλον ειλήφει παράδεισον. Καὶ νεανίς πατρι
κῆς ἑστίας ἀποσκιρτήσαντι, καὶ πρὸς τὸν χοιρώδη
βίον αυτομολήσαντι ἐν μέρει μισθωτῶν ἀξιοῦντι του
τάχθαι, χαρίζεται την πρώτην εὐγένειαν, καὶ ὁ
παρών οἰκέτης μακροθυμίαν μόνην ᾐτήκει, καὶ
3 Luc. xvul, 14. * Lue. xxını, 43.
Francisci Scorsi notæ.
Miserere. Quamvis poenitentiæ Manassis mentio
fiat cap.xxxi Paralip., oratio tamen illa, quæ circumnfertur, non est ex Canonicis libris; exstat tamen
rejecta in calcem Bibliorum, eo quod a nonnullis
Patibus ex ea sumi dictum aliquod soleat: quanquam neque verpa hæc, quæ Theophanes affert in
Miserere mihi, Domine, miserere, sed certe similia
sunt iis, quæ ibi dicuntur, ut non tam verba
ipsa, quam sensum ex illa excipere hic Pater voluerit.
col. 245–246page 44 of 367
PG 132:245περιληψώμεθα. Τὸ γὰρ πάντα περιλαβεῖν τῶν ἀμη χάνων ἐστί. ο γησαν ἔθνη ἐν φθορᾷ, ᾗ ἐποίησαν.» Τί τοῦτο λέγων; Μωϋσῆς τοίνυν οὐ πράγμασι μόνον τὸν σταυρὸν προϋπέγραψεν, ἀλλ᾽ ἤδη καὶ προθεσπίσματι. 0 ψεσθε γάρ, φησί, τὴν ζωὴν ὑμῶν ἐπὶ ξύλον κρεμαμένην. Δαβὶδ δὲ τῆς ψαλμικῆς φόρμιγγος ἀπαρξ μενος, τὴν περὶ σταυροῦ προφητείαν ἐκτίθησιν. Ο γὰρ εἶπε ξύλον ἐμπεφυτεῦσθαι μὲν παρὰ τὰς τῶν ὑδάτων βοάς, φέρειν δὲ τὸν καρπὸν ἐν τῷ καιρῷ, τόγε μήν φύλλον ἔχειν ἀειθαλές, αὐτός ἐστιν ὁ σταυρός· οὐ γὰρ ἂν ξύλον πεφυτευμένον ὠνόμασεν. Ως γὰρ καὶ πρώην μοι λέλεκται, τὸ ξύλον μετὰ τὴν τομὴν ὀνομάζεται. Τοῦτο δὴ οὖν ἐφυτεύθη παρά τὰς διεξόδους τοῦ ἐκ τῆς θείας πλευρᾶς ρεύσαντος ὕδατος. Έφερε δὲ τὸν Χριστὸν ὡς ὡραῖον καρπὸν ἐν τῷ προωρισμένῳ καιρῷ. Τὸ φύλλον δὲ ἐνικώς τὴν ἰσχὺν τοῦ σταυροῦ παρεδήλωσεν, ἥτις οὐκ ἀπορ ῥυήσεται, οὐδὲ ἐπιλείψει σκιάζουσα τοὺς πιστοὺς τοῦ ἐκ δαιμόνων φλογμοῦ, ὡς μὴ τὸν καρπὸν ἡμῶν ξηρανθῆναι τῷ καύσωνι, καθὼς περὶ τοῦ πεσόντος σπόρου ἐπὶ τὴν πέτραν ἐμάθομεν, ἀλλ᾽ οἷον σκια δίῳ, κατὰ τὸν Ησαΐαν εἰπεῖν, σκέπεσθαι τῷ ξύλῳ τῷ τοῦ σταυροῦ, τῇ αὐτοῦ δυνάμει κατασβεννυμένου τοῦ καύσωνος. Προμηνύει δὲ καὶ τὴν ἡμῶν διὰ σταυ ροῦ σωτηρίαν, καὶ τὴν ἐκ δαιμόνων ἀπώλειαν, ποτέ μὲν εἰπών· «Ο δὲ θεὸς ἡμῶν πρὸ αἰώνων εἰργάσατο σωτηρίαν ἐν μέσῳ τῆς γῆς·, ποτὲ δέ· ι Ἐνεπά Ἐν τῷ σταυρῷ ἐμπαγέντες οἱ δαίμονες, ἐν ᾧ δια φθεῖραι τὸν Κύριον ᾤοντο, ἐξώλεις ἀπώλοντο. Ἀλλά καὶ τό· «Ανέβη εἰς ύψος, ήχμαλώτευσεν αἰχμαλωσίαν, ν ἡ ἐν τῷ σταυρῷ νοεῖται ἀνάβασις, καὶ ἡ τῶν αἰχμαλώτων ἀνάκλησις. Τί δὲ καὶ τὸ, ο Ἐσημείωθη ἐφ' ἡμᾶς τὸ φῶς τοῦ προσώπου σου; ν οὐ τὸν στα ρόν σημαίνει δι᾿ οὗ σημειούμεθα; καὶ τοῦτο δὲ τὸ σχῆμα ὑπέγραψε τοῦ σταυροῦ· λέγει γάρ· Ἐὰν ἀναβῷ εἰς τὸν οὐρανὸν, σὺ ἐκεῖ εἶ· ἐὰν καταβὼ εἰς τὸν ᾅδην, πάρει· ἐὰν ἀναλάβοιμι τὰς πτέρυγάς μου κατ' ὄρθρον, καὶ κατασκηνώσω εἰς τὰ ἔσχατα τῆς θαλάσσης, καὶ γὰρ ἐκεῖ ἡ χείρ σου ὁδηγήσει οι λασσαν ἀντλεῖν, κοτύλην ἥμισυHOMILIA II.
παντὸς τοῦ χρέους δέχεται τὴν συγχώρησιν. Ορᾷς mero censeretur,.n pristinam gratis restituit uobiοἰκτιρμων άπειρον πέλαγος· τις οὕτω νωθέστατος,
καὶ πέρα τοῦ δέοντος, ὡς μὴ πρὸς τοιοῦτον Δεσπό
την δραμείν κραιπνοῖς, ὁ λέγεται, τοῖς ποσὶ,κἂν μυ
ρίαις κηλίσιν ἁμαρτιῶν καταστίζοιτο, κἂν πολλοῖς
ταλάντοις ἁμαρτιῶν βαρύνοιτο; Θαρσείτε, ὅσοι κατ'
ἐμὲ ῥάθυμον ζωὴν ἑβιώσατε. Μόνον μὴ τὸν ἀχάριστον τοῦτον δραπέτην ζηλώσωμεν, ὅς τυχών τοσού
του χρέους ἀφέσεως ἐν ἰδίαις ἀφραδίαις τὴν χάριν
ἀπώλεσεν.
litatem. Et hic itidem servus patientiam modo regaverat, et totius debiti remissionem obtinuit. Vides
miserationum pelagus inexhaustum: quis tam segnis, et ultra quam oporteat timidus, qui ad talem
Dominum velocibus ut dicitur, pedibus non
accurrat, etiamsi decem millibus peccatorum notis
inustus, et multis etiam scelerum ponderibus sit
oppressus? Confidite quotquot sicuti et ego dissoJutam vitam egistis. Modo ingratum hunc servuni
ne imitemur, qui tam grandis pecuniæ debitæ remissione accepta, ob suammet stultitiam gratiam
perdidit.
• Εξελθὼν ὁ δοῦλος ἐκεῖνος εὗρεν ἕνα τῶν συν
δούλων αὐτοῦ, ὃς ὤφειλεν αὐτῷ ἑκατὸν δηνάρια
καὶ κρατήσας αὐτὸν ἔπνιγε λέγων· Απόδος μοι εἴ
τι ὀφείλεις.» Δέον παρασχεῖν τῷ ὁμεδούλῳ μερικῆς
χάριτος, ἧς ἐκεῖνος εἰς κόρον ἀπήλαυσε, δέον εὐγνώμονα γενέσθαι πρὸς τὸν ὁμόδουλον, ἢ ὁμότυχον· ὁ
δὲ, κατὰ τὸ λεγόμενον, ἅμ᾽ ἡλέηται, καὶ τέθνηκεν ἡ
χάρις· κατ' αὐτὴν γὰρ τὴν ὥραν ὁ δείλαιος τὸν αὐτ
τὸν ἦγχεν ὑπόχρεων οὐδεμίαν ἄνεσιν παρεχόμενος,
καίτοι καὶ ὁ σύνδουλος τοῖς αὐτοῖς ἐχρήσατο λόγοις,
οἷς αὐτὸς πρὸς τὸν βασιλέα ἐχρήσατο· ἀλλ᾿ οὗ τῆς
ἴσης ἐκείνῳ τετύχηκε χάριτος, ἐπειδὴ οὐχ ὁμοίων
ἀμφότεροι δανειστῶν. Καλῶς δὲ ὁ λόγος προσέθηκε
καὶ τὸ Ἐξελθὼν, ἐμφαίνων, ὡς ἐξῆλθεν ἀπὸ δικαίου
καὶ πρέποντος.
• Ιδόντες δὲ οἱ σύνδουλο: αὐτοῦ τὰ γενόμενα έλυπήθησαν, καὶ ἐλθόντες διεσάφησαν τῷ κυρίῳ αὐτῶν
τα γενόμενα.» Μυσάττονται τοῦτον τῆς ἀγριότητος
οι μισοπόνηροι σύνδουλοι. Αγγέλους δὲ τούτους
προσήκει νοεῖν συνδούλους κατὰ τὸν τῆς δημιουργίας
λόγον ὑπάρχοντα;, καὶ τῶν πράξεων ἡμῶν τηρητά;.
Ὥσπερ δὲ χαρὰ γίνεται ἐν τῷ οὐρανῷ ἐπὶ ἑνὶ ἁμαρ
τωλῷ μετανοοῦντι, οὕτως ἐκ τοῦ ἐναντίου λυπεί
σθαι λέγεται σφόδρα τὰ καθαρώτατα πνεύματα ἐφ'
ἡμῖν ἁμαρτάνουσι. Καὶ δὴ καὶ τῷ δεσπότῃ τὴν τοῦ
ἀμνήμονος ὠμότητα με μηνύκασιν, οὐχ ὡς ἀγνοοῦντι,
ἀλλὰ δικαίαν ἐπιδεικνύμενοι ἀγανάκτησιν κατὰ τοῦ
με τηρήσαντος πρὸς τὸν ὁμόφυλον τὸ φιλάλληλον.
.. Egressus autem servus ille invenit unum de
conservis suis, qui debebat ei centum denarios: et
tenens suffocabat eum dicens, Redde quod debes.»
Aquum fuerat, ut ean conservo gratiam impertiret,
quam ipse abunde perceperat; æquum ut benignun
se erga eum præberet, qui in eadem esset servitute
atque fortuna; attamen simul ac misericordiam
consecutus est, periit illi gratia, ut dicitur; eadem
enim hora infelix ille debitorem angebat suum nihil
omnino remittens: et profecto eadem oratione apud
illum conservus usus est, qua ille apud regem, sed
non eamdem tamen, atque ille gratiam nactus;
quandoquidem non similes ambo sortiti fuerant creditores. Et recte sane sermo evangelicus apposuit
illud, Egressus, ut nimirum ostenderet eum justitiæ
et æquitatis fines egressum.
contri-
• Videntes autem servi ejus, quæ fiebant,
stati sunt valde; et venerunt, et narraverunt Domino
su● omnia, quæ facta fuerant.» Aversantur hunc
propter morum acerbitatem conservi malorum
osores. In his vero angelos par est intelligere, qui
ratione creationis conservi sunt, et facta observant
nostra ac sicuti gaudium est in colo super uno
peccatore pœnitentiam agente ", ita etiam contra
peccantibus nobis, iidem purissimi spiritus affici
marore dicuntur. Quin etiam diritatem ejus 12
accepti benefcii immenoris domino renuntiarunt,
non quod ille nescius ejus esset, sed uti jmstam
indignationem conceptam adversus eum indicarent,
qui mutui amoris legem erga popularem suum non
observasset.
• Tunc vocavit illum dominus suus, et ait illi:
• Τότε προσκαλεσάμενος αὐτὸν ὁ κύριος αὐτοῦ
λέγει αὐτῷ· Δούλε πονηρέ, πᾶσαν τὴν ὀφειλὴν ἐκείνην Serve nequam, omne debitun dimisi tibi, quoniam
ἀφῆκά σοι, ἐπεὶ παρεκάλεσάς με· οὐκ ἔδει καὶ σὲ
ἐλεῆσαι τὸν σύνδουλόν σου ὡς κάγώ σε ηλέησα; ο
Σκόπει μοι ἐνταῦθα τοῦ βασιλέως φιλανθρωπίας δι
καιοσύνην ισόρροπον. Καὶ ταύτην οὐκ ἀκριτῖ, ἀλλ᾽
ἀγαγὼν ἐπὶ βήματος τὸν μαστιγίαν, καὶ τοῦτον
ἐλέγξας, καὶ ἀναπολόγητον δεδειχὼς, καὶ δικαιωθείς
ἐν τοῖς λόγοις αὐτοῦ, καὶ νικήσας ἐν τῷ κρίνεσθαι,
ᾗ φησιν ο Δαβίδ, ἐπιφέρει τὴν δικαίαν ἀπόφασιν.
* Luc. Iv, 10. 20 Psal. L, 9.
rogasti me nonne ergo oportuit et te misereri
conservi tui, ut ego tui misertus sum? › Considera
hic mihi regis justitiam ex æquo misericordiæ
respondentem atque libratam. Hanc adeo non sine
judicio exercet, sed verberonem illum in jns vocat,
et ipsum arguit, et nullam obtendi posse excusa -
tionem ostendit; et justificatus in sermonibus suis,
et vincens in judicando, ut loquitur David **, justam
Francisci Scorsi notæ.
Velocibus. Alludit ad illud Homericum, quod
in proverbium videmur abiisse, κραιπνοίσι πόδεσσι.
liant. χ. Πηλείδης δ' ἐπόρουσε ποτὶ κραιπνοίσι πεποιθώς, et alibi llosl κραιπνοίσι μετασπών.
PATROL. GR. CXXXII,
Misericordiam.
Αμ' ηλέηται, ἅμα τέθνηκεν ἡ χάρις.
Senarius integer ex vetere poeta, quo quasi adagio
utitur auctor, cum præmittat κατὰ τὸ λεγόμενον.
col. 201–202page 45 of 367
PG 132:201με. ν Διὰ μὲν τοῦ ἀναβῆναι τὸ ἀπὸ τοῦ μέσου ἄνω τοῦ σταυροῦ σημαίνων· διὰ δὲ τοῦ καταθῆναι, τὸ ἀπὸ τοῦ μέσου κάτω διήκον· διὰ δὲ τῶν ἐσχάτων τῆς θαλάσσης, τὰ ἐκ πλαγίου παρατεινόμενα μετά τὴν συμβολὴν ἑκατέρωθεν· Καὶ ἡ τοῦ Σολομῶντος σοφία περὶ τῆς ἀληθοῦς εἰποῦσα σοφίας, ὡς ξύλον ζωῆς ἐστιν, αὐτὸν ἐδήλωσε τὸν σταυρόν. Τοῦτον καὶ Ησαΐας αινιττόμενος ἔλεγεν·ι ᾿Αρεῖ σημεῖον εἰς τὰ ἔθνη,» καὶ τοῦ σημείου ἑρμηνεύων τὴν δυναμιν, Συνάξει, φησί, τοὺς ἀπωσμένους Ἰσραὴλ ἐκ τῶν τεσσάρων πτερύγων τῆς γῆς, ο τάς τέσσαρας προ βολὰς τοῦ σταυροῦ αἰνιττόμενος. ᾿Αλλὰ καὶ αὐτὰ τῶν ξύλων τὰ εἴδη ἐξ ὧν ἡ τοῦ σταυροῦ γέγινε σύν θεσις, καὶ τὴν ἐν αὐτῷ δόξαν Μονογενοῦς προεσήμανεν. Ἐν κυπαρίσσῳ λέγων, καὶ πεύκῃ, καὶ κέ δρῳ ἅμα δοξάσω τὸν τόπον τὸν ἅγιόν μου. Ἱερεμίας δὲ ὁ τῶν προφητῶν ἐμπαθέστατος υπογράφει τοὺς χριστοκτόνους προτροπάδην κελεύοντας ἑαυτούς Δεῦτε καὶ ἐμβάλωμεν ξύλον εἰς τὸν ἄρτον αὐτοῦ; τὸν σταυρὸν μὲν διὰ τοῦ ξύλου, διὰ δὲ τοῦ ἄρτου τὴν σωτήριον σάρκα δηλοῖ. Αὐτὸς γάρ ἐστιν ὁ ἄρ τος, ὁ ἐκ τῶν οὐρανῶν καταβάς. Ζαχαρίας δὲ τοῦ σωτηρίου πάθους ἐν φαντασίᾳ γενόμενος, καὶ βλέ πειν αὐτὸν ἐναργώς οἰόμενος τὸν Σωτῆρα τῷ σταυ ρῶ προσπηγνύμενον, οὕτω φιλοπευστεί· «Τί απ πληγαὶ αὗται, αἱ ἀναμέσον τῶν χειρῶν σου;» Καὶ τῆς πεύσεως δέχεται τὴν ἀπόκρισιν, ἃς ἐπλήγην ἐν τῷ οἴκῳ ἀγαπητοῦ. Ἐπεὶ γοῦν ἐν τῷ νόμῳ, καὶ τοῖς προφήταις τὸ κατὰ τὸν σταυρὸν θεωρείται μυ στήριον, εἰκότως λέγει τὸ Εὐαγγέλιον, ὅτι ἐκ τοῦ νόμου ἰῶτα καὶ ἡ κεραία οὐ παρέρχεται, ἀλλ' ἔστιν οὐρανοῦ, καὶ γῆς σταθερώτερον· σημαίνων διὰ τῶν εἰρημένων τὴν ἐκ τοῦ πλαγίου γραμμήν, καὶ τὴν κάθετον, δι' ὧν τὸ σχῆμα τοῦ σταυροῦ καταγράφεται. Εδει γάρ, ἔδει μή μόνον δι' ἀκοῆς τὴν φύσιν χειραγωγεῖσθαι πρὸς τὴν τῆς θεότητος κατανόησιν, ἀλλὰ καὶ τὴν ὄψιν γενέσθαι τῶν ὑψηλοτέρων νοημάτ των διδάσκαλον, ἵνα τοῖς διορατικωτέροις Θεολόγος γένηται ὁ σταυρὸς, ὡς ἐμφαίνων πᾶσαν τὴν κτίσιν ιμαι ἐν κυπαρίσσῳ, καὶ πεύκῃ καὶ κέδρῳ ἅμα δοξά σαι τὸν τόπον τὸν ἅγιόν μου.HOMILIA IV.
με. ν Διὰ μὲν τοῦ ἀναβῆναι τὸ ἀπὸ τοῦ μέσου ἄνω sursum tendit e medio: per descendendi vero verτοῦ σταυροῦ σημαίνων· διὰ δὲ τοῦ καταθῆναι, τὸ
ἀπὸ τοῦ μέσου κάτω διήκον· διὰ δὲ τῶν ἐσχάτων
τῆς θαλάσσης, τὰ ἐκ πλαγίου παρατεινόμενα μετά
τὴν συμβολὴν ἑκατέρωθεν· Καὶ ἡ τοῦ Σολομῶντος
σοφία περὶ τῆς ἀληθοῦς εἰποῦσα σοφίας, ὡς ξύλον
ζωῆς ἐστιν, αὐτὸν ἐδήλωσε τὸν σταυρόν. Τοῦτον καὶ
Ησαΐας αινιττόμενος ἔλεγεν·ι ᾿Αρεῖ σημεῖον εἰς
τὰ ἔθνη,» καὶ τοῦ σημείου ἑρμηνεύων τὴν δυναμιν,
• Συνάξει, φησί, τοὺς ἀπωσμένους Ἰσραὴλ ἐκ τῶν
τεσσάρων πτερύγων τῆς γῆς, ο τάς τέσσαρας προβολὰς τοῦ σταυροῦ αἰνιττόμενος. ᾿Αλλὰ καὶ αὐτὰ
τῶν ξύλων τὰ εἴδη ἐξ ὧν ἡ τοῦ σταυροῦ γέγινε σύν
θεσις, καὶ τὴν ἐν αὐτῷ δόξαν Μονογενοῦς προεσήμανεν. Ἐν κυπαρίσσῳ λέγων, καὶ πεύκῃ, καὶ κέ
δρῳ ἅμα δοξάσω τὸν τόπον τὸν ἅγιόν μου. Ἱερεμίας
δὲ ὁ τῶν προφητῶν ἐμπαθέστατος υπογράφει τοὺς
χριστοκτόνους προτροπάδην κελεύοντας ἑαυτούς·
• Δεῦτε καὶ ἐμβάλωμεν ξύλον εἰς τὸν ἄρτον αὐτοῦ;
τὸν σταυρὸν μὲν διὰ τοῦ ξύλου, διὰ δὲ τοῦ ἄρτου
τὴν σωτήριον σάρκα δηλοῖ. Αὐτὸς γάρ ἐστιν ὁ ἄρ
τος, ὁ ἐκ τῶν οὐρανῶν καταβάς. Ζαχαρίας δὲ τοῦ
σωτηρίου πάθους ἐν φαντασίᾳ γενόμενος, καὶ βλέ
πειν αὐτὸν ἐναργώς οἰόμενος τὸν Σωτῆρα τῷ σταυ
ρῶ προσπηγνύμενον, οὕτω φιλοπευστεί· «Τί απ
πληγαὶ αὗται, αἱ ἀναμέσον τῶν χειρῶν σου;» Καὶ
τῆς πεύσεως δέχεται τὴν ἀπόκρισιν, ἃς ἐπλήγην ἐν
τῷ οἴκῳ ἀγαπητοῦ. Ἐπεὶ γοῦν ἐν τῷ νόμῳ, καὶ
τοῖς προφήταις τὸ κατὰ τὸν σταυρὸν θεωρείται μυ
στήριον, εἰκότως λέγει τὸ Εὐαγγέλιον, ὅτι ἐκ τοῦ
νόμου ἰῶτα καὶ ἡ κεραία οὐ παρέρχεται, ἀλλ' ἔστιν
οὐρανοῦ, καὶ γῆς σταθερώτερον· σημαίνων διὰ τῶν
εἰρημένων τὴν ἐκ τοῦ πλαγίου γραμμήν, καὶ τὴν
κάθετον, δι' ὧν τὸ σχῆμα τοῦ σταυροῦ καταγράφε
ται. Εδει γάρ, ἔδει μή μόνον δι' ἀκοῆς τὴν φύσιν
χειραγωγεῖσθαι πρὸς τὴν τῆς θεότητος κατανόησιν,
ἀλλὰ καὶ τὴν ὄψιν γενέσθαι τῶν ὑψηλοτέρων νοημάτ
των διδάσκαλον, ἵνα τοῖς διορατικωτέροις Θεολόγος
γένηται ὁ σταυρὸς, ὡς ἐμφαίνων πᾶσαν τὴν κτίσιν
8. Prov. 111, 18. 16 1sa. v, 26. 6 Isa. LI, 12.
* Matth. v, 18.
Francisci
bum, eam quæ deorsum a medio vergit; per extrema
demum maris eas quæ post commissa signa utrinque protenduntur. Sapiens præterea Salomon, cuni
de vera sapientia signum vitae esse pronuntiavit **,
ipsam crucem significavit, de qua et Isaias vaticinatus est: c Elevabit, inquit, signum in nationibus *;» et hujusce sigui vim exprimens subdidit:
• Congregabit dispersos Israel a quatuor alis terrae,
quatuor crucis oras sive initia insinuans. Quin etiam
ipsa lignorum genera ex quibus compacta, 26
crux fuit, et gloriam Unigeniti in ipsa partam præcinuit his verbis: In cupressu et pinu, et ce
dro glorificabo locum sanctum meum. Jeremias
vero, qui prophetarum omnium maxime abundat
affectibus, Christi interfectores inducit se ipsos
mutuo hortantes: Venite, ait, mittamus lignum
in panem ejus 5ª³; › crucem videlicet ligni nomine,
panis vero indicat Salvatorem. Ipse enim est panis,
qui de cœlo descendit ". Zacharias autem cum in
Passionis salutifera contemplatione versaretur,
ipsum Salvatorem in cruce confixum videre se ratus, sic amanter interrogat: «Quid sunt plagæ istæ in medio manuum tuarum "? › Et interrogationis suæ responsum hoc refert: «Quibus plagatus
sum in domo dilecti.» Cum igitur crucis mysterius
et in lege, et in prophetis eluceat, merito Evange
lium dicit, ex lege ne unum quidem iota, aut apicem praeteriturum ", caelo scilicet, terraque firmriore: per haec verba describens lineam qu
obliqua est, et eam quæ ad perpendiculum, quibus
crucis figura depingitur. Οportebat enim, oportebat non solum auditu naturam nostram ad Divinitatis intelligentiam quasi manu duci, sed etiam necesse erat ut visus altiorum sensuum fieret ma.
gister, adeoque crux, theologi parles ageret apu
eos qui perspicaciore sunt mente præditi, utpote
creaturam omnem specie sua repræsentans. Ex
cujus disciplina magnus quoque Apostolus profe88 Jerein. XI, 1. so Joan. vi, 41. 6 Zachar. st, 6.
Scorsi notæ.
In cupressu. De materia, ex qua crux Christi compacta, disputat Jacobus Greiserus tom. I,
De Cruce, lib. 1, cap. 4, 51 et 6, quem vide. Inter
probabiles opiniones recenset eam, quam sequitur
hic noster auctor; quam etiam S. Chrysostomi
fuisse dicit, qui sic habet: Isaias etiam unde essent, et qualia crucis ligna, exponit his verbis:
In cupressu, pinu, et cedro simul locum sanctum
celebrate. Locus autem Isaiæ est ex cap. Lx; ubi
emm in mostra Vulgata habemus: Gloria Libani
ad te veniet: abies, et buxus, et pinus simul add
ornanuum locum sanctificationis mea, LXX ita verιμαι ἐν κυπαρίσσῳ, καὶ πεύκῃ καὶ κέδρῳ ἅμα δοξά
σαι τὸν τόπον τὸν ἅγιόν μου. In quem locum vide
interpretes. Ex Latinis Patribus venerabilis Beda
addit etiam tribus ligni generibus quartum. Crux,
inquit in Collect., de quatuor lignis facta est, quæ
vocantur cypressus, cedrus, pinus, et burus. Sed
buxus non fuit in cruce, misi tabula de illo ligno
super frontem Christi fuit, quo circumscripserunt
Judæi titulum; cypressus fuit in terra usque ad
PATROL. GR. CXXXII.
in
tabulam; cedrus in transursum, pinus sursum. Hæc
Beda. Plura in hane sententiam lege apud Gretserum in loco dicto.
Describens lineam. Qua ratione per iota et
apicem crux Christ designetur Greg. Nyss. insiguis auctor fuse explicat orat. t, in Christi resurr.,
quem locum ubi legi, statueram huc transcribere
ad illustrandum Theophanem, qui fortassis abripso
sententiam hanc ut plerasque mutuatus est: sed ubi
iterum legi cum locum integrum a Gretsero prolatum, et sua explicatione auctum, ad ipsuni lectorem remittere visum est, ne actum agerem, et
longus essem ingratis. Satis erit hic breve dictum
Chromatii, episcopi judicio etiam S. Hieronym
doctissimi et sanctissimi, qui Nyssano, cujus fuit
æqualis, consentit: in iola, ait, vel apice legis,
crucis quoque sacrumentum potest intelligi; quin
iola et apex quantam in se imaginem crucis ostendunt. Porro hac sententia ex auctoritate Theophanis nostri utitur Jacobus Pintus lib. de Christo crucifixo. Vide proœmium Isag
col. 203–204page 46 of 367
PG 132:203τῷ σχήματι. "Οθεν καὶ ὁ μέγας Απόστολος όρμη θεὶς ἐπεύχεται μυσταγωγηθῆναι τὸν ἐν Ἐφέσῳ λαόν, τί τὸ βάθος, καὶ ὕψος, καὶ μῆκος, καὶ πλάτος, ἑκάστην τοῦ σταυροῦ προβολὴν ἰδίῳ σημάνας ἐνα ματι. Αλλ', ὦ τρισόλβιον ξύλον, τῆς παλαιᾶς κατάρας λυτήριον. "Ω θείε σταυρὲ καὶ μακάριε, ὡς γὰρ ἐμε ψύχω σοι διαλέγομαι! ὦ σκήπτρον οὐράνιον βασι λέων ὅπλον ἄμαχον, ἱερέων εὐπρέπεια, Χριστιανῶν κράτος, νηπίων φύλαξ, σωφροσύνη νεότητος, βακτη μία γήρως, καὶ κόσμου ἀσφάλεια· κράτυνον τῇ ἰσχύτ σου τοὺς πιστοὺς ἡμῶν βασιλεῖς· ἐνίσχυσον αὐτοὺς κατὰ τῶν ἀθέων Ισμαηλιτῶν τὴν σὴν ἀθετούντων προσκύνησιν· ἡμᾶς δὲ τοὺς ἐν τῇ θείᾳ σου ἀνυψώσει συναθροισθέντας, την σήμερον, τῇ θείᾳ σου προσ ψαύσει ἁγίασον, καὶ διατήρησον ἀσινεῖς ἐκ τῆς τοῦ ἀντιπάλου ἐπιβουλῆς καὶ ποιμένα καὶ ποίμνιον, λατρεύοντας τῷ ἐν σοὶ ἑκουσίως παγέντι Χριστῷ τῷ ἀληθινῷ Θεῷ ἡμῶν, τῷ σὺν Πατρὶ καὶ Πνεύματι δοξαμένῳ, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. ΟΜΙΛΙΑ Ε'. Ἐκ τοῦ κατὰ Λουκᾶν Κυριακῇ πρώτῃ εἰς τό Εστὼς ὁ Ἰησοῦς παρὰ τὴν λίμνην Γενησαρέτ, εἶδε δύο πλοῖα, ν καὶ τὰ λοιπά. Ἐπειδήπερ ἀρχὴν εἰλήφει σήμερον ὑπαναγινώ σκεσθαι τῇ Ἐκκλησίᾳ τὸ κατὰ Λουκᾶν Εὐαγγέλιον μεγίστας, κατὰ βαρβάρων δοίη, καὶ τρόπαια, καὶ πολλὰ ἔτη, πολυχρόνιον, Αδιαλείπτως εὔχομαι ἐν πολλαῖς ἐτῶν περιόδοις τὸ κράτος διαφυλάττεσθαι τοῦ εὐσεβοῦς βασιλέως ἡμῶν. εὐχόμενον ἐν βαθεῖ γήρᾳ τὴν τῶν οὐρανῶν βασιλείαν τῆς ἐπὶ γῆς ἀνταλλάξεσθαι συνελεύσεως πολλὰ ήτη πολυχρόνιον Τὴν ἴσην δὲ ὑμῖν πλουσίαν ἄγω παρά κλησιν, ἵνα ἐκτενῇ ποιεῖσθε, καὶ ἅπαυστον τὴν πρὸς Θεὸν ἱκετησίαν, καὶ δέησιν ὑπὲρ τῶν φιλοχρίστων καὶ γαληνοτάτων ἡμῶν βασιλέων τῶν θεόθεν τῆς βασιλείας λαχόντων τοὺς οἵακας, ὅπως αὐτοῖς ὁ Θεὸς ἐτῶν μὲν πληθύν πολλὴν προσχαρίσηται, νίκας τε παίδων παισὶ αὐτοὺς στεφανώσειε, καὶ εἰρήνῃ θεϊκή, χαρακώσειε, καὶ σκήπτρα μάλιστα δὲ Σαρακηνῶν ὀφρὺν καταβράττοντα. ομα Εἰς τὴν ἀρχὴν τοῦ κατὰ Λουκᾶν Εὐαγγελίου, ήγουν κυριακῇ μετὰ τὴν Ὕψωσιν Ἐκ τοῦ κατὰ Λουκᾶν Κυριακῇ πρώτῃ • Επ Μετὰ τὴν Ὕψωσιν τοῦ τιμίου σταυρού. ἐξ Εὐαγγελισαρίου,cius optat, ut Ephesi populus edoceatur ", quid sit τῷ σχήματι. "Οθεν καὶ ὁ μέγας Απόστολος όρμηprofunditas et altitudo et longitudo et latitudo,
quodlibet crucis extremum proprio signans nomine.
At o ter felix signum, autique maledictionis vindes! o divina et beata crus! tecum enim, ut cum
re animata colloquar, o coeleste sceptrum, regum
inexpugnabilis armatura, sacerdotum decus, Christianorum robur, infantium custos, temperantia juventutis, baculus senectutis, mundique tutamen:
corrobora virtute tua fideles nostros imperatores cosque contra impios Ismaelitas tuam
adorationem contemptui habentes confirma: nos
antem ad celebrandam tuam sanctam exaltationem
bodie congregatos tuo contactu sanctifica, et pastorem simul et gregem ab adversarii incursu incolu -
mes præsta, servientes ei qui in te voluntarie 6xus
est, Christo vero Deo nostro, qui cum Patre, et
Spiritu glorificatur nunc et semper, et in sæcula sæculorum. Amen.
27 HOMILIA V.
Er Evangelio secundum Lucam Dominica
prima, in illa verba: ‹ Stans Jesus secundum stagnum Genesarei vidit duas naves, › et reliqua.
Quoniam hodie in Ecclesia Evangelium ex
Luca coeptum est recitari (sic enim faciendum Pa-
• Ephes. 111, 48.
θεὶς ἐπεύχεται μυσταγωγηθῆναι τὸν ἐν Ἐφέσῳ
λαόν, τί τὸ βάθος, καὶ ὕψος, καὶ μῆκος, καὶ πλάτος,
ἑκάστην τοῦ σταυροῦ προβολὴν ἰδίῳ σημάνας ἐνα
ματι.
Αλλ', ὦ τρισόλβιον ξύλον, τῆς παλαιᾶς κατάρας
λυτήριον. "Ω θείε σταυρὲ καὶ μακάριε, ὡς γὰρ ἐμε
ψύχω σοι διαλέγομαι! ὦ σκήπτρον οὐράνιον βασι
λέων ὅπλον ἄμαχον, ἱερέων εὐπρέπεια, Χριστιανῶν
κράτος, νηπίων φύλαξ, σωφροσύνη νεότητος, βακτη
μία γήρως, καὶ κόσμου ἀσφάλεια· κράτυνον τῇ ἰσχύτ
σου τοὺς πιστοὺς ἡμῶν βασιλεῖς· ἐνίσχυσον αὐτοὺς
κατὰ τῶν ἀθέων Ισμαηλιτῶν τὴν σὴν ἀθετούντων
προσκύνησιν· ἡμᾶς δὲ τοὺς ἐν τῇ θείᾳ σου ἀνυψώ
σει συναθροισθέντας, την σήμερον, τῇ θείᾳ σου προσ
ψαύσει ἁγίασον, καὶ διατήρησον ἀσινεῖς ἐκ τῆς τοῦ
ἀντιπάλου ἐπιβουλῆς καὶ ποιμένα καὶ ποίμνιον,
λατρεύοντας τῷ ἐν σοὶ ἑκουσίως παγέντι Χριστῷ τῷ
ἀληθινῷ Θεῷ ἡμῶν, τῷ σὺν Πατρὶ καὶ Πνεύματι
δοξαμένῳ, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν
αἰώνων. Αμήν.
Ἐκ τοῦ κατὰ Λουκᾶν Κυριακῇ πρώτῃ εἰς τό
• Εστὼς ὁ Ἰησοῦς παρὰ τὴν λίμνην Γενη
σαρέτ, εἶδε δύο πλοῖα, ν καὶ τὰ λοιπά.
Ἐπειδήπερ ἀρχὴν εἰλήφει σήμερον ὑπαναγινώσκεσθαι τῇ Ἐκκλησίᾳ τὸ κατὰ Λουκᾶν Εὐαγγέλιον
Francisci Scorsi notæ.
Fideles nostros imperat. De quibus impera G μεγίστας, κατὰ βαρβάρων δοίη, καὶ τρόπαια, καὶ
toribus, et quo sæculo hæc accipienda sint disputatum
a nobis proœm. II. Hic vero notetur mos bene
precandi imperatoribus Græcis maxime solemnis;
precabantur autem potissimum πολλὰ ἔτη, seu
πολυχρόνιον, multos annos, seu longam vitæ tempus;
quod quanquam hac hon. Theophanes non exprimit, præstat tamen hom. 55, quæ est de SS. Apostolis: Αδιαλείπτως εὔχομαι ἐν πολλαῖς ἐτῶν περιό
δοις τὸ κράτος διαφυλάττεσθαι τοῦ εὐσεβοῦς βασιλέως
ἡμῶν. Nec illud unquam desistamus a Deo precari, ut per multos annorum circuitus pio imperatori nostro conservet imperium. Et hom. De ramis
Palmarum, εὐχόμενον ἐν βαθεῖ γήρᾳ τὴν τῶν οὐρανῶν
βασιλείαν τῆς ἐπὶ γῆς ἀνταλλάξεσθαι precantes
ut in summa senectute regnum hoc terrenum cum
cœlesti commutet. Ex quibus locis habemus hoc
in concionibus factitatum; nihil vero solemnius
ac tritius in conciliis cecumenicis, quam in fine
cujusque συνελεύσεως in peratoribus una voce πολλὰ
ήτη seu πολυχρόνιον acclamare. Lege Gretserum
in Codinum Curopalat. De officiis aulæ Constant.
Sed et in epistolis synodicis hunc animadverti
usum. Placet huc transcribere verba S. Sophromii patriarchæ Hierosolymit., quæ maxime congruunt huic Theophanis loco; orat siquidem ille
Etiam contra Saracenos virtutem a Deo imperatori corroborari; sedit enim S. Sophronius anno
635, quo jam eruperat ex Arabia colluvies Saracenorum, a quibus cum capta fuisset Hierosolyma,
sanctus Sophronius moerore confectus obit, Baron.
ann. 633 et 36. Sic itaque in extremo epistolæ S.
Sophronius: Τὴν ἴσην δὲ ὑμῖν πλουσίαν ἄγω παρά
κλησιν, ἵνα ἐκτενῇ ποιεῖσθε, καὶ ἅπαυστον τὴν πρὸς
Θεὸν ἱκετησίαν, καὶ δέησιν ὑπὲρ τῶν φιλοχρίστων
καὶ γαληνοτάτων ἡμῶν βασιλέων τῶν θεόθεν τῆς
βασιλείας λαχόντων τοὺς οἵακας, ὅπως αὐτοῖς ὁ Θεὸς
ἐτῶν μὲν πληθύν πολλὴν προσχαρίσηται, νίκας τε
παίδων παισὶ αὐτοὺς στεφανώσειε, καὶ εἰρήνῃ θεϊκή,
χαρακώσειε, καὶ σκήπτρα μάλιστα δὲ Σαρακηνῶν
ὀφρὺν καταβράττοντα. Equalem autem vobis oμαlentam postulationem offero, ut instantem ad Deum
obsecrationem ac deprecationem faciatis pro amantibus Christi serenissimis nostris imperatoribus, qui
a Deo clavum imperii acceperunt, ut illis Deus
plurimos largiatur annos et de Barbaris victorias
mullas, et tropea concedat, et ipsos in filiorum
filiis coronel, el pace divina circumdet, et sceptra
fortia alque polenia præbeat, que Barbarorum
quidem omnium maxime vero Saracenorum confringant arrogantiam.
Secundum Lucam. Varia hujus homilie
inscriptio. Unus codex V. Εἰς τὴν ἀρχὴν τοῦ κατὰ
Λουκᾶν Εὐαγγελίου, ήγουν κυριακῇ μετὰ τὴν
Ὕψωσιν • In principium Evangelii secundum Lucam,
hoc est Dominica post Exaltationem. Alter itidem V.
Ἐκ τοῦ κατὰ Λουκᾶν Κυριακῇ πρώτῃ • Επ Evangelio
secundum Lucam Dominica prima. Quam inscriptionem recepi additis primis Evangelii verbis: quæ
sane in mss. desunt in hac bomilia; in aliis id
fit. Itaque quod apposui majoris claritatis
gratia, non abhorret a consuetudine inscribendarum
harum homiliarum. In exemplari Parisiensis regiæ
Biblioth. solum est Μετὰ τὴν Ὕψωσιν τοῦ τιμίου
σταυρού. Que epigraphe notat tempus, quo dicta
homilia, de quo rationem habes ab ipso auctore,
qui proœmium buic homiliæ præmittit comwune
omnibus totius anni periodo comprehensis, quod
nolatur etiam proxima nota.
more
Quoniam hodie in Ecclesia. Hac distributio
quatuor Evangeliorum in omnes anni Doa inicas
a Septembri inchoatas servatur eham hodie in
Ecclesia Graeca, ut ex ipsius ritualibus libris, ac
praesertim ἐξ Εὐαγγελισαρίου, qui hiber continet
ordinem Evangeliorum totius anui, constat.
Homily VIIIHomilia VIII
col. 205–206page 47 of 367
PG 132:205(οὕτω γὰρ ἄνωθεν οἱ Πατέρες ἐπενοήσαντο, ὡς ἐκ φωνεῖσθαι μὲν τὸ κατὰ Ἰωάννην ἀπ' αὐτῆς τῆς λαμπρᾶς ἀναστάσεως, μέχρι τῆς ἑορτῆς, καθ᾿ ἣν ἡ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἑορτάζεται κάθοδος· ὁ δὲ θεῖος Ματθαῖος ξυνέγραψεν ἐκεῖθεν ἀρξάμενον τῷ τέλει τοῦ ἐνιαυτοῦ συγκαταλήγειν· τὸ δ' ἐντεῦθεν μυστ αγωγεῖσθαι τὴν Ἐκκλησίαν ὑπὸ τοῦ μεγάλου Λουκά, μεθέντος τῶν νηστειῶν τοῦ καιροῦ Μάρκῳ τῷ θεοκήρυκι), φέρε ζητήσωμεν, τί ἐστιν Εὐαγγέλιον, καὶ τίσιν ἀναλογοῦσι τὰ τέσσαρα Εὐαγγέλια, καὶ διατί εἰσι τέσσαρα. Εστιν οὖν Εὐαγγέλιον τοῦ ἐξ ἀναστάσεως βίου προδιατύπωσις δι' ἐναρέτου πολι τείας πρὸς τὴν μέλλουσαν ζωήν καταρτίζον ἡμᾶς. Εἴπωμεν δὲ καὶ τίσιν ἀναλογοῦσιν, ἑπόμενοι τῷ λόγῳ Μαξίμου τοῦ τὰ θεῖα σοφοῦ. Ἐπειδὴ πρὸς ἀνθρώπους δέδοται ἡ τῶν εὐαγγελίων ἁγία τύπωσις, μικρὸς δὲ κόσμος ὁ ἄνθρωπος "Οπερ ἐστὶν ὁ αἰθήρ, ήγουν τὸ πύριον στοι χεῖον, ἐν τῷ κατ' αἴσθησιν κόσμῳ, τοῦτο ἐν τῷ κόσμῳ τῆς διανοίας ἐστιν ἡ φρόνησις, ὡς ἕξις φωτιστική, καὶ τῶν ἐφ' ἑκάστου τῶν ὄντων ἰδίως πνευματικών λόγων ὑποδεκτική ἀποδεκτικὴ, τὴν ἐν ὅλοις ἀπλανώς αἰτίαν δι' αὐτῶν ἐκφαίνουσα, καὶ τῆς κατὰ ψυχὴν περὶ τὸ θεῖον ἐφέσεως ἑλκτική· καὶ ὅπερ ἐν τῷ αἰσθητῷ κόσμῳ ἐστὶν ὁ ἀὴρ, τοῦτο ἐν τῷ κατά διάνοιαν κόσμῳ ἐστὶν ἡ ἀνδρεία, ὡς ἕξις κινη τικὴ καὶ τῆς ἐμφύτου κατὰ πνεύμα ζωῆς συνεκτική τε ἅμα καὶ δραστική, καὶ τῆς κατὰ ψυχὴν περὶ τὸ θεῖον ἀεικινησίας τονωτική· καὶ ὅπερ ἐν τῷ αἰσθητῷ κόσμῳ ἐστὶ τὸ ὕδωρ, τοῦτο ἐν τῷ τῆς διανοίας κόσμο ἐστὶν ἡ σωφροσύνη, ἕξιν ὑπάρχουσα τῆς ἐν πνεύματι ζωτικῆς γονιμότητος ποιητική, καὶ τῆς ἀειβλύπτου κατὰ τὴν ἔφεσιν περὶ τὸ θεῖον ἐρωτικῆς θέλξεως γεννητική· καὶ ὅπερ ἐν τῷ αἰσθητῷ κόσμῳ ἐστὶν ἡ γῆ, τοῦτο ἐν τῷ τῆς διανοίας κόσμῳ ἐστὶν ἡ δικαιοσύνη, ἕξις ὑπάρχουσα κατ' είδος γεννητική πάντων τῶν ἐν τοῖς οὖσι λόγων, καὶ τῆς ἐν πνεύματι κατὰ τὸ ἴσον ἑκάστῳ ζωτικῆς διαδόσεως ἀπονεμητική· καὶ τῆς οἰκείας ἐν τῷ καλῷ κατὰ τὴν θέσιν βάσεως ἀμετάθετος μετάθετος], ἵδρυσις. Λέγεται παρὰ τῶν σοφῶν μικρός τις εἶναι κόσμος ὁ ἄνθρωπος ταῦτα περιέχων ἐν αὐτῷ τὰ στοιχεῖα οἷς τὸ πᾶν συμπεπλήρωται 'Αδάμ (α)HOMILIA V.
(οὕτω γὰρ ἄνωθεν οἱ Πατέρες ἐπενοήσαντο, ὡς ἐκ- tres jam ab initio censuerunt, ut Joannis quidem
φωνεῖσθαι μὲν τὸ κατὰ Ἰωάννην ἀπ' αὐτῆς τῆς
λαμπρᾶς ἀναστάσεως, μέχρι τῆς ἑορτῆς, καθ᾿ ἣν ἡ
τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἑορτάζεται κάθοδος· ὁ δὲ θεῖος
Ματθαῖος ξυνέγραψεν ἐκεῖθεν ἀρξάμενον τῷ τέλει
τοῦ ἐνιαυτοῦ συγκαταλήγειν· τὸ δ' ἐντεῦθεν μυστ
αγωγεῖσθαι τὴν Ἐκκλησίαν ὑπὸ τοῦ μεγάλου Λουκά,
μεθέντος τῶν νηστειῶν τοῦ καιροῦ Μάρκῳ τῷ
θεοκήρυκι), φέρε ζητήσωμεν, τί ἐστιν Εὐαγγέλιον,
καὶ τίσιν ἀναλογοῦσι τὰ τέσσαρα Εὐαγγέλια, καὶ
διατί εἰσι τέσσαρα. Εστιν οὖν Εὐαγγέλιον τοῦ ἐξ
ἀναστάσεως βίου προδιατύπωσις δι' ἐναρέτου πολι
τείας πρὸς τὴν μέλλουσαν ζωήν καταρτίζον ἡμᾶς.
Εἴπωμεν δὲ καὶ τίσιν ἀναλογοῦσιν, ἑπόμενοι τῷ
λόγῳ Μαξίμου τοῦ τὰ θεῖα σοφοῦ.
Ἐπειδὴ πρὸς ἀνθρώπους δέδοται ἡ τῶν Εὐαγγε
λίων ἁγία τύπωσις, μικρὸς δὲ κόσμος ὁ ἄνθρωπος
Evangelium legeretur ab ipso reviviscentis Christi
claro dic, usque ad eum quo descensus sancti Spiritus celebratur; et exinde inchoata quæ scripsit D.
Matthæus, una cum anni fine terminarentur; deinceps vero a magno Luca de magnis mysteriis instiLueretur Ecclesia, divino præconi Marco jejuniorum
tempore relicto), age jam quæramus quid sit Evangelium, et quibus rebus quadam proportione respon
deant quatuor Evangelia, et quare sint quatuor
Est igitur Evangelium prævia immortalis vitæ informatio, ad eam nos virtutum exercitatione componens. Dicamus nunc jam quibus cum rebus proportionem habeant, Maximi divinarum rerum consultissimi viri doctrinam sequentes.
Quoniam hominibus tradita est sancia Evangelii forma, parvum vero mundum hominem
Francisci Scorsi notæ.
el
Quare sint quatuor. In quaternario evangelistarum numero mysticam inesse aliquam rationem
consentiunt multi ex Patribus, quorum alii aliam
excogitarunt, alii aliam. Illi figuram Testamenti
Veteris accommodarunt; nam et paradisi fluminibus,
et quatuor annulis, quibus arca Domini gestabatur,
ut Hieronymus in Prologo in Marcum scribit; el
quatuor animalibus Ezechielis 1 et Apocalyps. iv
presignatum illum credunt. Praeclare idem S. Hieronym. Prolog in Matthæum Isti igitur quatuor
evangeliste universo terrarum orbe notissimi,
ob hoc fortasse quatuor, quoniam quatuor suni partes
orbis terræ per cujus universitatem Christi Ecclesiam
dilataturi, quod ipso sui numeri sacrumento quodammodo declararunt, hoc ordine scripsisse perhibentur. Vide Maldonatum nostrum in Præfat.
illustrium Commentariorum in Evang. cui hæc
sancti Hieronymi ratio mystica maxime probatur.
Sell falii alia. Noster Theophanes in quatuor elementis sensibilis mundi cum virtutibus quatuor
principalibus comparandis, quæ in hominis” parvo
inundo elementorum quamdam rationem habent,
adeoque in quatuor ipsis Evangeliis, ut quæ ad
bominem conformandum instituta sint, cum singulis
elementis ac virtutibus conferendis pie admodum
subtiliterque philosophatur. Perpende ipsum aucloren.
Maximi divinarum rerum consullissimi. De
S. Maximo, quo auctore sæpius utitur Theophanes,
vide adnotata hom. 1, not. 9. Hæc autem mystica
cum elementis quatuor virtutum analogia traditur
a S. Maximo cent. v OEconom., cap. 95. Cujus
verba quanquam longiuscula, quia tamen non omnibus est in manibus tomus V Biblioth. SS. Patrum,
ubi ea exstant, et quia ipse auctor eam proportionem pluribus quandoque declarat, quam Theophanes, qui brevioribus, eoque obscurioribus, ad ipsum
ilustrandum huc transferre ad rem pertinere visum
est. Atque utinam Græca ipsa S. Maximi haberem; liquidius ea ab ipso fonte peterentur. Proferam igitur
prout edita sunt tom. illo V ex interpretatione Joannis
Pici (a). "Οπερ ἐστὶν ὁ αἰθήρ, ήγουν τὸ πύριον στοι
χεῖον, ἐν τῷ κατ' αἴσθησιν κόσμῳ, τοῦτο ἐν τῷ κόσμῳ
τῆς διανοίας ἐστιν ἡ φρόνησις, ὡς ἕξις φωτιστική,
καὶ τῶν ἐφ' ἑκάστου τῶν ὄντων ἰδίως πνευματικών
λόγων ὑποδεκτική [edit. ἀποδεκτικὴ, τὴν ἐν ὅλοις
ἀπλανώς αἰτίαν δι' αὐτῶν ἐκφαίνουσα, καὶ τῆς κατὰ
ψυχὴν περὶ τὸ θεῖον ἐφέσεως ἑλκτική· καὶ ὅπερ
ἐν τῷ αἰσθητῷ κόσμῳ ἐστὶν ὁ ἀὴρ, τοῦτο ἐν τῷ
κατά διάνοιαν κόσμῳ ἐστὶν ἡ ἀνδρεία, ὡς ἕξις κινητικὴ καὶ τῆς ἐμφύτου κατὰ πνεύμα ζωῆς συνεκτική
τε ἅμα καὶ δραστική, καὶ τῆς κατὰ ψυχὴν περὶ τὸ
θεῖον ἀεικινησίας τονωτική· καὶ ὅπερ ἐν τῷ αἰσθητῷ
κόσμῳ ἐστὶ τὸ ὕδωρ, τοῦτο ἐν τῷ τῆς διανοίας κόσμο
ἐστὶν ἡ σωφροσύνη, ἕξιν ὑπάρχουσα τῆς ἐν πνεύματι
ζωτικῆς γονιμότητος ποιητική, καὶ τῆς ἀειβλύπτου
κατὰ τὴν ἔφεσιν περὶ τὸ θεῖον ἐρωτικῆς θέλξεως
γεννητική· καὶ ὅπερ ἐν τῷ αἰσθητῷ κόσμῳ ἐστὶν
ἡ γῆ, τοῦτο ἐν τῷ τῆς διανοίας κόσμῳ ἐστὶν ἡ
δικαιοσύνη, ἕξις ὑπάρχουσα κατ' είδος γεννητική
πάντων τῶν ἐν τοῖς οὖσι λόγων, καὶ τῆς ἐν πνεύματι
κατὰ τὸ ἴσον ἑκάστῳ ζωτικῆς διαδόσεως ἀπονεμη
τική· καὶ τῆς οἰκείας ἐν τῷ καλῷ κατὰ τὴν θέσιν
βάσεως ἀμετάθετος [male edita, μετάθετος], ἵδρυσις.
Quod in mundo sensibus objecto ather est (igneum
scilicet elementum), id in animi mundo est prudentia;
tanquam scilicet habitus illustrans, ac qui spiritales
in singulis proprie exsistentes capiat rationes, per
eas certo in universis Auctorem ac causam ostendens,
animique in Deum desiderium pelliciens: quodque
in mundo sensibus objecto est aer, hoc in animi
mundo est fortitudo, tanquam scilicet habitus morens,
innatamque spiritus vitam continens pariter ac efficiens, jugemque circa Deum motus animi agitatio
nem vigore contendens: quodque in mundo eodem
sensibus objecto est aqua, id in animi mundo est
temperantia; habitus scilicet vitalis in spiritu fecundilalis parens, jugique erga Deum per cupiditatem
scaturigine, amoris illecebras gignens: quod deniqu
in mundo item sensibus objecto est terra, id in animi
mundo est justitia; nempe habitus omnium in rebus
rationum secundum speciem parens, aquamque in
spiritu singulis vitalem distributionem impartiens,
nec non sui in eo quod honestum est fundati situs
firmitas ac immobilis sedes exsistens. Hactenus S.
Maximus, cujus vestigiis insistens Theophanes hæc
ipsa elementa realia, inquam, ut philosophico utar
vocabulo, el anologica, quatuor Evangeliorum
rationibus aptat. Et same quæ de virtutibus ulerque Pater Maximus et Theophanes dicunt, brevibus etiam Adnotationibus a nobis erunt explicanda,
ut una opera duo auctores lucem accipiant.
Parvum vero mundum. Eodem modo loquitur
sanctus Gregorius Nyssenus De anima et resurrect.:
Λέγεται παρὰ τῶν σοφῶν μικρός τις εἶναι κόσμος ὁ
ἄνθρωπος ταῦτα περιέχων ἐν αὐτῷ τὰ στοιχεῖα οἷς
τὸ πᾶν συμπεπλήρωται· Dicitur a sapientibus
homo parvus quidam esse mundus, qui in sese hac
elementa contineat, ex quibus rerum universitas constat, atque completa est. Sed res est pro trita. Illud
fortasse non item quod D. Cyprianus in ipso nomine
protoplasii 'Αδάμ descriptum esse mundum autumal,
(α) Græca præmittimus ex editione nostra, cum interpretatione Fr. Combefisii. EDIT. PATR.
col. 207–208page 48 of 367
PG 132:207παρά τε τῶν θύραθεν, καὶ τῶν παρ' ἡμῶν ὡμολόγηται, ὡς ἔχων τάτε τοῦ αἰσθητοῦ κόσμου, καὶ τοῦ νοητοῦ, ἀκολούθως τὰ Εὐαγγέλια οὐχ ὑπερβέβηκε τὸν τέταρτον ἀριθμόν. Τέσσαρα μένουσι τὰ στοιχεῖα τὰ συμπληροῦντα τόνδε κόσμον τὴν αἰσθητόν· τέσο σαρες δὲ αἱ γενικαὶ ἀρεταὶ αἱ κοσμοῦσαι τὸ ἐν ἡμῖν νοερόν. Καὶ ὅπερ ὁ αἰθὴρ ἐν τῷ κόσμῳ τῷ αἰσθητῷ, τοῦτο ἐν τῷ κόσμῳ τῆς διανοίας ἡ φρόνησις, ἕξις φωτιστικὴ, καὶ ἡ τῶν ἐφ' ἑκάστῳ τῶν ὄντων πνευ ματικῶν λόγων ὑποδεικτική· αἰθέρος οὖν, καὶ φρο νήσεως μυστικὸν λόγον ἐπέχει τὸ κατὰ Ἰωάννην ἱερὸν Εὐαγγέλιον, ὡς πάντων ἀνώτατον, καὶ ἁπλῆν μυστικῶς τὴν περὶ Θεοῦ πίστιν εἰσάγον, καὶ ἐν νοιαν. Καὶ ὅπερ ὁ ἀὴρ, τοῦτο ἀνδρεία, ὡς ἕξις κινητική, καὶ τῆς ἐμφύτου κατὰ πνεῦμα ζωῆς συν εκτική. 'Αέρος οὖν, καὶ ἀνδρείας τὸ κατὰ Λουκᾶν, ὡς περιοδικώτερον, καὶ πλείοσιν ἱστορία:ς κοσμούμενον. Καὶ ὅπερ ἐν τοῖς αἰσθητοῖς τὸ ὕδωρ, τοῦτο ἐν ἀρεταῖς ἡ σωφροσύνη, ἕξις τῆς ἐν πνεύματι γονιμότητος ποιητική. Υδατος δὲ καὶ σωφροσύνης λέ γον ἐπέχει τὸ κατά Μάρκον Εὐαγγέλιον, ὡς ἀπὸ τὸ α' ανατολὴν, ἄρκτον, μ' μεσημε Οἷόν τινα κόσμον δεύτερον ἐν μικρῷ μέγαν ἐπὶ τῆς γῆς ἴστησιν ἄν Πνευματικῶν λόγων ἐπιδεικτικήν Τῶν ἐφ' ἑκάστῳ τῶν ὄντων πνευμα οἷς ἐστιν ἀλκὴ, καὶ καλὸν τὸ ἀποθανεῖν. κατ' ἀξίαν, καὶ ὡς ἂν 8 πάσχει, καὶ πράττει ὁ ἀνδρεῖος. σθένος Εμβαλε θυμός ἕξιν κινητικήν, Ρ. Καὶ τῆς ἐμφάτου κατὰ πνεῦμα ζωής συνεκτική,esse in externa, nostraque philosophia in confesso παρά τε τῶν θύραθεν, καὶ τῶν παρ' ἡμῶν ὡμολόest, utpote qui eadem, quæ mundus uterque, tuin
qui sub sensum, tum qui sub intelligentiam cadit,
complectatur; congruenter Evangelia numerum
quaternarium non excessere. Quatuor siquidem
elementa sunt, que sensibus objectum hunc integrant mundum; quatuor itidem virtutum genera,
quæ partem nostri intelligentia præditam ornant,
Et quod est æther in hoc sensili mundo, hoc in
mentis mundo prudentia; habitus illuminandi
vim habens, et suggerendi, quæ sint in singulis negotiis spirituales agendi rationes. Cum æthere igitur et prudentia mysticam quamdam habet proportionem sacrum Joannis Evangelium, ut quod
omnium altissimum, et in arcanam Divinitatis
γηται, ὡς ἔχων τάτε τοῦ αἰσθητοῦ κόσμου, καὶ τοῦ
νοητοῦ, ἀκολούθως τὰ Εὐαγγέλια οὐχ ὑπερβέβηκε
τὸν τέταρτον ἀριθμόν. Τέσσαρα μένουσι τὰ στοιχεῖα
τὰ συμπληροῦντα τόνδε κόσμον τὴν αἰσθητόν· τέσο
σαρες δὲ αἱ γενικαὶ ἀρεταὶ αἱ κοσμοῦσαι τὸ ἐν ἡμῖν
νοερόν. Καὶ ὅπερ ὁ αἰθὴρ ἐν τῷ κόσμῳ τῷ αἰσθητῷ,
τοῦτο ἐν τῷ κόσμῳ τῆς διανοίας ἡ φρόνησις, ἕξις
φωτιστικὴ, καὶ ἡ τῶν ἐφ' ἑκάστῳ τῶν ὄντων πνευματικῶν λόγων ὑποδεικτική· αἰθέρος οὖν, καὶ φρονήσεως μυστικὸν λόγον ἐπέχει τὸ κατὰ Ἰωάννην
ἱερὸν Εὐαγγέλιον, ὡς πάντων ἀνώτατον, καὶ ἁπλῆν
μυστικῶς τὴν περὶ Θεοῦ πίστιν εἰσάγον, καὶ ἐννοιαν. Καὶ ὅπερ ὁ ἀὴρ, τοῦτο ἀνδρεία, ὡς ἕξις
κινητική, καὶ τῆς ἐμφύτου κατὰ πνεῦμα ζωῆς συνxal tò
fdem et cognitionem planius quam cæteri introdu- εκτική. 'Αέρος οὖν, καὶ ἀνδρείας τὸ κατὰ Λουκᾶν,
cat. Aeris vero loco fortitudo est, utpote habitus
impellendi vim habens et insitam nobis a
spiritu vitam conservans. Aeris igitur, et fortitudi -
nis similitudinem habet 28 Evangelium Lucæ,
quippe quod rotundius, ac pluribus sit exornatum
ὡς περιοδικώτερον, καὶ πλείοσιν ἱστορία:ς κοσμού
μενον. Καὶ ὅπερ ἐν τοῖς αἰσθητοῖς τὸ ὕδωρ, τοῦτο
ἐν ἀρεταῖς ἡ σωφροσύνη, ἕξις τῆς ἐν πνεύματι γονιμότητος ποιητική. Υδατος δὲ καὶ σωφροσύνης λέ
γον ἐπέχει τὸ κατά Μάρκον Εὐαγγέλιον, ὡς ἀπὸ
Francisci Scorsi notæ.
nimirum ejus quatuor characteribus quatuor orbis
signari partes, per primum τὸ α' orientem ανατολὴν,
per to occidentem dúsiv, per secundum a' aquilonem ἄρκτον, per postremum μ' meridiem μεσημε
6piav. Addam et illud Gregorii Nazianz. qui nomina
inter hominem, mundumque sapienter permutat,
et illum magnum, hune parvum mundum appellandum existimat orat. De Nativit. Οἷόν τινα κόσμον
δεύτερον ἐν μικρῷ μέγαν ἐπὶ τῆς γῆς ἴστησιν ἄν
Opwrɔv ¿ Oɛóę. Hoc est: Quasi alterum mundum in
parvo magnum constituit hominem, in terra Deus.
Habitus illuminandi. Aristot. vt Ethic. ad
Nicomach. libro, prudentiam oculum animi appellat,
eamque definit: Habitum cum vera ratione activum
circa ea quæ homini bona sunt. Quæ definitio satis
congruit cum iis quæ de prudentia S. Maximus,
et Theophanes hic habet, solum mutata materia,
circa quam versetur. Aristoteles enim agit de prudentia, quatenus est virtus humana, et circa honestum bonum in communi, quod naturaliter assequi
homo possit, contineatur; at vero SS. Patres de
prudentia potius infusa, quæ hominem dirigit ad
finem supra naturam positum obtinendum; unde
Πνευματικῶν λόγων ἐπιδεικτικήν appellant, Spi
ritualium rationum doctricem. Cui autem prudentia
habitus sit ex sua natura practicus, Græca hæc
Theophanis, quæ eadem censeo esse S. Maximi, a
quo ille sumit (nam et in versione Latina ascriptum
est doyous ubi interpretes vertit sermones) næc,
inquam, Græca Τῶν ἐφ' ἑκάστῳ τῶν ὄντων πνευμα
Tixwy Zywy, sic reddidi: Quæ sint in singulis negoliis spirituales agendi rationes. Qua interpretatione
planius mihi sum visus explicare mentem auctorum,
quam si cum Joanne Pico vertissem: Spirituales
complectens sermones, qui singulis in creaturis peculiariter insunt. Quid est prudentiam complecti
sermones? noune melius dixeris rationes (yo
enim et sermo est, et ratio), sed ratio hic convenit
magis, et quidem agendi? Quid est quæ in singulis
creaturis insunt? Noune rectius et clarius in s:ngulis rebus, seu negotiis, quæ agendi subjectum
sunt? Jam vero quia prudentiæ actus non cognoscendi solum vim habet, sed etiam dirigendi practice, et cum ellicacitate movendi appetitus ad
agendum, ut Aristot. Ethic. vi, et S. Thomas, omnesque theologi docent, recte S. Maximus addidn:
Et anime desiderium erga numen divmum alticiendi vim habet; quæ tamen verba Theophanes
præcidit.
Impellendi vim habens. Fortitudinem docet
Aristot. lib. Ethic. esse rept póɓouç xal þá¿ón.
Unde ejus officium non solum cernitur in moderando timore, ne retardet ab eo quod ratio honestum
esse in periculis, præsertim belli præscribit, sed in
audacia quoque excitanda, qua impellitur animus
ad præclara, viriliaque in aggrediendis hostibus
faciunda facinora. 'Avoplovat, inquit idem, ¿v
οἷς ἐστιν ἀλκὴ, καὶ καλὸν τὸ ἀποθανεῖν. Forles
in iis viriliter se gerunt, in quibus vires spectantur,
aut praclarum est mori. Et infra κατ' ἀξίαν, καὶ
ὡς ἂν 8 πάσχει, καὶ πράττει ὁ ἀνδρεῖος. Atque hinc
Peripatetici, ut scribit M. Tullius in Tusc. quæst.
cotem fortitudinis iracundiam esse dicebant, ut
quæ illam acuat adversus hostes. Idemque Homerus
Sape σθένος Εμβαλε θυμός· Vires incitat ira. Uncle
intelligitur quam commode dictum ab his Patribus
fortitudinem esse ἕξιν κινητικήν, habitum movendi
vim habentem; et ob id cum aere, cujus est in impellendo vis maxima, comparetur.
Et insitam nobis. Desunt hæc verba in cod.
Ρ. Καὶ τῆς ἐμφάτου κατὰ πνεῦμα ζωής συνεκτική,
quæ restitui ex alio codice; et sane ea sunt in S.
Maximi doctrina. Sed quid sibi volunt hac similitudine SS. Patres? Hoc opinor, quemadmodum aer
vitalis est animali, quod sine illius reciprocatione;
qua depellitur calidus, trahitur frigidus ad refri
gerandum cor, vitam retinere non posset: ita sane
cum imbecilla natura hominis plerumque in ope
ratione virtutum, ac vita, quæ secundum Deum
vivitur, faccescat, atque deficiat, nisi fortitudo suecurrat, quæ excitet animum, nec sinat eum angi,
ac veluti spiritum præfocari in curriculo obeundo
virtutum, vita spiritus durari non potest. Il magis
explanavit S. Maximus his verbis, Perpetuumque
ammæ motum circa numen divinum vehementer
intendit, quæ Theophanes brevitati consulens prætermiuit. Faciunt maxime ad hanc explicationem
firmandam verba S. Antonii abbatis ad snos, quæ
refert in ejus. Vita S. Hieronymus: Sed vos, o viscera
mea, admoneo, ne tanti temporis laborem repen.e
perdatis: hodie vos religiosum studium arripuisse
arbitremini: et quasi ceptæ voluntatis fortitudo
succrescal.
col. 209–210page 49 of 367
PG 132:209τοῦ βαπτίσματος Ιωάννου, καὶ τῆς κηρυττομένης ἀπ' αὐτοῦ μετανοίας ἀρχόμενον, καθ᾽ ἣν ἡ σωφροσύνη συνέστηκε. Καὶ ὅπερ ἡ γῆ, τοῦτο ἡ δικαιοσύνη, ἕξις τῆς ἐν τῷ καλῷ βάσεως ἀμετακίνητος, καὶ ἀμετάθετος ίδρυσις. Γῆς οὖν καὶ δικαιοσύνης το κατὰ Ματθαῖον, ὡς φυσικώτερον τὸν λόγον ποιού μειον. Τούτων οὕτω σαφηνισθέντων ἡμῖν, ἄγε δὴ καὶ τῶν ἀναγνωσθέντων λόγων ἁψώμεθα. Τῷ καιρῷ ἐκείνῳ, «Εστὼς ὁ ᾿Ιησοῦς παρὰ τὴν λίμνην Γενησαρέτ εἶδε δύο πλοία ἑστῶτα παρὰ τὴν λίμνην.» ᾿Απὸ τῆς Γαλιλαίας ἤρξατο συναγείρειν τοὺς μαθητάς· ἐκεῖθεν γὰρ ἄγεται Πέτρον, καὶ ᾿Ανα δρέαν, καὶ Φίλιππον, καὶ τοὺς Ζεβεδαίου υἱούς. Τάχα μὲν τὴν θρεψαμένην τιμῶν, τάχα δὲ καὶ ση μεῖον τοῦτο τιθεὶς, ὡς ἐκ τῆς ἀστάτου ταύτης ζωής, καὶ κατακυλιστῆς τῶν πραγμάτων φθορᾶς τοὺς ἀποστόλους συνέλεξεν. Γαλιλαία γὰρ κατακυλιστή ἑρμηνεύεται. Καὶ μὴν καὶ τὸ ἐν τῇ λίμνῃ τούτους ἰδεῖν, κἀκεῖθεν ζωγρῆσαι αὐτοὺς, εἰς ταύτην φέρει τὴν ἔννοιαν, τὴν ρέουσαν τοῦ βίου, και ταραχώδη ζήλην του λόγου σημαίνοντος. Ορᾷ οὖν δύο πλοιά για παρὰ τὴν λίμνην ἑστῶτα. Οἱ γὰρ ἑκατέρων τῶν πλοίων προϊστάμενοι ἁλιεῖς δι' ὅλης τῆς νυκτός και Ποταμοίο ῥέεθρα Ωκεανοῦ, ὥσπερ γένεσις πάντεσσι τέτυκταιHOMILJA V.
τοῦ βαπτίσματος Ιωάννου, καὶ τῆς κηρυττομένης historiis. Quam porro in sensilibus aqua, hanc inἀπ' αὐτοῦ μετανοίας ἀρχόμενον, καθ᾽ ἣν ἡ σωφροσύνη συνέστηκε. Καὶ ὅπερ ἡ γῆ, τοῦτο ἡ δικαιοσύνη,
ἕξις τῆς ἐν τῷ καλῷ βάσεως ἀμετακίνητος, καὶ
ἀμετάθετος ίδρυσις. Γῆς οὖν καὶ δικαιοσύνης το
κατὰ Ματθαῖον, ὡς φυσικώτερον τὸν λόγον ποιούμειον. Τούτων οὕτω σαφηνισθέντων ἡμῖν, ἄγε δὴ
καὶ τῶν ἀναγνωσθέντων λόγων ἁψώμεθα.
ter virtutes vim obtinet temperantia, habitus spiritualem fecunditatem efficiens. Habet igitur
cum aqua
et temperantia quamdam affinitatem
Evangelium Marci, ut quod a Joannis baptismate
et a pœnitentia per ipsum prædicata sumat exordium, secundum quam constituitur temperantia.
Quod vero terra, hoc est justitia, habitus, qui stabilitatis in bono firmum et immobile est fundamentum Terræ igitur et justitiæ Matthæi congruit Evangelium, cum scilicet sermonem habeat naturæ magis accommodatum. His igitur a nobis sic
expositis, age jam ipsa Evangelii ", quæ lecta sunt, verba explicare aggrediamur.
Τῷ καιρῷ ἐκείνῳ, «Εστὼς ὁ ᾿Ιησοῦς παρὰ τὴν
λίμνην Γενησαρέτ εἶδε δύο πλοία ἑστῶτα παρὰ τὴν
λίμνην.» ᾿Απὸ τῆς Γαλιλαίας ἤρξατο συναγείρειν
τοὺς μαθητάς· ἐκεῖθεν γὰρ ἄγεται Πέτρον, καὶ ᾿Ανα
δρέαν, καὶ Φίλιππον, καὶ τοὺς Ζεβεδαίου υἱούς.
Τάχα μὲν τὴν θρεψαμένην τιμῶν, τάχα δὲ καὶ σημεῖον τοῦτο τιθεὶς, ὡς ἐκ τῆς ἀστάτου ταύτης ζωής,
καὶ κατακυλιστῆς τῶν πραγμάτων φθορᾶς τοὺς
ἀποστόλους συνέλεξεν. Γαλιλαία γὰρ κατακυλιστή
ἑρμηνεύεται. Καὶ μὴν καὶ τὸ ἐν τῇ λίμνῃ τούτους
ἰδεῖν, κἀκεῖθεν ζωγρῆσαι αὐτοὺς, εἰς ταύτην φέρει
τὴν ἔννοιαν, τὴν ρέουσαν τοῦ βίου, και ταραχώδη
ζήλην του λόγου σημαίνοντος. Ορᾷ οὖν δύο πλοιά
για παρὰ τὴν λίμνην ἑστῶτα. Οἱ γὰρ ἑκατέρων τῶν
πλοίων προϊστάμενοι ἁλιεῖς δι' ὅλης τῆς νυκτός και
"Luc. v, seqq.
In illo tempore, Stans Jesus secus stagnum
Genesaret vidit duas hayes stantes secus stagnum. Galilæa congregare discipulos cœpit:
inde enim Petrus, et Andreas, et Philippus, et Zebedæi filii ducuntur. Forsan, ut altricem suam
terram eo honestaret honore; fortassis etiam, ut
hoc facto indicaret ab instabili hac vita, et volubilium rerum interitu a se collectos fuisse discipulos.
Galilæa enim volubilis exponitur. In hanc etianı
sententiam recidit, quod eos viderit in stagno pi--
scantes, et inde eos abduxerit: fluxam scilicet, et
perturbationibus agitatam vitam significante sermone. Vidit igitur duas propter stagnum naviculas
stantes. Qui enim utrique præerant piscatores, ubi
nihil per totam noctem impenso labore fuerant exFrancisci Scorsi notæ.
Spiritualem fecunditatem. Quid hæc fecundias temperantiæ, et cur eo nomine cum aquæ
elemento analogiam habere dicatur, non est ita manifestuan, nt duarum superiorum virtutum ratio.
Utrumque igitur expediendum; ac primum de aqua
certam ponit S. Maximus eam habere fecunditatem,
et gignendi vim. Quod ex ea opinione dictum, in
qua, ut Pererius refert lib. 1 in Gen., omnes ferme
Patres theologique consentiunt, ex aqua in mundi
primordio non solum pisces, sed etiam aves fuisse
productos. Eam innuit S. Hieronymus epist. 88:
Primum de aquis quod virit egreditur, et pennalos
fideles de terra ad cœlum levat. Et S. Ambrosius
anctor hymni qui in Ecclesia canitur in Vesperis
feria v
Magne Deus potentiæ,
Qui ex aquis ortum genus
Partim remittis gurgiti,
Partim levas in aera:
Demersa lymphis imprimens,
Subvecta cælis irrogans,
Ct stirpe ab una prodita
Diversa rapiunt loca.
Eamdem S. Damascen. lib. 11 De fide, cap. 9, sententiam docet, eamque S. Basilii auctoritate con·
firmat. Verba omitto, ne longior sim. Plures auctores laudatos apud ipsum Pererium leges, qui etiam
refert Eugubinum in Cosmoparia censere non solam
pisces et aves, sed etiam aerem ex aqua fuisse productum. Ex philosophis Græcis Thales Milesios
aquæ rerum omnium principium tribuit; ex qua
opinione etiam veteres poetæ Oceanum rerum pareutem vocarunt. Catullus:
Oceanusque pater rerum, qui amplectitur orbem.
Εt Ηom. Ποταμοίο ῥέεθρα Ωκεανοῦ, ὥσπερ γένεσις
πάντεσσι τέτυκται· Oceani, qui omnium genitor
est. Quod ea ratione tam universe de aqua profatuin, quod generationi et plantarum, et animatiom
bumidum maximamı vim et parteni habeat. Hoc
igitur posito, illud restat qua ratione temperantia
spiritualem fecunditatem habere dicatur, eam non
aliunde quam ex mystica theologia petendam censeo. Quandoquidem enim temperantia in moderanda
voluptatum earum quæ sensibus percipiuntur, concupiscentia, occupatur, quo plus animus sibi ab
hujusmodi delectationibus temperarit et abstinuerit, eo magis idoneus efficitur ad virtutum progignendas actiones, et fructus vitæ spiritualis: Generatio rectorum benedicetur, inquit psal, cxı, qui
versiculus de prole bonorum operum, quam abunde
justi producunt, utpote quibus Dominus benedixerit, explicatur ab eminentissimo Psalmorum interprete cardinali Bellarmino.
Immobile est fundamentum. Terram veluti
fundamentum mundi, utpote omnium infinuum
elementum existimari planum est: Initio tu, Domine, terram fundasti, inquit Psaltes, hoc est nti
fundamentum totius machine mundi, non tain super alium, quam supra nihilum eam constituisti,
quippe creatam ex non esse. Eaque ratione immobilis terra, juxta illud Eccle. 1, 4: Terra autem in
æternum fat. Hnic igitur virtus justitiæ assimilatur ab his Patribus, eo quod ipsa in jure naturæ
consistat, quod est totius justitiæ fundamentum, et
quidem immutabile et invariabile impressum a Deo
mentibus hominum, quod est, ut M. Tullius ait:
Non scripta sed nata lex; quam non didicimus, accepimus, legimus; verum ex natura arripuimus, hausimus, expressimus: ad quam non dorti, sed facti,
non instituti, sed imbuti sumus. Porro quod ait hic
Cerameus Evangelium S. Matthæi quoixwrepov tdy
Adyov, hoc est sermonem magis naturæ accommodatum habere, ideo dictum intelligas, quod is quæ ad
humanam Christi generationem, et naturam maxime
pertinent, Evangelio suo complexus sit: unde illi
symbolum hominis effigies.
Galilæa enim volubilis. radice a volvit,
revolvit. Vide præterea hom. 28, in not.
col. 211–212page 50 of 367
PG 132:211πιάσαντες, ὡς οὐδὲν ἤγρευσαν, ἀφέντες τὰ πλοῖα ἡσύχαζον πλύνοντες τὰ δίκτυα, ὡς μηδὲν ἁλιεύσαντα. Ἔρχεται οὖν ὁ Δεσπότης, καὶ ο Εἴπεισιν ἐν τῷ πλοίῳ τοῦ Σίμωνος, καὶ ἠρώτησεν αὐτὸν ἐπαναγαγεῖν ὀλίγον, καὶ καθίσας ἐδίδασκεν ἐκ τοῦ πλοίου τοὺς ὄχλους.» Τί βουλόμενος ἀπὸ τοῦ πλοίου αὐτοῖς διαλέγεται; Επειδὴ πολὺ πλῆθος ἦν ἡ συνέλευσις ὡς ἂν μὴ κύκλῳ περιθεόντων τῶν ὄχλων, ἀνήκοος ἡ διδασκαλία γένηται τοῖς πολλοῖς, εἰς τὸ πλοιάριον εἰσελθὼν κατὰ πρόσωπον ἵστησιν ἅπαντας. Παυσάμενος δὲ τοῦ λαλεῖν, εἰς βάθος επανάγειν κελεύει τοὺς περὶ Σίμωνα, καὶ χαλάσαι πρὸς ἄγραν τὸ δίκτυον. Οἱ δὲ, «Δι' ὅλης, φασί, νυκτὸς κοπιάσαντες, οὐδὲν ἐλάβομεν, ἐπὶ δὲ τῷ ῥήματί σου χαρ λάσωμεν τὸ δίκτυον· καὶ τοῦτο ποιήσαντες συνέκλεισαν πλῆθος ιχθύων πολύ. Τοῦτο μὲν οὖν τὸ τῆς ἱστορίας παράδοξον. Ἡμεῖς δὲ τὸ γραφικὸν διάραντες καταπέτασμα τῇ θεωρία τὸν νοῦν προσερείσωμεν. Προτρέπει γὰρ καὶ ἡμᾶς ὁ λόγος επαναγαγεῖν τὴν ἱστορίαν ἐπὶ τὸ βάθος τῶν νοημάτων, καὶ χαλάσαι τοῦ λόγου τὸ δίκτυον εἰς ἄγραν τῆς θεωρίας. Τί οὖν ἀγρεύει τὸ ἀσθενές ἡμῶν δίκτυον; Λίμνη Γενησαρέτ ἡ ταραχώδης τῶν ἀνθρώπων ἐστὶ βιοτή, τὸ προάστειον τοῦ ἄρχοντος τοῦ κόσμου τούτου. Γενησαρέτ γὰρ κῆπος ἀρχόντων ἑρμηνεύεται· ἐπειδὴ οἱ τοῦ κόσμου κατάρξαντες δαίμονες, ὡς ἴδιον κτῆμα τοῦτον ἑαυτοῖς ᾠκειώσαντο. Ἐν ταύτῃ οὖν τῇ βιωτικῇ λίμνῃ τὰ δύο πλοία ἦσαν διανηχόμενα, ὁ ἐξ ἐθνῶν λαὸς, καὶ ὁ ἐξ Ἰουδαίων. Προΐστατο δὲ τοῖς μὲν ἐξ ἐθνῶν ὁ νόμος ὁ φυσικός, τοῖς δὲ ἐξ Ἰσραὴλ ὁ γραπτός. 'Αλλ' ἀμφότεροι παραβάντες ἑκάτερον, καὶ μηδὲν κατορθώσαντες, ἀπρακτεῖν τοὺς νόμους παρεσκευάσαντο. Καὶ οἱ μὲν νομοθέται ἀπέπλυναν τὰ δίκτυα, ὡς μηδὲν ἀγροῦσαι ισχύσαντα. Ενετείλατο γὰρ τοῖς μαθηταῖς καὶ ἡ Σωτὴρ ἀποτινάξαι τὸν κονιορτὸν ἐκ τῶν ποδῶν τῆς μὴ δεξαμένης τὸ κήρυγμα πόλεως. Τὸ δὲ, ο Δι' όλης νυκτὸς κοπιάσαντες οὐδὲν ἐλάβομεν,» οὕτω νοητέον. Νυξ ἦν ἀγνείας Θεοῦ παρ᾽ ὅλον τὸν πρὸ τῆς οἰκονομίας καιρὸν, καθ᾽ ἂν οἱ προφῆται πολλὰ κοπιάσαντες Ρ. ὁ ἐξ ἐθνῶν ὁ νό μος ὁ φυσικός. ὁ ἐξ ἐθνῶν λαὸς, καὶ ὁ ἐξ Ἰουδαίων προΐστατο μὲν τοῖς ἐξ ἐθνῶν ὁ νόμος ὁ φυσικός. οικονομία. ενανθρώπησιν ἐνσάρκωσιν, σάρκωσιν, οἰκονομίαν ἀντὶ τῆς ἐνανθρωπήσεως τοῦ Χρι στοῦ, λύχνον ἅπτειν ἐν μεσημβρίᾳ νομίαν θεουργίαν, οικονομίανp:scali, dimissis navigiis, in retibus, quæ nihil πιάσαντες, ὡς οὐδὲν ἤγρευσαν, ἀφέντες τὰ πλοῖα
ceperant, abluendis otium conterebant. Venit
itaque Dominus, et ‹ Ascendit in navim Simonis;
et rogavit eum a terra reducere pusillum; et sedens docebat de navicula turbas.» Quid est quod
illis e navi verba facit? Quoniam conferta populi
multitudo convenerat, ne confluentibus adhuc, et
circumsistentibus se turbis, doctrinam non possent
auditores excipere, in navim ascendens sub aspeetum sibi omnes subjicit. Ubi vero finem loquendi
fecit, jussit Simonem in altum ducere, et laxare
ad piscatum retia. Ille vero: «Per totam, inquit,
noctem laborantes nihil cepimus; in verbo autem
tuo laxalo rete: et cum hoc fecissent, concluserunt
piscium multitudinem copiosam. ›
Hoc igitur historice narratum miraculum est.
Nos 29 vero sublato litteræ aulæo, ad contemplaudamallegoriam animum intendamus. Quippe nos etiam
verba ipsa adhortantur,' ut in altum sententiarum
pelagus provehamus historiam, et ad capiendum
altiorem intellectum rete nostræ orationis explicemus. Quid igitur tenue nostrum rete expiscabitur? Stagnum Genesaret turbulenta est hominum
vita, suburbanum principis mundi hujus. Genesaret
quippe, si interpreteris, hortum principum somat: quem profecto (lemones, principatu mundi occupato, veluti propriam possessionem vindicaran: sibi.
In hoc igitur vitæ hujusce stagno duo navigia innabant, Judæoruia et gentium populi duo: quorum
hunc regebat lex naturalis; illum alterum scripta. Sed
suam utrique transgressi, nec quidquam bene recteque gerendo leges illas inertes, et opere vacuas,
quantum in se fuit, ostenderunt. Ac legumlatoves, quippe qui capere nihil piscatu poluerant,
retia lavarunt. Præcepit enim discipulis etiam ipse
Salvator, ut excuterent de ped bus pulverem ejus
civitatis, quæ prædicationem nou recepisset”.
Quod autem ait: «Per totam nocten laborantes
nihil cepimus, ɔita intelligendum est: Per omne
tempus, quod incarnationem Domini præces-
*Matth. x, 14.
ἡσύχαζον πλύνοντες τὰ δίκτυα, ὡς μηδὲν ἁλιεύσαντα.
Ἔρχεται οὖν ὁ Δεσπότης, καὶ ο Εἴπεισιν ἐν τῷ
πλοίῳ τοῦ Σίμωνος, καὶ ἠρώτησεν αὐτὸν ἐπαναγα
γεῖν ὀλίγον, καὶ καθίσας ἐδίδασκεν ἐκ τοῦ πλοίου
τοὺς ὄχλους.» Τί βουλόμενος ἀπὸ τοῦ πλοίου αὐτοῖς
διαλέγεται; Επειδὴ πολὺ πλῆθος ἦν ἡ συνέλευσις
ὡς ἂν μὴ κύκλῳ περιθεόντων τῶν ὄχλων, ἀνήκοος
ἡ διδασκαλία γένηται τοῖς πολλοῖς, εἰς τὸ πλοιά
ριον εἰσελθὼν κατὰ πρόσωπον ἵστησιν ἅπαντας.
Παυσάμενος δὲ τοῦ λαλεῖν, εἰς βάθος επανάγειν
κελεύει τοὺς περὶ Σίμωνα, καὶ χαλάσαι πρὸς ἄγραν
τὸ δίκτυον. Οἱ δὲ, «Δι' ὅλης, φασί, νυκτὸς κοπιάσαντες, οὐδὲν ἐλάβομεν, ἐπὶ δὲ τῷ ῥήματί σου χαρ
λάσωμεν τὸ δίκτυον· καὶ τοῦτο ποιήσαντες συνέκλει
σαν πλῆθος ιχθύων πολύ.
་
Τοῦτο μὲν οὖν τὸ τῆς ἱστορίας παράδοξον. Ἡμεῖς
δὲ τὸ γραφικὸν διάραντες καταπέτασμα τῇ θεωρία
τὸν νοῦν προσερείσωμεν. Προτρέπει γὰρ καὶ ἡμᾶς
ὁ λόγος επαναγαγεῖν τὴν ἱστορίαν ἐπὶ τὸ βάθος τῶν
νοημάτων, καὶ χαλάσαι τοῦ λόγου τὸ δίκτυον εἰς
ἄγραν τῆς θεωρίας. Τί οὖν ἀγρεύει τὸ ἀσθενές
ἡμῶν δίκτυον; Λίμνη Γενησαρέτ ἡ ταραχώδης τῶν
ἀνθρώπων ἐστὶ βιοτή, τὸ προάστειον τοῦ ἄρχοντος
τοῦ κόσμου τούτου. Γενησαρέτ γὰρ κῆπος ἀρχόντων
ἑρμηνεύεται· ἐπειδὴ οἱ τοῦ κόσμου κατάρξαντες
δαίμονες, ὡς ἴδιον κτῆμα τοῦτον ἑαυτοῖς ᾠκειώσαντο.
Ἐν ταύτῃ οὖν τῇ βιωτικῇ λίμνῃ τὰ δύο πλοία ἦσαν
διανηχόμενα, ὁ ἐξ ἐθνῶν λαὸς, καὶ ὁ ἐξ Ἰουδαίων.
Προΐστατο δὲ τοῖς μὲν ἐξ ἐθνῶν ὁ νόμος ὁ φυσικός,
τοῖς δὲ ἐξ Ἰσραὴλ ὁ γραπτός. 'Αλλ' ἀμφότεροι
παραβάντες ἑκάτερον, καὶ μηδὲν κατορθώσαντες,
ἀπρακτεῖν τοὺς νόμους παρεσκευάσαντο. Καὶ οἱ μὲν
νομοθέται ἀπέπλυναν τὰ δίκτυα, ὡς μηδὲν ἀγροῦσαι
ισχύσαντα. Ενετείλατο γὰρ τοῖς μαθηταῖς καὶ ἡ
Σωτὴρ ἀποτινάξαι τὸν κονιορτὸν ἐκ τῶν ποδῶν τῆς
μὴ δεξαμένης τὸ κήρυγμα πόλεως. Τὸ δὲ, ο Δι' όλης
νυκτὸς κοπιάσαντες οὐδὲν ἐλάβομεν,» οὕτω νοητέον.
Νυξ ἦν ἀγνείας Θεοῦ παρ᾽ ὅλον τὸν πρὸ τῆς οἰκονο
μίας καιρὸν, καθ᾽ ἂν οἱ προφῆται πολλὰ κοπιάσαντες
Francisci Scorsi nota.
Hortum principum. ¡ et 7 hortus ¬ Cujus hve verba: Cum innumeris locis Græci Paprinceps, a radice W™ principatum obtinere.
El gentium populi. Male mutilatus hic locus
est in cod. Ρ. post verba ὁ ἐξ ἐθνῶν sequitur ὁ νό
μος ὁ φυσικός. Cum ita ad integram sententiam
continuanda sint verba, quæ reperi in cod. G. ὁ ἐξ
ἐθνῶν λαὸς, καὶ ὁ ἐξ Ἰουδαίων προΐστατο μὲν τοῖς
ἐξ ἐθνῶν ὁ νόμος ὁ φυσικός.
Quod Incarnationem Domini. Ita vertenla
con modle visa est vox οικονομία. Si dispositionem,
vel administrationem, vel dispensationem hoc loco
prout sonat oixovoula vertissem, verbum non rem
expressissem. Hanc versionem comprobat frequen -
tissimus usus sanctorum Patrum Grecorum, apud
quos observavi vocem olxovoulav idem non raro
esse planissime, atque ενανθρώπησιν seu ἐνσάρκω
σιν, seu σάρκωσιν, quibus itidem Graci scriptores
abundant, inhumanationem, si Latinus sermo reciperet, vel Incarnationem, quod Ecclesia Latina recepit. Meam observationeni comprobari a Jacobo Billio animadverti cap. 40 suarum Sacr. Observat.
tres, οἰκονομίαν ἀντὶ τῆς ἐνανθρωπήσεως τοῦ Χριστοῦ, accipiant, eamque etiam ita Theodoretus erponat in Polymorpho, qui tum dispensationem rel
administrationem vertere malunt, quam Incarnationem, vel assumptam humanitatem, vel nisi durius est
hoc vocabulum, inhumanationem, quam recte id fnciant ipsi viderint: mihi quidem nihil dicere videntur, quod lector Græci sermonis ignarus intelligat.
Hes Billius. Idem Coasalvus Ponce in epist. 3
Theophanis Nicaeni. Quare non est opera loca hic
congerere SS. Patrum Gregorii Naz., Basilii, Chrysort., Dumnasceni, Sophronii Hierosolym., Joannis
Cyparissiotæ et aliorum, que inter legendum adnotaveram, ne in re perspecta et explorata λύχνον
ἅπτειν ἐν μεσημβρίᾳ videar. Nec vero solum ipsum
Incarnationis opus, sed etiam universam Christi
vitam, sen vitæ rationem, actiones, et mortem oixoνομίαν videas appellatam. Id animadvertit Budlæns,
qui vita: Christi, et ejus θεουργίαν, hoc est divinam operationem οικονομίαν appellatam docet. Sed
col. 213–214page 29 of 367
PG 132:213οὐδένα ἔπειθον εἰσελθεῖν εἴσω τῶν δικτύων τῆς τοῦ Θεοῦ ἐπιγνώσεως. Οτι δὲ νύξ ἦν πρὸ τῆς παρουσίας Χριστοῦ, ὁ Παῦλος βοᾷ· Η νὺξ προέκοψεν, ἡ δὲ ἡμέρα ἤγγικεν.» Οπηνίκα οὖν ὁ τῆς δικαιοσύ τῆς ἀνασχὼν ἥλιος πρωΐαν εἰργάσατο, τότε δή, τότε τὸ ἀποστολικὸν χαλασθὲν δίκτυον, τὸ Εὐαγγελικὸν λέγω κήρυγμα, την λογικήν άγραν, συνήγαγεν. ᾿Αλλὰ πῶς οἱ ἐν τῷ ἑτέρῳ πλοίῳ συνελάβοντο, ὥστε μὴ διασχισθῆναι τὸ δίκτυον; ο Διεῤῥήγνυτο γάρ, φησί, τὸ δίκτυον; ν ὥστε μὴ δύνασθαι ἀνα γαγεῖν αὐτό, ο καὶ κατένευσαν τοῖς μετόχοις τοῖς ἐν τῷ ἑτέρῳ πλοίῳ τοῦ ἐλθόντας συλλαβέσθαι αὐτοῖς.» Τί οὖν τοῦτο αινίττεται; Πολλοὶ διαῤῥῆξαι τὸ εὐαγ γελικὸν ἐπεχείρησαν δίκτυον, οἷος ἦν ὁ δυσσεβέστα τοῦ ᾿Αρειος, ὁ διαῤῥήξας τὸν χιτῶνα τοῦ μονογενοῦς, κατὰ τὴν γενομένην τῷ ᾿Αλεξανδρείας προέδρῳ ἐμφάνειαν· () τολμήσας ἀναίδην διελεῖν αὐτὸν τῆς πατρικῆς οὐσίας, καὶ συναριθμῆσαι τοῖς κτίσμασιν. Οἷος μετ' ἐκεῖνον Ευνάμιος γέγονε, Μακεδόνιός τε καὶ ᾿Απολλινάριος, καὶ ὁ λοιπὸς τῶν αἱρεσιαρχών κατάλογος, ὑφ' ὧν διαῤῥήγνυσθαι τὸ τῆς διδασκαλίας δίκτυον ἐκινδύνευεν. ᾿Αλλ' ήκασιν ἀρωγοὶ οἱ ἐκ τοῦ ἑτέρου πλοίου, οἱ ἐκ τῶν ἐθνῶν δηλαδή, οἱ τοὺς λήρους τῶν αἱρετικῶν, καὶ τὰς αὐτῶν πιθανολογίας σοφία λόγων ἐλέγξαντες. Ὁποῖος ἦν ὁ πολὺς Διπ νύσιος, ὁ σοφὸς Ἱερόθεος, Ἰουστῖνος καὶ Κλήμης, κατ' ἐξοχὴνHOMILIA V.
οὐδένα ἔπειθον εἰσελθεῖν εἴσω τῶν δικτύων τῆς τοῦ sit, ignoratione Dei, tanquam in nocte versabantur
Θεοῦ ἐπιγνώσεως. Οτι δὲ νύξ ἦν πρὸ τῆς παρου
σίας Χριστοῦ, ὁ Παῦλος βοᾷ· Η νὺξ προέκοψεν,
ἡ δὲ ἡμέρα ἤγγικεν.» Οπηνίκα οὖν ὁ τῆς δικαιοσύ
τῆς ἀνασχὼν ἥλιος πρωΐαν εἰργάσατο, τότε δή, τότε
τὸ ἀποστολικὸν χαλασθὲν δίκτυον, τὸ Εὐαγγελικὸν
λέγω κήρυγμα, την λογικήν άγραν, συνήγαγεν.
homines; cum sane prophetæ multo labore sumpto
neminem in Dei cognitionem, tanquam in rete
venire persuaserint. Quod vero nox ante adventum
Domini fuerit, clamat Paulus: Nox præcessit:
dies autem appropinquavit ".› Postquam igitur
Sol justitiæ exoriens matutinum attulit tempus,
tune sine, tunc apostolicum rete laxatum, evangelicam dico prædicationem, prædam ratione præditam congregavit.
᾿Αλλὰ πῶς οἱ ἐν τῷ ἑτέρῳ πλοίῳ συνελάβοντο,
ὥστε μὴ διασχισθῆναι τὸ δίκτυον; ο Διεῤῥήγνυτο
γάρ, φησί, τὸ δίκτυον; ν ὥστε μὴ δύνασθαι ἀναγαγεῖν αὐτό, ο καὶ κατένευσαν τοῖς μετόχοις τοῖς
ἐν τῷ ἑτέρῳ πλοίῳ τοῦ ἐλθόντας συλλαβέσθαι αὐτοῖς.»
Τί οὖν τοῦτο αινίττεται; Πολλοὶ διαῤῥῆξαι τὸ εὐαγ
γελικὸν ἐπεχείρησαν δίκτυον, οἷος ἦν ὁ δυσσεβέστα
τοῦ ᾿Αρειος, ὁ διαῤῥήξας τὸν χιτῶνα τοῦ Μονογενοῦς, κατὰ τὴν γενομένην τῷ ᾿Αλεξανδρείας προέδρῳ
ἐμφάνειαν· () τολμήσας ἀναίδην διελεῖν αὐτὸν τῆς
πατρικῆς οὐσίας, καὶ συναριθμῆσαι τοῖς κτίσμασιν.
Οἷος μετ' ἐκεῖνον Ευνάμιος γέγονε, Μακεδόνιός τε
καὶ ᾿Απολλινάριος, καὶ ὁ λοιπὸς τῶν αἱρεσιαρχών
κατάλογος, ὑφ' ὧν διαῤῥήγνυσθαι τὸ τῆς διδασκαλίας
δίκτυον ἐκινδύνευεν. ᾿Αλλ' ήκασιν ἀρωγοὶ οἱ ἐκ τοῦ
ἑτέρου πλοίου, οἱ ἐκ τῶν ἐθνῶν δηλαδή, οἱ τοὺς
λήρους τῶν αἱρετικῶν, καὶ τὰς αὐτῶν πιθανολογίας
σοφία λόγων ἐλέγξαντες. Ὁποῖος ἦν ὁ πολὺς Διπ
νύσιος, ὁ σοφὸς Ἱερόθεος, Ἰουστῖνος καὶ Κλήμης,
es Rom. xi, 12.
‹
Sed quo pacto qui in altera navi opitulati
suni, ne rete discinderetur? Rumpebatur, inquit,
rete, ita ut illud attollere non possent, et annuerunt
sociis, qui erant in altera navi, ut venirent et adjuvarent eos.» Quid igitur per hoc adumbratur?
Multi evangelicum rete discindere conati sunt,
quorum in numero fuit impiissimus Arins, qui
Unigeniti Dei tunicam discidit, sicuti Alexandria
patriarch per speciem ostensum est; qui per
summam impudentiam illum a Patris essentia
disjungere, et in rerum creatarum numero ausus
est recensere. Cujusmodi etiam post illum 30 Eunomius fuit, et Macedonius, et Apollinarius, et reliqua
hæresiarcharum series, a quibus parum abfuit quin
rete doctrinæ rumperetur. Verum præsto fuerunt
adjutores; qui in altera navi nimirum ex gentibus
erant, qui hæreticorum nugas, et eorum verborum
lenocinia orationum sapientia refutarunt. Ex quibus
fuit magnus Dionysius sapiens Hiero heus,
Francisci Scorsi notæ.
societ. in Notis ad Joannem Cyparissiotam, cap. '1,
quæ quidem inhæret maxime in vi vocis, quæ pertinet ad rem familiarem. Sed nos eam amplissime
sumpsimus, auctoritate scriptorum veterum etiam
profanorum freti. Sed et alii præter Græcos hac
Græca voce, vel illi respondente Latina aliqua học
mysterium nuncuparunt. Ita sæpe in concilio Florent. appellatum leges oixovoulay cum de hoc sermo
est. S. Leo Magnus cum in sermonibus et epistolis
passim illud susceptæ Incarnationis dispensationem
appellet, ad Græcam oixovoulay. Respicit S. Hilarins expresse lib. x11 De Trinit.: Sed ut superio·
ribus libris docuimus, dispensationem assumpii cor -
poris (hæretici) rapiunt ad contumeliam Divinitatis.
S. Hieronymus epist. ad Oceanum et Pammachium
hoc vocabulum Latinum fecit scribens de Apollinario Laodicensi episcopo: Is dimidiatam Christi introduxit œconomiam; nimirum cum ille dimidium
tantum Christum nobis daret, carnem scilicet, cum
animam eum suscepisse inficiaretur, ejusque loco
Verbum fuisse asseveraret, damnatus est a Damaso
papa et a Gregorio Nazianz. sæpe refutatus. Itaque
nos hic quidem Incarnationem Christi recte reddidisse existimabimur oixovoplay. Et si aliis in locis
etiam œconomiam vel dispositionem divini consilii,
vel consimili ratione variandæ locutionis causa
eamdem vocem reddiderimus, non discrepabiņos
ab usu SS. Patrum vel Græcorum, vel Latinohujus vocabuli usum vel a prima origine exacte ex- quam tradit Franc. Turrianus vir doctissimus nostræ
plicare non pigebit. Conducet ea explicatio ad loeos SS. Patrum sexcentos percipiendos. Igitur olxovoula proprie, et ex ratione vocis dispensationem
et administrationem rei familiaris significat: ampliatur etiam ad urbium gubernationem, et quandoque ad ipsam oratoriam et poeticam dispositionem,
et ordinem dicendi, et omnino ad quodcunque humanum negotium. Verum ad divinum quoque negotium divinamque dispositionem, sen providentiam
significandam usi scriptores sacri Græci in primis
et deductus mihi videtur hic usus ex D. Paulo qui
epist. ad Ephes. ea utitur voce cap. 1, vers. 10:
Quod proposuit in eo in dispensatione, eiç olxovoplay plenitudinis temporum instaurare omnia in
Christo, hoc est post evoluta jam et completa tempora, que ipse disposuerat, in quibus esset omnia
per Christum instauraturus. Et cap. III, vers. 11:
Si tamen audistis dispensationem gratiæ Dei, quæ data
est mihi, ubi olxovopia significat ipsam administrationem prædicandi Evangelii, et dispensandæ gratiæ
Christi, S. Paulo commissam, juxta illud ad Corinth,
1, v, 1 Sic nos existimet homo ut ministros Christi et dispensatores mysteriorum Dei. Et Ephes. 1, 9:
Illuminare omnes que sit dispensatio sacramenti absconditi a sæculis in Deo, qui omnia creavit; ubi oixovopia legendum, non xotvwvíz cum interprete
Latino, et Græcis Patribus, et ex Bibliis regiis, ut
advertit Cornelius a Lapide in hunc locum; ita ut
dispensario sacramenti significet admirandam Dei
dispositionem et providentiam, qui vocare gentes
ad verum cultum, et universum humanum geDus per incarnationem, nativitatem, mortem et resurrectionem Christi salvum præstare decrevit. Hane
igour dispositionem κατ' ἐξοχὴν per excellentiam
SS. Patres oixovoņiay simpliciter vocant. Atque hæc
hustra explicatio. non multum discrepat ab ea
rum.
Alexandria patriarchæ. Petri Alexandrini,
qui Maximini jussu obtruncatus martyr fuit. De hac
specie ei per visum oblata vide Baronium anno
Christi 310, et alios scriptores ecclesiasticos.
Magnus Dionysius. De his Ecclesiæ antiquissimis Patribus si quis quidpiam ignorat, et avet
scire, legat scriptores ecclesiasticæ historiæ: sed
col. 215–216page 30 of 367
PG 132:215καὶ οἱ κατ' ἐκείνους ἐκλάμψαντες, οι συναντελάβοντο τοῦ κηρύγματος, καὶ τὴν Ἐκκλησίαν ἐπλήρωσαν. Αλλ' εἰ δοκεῖ τὸν τῆς ἱστορίας λόγον αὖθις ἐπαναλάβωμεν. Ἰδὼν δὲ Σίμων Πέτρος, προσέπεσε τοῖς γόνα σιν Ἰησοῦ λέγων· Έξελθε ἀπ᾿ ἐμοῦ, ὅτι ἀνὴρ ἁμαρτωλός είμι, Κύριε.» Θάμβος γὰρ περιέσχεν αὐτόν. ῾Ο μὲν δὴ Πέτρος τὴν τοσαύτην άγραν των ἰχθύων ἰδὼν, περιδεής γεγονώς, ὑπὸ πολλῆς εὐλα. βείας ἐξελθεῖν ἀντιβολεῖ τοῦ πλοίου τὸν Κύριον. ᾿Αντακούει δέ· «Μὴ φοβοῦ, ἀπὸ τοῦ νῦν ἀνθρώπου; ἔσῃ ζωγρῶν.» Αλλ' ἐνταῦθα γενόμενος τὸ Ἑλληνικὸν ἐντεθύμημαι παραλήρημα. Οἱ γὰρ κατὰ τῆς Εκκλησίας λυττήσαντες, καὶ διαῤῥῆξαι τὸ ἱερὸν τοῦτο δίκτυον ἐπιχειρήσαντες, πρὸς ταῖς ἄλλαις δυσφημίαις, ἂς ἐκ τῆς δυσώδους αὐτῶν ψυχῆς ἀπηρεύξαντο, καὶ τοῦτο προσέθηκαν. Εἰ ζωγρεῖν, φασὶν, οἱ μαθηταὶ τοὺς ἀνθρώπους καθ᾽ ὁμοιότητα τῶν ἰχθύων τετάχαται, ὥσπερ ἐνταῦθα, «Εσῃ ζω γρῶν, καὶ ἀλλαχοῦ • Δεῦτε ὀπίσω μου, καὶ ποιήσω ὑμᾶς ἁλιεῖς ἀνθρώπων,» οἱ δὲ ἁλιεῖς ἐκ τῆς ζωῆς τοὺς ἰχθύας εἰς θάνατον ἄγουσι· ζωὴ μὲν γὰρ τοῖς ἐνύδροις τὸ ὕδωρ, θάνατος δὲ ὁ ἀὴρ, ὥσπερ τοῖς χερσαίοις τὸ ἔμπαλιν· εἰ δὴ τοῦτό ἐστιν ἀληθές, οἱ μαθηταὶ ἄρα τοῦ Ἰησοῦ τοὺς ἀνθρώπους ἀγρεύοντες διὰ τοῦ κηρύγματος, τῇ ἀπωλείᾳ, καὶ τῷ θα νάτῳ, ὡς τοὺς ἰχθύας, παραδιδόασι. Ταῦτα μέν φησιν ἡ τοῦ παραβάτου Ἰουλιανοῦ γλῶττα ἡ μιαρά, καὶ προπετὴς, καὶ φαυλίστρια, οὗ ἱὸς ἀσπίδων ὑπὸ τὰ χείλη, καὶ οἱ ὀδόντες ὅπλα καὶ βέλη, ὥς φησιν ὁ Ψαλμός. Ἔστι κομιδῇ κυνῶν λυττόντων ὑλακὴ τὰ τοιαῦτα σοφίσματα, καὶ ὅρεων ιοβόλων τὰ τοιαῦτα τοῦ ἀναχρονισμού στηλιτευτικάς, ἀποσπασμάτια;Justinus et Clemens, et quotquot eorum ævo clam καὶ οἱ κατ' ἐκείνους ἐκλάμψαντες, οι συναντελάβοντο
ruerunt, qui partes suas in prædicando Evangelio
contulerunt, et Ecclesiam perfecerunt. Sed filum
historiae, si placer, iterum resumamus.,
‹ Quod cum videret Simon Petrus, procidit ad
genua Jesu dicens: Exi a me, quia homo peccator
suin, Domine. › Petrus sane cum tantam piscinm
copiam captam'esse videret, pavore correptus, Dominum præ magna in eum reverentia orabat ut exiret
a navi. quo responsum tulit: • Noli timere;
ex hoc jam homines eris capiens. Verum huc loci
progresso mihi venit in mentem quoddam deliramentum Græcorum. Qui enim adversus Ecclesiam
tanquam rabiosi canes oblatrant, et sacrum hoc
rete dilacerare contendunt, ad cætera maļedicta,
quæ fœtida ex anima sua eructarunt; hoc etiam
addiderunt: Si discipuli, inquiunt, iusta piscium
captare homines jussi sunt, ut hoc loco: ‹ Eris
homines capiens; › et alio: • Venile post me:
faciam vos fieri piscatores hominum “; › piscatores
vero e vita in mortem pisces adducunt; qui enim
in aqua victitant, illis vitalis est aqua, lethalis
aer; ut qui in terra, contrario modo res habet:
si hoc, inquiunt, verum est, discipuli Christi, qui
homines prædicatione piscantur, perniciem illis et
mortem uti piscibus afferunt. Hæc sane loquitur
Juliani Apostatz impura et temeraria, et subsaumatrix lingua; cujus sub labiis venenum aspidum latet, et cujus dentes arma et sagittæ, ut ait
Psalmus e. Sunt vero profecto rabidorum canum c
latratus ista sophismata, et venefici generis serpentom sibili, quibus ineptis paralogismis dilacerant
** Matth. iv, 19.
es Psal. Li, 5.
τοῦ κηρύγματος, καὶ τὴν Ἐκκλησίαν ἐπλήρωσαν.
Αλλ' εἰ δοκεῖ τὸν τῆς ἱστορίας λόγον αὖθις ἐπαναλάβωμεν.
• Ἰδὼν δὲ Σίμων Πέτρος, προσέπεσε τοῖς γόνασιν Ἰησοῦ λέγων· Έξελθε ἀπ᾿ ἐμοῦ, ὅτι ἀνὴρ
ἁμαρτωλός είμι, Κύριε.» Θάμβος γὰρ περιέσχεν
αὐτόν. ῾Ο μὲν δὴ Πέτρος τὴν τοσαύτην άγραν των
ἰχθύων ἰδὼν, περιδεής γεγονώς, ὑπὸ πολλῆς εὐλα.
βείας ἐξελθεῖν ἀντιβολεῖ τοῦ πλοίου τὸν Κύριον.
᾿Αντακούει δέ· «Μὴ φοβοῦ, ἀπὸ τοῦ νῦν ἀνθρώπου;
ἔσῃ ζωγρῶν.» Αλλ' ἐνταῦθα γενόμενος τὸ Ἑλληνι
κὸν ἐντεθύμημαι παραλήρημα. Οἱ γὰρ κατὰ τῆς
Εκκλησίας λυττήσαντες, καὶ διαῤῥῆξαι τὸ ἱερὸν
τοῦτο δίκτυον ἐπιχειρήσαντες, πρὸς ταῖς ἄλλαις
δυσφημίαις, ἂς ἐκ τῆς δυσώδους αὐτῶν ψυχῆς
ἀπηρεύξαντο, καὶ τοῦτο προσέθηκαν. Εἰ ζωγρεῖν,
φασὶν, οἱ μαθηταὶ τοὺς ἀνθρώπους καθ᾽ ὁμοιότητα
τῶν ἰχθύων τετάχαται, ὥσπερ ἐνταῦθα, «Εσῃ ζω
γρῶν, καὶ ἀλλαχοῦ • Δεῦτε ὀπίσω μου, καὶ
ποιήσω ὑμᾶς ἁλιεῖς ἀνθρώπων,» οἱ δὲ ἁλιεῖς ἐκ
τῆς ζωῆς τοὺς ἰχθύας εἰς θάνατον ἄγουσι· ζωὴ μὲν
γὰρ τοῖς ἐνύδροις τὸ ὕδωρ, θάνατος δὲ ὁ ἀὴρ, ὥσπερ
τοῖς χερσαίοις τὸ ἔμπαλιν· εἰ δὴ τοῦτό ἐστιν ἀληθές,
οἱ μαθηταὶ ἄρα τοῦ Ἰησοῦ τοὺς ἀνθρώπους ἀγρεύον
τες διὰ τοῦ κηρύγματος, τῇ ἀπωλείᾳ, καὶ τῷ θα
νάτῳ, ὡς τοὺς ἰχθύας, παραδιδόασι. Ταῦτα μέν
φησιν ἡ τοῦ παραβάτου Ἰουλιανοῦ γλῶττα ἡ μιαρά,
καὶ προπετὴς, καὶ φαυλίστρια, οὗ ἱὸς ἀσπίδων ὑπὸ
τὰ χείλη, καὶ οἱ ὀδόντες ὅπλα καὶ βέλη, ὥς φησιν ὁ
Ψαλμός. Ἔστι κομιδῇ κυνῶν λυττόντων ὑλακὴ τὰ
τοιαῦτα σοφίσματα, καὶ ὅρεων ιοβόλων τὰ τοιαῦτα
Francisci Scorsi nota.
præcipue illustres sunt, quas Petrus Allois soc.
Jesu nuper edidit apostolicorum virorum primi sæculi vitas, quæstionibus et notationibus auctas singulas et illuminatas. De Dionysio et Hierotheo illum
lege. Illud solum hic animadversum velim, ne quis
nostro Theophani docto viro τοῦ ἀναχρονισμού crimen
impingat, quod cum de hæresiarchis Ario, Macedonio, Eunomio supra dixisset, quod rete fidei evangelicæ disciderint; hos nunc recenseat Patres, qui
multo ante hæreseon exortum exstiterunt, quasi
ipsi illis sese doctrina opposuerint. Non confundit
tempora Theophanes. Sed hoc solum velle, si totam
allegoriæ seriem reputaris, plane percipies, præedi-D
cationem evangelicae fidei ab apostolis quasi rete laxatam; apostolicos autem viros ex gentium populo velut
ex alia navi accitos ad vitam fuisse: congruum igitur
erat allegoriæ ut eos nominaret Patres qui vel apostolorumævo, vel illis proximi claruerint: ex quorum profecta sapientia, ac doctrina litteris tradita
posteriorum hæreticorum prava dogmata rejecta
et damnata fuerunt.
Juliani Apostata. Adversus hunc impiissimum
ac fidei desertorem imperatorem scripserunt Cyrillus Alex. libros decem, Gregor. Naz. orationes
στηλιτευτικάς, hoc est invectivus duas. Scripsit
porro Julianus adversus Christianam religionem et
evangelicam doctrinam libros, cum in expeditione
contra Parthos suscepta versaretur; de quibus sanctus Hieronym. epist. adl Magnum oral, urbis Rome sic scribit: Julianus Augustus septem libros in
expeditione l'arthica adversum Christum evomuit,
e! juxta fabulas poetarum suo se ense laceravit. Et
Cyrillus in Praefat. librorum decem, de quibus paulo supra memini, ad Theodosium iniper.: Cum igitur potentissimus Julianus linguam sortitus esset disertum, acuit eam contra nostri omnium Dominum
Salvatorem Christum, el tres scripsit libros adversus
sancta Evangelia, et contra pian Christianorum religionem. quibus multos commovit, et haud mediocriter offendit. Hæc Cyrillus. Commemorat etiam libros
hosce Libanius apud Socratem, lib. 111, cap. 19,
quibus ait a Juliano superatum esse Porphyrium
Tyrium in idem argumentum scribentem. Sed uli
Porphyrii scripta a sapientibus, piis et orthodoxis
imperatoribus abolita sunt, ut refert Nicetas in
Comment. in Gregor. Naz., ita et simili, aliove fo
sane felici Juliani libri interierunt. In his vero
scripta fuisse ea deliramenta, quæ Theophanes
noster veterum Patrum exemplo acriter in hac, et
alis sequentibus homiliis refellit, absque dubio
existimo. S. Cyrillo referuntur multa Juliani
dicta, quæ ipse refutat; non hæc tamen reperi,
quae a nostro refutantur; sunt enim illa apu1 Cyrillum magna pars adversus Mosen, et Vetus Testamentum. Porro quod S. Hieronym. septem, Cyrillus
tres Julani libros dicat, ex diversa partitione operis
id accidisse putatur, ut notat Baronius anno Christi 363, ubi quod ait in Cyrilli libris insertos Juliani
libros, non ita accipio ut omnes et integri libri
referantur et inserantur a S. Cyrillo, sed ex iis
dicta quaedam, et ἀποσπασμάτια; sunt enim q112
ibi intexta sunt, breviora, quam ut justum expleant
librum; quod legenti perspectum erit.
col. 217–218page 51 of 367
PG 132:217συρίσματα παραλογισμοῖς ἀβελτέροις τὴν ἀλήθειαν τεμαχίζοντα. Έχρὴν γὰρ συνιδεῖν τὸν ἐπὶ τῇ δια λεκτική βρενθυόμενον, ὡς τὰ ἀγαθὰ ἔστιν ὅτε ἐν ὁμοίοις τῶν φαύλων τύποις καὶ ὀνόμασι τάττεται, οὐ μὴν τὸν ὅμοιον τρόπον τῆς πράξεως ἀναδέχεται. Ο τε γὰρ ἀλλοτρίας κοίτης «λοπεὺς, καὶ ὁ συνών νομίμοις κηδεύμασιν, ἄμφω τὴν αὐτὴν ὁμιλίαν έρω γάζετον, οὐ μὴν ἡ κατὰ νόμους συνοίκησις, ὥσπερ ἡ τῆς μοιχείας ὑπεύθυνος. Κτείνει δὲ καὶ ὁ λωποδύτης ὁδίτην, καὶ ὁ δικαστὴς τὸν λῃστὴν, καὶ φόνον ἑκατέρω πεπράχατον· ἀλλ' ὅσον ὁ θάτερος ἄδικος, τοσοῦτον ὁ τοῦ δικαστοῦ δικαιοσύνης ἐξέχεται. Οὕτω γοῦν καὶ τὸ, «Ανθρώπους ἔση ζωγρῶν,» καὶ τὸ, Ποιήσω ὑμᾶς ἁλιεῖς ἀνθρώπων, μέχρι μὲν τῆς ἁλίας, κοινωνεῖ τοῦ ὀνόματος, μετὰ δὲ τὴν ἁλίαν διαλλάττει τῷ πράγματι. Τῶν μὲν γὰρ νεπόδων ἡ ἄγρα εἰς θάνατον τελευτᾷ, ἀνθρώπων δὲ εἰς ζωήν. Εἰ δὲ βούλει, μηδὲ παραλλάξωμεν τὸ ὑπόδειγμα, ἀλλ᾿ ὥσπερ ἐν τῇ τῶν ἰχθύων ἁλίᾳ θνήσκει μὲν τὸ ψάριον ἐκεῖνο τὸ ἄλογον, τρέφεται δὲ δι' αὐτοῦ ἢ λογικὴ φύσις τῶν ἀνθρώπων· οὕτως ἡ εὐαγγελική ἄγρα θνήσκειν νομοθετεῖ τὰς ἐν ἡμῖν ἀλόγους ὁρμᾶς, ζωογονεῖσθαι δὲ τὸν λόγον τῇ νεκρώσει του γηίνου φρονήματος. ῾Ως ἐνεργεῖσθαι κατ' ἄμφω, καὶ θάνατον, καὶ ζωήν. Καὶ τάχα τοῦτό ἐστιν τὸ ἐν τῷ Δευτερονομίῳ ῥηθὲν ἐκ προσώπου τοῦ Θεοῦ. Ἐγὼ ἀποκτενῶ καὶ ζωοποιήσω ν ἀποκτενῶ τὸ παλαιὸν τῆς ἁμαρτίας κατάλυμα, καὶ ζωογονήσω τὸ νέον τῆς εὐσεβείας ἄγαλμα. Αλλά και τις προφῆτις γυνή Εβραία. Κύριος, φησί, θανατοί, καὶ ζωογονεί.» Γένοιτο δὲ καὶ ἡμᾶς ἀποκτεῖναι τὸν ἐν ἡμῖν νόμον τῆς σαρκὸς, τὸν ἀντιστρατευόμενον τῷ νόμῳ τοῦ πνεύματος, καὶ ζωογονεῖσθαι τῇ κατὰ Θεὸν πολι τείᾳ τὰς ἡμετέρας ψυχὰς ἐν Χριστῷ τῷ Θεῷ, ᾧ πρέ πει πᾶσα δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. Αμήν. ΟΜΙΛΙΑ Γ. Περὶ τοῦ υἱοῦ τῆς χήρας. Αλλην ὑπόθεσιν ώρμημένος προοίμιον τοῦ λόγου ποιήσασθαι, ἐξετράπην πρὸς ἄλλο τὸν νοῦν, ὦ θεο σύλλεκτε θίασε! Επιβαλών γὰρ τὸν ὀφθαλμὸν πρὸς τὸν εὐώνυμον τῆς Ἐκκλησίας χορὸν, καὶ κενὸν ἰδὼν τὸν τύπον τοῦ ἀδελφοῦ ἡμῶν, ὃν πρό μικροῦ τὸ τοῦ θανάτου ἐξεθέρισε δρέπανον, ἐλυγγίασα δακρύων πλησθείς. Εἰμὶ γὰρ οὐκ ἀνδρεῖος ἀνταγωνίσασθαι πρὸς τὴν διὰ θανάτου τῶν φίλων διάζευξιν· ἀλλ' ἀτεχνῶς ἀφιλόσοφος, καὶ ἐλέγχει με αὐτίκα και τοῦτ' ἔξω τῆς καθ' ἡμᾶς φιλοσοφίας, (α) [ 90: Ὁμιλία περὶ τοῦ υἱοῦ τῆς χήρας. Ἐλέχθη ἐν τῇ μεγάλη μονῇ τοῦ Σωτῆρος ἀκροτηρίου ἀποθα τος τοῦ πρώτου Ψάλτου. ναHOMILIA VI.
συρίσματα παραλογισμοῖς ἀβελτέροις τὴν ἀλήθειαν veritatein. Par enim erat, ut consideraret is qui
“
τεμαχίζοντα. Έχρὴν γὰρ συνιδεῖν τὸν ἐπὶ τῇ διαλεκτική βρενθυόμενον, ὡς τὰ ἀγαθὰ ἔστιν ὅτε ἐν
ὁμοίοις τῶν φαύλων τύποις καὶ ὀνόμασι τάττεται,
οὐ μὴν τὸν ὅμοιον τρόπον τῆς πράξεως ἀναδέχεται.
Ο τε γὰρ ἀλλοτρίας κοίτης «λοπεὺς, καὶ ὁ συνών
νομίμοις κηδεύμασιν, ἄμφω τὴν αὐτὴν ὁμιλίαν έρω
γάζετον, οὐ μὴν ἡ κατὰ νόμους συνοίκησις, ὥσπερ
ἡ τῆς μοιχείας ὑπεύθυνος. Κτείνει δὲ καὶ ὁ λωποδύτης ὁδίτην, καὶ ὁ δικαστὴς τὸν λῃστὴν, καὶ φόνον
ἑκατέρω πεπράχατον· ἀλλ' ὅσον ὁ θάτερος ἄδικος,
τοσοῦτον ὁ τοῦ δικαστοῦ δικαιοσύνης ἐξέχεται. Οὕτω
γοῦν καὶ τὸ, «Ανθρώπους ἔση ζωγρῶν,» καὶ τὸ,
• Ποιήσω ὑμᾶς ἁλιεῖς ἀνθρώπων, μέχρι μὲν τῆς
ἁλίας, κοινωνεῖ τοῦ ὀνόματος, μετὰ δὲ τὴν ἁλίαν
διαλλάττει τῷ πράγματι. Τῶν μὲν γὰρ νεπόδων ἡ
ἄγρα εἰς θάνατον τελευτᾷ, ἀνθρώπων δὲ εἰς ζωήν.
Εἰ δὲ βούλει, μηδὲ παραλλάξωμεν τὸ ὑπόδειγμα,
ἀλλ᾿ ὥσπερ ἐν τῇ τῶν ἰχθύων ἁλίᾳ θνήσκει μὲν τὸ
ψάριον ἐκεῖνο τὸ ἄλογον, τρέφεται δὲ δι' αὐτοῦ ἢ
λογικὴ φύσις τῶν ἀνθρώπων· οὕτως ἡ εὐαγγελική
ἄγρα θνήσκειν νομοθετεῖ τὰς ἐν ἡμῖν ἀλόγους
ὁρμᾶς, ζωογονεῖσθαι δὲ τὸν λόγον τῇ νεκρώσει του
γηίνου φρονήματος. ῾Ως ἐνεργεῖσθαι κατ' ἄμφω,
καὶ θάνατον, καὶ ζωήν. Καὶ τάχα τοῦτό ἐστιν τὸ
ἐν τῷ Δευτερονομίῳ ῥηθὲν ἐκ προσώπου τοῦ Θεοῦ.
• Ἐγὼ ἀποκτενῶ καὶ ζωοποιήσω ν ἀποκτενῶ τὸ
παλαιὸν τῆς ἁμαρτίας κατάλυμα, καὶ ζωογονήσω τὸ
νέον τῆς εὐσεβείας ἄγαλμα. Αλλά και τις προφῆτις
γυνή Εβραία. Κύριος, φησί, θανατοί, καὶ ζωογονεί.» G
Γένοιτο δὲ καὶ ἡμᾶς ἀποκτεῖναι τὸν ἐν ἡμῖν νόμον
τῆς σαρκὸς, τὸν ἀντιστρατευόμενον τῷ νόμῳ τοῦ
πνεύματος, καὶ ζωογονεῖσθαι τῇ κατὰ Θεὸν πολιτείᾳ τὰς ἡμετέρας ψυχὰς ἐν Χριστῷ τῷ Θεῷ, ᾧ πρέπει πᾶσα δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. Αμήν.
tantopere se ob dialecticam jactat, solere quandoque
bonas res similibus formis atque nominibus exprimi, quibus et malæ; nec tamen eumden modum
conditionemque actionis recipere. Nam qui alienum
torum invadit et qui legitima init matrimonia, ambo eamdem cum muliere 31 consuetudinem habent,
non tamen legitimum conjugium, uti adulterium
culpæ obnoxium est. Jam vero occidit latro viatorem, et judex latronem, et cædem utrique faciunt;
sed quam altera cædes injusta, tanta cum justitia
altera conjuncta est. Sic igitur hæc dicta: c. Eris
homines capiens; > et ‹ Faciam vos fieri piscatores
hominum, quoad piscatum spectant, habent
commune nomen; in re tamen post piscatum effecta
discrepant. Piscium quippe piscandorum mors,
hominum finis est vita. Sed neque, si ita placet,
similitulinem permutemus; sed uti usuvenit in
piscando, ut piscis ille rationis expers intereal, ex
eo vero ratione præditus homo nutriatur: ita etiam
evangelica piscandi ratio præcipit ut motus animi
a ratione discordes interimantur; mens vero terreni
affectus mortificatione vivescat: atque ita utrumque
operetur et mortem videlicet et vitam. Et fortassis
hoc est, quod in Deuteronomio ex persona Domini
dicitur: e Ego occidam: et ego vivere faciam e
delebo vetus peccati diversorium, et novum pietatis
simulacrum excitabo. Quin etiam et vates quædam
Hebræa: Dominus, inquit, mortificat, et vivifical.,
Atque utinam et nobis contingat legem carnis in
nobis occidere, quæ spiritus legem oppugnat; et
instituta secundum Deum vivendi ratione, vitam
afferamus animæ nostræ in Christo Deo, cui debetur
omnis gloria in sæcula. Amen.
HOMILIA VI.
De filio viduæ.
Περὶ τοῦ υἱοῦ τῆς χήρας.
Αλλην ὑπόθεσιν ώρμημένος προοίμιον τοῦ λόγου Aliud argumentum sermonis hujus proœmium
facere meditanti mihi alio conversa mens est, p in
ποιήσασθαι, ἐξετράπην πρὸς ἄλλο τὸν νοῦν, ὦ θεοσύλλεκτε θίασε! Επιβαλών γὰρ τὸν ὀφθαλμὸν πρὸς
Dei cultum concio congregata! Cum enim in siτὸν εὐώνυμον τῆς Ἐκκλησίας χορὸν, καὶ κενὸν ἰδὼν nistrum ecclesiæ chorum oculos conjecissem, et
τὸν τύπον τοῦ ἀδελφοῦ ἡμῶν, ὃν πρό μικροῦ τὸ τοῦ fratre nostro quem nuper mors falce demessuit
θανάτου ἐξεθέρισε δρέπανον, ἐλυγγίασα δακρύων locum vacuum conspexissem, abundante vi lacryπλησθείς. Εἰμὶ γὰρ οὐκ ἀνδρεῖος ἀνταγωνίσασθαι marum læsi. Non enim ea sum fortitudine, ut
πρὸς τὴν διὰ θανάτου τῶν φίλων διάζευξιν· ἀλλ' resistere dolori possin a charorum discidio ac
ἀτεχνῶς ἀφιλόσοφος, καὶ ἐλέγχει με αὐτίκα και morte suscepto: sed expers plane philosophiæ:
** Deut. xxx11, 36. * 1 Reg. 11, 6.
Francisci Scorsi notæ.
sorori Gorgonie, et patri, et amicissimo Basilio
funebrium orationum pompa parentavit) τοῦτ' ἔξω
τῆς καθ' ἡμᾶς φιλοσοφίας, hoc a nostra philosophia
est alienum. Memoria quippe justorum, pergit ille
Orat. vile Caesario fratre, cum laudibus; el super
mortuum plora, et quasi dira passus incipe lugere:
@que scilicet nos, et ab indolentia, et ab immodico
luctu disjungens.
Et fratre nostro. Hoc brevi, et extemporali,
ut ipse testatur Theophanes, exordio luctum exsequitur demortui fratris (a), quem S. Bernardus
Serm. 26, in Cantica, et S. Ambrosius libello sunt
Frosecuti, ille ob fratris Gerardi obitum, hic Salyri, utriusque utrique charissimi. Etenim Christianæ
philosophiæ non adversatur naturalem sensum ob
conjunctissimorum discidia in morte præcipue lacrymis et verbis expromere. Neque enim, ut ait Expers plane philosophiæ. Id Theophanes de se
Gregorius Nazianz. (nam et ipse Caesario fratri, et modestiæ ergo fatetur; nimirum quod plus æquo
(α) Cod. Matrit. [ 90: Ὁμιλία περὶ τοῦ υἱοῦ τῆς χήρας. Ἐλέχθη ἐν τῇ μεγάλη μονῇ τοῦ Σωτῆρος ἀκροτηρίου ἀποθατος
τοῦ πρώτου Ψάλτου. Unde hic frustra esse P. Scorsus videtur cum de fratre Theophani sanguine cognato com
gitat. Vide Joannem Yriarte, supra col. 28 EDIT. PATR.
να
col. 219–220page 52 of 367
PG 132:219Ει ταῤῥέον τὸ δάκρυον. Καὶ ἀναστρέφεται τὰ σπλάγχνα, το καὶ ἡ καρδία σπαράσσεται λογιζομένου τῆς ζωῆς ἡμῶν τὸ ὠκύμορον. Αρα γὰρ οὐ σκιᾶς ἀδρανέστερα τὰ ἡμέτερα; Οὐκ ἀφίσταται καθάπερ ἀπατηλοί τινες ὄνειροι; Ποῦ τὸ εἶδος ἐκεῖνο τὸ ἱεροπρεπές; ποῦ τῆς ἡλικίας τὸ εὔστατον; τοῦ τῶν ὀφθαλμῶν ἡ λαμπρότης μετρία μαρμαίρουσα τῇ γλαυκότητα; ποῦ τῆς ῥινὸς τὸ ἡρέμα γρυπὸν καὶ βασιλικὴν κατὰ Πλάτωνα; ποῦ ἡ εὐπρεπής πολιὰ, καὶ τὸ γλυκὺ τῆς ὁμιλίας καὶ χαρίεν; Τί μὴ λέγω τὸ μεῖζον; ποῦ ἡ ποικίλη τῆς ψαλμῳδίας ἐμμέλεια; τίνα γὰρ οὐκ ἔθελγεν ἐν τοῖς ψαλμικοῖς ἄσμασι καταμιγνύων τὰς χάριτας; "Αρ' οὐ ταῦτα πάντα παρῆλθεν, ὡς ἐνύπνιον ἐξεγειρομένου, καὶ ἀπέσβη, καὶ ᾤχετο; Αλλ' ἐκείνῳ μὲν παράσχοι Θεὸς τὰς αἰωνίους σκηνάς, καὶ τὴν ὀφειλομένην τοῖς δικαίοις ἀνάπαυσιν· ἡμεῖς δὲ τῆς συνήθους διδασκαλίας ἁψώμεθα. Τῷ καιρῷ ἐκείνῳ • Επορεύετο ὁ Ἰησους εἰς πόλιν καλουμένην Ναΐν.» Επειδήπερ ἡμῖν εἰς διδασκαλίαν πρόκειται σήμερον, ἡ τοῦ ἐν τῇ πόλει Ναῖν, ἀναβεβιωκότος νεανίου ὑπόθεσις (ταύτην γὰρ ὁ ἱερὸς Λουκᾶς ἀφηγήσατο), φέρε, θεοσύλλεκτον ἄθροισμα, ζητήσωμεν πρότερον, τί βούλεται τῷ Σωτῆρι τῶν νεκρῶν ἡ ἀνάστασις. Εἰ γὰρ πεπίστευται ὡς ὁ θάνατος ἀπὸ τῶν φθαρτῶν καὶ γηίνων πρὸς ἀπαθῆ ζωὴν μετάγει τὸν ἄνθρωπον (φιλανθρωπίᾳ γὰρ γέγονεν ἡ τοῦ θανάτου τιμωρία κατὰ τὴν Θεολόγου φωνὴν, τὴν προσαφθεῖσαν τῇ ψυχῇ τῶν ἀλόγων φύσιν ἀποκαθαίρουσα), τίς ἄρα εὐεργεσία τὸν ἅπαξ λυθέντα τῆς ἐπιπόνου ταύτης ζωῆς αὖθις ἐπαγάγειν πρὸς ταύτην τὴν πολυπαθή βιοτήν; φαμὲν φυσική ἐθική, ἄσκησιν εἰ ἀσκητικήν Φιλοσοφία ἐστὶν ἠθῶν κατόρθωσις, μετὰ δόξη, τῆς περὶ τοῦ ὄντος γνώσεως ἀληθείας. Η οὐχ οὕτω ποιεῖται πρὸς τοὺς καλούς, ὁ μὲν ὅτι, σιμὸς κληθεὶς ἐπίχαρις ἐπαν εθήσεται ὑφ' ἡμῶν, τοῦ δὲ τὸ γρυπόν βασιλικόν φατε εἶναι "Αν οὕτως ἔχωμεν, ὦ μήτερ, οὔτε τῇ ζωῇ μέγα φρονήσομεν, οὔτε τῷ θανάτω λίαν ἀνιασόμεθα. Τί τοίνυν δεινὸν πεπόνθαμεν, εἰ πρὸς τὴν ἀληθινὴν ζωὴν ἐνθένδε μεταβεβήκαμεν, ει τροφῶν· ἢ ἰλίγγων, καὶ κόρων, καὶ τῆς αἰσχρᾶς φορολογίας ἀπηλλαγμένοι μετὰ τῶν ἑστάτων, καὶ οὐ ρείν των εσόμεθα φῶτα μικρά φῶς τὸ μέγα περιχορεύοντες. Κερδαίνει μέντοι κἀνταῦθα τὸν θάνατον, καὶ τὸ δια κοπῆναι τὴν ἁμαρτίαν, ἵνα μὴ ἀθάνατον ᾗ τὸ και κὸν καὶ γίνεται φιλανθρωπία ἡ τιμωρία. Οὕτω γὰρ πείθομαι κολάζειν τὸν Θεόν τῶν ἀλόγων φύσιν τῇ ψυχῇ προσαναφθεῖσαν ἀποκαθαίρουσα,id quod lacrymnae continuo afluentes arguunt. Ει ταῤῥέον τὸ δάκρυον. Καὶ ἀναστρέφεται τὰ σπλάγχνα,
sane commoventur mihi viscera, corque dilaceratur,
cum vitæ nostræ brevitatem imbecillitatemque considero. 32 Annon enim umbra vaniores res humamæ sunt? Non avolant instar fa lacium somniorum?
Ubi species illa sacerdote digna? ubi ætatis firmitudo? ubi effulgens splendor oculorum casio colore
suffusus? ubi lenis illa et regia secundum Platonem aduncilas nasi? ubi decora cauities, et
suavitas illa, et grata iu convictu comitas? quid,
quod maximum est non dico? ubi varia illa modulatio psalmodiae? quem non oblectabat, cum suavitates multas psalmorum cantionibus immisceret? annon hæc tanquam expergefacti somnium præteriere?
annon exstincta sunt? non periere? at illi quidem
Dens æterna tabernacula, et debitam justis requiem
reddat: nos vero consuetum sermonem aggrediamur.
In illo tempore, ‹hat Jesus in civitatem, quæ
vocatur Naim. › Quoniam hodie adolescens in civitate Naim revocatus ad vitam dicendi nobis proponitur argumentum (hoc enim sanctus Lucas
enarrat 70), age o coacta Dei nomine multitudo,
quæramus primum quid sibi velit Dominus cam
mortuos reducit ad vitam. Si enim creditur a fluxis
hisce terrenisque rebus ad vitam omni malorum
perpessione vacuam, bominem morte traduci (misericordia quippe ex Theologi dicto pœna mortis
fuit, ut quæ concretam animæ rationis expertium
naturam expurget), quod tandem beneficium est,
semel ab hujus laborios:e vitæ vinculis exsolutum
in hanc tot scatentem ærumnis iterum revocari?
το Luc. vn, 11 seqq.
καὶ ἡ καρδία σπαράσσεται λογιζομένου τῆς ζωῆς
ἡμῶν τὸ ὠκύμορον. Αρα γὰρ οὐ σκιᾶς ἀδρανέστε
ρα τὰ ἡμέτερα; Οὐκ ἀφίσταται καθάπερ ἀπατηλοί
τινες ὄνειροι; Ποῦ τὸ εἶδος ἐκεῖνο τὸ ἱεροπρεπές;
ποῦ τῆς ἡλικίας τὸ εὔστατον; τοῦ τῶν ὀφθαλμῶν ἡ
λαμπρότης μετρία μαρμαίρουσα τῇ γλαυκότητα;
ποῦ τῆς ῥινὸς τὸ ἡρέμα γρυπὸν καὶ βασιλικὴν κατὰ
Πλάτωνα; ποῦ ἡ εὐπρεπής πολιὰ, καὶ τὸ γλυκὺ τῆς
ὁμιλίας καὶ χαρίεν; Τί μὴ λέγω τὸ μεῖζον; ποῦ ἡ
ποικίλη τῆς ψαλμῳδίας ἐμμέλεια; τίνα γὰρ οὐκ
ἔθελγεν ἐν τοῖς ψαλμικοῖς ἄσμασι καταμιγνύων τὰς
χάριτας; "Αρ' οὐ ταῦτα πάντα παρῆλθεν, ὡς
ἐνύπνιον ἐξεγειρομένου, καὶ ἀπέσβη, καὶ ᾤχετο;
Αλλ' ἐκείνῳ μὲν παράσχοι Θεὸς τὰς αἰωνίους σκηνάς,
καὶ τὴν ὀφειλομένην τοῖς δικαίοις ἀνάπαυσιν· ἡμεῖς
δὲ τῆς συνήθους διδασκαλίας ἁψώμεθα.
Τῷ καιρῷ ἐκείνῳ • Επορεύετο ὁ Ἰησους εἰς
πόλιν καλουμένην Ναΐν.» Επειδήπερ ἡμῖν εἰς
διδασκαλίαν πρόκειται σήμερον, ἡ τοῦ ἐν τῇ πόλει
Ναῖν, ἀναβεβιωκότος νεανίου ὑπόθεσις (ταύτην γὰρ
ὁ ἱερὸς Λουκᾶς ἀφηγήσατο), φέρε, θεοσύλλεκτον
ἄθροισμα, ζητήσωμεν πρότερον, τί βούλεται τῷ
Σωτῆρι τῶν νεκρῶν ἡ ἀνάστασις. Εἰ γὰρ πεπίστευται ὡς ὁ θάνατος ἀπὸ τῶν φθαρτῶν καὶ γηίνων
πρὸς ἀπαθῆ ζωὴν μετάγει τὸν ἄνθρωπον (φιλανθρω
πία γὰρ γέγονεν ἡ τοῦ θανάτου τιμωρία κατὰ τὴν
Θεολόγου φωνὴν, τὴν προσαφθεῖσαν τῇ ψυχῇ τῶν
ἀλόγων φύσιν ἀποκαθαίρουσα), τίς ἄρα εὐεργεσία
τὸν ἅπαξ λυθέντα τῆς ἐπιπόνου ταύτης ζωῆς αὖθις
ἐπαγάγειν πρὸς ταύτην τὴν πολυπαθή βιοτήν; φαμὲν
Francisci Scorsi notæ.
sibi videretur ex morte fratris commoveri, et in
lacrymas gemitumque prorumpere. Recta enim philosophia, út nota proxima vidimus, dolorem et lacrymas non exsiccat, sed immodicas et nature impotentis vi exuberantes reprehendit. Philosophia vero
et hoc loco, et aliis in homiliis persæpe, ut et apud
SS. Patres omnes Graveos non φυσική intelligitur,
sed ἐθική, non physica, sed moralis; atque hec non
præceptrix modo, sed et cultrix, et exercitatrix
virtutum, omnino pro ipso cultu, et exercitatione
virtutum, qua ἄσκησιν εἰ ἀσκητικήν illi dicunt.
Elias Cretensis utramque hac definitione complexus
est: Φιλοσοφία ἐστὶν ἠθῶν κατόρθωσις, μετὰ δόξη,
τῆς περὶ τοῦ ὄντος γνώσεως ἀληθείας. Philosophia
est directio morum cum vera opinione, et cognitione
eius quod est. In eo sensu itidem: profanis scriptoribus, Platone in Dialogis, Tullio in philosophicis operibus usurpatur.
Secundum Platonem. Alludit ad Platonis diclem lib. v De republ. Η οὐχ οὕτω ποιεῖται πρὸς
τοὺς καλούς, ὁ μὲν ὅτι, σιμὸς κληθεὶς ἐπίχαρις ἐπαν
εθήσεται ὑφ' ἡμῶν, τοῦ δὲ τὸ γρυπόν βασιλικόν
φατε εἶναι; Nonne ita vos geritis adversus formasos? Nonne hic quidem, quod sit sinus, venustus
appellabitur, atque a vobis laudabitur, illius nasum
aquilinum dicitis regium esse?
L... Theologi dicto. Gregorium Nazianz. cogno.
mento Theologuin innuit, cujus duo sunt loca, ad
quæ respicere Theophanes potissimum potest, preter alia, in quibus idem theologus de morte ent
hominis bono ac malorum requie loquitur. Alter
est in oral, 19, de morte patris sui, in extremno,
ubi matrem alloquitur: "Αν οὕτως ἔχωμεν, ὦ μήτερ,
οὔτε τῇ ζωῇ μέγα φρονήσομεν, οὔτε τῷ θανάτω
λίαν ἀνιασόμεθα. Τί τοίνυν δεινὸν πεπόνθαμεν, εἰ
πρὸς τὴν ἀληθινὴν ζωὴν ἐνθένδε μεταβεβήκαμεν, ει
τροφῶν· ἢ ἰλίγγων, καὶ κόρων, καὶ τῆς αἰσχρᾶς φορο
λογίας ἀπηλλαγμένοι μετὰ τῶν ἑστάτων, καὶ οὐ ρείν
των εσόμεθα φῶτα μικρά φῶς τὸ μέγα περιχορεύ
οντες. Si hac mente fuerimus, o maler, nec ob vitam
animos attollemus, nec ob mortem nimium angemur.
Quid igitur grave nobis accidit, si hinc ad veram
vitam migravimus, si conversionibus, vertiginibus,
saturitatibus, ac turpi illa tributi exactione liberati,
cum stabilibus rebus, minimeque fluxis, ac caducis
parva lumina futuri sumus circa lumen illud magnum tripudiantes. Alter est ex orat. 43, De Nativ.:
Κερδαίνει μέντοι κἀνταῦθα τὸν θάνατον, καὶ τὸ διακοπῆναι τὴν ἁμαρτίαν, ἵνα μὴ ἀθάνατον ᾗ τὸ και
κὸν καὶ γίνεται φιλανθρωπία ἡ τιμωρία. Οὕτω γὰρ
πείθομαι κολάζειν τὸν Θεόν: Αtqui hic quoque mor
tem (de Adamo lapso sermo est) tamen, el peccati
præcisionem elucratur, ne malum immortale sit. Ita
pæna ipsa in misericordiam cessit, sic enim Deum
supplicia inferre censeo. Quibus in locis Theologus
mortem beneficii loro a Deo concessam dicit, eamque nos a peccati consuetudine et a malis,ļac necessitudinibus corporis liberari. Atque hoc sibi vult
Theophanes illis verbis: τῶν ἀλόγων φύσιν τῇ ψυχῇ
προσαναφθεῖσαν ἀποκαθαίρουσα, quod nimiru
mors divinum, et immortalem animum a concretione cum corpore, atque adeo ab animalibus operationibus vindicet, quæ enumerantur a Gregorio
priori. loco.
col. 221–222page 53 of 367
PG 132:221τοίνυν πατρικαῖς ἀκολουθοῦντες φωναῖς, ὡς μὲν κονομία τοῦ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἦν, ἔργοις πιστώσασθαι τὴν ἀνάστασιν, ἵνα μὴ διὰ λόγων μόνων, ἀλλὰ καὶ δι' ἔργων ἐπιδειχθῇ. Ἐπεὶ δὲ μέγα καὶ ὑπὲρ πίστιν ἦν τὸ θαῦμα τῆς ἀναστάσεως, διὰ τῶν κατωτέρων ἀρξάμενος ᾑρέμα πως, τὴν πίστιν τῶν ἀνθρώπων προσερεθίζει τοῖς μείζοσι, καθάπερ οἱ τῶν μειρακίων διδάσκαλοι καταλλήλως τοὺς διδα σκομένους ἀνάγοντες, τέως μὲν ἁπλᾶ τὰ στοιχεῖα διδάσκουσι· προεθισθέντα δὲ τὰς συλλαβὰς ἐκπαιδεύουσι, καὶ οὕτω ἐπὶ τὰς λέξεις, καὶ τοὺς λόγους ἀνάγουσιν. Οὕτω καὶ ὁ Κύριος πρότερον μὲν τὰς νόσους θεραπεύει, καὶ φυγαδεύει δαιμόνια, εἶτα τὴν [ασιν δίδωσι τοῖς βεβλαμμένοις τὰ αἰσθητήρια· μετά ταῦτα τὴν ὑγείαν χαρίζεται τοῖς διὰ νόσων ἀπεγνωσμένων τῷ θανάτῳ γειτνιάσασιν, ὡς τῇ τοῦ Πέτρου πενθερᾷ, καὶ τῷ τοῦ ἑκατοντάρχου παιδί. Οὕτω προοδοποιήσας τῆς ἀναστάσεως τὸ μυστήριον διὰ τοῦ παρόντος θαύματος ἀνακαλύπτει τοῦτο τρανώτερον. 'Ην τις πόλις κατὰ τὴν Ἰουδαίαν Ναῖν· παῖς ἦν ἐν αὐτῇ μονογενής χήρᾳ τινί· μαινοίμην γὰρ ἄντι κρυς εἰ τὰς ἐν τούτῳ φωνὰς τοῦ Νυσσαέως ἀμεί ψαιμι. Ην οὖν ὁ παῖς οὐκ ἔτι τοιοῦτος, οἷος ἐν μει ραχίοις εἶναι, ἀλλ᾽ ἤδη ἐκ παίδων εἰς ἄνδρα τελῶν. Νεανίαν αὐτὸν ὀνομάζει τὸ Εὐαγγέλιον, πολλὰ δι' ὀλίγων διηγεῖται ἡ ἱστορία. Θρήνος αντικρὺς ἐστι, τὸ διήγημα. Χήρα, φησίν, ἡ τοῦ τεθνηκότος μήτηρ ὁ παῖς οὐκ ἔτι τοιοῦτος,: Τί τοίνυνHOMILIA VI.
τοίνυν πατρικαῖς ἀκολουθοῦντες φωναῖς, ὡς μὲν ol- Dicimus igitur, Patrum dicta sequentes, hoc ex
κονομία τοῦ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἦν, ἔργοις πιστώ
σασθαι τὴν ἀνάστασιν, ἵνα μὴ διὰ λόγων μόνων,
ἀλλὰ καὶ δι' ἔργων ἐπιδειχθῇ. Ἐπεὶ δὲ μέγα καὶ
ὑπὲρ πίστιν ἦν τὸ θαῦμα τῆς ἀναστάσεως, διὰ τῶν
κατωτέρων ἀρξάμενος ᾑρέμα πως, τὴν πίστιν τῶν
ἀνθρώπων προσερεθίζει τοῖς μείζοσι, καθάπερ οἱ
τῶν μειρακίων διδάσκαλοι καταλλήλως τοὺς διδασκομένους ἀνάγοντες, τέως μὲν ἁπλᾶ τὰ στοιχεῖα
διδάσκουσι· προεθισθέντα δὲ τὰς συλλαβὰς ἐκπαιδεύουσι, καὶ οὕτω ἐπὶ τὰς λέξεις, καὶ τοὺς λόγους
ἀνάγουσιν. Οὕτω καὶ ὁ Κύριος πρότερον μὲν τὰς
νόσους θεραπεύει, καὶ φυγαδεύει δαιμόνια, εἶτα τὴν
[ασιν δίδωσι τοῖς βεβλαμμένοις τὰ αἰσθητήρια· μετά
ταῦτα τὴν ὑγείαν χαρίζεται τοῖς διὰ νόσων ἀπεγνωσμένων τῷ θανάτῳ γειτνιάσασιν, ὡς τῇ τοῦ Πέτρου
πενθερᾷ, καὶ τῷ τοῦ ἑκατοντάρχου παιδί. Οὕτω
προοδοποιήσας τῆς ἀναστάσεως τὸ μυστήριον διὰ
τοῦ παρόντος θαύματος ἀνακαλύπτει τοῦτο τρανώτερον.
'Ην τις πόλις κατὰ τὴν Ἰουδαίαν Ναῖν· παῖς ἦν
ἐν αὐτῇ μονογενής χήρᾳ τινί· μαινοίμην γὰρ ἄντικρυς εἰ τὰς ἐν τούτῳ φωνὰς τοῦ Νυσσαέως ἀμεί
ψαιμι. Ην οὖν ὁ παῖς οὐκ ἔτι τοιοῦτος, οἷος ἐν μει
ραχίοις εἶναι, ἀλλ᾽ ἤδη ἐκ παίδων εἰς ἄνδρα τελῶν.
Νεανίαν αὐτὸν ὀνομάζει τὸ Εὐαγγέλιον, πολλὰ δι'
ὀλίγων διηγεῖται ἡ ἱστορία. Θρήνος αντικρὺς ἐστι,
τὸ διήγημα. Χήρα, φησίν, ἡ τοῦ τεθνηκότος μήτηρ
dispensatione, ac certo consilio Dei ac Salvatoris
factum, ut resurrectionem operibus confirmaret,
nec eam solum verbis, sed etiam factis ostenderet.
Quoniam enim magnum ac supra fidem resurrectionis miraculum est, a minoribus exorsus per
majora sensim humanam incitat fidem. Quemadmodum magistri puerorum, via quadam, ac ratione
congruente ducentes alumnos suos, initio quidem
simplicia tradunt elementa, quibus ubi excitati
fuerint, syllabas edocent: atque ita deinceps ad
dictiones orationemque promovent. Hoc pacto
etiam Dominus prius quidem morbos curat, ac dæmones fugat; deinde mancos ac debiles in integros
restituit sensus: tum deploratis morbis, morti jam
proximis benigne salutem affert: quod in Petri socru,
et puero 33 Centurionis præstitit. Atque ita ad resurrectionis mysterium via sibi munita, præsenti miraculo id ostendit apertius.
Erat in Judæa civitas Naim dicta; in eaque cuidam viduæ filius unicus erat. Sane si hoc loco Nysseni verba demutem, amens plane sim. Erat
igitur ille non jam ex puerorum grege, sed qui jam
ex ephebis excesserat, atque ad virilem ætatem accederet. Adolescentem sacra eum appellat historia:
et paucis multa complectitur, ac modo non lamentatio, narratio est. Vidua, inquit, erat hujus mortui
Francisci Scorsi notæ.
Ac Salvatoris. In red lenda Græca voce Σw- scribere esset opera abuti. Illud vero hic adnotahip, usus perpetuo sum Latina non Servatoris sed
Salvatoris, motus maxime hortatione P. Julți Nigronii soc. Jesu, qui in libello, quo Regulas societatis nostræ explanat, dissertationem habet de hae
re luculentam, et non solum scrupulum eximit iis
qui Salvatoris nomine ut minus Latino, sua scripta
deformari putant, sed etiam religionem his injicit,
quod in Salvatorem ipsum minus pii et grati esse
videantur. Primum præstat dicendo Salvatoris vocem ab su Latinæ linguæ non omnino abhorrere,
quando ea in antiquo quodam lapide legatur: secundum ostendendo etiamsi minus latinitatem saperet id vocabulum, usurpanduin tamen, quia Servatoris nomen minus exprimit vim beneficii a Christo Domino accepti. Id præter rationes ab ipso
allalas, quas hic non congero, perspicuum fit auctoritate M. Tullii, qui Latinæ linguæ parens, et
patronus, orat. 2, act. 2, in Verrem, sic ait: Eum
non solum patronum istius insulæ; sed etiam sotera
inscriptum vidi Syracusis. Hoc quantum est? ita magnum ut Latino uno verbo exprimi non possit: is est
enim SOTER, qui salutem dedit. In queni locum Paulus Manutius: Soter Græcum nomen esse, el eum
significare, qui salutem dedit ipso constat interprete
Cicerone; quo patet communis error eorum qui Jesum Christum, cujus immortalia merita nullo salis
uno verbo exprimi Latine queunt. Servatorem appellant;
aliud enim est servare, aliud salutem dare.
Servat is, qui ne salus amittatur, aliqua ratione præstat; salutem dat, qui amissam restituit, Hanc notam in nominis Jesu, hoc est Salvatoris cultum, et
rectum peræque, et pium usum impendendam duxi.
Nysseni verba. llæc quæ mutuari nec mutare
se velle Theophanes profitetur, leges in libro De
creatione hominis, cap. 26, ex illis verbis: "Hv ouv
ὁ παῖς οὐκ ἔτι τοιοῦτος, usque ad illa: Τί τοίνυν
Rάty: v; quæ cum eadem legas in hoc nostro, rerim descriptionem adolescentis mortui, et ærumnosæ matris a Nysseno, velut inchoatam Theophanem ex ingenio suo longius dilatare, et tragica
plane hypotyposi, multis insertis prosopopœiis,
auditoribus suis viduæ matris subjicere calamitatem. Id quod non ad ostentationem eloquentiæ,
delectationemque auditorum modo captandam factum a gravi Ecclesiaste velim existimari, sed ut
ea evidenter proposita intelligatur, quam magna
ratione Christus ad misericordiam motus mortuum
adolescentem etiam non rogatus suscitarit: quod
etiam fuisse consilium S. Lucæ optime advertit
Joannes Maldonatus societatis nostræ luculentissimus Evangeliorum interpres; nam et ipse evangelista eamdem calamitatem paucis, sed multa comprehendentibus verbis descripsit: et quatuor attigit
circumstantias quibus ingens videri posset quod
adolescens, atque adeo florescente adhuc ætate
decessisset, quod unicus esset matris suæ; nam si
alios hæc habuisset liberos, non tantum illi doloris
unius mors attulisset; quod mater esset vidua, quæ
et viro, et liberis orba, atque deserta relinqueretur: quod locuples et primaria femina, quam magua populi turba prosequeretur in fumere filii; ita
non habebat, quem post mortem suam hæredem
institueret, quid magna esse solet divitum in morte
consolatio..ec, inquit Maldonatus, eo ab evangelista tam minute narrantur, ut doceat, quibus
causis Christus sponte ad eum ex morte revocandum accesserit: quo etiam consilio nostrum
Theophanem in hac oratoria amplificatione usum
interpretor: quod ipsemet illis verbis satis ostendit, quæ post aufplificatum dolorem matris adjecit:
Et ubi vidit (Jesus) viduam seminudam, sanguine
lacrymisque perfusam, commota sunt ei viscera, ulpote qui natura misericors, pro ea quæ inerat illi
erga hominem benignitate.
col. 223–224page 54 of 367
PG 132:223γο; τὸ πάθος ἐξετραγώδησε. Τί γάρ ἐστι τὸ λεγό μενον; Οὐκ ἦν αὐτῆς παιδοποιΐας ἐλπὶς τὴν ἐπὶ τῷ ἐκλείποντι συμφοράν θεραπεύουσα· χήρα γὰρ ἡ γυνή· οὐκ εἶχε πρὸς ἕτερον ἀντὶ τοῦ κατοιχουμένου βλέπειν· μονογενής γὰρ ὁ τόκος. Οσον δὲ τὸ ἐπὶ τούτου κακὸν, ῥᾴδιον συνιδεῖν τῷ μὴ ἀποξενομένῳ τῆς φύσεως. Μόνον ἐν ὠδῖσιν ἐκεῖνον ἐγνώρισε, μό νον ταῖς θηλαῖς τοῦτον ἐτιθηνίσατο, μόνο; αὐτῇ φαι δρὰν ἐποίει τὴν τράπεζαν, μόνος ἦν τῆς κατὰ τὸν οἶκον φαιδρότητος ἡ ὑπόθεσις, παίζων, σπουδάζων, ἀσκούμενος, φαιδρυνόμενος ἐν προόδοις, ἐν παλαίστραις, ἐν συλλόγοις νεότητος. Πᾶν ὅτι μητρὸς ὀφε θαλμοῖς γλυκύ τε, καὶ τίμιον, μόνος ἐκεῖνος ἦν. Ηδη τοῦ γάμου τὴν ὥραν ἄγων, ὁ τοῦ γένους δρο πηξ, ὁ τῆς διαδοχῆς κλάδος, ἡ βακτηρία τοῦ γήρως. ᾿Αλλὰ καὶ τῆς ἡλικίας προσθήκη ἄλλος θρήνος. Ο γὰρ νεανίαν εἰπὼν, τὸ ἄνθος εἶπε τῆς μαρανθείσης ὥρας. "Αρτι τοῖς ἰούλοις ὑποχλοάζοντα, οὔπω τοῦ πώγωνος διὰ βάθους ὑποπιμπλάμενον, ἔτι το κάλο λει τῶν παρειῶν ἀποστίβοντα. Ἐράσμιος ἦν, καὶ ποθούμενος πᾶσιν ὁ παῖς. Αἱ παρθένοι ἐπηύχοντο τοιούτου νυμφίου γενέσθαι ὑμόζυγες· αἱ ὑπὸ ζυγὸν, τοιούτους ἔχειν υἱούς. Οἱ γέροντες τῷ νεανίᾳ προσο εἶχον, ὡς οἰκείῳ παιδί. Η δὲ χήρα μήτηρ έχαιρε θαμινὰ περιπλεκομένη τῷ υἱῷ, καὶ φιλοῦσα τῷ ἐπὶ τοῦ χείλους ἄνθος καὶ τῆς παρειᾶς τὸ ἐρύθημα, καὶ τοὺς βοστρύχους ποτὲ μὲν ἀναπλέκουσα, ποτὲ δὲ ἀν εἶσα ταῖς αὔραις περισοβολεῖν. Τάχα που ἡ ἀθλία, καὶ νύμφην ἀγαγεῖν ἐφαντάζετο τῷ καλῷ νεανίᾳ, καὶ τὰς παρθένους περιεσκόπει ἐκλεγομένη τὴν κρείττονα, καὶ τὸν στέφανον ὀνειροπόλει, καὶ τὴν παστάδα, καὶ τὸν ὑμέναιον. Ήπου, καὶ ὅρκος ἦν αὐτῇ ἐν τοῖς τῶν λόγων ἀμφιβόλοις ὁ παῖς, οὕτως ὀναίμην τοῦ μονογενούς μου υἱοῦ, οὕτω τὸν ἐκείνου φιλήσαιμι στέφανον, οὕτω παίδων ἐκείνου γενοίμην τροφός, οὕτω ταῖς τοῦ υἱοῦ χερσὶν ἡδέως ἐναποψύξαιμι. Αλλ' ἡ μὲν μήτηρ οὕτως ἀνέπνει μόνον με νονουχὶ τὸν παῖδα, τὸ γλυκὺ αὐτῇ παραμύθιον. Ὁ δὲ φόνος ῥαγδαῖος ἐπιπεσών, ἐπισκόπτει τὰς χρηστοτέρας ἐλπίδας ἀναρπάσας αὐτὸν τῆς ζωῆς ἐν αὐτῇ τῇ νεότητι. Βαρύ δέ τι καὶ τραγικόν πάθος τῇ μητρὶ συνηνέχθη. Τίνα γὰρ ψυχὴν ἐσχηκέναι νομίζετε τὴν δειλαίαν ἐκείνην μητέρα, εἰ τέως είχε ψυχήν, ὁρῶ ὁρᾷς τὸ βάρος της συμφορᾶς; πῶς ἐν ὀλίγοις ὁ λό σαν ψυχορραγοῦντα τὸν φίλτατον, καὶ τὰ ἔσχατα πνέοντα, καὶ μόλις ἐπισκήπτοντα τῇ μητρὶ τὰ τε λευταῖα, καὶ συντακτήρια; Πῶς παραστήσω τῷ λόγῳ ὅπως ὁ μὲν νέος τῷ σφοδρῷ πυρετῷ κατὰ βρα χὺ ἐμαραίνετο, ἡ δὲ μήτηρ παρίστατο περιδεής, καὶ ἀκολουθία τοῦ στεφανώματος, συντακτήριον,γο; τὸ πάθος ἐξετραγώδησε. Τί γάρ ἐστι τὸ λεγόμενον; Οὐκ ἦν αὐτῆς παιδοποιΐας ἐλπὶς τὴν ἐπὶ τῷ
ἐκλείποντι συμφοράν θεραπεύουσα· χήρα γὰρ ἡ
γυνή· οὐκ εἶχε πρὸς ἕτερον ἀντὶ τοῦ κατοιχουμένου
βλέπειν· μονογενής γὰρ ὁ τόκος. Οσον δὲ τὸ ἐπὶ
τούτου κακὸν, ῥᾴδιον συνιδεῖν τῷ μὴ ἀποξενομένῳ
τῆς φύσεως. Μόνον ἐν ὠδῖσιν ἐκεῖνον ἐγνώρισε, μόνον ταῖς θηλαῖς τοῦτον ἐτιθηνίσατο, μόνο; αὐτῇ φαι
δρὰν ἐποίει τὴν τράπεζαν, μόνος ἦν τῆς κατὰ τὸν
οἶκον φαιδρότητος ἡ ὑπόθεσις, παίζων, σπουδάζων,
ἀσκούμενος, φαιδρυνόμενος ἐν προόδοις, ἐν παλαί
στραις, ἐν συλλόγοις νεότητος. Πᾶν ὅτι μητρὸς ὀφε
θαλμοῖς γλυκύ τε, καὶ τίμιον, μόνος ἐκεῖνος ἦν.
Ηδη τοῦ γάμου τὴν ὥραν ἄγων, ὁ τοῦ γένους δρο
πηξ, ὁ τῆς διαδοχῆς κλάδος, ἡ βακτηρία τοῦ γήρως.
᾿Αλλὰ καὶ τῆς ἡλικίας προσθήκη ἄλλος θρήνος. Ο
γὰρ νεανίαν εἰπὼν, τὸ ἄνθος εἶπε τῆς μαρανθείσης
ὥρας. "Αρτι τοῖς ἰούλοις ὑποχλοάζοντα, οὔπω τοῦ
πώγωνος διὰ βάθους ὑποπιμπλάμενον, ἔτι το κάλο
λει τῶν παρειῶν ἀποστίβοντα. Ἐράσμιος ἦν, καὶ
ποθούμενος πᾶσιν ὁ παῖς. Αἱ παρθένοι ἐπηύχοντο
τοιούτου νυμφίου γενέσθαι ὑμόζυγες· αἱ ὑπὸ ζυγὸν,
τοιούτους ἔχειν υἱούς. Οἱ γέροντες τῷ νεανίᾳ προσο
εἶχον, ὡς οἰκείῳ παιδί. Η δὲ χήρα μήτηρ έχαιρε
θαμινὰ περιπλεκομένη τῷ υἱῷ, καὶ φιλοῦσα τῷ ἐπὶ
τοῦ χείλους ἄνθος καὶ τῆς παρειᾶς τὸ ἐρύθημα, καὶ
τοὺς βοστρύχους ποτὲ μὲν ἀναπλέκουσα, ποτὲ δὲ ἀνεἶσα ταῖς αὔραις περισοβολεῖν. Τάχα που ἡ ἀθλία,
καὶ νύμφην ἀγαγεῖν ἐφαντάζετο τῷ καλῷ νεανίᾳ,
καὶ τὰς παρθένους περιεσκόπει ἐκλεγομένη τὴν
κρείττονα, καὶ τὸν στέφανον ὀνειροπόλει, καὶ τὴν
παστάδα, καὶ τὸν ὑμέναιον. Ήπου, καὶ ὅρκος ἦν
αὐτῇ ἐν τοῖς τῶν λόγων ἀμφιβόλοις ὁ παῖς, οὕτως
ὀναίμην τοῦ μονογενούς μου υἱοῦ, οὕτω τὸν ἐκείνου
φιλήσαιμι στέφανον, οὕτω παίδων ἐκείνου γενοίμην
τροφός, οὕτω ταῖς τοῦ υἱοῦ χερσὶν ἡδέως ἐναποψύξαιμι. Αλλ' ἡ μὲν μήτηρ οὕτως ἀνέπνει μόνον με
νονουχὶ τὸν παῖδα, τὸ γλυκὺ αὐτῇ παραμύθιον. Ὁ δὲ
φόνος ῥαγδαῖος ἐπιπεσών, ἐπισκόπτει τὰς χρηστοτέ
ρας ἐλπίδας ἀναρπάσας αὐτὸν τῆς ζωῆς ἐν αὐτῇ τῇ
νεότητι. Βαρύ δέ τι καὶ τραγικόν πάθος τῇ μητρὶ
συνηνέχθη. Τίνα γὰρ ψυχὴν ἐσχηκέναι νομίζετε τὴν
δειλαίαν ἐκείνην μητέρα, εἰ τέως είχε ψυχήν, ὁρῶinater. Gravitatem calamitatis vides; et quo verbo. ὁρᾷς τὸ βάρος της συμφορᾶς; πῶς ἐν ὀλίγοις ὁ λόrum compendio rem miserabilem tragice repræsentavit. Quid enim aliud dici existimas, quam nullam
procreandorum liberorum speni reliquam esse, quæ
amissí filii acerbitatem mitigare posset? Vidua enim
mulier erat. Non habebat, in quem defuncti filii
loco converteret oculos; unigena quippe erat. Quantum vero in hoc sit mali, intelliget facile qui ab
humana natura non peregrinatur. In eo solo fuerat
dolores partus experta; huic soli præbuerat mammas; solus mensam exhilarabat, solus erat domi
lætitiæ seges; sive ludicra, sive seria ageret, et
quibuscunque exercitationibus daret operam; sive
in foro, sive in palæstra, sive in æqualium corona
conspiceretur; quidquid matris oculis dulce charumque posset occurrere, in eo solo positum erat. Jam
ducend; uxoris maturus, totius generis stirps ejusque propagandi ramus, et adminiculum senectutis
erat. Sed ætatis additamentum aliud lamentum est.
Cum enim adolescentem dixit, florem ætatis emarcuisse denotavit. Cui quidem prima lanugo vestierat genas, nondum ad justam barbæ magnitu:linem
aucta, et in genis etiam tunc pulchritudine interlucente. In amore ac desiderio omnium puer erat.
Innupte talis sponsi conjugium; conjuges progi -
guere tales filios votis optabant; senes huic adoles
centi, ut proprio filio, studebant. Vidua vero mater
complexu se filio implicans identidem lætabatur, et
ex labiis florem, ruborem ex genis, osculis decerpebat. Cincinnos modo illigabat, modo quatiendos
remittebat auris, et fortassis etiam infelix formoso
juveni sponsam despondere cogitabat, et circumspiciebat virgines ex quibus præstantissimam legeret: et corollam et thalamum, et 34 hymenæumn
somniabat. Quin etiam si quid in sermone communi
dubium jurejurando confirmandum accideret, per
caput illud jurabat. Ita fruar unico nato meo, sic
ejus coronam osculari detur, sic ejus filios educem,
ita inter ejus manus jucundissime exspirem.
Atque ita mater solum spirabat Glium: idque solum
habebat vitæ solatium. At vero horrenda mors illum invadens, spes meliores præcidit, in ipsa adolescentia eum e vita præripiens. Grave porro parenti,
ac plane tragicum infortunium illatum est. Quo
enim animo fuisse existimatis ærumnosam illam σαν ψυχορραγοῦντα τὸν φίλτατον, καὶ τὰ ἔσχατα
matrem, si tamen anima in ea residebat, cum videret charissimum natum jam deficientem, et extremos cientem spiritus, et vix suprema matri mandata
committentem? Qua oratione describam, quo
πνέοντα, καὶ μόλις ἐπισκήπτοντα τῇ μητρὶ τὰ τε
λευταῖα, καὶ συντακτήρια; Πῶς παραστήσω τῷ
λόγῳ ὅπως ὁ μὲν νέος τῷ σφοδρῷ πυρετῷ κατὰ βρα
χὺ ἐμαραίνετο, ἡ δὲ μήτηρ παρίστατο περιδεής, καὶ
Francisci Scorsi nota.
El corollam. Corollæe inentionem injicit auctor
ex more rituque Græcorum qui matrimonium solemne cum ineunt, coronari solent. In Euchologio
ipsorum longa est ἀκολουθία τοῦ στεφανώματος, lioc
est ordo, seu ritus coronationis sponsi el sponsa.
Ita inter ejus manus. Notissimum matrum
volumi. Senec. Consolat. ad Helviam, cap. 16: Deus
ore, contingat hunc nobis habere superstitem. Alter
Senec. Contr. v: Ita mihi superstite filio mori liceat.
Inde querela in veteri inscriptione solemnis:
QuodĮ decuit natum patri vræstare sepulto,
loc contra nulo præstitit ipse parens.
Suprema matri mandala. lla interpretatus
sui vocem συντακτήριον, primum quidem ex cunjectura, deinde cum ad notas hasce elaborandas
Patrum aliorum scripta, et interpretum notas pervolutarem, confirmari interpretationem meam,
eamque vocem sensu a me reddito a Græcis Patribus usurpatain comperi; nam apud profanos scriplores hujus vocabuli exemplum nullum. Id obser-
Homily IXHomilia IX
col. 225–226page 55 of 367
PG 132:225ὑπότρομος, ἀπηνθρακωμένη τὰ σπλάγχνα, πεφρι γμένη τὰ χείλη, κεκαρμένη την κόμην, γυμνὴ τὰ στέρνα, ἀπαρακάλυπτος τὴν κεφαλὴν, ἐλπίδι, καὶ φόβῳ μεριζομένη, ενατενίζουσα τῷ παιδὶ ἀσκαρδα μύκτῳ καὶ κεχηνότι τῷ βλέμματι, καὶ ὥσπερ αὐτῷ συνεκπνέουσα, ἕως κατὰ βραχὺ ὑποῤῥεούσης αὐτοῦ τῆς τοῦ σώματος ἕξεως, καὶ τῶν φυσικῶν τόνων ἐλαττουμένων, καὶ ταπανουμένου τοῦ πνεύματος δ παῖς ἐναπέψυξε; Πῶς εἶδε; πῶς ὑπέμεινε; πῶς οὐ συναπῆλθε τῷ τελευτήσαντι; Ἐμὲ γοῦν τοσοῦτον ἐπτέρωσεν ἡ ἀνάμνησις, ὡς δοκεῖν παρεῖναι τῷ τό πῳ, καὶ ὁρᾷν τὰ τοῦ δράματος. Η μὲν οὖν πόλις Ναΐν πᾶσα συνέῤῥει ἐπὶ τῇ εἰσκομιδῇ τοῦ νέου, καὶ θροὺς ἐγεγόνει πολύς, καὶ θρῆνος ἦν συμμιγής, ἀνδρῶν οιμωγή γυναικῶν ὀλολυγή, παρθένων κωκυ της, παίδων κλαυθμυρισμός, πάντα δακρύων ἀνά μεστα. Ο δὲ νέκυς ἔκειτο ἐκταθεὶς ἐπὶ τοῦ σκίμποδος ύπτιος, οἷα πεύκη τις ὑψίκομος, ἢ κυπάρισσος ἦν ἀνέμων διέπεισε προσβολή, καὶ αὐταῖς ῥίζαις τακτήριον λόγον, ἀποτακτήριον, συντακτήριον εἰρηνικός ποι κτήριον λόγον συγχαιρετικόν, συντάκτω συντάκτης συντα Σύνταγμα, σύγγραμμα, ἢ ἐκ λόγων τάγμα συντακτήριον. συντακτήριον Και ὅτι τινὰς ἐξ αὐτῶν ἐν δεξιοῖς ἴδωσι καταταχθέντας μέρεσι ἀποχωριζόμενοι θρηνοῦσι τὸ συντακτήHOMILIA VI.
ὑπότρομος, ἀπηνθρακωμένη τὰ σπλάγχνα, πεφρι- pacto filius quidem vehementi febri sensim absu
γμένη τὰ χείλη, κεκαρμένη την κόμην, γυμνὴ τὰ
στέρνα, ἀπαρακάλυπτος τὴν κεφαλὴν, ἐλπίδι, καὶ
φόβῳ μεριζομένη, ενατενίζουσα τῷ παιδὶ ἀσκαρδα
μύκτῳ καὶ κεχηνότι τῷ βλέμματι, καὶ ὥσπερ αὐτῷ
συνεκπνέουσα, ἕως κατὰ βραχὺ ὑποῤῥεούσης αὐτοῦ
τῆς τοῦ σώματος ἕξεως, καὶ τῶν φυσικῶν τόνων
ἐλαττουμένων, καὶ ταπανουμένου τοῦ πνεύματος δ
παῖς ἐναπέψυξε; Πῶς εἶδε; πῶς ὑπέμεινε; πῶς οὐ
συναπῆλθε τῷ τελευτήσαντι; Ἐμὲ γοῦν τοσοῦτον
ἐπτέρωσεν ἡ ἀνάμνησις, ὡς δοκεῖν παρεῖναι τῷ τό
πῳ, καὶ ὁρᾷν τὰ τοῦ δράματος. Η μὲν οὖν πόλις
Ναΐν πᾶσα συνέῤῥει ἐπὶ τῇ εἰσκομιδῇ τοῦ νέου, καὶ
θροὺς ἐγεγόνει πολύς, καὶ θρῆνος ἦν συμμιγής,
ἀνδρῶν οιμωγή γυναικῶν ὀλολυγή, παρθένων κωκυ
nieretur; mater vero astaret exanimata, et trepida
exustis visceribus, arentibus labiis, discissa coma,
nudo pectore capitis rejecto velamine fluctuans
spem inter et metum; in filio immoto atque inhiante obtutu defixə, et una cum ipso propemodum
animam efflans: donec dilabente paulatim corporis
habitudine, et naturæ firmitate contrita, exhaustogue jam spiritu filius exspiravit. Qui vidit? qui
sustinuit? qui cum pereunte filio non decessit? ac
me sane ita hujusce rei commemoratio veluti quibusdam alis erexit, ut inibi præsens esse, et drama
spectare mihi videar. Nam civitas Naim ad ejus
adolescentis funus tota se effuderat, multumque
turbabatur comploratione confusa; virorum gemitu,
mulierum ululatu, virginum fetu, puerorum ejulat,
omnia plena lacrymis erant. Mortuus vero jacebat(13)
in grabbato porrectus, veluti procera quædam pinns
ant cupressus concussa ventorum impetu, et radiFrancisci Scorsi notæ.
της, παίδων κλαυθμυρισμός, πάντα δακρύων ἀνάμεστα. Ο δὲ νέκυς ἔκειτο ἐκταθεὶς ἐπὶ τοῦ σκίμποδος ύπτιος, οἷα πεύκη τις ὑψίκομος, ἢ κυπάρισσος
ἦν ἀνέμων διέπεισε προσβολή, καὶ αὐταῖς ῥίζαις
vavit Jacobus Billins, lib. 1 Observ. c. 21, uhi ouv
τακτήριον λόγον, idem esse quod ἀποτακτήριον, hoc
est orationem extremam, qua quis valere aliquos
jubet; atque hoc sensu orationem cam quam Gregorius Nazianz. centum quinquaginta episcopis
præsentibus habuit, appellari cuytaxthptov. Nam
quod συντακτήριον ibi idem atque εἰρηνικός ποι
significet, colligitur ex eo quod nulla ibi de componendis episcoporum dissidiis mentio, at vero ovvtaxt piov appellatam, quod eam primo quoque
tempore discessurus Nazianzenus habuerit, eaque
episcopos extremum salutem justo sacramento contendere se Billius ait. Comprobat id duobus locis
SS. Patrum, quos vide apud ipsum loco citato; et
præterea in Notis ad orationem jam memoratam
Gregorii, et in sanctum Damascenum loco infra
a me referendo. Confirmatur etiam ex Niceta in
Commentariis, qui in oratione Nazianzeni ouvtaκτήριον λόγον interpretatur συγχαιρετικόν, valedictorium. Equidem ego non minus in hæc verba juraren, qui multis locis nostri Theophanis consideratis,
nihil aliud to ouvraxtiptov dicere, quam quod
dictum est pro comperto habui; sed non modo
extremam salutationem inter vivos, sed et morientium novissima verba, ac mandata per hanc vocem,
ut hoc, significari; nam et etymon eo conducit;
συντάκτω enim, unde συντάκτης atque inde συντα
xŕpov propagatur, est ordinare, disponere, el ouvTaxthplos hoyog est sermo, seu oratio composita,
conscriptaque. Hesychius: Σύνταγμα, σύγγραμμα,
ἢ ἐκ λόγων τάγμα συντακτήριον. Cum igitur discessuri, ac præsertim in morte res suas componunt,
multa mandant, atque describunt per eos qui
remanent et superstites sant peragenda; inde bene
συντακτήριον pro extremis verbis, seu mandatis in
morte accipias. Confirmat id maxime Damascenus,
sive quis auctor ejus libri: Quod mortui viventium
beneficiis juventur, ubi de impiis loquens, qui in
extremo judicio quosdam e familiaribus suis ab
electorum parte stare videbimut, his utitur verbis:
Και ὅτι τινὰς ἐξ αὐτῶν ἐν δεξιοῖς ἴδωσι καταταχθέντας μέρεσι ἀποχωριζόμενοι θρηνοῦσι τὸ συντακτήprov. Hoc est: Et cum aliquos ex ipsis constitutos
u dextris viderint, ab iis digressi postremum lamentantur. Ex hac notione hujus vocabuli lucem accipiet
Jocus after Joannis Curopalatæ in Hist. (nisi mavis
ab illo lucem afferri huic nostro; mutuam certe
sibi opem conferunt). Ait igitur Curopalata in Michaelé imperatore, Bardam Cæsarem contra Cretenses cum omnibus copiis proficiscentem, cum ad
Dei Genitricis templum Viatorum (Virginis 'Oεnynplac, Hodegetric templum significat, quæ vulgo
hodie de bria dicitur, a Pulcheria ad Constantisopolim ædificatum, adjunctumque monasterio ¿ɛŋYsiw, Hodegio, de quo vide plura in Commentariis
Jacobi Gretseri in Codinum) cum igitur ad hoc
templum pervenisset, ingressum esse cum facibus,
ut syntacterium absolveret; ad marginem notatur
syntacterium (sic enim Latinis tantum litteris vertit
interpres vocem ouvraxth piov) esse genus quoddam
precum ad templum Virginis Viatorum fieri solitum.
Cur syntacterium hoc precum genus? nisi quia in
discessu Virgini ferebantur, eranique velut postrema
valedictio, et commendatio, qua peregre proficiscentes viatorum Virginem salutabant, et ejus
auxilium implorabant. Hæc de voce outaxtŕpios
cujus creber in Theophane usus, fuerunt necessario
explananda, quippe de voce non obvia maxime eo
significatu, et que multis aliis locis hujus auctoris afferent lumen.
Nudo pectore. Habitus mulieris dolore externate consuetus. Petr. Arbiter, de matrona Ephesia:
Ilæc ergo cum virum extulisset, non contenta vulgari
more funus passis prosequi crinibus, aut nudatum
pectus in conspectu frequentiæ plangere, in conditorium etiam prosecula est defuncium: positumque
in Hypogeo Græco more corpus custodire, ac fiere
noctibus totis, diebusque cœpit. Hæc Arbiter. Sed
ritum omnem faciendi lessus, exactum babes apud
Senecam in Troadibus (ita hanc tragœdiam cum viris
doctis inscribas, non Troadam) ubi Hecuba captivas
mulieres ad lugendum Hectorem et Priamum hor
tatur, et quo habitu præcipit. Vide ipsum, et Martinum Delrium soc. nostræ, plura ibi de hoc more
erudite disserentem.
Mortuus vero jacebat. In uno nomine variant
admirabiliter codices. Vat. habet vérjaus, cum quo
consentiunt Gall. duo; quin et Esc. cod. et e Gallia
missus scribit véos. Omnium verissima visa est lectio
P. C. 8 ôà véxus, ex qua per errorem exscribentium
omnes ille profluxisse videri possunt. Porro hic
Theophanes poeticum plane stylum assumit ad!!-
gendam orationem: simili fere modo Catullus in
Epith. de nuptiis Pelei et Thetidis:
Nam velut in summo quatienten brachia Tauro
Quercum, aut conigeram sudanti cortice Pinum
Indomitus turbo contorquens flamine robur
Erait, illa procul radicibus exturbala
Prona cadit, lateque et cominus obvia frangit,
Sic domito sævum prostravit corpore Theseus.
col. 227–228page 56 of 367
PG 132:227παρ ἐξήπλωσεν. Ελεεινὸν θέαμα, καὶ δακρύων ὑπόθεσις ἄρτι μὲν τὸ τῆς παρειάς ῥόδον μεταβαλὼν εἰς ὠχρότητα, δεικνὺς δὲ καὶ οὕτω τοῦ κάλλους τὰ λείψανα. 'Η δὲ ἀθλία μήτηρ οἷς ἐποίει, καὶ οἷς ἐφθέγγετο, πλέον τῶν εἰς αὐτὴν βλεπόντων ἐπεσπᾶτο τὰ δάκρυα. Ὥσπερ τις ὄρνις πορθουμένους ὁρῶσα τοὺς νεοσσούς όφεως προτερπύσαντος, περιπτᾶται τὴν καλιὰν περιτρύζουσα, καὶ ἀμύνειν οὐκ ἔχουσα. Καὶ τάχα τὰ τοῦ Μιχαίου ἐν αὐτῇ ἐπεπλήρωντο· Κόψεται καὶ θρηνήσει, περιπατήσει ἀνυπόδητος, καὶ γυμνή ‹ 35 ποιήσεται καπετὸν ὡς δρακόντων, καὶ πένθος ὡς θυγατέρων Σειρήνων. Γενομένη γὰρ ὑπὸ τοῦ πάν θους παράφορος, καὶ οἷον ἐκβax ευθεῖσα τῷ παρ' ἐλ πίδι κακῷ περιενίστει τὰς ἀγυιάς, κατέξαινε τὰς πολιάς, ἐσπάρασσε τὰς παρειάς, λίθοις παίουσα, και στέρνα, καὶ κεφαλὴν, μαστοὺς ὑπεδείκνυ τοὺς θρέψαντας, καὶ πρὸς τὸ πλῆθος ἀνθυποστρέφουσα ἤ που, φησίν, τοὺς τοῦ υἱοῦ μου γάμους ἰδεῖν, ὦ όντες, συνεληλύθατε, καὶ χορεύσοντες ἥκατε τὸν ὑμέναιον, καὶ τῆς χαρᾶς μοι κοινωνῆσαι προεθυμήθητε: Χάρις μὲν τῆς προθυμίας ὑμῖν· ἀλλ' ὁ νυμ φίος καθεύδει τὸν γάμον ἀπανανόμενος. Ταῦτα ἔλεγε, καὶ τοῖς ὄνυξι τάς παρειάς περιδρύφουσα, αἱμάτων ὁμοῦ, καὶ δακρύων ἀπέσταζε πίδακα, καὶ περιστείχουσα τοῦ κειμένου τὸν κράββατον, ὡς ζῶντι τῷ νεκρῷ διελέγετο. Τίνα ταύτην, υἱέ μου,, τίνα ταύτην βαδίζεις ὁδὸν τὴν μακράν τε καὶ ἀν επίστροφον; τίς ἡ τοσαύτη ταχυτής περὶ τὴν ἀνά λυσιν; Ελάνθανον ἄρα φανταζομένη σοι, τέκνον, οὐ θάλαμον, ἀλλὰ θάνατον, καὶ λαμπάδα ὑφάται οὐ γαμήλιον, οίμοι, ἀλλ' ἐπιτάφιον. Μάτην ὠνειροπόλουν στεφάνους, καὶ νύμφην, καὶ παιδίον ὡς τάχος ἰδεῖν· ἡ δὲ γενέσθαι πενθερά προσδοκήσασα, οὐδὲ μήτηρ κατονομάζομαι. Οίμοι! οἴμοι! ὅτι τὸν σὸν θάνατον εἶδον ἐγώ, ἥτις ὤφελον ἐν ταῖς σαῖς ἐναποψύξαι χερσί, καὶ ταῖς σαῖς ἐπικηδείαις τιμηθῆνα προόδοις. "Ως μακάριαι γυναῖκες, ὅσαις τελευτώσαις περιίστανται παῖδες. Ινα τί μέχρι ταύτης ἐτηρή θην τῆς θέας; Πότε μοι ἐπανήξεις, ὦ σπλάγχνον ἐμόν; τότε σε πάλιν επόψομαι; Ταῦτα λεγούσης πᾶσα μήτηρ ἐθρήνει, καὶ οἱ πατέρες ὠδύροντο. Ως ? δὲ τῆς πύλης τῆς πόλεως ἔξω ἐγένοντο, τοῦ πλήθους ἐπιφερομένου τῇ ἐκφορᾷ, μακρόθεν ἰδοῦσα τοὺς τὸν τάφον ὀρύττοντας, ἐμμονὴς ἐπὶ τὸν κράββατον ἴε ται· καὶ περιχυθεῖσα τῷ πτώματι, καὶ μέλεσι μέλη το Παρονομασία φανταζομένη σοι τέκνον οὐ θάλαμον, ἀλλὰ θάνατον, καὶ λαμπάδα ὑράψαι οὐ γαμήλιον, οἴμοι, ἀλλ' ἐπιτάφιον. θάνατον οὐ γαμήλιον, ἀλλ᾽ ἐπιτάφιον ἐπιθάνατιον Ού γαμήλιον, οίμοι, ἀλλ' ἐπιθάνατιόν τε καὶ ἐπιτάφιον,παρcitus exturbata. Miserandum spectaculum, et na- ἐξήπλωσεν. Ελεεινὸν θέαμα, καὶ δακρύων ὑπόθεσις
teries lacrymarum erat is, qui genarum rosas in
ἄρτι μὲν τὸ τῆς παρειάς ῥόδον μεταβαλὼν εἰς ὠχρό
pallorem paulo ante mutaverat: sed ita tamen ut τητα, δεικνὺς δὲ καὶ οὕτω τοῦ κάλλους τὰ λείψανα.
reliquiæ pulchritudinis apparerent. Infelix vero 'Η δὲ ἀθλία μήτηρ οἷς ἐποίει, καὶ οἷς ἐφθέγγετο,
mater iis quæ faciebat, quæque dicebat majorem πλέον τῶν εἰς αὐτὴν βλεπόντων ἐπεσπᾶτο τὰ δάκρυα.
lacrymarum vim eam intuentibus excutiebat: non Ὥσπερ τις ὄρνις πορθουμένους ὁρῶσα τοὺς νεοσσούς
secus atque avis quæ direptos sibi pullos a όφεως προτερπύσαντος, περιπτᾶται τὴν καλιὰν
serpente, qui irrepserat, conspicata, nidum geme- περιτρύζουσα, καὶ ἀμύνειν οὐκ ἔχουσα. Καὶ τάχα τὰ
bund: circumvolat, nec ulciscendi reperit faculta- τοῦ Μιχαίου ἐν αὐτῇ ἐπεπλήρωντο·. Κόψεται καὶ
tem. Et fortasse Michææ dicta illi conveniebant: θρηνήσει, περιπατήσει ἀνυπόδητος, καὶ γυμνή
‹ Planget, et lamentabitur; ibit discalceata 35 et ποιήσεται καπετὸν ὡς δρακόντων, καὶ πένθος ὡς
noda; faciet planetum quasi draconum, et luctum θυγατέρων Σειρήνων.» Γενομένη γὰρ ὑπὸ τοῦ πάν
quasi filiarum sirenum 7º., Scilicet ejus ærumnæ θους παράφορος, καὶ οἷον ἐκβax ευθεῖσα τῷ παρ' ἐλcausa e mentis statu dimota, et inopinato malo veluti πίδι κακῷ περιενίστει τὰς ἀγυιάς, κατέξαινε τὰς
debacchata compita circumibat, dilaniabat canos, πολιάς, ἐσπάρασσε τὰς παρειάς, λίθοις παίουσα,
dilacerabat genus, in lapides impingebat pectus et και στέρνα, καὶ κεφαλὴν, μαστοὺς ὑπεδείκνυ τοὺς
caput, ubera quæ illum aluerant ostendebat, atque θρέψαντας, καὶ πρὸς τὸ πλῆθος ἀνθυποστρέφουσα
ad turbam populi conversa miseris modis, Num, ἤ που, φησίν, τοὺς τοῦ υἱοῦ μου γάμους ἰδεῖν, ὦ
aiebat, o vos qui adestis, filii mei nuptias visuri,
όντες, συνεληλύθατε, καὶ χορεύσοντες ἥκατε τὸν
et hymenæum choreis celebraturi convenistis, et ὑμέναιον, καὶ τῆς χαρᾶς μοι κοινωνῆσαι προεθυμή
gaudium mecum communicare cogitatis? Equidem
θητε: Χάρις μὲν τῆς προθυμίας ὑμῖν· ἀλλ' ὁ νυμpro vestro in me studio habeo gratiam; sed spon- φίος καθεύδει τὸν γάμον ἀπανανόμενος. Ταῦτα
sus, repudiatis nuptiis, somnum capit. Ilæc dicebat,
ἔλεγε, καὶ τοῖς ὄνυξι τάς παρειάς περιδρύφουσα,
et discerpens unguibus genas, sanguinis æque, ac
αἱμάτων ὁμοῦ, καὶ δακρύων ἀπέσταζε πίδακα,
lacrymarum fontibus extillabat, et jacentis ambiens
καὶ περιστείχουσα τοῦ κειμένου τὸν κράββατον, ὡς
lectum, quasi viventem sic mortuum alloquebatur:
ζῶντι τῷ νεκρῷ διελέγετο. Τίνα ταύτην, υἱέ μου,,
Quam tandem, fili mi, quam tandem ingrederis
τίνα ταύτην βαδίζεις ὁδὸν τὴν μακράν τε καὶ ἀνviam longinquam nimis, et irremeabilem? Quid sibi
επίστροφον; τίς ἡ τοσαύτη ταχυτής περὶ τὴν ἀνάvult hæc in sofvendo tam præpropera festinatio?
λυσιν; Ελάνθανον ἄρα φανταζομένη σοι, τέκνον, οὐ
Decepta sum utique, fili, cum tibi pararem auimo
θάλαμον, ἀλλὰ θάνατον, καὶ λαμπάδα ὑφάται οὐ
non thalamum, sed feretrum et facem non
γαμήλιον, οίμοι, ἀλλ' ἐπιτάφιον. Μάτην ώνειροπό
nuptialem, hei mihi! sed sepulcralem accendere
λουν στεφάνους, καὶ νύμφην, καὶ παιδίον ὡς τάχος
cogitarem: nequidquam corollam et sponsam, ἰδεῖν· ἡ δὲ γενέσθαι πενθερά προσδοκήσασα, οὐδὲ
et prolem quamprimum ex te videre somniabam:
μήτηρ κατονομάζομαι. Οίμοι! οἴμοι! ὅτι τὸν σὸν
et quæ socrum me fore sperabam, nec mater apθάνατον εἶδον ἐγώ, ἥτις ὤφελον ἐν ταῖς σαῖς ἐναπο
peller. Hei, hei mihi quæ te morientem vidi, cum
ψύξαι χερσί, καὶ ταῖς σαῖς ἐπικηδείαις τιμηθῆνα:
inter manus tuas animam efflare debuissem;
προόδοις. "Ως μακάριαι γυναῖκες, ὅσαις τελευτώσαις
et justis a te mihi factis ante cobonestari! Quam
περιίστανται παῖδες. Ινα τί μέχρι ταύτης ἐτηρή
felices illæ mulieres, quibus filii superstites sunt! θην τῆς θέας; Πότε μοι ἐπανήξεις, ὦ σπλάγχνον
quil ego ad hoc spectaculum servata sum? quando ἐμόν; τότε σε πάλιν επόψομαι; Ταῦτα λεγούσης
ad me reditum facies, o viscera mea? quando te πᾶσα μήτηρ ἐθρήνει, καὶ οἱ πατέρες ὠδύροντο. Ως
rursum aspiciam? Hæc cum diceret, omnes complo- δὲ τῆς πύλης τῆς πόλεως ἔξω ἐγένοντο, τοῦ πλήθους
rabant matres, patresque collacrymabant. Ubi vero
ἐπιφερομένου τῇ ἐκφορᾷ, μακρόθεν ἰδοῦσα τοὺς τὸν
extra portas civitatis processum est, et ad funus τάφον ὀρύττοντας, ἐμμονὴς ἐπὶ τὸν κράββατον ἴεmajor multitudo concurreret, eos qui sepulcrum ται· καὶ περιχυθεῖσα τῷ πτώματι, καὶ μέλεσι μέλη
το Mich. 1, 8.
Francisci Scorsi nola.
Non secus atque avis. Et hæc a poetis similitudo frequentata, in qua ludit etiam Theophanes,
ut omnes ferme illi lusere: sed princeps Virgilius
et palmam fert, ubi de Orpheo amissa Eurydice
uxore, quam ex inferna donio receperat;
Qualis populea mærens Philomela sub umbra
Amissos queritur fœtus, etc.
Non thalamum, sed feretrum. In Græco
est hac Παρονομασία φανταζομένη σοι τέκνον οὐ
θάλαμον, ἀλλὰ θάνατον, καὶ λαμπάδα ὑράψαι οὐ
γαμήλιον, οἴμοι, ἀλλ' ἐπιτάφιον. Quam ego ut ex
pinnerem utramque, pro θάνατον posui feretrum,
quod lepide alludit cum thalamo: si mortem posuissem, venustatem figuræ non reddidissem; in
cujus gratiam permiserit mihi quivis metonymiæ
usum, ut feretrum funeris instrumentum, vel signum
pro morte ponerem. In sequent. Latina potuerunt
ad litteram iudere melius quam Graeca οὐ γαμήλιον,
ἀλλ᾽ ἐπιτάφιον Non nuptialem, sed sepulcralem
facem. Illud adverto in V, inductam hic esse vocein
ἐπιθάνατιον sic enim habet Ού γαμήλιον, οίμοι, ἀλλ'
ἐπιθάνατιόν τε καὶ ἐπιτάφιον, quæ cum in caleris
exemplaribus non exstaret, et supervacanea, quia
et venustátem impedire paranomasiæ videretur,
ame est merito praternissa, ut insititia, non
innata.
Nequidquam corollam. Vide supra hac eadem
homilia, not. 9.
Cum inter manus tuas. Vide ibidem hac
homilia, not. 10.
col. 229–230page 57 of 367
PG 132:229τοῖς τοῦ παιδὸς τὰ ἑαυτῆς συναρμόσασα, ἀπρὶξ εί χετο καὶ γοεροῖς κατησπάζετο θρήνοις· τοιοῦτός σοι λέγουσα, τέκνον, θάλαμος ἑτοιμάζεται, τοιαύτη σοι πιστὰς καλλωπίζεται; Εγρεο, φίλτατε, καὶ γηραιά μητρὶ ἐπάκουσον. Αποτίναξον τὸν βαρὺν τοῦτον ὕπνον, τὸν ἀώρως ἐπενεχθέντα σοι. Οίκτειρον μητρὸς πολιὰν, καὶ σπλάγχνα φρυγόμενα. Οἴμοι! σιωπής, καὶ τὸ γλυκὺ στόμα κατέσχε σιγή, καὶ ζόφος περι κέχυται ταῖς λαμπάσι τῶν ὀφθαλμῶν; Καὶ σὺ μὲν ὑπὸ λίθον οἰκήσεις τραχύν, καὶ σκότος βαθύ, ἐγὼ δὲ βλέψω τὸν ἥλιον; Ούμενουν, οὐκ ἔστιν εἰκός. Πρὸς τῷ σῷ τάφῳ πήξομαι τὴν καλύβην, καὶ τάχα μοι φανήσῃ, καὶ λαλοῦντος ἀκούσομαι, μᾶλλον δὲ συν ταφήσομαί σοι, ποθούμενε, καὶ τοῖς σοῖς νεαροῖς ἐστέοις, σάρκες γηραιαὶ συντακήσονται. Οὕτως ἐπετραγώδει μὴ ἐπισπεῦσαι συγχωροῦσα τοῦ νεκροῦ τὴν κηδείαν, ἀλλ' ἐμφορεῖσθαι τοῦ πάθους ζη τοῦτα ἐπὶ πλεῖστον αὐτῷ τοὺς ὀδυρμούς παρατεί Αλλ' ἐπείπερ ὁρῶ τοὺς ὑμῶν ὀφθαλμοὺς ἐκ συμ παθοῦς διανοίας τεγγομένους τοῖς δάκρυσι, καμοὶ δὲ τῇ μνήμῃ τῆς φωνῆς ὁ τόνος εκκόπτεται, φέρε τὰ δάκρυα τῶν ὀφθαλμῶν ἀπομάξαντες ἐπὶ τὸ τῆς Ιστορίας μετέλθωμεν χαριέστατον. Ἡ μὲν οὖν τοῦ νέου ψυχή τούτου, τὸν τοῦ ᾅδου χῶρον διήρχετο, τὸν σκοτεινὸν ἐκεῖνον καὶ ἀμειδῆ, καὶ γῆν περιεπόλει, ἧς οἱ μοχλοὶ κάτοχοι αἰώνιοι, ὡς εἶπε τῶν προφη τῶν ὁ φυγάς. Ιετο δὲ ὁ Σωτὴρ ἐκ τῆς Καπερναούμ, ἄρτι τὸν τοῦ ἑκατοντάρχου παῖδι τεθεραπευκώς, ἐν δυσμαῖς τοῦ βίου γενόμενον. Ιετο δὲ πεζῇ βαδί ζων, ὡς ἔθος αὐτῷ, καὶ βάδην τὴν ὁδοιπορίαν ποιούσ μενος, ἅμα μὲν διδάσκων ἡμᾶς μὴ ἐνυβρίζειν τὸ σεμνὸν τῆς καταστάσεως ἀτάκτῳ βαδίσματι, ἅμα δὲ καὶ θαῤῥῶν, ὡς εἰ καὶ τάφῳ κατακρύψαιεν τὸν νεκρὸν, ἀναστήσει τοῦτον ὥσπερ τὸν Λάζαρον· καὶ ἰδὼν τὴν χήραν οὕτως ἡμίγυμνον, αἵματι φυρωμέ νην καὶ δάκρυσιν, ἐσπλαγχνίσθη ὁ φύσει φιλάνθρω ο Κατέβην εἰς γῆν, ἧς οἱ μοχλοὶ αὐτῆς κάτοχοι αἰώνιον ἀτάκτῳ βαδίσματιHOMILIA VI.
τοῖς τοῦ παιδὸς τὰ ἑαυτῆς συναρμόσασα, ἀπρὶξ εί- foiliebant, eminus conspicata, ad loculum accedit
χετο καὶ γοεροῖς κατησπάζετο θρήνοις· τοιοῦτός σοι
λέγουσα, τέκνον, θάλαμος ἑτοιμάζεται, τοιαύτη σοι
πιστὰς καλλωπίζεται; Εγρεο, φίλτατε, καὶ γηραιά
μητρὶ ἐπάκουσον. Αποτίναξον τὸν βαρὺν τοῦτον
ὕπνον, τὸν ἀώρως ἐπενεχθέντα σοι. Οίκτειρον μητρὸς
πολιὰν, καὶ σπλάγχνα φρυγόμενα. Οἴμοι! σιωπής,
καὶ τὸ γλυκὺ στόμα κατέσχε σιγή, καὶ ζόφος περι
κέχυται ταῖς λαμπάσι τῶν ὀφθαλμῶν; Καὶ σὺ μὲν
ὑπὸ λίθον οἰκήσεις τραχύν, καὶ σκότος βαθύ, ἐγὼ δὲ
βλέψω τὸν ἥλιον; Ούμενουν, οὐκ ἔστιν εἰκός. Πρὸς
τῷ σῷ τάφῳ πήξομαι τὴν καλύβην, καὶ τάχα μοι
φανήσῃ, καὶ λαλοῦντος ἀκούσομαι, μᾶλλον δὲ συνταφήσομαί σοι, ποθούμενε, καὶ τοῖς σοῖς νεαροῖς
ἐστέοις, σάρκες γηραιαὶ συντακήσονται. Οὕτως
ἐπετραγώδει μὴ ἐπισπεῦσαι συγχωροῦσα τοῦ νεκροῦ
τὴν κηδείαν, ἀλλ' ἐμφορεῖσθαι τοῦ πάθους ζητοῦτα ἐπὶ πλεῖστον αὐτῷ τοὺς ὀδυρμούς παρατεί
Αλλ' ἐπείπερ ὁρῶ τοὺς ὑμῶν ὀφθαλμοὺς ἐκ συμπαθοῦς διανοίας τεγγομένους τοῖς δάκρυσι, καμοὶ
δὲ τῇ μνήμῃ τῆς φωνῆς ὁ τόνος εκκόπτεται, φέρε
τὰ δάκρυα τῶν ὀφθαλμῶν ἀπομάξαντες ἐπὶ τὸ τῆς
Ιστορίας μετέλθωμεν χαριέστατον. Ἡ μὲν οὖν τοῦ
νέου ψυχή τούτου, τὸν τοῦ ᾅδου χῶρον διήρχετο, τὸν
σκοτεινὸν ἐκεῖνον καὶ ἀμειδῆ, καὶ γῆν περιεπόλει,
ἧς οἱ μοχλοὶ κάτοχοι αἰώνιοι, ὡς εἶπε τῶν προφη
τῶν ὁ φυγάς. Ιετο δὲ ὁ Σωτὴρ ἐκ τῆς Καπερναούμ,
ἄρτι τὸν τοῦ ἑκατοντάρχου παῖδι τεθεραπευκώς,
ἐν δυσμαῖς τοῦ βίου γενόμενον. Ιετο δὲ πεζῇ βαδίζων, ὡς ἔθος αὐτῷ, καὶ βάδην τὴν ὁδοιπορίαν ποιούσ
μενος, ἅμα μὲν διδάσκων ἡμᾶς μὴ ἐνυβρίζειν τὸ
σεμνὸν τῆς καταστάσεως ἀτάκτῳ βαδίσματι, ἅμα
δὲ καὶ θαῤῥῶν, ὡς εἰ καὶ τάφῳ κατακρύψαιεν τὸν
νεκρὸν, ἀναστήσει τοῦτον ὥσπερ τὸν Λάζαρον· καὶ
ἰδὼν τὴν χήραν οὕτως ἡμίγυμνον, αἵματι φυρωμένην καὶ δάκρυσιν, ἐσπλαγχνίσθη ὁ φύσει φιλάνθρω71 Jouæ 11, 7.
Francisci
quasi furore externala, et complexa cadaver, et
sua cum membris nati membra componens tenaciter inhærebat; eumque lamentis flebilibus compellabat. Talis, o fili, thalamus tibi paratur; tale
cubile adornatur? Expergiscere, dilectissime, et vetulam matrem audi. Excute gravem hune somnun),
qui te invasit intempestive; miserere canitiem matris, et viscera jam adusta. Hei mihi! tuces; et
silentio os tuum suave compescitur, et oculorum
faces caligine circumfusæ sunt. Et tu quidem sub
aspero 36 lapide et profundis tenebris domicilium
habebis; ego vero solem aspiciam? atqui certe
non convenit. Propter tuum tumulum struam ego
tugurium, et forte mihi apparebis; teque loquentem
audiam; seu potius tecum una sepeliar; et cum
recentibus tuis ossibus carnes senectute jam putridæ
constabescent. His plane tragicis deplorabat inodis,
et pompam funebren retardabat: sed luctu illo
exsatiari cupiens, plures super illo lamentationes
augebat.
Nunc quoniam vestros oculos commiserationis
affectu madentes lacrymis animadverto; et mihi
etiam ipsa memoria vocis interciditur tonus, age
jam abstersis lacrymis ad id quod historiæ jucundissimum est, animum referamus. Hujus igitur adolescentis anima inferorum loca illa tenebricosa tristiaque pervaserat; et versabatur in terra, cujus
vectes ut profugus vales dixit, ο Retinacula
sunt sempiterna 1.. Redibat vero Salvatore civitate
Capuarnaum, cum jam centurionis puerum vergentem ad occasum vitæ curasset. Pedes vero rediens
incedebat, ut mos ejus erat, et maturo gradu faciebat
iter: simul ut nos doceret, ne incomposito gressu
gravitatem animi bene constituti aliciamus injuria,
simul etiam confidens fore ut mortuum etiam tumulo
conditum, uti Lazarum, revocaret ad vitam. Et ubi
viduam seminudam, sanguine lacrymisque perfusam
vidit, commota sunt ei viscera, utpote qui natura
Scorsi notæ.
Cujus vecles. Quod nos habemus in editione
Vulgaia cap. 11 Jonæ: Terræ vectes concluserunt
ne in alernum, Septuaginta vertunt Κατέβην εἰς
γῆν, ἧς οἱ μοχλοὶ αὐτῆς κάτοχοι αἰώνιον· Descendi
in terram, cujus vectes ejus sunt retinacula sempilena. Quorum verborum sensus litteralis qui sit
explicant interpretes, et præcipue Ribera, et Cornelius a Lapide nostræ societ., quos lege. Ea tamen
accommodat noster ad inferorum claustra, quo
descendisse animam filii viduæ, et a quibus a Christo
revocatum in vitæ fimine dicit. Et quidem nil obstat,
quia verba Theophanis tum ipsius propria, tum
que a Scriptura mutuatur, et connectit, cum suis
de limbo intelligantur, ubi anima juveiis jam deniortui, sed a morte suscitandi suspensa detinebatur.
Etenim, at bene advertit Cornelius a Lapide in
cap. ix Matth., ubi filiam archisynagogi suscitatam
narrat evangelista, horum animæ, qui in vitam
restituendi sunt, non sunt judicatæ, nec damnatæ
ad gehennam, vel purgatorium, sed eorum judicium
a Deo suspensum, quippe qui eos suscitare jam
decreverit. Sed qui locus, ubi depositæ hujusmodi
animæ, difficile est divinare; limbum tamen, aut
aliquem in centro terræ dicere non est improbabile:
ita enim censet idem Cornelius in Joan. xi, ubi
Christum voce magna clamasse in excitando ab
iuferis Lazaro dicit, eo quod e loco remoto, puta
e limbo Patrum, et centro terræ ad corpus exanimum evocandum erat. De boc itaque loco dictum
Theophanis nostri par est intelligi, Quod si vocat
ejus vectes retinacula sempiterna, id ita accipiendum, quod ab eo egredi maxime ut in corpus iterum
redeat, nemo possit ex se, sed virtute ejus qui
vincula mortis disrupit, et vectes ferreos contregit,
et ex terræ inferno sinu eduxit quos voluit. Nam
et hoc sensu, ne longius abieris, Jonas ventrem
ceti, seu locum maris angustum et profundum, quo
delatus ab ipso ceto fuerat, carcerem vocat ætermum, cum ait ex nostra edit. Terre verius concluserunt me in æternum; vel ex Septuag. Cujus vectes
retinacula sempiterna; nimirum quia æterno tempore ibi permansurum se esse credebat, et permansisset, nisi eodem divino nutu, quo in illum
intrusus fuerat, fuisset sospes eductus.
Incomposito gressu. ἀτάκτῳ βαδίσματι; scd
non cohæret sententiæ.
col. 231–232page 58 of 367
PG 132:231πως ἐκ τῆς ἐνούσης αὐτῷ περὶ τὸν ἄνθρωπον αγρό Ο θότητος, καὶ φωνὴν ἀφίησι τῇ γυναικὶ ὄντως θείας χάριτος ἔμπλεων· «Μή κλαίε·, ὦ θεία φωνή του σοῦτον ἄχθος λύπης κουφίσασα! εἰ γάρ τις ἕτερος μὴ κλαίειν αὐτῇ ἐπετέλλετο, ἆρα οὐκ ἂν ἀπέπτυσε τὴν νουθέτησιν, καὶ ὡς ἐχθρὸν τὸν νουθετοῦντα παρο ηγκωνίσατο; ἀκμάζουσα γὰρ λύπη, παραμυθητικών λόγων ἐστὶν ἀνεπίδεκτος, ὥσπερ τὰ τῶν ῥευματικῶν νοσημάτων κακοηθέστερα, επαυξάνεται μᾶλλον πριν πεπανθῆναι θεραπευόμενα. Εἶπε γὰρ ἴσως δριμύ τι ἀπιδοῦσα, καὶ βλοσυρόν· ὦ τῆς ἀκαιρίας ἄνθρωπε! ὁρᾷς οἷον κάλλος ὁ θάνατος πρὸς ὥρας ἐμάρανεν, καὶ ὅτι ἄπειμι τῇ γῇ κατακρύπτουσα τὸ ἐμὸν φῶς, τῆς ζωῆς μου τὴν ἄγκυραν, καὶ ὡς ἐπὶ μετρίῳ τινὶ πάθει φιλοσοφεῖν ἐπιτάττεις, καὶ, Μὴ κλαῖε, λαλεῖς. Ως έοικεν ἐξ ἀδάμαντος ἢ σιδήρου τὰ σπλάγχνα ο κεχάλκευσαι. Αλλ' οὐδέν τι πέπονθεν ἡ γυνή. Όμο δὲ ἤκουσε, «Μή κλαῖε,» καὶ σε σίγηκε. Διατί; Ότι σὺν τῷ Δεσποτικῷ λόγῳ, καὶ γλυκεῖα τις παραψυχή ἐνέσταξεν ἐν τῇ ταύτης ψυχῇ, πρὸς ἀγαθὴν ἐλπίδα τὸν νοῦν αὐτῆς διεγείρουσα. Εστη οὖν πρὸς τὸ μέλο λον οὖσα μετέωρος. ᾿Αλλὰ τί μὴ θᾶττον ἐπάγω τὸ γλυκὺ τῆς διηγήσεως, καὶ παράδοξον; Έρχεται τοίνυν ὁ τῆς ζωῆς Χορηγός, ἅπτεται τῆς σοροῦ θεία χειρί· οἱ δὲ βαστάζοντες ἔστησαν. Ποντο γάρ ἴσως ἐθέλειν αὐτὸν ἀσπάσασθαι τὸν νεκρόν. Ο δὲ δεσποτικῇ φωνῇ καλεῖ τὴν νεκρόν· Νεανία, σοὶ λέγω, ἐγέρθητι.» Καὶ αὐτίκα, ὦ τοῦ θαύματος ὁ μὲν ᾅδης ἐλέλυτο, ἡ δὲ ψυχὴ ἐκ τῶν νεκάδων ἀν έσθορε, καὶ ὁ νεκρὸς ἀνεκάθισε, καὶ τοῦ κραββάτου ἐφήλλατο, καὶ γίνεται πάντα καινὰ, καὶ παράδοξα. Ο καρωνίας τάφος ἔμεινε κενοτάφιον· οἱ ὀρύττοντες τὸ πτύον ρίψαντες, καὶ τὴν δίκελλαν, πρὸς τὸ παρά ἀλλ' οὐδὲν τοιοῦτον, πρὶν πεπανθῆναι θεραπευόμενα, προσω ποπεία εἶπε γὰρ ἴσως δρίμυαι ἀπισ δοῦσα καὶ βλοσυρόν, ὦ τῆς ἀκαιρίας ἄνθρωπε, ει ἀλλόκοτα ει παθητική ΠΟΥ καλλωπίζεται ἀντιθέτοις τὸ χαρωνίας τάφον τῷ κενοταφίῳ ὁ τάφος χαρωνίας κενο ταφιος. Τὰ χαρώνια Ετι δὲ σοφὸν οὐδὲν θαυμάζειν τῶν δοκούντων παραδόξων οἷον χαρώνια, καὶ ἀμπότιδας, καὶ πηγὰς θερμῶν, χαρώνια χαρώνιον, Χάρωνος, θύρα, μία τοῦ νομοφυλακίου θύρα, δι' ἧς οἱ κατάδικοι τὴν ἐπὶ θάνατον ἐξ. άγονται Ὁ δὲ Χάρων το ξύμβολον δίδωσι· ἀντὶ τοῦ μέλλεις ἀποθανεῖν, χαρωνεία, Χάρων ὁ θάνατος τὰ χαρώνιαmisericors, pro ea quæ inerat illi erga hominem πως ἐκ τῆς ἐνούσης αὐτῷ περὶ τὸν ἄνθρωπον αγρό
benignitas. Et vocem emittit mulieri divina gratia
reipsa plenamn: • Noli fere.» Ο divina vox, quæ
tantam mæstitiæ molem levavit! Etenim si alius
quispiam eam desistere a fletu jussisset, nonne
monita respnisset, et monentem, ut adversariuin a
se repulisset? vigescens enim niceror consolationis verba non capit: ut in morbis malignæ
fluxiones, si antequam maturescant iis mederi velis,
recrudescunt magis. Dixisset enim fortasse acri euin
ac truculento obtutu respiciens: 0 homo importune!
vides qualem pulchritudinem mors immature consumpserit, et quod meam lucem conditum eo,
anchoram vitæ meæ, tu vero præcipis mihi,
perinde atque in modica quadam calamitate philoθότητος, καὶ φωνὴν ἀφίησι τῇ γυναικὶ ὄντως θείας
χάριτος ἔμπλεων· «Μή κλαίε·, ὦ θεία φωνή του
σοῦτον ἄχθος λύπης κουφίσασα! εἰ γάρ τις ἕτερος
μὴ κλαίειν αὐτῇ ἐπετέλλετο, ἆρα οὐκ ἂν ἀπέπτυσε
τὴν νουθέτησιν, καὶ ὡς ἐχθρὸν τὸν νουθετοῦντα παρο
ηγκωνίσατο; ἀκμάζουσα γὰρ λύπη, παραμυθητικών
λόγων ἐστὶν ἀνεπίδεκτος, ὥσπερ τὰ τῶν ῥευματικῶν
νοσημάτων κακοηθέστερα, επαυξάνεται μᾶλλον πριν
πεπανθῆναι θεραπευόμενα. Εἶπε γὰρ ἴσως δριμύ τι
ἀπιδοῦσα, καὶ βλοσυρόν· ὦ τῆς ἀκαιρίας ἄνθρωπε!
ὁρᾷς οἷον κάλλος ὁ θάνατος πρὸς ὥρας ἐμάρανεν,
καὶ ὅτι ἄπειμι τῇ γῇ κατακρύπτουσα τὸ ἐμὸν φῶς,
τῆς ζωῆς μου τὴν ἄγκυραν, καὶ ὡς ἐπὶ μετρίῳ τινὶ
πάθει φιλοσοφεῖν ἐπιτάττεις, καὶ, Μὴ κλαῖε, λαλεῖς.
sophiam exerceam: et dicis: Noli fere, ex adu- Ως έοικεν ἐξ ἀδάμαντος ἢ σιδήρου τὰ σπλάγχνα
mante, uti videtur, vel ex ferro tibi viscera fabricata
sunt. Αt 37 nihil tale huic mulieri contigit;
nam simul audivit, ‹ Noli flere, flere cessavit.
Quam ob causam? Nimirum quia cum Domini allocutione suavis quædam consolatio in ejus animam
instillata est, quæ mentem ad bene sperandum
erexit. Stetit igitur ad eventum futuri suspensa. Sed
quid moror adjungere, quod in hac historia jucundum et admirandum est? Accedit igitur Auctor vitæ,
et divina manu loculum tangit; qui vero portabant,
steterunt, rati fortasse eum amanter juvenem velle
complecti. Ille vero dominatrice voce mortuum vocat:
• Adolescens, tibi dico, surge: s et continuo, ο reun
miram! soluta sunt inferorumn claustra; et ex morTuis prosilivit anima, et qui mortuus erat resedit;
et ex grabbato desiliit; et omnia nova, et admirabilia
exstiterunt. Sepulcrum quod erat futurum fœtidi
κεχάλκευσαι. Αλλ' οὐδέν τι πέπονθεν ἡ γυνή. Όμο
δὲ ἤκουσε, «Μή κλαῖε,» καὶ σε σίγηκε. Διατί; Ότι
σὺν τῷ Δεσποτικῷ λόγῳ, καὶ γλυκεῖα τις παραψυχή
ἐνέσταξεν ἐν τῇ ταύτης ψυχῇ, πρὸς ἀγαθὴν ἐλπίδα
τὸν νοῦν αὐτῆς διεγείρουσα. Εστη οὖν πρὸς τὸ μέλο
λον οὖσα μετέωρος. ᾿Αλλὰ τί μὴ θᾶττον ἐπάγω τὸ
γλυκὺ τῆς διηγήσεως, καὶ παράδοξον; Έρχεται
τοίνυν ὁ τῆς ζωῆς Χορηγός, ἅπτεται τῆς σοροῦ
θεία χειρί· οἱ δὲ βαστάζοντες ἔστησαν. Ποντο γάρ
ἴσως ἐθέλειν αὐτὸν ἀσπάσασθαι τὸν νεκρόν. Ο δὲ
δεσποτικῇ φωνῇ καλεῖ τὴν νεκρόν· Νεανία, σοὶ
λέγω, ἐγέρθητι.» Καὶ αὐτίκα, ὦ τοῦ θαύματος ὁ
μὲν ᾅδης ἐλέλυτο, ἡ δὲ ψυχὴ ἐκ τῶν νεκάδων ἀν
έσθορε, καὶ ὁ νεκρὸς ἀνεκάθισε, καὶ τοῦ κραββάτου
ἐφήλλατο, καὶ γίνεται πάντα καινὰ, καὶ παράδοξα.
Ο καρωνίας τάφος ἔμεινε κενοτάφιον· οἱ ὀρύττοντες
τὸ πτύον ρίψαντες, καὶ τὴν δίκελλαν, πρὸς τὸ παράFrancisci Scorsi notæ.
Vigescens enim mæror. Eam magni doloris
vim expressit Seneca in Troad.:
Ratione quamvis careat, et flecti neget
Magnus dolor, sociosque nonnunquam sui
Mæroris ipsos oderit.
At nihil tale. Inter hæc verba, ἀλλ' οὐδὲν
τοιοῦτον, et antecedentia, πρὶν πεπανθῆναι θερα
πευόμενα, in unico cod. G. inserta est hæc προσω
ποπεία mulieris vidu, εἶπε γὰρ ἴσως δρίμυαι ἀπισ
δοῦσα καὶ βλοσυρόν, ὦ τῆς ἀκαιρίας ἄνθρωπε, ει
quæ sequuntur; quæ tamen si deessent ita consecutio sententiae cobæreret, ut nemo suspicari posset
ea deesse, sed potius quod inventa sint ἀλλόκοτα ει
ex alterius ingenio inserta possit quispiam criticus
existimare. Ego vero quia et elegans est prosopopoeia, et παθητική et ab aliis, quibus hic serio
ΠΟΥ uno in loco καλλωπίζεται non absimilis, ab
eodem auctoris genio composita, eademque officina
exisse censui. Et demum quia ille inductus sermo
mulieris vim, potentiamque in Christi verbis insitam
ostendit, qui est auctoris scopus, interjicienda et
edenda statui.
Sepulcrum. Ludit more suo Theophanes in
ἀντιθέτοις non tam verbis quam rebus. Opponit τὸ
χαρωνίας τάφον τῷ κενοταφίῳ illud sepulcrum
horridum futurum fœtidi corporis receptaculum (hoc
enim in duabus bis vocibus ὁ τάφος χαρωνίας
continetur) hic honorarius tumulus, id est, κενο
ταφιος. Τὰ χαρώνια barathra quædam, et Plutonia
foedos odores exhalantia esse colligitur ex Laertio in
Zenone, lib. vi, ubi ex ipsius Zenonis dogmate Ετι
δὲ σοφὸν οὐδὲν θαυμάζειν τῶν δοκούντων παραδόξων
οἷον χαρώνια, καὶ ἀμπότιδας, καὶ πηγὰς θερμῶν,
debere dicit. Quæ verba sic reddit interpres: Prae
terea nihil earum rerum admirari sapientem, quæ
admirabiles videantur, ut Charonis januas, æstuum
recessus et aquarum fontes. Sed que sul bar Charonis januæ inter admiranda a Laertio, seu Zenone
commemorata, quæ tamen admirati sapientem
vetat? Jam has obscuras januas aperiam, et illu
sirabo, si prius quæ de voce χαρώνια apud
grammaticos legi producam. Nam apud Pollucem
lib. viii, cap. 9, et Phavorinum, et fi sychium, el
Suidam in voce χαρώνιον, hæc iisdem ferme verbis
leguntur Χάρωνος, θύρα, μία τοῦ νομοφυλακίου
θύρα, δι' ἧς οἱ κατάδικοι τὴν ἐπὶ θάνατον ἐξ.
άγονται • Una nomophylacii (boc est carceris, cui
nomophylaces praeerant) ex qua capitis rei ad more
tem efferuntur. Addit Suidas ad aliorum verba ver
siculum ex Aristophanis Pluto: Ὁ δὲ Χάρων το
ξύμβολον δίδωσι· Charon autem symbolum dat ἀντὶ
τοῦ μέλλεις ἀποθανεῖν, pro eo quod est: Morundum
tibi est. Quibus verbis adductus Thomas Aldobrandinus in Adnotationibus ad illa verba Laertii putat
per χαρωνεία, vel Charonis januas eo loco mortem
signiticari, quasi dicat morus jammas; nam Χάρων
apud Suidam etiam ὁ θάνατος explicatur. Sed ne
que adhuc bæ jamuse patent; neque video quono 10
cum cæteris admirabilibus, quæ sequuntur, mortis
mentio cohæreat. Igitur τὰ χαρώνια apud Laertium
sunt antra, seu cavernæ, seu barathra mephilim
exhalantia: cujusmodi sunt in agro Puteolano, qui
et Vulcanium forum, et Phlegræi campi apud veteres dictus, ubi lacus Anianus, et præcipue, antrum
col. 233–234page 59 of 367
PG 132:233δέξον ἔτρεχον, τὰ δάκρυα εἰς χαρὰν καὶ θαῦμα μετ ήγοντο. Τους συνελθόντας δέος εἶχε μετ᾿ ἐκπλήξεως, καί τινες, οἶμαι, τῶν κουφοτέρων τοὺς ἑαυ τῶν ἀπέματτον οφθαλμούς, ὡς ἐν ὀνείρῳ ταῦτα βλέπειν οἰόμενοι. Ἡ δὲ μακαρία μήτηρ ἐκείνη, καὶ τοῖς ποσὶ τοῦ Δεσπότου καλινδουμένη, καὶ θατέρα χειρὶ τῷ παιδὶ περιπλεκομένη επίστει κατέχουσα, καὶ διὰ πάντων μετήμειπτο τὸ πένθος εἰς ἀγαλλίασιν. Καὶ ἵνα συνέχω τὸ πᾶν, εἶδεν ὁ ἥλιος τότε τὸ Δαβιδικὸν ἐκεῖνο πληρούμενον, μητέρα ἐπὶ τέκνῳ εὐφραινομένην, καὶ τὸν τῆς ζωῆς Δοτῆρα, καὶ Θεὸν ἡμῶν Ἰησοῦν δοξαζόμενον. Ἡ μὲν οὖν παράδοξος αυτη θαυματουργία ὧδε κατέληξε, πλεῖστα τὰς ἡμετέρας ψυχὰς ὠφελήσασα, καὶ μᾶλλον ὅσοι και τανυγέντες, συμπαθείας ἐστάξατε δάκρυον, ὅπερ καθαρτικὴν εἶναι τῶν ψυχικῶν ῥύπων πιστεύομεν. Οὐκ ἄμουσον δὲ ἴσως μεταβαλεῖν τὴν ἱστορίαν εἰς ἠθικὴν θεωρίαν· οὕτω γὰρ ἀμφοτέρωθεν τὴν ὠφέ λειαν καρπωσόμεθα. Εκαστος ἑαυτὸν ἐννοησάτω τῆς χήρας υἱόν, καταστάσεως δηλαδή χηρευούσης δικαίου φρονήματος εἰς τὸν τῆς ἀπραξίας τάφον ἐλεεινῶς ἐκφερόμενον ὑπὸ τῶν φιλορυπάρων δαιμόνων, καὶ τῶν τὴν ψυχὴν κακῶς βασταζόντων παθῶν τῆς σαρκός. Τίς οὖν γένοιτο σωτηρίας λαβή; Τὸ ἐκ μετανοίας ἐκ τῶν ὀμμάτων δάκρυον, δ στάζοντες κρουνηδὴν ἐπευξώμεθα ἵν᾿ ὁ Δεσπότης ἅψηται τῆς σοροῦ νοητῇ ἐπαφῇ. Σορὸς δὲ τὸ πολυπαθές ἐστι σῶμα, τὸ βαρύ, καὶ βρίθον ἐφόλκιον· καὶ οὕτως οἱ βαστάζοντες στήσονται, καὶ τοῦ δρόμου τῆς νεκροφόρου κακίας παυθήσονται. Αὐτῶν δ' ἐμποδισθέντων τῆς πρὸς τὸ χεῖρον ὁρμῆς ὁ νοῦς ἀναστήσεται, καὶ ὡς μητρὶ ἀποδοθήσεται τῇ ἄνω Ἱερουσαλήμ. Κάτ κεῖνο δὲ δεῖ μὴ παρελθεῖν ἀνεπίσκεπτον, ὃ γέγονε μὲν ἱστορικῶς, ἐδήλου δέ τι πνευματικόν. Ο μὲν γὰρ Θεσβίτης προφήτης, καὶ ὁ τούτου γεγονώς φοι-. τητὴς παῖδας ἀτελεῖς τεθνηκότας ἀνέστησαν, ὁ μὲν τὸν τῆς Σαραφθίας, ὁ δὲ τὸν Σουμανίτιδος. Ὁ δὲ Δεσπότης και Κύριος Ἰησοῦς οὔτε τοὺς ἐν νηπιώδει ἡλικίᾳ, οὔτε τοὺς χρόνῳ καταγηράσαντας ἐξήγειρε τόν τε γὰρ τῆς χήρας υἱὸν νεανίαν ὀνομάζει τὸ Εὐαγ γέλιον, καὶ ἡ θυγάτηρ Ἰαείρου νεανι; ἦν δωδε τὸν Χαρωνείας τάφον στηλιτευτικῇ σμόν, κόσμου κάθαρσιν, ἁμαρτίας κατα κλυHOMILIA VI.
δέξον ἔτρεχον, τὰ δάκρυα εἰς χαρὰν καὶ θαῦμα μετ- cadaveris receptaculum inane monumentum mansit,
ήγοντο. Τους συνελθόντας δέος εἶχε μετ᾿ ἐκπλή
ξεως, καί τινες, οἶμαι, τῶν κουφοτέρων τοὺς ἑαυ
τῶν ἀπέματτον οφθαλμούς, ὡς ἐν ὀνείρῳ ταῦτα
βλέπειν οἰόμενοι. Ἡ δὲ μακαρία μήτηρ ἐκείνη, καὶ
τοῖς ποσὶ τοῦ Δεσπότου καλινδουμένη, καὶ θατέρα
χειρὶ τῷ παιδὶ περιπλεκομένη επίστει κατέχουσα,
καὶ διὰ πάντων μετήμειπτο τὸ πένθος εἰς ἀγαλλία
σιν. Καὶ ἵνα συνέχω τὸ πᾶν, εἶδεν ὁ ἥλιος τότε τὸ
Δαβιδικὸν ἐκεῖνο πληρούμενον, μητέρα ἐπὶ τέκνῳ
εὐφραινομένην, καὶ τὸν τῆς ζωῆς Δοτῆρα, καὶ Θεὸν
ἡμῶν Ἰησοῦν δοξαζόμενον. Ἡ μὲν οὖν παράδοξος
αυτη θαυματουργία ὧδε κατέληξε, πλεῖστα τὰς
ἡμετέρας ψυχὰς ὠφελήσασα, καὶ μᾶλλον ὅσοι και
τανυγέντες, συμπαθείας ἐστάξατε δάκρυον, ὅπερ
καθαρτικὴν εἶναι τῶν ψυχικῶν ῥύπων πιστεύομεν.
Οὐκ ἄμουσον δὲ ἴσως μεταβαλεῖν τὴν ἱστορίαν εἰς
ἠθικὴν θεωρίαν· οὕτω γὰρ ἀμφοτέρωθεν τὴν ὠφέ
λειαν καρπωσόμεθα. Εκαστος ἑαυτὸν ἐννοησάτω
τῆς χήρας υἱόν, καταστάσεως δηλαδή χηρευούσης
δικαίου φρονήματος εἰς τὸν τῆς ἀπραξίας τάφον
ἐλεεινῶς ἐκφερόμενον ὑπὸ τῶν φιλορυπάρων δαιμόνων, καὶ τῶν τὴν ψυχὴν κακῶς βασταζόντων παθῶν
τῆς σαρκός. Τίς οὖν γένοιτο σωτηρίας λαβή; Τὸ ἐκ
μετανοίας ἐκ τῶν ὀμμάτων δάκρυον, δ στάζοντες
κρουνηδὴν ἐπευξώμεθα ἵν᾿ ὁ Δεσπότης ἅψηται τῆς
σοροῦ νοητῇ ἐπαφῇ. Σορὸς δὲ τὸ πολυπαθές ἐστι c
σῶμα, τὸ βαρύ, καὶ βρίθον ἐφόλκιον· καὶ οὕτως οἱ
βαστάζοντες στήσονται, καὶ τοῦ δρόμου τῆς νεκροφόρου κακίας παυθήσονται. Αὐτῶν δ' ἐμποδισθέντων
τῆς πρὸς τὸ χεῖρον ὁρμῆς ὁ νοῦς ἀναστήσεται, καὶ
ὡς μητρὶ ἀποδοθήσεται τῇ ἄνω Ἱερουσαλήμ. Κάτ
κεῖνο δὲ δεῖ μὴ παρελθεῖν ἀνεπίσκεπτον, ὃ γέγονε
μὲν ἱστορικῶς, ἐδήλου δέ τι πνευματικόν. Ο μὲν
γὰρ Θεσβίτης προφήτης, καὶ ὁ τούτου γεγονώς φοι-.
τητὴς παῖδας ἀτελεῖς τεθνηκότας ἀνέστησαν, ὁ μὲν
τὸν τῆς Σαραφθίας, ὁ δὲ τὸν Σουμανίτιδος. Ὁ δὲ
Δεσπότης και Κύριος Ἰησοῦς οὔτε τοὺς ἐν νηπιώδει
ἡλικίᾳ, οὔτε τοὺς χρόνῳ καταγηράσαντας ἐξήγειρε
τόν τε γὰρ τῆς χήρας υἱὸν νεανίαν ὀνομάζει τὸ Εὐαγ
γέλιον, καὶ ἡ θυγάτηρ Ἰαείρου νεανι; ἦν δωδε
72 Psal. cx11, 9. 73 111 Reg. vn; IV Reg. iv.
fossores pala et ligone abjectis ad miraculum accurrebant; lacrymæ in gaudium admirationemque vertebantur; conventum illum hominum timor ac
stupor invasit; et ex levioribus, credo, nonnulli
oculos abstergebant, quasi per somnium ea se videre
arbitrati. At felix illa mater provoluta ad Domini
pedes, et altera manu cum filio implicita, vix cum
se tenere credebat; et usquequaque luctum cum
gestiente laetitia commutavit. Atque uti comprehendam brevi, vidit tunc sol Davidicum illud impletumn, matremn super filio lælantem ", et Lurgilorem vitae Deumque nostrum Jesum gloria
celebratum. Atque hic operis hujus admirandi, et
supra opinionem hominum constituti finis. Quod
sane non parum animis nostris peperit utilitatis;
¡is maxime, quibus commiseratione compunctis
lacrymæ dimanarunt, quas ad eluendas animi
sordes valere credi nus.
Nec injucundum fortassis erit ad moralem considerationem traducere historiam: sic enim fructum
utrinque decerpserimus. Unusquisque filium vidnæ
justitiae viduata sit spiritu, ac jam in tumulum
se esse recogitet, ejus scilicet constitutionis quæ
inertia ab immundis damonibus
et passionibus
Carnis, quæ animam in perniciem adducunt, misePenitentiae lacrymæ, quas ubertim ex oculis prorabiliter efferatur. Quænam igitur salutis facultas?
feretrum tangat. Feretrum 38 porro est corpus
fondentes deprecemur Dominum, ut spirituali tactu
multis malis obnoxium, gravis et onusta sarcina,
atque ita qui portant loculum, stabunt et a vitiositate mortuum corpus ferentis cursum retrahent.
Quorum ubi retardatus fuerit impetus incitatus ad
maluın, mens reviviscet, et cœlesti Hierosolymæ
tanquam matri tradetur. Nec vero illud sine consideratione prætereundum est, quod secundum histosignifcabat. Namque Thesbites propheta ejusque
ria: gestum est quidem, aliquid vero spirituale
discipulus pueros imperfecta ætate mortuos excitarunt: alter quidem Sarephtanæ, alter vero Sunamitidis filium". At vero Dominus et propria virtute
pollens Jesus neque infantes, nec jam longa die
senescentes revocavit ad vitam; hunc enim viduæ
Francisci Scorsi notæ.
noster Theophanes sepulcrum, in quo iuferendum
erat cadaver: τὸν Χαρωνείας τάφον appellat ex
similitudine.
visitar, sive spiraculum mortiferum emittens bali- Charonis, seu mortis jure dicantur. Optime etiam
tum Charonæum signate appellatum, vulgo Grotta
de' cani ab experimento in canibus capto: quod si
vivum quodenuque animal prolabatur in eam scrobem, et plusculumn imnmoretur, exspiret; sed si protinus educatur, aspersum ex aqua stagni, vitales
recipit spiritus. Multa alia de hoc lacu, scatebrisque sulphureis, quibus totus ille campus fervet
enarrala et descripta leges in Theatro civitatum
totius mundi, lib. ut, tom. II, a Gregorio Braun
Agrippinati exhibito. Mirum igitur ni hæc ipsa
tam mirifica loca a Laertio denotentur, quæ cum
admirationem parere possint, per Zenonem non
I cet admirari sapienti. Certe nisi hac denotet, alia
lajusmodi dicat necesse est; atque hæ januæ
PATROL. GR. CXXXII.
Ad eluendas animi sordes. S. Ambrosius de
obitu fratris sui Satyri: Fleverunt et pauperes; et
quod multo pretiosius est multoque uberius, lacrymis suis delicta laverunt. Istæ sunt lacrymæ redemptrices; isti gemitus, qui dolorem mortis abscindunt; iste dolor, qui perpetua_nbertate l@titiæ
veteris sensum doloris obducat. Et S. Gregorius
Nazianz, orat.3, in Julianum, στηλιτευτικῇ prim:
σμόν, κόσμου κάθαρσιν, peccati diluvium, mundi
lacrymas magnifice appellat ἁμαρτίας κατα κλυpiamentum.
*Digitized by
col. 235–236page 60 of 367
PG 132:235καετής. Τί οὖν ἐκ τούτων ὑψηλότερον διδασκόμεθα; Ως ὁ προφητικὸς λόγος πρὸς ἀτελεῖς ἦν, καὶ εἰς αγωγικοὺς τὴν κατὰ νόμον ζῶντας νηπιώδη ζωή, οὓς ἐζωοποίει θνήσκοντας τῇ παραβάσει τῶν νομι κῶν ἐντολῶν. Ὁ δὲ Χριστὸς τὴν τελειωτικὴν διὰ τοῦ Εὐαγγελίου παρέχων ζωήν, τῆς τελείας ἐφάπτε τα: ψυχῆς, ζωὴν νοερὰν αὐτῇ παρεχόμενος, ἥτις διαβᾶσα τὴν νηπιώδη κατάστασιν, καὶ διὰ τῆς πνευ ματικῆς ἡλικίας ἀκμάσασα, οὐκ ἐπαλαιώθη τῇ ευ τίδι τῆς ἁμαρτίας καταγήραςασα. Καὶ τοῦτο αἱ ἰτ τεται λέγον τὸ Ασμα το Σολομώντειον· ι Διὰ τοῦ ο νεάνιδες Αγάπησάν σε.» Εἴπερ οὖν καὶ ἡμῶν ἡ ψυχή νεάζει, μήτε ὑπὸ νεότητος ἀναισθητοῦσα καὶ νηπιάζουσα, μήτε ὑπὸ γήρως ἀδρανοῦσα πρὸς τὴν τοῦ καλοῦ κατανόησιν, εφάψεται αὐτῆς ὁ διδασκαλικὸς λόγος, καὶ ἀναστήσει τοῦ σκίμποδος τῆς ἀμερα τίας, καὶ μετασχεῖν παρασκευάσει τῶν αἰωνίων ἀγαθῶν, ὧν γένοιτο πάντας ἡμᾶς ἐπιτυχεῖν χάριτι τοῦ ζωογονοῦντος ἡμᾶς Κυρίου καὶ Θεοῦ καὶ Σω τῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ· ᾧ πρέπει πᾶσα δόξα καὶ τιμὴ σὺν τῷ ἀνάρχῳ Πατρὶ καὶ τῷ ζωοποιῷ Πνεύματι, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. ΟΜΙΛΙΑ Ζ'. Περὶ τῆς παραβολῆς τοῦ σπόρου. Οἱ τὰς μακρὰς ἀποδημίας κατ' ἐμπορίαν πλούτου στελλόμενοι, ἐπειδὰν τῆς ὁδοῦ βουληθῶσιν ἐφάψι σθαι, εὐχὴν ποιοῦνται τῆς ὁδοιπορίας προοίμιον, & Θεὸν αὐτοῖς γενέσθαι καθηγεμόνα καὶ συνοδοιπόρον αιτούμενοι. Ἐπεὶ οὖν καὶ ἡμεῖς κατ' ἐμπορίαν τοῦ δεσποτικοῦ πλούτου τε καὶ πνευματικοῦ, τῆς ὁδοῦ τῶν εὐαγγελικῶν ἐξηγήσεων εφαπτόμεθα, δεηθῶμεν ἐπιχορηγηθῆναι πᾶσι τὴν χάριν τοῦ Πνεύματος, ἡμῶν μὲν διατρανοῦσαν τὴν γλῶτταν, καὶ τὸν λόγον εὐθύνουσαι, ὑμῶν δὲ τὰς ἀκοὰς διεγείρουσαν εν μέλα πρὸς τὴν ἀκρόασιν, ἵν᾿ ἀπέλθωμεν ἐντεῦθεν τοῦ πνευ *** ματικοῦ σπόρου καρπωσάμενοι τὸ γεώργιον, ἐκεί νου τοῦ σπόρου, περὶ οὗ σήμερον ἡ εὐαγγελική παρα βολὴ διηγήσασα οὕτω λέγει Εἶπεν ὁ Κύριος τὴν παραβολήν ταύτην· Ἐξήλ θεν ὁ σπείρων τοῦ σπεῖραι τὸν σπόρον αὐτοῦ.» Την προορισθεῖσαν ἐκ Θεοῦ ἀνέκαθεν βούλησιν, καὶ τὴν μέχρι τῆς ἡμετέρας ἐσχατιᾶς τοῦ Θεοῦ Λόγου κέ νωσιν, καὶ τὴν πρὸς τὸν ἄνθρωπον ἄρρητον ἔνωσιν ἡ μεγάλη τοῦ Εὐαγγελίου φωνὴ ὀνομάζει ἐξέλευσιν ο οὕτω γὰρ καὶ ἐν ἄλλοις φησίν· ο Εἰδὼς ὁ Ἰησοῦς ὅτι πάντα δέδωκεν αὐτῷ ὁ Πατήρ εἰς τὰς χεῖρας, καὶ ὅτι ἀπὸ Θεοῦ ἐξῆλθε, καὶ πρὸς τὸν Θεὸν ὑπάγει.» ὑπὸ νεότητος ἀναισθη τοῦσα, καὶ νηπιάζουσα, Και Φιλάνθρω που διαφερόντως ὅτι τῆς καθ' ἡμᾶς πρὸς ἀλήθειαν ὁλικῶς ἐν μιᾷ τῶν αὐτῆς ὑποστάσεων έκοι νώνησεν ἀνακαλουμένην πρὸς ἑαυτὴν, καὶ ἀνατιθεῖσα τὴν ἀνθρωπίνην ἐσχατιάν. συντακτήριονfilium adolescentem appellat Evangelium, et Jairi καετής. Τί οὖν ἐκ τούτων ὑψηλότερον διδασκόμεθα;
filia puella duodecennis erat ". Quid igitur ex hoc
altioris intelligentiæ accipimus? Propheticum scilicet
sermonem ad imperfectos ac tyrones in discendo
traditum, quique secundum legem vivebant infan-·
tium vitam: atque his legalium præceptorum violatione mortuis vitam restituebat. At vero Christus ad
perfectivam per Evangelium vitæ rationem instituens,
perfectam attingit animam, vitam illi spiritualem
præbens, quæ infantilem transgressa statum, et
spirituali ætate vigescens non rugis peccatorum
obducta inveteravit alque consenuit. Atque hoc
Salomonis Canticum innuit: «Propterea adolescentulae dilexerunt te ".» Si igitur anima nostra juvenescit, neque adhuc infantis more ad sensum
boni percipiendum inepta est, neque ad ejus intelligentiam senectutis vitio hebes et languida, pervadet
eam sermo doctrinæ, et ab iniquitatis lecto excitabit,
et ad æterna bona assequenda disponet: quibus nos
omnes potiri contingat gratia Domini Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi auctoris vitæ, cui debetur
omnis honor et gloria cum Patre principii experte,
et vivificante Spiritu, nunc et in sæcula sæculorum.
Amen.
39 HOMILIA VII.
De parabola sementis.
Ως ὁ προφητικὸς λόγος πρὸς ἀτελεῖς ἦν, καὶ εἰς
αγωγικοὺς τὴν κατὰ νόμον ζῶντας νηπιώδη ζωή,
οὓς ἐζωοποίει θνήσκοντας τῇ παραβάσει τῶν νομι
κῶν ἐντολῶν. Ὁ δὲ Χριστὸς τὴν τελειωτικὴν διὰ
τοῦ Εὐαγγελίου παρέχων ζωήν, τῆς τελείας ἐφάπτε
τα: ψυχῆς, ζωὴν νοερὰν αὐτῇ παρεχόμενος, ἥτις
διαβᾶσα τὴν νηπιώδη κατάστασιν, καὶ διὰ τῆς πνευματικῆς ἡλικίας ἀκμάσασα, οὐκ ἐπαλαιώθη τῇ ευ
τίδι τῆς ἁμαρτίας καταγήραςασα. Καὶ τοῦτο αἱ ἰτ
τεται λέγον τὸ Ασμα το Σολομώντειον· ι Διὰ τοῦ ο
νεάνιδες Αγάπησάν σε.» Εἴπερ οὖν καὶ ἡμῶν ἡ
ψυχή νεάζει, μήτε ὑπὸ νεότητος ἀναισθητοῦσα καὶ
νηπιάζουσα, μήτε ὑπὸ γήρως ἀδρανοῦσα πρὸς τὴν
τοῦ καλοῦ κατανόησιν, εφάψεται αὐτῆς ὁ διδασκαλικὸς λόγος, καὶ ἀναστήσει τοῦ σκίμποδος τῆς ἀμερα
τίας, καὶ μετασχεῖν παρασκευάσει τῶν αἰωνίων
ἀγαθῶν, ὧν γένοιτο πάντας ἡμᾶς ἐπιτυχεῖν χάριτι
τοῦ ζωογονοῦντος ἡμᾶς Κυρίου καὶ Θεοῦ καὶ Σω
τῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ· ᾧ πρέπει πᾶσα δόξα
καὶ τιμὴ σὺν τῷ ἀνάρχῳ Πατρὶ καὶ τῷ ζωοποιῷ
Πνεύματι, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν
αἰώνων. Αμήν.
Περὶ τῆς παραβολῆς τοῦ σπόρου.
Qui mercaturæ faciundæ causa longis peregrina- Οἱ τὰς μακρὰς ἀποδημίας κατ' ἐμπορίαν πλούτου
tion'bus sese aceingunt, cum jam ingredi viam vo- στελλόμενοι, ἐπειδὰν τῆς ὁδοῦ βουληθῶσιν ἐφάψι
lunt, preces initium itineris faciunt, Deumque σθαι, εὐχὴν ποιοῦνται τῆς ὁδοιπορίας προοίμιον,
orant ut dux et comes sibi sit vitæ. Quoniam igitur & Θεὸν αὐτοῖς γενέσθαι καθηγεμόνα καὶ συνοδοιπόρον
et nos ad quæstumn cœlestium ac spiritualium αιτούμενοι. Ἐπεὶ οὖν καὶ ἡμεῖς κατ' ἐμπορίαν τοῦ
divitiarum, Evangelii explicandi viam inimus, δεσποτικοῦ πλούτου τε καὶ πνευματικοῦ, τῆς ὁδοῦ
precemur, ut in nos omnes gratia Spiritus sancti τῶν εὐαγγελικῶν ἐξηγήσεων εφαπτόμεθα, δεηθῶμεν
abunde conferatur, quæ et linguam nostram expedit, ἐπιχορηγηθῆναι πᾶσι τὴν χάριν τοῦ Πνεύματος,
et sermonis dirigat cursum, vestras vero aures ad ἡμῶν μὲν διατρανοῦσαν τὴν γλῶτταν, καὶ τὸν λόγον
audiendum vehementer excitet, ut hinc discedamus εὐθύνουσαι, ὑμῶν δὲ τὰς ἀκοὰς διεγείρουσαν εν μέλα
spiritualis semnentis fructu percepto, ejus inquam πρὸς τὴν ἀκρόασιν, ἵν᾿ ἀπέλθωμεν ἐντεῦθεν τοῦ πνευsementis, de qua hodie Parabola evangelica *** dis- ματικοῦ σπόρου καρπωσάμενοι τὸ γεώργιον, ἐκείsereus ait:
νου τοῦ σπόρου, περὶ οὗ σήμερον ἡ εὐαγγελική παρα
βολὴ διηγήσασα οὕτω λέγει·
• Dixit Jesus parabolam hanc: Exiit qui seminat
seminare semen suum.» Prædefinitum ab æternitate
consilium Dei, et usque ad infimam nostram
conditionem divini Verbi exinanitionem, et inexplicabilem illam cum humana natura unionem
grandiloquus Evangelii sermo exitum vocat. Sic
enim et aliis in locis loquitur: «Videns Jesus, quia
omnia dedit ei Pater in manus, et quia a Deo exivit, et ad Deum vadit 16;» et in eo sermone
* Luc. viii, 42; Marc. v, 42.
• Εἶπεν ὁ Κύριος τὴν παραβολήν ταύτην· Ἐξήλθεν ὁ σπείρων τοῦ σπεῖραι τὸν σπόρον αὐτοῦ.» Την
προορισθεῖσαν ἐκ Θεοῦ ἀνέκαθεν βούλησιν, καὶ τὴν
μέχρι τῆς ἡμετέρας ἐσχατιᾶς τοῦ Θεοῦ Λόγου κέ
νωσιν, καὶ τὴν πρὸς τὸν ἄνθρωπον ἄρρητον ἔνωσιν
ἡ μεγάλη τοῦ Εὐαγγελίου φωνὴ ὀνομάζει ἐξέλευσιν ο
οὕτω γὰρ καὶ ἐν ἄλλοις φησίν· ο Εἰδὼς ὁ Ἰησοῦς
ὅτι πάντα δέδωκεν αὐτῷ ὁ Πατήρ εἰς τὰς χεῖρας, καὶ
ὅτι ἀπὸ Θεοῦ ἐξῆλθε, καὶ πρὸς τὸν Θεὸν ὑπάγει.»
* Cant. v, 2. 75* Luc. viii, 5 seqq. 7ª Joan. xxIII, 3.
Francisci
Infantis more. Hæc, ὑπὸ νεότητος ἀναισθη
τοῦσα, καὶ νηπιάζουσα, supplevi, necessaria sane ad
perfectum sensum, ex c. 5.
Usque ad infimam. Sic locutus S. Dionysins
Areop. De divinis nomin. cap. 1, ubi Deum appelΚαι Φιλάνθρω που διαφερόντως ὅτι τῆς καθ' ἡμᾶς πρὸς
ἀλήθειαν ὁλικῶς ἐν μιᾷ τῶν αὐτῆς ὑποστάσεων έκοινώνησεν ἀνακαλουμένην πρὸς ἑαυτὴν, καὶ ἀνατι
Scorsi notæ.
θεῖσα τὴν ἀνθρωπίνην ἐσχατιάν. Ηoc est, ex interpretatione Joachimi Perionii: Singulari quodam
amore genus humanum complecteniem, quod
atque integre in una persona nobiscum cominercium:
habuit, el vocans ad se, et jungens nostram humilitatem.
vere
In eo sermone. Circumscripsi pluribus voceu συντακτήριον de qua vide not. 9 ad hom. 6.
Homily XHomilia X
col. 237–238page 61 of 367
PG 132:237ἐν δὲ τοῖς πρὸς τοὺς μαθητάς συντακτηρίοις λό τας, φησὶν ὁ Σωτήρ·. Ἐγὼ ἀπὸ Θεοῦ ἐξῆλθον ἐξῆλθον παρὰ τοῦ Πατρὸς, καὶ πορεύομαι πρὸς τὸν Πατέρα.» Εντυγχάνων δὲ τῷ Πατρὶ ὡς ὁμοτίμω εἰρήκει περὶ τῶν φοιτητῶν, «Καὶ αὐτοὶ ἔγνωσαν ὅτι παρὰ σοῦ ἐξῆλθον.» Καὶ νῦν δὲ περὶ ἑαυτοῦ τὴν παρα βολὴν συντιθεὶς, ο Ἐξῆλθε, φησίν, ὁ σπείρων τοῦ σπεῖραι τὸν σπόρον αὐτοῦ.. Ο θεηγόρος δὲ Παῦλος ἐν τῇ πρὸς Εβραίους Επιστολῇ τὴν κατὰ σάρκα Χριστοῦ παρουσίαν, εἰσέλευσιν ονομάζει φάμενος εύτωσί· «Όταν δὲ πάλιν εἰσάγῃ τὸν Πρωτότοκον.» Αρ᾽ οὖν ἐναντιοῦνται ἀλλήλαις αἱ θεῖαι φωναί; καὶ εἷς ἂν εἰς τοῦτο προαχθείη χυδαιότητος λογισμῶν νῆσαι, ἡ φράσαι τὸν ᾿Απόστολον ἐναντία φάσκειν τῆς εὐαγγελικῆς ἀποφάσεως; Αλλ᾿ ὥσπερ ἐν τῇ μυστικῶς ὁραθείσῃ τῷ Ἰακώβ ποτε κλίμακι, οἱ αὐτοὶ ἄγγελοι ἀνέβαινον καὶ κατέβαινον, ἑνὸς τοῦ ὑποκειμένου τυγχάνοντος, οὕτως ὁ μονογενὴς τοῦ Θεοῦ Παίς κατ' άλλο καὶ ἄλλο σημαινόμενον λέγοιτ' ἂν εἰσελθεῖν τε καὶ ἐξελθεῖν τοῖς ἐκδεχομένοις τὰς θείας ἐκφαντορίας θεοπρεπώς. "Οταν γὰρ παρα τραπῇ ἡ τοῦ ἀνθρώπου φύσις, διώλισθεν, ἔξω γέγονε τοῦ Θεοῦ. Ἐξῆλθεν οὖν καὶ αὐτὸς ὡς ὁ πρέσβυς, ἵν' εἰσάγῃ ἡμᾶς, ἐξ οὗ κακῶς ἐκπεπτώκαμεν. Ὁ δὲ θεῖος Απόστολος τὴν εἰς τὴν κληρονομίαν εἴσοδον λέγων, καθ᾿ ἣν τῶν ἐθνῶν κληρονόμος εἰσήνεκται, ὡς προέφησεν ὁ θεῖος χρησμός·. Αίτησαι παρ' ἐμοῦ, καὶ δόσω σοι ἔθνη την κληρονομίαν σου, καὶ την κατάσχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς, πρὸ γὰρ τῆς οἰκονομίας οὐδὲν ἦν Θεῷ καὶ τῇ κτίσει κοινόν εἰς γὰρ κοινωνία πρὸς τὴν αἰσθητὴν κτίσιν τῷ πιν Εξάῳ, καὶ ἀκτίστῳ, καὶ ἀναφεῖ; κοινωνήσας δὲ ἡμῖν διὰ τοῦ προσλήμματος, εἰσαχθῆναι πρὸς τὴν κτίσιν παρὰ τῆς ἀποστολικῆς φαίνεται ρήσεως, το εἰς τοῦτο πραχθείη χυδαιότητα λογισμῶν; Εἰς τοῦτο προαχθείη χυδαιότη θας. Ενὸς τοῦ ὑποκειμένου τυγχάνοντος ἐκφαντορία, ἐκφάντορες, ἐκφαντορικοὶ ὑποφητικαὶ τάξεις, έκφαντο χιν δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκφαντορικὴ τοῦ κρυφίου τῆς Θεότητος δύναμις. νομία, ποι..HOMILIA VII.
ἐν δὲ τοῖς πρὸς τοὺς μαθητάς συντακτηρίοις λό- quo discipulos Dominus postremam instruxit: «Ego,
τας, φησὶν ὁ Σωτήρ·. Ἐγὼ ἀπὸ Θεοῦ ἐξῆλθον·
ἐξῆλθον παρὰ τοῦ Πατρὸς, καὶ πορεύομαι πρὸς τὸν
Πατέρα.» Εντυγχάνων δὲ τῷ Πατρὶ ὡς ὁμοτίμω
εἰρήκει περὶ τῶν φοιτητῶν, «Καὶ αὐτοὶ ἔγνωσαν ὅτι
παρὰ σοῦ ἐξῆλθον.» Καὶ νῦν δὲ περὶ ἑαυτοῦ τὴν παρα
βολὴν συντιθεὶς, ο Ἐξῆλθε, φησίν, ὁ σπείρων τοῦ
σπεῖραι τὸν σπόρον αὐτοῦ.. Ο θεηγόρος δὲ Παῦλος
ἐν τῇ πρὸς Εβραίους Επιστολῇ τὴν κατὰ σάρκα
Χριστοῦ παρουσίαν, εἰσέλευσιν ονομάζει φάμενος
εύτωσί· «Όταν δὲ πάλιν εἰσάγῃ τὸν Πρωτότοκον.»
Αρ᾽ οὖν ἐναντιοῦνται ἀλλήλαις αἱ θεῖαι φωναί; καὶ
εἷς ἂν εἰς τοῦτο προαχθείη χυδαιότητος λογισμῶν
νῆσαι, ἡ φράσαι τὸν ᾿Απόστολον ἐναντία φάσκειν
τῆς εὐαγγελικῆς ἀποφάσεως; Αλλ᾿ ὥσπερ ἐν τῇ
μυστικῶς ὁραθείσῃ τῷ Ἰακώβ ποτε κλίμακι, οἱ αὐτοὶ
ἄγγελοι ἀνέβαινον καὶ κατέβαινον, ἑνὸς τοῦ ὑποκειμένου τυγχάνοντος, οὕτως ὁ μονογενὴς τοῦ Θεοῦ
Παίς κατ' άλλο καὶ ἄλλο σημαινόμενον λέγοιτ' ἂν
εἰσελθεῖν τε καὶ ἐξελθεῖν τοῖς ἐκδεχομένοις τὰς
θείας ἐκφαντορίας θεοπρεπώς. "Οταν γὰρ παρατραπῇ ἡ τοῦ ἀνθρώπου φύσις, διώλισθεν, ἔξω γέγονε
τοῦ Θεοῦ. Ἐξῆλθεν οὖν καὶ αὐτὸς ὡς ὁ πρέσβυς, ἵν'
εἰσάγῃ ἡμᾶς, ἐξ οὗ κακῶς ἐκπεπτώκαμεν. Ὁ δὲ
θεῖος Απόστολος τὴν εἰς τὴν κληρονομίαν εἴσοδον
λέγων, καθ᾿ ἣν τῶν ἐθνῶν κληρονόμος εἰσήνεκται,
ὡς προέφησεν ὁ θεῖος χρησμός·. Αίτησαι παρ'
ἐμοῦ, καὶ δόσω σοι ἔθνη την κληρονομίαν σου, καὶ
την κατάσχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς, πρὸ γὰρ
τῆς οἰκονομίας οὐδὲν ἦν Θεῷ καὶ τῇ κτίσει κοινόν·
εἰς γὰρ κοινωνία πρὸς τὴν αἰσθητὴν κτίσιν τῷ πιν
Εξάῳ, καὶ ἀκτίστῳ, καὶ ἀναφεῖ; κοινωνήσας δὲ
ἡμῖν διὰ τοῦ προσλήμματος, εἰσαχθῆναι πρὸς τὴν
κτίσιν παρὰ τῆς ἀποστολικῆς φαίνεται ρήσεως,
" Joan. xv1, 28. το Joan. XVII, 8.” Hebr. 1, 16.
ait, a Deo exivi: exivi a Patre, et veni in mundum; iterum vado ad Patrem 7.. Cum Patre vero
ut æquali colloquens de discipulis dixit: Et ipsi
cognoverunt quia a te exivi 76.» Nunc vero etiam
parabolam de scipso componens: «Exiit, inquit, qui
seminat seminare semen suum. Paulus vero divinitus loquens in ea quæ est ad Hebræos Epistola,
Christi secundum carnem adventum introitum appellat sic dicens:. Et cujus iterum introducit Pris
mogenitum in orbem terræ ". An igitur divinæ
voces sibi invicem'adversantur? Quis vero in tam
humilemn abjectamque cogitationem adduci
potest ut putet aut dicat Apostolum contraria evangelica sententiae loqui? Verum sicut in mystica
scala, quam vidit Jacob, fidem angeli ascendebant
et descendebant, cum una utrique dicto subjecla
res esset, ita unigenitus Dei Filius alia atque
alia significatione introire dicitur, et exire apnd
eos qui ita mysticam 40 doctrinam accipiunt,
uti par est sentire de Deo. Quando enim humana
natura aberrans a via, lapsa est, excessit a Deo:
exivit ergo et ipse quasi legatus quidam, ut eo nos
introduceret, unde male excideramus. Αt vero divinus Apostolus de introitu sive aditu ad hæreditatem loquitur, sicuti prædixerat divinum oraculum:
‹ Postula a me, et dabo tibi gentes hæreditatem tuam
et possessionem tuam terminos terræ *;, nam
ante fucarnationem nihil Deo cum rebus crea
tis commune: nam quæ communio cum sensibili
creatura sit ei qui ab omni materia purus et
increatus est, et contrectari non potest? at vero
cum per assumptam naturam nobiscum communicavit introductus in res creatas, per Apostoli verba
60 Psal. 11,
Francisci Scorsi notæ.
In tam humilem. V. C. habet εἰς τοῦτο
πραχθείη χυδαιότητα λογισμῶν; sed et sensus aucioris et syntaxis_postulant lectionem, quam ex
seo P. protuli: Εἰς τοῦτο προαχθείη χυδαιότη
θας.
Cum una utrique dicto. Ενὸς τοῦ ὑποκειμένου τυγχάνοντος ad verbum rediderim, Uno exsistente subjecto; unum hoc subjectum angeli sunt,
de quibus prædicantur opposita, ascendere ei
descendere; sed alia, atque alia ratione. Quo
exemplo utitur auctor ut ostendat non repugnare
dieta Scripturæ, quæ de eodem Christo exiisse,
e introiisse dicunt. Hoc enim verum est diversa
consideratione, quam habes ab ipso auctore explicatam. S. Chrysost. hom. 3, in epist, ad Hebræos,
eauidem quæstionem movet, atque exitum quidem
explicat de reconciliatione a Christo factà inter
Deum et homines: Quomodo enim, inquit, in regia
qui sunt in vinculis et regem offenderunt, stant
foris; qui vult autem eos reconciliare, non ipsos
introducit, sed ipse foras egrediens eos alloquitur;
donec ipsis dignis effectis conspectu regis eos inɩrodacal: ita etiam fecit Christus, etc. Ingressum antein
explicat eu modo, quo Noster: Paulus, inquit, eum
nominal ingressum a metaphora evrum qui sunt
heredes, et aliquam accipiunt possessionem; dicere
trim: Cum autem introduxerit Primogenitum in
Grbem terra,» hoc est cum ei tradiderit posses8.
sionem; tunc enim eam totam possedit, quando fuit
cognitus. Ita Chrysost. Porro hue facit formula
illa loquendi Latinis usitata, inire, adire hereditatem;
et altera alteram rem explicat.
Mysticam doctrinam. Quid sit ἐκφαντορία,
qua voce hoc loco, et aliis deinceps pluribus Theophanes utitur, docet Budæus in Comment. Ἐκφάν
τορες, inquit, et ἐκφαντορικοὶ dicuntur ὑποφητικαὶ
τάξεις, id est, angelorum ordines, qui divina interpretandi munere funguntur, et quæ dirinilus acceperunt, aut a superioribus ordinibus hauserunt, deinceps
infimis ordinibus quasi per manus tradunt; at illi rursus viris sanctis enuntiant, et produnt: inde έκφαντο
pla doctrina rerum conditarum et mysticarum interpres el enarratrix. Hæc Budæus. Hanc appellationern
tribuit etiam Spiritui sancto Damascenus, lib. 1, De
fide, cap. 15, utpote enarratori divinorum arcanorum, juxta illud Joan. χιν: ille vos docebit omnia,
et suggeret vobis omnia quæcunque mandavi vobis. Tò
δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκφαντορικὴ τοῦ κρυφίου τῆς
Θεότητος δύναμις. Hcc est ex Billii interpretatione:
Ac spiritus sanctus Patris potentia est, Divinitatis
latebram declarans. Paulo etiam supra explanantem
spiritum exponit.
Ante Incarnationem. De vocabulo oixoνομία, quod hoc loco habetur, vide homiliam v,
ποι..
col. 239–240page 62 of 367
PG 132:239Ἐξῆλθεν ὁ σπείρων·, εἰ λέγοιτο τοίνυν ἐπὶ Θεοῦ ἐξέλευσις, διαρρίψωμεν πᾶσαν ὑποψίαν τοπικῆς μετ ταβάσεως· ἐπικρατείτω δὲ λογισμὸς τῇ τοῦ Θεοῦ φύσει προσάπτων τὰ πρεπωδέστερα. Οὐ γὰρ τόπῳ ἐξῆλθεν, ἀλλὰ σχέσει γέγονε πλησίον ἡμῶν γενόμενος ἄνθρωπος· Θεὸς γὰρ ὑπάρχων, καὶ βροτωθείς, δο καὶ πως ὑπομεῖναι κίνησιν, καί τοι τόπον οὐκ εἰδὼς, ἀλλ' ἐρηρεισμένος ἐν τῇ ἰδίᾳ φύσει. Τοῦτο δὴ καὶ Μιχαίας προεχρησμώδησεν· ὁ Ἰδού Κύριος, λέγων, ἐκπορεύεται ἐκ τοῦ τόπου αὐτοῦ. Ἐξῆλθεν ὁ σπείρων τοῦ σπεῖραι τὸν σπόρον απο τοῦ.» Τί μὲν ὁ σπόρος, αὐτὸς προϊὼν ἐδήλωσεν, ὡς ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ ἐστι, τὸ εὐαγγελικὸν πάντως χρε ρυγμα. Σπυροὺς δὲ τοῦ ἀγαθοῦ τούτου σπέρματος αὐτὸς ὁ ταῦτα λαλῶν Ἰησοῦς· αὐτός ἐστιν ὁ παντὸς ἀγαθοῦ σπορεὺς, καὶ παρ᾽ αὐτοῦ πᾶσα καρποφορία πνευματική. Γῆ δὲ καὶ γεώργιον αὐτοῦ, αἱ τῶν ἀν θρώπον ψυχαί· εἶπε δὲ τὸν σπόρον αὐτοῦ, ἐπειδὴ οὐχ ὑπό τινος ἄλλου τὸν λόγον δανείζεται, λόγος ὢν αὐτὸς τοῦ Θεοῦ ἐνυπόστατος. Πῶς δὲ οὐ προηγείται τοῦ σπόρου ἡ νέωσις; Οἱ γὰρ τῇ γεωργία προσκείμενοι, πρότερον τὴν γῆν τῇ ἀρέσει νεώσαντες, οὕτω καὶ τὰ σπέρματα καταβάλλουσιν. ᾿Αλλὰ προσήκει νῦν εἰδέναι, ὡς κἀνταῦθα οἱ προφῆται τῷ τοῦ νόμου ἀρότρῳ τὰς ψυχὰς τῶν ἀνθρώπων νεώσαντες διά τῶν ἐντολῶν, δεκτικωτέρας αὐτὰς τοῦ εὐαγγελικοῦ σπόρου ἐποίησαν. ᾿Αλλ' ὁ ἐπ᾿ εὐεργεσίᾳ παντὸς τοῦ κόσμου παραγενόμενος, ὁ τὰς ἡλιακὰς θάλψεις ἐπίσ της δικαίοις καὶ φαύλοις διδοὺς καὶ ταῖς νεφέλαις ἐπιτάττων ὑετίζειν ἐπὶ πονηρούς τε καὶ ἀγαθούς, οὗτος καὶ τὸν τῆς διδασκαλίας λόγον ἐπίσης πᾶσιν ἐφήπλωσεν, ἀδιακρίτως διασκεδαννὺς τὰ καταβαλλόμενα, ἵν' ᾗ τοῦ ἑλομένου καρποφορεῖν οὐχ ἧττον ἀγαθὸν, ἢ τοῦ παρασχόντο; τὰ σπέρματα. Καὶ ὁ ἔπεσε παρὰ τὴν ὁδὸν καὶ κατεπατήθη, καὶ τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ κατέφαγε. › Καὶ οἱ τὸν μέγαν δεῖπνον ἐκεῖνον παραιτησάμενοι, τρεῖς δήπου ἐτύγχανον· ὁ τὰ ζεύγη τῶν βοῶν ὠνησάμενος, καὶ ὁ τὸν ἀγρὸν ἡγορακώς, καὶ ὁ τὴν γυναῖκα γεγαμηκὼς. Κανταῦθα δὲ τριχῆ δέδοται ὁ σπόρος, ὁ εἰς ἀνεπιτήδειον γῆν ἐμπεσών, καὶ τὰς ἐλπίδας ἀμαλ δύνων τοῦ σπείραντος, ὁ παρὰ τῇ στιβουμένῃ ὁδῷ, καὶ ὁ ἐν τῇ πέτρᾳ τῇ καταξήρῳ, καὶ κραναῇ, καὶ ὁ ὑπὸ τῶν ἀκανθῶν συμπνιγείς. Τί οὖν ἐκ τῶν παρα βολῶν ἐκμανθάνομεν; "Οτι τρεῖς εἰσι οἱ τὸν εὐαγγελικὸν σπόρον δεξάμενοι, καὶ μὴ τελεσφορήσαντες. Οἱ τῇ τοῦ κόσμου σοφίᾳ, καὶ ταῖς Ελληνικαῖς τερ Ορείαις ἀκολουθήσαντες, καὶ οἱ τῷ σκιώδει νόμῳ βροτωθείς. Τῷ αὐτεξουσίῳ τιμήσας ἵν᾽ ἢ τοῦ ἑλομένου, τὸ ἀγαθὸν οὐχ ἧττον ἢ τοῦ παρασχόντος τὰ σπέρματαvidetur: c Exiit qui seminat: si de Deo igitur • Ἐξῆλθεν ὁ σπείρων·, εἰ λέγοιτο τοίνυν ἐπὶ Θεοῦ
exitus dicitur, removeatur omnis mutationis loci
suspicio, et ea cogitatio evincat, quae Dei naturn
convenientia tribuit. Nec enim exivit loco, sed habitudine nobis appropinquavit factus homo. Deus
enim cum esset, et humanam assum:psisset naturain
motum quodammodo subiisse videtur, licet
locum non norit, sed in propria natura persistat
immotus. Hoc ipsum autem Michæas vaticinatus
est dicens: Ecce Dominus egredietur de loco
suo.
‹ Exiit qui seminat seminare semen suum
Quid hoc semen sit, ipse nos prævertens explicavit
dicens esse verbum Dei atque adeo promulgationem
Evangelii. Sator auien hujus boni seminis ipse est,
qui hæc loquitur Jesus; ipse est omnis boni sator;
et omnis spiritualis fructus ubertas ab ipso percipitur. Terra vero et agricultura ipsius, hominum
animi. Dixit vero semen suum, quoniam non ab
alio mutuatur verbum Dei in se subsistens. Sed
quare non ad sementem novale præmittitur? Qui
euim agris colendis dant operam, prius quidem
terram arando novant, ac deinde semina jaciunt.
Hic igitur scire oportet etiam prophetas legis aratro hominum animas per præcepta excoluisse, et
eas ad semen Evangelii excipiendum reddidisse
aptiores. Qui vero ad mundi totius beneficium venit,
qui solares radios justis æque impertitur ac improbis, quique nubibus mandat ut bonis et malis
pluant, hic sane doctrinæ verbum æqualiter omniLus explicavit, dispergens sine discrimine semina,
ut non minus esset bonum ejus qui fructum
ferre voluisset, quam qui semina 41 praebuisset.
B.
Et aliud cecidit secus viam, et conculcatum
est, et volucres cœli comederunt iilud. › Etiam eorum, qui magnam illam cœnam adire recusarunt,
alius
tres fuere classes; alius enim juga boum,
villam emerat, alius uxorem duxerat. Et hic etiam
trifariam mandatum est semen illud, quod in terram
minime idoneam cecidit, et spes corrupit agricolæ:
alıd secus viam tritam, aliud in aridis asperisque
petris cecidit, aliud a spinis suffocatum est. Quid
igitur ex hisce parabolis discimus? Tria nimirum
fuisse genera eorum, qui semen evangelicuın acceperunt, el tamen fructus non perfecerunt. Qui
mundi sapientiam et Græcorum ineptias sectati
sunt; et qui in lege illa figurarum umbris tecta
as Mich. 1, 3.
ἐξέλευσις, διαρρίψωμεν πᾶσαν ὑποψίαν τοπικῆς μετ
ταβάσεως· ἐπικρατείτω δὲ λογισμὸς τῇ τοῦ Θεοῦ
φύσει προσάπτων τὰ πρεπωδέστερα. Οὐ γὰρ τόπῳ
ἐξῆλθεν, ἀλλὰ σχέσει γέγονε πλησίον ἡμῶν γενόμενος
ἄνθρωπος· Θεὸς γὰρ ὑπάρχων, καὶ βροτωθείς, δο
καὶ πως ὑπομεῖναι κίνησιν, καί τοι τόπον οὐκ εἰδὼς,
ἀλλ' ἐρηρεισμένος ἐν τῇ ἰδίᾳ φύσει. Τοῦτο δὴ καὶ
Μιχαίας προεχρησμώδησεν· ὁ Ἰδού Κύριος, λέγων,
ἐκπορεύεται ἐκ τοῦ τόπου αὐτοῦ.
• Ἐξῆλθεν ὁ σπείρων τοῦ σπεῖραι τὸν σπόρον απο
τοῦ.» Τί μὲν ὁ σπόρος, αὐτὸς προϊὼν ἐδήλωσεν, ὡς
ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ ἐστι, τὸ εὐαγγελικὸν πάντως χρε
ρυγμα. Σπυροὺς δὲ τοῦ ἀγαθοῦ τούτου σπέρματος
αὐτὸς ὁ ταῦτα λαλῶν Ἰησοῦς· αὐτός ἐστιν ὁ παντὸς
ἀγαθοῦ σπορεὺς, καὶ παρ᾽ αὐτοῦ πᾶσα καρποφορία
πνευματική. Γῆ δὲ καὶ γεώργιον αὐτοῦ, αἱ τῶν ἀνθρώπον ψυχαί· εἶπε δὲ τὸν σπόρον αὐτοῦ, ἐπειδὴ
οὐχ ὑπό τινος ἄλλου τὸν λόγον δανείζεται, λόγος ὢν
αὐτὸς τοῦ Θεοῦ ἐνυπόστατος. Πῶς δὲ οὐ προηγείται
τοῦ σπόρου ἡ νέωσις; Οἱ γὰρ τῇ γεωργία προσκεί
μενοι, πρότερον τὴν γῆν τῇ ἀρέσει νεώσαντες, οὕτω
καὶ τὰ σπέρματα καταβάλλουσιν. ᾿Αλλὰ προσήκει
νῦν εἰδέναι, ὡς κἀνταῦθα οἱ προφῆται τῷ τοῦ νόμου
ἀρότρῳ τὰς ψυχὰς τῶν ἀνθρώπων νεώσαντες διά
τῶν ἐντολῶν, δεκτικωτέρας αὐτὰς τοῦ εὐαγγελικοῦ
σπόρου ἐποίησαν. ᾿Αλλ' ὁ ἐπ᾿ εὐεργεσίᾳ παντὸς τοῦ
κόσμου παραγενόμενος, ὁ τὰς ἡλιακὰς θάλψεις ἐπίσ
της δικαίοις καὶ φαύλοις διδοὺς καὶ ταῖς νεφέλαις
ἐπιτάττων ὑετίζειν ἐπὶ πονηρούς τε καὶ ἀγαθούς,
οὗτος καὶ τὸν τῆς διδασκαλίας λόγον ἐπίσης πᾶσιν
ἐφήπλωσεν, ἀδιακρίτως διασκεδαννὺς τὰ καταβαλλό
μενα, ἵν' ᾗ τοῦ ἑλομένου καρποφορεῖν οὐχ ἧττον
ἀγαθὸν, ἢ τοῦ παρασχόντο; τὰ σπέρματα.
• Καὶ ὁ ἔπεσε παρὰ τὴν ὁδὸν καὶ κατεπατήθη,
καὶ τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ κατέφαγε. › Καὶ οἱ τὸν
μέγαν δεῖπνον ἐκεῖνον παραιτησάμενοι, τρεῖς δήπου
ἐτύγχανον· ὁ τὰ ζεύγη τῶν βοῶν ὠνησάμενος, καὶ
ὁ τὸν ἀγρὸν ἡγορακώς, καὶ ὁ τὴν γυναῖκα γεγαμηκώς. Κανταῦθα δὲ τριχῆ δέδοται ὁ σπόρος, ὁ εἰς
ἀνεπιτήδειον γῆν ἐμπεσών, καὶ τὰς ἐλπίδας ἀμαλδύνων τοῦ σπείραντος, ὁ παρὰ τῇ στιβουμένῃ ὁδῷ,
καὶ ὁ ἐν τῇ πέτρᾳ τῇ καταξήρῳ, καὶ κραναῇ, καὶ ὁ
ὑπὸ τῶν ἀκανθῶν συμπνιγείς. Τί οὖν ἐκ τῶν παραβολῶν ἐκμανθάνομεν; "Οτι τρεῖς εἰσι οἱ τὸν εὐαγγε
λικὸν σπόρον δεξάμενοι, καὶ μὴ τελεσφορήσαντες.
Οἱ τῇ τοῦ κόσμου σοφίᾳ, καὶ ταῖς Ελληνικαῖς τερΟρείαις ἀκολουθήσαντες, καὶ οἱ τῷ σκιώδει νόμῳ
Francisci Scorsi notæ.
Et humanam assumpsisset naturam. Uno
verbo Theophanes id explicuit, βροτωθείς. Cujus
etiam usus est un tragœdia inscripta, Christus paticns, quæ Gregorio Nazianz. vulgo tribuitur, sed
ab ejus ingenii musæo exisse non potuit, quod est
item judicium doctorum virorum, ac præsertim
doctissimi cardinalis Bellarmini, lib. De scriptoribus
ecclesiasticis.
Ut non minus esset bonum. Sententiam hanc
et verba ipsa parum commutata a Gregorio Nazianz. desumpsit, qui orat. De Christi Nativit. agens
de homine a Deo creato, et arbitrii libertate donato
sic loquitur: Τῷ αὐτεξουσίῳ τιμήσας ἵν᾽ ἢ τοῦ
ἑλομένου, τὸ ἀγαθὸν οὐχ ἧττον ἢ τοῦ παρασχόντος
τὰ σπέρματα· Arbitri libertate donavit, ut eonum
non minus esset ejus qui elegisset, quam ejus qui
semina præbuisset.
col. 241–242page 63 of 367
PG 132:241ἐναπομείναντες, καὶ τὰ ἔθνη τα καθάπερ ἐν ἀκάν θαις ταῖς ἡδυναῖς συμπνιγόμενα. Οἱ μὲν οὖν πρῶτον σφᾶς αὐτοὺς ὁδὸν ἀπωλείας κατασκευάσαντες, ο τε τὴν τοῦ νόμου αύλακα μὴ δοξάμενοι, οὗτοι τοῦ μυ στηρίου τὸν λόγον ἀκούσαντες, ἀνακαγχάζουσι τὸ στόμα ῥηγνύμενοι. Εὐθὺς γὰρ οἱ πονηροί λογισμοί καθάπερ τινά πτερωτὰ καταπτάμενα, καὶ ὡς ἀπ! θανον τὸν λόγον δεικνύοντες, τὸν νοητὸν σπόρον ἐκ τῆς ψυχῆς σκεδαννύουσιν. Εἰ δὲ καὶ τὰ ἐναέρια πνεύματα πετεινὰ οὐρανοῦ εἰρῆσθαι νοήσωμεν, ὑφ' ἐν τὸ εὐγενὲς ἐφανίζεται σπέρμα, οὐκ ἐκπέσοιμεν σκοποῦ τοῦ προσήκοντος. Τάχα δὲ εἰπὼν, παρὰ τὴν εδων καὶ ἄλλο τι εμφαίνει κρυφιωδέστερον. Εἰ γὰρ περὶ ὁδοῦ ἁπλῶς ἔλεγεν, εἶπεν ἄν· ι “Ο μὲν ἔπεσεν ἐν τῇ ὁδῷ, ν ἢ ἐπὶ τὸν ὁδὸν, καθὼς ἐν τοῖς ἑπομένοις φησίν, «ἕτερον ἔπεσεν ἐπὶ τὴν πέτραν, καὶ ἕτερον ἐν μέσῳ τῶν ἀκανθῶν, καὶ ἕτερον εἰς τὴν γῆν τὴν ἀγαθήν.» Ἐνταῦθα δὲ παρὰ τὴν ὁδὸν εἰπὼν, δέδωκε μᾶλλον νοεῖν ὑψηλότερόν τι καὶ θεωρητικώτερον. Υπηγάγετο δέ μοι πρὸς ταύτην τὴν ἔννοιαν, καὶ τοὺς τρεῖς εὐαγγελιστὰς ὁμοφώνως εἰπεῖν, ο παρὰ τὴν ὁλόν.» Ἐπεὶ οὖν μεμαθήκαμεν, ὡς ὁδός ἐστιν ὁ Χριστὸς ὁ εἰπών· «Εγώ εἰμι ἡ ὁδός,» νοεῖν προσήκει, ὡς τὸ σπειρόμενον ἔξω τῆς ὁδοῦ ταύτης ὑπὸ τῶν δαιμόνων ὡς πετεινῶν διαρπάζεται. «Καὶ ἕτερον ἔπεσεν ἐπὶ τὴν πέτραν, καὶ φυὲν ἐξηράνθη διὰ τὸ μὴ ἔχειν ικμάδα. • Σκόπει οὖν τῶν δεχομένων τὸν εὐαγγελικόν λόγον τὸ διάφορον. Οι μὲν γὰρ πρῶτοι, οἱ τῇ λεωφόρῳ οἴμῳ παρομοιούμεν κι, οὐδ᾽ ὅλως τὸν σπόρον ἐδέξαντο. Ομοῦ τε γὰρ ἔσπαρτο καὶ ἀπὸ τῶν πετεινῶν ἀφυλάκτως διήρπαστο. Οὕτω γὰρ ἦταν ἀπιστίς ἐνεσχημένοι, ὡς μηδ' ὅπως τὸ κήρυγμα παραδέξασθαι, ὁδὸς ὄντες σκληρά καὶ ἀνήρατος. Διὸς καὶ τοῖς μαθηταῖς ὁ Σωτὴρ ἐνα ελατο, εἰς τοιαύτην τῶν ἐθνῶν μὴ βαδίζειν ὁδόν. Οὗτοι δὲ οὓς πετρώδεις ὠνόμασε, πίστεως μὲν ἦσαν οὐκ ἄμοιροι, άλλως δὲ ἀσθενεῖς, καὶ ἐξίτηλοι. Ἐκεί τους δὲ ὁ λόγος αινίττεται, ὅσοι τὸ μὲν εὐαγγελικὸν παραδέξαντο κήρυγμα, καὶ τελεσφορείν δι' ἔργων ἀπήρξαντο πειρασμοῦ δέ τινος ἐπισυμβάντος, ἢ θλίψεως, λειποτάκται γεγόνασι, και ριψάσπιδες. Ως γὰρ ἐν τῇ πετρώδει γῇ σπόρος διὰ μὲν τὸν ἄνωθεν ἐπιπολάζοντα χοῦν, τέως ῥιζωθεὶς ἄρουρα γέγονεν, ἡλίου δὲ εἰσβάλλοντος θερμότερον, καὶ κάτωθεν μὴ ἀναλόγου ἱκμάδος ἀντιμαχούσης, αὐαίνεται· οὕτως αἰ μὴ πρὸς βάθος διαπυροῦ πίστεως τὸν λόγον δεξά μένει, ἀτελεσφόρητοι μένουσιν. Εὐθέως γὰρ ἐλέγο χονται τοῦ ἐναντίου ηλίου σφοδρότερον ἐπαφήσαντος. Νοεῖς δὲ πάντως τις οὗτος ὁ ἥλιος, ὁ τοῖς πνευματι καὶ βλαστήμασι λυμαινόμενος, μαθὼν ἐκ τῆς ᾠδῆς λειποτάκται, και ῥιψάσπιδες λειποτάκται λει ποτακτείν τι λειποταξία Ο ριψάσπιδεςHOMILIA VII.
ἐναπομείναντες, καὶ τὰ ἔθνη τα καθάπερ ἐν ἀκάν- permanserunt; et gentes, quae tanquam a spinis, sic
θαις ταῖς ἡδυναῖς συμπνιγόμενα. Οἱ μὲν οὖν πρῶτον
σφᾶς αὐτοὺς ὁδὸν ἀπωλείας κατασκευάσαντες, ο τε
τὴν τοῦ νόμου αύλακα μὴ δοξάμενοι, οὗτοι τοῦ μυστηρίου τὸν λόγον ἀκούσαντες, ἀνακαγχάζουσι τὸ
στόμα ῥηγνύμενοι. Εὐθὺς γὰρ οἱ πονηροί λογισμοί
καθάπερ τινά πτερωτὰ καταπτάμενα, καὶ ὡς ἀπ!-
θανον τὸν λόγον δεικνύοντες, τὸν νοητὸν σπόρον ἐκ
τῆς ψυχῆς σκεδαννύουσιν. Εἰ δὲ καὶ τὰ ἐναέρια
πνεύματα πετεινὰ οὐρανοῦ εἰρῆσθαι νοήσωμεν, ὑφ'
ἐν τὸ εὐγενὲς ἐφανίζεται σπέρμα, οὐκ ἐκπέσοιμεν
σκοποῦ τοῦ προσήκοντος. Τάχα δὲ εἰπὼν, παρὰ τὴν
εδων καὶ ἄλλο τι εμφαίνει κρυφιωδέστερον. Εἰ γὰρ
περὶ ὁδοῦ ἁπλῶς ἔλεγεν, εἶπεν ἄν· ι “Ο μὲν ἔπεσεν
ἐν τῇ ὁδῷ, ν ἢ ἐπὶ τὸν ὁδὸν, καθὼς ἐν τοῖς ἑπομένοις
φησίν, «ἕτερον ἔπεσεν ἐπὶ τὴν πέτραν, καὶ ἕτερον
ἐν μέσῳ τῶν ἀκανθῶν, καὶ ἕτερον εἰς τὴν γῆν τὴν
ἀγαθήν.» Ἐνταῦθα δὲ παρὰ τὴν ὁδὸν εἰπὼν, δέδωκε
μᾶλλον νοεῖν ὑψηλότερόν τι καὶ θεωρητικώτερον.
Υπηγάγετο δέ μοι πρὸς ταύτην τὴν ἔννοιαν, καὶ
τοὺς τρεῖς εὐαγγελιστὰς ὁμοφώνως εἰπεῖν, ο παρὰ
τὴν ὁλόν.» Ἐπεὶ οὖν μεμαθήκαμεν, ὡς ὁδός ἐστιν
ὁ Χριστὸς ὁ εἰπών· «Εγώ εἰμι ἡ ὁδός,» νοεῖν
προσήκει, ὡς τὸ σπειρόμενον ἔξω τῆς ὁδοῦ ταύτης
ὑπὸ τῶν δαιμόνων ὡς πετεινῶν διαρπάζεται.
«Καὶ ἕτερον ἔπεσεν ἐπὶ τὴν πέτραν, καὶ φυὲν
ἐξηράνθη διὰ τὸ μὴ ἔχειν ικμάδα. • Σκόπει οὖν τῶν
δεχομένων τὸν εὐαγγελικόν λόγον τὸ διάφορον. Οι
μὲν γὰρ πρῶτοι, οἱ τῇ λεωφόρῳ οἴμῳ παρομοιούμεν
κι, οὐδ᾽ ὅλως τὸν σπόρον ἐδέξαντο. Ομοῦ τε γὰρ
ἔσπαρτο καὶ ἀπὸ τῶν πετεινῶν ἀφυλάκτως διήρπα
στο. Οὕτω γὰρ ἦταν ἀπιστίς ἐνεσχημένοι, ὡς μηδ'
ὅπως τὸ κήρυγμα παραδέξασθαι, ὁδὸς ὄντες σκληρά
καὶ ἀνήρατος. Διὸς καὶ τοῖς μαθηταῖς ὁ Σωτὴρ ἐνα
ελατο, εἰς τοιαύτην τῶν ἐθνῶν μὴ βαδίζειν ὁδόν.
Οὗτοι δὲ οὓς πετρώδεις ὠνόμασε, πίστεως μὲν ἦσαν
οὐκ ἄμοιροι, άλλως δὲ ἀσθενεῖς, καὶ ἐξίτηλοι. Ἐκεί
τους δὲ ὁ λόγος αινίττεται, ὅσοι τὸ μὲν εὐαγγελικὸν
παραδέξαντο κήρυγμα, καὶ τελεσφορείν δι' ἔργων
ἀπήρξαντο πειρασμοῦ δέ τινος ἐπισυμβάντος, ἢ
θλίψεως, λειποτάκται γεγόνασι, και ριψάσπιδες. Ως
γὰρ ἐν τῇ πετρώδει γῇ σπόρος διὰ μὲν τὸν ἄνωθεν
ἐπιπολάζοντα χοῦν, τέως ῥιζωθεὶς ἄρουρα γέγονεν,
ἡλίου δὲ εἰσβάλλοντος θερμότερον, καὶ κάτωθεν μὴ
ἀναλόγου ἱκμάδος ἀντιμαχούσης, αὐαίνεται· οὕτως
αἰ μὴ πρὸς βάθος διαπυροῦ πίστεως τὸν λόγον δεξά
μένει, ἀτελεσφόρητοι μένουσιν. Εὐθέως γὰρ ἐλέγο
χονται τοῦ ἐναντίου ηλίου σφοδρότερον ἐπαφήσαντος.
Νοεῖς δὲ πάντως τις οὗτος ὁ ἥλιος, ὁ τοῖς πνευματι
καὶ βλαστήμασι λυμαινόμενος, μαθὼν ἐκ τῆς ᾠδῆς
** Matt. x111, 3; Marc. ¡v,4; Luc. viu, 4.
a voluptatibus suffocantur; nam primi quidem se
ipsos constituere perditionis viam, ut qui sulcum
legis non admiserint: hi, audito myster i verbo, in
cachinnos erumpunt. Statim vero pravæ cogitationes
qurasi volucres alis pernicibus devolant, et sermonem ut absurdum indicantes, spirituale semen ex
anima dissipant. Si vero aerios spiritus per volucres
cœli intelligamus, a quibus hoc generosum semen
aufertur, a proposito minime abducemur. Forsitan
etiam quod secus viam dicitur cecidisse, aliud quid
dam reconditum aperit magis. Si enim de via simpliciter sermo fuisset, dixisset fortasse, aliud cecinit
in via, vel supra viam, quemadmodum in sequentibus ait: Alind cecidit super petram; aliud inter
spinas; et aliud in terram bonam ®.» flic vero cum
‹ secus viam › dixit, sublimius aliquid et dignius
contemplatione subjecit. In hanc porro sententiam
adductus sum, cum viderem omnes tres Evangelistas uno ore dixisse, e secus viam.» Quoniam igitur
Christum viam esse didicimus, qui ait: e Ego sum
via 83
› par est intelligere, quod extra hanc viam
semen est jactum a dæmonibus, ut a volueribus
diripi.
Et aliud cecidit super petram; et natum aruit,
quia non habebat humorem. Itaque considera
differentiam eorum, qui semen evangelicum receperunt. Primi quidem, qui tritae ac publicae vias
comparantur, nihil omnino seminis suscepere:
simul enim satum, et a volucribus incaute sublatum est. Sic enim infidelitate tenebantur, ut nullo
modo praedicationem almitterent, 42 cum esset
via dura minimeque subacta. Unde etiam discipulis
præcepit Dominus, ne in hujusmodi viam gentium
irent s. Hi vero, quos similes petris diait, expertes
quidem fidei non fuere, sed imbecilles alioqui et
tenues. Atque illos oratio iusinuat, quotquot pradicationem Evangelii acceperunt, et fructum operum
proferre coeperunt, sed tentatione aliqua, vel alversa re incidente, desertores ordinis facti sunt,
et veluti clypeum abjecerunt. Nam sicuti si quis in
petrosa seminet terra, propter pulverem in summo
exstantem, tantisper radicibus actis fit seges; at ubi
sol ardentius eam percusserit, neque justus et congruens ab imo suppeditatus humor fuerit qui resislal, arescit: ita qui semen in ferventis fidei profunditatem non admiserunt, infructuosi relinquuntur. Statim enim deprehenduntur, ubi sol ens
tetigerit vehementius, scis vero plane, quis hic sit
8ª Joan. xiv, 6. sta Matth. x, 5.
Francisci Scorsi nota.
Desertores ordinis λειποτάκται, και ριψ
άσπιδες dicuntur ab auctore, qui tentatione iuva
dente a fide deficiunt, metaphora a re militari
desumpta. In hac siquidem λειποτάκται dicuutur,
qui loco cedunt, et ordinem deserunt. Uule et λει
ποτακτείν ordinem deserere, τι λειποταξία desertio
crdinis, quiduus utitur Demosthenes Ο ynth. 11;
erymon apertum est. Jam ριψάσπιδες ut mie 10mine dicti, qui clypeum abjiciebant in fuga, quod
maximæ ignominiæ fuit præsertim apud Lacedemonjos. Notum illud monitum mulieris Lacænæ obarmautis clypeo filium: Vel cum hoc, vel in hoc,
quo ne clypeum præ timiore abjiceret, sed in eo
mortuus tanquam in feretro positus redire mallet,
jubebatur.
col. 243–244page 43 of 367
PG 132:243τῶν ἀναβάσεων· Ημέρας ὁ ἥλιος οὐ συγκαύσει σε·, καὶ ἐκ τῆς νύμφης του Ασματος· «Μὴ βλέ ψητέ με, ὅτι μεμελανωμένη εἰμὶ, ὅτι παρέβλεψε με ὁ ἥλιος.» Οὕτως ὁ τἀναντία τοῦ δικαιοσύνης Ηλίου διαπραττόμενος ἄμοιρος μὲν τοῦ φωτίζειν ἐστίν, ἥκιστα δὲ οἶδε ζωογονεῖν, μελαίνει δὲ καὶ ξηραίνει τῆς ἁμαρτίας ἐπάγων τὸν καύσωνα. Διὰ τοῦτο Ησαΐας ὁ μέγας σκιαδίοις ἐπικαλύπτει τὰς τῶν πιο στῶν κεφαλὰς ἀποκρουομένας τοῦ τοιούτου ἡλίου τὴν μελανοῦσαν πυράκτωσιν. Αλλο δὲ ἔπεσεν ἐπὶ τὰς ἀκάνθας, καὶ συμφυεῖσαι αἱ ἄκανθα: ἀπέπνιξαν αὐτό.» Τάχα τοιαύτας ἀκάνθας ἐβλάστησεν ἡ γῆ, μετὰ τὴν τοῦ πρωτόπλαστον παράβασιν, ἀποφηναμένης τῆς θείας φωνῆς Ακάνθας καὶ τριβόλους ἀνατελεῖ σοι ἡ γῆ.» κεῖσε γὰρ γῆν μὲν τὴν σάρκα Ἀδὰμ ὠνόμασεν ἡ Γραφὴ πολλῶν ἀκανθῶν περισπαρεῖσαν ταῖς ἀμυ χαῖς, ἃς ἡμῖν προεξένησεν, οἴμοι, ὁ τὰ νόθα τοῖς τροφίμοις ἐπισπείρας ζιζάνια, καθὼς ἑτέρα παρα βολή διεσάφησε. Κἀκεῖσε γὰρ ἔσπειρε τὸ καλὸν σπέρ μα ὁ οἰκοδεσπότης· καθεύδοντας δὲ τοὺς ἀνθρώπους δ ὁ ἐχθρὸς ἐπιφυλάξας, ἐνέσπειρε τῷ τροφίμῳ τὸ ἄχρηστον, αὐτῷ τῷ σίτῳ κατὰ τὸ μέσον ἐνθεὶς τὸ ζιζάνιον, ὅπερ ἐνταῦθα ἀκάνθας ἐκάλεσεν. ἐξέχονται γὰρ ἀλλήλαις αἱ θεῖαι φωναὶ, καὶ ταῖς αὐταῖς ἐννοίαις συνείρονται, κἂν τοῖς ρήμασι διαλλάσσωσιν. Εἶεν δ᾽ ἂν καὶ ἄκανθαι αἱ τὸν νοητὸν σπόρον συμ πνίγουσαι ὁ ἀπὸ τοῦ θυμοῦ καὶ τῆς ἐπιθυμίας τις κτόμενος μυριοπληθὺς τῶν κακῶν συρφετός, φρον τίδες, μέριμναι, λύπαι, ἐπιθυμίαι, πένθη, συμφορᾷ!, καὶ τὰ ἐκ τούτων πολύτροπα πάθη, δι' ὧν αἱ ἀγαθαὶ πράξεις, κἂν ἄρξωνται φύεσθαι ἐν τῇ ψυχῇ, ἀτελεσφόρητοι μένουσι, καὶ εἰ; ὕψος προκοπῆς οὐ προβαίνουσι. Καὶ ἕτερον ἔπεσεν ἐπὶ τὴν γῆν τὴν ἀγαθὴν, καὶ φυὲν ἐποίησε καρπὸν ἑκατονταπλασίονα. ο Ορᾷς τὸν αὐτὸν σπόρον ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ σκιδνάμενον γεωρ γοῦ, καὶ μὴ τὴν αὐτὴν καρποφορίαν ἐπιδεικνύοντα; Τί οὖν; παρὰ τὴν αἰτίαν ταῦτα τοῦ γεωργοῦ; καὶ τὶς ἂν εἰς τοῦτο προήκει σκαιότητος λογισμῶν, ὡς τοιαύτην φλυαρίαν ἑαυτῷ παραδέξασθαι; ᾿Αλλ' ὡσε περ τὸ αὐτὸ ὕδωρ ἐν ἑνὶ χειμῶνι χεόμενον, διαφόρους ἰδέας τῶν φυομένων τρέφει· καὶ ἡ μὲν ὑπονοτίζουσα τὸ καθ᾽ ἕκαστον δύναμις μία ἐστὶν, ἡ δὲ τῶν δεχομένων ἰδιότης εἰς διαφόρους τὸ ὑγρὸν μεταβάλο λει ποιότητας· τὸ γὰρ αὐτὸ ὕδωρ ἐν μὲν τῇ ἀψίνθῳ πικραίνεται, εἰς φθοροποιὸν δὲ χυμὲν ἐν τῷ κυάμῳ μεθίσταται, καὶ ἐρυθραίνεται μὲν ἐν τῷ ῥόδῳ, ἐν δὲ τῷ κρίνῳ λευκαίνεται, καὶ τὸ μὲν ἐνθερμαίνεται, τὸ Ως τοιαύτης φλυαρίαν ἑαυτῷ παραδέξασθαι, τερθρείαν, φλυαρία, εἰς φθοροποιὸν δὲ χυμὸν ἐν τῷ κυάμῳ μεθίσταται ἀντίθετα. φυσική κυάμων ἀπέχεσθαιubi honestas? ubi Ezechiel clamans: • Anima, καιον; ποῦ τὸ εὐσεβέ;; ποῦ τὸ ὅσιον, ποῦ Ἰεζεκιήλ
quæ peccaverit, ipsa morietur; et non accipiet
filius iniquitatem patris"? Conjectemus igitur ex
hoc loco altissimum dogma in Evangelio tradi. Cum
enim aliqui abominabilem vitam, et Deo invisam
ducunt, iis, quasi flagella charissimorum, morbi
mortesque infiguntur. Neque hoc sine providentia,
ac sine judicio certo contingit. Sed quoniam futurum erat, ut filii æmularentur parentum improbitatem, ipsi quoque per morbos ac mortem a malitia coercentur, et parentum obstinatio emollitur.
Verumtamen, quod servum tota cum domo venire
jussit, ad terrorem incutiendum id fecit, et uti ad
lacrymas obsecrationemque traheret debitorem.
Etsi enim ipsum vendere cogitavit, ac jam quasi
Aralitus erat, non tamen vult mortem peccatoris,
sed conversionem quærit, et recipit poenitentiam.
Et a cum quidem minarum intendit; sed inhibet
pœnæ sagittam iis quidem, qui cum ceciderint, et
viiluerati fuerint, ad remedia tamen confugiunt:
vendit vero eum, qui salutem desperat, et renuit
correctionem: quandoquidem servi, et omnium,
quæ habebat venditio, multorum bonorum privationem et avérsionem a Deo significat.
Procidens autem servus orabat eum dicens:
Patientiam babe in me, et omnia reddam tibi. ›
Quid igitur servus? Pro pecunia solutione supplicationem offert, et Dominum obsecrat, ut patienter
ferat. Hic vero ubi servum ad pedes abjectum,
et oculos madentes lacrymis vidit, clemens et
facile placabile ostendit ingenium; nec quantam
servus rogabat, sed quantam ejus benignitas capiebat, gratiam fecit. Omne enim obærato debitum
gratis donale et simul suæ benignitatis ipse iunata
pelagus immensum ostendit: simul edocet servum,
ut peccantibus condonet ea quæ sibi fuerant condonata. Adeo bonum habemus Dominum, adeo eum
supplicatio, et una lacrywa flectere solet, adeo
erga pœnitentem se munificum præbet ut postulata
superet donis. Manasses tot sceleribus coopertus,
et prægravatus, vix conversus remissionem solum
a Deo petiit, dicens: Miserere mili, Domine,
miserere; et veniam impetravit, et ab hostibus
liberatus est, et regnum rursus obtinuit **. 11 Ille
ὁ βοῶν, ὅτι ο Ψυχὴ ἁμαρτάνουσα αὐτὴ ἀποθανεῖται,
καὶ οὐ λήψεται τὴν τοῦ πατρὸς ἁμαρτίαν ὁ ἐξ ἐκεί
νου γενόμενο;; ο Στοχαζώμεθα τοίνυν, ὡς διὰ τοῦ
των δόγμα τῶν ὑψηλοτέρων διδάσκει τὸ Εὐαγγέλιον.
Βδελυρὸν γὰρ βίον μετιόντων τινῶν, καὶ κατεστυγημένων Θεῷ ἐπάγονται οἷά τινες μάστιγες νόσοι
τῶν φιλτάτων, καὶ θάνατοι, οὐκ ἀπρονοήτως, οὐδὲ
μὴν ἀκρ:τί· ἀλλ' ἐπειδὴ ἔμελλον καὶ παῖδες ζηλῶσαι
τὴν τῶν πατέρων φαυλότητα, αὐτοί τε διὰ νόσων,
ἢ θανάτων τῆς κακίας ἀναχαιτίζονται, καὶ ἡ τῶν
τεκόντων σκληρότης καταμαλάσσεται. Πλὴν ἀλλὰ τὸ
κελεῦσαι πανοικὶ τὸν οἰκέτην πραθήναι φόβητρον ἦν
ἕλκον τὸν ὑπόχρεων εἰς δάκρυα, καὶ παράκλησιν· εἰ
γὰρ διενοήθη πιπρᾶσαι αὐτὸν, καὶ ἀπέδοτο ἂν, ἀλλ᾽
οὐ βούλεται τὸν θάνατον τοῦ ἁμαρτωλοῦ, ἀλλὰ ζητεῖ
τὴν ἐπιστροφὴν, καὶ ἐκδέχεται την μετάνοιαν. Καὶ
τείνει μὲν τὸ τόξον τῆς ἀπειλῆς, ἐπέχει δὲ τὸ βέλος
τῆς τιμωρίας τοῖ; μὴ ἀνήκεστα πταίουσι· πιπρά
σκει δὲ τὸν ἀπεγνωσμένον, καὶ ἀδιόρθωτον· ἡ γάρτοι
λεγομένη τοῦ οἰκέτου μετὰ τῶν αὐτοῦ ἀπεμπώλησες
τῶν πολλῶν ἀγαθῶν σημαίνει τὴν στέρησιν, καὶ τὴν
ἀπὸ Θεοῦ ἀλλοτρίωσιν.
• Πεσών οὖν ὁ δοῦλος προσεκύνει αὐτῷ λέγων·
Μακροθύμησον ἐπ' ἐμοὶ, καὶ πάντα σοι ἀποδώσω. ο
Τί οὖν ὁ οἰκέτης; Αντὶ τῆς τῶν χρημάτων ἐκτίσεως
τὴν ἱκετηρίαν προβάλλεται μακροθυμῆσαι τὸν δεν
σπότην ἀντιβολῶν. Ὁ δὲ ὁμοῦ τε οἶδε τὸν οἰκέτην
προσπίπτοντα, καὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς τοῖς δάκρυσι
τέγγοντα, καὶ τὴν ἵλεων φύσιν ἐνδείκνυται. Οὐχ ὅσον
ὁ ὑπόχρεως ἐζήτησε παρασχών, ἀλλ' ὅσον ἐχώρει τὸ
ἐκείνου φιλάνθρωπον. "Απαν γὰρ τὸ χρέος τῷ ὑπευ
θύνῳ χαρίζεται, αυτός τε δεικνὺς τῆς οἰκείας φιλ
ανθρωπίας τὸ ἄπειρον πέλαγος· καὶ τὸν οἰκέτην
διδάσκων, δι' ὧν συνεχωρήθη τοῖς πταίουσι συγχωρεῖν· τοιοῦτον ἔχομεν ἀγαθὸν Δεσπότην· οὕτως αυτ
τὸν ἐπικλᾷν οἶδεν ἱκετηρία, καὶ δάκρυον· οὕτω τῷ
μετανοοῦντι φιλότιμος γίνεται, ὡς τῇ δωρεᾷ ὑπερβαίνειν τὴν αἴτησιν. Ο Μανασσῆς τοσούτοις πεφορτ
τισμένος ἐγκλήμασι, μόλις περισταθείς ἄνεσιν μόνην
ᾔτησεν ἐκ Θεοῦ. ῎Ανες μοι, Κύριε, λέγων, ἄνες μοι·
καὶ συγχώρησιν εἰλήφει, καὶ τῶν ἐχθρῶν ἐῤῥύσθη,
καὶ τῆς βασιλείας αὖθις γέγονεν ἐγκρατής. Ὁ δὲ
autem exactor vectigalium publicanus, cum sibi φορολόγος ἐκεῖνος τελώνης ἱλασμὸν αἰτήσας, δικαιο
propitium Deum rogasset, justitiam consecutus
est”. Ille nocturnus insidiator et latro, jam actus
in crucem et extremam agens animam, cum sui
memoriam solum precatus esset, paradisum totum
accepit». Et adolescentem, qui a paterna domo
recedens sponte se abjecerat ad pecudum vitam,
rogantem postmodum, ut in mercenariorum nu-
* Ezech. xviii, 4, 20. * II Paral. xxx111, 18, 19.
σύνης ἐπέτυχεν· ὁ νυκτιλόχος λῃστὴς ἀνασκολοπισθεὶς, καὶ ἤδη πνέων τὰ ἔσχατα, μνήμην μόνην ζη
τήσας, ὅλον ειλήφει παράδεισον. Καὶ νεανίς πατρι
κῆς ἑστίας ἀποσκιρτήσαντι, καὶ πρὸς τὸν χοιρώδη
βίον αυτομολήσαντι ἐν μέρει μισθωτῶν ἀξιοῦντι του
τάχθαι, χαρίζεται την πρώτην εὐγένειαν, καὶ ὁ
παρών οἰκέτης μακροθυμίαν μόνην ᾐτήκει, καὶ
3 Luc. xvul, 14. * Lue. xxını, 43.
Francisci Scorsi notæ.
Miserere. Quamvis poenitentiæ Manassis mentio
fiat cap.xxxi Paralip., oratio tamen illa, quæ circumnfertur, non est ex Canonicis libris; exstat tamen
rejecta in calcem Bibliorum, eo quod a nonnullis
Patibus ex ea sumi dictum aliquod soleat: quanquam neque verpa hæc, quæ Theophanes affert in
Miserere mihi, Domine, miserere, sed certe similia
sunt iis, quæ ibi dicuntur, ut non tam verba
ipsa, quam sensum ex illa excipere hic Pater voluerit.
Homily XIHomilia XI
col. 245–246page 44 of 367
PG 132:245δὲ καταψύχεται, καὶ πάνθ' ὅσα κατὰ τὴν γῆν ἔστιν ἰδεῖν, ἐκ μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς ἐκμάδος ἀναβλαστά νοντα εἰς τοσαύτας διαφοράς διακρίνεται πρὸς τὴν τῶν δεχομένων φύσιν μεταποιουμένου τοῦ ὕδατος οὕτως ὁ αὐτὸς τοῦ Θεοῦ λόγος ἐν ταῖς τῶν ἀνθρώπων ψυχαῖς οἷόν τι σπέρμα καταβαλλόμενος, πρὸς τὴν τῶν δεχομένων ἕξιν προέκοψεν, ἢ καρποφορήσας, ή μείνας ἀτελεσφόρητος. Ἐπεὶ δὲ ὁ ἱερὸς Ματθαῖος καὶ τὴν καρποφορίαν τῆς ἀγαθῆς γῆς ἀκριβέστερον ἔγραψεν, ὡς προῆκεν εἰς ἑκατὸν, καὶ ἑξήκοντα, καὶ τριάκοντα, προσήκει ζητεῖν, τίς ή τρίτη της γεωρ γίας διαφορά. "Οσοι μὲν οὖν τοὺς ἀθλητικούς διελ θόντες ἀγῶνας ἐν τῇ τῶν κολάσεων χωνείᾳ χρυσίου δίκην ἐδοκιμάσθησαν, ἢ παρὰ τοῦ τυράννου τοῦτο παθόντες, καθάπερ οἱ καλλίνικος μάρτυρες, ἢ πειρασμοὶ; διαφόροις παραδοθέντες ἐκ τοῦ Θεοῦ τῷ ἐχθρῷ καὶ ἐκδικητῇ, ὡς ἂν ὀφθεῖεν δόκιμοι, ὡς ὁ Ἰὼβ πολύαθλος· ἢ σφᾶς αὐτῶν ψυχὰς, ψαλμικῶς εἰπεῖν, ο ὡς ἀράχνην ἐκτήξαντες,» καὶ τῷ φόβῳ τοῦ Θεοῦ τὴν σάρκα διὰ παντὸς καθηλώσαντες, ἢ τῷ Θεῷ, ἀμέμπτως ἱερατεύσαντες, καὶ τῇ ἁγιαστικῇ σωφροσύνη ἐλλαμπρυνόμενοι, οὗτοι δὴ πάντες τὸ πρῶτον καὶ ἀγαθὸν γεώργιον τὰ ἑκατὸν ἐγεώργησαν. Ο γὰρ ἑκατοστὸς ἀριθμὸς ἔχων τὴν τελείαν δεκάδα πολυπλασιαζομένην εἰς ἑαυτὴν παντέλειος γίνεται τὸ τῆς ἀρετῆς δηλῶν τελειότατον. Οσοι δὲ τὰς μὲν εὐμα ράντους ἡδονὰς ἀπεστράφησαν, ἥττους γε μην ὤφθης σαν τῶν ἀκροτάτων, οὗτοι καρποφορῆσαι λέγοντα τὰ ἑξήκοντα, ὡς τὴν ἑξάδα τῶν θείων ἐντολῶν δεκαπλασιάσαντες, καὶ τηρηταὶ τούτων ὀφθέντες κατά – σε τὸ φαινόμενον καὶ νοούμενον. Οἱ δὲ γάμῳ προστ ομιλήσαντες, καὶ κοσμικοῖς ἀναφυρθέντες πράγματ σιν, εναρέτου γε μὴν ἐργασίας οὐκ ἀμελήσαντες, ὡς τὴν ἐξάδα αἰσθητῶς τῶν ἐντολῶν τετηρηκότες, ἐγεώργησαν τὰ τριάκοντα. Ο γὰρ τριακοστής ἀριθμὸς πεντάκις ἔχων τὰ ἐξ, διὰ μὲν τῆς πεντάδος δεικνύει τὴν αἴσθησιν, διὰ δὲ τῆς ἑξάδος τὰς ἐντο λάς, δι' ὧν κληρονόμοι τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας οἱ δίκαιοι γίνονται, καθὼς ὁ ἐπὶ θρόνου κριτής ταύ τας ἠρίθμησεν. Ο γοῦν τὸν πεινώντα θρέψας, καὶ τῷ διψῶντι παρέξας ποτὸν, καὶ περιβαλὼν τὸν γυ μνὸν, καὶ ὑπὸ στέγην ἀγαγὼν τὸν ξενιτεύοντα, καὶ τῷ ἀσθενεῖ καὶ τῷ ἐν εἰρκτῇ τὴν προσήκουσαν ἐπί σκεψιν ἐνδειξάμενος, εἰ μὲν κατὰ τὸ φαινόμενον αἰσθητῶς ταῦτα ποιεῖ, λέγεται γεωργῶν τὰ τριά κοντα· εἰ δὲ πρὸς τῷ φαινομένῳ καὶ πνευματικῶς αὐτὰ κατορθώσεις, τρέφων τῷ τῆς ἀγάπης ἄρτῳ, καὶ τῷ λόγῳ τῆς διδασκαλίας ποτίζων τὸν ἐνδεῆ, περιστέλλων δὲ ἠθικῇ εὐσχημοσύνῃ τὸν γυμνὸν ἀρε λατρεύ σαντες Ιερα τεύσαντεςHOMILIA II.
παντὸς τοῦ χρέους δέχεται τὴν συγχώρησιν. Ορᾷς mero censeretur,.n pristinam gratis restituit uobiοἰκτιρμων άπειρον πέλαγος· τις οὕτω νωθέστατος,
καὶ πέρα τοῦ δέοντος, ὡς μὴ πρὸς τοιοῦτον Δεσπό
την δραμείν κραιπνοῖς, ὁ λέγεται, τοῖς ποσὶ,κἂν μυ
ρίαις κηλίσιν ἁμαρτιῶν καταστίζοιτο, κἂν πολλοῖς
ταλάντοις ἁμαρτιῶν βαρύνοιτο; Θαρσείτε, ὅσοι κατ'
ἐμὲ ῥάθυμον ζωὴν ἑβιώσατε. Μόνον μὴ τὸν ἀχάριστον τοῦτον δραπέτην ζηλώσωμεν, ὅς τυχών τοσού
του χρέους ἀφέσεως ἐν ἰδίαις ἀφραδίαις τὴν χάριν
ἀπώλεσεν.
litatem. Et hic itidem servus patientiam modo regaverat, et totius debiti remissionem obtinuit. Vides
miserationum pelagus inexhaustum: quis tam segnis, et ultra quam oporteat timidus, qui ad talem
Dominum velocibus ut dicitur, pedibus non
accurrat, etiamsi decem millibus peccatorum notis
inustus, et multis etiam scelerum ponderibus sit
oppressus? Confidite quotquot sicuti et ego dissoJutam vitam egistis. Modo ingratum hunc servuni
ne imitemur, qui tam grandis pecuniæ debitæ remissione accepta, ob suammet stultitiam gratiam
perdidit.
• Εξελθὼν ὁ δοῦλος ἐκεῖνος εὗρεν ἕνα τῶν συν
δούλων αὐτοῦ, ὃς ὤφειλεν αὐτῷ ἑκατὸν δηνάρια
καὶ κρατήσας αὐτὸν ἔπνιγε λέγων· Απόδος μοι εἴ
τι ὀφείλεις.» Δέον παρασχεῖν τῷ ὁμεδούλῳ μερικῆς
χάριτος, ἧς ἐκεῖνος εἰς κόρον ἀπήλαυσε, δέον εὐγνώμονα γενέσθαι πρὸς τὸν ὁμόδουλον, ἢ ὁμότυχον· ὁ
δὲ, κατὰ τὸ λεγόμενον, ἅμ᾽ ἡλέηται, καὶ τέθνηκεν ἡ
χάρις· κατ' αὐτὴν γὰρ τὴν ὥραν ὁ δείλαιος τὸν αὐτ
τὸν ἦγχεν ὑπόχρεων οὐδεμίαν ἄνεσιν παρεχόμενος,
καίτοι καὶ ὁ σύνδουλος τοῖς αὐτοῖς ἐχρήσατο λόγοις,
οἷς αὐτὸς πρὸς τὸν βασιλέα ἐχρήσατο· ἀλλ᾿ οὗ τῆς
ἴσης ἐκείνῳ τετύχηκε χάριτος, ἐπειδὴ οὐχ ὁμοίων
ἀμφότεροι δανειστῶν. Καλῶς δὲ ὁ λόγος προσέθηκε
καὶ τὸ Ἐξελθὼν, ἐμφαίνων, ὡς ἐξῆλθεν ἀπὸ δικαίου
καὶ πρέποντος.
• Ιδόντες δὲ οἱ σύνδουλο: αὐτοῦ τὰ γενόμενα έλυπήθησαν, καὶ ἐλθόντες διεσάφησαν τῷ κυρίῳ αὐτῶν
τα γενόμενα.» Μυσάττονται τοῦτον τῆς ἀγριότητος
οι μισοπόνηροι σύνδουλοι. Αγγέλους δὲ τούτους
προσήκει νοεῖν συνδούλους κατὰ τὸν τῆς δημιουργίας
λόγον ὑπάρχοντα;, καὶ τῶν πράξεων ἡμῶν τηρητά;.
Ὥσπερ δὲ χαρὰ γίνεται ἐν τῷ οὐρανῷ ἐπὶ ἑνὶ ἁμαρ
τωλῷ μετανοοῦντι, οὕτως ἐκ τοῦ ἐναντίου λυπεί
σθαι λέγεται σφόδρα τὰ καθαρώτατα πνεύματα ἐφ'
ἡμῖν ἁμαρτάνουσι. Καὶ δὴ καὶ τῷ δεσπότῃ τὴν τοῦ
ἀμνήμονος ὠμότητα με μηνύκασιν, οὐχ ὡς ἀγνοοῦντι,
ἀλλὰ δικαίαν ἐπιδεικνύμενοι ἀγανάκτησιν κατὰ τοῦ
με τηρήσαντος πρὸς τὸν ὁμόφυλον τὸ φιλάλληλον.
.. Egressus autem servus ille invenit unum de
conservis suis, qui debebat ei centum denarios: et
tenens suffocabat eum dicens, Redde quod debes.»
Aquum fuerat, ut ean conservo gratiam impertiret,
quam ipse abunde perceperat; æquum ut benignun
se erga eum præberet, qui in eadem esset servitute
atque fortuna; attamen simul ac misericordiam
consecutus est, periit illi gratia, ut dicitur; eadem
enim hora infelix ille debitorem angebat suum nihil
omnino remittens: et profecto eadem oratione apud
illum conservus usus est, qua ille apud regem, sed
non eamdem tamen, atque ille gratiam nactus;
quandoquidem non similes ambo sortiti fuerant creditores. Et recte sane sermo evangelicus apposuit
illud, Egressus, ut nimirum ostenderet eum justitiæ
et æquitatis fines egressum.
contri-
• Videntes autem servi ejus, quæ fiebant,
stati sunt valde; et venerunt, et narraverunt Domino
su● omnia, quæ facta fuerant.» Aversantur hunc
propter morum acerbitatem conservi malorum
osores. In his vero angelos par est intelligere, qui
ratione creationis conservi sunt, et facta observant
nostra ac sicuti gaudium est in colo super uno
peccatore pœnitentiam agente ", ita etiam contra
peccantibus nobis, iidem purissimi spiritus affici
marore dicuntur. Quin etiam diritatem ejus 12
accepti benefcii immenoris domino renuntiarunt,
non quod ille nescius ejus esset, sed uti jmstam
indignationem conceptam adversus eum indicarent,
qui mutui amoris legem erga popularem suum non
observasset.
• Tunc vocavit illum dominus suus, et ait illi:
• Τότε προσκαλεσάμενος αὐτὸν ὁ κύριος αὐτοῦ
λέγει αὐτῷ· Δούλε πονηρέ, πᾶσαν τὴν ὀφειλὴν ἐκείνην Serve nequam, omne debitun dimisi tibi, quoniam
ἀφῆκά σοι, ἐπεὶ παρεκάλεσάς με· οὐκ ἔδει καὶ σὲ
ἐλεῆσαι τὸν σύνδουλόν σου ὡς κάγώ σε ηλέησα; ο
Σκόπει μοι ἐνταῦθα τοῦ βασιλέως φιλανθρωπίας δι
καιοσύνην ισόρροπον. Καὶ ταύτην οὐκ ἀκριτῖ, ἀλλ᾽
ἀγαγὼν ἐπὶ βήματος τὸν μαστιγίαν, καὶ τοῦτον
ἐλέγξας, καὶ ἀναπολόγητον δεδειχὼς, καὶ δικαιωθείς
ἐν τοῖς λόγοις αὐτοῦ, καὶ νικήσας ἐν τῷ κρίνεσθαι,
ᾗ φησιν ο Δαβίδ, ἐπιφέρει τὴν δικαίαν ἀπόφασιν.
* Luc. Iv, 10. 20 Psal. L, 9.
rogasti me nonne ergo oportuit et te misereri
conservi tui, ut ego tui misertus sum? › Considera
hic mihi regis justitiam ex æquo misericordiæ
respondentem atque libratam. Hanc adeo non sine
judicio exercet, sed verberonem illum in jns vocat,
et ipsum arguit, et nullam obtendi posse excusa -
tionem ostendit; et justificatus in sermonibus suis,
et vincens in judicando, ut loquitur David **, justam
Francisci Scorsi notæ.
Velocibus. Alludit ad illud Homericum, quod
in proverbium videmur abiisse, κραιπνοίσι πόδεσσι.
liant. χ. Πηλείδης δ' ἐπόρουσε ποτὶ κραιπνοίσι πεποιθώς, et alibi llosl κραιπνοίσι μετασπών.
PATROL. GR. CXXXII,
Misericordiam.
Αμ' ηλέηται, ἅμα τέθνηκεν ἡ χάρις.
Senarius integer ex vetere poeta, quo quasi adagio
utitur auctor, cum præmittat κατὰ τὸ λεγόμενον.
col. 247–248page 64 of 367
PG 132:247τῶν, καὶ τὸν ἀποξενωθέντα τῆς ἄνω πατρίδος ἐπάγων πρὸς τὴν θείαν συγγένειαν, τὸν δὲ ἀσθενοῦντα τῇ πίστει προσλαμβανόμενος, καὶ τὸν κατάκλειστον ἐν ἁμαρτίαις ἐπισκεπτόμενος, τότε λέγεται γεωργεῖν τὰ ἑξήκοντα. ᾿Αγάσθητι οὖν τοῦ γεωργοῦ Δεσπότου τὴν γεωργίαν τε καὶ φιλανθρωπίαν, καὶ καταπλάγηθι, πῶς οὐ τῷ αὐτῷ μέτρῳ ἅπαντας ἀπαιτεῖ, ἀλλὰ καὶ τὸν πολλὰ καρποφορήσαντα στεφανοῖ, καὶ τὸν ὀλίγα οὐκ ἀποστρέφεται. Διαλευκαίνει δὲ τοῦτο τρανώτερον ἐν τῇ τῶν ἐργατῶν θεολέκτῳ παραβολή, καὶ τῷ πρώτῳ καὶ τῷ ἐσχάτῳ παρασχὼν τοῦ μια σθοῦ τὸ δηνάριον. Επηρώτων δὲ αὐτὸν οἱ μαθηταί, τίς εἴη ἡ παι ραβολή αύτη.» Φιλοστόργως ἔχοντες πρὸς τὸ πλῆθος οἱ μαθηταὶ, καὶ ὁρῶντες τὴν τῶν λεχθέντων ἀσά φειαν, φιλοπευστοῦσι τὰ λαληθέντα μαθεῖν, ὡς ἂν καὶ οἱ ὄχλοι μάθωσι τὴν αὐτῶν διασάφησιν. Τί οὖν ὁ Σωτήρ; ο Υμῖν δέδοται γνῶναι τὰ μυστήρια τοῦ Θεοῦ, τοῖς δὲ λοιποῖς ἐν παραβολαῖς.» Εἰπών, Δέδοται, ο δείκνυσιν ὅτι δωρεὰ τὸ πρᾶγμά ἔστινἀλλὰ ταύτην τὴν θείαν δόσιν οὐ πάντες δύνανται λα βεῖν. Οἱ μὲν γὰρ τῇ πίστει ἔτι νηπιάζουσιν· οἱ δὲ παχύτερα φέρουσι τὰ τῆς ψυχῆς αἰσθητήρια, οὐκ ἐπιτηδείως ἔχοντες πρὸς τὴν τῶν μυστικωτέρων ἀκρόασιν, οἷς καθάπερ νηπίοις ὁ παραβολικὸς ἁρμό σει λόγος. Ὑμεῖς δὲ, φησὶν, οἱ σπουδῇ μάλα καλλίστη ἀξίους ἑαυτοὺς τῶν ὑψηλοτέρων ποιήσαντες, δύνασθε ἂν μαθεῖν καὶ τὰ μυστικώτερα. Επάγει δὲ τὸ προφητικὸν ἐκεῖνο ῥητόν· ε Ινα βλέποντες μὴ βλέπωσι, καὶ ἀκούοντες μὴ συνιῶσι.» Δοθείσης γὰρ αὐτοῖς δυνάμεως ἐκ Θεοῦ εἰς τὸ δύνασθαι τὰ λῷστα ἐκλέξασθαι, διὰ τὸ παχυνθῆναι αὐτῶν τὰς διανοίας τοῖς φαύλοις ἐπιτηδεύμασιν ἀκούοντες αἰσθητῶς, οὐ συνιοῦσι δὲ νοητῶς, καὶ ὁρῶντες τοῖς σωματικοῖς ὀφθαλμοῖς τοὺς τῆς ψυχῆς ἐπιμύωσι. Τὸ δὲ, ἵνα, ἐνταῦθα οὐκ αιτιολογικῶς εἴρηται, ἀλλ' ἐκ τῆς ἐκε βάσεως. Οὐ γὰρ διὰ τοῦτο ἐν παραβολαῖς ἐλάλει, ἵνα μήτε βλέπωσι, μήτε ἀκούωσιν, ἀλλ᾽ ὅτι οὕτως ἀπέβη γενέσθαι διὰ τὴν ἐκείνων κακόνοιαν. Ωσπερ ἂν εἴ τις τὸν τὰς ὄψεις βεβλαμμένον, καὶ ἀμβλυώτ τοντα, καὶ πλέον τοῦ πάθους ἐπιστάμενον ἐρεῖς, ὅτι διὰ τοῦτο ἐνητένισε πρὸς τὰ ἡλιακά σελαγίσματα, ἵνα πλείονα τὴν κάκωσιν δέξηται. Εἶτα διδάσκων μὴ ἁπλῶς τὰ λεγόμενα δέξασθαι, ἀλλὰ δι' αὐτῶν εἰς ισχνοτέρας ἐννοίας ἀνάγεσθαι, ἐπάγει· ι Ο έχων ὦτα ἀκούειν, ἀκουέτω, ν τουτέστιν, ὁ εἰδὼς πνευ ματικῶς τὰ ὑψηλότερα συλλογίζεσθαι, καὶ ἀποθρῴσκειν ἀπὸ τῶν φαινομένων πρὸς τὰ παραβολικῶς λεγόμενα. Οὐ γὰρ ἀρκεῖ πρὸς τὸ σωθῆναι γυμνή τῶν παραινέσεων ἡ ἀκρόασις, μὴ ἔχουσα ὁπαδὰ τὰ ἔργα τῆς ἀκροάσεως. Ταῦτ᾽ οὖν εἰδότες, ἀδελφοί, μὴ τοῖς λόγοις τῆς διδασκαλίας ἁπλῶς καὶ εἰκῇ τὰςdivinam cognationem reducat: infirmum autem in τῶν, καὶ τὸν ἀποξενωθέντα τῆς ἄνω πατρίδος ἐπάγων
fide assumat, et in peccati ergastulo inclusum visat,
tunc sane sexagesimum dicitur fructum afferre.
Admirare igitur agricultoris Domini et terræ colendæ rationem, et benignitatem, et obstupesce quo
pacto non eamdem ab omnibus mensuram fructuum
exigat; sed et cum qui multum reddidit, coronat,
et eum qui parum, non aversatur. Id autem ostendit
apertius in divina parabola operariorum, in qua
primo itidem ac novissimo merces denarii datur.
• Interrogabant autem eum discipuli ejus, quæ
esset hæc parabola. › Discipuli cum multitudinis
benevolentes essent, et dictorum viderent obscuritatem, ea sciscitando discere studebant, ut etiam
turbæ corum explicationem acciperent. Quid igitur
Salvator? Vobis datum est nosse mysteria Dei,
cæteris antem in parabolis. › Cum ‹ datum dicit,
donum esse rem eam ostendit; hoc autem divinum
donum non omnes accipere possunt. Alii enim
adhuc infantes in fide sunt; alii vero hebetiores
animi sensus habent; nec satis idonei ad obscuriora
mysteria audienda 45 quibus quasi infantibus
parabolicus accommodatus est sermo, Vos vero,
inquit, qui studio valde laudabili dignos altioribus
vos reddidistis, quæ magis recondita sunt, discere
potestis. Subdit porro propheticum illud dictum:
• Ut videntes non videant, et audientes non intelligant”.» Cum enim a Deo facultas illis impertita
sit, qua possent optima quæque seligere, quod pravis studiis mentes eorum hebetatæ sint, audientes
sensu, animo non intelligunt, et corporeis videntes,
animæ oculos claudunt. Particula vero, ut hoc
loco non causam significat, sed eventum. Non enim
ideo in parabolis loquebatur, ut ne viderent, neve
audirent; sed quia ob eorum nequitiam ita futurum
erat, ut eveniret: ut si quis oculis male affectum,
et cæcucientem, diuque eo morbo laborantem ideo
in solis splendorem obturum detixisse dicat, ut plus
acciperet detrimenti. Postea ut doceret non esse
simpliciter accipienda, quæ dicebantur, sed per ea
ad subtiliores sensus erigendam mentem, adjunxit:
• Qui habet aures audiendi audiat. Hoc est: Qui
spiritualiter ratiocinando scit altiora colligere, et a
sensibilibus transcendere ad ea, quæ per parabolas
dicta sunt. Non enim sufficit ad salutem nuda
auscultatio monitorum, nisi auscultationem opera
comitentur. flæc igitur scientes, charissimi, ne
simpliciter et temere doctrinæ sermonibus præbeamus aures, ut verba quidem accipiamus, nihil vero
ex auditis referamus fructus; adeo ut terra sterilis
so Isa. vi, 9.
πρὸς τὴν θείαν συγγένειαν, τὸν δὲ ἀσθενοῦντα τῇ
πίστει προσλαμβανόμενος, καὶ τὸν κατάκλειστον ἐν
ἁμαρτίαις ἐπισκεπτόμενος, τότε λέγεται γεωργεῖν
τὰ ἑξήκοντα. ᾿Αγάσθητι οὖν τοῦ γεωργοῦ Δεσπότου
τὴν γεωργίαν τε καὶ φιλανθρωπίαν, καὶ καταπλάγηθι, πῶς οὐ τῷ αὐτῷ μέτρῳ ἅπαντας ἀπαιτεῖ,
ἀλλὰ καὶ τὸν πολλὰ καρποφορήσαντα στεφανοῖ, καὶ
τὸν ὀλίγα οὐκ ἀποστρέφεται. Διαλευκαίνει δὲ τοῦτο
τρανώτερον ἐν τῇ τῶν ἐργατῶν θεολέκτῳ παραβολή,
καὶ τῷ πρώτῳ καὶ τῷ ἐσχάτῳ παρασχὼν τοῦ μια
σθοῦ τὸ δηνάριον.
• Επηρώτων δὲ αὐτὸν οἱ μαθηταί, τίς εἴη ἡ παι
ραβολή αύτη.» Φιλοστόργως ἔχοντες πρὸς τὸ πλῆθος
οἱ μαθηταὶ, καὶ ὁρῶντες τὴν τῶν λεχθέντων ἀσάφειαν, φιλοπευστοῦσι τὰ λαληθέντα μαθεῖν, ὡς ἂν
καὶ οἱ ὄχλοι μάθωσι τὴν αὐτῶν διασάφησιν. Τί οὖν ὁ
Σωτήρ; ο Υμῖν δέδοται γνῶναι τὰ μυστήρια τοῦ
Θεοῦ, τοῖς δὲ λοιποῖς ἐν παραβολαῖς.» Εἰπών,
• Δέδοται, ο δείκνυσιν ὅτι δωρεὰ τὸ πρᾶγμά ἐστιν·
ἀλλὰ ταύτην τὴν θείαν δόσιν οὐ πάντες δύνανται λα
βεῖν. Οἱ μὲν γὰρ τῇ πίστει ἔτι νηπιάζουσιν· οἱ δὲ
παχύτερα φέρουσι τὰ τῆς ψυχῆς αἰσθητήρια, οὐκ
ἐπιτηδείως ἔχοντες πρὸς τὴν τῶν μυστικωτέρων
ἀκρόασιν, οἷς καθάπερ νηπίοις ὁ παραβολικὸς ἁρμό
σει λόγος. Ὑμεῖς δὲ, φησὶν, οἱ σπουδῇ μάλα καλλίστῇ ἀξίους ἑαυτοὺς τῶν ὑψηλοτέρων ποιήσαντες,
δύνασθε ἂν μαθεῖν καὶ τὰ μυστικώτερα. Επάγει δὲ
τὸ προφητικὸν ἐκεῖνο ῥητόν· ε Ινα βλέποντες μὴ
βλέπωσι, καὶ ἀκούοντες μὴ συνιῶσι.» Δοθείσης γὰρ
αὐτοῖς δυνάμεως ἐκ Θεοῦ εἰς τὸ δύνασθαι τὰ λῷστα
ἐκλέξασθαι, διὰ τὸ παχυνθῆναι αὐτῶν τὰς διανοίας
τοῖς φαύλοις ἐπιτηδεύμασιν ἀκούοντες αἰσθητῶς, οὐ
συνιοῦσι δὲ νοητῶς, καὶ ὁρῶντες τοῖς σωματικοῖς
ὀφθαλμοῖς τοὺς τῆς ψυχῆς ἐπιμύωσι. Τὸ δὲ, ἵνα,
ἐνταῦθα οὐκ αιτιολογικῶς εἴρηται, ἀλλ' ἐκ τῆς ἐκε
βάσεως. Οὐ γὰρ διὰ τοῦτο ἐν παραβολαῖς ἐλάλει, ἵνα
μήτε βλέπωσι, μήτε ἀκούωσιν, ἀλλ᾽ ὅτι οὕτως
ἀπέβη γενέσθαι διὰ τὴν ἐκείνων κακόνοιαν. Ωσπερ
ἂν εἴ τις τὸν τὰς ὄψεις βεβλαμμένον, καὶ ἀμβλυώτ
τοντα, καὶ πλέον τοῦ πάθους ἐπιστάμενον ἐρεῖς, ὅτι
διὰ τοῦτο ἐνητένισε πρὸς τὰ ἡλιακά σελαγίσματα,
ἵνα πλείονα τὴν κάκωσιν δέξηται. Εἶτα διδάσκων μὴ
ἁπλῶς τὰ λεγόμενα δέξασθαι, ἀλλὰ δι' αὐτῶν εἰς
ισχνοτέρας ἐννοίας ἀνάγεσθαι, ἐπάγει· ι Ο έχων
ὦτα ἀκούειν, ἀκουέτω, ν τουτέστιν, ὁ εἰδὼς πνευ
ματικῶς τὰ ὑψηλότερα συλλογίζεσθαι, καὶ ἀποθρώ
σκειν ἀπὸ τῶν φαινομένων πρὸς τὰ παραβολικῶς
λεγόμενα. Οὐ γὰρ ἀρκεῖ πρὸς τὸ σωθῆναι γυμνή
τῶν παραινέσεων ἡ ἀκρόασις, μὴ ἔχουσα ὁπαδὰ τὰ
ἔργα τῆς ἀκροάσεως. Ταῦτ᾽ οὖν εἰδότες, ἀδελφοί, μὴ
τοῖς λόγοις τῆς διδασκαλίας ἁπλῶς καὶ εἰκῇ τὰς
Francisci Scorsi nota.
Particula vero, ut. Non causam antecedentein, sed eventum, et consequentiam significari per
particulam, ut pluribus in locis Evangeliorum adnolat doctissimus Maldonatus, et post eum scientissimus sacrarum Litterarum Cornelius a Lapide in
Canon ad Evangelii Commentaria. Vide porro ut
libertatem arbitrii tueatur Theophanes noster in
explicandis Isaiæ verbis: Ut videntes non videant,
etc., coutra novantes, qui eam evertunt.
col. 249–250page 65 of 367
PG 132:249ἀκὰς πεταννύωμεν, ὥστε τὸν μὲν λόγον εἰσδέχεσθαι, μηδὲν δὲ καρποφορεῖν ἐκ τῆς ἀκροάσεως· ένα μὴ ὡς ἄκαρπο; γῆ καὶ πεπατημένη ὁδὸς λογισθείη μεν· μηδὲ τελεσφορεῖν τὸ ἀγαθὸν ἀπαρξάμενοι ἐπεισπεσούσης προσβολής πειρασμῶν παρὰ τοῦ βασκαίνοντος τὰ τῆς προκοπῆς ἡμῶν, καὶ ὡς ἄνικμος πέο τρα τὴν νοητὴν τῆς ἀρετῆς ξηράνωμεν ἄρουραν, μηδὲ ταῖς ἀκαίροις μερίμναις ενασχολούμενοι, ταῖς ἐν τῷ καιρῷ τῆς ἐξόδου μηδὲν ὠφελούσαις ἡμᾶς, ὡς ἐν ἀκάνθαις τὸ χρηστὸν γεώργιον ἀποπνίξωμεν, ἀλλὰ τὴν ἀγαθὴν γῆν μιμησώμεθα δι᾽ ἐπιμελείας, καὶ σπουδῆς κατάλληλον τοῦ γεωργοῦντος ἡμῶν Δεσπότ του ποιοῦντες καρπὸν ἐπάξιον τῆς μακαρίας ἀποθή της ἐκείνης τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν, ἧς γένοιτο πάντας ἡμᾶς ἐπιτυχεῖν, χάριτι τοῦ Κυρίου καὶ Θεοῦ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι δοξαζομένου, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ ΟΜΙΛΙΑ Η'. Περὶ τοῦ πλουσίου καὶ Λαζάρου. Πάλιν ἡ τοῦ Θεοῦ ἐνυπόστατος σοφία καὶ δύναμις, ἢ μὴ κινουμένη του πρωτοτύπου σφραγὶς, τὸ ἀπαύ γασμα τοῦ Πατρός, ἡ ἀπαράλλακτος ἐκείνου εἰκὼν, ὁ τοῦ Θεοῦ Πατρὸς ὁμοούσιος Παῖς, ὁ Δεσπότης ἡμῶν Ἰησοῦς, μυστικῆς ἡμῖν διδασκαλίας προστίθησι κύλικα. Ἀρετῆς γὰρ καὶ κακίας ποιούμενος σύγ κρισιν, ἄσπλαγχνον τρυφὴν καὶ πενίαν καρτερικὴν παράλληλα τίθησι, περάνας τὸν λόγον ἐν οἷς τὰ τῶν ἀμφοτέρων κατέληξεν. "Αγε δὴ τῶν χρηστολέκτων αὐτοῦ ῥημάτων ἀκούσωμεν. Εἶπεν ὁ Κύριος " Ανθρωπός τις ἦν πλούσιος, καὶ ἐνεδιδύσκετο πορφύραν καὶ βύσσου, εὐφραινόμενος καθ' ἡμέραν λαμπρῶς.» Παρατηρήσας πᾶσαν τὴν ἁγίαν Γραφήν, ἥκιστα χρωμένην εὕροις αὐτὴν ἐν ἀγαθοῖς τῷ πλου σίου ὀνόματι, ἀλλ' ἐπὶ τῶν φαύλων ὡς μάλιστα τουτί ἐπίθετον τίθεται. Δίκαιον μὲν γὰρ πολυκτήμονα καὶ πληθυνθέντα ἐν ἀνδραπόδοις καὶ κτήνεσι μεμα θήκαμεν, ὥσπερ τὸν ᾿Αβραὰμ, καὶ Ἰακώβ, καὶ Ἰὼ, ὧν τῶν οἰκοπέδων, καὶ τῶν κτηνῶν ἡ Γραφὴ ποιεῖ καὶ τὴν ἀπαρίθμησιν, πλουσίους γε μὴν αὐτοὺς οὐκ ἐκάλεσεν. Εἰ δὲ καὶ τὸν ᾿Αριμαθαῖον ἐκεῖνον ὁ Ματ Ο ῖος ἐκάλεσε πλούσιον, οὐ διὰ χρημάτων δαψίλειαν, ἀλλ' ὅτι τὸν πολύτιμον μαργαρίτην διὰ παῤῥησίας καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ σὺν Πατρὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν. πλούσιος, ὡς τὰ μάλιστα, τοῦ πλουσίου "Ην δὲ Η πηγή τῆς ζωῆς, καὶ ἀθανασίας, τὸ ἐκμαγεῖον τοῦ ἀρχετύπου κάλλους, ἡ μὴ κινουμένη σφραγὶς, ἡ ἀπαράλλακτος εἰκὼν, ὁ τοῦ Πατρὸς λόγος, καὶ ὅρος. ἀπαράλλα εἰκόνα ἀπαράλλακτον, Τολμήσας εἰσῆλθε πρὸς Πιλᾶτον.HOMILIA VIII.
ἀκὰς πεταννύωμεν, ὥστε τὸν μὲν λόγον εἰσδέχε- et trita via reputemur. Neque vero bonum fructuu
σθαι, μηδὲν δὲ καρποφορεῖν ἐκ τῆς ἀκροάσεως· ένα
μὴ ὡς ἄκαρπο; γῆ καὶ πεπατημένη ὁδὸς λογισθείημεν· μηδὲ τελεσφορεῖν τὸ ἀγαθὸν ἀπαρξάμενοι ἐπεισ
πεσούσης προσβολής πειρασμῶν παρὰ τοῦ βασκαί
νοντος τὰ τῆς προκοπῆς ἡμῶν, καὶ ὡς ἄνικμος πέο
τρα τὴν νοητὴν τῆς ἀρετῆς ξηράνωμεν ἄρουραν,
μηδὲ ταῖς ἀκαίροις μερίμναις ενασχολούμενοι, ταῖς
ἐν τῷ καιρῷ τῆς ἐξόδου μηδὲν ὠφελούσαις ἡμᾶς, ὡς
ἐν ἀκάνθαις τὸ χρηστὸν γεώργιον ἀποπνίξωμεν, ἀλλὰ
τὴν ἀγαθὴν γῆν μιμησώμεθα δι᾽ ἐπιμελείας, καὶ
σπουδῆς κατάλληλον τοῦ γεωργοῦντος ἡμῶν Δεσπότ
του ποιοῦντες καρπὸν ἐπάξιον τῆς μακαρίας ἀποθή
της ἐκείνης τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν, ἧς γένοιτο
πάντας ἡμᾶς ἐπιτυχεῖν, χάριτι τοῦ Κυρίου καὶ Θεοῦ
καὶ ἁγίῳ Πνεύματι δοξαζομένου, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ
Περὶ τοῦ πλουσίου καὶ Λαζάρου.
Πάλιν ἡ τοῦ Θεοῦ ἐνυπόστατος σοφία καὶ δύναμις,
ἢ μὴ κινουμένη του πρωτοτύπου σφραγὶς, τὸ ἀπαύ
γασμα τοῦ Πατρός, ἡ ἀπαράλλακτος ἐκείνου εἰκὼν,
ὁ τοῦ Θεοῦ Πατρὸς ὁμοούσιος Παῖς, ὁ Δεσπότης ἡμῶν
Ἰησοῦς, μυστικῆς ἡμῖν διδασκαλίας προστίθησι
κύλικα. Ἀρετῆς γὰρ καὶ κακίας ποιούμενος σύγ
κρισιν, ἄσπλαγχνον τρυφὴν καὶ πενίαν καρτερικὴν
παράλληλα τίθησι, περάνας τὸν λόγον ἐν οἷς τὰ τῶν
ἀμφοτέρων κατέληξεν. "Αγε δὴ τῶν χρηστολέκτων
αὐτοῦ ῥημάτων ἀκούσωμεν. Εἶπεν ὁ Κύριος "
• Ανθρωπός τις ἦν πλούσιος, καὶ ἐνεδιδύσκετο
πορφύραν καὶ βύσσου, εὐφραινόμενος καθ' ἡμέραν
λαμπρῶς.» Παρατηρήσας πᾶσαν τὴν ἁγίαν Γραφήν,
ἥκιστα χρωμένην εὕροις αὐτὴν ἐν ἀγαθοῖς τῷ πλουσίου ὀνόματι, ἀλλ' ἐπὶ τῶν φαύλων ὡς μάλιστα τουτί
ἐπίθετον τίθεται. Δίκαιον μὲν γὰρ πολυκτήμονα
καὶ πληθυνθέντα ἐν ἀνδραπόδοις καὶ κτήνεσι μεμα
θήκαμεν, ὥσπερ τὸν ᾿Αβραὰμ, καὶ Ἰακώβ, καὶ Ἰὼ6,
ὧν τῶν οἰκοπέδων, καὶ τῶν κτηνῶν ἡ Γραφὴ ποιεῖκαὶ τὴν ἀπαρίθμησιν, πλουσίους γε μὴν αὐτοὺς οὐκ
ἐκάλεσεν. Εἰ δὲ καὶ τὸν ᾿Αριμαθαῖον ἐκεῖνον ὁ ΜατΟ ῖος ἐκάλεσε πλούσιον, οὐ διὰ χρημάτων δαψίλειαν,
ἀλλ' ὅτι τὸν πολύτιμον μαργαρίτην διὰ παῤῥησίας
* Luc. xv:, 19-31. ss Matth. xxvi, 5.
producere incipientes, irruente tentationum impetu,
ejus opera, qui profectum invidet nobis, ut expers
humoris petra, spiritualem virtutis segetein exsiccemus: neque importunis occupati curis nihil nobis
in exitu vitæ profuturis, præstantem terræ fructum
veluti in spinis suffocemus; sed bonam potius
terram diligentia imitemur; et fructum feramus
respondentem studio Domini nos excolentis, et
dignum, qui convehatur in beatum illud horreum
regni caelestis, quod utinam nobis assequi contingat
gratia Domini Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi,
qui cum Patre et sancto Spiritu glorificatur, nune,
et semper et in sæcula sæculorum. Amen.
καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ σὺν Πατρὶ
εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.
46 HOMILIA VIII.
De divite et Lazaro.
Rursus in se subsistens Dei sapientia, et virtus,
immotum prototypi signum splendor Patris,
per omnia similis illius imago, Dei et Patris consubstantialis Filius, Dominus noster Jesus Christus
mystica nobis doctrinæ calicem apponit. Nam virtutem et vitium in contentionem adducens, immisericordes delicias cum inopia patiente componit,
eodem orationem fine concludens, quo res utriusque
terminatæ sunt. Age ergo Christi ipsius dicta audiamus 9. Dixit Dominus:
‹ Homo quidam erat dives, qui induebatur purpura et bysso et epulabatur quotidie splendide. ›
Cum universam sacram Scripturam diligenter attenderis, minime invenies illam divitis nomine in
bonam partem usam fuisse, sed de improbis plerumque loquens hoc apponit epithetum. Nam hominem quidem justum locupletem, et abundantem
servitiis et pecore scimus, ut Abraham, Jacob et
Job, quorum areas et pecora Scriptura connu.
merat; divites vero eos non appellat Quod si
Josephum illum ab Arimathæa oriundum Matthæus
divitem vocavit”, sane non propter abundantiam
opum id fecit, sed quia pretiosam margaritam
Francisci Scorsi nola.
πλούσιος, etc.: Abraham vero erat dives pecoribus,
et argento el auro. Advertas igitur Theophanemi
dicere ὡς τὰ μάλιστα, ut in pluribus, plerumque
hoc epithetum divitis malis attribui hominibus:
nam profecto raro de bonis, et de Jacobo, et Job
haec appellatio τοῦ πλουσίου non legitur.
Immotum prototypi signum. Idem fere elo-D sessione auri, et argenti; et LXX Interp. "Ην δὲ
gium Verbi divini lege apud Nazianz. orat. de
Nalivitale: Η πηγή τῆς ζωῆς, καὶ ἀθανασίας, τὸ
ἐκμαγεῖον τοῦ ἀρχετύπου κάλλους, ἡ μὴ κινουμένη
σφραγὶς, ἡ ἀπαράλλακτος εἰκὼν, ὁ τοῦ Πατρὸς λόγος,
καὶ ὅρος. Quæ sic Billius vertit: ille fous vitæ,
immortalitatis, illa archetypi expressio, illud immotum sigillum, illa per omnia similis imago, ille
Patris terminus, et ratio. Verum hæc interpretatio
postreme vocis öpo; excutitur a nobis ad hom. 17,
n. 28, ubi Noster similiter loquitur, atque Greg.
Nazianz. Nunc solum noto circa vocem ἀπαράλλαx50%, ea in usu esse sacris scriptoribus cum Verbum Patris εἰκόνα appellunt; adjungunt enim
ἀπαράλλακτον, sicuti cum siniile dicunt; addunt
Per omnia, quod itidem ex Scholiast. Naz. advertit
Consalvus Ponce, epist. 3 Theoph. hic.
Diviles eos non appellat. Atqui Genes. xiii de
Abrahamo dicitur: Erat autem dives valde in vosPreliosam margaritam. Causam cur ab evangelista S. Matthæo cap. 27, sit additum de Joseph
ab Arimathæa quod esset dives, eain interpretes,
atque cum primis Maldonatus noster fuisse dicunt,
ut innuerent quare ad Pilatum aditum habuerit
facilem, et Christi corpus obtinuerit, quo: rogavit;
nam profecto divites plerumque et potentes
grati principibus sunt, id quod docet Arist. Rhet.
lib. n. Quam rationem, S. Marcus itidem attigise
visus est, cum dixit: Audacter introivit ad Pilatum:
Τολμήσας εἰσῆλθε πρὸς Πιλᾶτον. Idem igitur videtur intelligere Theophanes noster divitem ab
et
col. 251–252page 66 of 367
Homilia VIII
PG 132:251ὠνήσατο. Ἐπὶ δέ γε τῶν φαύλων, οἷόν τε γνώρισμα τῆς αὐτῶν κακίας, τοῦ πλουσίου τὴν κλῆσιν τίθησιν. Οτε γὰρ Ψαλμογράφος σφόδρα τοῦτο κατηγορεί παραινών τῷ δικαίῳ μὴ δεδίττεσθαι·. Μὴ φοβοῦ ὅταν πλουτήσῃ άνθρωπος. Καί Πλοῦτος ἐὰν ῥέῃ, μὴ προστίθε, σθε καρδίαν. Οἵ τε πλούσιοι επτώχευσαν ο τοῦ κατ' ἀρετὴν πλούτου, ο καὶ ἐπείνασαν τῆς ζωῆς τὸν ἄρτον οὐκ ἔχοντες. Καί· ι Οτι ἐπήλπισεν ἐπὶ τῷ πλήθει τοῦ πλούτου. Καὶ ὁ Σωτὴρ περί τινος δια λεγόμενος ἄφρονος· Ανθρώπου τινὸς πλουσίου, φησίν, εὐφόρησεν ἡ χώρα. Αποφαίνεται δὲ καὶ δύσκολον τὸν πλούσιον εἰσελθεῖν εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν. Καὶ περὶ τῆς αἰωνίου ζωῆς ἐρωτής σαντα, καὶ πωλῆσαι προσταχθέντα πάντα τὰ ὑπάρ χοντα, καὶ δοῦναι πτωχοῖς, καὶ λυπηθέντα τῷ " βήματι, διὰ τοῦτο λελυπῆσθαι λέγει τὸ Εὐαγγέλιον, ἦν γὰρ πλούσιος σφόδρα. Αμέλει καὶ ἐργωδέστερον εἶναι λέγει πλούσιον τῆς οὐρανίου βασιλείας τυχεῖν, τοῦ κάμηλον διὰ τρυπημαλιᾶς ραφίδος εἰσ. ελθεῖν. Καί ποτε πλουσίοις διαλεγόμενος· ι Οὐαὶ ὑμῖν τοῖς πλουσίοις, φησὶν, ὅτι ἀπέχετε την πρά κλησιν ὑμῶν.» Λέγει δέ που καὶ Ησαΐας· ι 'Ατι μασθήσεται ἡ δόξα Μωαβ ἐν παντὶ πλούτῳ αὐτοῦ. Προοίμιον τοίνυν τῆς τοῦ ἀνδρὸς σκαιότητος προς τάττει τὸ πλούσιον. Ωσπερ γὰρ τὸν μακάριον Ἰώβ, καίτοι τυγχάνοντα πολυκτεανώτατον οὐκ ἐκάλεσε πλούσιον ἡ Γραφὴ ἀλλ᾽ οἷον οριζομένη τὴν αὐτοῦ ἀρετὴν, δίκαιον αὐτὸν ὀνομάζει, καὶ ἄμεμπτον, καὶ θεοσεβή, ἀπεχόμενον ἀπὸ παντὸς κακοῦ καὶ πονη ροῦ, ὁποῖον εἶναι δεῖ τὴν ἀληθῶς ἄνθρωπον ὑπο γράφουσα· οὕτω καὶ τὸν φαῦλον ἀντὶ πάσης αὐτοῦ τῆς κακίας ὁρίζεται πλούσιον, καὶ μάλα εἰκότως. Εἰ γὰρ μακάριοι οι πτωχοί, κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου φω νὴν, ἄθλιοι δηλονότι οἱ πλούσιοι. Πλὴν πλοῦτος, καὶ πενία οὐκ ἐν χρήμασιν, ἀλλ' ἐν προαιρέσει γνωρίζεται. Καὶ ἐνεδιδύσκετο πορφύραν και βύσσον.» Τὸ τῶν ἐνδυμάτων διάφορον σημαίνει μὲν καὶ τὸ τῆς βλακείας περιττόν, καὶ ἀνόνητον, ὅπερ εἴωθεν έφευ ρίσκειν τρυφῶσα ψυχὴ, καὶ ποικίλαις βρενθυομένη βαφαῖς. Δηλοῖ δὲ καὶ τὸ τοῦ τρόπου ποικίλον καὶ ἀνελεύθερον. Τὰ μὲν γὰρ παλαιὰ διατάγματα οὐκ ἐπιτρέπουσιν ἱμάτιον ἐκ δυοῖν ὑφασμένον ἀμπέχει σθαι, τὴν τοῦ τρόπου διπλόην αποτρεπόμενα. Οὗτος ὅτι τὸν τίμιον μαργαρίτην διὰ παῤῥησίας ὠνήσατο, παρρησίας, τῷ τολμήσας ανελεύθερον,>
flenter comparavit. De improbis vero cum loquitur, ὠνήσατο. Ἐπὶ δέ γε τῶν φαύλων, οἷόν τε γνώρισμα τῆς
velut quoddam eorum nequitiæ argumentum divitis αὐτῶν κακίας, τοῦ πλουσίου τὴν κλῆσιν τίθησιν. Οτε
nomen apponit. Nam et Psalmograpbus hoc maxime γὰρ Ψαλμογράφος σφόδρα τοῦτο κατηγορεί παραινών
ostendit, cum admonet justum, ne timent: • Ne τῷ δικαίῳ μὴ δεδίττεσθαι·. Μὴ φοβοῦ ὅταν πλουτή
timueris cum dives factus fuerit bomo. Et: ‹ Divi- σῃ άνθρωπος.» Καί· Πλοῦτος ἐὰν ῥέῃ, μὴ προστίθε,
tiæ si affluant, nolite cor apponere”. Et: ‹ Divites σθε καρδίαν. - 1 Οἵ τε πλούσιοι επτώχευσαν ο τοῦ
eguerunt › virtutis opibus, ‹et esurierunt”, non κατ' ἀρετὴν πλούτου, ο καὶ ἐπείνασαν» τῆς ζωῆς
habentes panem vitæ. Et: • Quia speravit in τὸν ἄρτον οὐκ ἔχοντες. Καί· ι Οτι ἐπήλπισεν ἐπὶ τῷ
multitudine divitiarum suarum *,. El Salvador de πλήθει τοῦ πλούτου.» Καὶ ὁ Σωτὴρ περί τινος διαstulto quodam agens: c llominis cujusdam divitis, λεγόμενος ἄφρονος· «Ανθρώπου τινὸς πλουσίου,
inquit, uberes fructus ager tulit”.» Affirmat φησίν, εὐφόρησεν ἡ χώρα. Αποφαίνεται δὲ καὶ
etiam difficile esse, ut dives intret in regnum cœloδύσκολον τὸν πλούσιον εἰσελθεῖν εἰς τὴν βασιλείαν
rum”; et eum, qui de æterna vita dominum per- τῶν οὐρανῶν. Καὶ περὶ τῆς αἰωνίου ζωῆς ἐρωτής
cunctatus, et divitias omnes divendere, et pauperi- σαντα, καὶ πωλῆσαι προσταχθέντα πάντα τὰ ὑπάρ
bus erogare jussus, ob id dictum mærore affectus χοντα, καὶ δοῦναι πτωχοῖς, καὶ λυπηθέντα τῷ
est, propterea maestum fuisse Evangelium dicit, " βήματι, διὰ τοῦτο λελυπῆσθαι λέγει τὸ Εὐαγγέλιον,
quia ‹ dives erat valde. › Etenim difficilius esse
dicit ut dives coelorum regnum 47 consequatur,
quam ut camelus per foramen acus transeat. Et
alias divitibus loquens: Væ vobis divitibus,
inquit, quia habetis consolationem vestram”.
Isaias vero quodaur loco dicit: c Iuhonorabitur
gloria Moab in omnibus divitiis ejus ".» Itaque
proœmium improbitatis viri præponit, cum divitem
illum appellat. Quemadmodum enim Scriptura beatum Job, quamvis esset opulentissimus, divitem non
appellat, sed quasi virtutem illius definiens justum
eum nominat, et inculpatum, ac timentem Deum et
abstinentem se ab omni malo', describens qualem
esse oporteat eum, qui vere est homo: ita etiam c
improbum pro omni ejus nequitia divitem definit,
et merito, quia si ex Domini sententia beati sunt
pauperes ", miri profecto divites erunt. Verumtamen divitiæ et paupertas non ex pecunia, sed ex
voluntatis affectu dijudicantur.
ἦν γὰρ πλούσιος σφόδρα. Αμέλει καὶ ἐργωδέστερον εἶναι λέγει πλούσιον τῆς οὐρανίου βασιλείας
τυχεῖν, τοῦ κάμηλον διὰ τρυπημαλιᾶς ραφίδος εἰσ.
ελθεῖν. Καί ποτε πλουσίοις διαλεγόμενος· ι Οὐαὶ
ὑμῖν τοῖς πλουσίοις, φησὶν, ὅτι ἀπέχετε την πρά
κλησιν ὑμῶν.» Λέγει δέ που καὶ Ησαΐας· ι 'Ατι·
μασθήσεται ἡ δόξα Μωαβ ἐν παντὶ πλούτῳ αὐτοῦ.
Προοίμιον τοίνυν τῆς τοῦ ἀνδρὸς σκαιότητος προς
τάττει τὸ πλούσιον. Ωσπερ γὰρ τὸν μακάριον Ἰώβ,
καίτοι τυγχάνοντα πολυκτεανώτατον οὐκ ἐκάλεσε
πλούσιον ἡ Γραφὴ ἀλλ᾽ οἷον οριζομένη τὴν αὐτοῦ
ἀρετὴν, δίκαιον αὐτὸν ὀνομάζει, καὶ ἄμεμπτον, καὶ
θεοσεβή, ἀπεχόμενον ἀπὸ παντὸς κακοῦ καὶ πονη
ροῦ, ὁποῖον εἶναι δεῖ τὴν ἀληθῶς ἄνθρωπον ὑπο
γράφουσα· οὕτω καὶ τὸν φαῦλον ἀντὶ πάσης αὐτοῦ
τῆς κακίας ὁρίζεται πλούσιον, καὶ μάλα εἰκότως. Εἰ
γὰρ μακάριοι οι πτωχοί, κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου φωνὴν, ἄθλιοι δηλονότι οἱ πλούσιοι. Πλὴν πλοῦτος, καὶ
πενία οὐκ ἐν χρήμασιν, ἀλλ' ἐν προαιρέσει γνωρί
ζεται.
• Καὶ ἐνεδιδύσκετο πορφύραν και βύσσον.» Τὸ
τῶν ἐνδυμάτων διάφορον σημαίνει μὲν καὶ τὸ τῆς
βλακείας περιττόν, καὶ ἀνόνητον, ὅπερ εἴωθεν έφευ
ρίσκειν τρυφῶσα ψυχὴ, καὶ ποικίλαις βρενθυομένη
βαφαῖς. Δηλοῖ δὲ καὶ τὸ τοῦ τρόπου ποικίλον καὶ
ἀνελεύθερον. Τὰ μὲν γὰρ παλαιὰ διατάγματα οὐκ
ἐπιτρέπουσιν ἱμάτιον ἐκ δυοῖν ὑφασμένον ἀμπέχει
σθαι, τὴν τοῦ τρόπου διπλόην αποτρεπόμενα. Οὗτος
‹ Et induebatur purpura et bysso. › Vestimentorum diversitas supervacaneam et inutilem mollitiem
notat, quam anima deliciis dedita et colorum varie:ate superbiens excogitare consuevit. Multiplex
etiam et iliberale ingenium arguit. Antiquæ enimn
sanctiones, morum versutiam scilicet aversante-,
non permittunt quemquam vestimentum ex duobus
contextum induere 3. llic vero præter Sardanapali
» Psal. xLvult, 17. • Psal. Lxi, 11. os Psal. Li, 9. **Luc. XII, 16. *7 Luc. xviii, 21. on Luc. vi, 14.
$5 [83. xvi, 14. 1 Job. 1, 1. * Matth. v, 5.
• Deut. xxi, 2.
Francisci Scorsi nota.
evangelista appellatum - Josephum, ὅτι τὸν τίμιον
μαργαρίτην διὰ παῤῥησίας ὠνήσατο, hoc est, quiα
pretiosam margaritam fidenter comparavit: ubi did
παρρησίας, videtur respondere τῷ τολμήσας S.
Marci. Integra ergo auctoris sententia hæc est:
Cum divitis nomen in malam partem sæpius accipiatur, appellatus fuit ab Evangelista Joseph dives,
nou quasi hoc magnum esset ejus laudis encomium,
quod abundaret opibus, sed quia iis usus est bene,
confidentiam ex illis suwens ad petendum, et
recipiendum, et veluti Christi corpus per eas emendum. Et sane divitias et paupertatem non ex se,
sed ex affectu et voluntate utentis in laude vel
vitio ponendas idem auctor infra affirmat.
Illiberale ingenium. Multiplex ingenium, et
versuium ανελεύθερον, illiberale Noster hic appellat, et recle; quia duplicitas animi, et vafrities
servile vitium est. Nota res est ex comicis, a quibus servi plerumque inducuntur versipelles, el
psekoli: Terentius in Adelph. Act. uti, scen. 1:
Hic Gela præterea ut captus est servorum non malus. At quem locum Donaius: Servum evenire bonant
non ratio est, aut natura, sed casus, utpote in re
rarissima. Contra vero sincerus animus, ingenuus
et nobilis. M. Tullins, De amicit. aperum pectus
amici commendans subdit: Vel aperte odisse magis
ingenuum est.
col. 253–254page 67 of 367
PG 132:253δὲ πρὸς τῇ Σαρδαναπάλῳ τρυφή, ᾗ ὁημέραι προσ έκειτο, οἷόν τι περίβλημα εἶχε τὸ ἀνελεύθερον, και τοι ἀνδρὶ μὲν πένητι συγγνωστὸν ἴσως τουτὶ τὸ κακόν· πλούτω δὲ βρίθοντι τὸ κρυψίνουν εἶναι αἴσχος ἀπαίσιον. ι Καὶ ἐνεδιδύσκετο πορφύραν καὶ βύσσον.» Τοὺς κώμοις καὶ μέθαις προσέχοντας ἀνάγκη πᾶσα ἐπιθυμίας καὶ θυμοῦ ἥττονας γίνε σθαι. Ο δὴ κατ᾽ ἄμφω δείκνυσι τὸ τῶν ἐνδυμάτων διάφορον. Καὶ διὰ μὲν τῆς πορφύρας την ζέσιν περικαρδίου αίματος ἐδήλωσεν, ὅ δὴ θυμὸν ὁρίζουσιν οἱ περὶ τὰ τοιαῦτα δεινοί, διὰ δὲ τῆς βύσσου τὸ λεῖον τῆς ἡδονῆς. Η ἐπειδὴ προσέχων ἦν τρυφή καὶ χλιδῇ, περὶ τὴν λιχνείαν ἐπτοημένος τῶν τὴν ὑπερῴαν εὐφραινόντων, καὶ τὸν λαιμόν· ταῦτα δὲ αὐξητικά αἷματός τε, καὶ πιμελῆς, ἐδήλωσε διὰ τῆς βύσσου καὶ τῆς πορφύρας ἀμφότερα. Πτωχὸς δέ τις ονόματι Λάζαρος, ὃς ἐβέβλητο πρὸς τὸν πυλῶνα αὐτοῦ ἡλκωμένος.» Τί δήποτε οὐδ᾽ ἐν μιᾷ τῶν παραβολῶν ὄνομα κύριον τεθεικώς, ἐνταῦθα Λάζαρον καλεῖ τὸν πτωχόν; Ἐπειδὴ ἦν τις πτωχὸς καὶ ἀγύρτης ἐν Ἱερουσαλὴμ τῷ τότε καιρῷ ἐκ προσαιτήσεως τὴν ἐφήμερον μαντεύων τροφήν, ὀνομαζόμενος Λάζαρος, ἀφ᾽ οὗ λαβόμενος ἀφορμῆς ὁ Σωτὴρ τὴν παροῦσαν παραβολὴν συν τάττει τῷ ἱστορικῶς γενομένων, δραματικόν συμπλέ ξα; διήγημα. Τάχα δὲ καὶ πᾶς πτωχὸς ἅτε βοηθείας ὑπὸ τῶν ἐχόντων δεόμενος Λαζαρός ἐστι· τὸ γὰρ 6 ομα τοῦτο προσβοηθούμενος ἑρμηνεύεται. «"Ος ἐβέβλητο πρὸς τὸν πυλῶνα αὐτοῦ ἡλκωμένος.» Και τοῦτο μείζων κατάκρισις τῆς βδελυρᾶς τοῦ πλουσίου ψυχῆς, τὸ καθ' ἑκάστην ὁρᾶν ἐν τῷ πυλῶνι βεβλημένον τὸν πένητα τροφῆς καὶ σκεπάσματος ἐνδεῆ, τῶν ἐκ τῆς πολυχλιωδούς τραπέζης ψιχίων μετα σχεῖν ὀρεγόμενον. Τὸ δὲ καὶ ἡλκωμένον εἶναι ἄλλης συμφοράς μείζονος πρόσθεσις. Τί γάρ ἐστι τὸ λε γόμινον; Οὐκ ἦν αὐτῷ δύναμις θύραν ἐκ θύρας Εται Αφ' οὗ λαβόμενος ἀφορμῆς ὁ Σωτὴρ συντάττει τῷ ἱστορικῶς γενομένῳ δραματικὸν συμπλήξας διήγημα. Εκ τῆς πολυχλιώδους τραπέζης ψιχίων μετασχεῖν ὀρεγόμενος. πολυχλιώδους πολυτροφούς, πολλυλιδούς πολυχλιώδους χλίδη νοίκρίας, πολύ ψιχίων ψηχίων η.HOMILIA VIII.
δὲ πρὸς τῇ Σαρδαναπάλῳ τρυφή, ᾗ ὁημέραι προσ- luxum, in quo quotidie volutabatur, quasi amictum
έκειτο, οἷόν τι περίβλημα εἶχε τὸ ἀνελεύθερον, και
τοι ἀνδρὶ μὲν πένητι συγγνωστὸν ἴσως τουτὶ τὸ
κακόν· πλούτω δὲ βρίθοντι τὸ κρυψίνουν εἶναι
αἴσχος ἀπαίσιον. ι Καὶ ἐνεδιδύσκετο πορφύραν καὶ
βύσσον.» Τοὺς κώμοις καὶ μέθαις προσέχοντας
ἀνάγκη πᾶσα ἐπιθυμίας καὶ θυμοῦ ἥττονας γίνε
σθαι. Ο δὴ κατ᾽ ἄμφω δείκνυσι τὸ τῶν ἐνδυμάτων
διάφορον. Καὶ διὰ μὲν τῆς πορφύρας την ζέσιν πε
ρικαρδίου αίματος ἐδήλωσεν, ὅ δὴ θυμὸν ὁρίζουσιν
οἱ περὶ τὰ τοιαῦτα δεινοί, διὰ δὲ τῆς βύσσου τὸ
λεῖον τῆς ἡδονῆς. Η ἐπειδὴ προσέχων ἦν τρυφή
καὶ χλιδῇ, περὶ τὴν λιχνείαν ἐπτοημένος τῶν τὴν
ὑπερῴαν εὐφραινόντων, καὶ τὸν λαιμόν· ταῦτα δὲ
αὐξητικά αἷματός τε, καὶ πιμελῆς, ἐδήλωσε διὰ τῆς
βύσσου καὶ τῆς πορφύρας ἀμφότερα.
• Πτωχὸς δέ τις ονόματι Λάζαρος, ὃς ἐβέβλητο
πρὸς τὸν πυλῶνα αὐτοῦ ἡλκωμένος.» Τί δήποτε
οὐδ᾽ ἐν μιᾷ τῶν παραβολῶν ὄνομα κύριον τεθεικώς,
ἐνταῦθα Λάζαρον καλεῖ τὸν πτωχόν; Ἐπειδὴ ἦν
τις πτωχὸς καὶ ἀγύρτης ἐν Ἱερουσαλὴμ τῷ τότε
καιρῷ ἐκ προσαιτήσεως τὴν ἐφήμερον μαντεύων
τροφήν, ὀνομαζόμενος Λάζαρος, ἀφ᾽ οὗ λαβόμενος
ἀφορμῆς ὁ Σωτὴρ τὴν παροῦσαν παραβολὴν συντάττει τῷ ἱστορικῶς γενομένων, δραματικόν συμπλέξα; διήγημα. Τάχα δὲ καὶ πᾶς πτωχὸς ἅτε βοηθείας
ὑπὸ τῶν ἐχόντων δεόμενος Λαζαρός ἐστι· τὸ γὰρ
6 ομα τοῦτο προσβοηθούμενος ἑρμηνεύεται. «"Ος
ἐβέβλητο πρὸς τὸν πυλῶνα αὐτοῦ ἡλκωμένος.» Και
τοῦτο μείζων κατάκρισις τῆς βδελυρᾶς τοῦ πλουσίου
ψυχῆς, τὸ καθ' ἑκάστην ὁρᾶν ἐν τῷ πυλῶνι βεβλημένον τὸν πένητα τροφῆς καὶ σκεπάσματος ἐνδεῆ,
τῶν ἐκ τῆς πολυχλιωδούς τραπέζης ψιχίων μετα
σχεῖν ὀρεγόμενον. Τὸ δὲ καὶ ἡλκωμένον εἶναι ἄλλης
συμφοράς μείζονος πρόσθεσις. Τί γάρ ἐστι τὸ λεγόμινον; Οὐκ ἦν αὐτῷ δύναμις θύραν ἐκ θύρας
–
quemdam illiberalitatem habebat; et quanquam
homini egeno venia fortasse dignum esset hoc
vitium, in homine vero circumfluente divitiis versutum esse, detestabilis foditas est. Et induebatur purpura et lysso.. Necesse omnino est, eos
qui luxuriosis conviviis et ebrietati indulgent, a
libidine et ab ira superari. Quod utrumque sane
diversitas vestimentorum ostendit. Et purpura quidem fervorem sanguinis circa cor indicavit, quæ est
definitio iræ tradita ab hujusmodi rerum peritis;
lysso vero nollitiem voluptatis. Sive quoniam
luxui atque deliciis addictus erat, et liguritione
eorum quæ palatum et gulam oblectant, vehementer
captus, his autem sanguis et adeps augentur, lysso
et purpura utrumque denotatur.
‹ Et erat quidam mendicus nomine Lazarus, qui
jacebat ad januam ejus ulceribus plenus. › Quid
tandem est, quod cum in nulla parabola cujusquam
apposuerit nomen, 48 nendicum hic noninet Lazarum? Nimirum quia per id tempus erat Hierosolymis
pauper ac mendicus quidam, qui stipe cogenda
victum in diem sibi quærebat, cui Lazarus erat
nomen. Unde sumpta occasione Salvator præsentem
componit parabolam cum eo quod re vera fuit,
poeticam narrationem intexens. Forsitan etiam quilibet pauper utpote divitum auxilii indigus Lazarus est. Hoc enim nomen exponitur adjutus
• Qui jacebat ad januam ejus, ulceribus plenus.
Εt hoc gravius detestabilem divitis animum damnat,
quod scilicet videret quotidie mendicum pro foribus
jacentem, cibi vestimentique indigentem, qui etiam
cupiebat particeps esse micarum quæ ex mensa illa
multis referta deliciis decidebant. Quod vero
plenus esset ulceribus, alterius majoris calamitatis
additamentum est. Quid enim est id, quod dicitur?
Francisci Scorsi notæ.
Εται Hierosolymis pauper. Opinio hujus
Patris, quod narratio de divite et Lazaro non sit
ficta omni ex parte parabola, nec tota historica,
sed quasi tragica fabula ex vero ac ficto composita,
est, inquam, opinio multorum veterum Patrum,
quos innuit
et sequitur Suarius, lib. VIII De
Angelis, cap. 12. Εt ex interpretibus Evangeliorum
Joannes Maldonatus, qui eam sententiain maxime
probat, et eam esse germanam Justini sententiam
dicit. At Cornelius a Lapide, quamvis videatur
initio eam historiam appellare, tamen in hanc ipsam recidit opinionem, cum postea, quæ de sermone divitis et Abrahami ultro citroque habito, et
de oculis, lingua, et digito dicuntur, parabolice
dieta esse confitetur. Recte itaque Noster, et vere
seribit mendicum illum nomine Lazarum vere
fuisse Hierosolymis: Αφ' οὗ λαβόμενος ἀφορμῆς ὁ
Σωτὴρ συντάττει τῷ ἱστορικῶς γενομένῳ δραματικὸν
συμπλήξας διήγημα. lioc est: Εx quo sumpία occasione Salvator præsertim componit parabolam cum
eo, quod revera fuit, dramaticam narrationem intexens. Hoc draina quasi tragicomœdiam appellat
Maldonatus. Opiniones gravissimorum virorum retuli, ut iis accenseres Theophanis nostri sensum.
Nam rationes, quibus eæ confirmantur, non attinet
ad me prosequi. Una vero ex cæteris ea est, quod
in bae narratione nomen Lazari Christus exprimat,
quod in parabolis minime consuescit: at cur non
etiam divitis, quem Nineusi appellatum ex Hebræorum traditione ait Euthymius, et approbat
Cornelius noster? (Id sane fuit prudentiæ et inoderationis Christi, ut pauperem, quem laudabat,
nominaret; divitem, quem vituperabat, non nominaret, ne et illi injuriam facere, et sibi invidiam
conflare videretur.
est
Exponitur adjutus. Integrum nomen
Eleazarus, unde decurtatum Lazarus: in integro
vero nomine apparet etymon totum nominis Eleazari
alx Deus, et ry adjuvit; atque ita adjutorium
Dei, vel adjutum a Deo significat.
Multis referta deliciis. Εκ τῆς πολυχλιώδους
τραπέζης ψιχίων μετασχεῖν ὀρεγόμενος. Hæc est
emendata lectio, quain reperi in cod. G. et in Esciriali; eamdem esse colligo ex Glossario, quod
πολυχλιώδους interpretatur πολυτροφούς, quo eg
modo interpretatus sum. At P. et V. codd. habent
πολλυλιδούς quæ scriptura depravata est, illa vera
πολυχλιώδους facto a ex x, et omisso w. Quanquam
autem vox hæc germana sit auctoris, videtur tamen
ab ipso oratore novata per compositionem ex voce
χλίδη νοίκρίας, delicia, et πολύ multum; nullam
enim illius apud veteres exemplum lego. In voce
itidem ψιχίων est mendum in uno cod. ubi scribitur ψηχίων per η.
col. 255–256page 68 of 367
PG 132:255ἀμείβειν, καὶ τὰ ἀναγκαῖα πορίζεσθαι. Ασθένει γάρ, οὐδ᾽ εἴσω πυλώνων τις αὐτὸν ὑπεδέχετο· Αλκωτο γάρ. Ιστε δὲ πάντως ὅπως φορτικόν τι καὶ δύσης στον ηλκωμένων καὶ μυδώντων σώματα ἐφάπτεσθαι. Τούτων γὰρ καὶ ἀπερείδειν τὴν ὀφθαλμών εἰώθασιν οἱ πολλοὶ, καὶ βλοσυρόν τι καὶ ἀτενὲς ἐνοραν. Πανταχόθεν οὖν τῇ ἀπορία συνείχετο, δα πανώσης ὥσπερ ὅλην αὐτοῦ τὴν φροντίδα τῆς ἀγοητεύτου πενίας. ᾿Αλλὰ καὶ οἱ κύνες ερχόμενοι ἀπέλειχον τὰ ἔλκη αὐτοῦ.» Ως πολὺ τοῦ λογικοῦ οἱ κύνες ἦσαν φιλανθρωπότεροι, καὶ τοῦ δῆθεν καθαροῦ οἱ ἀκάθαρτοι! Ο μὲν γὰρ οὐδὲ ψιχίων μετεδίδου τῷ πένητι, οἱ δὲ παρηγόρουν τὰ τραύματα τῇ σφῶν γλώττη σαίνοντες τὰ ὑπώπια. Τάχα δὲ τοιοῦτον καὶ νῦν ἐν ταῖς πολλοῖς ἔστιν ἰδεῖν. Ημῶν γὰρ πολλάκις παραβλεπόντων τοὺς πένητας, οἱ ἔξωθεν τοῦ μυστηρίου τῆς πίστεως, οὓς κύνας ἐκάλεσε διὰ τὸ ἀκάθαρτον, ἐπι μελείας ἀξιοῦσι φυσικῷ νόμῳ πειθόμενοι. Εγένετο δὲ ἀποθανεῖν τὸν πτωχὸν, καὶ ἀπο ενεχθῆναι αὐτὸν ὑπὸ τῶν ἀγγέλων εἰς τὸν κόλπον τοῦ ᾿Αβραάμ. ο Ὁ μὲν οὖν τῆς ὑπομονῆς ἀθλητὴς, ἐν δυσμαῖς τοῦ βίου γενομενος, τῆς ἐντεῦθεν μετα ἐστη ζωῆς εἰς τοὺς ᾿Αβραμιαίους κόλπους ἀχθείς. Αὕτη τῆς ὑπομονῆς ἡ ἀντίδοσις, οὗτος ὁ τῆς κακο παθείας καρπός, οὗτος τῆς ἐπαινουμένης πτωχείας ὁ στέφανος, τὸ γενέσθαι τοῦ πατριάρχου ἐγκόλπιον. ᾿Αλλὰ μή τις τῶν συνειλεγμένων οὕτως ᾖ παχὺς την διάνοιαν, ὡς σωματικῶς τὸν τοῦ Ἀβραὰμ κόλ που φαντάζεσθαι, καὶ τοὺς δικαίους ἐν τούτῳ ἑδρά ζεσθαι, ὥσπερ ἐν τοῖς κόλποις τῶν τιθηνῶν τὰ βρεφύλλια· ἀπόπληκτον γὰρ κομιδῇ τὸ τῇδε νοεί, Καὶ βλοσυρόν τι, καὶ ἀτενὲς ἐνορᾷ». Ρ. σαίνοντες Ληαίνοντες τὰ ὑπώπια (νοι λεαίνοντες τὰ ὑπώπια. σαίνοντες λεαίνουσι, καὶ σαίνουσι, θεωρίαν Εὐγενέστεροι οἱ κύνες τοῦ πλουσίου, ἀγαθώτεροι τῆς ἐκείνου ἀπανθρωπίας, ἐκείνου μηδέ ποτε ψεκάδα ἐλέου δροσίσαντος τῷ πένητι, οι κύνες τὴν ἀκμὴν τῶν ὁδόντων τῇ φιλανθρωπίᾳ πραΰνοντες ἀπαλῇ τῇ γλώσση, αὐτὸν ἐθεράπευον· ὅπως πᾶσαν ῥυπαρίαν καὶ πάντα ἰχῶρα τῶν τραυμάτων αὐτοῦ ἀποσμήχοντες, καὶ τὰ ἄγρια ἕλκη τῇ λειότητι τῆς γλώττης τιθασσεύοντες, καὶ πόνους τῶν τραυμάτων ἐπέκλε πτον Καὶ τοὺς δικαίους ἐν τούτῳ ἑδράζεσθαι, ὥσπερ ἐν τοῖς κόλποις τῶν τιθηνων τὰ βρεφύλλια Ως σωματ τικῶς τὸν τοῦ ᾽Αβραὰμ κόλπον τοῖς κόλποις τῶν τιθηνῶν τὰ βρεφύλλιαNon poterat ostiatim vitæ necessaria quaerere? ἀμείβειν, καὶ τὰ ἀναγκαῖα πορίζεσθαι. Ασθένει
I firmus quippe erat, neque eum quisquam intra
atrium recipiebat, utpote ulcerosum. Scitis autem
quam horridum quamque molestum sit, ulcerata
taboque stillantia corpora contrectare. Ab his enin
etiam oculos avertere plerique consueverunt, મ
torvum alioque intentum contorquere obtutum.
Undique igitur inopia consilii premebatur; et vera
nec simulata paupertas omnes ejus cogitationes
frustrabatur.
• Sed et canes veniebant, et lingebant ulcera
ejus.» Quanto erant homine canes humaniores, et
immundi videlicet mundo! Hic enim ne micas quidem pauperi impertiebat: illi vero abstergendis lingua sua suppurationibus vulnera mitigabant
Fortasse autem tale aliquid etiam nunc in multis
videre est. Nam sæpe dum nos negligimus pauperes,
¡¡ qui veræ fidei et religionis expertes sunt, quos
propter immunditiam appellavit canes, legi naturali
obtemperantes, curam eorum gerunt.
Factum est autem, ut moreretur mendicus, et
portaretur ab angelis in sinum Abrahæ. Iuaque
ille patientiæ athleta in occasu vitæ constitutus ex
hac vita decessit Abrahami sinu receptus. Hæc est
patientiæ merces; hic laborum fructus; hæc est
Tandabilis paupertatis corona patriarchæ recipi sinu.
Verum ne quisquam eorum, qui huc convenere, ita
sit hebes, ut Abrahami sinum existimet esse corporeum et in eo 49 collocari justos, ut in nutricm gremnio infantes; nam hoc sentire insignis esset
amentiæ; sed bonum animæ statum, in quo Verbum
justos reficit ac recreat, sinum Abrahami vocavit.
Ilic enim patriarcha primus fidel sue merito
γάρ, οὐδ᾽ εἴσω πυλώνων τις αὐτὸν ὑπεδέχετο· Αλκωτο
γάρ. Ιστε δὲ πάντως ὅπως φορτικόν τι καὶ δύσηςστον ηλκωμένων καὶ μυδώντων σώματα εφάπτε
σθαι. Τούτων γὰρ καὶ ἀπερείδειν τὴν ὀφθαλμών
εἰώθασιν οἱ πολλοὶ, καὶ βλοσυρόν τι καὶ ἀτενὲς
ἐνοραν. Πανταχόθεν οὖν τῇ ἀπορία συνείχετο, δα
πανώσης ὥσπερ ὅλην αὐτοῦ τὴν φροντίδα τῆς
ἀγοητεύτου πενίας.
• ᾿Αλλὰ καὶ οἱ κύνες ερχόμενοι ἀπέλειχον τὰ ἔλκη
αὐτοῦ.» Ως πολὺ τοῦ λογικοῦ οἱ κύνες ἦσαν φιλαν
θρωπότεροι, καὶ τοῦ δῆθεν καθαροῦ οἱ ἀκάθαρτοι!
Ο μὲν γὰρ οὐδὲ ψιχίων μετεδίδου τῷ πένητι, οἱ δὲ
παρηγόρουν τὰ τραύματα τῇ σφῶν γλώττη σαίνοντες τὰ ὑπώπια. Τάχα δὲ τοιοῦτον καὶ νῦν ἐν ταῖς
πολλοῖς ἔστιν ἰδεῖν. Ημῶν γὰρ πολλάκις παραβλε
πόντων τοὺς πένητας, οἱ ἔξωθεν τοῦ μυστηρίου τῆς
πίστεως, οὓς κύνας ἐκάλεσε διὰ τὸ ἀκάθαρτον, ἐπιμελείας ἀξιοῦσι φυσικῷ νόμῳ πειθόμενοι.
• Εγένετο δὲ ἀποθανεῖν τὸν πτωχὸν, καὶ ἀπο
ενεχθῆναι αὐτὸν ὑπὸ τῶν ἀγγέλων εἰς τὸν κόλπον
τοῦ ᾿Αβραάμ. ο Ὁ μὲν οὖν τῆς ὑπομονῆς ἀθλητὴς,
ἐν δυσμαῖς τοῦ βίου γενομενος, τῆς ἐντεῦθεν μετα
ἐστη ζωῆς εἰς τοὺς ᾿Αβραμιαίους κόλπους ἀχθείς.
Αὕτη τῆς ὑπομονῆς ἡ ἀντίδοσις, οὗτος ὁ τῆς κακοπαθείας καρπός, οὗτος τῆς ἐπαινουμένης πτωχείας
ὁ στέφανος, τὸ γενέσθαι τοῦ πατριάρχου ἐγκόλπιον.
᾿Αλλὰ μή τις τῶν συνειλεγμένων οὕτως ᾖ παχὺς
την διάνοιαν, ὡς σωματικῶς τὸν τοῦ Ἀβραὰμ κόλπου φαντάζεσθαι, καὶ τοὺς δικαίους ἐν τούτῳ ἑδρά
ζεσθαι, ὥσπερ ἐν τοῖς κόλποις τῶν τιθηνῶν τὰ βρε
φύλλια· ἀπόπληκτον γὰρ κομιδῇ τὸ τῇδε νοεί,
Francisci Scorsi notæ.
Et corvum alioque intentum. Καὶ βλοσυρόν
τι, καὶ ἀτενὲς ἐνορᾷ». Hæc deerant in cod. Ρ. quæ
reposui in hac mea editione ex G. et V.
Vulnera mitigabant. Hic variant exempl. mss;
nam P. habet σαίνοντες prout edidi. Gall: Ληαίνοντες
τὰ ὑπώπια (νοι pravum est. et corrigendum ex V.
quod exhibet λεαίνοντες τὰ ὑπώπια. Quæe sane letio et recla est, et eodem incidit, ac P. σαίνοντες·
quam ideo commutare nolui, nam canes ulcera
lambendo utrumque præstan, λεαίνουσι, καὶ σαίνουσι,
abstergunt, et mitigant. Utrumque complexus est
Chrysost, serm. De divite et Lazaro. Placet bune
locum transcribere, nt Chrysostomi et Theophanis
θεωρίαν hujus loci videas gemellam: Εὐγενέστεροι
οἱ κύνες τοῦ πλουσίου, inquit Chrysost. ἀγαθώτεροι
τῆς ἐκείνου ἀπανθρωπίας, ἐκείνου μηδέ ποτε ψεκάδα
ἐλέου δροσίσαντος τῷ πένητι, οι κύνες τὴν ἀκμὴν
τῶν ὁδόντων τῇ φιλανθρωπίᾳ πραΰνοντες ἀπαλῇ τῇ
γλώσση, αὐτὸν ἐθεράπευον· ὅπως πᾶσαν ῥυπαρίαν
καὶ πάντα ἰχῶρα τῶν τραυμάτων αὐτοῦ ἀποσμήχοντες, καὶ τὰ ἄγρια ἕλκη τῇ λειότητι τῆς γλώττης
τιθασσεύοντες, καὶ πόνους τῶν τραυμάτων ἐπέκλε
πτον
Generosiores dirite canes, ejus inhumanitate
meliores. Illo ne gutta quidem olei pauperi aspergente, canes dențium cuspidem fhumanitate mollienies, eum tenera lingua curabant, ut sordes omnes,
atque vulnerum ejus saniem omnem abstergentes, et
acerba ejus ulcera levitate linguæ mitigantes, ejus
vulnerum dolores subtraherent. Similem, vel potins
eamdem sententiam affert Titus Bos rensis, a cujus
verbis huc regerendis, ne longias in notis excurram,
supersedeo.
Fisse corporeum. Per sinum Abrahami dictum
in Evangelio, negat his verbis Theophanes corporis ipsius Abrahami siuum intelligendum; non autem locum ipsum, in quo justi ante adventum
Christi requiescebant, qui limbus Patrum dicitur,
quod ipse sane diserte explicat: Καὶ τοὺς δικαίους
ἐν τούτῳ ἑδράζεσθαι, ὥσπερ ἐν τοῖς κόλποις τῶν
τιθηνων τὰ βρεφύλλια • Εt in eo collocari justos, ut
in nutricum gremio infantes. Tantum hoc admonuerim, quod pertinet ad hunc locum; nam quid
de inferno lcco sentiat, an scilicet corporeum, a11
spiritualem esse significet, infra erit disputatio.
Porro sententiam hanc, quæ in cod. P. concisa
erat, manca, obscura (sic enim habet: Ως σωματ
τικῶς τὸν τοῦ ᾽Αβραὰμ κόλπον τοῖς κόλποις τῶν
τιθηνῶν τὰ βρεφύλλια restitui additis iis, quæ
deerant ibi, et G. et V. habui.
Primus fidei suæ merito. Cur sinus Abrabani
potius quam alterius ex antiquis Patribus nominetur locus ille requietis, quo sancti illi ex hac vita
commigrabant, alii alias excogitarunt rationes.
Optima omnium est, quam etiam Joannes Maldonatus noster amplectitur, quod Abrahamos Pater
credentium fuerit; itaque omnes sanctos in sinum
ejus tanquam filios in domum patris fuisse receptos,
Adamum etiam ipsum et Abelem, et quicunque
Abrahamum ætate præcesserint; eo quod bi ips),
nisi imitatione futuri Abrahami credidissent, ejusque quodammodo fiļií similitudine fidei exstitissent,
salvi futuri non fuissent. Hanc igitur causam at-
Homily XIIHomilia XII
col. 257–258page 69 of 367
PG 132:257ἀλλὰ τὴν ἀγαθὴν κατάστασιν τῆς ψυχῆς, ἐν ᾗ τους δικαίους ἀναπαύει ὁ Λόγος, κόλπον 'Αβραμιαῖον ὠνόμασε. Πρώτος γὰρ οὗτος ὁ πατριάρχης διὰ πί στεως τῆς ἐλπιζομένης εὐκληρίας μετὰ τὴν πολλὴν κακοπάθειαν ἔτυχε. Τὴν γοῦν τῶν ἀμετρήτων ἀγα θῶν ἔνδειξιν τῷ τοῦ κόλπου διασημαίνει ὀνόματι, ᾧ πάντες δι' ἀρετῆς τὸν παρόντα διαπλέοντες βίον, ὅταν ἐντεῦθεν ἀπάρωσιν, ὡς ἐν ἀκλύστῳ λιμένι τὰς ψυχὰς ἐνορμίζονται. Γένοιτο δ᾽ ἂν ἡμῖν ἀκόλουθον κἀκεῖνο ἐπαπορῆσαι, ἐπειδὴ οὐδὲν τῶν ἀπροαιρέτων ὑπάρχει μακαριστὸν, πῶς ὁ Λάζαρος ἀκουσίως πε νόμενος τῆς μακαρίας ἔτυχεν ἀπολαύσεως; Ούτε γὰρ ἂν καὶ πάντες οἱ πενόμενοι τῶν ἴσων αὐτῷ τεύ ξονται ἀμοιβῶν. Φαμὲν οὖν, ὡς ἐπαινουμένη μὲν ἔστιν ἔνδεια ἡ ἑκούσιος, ἣν μακαρίζει ὁ Κύριος πλὴν ἀλλ' ὁ ἐχέφρων λογισμὸς δύναιτ' ἂν μεταγαγεῖν εἰς ἀρετὴν καὶ τὸ ἀκούσιον ἀγαθὸν, τὴν ἑκούσιον ὑπομονὴν τῷ συμβάντι ἀκουσίῳ συγκερασάμενος. Πολλοὶ μὲν γὰρ πτωχοὶ τῇ περιουσίᾳ, πλεονεκτικώς τατοι δὲ τῇ προαιρέσει τυγχάνουσιν, οἷς οὐδεὶς ἔπεστι τῆς ἐνδείας μισθός· καὶ πόθεν ἂν, φησί, γνώριμος γένοιτο ἡ τοῦ Λαζάρου προαίρεσις; οὐδὲν γὰρ περὶ τούτων ὁ λόγος ἡμῖν ἐσήμανε· καὶ μὴν ἐξ αὐτῶν τῶν Εὐαγγελικῶν ῥημάτων τοῦτο ῥᾴδιον συνεδεῖν. Ελκεσι γὰρ καὶ γυμνητείᾳ, καὶ λιμῷ τε τρυχωμένο;, καὶ τοῦ πλουσίου τὴν τροφὴν ὁσημέραι ἐρῶν, οὔτε τῆς βύσσου καὶ τῆς πορφύρας ἐν ἐπιθυμία ἐγένετο, οὔτε περὶ τὴν ποικιλίαν τῶν ἐδεσμάτων ἐπεθύμει δοῦναι τὸ ἀναγκαῖον τῆς φύσεως όφλημα. ᾿Απέθανε δὲ καὶ ὁ πλούσιος, καὶ ἐτάφη.» Ἄχετο καὶ διόλωλεν ὁ λαμπρός τε καὶ ἁβροδίαιτος, ὁ ἐν βύσσῳ καὶ πορφύρᾳ ὡραῖζόμενος, ὁ ἐσθίων ἐρίφους ἐκ ποιμνίων, καὶ μοσχάρια ἐκ μέσου βου κολίων γαλαθηνά. Ταῦτα δὲ τὰ προφητικά· 4 Ο πίνων τὸν διϋλισμένον οἶνον, καὶ τὰ πρῶτα μύρα χριόμενος. ο Σκόπει δὲ, ὡς ἐπὶ μὲν τοῦ πένητος, οὐκ ἐμνήσθη ταφῆς, ἐπὶ δὲ τοῦ πλουσίου καὶ ταύτην συντέταχεν, ἀκολούθως τοῦτο ποιῶν. Τὸ μὲν γὰρ Λάζαρον εἰκὸς ἀκηδέστως ῥιφῆναι που άταφον. Τις γὰρ ἂν προσηκούσης οσίας ηξίωσε, τὸν μηδὲ ψιχίων ἄξιον νομιζόμενον; Τῷ πλουσίῳ πολλοὶ μὲν οἱ ἐπὶ τῇ ἐκφορᾷ προπομπεύοντες, πολλαὶ δὲ θρηνῳδοὶ τὰς αἰμωγὰς ἐπιτείνουσαι· λάρναξ δὲ τὸν νεκρὸν ἐπι κρύπτουσα, καὶ ἡ κηδεία λαμπρά, καὶ τὸ τοῦ Δαβὶδ ἐκπληρούμενων • Οἱ τάφοι αὐτῶν οἰκίαι αὐτῶν εἰς τὸν αἰῶνα. Καὶ ἐν τῷ ᾅδῃ ἐπάρας τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτοῦ ὑπάρχων ἐν βασάνοις, ὁρᾷ τὸν Ἀβραὰμ ἀπὸ μακρόθεν, καὶ Λάζαρον ἐν τοῖς κόλποις ᾿Αβραάμ, καὶ φαίνεται λιχνευσάμενος, ἀλλ' ἐκ τῶν ψιχίων μόνονHOMILIA VIII.
ἀλλὰ τὴν ἀγαθὴν κατάστασιν τῆς ψυχῆς, ἐν ᾗ τους quam speramus harreditatem, post multos labores
δικαίους ἀναπαύει ὁ Λόγος, κόλπον 'Αβραμιαῖον
ὠνόμασε. Πρώτος γὰρ οὗτος ὁ πατριάρχης διὰ πί
στεως τῆς ἐλπιζομένης εὐκληρίας μετὰ τὴν πολλὴν
κακοπάθειαν ἔτυχε. Τὴν γοῦν τῶν ἀμετρήτων ἀγα
θῶν ἔνδειξιν τῷ τοῦ κόλπου διασημαίνει ὀνόματι, ᾧ
πάντες δι' ἀρετῆς τὸν παρόντα διαπλέοντες βίον,
ὅταν ἐντεῦθεν ἀπάρωσιν, ὡς ἐν ἀκλύστῳ λιμένι τὰς
ψυχὰς ἐνορμίζονται. Γένοιτο δ᾽ ἂν ἡμῖν ἀκόλουθον
κἀκεῖνο ἐπαπορῆσαι, ἐπειδὴ οὐδὲν τῶν ἀπροαιρέτων
ὑπάρχει μακαριστὸν, πῶς ὁ Λάζαρος ἀκουσίως πενόμενος τῆς μακαρίας ἔτυχεν ἀπολαύσεως; Ούτε
γὰρ ἂν καὶ πάντες οἱ πενόμενοι τῶν ἴσων αὐτῷ τεύ
ξονται ἀμοιβῶν. Φαμὲν οὖν, ὡς ἐπαινουμένη μὲν
ἔστιν ἔνδεια ἡ ἑκούσιος, ἣν μακαρίζει ὁ Κύριος·
πλὴν ἀλλ' ὁ ἐχέφρων λογισμὸς δύναιτ' ἂν μεταγαγεῖν
εἰς ἀρετὴν καὶ τὸ ἀκούσιον ἀγαθὸν, τὴν ἑκούσιον
ὑπομονὴν τῷ συμβάντι ἀκουσίῳ συγκερασάμενος.
Πολλοὶ μὲν γὰρ πτωχοὶ τῇ περιουσίᾳ, πλεονεκτικώς
τατοι δὲ τῇ προαιρέσει τυγχάνουσιν, οἷς οὐδεὶς
ἔπεστι τῆς ἐνδείας μισθός· καὶ πόθεν ἂν, φησί,
γνώριμος γένοιτο ἡ τοῦ Λαζάρου προαίρεσις; οὐδὲν
γὰρ περὶ τούτων ὁ λόγος ἡμῖν ἐσήμανε· καὶ μὴν
ἐξ αὐτῶν τῶν Εὐαγγελικῶν ῥημάτων τοῦτο ῥᾴδιον
συνεδεῖν. Ελκεσι γὰρ καὶ γυμνητείᾳ, καὶ λιμῷ τε
τρυχωμένο;, καὶ τοῦ πλουσίου τὴν τροφὴν ὁσημέραι
ἐρῶν, οὔτε τῆς βύσσου καὶ τῆς πορφύρας ἐν ἐπιθυ
μία ἐγένετο, οὔτε περὶ τὴν ποικιλίαν τῶν ἐδεσμάτων
ἐπεθύμει δοῦναι τὸ ἀναγκαῖον τῆς φύσεως όφλημα.
"
• ᾿Απέθανε δὲ καὶ ὁ πλούσιος, καὶ ἐτάφη.»
Ἄχετο καὶ διόλωλεν ὁ λαμπρός τε καὶ ἁβροδίαιτος,
ὁ ἐν βύσσῳ καὶ πορφύρᾳ ὡραῖζόμενος, ὁ ἐσθίων
ἐρίφους ἐκ ποιμνίων, καὶ μοσχάρια ἐκ μέσου βουκολίων γαλαθηνά. Ταῦτα δὲ τὰ προφητικά· 4 Ο
πίνων τὸν διϋλισμένον οἶνον, καὶ τὰ πρῶτα μύρα
χριόμενος. ο Σκόπει δὲ, ὡς ἐπὶ μὲν τοῦ πένητος,
οὐκ ἐμνήσθη ταφῆς, ἐπὶ δὲ τοῦ πλουσίου καὶ ταύτην
συντέταχεν, ἀκολούθως τοῦτο ποιῶν. Τὸ μὲν γὰρ
Λάζαρον εἰκὸς ἀκηδέστως ῥιφῆναι που άταφον. Τις
γὰρ ἂν προσηκούσης οσίας ηξίωσε, τὸν μηδὲ ψιχίων
ἄξιον νομιζόμενον; Τῷ πλουσίῳ πολλοὶ μὲν οἱ ἐπὶ
τῇ ἐκφορᾷ προπομπεύοντες, πολλαὶ δὲ θρηνῳδοὶ τὰς
αἰμωγὰς ἐπιτείνουσαι· λάρναξ δὲ τὸν νεκρὸν ἐπικρύπτουσα, καὶ ἡ κηδεία λαμπρά, καὶ τὸ τοῦ Δαβὶδ
ἐκπληρούμενων • Οἱ τάφοι αὐτῶν οἰκίαι αὐτῶν
εἰς τὸν αἰῶνα.
• Καὶ ἐν τῷ ᾅδῃ ἐπάρας τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτοῦ
ὑπάρχων ἐν βασάνοις, ὁρᾷ τὸν Ἀβραὰμ ἀπὸ μακρόθεν, καὶ Λάζαρον ἐν τοῖς κόλποις ᾿Αβραάμ, καὶ
* Amos vi, 4. • Psal. XLVIII, 12.
consecutus est. Itaque immensorum bonorum demonstratio sinus appellatione continetur, ad quem
omnes, qui vitæ hujus navigationem cum virtute
conficiunt, postquam hinc solverunt, velut ad tranquillum portum animas appellunt. Consentaneusn
vero nobis est illud etiam quærere, cum nihil involuntarium beatitudine dignum sit, qui factum est,
ut Lazarus, qui invitus paupertate angebatur, beatitudinem consequeretur? Neque enim omnes,
qui egestate laborant, parem cum illo remuneraționem accepturi sunt. Itaque dicimus voluntariam
quidem paupertatem esse laude dignam, quam D.-
minus beatam prædicat; tamen prudens ratio etiam
invitum bonum ad virtutem transferre potest, commiscendo voluntariam tolerantiam cum casu qui
contra voluntatem accidit; multi enim sunt fortunis
pauperes, qui iidem voluntate habendi sunt avidissimi, quos nulla manet paupertatis merces. Et undcnam, inquit ille, constat Lazari voluntas? Nihil
enim de hac nobis evangelicus sermo significat. Sed
tamen ex ipsis Evangelii verbis facile id intelligitur,
quia cum ulceribus, nuditate, ac fame aflictaretur,
et divitis luxum quotidie videret, neque byssun et
purpuram concupivit, neque ciborum varietati inhiavisse videtur, sed de micis duntaxat necessarium
naturæ debitum solvere cupiebat.
φαίνεται λιχνευσάμενος, ἀλλ' ἐκ τῶν ψιχίων μόνον
• Mortuus est autem et dives, et sepultus est.»
Excessit e vita, et interiit splendidus ille, et delicatus,
et bysso et purpura conspiciendus, qui ‹ comedebat
hædos de grege, et lactentes vitulas de med o armentorum.» Hæc autem verba propheta sunt:
'• Qui bibebat vinum defaccatum, et unguentis primis
ungebatur *. › Considera autem, cum de mendico
loqueretur, nullam sepultura fecisse mentionem,
cum vero de divite, eam statim adjunxisse. Quo
congruenter fecit: verisimile enim est Lazaruan
justis funeris caruisse, atque insepultum aliquo fuisse
projectum quis enim eum supremis honoribus dignaretur 50 qui ne micis quidem dignus habebatur?
Divitis vero funus multi prosequebantur: multæ
etiam aderant præficæ quæ luctum næniis intendebant. Loculus vero, quo conditum cadaver erat, et
pompa funeris splendida, et illud David implebatur;
‹ Sepulcra eorum domus illorum in æternum *. ›
‹ Et in inferno elevans oculos suos, cum esset in
tormentis, vidit Abraham a longe, et Lazarum in
sinu ejus, et clamans dixit: Abraham, miserere mei,
Francisci Scorsi netæ.
tingit Theophanes noster, cum ait hune patriarcham
primum fidei sue merito speratam hæreditatem
fuisse consecutum. Uberiorem hujus loci explana -
tionem si desideras, adi Gregorium Nyssenum in
dialogo, seu libro De anima et resurrectione.
Beatitudinem consequeretur. Quod Lazarus
hic mendicus alius sit, atque ille quem Christus e
mortuis revocavit constans est omnium auctorum
opinio imo et eam totius Ecclesiæ sententiam esse
Maldonatus noster affirmat, quippe quæ duos faciat
Lazaros, et utrique cultum exhibeat, et dedicat
templa: quod unum est ex argumentis, quo probatur quod supra diximus, n. 6, historiam hanc ex
parte censendam, non parabolam totam. Vide ipsum
Maldonatum in cap. xvi Lucæ. Idem habet Cornelius a Lapide hic.
col. 259–260page 70 of 367
PG 132:259φωνήσας εἶπε Πάτερ ᾿Αβραὰμ, ἐλέησόν με, καὶ πέμψον Λάζαρον ἵνα βάψῃ τὸ ἄκρον τοῦ δακτύλου ὕδατος, καὶ καταψύξῃ μου την γλώτταν, ὅτι ὀδυνῶμαι ἐν τῇ φλογὶ ταύτῃ.» Ενταῦθα τῷ λόγῳ γενό μενος, ὥσπερ ἀπό τινος σκοπιᾶς ὑψηλῆς πολὺν ὁρῶ δογμάτων βυθόν, πρὸς ἐν διανήξασθαι τέθηπα, δεδοικὼς μὴ τῷ τῶν νοημάτων ἀπεράντῳ ἡ ἑδρανής ἡμῶν διάνοια ὑποβρύχιος γένηται. Ταῦτα δέ φημι πρὸς ἐκεῖνο βλέπων, τίς οὗτος ὁ θρυλλούμενος ᾅδης, παρά τε τῆς θείας Γραφῆς, καὶ τῶν ἔξωθεν· πως δὲ ὑπῆρχεν ἐν βασάνοις ὁ πλούσιος πρὸ τῆς κοινῆς ἀναστάσεως· τίς δὲ ἡ τοῦ ὕδατος σταγὼν ἧς ἐπιδεής ὀδυνώμενος γίνεται· ποίους δὲ ὀφθαλμοὺς ἐπαίζει ἐν τῷ ᾅδῃ ὁ πλούσιος, ἢ ποίαν γλῶσσαν καταψυ χθῆναι διὰ τῆς ἐπιστάξεως τῆς σταγόνος ἐπεθύμει, τῶν τῆς σαρκὸς αὐτοῦ μελῶν φθειρομένων ἐν τῷ τάφῳ· πῶς δὲ τῆς φλογὸς ἐπῃσθάνετο τὸ ἀσώμα τον· πῶς δὲ, φησὶν ὁ ᾿Αβραάμ, ὅτι ο Απέλαβες τὰ ἀγαθά σου ἐν τῇ ζωῇ σου, καὶ Λάζαρος ὁμοίως τὰ κακὰ,» ὥσπερ χρεωστουμένων ἡμῖν ἀγαθῶν καὶ κακῶν· καὶ τί τὴ χάσμα ἐκεῖνο τὸ διεῖργον τὸ ἀγα θὰν ἐκ τοῦ χείρονος, καὶ κωλύειν ἰσχύον τὴν τοῦ ἀσωμάτων διάβασιν. Ταῦτα ἐστι πρὸς ἃ βλέπων ὁ νοῦς Γλυγγια, καὶ τῆς ἰδίας νωθείας καταψηφίζεται. Ομως τῷ κυβερνήτῃ Θεῷ τὸ τοῦ ἡμετέρου λόγου πηδάλιον ἐγχειρίσαντες, καὶ συνεργούς τὰς ὑμετέρας λαμβάνοντες εὐχὰς, του πελάγους κατατολμήσωμεν. Φαμὲν οὖν ἐπακολουθοῦντες τῇ δόξῃ τῶν ταῦτα προεξετασάντων Πατέρων, ὡς σωματικώτερον μὲν ὁ Σωτὴρ ἐκτίθεται τὸ διήγημα, πολλὰς δὲ ἐγχα-α σπείρει δογμάτων ὑψηλῶν ἀφορμάς τοῖς προτέχου σιν ἐξεταστικώτερον. Αδης μὲν λέγεται ἡ ἐκ τοῦ αύξησιν συνεκδοχικώς, νιet mitte Lazarum, ut intingat extremum digiti sui φωνήσας εἶπε· Πάτερ ᾿Αβραὰμ, ἐλέησόν με, καὶ
in aquam, ut refrigeret linguam meam, quia crucior
in hac flamma. › In hunc jam dela:us orationis
locum video tanquam ex edita quadam specula,
altissimum doctrinarum pelagus quod enavigare
pertimesco, veritus ne immensitate sententiarum
imbecilla mens nostra submergatur. Hæc dico cum
illa considero quisnam sit hic infernus, divinis
profanisque litteris decantatus? Et quomodo dives
ante communem hominum resurrectionem in tormentis esset? Et quænam sit illa aquæ stilla, qua
indigebat, qui cruciabatur? et quos oculos in inferno
tolleret dives, quamve linguam guttæ instillatione
refrigerari cuperet, cum in sepulcro corporis ipsius
miembra corrumperentur? Et quomodo quod est
corporis expers flammam sentiret? Et qui dicat
Abrahamus: c Recepisti bona in vita tua, et Lazarus similiter mala, › quasi bona nobis et mala debeantur? Et quidnam sit chaos illud, quod bonum a
malo disjungit, et transitum substantiæ ab omni
corporis concretione liberæ potest impedire? Hæc
sunt quæ considerans mens hæret quasi correpta
vertigine, et a sua condemnatur ignavia. Verumtamen orationis nostræ clavum Deo gubernatori committentes, et precum vestrarum subsidium adhibentes, in altum provehamur. Dicimus igitur, sequentes
sententiam illorum Patrum qui hæc ante los
discusserunt, narrationem hanc per rerum corporatarum imagines a Salvatore fuisse propositam,
multas vero sublimium dogmatum occasiones inspersas ac datas iis, qui ad ea investiganda mentem
intendunt. lufernus igitur dicitur anima domiFrancisci
πέμψον Λάζαρον ἵνα βάψῃ τὸ ἄκρον τοῦ δακτύλου
ὕδατος, καὶ καταψύξῃ μου την γλώτταν, ὅτι ὀδυνῶ
μαι ἐν τῇ φλογὶ ταύτῃ.» Ενταῦθα τῷ λόγῳ γενόμενος, ὥσπερ ἀπό τινος σκοπιᾶς ὑψηλῆς πολὺν ὁρῶ
δογμάτων βυθόν, πρὸς ἐν διανήξασθαι τέθηπα, δέδοι
κὡς μὴ τῷ τῶν νοημάτων ἀπεράντῳ ἡ ἑδρανής
ἡμῶν διάνοια ὑποβρύχιος γένηται. Ταῦτα δέ φημι
πρὸς ἐκεῖνο βλέπων, τίς οὗτος ὁ θρυλλούμενος ᾅδης,
παρά τε τῆς θείας Γραφῆς, καὶ τῶν ἔξωθεν· πως
δὲ ὑπῆρχεν ἐν βασάνοις ὁ πλούσιος πρὸ τῆς κοινῆς
ἀναστάσεως· τίς δὲ ἡ τοῦ ὕδατος σταγὼν ἧς ἐπιδεής
ὀδυνώμενος γίνεται· ποίους δὲ ὀφθαλμοὺς ἐπαίζει
ἐν τῷ ᾅδῃ ὁ πλούσιος, ἢ ποίαν γλῶσσαν καταψυχθῆναι διὰ τῆς ἐπιστάξεως τῆς σταγόνος ἐπεθύμει,
τῶν τῆς σαρκὸς αὐτοῦ μελῶν φθειρομένων ἐν τῷ
τάφῳ· πῶς δὲ τῆς φλογὸς ἐπῃσθάνετο τὸ ἀσώματον· πῶς δὲ, φησὶν ὁ ᾿Αβραάμ, ὅτι ο Απέλαβες τὰ
ἀγαθά σου ἐν τῇ ζωῇ σου, καὶ Λάζαρος ὁμοίως τὰ
κακὰ,» ὥσπερ χρεωστουμένων ἡμῖν ἀγαθῶν καὶ
κακῶν· καὶ τί τὴ χάσμα ἐκεῖνο τὸ διεῖργον τὸ ἀγα
θὰν ἐκ τοῦ χείρονος, καὶ κωλύειν ἰσχύον τὴν τοῦ
ἀσωμάτων διάβασιν. Ταῦτα ἐστι πρὸς ἃ βλέπων ὁ
νοῦς Γλυγγια, καὶ τῆς ἰδίας νωθείας καταψηφίζεται.
Ομως τῷ κυβερνήτῃ Θεῷ τὸ τοῦ ἡμετέρου λόγου
πηδάλιον ἐγχειρίσαντες, καὶ συνεργούς τὰς ὑμετέρας
λαμβάνοντες εὐχὰς, του πελάγους κατατολμήσωμεν.
Φαμὲν οὖν ἐπακολουθοῦντες τῇ δόξῃ τῶν ταῦτα
προεξετασάντων Πατέρων, ὡς σωματικώτερον μὲν
ὁ Σωτὴρ ἐκτίθεται τὸ διήγημα, πολλὰς δὲ ἐγχα-ασπείρει δογμάτων ὑψηλῶν ἀφορμάς τοῖς προτέχου
σιν ἐξεταστικώτερον. Αδης μὲν λέγεται ἡ ἐκ τοῦ
Scorsi nota.
In hunc jam delatus. Magnum negotium
locus hic Evangelii omnibus auctoribus facessivit,
præsertim cuan de oculis, de lingua divitis, de dis
gito Lazari sermo fit. Subscribam locum unius
August. ex lib. vili De Genesi ad litteram, cap. 5,
ut intelligatur quam caute in hujusmodi interpretandis et definiendis procedendum sit, et uti hæc
cautio, et pietas in nostro Theophane agnoscatur,
cum non sine ratione tam timidum, tam anxium se
esse profitetur, neque haec per αύξησιν sucris oratoribus usitatam, sed ex rei veritate ab eo esse
prolata. Sic igitur D. Augustinus scriptum reliquit:
Melius est dubitare de occultis, quam litigare de incertis. Illum quippe divitem in ardore poenarum, el
illum pauperem in refrigerio gaudiorum intelligendos
esse non dubito. Sed quomodo intelligenda sit illa
famma inferni, ille sinus Abrahe, illa lingua diuilis, ille digilus pauperis, illa sitis tormenti, illa
stilla refrigerii, vix fortasse a mansuete quærentibus,
a contentiose autem certantibus nunquam invenitur.
Hæc Augustinus, cum quo vides convenire Theophanem in magnis hisce difficultatibus propouendis.
Sequentes sententiam illorum Patrum. Quamvis
de pluribus loquatur συνεκδοχικώς, tamen uni Gree
gorio Nysseno adhæret, a quo non solum sensus
sed etiam verba decerpit, quæ nos carptim, prout
locus postulare videbitur, hic referemus; nec lamen omnia, ne transcribendis, ubi usus non est,
sententiis Notas nostras inferciamus. Disputat hæc
Nyssenus in libro seu dialogo De anima et resurrectione, in quo sanctam Macrinam sororem suam
tanquam magistram de animæ immortalitate et
resurrectione disceptantem, se quæstiones proponentem facit, in qua sane disputatione nonnulla
sunt dificilia intellectu; quin ex hujus loci evange
lici difficultate in errorem inductum ipsum Gregorium Maldonatus ait, ut non solum membra
corporis, de quibus hic mentio fit, sed et locum
ipsum inferni, et sinum Abrahæ spiritualiter tantum intelligenda putaret. Eamdem Gregorio sententiam tribuit Benedictus Justinianus, in 1 epist. ad
Corinth., cap. 3. Quoniam vero alii aliter banc
Gregorii sententiam de loco inferno referunt, quid
itidem ego de ea censeam_expromam, et ipsuma
Gregorium, unaque opera Theophanem ejus asseclam explicare conabor, nota sequenti.
explicar
in
Infernus igitur. Infernum locum,
dæmones, et homines criminum capitalium damnati coercentur, et cruciantur, unum esse omniu,
el esse corporeum, ex catholica doctrina et omnium theologorum certum est, quod ostendunt ex
plurimis Scripturæ locis, et Patrum, Suarius, lib. νι
De angelis, cap. 14, et Bellarminus, tom. 1 Controvers.,
lib. ni De purgat., cap. 6. Αt vero ubi sit ille locus
non ita certum esse, quia non est ita in Scriptura
expressum, idem Suarius docet. Sed nec dubitandum est eum esse sub terra, propter communem
consensum Patrum ita intelligentium Scripturas,
quæ semper de eo ergastulo tanquam de loco subterraneo hoc modo visibili exsistente loquuntur. Cujus
rectæ opinionis esse hunc Patrem, quem nos illustramus, ex aliis certe in aliis homiliis dictis, dubitari non potest, quanquam hoc, quem nunc uolamus et expendimus, loco diversum quiddam videatur
asserere. Sed certe perplexus hic locus ex aliis
col. 261–262page 71 of 367
PG 132:261ὁρωμένου πρὸς τὸ ἀειδὲς, καὶ ἀθέατον κατάστασις τῆς ψυχῆς. Οὐδὲν νὰρ ἄλλο οἱ παρά τε τῶν ἔξωθεν, Ἡ μὲν οὖν τοῦ νέου ψυχή τούτου τὸν τοῦ ᾅδου χῶρον διήρχετο τὸν σκοτεινὴν ἐκεῖνον, καὶ ἀμειδὴ καὶ γῆν περιεπόλει, ἧς οἱ μοχλοί κάτοχοι, αἰώνιοι, ὡς εἶπε τῶν προφητῶν ὁ φυγάς. χῶρον σκοτεινὸν, καὶ γῆν, Ηδεσαν γὰρ, ὡς οὓς ἐκ τῶν ἄλλων Επήλασε δαίμονας εἰς τὴν ἄσυσσον τῷ παναλκει λόγω βερά κολαστήρια τὸ πῦρ τὸ παφλάζον. γεται δὲ ἡ μέλλουσα τῶν ἁμαρτωλῶν τιμωρία σκέ τις ἐξώτερον· ἐπειδὴ μέλλει τοῦ πυρὸς ἡ διττὰ ἐνέργεια τότε διαιρεθήσεσθαι, καὶ τοῖς μὲν δικαίοις καθαρὸν ἀποδοθῆναι τὸ φῶς, καὶ ἀμέτοχον ποιότη της καυστικής, τοῖς δὲ φαύλοις διανεμηθῆναι τὸ καύ στικὸν καὶ ἄμοιρον τοῦ φωτίζοντοςHOMILIA VI:I.
ὁρωμένου πρὸς τὸ ἀειδὲς, καὶ ἀθέατον κατάστασις cilium a visibili ad tenebricosum et invisibile comτῆς ψυχῆς. Οὐδὲν νὰρ ἄλλο οἱ παρά τε τῶν ἔξωθεν, migrantis. Nihil enim aliud hoc nomine cum apud
Francisci Scorsi notæ.
apertis, quæ jam refero, enodandus est. Nam hom. 6,
de Glio viduæ ita loquitur: Ἡ μὲν οὖν τοῦ νέου ψυχή
τούτου τὸν τοῦ ᾅδου χῶρον διήρχετο τὸν σκοτεινὴν
ἐκεῖνον, καὶ ἀμειδὴ καὶ γῆν περιεπόλει, ἧς οἱ μοχλοί
κάτοχοι, αἰώνιοι, ὡς εἶπε τῶν προφητῶν ὁ φυγάς.
Hujus igitur adolescentis anima inferorum loca illa
tenebricosa tristiaque pervaserat, el versabatur in
terra, cujus vectes, ut profugus vates dixit, relinacula sunt sempiterna. Alludit porro ad illa
verba Jonæ cap. 11, quæ jam explanavimus in
cjus homil. 6, not. 18. Quanquam autem ille locus
de limbo potius quam de inferno damnatorum sit
intelligendus, tamen quod ad quæstionem pertinet,
earlem est de utroque ratio; agitur enim de loco
rbi separatæ a corpore animæ contineantur, et
alioqui infernus accipitur aliquando, quatenus om
nes sinus tum purgatorii, tum limbi, tum inferni
complectitur. Cum igitur tv ặồny, hoc est infernum,
vocet χῶρον σκοτεινὸν, καὶ γῆν, locum tenebricosum,
el terram, eamque vectibus obseratam, de corporeo
et subterraneo aliquo carcere loqui videtur. Sed
apertins kom. 9, ubi de dæmoniaco, qui legione
dæmonum vexabatur, explicans verba illa Lucæ vit:
Et rogabant illum, ne imperaret illis, ut in abyssum
irenet. Ηδεσαν γὰρ, inquit, ὡς οὓς ἐκ τῶν ἄλλων
Επήλασε δαίμονας εἰς τὴν ἄσυσσον τῷ παναλκει λόγω
zapine lloc est: Sciebant
alios
aliis dæmones ejectos in abyssum (barathrum illic
verti) omnipotenti verbo fuisse amandatos. Ubi
sine dubio præter aerem hunc caliginosuın, in
quo dæmones plurimos versari nunc certum
est, alium agnoscit Jocum suppliciorum, quem
&6vodov, abyssom, seu barathrum cum vocet, profundissimum aliquem sub terra locum agnoscit. Et
sane ex hoc loco Lucæ xvi argumentatur Suarius
cum multis ex Patribus, quos adducit, dæmones
quamvis nunc in aere hoc distineantur, tamen non
ignorare se supremo judicii die ad imum infernumque locum esse retrudendos, et in hujus diei suppliciique perpetuo timore versari. Præterea hom.
De judicio vocat Theophanes loca inferni, tà poβερά κολαστήρια τὸ πῦρ τὸ παφλάζον. Ergastula
formidolosa, effervescentem ignem: quæ sane de
loco, et igne corporeo commode intelligenda sunt.
Hom. vero De Centurione ita de igne loquitur: Agγεται δὲ ἡ μέλλουσα τῶν ἁμαρτωλῶν τιμωρία σκέ
τις ἐξώτερον· ἐπειδὴ μέλλει τοῦ πυρὸς ἡ διττὰ
ἐνέργεια τότε διαιρεθήσεσθαι, καὶ τοῖς μὲν δικαίοις
καθαρὸν ἀποδοθῆναι τὸ φῶς, καὶ ἀμέτοχον ποιότη
της καυστικής, τοῖς δὲ φαύλοις διανεμηθῆναι τὸ καύ
στικὸν καὶ ἄμοιρον τοῦ φωτίζοντος • Porro tenebraTum exteriorum nomine futura peccatorum pœna
signatur, quoniam faturum est, ut duplex ignis operatio tunc dividatur; et justis quidem lux pura, et
expers qualitatis ustive reddatur: improbis tero
quidquid urendi vim habet, et luce cassum est, tribuatur. Hæc partitio qualitatum ignis, quæ est
elian Basilii Psal. xxvii, et Damasc. lib. 11 Parall.,
cap. 52, et Greg. lib. ix Moral. Ignis ille, inquit,
qui reprobos crucial, si lumen habere potuissel, is
qui repellitur, nequaquam in tenebras milli diceretar; et Petri Dam. epist. ad Blancam, cap. iz:
Ultrix famma habei ardorem, non habet pemitus lucem; hæc, inquam, partitio non potest,
aisi igni corporeo convenire. Igitur, ut ex his
aliisque Patrum locis arguit Suarius, libro De
angelis supra relato, si ignis inferni corporeus
est, consequens est ut dicatur, illum in certo aliquo loco inferni ad cruciamentum reorum esse
præparatum, et constitutum, adeoque hic ignis
corporei locus corporeus erit. Quod si dixerit
quispiam hæc duo postrema Theophanis loca de
loco et igne corporeo pertinere ad diem judicii,
quo corpora resumenda sunt, adeoque de animis
corpore copulatis, non de separatis intelligi; occurram, ac dicam, non alium esse ignem, quo cruciantur homines etiam post diem judicii, atque
illum quo dæmones juxta illud Christi Matth. xxv:
Discedite a me, maledicti, in ignem æternum, qui
paratus est diabolo el angelis ejus: quem itidem focum expendens Theophanes hom. De judicio, illum
ignem ion hominibus, sed diabolo et angelis ejus
asseclis fuisse ab initio destinatum, eumque postmodum homines peccantes, et peccata non emendantes ad se convertisse dicit. Si igitur etiam ex
sensu Theophanis idem est ignis hominum et d;-
monum, atque illum jam ostensum est esse corporeum, poterit igne corporeo spiritualis substantia
cruciari; atque adeo anima etiam, ut recte theologi
ex hoc ratiocinantur: ergo etiam nunc ignis idem
ante judicii diem excrucial, et quidem in aliquo
certo et corporeo loco, ut dictum est. Quare tantum abest, ut duo illa Theophanis dicta ad exqu'-
rendum ejus de loco, et igne corporeo sensum i'll
pertineant, prout objectum est, ut etiam magis ex
illis deducatur, magisque confirmetur. Atque hactenus quidem ex præsignatis apertisque locis hujus
auctoris ostendimus, quid ipse de re proposita sentiat jam ex clarioribus aggredimur lucem afferre
huic loco, in quo versamur, obscuro et ambiguo;
quod in proferendis sanctorum Patrum testimoniis,
cum in aliis, tum in hac præcipue quæstione, in qua
non semper eodem modo loquuntur, fieri assolet.
Verum hic, ut supra monui, non tam Theophanis
nostri, quam Gregorii Nysseni, a quo ipse et sententiam et verba desumit, disquirendus est sensus.
Et quidem operæ pretium me facturum arbitror, si
per occasionem ipsum Gregorium, et una opera
utrumque Patrem explicaro. Nam revera Gregorii
Nysseni de inferno loco opinio nisi aperte falsa,
ambigua certe videtur: et mirum est doctissimos
scriptores alio atque alio modo eam accipere et
referre, cum tamen ex uno eodemque opusculo De
anima el resurrectione eam eliciant. Joannes Maldonatus in hoc caput xvt Lucæ, et Benedictus
Justinianus in cap. iv Epist. I ad Cor., spiritualeın
infernum a Nysseno positum scribunt; at vero
Franciscus Suarius lib. De angelis vini, cap. 16,
n. xvi, et Bellarminus lib. 11 De purgatorio, cap. 6,
aerem hunc caliginosum, ubi dæmones versantur,
locum pœnarum omnium ab eo existimatum dicunt,
atque in hac existimatione idem Bellarm. ait fuis e
Chrysostomum hom. De præmiis beatorum, et auctorem Operis imperfecti in Matth. hom. 55. Lege
ipsum Bellarminum, qui historiam praterea S.
Fursæi ex lib. Hist. Anglorum, cap. 19, venerab. Bedæ refert, quæ hujusmodi opinioni astipulari videtur. Sed ego quid de Gregor. Nysseni
opinione sentiam antequam expromam illud hic
præmoneo, quod Suarius in exquirendis sanctorum
dictis animadvertendum sapienter docet, non commaticam scilicet debere esse eorum explicationem,
id est non unam, vel aliam sententiam a contextu
præcisam, et separatam absolute sumendam, sed
ut conjunctam aliis, quas in contextu sermonis proferunt, ex quarum connexione et singularum sensus, et auctoris mens eruenda est, alioqui tejpáXtov aliquod pro universo corpore statueretur. Si
quis igitur totum illum Nysseni dialogum De anima
el resurrectione perlegat et excutiat, quod ego impense me fecisse fateor, illud agere Gregorium
plane comperiet, ut ostendat aniniam, spiritualem
essentiam, et incorpoream et immortalem esse,
eamque cum corpore ex iisdem constituto elementis
col. 263–264page 72 of 367
PG 132:263ᾧ τὴν ψυχὴν γίνεσθαι λέγουσιν ἀπολυθεῖσαν τοῦ Ποῦ ἐκεῖνο τὸ πολυθρύλλη τον τοῦ ᾅδου ὄνομα; πολὺ μὲν ἐν τῇ συνηθείᾳ τοῦ βίου, πολὺ δὲ ἐν ταῖς συγγραφαῖς ταῖς τε ἔξωθεν, καὶ ταῖς ἡμετέραις περιφερόμενον, εἰς ὃ πάντες εἴονται καθάπερ δοχεῖον ἔνθεν δὲ τὰς ψυχὰς μετανέ στασθαι. Οὐ γὰρ ἂν τὰ στοιχεῖα τὴν δὴν λέγοις. Δήλος εἴ, φησὶν, μὴ λίαν προσεσχηκώς τῷ λόγω. Τὴν γὰρ ἐκ τοῦ ὁρωμένου πρὸς τὸ ἀειδές μετάστασιν τῆς ψυχῆς εἰποῦσα οὐδὲν ᾤμην ἀπολελοιπέναι εἰς τὸ περὶ τοῦ ᾅδου ζητούμενον· οὐδὲ ἄλλο τί μοι δοκεῖ παρά τε τῶν ἔξωθεν, καὶ παρὰ τῆς θείας Γραφῆς τὸ ὄνομα τοῦτο διασημαίνειν, ἐν ᾧ τὰς ψυ χὰς γίνεσθαι λέγουσι, τὴν εἰς τὸ ἀειδὲς, καὶ ἀφανές μετέχουσι. Καὶ πῶς εἶπον, τὴν ἀγαθὴν τῆς ψυχῆς κατά στασιν,THEOPHANIS CERAMET
externos 51 scriptores, tum in sacris Litteris si- xal tře Oɛlaç ſpapñ; oņualvet tò bvoµz toûto, èv
gnificatur, in quo anima constitui dicitur, postquani ᾧ τὴν ψυχὴν γίνεσθαι λέγουσιν ἀπολυθεῖσαν τοῦ
Francisci Scorsi notæ.
supremo die revicturam. Instituta siqnidem ea in
illo dialogo De anima disputatio fuit, ut consoletur
Gregorium de obitu fratris sui Basilii, quod nota præcedente monui. Cum igitur esset a Macrina communi sorore, quæ magistrae partes in eo dialogo
agit, satis de substantia animæ, quod esset incorporea, disceptatum, contra eam assertionem jam
probatam oljicit Greg.: Ποῦ ἐκεῖνο τὸ πολυθρύλλη
τον τοῦ ᾅδου ὄνομα; πολὺ μὲν ἐν τῇ συνηθείᾳ τοῦ
βίου, πολὺ δὲ ἐν ταῖς συγγραφαῖς ταῖς τε ἔξωθεν,
καὶ ταῖς ἡμετέραις περιφερόμενον, εἰς ὃ πάντες
εἴονται καθάπερ δοχεῖον ἔνθεν δὲ τὰς ψυχὰς μετανέ
στασθαι. Οὐ γὰρ ἂν τὰ στοιχεῖα τὴν δὴν λέγοις. Hoc
est, Laurentio Sifano interpr.: Ubi est illud, quod
vulgo passim jactatur Orci, et inferni nomen, quod'
multum quidem in consuetudine vita, multum vem
in scriptis tum externis, tum nostris circumfertur?
In quem infernum tanquam in quoddam receptacnlum omnes hinc putant animas transm grare; non'
enim elementa Otcum et infernum dixeris. Cui ita
Magistra: Δήλος εἴ, φησὶν, μὴ λίαν προσεσχηκώς τῷ
λόγω. Τὴν γὰρ ἐκ τοῦ ὁρωμένου πρὸς τὸ ἀειδές
μετάστασιν τῆς ψυχῆς εἰποῦσα οὐδὲν ᾤμην ἀπολε
λοιπέναι εἰς τὸ περὶ τοῦ ᾅδου ζητούμενον· οὐδὲ ἄλλο
τί μοι δοκεῖ παρά τε τῶν ἔξωθεν, καὶ παρὰ τῆς θείας
Γραφῆς τὸ ὄνομα τοῦτο διασημαίνειν, ἐν ᾧ τὰς ψυ
χὰς γίνεσθαι λέγουσι, τὴν εἰς τὸ ἀειδὲς, καὶ ἀφανές
μετέχουσι. Καὶ πῶς εἶπον, etc., quæ referemus infra suo loco. Hæc autem ita idem vertit Sif.: Videris non admodum attendisse, et animum sermoni
adhibuisse. Cum enim dicerem translationem unimæ
ex eo quod videtur, fieri ad id quod non videtur,
nihil putabam me prætermisisse quod de inferno
quæreietur; nec enim aliud quidpiam mihi videtur
tum in externorum, tum in divina Scriptura per hoc
nomen significari, in quo animas esse dicunt, præterquam in id, quod et obscurum est, et non videtur,
transitionem. Atque hic est scopulus, in quem offensum ab iis est, qui spiritualem a Gregorio infernum positum dicunt. Et quidem locum esse navifragum non negarim: nihilo tamen minus reputatis omnibus non censeo negari a Gregorio corporemin esse locum inferni, sed solum velle, quod ad
propositum suum de animæ natura incorporea asserenda faciebat, non eum esse receptaculum animæ, tanquam sit ea aliqua corporea magnitudo:
hanc enim solum vult maxime excludere; sed in
eum recipi animam non corporali et visibili modo,
sed spirituali, et, quod idem est, non circumscri -
ptam esse eo loco tanquam corpora: atque, ut
objecto de nomine pervulgato &o, quem nos
Orcum, seu infernum dicimus, argumento occurrat,
definit id esse obscurum quid et quod sub aspecum non cadat. Quam definitionem sumit ab ipsa
etymologia nominis oo, quod ab a privante, et
verbo ɛiðw, deductum sine dubio obscurum aliquid,
et àɛto, quod non videtur, qua você uutur ipse
Gregorius, signat. Sic itaque respondet argumento:
Com mihil aliud per hoc vocabulum &ồŋ; signetur,
nitul contra positam conclusionem intert, quod ab
bac voce sumitur, argumentum, Bisi animum ex
eo, quod videtur, ad id quod non videtur, et
obscurum est, transire, Itaque non tam locum animæ definit, quam statum. Atque hanc omnino explicationem adhibet S. Thomas in iv, dist. 41,
quaest. 4, art. 2, quarst. 1 ad 1, ad locum Angusi.
ex lib. xiin Genesim ad litteram cap. 32, ubi
totum inferni locum non esse materialem, sed spiritualem indicat. Verum vocari locum inferni incorporeum, inquit S. Thomas, quia non corporali modo
continet spiritus, sed spirituali; quod Ridem ipse
Augustinus in principio illius capitis significavit his
verbis: Cito quidem responderem animam rel ad
corporalia loca non ferri, nisi cum aliquo corpore,
vel non localiter ferri. Hve ibi. Itidemque dist, eadem, quæst. 1, art. 4, quæst 1 ad 1: Incorpora -
lia non sunt in loco modo aliquo nobis noto ei consueto secundum quod dicimus corvora proprie in loco
esse: sunt tamen in loco modo substantiis spiritnalibus convenienti, qui nobis plane manifestas esse
non potest. Hæc S. Thomas: eademque ratione
hunc, quem explicamus Gregorii locum intelligendum arbitror. Et hanc interpretationem præterea
confirmó primo ex verbis antecedentibus, quibus
arguit magistra discipulum, quod nou animum intenderit ad ea quæ superius dicta erant: refert
autem se S. Macrina ad id, quod dixerat, cuin
consolari inciperet fratrem his verbis: Quid igitur
ex his (porro Græcis, ubi nsus Maximus non est)
triste et acerbum, atque animi demissione dignum
est, si id, quod videtur cum invisibili commutatur? et
cujus rei gratia adeo mens tua morti infensa est?
Quibus verbis ostendit non esse de obita charissimorum dolendum, eo quod anima non dissolvatur
a morte, sed alium statum acquirat invisibilem, et
spiritui congruentem, felirem qui lem, si bene
vixerit; infelicem, si male; nam etiam cum de sing
Abrahami diceret τὴν ἀγαθὴν τῆς ψυχῆς κατά
στασιν, bonum seu felicem animæ statum, sinus
appellatione signari declaravit: cnm quo Noster
quoque consentit. Deinde ex ipsa voce petástaos, qua in definitione tou & dou intitur, quæ trans.
migrationem, et status vel sedis mutationem significat. Theophanes autem usus est hic voce xa.
stat;, quæ item statum et conditionem ex vi
nominis signat; interdum etiam habitationem, 8-u
domicilium, quod scilicet ex uno in alium locum
transfertur; qua voce in mea interpretatione sum
usus. Tertio quia animam non esse extra rerumi
universitatem in præcedente Dialogi parte ostendit":
ergo in aliqua est parte universi, uši vbi tandem
illa sit, certe corporea. Quarto potissimum ex
sequenti sermonis serie; nam ad positam supra
deunitionem excipit auditor: Et qua ratione subterraneum, inquam, locum nonnulli ita dici existi
mant, atque illum in sese animas quasi hospi 10
excipere, tanquam receptaculum quoddam ad reci·
piendum hujusmodi naturam aptum et idoneum, quod
eas, quæ jam ex humana vita evolaverint, ad sese
attrahat. Quis non videat ex his verbis hanc oppositionem de inferno factam co speciare, ut anima
corporea esse dicatur? Ad que ita Magistra, cum
rotunditatem terræ descripsisset, ex qua omnia,
que in nostro hemispherio fiunt, eadem in altero
contingunt, concludit: Cum per omnem pariem terræ
unus, et idem amplexus elementorum sit, neque
contradicendum, neque patrocinandum arbitror iis,
qui hanc quæstionem urgent, quod oportet existimare,
vel hunc, vel subterraneum locum destinatum et
attributum esse animis corpore solutis. Nam quamdiu urgendo et instando primariam, præcipuamque
doctrinam, nempe quod post vitam, qua in carne degitur, animæ sint, pervertere ac labefactare non
conabitur, nullam de loco controversiam nostra morebit oratio, quæ corporum duntaxat propriam esse
in loco positionem comprehendit; unimam vero, qua
incorporea sit, nulla natura necessitate certis quibusdam locis detinert. Idemque fere respondet ad
alterum, quod sibi objectum erat ex loco Apostoli
ad Philipp. 1, ubi omne genu flectatur ad Jesu
nomen colestium, terrestrium et internorum; nihd
entui ibi de loco determinare se velle ait, sei solum
eatenus verba explicat, quatenus animam
corpoream inde deduci non possit: quibus ex locis
esse
col. 265–266page 73 of 367
PG 132:265σώματος. Διὰ δὲ τῶν ἑξῆς μέγα τι δόγμα έοικεν ΟΙ ὑποδεικνύειν τὸ Εὐαγγέλιον· προειπών γὰρ πρὸς τὸν πλούσιον ὁ πατριάρχης, Απέλαβες τὰ ἀγαθά σου ἐν τῇ ζωῇ σου, καὶ Λάζαρος τῶν κακῶν μετ ουσίαν, ι εἶτα ἐπαγαγών περὶ τοῦ διατειχίζοντος, › χάσματος, τοῦτο ἔοικεν ὑπογράφειν τῷ λόγῳ. Επειδή τῆς μονοειδοῦς καὶ μακαρίας ζωῆς τῆς ἐν μόνῳ τῷ (54') καλῷ θεωρουμένης ἀπολισθήσας ὁ ἄνθρωπος τοῦ συνθέτου ξύλου ἐνεφορήθη, καὶ θάνατος τῇ λαιμαργίᾳ ἐπηκολούθησε, καὶ διπλῆ γέγονεν ἡμῶν ἡ ζωή, τε ὠκύμορος αὕτη, καὶ ἀΐδιος, ἀκολούθως ὀφεί λομεν μετασχείν τοῦ λυποῦντος ἐν μέρει, καὶ εὐφραίνοντος. Οσοι μὲν οὖν διακριτικῷ τε καὶ σώ φρονι λογισμῷ τὴν ἑαυτῶν ζωὴν διεξάγουσιν, ἐν τῷ βραχεῖ τούτῳ βίῳ τὸ τῆς ἀρετῆς ἐπίπονον ἐκλεξάμενος, τῷ ἐφεξῆς αἰῶνι τὸ ἀγαθὸν ταμιεύονται. δὲ τὸ ἡδὺ κατὰ τὴν ἐπίκηρον ταύτην ζωὴν ἑλόμενοι, καὶ μετανοίᾳ τὴν ἀβουλίαν μὴ θεραπεύσαντες, ἄβατον ἑαυτοῖς μετὰ ταῦτα τὴν τῶν ἀγαθῶν μετοι σίαν ἐργάζονται, καθάπερ τι βάραθρον ἀχανές τε, καὶ ἀπαρόδευτον ἑαυτοῖς διαῤῥήξαντες. Τοῦτό ἐστι τὸ χάσμα, ὅπερ οὐχὶ γῆς διασχούσης γίνεται, ἀλλ᾽ ἡ παρὰ τὸν βίον κρίσις πρὸς τὰς ἐναντίας προαιρέσεις διασχισθεῖσα ποιεῖ. Διὰ τοῦτο δεόμενος ὁ πλού σιος μικράς ρανίδος ἐλέους τυχεῖν, οὐκ εἰσακούεται οὐχ ὅτι ζημίαν ἔφερεν ἡ μία σταγὼν τῇ μεγάλῃ τοῦ παραδείσου πηγῇ, ἀλλ' ὅτι ἡ τῆς ἀρετῆς ῥανὶς, ἀμίκτως ἔχει πρὸς τὴν τῆς κακίας ῥοπήν· Τίς γὰρ κοινωνία φωτὶ πρὸς σκότος; • Οὕτω νοητέον: « καὶ τὴν διασμήχουσαν φλόγα τὸν πλούσιον. Η γὰρ?, στέρησις τῶν ἀγαθῶν ὧν κατατρυφῶσιν οἱ δίκαιοι χάσμα του χάσματος Τοῖς δὲ λοιποῖς ἡ τῶν φαι νομένων αὐτοῖς ἀγαθῶν στέρησις φλόξ γίνεται τὴν ψυχὴν διασμήχουσα, ρανίδος τινὸς ἐκ τοῦ πελάγους τῶν τοὺς ὁσίους περικλυζομένων ἀγαθῶν εἰς παρα μυθίαν προσδεομένη, καὶ οὐ τυγχάνουσα.HOMILIA VIII.
σώματος. Διὰ δὲ τῶν ἑξῆς μέγα τι δόγμα έοικεν corporis vinculis soluta est. Per ea porro quae
ΟΙ
ὑποδεικνύειν τὸ Εὐαγγέλιον· προειπών γὰρ πρὸς sequuntur magnum quoddam dogma ab Evangelio
τὸν πλούσιον ὁ πατριάρχης, «Απέλαβες τὰ ἀγαθά indicari videtur. Nam cum patriarcha dixisset diviti:
σου ἐν τῇ ζωῇ σου, καὶ Λάζαρος τῶν κακῶν μετ- • Recepisti bona in vita tua; et Lazarus similiter
ουσίαν, ι εἶτα ἐπαγαγών περὶ τοῦ διατειχίζοντος, mala; › tum de hiatu subjecisset, quod quasi
χάσματος, τοῦτο ἔοικεν ὑπογράφειν τῷ λόγῳ. Επειδή murus quidam eos abjungeret, hoc visus est eo
τῆς μονοειδοῦς καὶ μακαρίας ζωῆς τῆς ἐν μόνῳ τῷ serinone describere quoniam homo (54') a beata illa
καλῷ θεωρουμένης ἀπολισθήσας ὁ ἄνθρωπος τοῦ et æquabili vita quæ in eo, quod solum bonum est,
συνθέτου ξύλου ἐνεφορήθη, καὶ θάνατος τῇ λαιμαρ- cernitur, delapsus est, cum composita se arbore
γίᾳ ἐπηκολούθησε, καὶ διπλῆ γέγονεν ἡμῶν ἡ ζωή, ingurgitavit, et mors ingluvien secula est, et duplex
* τε ὠκύμορος αὕτη, καὶ ἀΐδιος, ἀκολούθως ὀφεί exinde facta est vita nostra, nimirum brevis hæc,
λομεν μετασχείν τοῦ λυποῦντος ἐν μέρει, καὶ εὐ- et sempiterna illa, consentaneum est, ut eorum,
φραίνοντος. Οσοι μὲν οὖν διακριτικῷ τε καὶ σώ- quæ dolorem afferunt, deinde vicissim eorum quæ
φρονι λογισμῷ τὴν ἑαυτῶν ζωὴν διεξάγουσιν, ἐν τῷ voluptate amiciunt, participes simus. Quotquot igitur
βραχεῖ τούτῳ βίῳ τὸ τῆς ἀρετῆς ἐπίπονον ἐκλεξά- perspicaci ac prudente judicio suam vitam instiμενος, τῷ ἐφεξῆς αἰῶνι τὸ ἀγαθὸν ταμιεύονται. tuunt, virtutis molestiam in hoc brevi vitæ curriculo
δὲ τὸ ἡδὺ κατὰ τὴν ἐπίκηρον ταύτην ζωὴν ἑλόμενοι, deligentes, in sequens ævum bonum recondunt; qui
καὶ μετανοίᾳ τὴν ἀβουλίαν μὴ θεραπεύσαντες, vero voluptatem in fluxa hac vita selegerunt, neque
ἄβατον ἑαυτοῖς μετὰ ταῦτα τὴν τῶν ἀγαθῶν μετοι· errorem, et imprudentiam pœnitentia correxerunt,
σίαν ἐργάζονται, καθάπερ τι βάραθρον ἀχανές τε, hi aditum sibi ad bonorum communionem interκαὶ ἀπαρόδευτον ἑαυτοῖς διαῤῥήξαντες. Τοῦτό ἐστι cluserunt, abrupto sibi ac patefacto quasi barathro
τὸ χάσμα, ὅπερ οὐχὶ γῆς διασχούσης γίνεται, ἀλλ᾽ quodam inimeuso, quod transmitti non possit. Hic
ἡ παρὰ τὸν βίον κρίσις πρὸς τὰς ἐναντίας προαιρέ- ille hiatus est qui non discedente terra fit, sed
σεις διασχισθεῖσα ποιεῖ. Διὰ τοῦτο δεόμενος ὁ πλού- judicio de vitæ rationibus in contraria studia diviso.
σιος μικράς ρανίδος ἐλέους τυχεῖν, οὐκ εἰσακούεται
Propterea dives pauculas sibi stillas misericordiæ
οὐχ ὅτι ζημίαν ἔφερεν ἡ μία σταγὼν τῇ μεγάλῃ τοῦ dari petens, non exauditur; non quod una stilla
παραδείσου πηγῇ, ἀλλ' ὅτι ἡ τῆς ἀρετῆς ῥανὶς, magno paradisi fonti afferat detrimentum, sed quia
ἀμίκτως ἔχει πρὸς τὴν τῆς κακίας ῥοπήν·. Τίς virtutis stilla cum propensione ad vitium commiγὰρ κοινωνία φωτὶ πρὸς σκότος; • Οὕτω νοητέον sceri non potest: «Nam quæ societas luci ad teκαὶ τὴν διασμήχουσαν φλόγα τὸν πλούσιον. Η γὰρ nebras?, ita intelligendum elium est de danima
στέρησις τῶν ἀγαθῶν ὧν κατατρυφῶσιν οἱ δίκαιοι illa quæ divitem comburit; privatio enim
* 11 Cor. VI, 15.
Francisci Scorsi nota.
luce clarius mihi perspicere videor Gregorii mentem. Negat enim fsolum infernum esse locum aliquem ex necessitate naturæ animæ destinatum, et
naturalem, quasi illa corporea sit. Cæterum nihil
determinat de subterraneo, vel supero loco, quod
ad præsentem quæstionem attinet. Atque illud etiam
colligo, Gregorium non eximere omnino animam
a loco corporeo, quod auctores dicunt supra citati,
sed velle in aliquo quidem esse loco, modo tamen
spirituali, et sibi connaturali: deinde etiam colligo
magis congruere dictis Gregorii opinionem, quam
illi de aere caliginoso tribuunt Suarius et Bellarmimus; sic enim paulo intra relata verba iterum concludit: Quocirca cum hæc ita sint, nemo nos coegeril
sublerraneorum et inſerorum nomine subterraneum
intelligere locum: quippe cum aer æqualiter undique
terræ circumfusus sit, ut nulla ejus pars ab aeris
amplexu vacua, et nuda deprehendatur. Ex dictis
igitur hactenus illud saltem certi statui potest, ex
mente Nysseni locum animorum esse corporeum;
quicunque tandem ille sit, et ubi dicatur esse, in
eoque animas non circumscriptive esse nti corpora,
sed invisibili, ac spirituali modo. Eadem porro ratione, sano scilicet modo est intelligenda definitio
Orci, quam hic noster Theophanes affert desumplam ab illo, qui fuit scopus hujusce nostræ disputationis.
Quoniam homo. Hæc etiam ratiocinatio
excerpta ex illo Dialogo sape relato Gregorii Nysseni,
ubi hanc divitis et Lazari parabolam explicat, quem
adi; nec enim est operæ huc ea transferre.
Composita se arbore. Scientia boni, et mali
PATROL, GR. CXXXII.
arborem compositam vocat, ut clarum est. Vide
itidem hom. 15.
Hic ile hiatus est. Et hic, et apud D. Lucam
est vox Græca χάσμα quæ hiatum signat, in nostra
vero editione est chaos. Sed uti bene Maldonatus
notat, fortassis ex errore in Latino pro chasma, uti
scribendum esset, chaos scribi coeptum. Cæterum
hæc moralis του χάσματος interpretatio est, ut
cæteræ, a Nysseno desumpta loco allato, ubi sic:
Hic igitur, ut mea quidem opinio fert, hiatus ille
est, qui non terra discedente atque diducta fit, sed
quem judicium, per hanc vitam in contraria
studia atque instituta divisum, atque diductum facit,
Eamdem explicationem esse Ambrosii hoc loco,
Augustini lib. " Quæst. evang. cap. 38, Chrysostomi, Bedæ, Theophylacti et Euthymii refert
Maldonatus, eam etiam legi in Asterio Amaseno.
De flamma illa. Nyssenus dialogo supra sape
memorato sit label: Τοῖς δὲ λοιποῖς ἡ τῶν φαι
νομένων αὐτοῖς ἀγαθῶν στέρησις φλόξ γίνεται τὴν
ψυχὴν διασμήχουσα, ρανίδος τινὸς ἐκ τοῦ πελάγους
τῶν τοὺς ὁσίους περικλυζομένων ἀγαθῶν εἰς παρα
μυθίαν προσδεομένη, καὶ οὐ τυγχάνουσα. Quæ verb:
sic interpretatur Laurentius Sifanius, cujus interpretationem recensuit noster Franciscus Turrianus:
Reliquis autem eorum, quæ bona videntur.eis electio,
privatioque flamma animam perurens exsistit, gultam
aliquam ex pelago bonorum, quibus sancti affluent,
et abundant, ad consolationem desiderans, et non
adipiscens. Ex qua versione apparet interprete:
intellexisse Gregorium de bonis hujusce vitæ appa
rentibus; quæ improbi elegerant, quibusque cum
col. 267–268page 74 of 367
PG 132:267τοῖς ἁμαρτωλοῖς φαινομένη φλόξ γίνεται τὴν ψυχὴν ὑποτύφουσα, φανίδας τινὸς ἐκ τοῦ πελάγους τῶν τους δικαίους περικλυζόντων ἀγαθῶν δεομένην, καὶ οὐ τυγχάνουσαν. Οφθαλμῶν δὲ καὶ γλώττης μνη σθεὶς καὶ δακτύλου, ἐπειδὴ μέλλει ἡ ψυχὴ τοῖς καθώ ήκουσι χρόνοις τὸ ἴδιον σῶμα λαβεῖν (ἐπιγινώσκειν δὲ καὶ νῦν ἑκάστην ψυχὴν τὸ ἴδιον σῶμα λέγεται, ἂν εἴη τὴν τοῦ διηγήματος κατασκευὴν κατὰ τὸ προχείρως νοούμενον ἐφαρμόσαι τῇ ἀληθείᾳ, εἰ μή τις μεταλαβὼν τὸ καθ᾿ ἕκαστον εἰς νοητὴν θεωρίαν.THEOPHANIS CERAME!
bonorum quibus justi fruantur, peccatoribus objecta, τοῖς ἁμαρτωλοῖς φαινομένη φλόξ γίνεται τὴν ψυχὴν
fit flamma succendens animam, quæ stillam aliquam
ex pelago illo bonorum justos inundante petit, et
obtinere non potest. Oculorum autem et linguæ, et
digiti mentionem facieus, quoniam anima opportuno
tempore iterum proprium corpus assumet (agnosci
autem etiamnum dicitur proprium corpus a
ὑποτύφουσα, φανίδας τινὸς ἐκ τοῦ πελάγους τῶν
τους δικαίους περικλυζόντων ἀγαθῶν δεομένην, καὶ
οὐ τυγχάνουσαν. Οφθαλμῶν δὲ καὶ γλώττης μνησθεὶς καὶ δακτύλου, ἐπειδὴ μέλλει ἡ ψυχὴ τοῖς καθώ
ήκουσι χρόνοις τὸ ἴδιον σῶμα λαβεῖν (ἐπιγινώσκειν
δὲ καὶ νῦν ἑκάστην ψυχὴν τὸ ἴδιον σῶμα λέγεται,
Francisci Scorsi notæ.
se privatos considerant in infernis locis tanquam
aliqua flamma cruciantur. Sed noster Theophanes,
qui eam sententiam in suam hanc transtulit homiliam, de bonis, quibus justi fruuntur, aperte loquitur,
quorum privatione damnati torquentur. Ita mihi
potior interpres esset Gregorii Theophanes, quam
Laurentius et mihi quidem antecedentia perpendenti non visum est dubium, quin Gregorius de
æternorum bonorum privatione loquatur; quod idem
legenti, et excutienti sermonis ¿xoλouðíav videbitur;
sed de utravis sermo sit, certe utrorumque bonorum
privatione æterni supplicii reos cruciari consentit
D. Thomas in 1v, dist. 1, quæst. 2 ar. 2, ad i
quæst, in fine corporis. Et quidem de consideratione
bonorum præteritorum sie ait, quæst. jam dicta:
Considerabunt enim et mala, quæ gesserunt, ex
quibus damnati sunt, et bona dilecta, quæ amiserunt;
et ex utroque torquebuntur. De consideratione vero
bonorum æternorum, quibus privati sunt eodem art.
að 3 quæst.: Damnati ante diem judicii videbunt
beatos in gloria; non hoc modo, quod gloria eorum
qualis sit cognoscant, sed solum cognoscentes cos esse
in gloria quadam inestimabili, et ex hoc turbabuntur
tum propter invidiam dolentes de felicitate bonorum,
tum propter hoc, quod ipsi talem gloriam amiserunt;
ande dicitur Sap. viu: Videntes turbabuntur timore
horribili. › lec D. Thomas, ex quibus sunt
explicandi hi Patres tum Gregorius, et ejus sectator
Theophanes, cum dicunt apprehensionem amissorum
bonorum flammam damnatis evadere; non enim
videntur his verbis negare flammam exteriorem et
corpoream, sed solum, quatenus ad hunc locum
spectat, flammam de qua dives loquitur, metaphorice
explicare. Cæterum ex aliis locis vera Theophanis
nostri opinio jam supra demonstrata est, not. 54.
Cur autem hoc loco uterque metaphorice flammam
accipiant? sane propter axoloubiav, hoc est, ut
consequenter ad alias explicationes flammæ explicationem adjungant. Cum enim linguam, et digitos,
et oculos per metaphoram acceperint, quo same
modo omnibus consentientibus accipienda sunt,
consequenter etiam metaphorice flammam accipiunt;
nam etiam propter hanc connexionem rerum de
flamma corporea, dubitavit hoc loco Augustinus,
lib. x De civit. cap. 16: Dicerem, ait, flammam
illam esse corpoream, nisi convenienter responderi
posset talem esse illam flammam, quales oculi,
qualis lingua, qualis digitus, ubi erant sine corporibus
anima. Hæc Augustinus: quin et Suarius theologiæ
doctor, et scriptor eximius, lib. in De angelis,
supra relato, ubi suam de igne corporeo sententiam
statuit, cum sibi objecisset voces quæ in hac
parabola ponuntur non posse corporali modo sumi,
adeoque nec ignem, et præterea verba illa D. Augustini modo a nobis commemorata ad confirmandum
objectum argumentum, adjecisset, respondet ac fatetur eo argumento ad summum concludi ex hac
parabola solitarie accepta non convinci ignem
inferni esse corporeum, quod maxime videtur intendisse Augustinus loco jam allato. Hæc igitur est
Suarii ratiocinatio, quæ etiam nostræ commentationi in hæc loca Gregorii et Theophanis suffragatur;
d.cimus enim non ex hoc loco solum esse horuni
Patrum de igne inferni sententiam conjiciendam;
Quamvis enim per flammam ne aliquid spiritualė
Intelligant, tamen aliis in locis ignem corporeum
admittunt. Et sane monuimus supra, not. 54, cum
de loco ipso inferno discuteremus utriusque opinionem, spectandain esse mentem Gregorii Nysseni
ex toto illo dialogi De anima et resurrectione, ubi
bec habentur; propositum euim illic habet Gregorius hane constabilire veritatem, quod anima spiritualis et incorporea sit, et resoluto corpore adbuc
permaneat. Cum igitur, qui discipulum agit in eo
dialogo, objecisset ea, quæ in hac parabola dicuntur
de anima divitis, ex quibus eam esse corpoream
confici videri posset, et iti esset adversariis occurrendum interrogasset, Magistra omnia ea spirituali
ter esse intelligenda declarat, tum quod id ad solvendam oppo itam argumentationem faceret, el
satis videretur; tum quod multa sunt in ea parabola, quae commode corpori aptari non possunt,
atque adeo metaphorice accipienda: "Axopov, inquit, ἂν εἴη τὴν τοῦ διηγήματος κατασκευὴν κατὰ τὸ
προχείρως νοούμενον ἐφαρμόσαι τῇ ἀληθείᾳ, εἰ μή
τις μεταλαβὼν τὸ καθ᾿ ἕκαστον εἰς νοητὴν θεωρίαν.
Difficile fuerit narrationis structuram, prout protinus
ac prima fronte intelligitur, ad veritatem accommodare, nisi quis singulatim quæque verba a corpore
traducat ad eam, quæ mente percipitur, speculationem.
Atque hactenus conatus sum hæc verba utriusque
Patris in rectum sensum trabere. Cæterum boe
dogma de igne inferno, quod sit corporeus, non
est ab Ecclesia definitum. Nam in concilio Florentino Græci aperte professi sunt, se non ponere
ignem in Purgatorio (eadem autem est ratio de igne
inferni) et tamen in definitione facta sess. ultima
definitur Purgatorium esse, nulla mentione ignis
facta. Quamvis vero non sit de fide hæc sententia,
tamen contraria judicatur a theologis erronea,
propter communiorem Patrum et scholasticorum
consensum,
a quo non nisi temere recedas, ut
Bellarminus ait, lib. 11 De purgatorio cap. 2; sed
quod ad Patres attinet subscribam hic animadversionem Benedicti Justiniani Genuensis, qui mihi
ejus Explanationes in Epistolas D. Pauli aliasque
catholicas legenti videtur in lectione SS. Patrum
maxime fuisse versatus. Sic igitur ille in explanat,
cap. Epist. ad Cor. ubi de igne purgatorii:
Primum miki persuadeo nullo modo eos esse audiendos, qui adeo putant certa fide credendum esse ignem
illum fore corporeum, ut eum qui secus sential, ımpictatis ac perfidiæ reum esse non dubitet; nam
sacræ Litteræ ignem quidem nominant; sed eadem
elium ratione addunt vermem, quem cum omnes
metaphorice explicent, cur non eadem ratione liceal
ignem interpretari? Adde quod nihil est adhuc in
alterutram partem sacrosancta auctoritate definitum.
Veteres autem Patres secessionem fecerunt, ut qui
ignem illum corporeum videntur asserere, obscure,
el magna ex parte populariter loquuntur, et qui
maxime hac de re disputuvil Augustinus, videtur
anceps, et dubius, et lib. vin De Genesi ad litteram,
cap. 3 et alibi, totam illam historiam, quæ est
apud Lucam, divitis, et Lazuri metaphorice saplicandum censet. Hoc Justiniani judicium. Quod tanquam corollarium addidi, ne
mirum videretur
Theopbanem nostrum alio modo hic de igne
inferni locutum, atque in aliis homiliis ut dirimus.
Agnosci autem etiam nunc dicitur. lloc ex aliorum
sensu obiter tangit Theophanes; sed expressa est
col. 269–270page 75 of 367
PG 132:269ἂν εἰς τὰ στοιχεῖα, ἐξ ὧν συνέστηκε λέλυται), τὸ δυνάμει μὲν ὄν, ἐνεργείᾳ δὲ γενησόμενον προστ εδήλωσε. Λείπεται οὖν ἡμᾶς ἐκεῖνο ζητήσαντας μα θεῖν, πῶς ὁ ἐν τῇ τοιαύτῃ σμηχόμενος συμφορά, φροντίδα ποιεῖται τῶν ὑπὸ γῆς κατὰ γένος προσ ηκόντων αὐτῷ· φησὶ γὰρ πρὸς τὸν πατριάρχην Ερωτῶ σε, Πάτερ, ἵνα πέμψης αὐτὸν εἰς τὴν οἰκίαν τοῦ πατρός μου· ἔχω γὰρ πέντε ἀδελφούς, όπως διαμαρτύρηται αὐτοῖς, ἵνα μὴ καὶ αὐτοὶ ἔλ θωσιν εἰς τὸν τόπον τῆς βασάνου. ο Καὶ ᾿Αβραὰμ εἰπόντος, ὡς ἀρκεῖ τούτοις ἡ ἐκ τοῦ νόμου καὶ τῶν προφητῶν χειραγωγία· Εχουσι γάρ, φησί, Μω σέα καὶ τοὺς προφήτας.» Ετι προσελ:πάρει πει θανωτέραν γενήσεσθαι αὐτοῖς λέγων, τὴν τοῦ νεκροῦ ἀναβίωσιν. Τί οὖν ἐν τούτοις δόγμα μανθάνομεν; Ἐπειδὴ ὁ μὲν Λάζαρος, ὡς ἐν λιμένι καθορμισθείς ἄσχολος ἦν πρὸς οὐδὲν τῶν ἐν τῇ γῇ ὅλως ἐπιστρεφόμενος· τίνος γὰρ ἂν καὶ ἐμνήσθη μηδενὸς ἀπολαύσας τῶν κατὰ τὸν βίον ἡδέων; Ο δὲ πλούσιος τῇ τρυφῇ ἐναποθανὼν ἔτι καθάπερ τινὶ κόλλῃ τῇ σαρ κίνῃ ζωῇ, καὶ μετὰ θάνατον ἴσχετο· ἔτι γὰρ αὐτῷ διὰ φροντίδος ἦν ἡ ἡδυπάθεια τῆς σαρκὸς, καὶ τοῦ αίματος. Δι' ὧν γὰρ τῶν καθ' αἷμα προσωκειωμένων ἐμνήσθη, δῆλος ἦν μήπω τῆς σαρκίνης ἀπολυθεὶς προσπαθείας. Διὰ τοῦτο γάρ φησι καὶ πέντε εἶναι τοὺς κοινωνοῦντας αὐτῷ τοῦ γένους ως διαιρουμένης πενταχῆ τῆς αἰσθήσεως. Δείκνυσι τοίνυν διὰ πάντων ὁ Κύριος, ὡς εἴ τις ὅλως δι᾿ ὅλου ἀποσαρκωθείη τῇ διανοίᾳ πᾶσαν ψυχῆς κίνησιν, καὶ ἐνέρ γειαν ἐν τοῖς θελήμασι τῆς σαρκὸς ἀσχολῶν, ὁ τοιοῦτος οὐδὲ τῆς σαρκὸς ἔξω διὰ θανάτου γενόμενος, τῶν κατ' αὐτὴν παθημάτων χωρίζεται, ἀλλ' ὡς ἐξῷ τινι τῇ τῆς ἡδυπαθείας συνηθεία ενίσχεται. Διὰ τούτων οὖν παιδευθέντες, ἀγαπητοί, σπουδάσωμεν διὰ τῆς κατ' ἀρετὴν ζωῆς χωρίζεσθαί πως, καὶ ἀπο λύεσθαι τῆς πρὸς τὰ γήϊνα σχέσεως, ἵνα μετὰ θάνα τον μὴ φέρωμεν τὰ λείψανα τῆς σαρκώδους ζωῆς, σά τι να γλυώδη πηλὸν καὶ ἐχέκολλον· ἀλλὰ καθά περ τινὸς δεσμού περιῤῥαγέντος τοῦ σώματος, κού φος, καὶ ἄνετος τῇ ψυχῇ ὁ πρὸς τὸ ἀγαθὸν γένηται δρόμος, οὐδὲ μιᾶς αὐτὴν σαρκίνης ἀχθηδόνος πρὸς ἑαυτὴν ὑφελκούσης, καὶ οὕτως ἔσται διὰ παντὸς δεῖν ὅτι μάλιστα τοὺς ἐν σαρκὶ βιοτεύοντας διὰ τῆς δυνάμει μὲν ὄν, ἐνεργείᾳ δὲ γενησόμενον.; 'Εκ τούτων δὲ τῶν διηγημάτων οιόμεθα τοῦτο δογματίζειν τὸν Κύριον, τὸ κατ' ἀρετὴν ζωῆς χωρίζεσθαι πως, καὶ ἀπολύεσθαι τῆς πρὸς αὐτὴν σχέσεως, ἵνα μετὰ τὸν θάνατον μή πάλιν ἄλλου θανάτου διώμεθα τὰ λείψανα τῆς σαρκώδους κόλλης αποκαθαίροντος.HOMILIA VIII.
ἂν εἰς τὰ στοιχεῖα, ἐξ ὧν συνέστηκε λέλυται), qualibet anima, quamvis in elementa, ex quibus
τὸ δυνάμει μὲν ὄν, ἐνεργείᾳ δὲ γενησόμενον προστ
εδήλωσε. Λείπεται οὖν ἡμᾶς ἐκεῖνο ζητήσαντας μαθεῖν, πῶς ὁ ἐν τῇ τοιαύτῃ σμηχόμενος συμφορά,
φροντίδα ποιεῖται τῶν ὑπὸ γῆς κατὰ γένος προσηκόντων αὐτῷ· φησὶ γὰρ πρὸς τὸν πατριάρχην
constitutum erat, sit dissolutum), esse quidem nune
illud potestate futurum vero actu præsignificavit.
Superest 52 igitur, ut quæramus quomodo
is, qui hujusmodi calamitate uritur, curam gerit
eorum qui se super terram generis cognatione contingunt. Nam patriarchæ dicit:
‹ Rogo te, Pater, ut mittas eum in domum patris
mei: habeo cnim quinque fratres, ut testetur iilis,
ne et ipsi veniant in hunc locum tormentorum. ›
Cumque dixisset Abrahamus, sufficere eis, quod a
lege, ac prophetis manuducantur: «Habent, enim
inquit Moysem et prophetas perorabat adhuc
dicens, facilius eis persuasurum, si mortuus aliquis
excitaretur. Quod igitur ex his dogma discimus?
Ερωτῶ σε, Πάτερ, ἵνα πέμψης αὐτὸν εἰς τὴν
οἰκίαν τοῦ πατρός μου· ἔχω γὰρ πέντε ἀδελφούς,
όπως διαμαρτύρηται αὐτοῖς, ἵνα μὴ καὶ αὐτοὶ ἔλθωσιν εἰς τὸν τόπον τῆς βασάνου. ο Καὶ ᾿Αβραὰμ
εἰπόντος, ὡς ἀρκεῖ τούτοις ἡ ἐκ τοῦ νόμου καὶ τῶν
προφητῶν χειραγωγία· Εχουσι γάρ, φησί, Μωσέα καὶ τοὺς προφήτας.» Ετι προσελ:πάρει πειθανωτέραν γενήσεσθαι αὐτοῖς λέγων, τὴν τοῦ νεκροῦ
ἀναβίωσιν. Τί οὖν ἐν τούτοις δόγμα μανθάνομεν; Nimirum Lazarum quidem tanquam qui portum
Ἐπειδὴ ὁ μὲν Λάζαρος, ὡς ἐν λιμένι καθορμισθείς
ἄσχολος ἦν πρὸς οὐδὲν τῶν ἐν τῇ γῇ ὅλως ἐπιστρεφό
μενος· τίνος γὰρ ἂν καὶ ἐμνήσθη μηδενὸς ἀπολαύ
σας τῶν κατὰ τὸν βίον ἡδέων; Ο δὲ πλούσιος τῇ
τρυφῇ ἐναποθανὼν ἔτι καθάπερ τινὶ κόλλῃ τῇ σαρκίνῃ ζωῇ, καὶ μετὰ θάνατον ἴσχετο· ἔτι γὰρ αὐτῷ
διὰ φροντίδος ἦν ἡ ἡδυπάθεια τῆς σαρκὸς, καὶ τοῦ
αίματος. Δι' ὧν γὰρ τῶν καθ' αἷμα προσωκειωμένων
ἐμνήσθη, δῆλος ἦν μήπω τῆς σαρκίνης ἀπολυθεὶς
προσπαθείας. Διὰ τοῦτο γάρ φησι καὶ πέντε εἶναι
τοὺς κοινωνοῦντας αὐτῷ τοῦ γένους ως διαιρουμέ
νης πενταχῆ τῆς αἰσθήσεως. Δείκνυσι τοίνυν διὰ
πάντων ὁ Κύριος, ὡς εἴ τις ὅλως δι᾿ ὅλου ἀποσαρκωθείη τῇ διανοίᾳ πᾶσαν ψυχῆς κίνησιν, καὶ ἐνέρ
γειαν ἐν τοῖς θελήμασι τῆς σαρκὸς ἀσχολῶν, ὁ
τοιοῦτος οὐδὲ τῆς σαρκὸς ἔξω διὰ θανάτου γενόμενος,
τῶν κατ' αὐτὴν παθημάτων χωρίζεται, ἀλλ' ὡς ἐξῷ
τινι τῇ τῆς ἡδυπαθείας συνηθεία ενίσχεται. Διὰ
τούτων οὖν παιδευθέντες, ἀγαπητοί, σπουδάσωμεν
διὰ τῆς κατ' ἀρετὴν ζωῆς χωρίζεσθαί πως, καὶ ἀπολύεσθαι τῆς πρὸς τὰ γήϊνα σχέσεως, ἵνα μετὰ θάνατον μὴ φέρωμεν τὰ λείψανα τῆς σαρκώδους ζωῆς,
σά τι να γλυώδη πηλὸν καὶ ἐχέκολλον· ἀλλὰ καθάπερ τινὸς δεσμού περιῤῥαγέντος τοῦ σώματος, κού
φος, καὶ ἄνετος τῇ ψυχῇ ὁ πρὸς τὸ ἀγαθὸν γένηται
δρόμος, οὐδὲ μιᾶς αὐτὴν σαρκίνης ἀχθηδόνος πρὸς
ἑαυτὴν ὑφελκούσης, καὶ οὕτως ἔσται διὰ παντὸς
ceperit, hoc consecutum fuisse, ut omni prorsus
rerum terrenarum cura vacaret: quid enim recordaretur, qui nulla re delectatus fuerat earum, qua
In hac vita jucundæ habentur? Divitem vero, qui
in luxu, et divitiis diem obierat, etiam post mortem
tanquam glutino quodam carnalis vitæ detentum:
quippe oblectamenta carnis et sanguinis etiam tum
illi curæ erant. Cum enim meminerit eorum, quibuscum sanguine conjunctus erat, manifeste ostendit
ab affectionibus carnis nondum se esse liberum. Nanı
et idcirco dicit quinque esse eos, qui secum cognatione conjuncti erant, quod sentiendi facultas in
quinque sit distributa. Ostendit ergo omnibus his
Dominus, si quis totum se penitus carni, mente et
cogitatione dediderit, omnes animæ motus, et operationes in appetitionibus carnis exercens, eum qui
est hujusmodi, ne per mortem quidem a carne
disjunctum ab illius passionibus esse remotum, sed
in consuetis voluptatibus tanquam in visco inhærescere. His igitur edoeti, charissimi, studeamus per
vitam cum virtute actam divelli quodammodo ac
liberari ab affectu terrenarum rerum, ne post obitum
reliquias vitæ carnalis tanquain futuin quoddam glutinosum, ac tenax nobiscumi feramus, sed ruptis
quasi quibusdam vinculis corporis, levis et expe
ditus ad summum bonum flat animæ cursus, nulla
cam ad se trahente molestia carnis; et ita erit
Francisci Scorsi nota.
Gregorii Nysseni doctrina in supradicto dialogo, δεῖν ὅτι μάλιστα τοὺς ἐν σαρκὶ βιοτεύοντας διὰ τῆς
que mihi non est dubium a Theophane significari,
sicut in multis aliis, tota hac homilia. Cæterum an,
et quomodo anima separata intelligat et singularia,
et ea quæ in hac vita sunt, cognoscat disputat
D. Thomas in Iv, dist. 1, quæst. 1, articulis quatuor, quem lege.
Esse quidem potestate. Scholastice hic planissime loquitur hic Pater de corpore dissoluto, et
resurrecturo supremo die loquens δυνάμει μὲν ὄν,
ἐνεργείᾳ δὲ γενησόμενον. Potentia quidem est; futurum vero actu. Quid concisius et verius?
Superest igitur, ut quæramus. Hane quaestio
nem movet Nyssenus in sæpe citato dialogo, cujus
verba quia continent moralem expositionem, et documentum, simul ut congruens Theophanis nostri
sensus agnoscatur, hic referam: 'Εκ τούτων δὲ τῶν
διηγημάτων οιόμεθα τοῦτο δογματίζειν τὸν Κύριον, τὸ
κατ' ἀρετὴν ζωῆς χωρίζεσθαι πως, καὶ ἀπολύεσθαι
τῆς πρὸς αὐτὴν σχέσεως, ἵνα μετὰ τὸν θάνατον μή
πάλιν ἄλλου θανάτου διώμεθα τὰ λείψανα τῆς σαρκώ
δους κόλλης αποκαθαίροντος. Per has narrationes
existimamus censere Dominum, quod oporteat eos qui
in carne vivunt, quam maxime secundum virtutem
vivendo quodammodo separari, et expediri ab affectu
carnis ne post mortem alia morte rursus opus habeamus, quæ reliquias carnalis glutinis separet,
excernat et expurget. Hunc locum affert etiam D.
Thomas in Catena aurea. Verum in Sententiis, dist.
44, quæst. 2, art. 1, quæstiuncula 4 ad secundum,
ait damnatos non conservare amicitiam ad eos quos
inordinate dilexerunt, sed in hoc voluntatem eorum
perversam remansuram, quod causam inordinatæ
dilectionis adhuc diligerent.
col. 271–272page 76 of 367
Homilia IX
PG 132:271συνημμένη τῷ ἀγαθῷ Θεῷ, ᾧ πρέπει δόξα, καὶ αἴνεσις εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. ΟΜΙΛΙΑ Θ'. Εἰς τό· Ἐλθέντι τῷ Ἰησοῦ εἰς τὴν χώραν τῶν Γαδαρηνῶν ὑπήντησεν αὐτῷ ἀνήρ τις ἐκ τῆς πόλεως, ὃς εἶχε δαιμόνια ἐκ χρόνων ἱκανῶν.» Ἐνέχει μου τὴν γλῶτταν ἡ νόσος τοῦ σώματος, λύει δὲ ταύτην ὁ πόθος τοῦ τῆς Ἐκκλησίας πληρώματος. Οι πόνοι σιγᾶν ἀναγκάζουσι, τὸ φίλτρον λα λεῖν ἀναπείθει με, καί μοι παρηγορία τῆς νόσου ἡ πρὸς ἡμᾶς ὁμιλία καθίσταται. Τοιοῦτον ἡ ἀκραιφνής ἀγάπη· τῶν μὲν ἔξωθεν προσπιπτόντων ὑπερφρονεῖ, πρὸς δὲ τὸ φιλούμενον ἀφορῶσα ἡδύνεται. Αλλ' ἐπειδὴ οὐκ ἔστιν εἰς κόρον τῷ πόθῳ χαρίσασθαι, καὶ τοσούτοις μεθ' ὑμῶν ἐντρυφῆσαι λόγοις, ὅσον ἡ προθυμία βούλεται, καν ὀλίγα τινὰ φθεγξώμεθα, καὶ τῇ νόσῳ, καὶ τῇ ἀγάπῃ χαριζόμενοι τὴν μὲν τῇ μακρηγορίᾳ μὴ καταξαίνοντες, τὴν δὲ μα κροτέρα σιγῇ μὴ ἀμβλύνοντες. Εστω δὲ τῆς πρὸς ἡμᾶς ὁμιλίας λαβὴ σήμερον ἡ ἀναγνωσθεῖσα τοῦ Εὐαγγελίου φωνή. Τῷ καιρῷ ἐκείνῳ ἐλθόντι τῷ Ἰησοῦ εἰς τὴν χώραν τῶν Γαδαρηνῶν, ὑπήντησεν αὐτῷ ἀνήρ τις ἐκ τῆς πόλεως, δς εἶχε δαιμόνια ἐκ χρόνων ἱκανῶν.» Καὶ Μάρκος ὁ θεῖος, καὶ Ματθαῖος συνεγραψάτην ἄμφω τὸ θαῦμα τουτί, ἀλλήλοις δὲ διαπεφωνήματον, ὡς δοκεῖ. Συνηδέτην δὲ πάντη Μάρκος τε καὶ Λουκᾶς. Ματθαῖος μὲν ἐν Γεργεσηνοῖς τὸ θαῦμα τοῦτο γεν νέσθαι, καὶ δύο τοὺς κορυβαντιώντάς φησι. Μάρκος καὶ Λουκᾶς ἐν Γαδαρηνεῖς, ἕνα δὲ τῶν ὑπὸ δαιμόνων παράφορον. Αλλ' ἡ δοκοῦσα διαφωνία θορυβησάτω μηδὲν τὸν ἀκροατήν. “Ητε γὰρ χώρα τῶν Γεργεσηνῶν, καὶ ἡ τῶν Γαδαρηνῶν ἡ αὐτή ἐστιν, ὡς ἀπὸ Περὶ τοῦ ἔχοντος τὴν λεγεώνα, τῶν Γεργεσηνῶν, των Γαδαρηνών αἱTHEOPHANIS CERAME!
perpetuo conjuncta cum Deo optimo, cui debetur συνημμένη τῷ ἀγαθῷ Θεῷ, ᾧ πρέπει δόξα, καὶ
gloria et laus in sæcula sæculorum. Amen.
53 HOMILIA IX.
In illa verba: Cum venissel Jesus in regionem
Gadarenorum, occurrit illi vir quidam de civitate,
qui habebat dæmonia jam multis temporibus. ›
Cohibet mibi linguam adversa corporis valetudo; sed eamdem solvit desiderium perfectionis
Ecclesiæ dolores silere cogunt; amor suadet ut
loquar, ac mihi quædam morbi consolatio est,
vobiscum conferre sermones. Talis est sincera charitas, quæ extrinsecus accidunt, contemnit; ad id
vero, quod amatur, intuens delectatur. Verum
quando ad satietatem obsequi desiderio non licet,
nec tam longo ne vobiscum oblectare sermone,
quam propensum animi studium postulat, pauca
quædam certe loquamur, ut et invaletudini, et
charitati aliquid largiamur: illam quidem non fatigantes oratione prolixa, banc vero longiore silentio
non remittentes. Sint igitur hujus vobiscum institutæ
collocutionis argumentum hodierna luce recitata
Evangelii verba.
● In illo tempore cuin venisset Jesus in regionem
Gadarenorum, occurrit illi vir quidam de civitate,
qui halebat dæmonia jam temporibus multis. › Et
sanctus Marcus et Matthaus hoc miraculu:n
ambo conscripserunt et discordare videntur inter se;
sed omnino consentiunt Marcus et Lucas. Matthæus
quidem miraculum hoc factum in regione Gerasenorum, et furore agitatos duos fuisse dicit; Marcus
autem et Lucas in regione Gadarenorum, unumque
duntaxat a dæmonibus commemorant furiatum.
Verum nihil auditorein conturbet hæc dissensio
inter illos apparens. Eadem enim est regio
αἴνεσις εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν.
Εἰς τό· Ἐλθέντι τῷ Ἰησοῦ εἰς τὴν χώραν
τῶν Γαδαρηνῶν ὑπήντησεν αὐτῷ ἀνήρ τις ἐκ
τῆς πόλεως, ὃς εἶχε δαιμόνια ἐκ χρόνων
ἱκανῶν.»
Ἐνέχει μου τὴν γλῶτταν ἡ νόσος τοῦ σώματος,
λύει δὲ ταύτην ὁ πόθος τοῦ τῆς Ἐκκλησίας πληρώ
ματος. Οι πόνοι σιγᾶν ἀναγκάζουσι, τὸ φίλτρον λα
λεῖν ἀναπείθει με, καί μοι παρηγορία τῆς νόσου ἡ
πρὸς ἡμᾶς ὁμιλία καθίσταται. Τοιοῦτον ἡ ἀκραιφνής
ἀγάπη· τῶν μὲν ἔξωθεν προσπιπτόντων ὑπερφρονεῖ,
πρὸς δὲ τὸ φιλούμενον ἀφορῶσα ἡδύνεται. Αλλ'
ἐπειδὴ οὐκ ἔστιν εἰς κόρον τῷ πόθῳ χαρίσα·
σθαι, καὶ τοσούτοις μεθ' ὑμῶν ἐντρυφῆσαι λόγοις,
ὅσον ἡ προθυμία βούλεται, καν ὀλίγα τινὰ φθεγξώ
μεθα, καὶ τῇ νόσῳ, καὶ τῇ ἀγάπῃ χαριζόμενοι τὴν
μὲν τῇ μακρηγορίᾳ μὴ καταξαίνοντες, τὴν δὲ μα
κροτέρα σιγῇ μὴ ἀμβλύνοντες. Εστω δὲ τῆς πρὸς
ἡμᾶς ὁμιλίας λαβὴ σήμερον ἡ ἀναγνωσθεῖσα τοῦ
Εὐαγγελίου φωνή.
• Τῷ καιρῷ ἐκείνῳ ἐλθόντι τῷ Ἰησοῦ εἰς τὴν
χώραν τῶν Γαδαρηνῶν, ὑπήντησεν αὐτῷ ἀνήρ τις
ἐκ τῆς πόλεως, δς εἶχε δαιμόνια ἐκ χρόνων ἱκανῶν.»
Καὶ Μάρκος ὁ θεῖος, καὶ Ματθαῖος συνεγραψάτην
ἄμφω τὸ θαῦμα τουτί, ἀλλήλοις δὲ διαπεφωνήματον,
ὡς δοκεῖ. Συνηδέτην δὲ πάντη Μάρκος τε καὶ Λουκᾶς.
Ματθαῖος μὲν ἐν Γεργεσηνοῖς τὸ θαῦμα τοῦτο γεν
νέσθαι, καὶ δύο τοὺς κορυβαντιώντάς φησι. Μάρκος
καὶ Λουκᾶς ἐν Γαδαρηνεῖς, ἕνα δὲ τῶν ὑπὸ δαιμόνων
παράφορον. Αλλ' ἡ δοκοῦσα διαφωνία θορυβησάτω
μηδὲν τὸν ἀκροατήν. “Ητε γὰρ χώρα τῶν Γεργεσηνῶν, καὶ ἡ τῶν Γαδαρηνῶν ἡ αὐτή ἐστιν, ὡς ἀπὸ
Francisci Scorsi nota.
In illa verba. In mss. læc exstat inscriptio,
Περὶ τοῦ ἔχοντος τὴν λεγεώνα, De eo qui habebat les
gionem; verum cum pleræque homiliæ verba ipsa
Evangelii in fronte præferant, huic etiam ea præscribere visum est, ut statim ejus esset argumentum apertum. Quod idem hom. v factum a nobis
adnotavimus. In aliis cam præposuimus epigraphen
quæ in mss. est; sed cum variæ aliquando essent,
eam selegimus quæ clarior esset.
Cohibet mihi linguam. Magnum Pastoris
studium erga gregem suum, et non intermissum
officium ejus alendi verba divino ex hoc proœmio
casistit, quod lege in procemio isag. 1r, a nobis pluribus expensum.
El sanctus Marcus. In utroque exemplari
ms hujus loci lectio decurtata est, et confusa, in
altero præcisa verba; in altero unus evangelista
prætermissus utrobique non cohærent cum re
grammatica voces; sed integravi sanavique leëtionein non addidis e meo, sed ordinatis tantuın
vocibus, quæ in utroque disjectæ leguntur. Nec
dubium est, eam esse veram, quam edidi lectionem,
et ex re ipsa, et ex mente auctoris, ut patet legenti.
Eadem enim est regio. Noninum diversitas
hic a Theophaue notata in nostra Latina lectione
non apparel, sed in Græca aperta est; nam MatLaeus regionem τῶν Γεργεσηνῶν, Gergesenorum;
Marcus vero et Lucas των Γαδαρηνών Gadare
norum; Latinus autem interpres omnibus in locis
posuit Gerasenoruin, quæ vox eadem, ac Gergesemorum, ut mox dicam. Una enim et eadem regio
est Gadarenorum, et Gergesenorum, eaque trans
Jordanem et mare Galilææ sita; sed alteram appellationem a Gadara, alteram a Gerasa, seu Gergesa
oppidis in ipsamet regione positis, nec longe altero dissitis, nacta est. Quod igitur aliqui putarunt
Gadarenos et Gergesenos esse unius civitatis, vel
contra alii duarum regionum nomina ab auctoribus
Josepho, Hieronymo, Baronio reprobatum est. Gerasa sane, et Gergesa sunt ejusdem civitatis nomina; et quidem metropolis totius regionis, quæ
vel Gergesenorum, vel Gerasenorum ab illa nuncupata et Gergesa quidem a Gergesio quinto
Chanan filio, a quo Gergesei ejus oppidi incolæ,
dicta est. Noster vero Latinus interpres ideo Gerasenoruin appellatione in omnibus evangelistis
usus esse creditur, quia ea notior esset suo vo
et vulgatior. Nam et S. Hieronymi tempore, αἱ
ipse scribit in libro De locis Hebraicis, Gerasa,
seu Gergesa adhuc viculus ostendebatur. Et hoc
quidem quantum ad rem subjectam ita se habet.
Theophanes vero etiam ab elymo nominis eamdem regionem Gergesenorum, et Gadarenorum
vult significari; utrumque enim suburbanam domum interpretari videtur. Quod in Gergesenis
quidem apertum est. Nam a radice a quæ ejicere
significat, fit villa extra urbem, seu subur.
col. 273–274page 77 of 367
PG 132:273τοῦ διὰ τούτων σημαινομένου μανθάνομεν. Αμφό τερα γὰρ οἶκον προαστείων σημαίνουσι, μεταμειο μένης τῆς Ἑβραῖδος εἰς τὴν Ἑλλάδα φωνήν. Τὸ δὲ δύο τοὺς δαιμονῶντας εἰπεῖν τὸν Ματθαῖον, ἕνα δὲ τοὺς λοιποὺς, έναντιοφωνίαν οὐδεμίαν ἐνδείκνυται. Ὁ μὲν γὰρ ὑποστάσεις τῶν πεπονθότων ηκρίβωσεν, οἱ δὲ τὸ ταὐτὸν τῆς φύσεως συναγαγόντες εἰς ἕν, περὶ τὴν τοῦ ἀριθμοῦ ἀκρίβειαν οὐκ ἐφρόντισαν. Οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν ἰαθέντων τυφλῶν ἐν τῇ Ἱεριχῷ 3 μὲν Ματθαῖος δύο λέγει τοὺς ἀλαούς, ἕνα δὲ δ Μάρκος, καὶ ὁ Λουκᾶς. Καὶ καινὸν οὐδὲν, οὐδὲ ἄπο ρου. Καὶ γὰρ καὶ ὁ κοινὸς τῆς ἐλευθερίας λόγος τοιαύτην πολλάκις ἔχει συνήθειαν ἐνικῷ ἀριθμῷ πλῆθος σημαίνεσθαι. Φαμὲν γὰρ, ὡς ἦλθεν ὁ Θεὸς σῶσαι τὸν ἄνθρωπον, καὶ τὸ ἀπολωλὸς ἐζήτησε πρόβατον, διὰ τῆς ἐνικῆς σημασίας τὴν ὅλην φύσιν τῶν ἀνθρώπων σημαίνοντες. Εἶχε μὲν οὖν ὁ ἄθλιος ἄνθρωπος ἐφ' ἱκανοῖς ἔτεσι τὰ δαιμόνια, καὶ ἱμάτιον οὐκ ἐνεδιδύσκετο, καὶ ἐν οἰκίᾳ οὐκ ἔμενεν, ἀλλ' ἐν τοῖς μνημείοις. Αθρει δὲ πότη τοῦ κακοῦ ἦν ἡ ἐπίτασις. Ἤρκει μὲν γὰρ δαιμόνιον ἓν κατατρέχειν τὸν δείλαιον, τὸ δὲ καὶ πολλὰ κατοικεῖν, ἐν αὐτῷ καθάπερ ἐν σίμβλῳ τὰ σμήνη τῶν μελισσών, ποίαν οὐχ ὑπερβέβηκε συμφοράν; τὸ δὲ καὶ λεγεῶνα είν πεῖν, ἄλλην προσθήκην κακοῦ· λεγεών γὰρ ἡ ἐπί λεκτος λέγεται στρατιά· δηλοῖ δὲ τοὺς ἀπηνεστέρους δαίμονας, καὶ κομιδῇ πονηρούς. Περιστροβοῦντες οὖν ἤλαυνον τὸν ἄθλιον ἄνθρωπον ἀπὸ τῆς πόλεως εἰς τὰς ἐρήμους, καὶ εἰς τὰ χαρώνεια γυμνοῦντες τῆς ἀμπεχώνης τὰ δεσμὰ διαῤῥήσσοντες, ὡς ὀργάνοις χρώμενοι ταῖς ἐκείνου κατ᾽ ἐκείνου χερσίν. ᾿Αλλὰ τί δὴ περισκοποῦντες οἱ δαίμονες εἰς τὰ μνημεῖα τοὺς ἀνθρώπους ἐλαύνουσιν, ἀναγκαῖον ἰδεῖν. Οἱ τῇ σου φίᾳ τῆς πλάνης, καὶ ταῖς ἐξ αὐτῆς φλυαρίαις ὥσπερ καρηβαρήσαντες, οὐδὲ τοῦτο εἰπεῖν κατωῤῥώδησαν, δαίμων "Ω Φοῖ "Απολλων, καὶ Θεοὶ, καὶ δαίμονες. τῶν μέσων τὸ δαίμονεςHOMILIA IX.
τοῦ διὰ τούτων σημαινομένου μανθάνομεν. Αμφό- Gerasenorum, et Gadarenorum, ut ex signifcation
τερα γὰρ οἶκον προαστείων σημαίνουσι, μεταμειομένης τῆς Ἑβραῖδος εἰς τὴν Ἑλλάδα φωνήν. Τὸ δὲ
δύο τοὺς δαιμονῶντας εἰπεῖν τὸν Ματθαῖον, ἕνα δὲ
τοὺς λοιποὺς, έναντιοφωνίαν οὐδεμίαν ἐνδείκνυται.
Ὁ μὲν γὰρ ὑποστάσεις τῶν πεπονθότων ηκρίβωσεν,
οἱ δὲ τὸ ταὐτὸν τῆς φύσεως συναγαγόντες εἰς ἕν,
περὶ τὴν τοῦ ἀριθμοῦ ἀκρίβειαν οὐκ ἐφρόντισαν.
Οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν ἰαθέντων τυφλῶν ἐν τῇ Ἱεριχῷ·
3 μὲν Ματθαῖος δύο λέγει τοὺς ἀλαούς, ἕνα δὲ δ
Μάρκος, καὶ ὁ Λουκᾶς. Καὶ καινὸν οὐδὲν, οὐδὲ ἄπορου. Καὶ γὰρ καὶ ὁ κοινὸς τῆς ἐλευθερίας λόγος
τοιαύτην πολλάκις ἔχει συνήθειαν ἐνικῷ ἀριθμῷ
πλῆθος σημαίνεσθαι. Φαμὲν γὰρ, ὡς ἦλθεν ὁ Θεὸς
σῶσαι τὸν ἄνθρωπον, καὶ τὸ ἀπολωλὸς ἐζήτησε
πρόβατον, διὰ τῆς ἐνικῆς σημασίας τὴν ὅλην φύσιν
τῶν ἀνθρώπων σημαίνοντες. Εἶχε μὲν οὖν ὁ ἄθλιος
ἄνθρωπος ἐφ' ἱκανοῖς ἔτεσι τὰ δαιμόνια, καὶ ἱμάτιον
οὐκ ἐνεδιδύσκετο, καὶ ἐν οἰκίᾳ οὐκ ἔμενεν, ἀλλ' ἐν
τοῖς μνημείοις. Αθρει δὲ πότη τοῦ κακοῦ ἦν ἡ
ἐπίτασις. Ἤρκει μὲν γὰρ δαιμόνιον ἓν κατατρέχειν
τὸν δείλαιον, τὸ δὲ καὶ πολλὰ κατοικεῖν, ἐν αὐτῷ
καθάπερ ἐν σίμβλῳ τὰ σμήνη τῶν μελισσών, ποίαν
οὐχ ὑπερβέβηκε συμφοράν; τὸ δὲ καὶ λεγεῶνα είν
πεῖν, ἄλλην προσθήκην κακοῦ· λεγεών γὰρ ἡ ἐπίλεκτος λέγεται στρατιά· δηλοῖ δὲ τοὺς ἀπηνεστέρους
δαίμονας, καὶ κομιδῇ πονηρούς. Περιστροβοῦντες οὖν
ἤλαυνον τὸν ἄθλιον ἄνθρωπον ἀπὸ τῆς πόλεως εἰς
τὰς ἐρήμους, καὶ εἰς τὰ χαρώνεια γυμνοῦντες τῆς
ἀμπεχώνης τὰ δεσμὰ διαῤῥήσσοντες, ὡς ὀργάνοις
χρώμενοι ταῖς ἐκείνου κατ᾽ ἐκείνου χερσίν. ᾿Αλλὰ τί
δὴ περισκοποῦντες οἱ δαίμονες εἰς τὰ μνημεῖα τοὺς
ἀνθρώπους ἐλαύνουσιν, ἀναγκαῖον ἰδεῖν. Οἱ τῇ σου
φίᾳ τῆς πλάνης, καὶ ταῖς ἐξ αὐτῆς φλυαρίαις ὥσπερ
καρηβαρήσαντες, οὐδὲ τοῦτο εἰπεῖν κατωῤῥώδησαν,
* Matth. xx, 29. * Marc. x, 46. * Luc. xvi, 35.
horum vocabulorum intelligimus. Ambo enim do.
mum suburbanam significant, si in Græcam linguam
Hebraica commutetur. Quod autem Matthæus duos
energumenos dixit, reliqui vero unum, nullam pra
se fert repugnantiam; nam ille quidem oppressorum
a demone personas distincte 54 recensuit; hi vero
complexi in unum eos, qui ejusdem erant naturæ,
referre exquisite numerum non curaverunt, sic
etiam cæcos, qui in urbe Jerichunte curati sunt,
Matthæus quidem duos fuisse dicit 7, unum auteni
Marcus et Lucas', sed hoc novum non est, nec
ambiguum. Nam solet sæpe etiam in communi sermone singulari numero multitudo significari. Dicimus enim Deum venisse, ut salutem homini daret,
et orem perditam quaesivisse, singulari nomine
universam naturam hominum significantes. Habelat
igitur multos jam annos iufelix homo dæmonia, et
vestimento non induebatur, neque domi manebat,
sed in monumentis Considera vero quanta
fuerit mali magnitudo. Nam misero illi infestando
satis fuisset dæmonium unuin: multa vero in illo
quasi apum examina in alveario sedem fixisse,
quam non superat calamitatem? quod vero legionem
dixit, alia mali accessio est. Legio enim dicitur
selectus exercitus; indicat autem crudeliores dæ.
mones, et insigniter improbos. Torquentes igitur
ærumnosum hominem agebant ex urbe in solitudines, et in monumenta denudantes eum vestimento,
et vincula disrumpentes, et ipsiusmet manibus tanquam instrumento contra ipsum utentes. At quo
consilio mali dæmones illos ad monumenta compellerent. necesse est intelligere. Qui sapientia
erroris et iis quæ inde oriuntur ineptiis,
quasi quadam ebrietate laboraverunt, ne hoc quidem
Francisci Scorsi notæ.
banum, quod sit ex urbe semotum. At in voce
Gadarenorum non ita res est liquida; possis tamen
eo nomen trabere; nam signal maceriem, seu
septum, et clausum, et parietem quemcunque non
validum, qualis est ovium caula, quæ cum suburbana esse soleant aptari ejus etymon poterit, ut
suburbanam significet habitationem.
Sed in monumentis. Quomodo energumeni
in monumentis degere potuerint intelliges, si sepulera non ritu nostro in terra defossa, sed Judaico,
quasi speluncas, seu cavernas excisas in petra reputaveris, cujusmodi ego magno numero et longo
ordine ac duplici disposita monumenta adhuc exstare ex Saracenorum fortasse tempore et more
vidi Tauromenii extra oppidum, ut nunc res sunt
ad S. Petri templum. Facit vero ad rem quod
Baronius lib. 1 Annalium, anno Christi 31, ex
Epiphanio hæres. 30 refert, fuisse prope Gadaram civitatem tumbas in speluncis, quæ crant
in petris excisa, sed desuper structæ, illicque prestigiatores dæmonum invocationes exercuisse.
Legio enim dicitur. Latine se scire Theophanes indicat, cum de legionis nomine veriloquium affert. Legionem enim a legendo dictam,
quod in eam milites delectu habito scriberentur,
cuivis parum erudito notum est ex Varrone lib.
1. De lingua Latina.
Qui sapientia erroris. Platonem, ejusque
sectarios notat Theophanes, quos in eo errore
fuisse, animos hominum post mortem in deos
mutari S. Augustinus scribit lib. 1x De civil. cap.
11, his verbis: Dicit quidem Plato animas homi
num dæmones esse, el ex hominibus fieri lares, si
meriti boni sint, lemures, seu larvas, si mali; manes
autem deos dici, cum incertum est bonorum eos, seu
malorum esse meritorum. Hæc Augustinus; disputat
autem id Plato in Timæo. Vide plura apud ipsum
Augustinum et commentaria Ludovici Vives in eum
locum. Porro vox δαίμων in Græca lingua deum
significat quemcunque, minorum tamen gentium,
nt hujusmodi lares, et larvas. Id cuique notum vel
ex illo obvio Aristophanis in Pluto, ubi Cariou
viso Pluto per quidquid deorum est exclamat "Ω Φοῖ
"Απολλων, καὶ Θεοὶ, καὶ δαίμονες. Εst etiam νo
τῶν μέσων nec solum bonum, sed etiam malum
genium, nec bonam solum, sed etiam malam fortunam signat. Exemplis opus non est in re cuivis
prompta. Sed in lingua Latina ea vox ambiguitatem
parere potuisset; nam pro malo genio, seu cacodæmone etiam absolute prolata accipi consuevit.
Igitur uno loco vertendum a nobis fuit τὸ δαίμο
νες deos; in sequenti dæmones, cum pro ipsis
malis angelis sumitur.
col. 275–276page 78 of 367
PG 132:275ὡς αἱ τῶν κατοιχομένων ψυχαὶ δαίμονες γίνονται. Ταύτην οὖν τὴν δυσσεβῆ δόξαν βεβαιοῦν οἱ δαίμονες σπεύδοντες, τοὺς ἀπ' αὐτῶν κορυβαντιῶντας εἰς τὰ χαρώνεια συνελαύνουσιν. Ἰδὼν δὲ τὸν Ἰησοῦν, καὶ ἀνακράξας φωνῇ μετ γάλῃ εἶπε· Τί ἐμοὶ καὶ σοί, Υἱὲ τοῦ Θεοῦ τοῦ ὑψίσ στον; μή με βασανίσῃς.» "Αξιον ἀπορῆσαι, πόθεν τοῖς δαίμοσιν ἡ πρόγνωσις προσεγένετο· οὐ γὰρ πιο στευτέον ἔχειν αὐτοὺς ταύτην οἴκοθεν τῆς θείας δόξης ἀποῤῥαγέντας, καὶ σκότος ἀντὶ φωτός χρηματίσαντας. Η πάντως κατ' οίκονομίαν τινὰ σοφή», καὶ εὐμήχανον, ὡς ἂν καὶ ἐκ τῆς τῶν ἐχθρῶν μαρτ τυρίας τὸ μεγαλεῖον τῆς τοῦ Θεοῦ δόξης ὀρθῇ· θεία γάρ τις ἀοράτως τους μαστιγίας ἐδάμαζε δύναμις, ἡ καὶ ταῦτα λέγειν καταναγκάζουσα. Καὶ παρεκάλουν αὐτὸν, ἵνα μὴ ἐπιτάξῃ αὐτοῖς εἰς τὴν ἄβυσσον ἀπελθεῖν·, ᾔδειαν, γὰρ, ὡς, οὓς ἐκ τῶν ἄλλων ἀπήλασε δαίμονας, εἰς τὴν ἄβυσσον τῷ παναλκεῖ λόγῳ παρέπεμψεν. Ὡς οὖν ἑτέρων ἤδη προαποσταλέντων τὸ πρᾶγμα καταπεφρίκασι καὶ τὴν ἡτοιμασμένην αὐτοῖς βάσανον ἄκοντες ἐμανο τεύσαντο, κἀκείνης προκρίνουσι τὴν εἰς τοὺς χοί ρους εἰσέλευσιν. Ην γὰρ ἐκεῖ, φησί, ἀγέλη βοσκομένων χοίρων, καὶ παρεκάλουν αὐτὸν ἵνα ἐπιτρέψῃ αὐτοῖς εἰς ἐκεί νους εἰσελθεῖν· καὶ ἐπέτρεψεν αὐτοῖς.» Επάξιον τῆς αὐτῶν οὐσίας ἐζήτησαν οἰκητήριον· ὡς γὰρ δυσώδεις ὄντες τὸ χαῖρον τῇ δυσωδίᾳ ζῶον ἠγάπησαν. Επισημήνασθαι οὖν κἀκεῖνο εἶναί που χρήσιμον ὡς οὐδὲ ζώων ἀλόγων κατεξουσιάζειν ἐστὶ τούτοις ἀπὸ τοῦ κορύττεινTHEOPHANIS CERAMEL
dicere veriti sunt, animas videlicet hinc decedentes ὡς αἱ τῶν κατοιχομένων ψυχαὶ δαίμονες γίνονται.
dæmones fieri, hanc ergo impiam opinionem confirmare volentes, quos invadunt lymphaticos
in monumenta detrudunt
‹ Is ut Jesum vidit exclamans, voce magna dixit:
Quid mihi, et tibi est, Fili Dei altissimi? ne me
torqueas. › Dubitandi locus hic est, undenam dæmcnibus hæc cognitio advenerit (70)? Minime enim
credendum est eam ipsos intrinsecus habere, postquam a divina gloria exciderunt, et tenebra appellati sunt, qui lux antea dicebantur. Verum id sagaci
quadam et solerti dispensatione factum, ut ipso
etiam inimicorum testimonio conspicua fieret divinæ
gloriæ magnitudo; nam divina quædam 55 vis
mastigias illos occulto quodam modo cruciabat, quæ
etiam hæc dicere compellebat.
Et rogabat illum, ne imperaret illis, ut in
alyssum irent. Sciebant enim alios ab aliis
dæmones ejectos ab ipso in barathrum omnipotenti verbo fuisse amandatos. Quod igitur alii
essent eo præmissi, pertimuerunt, et paratos sibi
cruciatus vel inviti prædicentes, ingredi in porcos,
quam cos subire malunt.
‹ Erat enim inquit, ibi grex porcorum pascen -
tium, et orabant eum, ut permitteret eis in illos
ingredi et permisit illis. › Habitationem se dignam
postulavere; nam ut erant fetidi, appetierunt animal quod fetore delectatur. Illud vero etiam operæ
pretium fuerit indicare, eos ne in animnantes (
quidem rationis expertes nullam Deo abnuente
Ταύτην οὖν τὴν δυσσεβῆ δόξαν βεβαιοῦν οἱ δαίμονες
σπεύδοντες, τοὺς ἀπ' αὐτῶν κορυβαντιῶντας εἰς τὰ
χαρώνεια συνελαύνουσιν.
• Ἰδὼν δὲ τὸν Ἰησοῦν, καὶ ἀνακράξας φωνῇ μετ
γάλῃ εἶπε· Τί ἐμοὶ καὶ σοί, Υἱὲ τοῦ Θεοῦ τοῦ ὑψίσ
στον; μή με βασανίσῃς.» "Αξιον ἀπορῆσαι, πόθεν
τοῖς δαίμοσιν ἡ πρόγνωσις προσεγένετο· οὐ γὰρ πιο
στευτέον ἔχειν αὐτοὺς ταύτην οἴκοθεν τῆς θείας
δόξης ἀποῤῥαγέντας, καὶ σκότος ἀντὶ φωτός χρηματίσαντας. Η πάντως κατ' οίκονομίαν τινὰ σοφή»,
καὶ εὐμήχανον, ὡς ἂν καὶ ἐκ τῆς τῶν ἐχθρῶν μαρτ
τυρίας τὸ μεγαλεῖον τῆς τοῦ Θεοῦ δόξης ὀρθῇ· θεία
γάρ τις ἀοράτως τους μαστιγίας ἐδάμαζε δύναμις,
ἡ καὶ ταῦτα λέγειν καταναγκάζουσα.
• Καὶ παρεκάλουν αὐτὸν, ἵνα μὴ ἐπιτάξῃ αὐτοῖς
εἰς τὴν ἄβυσσον ἀπελθεῖν·, ᾔδειαν, γὰρ, ὡς, οὓς
ἐκ τῶν ἄλλων ἀπήλασε δαίμονας, εἰς τὴν ἄβυσσον
τῷ παναλκεῖ λόγῳ παρέπεμψεν. Ὡς οὖν ἑτέρων
ἤδη προαποσταλέντων τὸ πρᾶγμα καταπεφρίκασι
καὶ τὴν ἡτοιμασμένην αὐτοῖς βάσανον ἄκοντες ἐμανο
τεύσαντο, κἀκείνης προκρίνουσι τὴν εἰς τοὺς χοί
ρους εἰσέλευσιν.
• Ην γὰρ ἐκεῖ, φησί, ἀγέλη βοσκομένων χοίρων,
καὶ παρεκάλουν αὐτὸν ἵνα ἐπιτρέψῃ αὐτοῖς εἰς ἐκεί -
νους εἰσελθεῖν· καὶ ἐπέτρεψεν αὐτοῖς.» Επάξιον
τῆς αὐτῶν οὐσίας ἐζήτησαν οἰκητήριον· ὡς γὰρ
δυσώδεις ὄντες τὸ χαῖρον τῇ δυσωδίᾳ ζῶον ἠγάπησαν.
Επισημήνασθαι οὖν κἀκεῖνο εἶναί που χρήσιμον
ὡς οὐδὲ ζώων ἀλόγων κατεξουσιάζειν ἐστὶ τούτοις
Francisei Scorsi notæ.
Lymphaticos. Et hic et supra etiam ipso
explicationis initio utitur Theophanes voce xopбxytumytaç quam ibi furore agitatos, hic lymphaticos
varianda interpretationis gratia reddidi. Si Corybantum more in furorem adactos vertissem, putidus nimis fuissem. Non eadem omnino vi usurpantnr sæpe nomina, quam ab etymo, et prima
impositione præ se ferunt. Kopuбáva cui non
scitum fuisse sacerdotes Cybeles, Gallos etiam et
Idæos Dactylos dictos, qui in ejus sacris ¿vBOUclasμ sen sacro quodam correpti agitabantur,
ideoque ἀπὸ τοῦ κορύττειν loc est caput motare
vel cornu petere dictos? Inde atque xaxos21440vậy. Et energumenis vero xopυбavrḍvidem atque
a dæmone vexatis, ac furiatis a Theophane tribuitur; nec aliud quidquam signat quam furore
agitari, vel lymphaticum esse.
In monumenta detrudunt. Ut nimirum ibi
numen aliquod esse crederetur.
Hæc cognitio advenerit. An dæmones certo
sciverint Christum esse Filium Dei naturalem, quo
tempore mortalis adhuc in terris degebat, disputant theologi scholastici cum S. Thoma. Communior, et mihi quidem magis probabilis opinio censetur, eos id indubitatum omnino non habuisse;
sed vehementer esse suspicatos; et ex hac vehementi suspicione vocasse Christum Filium Dei,
sicuti fieri solet, ut ea etiam quæ maxime opinamur, ut certa quodam animi impulsu profera -
mas. Huic opinioni suffragatur Theophanes, cum
minime credendum dicit, eam cognitionem dæmones intrinsecus habuisse; sed virtute divina ad
id fatendum fuisse coactos. Verum fidem hujus
mysterii certam, sed coactam, postquam illud
satis declaratum et signis miraculisque confirmatum habere dæmones dicunt iidem theologi; neque
enim ei dissentire possunt, quod tot testimoniis
evidenter credibile esse cognoscunt: ac de fide
coacta intelligunt illud Jacobi cap. 11: Dæmones
credunt, et contremiscunt.
In barathrum. Quod ait auctor demones
deprecatos ne in barathrum amandarentur, ne paratos ibi cruciatus subirent, non ita accipiendum
est, perinde quasi dæmones in hoc aere caliginoso
versantes non igne inferno assidue torqueantur.
Nam ut optime docent Suarius, lib. vii De angelis
cap. 14. n. 17; et cap. 16, n. 22; et Toletus in
Luc. adnot. 63, essentialis pœna damni et ignis
æterni jam inde ex quo peccaverunt dæmonibus
est inflicta, eamque omnes luunt: sed accipiendum de pœna rigorosæ incarcerationis, ut aiunt,
et alligationis in illo loco, quæ reservatur in diem
judicii: permissa enim sibi illa licentia vagandi
per hunc mundum multum in præsenti minuit
itlam detentionis pœnam. Ideo expostulabant dæmones cum Christo quod ante tempus se torqueret, ideoque rogabant ne in abyssum ablegarentur,
ibique arctius concluderentur. Atque hoc eodem
sensu S. Ambrosius dixit: Dæmones ante tempus
debita_sibi_tormenta formidant; eodenique locutum Theophanem nostrum intellige. Illud etiam
putat Suarius, quod hoc loco Theophanes innuit,
multos ex dæmonibus perpetuo in inferno residere
ac detineri. Cæterum quo pacto illi qui in hoc
aere pervagantur, etiam illo inferno igne assidue
crucientur, variosque dicendi modos auctorum
vide ab ipso Suario subtiliter disceptatos loco supra
relato cap. 16.
Homily XIIIHomilia XIII
col. 277–278page 79 of 367
PG 132:277ἀλκὴ, μὴ τῆς θείας ψήφου ἐπινευούσης. Αλλ' οἱ τῇ ματαία σοφίᾳ κατασαπέντες, καὶ καθ᾿ ἡμῶν τὰς ἑαυτῶν γλώσσας ὡς μάχαιραν θίξαντες, καὶ ταῖς ἑαυτῶν εὐγλωττίαις συνηγοροῦντες τῷ ψεύδει, καὶ. τὴν ἀπάτην κατακαλλύνοντες, ἀνατρέψαι τὸ θαῦμα τοῦτο ἐπιχειρήσαντες, εἰς ἄτοπον τὸ τῆς ἱστορίας ἐμβαλεῖν ἐπειράθησαν. Φασί γάρ· Πῶς ὁ Ἰησοῦς τῶν δαιμόνων ἐχθρῶν ὄντων ἐπλήρου τὴν ἀντιβόλη σιν ἐπιτρέψας αὐτοῖς τὴν εἰς τοὺς χοίρους εἰσέλευσιν; ποὺ δὲ καὶ συῶν ἀγέλη κατὰ τὴν Ἰουδαίαν ἐγένετο τοῦ Μωσαϊκού νόμου μηδὲ ἐπιθιγγάνειν χειρὶ χοίρων, ὡς ἀκαθάρτων κελεύοντος; Κἂν δῶ μεν φέρειν τὴν Παλαιστίνην συβώσια, εἰς ἀντιπαράστασιν τὸ τῆς ἐνστάσεως μεταφέροντες, πῶς οὐκ ἦν ἄδικον τοὺς δεσπότας τῶν χείρων τῶν ἰδίων στερίσκεσθαι; Ἔστι τὰ τῆς ἀπορίας κομιδῇ γέλωτος άξια. Ταύτη τοι καὶ μάλα εὐφρόνως ἡμεῖς τὴν συκο φαντίαν ἀποκρουόμενοι τοῦτό φαμεν· ὡς εἰ μὴ ἐπέτρεψεν εἰς τοὺς χοίρους εἰσδύναι τοὺς δαίμονας, ἄδηλον ἦν τοῖς πολλοῖς ὅπη μετέστησαν, καὶ τοῖς κατηγόροις τῆς ἀληθείας λέγειν ἐδέδοτο, ὡς οὐκ εἰς τὴν ἄβυσσιν ᾤχοντο, ἀλλ᾽ ἴσως εἰς ἕτερον ἄνθρωπον, καὶ οὐδεμία τοῦ θαύματος ὄνησις. Καὶ ὥσπερ ἂν εἴ τις λωποδύτης ἐκ λόχου τινὸς διωχθεὶς ἄπεισιν, ἐν ἑτέρῳ λόγῳ τὰ τῆς λῃστείας ἐπιδειξάμενος. Δηλο ποιεῖ γοῦν ἐκ τούτων, ὡς οὐχ οἷοί εἰσιν ἀντιστῆναι τῷ ἐπιτάγματι. Οτι δὲ ἐν Ἰουδαίᾳ ἦσαν ἀγέλαι συῶν, δῆλον ἐκ τοῦ πᾶσαν εἶναι τὴν Παλαιστίνην Ῥωμαίοις ὑπόφορον. Τοῖν γὰρ Ηρώδοιν ἀμφοῖν τῷ τε υἱῷ, καὶ τῷ υἱωνῷ ᾿Αντιπάτρου τοῦ Ἕλληνος τῆς Ενστασις ἀντιπαράστασις Ἡ μὲν γὰρ ἔνστασις βίαιόν τί ἐστι. Φήσει γὰρ μὴ ἐξεῖναι. Ἡ δὲ ἀντιπαράστασις παρασκευάζει, ὅτι εἰ καὶ ἔξεστιν, ἀλλ' οὐχ οὕτως, οὐδὲ ἐπὶ τούτοις. Ενστασις αἱ ἀντιπαράστασις ἀντιπαράστασις. ῥήτωρ ῥητορικώτατος ἔνστασιν ἀντιπαράστασιν ἀντιπαράστασιν παράστασιν συνέχον ἐκ παρέργου, ἀντιπαράστασιςHOMILIA IX.
ἀλκὴ, μὴ τῆς θείας ψήφου ἐπινευούσης. Αλλ' οἱ τῇ potestatem habere. Verum qui inani sapientia
ματαία σοφίᾳ κατασαπέντες, καὶ καθ᾿ ἡμῶν τὰς
ἑαυτῶν γλώσσας ὡς μάχαιραν θίξαντες, καὶ ταῖς
ἑαυτῶν εὐγλωττίαις συνηγοροῦντες τῷ ψεύδει, καὶ.
τὴν ἀπάτην κατακαλλύνοντες, ἀνατρέψαι τὸ θαῦμα
τοῦτο ἐπιχειρήσαντες, εἰς ἄτοπον τὸ τῆς ἱστορίας
ἐμβαλεῖν ἐπειράθησαν. Φασί γάρ· Πῶς ὁ Ἰησοῦς
τῶν δαιμόνων ἐχθρῶν ὄντων ἐπλήρου τὴν ἀντιβόλησιν ἐπιτρέψας αὐτοῖς τὴν εἰς τοὺς χοίρους εἰσέλευ
σιν; ποὺ δὲ καὶ συῶν ἀγέλη κατὰ τὴν Ἰουδαίαν
ἐγένετο τοῦ Μωσαϊκού νόμου μηδὲ ἐπιθιγγάνειν
χειρὶ χοίρων, ὡς ἀκαθάρτων κελεύοντος; Κἂν δῶμεν φέρειν τὴν Παλαιστίνην συβώσια, εἰς ἀντιπαρά
στασιν τὸ τῆς ἐνστάσεως μεταφέροντες, πῶς οὐκ
ἦν ἄδικον τοὺς δεσπότας τῶν χείρων τῶν ἰδίων στε
ρίσκεσθαι; Ἔστι τὰ τῆς ἀπορίας κομιδῇ γέλωτος
άξια. Ταύτη τοι καὶ μάλα εὐφρόνως ἡμεῖς τὴν συκοφαντίαν ἀποκρουόμενοι τοῦτό φαμεν· ὡς εἰ μὴ
ἐπέτρεψεν εἰς τοὺς χοίρους εἰσδύναι τοὺς δαίμονας,
ἄδηλον ἦν τοῖς πολλοῖς ὅπη μετέστησαν, καὶ τοῖς
κατηγόροις τῆς ἀληθείας λέγειν ἐδέδοτο, ὡς οὐκ εἰς
τὴν ἄβυσσιν ᾤχοντο, ἀλλ᾽ ἴσως εἰς ἕτερον ἄνθρωπον,
καὶ οὐδεμία τοῦ θαύματος ὄνησις. Καὶ ὥσπερ ἂν εἴ
τις λωποδύτης ἐκ λόχου τινὸς διωχθεὶς ἄπεισιν, ἐν
ἑτέρῳ λόγῳ τὰ τῆς λῃστείας ἐπιδειξάμενος. Δηλοποιεῖ γοῦν ἐκ τούτων, ὡς οὐχ οἷοί εἰσιν ἀντιστῆναι
τῷ ἐπιτάγματι. Οτι δὲ ἐν Ἰουδαίᾳ ἦσαν ἀγέλαι
συῶν, δῆλον ἐκ τοῦ πᾶσαν εἶναι τὴν Παλαιστίνην
Ῥωμαίοις ὑπόφορον. Τοῖν γὰρ Ηρώδοιν ἀμφοῖν τῷ
τε υἱῷ, καὶ τῷ υἱωνῷ ᾿Αντιπάτρου τοῦ Ἕλληνος τῆς
–
putruerunt, et linguas adversum nos tanquam
gladium acuerunt, suaque facundia mendacii patrocinium tuentur, ac fallacias adornant, miraculum
hoc evertere conantes, absurdam ostendere narrationem historicam conati sunt. Dicunt enim: Quomodo Jesus dæmonum sibi inimicorum supplicationem perfecit permittens eis, ut ingrederentur in
porcos? ubi vero grex porcorum in Judæa pascebatur, cum Musis lege suncitum esset, ut ne manu
quidem porcos utpote immundos quisquam contingeret. Quod si demus etiam in Palæstina procreari
porcos, intentionem criminis ad mitioren
obsistentiam transferentes, qui æquum erat, porcorum possessione dominos spoliari? At risu plane
digna dubitatio est. Adeoque nos rectissimo sensu
calumniam repellentes hoc dicimus; quod nisi
permisisset daemonibus in porcos intrare, incertun
multitudini futurum fuisset, quonam immigrassent,
et veritatis calumniatoribus data fuisset occasio
dicendi, eos non in barathrum, sed forsan in alium
hominem irruisse, et ita nullus fuisset miraculi
fructus. Haud aliter quam si grassator quispiam ex
aliquo insidiarum loco depulsus, alibi insidias collocet, ubi det operam latrociniis. Ex his itaque
manifestum facit, eos præcepto non posse resistere.
Quod vero porcorum greges in Judaa fuerint inde liquet, quod universa Palæstina Romanis 56 vectigalis
eral Tradiderat enim Caesar Judææ principatum utrique Herodi et filio, et nepoti AntipaFrancisci Scorsi notæ.
Intentionem. Ενστασις eἰ ἀντιπαράστασις
quid sint ex Hermogenis his verbis intelliges.
Ἡ μὲν γὰρ ἔνστασις βίαιόν τί ἐστι. Φήσει γὰρ μὴ
ἐξεῖναι. Ἡ δὲ ἀντιπαράστασις παρασκευάζει, ὅτι εἰ
καὶ ἔξεστιν, ἀλλ' οὐχ οὕτως, οὐδὲ ἐπὶ τούτοις. Hoc
est: Ενστασις enim violentum quiddam est; dicet
enim
non licere: αἱ ἀντιπαράστασις addit quod
etiamsi licuerit, non tamen hoc modo, nec in his.
Intentio criminis a Latinis Evoraσis dicitur; at
vero secunda quædam, et mitior intentio, seu
obsistentia, ut ait Budaeus ἀντιπαράστασις. Ilis
vocabulis rhetorum propriis utitur hic Theophanes
ῥήτωρ seu potius ῥητορικώτατος (sic enim inscribitur in aliquot exemplaribus) et quasi forensi more
secum adversarios et calumniatores evangelicæ
historiam agentes facit. Nam ἔνστασιν primam eorum objectionem appellant: Non sunt in Palæstina porcorum greges; ἀντιπαράστασιν seemdam:
Quamvis, inquiunt adversarii (ex eorum enim
persona loquitur), demus in Palæstina fuisse porcos, primam intentionem ad secundam” mitiorem
transferamus obsistentiam: et quam æquum erat,
etc. Hæc secunda obsistentia firmamentum videtur vocari apud auctorem ad Herennium, lib. 1;
itidemque apud Cyprianum Suarium, qui ejus verbis et præceptione utitur lib. 11, cap. 13, quod
hoc exemplo a rhetoribus usurpato explicatius fiet.
Orestes, inquit accusator, injuste occidisti matrem.
Hæc erit intentio. At Orestes reus depellit intenlionem allata ratione: Non injuste; illa enim patrem meum occiderat. Hoc concesso instat secundo
per ἀντιπαράστασιν accusator: At non indemnatam
abs le pœnas dare oportebat. Hæc explanandi hujus
loci causa a rhetorum penu depromenda a me
fuerunt. Cæterum firmamentum idem esse quod ¿vz:-
παράστασιν «lixi apud auctorem ad Herennium; nam
apud Ciceronem, lib. 1 De invent., et Quintilianum,
lib. ut, cap. 9, Ciceroni suffragantem paulo seeus
accipitur hoc verbum; firmamentum enim ad defensorem attinere docent, et definiunt firmissimam
argumentationem defensoris, et aptissimam ad
judicationem, ut si velit Orestes dicere ejusmodi
animum matris suæ fuisse in patrem suum, in
seipsum, in sororem, in regnum, in famam generis
et familiæ, ut ab ea pœnas liberi sui potissimum
petere debuerint. Hæc Tullius. Quintilianus vero
loco citato hoc firmamentum συνέχον Græce, quod
Latine, continens, dixeris quasi totam contineat
causam, quod firmissimum ad judicationem affertur, et post quod nihil quæritur. Hæc de his vocabulis explicata sint ἐκ παρέργου, quae non lau
fortasse omnibus explorata. Cæterum ad explicandum nostrum auctorem parum refert utrum fr.
mamentum prima, an secunda notione velis accipere. Satis habeo si quid sibi velit αντιπαρά
στασις intellectum sit.
Romanis vectigalis erat. Facta fuit tributaria
a Pompeio Magno Palaestina. Cum enim in Judeau
ad controversias Hyrcani et Aristobuli, filiorum
Alexandri Judæorum regis, de regno dissidentium
dirimendas venisset, ab Aristobulo irritatus Hierosolymam vi cepit, ac muros diruit: Hyrean o
sacerdotium a parentibus legatum reddidit; et per
hanc occasionem Judaam vectigalem populo Roman
fecit, illisque procuratorem reliquit Antipatrum;
qui deinde Pompeio mortuo Cæsaris permissu lie·
rosolymæ muros refecit: vide Josephum.
Utrique Herodi. Aller Herodes Antipatr
fiius Ascalonita, qui fuit infanticida, usque ad nonum Christi annum, quo ab Octaviano Cæsare sup-
col. 279–280page 80 of 367
PG 132:279Ἰουδαίας τὴν ἀρχὴν ὁ Καῖσαρ ενεχείρησε, καὶ τὴν Ελληνα Πιλάτον ἡγεμόνα, καὶ δικαστὴν ἐξαπέστειλεν. ᾿Ακόλουθον τοίνυν νοεῖν, ὡς ἦσαν Ρωμαϊκού στρατοῦ τὰ συβώσια, ἥκιστα στοιχούντων ἔθεσιν Ἰουδαϊκοῖς. Ἀλλ᾿ οὐδὲ τοὺς δεσπότας τῶν χοίρων ἠδίκησε· τὴν δὲ ἀδικίαν ἐχόλασεν, ἔργῳ διδάξας μὴ καταχραίνειν τὴν Ἰουδαίαν ζώοις μιαροίς, οἷς καὶ τὸ ἐφάψασθαι ὁ νόμος ἀπείπατο. Τιμῇ γὰρ τέως τα παλαιὰ, ἵνα μὴ δόξῃ τοῦ Μωϋσέως ἀντίθετο;. Εξελθόντα δὲ τὰ δαιμόνια ἀπὸ τοῦ ἀνθρώπου, εἰσῆλθον εἰς τοὺς χοίρους, καὶ ὥρμησεν ἡ ἀγέλη κατὰ τοῦ κρημνοῦ εἰς τὴν λίμνην, καὶ ἀπεπνίγη. Ἡ μὲν οὖν ἀγέλη ἐξοιστρηθεῖσα, καὶ κατὰ τοῦ χρησ μνοῦ κυβιστήσατα, γέγονεν ὑποβρύχιος· οἱ δὲ συν βῶται ᾤχοντο πρὸς τὴν πόλιν, αὐτάγγελοι τοῦ δρά ματος γενησόμενοι. Ἡμεῖς δὲ ἀποχρώντως τὰ τῆς Ιστορίας ἀφηγησάμενοι, τῶν αὐτῆς ἀδύτων εἴσω γενώμεθα. Υπογράφει οὖν ἡ τῆς ἱστορίας ἀφήγησις τὴν τοῦ πρωτοπλάστου παράβασιν, καὶ τὴν εἰς τὴν ἁμαρτίαν κατάπτωσιν, καὶ τὴν τῶν δαιμόνων μετὰ τῆς κακίας ἐξάλειψιν. Την συμβουλήν γὰρ ἐκεῖνος ἐνα ασμενίσας τοῦ δαίμονος, ἀπελαύνεται μὲν, ὡς οὗτος ὁ δαιμονῶν τῆς μακαρίας πόλεως τῆς Ἐδὲμ, έχε δύεται δὲ τῆς ἀφθαρσίας τὸ ἄμφιον, καὶ ἦν ἐν μνή μασι κατοικών, θνητὸς δηλονότι γενόμενος. Διέρρηξε δὲ καὶ τὰς πέδας τῶν ἁλύσεων ἀλογῶν, τὸν γὰρ τοῦ Θεοῦ νόμον, καὶ τὰς δοθείσας ἐντολὰς κατὰ διαφόρους καιροὺς εἰς σωφρονισμὸν τῆς φύσεως, ὡς μὴ ἐφάλλοιτο πρὸς ἀτάκτους ὁρμᾶς διαῤῥήσσων ὁ ἄν θρωπος πρὸς τὰς ἐρήμους τῆς ἀσεβείας ἀλᾶται, ἵνα περ ἦσαν αἱ χοιρώδεις νομαί. Αλλ' ᾤκτειρε τὸ ἐξ ἀμελείας πτῶμα ἐξ ἐμφύτου γαληνότητος ή πανάγαθος φύσις, τὴν ἐπὶ τὸ χεῖρον μεταβολὴν τῆς λογικῆς φύσεως ἐλεήσασα, καὶ τὴν ἡμετέραν ὑποδύσα πτω χείαν, ηφάνισε τὴν ἐκ τῶν δαιμόνων παραφοράν, ἵνα μηκέτι νομίζωνται θεοὶ τὰ δαιμόνια. Καὶ ἡ μὲν δυσώδης ἁμαρτία, ἧς σύμβολον οἱ τῳ βορβόρῳ χαίο ροντες χοίροι μετὰ τῶν δημιουργῶν αὐτῆς δαιμόνων ἀποπνίγεται τῷ ὕδατι τοῦ βαπτίσματος. Η δ' ὑπ' αὐτῶν ἐκβακχευθεῖσα φύσις σωφρονοῦσα τὴν πρώτην ἀπολαμβάνει καθαρῶς δλβιότητα. Αλλά τί πρὸς τὰ κοινὰ βαδίζω τῆς φύσεως; Δεῦρο δὴ ἕκασ στος ἡμῶν, ὅσοι καθάπερ ὑπὸ δαιμόνων τῶν παθῶν τυραννούμεθα εἰς ἑαυτοὺς τὴν ἱστορίαν ἐπισπασώμεθα. ᾿Αληθῶς γὰρ λεγεῶνι δαιμόνων συνέχεται δ πλήθει ἁμαρτιῶν βαρυνόμενος· ἀμέλει καὶ ὑπὸ τῆς συνηθείας τῶν φαύλων πράξεων ἐλαυνόμενος τῆς μὲν τῶν ἀρετῶν ἐξάγεται πόλεως, υπερπηδή δὲ τὴν οἰκίαν ἡμῶν, τὴν Ἐκκλησίαν φημὶ, καὶ καθάπερ δεσμοὺς ἀποτίθεται τὰς τοῦ Θεοῦ ἐντολές τῶν τῆς σωφροσύνης ἀμφύων ἀποδυόμενος, και για μνός, οἴμοι, πράξεων ἀγαθῶν ἀσχημόνως ἐφάλλεται, τῇ ἀπραξίᾳ τῶν ἐναρέτων ἔργων, ὡς ἐν μνήματι κατοικῶν, νεκρὸς τῆς κατὰ Θεὸν πολιτείας γενόμεtri, qui erat ethnicus, et Pilatum præsidem, et Ἰουδαίας τὴν ἀρχὴν ὁ Καῖσαρ ενεχείρησε, καὶ τὴν
judicem miserat. Consentaneum igitur est, ut existimemus greges illos porcorum exercitus Romani
fuisse, qui in Judrorum ritus minime abibat. Sedl
neque porcorum dominos ulla affecit injuria; imo
punivit injustitiam opere ipso docens Judæam immundis animalibus non debuisse contaminari,
quorum contactum etiam lex vetabat. Nam vetera
tantisper honorat, ut ne Mosi contrarius videatur.
• Exierunt ergo dæmonia ab homine, et intraverunt in porcos: et impetu abiit grex per præceps
in stagnum, et suffocatus est.» Et grex quidem
velut œstro percitus, et per præceps actus in caput
submersus est: subulci ergo abierunt in civitatem
nuntiatum quid accidisset. Nos vero historia,
quantum satis est, explicata, in interiores illius
recessus subeamus. Adumbrat igitur hujus historiæ
narratio prævaricationem primi hominis, qua cecidit in peccatum, et damonum una cum peccato
internecionein. Cum enim ille consilio dæmonis
arquiesset, ejectus est, ut hic a demonibus agitatus,
a beata civitate Edem, et immortalitatis veste spoliatus monumenta incolebat, mortalis scilicet factus.
Compedes etiam rumpebat, et catenas aspernaba -
tur. Cum enim divinam legem et mandata diversis
sibi data temporibus ad coercendam moderandamque naturam, ne ad inordinatos motus prorumperet,
homo perfregisset, in impietatis solitudines vagabatur, ubi scilicet erant pecorum pascua. Sed natura
illa sumne bona pro ingenita sibi benignitate casum
ab incuria profectum miserata est: et naturam
ratione præditam in pejus mutatam videns, misericordia lacta, et nostram suscipiens paupertatem,
insaniam per dæmones injectam sustulit, ut ne pro
diis haberentur amplius dæmones, et graveolens
quidem peccatum, cujus symbolum sues cœno
gandentes, una cum ejus auctoribus dæmonibus
baptismi aqua submergitur. Natura vero, quam in
insaniam illi computerant, mentis compos facta per
animi puritatem primæ restituitur felicitati. Sed
quidea persequor, que 57 sunt naturæ commuuia?
Huc adesto unusquisque nostrum, quotquot tanquam a dæmonibus, sic a passionibus tyrannico
premimur dominatu; et hanc historiam ad nos
ipsos accommodemus. Vere enim a legione dæmonum
possidetur, qui peccatorum multitudine premitur.
Quando quidem malorum operum consuetudine
abactus ex civitate virtutum ejicitur, et domum
nostram, Ecclesiam inquam, transilit, et divina
mandata quasi vincula abjicit, et temperantiæ veste
detracta, nudus, hei mihi! a bonis operibus turpiter
prosilit, et virtutum actionibus omissis in inertia,
velut in monumentis degit, ea vita, quæ secundum
Deum agitur, mortuus. Quod vero passiones homiΕλληνα Πιλάτον ἡγεμόνα, καὶ δικαστὴν ἐξαπέστει
λεν. ᾿Ακόλουθον τοίνυν νοεῖν, ὡς ἦσαν Ρωμαϊκού
στρατοῦ τὰ συβώσια, ἥκιστα στοιχούντων ἔθεσιν
Ἰουδαϊκοῖς. Ἀλλ᾿ οὐδὲ τοὺς δεσπότας τῶν χοίρων
ἠδίκησε· τὴν δὲ ἀδικίαν ἐχόλασεν, ἔργῳ διδάξας μὴ
καταχραίνειν τὴν Ἰουδαίαν ζώοις μιαροίς, οἷς καὶ
τὸ ἐφάψασθαι ὁ νόμος ἀπείπατο. Τιμῇ γὰρ τέως τα
παλαιὰ, ἵνα μὴ δόξῃ τοῦ Μωϋσέως ἀντίθετο;.
• Εξελθόντα δὲ τὰ δαιμόνια ἀπὸ τοῦ ἀνθρώπου,
εἰσῆλθον εἰς τοὺς χοίρους, καὶ ὥρμησεν ἡ ἀγέλη
κατὰ τοῦ κρημνοῦ εἰς τὴν λίμνην, καὶ ἀπεπνίγη.
Ἡ μὲν οὖν ἀγέλη ἐξοιστρηθεῖσα, καὶ κατὰ τοῦ χρησ
μνοῦ κυβιστήσατα, γέγονεν ὑποβρύχιος· οἱ δὲ συν
βῶται ᾤχοντο πρὸς τὴν πόλιν, αὐτάγγελοι τοῦ δρά
ματος γενησόμενοι. Ἡμεῖς δὲ ἀποχρώντως τὰ τῆς
Ιστορίας ἀφηγησάμενοι, τῶν αὐτῆς ἀδύτων εἴσω
γενώμεθα. Υπογράφει οὖν ἡ τῆς ἱστορίας ἀφήγησις
τὴν τοῦ πρωτοπλάστου παράβασιν, καὶ τὴν εἰς τὴν
ἁμαρτίαν κατάπτωσιν, καὶ τὴν τῶν δαιμόνων μετὰ τῆς
κακίας ἐξάλειψιν. Την συμβουλήν γὰρ ἐκεῖνος ἐνα
ασμενίσας τοῦ δαίμονος, ἀπελαύνεται μὲν, ὡς οὗτος
ὁ δαιμονῶν τῆς μακαρίας πόλεως τῆς Ἐδὲμ, έχε
δύεται δὲ τῆς ἀφθαρσίας τὸ ἄμφιον, καὶ ἦν ἐν μνήμασι κατοικών, θνητὸς δηλονότι γενόμενος. Διέρρηξε
δὲ καὶ τὰς πέδας τῶν ἁλύσεων ἀλογῶν, τὸν γὰρ τοῦ
Θεοῦ νόμον, καὶ τὰς δοθείσας ἐντολὰς κατὰ διαφό
ρους καιροὺς εἰς σωφρονισμὸν τῆς φύσεως, ὡς μὴ
ἐφάλλοιτο πρὸς ἀτάκτους ὁρμᾶς διαῤῥήσσων ὁ ἄν
θρωπος πρὸς τὰς ἐρήμους τῆς ἀσεβείας ἀλᾶται, ἵνα
περ ἦσαν αἱ χοιρώδεις νομαί. Αλλ' ᾤκτειρε τὸ ἐξ
ἀμελείας πτῶμα ἐξ ἐμφύτου γαληνότητος ή πανάγαθος φύσις, τὴν ἐπὶ τὸ χεῖρον μεταβολὴν τῆς λογικῆς
φύσεως ἐλεήσασα, καὶ τὴν ἡμετέραν ὑποδύσα πτω·
χείαν, ηφάνισε τὴν ἐκ τῶν δαιμόνων παραφοράν,
ἵνα μηκέτι νομίζωνται θεοὶ τὰ δαιμόνια. Καὶ ἡ μὲν
δυσώδης ἁμαρτία, ἧς σύμβολον οἱ τῳ βορβόρῳ χαίο
ροντες χοίροι μετὰ τῶν δημιουργῶν αὐτῆς δαιμό
νων ἀποπνίγεται τῷ ὕδατι τοῦ βαπτίσματος. Η δ'
ὑπ' αὐτῶν ἐκβακχευθεῖσα φύσις σωφρονοῦσα τὴν
πρώτην ἀπολαμβάνει καθαρῶς δλβιότητα. Αλλά τί
πρὸς τὰ κοινὰ βαδίζω τῆς φύσεως; Δεῦρο δὴ ἕκασ
στος ἡμῶν, ὅσοι καθάπερ ὑπὸ δαιμόνων τῶν παθῶν
τυραννούμεθα εἰς ἑαυτοὺς τὴν ἱστορίαν ἐπισπασώ
μεθα. ᾿Αληθῶς γὰρ λεγεῶνι δαιμόνων συνέχεται δ
πλήθει ἁμαρτιῶν βαρυνόμενος· ἀμέλει καὶ ὑπὸ
τῆς συνηθείας τῶν φαύλων πράξεων ἐλαυνόμενος
τῆς μὲν τῶν ἀρετῶν ἐξάγεται πόλεως, υπερπηδή
δὲ τὴν οἰκίαν ἡμῶν, τὴν Ἐκκλησίαν φημὶ, καὶ
καθάπερ δεσμοὺς ἀποτίθεται τὰς τοῦ Θεοῦ ἐντολές
τῶν τῆς σωφροσύνης ἀμφύων ἀποδυόμενος, και για
μνός, οἴμοι, πράξεων ἀγαθῶν ἀσχημόνως ἐφάλλεται,
τῇ ἀπραξίᾳ τῶν ἐναρέτων ἔργων, ὡς ἐν μνήματι
κατοικῶν, νεκρὸς τῆς κατὰ Θεὸν πολιτείας γενόμεFrancisci Scorsi notæ.
plex exoravit, regnum Judzorun, curn esset alienigena, tenuit. Vile Josephum, qui tamen in aporai dictorum numero non consentit. Sed nobis
potier visa Baronii sententia, qui illum acriter
refellit tom. I, sub initium. Secundus Herodes, cui
Antipas cognomentum, qui Joannem obtruncavit,
et Chris:um illusit, filius ejus fuit, nepos Antipatri.
Vide eumdem Josephum.
col. 281–282page 81 of 367
PG 132:281νος. Ὅτι δὲ τὰ πάθη ἐκβακχεύει τὸν ἄνθρωπον, και ποιεῖ αὐτὸν μαίνεσθαι, ἐννόησον τοὺς ὑπὸ φθόνου τηκομένους, τοὺς τῶν ἀλλοτρίων δεμνίων δριμεῖς, καὶ λυσσώδεις ἔρωτας. Τὸ δὲ τῆς ὀργῆς πάθος, καὶ ἡ τῶν θυμουμένων ἀσχημοσύνη, ἀτεχνῶς τῶν δαι μονώντων οὐκ ἀπολείπεται. Εἶδον ἐγώ ποτε θυμούμενον ἄνθρωπον πέρα τοῦ δέοντος, καὶ τὴν φύσιν ἡμῶν ἐταλάνισα. Οφθαλμοὶ μὲν γὰρ ὑπὲρ τὴν τῶν βλεφάρων περιγραφὴν ἐξωθοῦντο, ὕφαιμόν τι, καὶδρα κοντώδες δεδορκότες πρὸς τὸν λυπήσαντα· ἄσθματι δὲ πυκνῷ τὰ σπλάγχνα συνείχετο· διοιδοῦσαι δὲ ὁρῶντο τοῦ αὐχένος αἱ φλέβες, καὶ ἡ γλῶσσα δεινῶς ἐπαχύνετο, καὶ ἡ φωνὴ στενουμένης τῆς ἁρτίας ὀξύνετο, καὶ τὰ χείλη τῇ ὑποσπορᾷ τῆς χολῆς ἐπήγνυτο πελιδνούμενα, ὡς μηδὲ τὸν ἐν τῷ στόματι σύελον περικρατεῖν δύνασθαι, ἀλλὰ τὸν ἀφρὸν συν εκβάλλειν ταῖς ὕβρεσι. Χεῖρες δὲ καὶ πόδες ἄστατοι, καὶ βρασμὸς ὅλος τοῦ σώματος. Αρα οὐ κοινὰ ταῦτα τῶν δαιμονώντων καὶ τῶν θυμουμένων; Δεηθῶμεν οὖν τῷ πάντα δυναμένῳ Θεῷ ἀπαλλάξαι ἡμᾶς, ὡς ἀπὸ δαιμόνων τουτωνὶ τῶν παθῶν, καὶ ἀξιῶσαι ἡμᾶς τῶν τοῖς δικαίοις ἐπηγγελμένων ἀγαθῶν, ὧν γένοιτο πάντας ἡμᾶς ἐπιτυχεῖν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰών νων. Αμήν. ΟΜΙΛΙΑ Γ'. Περὶ τῆς θυγατρὸς τοῦ ἀρχισυναγώγου, καὶ περὶ τῆς αἱμορροούσης. Διπλῆν ἡμῖν σήμερον ἀφηγήσατο θαυμάτων διή γησιν τὸ ἱερὸν Εὐαγγέλιον· μᾶλλον δὲ κατὰ πολὺ τῶν προγεγονότων ὑπὸ Χριστοῦ τεραστίων τοῦτο παραδοξότερον, ὅσον τοῦ μογιλάλον θεραπευθῆναι, ἢ παρειμένον, ἢ ἀλαόν, ἢ παράφορον, τὸ ἐκ νεκρῶν ἀναβιώναι θαυμασιώτερον. Νῦν δὲ πρώτως τῶν νε χρῶν θαυματουργεῖ τὴν ἀνάστασιν τῆς Ἰαείρου θυ γατρὸς ἀπαρξάμενος, ταύτην τὴν παρθένον λαμβάνει πρωτόλειον, καὶ τὸν ᾅδην αἰχμαλωτίζειν ἀρξά μενος, μάλα γε ἀκολούθως τοῦτο ποιῶν· ἐπειδὴ καὶ ἀκέφαλος καὶ τὸν ᾄδην αἰχμαλωτίζειν ἀρξάμενος,HOMILIA X.
νος. Ὅτι δὲ τὰ πάθη ἐκβακχεύει τὸν ἄνθρωπον, και nem de mentis statu deturbent, cogita eos qui
ποιεῖ αὐτὸν μαίνεσθαι, ἐννόησον τοὺς ὑπὸ φθόνου
τηκομένους, τοὺς τῶν ἀλλοτρίων δεμνίων δριμεῖς,
καὶ λυσσώδεις ἔρωτας. Τὸ δὲ τῆς ὀργῆς πάθος, καὶ
ἡ τῶν θυμουμένων ἀσχημοσύνη, ἀτεχνῶς τῶν δαι
μονώντων οὐκ ἀπολείπεται. Εἶδον ἐγώ ποτε θυμούμενον ἄνθρωπον πέρα τοῦ δέοντος, καὶ τὴν φύσιν
ἡμῶν ἐταλάνισα. Οφθαλμοὶ μὲν γὰρ ὑπὲρ τὴν τῶν
βλεφάρων περιγραφὴν ἐξωθοῦντο, ὕφαιμόν τι, καὶδρακοντώδες δεδορκότες πρὸς τὸν λυπήσαντα· ἄσθματι
δὲ πυκνῷ τὰ σπλάγχνα συνείχετο· διοιδοῦσαι δὲ
ὁρῶντο τοῦ αὐχένος αἱ φλέβες, καὶ ἡ γλῶσσα δεινῶς
ἐπαχύνετο, καὶ ἡ φωνὴ στενουμένης τῆς ἁρτίας
ὀξύνετο, καὶ τὰ χείλη τῇ ὑποσπορᾷ τῆς χολῆς
ἐπήγνυτο πελιδνούμενα, ὡς μηδὲ τὸν ἐν τῷ στόματι
σύελον περικρατεῖν δύνασθαι, ἀλλὰ τὸν ἀφρὸν συνεκβάλλειν ταῖς ὕβρεσι. Χεῖρες δὲ καὶ πόδες ἄστατοι,
καὶ βρασμὸς ὅλος τοῦ σώματος. Αρα οὐ κοινὰ ταῦτα
τῶν δαιμονώντων καὶ τῶν θυμουμένων; Δεηθῶμεν
οὖν τῷ πάντα δυναμένῳ Θεῷ ἀπαλλάξαι ἡμᾶς, ὡς
ἀπὸ δαιμόνων τουτωνὶ τῶν παθῶν, καὶ ἀξιῶσαι
ἡμᾶς τῶν τοῖς δικαίοις ἐπηγγελμένων ἀγαθῶν, ὧν
γένοιτο πάντας ἡμᾶς ἐπιτυχεῖν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ
τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰών
νων. Αμήν.
Περὶ τῆς θυγατρὸς τοῦ ἀρχισυναγώγου, καὶ περὶ
τῆς αἱμορροούσης.
Διπλῆν ἡμῖν σήμερον ἀφηγήσατο θαυμάτων διήγησιν τὸ ἱερὸν Εὐαγγέλιον· μᾶλλον δὲ κατὰ πολὺ
τῶν προγεγονότων ὑπὸ Χριστοῦ τεραστίων τοῦτο
παραδοξότερον, ὅσον τοῦ μογιλάλον θεραπευθῆναι,
ἢ παρειμένον, ἢ ἀλαόν, ἢ παράφορον, τὸ ἐκ νεκρῶν
ἀναβιώναι θαυμασιώτερον. Νῦν δὲ πρώτως τῶν νε
χρῶν θαυματουργεῖ τὴν ἀνάστασιν τῆς Ἰαείρου θυ
γατρὸς ἀπαρξάμενος, ταύτην τὴν παρθένον λαμβάνει πρωτόλειον, καὶ τὸν ᾅδην αἰχμαλωτίζειν ἀρξά
μενος, μάλα γε ἀκολούθως τοῦτο ποιῶν· ἐπειδὴ καὶ
invidiæ livore tabescunt; cogita alieni tori acres
rabiosasque libidines. Ir:e vero passio et irascentium fœditas plane nihil a lymphatis differt.
Vidi ego aliquando hominem plus æquo ira permotum, et naturam nostram miseram reputavi. Nam
oculi quidem illius extra palpebrarum ambitum
eminebant, sanguinolento quodam ac serpentino
obtutu in eum qui molestia affecerat, intuentes;
crebro vero anhelitu viscera coartabantur; inflatæ
venæ cervicis exsistebant; lingua mirum in modum
hebescebat, et vox contrahente se arteria acuebatur; labia vero bilis suffusione liventia astringebantur; ita ut neque sputum in ore collectum
continere possent, sed una cum conviciis spumam
ingererent: manus autem et pedes stare loco nequi
bant, et toto corpore æstuabat. Nonne hæc commumia sunt energumenorum et iratorum? Preceniur
igitur omnipotentem Deum, ut nos quemadmodum
a dæmonibus, ita ab his passionibus liberet; et
dignos nos reddat iis bonis, quae justis promissa
sunt, quæ utinam omnes consequamur in Christo
Jesu Domino nostro cui gloria in sæcula sæculorum.
Amen.
HOMILIA X
De archisynagogi filia et hæmorrhoissa.
Duplex hodie nobis miraculorum narratio in
sacro prodita est 58 Evangelio: quin imo cæteris
prodigiis a Christo jam editis, tanto hoc admirabilius est, quauto majorem facit admirationem quod
mortuus reviviscat, quam quod mutus, vel paralyticus, vel lymphatus sanetur. Nunc vero primum in
excitandis ab inferis mortuis miracula operatur
ab Jairi filia exorsus: et cuin infernum
hostem sibi subigere incipiat, hanc virginem
quasi spoliorum primitias sumnit; idque maximne
Francisci Scorsi notæ.
Iræ vero passio. Luculenta est de ira tractatio
D. Gregorii Magni in lib. v Moral. in Job, cap. xxx,
ex qua hæc pauca decerpo maxime similia, vel
potius eadem, ac quæ noster de ira: Nam iræ suæ
stimulis accensum cor, inquit, palpitat, corpus tremit,
lingua se prapedit, facies ignescit, exasperantur
oculi, et nequaquam recognoscuntur noti; ore quidem
clamorem, sed sensus quid loquatur ignoral: in quo
aque iste ab abreptitiis longe est, qui actionis suæ
conscius non est? Et plura deinceps in eamdem
sententiam. Consentiunt quoque in hujus perturbationis fœditate et insania philosophi externi,
poeleque. M. Tullius Tusc. v: Bene igitur nostri,
cum omnia essent in morbis vitia, quod nullum erat
iracundia fcdius, iracundos solos morboses appellaversal. Horatius lib. t:
Ira brevis furor est, animum tene, qui nisi parel,
Imperat: hunc frenis, hunc tu compesce calenis.
Figmentum illud poeticum de Chimæra ad ethicam
rationem traduxit egregie Natalis Comes Myth. lib. x,
per eamque vult iram esse significatam his verbis:
Per hanc eamdem fabulum nos antiqui ab ira omnum monstrorum turpissima proposita, ita turpitudine ejus revocabant. Nam furibundos illos facit,
qui illo motu animi exagitantur, oculosque rubro
colore perfundit, quare flammas exspirare Chimæra
dicta est; nullum est vitium magis vel honori, vel
vitæ mortalium, vel facultatibus infestum, quam ira,
quæ omnia uno tempore evertit. Qui sint huic vitio
dediti non minus a nostra consuetudine avertendi
sunt ac devitandi quam teterrimi et maxime perniciosi serpentes.
Ab Jairi filia exorsus. Primo prædicationis
anno, ætatis suæ tricesimo primo eam Christus
excitavit a morte. Baronius, et Jansenius in Dispositione, seu Concordia evangelicæ historiæ, quem
ipse Baronius plerumque sequitur, anno prædicationis secundo viduæ filium, tertio exacto et quarto
ineunte Lazarum suscitavit, ex iisdem auctoribus.
D. item Hieronymus octavum hoc signum numerat,
primamque a morte restitutionem.
Et cum infernum hostem. Manca erat in cod.
P., ino ἀκέφαλος sententia deficientibus his verbis
καὶ τὸν ᾄδην αἰχμαλωτίζειν ἀρξάμενος, quæ supplevi
ex G.; et sane caput et ratio sunt ejus sententiæ,
qua auctor ludit de primitiis spoliorum, deque
Virgine opposita virgini' Evæ.
col. 233–234page 59 of 367
PG 132:233ἡ τοῦ θανάτου παρείσδυσις ἐκ τῆς παρθένου Εύας ἐγένετο. ᾿Αλλὰ τὴν ἱερὰν δέλτον αναπτύξαντες, αὐτῶν τῶν ῥημάτων ἀκούσωμεν. Τῷ καιρῷ ἐκείνῳ ἄνθρωπός τις προσῆλθε τῷ Ἰησοῦ, ὀνόματι Ιάειρος, καὶ αὐτὸς ἄρχων της Συναγωγῆς, καὶ πεσὼν παρὰ τοὺς πόδας τοῦ Ἰησοῦ, παρεκάλει αὐτὸν εἰσελθεῖν εἰς τὸν οἶκον αὐτοῦ, ὅτι › θυγάτριον μονογενές τῷ αὐτῷ, ὡς ἐτῶν δώδεκα, καὶ αὕτη ἀπέθνησκεν. Επεστί μοι θαυμάσαι ἀρχο μένῳ τῆς ἐξηγήσεως, ὅσον ἀρχῆθεν οἱ ἐξ ἐθνῶν πεπιστευκότες τοὺς Ἰουδαίους ὑπερηκόντισαν. Ὁ μὲν γὰρ ἑκατόνταρχος ἐκεῖνος οὕτως ἐτεθαῤῥήκει πιστεύο σας, ὡς καὶ ἀπὼν ὁ Σωτὴρ οὐκ ἀδυνατεῖ τὸν ἀσθε νοῦντα παῖδα τῷ λόγῳ ἰάσασθαι· διὸ καὶ ἔλεγεν Εἰπὲ λόγῳ, καὶ ἰαθήσεται ὁ παῖς μου. Ὁ δὲ παρὼν Συναγωγῆς ἄρχων Ιάειρος εἴσω τῆς οἰκίας εἰσελθεῖν τὸν δεσπότην παρακαλεῖ, οἰόμενος μὴ ἄλλως δύνασθαι τῇ παιδὶ τὴν θεραπείαν ἐπαγαγεῖν. Ην γὰρ τῷ Ἰαείρῳ θυγάτριον μάλα καλόν, τὸ τῆς παρθενίας ἄνθος ἄχραντον φέρουσα, ὡς ἐν κάλυκι τηρούμενον άθικτον. Πολλὰ ἐν ὀλίγοις ὁ εὐαγγελιστής, περιέλαβε θρήνον ὑφάνας τῷ διηγήματι· μονογενή, φησίν, ὑπῆρχεν ἡ παῖς. Ορᾶς τὸ βάρος τῆς συμ φορᾶς, ὡς ἐν ὀλίγοις ὁ λόγος τὸ πάθος ἐξετραγῴδησε; τί γὰρ ἐν τούτοις ἐδήλωσεν; Οὐκ ἦν ἐκείνης θανούσης εἰς ἕτερον τοὺς γονεῖς ἀπιδεῖν παιδίον, καὶ στῆσαι τὸ δάκρυον· μονογενής γὰρ ὁ τόπος· ἀλλὰ καὶ τὸ δωδεκαετῆ τὴν παῖδα εἰπεῖν, αὐτὸ τὸ τῆς ἡλικίας ; ἐμφαίνει τὸ χαριέστατον· ὅτε τὸν ὑμέναιον αἱ κόσ ραι φαντάζονται· καὶ νυμφίον ὡραῖον, καὶ παστάδα γαμήλιον, πολλαὶ δὲ καὶ περὶ κάλλους ερίζουσαι τῇ φυσικῇ ὥρᾳ καὶ κομμωτικά τινα προστιθέασιν, ὡς ἂν τοῖς ὁρῶσιν ὀφθῶσι καλαί. Τάχα που καὶ μνη στῆρες ἐφοίτων πολλοὶ, καὶ ἅμιλλα ἦν τούτοις οὐκ ἀγεννής, τίς ἂν προκριθεὶς γένοιτο τῆς παρθένου ἀνήρ· καὶ προμήτρια αμοιβαδόν εἰσιοῦσαι, καὶ άλλη ἄλλον νυμφίον ἐπὶ μέγα ἐξαίρουσα τὸ κῆδος ἔσπευδεν. ᾿Αλλὰ τὰς ἐπὶ τῇ κόρῃ ἐλπίδας ἡ νόσος διαδέχεται ἀπειλοῦσα τὸν μετ' ὀλίγον ἔσεσθαι θάνα τον. Ἴεται οὖν δ᾽ πατὴρ τὰ σπλάγχνα τῷ πάθει φρυγόμενος, καὶ ζεούσῃ καρδίᾳ προσάγων τῷ Σωτ τῆρι τὴν δέησιν. Δέχεται τὴν ἱκεσίαν ὁ ἐπὶ σω τηρίαν τοῦ κόσμου παραγενόμενος. Εργῳ γε μὴν τοῦ ἀρχισυναγώγου τὴν ἀπιστίαν ἐπανορθούμενος δίδωσι σχολὴν ἑαυτῷ κατὰ τὴν ὁδὸν τῆς αἱμορροού Ο σης τὴν ἴασιν, ὡς ἂν ἐπ᾽ ἀδείας τοῦ θανάτου τῆς κόρης κατακρατήσαντος, γένηται τὸ θαῦμα παρα δοξότερον. Ἐν δὲ τῷ ὑπάγειν αὐτὸν, οἱ ὄχλοι συνέθλιβον αὐτόν· καὶ γυνὴ οὖσα ἐν ῥύσει αἵματος ἀπὸ ἐτῶν δώδεκα, ἥτις ἰατροῖς προσαναλώσασα ὅλον τὸν βίον, οὐκ ἴσχυεν ἀπ᾽ οὐδενὸς θεραπευθήναι. ο Σκόπει δὲ ὅσος ὄχλος παρείπετο, ὡς καὶ θλίβειν αὐτὸν στενουμένων τῶν ἀγυιῶν. Ἐν οἷς ἦν καὶ γύναιον αἵματος ἀμέτρου κεκακωμένον φορᾷ, ἢ τὰ προσόντα τοῖς ἰατροῖς ἀναλώσασα, καὶ κέρδος εὑραμένη μηδένHOMILIA VI.
δέξον ἔτρεχον, τὰ δάκρυα εἰς χαρὰν καὶ θαῦμα μετ- cadaveris receptaculum inane monumentum mansit,
ήγοντο. Τους συνελθόντας δέος εἶχε μετ᾿ ἐκπλή
ξεως, καί τινες, οἶμαι, τῶν κουφοτέρων τοὺς ἑαυ
τῶν ἀπέματτον οφθαλμούς, ὡς ἐν ὀνείρῳ ταῦτα
βλέπειν οἰόμενοι. Ἡ δὲ μακαρία μήτηρ ἐκείνη, καὶ
τοῖς ποσὶ τοῦ Δεσπότου καλινδουμένη, καὶ θατέρα
χειρὶ τῷ παιδὶ περιπλεκομένη επίστει κατέχουσα,
καὶ διὰ πάντων μετήμειπτο τὸ πένθος εἰς ἀγαλλία
σιν. Καὶ ἵνα συνέχω τὸ πᾶν, εἶδεν ὁ ἥλιος τότε τὸ
Δαβιδικὸν ἐκεῖνο πληρούμενον, μητέρα ἐπὶ τέκνῳ
εὐφραινομένην, καὶ τὸν τῆς ζωῆς Δοτῆρα, καὶ Θεὸν
ἡμῶν Ἰησοῦν δοξαζόμενον. Ἡ μὲν οὖν παράδοξος
αυτη θαυματουργία ὧδε κατέληξε, πλεῖστα τὰς
ἡμετέρας ψυχὰς ὠφελήσασα, καὶ μᾶλλον ὅσοι και
τανυγέντες, συμπαθείας ἐστάξατε δάκρυον, ὅπερ
καθαρτικὴν εἶναι τῶν ψυχικῶν ῥύπων πιστεύομεν.
Οὐκ ἄμουσον δὲ ἴσως μεταβαλεῖν τὴν ἱστορίαν εἰς
ἠθικὴν θεωρίαν· οὕτω γὰρ ἀμφοτέρωθεν τὴν ὠφέ
λειαν καρπωσόμεθα. Εκαστος ἑαυτὸν ἐννοησάτω
τῆς χήρας υἱόν, καταστάσεως δηλαδή χηρευούσης
δικαίου φρονήματος εἰς τὸν τῆς ἀπραξίας τάφον
ἐλεεινῶς ἐκφερόμενον ὑπὸ τῶν φιλορυπάρων δαιμόνων, καὶ τῶν τὴν ψυχὴν κακῶς βασταζόντων παθῶν
τῆς σαρκός. Τίς οὖν γένοιτο σωτηρίας λαβή; Τὸ ἐκ
μετανοίας ἐκ τῶν ὀμμάτων δάκρυον, δ στάζοντες
κρουνηδὴν ἐπευξώμεθα ἵν᾿ ὁ Δεσπότης ἅψηται τῆς
σοροῦ νοητῇ ἐπαφῇ. Σορὸς δὲ τὸ πολυπαθές ἐστι c
σῶμα, τὸ βαρύ, καὶ βρίθον ἐφόλκιον· καὶ οὕτως οἱ
βαστάζοντες στήσονται, καὶ τοῦ δρόμου τῆς νεκροφόρου κακίας παυθήσονται. Αὐτῶν δ' ἐμποδισθέντων
τῆς πρὸς τὸ χεῖρον ὁρμῆς ὁ νοῦς ἀναστήσεται, καὶ
ὡς μητρὶ ἀποδοθήσεται τῇ ἄνω Ἱερουσαλήμ. Κάτ
κεῖνο δὲ δεῖ μὴ παρελθεῖν ἀνεπίσκεπτον, ὃ γέγονε
μὲν ἱστορικῶς, ἐδήλου δέ τι πνευματικόν. Ο μὲν
γὰρ Θεσβίτης προφήτης, καὶ ὁ τούτου γεγονώς φοι-.
τητὴς παῖδας ἀτελεῖς τεθνηκότας ἀνέστησαν, ὁ μὲν
τὸν τῆς Σαραφθίας, ὁ δὲ τὸν Σουμανίτιδος. Ὁ δὲ
Δεσπότης και Κύριος Ἰησοῦς οὔτε τοὺς ἐν νηπιώδει
ἡλικίᾳ, οὔτε τοὺς χρόνῳ καταγηράσαντας ἐξήγειρε
τόν τε γὰρ τῆς χήρας υἱὸν νεανίαν ὀνομάζει τὸ Εὐαγ
γέλιον, καὶ ἡ θυγάτηρ Ἰαείρου νεανι; ἦν δωδε
72 Psal. cx11, 9. 73 111 Reg. vn; IV Reg. iv.
fossores pala et ligone abjectis ad miraculum accurrebant; lacrymæ in gaudium admirationemque vertebantur; conventum illum hominum timor ac
stupor invasit; et ex levioribus, credo, nonnulli
oculos abstergebant, quasi per somnium ea se videre
arbitrati. At felix illa mater provoluta ad Domini
pedes, et altera manu cum filio implicita, vix cum
se tenere credebat; et usquequaque luctum cum
gestiente laetitia commutavit. Atque uti comprehendam brevi, vidit tunc sol Davidicum illud impletumn, matremn super filio lælantem ", et Lurgilorem vitae Deumque nostrum Jesum gloria
celebratum. Atque hic operis hujus admirandi, et
supra opinionem hominum constituti finis. Quod
sane non parum animis nostris peperit utilitatis;
¡is maxime, quibus commiseratione compunctis
lacrymæ dimanarunt, quas ad eluendas animi
sordes valere credi nus.
Nec injucundum fortassis erit ad moralem considerationem traducere historiam: sic enim fructum
utrinque decerpserimus. Unusquisque filium vidnæ
justitiae viduata sit spiritu, ac jam in tumulum
se esse recogitet, ejus scilicet constitutionis quæ
inertia ab immundis damonibus
et passionibus
Carnis, quæ animam in perniciem adducunt, misePenitentiae lacrymæ, quas ubertim ex oculis prorabiliter efferatur. Quænam igitur salutis facultas?
feretrum tangat. Feretrum 38 porro est corpus
fondentes deprecemur Dominum, ut spirituali tactu
multis malis obnoxium, gravis et onusta sarcina,
atque ita qui portant loculum, stabunt et a vitiositate mortuum corpus ferentis cursum retrahent.
Quorum ubi retardatus fuerit impetus incitatus ad
maluın, mens reviviscet, et cœlesti Hierosolymæ
tanquam matri tradetur. Nec vero illud sine consideratione prætereundum est, quod secundum histosignifcabat. Namque Thesbites propheta ejusque
ria: gestum est quidem, aliquid vero spirituale
discipulus pueros imperfecta ætate mortuos excitarunt: alter quidem Sarephtanæ, alter vero Sunamitidis filium". At vero Dominus et propria virtute
pollens Jesus neque infantes, nec jam longa die
senescentes revocavit ad vitam; hunc enim viduæ
Francisci Scorsi notæ.
noster Theophanes sepulcrum, in quo iuferendum
erat cadaver: τὸν Χαρωνείας τάφον appellat ex
similitudine.
visitar, sive spiraculum mortiferum emittens bali- Charonis, seu mortis jure dicantur. Optime etiam
tum Charonæum signate appellatum, vulgo Grotta
de' cani ab experimento in canibus capto: quod si
vivum quodenuque animal prolabatur in eam scrobem, et plusculumn imnmoretur, exspiret; sed si protinus educatur, aspersum ex aqua stagni, vitales
recipit spiritus. Multa alia de hoc lacu, scatebrisque sulphureis, quibus totus ille campus fervet
enarrala et descripta leges in Theatro civitatum
totius mundi, lib. ut, tom. II, a Gregorio Braun
Agrippinati exhibito. Mirum igitur ni hæc ipsa
tam mirifica loca a Laertio denotentur, quæ cum
admirationem parere possint, per Zenonem non
I cet admirari sapienti. Certe nisi hac denotet, alia
lajusmodi dicat necesse est; atque hæ januæ
PATROL. GR. CXXXII.
Ad eluendas animi sordes. S. Ambrosius de
obitu fratris sui Satyri: Fleverunt et pauperes; et
quod multo pretiosius est multoque uberius, lacrymis suis delicta laverunt. Istæ sunt lacrymæ redemptrices; isti gemitus, qui dolorem mortis abscindunt; iste dolor, qui perpetua_nbertate l@titiæ
veteris sensum doloris obducat. Et S. Gregorius
Nazianz, orat.3, in Julianum, στηλιτευτικῇ prim:
σμόν, κόσμου κάθαρσιν, peccati diluvium, mundi
lacrymas magnifice appellat ἁμαρτίας κατα κλυpiamentum.
*Digitized by
Homily XIVHomilia XIV
col. 285–286page 82 of 367
Homilia X
PG 132:285ἦν γὰρ τὸ πάθος ἀνθρωπίνοις ἐπινοίαις ἀνήκεστον. Απηρεικυία πρὸς πάντα βουλὴν βουλεύεται συνε τήν, πρὸς τὸν ἄμισθον ἰατρὸν ὑτραλέως δραμεῖν, ὡς ἀδρὸν μάλα μισθὸν τὴν πίστιν κομίζουσα. Ἔλεγε γὰρ, ὡς ἄλλος φησὶ εὐαγγελιστής, ὅτι, «Κἂν τῶν ἱμπτίων αὐτοῦ μόνον ἅψωμαι, σωθήσομαι.» ᾿Αλλὰ τίνος χάριν οὐ πρόσεισι φανερῶς, ὡς ἡ Χαναναία καὶ ἡ συγκύπτουσα; Επίσημος ἦν αὕτη καὶ γνώ ριμος τοῖς πᾶσιν, ἦν δὲ τῷ νόμῳ ἀκάθαρτος ἡ κατα εχομένη αἱμάτων ῥοῇ, καὶ οὐκ ἦν αὐτοῦ θεμιτὸν ἐπιθιγγάνειν τινὸς ἱεροῦ. Φησὶ γὰρ ὁ νόμος· «Γυνή ἐὰν δέῃ φύσει αίματος ἡμέρας πλείους, πᾶσαι αἱ ἡμέραι φύσεως ἀκαθαρσίας, πᾶς ὁ ἁπτόμενος αὐτ τῆς, ἀκάθαρτος ἔσται.» Δεδοικυία τοίνυν ποδῶν ἀχράντων ἐφάψασθαι, καὶ ἅμα κρύπτειν ἐθέλουσα, το Η σωφρονοῦσαι γυναῖκες ἀνακαλύπτειν αἰσχύνονται, κλέπτειν τὴν σωτηρίαν ἐπινοεῖ. Ο Καὶ προσελθοῦσα όπισθεν ἥψατο τοῦ κρασπέδου τοῦ ἱματίου αὐτοῦ, καὶ παραχρῆμα ἔστη ἡ ῥύσις τοῦ αἵματος αὐτῆς. Ὢ τοῦ θαύματος! καινόν τι τοῦτο θαυματουργίας εἶδος ὁ Δεσπότης ἐνδείκνυται, μήτε τῆς νοσούσης ἀψάμενος, μήτε λόγῳ θεραπεύσας τὴν κάκωσιν, ἀλλὰ τῇ πίστει ἐπιμετρήσας τὸ Έλεος· προσῆλθε μετά πίστεως, καὶ τῆς ἐλπίδος οὐχ ἡμαρτεν. ὡς καλὸν ἡ πίστις ἰσχύει, παρασκευάζουσα ἐν ἡμῖν τὴν θεόδοτον χάριν· τὸ δὲ διψυχεῖν ἐπιζήμιον. Εἰ γὰρ καὶ ἱερὸν ἦν τοῦ ἀχράντου χιτῶνος τὸ ἱερώτατον κράσπεδον, ὡς Θεοῦ σαρκὸς ἐφ απτόμενον, ἀλλ' ἡ τῆς γυναικὸς πίστις πρόξενος τῆς χάριτος γέγονεν. Ηψαντο γὰρ τῶν ἱματίων οἱ στρα τιῶται κατὰ τὸν τοῦ πάθους καιρὸν τὸν ἰουδαϊσμὸν αὐτ τῶν κληροποιούμενοι, ἀλλ' οὐκ ὀνήσιμος ἡ πρόσαψις γέγονεν. Εξεταστικώτερον δὲ ὁ ἱερὸς Μάρκος ἐπ εξηγησάμενος τὸ διήγημα· «Ἔγνω, φησί, τῷ σώματι, ὅτι ἰάθη ἀπὸ τῆς μάστιγος.» Τί τοῦτο δηλῶν; Ως αἱ τοῦ σώματος κακώσεις, οἷά τινες μάστιγες, ὡς ἐπίπαν ἐπάγονται ταῖς ἀτακτούσαις ψυχαῖς. Οτι δὲ ταῦτα ἀληθῆ, ὁ λόγος δείξει ἀμογητί· τῷ τε γὰρ θεραπευθέντι ἐν τῇ πενταρίθμῳ τοῦ Σολομῶντος στοᾷ, οὕτω φησὶν ὁ Χριστός· «Ιδε ὑγιής γέγονας, μηκέτι ἁμάρτανε, ἵνα μή τι χεῖρον εἰς σὲ γένηται.» Καὶ τοῖς χεχραμμένῳ συνειδότι δεχομένοις τὰ ἅγια, φησὶν ὁ ᾿Απόστολος· Διὰ τοῦτο ἐν ὑμῖν πολλοί ἀσθενεῖς, καὶ ἄῤῥωστοι, καὶ κοιμῶνται ἱκανοί.» Καὶ εἶπεν Ἰησοῦς· Τίς μου ἥψατο; 'ἀρνουμένων δὲ πάντων, εἶπεν ὁ Πέτρος, καὶ οἱ σὺν αὐτῷ Επιστάτα, οἱ ὄχλοι συνέχουσί σε, καὶ ἀποθλίβουσι, καὶ λέγεις· Τίς μου ήψατο;, Οὐκ ἔλαβε τὸν καρ δίας καὶ νεφροὺς ἐμβατεύοντα ἡ τῆς γυναικὸς ἐπαι νουμένη κλοπή, οὔτε μὴν καλύπτει ταύτην σιγῇ. ὡς ἀνδρῶν μάλα μισθὸν τὴν πίων κομίζουσα, ανδρο! ἀνδρῶν τὸ μάλα τῷ ἀδρὸν τῷ ἀνδρῶν.HOMILIA X.
ἦν γὰρ τὸ πάθος ἀνθρωπίνοις ἐπινοίαις ἀνήκεστον. insumpta, nullum fecerat lucrum. Morbus enim erat
Απηρεικυία πρὸς πάντα βουλὴν βουλεύεται συνε
τήν, πρὸς τὸν ἄμισθον ἰατρὸν ὑτραλέως δραμεῖν,
ὡς ἀδρὸν μάλα μισθὸν τὴν πίστιν κομίζουσα. Ἔλεγε
γὰρ, ὡς ἄλλος φησὶ εὐαγγελιστής, ὅτι, «Κἂν τῶν
ἱμπτίων αὐτοῦ μόνον ἅψωμαι, σωθήσομαι.» ᾿Αλλὰ
τίνος χάριν οὐ πρόσεισι φανερῶς, ὡς ἡ Χαναναία
καὶ ἡ συγκύπτουσα; Επίσημος ἦν αὕτη καὶ γνώριμος τοῖς πᾶσιν, ἦν δὲ τῷ νόμῳ ἀκάθαρτος ἡ κατα
εχομένη αἱμάτων ῥοῇ, καὶ οὐκ ἦν αὐτοῦ θεμιτὸν
ἐπιθιγγάνειν τινὸς ἱεροῦ. Φησὶ γὰρ ὁ νόμος· «Γυνή
ἐὰν δέῃ φύσει αίματος ἡμέρας πλείους, πᾶσαι αἱ
ἡμέραι φύσεως ἀκαθαρσίας, πᾶς ὁ ἁπτόμενος αὐτ
τῆς, ἀκάθαρτος ἔσται.» Δεδοικυία τοίνυν ποδῶν
ἀχράντων ἐφάψασθαι, καὶ ἅμα κρύπτειν ἐθέλουσα, το
Η σωφρονοῦσαι γυναῖκες ἀνακαλύπτειν αἰσχύνονται,
κλέπτειν τὴν σωτηρίαν ἐπινοεῖ.
ejusmodi, ut nulla posset humana arte curari. Desperatis igitur omnibus remediis, sapienti sibi consilio consulit celeriter ad medicum, qui gratis curat,
confugiendi, fidem ferens copios mercedis loco
• Dicebat enim, ut alius evangelista ait: Quia si vel
vestimentum ejus tetigero, salva ero "., Sed quid
est, quod non palam, et manifesto accedit, ut Chas
nanæa “s, et mulier illa inclinata 18? Celebris lac,
et nota omnibus erat, lege autem immunda mulier
habebatur, quæ sanguinis fluxu teneretur, nec fas
ei erat quidquam sacri contingere. Ait enim lex:
‹ Mulier, si fluat fluxu sanguinis plures dies, omnes
dies fluoris immunditiæ: omnis tangens eam, immundus erit.» Itaque incontaminatos pedes attingere verita, et simul ut celaret quæ pudicæ mulieres patefacere erubescunt, salutem suffurari constituit.
".
. Et accedens retro tetigit fimbriam vestimenti
ejus; et confestim stetit fluxus sanguinis ejus.» Ο
rem admirandam! novum miraculi genus est hoc,
quod Dominus ostendit, neque ægrotam tangens,
neque verbo morbum expellens, sed misericordiam
fide dimetiens; accessit cum fide mulier; 60 et spes
illam sua frustrata non est. Quantum bonum est
βdes, quæ preparat, ut divina gratia in nobis sit
efficax, diffidentia vero damnosa. Nam et si purissimæ tunicæ sanctissima fimbria sacra erat, ut quæ
Dei carnem contingebat, tamen fides mulieris illius
• Καὶ προσελθοῦσα όπισθεν ἥψατο τοῦ κρασπέδου
τοῦ ἱματίου αὐτοῦ, καὶ παραχρῆμα ἔστη ἡ ῥύσις
τοῦ αἵματος αὐτῆς. Ὢ τοῦ θαύματος! καινόν τι
τοῦτο θαυματουργίας εἶδος ὁ Δεσπότης ἐνδείκνυται,
μήτε τῆς νοσούσης ἀψάμενος, μήτε λόγῳ θεραπεύσας τὴν κάκωσιν, ἀλλὰ τῇ πίστει ἐπιμετρήσας τὸ
Έλεος· προσῆλθε μετά πίστεως, καὶ τῆς ἐλπίδος οὐχ
ἡμαρτεν. ὡς καλὸν ἡ πίστις ἰσχύει, παρασκευάζουσα ἐν ἡμῖν τὴν θεόδοτον χάριν· τὸ δὲ διψυχεῖν
ἐπιζήμιον. Εἰ γὰρ καὶ ἱερὸν ἦν τοῦ ἀχράντου χιτῶ
νος τὸ ἱερώτατον κράσπεδον, ὡς Θεοῦ σαρκὸς ἐφ
απτόμενον, ἀλλ' ἡ τῆς γυναικὸς πίστις πρόξενος τῆς doni conciliatrix fuit. Tetigerunt enim milites ve
χάριτος γέγονεν. Ηψαντο γὰρ τῶν ἱματίων οἱ στρα
τιῶται κατὰ τὸν τοῦ πάθους καιρὸν τὸν ἰουδαϊσμὸν αὐτ
τῶν κληροποιούμενοι, ἀλλ' οὐκ ὀνήσιμος ἡ πρόσαψις
γέγονεν. Εξεταστικώτερον δὲ ὁ ἱερὸς Μάρκος ἐπεξηγησάμενος τὸ διήγημα· «Ἔγνω, φησί, τῷ σώματι,
ὅτι ἰάθη ἀπὸ τῆς μάστιγος.» Τί τοῦτο δηλῶν; Ως
αἱ τοῦ σώματος κακώσεις, οἷά τινες μάστιγες, ὡς
ἐπίπαν ἐπάγονται ταῖς ἀτακτούσαις ψυχαῖς. Οτι δὲ
ταῦτα ἀληθῆ, ὁ λόγος δείξει ἀμογητί· τῷ τε γὰρ
θεραπευθέντι ἐν τῇ πενταρίθμῳ τοῦ Σολομῶντος
στοᾷ, οὕτω φησὶν ὁ Χριστός· «Ιδε ὑγιής γέγονας,
μηκέτι ἁμάρτανε, ἵνα μή τι χεῖρον εἰς σὲ γένηται.»
Καὶ τοῖς χεχραμμένῳ συνειδότι δεχομένοις τὰ ἅγια,
φησὶν ὁ ᾿Απόστολος· Διὰ τοῦτο ἐν ὑμῖν πολλοί
ἀσθενεῖς, καὶ ἄῤῥωστοι, καὶ κοιμῶνται ἱκανοί.»
• Καὶ εἶπεν Ἰησοῦς· Τίς μου ἥψατο; 'Αρνουμέ
νων δὲ πάντων, εἶπεν ὁ Πέτρος, καὶ οἱ σὺν αὐτῷ·
Επιστάτα, οἱ ὄχλοι συνέχουσί σε, καὶ ἀποθλίβουσι,
καὶ λέγεις· Τίς μου ήψατο;, Οὐκ ἔλαβε τὸν καρ
δίας καὶ νεφροὺς ἐμβατεύοντα ἡ τῆς γυναικὸς ἐπαι
νουμένη κλοπή, οὔτε μὴν καλύπτει ταύτην σιγῇ.
stimenta Domini tempore Passionis, ea sortito tribuentes, sed nihil illos juvit contactus eorum. Sarclus vero Marcus narrationem hanc accuratius
exponens: • Sensit, inquit, corpore, quia sanata
esset a plaga ***. › Quid his verbis significat? corporis nimirum afflictationes et morbos quasi verbera
quædam, et plagas plerumque intemperatis animis
incuti. Hæc autem vera esse facile ostendet oratio
nostra; nam et illi qui in quinque Salomonis porticibus curatus est, ita Christus inquit: ‹ Ecce sanus factus es, jam noli peccare, ne deterius tibi
aliquid contingat 13. Et Apostolus iis, qui impura
conscientia sancta sumebant: c Ideo, inquit, inter vos multi infirmi, et imbecilles, et dormiunt
multi 18.
• Et ait Jesus, quis est, qui me tetigit? Negantibus autem omnibus, dixit Petrus, et qui cum illo
erant: Præceptor, turbæ te comprimunt, et aligunt, et dicis: Quis me tetigit?, Non latuit eum,
qui corda et renes scrutatur 17, laudabile mulieris
furtum, neque tamen id silentio celat. Quid est
11 Marc. v, 28. ss Matth. xv, 22. 18 Luc. xus, 11. " Levit. xv, 25. 14 Marc. V,
T, 14.
10 1 Cor. II, 30. 17 Psal. vii, 10.
Francisci Scorsi nota.
Copiosa mercedis loco. Εt hæc etiam pia
æque ac venusta sententia una litterula, librarii
credo inscitia inserta deformata erat. Quid enim
sibi volunt hac ὡς ἀνδρῶν μάλα μισθὸν τὴν πίων
κομίζουσα, fidem ferens ut pretium hominum valde.
18 Joan.
Legendum itaque ανδρο! pro ἀνδρῶν ex cod. G. et
quidem τὸ μάλα recte appositum τῷ ἀδρὸν perperam
τῷ ἀνδρῶν. Sententia vero auctoris id aperte postalat, quod edidimus.
col. 287–288page 83 of 367
PG 132:287Πῶς οὖν ἄλλους μὲν θεραπεύων ἐχεμυθεῖν ἀπέστελλε, καὶ ἥκιστα λέγειν τινὶ, ἐνταῦθα δὲ καὶ θριαμβεύει τὸ γεγονός; Λίαν προσηκόντως τοῦτο ποιεῖ· ὁμοῦ τε γὰρ δείκνυσι τῇ γυναικὶ ὡς οὐκ ἔλαβε τὸν τὴν βασιν παρεχόμενον, καὶ ἅμα τοῖς ἑπομένοις φανεροί τῆς πίστεως αὐτῆς τὸ διάπυρον. Αλλά μοι σκόπει τὸ τῶν μαθητῶν ἀτελές. Ο μὲν γὰρ ἤρετο; Τίς ὁ προσεγγίσας, καὶ ἀψάμενός μου τῇ πίστει; οἱ δὲ τὴν κατ' αἴσθησιν ἀφὴν ὑπετόπαζον. Τί δέ ἐστι τό Ἔγνων τὴν δύναμιν ἐξελθοῦσαν ἀπ᾿ ἐμοῦ; μήτις ἐλάττωσις ἐν τοῖς θεραπευομένοις ἐγένετο σκιδναμένης αὐτοῦ τῆς δυνάμεως; Απαγε! ὥσπερ γὰρ ἀπὸ μιᾶς λαμπάδος, κἂν μυρίας ἄλλας ὑφάψῃς, αυτή τε μένει ὁλόκληρος, καὶ πάσαις τοῦ φωτισμοῦ μετα δίδωσιν· οὕτως ἡ τοῦ Θεοῦ ἀκάματος δύναμις πᾶσι χορηγοῦσα τῶν ἰαμάτων τὴν χάριν, ὁλόκληρος ἦν, Εἰ δὲ βούλει, ὥσπερ αἱ ἐπιστῆμαι τοῖς διδασκομένοις μεταδιδόμεναι παρὰ τοῖς διδασκάλοις ὁλό κληροι μένουσιν, οὕτως ἡ τοῦ Θεοῦ χάρις μεριζομένη τοῖς δεχομένοις, οὐδ᾽ ἡντιναοῦν ὑφίσταται μείωσιν. Ἰδοῦσα δὲ ἡ γυνή, ὅτι οὐκ ἔλαθε, τρέμουσα ἦλθε, καὶ προσπεσοῦσα αὐτῷ, δι᾿ ἣν αἰτίαν ἥψατο αὐτοῦ, ἀπήγγειλεν ἐνώπιον παντὸς τοῦ λαοῦ, καὶ ὡς ἰάθη παραχρῆμα.: Η μὲν οὖν, φησί, γυνὴ δειλιώσα, καὶ τρέμουσα, μή πως οὐκ εἰς καλὸν ἡ κλοπὴ αὕτη γέγονε, προσπεσοῦσα ὁμολογεῖ τὸ ἀπόῤῥητον· ὁ δὲ καὶ τὴν πίστιν αὐτῆς ἐπαινεῖ, καὶ θυγατέρα καλεί οἰκειωθεῖσαν διὰ τῆς πίστεως. Ὡς μακαρία μὲν ἡ ἀοίδιμος αύτη γυνὴ, καὶ τῆς ὑγείας ἀμοχθὶ ἀπολαύσασα, καὶ εἰς τὴν τοῦ Θεοῦ εἰσαχθεῖσα συγγένειαν, ὡς θυγάτηρ κληθεῖσα τοῦ Ἰησοῦ. Μακαρία δὲ καὶ ἡ κατ' ἐκείνην ψυχή, ἡ ὄπισθεν ἑπομένη τῷ Ἰησοῦ, καὶ ἀπτομένη του κρασπέδου αὐτοῦ, διδάσκοντος διὰ τῆς ἱστορίας τοῦ Πνεύματος, ὡς ὅσον τις ὀπίσω βαδίσει Χριστοῦ διὰ τῆς, ὡς ἐφικτὸν ἀνθρώπῳ, μια μήσεως, καὶ δι' ἀρετῆς προσεγγίσει Θεῷ, ἔτι τοῦ κρασπέδου μόνον ἐφήψατο, διὰ τὸ ἄπειρον τῆς ἀρε τῆς καὶ ἀόριστον. Ἔτι αὐτοῦ λαλοῦντος, ἔρχεται τις παρὰ τοῦ ἀρχισυναγώγου λέγων αὐτῷ, ὅτι τέθνηκεν ἡ θυγάτηρ σου, μὴ σκύλλε τὸν διδάσκαλον.» Τοσαύτης γεγονυίας κατὰ τὴν ὁδοιπορίαν τριβῆς, ὁ θάνατος ὑπερο ισχύει τῆς μείρακος, καὶ ὑπαγγέλλεται τῷ πατρὶ τῆς παιδὸς μὴ παρασχεῖν τῷ διδασκάλῳ κόπον ἀνό νητον· ᾤοντο γὰρ μέχρι τότε εἶναι τὴν ἰσχὺν αὐτοῦ ἐνεργὸν, ἕως ἡ ψυχὴ τῷ σώματι σύνεστι. Ταυτὶ καὶvero quod, cumn sanaret alios, imperabat ut rem Πῶς οὖν ἄλλους μὲν θεραπεύων ἐχεμυθεῖν ἀπέστελλε,
tacitam secum haberent, et nemini dicerent, bic
autem rem gestam prædicat gloriose? Maxime convenienter id facit; simul enim ostendit mulieri, eam
non fuisse occultam illi, a quo salutem acceperat:
et simul ferventem illius fidem iis qui se sequebantur,
palam facit. Verum considera mihi discipulos imperfectos. Ille enin interrogabat, quisnam accessit,
et me tetigit de? hi vero tactum sensilem suspicabantur. Quid vero est, quod ait: «Novi virtutem
de me exiisse?, Num qua diminutio fiebat ejus
virtutis dispertitæ in eos qui sanabantur? Apage!
quemadmodum enim licet ex una face sexcentas
alias accendas, impertito oninibus lumine, manet
illa imminuta; ita indeficiens Dei virtus, cum donum valetudinis omnibus largiretur, integra remanebat; vel si mavis, ut scientiæ cum iis qui docentur communicatæ, apud doctores ipsos integra
permanent, 61 ita divina gratia distribula iis qui
illam accipiunt, nihil prorsus patitur detrimenti.
‹ Videns autem mulier quia non latuit, tremens
venit, et procidit ante pedes ejus; et ob quam callsam tetigerit eum, indicavit coram omui populo,
et quemadmodum confestim sanata est. Illa sane
mulier, inquit, exterrita, et timens, ne forte non
recte hoc furtun sibi procederet, ad ejus accidit
pedes, et profitetur, quod erat occultum: Christus
vero dilaudat illius fidem; et filiam illam per fidem
adoptatam appellat. Quain beata celebris hæc mulier, quæ et valetudinem citra laborem obtinuerit,
et ad Dei cognitionem admissa fuerit, quippe cum
Jesu filia vocata sit! Felix vero etiam anima illa,
quæ Jesum ut hæc mulier pone sequitur, et ejus
Laciniam tangit; quippe cum hac historia nos doceat Spiritus, quod, quanto quis Christum per imitalionem, quoad homini datum est, fuerit consecutus, et per virtutem propius ad Deum accesserit,
(imbriam adhuc duntaxat tetigit, eo quod nullum
habeat fixum nodum ac terminum virtus.
• Adhuc illo loquente, venit quidam ad princi
pem synagogæ dicens ei, quia mortua est filia tua:
noli vesare illum. › Cum tantum in itinere moræ
traxissent, mors adolescentula potita est, et renuntiatur patri puellæ, ne inutilem præceptori laborem
exhibeat; existimabant enim virtutem illis catenus
efficacem esse, quoad anima cum corpore conjuncta
esset. lloc ipsum. et Martha sentire visa ex illis vero
Francisci
Fixum modum ac terminum. Ex celeberrima
verissimaque sanctorum omnium voce semper esse
in virtute proficiendum, ac procedendum, consistendum nunquam. Ita S. Maximus quo noster frequenter utitur, cent. ni, OEconom, cap. 15: Qui
virtutis modum infinitum cognoscit, nunquam secundum illum currere desinit. Εt ex doctrina S. Thomæ, 2 2, quæst. 24, art. 2, et theologorum qui docent
charitatem, et cum ea omnes alias virtutes in
infinitum posse semper augeri; sed vide, sodes,
Cornelium a Lapide societ. nostræ optimum sacrarum Litterarum et copiosum interpretem in illa de
καὶ ἥκιστα λέγειν τινὶ, ἐνταῦθα δὲ καὶ θριαμβεύει
τὸ γεγονός; Λίαν προσηκόντως τοῦτο ποιεῖ· ὁμοῦ
τε γὰρ δείκνυσι τῇ γυναικὶ ὡς οὐκ ἔλαβε τὸν τὴν
βασιν παρεχόμενον, καὶ ἅμα τοῖς ἑπομένοις φανεροί
τῆς πίστεως αὐτῆς τὸ διάπυρον. Αλλά μοι σκόπει
τὸ τῶν μαθητῶν ἀτελές. Ο μὲν γὰρ ἤρετο; Τίς ὁ
προσεγγίσας, καὶ ἀψάμενός μου τῇ πίστει; οἱ δὲ
τὴν κατ' αἴσθησιν ἀφὴν ὑπετόπαζον. Τί δέ ἐστι τό
Ἔγνων τὴν δύναμιν ἐξελθοῦσαν ἀπ᾿ ἐμοῦ; μήτις
ἐλάττωσις ἐν τοῖς θεραπευομένοις ἐγένετο σκιδναμένης αὐτοῦ τῆς δυνάμεως; Απαγε! ὥσπερ γὰρ
ἀπὸ μιᾶς λαμπάδος, κἂν μυρίας ἄλλας ὑφάψῃς, αυτή
τε μένει ὁλόκληρος, καὶ πάσαις τοῦ φωτισμοῦ μεταδίδωσιν· οὕτως ἡ τοῦ Θεοῦ ἀκάματος δύναμις πᾶσι
χορηγοῦσα τῶν ἰαμάτων τὴν χάριν, ὁλόκληρος ἦν,
Εἰ δὲ βούλει, ὥσπερ αἱ ἐπιστῆμαι τοῖς διδασκο
μένοις μεταδιδόμεναι παρὰ τοῖς διδασκάλοις ὁλόκληροι μένουσιν, οὕτως ἡ τοῦ Θεοῦ χάρις μερίζομένη τοῖς δεχομένοις, οὐδ᾽ ἡντιναοῦν ὑφίσταται
μείωσιν.
• Ἰδοῦσα δὲ ἡ γυνή, ὅτι οὐκ ἔλαθε, τρέμουσα ἦλθε,
καὶ προσπεσοῦσα αὐτῷ, δι᾿ ἣν αἰτίαν ἥψατο αὐτοῦ,
ἀπήγγειλεν ἐνώπιον παντὸς τοῦ λαοῦ, καὶ ὡς ἰάθη
παραχρῆμα.: Η μὲν οὖν, φησί, γυνὴ δειλιώσα,
καὶ τρέμουσα, μή πως οὐκ εἰς καλὸν ἡ κλοπὴ αὕτη
γέγονε, προσπεσοῦσα ὁμολογεῖ τὸ ἀπόῤῥητον· ὁ δὲ
καὶ τὴν πίστιν αὐτῆς ἐπαινεῖ, καὶ θυγατέρα καλεί
οἰκειωθεῖσαν διὰ τῆς πίστεως. Ὡς μακαρία μὲν ἡ
ἀοίδιμος αύτη γυνὴ, καὶ τῆς ὑγείας ἀμοχθὶ ἀπολαύ
σασα, καὶ εἰς τὴν τοῦ Θεοῦ εἰσαχθεῖσα συγγένειαν,
ὡς θυγάτηρ κληθεῖσα τοῦ Ἰησοῦ. Μακαρία δὲ καὶ ἡ
κατ' ἐκείνην ψυχή, ἡ ὄπισθεν ἑπομένη τῷ Ἰησοῦ,
καὶ ἀπτομένη του κρασπέδου αὐτοῦ, διδάσκοντος
διὰ τῆς ἱστορίας τοῦ Πνεύματος, ὡς ὅσον τις ὀπίσω
βαδίσει Χριστοῦ διὰ τῆς, ὡς ἐφικτὸν ἀνθρώπῳ, μια
μήσεως, καὶ δι' ἀρετῆς προσεγγίσει Θεῷ, ἔτι τοῦ
κρασπέδου μόνον ἐφήψατο, διὰ τὸ ἄπειρον τῆς ἀρε
τῆς καὶ ἀόριστον.
• Ἔτι αὐτοῦ λαλοῦντος, ἔρχεται τις παρὰ τοῦ
ἀρχισυναγώγου λέγων αὐτῷ, ὅτι τέθνηκεν ἡ θυγάτηρ
σου, μὴ σκύλλε τὸν διδάσκαλον.» Τοσαύτης γεγο
νυίας κατὰ τὴν ὁδοιπορίαν τριβῆς, ὁ θάνατος ὑπερο
ισχύει τῆς μείρακος, καὶ ὑπαγγέλλεται τῷ πατρὶ
τῆς παιδὸς μὴ παρασχεῖν τῷ διδασκάλῳ κόπον ἀνόνητον· ᾤοντο γὰρ μέχρι τότε εἶναι τὴν ἰσχὺν αὐτοῦ
ἐνεργὸν, ἕως ἡ ψυχὴ τῷ σώματι σύνεστι. Ταυτὶ καὶ
Scorsi notæ.
Pauli ad Philipp. 111: Fratres, ego me non arbitror
comprehendisse: unum autem, quæ quidem retro
sunt obliviscens, ad ea vero quæ sunt priora extendens meipsum ad destinatum persequor ad bravium
superna vocationis. Ubi multa dicta, et exempli
velerum Patrum huc facientia colligit; quin et rationem, et causas semper progrediendi in virtute
plurimas docet. Hane doctrinam ex hoc loco, et
multis in aliis homiliis Theophanes noster tropologice explicando dicta, factaque Evangelii repetit,
et inculcat, ut apprime utilem, et in usum perfe
Ictioris vitæ studiosis traducendanı.
col. 299–300page 84 of 367
Homilia XI
PG 132:299Μάρθα φρονεῖν ἐξ ὧν φθέγγεται, φαίνεται· «Κύριε, εἰ ἧς ὧδε, οὐκ ἂν ἀπέθανέ μου ὁ ἀδελφός.» Οὕτω δυσχερὲς ἐδόκει τὸ ἀναβιῶναι νεκρόν. Τί οὖν πρὸς αὐτὸν ὁ Σωτήρ; «Μὴ φοβοῦ· μόνον πίστευε, καὶ σωθήσεται.» Τάχα τοῦ προγεγονότος σημείου ὑπο μιμνήσκει αὐτὸν, ὡς πίστει μόνον κατορθωθέντος. Ἡ μὲν οὖν νεάνις ἐτεθνήκει, οἱ δὲ περὶ τὴν οἰκίαν, ἔκλαιον, ὡς εἰκὸς, καὶ ἐκόπτοντο, καὶ θροῦς ἦν συμμιγὴς, συνδρομή συγγενών, κωκυτός οἱκετῶν, ὁλο λυγμός γυναικῶν, οίμωγὴ ἀνδρῶν, πάντα θρήνων, καὶ δακρύων ἀνάμεστα. Διὰ τί δὲ τοὺς ἄλλους ἐκβα λὼν τῆς οἰκίας, μόνους εἰσάγει τοὺς γονεῖς τῆς παι δς, καὶ τοὺς τρεῖς μαθητάς; Ινα μή τις νομίσῃ τῷ θορύβῳ τῶν κοπτομένων γενέσθαι κάτοχον αὐτὴν, οὐ μὴν καὶ ἀποθανεῖν. Τοὺς θορυβοῦντας οὖν ἐμβαλών, μάρτυρας μόνους εἰσάγει τοῦ θαύματος, πρὸς μὲν τοὺς μαθητάς, τὴν κορωνίδα τῶν φοιτητών, πρὸς δὲ τὸ πλῆθος, τοὺς οἰκειοτάτους της μείρακος. . Ὁ δὲ Ἰησοῦς εἶπε· Μή κλαίετε· οὐ γὰρ ἀπέθανεν, ἀλλὰ καθεύδει. Καὶ κατεγέλων αὐτοῦ εἰδότες, ὅτι ἀπέθανε τὴν μετ' ὀλίγον ἀνάστασιν αὐτῆς ἐπι στάμενος, Υπνώττει, φησίν, οὐκ ἀπέθανεν· ἅμα δεικνύς, ὡς ὕπνος ἐστὶν ὁ παρ᾽ ἡμῶν θρυλλούμενος θάνατος. Απτεται οὖν τῆς χειρὸς τῆς παιδὸς, καὶ λόγῳ δεσποτικῷ καθάπερ ἐξ ὕπνου διανίστησι πάλιν εἰς τὴν ζωὴν τὸ κοράσιον. Απτεται δὲ τῆς παιδός, δειχνύς, ὡς ἡ θεία καὶ ἄχραντο; αὐτοῦ σὰρξ ἐξ αὐτῆς δημιουργηθεῖσα ἐνώσεως τῶν τῆς θεότητος αὐχημάτων μετέλαβε, ζωῆς γεγονυία παρεκτική. Τὰ μὲν οὖν τῆς ἱστορίας ὧδε τετέλεσται, φέρε δὴ καὶ ς τὰ τούτων δηλούμενα κατοπτεύσωμεν. Ἡ τῆς ἱστο ρίας τῆς διπλῆς ταύτης ἀφήγησις, τῆς Συναγωγής ἦν, καὶ τῆς ἐξ ἐθνῶν ᾿Εκκλησίας προτύπωσις. Προ ηγουμένως μὲν γὰρ εἰς τὴν θυγατέρα τοῦ ἀρχισυναγώγου ἦλθεν ὁ Κύριος, ενηργήθη δὲ κατὰ πάροδον τῆς αἱμορροούσης ἡ ἴασις, δεικνύντος οἶμαι, τοῦ πράγματος, ὅτι κυρίως μὲν, οὐχὶ τοῖς ἔθνεσιν ὑπο εδήμησεν, ἀλλὰ τῷ Ἰσραὴλ, ὡς ἐκεῖνός φησιν· «Οὐκ ἀπεστάλην, εἰ μὴ εἰς τὰ πρόβατα, τὰ ἀπολωλότα οἴκου Ἰσραήλ· τοῦ δὲ Ἰσραὴλ ἀπιστήσαντος, ἡ σω τηρία τοῖς ἔθνεσι γίνεται ἀκολουθήσασι τῷ κηρύ γματι, καὶ τῆς εὐαγγελικῆς φωνῆς, καὶ διδασκαλίας ἀψαμένοις, ὡς ἱματίων δεσποτικῶν· καὶ οὕτω στά σις γέγονε τῆς ῥοώδους ἁμαρτίας, καὶ φοινικῆς, τῆς κ' αἱμάτων χύσεως παρασκευαζούσης τοὺς ἀνθρώ τους λατρεύειν τοῖς δαίμοσι. Κἀκεῖνο δὲ δήπου τῇ θεωρίᾳ ἀκόλουθον, τὸ πάντα καταναλῶσαι τοῖς ἰα τροῖς, καὶ μηδὲν ὠφεληθῆναι τὴν πάσχουσαν. Ἐπειδὴ καὶ τῇ νόσῳ τῆς ἀσεβείας κεκρατημένη τῶν ἀνθρώ των ή φύσις, πᾶσαν τὴν ἐνοῦσαν αὐτῇ φυσικῶς δύνα μὲν ἐν τοῖς τοῦ κόσμου σοφοῖς ἀναλώσασα, ἥκιστα τῆς δεισιδαιμονίας ἀπήλλαχτο. Ἴσον δὲ καὶ τὸν χρόνHOMILIA X.
Μάρθα φρονεῖν ἐξ ὧν φθέγγεται, φαίνεται· «Κύριε, bis: • Domine si fuisses hic, frater meus non fuisεἰ ἧς ὧδε, οὐκ ἂν ἀπέθανέ μου ὁ ἀδελφός.» Οὕτω
δυσχερὲς ἐδόκει τὸ ἀναβιῶναι νεκρόν. Τί οὖν πρὸς
αὐτὸν ὁ Σωτήρ; «Μὴ φοβοῦ· μόνον πίστευε, καὶ
σωθήσεται.» Τάχα τοῦ προγεγονότος σημείου ὑπομιμνήσκει αὐτὸν, ὡς πίστει μόνον κατορθωθέντος.
Ἡ μὲν οὖν νεάνις ἐτεθνήκει, οἱ δὲ περὶ τὴν οἰκίαν,
ἔκλαιον, ὡς εἰκὸς, καὶ ἐκόπτοντο, καὶ θροῦς ἦν συμμιγής, συνδρομή συγγενών, κωκυτός οἱκετῶν, ὁλο
λυγμός γυναικῶν, οίμωγὴ ἀνδρῶν, πάντα θρήνων,
καὶ δακρύων ἀνάμεστα. Διὰ τί δὲ τοὺς ἄλλους ἐκβα
λὼν τῆς οἰκίας, μόνους εἰσάγει τοὺς γονεῖς τῆς παι
δς, καὶ τοὺς τρεῖς μαθητάς; Ινα μή τις νομίσῃ τῷ
θορύβῳ τῶν κοπτομένων γενέσθαι κάτοχον αὐτὴν, οὐ
μὴν καὶ ἀποθανεῖν. Τοὺς θορυβοῦντας οὖν ἐμβαλών,
μάρτυρας μόνους εἰσάγει τοῦ θαύματος, πρὸς μὲν
τοὺς μαθητάς, τὴν κορωνίδα τῶν φοιτητών, πρὸς δὲ
τὸ πλῆθος, τοὺς οἰκειοτάτους της μείρακος.
. Ὁ δὲ Ἰησοῦς εἶπε· Μή κλαίετε· οὐ γὰρ ἀπέθα
νεν, ἀλλὰ καθεύδει. Καὶ κατεγέλων αὐτοῦ εἰδότες,
ὅτι ἀπέθανε τὴν μετ' ὀλίγον ἀνάστασιν αὐτῆς ἐπι
στάμενος, Υπνώττει, φησίν, οὐκ ἀπέθανεν· ἅμα
δεικνύς, ὡς ὕπνος ἐστὶν ὁ παρ᾽ ἡμῶν θρυλλούμενος
θάνατος. Απτεται οὖν τῆς χειρὸς τῆς παιδὸς, καὶ
λόγῳ δεσποτικῷ καθάπερ ἐξ ὕπνου διανίστησι πάλιν
εἰς τὴν ζωὴν τὸ κοράσιον. Απτεται δὲ τῆς παιδός,
δειχνύς, ὡς ἡ θεία καὶ ἄχραντο; αὐτοῦ σὰρξ ἐξ
αὐτῆς δημιουργηθεῖσα ἐνώσεως τῶν τῆς θεότητος
αὐχημάτων μετέλαβε, ζωῆς γεγονυία παρεκτική.
Τὰ μὲν οὖν τῆς ἱστορίας ὧδε τετέλεσται, φέρε δὴ καὶ ς
τὰ τούτων δηλούμενα κατοπτεύσωμεν. Ἡ τῆς ἱστο
ρίας τῆς διπλῆς ταύτης ἀφήγησις, τῆς Συναγωγής
ἦν, καὶ τῆς ἐξ ἐθνῶν ᾿Εκκλησίας προτύπωσις. Προ
ηγουμένως μὲν γὰρ εἰς τὴν θυγατέρα τοῦ ἀρχισυναγώγου ἦλθεν ὁ Κύριος, ενηργήθη δὲ κατὰ πάροδον
τῆς αἱμορροούσης ἡ ἴασις, δεικνύντος οἶμαι, τοῦ
πράγματος, ὅτι κυρίως μὲν, οὐχὶ τοῖς ἔθνεσιν ὑπο
εδήμησεν, ἀλλὰ τῷ Ἰσραὴλ, ὡς ἐκεῖνός φησιν· «Οὐκ
ἀπεστάλην, εἰ μὴ εἰς τὰ πρόβατα, τὰ ἀπολωλότα
οἴκου Ἰσραήλ· τοῦ δὲ Ἰσραὴλ ἀπιστήσαντος, ἡ σωτηρία τοῖς ἔθνεσι γίνεται ἀκολουθήσασι τῷ κηρύ
γματι, καὶ τῆς εὐαγγελικῆς φωνῆς, καὶ διδασκαλίας
ἀψαμένοις, ὡς ἱματίων δεσποτικῶν· καὶ οὕτω στάσις γέγονε τῆς ῥοώδους ἁμαρτίας, καὶ φοινικῆς, τῆς
κ' αἱμάτων χύσεως παρασκευαζούσης τοὺς ἀνθρώτους λατρεύειν τοῖς δαίμοσι. Κἀκεῖνο δὲ δήπου τῇ
θεωρίᾳ ἀκόλουθον, τὸ πάντα καταναλῶσαι τοῖς ἰατροῖς, καὶ μηδὲν ὠφεληθῆναι τὴν πάσχουσαν. Ἐπειδὴ
καὶ τῇ νόσῳ τῆς ἀσεβείας κεκρατημένη τῶν ἀνθρώτων ή φύσις, πᾶσαν τὴν ἐνοῦσαν αὐτῇ φυσικῶς δύναμὲν ἐν τοῖς τοῦ κόσμου σοφοῖς ἀναλώσασα, ἥκιστα
τῆς δεισιδαιμονίας ἀπήλλαχτο. Ἴσον δὲ καὶ τὸν χρόν
18 Joan. xt, 21.» Matth. xv, 14.
Francisci
Εt impertienda vila. Ex communi doctrina
theologorum, et S. doctoris p. 111, quest. 13, arl.
2, et quæst. 43, art. 2, qui docent humanitatem
Christi, ut instrumentum conjunctum divinitatis
physice attigisse effectionem miraculorum omuium.
set mortuus 18. Ita difficile putabat, mortuum
reviviscere. Quid ergo illi Salvator? «Noli timere;
crede tantum, et salvus erit.» Fortassis eum de
miraculo prius edito admonet, quippe quod fuerat
sola fide perfectum. Et puella quidem defuncta erat:
domestici vero, ut par erat, flebant, atque plangebant; cratque confusus rumor, propinquorum concursus, famulorum ejulatus, ululatus mulierum,
fletus virorum, omnia plena lamentorum et lacrymarum. Qua vero de causa cæteris domo exclusis,
solos puellæ parentes, et tres discipulos intromittit?
ne quis opinaretur puellam ex illo tumultu plangentium stupore correptam esse, non vero defunctam. Illis igitur, qui tumultuabantur, ejectis, discipulorum 62 omnium loco eos modo qui apices
erant admittit; pro multitudine vero eos qui puellam
proxime contingebant.
Jesus autem dixit: «Nolite flere, non est enim
mortua puella, sed dormit; et deridebant eum scientes, quod mortua esset. Cum sciret pueiłam
paulo post a morte excitandam, Somnum capit,
inquit; non mortua est, simulque ostendit somnum
esse, quam vulgo vocitamus mortem. Puellæ igitur
manum tangit, et dominante verbo, veluti e somno
suscitat, et reducit ad vitam. Tangit autem puellam,
ut ostendat divinam et incorruptam carnem suɔm
ex ipsa unione ita compactam, ut divinitatis participerit gloriam, et impertiendæ vitæ vim obti
nuerit. Atque hunc historia exitum habuit. Agesis
nunc, quæ his signifi entur, consideremus. Duplicis
hujusce narratio historia, Synagogæ, et Ecclesia
ex gentibus congregatæ adumbratio ſuit. Nam Dominus præcipue venit ad fliam principis Synagoger,
mulieris vero sanguinis fluxione laborantis obiter
est effecta curatio; quo facto, opinor, ostenditur,
illum non ethnicorum, sed populi, præcipue Israelitici gratia in mundum venisse, ut ipse dixit:
• Non sum missus nisi ad oves quæ perierunt domus Israel ". Quoniam vero populus Israeliticus
infidelis fuit, ethnicis salus obvenit, qui prædicationem
assectati sunt, et doctrinam evangelicam tanquam
Domini vestimenta apprehenderunt: atque ita evenit,
ut sanguinarii peccati sisteretur fluor, per quod utique dæmonibus cultum effusione sanguinis homines
exhibebant. Illud etiam allegoriæ congruit, quod ægrota mulier illa rem omnem in medicos erogarat, et
nihil inde emolumenti perceperat. Quandoquidem
etiam hominum genus impietatis morbo detentum,
cum omnem natura exsistenten in eo facultatem in
hujus niundi sapientes impendisset, nequaquam
fuerat a falsa deorum religione liberatum. Ad hoc
Scorsi nota.
Tangit, inquit Cyrillus relatus a Cornelio nostro,
ut ostendal efficax esse suum corpus ad humanam
salutem; sicut enim ferrum igni admotum facit
opus ignis, et paleas ignit, sic caro verbo unita
vivificat.
col. 291–292page 85 of 367
PG 132:291νον ὁρῶν τε τῆς τοῦ κορασίου ζωῆς, καὶ τῆς νόσο τῆς γυναικὸς, εἰς ἐνιαυτούς μετρούμενον δύο καὶ δέκα, οὐ ξενιζόμεθα πρὸς τὸ ἀκόλουθον βλέποντες. Καθ' ὅσον γὰρ χρόνον ἡ συναγωγὴ ἔξη, ἡ τῶν ἐθνῶν Εκκλησία τῇ νόσῳ τῆς ἁμαρτίας συνείχετο· ἐκείν νης πεπαρωνηκυίας πρὸς τὸν Ἐμμανουὴλ, καὶ ἀπο θανούσης τῇ ἀπιστίᾳ, αὕτη τοῦ νοσήματος λέλυται. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ τῶν ἐτῶν ἀριθμὸς τῶν περὶ αἰσθήσεως ἐστι, καὶ χρόνου δηλωτικός, ἐν οἷς κατεκράτει τῆς φύσεως τῆς ἀσεβείας τὸ νόσημα· ἑβδομαδικὸς γὰρ ὁ χρόνος, πενταδικὴ δὲ ἡ αἴσθησις· εἰ δὲ καὶ μετὰ τῆς ἀκαθάρτου τὴν θεραπείαν ἡ τεθνηκυῖα ἐγείρεται, οὐδὲ τοῦτο τῇ θεωρίᾳ τῶν ἐξητασμένων ἐστὶν ἀνακόλουθον· ι Καὶ τὸ κατάλειμμα σωθήσεται, ο κατὰ τὸν ᾿Απόστολον, «εἰσελθόντος τοῦ πληρώματος τῶν ἐθνῶν.» ᾿Αλλὰ τί πρὸς κλῆσιν ἐθνῶν, καὶ Ἰσραηλιτικὸν βαδίζω κατάλειμμα; καὶ τὰ ἔξω περι σκοπῶν, ἐμαυτὸν οὐχ ὁρῶ τῷ διηγήματι ζωγραφούσ μενον; Δεῦρο δὴ, ὡς ἐν κατόπτρῳ, τῇ ἱστορίᾳ ένα τενίσωμεν, ἵνα εύρωμεν ἕκαστος τὴν τῆς ἑαυτοῦ ψυχῆς ἀθλιότητα· ἡ αὐτὴ γὰρ ψυχή, καὶ αἱμορρους, καὶ κόρη ἐστίν. Ὡς μὲν αἱμόρρους, ὅτι τὴν δοθεῖσαν αὐτῇ δύναμιν εἰς γένεσιν λόγων εὐσεβῶν, καὶ πράξεων ἀγαθῶν εἰς τὴν ῥοώδη τῶν παθῶν ὕλην κακῶς ὑποσύρασα, καὶ ἄγονον ἀρετῆς ποιήσασα, καὶ ἐξίτηλον μόνην τὴν τῆς ἁμαρτίας ἀκαθαρσίαν ἐκυν φόρησε· κόρη δὲ ἡ αὐτὴ ψυχὴ διὰ τὴν παρθενίαν, καὶ καθαρότητα, καὶ τὴν πρὸς τὸ ἀκήρατον ἀγαθὸν ὁμοιότητα, τελεία οὖσα πρὸς τὸν ἄχραντον γάμον, καὶ τὴν τοῦ νοητοῦ νυμφίου συνάφειαν. Αὕτη τῇ πρὸς κακίαν παρατροπῇ κλινήρης ἐγεγόνει ἐν τῇ οἰκίᾳ τοῦ σώματος τῇ τῶν ἁμαρτωλῶν ἀῤῥωστία πυρέττουσα· κατακρατήσαντος δὲ τοῦ κακοῦ, τῆς κατ' ἀρετὴν ζωῆς ἀπεστέρηται. Τίς οὖν ἐστι σωτη ρίας ἐλπίς; Θρηνείτω ὁ νοῦς, ὡς ὁ τῆς κόρης παο τήρ· συναλγείτω ἡ αἴσθησις οἷα σύνοικος τοῦ νοὸς, ἵνα ὁ τῶν ψυχῶν ἰατρὸς ἀναστήσῃ ταύτην τοῦ πτώ ματος, καὶ χαρήσονται ἐπὶ τούτῳ αἱ οὐράνιαι στρατ τιαί. ο Χαρὰ γὰρ γίνεται ἐν οὐρανῷ ἐπὶ ἑνὶ ἁμαρτ τωλῷ μετανοοῦντι, καὶ ἐπιστρέφοντι εἰς Θεόν· ᾧ πρέπει πᾶσα δόξα, τιμὴ καὶ προσκύνησις εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. ΟΜΙΛΙΑ ΙΔ'. Περὶ τοῦ ἐρωτήσαντος τὸν Κύριον νομικοῦ, καὶ περὶ τοῦ ἐμπεσόντος εἰς τοὺς λῃστάς. Οὐ τοσοῦτον αἰχμώδης γῆ, καὶ κραναῆ, καὶ κατά ξηρος τῶν οὐρανίων όμβρων εφίεται, ὁπόσον ἐγλιχόμην αὐτὸς τὰς ὑμετέρας όψεις ἰδεῖν, θεοφιλέστατε σύλλογε. 'Ηνίκα γοῦν παρήμην ἐνταυθοί μεθ' ὑμῶν, οὐ τοσοῦτον ᾔσθανόμην τοῦ πόθου. Τὸ γὰρ πρόχειρον, καὶ βλεπόμενον ἀργὸν εἰς ἐπιθυμίαν· ὁπηνίκα δὲ κεχώρισμαι ἀφ' ὑμῶν, ἔγνων τὸν πόθον τὸν βίαιον τύραννον, ὡς ἐγγὺς ἀληθείας εἶναι τὸ τοῖς ἔξω λε ο⋅
considerantes æquale tempus vitæ puella, et morbi νον ὁρῶν τε τῆς τοῦ κορασίου ζωῆς, καὶ τῆς νόσο
mulieris, utrumque duodenis dimensum annis, non
aberrare, et inconsequens aliquid a proposito videmur dicere. Nam quandiu Synagoga vixit, tandiu
ethnicorum multitudo peccati morbo occupata fuit;
postea vero quam illa in Eminanuelem est debacchata, et per infidelitatein mortua, hæc fuit a morbo
63 liberata. Sed et annorum 'numerus indicat quæ
ad sensus et tempus attinent, quibus in bumana
natura impietatis morbus invaluit: tempus enim
septenarium est sensus vero quinarius. Quod
vero post restitutam immundæ mulieri valetudinem
defuncta puella a mortuis restituitur, ne hoc quidem ab exquisita allegoria est alienum. Nam
Reliquiæ salvæ fient ", juxta Apostolum,
cum ingressa fuerit gentium plenitudo ".
Sed quid abeo ad vocationem ethnicorum et
reliquias Israelis? et externa circumspiciens me
ipsum non video hac narratione descriptum? Adesdum in historia tanquam in speculo figamus mentis obtutum, ut unusquisque nostrum miseram animæ
suæ conditionem animadvertat. Eadem enim anima
et mulier sanguinis profluvio laborans, et puella
est: mulier quidem sanguine fluens, quia facultatem sibi datam ad gignendos piorum sermonum,
et bonorum operum fructus, in fuentem passionum materiam male derivavit, et exilem virtutum-
>
>
que sterilem reddidit, et solam peccati concepit
impuritatem: eadem porro anima puella est propter
virginitatem, et castimoniam, et propter similitudinem, quam habet cum perfecto bono, cum sit
incorruptis idonea nuptiis, et apla spiritualis Sponsi
connubio. Hæc ad malum conversa ægra decumbebat in corporis domo, peccatorum morbo febrique conflictata: ingravescente sedenim malo vila,
quæ per virtutem ducitur, privata est. Quænan
igitur salutis spes? Lugeat animus tanquam puellæ
pater: doleat et sensus tanquam animi contubernalis, ut animarum medicus eam lapsu restituat,
et ob id gaudebunt angelorum exercitus: e Gauldium enim est in cœlo super uno peccatore panitentiam agente "
, et converso ad Deum, cui
debetur omnis gloria, honor et veneratio in sæcula
sæculorum. Amen.
HOMILIA XI.
De.egisperito interrogante Dominum, et de eo qui
incidit in latrones.
τῆς γυναικὸς, εἰς ἐνιαυτούς μετρούμενον δύο καὶ
δέκα, οὐ ξενιζόμεθα πρὸς τὸ ἀκόλουθον βλέποντες.
Καθ' ὅσον γὰρ χρόνον ἡ συναγωγὴ ἔξη, ἡ τῶν ἐθνῶν
Εκκλησία τῇ νόσῳ τῆς ἁμαρτίας συνείχετο· ἐκείν
νης πεπαρωνηκυίας πρὸς τὸν Ἐμμανουὴλ, καὶ ἀπο
θανούσης τῇ ἀπιστίᾳ, αὕτη τοῦ νοσήματος λέλυται.
᾿Αλλὰ καὶ ὁ τῶν ἐτῶν ἀριθμὸς τῶν περὶ αἰσθήσεως
ἐστι, καὶ χρόνου δηλωτικός, ἐν οἷς κατεκράτει τῆς
φύσεως τῆς ἀσεβείας τὸ νόσημα· ἑβδομαδικὸς γὰρ
ὁ χρόνος, πενταδικὴ δὲ ἡ αἴσθησις· εἰ δὲ καὶ μετὰ
τῆς ἀκαθάρτου τὴν θεραπείαν ἡ τεθνηκυῖα ἐγείρε
ται, οὐδὲ τοῦτο τῇ θεωρίᾳ τῶν ἐξητασμένων ἐστὶν
ἀνακόλουθον· ι Καὶ τὸ κατάλειμμα σωθήσεται, ο
κατὰ τὸν ᾿Απόστολον, «εἰσελθόντος τοῦ πληρώμα
τος τῶν ἐθνῶν.» ᾿Αλλὰ τί πρὸς κλῆσιν ἐθνῶν, καὶ
Ἰσραηλιτικὸν βαδίζω κατάλειμμα; καὶ τὰ ἔξω περι
σκοπῶν, ἐμαυτὸν οὐχ ὁρῶ τῷ διηγήματι ζωγραφούσ
μενον; Δεῦρο δὴ, ὡς ἐν κατόπτρῳ, τῇ ἱστορίᾳ ένατενίσωμεν, ἵνα εύρωμεν ἕκαστος τὴν τῆς ἑαυτοῦ
ψυχῆς ἀθλιότητα· ἡ αὐτὴ γὰρ ψυχή, καὶ αἱμορρους,
καὶ κόρη ἐστίν. Ὡς μὲν αἱμόρρους, ὅτι τὴν δοθεί
σαν αὐτῇ δύναμιν εἰς γένεσιν λόγων εὐσεβῶν, καὶ
πράξεων ἀγαθῶν εἰς τὴν ῥοώδη τῶν παθῶν ὕλην
κακῶς ὑποσύρασα, καὶ ἄγονον ἀρετῆς ποιήσασα, καὶ
ἐξίτηλον μόνην τὴν τῆς ἁμαρτίας ἀκαθαρσίαν ἐκυν
φόρησε· κόρη δὲ ἡ αὐτὴ ψυχὴ διὰ τὴν παρθενίαν,
καὶ καθαρότητα, καὶ τὴν πρὸς τὸ ἀκήρατον ἀγαθὸν
ὁμοιότητα, τελεία οὖσα πρὸς τὸν ἄχραντον γάμον,
καὶ τὴν τοῦ νοητοῦ νυμφίου συνάφειαν. Αὕτη τῇ
πρὸς κακίαν παρατροπῇ κλινήρης ἐγεγόνει ἐν τῇ
οἰκίᾳ τοῦ σώματος τῇ τῶν ἁμαρτωλῶν ἀῤῥωστία
πυρέττουσα· κατακρατήσαντος δὲ τοῦ κακοῦ, τῆς
κατ' ἀρετὴν ζωῆς ἀπεστέρηται. Τίς οὖν ἐστι σωτηρίας ἐλπίς; Θρηνείτω ὁ νοῦς, ὡς ὁ τῆς κόρης παο
τήρ· συναλγείτω ἡ αἴσθησις οἷα σύνοικος τοῦ νοὸς,
ἵνα ὁ τῶν ψυχῶν ἰατρὸς ἀναστήσῃ ταύτην τοῦ πτώ
ματος, καὶ χαρήσονται ἐπὶ τούτῳ αἱ οὐράνιαι στρατ
τιαί. ο Χαρὰ γὰρ γίνεται ἐν οὐρανῷ ἐπὶ ἑνὶ ἁμαρτ
τωλῷ μετανοοῦντι, καὶ ἐπιστρέφοντι εἰς Θεόν· ᾧ
πρέπει πᾶσα δόξα, τιμὴ καὶ προσκύνησις εἰς τοὺς
αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν.
ΟΜΙΛΙΑ ΙΔ'.
Περὶ τοῦ ἐρωτήσαντος τὸν Κύριον νομικοῦ, καὶ
περὶ τοῦ ἐμπεσόντος εἰς τοὺς λῃστάς.
Οὐ τοσοῦτον αἰχμώδης γῆ, καὶ κραναῆ, καὶ κατάξηρος τῶν οὐρανίων όμβρων εφίεται, ὁπόσον ἐγλιχόμην αὐτὸς τὰς ὑμετέρας όψεις ἰδεῖν, θεοφιλέστατε
σύλλογε. 'Ηνίκα γοῦν παρήμην ἐνταυθοί μεθ' ὑμῶν,
οὐ τοσοῦτον ᾔσθανόμην τοῦ πόθου. Τὸ γὰρ πρόχει
ρον, καὶ βλεπόμενον ἀργὸν εἰς ἐπιθυμίαν· ὁπηνίκα
δὲ κεχώρισμαι ἀφ' ὑμῶν, ἔγνων τὸν πόθον τὸν βίαιον
τύραννον, ὡς ἐγγὺς ἀληθείας εἶναι τὸ τοῖς ἔξω λεes Rom. x1,
* Luc. xv, 10.
Francisci Scorsi nota.
Non tantopere squalens, et aspera, et arefacta
• terra cœlestem appetit imbrem, quantum ego ora vestra 64, videre cupieban, ο Deo acceptissima concio.
Quando vero hic apud vos fui, non tantopere ardorem sensi: quod enim præ manibus, et in oculis
situm est, segnius desiderium movet. Cum vero
disjunctus eram a vobis, agnovi amorem violentum esse tyrannum, ut proxime ad veritatem
20 Isa. X, 22; Rom. 11, 27.
Tempus enim septenarium 1. Vide dicta homilia prima, not. 17, et infra hom. 40.
col. 293–294page 86 of 367
PG 132:293γόμενον, γηράσκειν τοὺς ποθοῦντας τῷ χωρισμῷ. 'Αλλ' ἐπείπερ ἡμᾶς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ μητρό θεος Δέσποινα εἰς ἐν αὖθις συνήγαγε, καὶ προσκυνῆ και ηξίωσε τὸ ἀχειρότευκτον αὐτῆς ἀπεικόνισμα, καὶ δείκνυσι πατέρα ἐπὶ τέκνοις ἐπευφραινόμενον, φέρε τὰς τῆς ἀπουσίας ῥυτίδας ἀποβαλόντες τῆς συνήθους διδασκαλίας ἀψώμεθα. Τῷ καιρῷ ἐκείνῳ νομικός τις προσῆλθε τῷ Ἰησ σοῦ πειράζων αὐτὸν, καὶ λέγων· Διδάσκαλε, τί ποιή σας ζωὴν αἰώνιον κληρονομήσω;» Πετο μὲν ὁ φέρ ναξ οὑτοσὶ νομικὸς τῇ πεπλασμένῃ πεύσῃ ὑπεροπεῦ και τον Κύριον νομίζων, καινήν τινα διδασκαλίαν παρ' αὐτοῦ μυηθῆναι τοῦ νόμου ἀντίθετον, ὡς ἂν λαβῆς εὐλόγου δραξάμενος κινήσῃ γλώσσα κατήγο μον. Διὰ καὶ πρόσεισι σχήματι, καὶ λόγῳ σεμνῷ, γνώμῃ δὲ διαστρόφῳ, καὶ οὐκ ὀρθῇ ἐγκυκλίως δια λεγόμενος, καὶ προφητικῶς εἰπεῖν, τροχιὰν ὁδὸν πορευόμενος· ἡμβροτε μὲν τοῦ ἐγχειρήματος, και συνελήφθη ἐν τῇ παγίδι, ᾗ ἔκρυψεν. Ο γὰρ δρασσόμενος τοὺς σοφοὺς ἐν τῇ πανουργίᾳ αὐτῶν, καὶ τοῦ τὴν δὴ ταῖς ἐντολαῖς ἐν αἷς ἐπόμπαζεν, ἁλίσκει σου φῶς. Ο μὲν γὰρ ἤρετο· ο Διδάσκαλε, τί ποιήσας κληρονομήσω τὴν αἰώνιον ζωήν. ο Ο δὲ δείκνυσιν αὐτὸν καίτοι Γραμματέα ὄντα μὴ ἐπίστασθαι τοῦ νόμου τὸ βούλημα. Οι; γὰρ ὅστις ἦν ὁ πλησίον ἡγνόε:, τῆς ἀκριβοῦς τοῦ νόμου παιδεία; ἐνδεῶς ἔχων δεί κνυται. Τρία οὖν ὁ εἷς τῆς Τριάδος ἐνταυθοί κατορθοῖ, ἐκφεύγει τοῦ πειράζοντος τάς λαβὰς, ἀποκενεῖ τοῦ Γραμματέως τὸ ἐκ τῆς οἰήσεως φύσημα, δεικνύς – αὐτὸν τῆς μαθήσεως τῶν ἐντολῶν ἐνδεᾶ, ὑπισπείρει λεληθότως ἐν τῇ παραβολῇ τὸ τῆς οἰκονομίας με στήριον. Ως ἂν δὲ ὁ λόγος ἡμῖν εὐληπτότερος ἔσται κατ' ἔπος ἀνιχνεύσωμεν τὰ ῥητά. Λέγει αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Ἐν τῷ νόμῳ τί γέγρα τ:α:; πῶς ἀναγινώσκεις;» Εθος τῷ Σωτῆρι διὰ τῆς ἀντερωτήσεως πείθειν ὡς τὰ πολλὰ τοὺς πειράζοντας. Τοῦτο ποιεῖ τοῖς τὸ ἀμφίκρημνον ἐρωτήσασι πρόβλημα, εἰ ἔξεστι δοῦναι κήνσον Καίσαρι, καὶ τοῖς μεθ' ὁμοίας γνώμης εἰποῦσιν αὐτῷ· ὁ Ἐν ποία Ηλυθες, ὦ φίλε κοῦρε, τρίτῃ σὺν νυκτὶ ἐν τοῖ Ηλυθες· οἱ δὲ ποθοῦντες ἐν ἤματι γηράσκουσιν. ᾿Αλλὰ καὶ τούτων με τῶν τριῶν ἡμερῶν ἴσθι συντρίψας· εἴπερ ἀληθῆ φησιν ὁ Σικελιώτης ποιητὴς ἐν ἤματι φάσκων τους ποθοῦντας γηράσκειν· εἰ δὲ ταῦτά ἐστιν ὥσπερ οὖν ἐστι τὸ γῆρας ἡμῖν ἐτριπλασίασας. αντιθέσειHOMILIA XI.
γόμενον, γηράσκειν τοὺς ποθοῦντας τῷ χωρισμῷ. accedat, quod ab externis scriptoribus dicitur:
'Αλλ' ἐπείπερ ἡμᾶς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ μητρόθεος Δέσποινα εἰς ἐν αὖθις συνήγαγε, καὶ προσκυνῆκαι ηξίωσε τὸ ἀχειρότευκτον αὐτῆς ἀπεικόνισμα,
καὶ δείκνυσι πατέρα ἐπὶ τέκνοις ἐπευφραινόμενον,
φέρε τὰς τῆς ἀπουσίας ῥυτίδας ἀποβαλόντες τῆς
συνήθους διδασκαλίας ἀψώμεθα.
• Τῷ καιρῷ ἐκείνῳ νομικός τις προσῆλθε τῷ Ἰησ
σοῦ πειράζων αὐτὸν, καὶ λέγων· Διδάσκαλε, τί ποιήσας ζωὴν αἰώνιον κληρονομήσω;» Πετο μὲν ὁ φέρ
ναξ οὑτοσὶ νομικὸς τῇ πεπλασμένῃ πεύσῃ ὑπεροπεῦ
και τον Κύριον νομίζων, καινήν τινα διδασκαλίαν
παρ' αὐτοῦ μυηθῆναι τοῦ νόμου ἀντίθετον, ὡς ἂν
λαβῆς εὐλόγου δραξάμενος κινήσῃ γλώσσα κατήγο
μον. Διὰ καὶ πρόσεισι σχήματι, καὶ λόγῳ σεμνῷ,
γνώμῃ δὲ διαστρόφῳ, καὶ οὐκ ὀρθῇ ἐγκυκλίως διαλεγόμενος, καὶ προφητικῶς εἰπεῖν, τροχιὰν ὁδὸν
πορευόμενος· ἡμβροτε μὲν τοῦ ἐγχειρήματος, και
συνελήφθη ἐν τῇ παγίδι, ᾗ ἔκρυψεν. Ο γὰρ δρασσόμενος τοὺς σοφοὺς ἐν τῇ πανουργίᾳ αὐτῶν, καὶ τοῦτὴν δὴ ταῖς ἐντολαῖς ἐν αἷς ἐπόμπαζεν, ἁλίσκει σου
φῶς. Ο μὲν γὰρ ἤρετο· ο Διδάσκαλε, τί ποιήσας
κληρονομήσω τὴν αἰώνιον ζωήν. ο Ο δὲ δείκνυσιν
αὐτὸν καίτοι Γραμματέα ὄντα μὴ ἐπίστασθαι τοῦ
νόμου τὸ βούλημα. Οι; γὰρ ὅστις ἦν ὁ πλησίον ἡγνόε:,
τῆς ἀκριβοῦς τοῦ νόμου παιδεία; ἐνδεῶς ἔχων δείκνυται. Τρία οὖν ὁ εἷς τῆς Τριάδος ἐνταυθοί κατορ
θοῖ, ἐκφεύγει τοῦ πειράζοντος τάς λαβὰς, ἀποκενεῖ
τοῦ Γραμματέως τὸ ἐκ τῆς οἰήσεως φύσημα, δεικνύς –
αὐτὸν τῆς μαθήσεως τῶν ἐντολῶν ἐνδεᾶ, ὑπισπείρει
λεληθότως ἐν τῇ παραβολῇ τὸ τῆς οἰκονομίας με
στήριον. Ως ἂν δὲ ὁ λόγος ἡμῖν εὐληπτότερος ἔσται
κατ' ἔπος ἀνιχνεύσωμεν τὰ ῥητά.
Λέγει αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Ἐν τῷ νόμῳ τί γέγρα
τ:α:; πῶς ἀναγινώσκεις;» Εθος τῷ Σωτῆρι διὰ
τῆς ἀντερωτήσεως πείθειν ὡς τὰ πολλὰ τοὺς πειράζοντας. Τοῦτο ποιεῖ τοῖς τὸ ἀμφίκρημνον ἐρωτήσασι
πρόβλημα, εἰ ἔξεστι δοῦναι κήνσον Καίσαρι, καὶ τοῖς
μεθ' ὁμοίας γνώμης εἰποῦσιν αὐτῷ· ὁ Ἐν ποία
desiderantes rei absentia consenescere. Sed quoniam nos Spiritus sanctus, et Domina nostra Deiparens rursus in unum adduxit locum, et voluit ut
iterum imaginem suam non manufactam veneraremur, et patrem filiis lætantem facit, age jam
rugas absentiæ causa contractas remittentes, consuetum attingamus sermonem ¹³:
In illo tempore quidam legisperitus accessit
ad Jesuin tentans eum, et dicens: Magister quid
faciendo vitam æternam possidebo? › Putabat sane vafer iste leguleius Dominum ficta interrogatione
se decepturum, et nova aliqua doctrina legi contraria se imbuendum ab eo, ut justa aliqua causa
arrepta criminosam linguam exereret. Unde et oris
habitu, et oratione composita ad gravitatem accedit; animo vero versuto, pravoque oblique sermonem insinuans, et uti cum Propheta loquar ", in
circuitu ambulans; sed conatus eum frustratus est
suus et in laqueum quem absconderat, ipse se induit. Qui enim comprehendit sapientes in astutia
corum, et hunc etiam iis ipsis, quibus se jactabat
præceptis, sapientes cepit. Ille quippe interrogavit,
4 Magister, quid faciendo vitam æternam possidebo?,
Hic vero ostendit eum, scriba cum esset, sensum
tamen legis ignorare. Quatenus enim quisnam esset
censendus proximus ignorabat, perfecta legis cognitione adhuc carere se ostendit. Tria igitur ille,
qui unus e Trinitate hic recte facit, captiones
tentatoris efugit, tumorem superbiæ, qui erat in
scriba, comprimit, ostendens illum adhuc indigum
doctrinæ præceptorum, et in parabola dispensationis divinæ mysterium sensim insinuat. Ut autem
sermo noster facilior captu fiat, singulatim dicta
pervestigabimus.
Dicit illi Jesus: In lege quid scriptum est?
quomodo legis? › Mos erat Domino tentantes,
plerumque alia ex adverso proposita interrogatione
convincere. Hoc cum illis fecit, qui ancipitem proposuerant 65 quæstionem, utrum liceret censum
dare Cæsari, annon”; et simili quoque animo
"Luc. x, 25-35. s Psal. x, 9. 25 Job. v, 13. 10 Matth. xxi, 17.
Francisci Scorsi notæ.
Ab externis scriptoribus. Theocritum signi- vere ait poeta Siculus, uno die amantes consenescere.
ficat Bucolicorum carminum principis Siculi Syracasani, qui Idyll. xn.
Ηλυθες, ὦ φίλε κοῦρε, τρίτῃ σὺν νυκτὶ ἐν τοῖ
Ηλυθες· οἱ δὲ ποθοῦντες ἐν ἤματι γηράσκουσιν.
Venisti, chare puer, post ternam jam noctem et au-
[roram;
Venisti, qui vero desiderio conficiuntur uno die
senescunt.
Quod dictum protulit etiam Julianus Apostata,
Epist. ad Libanium Sophistam, expostulans cum
eo quod cunctatus esset orationem mittere, quam
pelierat. Ejus verba sunt; ᾿Αλλὰ καὶ τούτων με τῶν
τριῶν ἡμερῶν ἴσθι συντρίψας· εἴπερ ἀληθῆ φησιν
ὁ Σικελιώτης ποιητὴς ἐν ἤματι φάσκων τους ποθούντας γηράσκειν· εἰ δὲ ταῦτά ἐστιν ὥσπερ οὖν ἐστι
τὸ γῆρας ἡμῖν ἐτριπλασίασας. Sed et me scito tribus
his diebus valde abs te consumptum esse; siquidem
Quod si ita est, ut certe est, senectutem jam nobis,
vir egregie, triplicasti.
Non manufactam. Quæ dicenda essent de
hac imagine et de toto hoc exordio habes tractata
a nobis in Proœmiis et 111, quæ relege; neque
enim sunt eadem huc regerenda.
Qui unus e Trinitate. Describit Christum,
cujus persona una est ex tribus divinis personis,
et ludit in αντιθέσει trium, et unius. Sed et S. Maximus libello De duabus naturis Christi, qui exstat
tom. V Biblioth. Margar. ita eundem Christum
describit: Quemadmodum, inquit, in S. Trinitate
unam essentiam ita profitemur ut tres personas non
commisceamus, et confundamus, et ila tres personas,
ut unam essentiam non dividamus: sic in uno S.
Trinitutis unam personam, non in duarum ejus nalurarum confusione dicimus, nec duas naturas in unius
personæ divisione. Et eodem modo sæpe.
col. 295–296page 87 of 367
PG 132:295σας αὐτούς· ἀλλὰ τίς ἡ τριττή αὕτη διαίρεσις τῆς νομικῆς ἐντολῆς; λέγει γάρ· ι 'Αγαπήσεις Κύριον τὸν Θεόν σου, ἐξ ὅλης τῆς καρδίας σου, καὶ ἐξ ὅλης τῆς ἰσχύος σου, καὶ ἐξ ὅλης τῆς διανοίας σου. Τάχα τὴν ὅλην τοῦ ἀνθρώπου σύστασιν ὁ λόγος ἐδίδαξεν. Ἐν τοῖς τρισὶ γὰρ τούτοις ὁρᾶται ἡ τελεία ψυχή. Καὶ τοῦτο ἐφαντάσθη καὶ ἔξωθεν φιλοσοφία, οὐ μὴν τηλαυγώς κατενόησεν. Οἷς γὰρ πρότερον τῶν φυτῶν λέγει τὴν βλάστησιν, εἶτα τῶν ἀλόγων ζώων τὴν γένεσιν, καὶ μετὰ ταῦτα τὴν τοῦ ἀνθρώπου παρα γωγὴν, τὴν ἐν τρισὶ διαφοραῖς τῆς ζωτικῆς ψυχῆς δύναμιν φιλοσοφεῖ. Τῶν γὰρ ζώντων σωμάτων τὰ μὲν αἰσθήσεως ἀμοιρεῖ, τὰ δὲ αἰσθήσεως οἰκονομούμενα τοῦ λόγου ἐστέρηται· ἡ δὲ τελεία ἐν σώματι ζωὴ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ ἐστὶ, καὶ τρεφομένη ὡς τὰ φυτά, καὶ ὡς τ᾿ ἄλλα τῶν ζώων αἰσθανομένη, καὶ λόγου μετέχουσα· καθὼς καὶ παρὰ τοῦ ᾿Αποστόλου ταυτί μεμαθήκαμεν, ἐν οἷς τοῖς Ἐφεσίοις τὴν ὁλο τελῆ χάριν ἐπεύχεται φυλαχθῆναι τοῦ σώματος, καὶ τῆς ψυχῆς, καὶ τοῦ πνεύματος. Καὶ ἐνταῦθα οὖν ἡ ἐντολὴ τὴν αὐτὴν ἑρμηνεύει διαφοράν· τὴν μὲν σω ματικωτέραν κατάστασιν καρδίαν εἰποῦσα, ἰσχὺν δὲ τὴν αἴσθησιν, διάνοιαν δὲ τὴν ὑψηλοτέραν φύσιν καὶ νοεράν. Ταύτης δὲ τῆς ἱερᾶς ἐντολῆς ἀκόλουθος, ή πρὸς τὸν πλησίον ἀγάπη. Ο γὰρ τὸν Θεὸν ἀγαπῶν πάντως δήπου καὶ τὴν αὐτοῦ ἀγαπήσει εἰκόνα τὸν ἄνθρωπον. Ο δὲ ἀγαπῶν τὴν εἰκόνα, κατὰ πολὺ τὸ πρωτότυπον. Πῶς δὲ τὸν πλησίον δεῖ ἀγαπᾷν; Η μὲν ἐντολή, «Οὕτω, φησὶν, ὡς ἑαυτόν.» "Ηγε μὴν εὐαγγελικὴ φωνὴ ἐν τούτῳ τὴν τελείαν ἀγάπην ὁρί ζεται, ἐν τῷ ι τὴν ψυχὴν αὐτοῦ θεῖναι ὑπὲρ τῶν φίλων αὐτοῦ.» Τί οὖν πρὸς τὸν Γραμματέα ὁ Κύ ριος; Τοῦτο ποίει, καὶ ζήσῃ· διὰ τῆς παρατατικῆς σημασίας τὴν ἀδιόριστον ἔκτασιν τῆς εἰς Θεὸν, καὶ τὸν πλησίον ἀγάπης δηλῶν. Ὁ μὲν οὖν ἐξ ἀμβλυτέ εξουσία ταῦτα ποιεῖς; διὰ τῆς ἀντερωτήσεως φιμών ΧΙΙ, μετεμψύχωσιν Αὐτὸς δὲ ὁ Θεὸς τῆς εἰρήνης ἁγιάσαι ὑμᾶς ὁμοτλεῖς, καὶ ὁλό κληρον ὑμῶν τὸ πνεῦμα, καὶ ἡ ψυχή, καὶ τὸ σῶμα ἀμέμπτως ἐν τῇ παρουσίᾳ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ τηρηθείη. μνημονικὸν ἁμάρτημα. διὰ τῆς παρατατικῆς σημασίας. Παράτασις παρατατικόν, α. Πολλὰς δ' ιφθίμους ψυχὰς δίδι προΐαψεν Ηρώων αὐτοὺς δὲ ἑλώρια τεύχε κύνεσσι. Ἐπὶ μὲν ψυχῶν ἀπελεύσεως τὸ προΐαψεν, εἶπεν, τὸ ταχὺ τοῦ θανάτου ἐμφαίνων. Ἐπὶ δὲ τοῦ σπαραγμοῦ τῶν κειμένων, τεύχεν, εἶπεν, ὡς τοῦ πράγματος παράτασίν τινα ἔχοντος.σας αὐτούς· ἀλλὰ τίς ἡ τριττή αὕτη διαίρεσις τῆς
νομικῆς ἐντολῆς; λέγει γάρ· ι 'Αγαπήσεις Κύριον
τὸν Θεόν σου, ἐξ ὅλης τῆς καρδίας σου, καὶ ἐξ ὅλης
τῆς ἰσχύος σου, καὶ ἐξ ὅλης τῆς διανοίας σου. Τάχα
τὴν ὅλην τοῦ ἀνθρώπου σύστασιν ὁ λόγος ἐδίδαξεν.
Ἐν τοῖς τρισὶ γὰρ τούτοις ὁρᾶται ἡ τελεία ψυχή.
Καὶ τοῦτο ἐφαντάσθη καὶ ἔξωθεν φιλοσοφία, οὐ μὴν
τηλαυγώς κατενόησεν. Οἷς γὰρ πρότερον τῶν φυτῶν
λέγει τὴν βλάστησιν, εἶτα τῶν ἀλόγων ζώων τὴν
γένεσιν, καὶ μετὰ ταῦτα τὴν τοῦ ἀνθρώπου παρα
γωγὴν, τὴν ἐν τρισὶ διαφοραῖς τῆς ζωτικῆς ψυχῆς
δύναμιν φιλοσοφεῖ. Τῶν γὰρ ζώντων σωμάτων τὰ
μὲν αἰσθήσεως ἀμοιρεῖ, τὰ δὲ αἰσθήσεως οικονομού
μενα τοῦ λόγου ἐστέρηται· ἡ δὲ τελεία ἐν σώματι
ζωὴ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ ἐστὶ, καὶ τρεφομένη ὡς τὰ
φυτά, καὶ ὡς τ᾿ ἄλλα τῶν ζώων αἰσθανομένη, καὶ
λόγου μετέχουσα· καθὼς καὶ παρὰ τοῦ ᾿Αποστόλου
ταυτί μεμαθήκαμεν, ἐν οἷς τοῖς Ἐφεσίοις τὴν ὁλο
τελῆ χάριν ἐπεύχεται φυλαχθῆναι τοῦ σώματος, καὶ
τῆς ψυχῆς, καὶ τοῦ πνεύματος. Καὶ ἐνταῦθα οὖν ἡ
ἐντολὴ τὴν αὐτὴν ἑρμηνεύει διαφοράν· τὴν μὲν σω
ματικωτέραν κατάστασιν καρδίαν εἰποῦσα, ἰσχὺν δὲ
τὴν αἴσθησιν, διάνοιαν δὲ τὴν ὑψηλοτέραν φύσιν καὶ
νοεράν. Ταύτης δὲ τῆς ἱερᾶς ἐντολῆς ἀκόλουθος, ή
πρὸς τὸν πλησίον ἀγάπη. Ο γὰρ τὸν Θεὸν ἀγαπῶν
πάντως δήπου καὶ τὴν αὐτοῦ ἀγαπήσει εἰκόνα τὸν
ἄνθρωπον. Ο δὲ ἀγαπῶν τὴν εἰκόνα, κατὰ πολὺ τὸ
πρωτότυπον. Πῶς δὲ τὸν πλησίον δεῖ ἀγαπᾷν; Η
μὲν ἐντολή, «Οὕτω, φησὶν, ὡς ἑαυτόν.» "Ηγε μὴν
εὐαγγελικὴ φωνὴ ἐν τούτῳ τὴν τελείαν ἀγάπην ὁρίζεται, ἐν τῷ ι τὴν ψυχὴν αὐτοῦ θεῖναι ὑπὲρ τῶν
φίλων αὐτοῦ.» Τί οὖν πρὸς τὸν Γραμματέα ὁ Κύ
ριος; Τοῦτο ποίει, καὶ ζήσῃ· διὰ τῆς παρατατικῆς
σημασίας τὴν ἀδιόριστον ἔκτασιν τῆς εἰς Θεὸν, καὶ
τὸν πλησίον ἀγάπης δηλῶν. Ὁ μὲν οὖν ἐξ ἀμβλυτέ·
percontantium ipsum: e In qua potestate hæc fa- εξουσία ταῦτα ποιεῖς; διὰ τῆς ἀντερωτήσεως φιμών
cis ª? › Contraria interrogatione linguam occlusit:
sed quid sibi vult triplex hæc in legis præcepto
distinctio? ait enim: • Diliges Dominum Deumi
tuum ex toto corde tuo, et ex omnibus viribus
tuis, et ex tota mente tua., Fortassis integram hominis constitutionem hic sermo declarat. In his
enim tribus perfecta cernitur anima. De quo sane
informatam quamdam opinionem habuit externa
philosophua, non tanen dilucide rem dispexit.
Cum enim prius de germinatione plantarun, deinde
de animalium generatione, et postea de hominis
productione disserat, in tribus his differentiis vim
omnem auimæ vitam præbentis inesse philosophatur.
Viventium enim corporum alia quidem sensus expertia sunt; alia vero quæ sensu gubernautur,
ratione carent. Perfecta vero vita, quæ exsistit in
corpore, hominis est, quæ plantarum ritu nutritur,
et aliarum animantium modo sentit, el rationis est
particeps. Sicut etiam ab Apostolo hæc discimus,
qui in ea quæ ad Ephesios est, Epistola, perfectam gratiam conservari exoptat et corporis et
spiritus. Et hoc etiam loco eadem in præcepto
differentia significatur; quod enim corpore concretum est magis, cor, sentiendi facultatem, vires:
sublimiorem intellectualeinque naturam, mentein
appellat. Huic autem divino præcepto cohæret in
proximum charitas. Qui enim diligit Deum, omnino scilicet et hominem ipsius imaginem diliget:
qui vero imaginem diligit, multo magis prototypum
diliget. Quod vero modo proximum diligere oporteat,
præceptum sane sic definit: Ut te ipsum). At vero
evangelicus sermo in hoc perfectam constituit charitatem, ut animam suam ponat quis pro amicis
suis; › quid vero ad legisperitum Dominus? Hoc
fac; et vives: per extensivam significationem
37 Matth. ΧΙΙ, 23.
Francisci Scorsi notæ.
Non tamen dilucide. Hoc ideo fortassis
additum a Theophane, quod de anima humana
discrepantes et absurdæ opiniones fuere multorum
veterum philosophorum, ut intelligere licet ex libro
Arist. De anima, et ex lib. 1 Tuscul. Quæst. M.
Tullii; maxime vero quod attinet ad immortalitatem, verum est quod auctor hic dicit non dilucide
externam philosophiam eam cognovisse; nam Pythagoras monstruosam illam et pervulgatam thy
μετεμψύχωσιν commentus est; Plato aliquid de ea
opinatus; Aristoteles non tam aperte eam confessus.
Ad Ephesios. Ita scriptum reperi in uno
exemplari (unum autem hujus homiliæ in cod. G.
habui; nec alterum exstat in V. Ubi ea magna diligentia perquisita, nec inventa. Quod contigit mihi
in hac solum homilia; cæterarum enim plura habui
exempla, et minimum duo) igitur ut scriptum reperi,
edidi, ad Ephesios. Hæc famen Apostoli doctrina,
qua utitur auctor, in Epist. ad Ephesios expressa
non est; sed in prima quidem ad Thessalonicenses
ila D. Paulus ait cap. v, sub finem: Αὐτὸς δὲ ὁ
Θεὸς τῆς εἰρήνης ἁγιάσαι ὑμᾶς ὁμοτλεῖς, καὶ ὁλό
κληρον ὑμῶν τὸ πνεῦμα, καὶ ἡ ψυχή, καὶ τὸ σῶμα
ἀμέμπτως ἐν τῇ παρουσίᾳ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ
Χριστοῦ τηρηθείη. Græca edidi quia et in his magis
apparet distinctio trium partium animæ, de qua
Theophanes hoc loco; et in Latina etiam versione
idem cernitur; habet enim: Ipse autem Deus pacis
sanctificet vos per omnia: ut integer spiritus vester,
et anima, et corpus sine querela in adventu Domini
nostri Jesu Christi servetur. Itaque dubium mihi
non est ad hunc locum spectare Theophanem. Cæ
terum scripturam illam ad Ephesios, esse vel scriploris erratum, vel auctoris μνημονικὸν ἁμάρτημα.
Per extensivam significationem. Graeca sunt
διὰ τῆς παρατατικῆς σημασίας. Παράτασις est
extensio. Porro παρατατικόν, inde ductum, significat i quod extendendi vim habet. Qua voce utuntur grammatici ad significandum tempus, quod
Latini imperfectum dicunt; quoniam eo denotatur
extensum tempus in rem, quæ agebatur nondum
perfectam. Eustathius in expositione tertii et quarti
versus Iliad. α.
Πολλὰς δ' ιφθίμους ψυχὰς δίδι προΐαψεν
Ηρώων αὐτοὺς δὲ ἑλώρια τεύχε κύνεσσι.
Ἐπὶ μὲν ψυχῶν ἀπελεύσεως τὸ προΐαψεν, εἶπεν, τὸ
ταχὺ τοῦ θανάτου ἐμφαίνων. Ἐπὶ δὲ τοῦ σπαραγ
μου τῶν κειμένων, τεύχεν, εἶπεν, ὡς τοῦ πράγματος
παράτασίν τινα ἔχοντος. Nowat igitur hoc loco Lusiathius Homerum cum de animis virorum qui interfecti sunt in bello Trojano loqueretur, usum esse
Homily XVHomilia XV
col. 297–298page 88 of 367
PG 132:297ρας διανοίας ἐκεῖνον είναι πλησίον ᾤετο τὸν διὰ τῶν αὐτῶν ἐπιτηδευμάτων αὐτῷ πλησιάζοντα. Καντεῦθεν βουλόμενος ἑαυτὸν δικαιούν, «Τίς ἐστί μου πλη σίον; ο φιλοπευστεί, τάχα κομπολογών, Τίς οὕτω νομοφύλαξ ὧδε, καὶ τῶν ἐντολῶν τηρητής ὡς ἐγώ, ἵνα πλησίον μου γένηται; Ὁ δὲ Κύριος ἀφεὶς ἐλέγ γειν αὐτὸν φανερῶν, ὡς ἁγνῶτα τοῦ νόμου, εὐφυῶς ὑποπλήττει, καὶ κατονειδίζει πλαγίως, καὶ δείκνυσι διὰ τῆς παραβολῆς, ὡς ἐκεῖνό; ἐστι πλησίον ὁ τοῦ ἐλέους δεόμενος, μονονουχί λέγων· Σὺ μὲν ὑψηλὴν ἐγοῦν ἀναστῶν ἐφ᾽ οἷς δοκεῖς τὸν νόμον τηρεῖν, μό ναι ἡ γῆ πλησίον τὸν δι' ἀρετῆς ἀγχοῦ σοι γενόμενον· ἐγὼ δὲ θεὸς ὢν ἀληθὴς τότον οὕτω μακρυνθέντα δι' ἁμαρτίας τὸν ἄνθρωπον, ἐπειδὴ ἐλέους εἶδον ἐπιδεόμενον, πλησίον ἐγενόμην, καὶ τὸν τραυ ματίαν διέσωσα. 'Αλλ' οὗτος μὲν ὁ νοῦς δι' ὧν την παραβολήν συντεθειμένα: δοκεῖ· πλὴν καὶ αὐτῶν τῶν ῥημάτων ἀκούσωμεν Ανθρωπός τις κατέβαινεν ἀπὸ Ἱερουσαλὴμ εἰς Ἱεριχώ, καὶ λῃσταῖς περιέπεσεν, οὗ καὶ ἐκδύσαντες αὐτὸν, καὶ πληγὰς ἐπιθέντες ἀπῆλθον ἐάσαντες αὐτ τὴν ἡμεθανη τυγχάνοντα. ο 'Αβρει πῶς ἐναργώς ὁ λόγος ὑπεζωγράφησε τὴν πτῶσιν, ἣν δὴ πεπόνθα μεν ἀπὸ τῆς ἄνω Ἱερουσαλὴμ εἰς τὴν χθαμαλὴν καὶ κοίλην γῆν ὀλισθήσαντες. Περιχὼ γὰρ χθαμαλὴ, καὶ κατάβασις ἑρμηνεύεται· εἰς ἣν καταβὰς τοῦ ἡμετέρου γένους ὁ ἀρχηγὸς, καὶ τὴν στολὴν τῆς ἀφθαρσίας διὰ παρακοῆς ἐκδυθείς, καὶ πολλὰς δεξά μενος τὰς ἐκ δαιμόνων πληγάς, στιγματίας όλος ἐγένετο. Βούλει μαθεῖν τὰς ἐπενεχθείσας ἡμῖν πλη γὰς μετὰ τὴν παράβασιν; ἐννόησον τὸ οὐτιδανὸν τῆς φύσεως, ᾗ συγκεκλήρωται, ὅθεν τε ἄρχεται, καὶ εἰς ὅ τι φέρεται τέλος· τὸ τῆς ζωῆς βραχὺ καὶ ὠκύμορον, τὸν συνεζευγμένον τῇ σαρκὶ ῥύπον, τὸ τῆς φύσεως πενιχρόν, τὰς λύπας, τὰ πάθη, τάς συμφο (85, τὰς πολυτρόπους τῶν νοσημάτων ἰδέας, τὰς μύτ μίας των παθημάτων κῆρα;, τὰς ἐκ τοῦ θυμοῦ καὶ τῆς ἐπιθυμίας πηγαζούσας κακίας, τὴν ὀργήν, τὸν φθόνον, τὸ μίσος, τὸ καθ' ὑπερηφανίαν πάθος, τὸν ἀκόλαστον λογισμόν, τὴν τῆς πλεονεξίας τυραννίδα. Ἐν τούτοις τοῖς τραύμασι γεγονώς ὁ δείλαιος ἄνω θρωπος, ημιθανής καταλέλειπται. Πάνυ δὲ προσφυές τὸ ῥῆμα τῷ πράγματι· ἐπειδὴ γὰρ τὸ μὲν βαρύ προΐαψεν, τεῦχεν παρα τατικώς έκτεταμένωςHOMILIA XI.
ρας διανοίας ἐκεῖνον είναι πλησίον ᾤετο τὸν διὰ τῶν non esse cum tempore definienda:, scal in perpetuum extendenda:n in Deum et proximum charitatem. flic vero propter mentis hebetudinem
illum putabat proximum, qui studiorum similitudine ad se propius accederet. Unde volens se
justum facere, percunctatur: c Quis est meus
proximus?, fortassis ita 66 se gloriose jactans:
Quis hic tam diligens legis custos, et præceptorum
elservator, quam ego, ut esse mihi proximus queat?
Dominus antem prætermittens interim cum aperte
ostendere legis ignarum, dexteritate quadam et
ambage verborum reprehendit et exprobrat; et
per parabolam indicat, eum proximum esse, qui
egeat misericordia; ita propemodum dicens: Tu
quidem altum contrahens supercilium, propterea
αὐτῶν ἐπιτηδευμάτων αὐτῷ πλησιάζοντα. Καντεῦθεν
βουλόμενος ἑαυτὸν δικαιούν, «Τίς ἐστί μου πλη
σίον; ο φιλοπευστεί, τάχα κομπολογών, Τίς οὕτω
νομοφύλαξ ὧδε, καὶ τῶν ἐντολῶν τηρητής ὡς ἐγώ,
ἵνα πλησίον μου γένηται; Ὁ δὲ Κύριος ἀφεὶς ἐλέγγειν αὐτὸν φανερῶν, ὡς ἁγνῶτα τοῦ νόμου, εὐφυῶς
ὑποπλήττει, καὶ κατονειδίζει πλαγίως, καὶ δείκνυσι
διὰ τῆς παραβολῆς, ὡς ἐκεῖνό; ἐστι πλησίον ὁ τοῦ
ἐλέους δεόμενος, μονονουχί λέγων· Σὺ μὲν ὑψηλὴν
ἐγοῦν ἀναστῶν ἐφ᾽ οἷς δοκεῖς τὸν νόμον τηρεῖν, μό
ναι ἡ γῆ πλησίον τὸν δι' ἀρετῆς ἀγχοῦ σοι γενόμενον· ἐγὼ δὲ θεὸς ὢν ἀληθὴς τότον οὕτω μακρυν
θέντα δι' ἁμαρτίας τὸν ἄνθρωπον, ἐπειδὴ ἐλέους
εἶδον ἐπιδεόμενον, πλησίον ἐγενόμην, καὶ τὸν τραυ
ματίαν διέσωσα. 'Αλλ' οὗτος μὲν ὁ νοῦς δι' ὧν την quod legen servare tibi videaris, solum eum proxi
παραβολήν συντεθειμένα: δοκεῖ· πλὴν καὶ αὐτῶν
τῶν ῥημάτων ἀκούσωμεν·
mum arbitraris, qui ad te proxime per virtutem
accedit. Sed enim ego Deus verus cum essem,
kominem per peccatum a me tam longe remotum, ubi misericordiæ indigentem vidi, proxime accessi
et saucium sospitavi. Atque hæc quidem mens composita parabolæ esse videtur. Verumtamen et ipsa
verba audiamus:
• Ανθρωπός τις κατέβαινεν ἀπὸ Ἱερουσαλὴμ εἰς
Ἱεριχώ, καὶ λῃσταῖς περιέπεσεν, οὗ καὶ ἐκδύσαντες
αὐτὸν, καὶ πληγὰς ἐπιθέντες ἀπῆλθον ἐάσαντες αὐτ
τὴν ἡμεθανη τυγχάνοντα. ο 'Αβρει πῶς ἐναργώς ὁ
λόγος ὑπεζωγράφησε τὴν πτῶσιν, ἣν δὴ πεπόνθα
μεν ἀπὸ τῆς ἄνω Ἱερουσαλὴμ εἰς τὴν χθαμαλὴν
καὶ κοίλην γῆν ὀλισθήσαντες. Περιχὼ γὰρ χθαμαλὴ,
καὶ κατάβασις ἑρμηνεύεται· εἰς ἣν καταβὰς τοῦ
ἡμετέρου γένους ὁ ἀρχηγὸς, καὶ τὴν στολὴν τῆς
ἀφθαρσίας διὰ παρακοῆς ἐκδυθείς, καὶ πολλὰς δεξά
μενος τὰς ἐκ δαιμόνων πληγάς, στιγματίας όλος
ἐγένετο. Βούλει μαθεῖν τὰς ἐπενεχθείσας ἡμῖν πλη·
γὰς μετὰ τὴν παράβασιν; ἐννόησον τὸ οὐτιδανὸν τῆς
φύσεως, ᾗ συγκεκλήρωται, ὅθεν τε ἄρχεται, καὶ εἰς
ὅ τι φέρεται τέλος· τὸ τῆς ζωῆς βραχὺ καὶ ὠκύμο
ρον, τὸν συνεζευγμένον τῇ σαρκὶ ῥύπον, τὸ τῆς
φύσεως πενιχρόν, τὰς λύπας, τὰ πάθη, τάς συμφο-
(85, τὰς πολυτρόπους τῶν νοσημάτων ἰδέας, τὰς μύτ
μίας των παθημάτων κῆρα;, τὰς ἐκ τοῦ θυμοῦ καὶ
τῆς ἐπιθυμίας πηγαζούσας κακίας, τὴν ὀργήν, τὸν
φθόνον, τὸ μίσος, τὸ καθ' ὑπερηφανίαν πάθος, τὸν
ἀκόλαστον λογισμόν, τὴν τῆς πλεονεξίας τυραννίδα.
Ἐν τούτοις τοῖς τραύμασι γεγονώς ὁ δείλαιος ἄνω
θρωπος, ημιθανής καταλέλειπται. Πάνυ δὲ προσφυές
τὸ ῥῆμα τῷ πράγματι· ἐπειδὴ γὰρ τὸ μὲν βαρύ
Francisci
preterito tempore προΐαψεν, ut signaret celeremn
animorum abitum, et adventum ad inferos; cum de
laniatis et comestis a canibus jacentium corporibus.
praterito imperfecto τεῦχεν ut signaret ficti in
longum tempus extensionem; adverbium item παρατατικώς de temporis spatio, ci extensione dicitur,
quod Hesychus exponit έκτεταμένως extense. Hanc
igitur extensivam significationem non solum in
imperfecto, sed etiam in imperandi modo vult
inesse Theophanes; eamque pie et argute advertit
in verbis Christi, qui jurisperito imperative dixit:
Fac hoc, et rires: perinde quasi admonere per
extensivam significationem vellet præceptum charitatis esse perpetuo servandum, et cum totius vitæ
PATROL GR. CXXXII.
Homo quidam descendebat ab Jerusalem in
Jericho, et incidit in latrones; qui etiam despo
liaverunt eum et plagis impositis abierunt, semivivo
relicto. › Vide quam clare bie sermo describat
casum illum, qui nobis contigit, cum a superna
Jerusalem in imam hanc terram vallemque decidinus. Jericho enim humilis et descensus in..
terpretatur: in quam sane princeps generis nostri
descendens, immortalitatis stol: per inobedientian
exutus, et multis a dæmonibus plagis acceptis,
stigmaticus totus est factus. Vis scire plagas post
transgressionem nobis indictas? Reputa quam nullius
pretii natura sit, cujus consors hæreditatis sit faclus homo et unde initium habeat, et quem ad finem evadat: brevitatem vitæ, mortisque adventantis celeritatem; adhærentes corpori sordes;
nature paupertatem, morores, passiones, calumnitates, multiplicia morborum genera, sexcentos
ærumnarum casus; mala quæ ex concupiscibili et
irascibili, velut ex fonte derivant, iram, invidiain,
odium, propriæ excellentiæ affectum, cogitationes
elirenes et petulantes, tyrannidem varitime. llis
omnibus vulneribus affectus miserabilis homo relictus est semimortuus. Valde autem congruit facto verbum; quoniam enim gravem hanc et deorScorsi notæ.
tempore extendendum, utpote quod nunquam tam
perfecte eflici in hac vita posset, quin sit ulterius
perficiendum, juxta id quod homilia proxima, not.
79, adnotatum est, ubi simili ratione dixit auctor
virtutem nullum habere modum ac terminum.
Jericho enim humilis. Videtur Auctor origi
nem Jericho trahere a radice que descendère
significat, unde T descensus, focus declivis:
sed ultima radicalis in voce Jericho non est 7 sed
♬ atque adeo verius eam lumam, vel mensem interpreteris, qui Hebræis dici.ursed Cerameus rudi Minerva his interpretationibus aliquando
utitur, prout ad sensum mysticum eliciendum
faciunt.
col. 299–300page 84 of 367
PG 132:299τοῦτο καὶ βρίθον ἐφόλκιον τὴν σάρκινον θύλακον, ἐν παρήλθε ἀντιπαρῆλθε, ὡς δερμάτινον χιτῶνα μετὰ τὴν πτῶσιν ἐνεδυσάμεθα, τοῦτον πάλιν διὰ θανάτου ἀποτιθέμεθα, καὶ τὸ μὲν φθείρεται, όλκῇ τινι φυσικῇ ἑκάστου στοιχείου τα λινδρομούντος εἰς τὸ ἴδιον, ἡ δὲ ψυχὴ τηρεῖται ἀθά νατος, (πῶς γὰρ ἂν καὶ διαλυθείη τὸ ἁπλοῦν, καὶ ἀμερὲς, καὶ ἀσύνθετον;) ὡς ἐξ ἡμισείας ἀποθνήσκων ὁ ἄνθρωπος ήμιθανῆ καταλελείφθαι λέγεται. Κατὰ συγκυρίαν ἱερεύς τις κατέβαινεν ἐν τῇ ἐδῷ ἐκείνῃ, καὶ ἰδὼν αὐτὸν ἀντιπαρῆλθεν· ὁμοίως καὶ Λευΐτη; γενόμενος κατὰ τὸν τόπον, καὶ ἰδὼν αὐτὸν, ἀντιπαρῆλθεν.. Ὁ μὲν οὖν τοῖς λωποδύταις περιπεσών, οὕτω διατεθεὶς ἔκειτο τραυματίας ἐν τῇ δεῷ, καθ᾿ ἣν συνέβη, φησίν, ἱερέα διέρχετα., &ς ακηδέστως τὸν κεκακωμένον παραδραμὼν ἀντιπαρῆλθε. ᾿Αλλὰ καὶ Λευίτης ἐν τῷ τόπῳ, γενόμενος τὴν ἴσην ἀναλγησίαν τῷ ἱερεῖ περὶ τὸν πονήρως ἔχοντα ἐνεδείξατο. Νοεῖς δὲ, οἶμαι, διὰ μὲν τῆς ὁδοῦ τὴν παροδικήν ταύτην ζωήν· διὰ δὲ τοῦ ἱερέως τὸν νόμον, τὸν τὴν ἱεροσύνην κοσμήσαντα· διὰ δὲ τοῦ Λευίτου τῶν προφητῶν τὴν ὁμήγυριν, οι μικρά, ἢ οὐδὲν τὴν φύσιν τῶν ἀνθρώπων ὀνήσαντες ᾤχοντο. Σκόπει δὲ καὶ τοῦ ῥήματος τὴν ἀκρίβειαν· οὐ γὰρ εἶπεν· Εἰδὼν αὐτὸν παρῆλθεν, ἀλλ', ο Αντιπαρῆλθε.. Τί διὰ τοῦτο δηλῶν; ῾Ως ἐπειδὴ παρῆλθε τὸν νόμον ὁ ἄνθρωπος μὴ τηρήσας αὐτὸν ὑγιῶς, ἀντιπαρῆλθεν ὁ νόμος αὐτὸν, καταλιπὼν ἀβοήθητον. Καὶ τοῦ τό ἐστιν 5 φησιν ὁ Θεὸς διὰ Ὀσηέ·· Ἐπελάθου νόμου Θεοῦ σου, ἐπιλαθοῦμαί σου κἀγώ. ο Σαμαρίτης δέ τις ὁδεύων ἦλθε κατ᾿ αὐτὸν, καὶ ἰδὼν αὐτὸν ἐσπλαγχνίσθη. Ερχεται οὖν ὁ Δεσπότης τοῦ πάσχοντος, ᾤκτειρε τὴν φύσιν, ἧς ὑπῆρχε πα τήρ, συνήλγησεν οἷς οἶδε τρόποις ἀλγεῖν οὐκ ἔχουσα πάθος ἡ πανάγαθος φύσις, καὶ γίνεται, ὅπερ ὁ πά σχων, χωρὶς τῶν τῆς ἁμαρτίας πληγῶν, καὶ καλεῖται Σαμαρείτης, ήγουν φυλάξας έκατέρας φύσεως τὰ γνωρίσματα· μείνας ὅπερ ἦν, καὶ γενόμενος ὅπερ οὐκ ἦν. Καὶ προσελθὼν κατέδησε τὰ τραύματα αὐτοῦ, ἐπιχέων ἔλαιον καὶ οἶνον.» Δεσμεί τῆς ἀσεβείας τὴν πληγήν, ἐπιθεὶς τὸν τῆς εὐσεβείας δεσμόν. Καθαίρει τῆς ἀκολασίας τὸ ἕλκος, τὸν στυπτικὸν τῆς σωφροσύνης ἐπιστάξας οἶνον. ᾿Αποσμήχει τῆς πλεονεξίας τὴν ὄρεξιν, τῆς ἐλεημοσύνης ἐκχέας τὸ ἔλαιον. Οὕτω διὰ τῶν ἐντολῶν συσφίγγει τὰ τραύματα, καὶ διὰ τῆς διδασκαλίας ἐπιστύφει τὴν πονηρίαν, καὶ λεαίνει τὸν μικρόψυχον τῇ τῶν μελλόντων ἐλπίδι· στυπτικός παρῆλθεν. ἀντιπαρῆλθε παρῆλθε, ἀντιπαρῆλθεHOMILIA X.
Μάρθα φρονεῖν ἐξ ὧν φθέγγεται, φαίνεται· «Κύριε, bis: • Domine si fuisses hic, frater meus non fuisεἰ ἧς ὧδε, οὐκ ἂν ἀπέθανέ μου ὁ ἀδελφός.» Οὕτω
δυσχερὲς ἐδόκει τὸ ἀναβιῶναι νεκρόν. Τί οὖν πρὸς
αὐτὸν ὁ Σωτήρ; «Μὴ φοβοῦ· μόνον πίστευε, καὶ
σωθήσεται.» Τάχα τοῦ προγεγονότος σημείου ὑπομιμνήσκει αὐτὸν, ὡς πίστει μόνον κατορθωθέντος.
Ἡ μὲν οὖν νεάνις ἐτεθνήκει, οἱ δὲ περὶ τὴν οἰκίαν,
ἔκλαιον, ὡς εἰκὸς, καὶ ἐκόπτοντο, καὶ θροῦς ἦν συμμιγής, συνδρομή συγγενών, κωκυτός οἱκετῶν, ὁλο
λυγμός γυναικῶν, οίμωγὴ ἀνδρῶν, πάντα θρήνων,
καὶ δακρύων ἀνάμεστα. Διὰ τί δὲ τοὺς ἄλλους ἐκβα
λὼν τῆς οἰκίας, μόνους εἰσάγει τοὺς γονεῖς τῆς παι
δς, καὶ τοὺς τρεῖς μαθητάς; Ινα μή τις νομίσῃ τῷ
θορύβῳ τῶν κοπτομένων γενέσθαι κάτοχον αὐτὴν, οὐ
μὴν καὶ ἀποθανεῖν. Τοὺς θορυβοῦντας οὖν ἐμβαλών,
μάρτυρας μόνους εἰσάγει τοῦ θαύματος, πρὸς μὲν
τοὺς μαθητάς, τὴν κορωνίδα τῶν φοιτητών, πρὸς δὲ
τὸ πλῆθος, τοὺς οἰκειοτάτους της μείρακος.
. Ὁ δὲ Ἰησοῦς εἶπε· Μή κλαίετε· οὐ γὰρ ἀπέθα
νεν, ἀλλὰ καθεύδει. Καὶ κατεγέλων αὐτοῦ εἰδότες,
ὅτι ἀπέθανε τὴν μετ' ὀλίγον ἀνάστασιν αὐτῆς ἐπι
στάμενος, Υπνώττει, φησίν, οὐκ ἀπέθανεν· ἅμα
δεικνύς, ὡς ὕπνος ἐστὶν ὁ παρ᾽ ἡμῶν θρυλλούμενος
θάνατος. Απτεται οὖν τῆς χειρὸς τῆς παιδὸς, καὶ
λόγῳ δεσποτικῷ καθάπερ ἐξ ὕπνου διανίστησι πάλιν
εἰς τὴν ζωὴν τὸ κοράσιον. Απτεται δὲ τῆς παιδός,
δειχνύς, ὡς ἡ θεία καὶ ἄχραντο; αὐτοῦ σὰρξ ἐξ
αὐτῆς δημιουργηθεῖσα ἐνώσεως τῶν τῆς θεότητος
αὐχημάτων μετέλαβε, ζωῆς γεγονυία παρεκτική.
Τὰ μὲν οὖν τῆς ἱστορίας ὧδε τετέλεσται, φέρε δὴ καὶ ς
τὰ τούτων δηλούμενα κατοπτεύσωμεν. Ἡ τῆς ἱστο
ρίας τῆς διπλῆς ταύτης ἀφήγησις, τῆς Συναγωγής
ἦν, καὶ τῆς ἐξ ἐθνῶν ᾿Εκκλησίας προτύπωσις. Προ
ηγουμένως μὲν γὰρ εἰς τὴν θυγατέρα τοῦ ἀρχισυναγώγου ἦλθεν ὁ Κύριος, ενηργήθη δὲ κατὰ πάροδον
τῆς αἱμορροούσης ἡ ἴασις, δεικνύντος οἶμαι, τοῦ
πράγματος, ὅτι κυρίως μὲν, οὐχὶ τοῖς ἔθνεσιν ὑπο
εδήμησεν, ἀλλὰ τῷ Ἰσραὴλ, ὡς ἐκεῖνός φησιν· «Οὐκ
ἀπεστάλην, εἰ μὴ εἰς τὰ πρόβατα, τὰ ἀπολωλότα
οἴκου Ἰσραήλ· τοῦ δὲ Ἰσραὴλ ἀπιστήσαντος, ἡ σωτηρία τοῖς ἔθνεσι γίνεται ἀκολουθήσασι τῷ κηρύ
γματι, καὶ τῆς εὐαγγελικῆς φωνῆς, καὶ διδασκαλίας
ἀψαμένοις, ὡς ἱματίων δεσποτικῶν· καὶ οὕτω στάσις γέγονε τῆς ῥοώδους ἁμαρτίας, καὶ φοινικῆς, τῆς
κ' αἱμάτων χύσεως παρασκευαζούσης τοὺς ἀνθρώτους λατρεύειν τοῖς δαίμοσι. Κἀκεῖνο δὲ δήπου τῇ
θεωρίᾳ ἀκόλουθον, τὸ πάντα καταναλῶσαι τοῖς ἰατροῖς, καὶ μηδὲν ὠφεληθῆναι τὴν πάσχουσαν. Ἐπειδὴ
καὶ τῇ νόσῳ τῆς ἀσεβείας κεκρατημένη τῶν ἀνθρώτων ή φύσις, πᾶσαν τὴν ἐνοῦσαν αὐτῇ φυσικῶς δύναμὲν ἐν τοῖς τοῦ κόσμου σοφοῖς ἀναλώσασα, ἥκιστα
τῆς δεισιδαιμονίας ἀπήλλαχτο. Ἴσον δὲ καὶ τὸν χρόν
18 Joan. xt, 21.» Matth. xv, 14.
Francisci
Εt impertienda vila. Ex communi doctrina
theologorum, et S. doctoris p. 111, quest. 13, arl.
2, et quæst. 43, art. 2, qui docent humanitatem
Christi, ut instrumentum conjunctum divinitatis
physice attigisse effectionem miraculorum omuium.
set mortuus 18. Ita difficile putabat, mortuum
reviviscere. Quid ergo illi Salvator? «Noli timere;
crede tantum, et salvus erit.» Fortassis eum de
miraculo prius edito admonet, quippe quod fuerat
sola fide perfectum. Et puella quidem defuncta erat:
domestici vero, ut par erat, flebant, atque plangebant; cratque confusus rumor, propinquorum concursus, famulorum ejulatus, ululatus mulierum,
fletus virorum, omnia plena lamentorum et lacrymarum. Qua vero de causa cæteris domo exclusis,
solos puellæ parentes, et tres discipulos intromittit?
ne quis opinaretur puellam ex illo tumultu plangentium stupore correptam esse, non vero defunctam. Illis igitur, qui tumultuabantur, ejectis, discipulorum 62 omnium loco eos modo qui apices
erant admittit; pro multitudine vero eos qui puellam
proxime contingebant.
Jesus autem dixit: «Nolite flere, non est enim
mortua puella, sed dormit; et deridebant eum scientes, quod mortua esset. Cum sciret pueiłam
paulo post a morte excitandam, Somnum capit,
inquit; non mortua est, simulque ostendit somnum
esse, quam vulgo vocitamus mortem. Puellæ igitur
manum tangit, et dominante verbo, veluti e somno
suscitat, et reducit ad vitam. Tangit autem puellam,
ut ostendat divinam et incorruptam carnem suɔm
ex ipsa unione ita compactam, ut divinitatis participerit gloriam, et impertiendæ vitæ vim obti
nuerit. Atque hunc historia exitum habuit. Agesis
nunc, quæ his signifi entur, consideremus. Duplicis
hujusce narratio historia, Synagogæ, et Ecclesia
ex gentibus congregatæ adumbratio ſuit. Nam Dominus præcipue venit ad fliam principis Synagoger,
mulieris vero sanguinis fluxione laborantis obiter
est effecta curatio; quo facto, opinor, ostenditur,
illum non ethnicorum, sed populi, præcipue Israelitici gratia in mundum venisse, ut ipse dixit:
• Non sum missus nisi ad oves quæ perierunt domus Israel ". Quoniam vero populus Israeliticus
infidelis fuit, ethnicis salus obvenit, qui prædicationem
assectati sunt, et doctrinam evangelicam tanquam
Domini vestimenta apprehenderunt: atque ita evenit,
ut sanguinarii peccati sisteretur fluor, per quod utique dæmonibus cultum effusione sanguinis homines
exhibebant. Illud etiam allegoriæ congruit, quod ægrota mulier illa rem omnem in medicos erogarat, et
nihil inde emolumenti perceperat. Quandoquidem
etiam hominum genus impietatis morbo detentum,
cum omnem natura exsistenten in eo facultatem in
hujus niundi sapientes impendisset, nequaquam
fuerat a falsa deorum religione liberatum. Ad hoc
Scorsi nota.
Tangit, inquit Cyrillus relatus a Cornelio nostro,
ut ostendal efficax esse suum corpus ad humanam
salutem; sicut enim ferrum igni admotum facit
opus ignis, et paleas ignit, sic caro verbo unita
vivificat.
col. 301–302page 89 of 367
PG 132:301μὲν γὰρ ὁ οἶνος, ἱλαρὸν δὲ τὸ ἔλαιον· καὶ τῆς διδασκαλίας ὅσον μὲν ἐλεγκτικὸν καὶ ἐπιτιμητικόν, τῷ οἴκῳ ἀναλογεῖ· ὅσον δὲ παρακλητικὸν, τῷ ἐλαίῳ ὡμοίωται· ἢ τάχα ἐπειδὴ αἱ πρὸς κακίαν ὁρμαι, ὡς ἐκ δύο τινῶν πηγῶν θυμοῦ καὶ ἐπιθυμίας, διᾴττουσι, τὸ μὲν τοῦ θυμοῦ φλεγμαῖνον μαλάσσει τῇ τοῦ ἐλαίου λειότητι, τὸ δὲ τῆς ἐπιθυμίας ἐκλελυμένον ὑποστύφει τῇ τοῦ οἴνου αυστηρότητι. Επιβιβάσας δὲ αὐτὸν ἐπὶ τὸ ἴδιον κτῆνος, ἤγαγεν αὐτὸν εἰς πανδοχεῖον.» Τὴν ἑαυτοῦ σάρκα ἴδιον κτήνος ὠνόμασε· πᾶσαν γὰρ τὴν φύσιν ἀνέλαβε διὰ τοῦ προσλήμματος, καὶ αὐτὸς τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν ἑβάσταζε, προφητικῶς εἰπεῖν, ο καὶ τὰς νόσ σους ιάσατο.» Καὶ ἀπὸ τῆς πλατείας καὶ εὐρυχώρου μεταστήσας ὁδοῦ, εἰς τὸ πανδοχεῖον ἤγαγε τὴν ᾿Εκ κλησίαν φημί, καὶ διὰ πάσης τῆς ὑπὲρ ἡμῶν οίκο νομίας τὴν εἰς τὸν οὐρανὸν ἐπιμέλειαν ἐνδειξάμενος. Ἐπὶ τὴν αύριον, φησίν, ἐξελθὼν δίδωσι τῷ πανδοχεί δύο δηνάρια, καὶ εἶπεν αὐτῷ· ἐπιμελήθητι αὐτοῦ, καὶ ὅτι ἂν προσδαπανήσῃς, ἐγὼ ἐν τῷ Επανέρχεσθα! με ἀποδώσω σοι.» Τίς οὖν ἡ ἐπαύ ριον; Ο καιρός, ὅς μετὰ χάριν ἀνέτειλεν, ἄλλην ἡμέραν ποιοῦσα, τὸ φῶς τῆς γνώσεως ἔχουσαν. Η ἐπαύριον, ήγουν μετὰ τὴν ἐκ νεκρῶν αὐτοῦ ἀνα βίωσιν· ἀφ' οὗ καθάπερ ήλιος, δύνας ἐν τῷ τάφῳ, ὡς ἐξ ἀνατολῆς αὖθις ἐξέθορε. • Εξελθὼν ο τοίνυνἐπὶ τὴν αὔριον.» Πόθεν ἐξελθών; ᾿Απὸ τῆς τοῦ θανάτου φθορᾶς· δέδωκε τοῖς μαθηταῖς, καὶ πᾶσι τοῖς κήρυξι τοῦ μυστηρίου, τὰς δύο διαθήκας, ὡς ο δύο δηνάρια, μίαν ἐχούσας τὴν τῆς Τρίαδος ἐπιγραφὴν, ὥσπερ ἀμέλει καὶ τὰ δηνάρια μίαν έφερε τὴν εἰκόνα *. Κἂν ἐτύγχανε τὴν πάροδον τῶν νομικῶν ἐντολῶν, καθ᾿ ἣν ἡ τοῦ Εὐαγγελίου τὴν δύο τῷ ἀριθμῷ. Λέγει οὖν τοῖς διδασκάλοις ἐπιμελεῖσθαι τοῦ ποιμνίου μάλα νηφόντως, καὶ εἶτ᾽ ἂν προσδα πανήσαιεν οἰκοθεν ἀνακαλύπτοντες τῆς Γραφῆς τὰ αἰνίγματα, καὶ τὰ τῆς διδασκαλίας ἐπαύξοντες, ἐν τῷ ἐπανελθεῖν αὐτὸν κατὰ τὸν αἰῶνα τὸν μέλλοντα, ήτα αὔριον ἐξελθώνHOMILIA XI.
μὲν γὰρ ὁ οἶνος, ἱλαρὸν δὲ τὸ ἔλαιον· καὶ τῆς vim habet. Quidquid igitur in disciplina ad arguenδιδασκαλίας ὅσον μὲν ἐλεγκτικὸν καὶ ἐπιτιμητικόν,
τῷ οἴκῳ ἀναλογεῖ· ὅσον δὲ παρακλητικὸν, τῷ ἐλαίῳ
ὡμοίωται· ἢ τάχα ἐπειδὴ αἱ πρὸς κακίαν ὁρμαι,
ὡς ἐκ δύο τινῶν πηγῶν θυμοῦ καὶ ἐπιθυμίας, διάτ
τουσί, τὸ μὲν τοῦ θυμοῦ φλεγμαῖνον μαλάσσει τῇ
τοῦ ἐλαίου λειότητι, τὸ δὲ τῆς ἐπιθυμίας εκλελυ
μένον ὑποστύφει τῇ τοῦ οἴνου αυστηρότητι.
dum reprehendendumque valet, cum vino affinitatem
habet; quidquid ad consolandum, oleo assimilatur:
seu potius quoniam omnes impetus animi ad malum
concitati veluti duobus ex fontibus, ex irascibili
prosiiunt et concupiscibili, ardorem quidern iracundiæ olei lenitate demulcet; concupiscentiæ vero
dissolutionem vini severitate constringit.
‹ Et imponens illum in jumentum saum duxit in
stabulum. Carnem suam jumentum appellavit
suuns. Per id enim quod assumpsit, naturani suscepit universam, et ipse peccata nostra tulit, ut propletæ verbis utar ", «et languores sanavlt;» et
a lata ac spatiosa traducens via, in diversorium,
Ecclesiam inquam, duxit; et per omnem dispensa-
• Επιβιβάσας δὲ αὐτὸν ἐπὶ τὸ ἴδιον κτῆνος,
ἤγαγεν αὐτὸν εἰς πανδοχεῖον.» Τὴν ἑαυτοῦ σάρκα
ἴδιον κτήνος ὠνόμασε· πᾶσαν γὰρ τὴν φύσιν ἀνέλαβε
διὰ τοῦ προσλήμματος, καὶ αὐτὸς τὰς ἁμαρτίας
ἡμῶν ἑβάσταζε, προφητικῶς εἰπεῖν, ο καὶ τὰς νόσ
σους ιάσατο.» Καὶ ἀπὸ τῆς πλατείας καὶ εὐρυχώρου
μεταστήσας ὁδοῦ, εἰς τὸ πανδοχεῖον ἤγαγε τὴν ᾿Εκκλησίαν φημί, καὶ διὰ πάσης τῆς ὑπὲρ ἡμῶν οίκο- tionis pro nobis factæ rationem, curam exhibuit in
νομίας τὴν εἰς τὸν οὐρανὸν ἐπιμέλειαν ἐνδειξάμενος.
ccelain nos transferendi.
‹ Et altera die, inquit, exiens protulit duos denarios et dedit stabulario, et ait: Curam illius
habe; et quodcumque supererogaveris, ego cum
rediero reddam tibi. Quis est crastinus dies?
Tempus illud quod post gratiam est exortum, quod
quasi alterum diem effecit, in quo lux cognitionis
affulsit. Seu crastinus dies fuit, postquam ipse
revixit ex mortuis: ex quo scilicet tanquam sol,
cum in sepulcro occubuisset, uti ex oriente rursus
exsiliit. • Exiens igitur altera die. Unde exiens?
Nimirum a mortis corruptione, discipulis et aliis
• Ἐπὶ τὴν αύριον, φησίν, ἐξελθὼν δίδωσι τῷ
πανδοχεί δύο δηνάρια, καὶ εἶπεν αὐτῷ· Ἐπιμελήθητι αὐτοῦ, καὶ ὅτι ἂν προσδαπανήσῃς, ἐγὼ ἐν τῷ
Επανέρχεσθα! με ἀποδώσω σοι.» Τίς οὖν ἡ ἐπαύριον; Ο καιρός, ὅς μετὰ χάριν ἀνέτειλεν, ἄλλην
ἡμέραν ποιοῦσα, τὸ φῶς τῆς γνώσεως ἔχουσαν. Η
ἐπαύριον, ήγουν μετὰ τὴν ἐκ νεκρῶν αὐτοῦ ἀναβίωσιν· ἀφ' οὗ καθάπερ ήλιος, δύνας ἐν τῷ τάφῳ, ὡς
ἐξ ἀνατολῆς αὖθις ἐξέθορε. • Εξελθὼν ο τοίνυν
• ἐπὶ τὴν αὔριον.» Πόθεν ἐξελθών; ᾿Απὸ τῆς τοῦ
θανάτου φθορᾶς· δέδωκε τοῖς μαθηταῖς, καὶ πᾶσι
τοῖς κήρυξι τοῦ μυστηρίου, τὰς δύο διαθήκας, ὡς ο mysterii præconibus duo testamenta dedit, ut duos
δύο δηνάρια, μίαν ἐχούσας τὴν τῆς Τρίαδος ἐπιγραφὴν, ὥσπερ ἀμέλει καὶ τὰ δηνάρια μίαν έφερε τὴν
εἰκόνα *. Κἂν ἐτύγχανε τὴν πάροδον τῶν νομικῶν
ἐντολῶν, καθ᾿ ἣν ἡ τοῦ Εὐαγγελίου τὴν δύο τῷ
ἀριθμῷ. Λέγει οὖν τοῖς διδασκάλοις ἐπιμελεῖσθαι
τοῦ ποιμνίου μάλα νηφόντως, καὶ εἶτ᾽ ἂν προσδαπανήσαιεν οἰκοθεν ἀνακαλύπτοντες τῆς Γραφῆς τὰ
αἰνίγματα, καὶ τὰ τῆς διδασκαλίας ἐπαύξοντες, ἐν
τῷ ἐπανελθεῖν αὐτὸν κατὰ τὸν αἰῶνα τὸν μέλλοντα,
» Isa. LIII, 4, 5.
denarios, unam habentia sancta Trinitatis notam,
ut videlicet et illi denarii unam imaginem præferebant. Ratione etiamn præceptorum legis ήτα
alterum testamentum obiter habuit, alterum retinuit,
duo denarii duo numero testamenta sunt. Ait igitur
discipulis, ut gregem magna cum vigilantia procurent; et si quid plus etiam sumptus de suo fecerint,
explicantes ænigmata Scripturæ, el sacram doctrinam augentes, cum ipse in futuro sæculo reverterit,
Francisci Scorsi no!.
Exiens protulit duos denarios. In nostra
vulgala Latina editione solum habetur: Et altera
die protulit duos denarios; at in Græca xal ènì tò
αὔριον ἐξελθών· Εt altera die exiens. Cum igitur
verba ex evangelistis desumpta soleam reddere
prout ea habemus in Vulgata editione, attamen hic
apposui verbum, exiens, quod ibi non est, in Græco
esi, ut appareat mysticus sensus auctoris, qui ex eo
extractus est de Christo exeunte e sepulcro. Cateruin semper servo Vulgatai editionem.
Præceptorum legis. Hic locus magnum mihi
negotium facessivit, quandoquidem Græca Scriptura
depravata est, et cum alterius exemplaris subsidium et lux alia mihi deesset, semper in interpreando hæsitavi: commentatus tamen illum sum
potius, quam interpretatus eo sensu, quem legis
sector, nullo ne accentu quidem mutato, ab ea scriplione, quam exhibet unicus ille codex, qui hanc
homiliam ab interitu liberavit. Et quidem hæc mihi
interpretatio verisimilior visa; cohæret enim com
antecedentibus verbis quibus Theophanes duos denarios allegorice duo testamenta significare voluit,
ut quæ unam praferrent S. Trinitatis immaginem;
eademque ratione, si legis præcepta spectentur, quæ
alterum testamentum obiter habuit, nimirum qua
abrogandum; alterum vero retinuit: nam Decalogi
præcepta (le his enim intelligendus est, non de ca.
remonialibus) in Evangelio confirmata sunt, quodl
perpetuo est permansurum adeoque non per transennam illa continet: si, inquam, hæc præcepta
testamenta
spectentur, duo denarii duo etiam
significare possunt; non modo quod ad fidem allnet Trinitatis, quæ contemplationis est; sed etiam
quod ad præcepta, quæ sunt actionis. Atque bac
mihi videtur mens auctoris: quam utinam divínssze
tìbi sim visus lector.
Hunc locum alterius culicis opc sanumn fecit Joan. Yriarte in Catalogo. Vide supra col. 28-29.
col. 303–304page 90 of 367
Homilia XII
PG 132:303Έκαστος τὸν ἴδιον μισθὸν λήψεται. Μακάριος μὲν οὖν ὁ διδάσκαλος, ὃς ἐπαυξήσει τὰ τῆς διδασκαλίας δηνάρια, οίκοθεν προσδαπανήσα; λόγον ὀρθὸν, καὶ βίον τῷ λόγῳ ἀκόλουθον. “Αθλιοι δὲ οἱ κατ᾽ ἐμέ πάντες καὶ δείλαιοι ἑνηχοῦντες εἰς ἀέρα διὰ κεντς ὡς χαλκὸς ἠχῶν, ἢ περὶκτυποῦν τύμπανον ἐξ ἡμι σείας τὸ καλὸν κατορθοῦντες, καὶ μένοντες ἐλλειπείς τοῦ βελτίονος. Ἡ μὲν οὖν παραβολὴ τὴν τῶν ἀν θρώπων ἔκπτωσιν, καὶ τὸ εἰς ἡμᾶς τοῦ Θεοῦ ἔλεος ἐπεδείξατο. Υπογράφει δὲ τάχα καμὲ καὶ τοὺς ἴσως ἐμοὶ τῆς σφῶν σωτηρίας ολιγωρήσαντας. Ἐγὼ γάρ εἰμι ὁ καθάπερ ἐξ Ἱερουσαλὴμ τῆς τῶν ἀρετῶν πόλεως ἐξοστρακισθεὶς, καὶ πρὸς τὴν τῆς ἁμαρτίας Ιεριχώ αὐτομόλως ὑποσυρείς, καὶ ἐν τῇ λεωφόρῳ τῆς ζωῆς, ὡς λωποδύταις ὑποπεσὼν τοῖς ἐμαυτοῦ πονηροῖ; λογισμοῖς, ὑφ' ὧν γυμνωσθείς, οἴμοι, τῆς ευσχήμονος βιωτῆς πράξεων εναρέτων ὡράθην γυμνός, πολλὰς ἁμαρτιῶν ἐπιφερόμενος σμώδιγγας. Ημιθανὴς δὲ γέγονα καὶ ἡμίτομος, μόνην τὴν ἐλπί δε ζῶσαν περιφερόμενος. Ἱερεὺς δὲ καὶ Λευΐτης ἀντιπαρῆλθε με· καὶ ὁ φυσικὸς γὰρ νόμος, καὶ ὁ γραπτὸς ἐξ ἐμῆς ἀπειθείας ἀσυντελεῖς ἐγεγόνεισαν. ᾿Αλλὰ πάρεσο, Σωτερ αὐτὸς, τὴν καλὴν συζυγίαν, τὸ ἔλαιον καὶ τὸν οἶνον συμπαθῶς ἐπιστάζων μοι, μα κροθύμως ἐλέγχων, καὶ μετ᾿ ἐλέους παιδεύων με, μαστίσων τοῖς πειρασμοῖς διὰ τὴν ἀπείθειαν, ἐλεῶν τῇ μακροθυμίᾳ διὰ τὴν ἀσθένειαν, εἰσάγαγέ με εἰς τὸ τῶν ἀρετῶν πανδοχεῖον. Εντειλον τῷ φυλάττοντί με ἁγίῳ ἀγγέλῳ ἐπιμεληθῆναι τῆς σωτηρίας μου, καὶ ὡς δύο δηνάρια χορηγῆσαί μοι τὴν εἰς σὲ καὶ τὸν πλησίον ἀγάπην. Σὺ γὰρ ὁ τὰς ἀσθενείας ἡμῶν θεραπεύσας, καὶ τὰ τραύματα τοῖς σοῖς τραύμασιν Ιασάμενος, ὁ σὺν Πατρὶ καὶ Πνεύματι δοξαζόμενος, ᾧ πρέπει πᾶσα τιμὴ εἰς τοὺς αἰῶνας. Αμήν. ΟΜΙΛΙΑ ΙΒ'. Περὶ τῆς ἐχούσης πνεῦμα ἀσθενείας. Οἱ κηφήνες εἶδος ἐστι μελλισσῶν ἀργόν τε καὶ ἄχρηστον. Οὗτοι γοῦν ὁπηνίκα τὰς μελίσσας θεά σαιντο τῶν σίμβλων ἀφιπταμένα;, καὶ πρὸς λειμῶνας χωρούσας, καὶ δρεπομένας τῶν ἀνθέων τὸ λεπτίν, καὶ χνοῶδες τῆς ἐν τῇ μέσῳ κόμης ἐκτιναχθὲν, ἐξ οὗ κηροπλαστοῦσι τοῦ μέλιτος τὴν γλυκύτητα, τηνι καῦτα οἱ κηφήνες οὗτοι ληστρικώς, μᾶλλον δὲ δίκην κλεπτῶν εἰσπηδήσαντες, καὶ πρὸς τὰ σίμβλα χω ρήσαντες τῶν μελιττῶν τὴν γεωργίαν ἁρπαλέως τεί κηφήνας ἀργούς νωθρού; εἰ ἀκέντρου; ἄμυναν ἐλθεῖν οὐ δύνασθαι, καὶ πρὸς λειμώνας χωρούσας; Οἱ δ᾽ ἔντοσθε μένοντες ἐπὶ ῥεφέας κατὰ σίμβλους Αλλότριον κάματον σφετέρην εἰς γαστέρ' ἀμῶνται.THEOPHANIS CERAME[
anusquisque propriam mercedem accipiet 3. Felix Έκαστος τὸν ἴδιον μισθὸν λήψεται. Μακάριος μὲν
igitur ille doctor, qui doctrinæ denarios adaugebit,
nimirum cum veluti de re sua domestica sanum
verbum, et vitam 69 verbo consentaneam impenderit. Infelices vero omnes ac miserabiles juxta, ac
ego sum, qui inaniter in aere perstrepentes, quasi
æs sonans aut cymbalum tinniens, dimidium efficiunt
operis boni, et ejus quod præstantius est, expertes
manent. Parabola igitur hominem lapsum, et Domini
erga nos misericordiam demonstravit. Describit
eliam fortassis et me, et omnes similes mei, qui
suam negligunt salutem. Ego enim ille sum, qui
civitate virtutum veluti ab Jerusalem exterminatus,
et in peccatum quasi in Jericho mea sponte protractus, et in publica hujusce vitæ via in malas
meas cogitationes, velut in latrones incurrens, a
quibus, hei mihi! honestæ vitæ actionibus a virtute
profectis exulus apparui nudus, et multas a peccatis
inustas præ me vibices ferens. Et quidem semimortuus dimidium mei retinui, sola spe incolumi comitatus. Sacerdos vero el Levita me prætergressi
sunt. Nam et scripta lex et naturalis ob meam
inobedientiam imperfectæ remanserunt. Sed ades
ipse, o Salvator, et præstantem illam compositionem
olei et vini misericorditer mihi instilla; et per
patientiam me corrigens, et per misericordiam
instruens, flagella me angoribus propter meain
contumaciam, et propter imbecillitatem tua longanimitate mei miserere. Induc me in virtutum
diversorium; præcipe sancto angelo meo custodi, ut
nieam salutem curet; et veluti duos denarios sup
peditet in Deum et proximum charitatem. Tu enim
es qui infirmitates nostras curasti, et tuis vulneribus
vulnera nostra medicatus es, qui cum Patre et
Spiritu glorificaris, cui debetur omnis honor in
sacula. Amen.
HOMILIA XII.
De muliere, quæ habebat spiritum infirmitatis.
Fuci ex apum genere sunt ignavi et inutiles,
qui ubi vident apes ab alvearibus avolantes et in
prata profectas quidquid est tenue et lanuginosum decussum e media forum cóma decerpere,
ex quo deinde mellis dulcedinem in cera fingunt
tune, 70 inquam, hi latronum, seu potius furum in
morem insilientes, et in alveos invadentes clabo.
ratum opus clanculum edunt ubi vero redeuntes
sentiurt apes, irremeabilem capessunt fugam, quippe
20 1 Cor. ut, 8.
οὖν ὁ διδάσκαλος, ὃς ἐπαυξήσει τὰ τῆς διδασκαλίας
δηνάρια, οίκοθεν προσδαπανήσα; λόγον ὀρθὸν, καὶ
βίον τῷ λόγῳ ἀκόλουθον. “Αθλιοι δὲ οἱ κατ᾽ ἐμέ
πάντες καὶ δείλαιοι ἑνηχοῦντες εἰς ἀέρα διὰ κεντς
ὡς χαλκὸς ἠχῶν, ἢ περὶκτυποῦν τύμπανον ἐξ ἡμισείας τὸ καλὸν κατορθοῦντες, καὶ μένοντες ἐλλειπείς
τοῦ βελτίονος. Ἡ μὲν οὖν παραβολὴ τὴν τῶν ἀνθρώπων ἔκπτωσιν, καὶ τὸ εἰς ἡμᾶς τοῦ Θεοῦ ἔλεος
ἐπεδείξατο. Υπογράφει δὲ τάχα καμὲ καὶ τοὺς
ἴσως ἐμοὶ τῆς σφῶν σωτηρίας ολιγωρήσαντας. Ἐγὼ
γάρ εἰμι ὁ καθάπερ ἐξ Ἱερουσαλὴμ τῆς τῶν ἀρετῶν
πόλεως ἐξοστρακισθεὶς, καὶ πρὸς τὴν τῆς ἁμαρτίας
Ιεριχώ αὐτομόλως ὑποσυρείς, καὶ ἐν τῇ λεωφόρῳ
τῆς ζωῆς, ὡς λωποδύταις ὑποπεσὼν τοῖς ἐμαυτοῦ
πονηροῖ; λογισμοῖς, ὑφ' ὧν γυμνωσθείς, οἴμοι, τῆς
ευσχήμονος βιωτῆς πράξεων εναρέτων ὡράθην
γυμνός, πολλὰς ἁμαρτιῶν ἐπιφερόμενος σμώδιγγας.
Ημιθανὴς δὲ γέγονα καὶ ἡμίτομος, μόνην τὴν ἐλπίδε ζῶσαν περιφερόμενος. Ἱερεὺς δὲ καὶ Λευΐτης
ἀντιπαρῆλθε με· καὶ ὁ φυσικὸς γὰρ νόμος, καὶ ὁ
γραπτὸς ἐξ ἐμῆς ἀπειθείας ἀσυντελεῖς ἐγεγόνεισαν.
᾿Αλλὰ πάρεσο, Σωτερ αὐτὸς, τὴν καλὴν συζυγίαν, τὸ
ἔλαιον καὶ τὸν οἶνον συμπαθῶς ἐπιστάζων μοι, μα
κροθύμως ἐλέγχων, καὶ μετ᾿ ἐλέους παιδεύων με,
μαστίσων τοῖς πειρασμοῖς διὰ τὴν ἀπείθειαν, ἐλεῶν
τῇ μακροθυμίᾳ διὰ τὴν ἀσθένειαν, εἰσάγαγέ με εἰς
τὸ τῶν ἀρετῶν πανδοχεῖον. Εντειλον τῷ φυλάττοντί
με ἁγίῳ ἀγγέλῳ ἐπιμεληθῆναι τῆς σωτηρίας μου,
καὶ ὡς δύο δηνάρια χορηγῆσαί μοι τὴν εἰς σὲ καὶ
τὸν πλησίον ἀγάπην. Σὺ γὰρ ὁ τὰς ἀσθενείας ἡμῶν
θεραπεύσας, καὶ τὰ τραύματα τοῖς σοῖς τραύμασιν
Ιασάμενος, ὁ σὺν Πατρὶ καὶ Πνεύματι δοξαζόμενος,
ᾧ πρέπει πᾶσα τιμὴ εἰς τοὺς αἰῶνας. Αμήν.
Περὶ τῆς ἐχούσης πνεῦμα ἀσθενείας.
Οἱ κηφήνες εἶδος ἐστι μελλισσῶν ἀργόν τε καὶ
ἄχρηστον. Οὗτοι γοῦν ὁπηνίκα τὰς μελίσσας θεάσαιντο τῶν σίμβλων ἀφιπταμένα;, καὶ πρὸς λειμῶνας
χωρούσας, καὶ δρεπομένας τῶν ἀνθέων τὸ λεπτίν,
καὶ χνοῶδες τῆς ἐν τῇ μέσῳ κόμης ἐκτιναχθὲν, ἐξ
οὗ κηροπλαστοῦσι τοῦ μέλιτος τὴν γλυκύτητα, τηνι
καῦτα οἱ κηφήνες οὗτοι ληστρικώς, μᾶλλον δὲ δίκην
κλεπτῶν εἰσπηδήσαντες, καὶ πρὸς τὰ σίμβλα χω
ρήσαντες τῶν μελιττῶν τὴν γεωργίαν ἁρπαλέως
Francisci Scorsi nota.
Fuci ex aum genere. Scriptores apiaria
τεί κηφήνας ἀργούς fucos ignavos vocant, qua voce
ulitur noster, et nos Latina interpretatione concinimus
Virgiliano carmini Georg. 1v et Æneid. 1, ubi idem
repetitur versus:
Ignavum fucos pecus a præsepibus arcent.
Arist. vocat νωθρού; εἰ ἀκέντρου; segnes et aculeo
cassos, ob quam proprietatem recte noster hic ait els
ἄμυναν ἐλθεῖν οὐ δύνασθαι, ad se defendendum congredi non posse; ideoque ab ǝpum occursu profuhere.
In prata profectas. Desunt hæc verba in uno
cod. καὶ πρὸς λειμώνας χωρούσας; reddidi tanen
ex V. et G., in quibus ea leguntur.
Clanculum edunt. Füci quamvis conficiant
favos, perficiendi tamen mellis facultate non polo
lent; sed, ut Aristoteles ait, vescuntur tum ipsi, Lum
ipsorum pulli melle quod apes elaborarint. Id quod
diserte Hesiodus in Theogonia:
Οἱ δ᾽ ἔντοσθε μένοντες ἐπὶ ῥεφέας κατὰ σίμβλους
Αλλότριον κάματον σφετέρην εἰς γαστέρ' ἀμῶνται.
At illi intus permanentes coopertis in alveariis
Alienum laborem suum in ventrem meluni.
col. 305–306page 91 of 367
PG 132:305κατέδουσιν· ὅτε δὲ τὰς μελίσσας ὑπονοστούσας αίσθοιντο, φεύγουσιν ἀμεταστρεπτί, εἰς ἄμυναν ἐλθεῖν οὐ δυνάμενοι. Τοιοῦτοι τῆς Ἐκκλησίας οἱ λυμαντήρες, καὶ τῶν αὐτῆς πραγμάτων οἱ ἄρπαγες ἐπιτηροῦσι τὴν ἡμῶν ὑποχώρησιν, εἶτα εἰσπηδῶντες, τοῖς μὲν ἐκκλησιαστικοῖς λυμαίνονται πράγμασιν ἡμῶν δὲ τὴν κατὰ στόμα παράταξιν δεδιττόμενοι, λόγοις καὶ ἐνέδραις καταστρατηγεῖν ἡμᾶς δοκιμά ζούσε, ποτὲ μὲν τὴν αὐλὴν Καϊάφα ποιοῦντες συνέ δριον, ποτὲ δὲ εἰς τὸ τοῦ Προδρόμου ευκτήριον συνιστάντες δεινὸν βουλευτήριον, καὶ ποιοῦντες τὸ βαπτιστήριον ἐπιβουλευτήριον. Ινα τί γένηται; ἵνα ἐξωθῇ μὲν ὁ Ἰσαάκ, ἀντεισαχθῇ δὲ ὁ Ἰσμαήλ. 'Αλλ' ἐκεῖνοι μὲν φεύγουσιν, ὡς ὁρᾶτε, τὰς ἀκρω ρείας ἐπιτηροῦντες, καὶ τὰ τῶν προβάτων ἐφέλο κοντες ἀσθενέστερα, βύοντες ὡσεὶ ἀσπὶς τὰ ὦτα, πρὸς τὴν παραίνεσιν. Ἡμεῖς δὲ, ὦ κλῆρος ἐμὸς, τὰς αὐτῶν ὁρμᾶς ἐκκλίνοντες φέρε πάλιν τῶν ἱερῶν τοῦ Εὐαγγελίου λόγων ἀκούσωμεν Τῷ καιρῷ ἐκείνῳ ἦν διδάσκων ὁ Ἰησοῦς ἐν μια τῶν συναγωγῶν, ἐν τοῖς Σάββασι, καὶ ἰδοὺ γυνή πνεῦμα ἔχουσα ἀσθενείας ἔτη δέκα καὶ ὀκτὼ, καὶ τῆς Ἐκκλησίας λυμαντήρες, καὶ τῶν αὐτῆς πραγμάτων ἁρπαγές του λόγου, ὥσπερ αἱ φαῦλαι τῶν γυναικῶν τὰ τοῦ Προδρόμου εὐκτή βαπτιστήριον ἐπιβουλευτήριον Ινα τί γένηται; ἵνα ἐξωθῇ μὲν ὁ Ἰσαάκ, ἀντεισαχθῇ δὲ Ἰσμαήλ ὁ Ἰακώβ, εἰσαχθῇ δὲ ὁ Ησαύ. χως.HOMILIA XII.
pugna non valeant. Tales sunt comedones raptoresque in Ecclesia; discessionem nostram observant,
inde impetu facto damna ecclesiasticis rebus important; at vero linguæ aciem pertimescentes,
coacta factiosorum manu, per insidias nos oppugnare
conantur, modo in aula Caiphæ concilium facientes,
modo in Præcursoris oratorio constituentes improbum conciliabulum, et ex baptisterio insidiarum
receptaculum facientes. Cujus rei efficiendae cauea?
Ut expellatur Isaac et Ismael introducatur. Sed
illi quidem fugiunt, ut videtis, cum custodias animadvertunt, et imbeciliores ex ovibus avertentes,
ad hortationem, aspidum instar, aures occludunt.
Nos vero, o cleri mei cœtus, eorum impetus declinantes, age rursus sacra Evangelii verba audiamus":
κατέδουσιν· ὅτε δὲ τὰς μελίσσας ὑπονοστούσας qui congredi cum iis ad se defendendum in
αίσθοιντο, φεύγουσιν ἀμεταστρεπτί, εἰς ἄμυναν
ἐλθεῖν οὐ δυνάμενοι. Τοιοῦτοι τῆς Ἐκκλησίας οἱ
λυμαντήρες, καὶ τῶν αὐτῆς πραγμάτων οἱ ἄρπαγες
ἐπιτηροῦσι τὴν ἡμῶν ὑποχώρησιν, εἶτα εἰσπηδῶντες,
τοῖς μὲν ἐκκλησιαστικοῖς λυμαίνονται πράγμασιν·
ἡμῶν δὲ τὴν κατὰ στόμα παράταξιν δεδιττόμενοι,
λόγοις καὶ ἐνέδραις καταστρατηγεῖν ἡμᾶς δοκιμάζούσε, ποτὲ μὲν τὴν αὐλὴν Καϊάφα ποιοῦντες συνέ
δριον, ποτὲ δὲ εἰς τὸ τοῦ Προδρόμου ευκτήριον
συνιστάντες δεινὸν βουλευτήριον, καὶ ποιοῦντες τὸ
βαπτιστήριον ἐπιβουλευτήριον. Ινα τί γένηται;
ἵνα ἐξωθῇ μὲν ὁ Ἰσαάκ, ἀντεισαχθῇ δὲ ὁ Ἰσμαήλ.
¿ ¿
'Αλλ' ἐκεῖνοι μὲν φεύγουσιν, ὡς ὁρᾶτε, τὰς ἀκρω
ρείας ἐπιτηροῦντες, καὶ τὰ τῶν προβάτων ἐφέλο
κοντες ἀσθενέστερα, βύοντες ὡσεὶ ἀσπὶς τὰ ὦτα,
πρὸς τὴν παραίνεσιν. Ἡμεῖς δὲ, ὦ κλῆρος ἐμὸς,
τὰς αὐτῶν ὁρμᾶς ἐκκλίνοντες φέρε πάλιν τῶν ἱερῶν
τοῦ Εὐαγγελίου λόγων ἀκούσωμεν·
• Τῷ καιρῷ ἐκείνῳ ἦν διδάσκων ὁ Ἰησοῦς ἐν μια
τῶν συναγωγῶν, ἐν τοῖς Σάββασι, καὶ ἰδοὺ γυνή
πνεῦμα ἔχουσα ἀσθενείας ἔτη δέκα καὶ ὀκτὼ, καὶ
St Luc ill, 10 seqq.
• In illo tempore erat Jesus docens in synagoga
eorum Sabbatis: et ecce mulier, quæ habebat spiritum infirmitatis annis decem et octo; et erat
Francisci Scorsi notæ.
Ad se defendendum. El; &µuvav legi in cod.
P. unde mea versio. Et ita etiam habet in V. in
alio cod. ɛlç ãuillav, sed sensus idem in alio
verho.
Ut expellatur Isaac. Maxime mibi dolet
omni me præsidio, ac luce historiæ vel Tauromenitane, vel Siciliensis destitui; unde huic loco tam
insigni possem lumen accendere: insignem hunc
Jocam dico ex quo insignis episcopi hujus Tauromenitani sanctitas, quæ semper ab improbis odio
haberi, et insectationibus vexari, et opprimi solet,
intelligi posset: modo omnia quæ hic dicuntur
liquido intelligerentur: qui enim illi τῆς Ἐκκλησίας
λυμαντήρες, καὶ τῶν αὐτῆς πραγμάτων ἁρπαγές comedones, raptoresque in Ecclesia? et qua de causa
concilia inirent, insidias struerent? quæ vero aula
Caiphæ et Præcursoris oratorinm, ubi conciliabuJuin coactum? quis Isaac expellendus, quis Ismael
introducendus? Ad hæc omnia explananda non
quovis conjectore; sed Delio natatore usus esset;
ni tamen et ipse in hoc pelago mergeretur, et præfocaretur, ut Socrates timebat in Heracliti oxoteɩmū libro ei ablato. Ne tamen hunc locum ita
conclamatum deploratumque relinquam in medio,
et nulla ab Apollinis, sive Esculapii medica, el σtoXXSTIXÃ TÉXYŋ medelam ac vitam adhibeam, conjecturam, sen potius suspicionem meam expromam
in quam me adduxit, cum in familiari congres u
cum eo hunc locum conferrem, doctissimus vir
nostræ societatis, et cum linguaru:n omnium, tmm
sacræ profanæque historiæ peritissimus Hortensius
Scammacha (neque enim decet celare the matépa
του λόγου, ὥσπερ αἱ φαῦλαι τῶν γυναικῶν τὰ
vóða úñobal)óµevat. En antem conjectura ex tempore, quo Theophanes floruit, et has Homilias
babuit petenda est. Id vero fuit illud, quo Sicilia
pene universa sub Saracenicam tyrannidem jam
redacta erat, excepto Tauromenio; hoc enim aub
Leonis imperio demum expugnatum est, sub quo
Theophanem nostrum ecclesiæ suæ clavum tennisse
demonstravimus in Proœm. 1; et Syracuse porro
jam ante captæ fuerant sub imperio Basilii Macedonis Leonis patris, ut ibi etiam satis aperte ostendimus. Igitur absimile vero non est, per cam tempestatem, cum Tauromeniam liberum quidem adbue,
sed tamen solum a Saracenicis armis ac dominatn,
vix videretur immune dintius posse conservari;
præsertim cum satis validum ab imperatore Greco
præsidium sperari non posset, Tauromenitanos
aliquos potentes et factiosos, priusquam belli calamitatibus premerentur, deditionem facere. et
Ismaelitas introducere in oppidum cogitasse. Cui
consilio cum bonus pastor, providens rei Christianæ
perniciem, nullo modo assensurns videretur, et factiosi illi aciem ejus linguæ pertimescerent, ut ipse
ait Theophanes, non ausos episcopo sentiente illud
agitare consilium, vel ejus absentiæ occasione usos
vel in domum alicujus ex principibus civitatis
(quam aulam Caiphæ hic auctor vocal, alludens ad
eum, in quo de Christo prodendo nefarium conciliam habitum est) vel in sacellum, sive ædem S.
Joanni Baptistae sacram convenire solitos conjuraLionis conscios. Eam hic τοῦ Προδρόμου εὐκτή
prov Theophanes appellat, cui eleganti paronomasia
Bouleuth piov opponit, sicuti mox idem sacellum
βαπτιστήριον cui ἐπιβουλευτήριον quæ vocum allit
terationes et allusiones reddi in Latina lingua non
poluerunt. Ad hanc autem conjecturam inclinavit
animus ex illis verbis: Ινα τί γένηται; ἵνα ἐξωθῇ
μὲν ὁ Ἰσαάκ, ἀντεισαχθῇ δὲ Ἰσμαήλ (haec enim in
cod. Vat. et Pan. scripta sunt nomina). Nam per
Ismaelen Saracenicum regem, per Isaac vero legitimum Tauromenii dominum imperatorem interpretari incongruum non videtur. Quod tamen nt
injustum ac nefarium Theophanes reprehendit:
contra enim fieri oporteret, ut in Isaac qui retentus
ejecto Ismaele. Non celabo tamen lectorem in cod.
Gall. alia hæc esse nomina exarata iva wôň µèv
ὁ Ἰακώβ, εἰσαχθῇ δὲ ὁ Ησαύ. Sed non inde cou
jecturæ acies hebetatur. Eadem enim est allegoria.
Quippe Jacob electus, Esau reprobatus a Deo.
Quare per illum legitimus imperato, per hunc
invisus Deo et hominibus intelligi potest. Hæc igitur
ita ad hunc locum scripta a inc accipi volo, non
perinde atque eam sciam, ut dixi, sed solum ut
conjectem seu potius divinem; utinam vero eùozóχως.
col. 307–308page 92 of 367
PG 132:307ἦν συγκύπτουσα. Είθιστο τῷ Σωτῆρι ἐν τοῖς Σάβ Ει βασι μάλιστα τὰ πολλὰ τῶν θεοσημείων ἐπιτελεῖν, καὶ τὸ μελιχρὸν τῆς διδασκαλίας νάμα προχέειν ἐν ταῖς συναγωγαῖς· ἐν ταύταις γὰρ μᾶλλον ὁ λαὸς συναγειρόμενος ἦν. Αμέλει, καὶ τὸν ἔχοντα τὴν ξη ρὰν χεῖρα, καὶ τὸν ἐν τῇ στοᾷ τοῦ Σολομῶντος παρά λυτον, καὶ τὸν ἐκ γενετῆς τυφλὸν, καὶ ταυτηνὶ τὴν συγκύπτουσαν ἐν τῷ Σαββάτῳ ἰάσατο· ἔργῳ μὲν ἑρμηνεύων τοῦ Σαββάτου τὴν κλήσιν, παρείχε ταῖς νόσοις σαββατισμὸν, καὶ κατάπαυσιν τοῖς ὑπ' αὐτῶν οχλουμένοις διδοὺς, καὶ τὰς μὲν ψυχὰς τῇ ἀριπρεπεῖ διδασκαλίᾳ φωννύς, τὰ δὲ σώματα τῶν ἐνοχλούντων ἀπαλλάττων παθῶν. Δείκνυσί γε μὴν καὶ τοὺς τοῦ νόμου ἐξηγητὰς Φαρισαίους καὶ Γραμματεῖς ἀσυνέτως τηροῦντας τὴν τοῦ Σαββάτου ἀκρίβειαν. Εἴσῃ δὲ τοῦτο σαφέστερον, ἐρείσας τὸν νοῦν εἰς τὸ τῆς ἀνα γνώσεως ταύτης ἀκροτελεύτιον, ἐν ᾧ πρὸς τὸν ἀρχι συνάγωγον ὁ Σωτὴρ διελέξατο. Νῦν δὲ τὸν λόγον ἀναλάβωμεν ἄνωθεν· «Καὶ ἰδοὺ γυνὴ ἦν πνεῦμα έχουσα ἀσθενείας. Ποῦ εἰσιν οἱ τῆς ἐκ δαιμόνων παραφορᾶς περιόδους σελήνης, καὶ ζέσιν, καὶ ύπερ όπτησιν αἵματος, καὶ ὕλης πλεονασμὸν αἰτιώμενοι, καὶ διὰ τοῦτο τὸν τῆς ἀληθείας λόγον κατασπαράσ σοντες; Ἰδοὺ γὰρ καὶ τὸ κεκυφέναι τὸ γύναιον, καὶ νενευκέναι πρὸς γῆν, ὡς ἐκ δαιμονικῆς ἐνεργείας συμβάν, πνεῦμα ἀσθενείας ὀνομάζει τὸ Εὐαγγέλιον. Ο γὰρ μέγας εὐαγγελιστής οὗτος Λουκᾶς, ἅτε ταῖς Ιατρικαῖς βίβλοις ὠμιληκώς, καὶ τὴν τῶν φυσικῶν δόξαν οὐκ ἀγνοῶν, ἐπανορθοῦται τὴν ἐκείνων ὑπόλης ψιν, ὡς ἂν μὴ ἔχοιεν αἰτιᾶσθαι νευρῶν νάρκωσιν, καὶ σπονδύλων διάλυσιν, καὶ ὅσα φυσιολογεῖν εἴθισται τοῖς μὴ πλέον τῶν ἐν αἰσθήσει προσέχουσι. Ταῦτα δὲ λέγω οὐκ ἀναιρῶν τὴν αἰτίαν τῆς φύσεως. Καὶ γὰρ ἡ φύσις ἁμαρτάνει ὡς τὰ πολλά· ἢ πόθεν οι περιττοί τινες ἐπιγίνονται δάκτυλοι, ἢ μελῶν ἔλλειψις, ἢ πήρωσις ὀφθαλμῶν ἐξ αὐτῆς τῆς γεννήσεως; Διὸ καὶ πατέρας τῆς τικτομένων ἀσθενείας πολλάκις αἰτιατέον, μέθῃ καὶ ἀκολασίᾳ ποιοῦντες ἐξίτηλα τὰ σπειρόμενα. Ἐντεῦθεν καὶ Μωϋσῆς τὸν τοῦ λελωβημένου πατέρα κατέλευσεν, ὅτι δι' ἀκρα σίαν τῆς γυναικὸς τὸν καθαρισμὸν οὐκ ἀνέμεινε. Πλὴν ὅτι καὶ ταῦτα οὐκ ἔξω τῆς πάντα εὐθυνούσης προνοίας ἐκπέπτωκε, μέλλουσαν ἔσεσθαι κακίαν κω λυούσης πολλάκις διὰ πηρώσεως. Οὐ γὰρ μόνον ἐν τοῖς σωματικοῖς, ἀλλὰ κάν ταῖς ψυχαῖς τὰ ἐναντία τῶν ἐναντίων ἰάματα. Οἷς δὲ μὴ μέλλουσα κακία προσαναστέλλεται, ἄλλο: καυτῆρες ἐπάγονται, ἢinclinata.» Consueverat Dominus die Sabbati multa ἦν συγκύπτουσα.» Είθιστο τῷ Σωτῆρι ἐν τοῖς Σάβex divinitatis suæ signis efficere, et mellita doctrinæ
fluenta in synagogis eſſundere; quippe cum in has
populus maxime congregaretur: nimirum et haLentem manum aridam; et paralyticum in porticu
Salomonis; et cæcum a nativitate; et hanc inclinatam Sabbato curavit; et facto quidem ipso Sablati
appellationem interpretans sabbatismum præebat morbis, hoc est, requiem iis qui illis diveram
Jantur, et cum animos præstantissima doctrina
confirmabat, tum vero corpora malis opprimentibus
liberabat. Ostendit vero etiam Plarisæus et Scribas
legis interpretes tam exactam Sabbati observationem
insipienter exigere. Quod intelliges planius, si mentem intenderis in hujns lectionis extremum, ubi
cum archisynagoge disputat Dominus. Nune vero
sermonem a capite repetamius: «Ει ecce niulier,
quæ habebat spiritum infirmitatis. Ubi sunt, qui
agitationis a demonibus effeclæ causam in periodos
luna, in Servorem et nimian sanguinis alustionem,
el_in materiei abundantiam 71 conferunt? adeoque
veritatis verba dilacerant? Ecce enim quod inclinata
mulier esset, et in terram vergeret, ut dæmonis
opera factum infirmitatis spiritum vocat Evangelium.
Etenim hic magnus evangelista Lucas, ut qui versatus esset in libris qui de medicinae scientia scripti
sunt, nec ignoraret physicorum opinionem, eorum
judicium corrigit: ut neque nervorum torporem
dissolutionemque vertebrarum, et quæque de nat
turae rationibus dictitant, causari possent ii qui
nihil supra sensum attingunt. Nec vero hæc in eam
sententiam dico, ut naturales causas de medio
tollam. Permulta enim etiam natura peccat; alioquin
supervacanei digiti, et vel oculis, aliove quo membro
ab ortu ipso capti unde proficiscuntur. Quamobrem
filiorum imbecillitatis in parentes plerumque conferenda causa est, qui ebrietate, vel intemperantia
exilem et mancam sobolem edidere? Hinc et
Moyses ejus, qui mutilus natus fuerat, patrem
lapidavit, quod uxoris purgationem præ incontinentia non exspectavit. Verumtamen et hæc non sine
gubernatrice rerum omnium providentia contingunt.
quæ per corporis damna futuram plerumque coercel
improbitatem. Non solum enim in corporis morbis,
sed etiam animi, contrariorum contraria medicamenta sunt. His vero, quorum futura nequitia non
cohibetur, admoventur, vel admovebuntur certe
βασι μάλιστα τὰ πολλὰ τῶν θεοσημείων ἐπιτελεῖν,
καὶ τὸ μελιχρὸν τῆς διδασκαλίας νάμα προχέειν ἐν
ταῖς συναγωγαῖς· ἐν ταύταις γὰρ μᾶλλον ὁ λαὸς
συναγειρόμενος ἦν. Αμέλει, καὶ τὸν ἔχοντα τὴν ξηρὰν χεῖρα, καὶ τὸν ἐν τῇ στοᾷ τοῦ Σολομῶντος παράλυτον, καὶ τὸν ἐκ γενετῆς τυφλὸν, καὶ ταυτηνὶ τὴν
συγκύπτουσαν ἐν τῷ Σαββάτῳ ἰάσατο· ἔργῳ μὲν
ἑρμηνεύων τοῦ Σαββάτου τὴν κλήσιν, παρείχε ταῖς
νόσοις σαββατισμὸν, καὶ κατάπαυσιν τοῖς ὑπ' αὐτῶν
οχλουμένοις διδοὺς, καὶ τὰς μὲν ψυχὰς τῇ ἀριπρεπεῖ
διδασκαλίᾳ φωννύς, τὰ δὲ σώματα τῶν ἐνοχλούντων
ἀπαλλάττων παθῶν. Δείκνυσί γε μὴν καὶ τοὺς τοῦ
νόμου ἐξηγητὰς Φαρισαίους καὶ Γραμματεῖς ἀσυνέτως τηροῦντας τὴν τοῦ Σαββάτου ἀκρίβειαν. Εἴσῃ δὲ
τοῦτο σαφέστερον, ἐρείσας τὸν νοῦν εἰς τὸ τῆς ἀναγνώσεως ταύτης ἀκροτελεύτιον, ἐν ᾧ πρὸς τὸν ἀρχι
συνάγωγον ὁ Σωτὴρ διελέξατο. Νῦν δὲ τὸν λόγον
ἀναλάβωμεν ἄνωθεν· «Καὶ ἰδοὺ γυνὴ ἦν πνεῦμα
έχουσα ἀσθενείας. Ποῦ εἰσιν οἱ τῆς ἐκ δαιμόνων
παραφορᾶς περιόδους σελήνης, καὶ ζέσιν, καὶ ύπερόπτησιν αἵματος, καὶ ὕλης πλεονασμὸν αἰτιώμενοι,
καὶ διὰ τοῦτο τὸν τῆς ἀληθείας λόγον κατασπαράσ
σοντες; Ἰδοὺ γὰρ καὶ τὸ κεκυφέναι τὸ γύναιον, καὶ
νενευκέναι πρὸς γῆν, ὡς ἐκ δαιμονικῆς ἐνεργείας
συμβάν, πνεῦμα ἀσθενείας ὀνομάζει τὸ Εὐαγγέλιον.
Ο γὰρ μέγας εὐαγγελιστής οὗτος Λουκᾶς, ἅτε ταῖς
Ιατρικαῖς βίβλοις ὠμιληκώς, καὶ τὴν τῶν φυσικῶν
δόξαν οὐκ ἀγνοῶν, ἐπανορθοῦται τὴν ἐκείνων ὑπόλης
ψιν, ὡς ἂν μὴ ἔχοιεν αἰτιᾶσθαι νευρῶν νάρκωσιν,
καὶ σπονδύλων διάλυσιν, καὶ ὅσα φυσιολογεῖν εἴθισται τοῖς μὴ πλέον τῶν ἐν αἰσθήσει προσέχουσι.
Ταῦτα δὲ λέγω οὐκ ἀναιρῶν τὴν αἰτίαν τῆς φύσεως.
Καὶ γὰρ ἡ φύσις ἁμαρτάνει ὡς τὰ πολλά· ἢ πόθεν
οι περιττοί τινες ἐπιγίνονται δάκτυλοι, ἢ μελῶν
ἔλλειψις, ἢ πήρωσις ὀφθαλμῶν ἐξ αὐτῆς τῆς γεννή
σεως; Διὸ καὶ πατέρας τῆς τικτομένων ἀσθενείας
πολλάκις αἰτιατέον, μέθῃ καὶ ἀκολασίᾳ ποιοῦντες
ἐξίτηλα τὰ σπειρόμενα. Ἐντεῦθεν καὶ Μωϋσῆς τὸν
τοῦ λελωβημένου πατέρα κατέλευσεν, ὅτι δι' ἀκρασίαν τῆς γυναικὸς τὸν καθαρισμὸν οὐκ ἀνέμεινε.
Πλὴν ὅτι καὶ ταῦτα οὐκ ἔξω τῆς πάντα εὐθυνούσης
προνοίας ἐκπέπτωκε, μέλλουσαν ἔσεσθαι κακίαν κω
λυούσης πολλάκις διὰ πηρώσεως. Οὐ γὰρ μόνον ἐν
τοῖς σωματικοῖς, ἀλλὰ κάν ταῖς ψυχαῖς τὰ ἐναντία
τῶν ἐναντίων ἰάματα. Οἷς δὲ μὴ μέλλουσα κακία
προσαναστέλλεται, ἄλλο: καυτῆρες ἐπάγονται, ἢ
Francisci Scorsi notæ.
Sabbati appellationem interpretans. Veram
Sabbati notationem Theophanes desumit a verbo
mary cessavit, quievit. Aliud etymon non verum
Lactantius cominentus est, perinde quasi a yow
quod est sepiem, quasi septimos dicatur dies. Sed
mulio magis explodenda etymologia Plutarchi
lib. v Symp. quaest. 5, ubi a Bacchio, qui Sabbas
inter alia multa sua nomina appellatur, detorquet;
falso etiam ejus culum Judaeis allingens. Lege
praeterea quae inf. a not. 6 et 8 duotantur.
Hinc et Muses. Laia quid m fuit a Mose
pœna mortis in eum, qui cum muliere in fluxu
sanguinis menstruo coivisset, Levit. cap. xx. Hoc
tamien exemplum ab ipso proditum in ejus patre,
qui fuerat inutilus natus, et prenam lapidation.s
nusquam in Pentateucho, nec apud Josephum, vel
alium ex hujusmodi scriptoribus adhuc legi; arbiror vero Theophanem id non dicturum fuisse, nisi
alicunde accepisset; potuit autem accipere ab aliqua
traditione Hebraorum, vel aliquo libro, qui me
adhuc later. Certe quidem locum aliquem Scripturæ
sacræ ipse non designat. Utitur etiam S. Hieronymus hujusmodi traditionibus, quæ in sacris Libris
non leguntur, quas itidem ipse non proferret, nisi
vel legisset vel audisset. Id animadvertet qui ejus
in Evangelia legerit commentaria.
Homily XVIHomilia XVI
col. 309–310page 93 of 367
PG 132:309επαχθήσονται. ι Καὶ ἰδοὺ γυνὴ ἔχουσα πνεῦμα ἀσθε-. νείας ἔτη δέκα καὶ ὀκτώ.» Ορα τοῦ κακοῦ τὴν ἐπίτασιν, ἐννόησον δὲ καὶ τῆς ἀσθενείας τὸ μέγε θος, ἐν πόσοις ἐτῶν περιόδοις εἰς γῆν ἡ ἀθλία κέ κυφε κτηνηδόν, μήτε πρὸς τὰ οὐράνια κάλλη ἐνατενίζειν ισχύουσα, μήτε τὰς ὄψεις τῶν συναντώντων περιαθρείν δυναμένη, ἀλλὰ μηνοειδώς καμπομένη δίκην στοάς, τοῦ δαίμονος οἷά τινος μολυβδίνου βά ρους βρίθοντος, καὶ τὸν νῶτον συγκύπτοντος. ἵεται τοίνυν ἐπὶ τὴν ἴασιν αὐτόμολος ὁ Σωτὴρ, ἐκ τῆς ἐνούσης αὐτῷ ἐμφύτου πρὸς τὸν ἄνθρωπον γαληνός τητος, ἐλεήσας τὴν φύσιν παιζομένην οὕτως ὑπὸ τοῦ δαίμονος, καὶ φωνὴν ἐπαφίησι τῆς νόσου λυτήριον Γύναι, ἀπολέλυσαι τῆς ἀσθενείας σου.» Καὶ τῷ λόγω προστίθησι τὴν ἀφήν· «Ἐπέθηκε γὰρ, φησίν, ἐπ' αὐτῇ τὰς χεῖρας, καὶ παραχρῆμα ἀνωρθώθη. Αθρει δὴ τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος τὸ κατάλληλον φάρμακον. Ἐπειδὴ γὰρ, τῆς ψυχῆς ἁμαρτησάσης, ἐδόθη τῷ Σατανᾷ τὸ σῶμα πρὸς κόλασιν, διὰ μὲν τοῦ λόγου ἀπολύει τὴν ψυχὴν τῆς τῶν ἁμαρτιῶν ἐνοχῆς, διὰ δὲ τῆς θείας ἀφῆς ἀνορθοῖ τὸ σῶμα τῆς εἰς γήν κατανεύσεως. Αποκριθεὶς δὲ ὁ ἀρχισυνάγωγος, ἀγανακτῶν ὅτι τῷ Σαββάτῳ ἐθεράπευσεν ὁ Ἰησοῦς, ἔλεγε τῷ ὄχλῳ Εξ ἡμέραι εἰσὶν, ἐν οἷς δεῖ ἐργάζεσθαι· ἐν ταύταις οὖν ἐρχόμενοι θεραπεύεσθε, καὶ μὴ τῇ ἡμέρᾳ τοῦ Σαββάτου.» Ως χαλεπὸν πάθος ο φθόνος, την ψυχήν ὑποτήκων τοῦ τρέφοντος, καὶ λαθεῖν μὴ δυνάμενος, κἂν πρὸς ὀλίγον ὑποκριτικῷ προσωπείῳ καλύπτοντο, ὡς πῦρ ἐν ἀχύροις καλυπτόμενον δριμὺν μὲν τέως καπνὸν ἀναδίδωσιν, εἰ δέ τινος τύχοι διὰ πνοῆς, τότε αναρριπίζει τὴν φλόγα εἰς τοὺμφανές· τοιοῦτόν τι συνέβη καὶ περὶ τὴν ἀπόπληκτον τοῦτον ἀρχισυνάγωγον δς, τοῦ Κυρίου διδάσκοντος, ὤδινε μὲν ἐν ἀποῤῥήτοις τὸν φθόνον, κατεῖχε δὲ μόλις μηδεμίαν εὑρίσκων λαβήν. Τὸ δὲ παράδοξον θαῦμα τεθεακώς, επῤῥήσσει τὴν ἐνδομυχοῦσαν κακίαν, καὶ εἰς φῶς προσάγει τοῦ φθόνου τὸ ἀμβλωθρίδιον. Αφεὶς γὰρ θαυμάζειν, τὴν τοῦ νόμου παράβασιν δῆθεν προβάλω λεται, οὐ τὸ Σάββατον μᾶλλον τιμῶν, ἡ τοῖς θερα πενομένοις ἐπιφθονῶν. ᾿Αλλ' ἀνεπικούρητον ἀεὶ τὸ ψεῦδος ἀφ' ἑαυτοῦ, ῥᾷστα παρὰ τῶν σωφρόνων δεν ελεγχόμενον. Ο μὲν γὰρ δὲ δυσφορηκὼς ἀναισχυντεῖ προφανῶς, καὶ τῷ θαύματι ἀντεξάγει τῆς ἑαυτοῦ καυτήρες, άλλοι ἀλλ' οἱ καυτήρες. ὑποτύφων, υπο τήκων, εἰ τὸ ὑποτήκων Ο φθόνος ἐστὶ κάκιστον· ἔχει δέ τι καλὸν ἐν αὐτῷ Τήκει γὰρ φθονερῶν ὄμματα, καὶ καρδίην.HOMILIA XII.
επαχθήσονται. ι Καὶ ἰδοὺ γυνὴ ἔχουσα πνεῦμα ἀσθε- cauteria. Et ecce mulier, quae habebat spiriνείας ἔτη δέκα καὶ ὀκτώ.» Ορα τοῦ κακοῦ τὴν
ἐπίτασιν, ἐννόησον δὲ καὶ τῆς ἀσθενείας τὸ μέγε
θος, ἐν πόσοις ἐτῶν περιόδοις εἰς γῆν ἡ ἀθλία κέ
κυφε κτηνηδόν, μήτε πρὸς τὰ οὐράνια κάλλη ἐνατενίζειν ισχύουσα, μήτε τὰς ὄψεις τῶν συναντώντων
περιαθρείν δυναμένη, ἀλλὰ μηνοειδώς καμπομένη
δίκην στοάς, τοῦ δαίμονος οἷά τινος μολυβδίνου βάρους βρίθοντος, καὶ τὸν νῶτον συγκύπτοντος. ἵεται
τοίνυν ἐπὶ τὴν ἴασιν αὐτόμολος ὁ Σωτὴρ, ἐκ τῆς
ἐνούσης αὐτῷ ἐμφύτου πρὸς τὸν ἄνθρωπον γαληνός
τητος, ἐλεήσας τὴν φύσιν παιζομένην οὕτως ὑπὸ τοῦ
δαίμονος, καὶ φωνὴν ἐπαφίησι τῆς νόσου λυτήριον·
• Γύναι, ἀπολέλυσαι τῆς ἀσθενείας σου.» Καὶ τῷ
λόγω προστίθησι τὴν ἀφήν· «Ἐπέθηκε γὰρ, φησίν,
ἐπ' αὐτῇ τὰς χεῖρας, καὶ παραχρῆμα ἀνωρθώθη.
Αθρει δὴ τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος τὸ κατάλληλον
φάρμακον. Ἐπειδὴ γὰρ, τῆς ψυχῆς ἁμαρτησάσης,
ἐδόθη τῷ Σατανᾷ τὸ σῶμα πρὸς κόλασιν, διὰ μὲν
τοῦ λόγου ἀπολύει τὴν ψυχὴν τῆς τῶν ἁμαρτιῶν
ἐνοχῆς, διὰ δὲ τῆς θείας ἀφῆς ἀνορθοῖ τὸ σῶμα τῆς
εἰς γήν κατανεύσεως.
• Αποκριθεὶς δὲ ὁ ἀρχισυνάγωγος, ἀγανακτῶν ὅτι
τῷ Σαββάτῳ ἐθεράπευσεν ὁ Ἰησοῦς, ἔλεγε τῷ ὄχλῳ
Εξ ἡμέραι εἰσὶν, ἐν οἷς δεῖ ἐργάζεσθαι· ἐν ταύταις
οὖν ἐρχόμενοι θεραπεύεσθε, καὶ μὴ τῇ ἡμέρᾳ τοῦ
Σαββάτου.» Ως χαλεπὸν πάθος ο φθόνος, την ψυχήν
ὑποτήκων τοῦ τρέφοντος, καὶ λαθεῖν μὴ δυνάμενος,
κἂν πρὸς ὀλίγον ὑποκριτικῷ προσωπείῳ καλύπτοντο,
ὡς πῦρ ἐν ἀχύροις καλυπτόμενον δριμὺν μὲν τέως
καπνὸν ἀναδίδωσιν, εἰ δέ τινος τύχοι διὰ πνοῆς, τότε
αναρριπίζει τὴν φλόγα εἰς τοὺμφανές· τοιοῦτόν τι
συνέβη καὶ περὶ τὴν ἀπόπληκτον τοῦτον ἀρχισυνάγωγον δς, τοῦ Κυρίου διδάσκοντος, ὤδινε μὲν ἐν
ἀποῤῥήτοις τὸν φθόνον, κατεῖχε δὲ μόλις μηδεμίαν
εὑρίσκων λαβήν. Τὸ δὲ παράδοξον θαῦμα τεθεακώς,
επῤῥήσσει τὴν ἐνδομυχοῦσαν κακίαν, καὶ εἰς φῶς
προσάγει τοῦ φθόνου τὸ ἀμβλωθρίδιον. Αφεὶς γὰρ
θαυμάζειν, τὴν τοῦ νόμου παράβασιν δῆθεν προβάλω
λεται, οὐ τὸ Σάββατον μᾶλλον τιμῶν, ἡ τοῖς θερα
πενομένοις ἐπιφθονῶν. ᾿Αλλ' ἀνεπικούρητον ἀεὶ τὸ
ψεῦδος ἀφ' ἑαυτοῦ, ῥᾷστα παρὰ τῶν σωφρόνων δεν
ελεγχόμενον. Ο μὲν γὰρ δὲ δυσφορηκὼς ἀναισχυντεί προφανῶς, καὶ τῷ θαύματι ἀντεξάγει τῆς ἑαυτοῦ
tum infirmitatis annis decem et octo. › Considera
quantum increverit malum, et quam magna infirmitas fuerit; per quot annormn spatia miserabilis
mulier pecudum ritu cernua nec in cœli pulchritudinem figere obtutum, neque in occurrentium sibi
vultus potuerat intueri, sed lunata curvataque instar
fornicis, damone quasi quodam plumbi pondere
opprimente, et dorsum infectente pandabat; ad
eam igitur sanandam sponte sua Jesus accurrit, et
pro innata sibi erga hominem clementia naturam
humanam sic ludificatam a dæmone miseratus, et
vocem emittit morbi expultricem: «Mulier, dimissa
es ab infirmitate tua; > et verbo tactum adjungit:
• Imposuit enim, inquit, illi manus et erecta est. ›
Considera vero congruentem corpori et animæ
72 medicinam. Quoniam enim peccante anima
traditum erat Satanæ corpus ad pœnam, per verba
quidem a peccatorum realu absolvit animam,
per divinum vero contactuin, corpus in terram
antea vergens restituit.
• Respondens autem archisynagogus indignans,
quod Sabbato curasset Jesus, dicebat turba: Sex
dies sunt, in quibus oportet operari; in his ergo
venite, et curamini, et non in die Sabbati. Quam
atrox est invidiæ passio altricem illius animam
tabe conficiens quæ neque latere potest, etiam
si paulisper personata facie abscondatur. Ut ignis
sub paleis conditus acrem interim fumum emittit,
si vero eum eðlari contingat, jam excitat flammam
aperte, simile quiddam et huic stolido archisynagogo usuvenit: qui docente Domino in intinuis
præcordiis parturiebat invidiam, eamque continebat ægre nullam adhuc nactus occasionem, ubi vero
inopinatum miraculum vidit, latentem in penetralibus cordis nequitiam erumpit, et profert in lucem abortum. Mirari enim omittens objicit illi
quod legem videlicet violasset, non tam Sabbati
rationem habens, quam sanatis valetudinem invidens. Sed mendacium semper auxilio destituitur,
et a sapientibus facillime coarguitur. Qui enim
iniquo anino rem ferebat, vim aperta loquitur
impudentia. et miraculo suæ ipsius invidentiæ
Francisci Scorsi nota.
It Graco est καυτήρες, sed idem valet, eadem
que forma tum origine ac xauth piov, quod Latine
canterium reddas; cauter autem minus est in usu.
Utrumque vocabulum significat ferrum ignitum,
vel instrumentum chirurgica artis, quo carnes
putridæ aduruntur, vel certe notantur. Vult igitur
ea metaphora Theophanes; in quibus Deus non ea
atitur providentia, ut morbis malisque corporis,
vel ab utero matris contractis, futuram coerceat
improbitatem, cos per alia graviora remedia, quasi
per adustionem pufrefactæ carnis a vitiis suis esse
sanandos; juxta illud, quod orabat D. Augustinus -
Hic ure, hic seca, ut in alernum parcas. Correxi
vero ex C. V. ubi rectius scriptum est άλλοι aliorum scripturam ἀλλ' οἱ καυτήρες.
peccatorum rcatu. Nulla mentio in Evangelio peccata huic mulieri fuisse condonata; sed
tamen de plerisque qui corpore, animo etiam fuisse
sanatos credendum est, ut Maldonatus ait.
Tabe confciens. In Val. legitur ὑποτύφων,
succendens, seul rectius censui ex aliis miss., υποτήκων, tabefaciens. Εt profecto haec invidentia tabes
cui poetarum non decantata? Edax livor inde dicta
Ovidio, Amor. lib. 1:
Quid mihi, livor edar, ignavos objicis annos?
Lucretius pulchre lib. 111:
Macerat invidia ante oculos illum esse potentem,
Illum aspeclari, claro qui incedit honore,
Ipsi se in tenebris volvi cœnoque queruntur.
Salsum est etiam illud epigramma ex Anthol. lib. 1,
εἰ τὸ ὑποτήκων quod ait noster, notat:
Ο φθόνος ἐστὶ κάκιστον· ἔχει δέ τι καλὸν ἐν αὐτῷ·
Τήκει γὰρ φθονερῶν ὄμματα, καὶ καρδίην.
Grande malum invidia est; tamen hoc bonitatis in
[illa est:
Cor etiam osorum devorat, alque oculos.
col. 311–312page 94 of 367
PG 132:311βασκανίας τὴν ἔνδειξιν, διαλέληθε δὲ καθ᾿ ἑαυτοῦ κι νήσας τὸν ἔλεγχον. Τί γὰρ πρὸς αὐτὸν ὁ Σωτήρ; Υποκριτά, ἕκαστος ὑμῶν ἐν τῷ Σαββάτῳ οὐ λύει τὸν βοῦν αὐτοῦ καὶ τὸν ὄνον ἀπὸ τῆς φάτνης, καὶ ἀπαγαγὼν ποτίζει; ο Δείκνυσι μὲν οὖν αὐτὸν οἷον λελυττηκότα τῷ φθόνῳ· ἀνακαλύπτει δὲ διαλευκαίνων τοῦ νόμου τὸ βούλημα, καὶ πείθων πρὸς τὸ πνεῦμα χειραγωγεῖσθαι ὑπὸ τοῦ γράμματος. ᾿Απείπατο μὲν γὰρ ὁ νόμος τῷ Σαββάτῳ χειρονεκτεῖν, ἥκιστα δὲ κωλύει εὐεργετεῖν, ἀλλὰ δὴ καὶ αὐτὴ τῶν πράξεων ή σχολή νοουμένων ἦν φυλακή. Οτι δὲ ταυτὶ ἀληθῆ, ὁ λόγος δείξει ἀμογητί. Επιτάττει ὁ νόμος ἐν Σαβ βάτῳ μὴ αίρειν βάσταγμα, καὶ πῦρ μὴ καίειν, καὶ ἀπὸ τοῦ τόπου αὐτοῦ μὴ ἐξέρχεσθαι. Ο τοίνυν ἐκε λαμβάνων ταῦτα σωματικῶς τῇ τοῦ νόμου κατάρτ ὑπόδικος γίνεται. Τὸ γὰρ μὴ κινεῖσθαι ἀπὸ τοῦ τόπου ἀμήχανον· καὶ πᾶν τὸ ἐπαιρόμενον βάσταγμά ἐστι, κἂν ἄρτος ᾖ, καν ἱμάτιον. Αλλ' ὁ νόμος διὰ τοῦ σαββατισμοῦ τὴν ἐν τῷ κακῷ ἀπραξίαν νομοθετεί. Καὶ μήτε τῷ βάρει τῆς ἁμαρτίας καταφορτίζεσθαι, τοῦτο γάρ ἐστι τὸ μὴ αἴρειν βάσταγμα· μήτε τῆς ἐν Θεῷ μονῆς ἀφίστασθαι, ὅπερ ἐστὶ τὸ μὴ ἀπὸ τοῦ τόπου αὐτοῦ ἐξέρχεσθαι· μήτε τοῦ θυμοῦ καὶ τῆς φαύλης ἐπιθυμίας ἀναφλέγειν τὸ πῦρ. Ἀλλὰ καὶ τὸ καταλευσθῆναι τὸν κατὰ τὸ Σάββατον φρυγανιζόμενον, οὕτω προσήκει νοεῖν, ὡς δεῖ τοὺς ἀναιρετικούς καὶ τῷ θαύματι ἀντεξάγει τῆς ἑαυτοῦ βασκανίας τὴν ἔνδειξιν, τῷ θαύματι τὴν ἔνδειξιν τῷ θαύματι τὴν ἔδειξιν, διαλέληθε δὲ καθ᾿ ἑαυτοῦ κινήσας τὸν ἔλεγχον ὀρθῶς καὶ πεφροντισμένωςsil
animadvertit βασκανίας τὴν ἔνδειξιν, διαλέληθε δὲ καθ᾿ ἑαυτοῦ κι
νήσας τὸν ἔλεγχον. Τί γὰρ πρὸς αὐτὸν ὁ Σωτήρ;
• Υποκριτά, ἕκαστος ὑμῶν ἐν τῷ Σαββάτῳ οὐ λύει
τὸν βοῦν αὐτοῦ καὶ τὸν ὄνον ἀπὸ τῆς φάτνης, καὶ
ἀπαγαγὼν ποτίζει; ο Δείκνυσι μὲν οὖν αὐτὸν οἷον
λελυττηκότα τῷ φθόνῳ· ἀνακαλύπτει δὲ διαλευκαί
νων τοῦ νόμου τὸ βούλημα, καὶ πείθων πρὸς τὸ πνεῦμα
χειραγωγεῖσθαι ὑπὸ τοῦ γράμματος. ᾿Απείπατο μὲν
γὰρ ὁ νόμος τῷ Σαββάτῳ χειρονεκτεῖν, ἥκιστα δὲ
κωλύει εὐεργετεῖν, ἀλλὰ δὴ καὶ αὐτὴ τῶν πράξεων
ή σχολή νοουμένων ἦν φυλακή. Οτι δὲ ταυτὶ ἀληθῆ,
ὁ λόγος δείξει ἀμογητί. Επιτάττει ὁ νόμος ἐν Σαββάτῳ μὴ αίρειν βάσταγμα, καὶ πῦρ μὴ καίειν, καὶ
ἀπὸ τοῦ τόπου αὐτοῦ μὴ ἐξέρχεσθαι. Ο τοίνυν ἐκε
λαμβάνων ταῦτα σωματικῶς τῇ τοῦ νόμου κατάρτ
ὑπόδικος γίνεται. Τὸ γὰρ μὴ κινεῖσθαι ἀπὸ τοῦ τόπου
ἀμήχανον· καὶ πᾶν τὸ ἐπαιρόμενον βάσταγμά ἐστι,
κἂν ἄρτος ᾖ, καν ἱμάτιον. Αλλ' ὁ νόμος διὰ τοῦ
σαββατισμοῦ τὴν ἐν τῷ κακῷ ἀπραξίαν νομοθετεί.
Καὶ μήτε τῷ βάρει τῆς ἁμαρτίας καταφορτίζεσθαι,
τοῦτο γάρ ἐστι τὸ μὴ αἴρειν βάσταγμα· μήτε τῆς ἐν
Θεῷ μονῆς ἀφίστασθαι, ὅπερ ἐστὶ τὸ μὴ ἀπὸ τοῦ
τόπου αὐτοῦ ἐξέρχεσθαι· μήτε τοῦ θυμοῦ καὶ τῆς
φαύλης ἐπιθυμίας ἀναφλέγειν τὸ πῦρ. Ἀλλὰ καὶ τὸ
καταλευσθῆναι τὸν κατὰ τὸ Σάββατον φρυγανιζόμε
νον, οὕτω προσήκει νοεῖν, ὡς δεῖ τοὺς ἀναιρετικούς
demonstrationem opponit: nec
contra se ipsum movisse se argumentum. Quid
euim illi Salvator? Hypocrita, unusquisque vestrum Sabbato non solvit bovem suum, aut asinum
a præsepin, et ducit adaquare?, Ostendit illum
præ invidia ad rabiem pene redactum quid vero
sibi velit lex, aperit, et illustrat, simulque suadet
ut a littera manducamur ad spiritum. Velabat
ane lex Sabbato admovere manum ad opus;
seneficentiam vero neutiquam prohibebat. Attamen et ipsa operum cessatio cautio erat eorum
que sub intelligentiam cadunt. Quod vero hæc ita
se habeant, ratio ipsa nullo negotio ostendet. Lex
præcipit, ne portentur pondera; ne quid accendatur ignis: nee de suo quispiam egrediatur loco ".
Qui igitur hæc corporaliter accipit, maledicto legis obnoxius fit ". Nam nec fieri potest ut
ne quis suo loco 73 cedat: et omne quod tollitur
aliquid oneris est, etiamsi panis vel pallium sit.
Verum lex per Sabbati observationem ab opere malo
cessare nos jubet, ut neque peccati pondere prægravemur; hoc est enim onus non tollere, neque a mansione in Deo desistamus; hoc est enim a suo loco nou
recedere; neque vel iræ vel malæ cupiditatis accendamus iguem. Quin etiam quod lapidatus sit, qui
Sabbato ligna collegerat ", ita par est intelligere,
** Jerem. xvii, 21; Exod. xxxv, 3; xvi, 29.» Galat. 1, 10. Num. xv, 32.
Francisci Scorsi notæ.
Demonstrationem opponit. Aeuta sententia, Sabbato curari non posse afflictam mulierem dicitis;
cuam hic magis explano, quod baud sciam an interpretandis verbis eam assequi satis potuerim.
Græca suit, καὶ τῷ θαύματι ἀντεξάγει τῆς ἑαυτοῦ
βασκανίας τὴν ἔνδειξιν, quibus verbis hic auctor
opponit τῷ θαύματι τὴν ἔνδειξιν perinde ac si diceret: Evidenti Christi miraculo nihil habuit aliud,
quod ad illud elevandum opponeret archisynagogus,
misi demonstrationem invidentiæ suær, hoc est id
argumentum, quo manifeste suam demonstrabat
invidiam. Unde subjungit τῷ θαύματι τὴν ἔδειξιν,
διαλέληθε δὲ καθ᾿ ἑαυτοῦ κινήσας τὸν ἔλεγχον· non
eaim animadvertit verbis suis movere contra se
reprehensionem, qua Christus eum aperte stultitiæ
redarguit: Hypocrita, unusquisque vestrum Sibbato
non solvit bovem suum, et asinum, et ducit adaquare?
Maledicto legis. Alludit ad locum D. Pauli ad
Galat. m, abi adversus cos agens, qui legis operibus confidebant, eos sub maledicto legis esse dicit,
co quod sine Christi gratia legem omnem spiritualiter in plere non possent, atque adeo subjacerent
illi malédicto, quod est Deut. xxv: Maledictus
omnis, qui non permanserit in omnibus, quæ scripta
sunt in libro legis, ut faciant ea. Eodem igitur sensu
et hie, et toro hoc tractu Theophanes intelligendus;
arguit enim Judiros quod legem, ac legis observationes exteriore solum enitu et acciperent, et custodirent; peccata vero, quæ cavenda præciperentur,
et symbolis illis significarentur, non vitarent. Unde
ipse auctor a littera, ad spiritum, ut ipsemet loquitur, auditores manuducit; hoc est observationes
legis ad spiritualem transfert intelligentiam, quæ
salvo semper litterali senso, est accipienda.
Nam nec fieri potest. Ex corum opinione deducit contra Judæos argumentum; quod est ad homines, ut dialectici loquantur, arguere: Si, inquit, ea
quæ in lege dicuntur quod ad exteriorem sensum,
ct religiesins aceipitis, quam par est; quippe qui
sane nec loco moveri paululum, nec panem, nec
pallium tollere, quandoquidem aliquo 1 onus est, et
onus Sabbato portari prohibetur, licebit. Ex absurdo
igitur eos abducit, ut non owpatizw;, nt auctor infra loquitur, sed ὀρθῶς καὶ πεφροντισμένως verba
legis intelligant, hoc est non corporaliter solum,
sed recte, et accurate, et cum judicio expendant,
spiritualem magis sensum, quain litteralem spectantes. Sed mens Theophanis magis explicatur a
S. Cyrillo in lib. Adversus Judaros cum elegantissimis quæstionum solutionibus, quæst. 11, quæ ita
proponitur Qui statuit, ut Sabbato mullum fieret
opus, quomodo permittit sacerdotibus ligna secare, et
mactare, et carnes dividere, et omnia operari, quæ
sunt sacrificii? Respondet: Lexquæ lata fuit de
Sabbato, ut multa prætermittamus, abduxit quidem
ab en operatione, quæ ad victum pertinet; traduxit
autem ad spiritualem, ut illi in Sabbato cessantes
ab iis quæ ad victum pertinent, etiam spiritualter
ex parte apprehendant. Res autem spiritualis est et
Dei cultus, et circumcisio cum sit divinum signaculum, et ut semel dicam, omnis actio pia et religiosa,
quamobrem Christus quoque Sabbato curans ægrotos
non solvit legem Sabbati, Et in Collectaneis cap. 20:
Porro autem jussit etiam per vocem Jeremiæ prophetæ
non tollere onera in die Sabbatorum, neque opus
facere, neque proficisci extra Jerusalem. Oportet
enim eos, qui sabbatizant spiritualiter non tollere
rursus pondera peceati; neque malum opus facere;
neque ferri extra sacratissimam piamque, ac religiosam viæ institutionem. Quod autem malum opus
prohibuerit, est erspicuum ex eo quod sacerdotes in
Sabbato mactent hostias, et carnes distribuant, et
circumcidant, et omnia faciant quæ pertinent ad Dei
cultum. De eo vero, qui ligna die Sabbati collegit,
similem tropologiam adducit. Ex quibus vides ut
concinat cum Cyrillo Theophanes, in legalium præ
ceptorum tropologia.
col. 313–314page 95 of 367
PG 132:313τῆς κακίας λογισμούς σφενδοναν κατά του συλλέγοντος τῆς ἁμαρτίας τὰ φρύγανα. ἅπερ ὁ ᾿Απόστολος ξύλα, καὶ χόρτον, καὶ καλάμην ὠνόμασεν. Οἱ δὲ Ἰουδαῖοι οὐκ ὀρθῶς, οὐδὲ πεφροντισμένως, ἀλλὰ σω ματικῶς σαββατίζοντες, καὶ διὰ τῆς ἀπραξίας τι μῶντες τὸ Σάββατον, τῇ κτίσει λατρεύουσιν, ὡς τούς γε σωματικῶς σαββατίζοντας προφητική ταλα νίζει φωνή, ο Ούαι, λέγουσα, οἱ ἐφαπτόμενοι Σαβ άτων ψευδῶν!. Ο γὰρ τοίνυν νόμος καὶ τοῖς Σάβ κατι διδάσκει μηδὲ τὸν βοῦν, ἢ τὸν ὄνον παριδείν στημέλητον, ἀλλὰ καὶ ψυχὰς οἰκτείρειν κτηνῶν, ὡς τὸ λόγιον· πλὴν ἀλλ᾽ ἐπειδὴ περὶ βοῶν οὐ μέλει τῷ Θεῷ, ὡς Παύλῳ δοκεῖ τῷ ἀκριβεῖ τοῦ νόμου ἐξηγητῇ, Οἱ ἐρχόμενοι εἰς ἡμέραν κακὴν, οἱ παίζοντας καὶ εφαπτόμενοι Σχοβάτων ψευδών "Αλλως τε (χρῆναι γὰρ ὑπολαμβάνω καὶ τῶν ἀναγκαιοτέρων ἐπὶ τούτοις εἰπεῖν) ψευδή σάββατα τα παρὰ τοῖς Ἰουδαίοις· ἐπεὶ ἐστι σκιὰ μὲν ὁ νόμος, καὶ τύπος κατὰ τὸ ἀληθὲς, καὶ τὰ διὰ Μωσέως. Ο δὲ τύπος οὐκ ἀλήθεια, μόρφωσιν δὲ μᾶλλον τῆς ἀλη θείας εἰσφέρει. Τοιγάρτοι καὶ Παῦλος • Εβραίοις ἐπιστέλλει, και φησιν περὶ τῶν ἀρχαιοτέρων· ἄρα ἀπολείπεται ὁ Σαββατισμὸς τῷ λαῷ τοῦ Θεοῦ. Οὐ γὰρ κατέπαυσεν ἐκείνους ὁ Ἰησοῦς, οὔτε μὲν εἰσω εληλάκασιν εἰς κατάπαυσιν τοῦ Θεοῦ. Σαββατίζομεν δὲ πνευματικῶς ἡμεῖς ἐν Χριστῷ, καταλύοντες, καὶ ἀποφοιτῶντες μὲν ἁμαρτίας, καταλήγοντες δε παντὸς φθαρτοῦ καὶ γηΐνου πράγματος Οἰκτείρει, δίκαιος ψυχὰς κτηνῶν αὐτοῦHOMILIA XII.
τῆς κακίας λογισμούς σφενδοναν κατά του συλλέγον- quod oporteat rationes, quæ mali enecandi vin
τος τῆς ἁμαρτίας τὰ φρύγανα. ἅπερ ὁ ᾿Απόστολος
tà d
ξύλα, καὶ χόρτον, καὶ καλάμην ὠνόμασεν. Οἱ δὲ
Ἰουδαῖοι οὐκ ὀρθῶς, οὐδὲ πεφροντισμένως, ἀλλὰ σωματικῶς σαββατίζοντες, καὶ διὰ τῆς ἀπραξίας τι
μῶντες τὸ Σάββατον, τῇ κτίσει λατρεύουσιν, ὡς
τούς γε σωματικῶς σαββατίζοντας προφητική ταλανίζει φωνή, ο Ούαι, λέγουσα, οἱ ἐφαπτόμενοι Σαβ
6άτων ψευδῶν!. Ο γὰρ τοίνυν νόμος καὶ τοῖς Σάβκατι διδάσκει μηδὲ τὸν βοῦν, ἢ τὸν ὄνον παριδείν
στημέλητον, ἀλλὰ καὶ ψυχὰς οἰκτείρειν κτηνῶν, ὡς
τὸ λόγιον· πλὴν ἀλλ᾽ ἐπειδὴ περὶ βοῶν οὐ μέλει τῷ
Θεῷ, ὡς Παύλῳ δοκεῖ τῷ ἀκριβεῖ τοῦ νόμου ἐξηγητῇ,
35 | Cor. II, 13. 36 Amos VI, 5.
habeant, quasi lapides jacere in eum qui arida peccati sarmenta colligit, quæ Apostolus ligna, et ſe
num, et stipulam appellavit ". Judæi vero nec
recte, neque accurate, sed corporaliter servantes
Sabbatum, et operum vacatione colentes, creaturæ
obsequium præstant ita qui Sabbatum exte
riore observatione colunt, prophetica vox miseros prædicat Væ, inquiens, vobis, qui attingitis
Sabbata mendacia 36». Lex igitur docet etiam in
Sabbatis nec bovem, nec asinum negligenter habendum, sed potius miserandas jumentorum animas ut sacra Eloquia docent ". Verumtamen
37 Deut. xxi, 3; Prov. x11, 10.
Francisci Scorsi notæ.
Creaturæ obsequium præstant. Districte præ- В л; prima quippe radix, quæ valet mitigare vel
cepit Deus olim Hebræis observationem Sabbati,
camque in memoriam beneficii create universitatis
rerum a qua Deus die septimo cessavit. Itaque per
Sabbati custodiam omnis legis observationem præcepit, ut notavit. Cornelius a Lapide in comment.
ad cap. xvii Jeremiæ; et colligitur ex Isaiæ cap. LVI,
v. 2, ubi sic ait Dominus: Beatus vir, qui facit hoc
custodiens Sabbatum, ne pollunt illud, custodiens
manus suas ne faciat omne malum. Et item ex v. 4.
Qui enim Sabbatum custodiebat, hoc ipso tacite
profitebatur Deum esse conditorem et gubernatoFem cœli et terræ; qui vero contemnebit Sabhatum, videbatur infitiari Deum esse conditorem
mandi: sicuti siquis hodie diem Dominicum celebrare recusaret, videretur negare Christum resurrexisse, in cujus memoriam dies ille constitutus
est. Cum igitur observatio Sabbati in Dei honorem
tota referretur, adeo ut etiam omnem legis custodiam complecteretur: qui Sabbatum exteriore solum
cultu observabant, spiritualem vero cultum et abstinentiam a peccatis negligebant, creaturæ potius
quam Creatori videbantur exhibere cultum, quasi
dies Sabbati per se, et non in honorem Dei esset
observandus. Atque hic est sensus Theophanis in
hoc loco adversus Judæos loquentis qui Christum
insimulabant violationis Sabbati. In eumdeinque
Sensum congruunt cum Theophane S. Cyrillus et
S. Maximus, atque alter per alterum hoc modo est
explicandus. Primus enim in Collect. cap. 23, ita
loquitur: Non dies volens honorari ab hominibus
jussit Deus honorari Sabbata, et dies novæ lunæ, et
festorum; non enim permisisset creaturum colere
plusquam Creatorem, sed symbolice per hujusmodi
dies statuit, ut ipse honoraretur; ipse autem est
Sabbatum, id est, requies laborum animæ, etc. Alter
vero Econom. cent. v, cap. 46: Mandavit Deus in
honore haberi Sabbatum, Neomenias et festa, non
quod vellet, honorari dies ab hominibus, nam hac
ratione contra legem mandati colere creaturam, plusquam Creatorem præscriberet iis qui natura venerandos esse putant dies, et idcirco adorandos. Verum
per dies figurative seipsum honorandum esse declaravit. Hæc S. Maximus, qui multis etiam aliis capitibus cent, iv et Econ. docet in veteri lege esse
spiritualem sensum maxime attendendum.
Prophetica vox. Locus est ex cap. vi Amos,
vers. 3, nam ubi nostra editio habet: Qui separati
estis in diem malum, et appropinquatis solio iniquitalis, LXX sir, Οἱ ἐρχόμενοι εἰς ἡμέραν κακὴν, οἱ
παίζοντας καὶ εφαπτόμενοι Σχοβάτων ψευδών
en entes in diem malum, appropinquantes, et langames Sabbata mendacia. Hane varietatem notavit
Ribera noster: additque ortam ex eo quod
pro diversitate punctorum et Sabbatum, et solium
signat. Sed apud ipsum male impressa vox ♬aw pro
compescere nihil ad rem nostram facit: now autem
significat quidem Sabbatum a radice П quiescere.
cessare, sed non solis punctis differt a ww quæ
vox virgam, et dominium, seu solium signat; sed,
ut jam ex Scriptura apparet, una littera, eaque
postrema. Censeo igitur D. Hieronymum legisse in
suo libro cum u eam vocem, atque adeo vertisse
solium; LXX antem, prout quoque hodie in Hebraica
Scriptura habemus cum л unde verterunt Sabbatum. Cæterum sensus litteralis horum verborum
ex nostra editione legi potest apud ipsum Riberam,
et Cornelium a Lapide, qui tamen de ea duplici
lectione ne verbum quidem; tropologicus vero etiam
juxta versionem LXX_affertur ab ipso Ribera præclare ut cætera, sed Inculenter, et ad mentem
nostri Theophanis exprimitur a S. Cyrillo Alex.
cujus Exegesim in prophetas minores edidit nuper
noster Jacobus Pontanus ex Bavarica, et Vat.
Biblioth. a se Latinam factam. Juvat igitur et ad
illustrandum simul et prophetæ locum, et locum
Theophanis, ipsam interpretationem huc ascribere
ex eo opere Cyrilli non satis vulgato, qui sie habet:
"Αλλως τε (χρῆναι γὰρ ὑπολαμβάνω καὶ τῶν ἀναγκαιοτέρων ἐπὶ τούτοις εἰπεῖν) ψευδή σάββατα τα
παρὰ τοῖς Ἰουδαίοις· ἐπεὶ ἐστι σκιὰ μὲν ὁ νόμος,
καὶ τύπος κατὰ τὸ ἀληθὲς, καὶ τὰ διὰ Μωσέως. Ο
δὲ τύπος οὐκ ἀλήθεια, μόρφωσιν δὲ μᾶλλον τῆς ἀλη
θείας εἰσφέρει. Τοιγάρτοι καὶ Παῦλος • Εβραίοις
ἐπιστέλλει, και φησιν περὶ τῶν ἀρχαιοτέρων· ἄρα
ἀπολείπεται ὁ Σαββατισμὸς τῷ λαῷ τοῦ Θεοῦ. Οὐ
γὰρ κατέπαυσεν ἐκείνους ὁ Ἰησοῦς, οὔτε μὲν εἰσω
εληλάκασιν εἰς κατάπαυσιν τοῦ Θεοῦ. Σαββατίζομεν
δὲ πνευματικῶς ἡμεῖς ἐν Χριστῷ, καταλύοντες,
καὶ ἀποφοιτῶντες μὲν ἁμαρτίας, καταλήγοντες δε
παντὸς φθαρτοῦ καὶ γηΐνου πράγματος Ad hac
(puto enim mihi quippiam eminentius de his dicendum) falsa Sabbata sunt res Judæorum. Siquidem
lex et que per Moysen facta sunt typus sunt el
adumbratio. Typus autem non est veritas, sed figura
el simulacrum veritatis potius. Quare et Paulus
Hebræis scribit, et de antiquioribus ait: Itaque
relinquitur sabbatismus populo Dei. › Non enim
illos requiescere fecil Jesus, nec ingressi sunt in
requiem Dei. Sabbatizamus autem spiritualiter nos
in Christo omittentes, et deserentes quidem peccala,
desinentes autem ab omni corruptibili et negotio terreno. Quid his illustrius ad mentem nostri auctoris
afferri potuit? Vide itidem not, proximam 8.
Jumentorum animas. Alludit ad illud Prov. xii,
v. 10: Novit justus jumentorum suorum animas.
LXX vero sic habent: Οἰκτείρει, δίκαιος ψυχὰς
κτηνῶν αὐτοῦ· Justus miseretur animas jumentorum
suorum. Cujus logi vera germanaque sententia illa
est, quam tradit D. Chrysostomus hom. 29 in Epist.
ud Rom. quamque refert, et sequitur Salazar in
col. 315–316page 96 of 367
PG 132:315Ἑβραίων, καὶ τοὺς ἐξ ἐθνῶν ἐκδουλεύοντας, οὓς κατά τινα χρόνων εβδομαδικὴν περίοδον ἐκέλευσεν ἡ νομο θεσία ἐλευθεροῦν, ὡς ἡ τοῦ Δευτερονομίου βίβλος διέξεισι. Τὸν μὲν οὖν Ἑβραῖον, βοῦν ὀνομάζει, ὡς καθαρόν· ἔνῳ δὲ ἀφομοιο? τὸν ἐθνικὸν, ὡς ἀκάθαρ τον, οὓς προσήκει ἐν τοῖς ὁρισμένοις σαββατισμοίς λύειν ἀπὸ τοῦ δεσμοῦ τῆς δουλικής φάτνης, καὶ τὸ τόμα τῆς ἐλευθερίας χαρίζεσθαι. Αἰτίαν δὲ τῆς νότ σου τῆς γυναικὸς λέγει τὸν Σατανᾶν. Ταύτην γάρ, φησί, θυγατέρα αὖσαν 'Αβραάμ, οὐκ ἔδει λυθῆναι ἀπὸ τοῦ δεσμοῦ τούτου τῇ ἡμέρᾳ τοῦ Σαββάτου. Ἐν τῷ δεικτικῶς εἰπεῖν τούτου, δακτύλῳ δείκνυσι τρόπον τινὰ τὸν πεδήσαντα δαίμονα, ὥσπερ τοῖς μαθ θηταῖς ἐδείκνυ τὸ σεληναῖον ἐκεῖνο δαιμόνιον, λέγων Ερεῖτε τῷ ὄρει τούτῳ· "Αρθητι καὶ βλήθητι εἰς τὴν θάλασσαν.» Τὸ δὲ, τῇ ἡμέρᾳ τοῦ Σαββάτου, ἐν τῇ ἐμῇ ἐνανθρωπήσει, φησί, καθ᾿ ἣν ἥκω σαββατισμὸν τῶν παθῶν ἐργασόμενος. βοῦν καὶ ὄνον λυόμενον προσήκει νοείν τοὺς ἐξ η ο Ταύτα λέγοντος αὐτοῦ, κατᾔσχυνοντο πάντες εἰ ἀντικείμενοι, ο φανερῶς οἱ Φαρισαῖοι, και γραμματεῖς κατῃσχύνοντο ἐλεγχόμενοι, κατῃσχύνοντο δὲ μᾶλ λον οἱ ἀντικείμενοι δαίμονες δεδιότες τὴν μικρὸν ὅσον ἐσομένην σφίσιν ἀπώλειαν. Αλλ' αὕτη μὲν ἡ σωματικώτερα τοῦ λόγου διήγησις χρὴ δὲ πάντως καὶ τὸ ὠφέλιμον αὐτῆς ἐπιγνῶναι διὰ τῆς ἐν πνεύματι θεω ρίας. Ἡ μὲν οὖν Συναγωγή τύπος ἦν, ὡς ἀληθῶς, της ὅλης συναγωγῆς, εἰς ἣν ἐπεδήμησε ὁ κατὰ σάρκα Χρισ στός. Τὸ δὲ Σάββατον τοῦ τῆς κακίας σαββατισμοῦ, ἐν ἐνανθρωπήσας εἰργάσατο. Ο δὲ ἀρχισυνάγωγος τους ἱερεῖς καὶ Γραμματεῖς καὶ Φαρισαίους ὑπέγραψε, τοὺς κατὰ Χριστοῦ, καὶ τῶν ἐκείνου θαυμάτων λυττής σαντας, καὶ ὡς βεβηλοῦντο; τὸ σάββατον, καὶ καταλύTHEOPHANIS CERAMELI
Ἑβραίων, καὶ τοὺς ἐξ ἐθνῶν ἐκδουλεύοντας, οὓς κατά
τινα χρόνων εβδομαδικὴν περίοδον ἐκέλευσεν ἡ νομο
θεσία ἐλευθεροῦν, ὡς ἡ τοῦ Δευτερονομίου βίβλος
διέξεισι. Τὸν μὲν οὖν Ἑβραῖον, βοῦν ὀνομάζει, ὡς
καθαρόν· ἔνῳ δὲ ἀφομοιο? τὸν ἐθνικὸν, ὡς ἀκάθαρ
τον, οὓς προσήκει ἐν τοῖς ὁρισμένοις σαββατισμοίς
λύειν ἀπὸ τοῦ δεσμοῦ τῆς δουλικής φάτνης, καὶ τὸ
τόμα τῆς ἐλευθερίας χαρίζεσθαι. Αἰτίαν δὲ τῆς νότ
σου τῆς γυναικὸς λέγει τὸν Σατανᾶν. Ταύτην γάρ,
φησί, θυγατέρα αὖσαν 'Αβραάμ, οὐκ ἔδει λυθῆναι
ἀπὸ τοῦ δεσμοῦ τούτου τῇ ἡμέρᾳ τοῦ Σαββάτου.
Ἐν τῷ δεικτικῶς εἰπεῖν τούτου, δακτύλῳ δείκνυσι
τρόπον τινὰ τὸν πεδήσαντα δαίμονα, ὥσπερ τοῖς μαθ
θηταῖς ἐδείκνυ τὸ σεληναῖον ἐκεῖνο δαιμόνιον, λέγων·
• Ερεῖτε τῷ ὄρει τούτῳ· "Αρθητι καὶ βλήθητι εἰς
τὴν θάλασσαν.» Τὸ δὲ, τῇ ἡμέρᾳ τοῦ Σαββάτου, ἐν
τῇ ἐμῇ ἐνανθρωπήσει, φησί, καθ᾿ ἣν ἥκω σαββατι
σμὸν τῶν παθῶν ἐργασόμενος.
quoniam de bolus cura non cat Duo, ut Paulo βοῦν καὶ ὄνον λυόμενον προσήκει νοείν τοὺς ἐξ
videtur “, qui legem subtilius interpretari velit,
per bovem asinumque solvendum eos oportet intelligat, qui ex llebræis et gentibus sub servitute
erant, quos certo temporum septeno circnitu lex
donari libertate jubebat, ut Deuteronomii liber
ostendit Hebræum igitur bovem appellat, at
mundum animal; asino vero gentilem assimilat, at
Immundo. Quos oportebat constitinis sabbatismis
præsepio, hoc est servitutis vinculis solvere, et libertat s large potum effundere. Jam vero auctorem
morbi, quo tenebatur mulier, Satanam dicit:
‹ Hanc enim, inquit, filiam Abrahæ non oportebat
solvi vinculo isto die Sabbati.» Cum signate dicat,
hoc vinculo, digito propemodum inlicat damnonem, η
qui eam ligarat; sienti discipulis ostendit lunatieum illud dæmonium dicens: ‹ Dicetis huie
monti, Tollere, et mitte te in mare 4. ο [the antem
in die Sabbati, idem est ac si dicat, lucarnationis
meæ tempore, per quam venio ut sabbatismum ac
requiem malis passiouibus praestein.
• Mac cum diceret, erulescebant omnes adfrersarii ejus, › aperte quidem 74 Pharisæi, et Scribæ
reprehensi erubescebant. Magis vero elinın adversarii dæmones confundebantur pertimescentes suam
ipsorum perniciem mox futuram. Atque hic quidem est exterior sermonis sensus et explicatio.
Prorsus autem per spiritualem considerationem ab
co utilitatem excerpere par est.
• Ταύτα λέγοντος αὐτοῦ, κατᾔσχυνοντο πάντες εἰ
ἀντικείμενοι, ο φανερῶς οἱ Φαρισαῖοι, και Γραμμα
τεῖς κατῃσχύνοντο ἐλεγχόμενοι, κατῃσχύνοντο δὲ μᾶλ
λον οἱ ἀντικείμενοι δαίμονες δεδιότες τὴν μικρὸν ὅσον
ἐσομένην σφίσιν ἀπώλειαν. Αλλ' αὕτη μὲν ἡ σωμα
τικωτέρα τοῦ λόγου διήγησις χρὴ δὲ πάντως καὶ τὸ
ὠφέλιμον αὐτῆς ἐπιγνῶναι διὰ τῆς ἐν πνεύματι θεω
ρίας.
Ἡ μὲν οὖν Συναγωγή τύπος ἦν, ὡς ἀληθῶς, της
ὅλης συναγωγῆς, εἰς ἣν ἐπεδήμησε ὁ κατὰ σάρκα Χρισ
στός. Τὸ δὲ Σάββατον τοῦ τῆς κακίας σαββατισμοῦ, ἐν
ἐνανθρωπήσας εἰργάσατο. Ο δὲ ἀρχισυνάγωγος τους
ἱερεῖς καὶ Γραμματεῖς καὶ Φαρισαίους ὑπέγραψε,
τοὺς κατὰ Χριστοῦ, καὶ τῶν ἐκείνου θαυμάτων λυττής
σαντας, καὶ ὡς βεβηλοῦντο; τὸ σάββατον, καὶ καταλύ
Igitur Synagoga verissime typus erat illius universæ Synagogæ, ad quam venit Christus in carne:
Sabbatum vero eam significat malitiæ cessationem,
quam factus homo operatus est. Jam archisynago
gus adumbrat sacerdotes omnes, et Scribas, et
Pharisæos contra Christum et ejus miracula rabie
infrendentes, et eum criminantes quasi profanaret
88 1 Cor. 1, 9.» Deut. xv, 4 seqq. "Matth. xvii, 19; Marc. 1, 23.
Francisci Scorsi nola.
hunc locum: Sunt enim sanctorum auimæ vehementer mites, et hominum amantes non solum erga suos,
sed etiam alienos; ita ut hanc suam mansuetudinem
etiam ad animantia bruta extendant: propterea el
sapiens quidem dixit: Justus miseretur animas
jumentorum suorum.» Si ergo jumentorum, multo
magis kominum. Hæc. Chrysostomus.
Quoniam de bobus. Allulit ad locum D. Pauli
I Cor. cap. ix, ubi agens de mercede non neganda
operariis vineæ Domini, et afferens in eam sententiam verba Dent, cap. xxv: Non alligabis os bavi trituranti, subjungit: Nunquid de bobus cura est Deo?
an propter nos utique hæc dicit? Nam propter nos
scripta sunt. Quibus verbis docet D. Paulus magis
Deo curæ fuisse homines eo præcepto instruere,
quam boves alendos præcipere: atque adeo moraJem sensum eorum verborum speciandum magis,
quam litteralem, utpote magis a Deo intentum.
Neque igitur D. Paulus providentiam Dei circa boves
negat, neque ipsam litteralem, ac primam præcepti
vim de non alligando ore bovi trituranti, ut refici
Posset ex iis in quibus laborat. Hoc eodem Theophanes sensu hic intelligendus est, quo hactenus
explicatus a nobis, et ab omnibus communiter D.
Paulus.
Lex donari libertate. Ex Deut. cap. xv: Cum
tibi venditus fuerit frater tuus Hebræus, aut Hebræn,
el sex anuis servierit tibi, in septimo anno dimittes
eum liberum. Quem locum sic allegorice explicat
sanctus Cyrillus in Collect. cap. 20: Nam quoniam
septimum quidem est Sabbatum, et ultimum totius
hebdomadis; in ultimis autem diebus Redemptor
homo factus est, tunc nos emisit per fidem in ipsum,
Det filiorum adoptionem, quæ fit per sanctum baptismum, liberos a servitute peccati, qui_eramus ei
venundati. Ita Cyrillus. Noster autem Theophanes
eamdem allegoriam agnoscit in hoc loco Deuteronomii ex quo allegoriam illam alteram confirmat
de bove et asino solvendis die Sabbati, quorum
alterum geutilem, alterum Hebræum populum esse
symbolice dicit; quod quidem in asino et bove
recte habet. Advertendum tamen est in illo Deuteronomii loco nullam gentilis servi fieri mentionem;
sed cum Theophanes allegoriam illius loci spectaret,
cum Hebræo servo etiam gentilem, non quidem in
littera, sed in allegoria comprehendit. Nam sane
quoad sensum hunc allegoricum non minus gentilis,
quam Hebræus libertate per Christum donatus est,
ut ait sanctus Paulus ad Galat. 1: Qua libertate
Christus nos liberavit.
Lunaticum illud damonium. Vide dicenda
homil. 23, ubi de hoc agitur.
col. 317–318page 97 of 367
PG 132:317εντος τὸν νόμον τοῦτον κατηγορήσαντας. Ἡ δὲ κατὰ πάροδον γενομένη τῆς συγχυπτούσης θεραπεία τῆς ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησίας τὴν σωτηρίαν εἰκόνιζεν ἀνορθωθεί. τῆς ἐκ τῆς πρὸς τὰ εἴδωλα καταπτώσεως. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ τῆς ἀσθενείας χρόνος ἀριδήλως δείκνυσι, περὶ ἃ ἡσθέ νει τὰ ἔθνη πρὸ τῆς παρουσίας Χριστοῦ, Ο γὰρ ὀκτὼ καὶ δέκατος ἀριθμὸς, πράξεως καὶ θεωρίας ἐστὶ σύμβολον· ἡ μὲν γὰρ δεκὰς τὰς ἐντολὰς σημαίνει τὰς πρακτικά;· ἡ δὲ ὀγδοὰς τῆς πανσόφου θεολογίας ἐστὶν εἰκών. Αμφοτέρωθεν οὖν τὰ ἔθνη ἐχώνευε κατὰ μὲν τὸ σέβας, ἀθεῖαν καὶ πολυθείαν νοσήσαντα κατὰ δὲ τὴν πρᾶξιν, τἀναντία τῆς ἐπαινουμένης δε κάδος διαπραττόμενα. Καὶ οὕτω κεκυφέτα ἦσαν ἐν τῇ γῇ χοιρηδόν ὕλῃ ἐμπεπαρμένα χαμαιζήλων κακῶν, καὶ πρὸς τὸ κτηνώδες καὶ ταπεινὸν ἐπικύπτοντα. Ἀλλ᾽ ἦλθε Θεὸς οἰκείοις σπλάγχνοις ἐπικαμφθεὶς, & καὶ γενόμενος ἄνθρωπος, καὶ μείνας Θεός, λύει τα ἔθνη τῶν τῆς ἀσεβείας δεσμῶν, καὶ ἀνορθοῖ πρὸς τὴν θείαν ἐπίγνωσιν. Καὶ τοῦτο ἡ πνευματοκιθάρα προΰ ψαλλεν ο Κύριος ἀνορθοί κατερραγμένους Κύριος λύει πεπεδημένους.» Τῷ δὲ λόγῳ καὶ ἀφῇ θεραπευθῆναι τὴν πάσχουσαν, δηλωτικὸν ἦν τῶν ἐπὶ Χριστοῦ δύο φύσεων. Εἰ δὲ καὶ βασκαίνει τῇ θεραπευθείσῃ ὁ ἀρχισυνάγωγος, καὶ τοῦτο τῇ θεωρίᾳ ἀκόλουθον. Οι γὰρ Ἰουδαῖοι τῶν ἐκ Θεοῦ δοθέντων τοῖς ἔθνεσιν τὴν ἀφθονίαν τῶν ἀγαθῶν ὁρῶντες βασκαίνουσι, καὶ τοῦτο προλέγει διὰ Μωσέως ὁ Θεός· «Αὐτοὶ παρεζήλωσάν με ἐπ᾽ οὐ θεῷ, κἀγὼ παραζηλώσω αὐτοὺς ἐπὶ ἔθνει ἀσυνέτῳ.» 'Ανανήψωμεν οὖν καὶ ἡμεῖς τῆς πρὸς τὰ γήινα καταπτώσεως. Επάρωμεν εἰς οὐρανοὺς τὸν τῆς ψυχῆς ὀφθαλμόν, γενώμεθα ἐν αἰ σθήσει τοῦ πρέποντος· ἀποσεισώμεθα τὴν ἀχλὺν τὴν ἐπισκοτοῦσαν ἡμῶν τὸ ἡγεμονικόν· ἕως πότε πρὸς ἔρεις, καὶ μάχας, καὶ ψευδορκίας σχολάσομεν; Εμὲ γοῦν φρίκη καὶ δέος αἱρεῖ διὰ τοὺς συνεχεῖς ὅρκους τοὺς γενομένους εἰς τὰ κριτήρια· καὶ ὅπως πρόκειται τὸ πάσης αἰδοὺς ἄξιον Εὐαγγέλιον ἐν τῇ τῶν λοιμῶν καθέδρα περιφρονούμενον· τὸ μὲν γὰρ παραινεῖ μὴ ὀμνύειν ὅλως, οἱ δὲ ἁρπαγες σύνεργον αὐτὸ τῆς πλεονεξίας λαμβάνουσιν· οὕτω καὶ τῶν ἀπίστων ἀμφοτέραις οὖν ιγνύαις, ; ἀμφοτέραις οὖν ταῖς ἐγνύαις τὰ ἔθνη ἐχώλευσε ἅπαντα ὀκτώ Τῶν ἐκ Θεοῦ δοθέντων τοῖς ἔθνεσι. μὲν παραινεῖ πλεονεξίας λαμβάνουσι,HOMILIA XII.
εντος τὸν νόμον τοῦτον κατηγορήσαντας. Ἡ δὲ κατὰ Sabbatum legemque dissolveret. Quæ autem obiter
πάροδον γενομένη τῆς συγχυπτούσης θεραπεία τῆς ἐξ
ἐθνῶν Ἐκκλησίας τὴν σωτηρίαν εἰκόνιζεν ἀνορθωθεί.
τῆς ἐκ τῆς πρὸς τὰ εἴδωλα καταπτώσεως. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ
τῆς ἀσθενείας χρόνος ἀριδήλως δείκνυσι, περὶ ἃ ἡσθέ
νει τὰ ἔθνη πρὸ τῆς παρουσίας Χριστοῦ, Ο γὰρ
ὀκτὼ καὶ δέκατος ἀριθμὸς, πράξεως καὶ θεωρίας ἐστὶ
σύμβολον· ἡ μὲν γὰρ δεκὰς τὰς ἐντολὰς σημαίνει
τὰς πρακτικά;· ἡ δὲ ὀγδοὰς τῆς πανσόφου θεολογίας
ἐστὶν εἰκών. Αμφοτέρωθεν οὖν τὰ ἔθνη ἐχώνευε·
κατὰ μὲν τὸ σέβας, ἀθεῖαν καὶ πολυθείαν νοσήσαντα·
κατὰ δὲ τὴν πρᾶξιν, τἀναντία τῆς ἐπαινουμένης δε
κάδος διαπραττόμενα. Καὶ οὕτω κεκυφέτα ἦσαν ἐν
τῇ γῇ χοιρηδόν ὕλῃ ἐμπεπαρμένα χαμαιζήλων κακῶν,
καὶ πρὸς τὸ κτηνώδες καὶ ταπεινὸν ἐπικύπτοντα.
Ἀλλ᾽ ἦλθε Θεὸς οἰκείοις σπλάγχνοις ἐπικαμφθεὶς, &
καὶ γενόμενος ἄνθρωπος, καὶ μείνας Θεός, λύει τα
ἔθνη τῶν τῆς ἀσεβείας δεσμῶν, καὶ ἀνορθοῖ πρὸς τὴν
θείαν ἐπίγνωσιν. Καὶ τοῦτο ἡ πνευματοκιθάρα προΰψαλλεν ο Κύριος ἀνορθοί κατερραγμένους Κύριος
λύει πεπεδημένους.» Τῷ δὲ λόγῳ καὶ ἀφῇ θεραπευ
θῆναι τὴν πάσχουσαν, δηλωτικὸν ἦν τῶν ἐπὶ Χριστοῦ
δύο φύσεων. Εἰ δὲ καὶ βασκαίνει τῇ θεραπευθείσῃ ὁ
ἀρχισυνάγωγος, καὶ τοῦτο τῇ θεωρίᾳ ἀκόλουθον. Οι
γὰρ Ἰουδαῖοι τῶν ἐκ Θεοῦ δοθέντων τοῖς ἔθνεσιν τὴν
ἀφθονίαν τῶν ἀγαθῶν ὁρῶντες βασκαίνουσι, καὶ
τοῦτο προλέγει διὰ Μωσέως ὁ Θεός· «Αὐτοὶ παρεζή
λωσάν με ἐπ᾽ οὐ θεῷ, κἀγὼ παραζηλώσω αὐτοὺς
ἐπὶ ἔθνει ἀσυνέτῳ.» 'Ανανήψωμεν οὖν καὶ ἡμεῖς
τῆς πρὸς τὰ γήινα καταπτώσεως. Επάρωμεν εἰς
οὐρανοὺς τὸν τῆς ψυχῆς ὀφθαλμόν, γενώμεθα ἐν αἰ
σθήσει τοῦ πρέποντος· ἀποσεισώμεθα τὴν ἀχλὺν τὴν
ἐπισκοτοῦσαν ἡμῶν τὸ ἡγεμονικόν· ἕως πότε πρὸς
ἔρεις, καὶ μάχας, καὶ ψευδορκίας σχολάσομεν; Εμὲ
γοῦν φρίκη καὶ δέος αἱρεῖ διὰ τοὺς συνεχεῖς ὅρκους
τοὺς γενομένους εἰς τὰ κριτήρια· καὶ ὅπως πρόκειται τὸ πάσης αἰδοὺς ἄξιον Εὐαγγέλιον ἐν τῇ τῶν
λοιμῶν καθέδρα περιφρονούμενον· τὸ μὲν γὰρ παραι
νεῖ μὴ ὀμνύειν ὅλως, οἱ δὲ ἁρπαγες σύνεργον αὐτὸ
τῆς πλεονεξίας λαμβάνουσιν· οὕτω καὶ τῶν ἀπίστων
*** Psal. cxLv, 8. * Deut. xxxi, 21.
inclinatæ mulieri reddita valetudo est, salutein
Ecclesiæ gentium signat, quæ erecta est, cum fuisset antea in idolorum adoratione curvata. Tempus
vero infirmitatis aperte demonstrat, quibus morbis
ante adventuin Christi gentes ægrotaverint. Numerus quippe octonarius actionis et contemplationis
symbolum est: decas enim practica præcepta signal;
octonarium vero perfectæ Dei cognitionis
significatio est. Gentes igitur utrinque claudicabant.
Quod enim ad religionen attinet, atheismi et idololatriæ morbo laborabant; quod vero ad actionemn,
contraria bis quæ laudata decas præcipit, faciebant.
Atque ita veluti sues in terram pronæ, addictæ
affixæque erant terrenorum vitiorum cœno, et að
abjectissima quæque et pecuduin propria incurvatæ.Sed venit Deus suis erga nos visceribus inclinatus, et factus homo, ac manens Dens vinculis impietatis gentes exsolvit, et erigit ad Dei cognitionem: Idque cithara a Spiritu sancto pulsa præcinuit: ' Dominus solvit compeditos: Dominus
erigit elisos 4., Quod vero et verbo, et tactu
ægrota curata sit, duas in Christo naturas significavit. Quod si etiam restitutam illi valetudinem
archisynagogus invidit, nostræ etiam consequens
est allegoriæ. Judæi enim videntes bonorum copiam,
quæ large a Deo gentibus donabantur, invidehant: idque per Mosem prædixit Deus: Ipsi me
irritaverunt in eo, qui non erat deus, et ego in
gente stulta irritabo illos ".» Resipiscauus igi
tur 75 et nos, nec ad terrena propensi simus: sustollamus in crelum oculos, et sensum aliquem honesti percipiamus; excutiamus caliginem, quæ
principem animi partem obscurat: quousque tandem ad contentiones, et rixas, et perjuria incumbemus? Me quidem horror et tremor invadit considerantem, quam crebra in tribunalibus juramenta
fiant: et quo pacto Evangelium omni veneratione
dignum in pestilentiæ cathedra parvipendatur. Hoc
enim precipit non jurare omino: at
Francisci Scorsi nota.
vero
Agrigentini tyranni. In hunc numeruin conjicio
eliam variam lectionem, quam sero reperi iu_Val.
cod. cujusque obscurum vestigium exstat in Gall.;
hic enim legitur, ἀμφοτέραις οὖν ιγνύαις, perperam
plane; ac recte in Val. ἀμφοτέραις οὖν ταῖς ἐγνύαις
τὰ ἔθνη ἐχώλευσε Utroque igitur poplite gentes
claudicabant. Quod codem recidit, atque ea quæ in
Pan.est lectio; quam jam descriptam mutare nolui,
ne numeros permutarem; et same sensus idem et
integer utrobique.
Octonarium vero. In numero annorum, quos batur. Sed fuit Stesichorus Hinerensis, quamvis
inclinata mulier jam laborabat, mysterium agno- Catana sepultus; de quo vide epistolam Phalaris
scunt multi ex Patribus tum Græcis, tum Latinis,
quos refert hoc loco Maldonatus noster: atque in
denario quidem Decalogi signante præcepta conveniunt omnes. Sed octonarium illi beatæ vitæ futuræ symbolum faciunt; noster perfectissimæ theologiæ, seu cognitionis Dei, qua carebant gentes,
per infirmam mulierem adumbratæ: atque adeo
trinque ægrotabant tum in actione virtutum, tum
in Dei contemplatione: sed enim de octonario
numero, quod perfectionis symbolum sit, vide
disputatum apud Petrum Bongum lib. 1 De mysteriis
numer., ubi etiam profert adagium antiquitus
usurpatum, cum nihil alicui rei deesse significatur
ἅπαντα ὀκτώ omnia octo; quod a Stesichori poetæ
insignis Lyrici Siciliae nostrae sepulcro desumptum
erat; qual sane ex octonis omnibus columnis,
gra-libus, angulis Catanæ exstructum diu exstitit;
nunc autem vix aliquod ejus vestigium, locus tantum
signatus est mihi, cum Catanæ fui, ubi esse tradeQuæ large a Deo. Τῶν ἐκ Θεοῦ δοθέντων τοῖς
ἔθνεσι. Haec verba apprime necessaria ad senten! -
tiam, et allegoriam desunt in uno cod. leguntur in
duelis Vat. et Gall.
16) Hoc enim præcipit. Praecisa hoc loco suut
in cod. P. multa, quæ gravem et elegantem sententiam auctoris continent, verba nimirum, xai tò
μὲν παραινεῖ usque ad πλεονεξίας λαμβάνουσι,
sed inserui auctoritate col. V. et G.
col. 319–320page 98 of 367
PG 132:319ἐθνῶν εἰσιν ἀθλιώτεροι. Κλεινίας τις, Ἕλλην ἀνὴρ, προέκρινε ζημίαν ὑποστῆναι ταλάντων τριῶν, ἡ ὁμόσαι. Καὶ δέδωκε τῷ κατηγόρῳ τάλαντα. καὶ οὐκ ὅμοσε· καὶ ταῦτα μὴ μέλλων ἐπιορκεῖν. Αρα οὖν οὐκ ἐμὲν καὶ τῶν Ἑλλήνων αὐτῶν ἀθλιώτεροι; Οπηνίκα τις ἀντίδικος ὧν ἐνορκῶται σε βούλεται, καί σοι τίθησιν ἔμπροσθεν τὴν σεβασμίαν τῶν Εὐαγ γελίων πυκτίδα, ἀφεὶς ὀμνύειν, ἀνάπτυξον ταύτην, ἀνάγνωθι τί ἡ Δεσπότης διακελεύεται· «Εγὼ δὲ λέγω ὑμῖν, μὴ ὁμόσαι ὅλως, μήτε ἐν τῷ οὐρανῷ, ὅτι θρόνο; ἐστὶ τοῦ Θεοῦ, μήτε ἐν Ἱεροσολύμοις, ὅτι πόλις ἐστὶ τοῦ μεγάλου βασιλέως, μήτε ἐν τῇ κεφα λῇ σου ὁμόσῃς, ὅτι οὐ δύνασαι μία τρίχα λευκὴν, ἢ μέλαιναν ποιῆσαι·, φρίξον τὸ ῥῆμα, φοβήθητι τὸ παράγγελμα. Εἴσιθι πρὸς τὸν ἀκριβῆ τοῦ Εὐαγγελίου σκοπόν. Οὐ γὰρ ἁπλῶς ποιεῖται τὸν οὐρανὸν ἀπό μωτον· οὐδὲ ταύτην λέγει τὴν Ἱερουσαλήμ, Αν πολλὰ πολλάκις στρατόπεδα Περσῶν, καὶ Μήδων, καὶ Ῥωμαίων ἐδῄωσαν, ἀλλ' οὐρανὸν μὲν τὸν νοερὶν αὐτοῦ τὸν Χερουβικὸν θρόνον καλεῖ, Ἱερουσαλήμ δὲ τὴν ἄνω τοῦ Θεοῦ μητρόπολιν, περὶ ἧς δεδοξασμένα ἐλαλήθη, ὡς ὁ Προφήτης φησί. Κεφαλὴν δὲ, ἦν ὀμνύειν ἀπείπατο, οὐκ ἄλλην πάντως προσήκει νοεῖν, ἢ τὴν πάντων ἡμῶν κεφαλὴν τὸν ταῦτα νομοθετούντα Χριστόν. Ταύτης γὰρ τῆς κεφαλῆς αἱ τρίχες οὔτε μελαίνονται ούτε λευκαίνονται. Αναλλοίωτος γὰρ ἡ θεία φύσις, μήτε μελαινομένη μήτε γηράσκουσα. Εστω δὲ ὑμῖν λόγος, φησί, τό, Ναί, ναὶ, καὶ τὸ, Οὔ, οὔ.» 'Αλλ' οὐ πιστεύει μοι, φησὶν, ὁ ἀντιμαχόμενος μοι, βεβαιουμένῳ τοῦτον διὰ μόνου τοῦ Ναί ἀλλ' ἐννόησον ὅσον τὸ παραβῆναι τὴν ἐντολήν, καν πάντα προῇς τὰ χρήματα, ἑκατονταπλασίονα ἀπο Οὐ γὰρ ἁπλῶς ποιεῖται τὸν οὐρανὸν ἀπώμοτον οὐχ ἁπλῶς παρο εκβάσεως Ὁ ἀντιμαχόμενός μοι, ἀπολαύσῃςillud adjumentum suæ avaritis fures assumunt. Ita ἐθνῶν εἰσιν ἀθλιώτεροι. Κλεινίας τις, Ἕλλην ἀνὴρ,
multo deteriores sunt gentibus fidei expertibus.
Clinias quidam Cracus homo trium talentoruin damnum ferre quam jurare maluit, et talenta
dedit accusatori, nec juravit; quodque majus est,
cum non esset pejeraturus. Annon igitur sninus
gentilibus nequiores? Cuin quis adversarius tuus te
jurare compellit, et ponit ante te venerandum
Evangelii librum, omisso juramento librum ipsum
aperi, et lege quid jubeat Dominus:. Ego autem
dico vobis, non jurare omnino, neque per column,
quia thronus Dei est; neque per Hierosolymam,
quia civitas est magni regis; neque per caput
tuum juraveris, neque enim potes unum capillum
album facere aut nigrum 2.36, perhorresce verhum, pertinesce mandatum. Penetra subtiliter
Evangelii scopum, non enim simpliciter jurare
per cœlum vetat: neque haue Hierosolymam dicit,
quam multi sæpe Persarum, et Medorum, et Roma -
norum exercitus oppugnarunt; sed cœlum quidem
vocat intelligibilem Cherubicum thronum suum;
Hierosolymam vero supernam Dei metropolim, de
qua gloriosa dicta sunt, ut Propheta lo quitur 15;
caput vero, per quod jurare prohibet, non aliud
omnino convenit intelligere, quam caput omnium
nostrum, haec ipsa pracipientem Christum. Hujusce quippe capitis capilli neque albescunt, neque
nigrescunt. Invariabilis enim est divina natura,
neque nigrescens, neque senescens. Sit igitur sermo
noster Est, est, Nou, non s. Αt non credit, inquit,
qui mecum contendit per solum, Est, mea
confirmauti, sed recogita quam grave sit
48.34 Matth. v, 34, 35. ** Psal. Lxxxvi, 3.
προέκρινε ζημίαν ὑποστῆναι ταλάντων τριῶν, ἡ
ὁμόσαι. Καὶ δέδωκε τῷ κατηγόρῳ τάλαντα. καὶ οὐκ
ὅμοσε· καὶ ταῦτα μὴ μέλλων ἐπιορκεῖν. Αρα οὖν
οὐκ ἐμὲν καὶ τῶν Ἑλλήνων αὐτῶν ἀθλιώτεροι;
Οπηνίκα τις ἀντίδικος ὧν ἐνορκῶται σε βούλεται,
καί σοι τίθησιν ἔμπροσθεν τὴν σεβασμίαν τῶν Εὐαγγελίων πυκτίδα, ἀφεὶς ὀμνύειν, ἀνάπτυξον ταύτην,
ἀνάγνωθι τί ἡ Δεσπότης διακελεύεται· «Εγὼ δὲ
λέγω ὑμῖν, μὴ ὁμόσαι ὅλως, μήτε ἐν τῷ οὐρανῷ, ὅτι
θρόνο; ἐστὶ τοῦ Θεοῦ, μήτε ἐν Ἱεροσολύμοις, ὅτι
πόλις ἐστὶ τοῦ μεγάλου βασιλέως, μήτε ἐν τῇ κεφα
λῇ σου ὁμόσῃς, ὅτι οὐ δύνασαι μία τρίχα λευκὴν, ἢ
μέλαιναν ποιῆσαι·, φρίξον τὸ ῥῆμα, φοβήθητι τὸ
παράγγελμα. Εἴσιθι πρὸς τὸν ἀκριβῆ τοῦ Εὐαγγελίου
σκοπόν. Οὐ γὰρ ἁπλῶς ποιεῖται τὸν οὐρανὸν ἀπόμωτον· οὐδὲ ταύτην λέγει τὴν Ἱερουσαλήμ, Αν
πολλὰ πολλάκις στρατόπεδα Περσῶν, καὶ Μήδων,
καὶ Ῥωμαίων ἐδῄωσαν, ἀλλ' οὐρανὸν μὲν τὸν νοερὶν
αὐτοῦ τὸν Χερουβικὸν θρόνον καλεῖ, Ἱερουσαλήμ δὲ
τὴν ἄνω τοῦ Θεοῦ μητρόπολιν, περὶ ἧς δεδοξασμένα
ἐλαλήθη, ὡς ὁ Προφήτης φησί. Κεφαλὴν δὲ, ἦν
ὀμνύειν ἀπείπατο, οὐκ ἄλλην πάντως προσήκει νοεῖν,
ἢ τὴν πάντων ἡμῶν κεφαλὴν τὸν ταῦτα νομοθετούντα
Χριστόν. Ταύτης γὰρ τῆς κεφαλῆς αἱ τρίχες οὔτε
μελαίνονται ούτε λευκαίνονται. Αναλλοίωτος γὰρ ἡ
θεία φύσις, μήτε μελαινομένη μήτε γηράσκουσα.
• Εστω δὲ ὑμῖν λόγος, φησί, τό, Ναί, ναὶ, καὶ τὸ,
Οὔ, οὔ.» 'Αλλ' οὐ πιστεύει μοι, φησὶν, ὁ ἀντιμα
χόμενός μοι, βεβαιουμένῳ τοῦτον διὰ μόνου τοῦ Ναί
ἀλλ' ἐννόησον ὅσον τὸ παραβῆναι τὴν ἐντολήν, καν
πάντα προῇς τὰ χρήματα, ἑκατονταπλασίονα ἀποss Jac. V, 12.
dicta
preFrancisci Scorsi notæ.
Clinias quidam. Hoc exemplum Clivia
desumpsi fortasse Theophanes ex S. Basilio hom,
De legendis gentilium libris; unde autem Basilius
nondum habeo compertum: Illud quoque, inquit
Basilius, Cliniæ unius ex secta Pythagoren difficile
est credere, quod casu, non de industria nostros
imitatur. Nam illi, dum per juramentum multam
trium talentorum vitare liceret, injuriam pati maluit,
quam jurare; idque cum non esset falso juraturus.
Atque ita jam tum quasi illud de juramento nobis
interdicto præceptum audivisse videtur. Hæc Basilius.
De hoe Clinia Pythag. mentionem Plutarchus facit
lib. 11 Symp. quæst. 6.
Non enim simpliciter. Cum dicat Theophanes,
Οὐ γὰρ ἁπλῶς ποιεῖται τὸν οὐρανὸν ἀπώμοτον
Non simpliciter jurare per cœlum vetat, non negat
por calum etiam, et alias creaturas, quatenus adl
Deum referuntur, jurari non oportere; nam hæc
est irreverentiae culpa, et hic sensus est planus, et
1 tteralis verborum Evangelii; sed hoc dicit non
esse uno modo hæc verba intelligenda (id enim
sinificat οὐχ ἁπλῶς et verbum Latinum, non sitnpliciter), eumdem sensum reddit, ut notavi ad
Quint. ib. v Inst. orat. cap. 2. Nou evertit igitur
sensum litteralem hic auctor, sed transfert verba
Evangelii more suo ad anagogicum sensum. Quod
ideo inter concionandum facit, ut populum absterreat a jurando falso per Christum et ejus Evangelium, qui est scopus hujus postremae partis, et παρο
εκβάσεως hujus homiliae. Quod magis explicatur uol.
proxima.
Sed recogita. Hic locus, in exemplari Pan.
et truncus et imperfectus, redintegratus est a me
ex uno exemplari Vat., et partim etiam ex Gallic.
als illis verbis, Ὁ ἀντιμαχόμενός μοι, usque ad
ἀπολαύσῃς· leo enim deerant omnia. Quod ad
sententiain attinet, ne quis hic erret existimans
in errorem Theophanem lapsum, cum hoc loco
dicat, non jurandum etiam in forensi lite, cum ad
veritatem confirmandam juramentum licite adhi
betur; animadverto non alio modo intelligendum
hunc locum, ac verba Christi accipienda sunt, cum
ait non jurandum omnino, el sermonem nostrum
non ultra haec monosyllaba, est est, non non, esse
producendam. Atque hæc cantio et responsio multorum etiam sanctorum dictis est adhibenda, qui
ita videntur loqui, ut negent Christiano homini
jurejurando uti licere. Ilos commemorant Maldonatus, et Cornelius in hunc locum, Hilarium, Ambro
sinn, Basilium, Origenem, Epiphanium, Athanasium,
Chrysostomum, Hieronymum, Euthymnium, Theophylactuin. Quia enim ipsi videbant homines crebro
jurare falsumn, vel iniquum, et injustum, aut sepenumero leviter, inaniter, aut temerarie, hinc ob
periculam perjurii, vel inaniter jurandi, vetabant
et dissuadebant Christianis juramentum, ut illo
abstinerent quantum possent. Id patet legenti
homilias Chrysostomi ad populum Antiochenum,
cujus zelum hic noster imitari videtur; ille enim
frequenter, et assidue, et acriter insectatur consuetudinem populi in temere jurando, quæ tunc
Antiochiæ rigebat, ac mirantibus id respondet: Dico,
et repelo quod soleo, quia vos dicitis, et repetitis
quod soletis; asseritque se ab hac repetitionc non
col. 321–322page 99 of 367
PG 132:321λαύσῃς. ᾿Αλλὰ μηδὲ τοῦτο ἐννοήσῃς ἁπλῶς, ἀλλὰ ἡ ἴσθι, ὡς διὰ τοῦ διπλοῦ τούτου ναί, ἡ ὀρθὴ πίστις ἡμῶν, καὶ ὁ βίο; ἐνδείκνυται. "Αν γὰρ ἡ πίστις τοῖς δόγμασιν ἐν εἰλικρινείᾳ φυλάττοιτο, πάσης δὲ ἀδι κίας καὶ βδελυρίας καθαρεύει ὁ βίος ἡμῶν, τότε κατ ορθοῦται ἡμῖν τὸ εὐαγγελικόν, Ναὶ, ναὶ, καὶ οὕτως ἐπαινεθήσεται ὁ ὀμνύων ἐν αὐτῷ. Αν οὕτω παιδαγωγήσωμεν ἑαυτοὺς τῷ τῆς ἀληθείας ἄλατι τὸν λό γον ἀρτύοντες, οὐ δεησώμεθα ὅρκου πρὸς τὸ πιστεύεσθαι, ἀλλὰ καὶ ὁ βίος ἡμῶν τοῖς λόγοις συμφθέγο γοιτο, καὶ ὁ Δεσπότης ἡμῶν καὶ Κύριος δι' ἡμᾶς δοξασθήσεται, ὅτι αὐτῷ πρέπει πᾶσα τιμή, καὶ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. ΟΜΙΛΙΑ ΙΓ'. Περὶ τῆς παραβολῆς τοῦ δείπνου. Μυστικὸν ἡμῖν δεῖπνον ἡ θεόλεκτος τοῦ εὐαγγελίου φωνή προτίθησι σήμερον οὐ σωματικῆς τροφῆς αἴτιον, ἀλλὰ ψυχικῆς ἀπολαύσεως πρόξενον Εαυτούς οὖν, ἀγαπητοί, πρὸς τὴν ἑστίασιν ἑτοιμάσωμεν κατα έδοντες ἁρπαλέως τὰ νοήματα, ὡς ἐδέσματα· ἵν' ἀπέλθωμεν ἕκαστος κορεσθέντες τῆς οὐρανίου τρο φῆς, τῆς μὴ βαρυνούσης κόρῳ τὸ σῶμα, ἀλλ᾽ ἐλα φρυνούσης τοῦ νοῦ τὸ πτερὸν πρὸς τὴν ἄνω φοράν, καὶ ἀπὸ τῶν γηίνων, καὶ χαμερπῶν ἀναγούσης πρὸς τὰ οὐράνια. Μὴ τοὺς τὸν δεῖπνον παραιτησαμένους ἄφρον: λογισμῷ μιμησώμεθα, ἐπίσκεψιν ἀγρῶν, καὶ γεηπονίαν, καὶ γάμον τῆς δεσποτικῆς κλήσεως προ τιμήσαντες, ἀλλ᾽ ἄξιοι τοῦ ἑστιάτορος δαιτυμόνες γενώμεθα, καθαρὰν τὴν διάνοιαν ἐν τῇ ἀκροάσει τῶν παραβολικῶν λόγων φέροντες, οὓς δὴ ταῖς θεοφιλέσιν ὑμῶν ἀκοαῖς ἐπεξηγησώμεθα. Εἶπεν ὁ Κύριος τήν παραβολὴν ταύτην· Αν θρωπός τις εποίησε δείπνον μέγαν, καὶ ἐκάλεσε πολ λούς.» Τῆς παρούσης παραβολῆς ὁ μέγας Ματθαίος ἐπιμνησθεὶς οὐ δεῖπνον, ἀλλὰ γάμον φησίν, οὕτως ΧΙΙΙ. αεHOMILIA XIII.
sit, centeno tamen fœnore eam lucraberis 76
adanctam. Verum neque hoc uno modo intelligas:
sed scias per geminatum hoc, est, rectam fidem
vitamque nostram significari. Si enim in dogmatis fides sincere custodiatur, ab omni vero injustitia et improbitate pura sit vita nostra, tune
bene nobis succedet evangelicum est est; alque ita laudabitur, qui jurat in eo. Si hoc modo
assuescemus orationem nostram veritatis sale condire, ad conciliandam nobis fidem jurejurando non
et vita nostra consonet
indigebimus: sed fiet,
λαύσῃς. ᾿Αλλὰ μηδὲ τοῦτο ἐννοήσῃς ἁπλῶς, ἀλλὰ ἡ ceptum transgredi, et ut jactura pecunia faciemula
ἴσθι, ὡς διὰ τοῦ διπλοῦ τούτου ναί, ἡ ὀρθὴ πίστις
ἡμῶν, καὶ ὁ βίο; ἐνδείκνυται. "Αν γὰρ ἡ πίστις τοῖς
δόγμασιν ἐν εἰλικρινείᾳ φυλάττοιτο, πάσης δὲ ἀδι
κίας καὶ βδελυρίας καθαρεύει ὁ βίος ἡμῶν, τότε κατ
ορθοῦται ἡμῖν τὸ εὐαγγελικόν, Ναὶ, ναὶ, καὶ οὕτως
ἐπαινεθήσεται ὁ ὀμνύων ἐν αὐτῷ. Αν οὕτω παιδαγωγήσωμεν ἑαυτοὺς τῷ τῆς ἀληθείας ἄλατι τὸν λόγον ἀρτύοντες, οὐ δεησώμεθα ὅρκου πρὸς τὸ πιστεύε
σθαι, ἀλλὰ καὶ ὁ βίος ἡμῶν τοῖς λόγοις συμφθέγο
γοιτο, καὶ ὁ Δεσπότης ἡμῶν καὶ Κύριος δι' ἡμᾶς
δοξασθήσεται, ὅτι αὐτῷ πρέπει πᾶσα τιμή, καὶ δόξα
εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν.
ΟΜΙΛΙΑ ΙΓ'.
Περὶ τῆς παραβολῆς τοῦ δείπνου.
Μυστικὸν ἡμῖν δεῖπνον ἡ θεόλεκτος τοῦ Εὐαγγε
λίου φωνή προτίθησι σήμερον οὐ σωματικῆς τροφῆς
αἴτιον, ἀλλὰ ψυχικῆς ἀπολαύσεως πρόξενον Εαυτούς
οὖν, ἀγαπητοί, πρὸς τὴν ἑστίασιν ἑτοιμάσωμεν κατα
έδοντες ἁρπαλέως τὰ νοήματα, ὡς ἐδέσματα· ἵν'
ἀπέλθωμεν ἕκαστος κορεσθέντες τῆς οὐρανίου τρο
φῆς, τῆς μὴ βαρυνούσης κόρῳ τὸ σῶμα, ἀλλ᾽ ἐλαφρυνούσης τοῦ νοῦ τὸ πτερὸν πρὸς τὴν ἄνω φοράν,
καὶ ἀπὸ τῶν γηίνων, καὶ χαμερπῶν ἀναγούσης πρὸς
τὰ οὐράνια. Μὴ τοὺς τὸν δεῖπνον παραιτησαμένους
ἄφρον: λογισμῷ μιμησώμεθα, ἐπίσκεψιν ἀγρῶν, καὶ
γεηπονίαν, καὶ γάμον τῆς δεσποτικῆς κλήσεως προτιμήσαντες, ἀλλ᾽ ἄξιοι τοῦ ἑστιάτορος δαιτυμόνες
γενώμεθα, καθαρὰν τὴν διάνοιαν ἐν τῇ ἀκροάσει τῶν
παραβολικῶν λόγων φέροντες, οὓς δὴ ταῖς θεοφιλέσιν
ὑμῶν ἀκοαῖς ἐπεξηγησώμεθα.
• Εἶπεν ὁ Κύριος τήν παραβολὴν ταύτην· Αν
θρωπός τις εποίησε δείπνον μέγαν, καὶ ἐκάλεσε πολ
λούς.» Τῆς παρούσης παραβολῆς ὁ μέγας Ματθαίος
ἐπιμνησθεὶς οὐ δεῖπνον, ἀλλὰ γάμον φησίν, οὕτως
37 Luc. XIV, 16 seqq.
dictis, et Dominus noster per nos gloria afficiatur.
Ipsi enim omnis bonor et gloria debetur in secula
sæculorum. Amen.
HOMILIA ΧΙΙΙ.
De parabola canæ.
Mysticam nobis cœnam divinus Evangelii sermo
hodierna luce proponit non effectricem alimenti
corporei, sed spiritualis delectationis conciliatricem.
Nosinet igitur, clarissimi, ad epulum præparen.ns
sumpturi avidissime sensa, quasi fercula: ut hine
discedamus omnes saturi dape cœlesti, quæ corpus
satietate non gravat, sed alas elevat mentis, ut in
sublime feratur, et a terrenis et in is evehit ad cœlestia. Ne imitemur eos qui per mentis insipientiam
cœnam recusavere: ne villæ inspiciendæ studium,
vel agri colendi, vel ducendæ uxoris, divinæ vocationi anteponamus. Demus operam, ut tali convivatore digni conviva simus, et mentem ad sermones
parabolicos audiendos puram afferamus, quos vobis
Dei amantibus auditoribus explicabimus *7.
Dixit Dominus parabolam hane: Homo quidam
fecit cœnam magnam et vocavit multos. › Ilujusce
parabole mentionem faciens magnus evangelista
Matthæus, non cœnam, sed nuptias vocat: ‹ Simile
factum est, inquit, reguum calorum homini regi,
Francisci Scorsi nolæ.
destiturum, donec ipsi a jurando desistant: duro
enim nodo durus adhibendus est cuneus, isque
continuus. Ita Cornelius. Atque hoc idem spectare
Theophanem nostrum in hac postrema homiliæ
parte, que digressionem de vitandis juramentis
continet, censendum est. Quod facile constabil, si
ea, quæ paulo ante hunc locum, quem notamus,
verba præcesserunt, quis adverterit, et præsertim
cum ait, fures Evangelium avaritiæ suæ adjutorem
facere et homiliam postremam De siccitatis plaga,
ubi eam ex abusu jurandi immissam a Deo monet;
el revocat in memoriam ea quæ hac homilia, et
aliis fortasse quæ non exstant, sarpius inculcarit
de fugiendis juramentis. Cæterum juramentum adhibere, quod est contestari primam veritatem
ad conArmandum verum dictum, cum necessitas exigit et licet, et actus est pertinens ad
virtutem religionis. Quod ex perpetuo sensu, et
usu, et praxi Ecclesiæ, et ipsa ratione colligitur.
Conducit vero etiam maxime tum ad hunc locum,
tum ad alios similes excusandos adnotatio Sixti
Senensis Biblioth. sancta lib. vi, anno. 151, ubi
ait: Patrum qui concionabantur, non sunt verba
semper eo rigore accipienda, quo primum ad aures
auditorum perveniunt. Hutta enim declama'ores per
rel
hyperbolem crebro enuntiant, et inculcant, vel occasione locorum, temporum, αε personarum,
affectuum impetu, et orationis cursu rapti. læc ille.
Evangelicum Fist, est. In hac morali interpretatione consonat Hilarius, cujus hæc verba: In
fidei simplicitate viventibus jurare opus non est, cum
quibus semper quod est, est, quod non, non; et eorum
et opus, et sermo omnis in vero est. Et Rab. apud
S. Thomam in Caten.: Sive ideo dicitur bis list est,
Non non, ut quod ore affirmes, operibus probes; et
quod verbis negas, factis non confirmes. Et S. Maximus, OEcon. cepi. 1v: Laudabitur enim omnis, qui
jurat in eo, hoc est omnis qui cum po lic us sit se
victurum vitam Deo gratam, complet etiam in veritate per opera justitiæ sacramenta pollicitationis
honesta. Facit ad hanc rem morum insigne exemplum Xenocratis philosophi, quod uti corollarium
his notis addam; et quidem erit in re dispari par
exemplo, quod auctor ex Clinia philosopho altero
adduxit. Iile igitur cum ad aras ut tactis sacris
prout moris erat, ad jurandum accederet, a judicibus prohibitus est; illi enim injurato magis quam
cæteris juratis credere se dixerunt. Tanti momenti
est ad fidem dictis conciliandam honesta vita.
col. 323–324page 100 of 367
Homilia XIII
PG 132:323εἰπών·. Ωμοιώθη ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν ἀνθρώπῳ βασιλεῖ, ὅστις ἐποίησε γάμους τῷ υἱῷ αὐτοῦ.» Δισταζέτω δὲ μηδὲν ἐντεῦθεν ὁ τῶν ἀκροατῶν λο γισμός, εἰ μή τινες είεν φιλοκέρτομοι και μεμψίμοιροι. Οὐ γὰρ ἀλλήλοιν τὰ Εὐαγγελιστά διαπεφων νήκατον, κἂν τοῦτο δοκῇ, ἀλλὰ καὶ σφόδρα συνάδε τον. Τὸν αὐτὸν γὰρ καὶ γάμον καὶ δεῖπνον ὀνομάζει τὸ Εὐαγγέλιον, ἀμφοτέρων δηλούντων τῆς ἐνανθρωπήσεως τοῦ Μονογενοῦς τὸ μυστήριον, ἐπειδὴ πρὸς τὴν τοῦ νοητοῦ γάμου συνάφειαν τὴν Ἐκκλησίαν ἠγάγετο, ἣν Σολομὼν ἐν τοῖς Ασμασι, καὶ Δαβὶδ ἐν Ψαλμοῖς νυμφοστολοῦσι τοῖς λόγοις. Ὁ μὲν προτρέπων τὴν νύμφην ἐπιλαθέσθαι τοῦ προτέρου λαοῦ, καὶ τοῦ ψευδωνύμου πατρίς, καὶ τῷ βασιλεῖ, καὶ νυμφίῳ ἐξέρχεσθαι·. "Ακουσον γάρ, φησί, θύγα τερ, καὶ ἴδε, καὶ κλῖνον τὸ οὖς σου, καὶ ἐπιλάβου τοῦ λαοῦ σου, καὶ τοῦ οἴκου τοῦ πατρός σου, καὶ ἐπισ θυμήσει ὁ βασιλεὺς τοῦ κάλλους σου. • Επιλαθομένη γὰρ ἡ ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησία τοῦ τῆς ἀσεβείας λαοῦ, καὶ τοῦ νόθου πατρὸς, τοῦ διαβόλου φημί, έκλινε τὸ οἷς εἰς τὴν ὑπακοὴν τοῦ Χριστοῦ. Ἡ δ' ἐν τῷ Ασματι νύμφη πρὸς τὸν νοητὸν τοῦτον γάμον και λοῦσα τὰς πιστευσάσας ψυχάς· «Ἐξέλθετε, φησί, καὶ ἴδετε, θυγατέρες Ιερουσαλήμ, ἐν τῷ βασιλεῖ Σολομῶντι, καὶ ἐν τῷ στεφάνῳ, ᾧ ἐστεφάνωσεν αὐτ τὸν ἡ μήτηρ αὐτοῦ ἐν ἡμέρᾳ νυμφεύσεω; αὐτοῦ, κ διὰ μὲν τοῦ Σολομῶντος τὸν ἐκ τοῦ Σολομῶντος μηνύουσα, διὰ δὲ τῆς μητρὸς τὴν ὄντων αἰτίαν φύσιν τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός· ὃς ἐπειδὴ κατὰ τὴν ἑαυτοῦ φύσιν οὔτ᾽ ἄῤῥεν οὔτε θῆλύ ἐστι, λέγοιτ᾽ ἂν εἰκότως καὶ Πατὴρ, καὶ Μήτηρ φύσει μὲν τοῦ Υἱοῦ, χάριτ δὲ καὶ ἡμῶν. Τοῦτον τὸν γάμον αινιττόμενος ὁ Σωτ τὴρ, προτρέπει τὰς ὀσφύας ἔχειν ἡμᾶς διεζωσμένας, καὶ τοὺς λύχνους καιομένους, καὶ ὁμοίους εἶναι ἀν Ορώποις ἐκδεχομένοις πότε ὁ Κύριος αὐτῶν ἀναλύσει ἐκ τοῦ γάμου. Διὰ τούτων γὰρ βούλεται ἡμᾶς ἐζωσμένην ἔχειν τὴν ὀσφὺν τῇ ζώνῃ τῆς σωφροσύνης, καιομένου τοῦ λύχνου τοῦ συνειδότος τὴν ἡμέτερον βίον φωτίζοντος· ἐμοιοῦσθαί τε τοῖς ἁγίοις ἀγ γέλοις, οἳ ταῖς οὐρανίαις ἐφεζόμενοι πύλαις, ἀπεκδέ χοντο τὴν τοῦ Κυρίου ἀπὸ γῆς ἀναφοίτησιν, πότε ὑπονοστήσει διὰ τοῦ βαπτίσματος ἡμᾶς ἀρμοσάμενος, νυμφοστόλοι Το νυμφοστολῆσαι νύμφην κοσμήσαι, νυμφοστοληθεῖσα Εγώ τούτου γάμου συναρμοστής, ἐγὼ νυμφοστόλος, νυμφοστόλος, νυμφαγωγός εἰ νυμφευτής παράνυμφοςqui fecit nuptias Gkio suo ".» Nihil vero est, quod εἰπών·. Ωμοιώθη ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν ἀνθρώ
hesilent auditorum mentes hoc loco, nisi si aliqui
Sorte cavillatores et contentiosos esse se velint. Non
πῳ βασιλεῖ, ὅστις ἐποίησε γάμους τῷ υἱῷ αὐτοῦ.»
Δισταζέτω δὲ μηδὲν ἐντεῦθεν ὁ τῶν ἀκροατῶν λο
γισμός, εἰ μή τινες είεν φιλοκέρτομοι και μεμψίμοιροι. Οὐ γὰρ ἀλλήλοιν τὰ Εὐαγγελιστά διαπεφων
νήκατον, κἂν τοῦτο δοκῇ, ἀλλὰ καὶ σφόδρα συνάδε
τον. Τὸν αὐτὸν γὰρ καὶ γάμον καὶ δεῖπνον ὀνομάζει
τὸ Εὐαγγέλιον, ἀμφοτέρων δηλούντων τῆς ἐνανθρω
πήσεως τοῦ Μονογενοῦς τὸ μυστήριον, ἐπειδὴ πρὸς
τὴν τοῦ νοητοῦ γάμου συνάφειαν τὴν Ἐκκλησίαν
ἠγάγετο, ἣν Σολομὼν ἐν τοῖς Ασμασι, καὶ Δαβὶδ ἐν
Ψαλμοῖς νυμφοστολοῦσι τοῖς λόγοις. Ὁ μὲν προτρέ
πων τὴν νύμφην ἐπιλαθέσθαι τοῦ προτέρου λαοῦ,
καὶ τοῦ ψευδωνύμου πατρίς, καὶ τῷ βασιλεῖ, καὶ
νυμφίῳ ἐξέρχεσθαι·. "Ακουσον γάρ, φησί, θύγα
τερ, καὶ ἴδε, καὶ κλῖνον τὸ οὖς σου, καὶ ἐπιλάβου
τοῦ λαοῦ σου, καὶ τοῦ οἴκου τοῦ πατρός σου, καὶ ἐπισ
θυμήσει ὁ βασιλεὺς τοῦ κάλλους σου. • Επιλαθομένη
γὰρ ἡ ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησία τοῦ τῆς ἀσεβείας λαοῦ,
καὶ τοῦ νόθου πατρὸς, τοῦ διαβόλου φημί, έκλινε τὸ
οἷς εἰς τὴν ὑπακοὴν τοῦ Χριστοῦ. Ἡ δ' ἐν τῷ
Ασματι νύμφη πρὸς τὸν νοητὸν τοῦτον γάμον και
λοῦσα τὰς πιστευσάσας ψυχάς· «Ἐξέλθετε, φησί,
καὶ ἴδετε, θυγατέρες Ιερουσαλήμ, ἐν τῷ βασιλεῖ
Σολομῶντι, καὶ ἐν τῷ στεφάνῳ, ᾧ ἐστεφάνωσεν αὐτ
τὸν ἡ μήτηρ αὐτοῦ ἐν ἡμέρᾳ νυμφεύσεω; αὐτοῦ, κ
διὰ μὲν τοῦ Σολομῶντος τὸν ἐκ τοῦ Σολομῶντος μηνύουσα, διὰ δὲ τῆς μητρὸς τὴν ὄντων αἰτίαν φύσιν
τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός· ὃς ἐπειδὴ κατὰ τὴν ἑαυτοῦ
φύσιν οὔτ᾽ ἄῤῥεν οὔτε θῆλύ ἐστι, λέγοιτ᾽ ἂν εἰκότως
καὶ Πατὴρ, καὶ Μήτηρ φύσει μὲν τοῦ Υἱοῦ, χάριτ
δὲ καὶ ἡμῶν. Τοῦτον τὸν γάμον αινιττόμενος ὁ Σωτ
τὴρ, προτρέπει τὰς ὀσφύας ἔχειν ἡμᾶς διεζωσμένας,
καὶ τοὺς λύχνους καιομένους, καὶ ὁμοίους εἶναι ἀν
Ορώποις ἐκδεχομένοις πότε ὁ Κύριος αὐτῶν ἀναλύ
σει ἐκ τοῦ γάμου. Διὰ τούτων γὰρ βούλεται ἡμᾶς
ἐζωσμένην ἔχειν τὴν ὀσφὺν τῇ ζώνῃ τῆς σωφροσύ
νης, καιομένου τοῦ λύχνου τοῦ συνειδότος τὴν ἡμέτε
ρον βίον φωτίζοντος· ἐμοιοῦσθαί τε τοῖς ἁγίοις ἀγ
γέλοις, οἳ ταῖς οὐρανίαις ἐφεζόμενοι πύλαις, ἀπεκδέχοντο τὴν τοῦ Κυρίου ἀπὸ γῆς ἀναφοίτησιν, πότε
ὑπονοστήσει διὰ τοῦ βαπτίσματος ἡμᾶς ἀρμοσάμενος,
4 Cant. 111,
* Luc. xu, 1 seq.
Francisci Scorsi notæ.
enim a seipsis duo evangelisiæ discordant, quamvis
hoc videatur; sed maxime 77 concinunt. Rem eni
camdem et nuptias, et cœnam Evangelium vocal,
quippe cum Incarnationis unigeniti Filii Dei mysterium utrumque significet. Hic etenim ad intelligibilium nuptiarum conjunctionem duxit Ecclesiam,
quam in canticis Salomon, et David in Psalmis scrmone conciliant et adormant Hic quidem
sponam adhortans, ut prioris populi, et falsi parentis obliviscatur, et regi ac sponso adhæreat:
• Audi, inquit, filia, et vide, et inclina aurem tuamn,
et obliviscere populum tuum, et doinuum patris tui,
et concupiscet rex decorem tuum "., Ecclesia
quippe ex gentibus congregata cultorem impietatis
populum, et adulterinum parentem, diabolum, inquam, oblita, aures ad audiendam Christi vocem
applicuit. Sponsa vero Canticorum ad spirituales
has nuptias advocans animas Christo credentes:
‹ Egredimini, ait, filiæ Jerusalem, et intuemini in
regem Salomonem in corona qua coronavit eum
mater ejus, in die spousalium ejus *.» Et quidem
per Salomonem indicat eum, qui ex Salomone duxit
originem; per matrem vero naturam Dei et Patris,
omnium, quæ sunt, rerum causam. Qui sane quandoquidem naturaliter neque mas est, neque femina,
merito et Pater, et Mater appellari potest, natura
quidemn Filii, gratia vero etiam nostrum. Has itidem
nuptias Salvator innuens adhortatur ut præcinctos
habeamus lumbos, et similes simus hominibus exspectantibus Dominum suum, quando revertatur a
nuptiis ". Per hæc enim verba significat præcingendos nobis lumbos temperantiæ zona, et vitam
nostram lucerna conscientiæ illustrandam; similesque nos angelis sanctis esse debere, qui pro
cœ¦i foribus considentes, Domini e terris reditum
præstolabantur, cum scilicet reversurus esset, ut
postquam sibi nos per baptismum desponsasset, in
cœlestem thalamum introduceret. Per has nuptias
Paulus ille Paranymphus discipulos suos Christo
2. 39 Psal ILIV, 11.
sa Matth. XXII,
ac
in oinnes SS. martyres: Hujus vero sponsor
paranymphus divinus Paulus sapiens architectus,
elc. Porro quia et David Psal. xuv. et Salomon
Cant. uit, de sponsa sive ad sponsam Christi feelesiam verba faciunt, merito ab hoc Patre etiam
νυμφοστόλοι dicuntur.
Conciliant et adornant. Το νυμφοστολῆσαι adhortatur et instruit. S. Ephrem Syrus Encomio
quo verbo hic usus Cerameus, exponit Suidas νύμφην
κοσμήσαι, unde est νυμφοστοληθεῖσα nova sponsa
quæ ornata ad sponsum ducenda est. Gregorius
Nazianz. Εγώ τούτου γάμου συναρμοστής, ἐγὼ
νυμφοστόλος, Ego auspex nuptiarum, instructor,et exornator. Porro νυμφοστόλος, idem ac νυμφαγωγός qui
εἰ νυμφευτής ab Hesychio eodemque Suida explicatur,
parumque discrepat ab his παράνυμφος qui apud spounSum sive eadem vehicula cum sponso sponsam adducente considet; pronubum etiam Latini dicunt. Quas
appellationes et hic et infra videas attributa Davidi,
Salomoni, D. Paulo, ubi de Ecclesia Christi Sponsa sermo est; cademque est in omnibus ratio. Nain S. PauJus crebro a SS. Patribus sponsor ac paranymphus
sponsæ dicitur per allusionem ad illa ipsius verba
cap. x Despondi enim vos uni viro virginem taslam
exhibere Christo. E: cap. vu epist. 1, ubi Virginem
Angelis sanctis. Utitur Theophanes lic
obiter explicatione Gregorii Nysseni, quam ad illum
locum Lucæ x affert et refert S. Thomas in Cal.
aurea, his verbis: Consummatis nuptiis et desponsata sibi Ecclesia el admissa ea in thalamum secrelorum, præstolabantur angeli reditum Regis ad
naturalem beatitudinem quibus similem fieri docet
nostram vitam; ut sicut illi sine malitia conversantes
purati fuerunt Dominum regressum recipere; sic el
nos vigilantes ad obedientiam promplos nos faciami's
cum advenerit pulsans.
Homily XVIIHomilia XVII
col. 325–326page 101 of 367
PG 132:325καὶ εἰς τὸν οὐράνιον νυμφῶνα εἰσοικισάμενος. Τούτῳ φονευταῖς παρεδίδοτο. Δεῖπνος οὖν εἰκότως ἡ ἐν τῷ γάμῳ Παῦλος ὁ νυμφαγωγὸς συνάπτων τοὺς μαθητὰς ἔλεγεν· ο Ηρμοσάμην ὑμᾶς ἑνὶ ἀνδρὶ παρθένον ἁγνὴν παραστῆσαι τῷ Χριστῷ, ο Νυμφίον δὲ τὸν Δεσπότην Χριστὸν καὶ Ἰωάννης ὁ μέγας κή ρυξ ὠνόμασεν· «Ο ἔχων γάρ, φησί, τὴν νύμφην νυμφίος ἐστὶν, ὁ δὲ φίλος τοῦ νυμφίου χαρα χαίρει ἀκούων τὴν φωνὴν τοῦ νυμφίου.» Ορᾷς ὡς ὁ γάμο; ἐστὶν ἡ πρὸς ἡμᾶς τοῦ Θεοῦ λόγου οικονομία, καὶ ἄῤῥητος κένωσις; Γάμος δὲ λέγεται διὰ τὸν πρὸς ἡμᾶς τοῦ Θεοῦ πόθον, καὶ διὰ τὴν ἁρμονίαν καὶ συνάφειαν. Δείπνος δὲ ὁ αὐτὸς, ὅτι ἐπὶ τέλει τῶν αἰώνων ἐγένετο, ὥσπερ ὁ δεῖπνος ἐπὶ τέλει τῆς ἡμέ μας προτίθεται· «Ὅτε γὰρ ἦλθε τὸ πλήρωμα τοῦ χρόνου, φησὶν ὁ ᾿Απόστολος, ἐξαπέστειλεν ὁ Θεὸς τὸν Υἱὸν αὐτοῦ.» Εν ἑσπέρᾳ δὲ καὶ τὸν μυστικὸν δεῖ πον ἑτοιμάσας ὁ Κύριος, ἐδίδου εἰς βρῶσιν ἑαυτὸν τοῖς μαθηταῖς. Καὶ τοῦτο Μωϋσῆς αἰνιττόμενος ἐν ἐσπέρᾳ, καὶ ὑπὸ λύχνοις ἐσθίειν τὸ Πάσχα προσέταξεν. Ἐν ἑσπέρᾳ γὰρ καὶ ὁ ὑπὲρ ἡμῶν τυθεὶς τοῖς Χριστῷ κλῆσις ὠνόμασται. Καὶ ἀπέστειλε τὸν δοῦλον αὐτοῦ τῇ ὥρᾳ τοῦ δεί πνου εἰπεῖν τοῖς κεκλημένοις ἔρχεσθαι, ὅτι ἤδη ο ἕτοιμά ἐστι πάντα.» Αὐτὸν ἐκεῖνον ἀπέστειλε τὸν Πρωτότοκον καὶ Μονογενῆ· ἀλλὰ δοῦλον ἀκούων μη δέν τι πάθῃς μικρόψυχον γραώδη σκηπτόμενος δεί ματα, ἐκδεδιὼς μὴ ἄρα τι πάθῃ ἡ θεία φύσις ἐκ τοῦ δοῦλον κληθῆναι τὸν καθ᾿ ἡμᾶς ἑαυτὸν σχηματί σαντα, καὶ ἐν τῇ τοῦ δούλου μορφῇ τὴν αἰσχύνην τὴν ἡμετέραν περιβαλλόμενον. Δεδούλευε γὰρ ἀληθῶς ἵνα ἐλευθερώσῃ τοὺς ἑαυτοὺς τῷ τυράννῳ καταδουλώσαντας. Οὕτως οὖν ἅπαντας εἰς τὸν νοη τὸν τοῦτον δεῖπνον καλεῖ, καὶ βοᾷ κατασαλπίζων τὰς ἀκοάς· ο Δεῦτε πρός με, πάντες οι κοπιῶντες, καὶ πεφορτισμένοι, κἀγὼ ἀναπαύσω ὑμᾶς. Ετοιμα δὲ εἶναι πάντα φησίν· ἐξήπλωται δὲ πᾶσιν ἑτοίμως τὸ κήρυγμα ἑτοιμάζον τοῖς κεκλημένοις ἁμαρτιῶν ἀπόθεσιν, Πνεύματος ἁγίου μέθεξιν, υἱοθεσίας λαμο πρότητα, οὐρανῶν βασιλείας ἀπόλαυσιν. 'Αλλ' οἱ τῇ ἀπάτῃ ἐνισχυμένοι καθάπερ ἐξῷ, σφᾶς αὐτοὺς ἀπο στεροῦντες τῆς τῶν ἀγαθῶν μετοχῆς ἀπηνῄναντο την τοῦ θείου δείπνου ἀπόλαυσιν. Ηρξαντο γάρ, φησίν, ἀπὸ μιᾶς παραιτεῖσθαι πάντες. ῾Ο πρώτος εἶπεν· ἀγρὸν ἡγόρασα, καὶ ἔχω ἀνάγκην ἐξελθεῖν, καὶ ἰδεῖν αὐτὸν, ἐρωτῶ σε, ἔχε με παρητημένον. Καὶ ἕτερος εἶπε· Ζεύγη βοῶν ἡγόρασα πέντε, καὶ πορεύομαι δοκιμάσαι αὐτὰ, ἐρωτῶ σε, ἔχει με παρητημένον. Καὶ ἕτερος εἶπε· Γυναίκα ἔγημα, καὶ οὐ δύναμαι ἐλθεῖν. «Τρεῖς εἰσιν οἱ τὸν γάμον παραιτησάμενοι· ὁ τὸν ἀγρὸν ἡγορακώς, καὶ ὁ τὰ ζεύγη τῶν βοῶν ὠνησάμενος, καὶ ὁ τῇ γυναικὶ συζευχθείς.HOMILIA XIII.
καὶ εἰς τὸν οὐράνιον νυμφῶνα εἰσοικισάμενος. Τούτῳ concilians dicebat: • Despondi enim vos uni viro
virginem castam exhibere Christo "., Sponsui
vero Dominum magnus etiam ille præco Juamies
appellavit. Ait enim: «Qui habet spousam spousus
est: amicus autem spousi gaudio gaudet propter
vocem sponsi“. › Vides ut verbi Dei œconomia et ineffabilis exinanitio 78 nuptiae sint? Nuptiæ vero dicuntur propter Dei in nos amorem et conjunctionem, et
propinquitatem nobiscum initam. Cœna porro exdem appellantur nuptiae, quod in fine saculorum
peractæ sunt, sicuti cœna in fiue diei apponitur:
‹ Ubi enim venit plenitudo temporis, inquit Apostolus, misit Deus Filium suum ".» Vesperi ctiam
mysticam instruens cœnam Dominus, discipulis se
dedit in cibum: et hoc per ænigma insinuans Moyses
vesperi, et ad lucernas manducari Pascha præcepit.
Vesperi enim etiam, qui pro nobis immolatus est,
interfectoribus suis est traditus. Cœna igitur congruenter vocatio ad Christum appellata est.
φονευταῖς παρεδίδοτο. Δεῖπνος οὖν εἰκότως ἡ ἐν
τῷ γάμῳ Παῦλος ὁ νυμφαγωγὸς συνάπτων τοὺς
μαθητὰς ἔλεγεν· ο Ηρμοσάμην ὑμᾶς ἑνὶ ἀνδρὶ
παρθένον ἁγνὴν παραστῆσαι τῷ Χριστῷ, ο Νυμφίον
δὲ τὸν Δεσπότην Χριστὸν καὶ Ἰωάννης ὁ μέγας κή
ρυξ ὠνόμασεν· «Ο ἔχων γάρ, φησί, τὴν νύμφην
νυμφίος ἐστὶν, ὁ δὲ φίλος τοῦ νυμφίου χαρα χαίρει
ἀκούων τὴν φωνὴν τοῦ νυμφίου.» Ορᾷς ὡς ὁ γάμο;
ἐστὶν ἡ πρὸς ἡμᾶς τοῦ Θεοῦ λόγου οικονομία, καὶ
ἄῤῥητος κένωσις; Γάμος δὲ λέγεται διὰ τὸν πρὸς
ἡμᾶς τοῦ Θεοῦ πόθον, καὶ διὰ τὴν ἁρμονίαν καὶ
συνάφειαν. Δείπνος δὲ ὁ αὐτὸς, ὅτι ἐπὶ τέλει τῶν
αἰώνων ἐγένετο, ὥσπερ ὁ δεῖπνος ἐπὶ τέλει τῆς ἡμέμας προτίθεται· «Ὅτε γὰρ ἦλθε τὸ πλήρωμα τοῦ
χρόνου, φησὶν ὁ ᾿Απόστολος, ἐξαπέστειλεν ὁ Θεὸς τὸν
Υἱὸν αὐτοῦ.» Εν ἑσπέρᾳ δὲ καὶ τὸν μυστικὸν δεῖπον ἑτοιμάσας ὁ Κύριος, ἐδίδου εἰς βρῶσιν ἑαυτὸν
τοῖς μαθηταῖς. Καὶ τοῦτο Μωϋσῆς αἰνιττόμενος ἐν
ἐσπέρᾳ, καὶ ὑπὸ λύχνοις ἐσθίειν τὸ Πάσχα προσέταξεν. Ἐν ἑσπέρᾳ γὰρ καὶ ὁ ὑπὲρ ἡμῶν τυθεὶς τοῖς
Χριστῷ κλῆσις ὠνόμασται.
Et misit hora cœnæ servum suum dicere învi
Καὶ ἀπέστειλε τὸν δοῦλον αὐτοῦ τῇ ὥρᾳ τοῦ δεί
πνου εἰπεῖν τοῖς κεκλημένοις ἔρχεσθαι, ὅτι ἤδη tatis, ut venirent, quia jam parata sunt omnia. ο
ἕτοιμά ἐστι πάντα.» Αὐτὸν ἐκεῖνον ἀπέστειλε τὸν Illum ipsum Primogenitum et Unigenitum misit;
Πρωτότοκον καὶ Μονογενῆ· ἀλλὰ δοῦλον ἀκούων μη- sed servum cum audis, ne pusillo animo consterneδέν τι πάθῃς μικρόψυχον γραώδη σκηπτόμενος δεί ris, anilia quædam fingens tibi terriculamenta, ac
ματα, ἐκδεδιὼς μὴ ἄρα τι πάθῃ ἡ θεία φύσις ἐκ τοῦ formidans ne quid mali divina natura patiatur ex
δοῦλον κληθῆναι τὸν καθ᾿ ἡμᾶς ἑαυτὸν σχηματί eo quod servus vocetur qui habitum induit
σαντα, καὶ ἐν τῇ τοῦ δούλου μορφῇ τὴν αἰσχύνην nostrum, et in forma servi mostrum sibi circumjecit
τὴν ἡμετέραν περιβαλλόμενον. Δεδούλευε γὰρ & opprobrium. Servum enim vere se fecit, ut in liberἀληθῶς ἵνα ἐλευθερώσῃ τοὺς ἑαυτοὺς τῷ τυράννῳ
καταδουλώσαντας. Οὕτως οὖν ἅπαντας εἰς τὸν νοη
τὸν τοῦτον δεῖπνον καλεῖ, καὶ βοᾷ κατασαλπίζων
τὰς ἀκοάς· ο Δεῦτε πρός με, πάντες οι κοπιῶντες,
καὶ πεφορτισμένοι, κἀγὼ ἀναπαύσω ὑμᾶς. Ετοιμα
δὲ εἶναι πάντα φησίν· ἐξήπλωται δὲ πᾶσιν ἑτοίμως
τὸ κήρυγμα ἑτοιμάζον τοῖς κεκλημένοις ἁμαρτιῶν
ἀπόθεσιν, Πνεύματος ἁγίου μέθεξιν, υἱοθεσίας λαμο
πρότητα, οὐρανῶν βασιλείας ἀπόλαυσιν. 'Αλλ' οἱ τῇ
ἀπάτῃ ἐνισχυμένοι καθάπερ ἐξῷ, σφᾶς αὐτοὺς ἀποστεροῦντες τῆς τῶν ἀγαθῶν μετοχῆς ἀπηνῄναντο την
τοῦ θείου δείπνου ἀπόλαυσιν.
>
• Ηρξαντο γάρ, φησίν, ἀπὸ μιᾶς παραιτεῖσθαι
πάντες. ῾Ο πρώτος εἶπεν· ἀγρὸν ἡγόρασα, καὶ ἔχω
ἀνάγκην ἐξελθεῖν, καὶ ἰδεῖν αὐτὸν, ἐρωτῶ σε, ἔχε με
παρητημένον. Καὶ ἕτερος εἶπε· Ζεύγη βοῶν ἡγόρασα
πέντε, καὶ πορεύομαι δοκιμάσαι αὐτὰ, ἐρωτῶ σε, ἔχει
με παρητημένον. Καὶ ἕτερος εἶπε· Γυναίκα ἔγημα, καὶ
οὐ δύναμαι ἐλθεῖν. «Τρεῖς εἰσιν οἱ τὸν γάμον παραιτησάμενοι· ὁ τὸν ἀγρὸν ἡγορακώς, καὶ ὁ τὰ ζεύγη
τῶν βοῶν ὠνησάμενος, καὶ ὁ τῇ γυναικὶ συζευχθείς.
* II Cor. x1, 2.
6 Joan. 111,
9. * Galat. IV,
Francisci
tatein assereret eos, qui se tyranno in servitutem
addixerant. Sic igitur omnes ad spiritualem hanc
canam vocat, et quasi tuba feriens aures: «Venite,
inquit, ad me omnes, qui laboratis et onerati estis,
Parata vero omnia › dicit
et ego reficiam vos **. ›
esse; explicata enim et parata est omnibus Evangelii praedicatio, in promptu esse nuntians peccatorum depositionem, communionem suncti Spiritus,
nobilitatem adoptionis filiorum, coelestis regni fruitionem. Sed qui fallacibus rebus tanquam visco
inbarrebant, se ipsos horum bonorum consortia
privantes divinæ cœnæ delicias repudiarunt,
‹Cœperunt enim, inquit, ad unumi onines se cxCLsare. Primus dixit: Agrum emi, et necesse habeo
exire, et videre illum: rogo te, habe me excusatum. Et alius dixit: Juga boum emi quinque, et eo
probare illa; rogo te, habe me excusatum. Et alius
dixit: Uxorem duxi, et ideo non possum venire. ›
Tres sunt qui nuptias repudiarunt: qui agrum, qui
juga boum emerat, et qui se uxori conjunxerat.
Datur igitur per hæc intelligere, tres hominum or4. ss Matth. xt, 38.
Scorsi notæ.
Quod servus vocetur. Christus homo et servus
est et Filius. Servus secunduin brumianam naturam in
se nude speciatam; Filius, quatenus eadein natura
in hypostasi Filii subsistit: vere enim hic homo est
Filius Dei. Cornelius in cap. " Epist. ad Philippi.
Quo vero sensu negetur a S. Joanne cap. viii, et
aliquotiesa SS. Patribus, Christum esse servum,
explicat ibidem Cornelius noster. Hic primno expli
calo sensu interpretandus est, ut ipse etiam di
ctum suum interpretatur ex jam citato loco ad
Philipp. 11.
col. 327–328page 102 of 367
PG 132:327τῶν παραιτησαμένων τὸ εὐαγγελικόν κήρυγμα. Ελληνες, Ἰουδαῖοι, καὶ τὰ ἄνομα Εθνη. Οι τε γὰρ τῇ ματαία σοφία προσκείμενοι Ελληνες ἐν τῇ κατανοήσει τοῦ κόσμου σφᾶς αὐτοὺς ἀσχολήσαντες, τὴν ἀληθῆ σοφίαν οὐ παρεδέξαντο λογισμοῖς ἀν θρωπίνοις τὸ πᾶν ἐπιτρέψαντες. ᾿Αγρὸν τὸν κό σμον τροπικῶς ἡ Γραφὴ πολλάκις ὠνόμασε, καὶ τοῦτο σεσαφήνικεν ὁ Σωτὴρ ἐν τῇ τῶν ζιζανίων παραβολῇ, ἀγρὸν τὸν κόσμον εἰπών. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ ἀγρὸς ὁ ἔχων κεκρυμμένον τὸν θησαυρὸν ὁ κόσμος ἐστίν, ἐν ᾧ καὶ ὁρκίζει τὰς θυγατέρας Ιερουσαλήμ ή νύμφη του Ασματος· «Ωρκισα ὑμᾶς, θυγατέρα; Ἱερουσαλήμ, ἐν ταῖς δυνάμεσι, καὶ ἐν ταῖς ἰσχύσεσι τοῦ ἀγροῦ.» Ἡ γοῦν Ἑλληνικὴ σοφία ἐν τῇ φυσική " κατανοήσει τούτου τοῦ ἀγροῦ πᾶσαν αὐτῆς τὴν ἰσχὺν ἐκκενώσασα, ἀπείπατο τὸ σωτήριον κήρυγμα. Ἰου δαῖοι δὲ καθάπερ ζεύγη πέντε δεξάμενοι τὴν τοῦ Κυρίου δεκάλογον αἰσθητῶς τε ταύτην ἐκλαμβανόμενοι, καὶ σωματικὰς τὰς ἐντολὰς φυλάττειν πειρώμενοι τῆς ἐν Χριστῷ ἐξέπεσον χάριτος. Ζεύγεσι δὲ εἴκασε τὴν δεκάλογον, ἐπειδὴ ἐξέρχονται ἀλλήλων αἱ ἐντολαὶ οἱονεὶ συνεζευγμένοι τυγχάνουσαι. Τὸ γάρ Αγαπήσεις Κύριον τὸν Θεόν σου, καὶ τὸν πλησίον σου ὡς ἑαυτὸν,» δύο μέν εἰσιν ἐντολαί, εἰς δὲ ὁ τῆς ἀμφοτέρας ἀγάπης ζυγός. Οὕτω καὶ τό· Μὴ κλέ ψης. Μη μοιχεύσῃς,» ἀλλήλοις μὲν διενηνόχατον, συνδεῖ δ' ἄμφω εἷς δεσμός, ἡ ἐγκράτεια • κλέπτης γὰρ καὶ ὁ συλῶν τὰ ἀλλότρια, καὶ ὁ ἀλλοτρίοις ἐπίδου Δίδωσιν οὖν διὰ τούτων νοεῖν, ὅτι τρεῖς τάξεις εισι λεύων κηδεύμασιν· καὶ τὰ μὲν ὑποκείμενα δύο. Τὸ δὲ ἐνεργὸν, ἢ ἀπεῖργον ἁπλοῦν. Ορᾷς ὅπως παν σόφως ζεύγη τὰς ἐντολὰς κατὰ συζυγίαν εκάλεσε. Βουσὶ καὶ ταύτας ἀφομοιοῖ, ἅτε ἱερὰς οὖσας καὶ συμβολική καλυπτομένας ταχύτητι. Καθαρὸν γὰρ ζῶον καὶ γεηπόνον ἀμβλυτέραν ἔχον τὴν αἴσθησιν. Οἱ οὖν Ἰουδαῖοι τούτων φύλακες είναι δοκοῦντες τὴν τοῦ Χριστοῦ ζυγὸν παρῃτήσαντο. Χρὴ δὲ κἀκεῖνο δήπου σκοπεῖν· οὐ γὰρ εἶπε, Ζεύγη βοών ηγόρασα πέντε, καὶ πορεύομαι αροτριάσαι, ἀλλὰ, «πορεύομαι δοκιμάσαι αὐτά.» Τί οὖν τοῦτό ἐστιν; ἐπειδὴ μόνον δοκιμασταί εἰσιν οἱ Ἰουδαῖοι τῶν ἐντολῶν, εγκράτεια τούτων εγκράτειαν ἄσκει πάντων, ἀφ᾽ ὧν κρατεῖσθαι τὴν ψυχὴν αἰσχρόν. εγκράτειαν άσχει κέρ δους, αλληγορίζει τὸ ὑποκείμε Καὶ τὰ μὲν ὑποκείμενα δύο, τὸ δὲ ἐνεργὸν, καὶ ἀπειργὸν ἁπλοῦν,τῶν παραιτησαμένων τὸ εὐαγγελικόν κήρυγμα.
Ελληνες, Ἰουδαῖοι, καὶ τὰ ἄνομα Εθνη. Οι τε γὰρ
τῇ ματαία σοφία προσκείμενοι Ελληνες ἐν τῇ
κατανοήσει τοῦ κόσμου σφᾶς αὐτοὺς ἀσχολήσαντες,
τὴν ἀληθῆ σοφίαν οὐ παρεδέξαντο λογισμοῖς ἀν
θρωπίνοις τὸ πᾶν ἐπιτρέψαντες. ᾿Αγρὸν τὸν κό
σμον τροπικῶς ἡ Γραφὴ πολλάκις ὠνόμασε, καὶ
τοῦτο σεσαφήνικεν ὁ Σωτὴρ ἐν τῇ τῶν ζιζανίων
παραβολῇ, ἀγρὸν τὸν κόσμον εἰπών. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ ἀγρὸς
ὁ ἔχων κεκρυμμένον τὸν θησαυρὸν ὁ κόσμος ἐστίν,
ἐν ᾧ καὶ ὁρκίζει τὰς θυγατέρας Ιερουσαλήμ ή
νύμφη του Ασματος· «Ωρκισα ὑμᾶς, θυγατέρα;
Ἱερουσαλήμ, ἐν ταῖς δυνάμεσι, καὶ ἐν ταῖς ἰσχύσεσι
τοῦ ἀγροῦ.» Ἡ γοῦν Ἑλληνικὴ σοφία ἐν τῇ φυσική
juga " κατανοήσει τούτου τοῦ ἀγροῦ πᾶσαν αὐτῆς τὴν ἰσχὺν
ἐκκενώσασα, ἀπείπατο τὸ σωτήριον κήρυγμα. Ἰου
δαῖοι δὲ καθάπερ ζεύγη πέντε δεξάμενοι τὴν τοῦ
Κυρίου δεκάλογον αἰσθητῶς τε ταύτην ἐκλαμβανό
μενοι, καὶ σωματικὰς τὰς ἐντολὰς φυλάττειν πειρώ
μενοι τῆς ἐν Χριστῷ ἐξέπεσον χάριτος. Ζεύγεσι δὲ
εἴκασε τὴν δεκάλογον, ἐπειδὴ ἐξέρχονται ἀλλήλων αἱ
ἐντολαὶ οἱονεὶ συνεζευγμένοι τυγχάνουσαι. Τὸ γάρ
• Αγαπήσεις Κύριον τὸν Θεόν σου, καὶ τὸν πλησίον
σου ὡς ἑαυτὸν,» δύο μέν εἰσιν ἐντολαί, εἰς δὲ ὁ τῆς
ἀμφοτέρας ἀγάπης ζυγός. Οὕτω καὶ τό· Μὴ κλέ
ψης. Μη μοιχεύσῃς,» ἀλλήλοις μὲν διενηνόχατον,
συνδεῖ δ' ἄμφω εἷς δεσμός, ἡ ἐγκράτεια • κλέπτης γὰρ
καὶ ὁ συλῶν τὰ ἀλλότρια, καὶ ὁ ἀλλοτρίοις ἐπίδουdines esse pradicationem Evangelii recusantium, Δίδωσιν οὖν διὰ τούτων νοεῖν, ὅτι τρεῖς τάξεις εισι
Græcorum, Judæorum, 79 et gentium legis expertium. Græci enim vauæ sapientiæ intenti in mundi
consideratioue se ipsos occupantes veram sapientiam non receperunt, humanis rationibus omnia metientes. Agrum hunc mundum sæpe Scriptura figurate vocat. Et boc in parabola zizaniorum dilucide
dixit Salvator, cum agrum appellavit mundum
quin etiam ager ille thesaurum absconditum continens mundus est: in quo etiam filias Jerusalem
adjurat, quæ in Cantico loquitur sponsa: «Adjuravi
vo, filia Jerusalem, in virtutibus agri., Græcorum
igitur sapientia cum in speculatione naturali hujus
mundi vim omnem suam impendisset exhausissetque, salutarem renuit prædicationem. Judæi vero
Decalogum legis a Domino datæ quasi boum
quinque cum accepissent, eamque quantum sensu
ducerentur, intellexissent, et quantum ad exteriora
• corpusque pertinent, præcepta servare conati, a
gratia Christi exciderunt. Per juga vero Decalogum
adumbravit, quoniam apta sunt ex sese invicem, et
quasi conjugata præcepta. Etenim, • Diliges DomiBuin Deum tuum et proximum tuum sicut te
ipsum **, › gemina quidem præcepta sunt, unum vero
utriusque charitatis jugum. Ita, Non furaberis, Non
adulteraberis, › differunt quidem inter se, sed ambo
uno continentiæ vinculo colligantur; fur enim
cst et qui aufert aliena, et qui thalamis insidiatur alienis: et res quidem subjecta duplex
est; quod vero eficit utramque vel prohibet, sin- c λεύων κηδεύμασιν· καὶ τὰ μὲν ὑποκείμενα δύο. Τὸ
plex. Vides ut sapientissime eo quod couvera jugataque præcepta sint, juga vocentur? Illa etiam bobus assimilat, eo quod ex una parte spiritualia sunt,
ex altera vero symbolorum illa crassitie obtecta:
nam et purum animal bos est, et ad terræ labores
palm, et hebeti sensu præditum. Judai ergo cum
horum custodes esse sibi viderentur, Christi jugum
detrectaverunt. Utile porro est et illud animadvertere. Non enim dixit: Juga boum emi quinque, et
aratum eo; sed, Eo probatum illa. Quid hoc sibi
vult? Judæi sane quantumvis servare sibi videantur
** Matth. xmi, 38, 43. " Cant.111, 5.
δὲ ἐνεργὸν, ἢ ἀπεῖργον ἁπλοῦν. Ορᾷς ὅπως παν
σόφως ζεύγη τὰς ἐντολὰς κατὰ συζυγίαν εκάλεσε.
Βουσὶ καὶ ταύτας ἀφομοιοῖ, ἅτε ἱερὰς οὖσας καὶ
συμβολική καλυπτομένας ταχύτητι. Καθαρὸν γὰρ
ζῶον καὶ γεηπόνον ἀμβλυτέραν ἔχον τὴν αἴσθησιν.
Οἱ οὖν Ἰουδαῖοι τούτων φύλακες είναι δοκοῦντες τὴν
τοῦ Χριστοῦ ζυγὸν παρῃτήσαντο. Χρὴ δὲ κἀκεῖνο
δήπου σκοπεῖν· οὐ γὰρ εἶπε, Ζεύγη βοών ηγόρασα
πέντε, καὶ πορεύομαι αροτριάσαι, ἀλλὰ, «Πορεύο
μαι δοκιμάσαι αὐτά.» Τί οὖν τοῦτό ἐστιν; ἐπειδὴ
μόνον δοκιμασταί εἰσιν οἱ Ἰουδαῖοι τῶν ἐντολῶν,
** Matth. xxu, 37, 39.
Francisci Scorsi nota.
prehenduntur. Nam εγκράτεια Græce, et Latine
continentia, eam vim habet, ut non solum significet
a voluptatibus corporis, sed etiam a rebus alienis
abstinentiam. Isocrates τούτων εγκράτειαν ἄσκει
πάντων, ἀφ᾽ ὧν κρατεῖσθαι τὴν ψυχὴν αἰσχρόν.
Exerce in his omnibus continentiam, a quibus teneri
aninium turpe est. Idem, εγκράτειαν άσχει κέρδους, Continentiam exerce a cupiditate lucri. Exenpla alia ex Græcis congerere, ac multo magis ex
Latinis de nomine continentiæ est otio abuti in re,
quæ ut a concionatore, non a scholastico accipienda
Fur enim est. Belle hic auctor αλληγορίζει dicam, quatenus sub uno continentiæ nomine comin jugatione præceptorum, et sane usque ad præceplum charitatis geminum recte procedit allegoria:
quod autem ad furtum et adulterium attinet,
eatenus procedit, quatenus adulterium est contra
justitiam, in quo cum furto cognationem habet.
Eadem enim virtus utrumque efficit et vetat. Ellicit
ut servetur jus alienum illæsum; tum in muliere
tum in re, vetat ne lædatur. At vero si res ulterius
et subtilus disquiratur, non convenient furtum et
adulterium, neque in materia, neque in forma;
nam in præcepto non adulterandi vetatur etiam res
omnis venerea inhonesta, quæ profecto non adversatur justitia, sed temperantis.ltaque τὸ ὑποκείμε
vov, res nimirum subjecta, duplex est, et virtus
etiam, seu forma, quæ dat speciem precepto duplex.
Veruntamen hæc non aurificis trutina expendenda
sunt, et jugata hae duo præcepta cum Theophane
dici possint rudi Minerva, et nomine tenus, ut ita
est.
Et res quidem subjecta. Hæc verba, qu
nimium quantuin sententiam auctoris explanant,
reperi in v. Καὶ τὰ μὲν ὑποκείμενα δύο, τὸ δὲ
ἐνεργὸν, καὶ ἀπειργὸν ἁπλοῦν, reliqua hic uolanda
diximus.
col. 329–330page 103 of 367
PG 132:329ὐχὶ τηρηταί, καν ὅτι μάλιστα οίωνται νομοφυλακεῖν. Αἰσθητῶς γὰρ τοῖς τοῦ νόμου προσέχοντες παραγγέλμασιν εἰκότως, λέγονται μόνον ἀποπειρᾶσθαι, ἀλλ᾽ οὐκ ἐργάζεσθαι. Ο δὲ τὴν γυναῖκα γήμας ᾐνίττετο τὰ δεδουλωμένα ἔθνη ταῖς ἡδοναἶ;, καὶ κεχηνότα ἐν αὐταῖς ἀκρατῶς. Οποίους ὁρῶμεν τους ομόρους ἡμῖν ἀπογόνους τοῦ Ἰσμαήλ, οι δή θαμνώς ἄλλας ἀντ᾽ ἄλλων γυναῖκας ἀμείβονται, καθάπερ εἰς ὀχείαν γεγονότες δίκην τετραπόδων, καὶ γαστρί, καὶ τοῖς μετὰ γαστέρα πάθεσιν ὑποκύπτοντες, καὶ χύδην ταῖς ἡδοναῖς καλινδούμενοι, πρὸς τὸ εὐαγγελικὸν κήρυγμα μύουσι τὰ τοῦ νοὸς αἰσθητήρια. Ηρκέσθη δὲ ὁ λόγος διὰ τῆς γυναικὸς τὸ ποικίλον ὀφθῆναι τῶν ἡδονῶν. ᾿Αθρει δὲ σοφίαν ἄφαντον κεκρυμμένην τοῖς δήμασιν, ἣν εἰ παρέλθοιμεν, γένοιτ' ἂν ἡμῖν οὐκ ἀζήμιον. Ὁ μὲν γὰρ τὸν ἀγρὸν ἡγορακώς, καὶ τὰ ζεύγη ἑωνηκώς, ἀμφότεροι μετὰ παρακλήσεως πεποιήκατον τὴν παραίτησιν· ο Ερωτῶ σε, γάρ, φη σιν, ἔχε με παρητημένον· ὁ δὲ τὴν γυναῖκα γής μας, ἀδυνατεῖν ἔφη πρὸς τὸ δεῖπνον ἐλθεῖν· φησί γάρι Γυναίκα ἔγημα, καὶ οὐ δύναμαι ἐλθεῖν.» Οι γὰρ τῇ τοῦ κόσμου σοφίᾳ προσέχοντες, δύναιντ' ἂν καὶ τὸν Εὐαγγελικὸν λόγον δέξασθαι· ἥ τε γὰρ φυ σικὴ καὶ ἠθικὴ τῶν Ἑλλήνων φιλοσοφία ὁδηγὸς μᾶλ. τον τῆς εἰς Χριστὸν γένοιτο πίστεως, καὶ οἱ ἐξ Ἰου δαίων τότε μάλιστα ἔσονται τῶν νομικῶν ἐντολῶν τηρηταί, ὅταν γένωνται τοῦ Χριστοῦ μαθηταί. γνόντες γὰρ τὸν ὑπὸ τοῦ νόμου, καὶ τῶν προφητῶν κη ρυττόμενον, διδαχθήσονται μετὰ τῶν ζεύγεων άρη τριᾷν τὴν τῆς πίστεως αὔλακα· νῦν γὰρ δοκιμάζουσι μόνον, ὡς λέλεκται. Ο δὲ ταῖς ἡδυναῖς ἀσυνέτως δουλαγωγούμενος οὐ δύναται δέξασθαι τῆς ἐγκρατείας καὶ σωφροσύνης τὸ Εὐαγγέλιον. Εἰς γὰρ ἀσύ να τον ψυχήν, σοφία οὐκ εἰσελεύσεται. Καὶ οἱ τοῦ κηρύγματος μαργαρίται τοῖς χοιρώδεσιν ἀνθρώποις το δίδονται. Διὰ τοῦτο οὗτοι μὲν αἰτιασθῆναι παρα καλοῦσιν· ὁ δὲ εἰδὼς ἀδύνατον Θεῷ δουλεύειν, καὶ ἡδοναίς, ο Οὐ δύναμαι, εἶπεν, ἐλθεῖν.» 'Ο γὰρ δεῖ πνος δέχεται, καὶ τὸν κτώμενον τὸν ἀγρὸν, καὶ τὴν Αγορακότα το ζεύγη, οὐ μὴν τὸν μὴ ἐνδεδυμένον τῆς ἀφθαρσίας τὸ ἔνδυμα· οὕτω μὲν οὖν δέδεικται, ὡς ἐν τοῖς τρισὶ τούτοις τόποις ἀποπίπτουσιν οἱ μή παραδεξάμενοι τὴν τοῦ Κυρίου ἐνανθρώπησιν· τοι γαροῦν καὶ τὰ ἑξῆς ἐξετάσωμεν. Τότε ὀργισθεὶς ὁ οἰκοδεσπότης εἶπε τῷ δούλῳ αὐτοῦ· Έξελθε εἰς τὰς πλατείας, καὶ ύμας τῆς πόλ λεως, καὶ τοὺς πτωχούς, καὶ ἀναπήρους, καὶ χωλού;, καὶ τυφλοὺς εἰσάγαγε ὧδε.» Πλατείας ἀκούων, καὶ βύμας εὐθὺς, ὡς ἐγὼ οἶμαι, νενόηκας την πλατείαν τῆς ἀπωλεία, λεν, καὶ εὐρύχωρον, περὶ ἦν ἀλῶνται οι πτωχοί πάσης ἀρετῆς, οἱ τῇ ἐνδείᾳ τοῦ ἐπουρανίου άρτου λιμώττοντες, καὶ οἱ πεπηρωμένοι τὰ τῆς ψυχῆς αἰσθητήρια, καὶ πρὸς τὴν τῆς ἀρετῆς πορείαν εἰσαγωγικών.HOMILIA XIII.
ὐχὶ τηρηταί, καν ὅτι μάλιστα οίωνται νομοφυλακεῖν. legem, probatores ejus dumtaxat non servatores
Αἰσθητῶς γὰρ τοῖς τοῦ νόμου προσέχοντες παραγ
γέλμασιν εἰκότως, λέγονται μόνον ἀποπειρᾶσθαι,
ἀλλ᾽ οὐκ ἐργάζεσθαι. Ο δὲ τὴν γυναῖκα γήμας ᾐνίττετο τὰ δεδουλωμένα ἔθνη ταῖς ἡδοναἶ;, καὶ κεχῃνότα ἐν αὐταῖς ἀκρατῶς. Οποίους ὁρῶμεν τους
ομόρους ἡμῖν ἀπογόνους τοῦ Ἰσμαήλ, οι δή θαμνώς
ἄλλας ἀντ᾽ ἄλλων γυναῖκας ἀμείβονται, καθάπερ εἰς
ὀχείαν γεγονότες δίκην τετραπόδων, καὶ γαστρί, καὶ
τοῖς μετὰ γαστέρα πάθεσιν ὑποκύπτοντες, καὶ χύδην
ταῖς ἡδοναῖς καλινδούμενοι, πρὸς τὸ εὐαγγελικὸν
κήρυγμα μύουσι τὰ τοῦ νοὸς αἰσθητήρια. Ηρκέσθη
δὲ ὁ λόγος διὰ τῆς γυναικὸς τὸ ποικίλον ὀφθῆναι τῶν
ἡδονῶν. ᾿Αθρει δὲ σοφίαν ἄφαντον κεκρυμμένην τοῖς
δήμασιν, ἣν εἰ παρέλθοιμεν, γένοιτ' ἂν ἡμῖν οὐκ
ἀζήμιον. Ὁ μὲν γὰρ τὸν ἀγρὸν ἡγορακώς, καὶ τὰ
ζεύγη ἑωνηκώς, ἀμφότεροι μετὰ παρακλήσεως πε
ποιήκατον τὴν παραίτησιν· ο Ερωτῶ σε, γάρ, φησιν, ἔχε με παρητημένον· ὁ δὲ τὴν γυναῖκα γής
μας, ἀδυνατεῖν ἔφη πρὸς τὸ δεῖπνον ἐλθεῖν· φησί
γάρι Γυναίκα ἔγημα, καὶ οὐ δύναμαι ἐλθεῖν.» Οι
γὰρ τῇ τοῦ κόσμου σοφίᾳ προσέχοντες, δύναιντ' ἂν
καὶ τὸν Εὐαγγελικὸν λόγον δέξασθαι· ἥ τε γὰρ φυσικὴ καὶ ἠθικὴ τῶν Ἑλλήνων φιλοσοφία ὁδηγὸς μᾶλ.
τον τῆς εἰς Χριστὸν γένοιτο πίστεως, καὶ οἱ ἐξ Ἰου
δαίων τότε μάλιστα ἔσονται τῶν νομικῶν ἐντολῶν
τηρηταί, ὅταν γένωνται τοῦ Χριστοῦ μαθηταί. Γνόντες γὰρ τὸν ὑπὸ τοῦ νόμου, καὶ τῶν προφητῶν κηρυττόμενον, διδαχθήσονται μετὰ τῶν ζεύγεων άρητριᾷν τὴν τῆς πίστεως αὔλακα· νῦν γὰρ δοκιμάζουσι G
μόνον, ὡς λέλεκται. Ο δὲ ταῖς ἡδυναῖς ἀσυνέτως
δουλαγωγούμενος οὐ δύναται δέξασθαι τῆς ἐγκρα
τείας καὶ σωφροσύνης τὸ Εὐαγγέλιον. Εἰς γὰρ ἀσύ
να τον ψυχήν, σοφία οὐκ εἰσελεύσεται. Καὶ οἱ τοῦ
κηρύγματος μαργαρίται τοῖς χοιρώδεσιν ἀνθρώποις
το δίδονται. Διὰ τοῦτο οὗτοι μὲν αἰτιασθῆναι παρακαλοῦσιν· ὁ δὲ εἰδὼς ἀδύνατον Θεῷ δουλεύειν, καὶ
ἡδοναίς, ο Οὐ δύναμαι, εἶπεν, ἐλθεῖν.» 'Ο γὰρ δεῖπνος δέχεται, καὶ τὸν κτώμενον τὸν ἀγρὸν, καὶ τὴν
Αγορακότα το ζεύγη, οὐ μὴν τὸν μὴ ἐνδεδυμένον
τῆς ἀφθαρσίας τὸ ἔνδυμα· οὕτω μὲν οὖν δέδεικται,
ὡς ἐν τοῖς τρισὶ τούτοις τόποις ἀποπίπτουσιν οἱ μή
παραδεξάμενοι τὴν τοῦ Κυρίου ἐνανθρώπησιν· τοιγαροῦν καὶ τὰ ἑξῆς ἐξετάσωμεν.
• Τότε ὀργισθεὶς ὁ οἰκοδεσπότης εἶπε τῷ δούλῳ
αὐτοῦ· Έξελθε εἰς τὰς πλατείας, καὶ ύμας τῆς πόλ
λεως, καὶ τοὺς πτωχούς, καὶ ἀναπήρους, καὶ χωλού;,
καὶ τυφλοὺς εἰσάγαγε ὧδε.» Πλατείας ἀκούων, καὶ
βύμας εὐθὺς, ὡς ἐγὼ οἶμαι, νενόηκας την πλατείαν
τῆς ἀπωλεία, λεν, καὶ εὐρύχωρον, περὶ ἦν ἀλῶνται
οι πτωχοί πάσης ἀρετῆς, οἱ τῇ ἐνδείᾳ τοῦ ἐπουρα
νίου άρτου λιμώττοντες, καὶ οἱ πεπηρωμένοι τὰ τῆς
ψυχῆς αἰσθητήρια, καὶ πρὸς τὴν τῆς ἀρετῆς πορείαν
» Sap. 1, 4, 5. so Mauit. vii, 6
sunt. Externo enim sensu præceptionibus legis
intenti jure dicuntur cos solum experiri, 80 non
operari. Qui vero uxorem duxit per auigma iumuit
gentes voluptatibus mancipatas, eisque intemperanter inhiantes. Cujusmodi videmus esse hos, qui
nostris in Gnibus labiiant, posteros Ismaelis
qui alias identidem aliis permutantes uxores, quasi
adl coitum, pecudum more sint nati, et ventri, et iis
quæ secundum ventrem sunt, passionibus proui, et
obedientes, in omni voluptatum genere, sine discrimine volutantur, atque ad Evangelii vocem mentis
aures occludunt. Satis vero fuit ei qui loquebatur
uno uxoris nomine, varias id genus comprefiendere
voluptates. Sed vide arcanam sapientiam verbis
latentem, quam si prætermiserimus, non parum
fecerimus detrimenti. Nam villæ itidem et jugorum
emptor cum quadam obsecratione recusarunt:
‹ Rogo, inquit, habe me excusatum; › qui vero uxorem duxerat, fieri non posse respondit, ut adl carnault
veniret; ait enim: • Uxorem duxi, et ideo non
possum venire;» qui enim ad sapientiam bujus
mundi animum appulerunt, possunt etiam Evangelii doctrinam recipere. Nam et naturalis, et moralis Græcorum philosophia potius ad Christi fidem
ducere posset: et Judæorum gens tum maxime servatrix erit legalium præceptorum, cum ad Christi se
tradiderit disciplinam: ubi enim agnoverint eum)
qui sub lege clauditur, et prophetis, tunc jugatis
bobus fidei sulcum exarare comliscent; iunc vero
proluaut solum, ut diximus. Qui vero sine intellectu
se voluptatibus mancipavit, non potest continentiæ,
et temperantiæ Evangelious capere. Etenim in animam intelligentiæ expertem sapientia non ine
trabit; et prædicationis evangelica margarita
hominibus porcorum more viventibus non objiciuntur. Ob eam causam illi quidem rogant, ut excusentur, hic vero fieri non posse intelligens, ut Deo
simul et voluptatibus serviat, Non possum inquit,
venire. Recipit enim cœna et possessorem agri, et
jugorum emplorem, won vero illum qui incorruplionis veste non sit indutus. Sic itaqne ostensum
est, ut hisce tribus in locis offendant qui Iucarna -
tionis Domini prædicationem non recipiunt. Ergo
quæ deinceps sunt expendamus.
s
• Tunc iratus paterfamilias dixit servo sua; Exi
in plateas, et vicus civitatis, 81 et pauperes, et dicbiles, et claudos, et cæcos introdue hue.» Plateas et
vicos audiens, latam perditionis viam et spatiosam,
credo, intellexisti, per quam oberrant, qui ab omni
virtute sunt inopes, et cælestis panis pe. uria famelici, et capti sensibus animi, et qui in virtutis itinere
claudicant, et qui peccati sepe circumclusi sunt.
Hos omnes evangelicus sermo ad mysticæ cœne
Francisci Scorsi nole.
Posteros Ismaelis. Hunc locum expendimus in conjectancis Proæniorum εἰσαγωγικών. Viole
Prom. III.
PATROL. GR. CXXXII.
col. 331–332page 104 of 367
Homilia XIV
PG 132:331χωλεύοντες, καὶ οἱ τῷ φραγμῷ τῆς ἁμαρτίας περι ειργόμενοι. Τούτους ἅπαντας ὁ εὐαγγελικός λόγος διὰ πίστεως τοῦ μυστικοῦ δείπνου μετασχεῖν παρ εσκεύασεν. ᾿Αλλὰ τῆς ἡμετέρας φύσεως τιμηθείσης αὐτεξουσιότητι, καὶ τὴν πρὸς ἀρετὴν, ἡ κακίαν ὁρμὴν ἐχούσης ἀδέσποτον, πῶς ἀναγκάζειν τοὺς κεκλημένους παρεγγυά; Φησί γάρ - Εξελθε εἰς τὰς ὁδοὺς καὶ φραγμούς, καὶ ἀνάγκασον εἰσελθεῖν, ἵνα γεμισθῇ ὁ οἶκός μου. Ανάγκην ἐνταῦθα οὐ τὴν βίαν προσήκει νοεῖν, ἀλλὰ τὴν πολλαῖς πολλάκις γινομένην πρόξενον σωτηρίας περίστασιν. Πολλοὶ γὰρ πειρασμοῖς περιπεσόντες, δι' αὐτῶν ἐν αἰσθήσει γεγόνασι τοῦ βελτίονος, καὶ σωτηρίας αὐτοῖς ὁ ἀκούσιος πει ρασμὸς γέγονεν αἴτιος. Γένοιτο δὲ καὶ ἡμᾶς τοῦ μέλ λοντος ἐκείνου δείπνου κατατρυφῆσαι ἐκτυπώτερόν τε, καὶ τελειότερον, όπηνίκα Θεὸς ἐν μέσῳ θεῶν τὴν μακαρίαν ἀπόλαυσιν τοῖς ἀξίοις χαρίζεται, ἦτις οὐκ ἄλλη τίς ἐστιν, ἀλλ᾽ ἡ τῆς ἁγίας, καὶ ζωαρχικῆς Τριάδος ἀληθὴς κατανόησις, ᾗ πρέπει πᾶσα δόξα, τιμή, καὶ προσκύνησις νῦν, καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. (πο ΟΜΙΛΙΑ ΙΔ'. Κυριακῇ πρὸ τῆς Χριστοῦ γεννήσεως. Εἰς τό Βίβλος γενέσεως Ἰησοῦ Χριστοῦ Υἱοῦ Δαβίδ. Τοῦ μὲν αἰσθητοῦ ἡλίου τοῦ ὁρίζοντος ὑπερτέλε λοντος, αἱ ἀστραῖαι ἀγλαΐαι καλύπτονται τοῖς μείζοσι στενοχωρούμεναι σελαγίσματι· τοῦ δὲ Ἡλίου τῆς δικαιοσύνης, ὡς ἐξ ἀνατολῆς τῆς Παρθενικής νηδύος ἀνίσχοντος, ὁ τῶν πατέρων κατάλογος, ὥσπερ ἀστέρων χορός, προλάμπει νοηταῖς μαρμαρυγαῖς φρυκτω ρούμενος. Ἐπεὶ οὖν ὁ ἱερὸς Ματθαῖος τοῦ κατ᾿ αὐτὸν Εὐαγγελίου ἀρχόμενος σήμερον, ὡς ἐν ὄρμῳ τινὶ τούτους ἠρίθμησε· φέρε τὸν τῆς γενεαλογίας σκοπὸν ἐξετάσωμεν. Πρῶτος μὲν γὰρ οὗτος τῶν ἄλ λων εὐαγγελιστῶν μετὰ ὀκταετή χρόνον τῆς τοῦ περίστασις, τὸ συμβάν, πειρασμούς, περι στάσεις, Πᾶσαν χαρὰν ἡγής σασθε, ἀδελφοί μου, ὅταν πειρασμοῖς περιπέσητε ποικίλοις. πειρασμοί, περιστάσεις, πρόξενοι, καὶ περὶ Θάμαρ, εἰς τὴν ἱστορίαν τῆς Θάμαρ, εἰ Φρυκτωρείν φρυκτωρεῖσθαι φρυκτός ει φρυκτώριον περιφραστικώςcommunionem per Adem præparat. Sed cum χωλεύοντες, καὶ οἱ τῷ φραγμῷ τῆς ἁμαρτίας περι
natura nostra libero arbitrio prædita sit, et ad
virtutem ac vitium spontaneo motu feratur, quo
pacto præcipit, ut invitatos cogat? Ait enim: Exi
in vias et sepes, et compelle intrare, ut impleatur
domus mea. Per necessitatem hoc loco non est
intelligenda violentia, sed aflictio quæ multis
sæpenumero salutis conciliatrix fuit. Multi enim in
tentationes varias incidentes, per eas melioris boni
vim sentiunt: atque ita fit, ut involuntaria tentatio
causa illis, et occasio salutis evadat. Utinam vero
contingat et nobis futuræ illius cœnæ deliciis liquidius ac perfectius frui, cum Deus in medio deorum
beatitudinis fructus mærentibus abunde couredet,
quæ quidem non est aliud nisi sancte, et vivificæ
Trinitatis vera cognitio, cui convenit omnnis gloria,
honor et veneratio nunc et semper et in sæcula sæculorum. Amen.
ειργόμενοι. Τούτους ἅπαντας ὁ εὐαγγελικός λόγος
διὰ πίστεως τοῦ μυστικοῦ δείπνου μετασχεῖν παρ
εσκεύασεν. ᾿Αλλὰ τῆς ἡμετέρας φύσεως τιμηθείσης
αὐτεξουσιότητι, καὶ τὴν πρὸς ἀρετὴν, ἡ κακίαν
ὁρμὴν ἐχούσης ἀδέσποτον, πῶς ἀναγκάζειν τοὺς
κεκλημένους παρεγγυά; Φησί γάρ - Εξελθε εἰς τὰς
ὁδοὺς καὶ φραγμούς, καὶ ἀνάγκασον εἰσελθεῖν, ἵνα
γεμισθῇ ὁ οἶκός μου. Ανάγκην ἐνταῦθα οὐ τὴν βίαν
προσήκει νοεῖν, ἀλλὰ τὴν πολλαῖς πολλάκις γινομένην
πρόξενον σωτηρίας περίστασιν. Πολλοὶ γὰρ πειρα
σμοίς περιπεσόντες, δι' αὐτῶν ἐν αἰσθήσει γεγόνασι
τοῦ βελτίονος, καὶ σωτηρίας αὐτοῖς ὁ ἀκούσιος πειρασμὸς γέγονεν αἴτιος. Γένοιτο δὲ καὶ ἡμᾶς τοῦ μέλ
λοντος ἐκείνου δείπνου κατατρυφῆσαι ἐκτυπώτερόν
τε, καὶ τελειότερον, όπηνίκα Θεὸς ἐν μέσῳ θεῶν τὴν
μακαρίαν ἀπόλαυσιν τοῖς ἀξίοις χαρίζεται, ἦτις οὐκ
ἄλλη τίς ἐστιν, ἀλλ᾽ ἡ τῆς ἁγίας, καὶ ζωαρχικῆς
Τριάδος ἀληθὴς κατανόησις, ᾗ πρέπει πᾶσα δόξα, τιμή, καὶ προσκύνησις νῦν, καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς
αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν.
HOMILIA XIV.
Dominica ante Christi malivitatem. In illud: «Li.
ber generationis Jesu Christi Filii Daril.
Attollente se supra horizontem hoc sole, qui sub
sensum cadit, astrorum nitor absconditur majoribus
splendoribus occupatus; Sole vero justitiæ velut ex
oriente uteri Virginei exsurgente, Patrum Catalogns
uti chorus «lelarum prælucet, et sublatis intelligentiæ Q110time facibus adventum Christi prænuntiat (ποniam igitur sanctus Malibæus suum hodie exorsus
Evangelium in quodam quasi monili consertos illos
enumeravit: age jam genealogiæ scopum investigemus. Ilic enim cæterorum evangelistarum primus,
82 octo post aunos ex quo Christus assumptus
ΟΜΙΛΙΑ ΙΔ'.
Κυριακῇ πρὸ τῆς Χριστοῦ γεννήσεως. Εἰς τό
• Βίβλος γενέσεως Ἰησοῦ Χριστοῦ Υἱοῦ Δαβίδ.
Τοῦ μὲν αἰσθητοῦ ἡλίου τοῦ ὁρίζοντος ὑπερτέλε
λοντος, αἱ ἀστραῖαι ἀγλαΐαι καλύπτονται τοῖς μείζοσι
στενοχωρούμεναι σελαγίσματι· τοῦ δὲ Ἡλίου τῆς
δικαιοσύνης, ὡς ἐξ ἀνατολῆς τῆς Παρθενικής νηδύος
ἀνίσχοντος, ὁ τῶν πατέρων κατάλογος, ὥσπερ ἀστέρων
χορός, προλάμπει νοηταῖς μαρμαρυγαῖς φρυκτω
ρούμενος. Ἐπεὶ οὖν ὁ ἱερὸς Ματθαῖος τοῦ κατ᾿
αὐτὸν Εὐαγγελίου ἀρχόμενος σήμερον, ὡς ἐν ὄρμῳ
τινὶ τούτους ἠρίθμησε· φέρε τὸν τῆς γενεαλογίας
σκοπὸν ἐξετάσωμεν. Πρῶτος μὲν γὰρ οὗτος τῶν ἄλ
λων εὐαγγελιστῶν μετὰ ὀκταετή χρόνον τῆς τοῦ
Francisci Scorsi nota.
Sed affrictio. Nomen περίστασις, plerumque
significat τὸ συμβάν, accidens et circumstans. loc
loco eo utitur Theophanes, ut significet calamitatem, et affictionem, quæ homini accidere eumque
circumstare, et opprimere solet: Unde, inquit
ex his sæpe compellitur, ut animum convertal ad
Deum; atque hanc vult esse illam impulsionem,
de qua dicitur in Evangelio: El compelle intrare.
Post paulo πειρασμούς, appellat quas ante περι
στάσεις, ego verti tentationes, manuine minus iauno, sed tamen sacro, et ad rem signandam maxime necessario: allusum enim ad illud Jacobi
cap.1: Omne gaudium existimate, fratres, cum in
ientationes varias incideritis: Πᾶσαν χαρὰν ἡγής
σασθε, ἀδελφοί μου, ὅταν πειρασμοῖς περιπέσητε
ποικίλοις. Αιqui hoc loco πειρασμοί, quibus lietandum ant S Jacobus, sunt περιστάσεις, circumstantes afflictiones hujusce vitæ, quæ salutis sunt,
ut ait Theophanes, πρόξενοι, conciliatrices.
Liber generationis. Hujus flomiliæ titulus
in utrisque codd. Vat. ita se habet, ut edidimus;
in codd. Parisiensibus additum: καὶ περὶ Θάμαρ,
el de Thamar, et in alio, εἰς τὴν ἱστορίαν τῆς
Θάμαρ, de qua fit mentio in Christi genealogia, εἰ
quia cæteris omissis in ejus enarranda historia
popu'o, et allegorice de Christo et Ecclesia interpretanda longius detinetur auctor in hoc sermone.
Adventum Christi prauuntial. Conjectorem,
seu enarratorem hoc foco egi; nec verbum verbo
curavi reddere fidus interpres. Φρυκτωρείν et idem
pass. φρυκτωρεῖσθαι est signum e specula sublatis
facibus dare. Nam et φρυκτός fax est, qua signu
hujuscemodi datur: ει φρυκτώριον specula exculi
torum ad hujusmodi signa præferenda; in hac
igitur propria" notatione visus est mihi Theophanes usas hoc verbo, ut significaret chorum sanctorum Patrum, quorum catalogus in genealogia
recensetur, quasi stellas ante exortum Christi
prælucentes ejus adventum splendore suo sublato
prænuntiare. Nam ut ex epigrapha intelligitur,
Dominica die proxime antecedente Christi Natalem
diem, illud Evangelium legitur. Ea igitur de Callsa
plane περιφραστικώς venti, adventum Christi pranantial.
Octo post annos. S. Matthæum primum omnium evangelistarum scripsisse Evangelium suum,
in confesso est apud omnes; idque omnibus constat
ex ammo, quo scripsit, qui fuit Christi 41, ut iradit Annalium conditor ad hunc annum; eo nimirum
tempore quo apertus est aditus ad edocendas genles, quo ipse Mathæus ad ipsas expeditionem
adoruabat; ut nimirum Hebræis, quibus ad eam
diem prædicaverat, relinqueret idem Evangelium
patrio sermone conscriptum. Vide ipsum Baronium:
qui censet omnino sequendum Eusebii Chronicon;
quod etiam secutus est, ut advertit, noster hic
auctor. Porro quod ait eleganter hic Ecclesiastes,
col. 333–334page 105 of 367
PG 132:333Χριστοῦ ἀναλήψεως, Εβραϊστὶ τὸ Εὐαγγέλιον συν εγράψατο τοῖς ἐξ Ἰουδαίων πιστεύσασ: πνευματοκινήτως τοῦτο ποιῶν. Ἐπειδὴ γὰρ ἡ πᾶσα τοῦ Εὐαγ γελίου περιοχή τοῦτο ἡμῖν ὑποτίθησι πρὸς τὴν ἐγάλην βλέπειν τὴν μέλλουσαν ἐκείνην κατάστασιν, εἰκότως ὄγδοον ὁ ᾿Απόστολος διελθὼν χρόνον, ἀφ' οὗ τὰς θείας ἐλλάμψεις ἐν τῇ Σιὼν ὑπεδέξατο, οὕτω τῆς συγγραφῆς ἐθάρρησεν ἅψασθαι. Διὸ καὶ πρὸς Ἰουδαίους γράφων τὸ σύνηθες αὐτοῖς, καὶ τετριμμένον ἔθος τιμᾷ ἀπὸ γενεαλογίας ἀρχόμενος. Καὶ Μωϋσῆς τὰ περὶ κτίσεως κόσμου, καὶ πλάσεως ἀν θρώπου θεολογῶν· «Βίβλος γενέσεως οὐρανοῦ καὶ γῆς,» καὶ «Βίβλος γενέσεως ἀνθρώπου» φησί. Καὶ οὗτος οὖν ὁ εὐαγγελιστής γενεῶν ποιούμενος ἀπὸ αρίθμησιν, όνομάζει τὸ βιβλίον, «Βίβλος γενέσεως, ο ὡς ἄν τις εἶποι Βίβλος γενεαλογίας. Οτου δὲ χάριν ἀπὸ ᾽Αβραὰμ ήρξατο, βραχυλογήσας ἐρῶ γέγονεν Αβραὰμ ἀρχὴ τῶν δύο λαῶν· πιστεύσας μὲν ἐν ἀκροβυστεία, μείνας δὲ πιστὸς καὶ μετὰ τὴν περι τομήν. ᾿Αλλὰ καὶ τοὺς θείους χρησμούς αὐτὸς ἐδέ δεκτο τῆς κλήσεως τῶν ἐθνῶν, καὶ τῆς τοῦ Λόγου σαρκώσεως. «Ἐν γὰρ τῷ σπέρματί σου, ο φησί πρὸς αὐτὸν ὁ Θεὸς, ο ευλογηθήσονται πάντα τὰ ἔθνη. Διὰ τί δὲ τὸν Δαβὶδ τοῦ ᾽Αβραὰμ ἔταξε πρότερον; *Ην γὰρ ἀκολουθέστερον ἴσως εἰπεῖν, ο Βίβλος γε νέσεως Ἰησοῦ Χριστοῦ Υἱοῦ 'Αβραάμ, υἱοῦ Δαβίδ. Στην μὲν ἄμφω προφῆται, καὶ θεοπάτορες· βασι λεὺς δὲ κατεξαίρετον ὁ Δαβίδ· προτιμᾷ τὸ χρίσμα, καὶ τὸ ἀξίωμα. Ἀῤῥένων δὲ τὴν γενεαλογίαν ποιεῖ Μωσαϊκῷ ἔθει κἂν τούτῳ στοιχῶν· ἐπειδὴ γὰρ παρακολούθημα τοῦ ἀνδρὸς ἡ γυνή, κεφαλὴ δὲ αὐτῆς ὁ ἀνὴρ, τοῦ κρείττονος οὖν ποιεῖ τὸν κατάλογον. Φιλοπευστήσει δέ τις ἐπαπορῶν, πῶς τὴν μὲν ἁγίαν Σάββαν, καὶ τὴν 'Ρεβέκκαν παρέδραμεν ήκιστα μνημονεύσας αὐτῶν, ἀλλ᾽ οὐδὲ τῆς Λείας, ἢ τῆς; Ραχήλ, ή τινος ἄλλης ἐπιδόξου γυναικός· τεσσάρων δὲ μόνων ἐμνημόνευσε γυναικών, δύο μὲν ἐθνικῶν δύο δ' ἐχουσῶν τὸν βίον ὑπεύθυνον. Μιγνύει γὰρ τῷ καταλόγῳ τὴν ἐθνικὴν Θάμαρ, καὶ τὴν πόρνην Ῥιχά, ἥτις καὶ Ῥαἀβ διωνύμως ἐκέκλητο, καὶ τὴν Μωαβίτιδα Ρούθ, καὶ τὴν σύνοικον Ουρίου Βηρσαβεέ. Τίς δὲ οὐκ οἶὸς τῶν ἐντυγχανόντων ταῖς ἱεραῖς Βί βλοις, ὡς ἡ Θάμαρ μὲν καὶ ἡ Ρουθ ἐκ τῶν έθνι κῶν εἰσήχθησαν εἰς τὴν Ἰουδαϊκὴν φυλήν; Ραάβ καστωρὶς ἦν, καὶ μαχλῶσα ἐν Ιεριχώ παρὰ τῇ πύλη τῆς πόλεως ἔχουσα τῆς ἀσελγείας τὸ ἐρο γαστήριον τοῖς βουλομένοις πιπράσκουσα ἑαυτήν. **? Βηρσαβεὲ δὲ ἦν μὲν ἀνδρὸς ἀρίστου γυνή, ἀλλὰ γέ γονε Δαβίδ τῶν αὐτῆς γάμων κλοπεὺς, καὶ τοῦ Οὐ Πνευματικῶς τοῦτο ποιῶν, ἀλλ᾽ οὐδὲ τῆς Λείας ἢ τῆς Ῥαχήλ, ἢ τῆς ἄλλης ἐπιδόξου γυναικός διωνυμία μιαHOMILIA XIV.
Χριστοῦ ἀναλήψεως, Εβραϊστὶ τὸ Εὐαγγέλιον συν- est in coelum, iis qui ex Judais crediderant Hebraice
εγράψατο τοῖς ἐξ Ἰουδαίων πιστεύσασ: πνευματοκι
νήτως τοῦτο ποιῶν. Ἐπειδὴ γὰρ ἡ πᾶσα τοῦ Εὐαγγελίου περιοχή τοῦτο ἡμῖν ὑποτίθησι πρὸς τὴν
ἐγάλην βλέπειν τὴν μέλλουσαν ἐκείνην κατάστασιν,
εἰκότως ὄγδοον ὁ ᾿Απόστολος διελθὼν χρόνον, ἀφ' οὗ
τὰς θείας ἐλλάμψεις ἐν τῇ Σιὼν ὑπεδέξατο, οὕτω
τῆς συγγραφῆς ἐθάρρησεν ἅψασθαι. Διὸ καὶ πρὸς
Ἰουδαίους γράφων τὸ σύνηθες αὐτοῖς, καὶ τετριμ
μένον ἔθος τιμᾷ ἀπὸ γενεαλογίας ἀρχόμενος. Καὶ
Μωϋσῆς τὰ περὶ κτίσεως κόσμου, καὶ πλάσεως ἀνθρώπου θεολογῶν· «Βίβλος γενέσεως οὐρανοῦ καὶ
γῆς,» καὶ «Βίβλος γενέσεως ἀνθρώπου» φησί. Καὶ
οὗτος οὖν ὁ εὐαγγελιστής γενεῶν ποιούμενος ἀπὸ
αρίθμησιν, όνομάζει τὸ βιβλίον, «Βίβλος γενέσεως, ο
ὡς ἄν τις εἶποι Βίβλος γενεαλογίας. Οτου δὲ χάριν
ἀπὸ ᾽Αβραὰμ ήρξατο, βραχυλογήσας ἐρῶ γέγονεν
Αβραὰμ ἀρχὴ τῶν δύο λαῶν· πιστεύσας μὲν ἐν
ἀκροβυστεία, μείνας δὲ πιστὸς καὶ μετὰ τὴν περι
τομήν. ᾿Αλλὰ καὶ τοὺς θείους χρησμούς αὐτὸς ἐδέδεκτο τῆς κλήσεως τῶν ἐθνῶν, καὶ τῆς τοῦ Λόγου
σαρκώσεως. «Ἐν γὰρ τῷ σπέρματί σου, ο φησί
πρὸς αὐτὸν ὁ Θεὸς, ο ευλογηθήσονται πάντα τὰ ἔθνη.
Διὰ τί δὲ τὸν Δαβὶδ τοῦ ᾽Αβραὰμ ἔταξε πρότερον;
*Ην γὰρ ἀκολουθέστερον ἴσως εἰπεῖν, ο Βίβλος γε
νέσεως Ἰησοῦ Χριστοῦ Υἱοῦ 'Αβραάμ, υἱοῦ Δαβίδ.
Στην μὲν ἄμφω προφῆται, καὶ θεοπάτορες· βασι
λεὺς δὲ κατεξαίρετον ὁ Δαβίδ· προτιμᾷ τὸ χρίσμα,
καὶ τὸ ἀξίωμα. Ἀῤῥένων δὲ τὴν γενεαλογίαν ποιεῖ
Μωσαϊκῷ ἔθει κἂν τούτῳ στοιχῶν· ἐπειδὴ γὰρ παρακολούθημα τοῦ ἀνδρὸς ἡ γυνή, κεφαλὴ δὲ αὐτῆς ὁ
ἀνὴρ, τοῦ κρείττονος οὖν ποιεῖ τὸν κατάλογον.
conscripsit Evangelium: id quod impulsu divini
Spiritus fecit. Quoniam enim universa Evangelii
summa hoc nobis suggerit, ut spectemus octavamı,
futurum scilicet illum statum, merito Apostolus
decurso octennii spatio, ex quo divinos fulgores in
monte Sion accepit, animum sumpsit, ut hanc scriplionem attingeret. Qu.propter cum ad Judeos
scriberet, morem servavit illis consuetum ac tritum,
ab genealogia initium faciens. Et Moses quidem de
creatione mundi, et hominis formatione divinitus
scribens ait: «Liber generationis culi et terre 61;
et «Liber generationis hominis ". Et bic itidem
evangelista generationum numerum recenseus, ‹ librum generationis» inscribit, quasi si quis diceret:
Liber genealogiæ. Qua vero gratia ab Abrahamı
initium sumpserit, expediam brevi. Fuit Abraham
duorum populorum caput, cum et in præputio credidisset, et post circumcisionem in fide permansisset. Ipse etiam divina oracula de gentium vocatione et Incarnatione Verbi accepit. Dixit enim ad
ipsum Deus: • In semine tuo benedicentur omnes
gentes”. › Cur autem Davidem Abrahamo præposuit?
Fuerat enim magis fortasse consequens dicere: «Liber geneationis Jesu Christi filii Abraham, filii David.»
Erant sane ambo prophetæ, et Dei parentes; sed
enim præcellebat regia dignitate David. Præferenda
igitur fuerant unctio et dignitas. Quod vero uarium persequitur genealogiam, Mo aicam etiam scαquitur consuetudinem; quoniam enim portio viri
mulier est, caput autem ejus vir, a praestantiore ca
talogum texit.
Φιλοπευστήσει δέ τις ἐπαπορῶν, πῶς τὴν μὲν
Illud fortasse dubitans quispiam quæreret, cur
ἁγίαν Σάββαν, καὶ τὴν 'Ρεβέκκαν παρέδραμεν ήκιστα sanctam Sarram, et Rebeccam prætermiserit, nulla
μνημονεύσας αὐτῶν, ἀλλ᾽ οὐδὲ τῆς Λείας, ἢ τῆς earum mentione facta; sed nec Li: quidem, et
Ραχήλ, ή τινος ἄλλης ἐπιδόξου γυναικός· τεσσάρων Rachelis, vel cujuspiam illustrium feminarum? sed
δὲ μόνων ἐμνημόνευσε γυναικών, δύο μὲν ἐθνικῶν quatuor duntaxat mulierum meminerit; duarum
δύο δ' ἐχουσῶν τὸν βίον ὑπεύθυνον. Μιγνύει γὰρ τῷ quidem ethnicarum, duarum vero quæ vitiosam
καταλόγῳ τὴν ἐθνικὴν Θάμαρ, καὶ τὴν πόρνην Ῥιχά, vitam egerunt. Inserit enim in Catalogo, gentilem
ἥτις καὶ Ῥαἀβ διωνύμως ἐκέκλητο, καὶ τὴν Μωαβί- Thamnar, et meretricem Richa, quæ et Rhaab duτιδα Ρούθ, καὶ τὴν σύνοικον Ουρίου Βηρσαβεέ. Τίς plici nomine appellatur; et Ruth Moabitidem,
δὲ οὐκ οἶὸς τῶν ἐντυγχανόντων ταῖς ἱεραῖς Βί- et uxorem Urie Bersabee. Quis vero corum, qui in
βλοις, ὡς ἡ Θάμαρ μὲν καὶ ἡ Ρουθ ἐκ τῶν έθνι- sacris Libris versatus sit, ignorat, 83 uti Thamar
κῶν εἰσήχθησαν εἰς τὴν Ἰουδαϊκὴν φυλήν; Ραάβ quidem et Ruth ex gentibus in judaicas tribus traκαστωρὶς ἦν, καὶ μαχλῶσα ἐν Ιεριχώ παρὰ τῇ ducta sint; Rhaab meretrix fuerit et in Jericho
πύλη τῆς πόλεως ἔχουσα τῆς ἀσελγείας τὸ ἐρο propter urbis portam officina lasciviæ constituta,
γαστήριον τοῖς βουλομένοις πιπράσκουσα ἑαυτήν. turpi questu vulgarit corpus **? Bersabee vero
Βηρσαβεὲ δὲ ἦν μὲν ἀνδρὸς ἀρίστου γυνή, ἀλλὰ γέ- optimo quidem nupta fuerit viro, sed ipsius nuγονε Δαβίδ τῶν αὐτῆς γάμων κλοπεὺς, καὶ τοῦ Οὐ ptiarum raptor, et interfector Urise, et prolis ille-
* Gen. 11, 4. 53 Gen. v 1.
ss Gen. xxit, 18.
34 Josue 11, 1, sqq.
Francisci Scorsi nota.
Πνευματικῶς τοῦτο ποιῶν, divino impulsus Spiritu,
congruit cum eo quod ipse S. Matthaeus aperuit
S. Birgittæ ad sepulcrum ejus oranti in urbe Mal -
phi lib. 1 Revel. cap. 128: Cum istud, inquit, scriberem, tantus divinæ inflammationis ardor perseverabạt mecum, quod si taccre voluissem, nullatenus præ
ardore intenso potuissem.
Sed nec Liæ. Mentio Liæ et Rachelis erat
etiam in cod.P. praetermissa: deerant enim hac, ἀλλ᾽
οὐδὲ τῆς Λείας ἢ τῆς Ῥαχήλ, ἢ τῆς ἄλλης ἐπιδόξου
γυναικός • sunt autem in cod. G. et quidem coliato cum cod. CP.
Duplici nomine. Unde acceperit hic aucior
Rahab illam Jerichuntinam fuisse binominem, adhuc me latet. Ipse certo credendus est non temere
hoc effulisse, cum nihil hæc vana διωνυμία μια
futura esset.
1: K.
col. 335–336page 106 of 367
PG 132:335ρίου σφαγεύς, καὶ γονῆς ἀθεμίτου σπορεὺς ὁ προφή της, οἴμοι, καὶ βασιλεύς. Τῶν μὲν οὖν ἐθνικῶν γυα ναικῶν ἐποιήσατο μνήμην, ἐπειδὴ τὸ γεννηθὲν ἡμῖν παιδίον, καὶ δοθὲν ὁ Ἐμμανουὴλ οὐ μόνον τοὺς ἐξ Ἰσραὴλ, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἐξ ἐθνῶν εἴσω τῆς ἰδίας αὐτ λῆς εἰσῳκίσατο. Ονομάζει δὲ καὶ τὰς βίον σχούσας ἐπίμωμον, ἵνα φρίξῃς τὴν τοῦ Δεσπότου ταπείνωσιν, ὅτι καὶ ἀπὸ μαχλάδων, καὶ μοιχαλίδων γενεαλογεῖσθαι καταδέχεται διὰ σέ. Συστέλλει δέ σοι καὶ ἀπὸ τούτων τὸ φύσημα, ἵν', εἴπερ εὐπατρίδης τυγχάνεις, καὶ εὐγενὴς τὸν ἀνδριάντα, καὶ τὸν πη δὲν τὸν τοῦ σώματος, μὴ μεγάλην ἐφρὺν κατὰ τῶν δυσγενούς λαχόντων γενέσεως ἀνασπᾶς, ὁρῶν τὸν Δε σπότην ἐκ τοιούτων γενεαλογούμενον. Τάχα δὲ καὶ Θάμαρ, καὶ Ρούθ, καὶ ἡ συζυγία ταῖν ἄλλαιν δυοῖν τῶν μελλόντων ἦσαν εἰκόνες, καὶ προμηνύματα τὴν γὰρ ἐξ ἐθνῶν ἐκκλησίαν ἁριδήλως εἰκόνιζον καὶ ὅπως, φέρε, δὴ διατρανίσωμεν ἐκ τῶν αἰσθητῶν εἰς τὰς περὶ τούτων ἐννοίας χειραγωγούμενοι. Αλλά πρότερον συντεμὼν τῷ λόγῳ, ὡς ἂν οἷός τε ᾧ, τὴν πρώτην ἱστορίαν δι᾿ ὀλίγων ἐπιδραμοῦμαι. Εἶτα τη δι' αὐτῆς σαφηνίσω δηλούμενον· ἔσται γὰρ τοῖς μὲν ἀγνοοῦσι διδασκαλία, τοῖς δὲ εἰδόσιν ὑπόμνησις. Αρτι τοῦ σώφρονος Ἰωσὴφ ἀπὸ συγγόνων ἀπεμ πωληθέντος, καὶ ἀπαχθέντος εἰς Αἴγυπτον, ἄγεται ἑαυτῷ Ἰούδας γύναιον ἐκ τῶν Χαναναίων· Σα ταύτης τὸ ὄνομα· ἐξ ἧς υἱοὶ αὐτῷ τίχτονται τρεῖς, ὁ Ηρ, δ᾽ Αῦνᾶν καὶ ὁ Σ λώμ. Τῷ δὴ πρώτῳ υἱῷ δί δωσι ό πατὴρ γυναῖκα τὴν Θάμαρ, καὶ αὐτὴν οὖσαν ἐκ τῶν ἀλλοφύλων, καλήν τε οὖσαν τὴν ὥραν, καὶ κάλλει πασῶν διαφέρουσαν κατ' αὐτήν. Αλλ' ὁ λα βὼν αὐτὴν Ηρ πονηρὸς ὀφθεὶς εἰς Θεὸν, τελευτᾷ τὸν βίον ἅπαις, ἄωρος, τοῦ κάλλους τῆς κόρης μικρὸν ἀπονάμενος. Κατὰ δέ τι ἔθος τότε κρατοῦν, εἰσάγεται πρὸς τὰ λέκτρα τῆς μείρακος ᾿Ανἂν ὁ τοῦ τε λευτήσαντος δεύτερος ἀναστῆσαι σπέρμα τῷ ἀδελφῷ. *Ος δὴ λογισάμενος, ὡς εἰ τέκοι θάμαρ ἐκ τῶν ὠδί ᾿Απὸ μαχλάδων καὶ μοιχαλίδων, ἀπὸ ἑταιρίδων καὶ μοιχαλίδων, μαχλάς μοιχαλίς Ρ. Τὴν ἀνδριάντα, καὶ τὸν πηλὸν τὸν τοῦ σώματος. καὶ τὸν πηλὸν τὸν τοῦ σώματος, Έσται γὰρ τοῖς μὲν ἀγνοοῦσι διδασκαλία, τοῖς δὲ εἰδόσι ὑπόμνησις. 'Ηρ, καὶ 'Αῦνᾶν. Εἰκῶς ᾿Αῦνἂν ὁ τοῦ τελευτήσαντος δεύτερος ἀναστῆσαι σπέρ μα, Κατά δέ τι ἔθος τότε κρατοῦν εἰσάγεται πρὸς τὰ λέκτρα του μείρακος 'Αῦναν ὁ τοῦ τελευτήσαντος,Filium sator, lei mihi, fuerit ille, qui et propheta ρίου σφαγεύς, καὶ γονῆς ἀθεμίτου σπορεὺς ὁ προφή
eat, et rex. Ethnicarum ergo mulierum mentionem
fecit, quoniam qui natus est nobis parvulus, et
datus Emmanuel, non solum eos qui ex Israel, sed
etiam qui ex gentibus orti erant, in aulam introduxit suam. Eas etiam nominat, quarum erat
vituperabilis vita, ut obstupescas humilitatein Domini tui, qui ex meretricibus, et machis genus
recenseri suum propter te facile passus est. Quo
exemplo superbiam cohibet tuam, ut si forte in
celebri patria natus, et clarus ab immagine et luto
corporis sis, ne supercilium contrahas adversus eos
qui humile sortiti sunt genus, cum videas Dominum
ruum ex hujusmodi majoribus ducere originem. Sel
fortassis et Thamar et Ruth et par aliud duarum
mulierum, futurorum figure, et significationes fue.
runt, et gentium Ecclesiam manifeste repra-entarunt.
Quod quomodo se habeat, age jam explanemus, et
ex iis que sensu percipiuntur, ad ejus intelligentiam manuducamur. Sed prius, quoad fieri poterit,
compendium verbis faciens primam historiam percurram; postea quid per eam significetur planum
Caciam. Erit euim quod eam ignorantes discant
quodque scientes reminiscantur.
Non multo post quam castus Joseph divenditus
a consanguineis, et in Ægyptum abductus esset,
uxorem duxit Judas puellam ex Chanausis, Sava
erat illi nomen, ex qua filios suscepit tres: Er, Aynan, et Selem. Primo autem ex his pater in matrimoniumn delt Thamar quæ etiam ex gentibus erat,
ætatis flore venustam, et omnibus suis æqualibus
pulchritudine præstantem. Sed qui duxerat eam Er,
cum nequam in conspectu Domini visus esset,
immatura morte præripitur, nulla relicta prole,
parvoque ex puellæ pulchritudine fructu percepto.
Ex more autem, qui ca tempestate vigebat, Aynau secundus a demortuo in letum adolescentis admittitur, ut suscitaret semen 84 fraτης, οἴμοι, καὶ βασιλεύς. Τῶν μὲν οὖν ἐθνικῶν γυα
ναικῶν ἐποιήσατο μνήμην, ἐπειδὴ τὸ γεννηθὲν ἡμῖν
παιδίον, καὶ δοθὲν ὁ Ἐμμανουὴλ οὐ μόνον τοὺς ἐξ
Ἰσραὴλ, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἐξ ἐθνῶν εἴσω τῆς ἰδίας αὐτ
λῆς εἰσῳκίσατο. Ονομάζει δὲ καὶ τὰς βίον σχούσας
ἐπίμωμον, ἵνα φρίξῃς τὴν τοῦ Δεσπότου ταπείνω
σιν, ὅτι καὶ ἀπὸ μαχλάδων, καὶ μοιχαλίδων γενεαλογείσθαι καταδέχεται διὰ σέ. Συστέλλει δέ σοι
καὶ ἀπὸ τούτων τὸ φύσημα, ἵν', εἴπερ εὐπατρίδης
τυγχάνεις, καὶ εὐγενὴς τὸν ἀνδριάντα, καὶ τὸν πη
δὲν τὸν τοῦ σώματος, μὴ μεγάλην ἐφρὺν κατὰ τῶν
δυσγενούς λαχόντων γενέσεως ἀνασπᾶς, ὁρῶν τὸν Δε
σπότην ἐκ τοιούτων γενεαλογούμενον. Τάχα δὲ καὶ
Θάμαρ, καὶ Ρούθ, καὶ ἡ συζυγία ταῖν ἄλλαιν δυοῖν
τῶν μελλόντων ἦσαν εἰκόνες, καὶ προμηνύματα·
τὴν γὰρ ἐξ ἐθνῶν ἐκκλησίαν ἁριδήλως εἰκόνιζον
καὶ ὅπως, φέρε, δὴ διατρανίσωμεν ἐκ τῶν αἰσθητῶν
εἰς τὰς περὶ τούτων ἐννοίας χειραγωγούμενοι. Αλλά
πρότερον συντεμὼν τῷ λόγῳ, ὡς ἂν οἷός τε ᾧ, τὴν
πρώτην ἱστορίαν δι᾿ ὀλίγων ἐπιδραμοῦμαι. Εἶτα τη
δι' αὐτῆς σαφηνίσω δηλούμενον· ἔσται γὰρ τοῖς
μὲν ἀγνοοῦσι διδασκαλία, τοῖς δὲ εἰδόσιν ὑπόμνη
σις.
Αρτι τοῦ σώφρονος Ἰωσὴφ ἀπὸ συγγόνων ἀπεμ
πωληθέντος, καὶ ἀπαχθέντος εἰς Αἴγυπτον, ἄγεται
ἑαυτῷ Ἰούδας γύναιον ἐκ τῶν Χαναναίων· Σα661
ταύτης τὸ ὄνομα· ἐξ ἧς υἱοὶ αὐτῷ τίχτονται τρεῖς,
ὁ Ηρ, δ᾽ Αῦνᾶν καὶ ὁ Σ λώμ. Τῷ δὴ πρώτῳ υἱῷ δίδωσι ό πατὴρ γυναῖκα τὴν Θάμαρ, καὶ αὐτὴν οὖσαν
ἐκ τῶν ἀλλοφύλων, καλήν τε οὖσαν τὴν ὥραν, καὶ
κάλλει πασῶν διαφέρουσαν κατ' αὐτήν. Αλλ' ὁ λα
βὼν αὐτὴν Ηρ πονηρὸς ὀφθεὶς εἰς Θεὸν, τελευτᾷ τὸν
βίον ἅπαις, ἄωρος, τοῦ κάλλους τῆς κόρης μικρὸν
ἀπονάμενος. Κατὰ δέ τι ἔθος τότε κρατοῦν, εἰσάγε
ται πρὸς τὰ λέκτρα τῆς μείρακος ᾿Ανἂν ὁ τοῦ τε
λευτήσαντος δεύτερος ἀναστῆσαι σπέρμα τῷ ἀδελφῷ.
*Ος δὴ λογισάμενος, ὡς εἰ τέκοι θάμαρ ἐκ τῶν ὠδί
Francisci Scorsi nota.
Er meretricibus et mæchis. ᾿Απὸ μαχλάδων
καὶ μοιχαλίδων, elidi ut habet cod. G. collatus
cum Parisiens. exemplari. Meus scriptum exhibet,
ἀπὸ ἑταιρίδων καὶ μοιχαλίδων, idem. Verum in
priore scripta est_elegantior allitteratio, qua gaudet hic noster. Porro μαχλάς meretrix Rulab,
μοιχαλίς mecha Bersaber.
El clarus ab imagine. Εt hæc visa sunt restituenda hoc loco ex codd. quos secutus sum.
Quæ dempta erant ab exempl. Ρ. Τὴν ἀνδριάντα,
καὶ τὸν πηλὸν τὸν τοῦ σώματος. Explicans enim
nobilitatem auctor, qua mortales efferri supra cæteros solent, signal eam, quæ ex imagine, alludens
fortassis ad Romanorum veterum morem, qui nobilitatem generis æstimabant ex imaginibus' majorum, quas plures, paucioresque quis poneret, el
ostentaret in atriis, de quibus eruditissime Sigonius
scribit, libello de Jure veterum Roman., ubi docet
quiuam jus imagiuis ponendæ habuerint et Plinius
lib. xxxv, cap. 2. Poeta satyricus eam his versiculis exagitat,
Longa licet veteres exornent undique ceræ
Atria, nobilitas sola est, atque unica, virius.
Et M. Tullius contra Pisonem: Obrepdisti ad honores errore hominum, commenaatione famosarum imaginum, quarum nihil simile habes præter colorem.
Addit etiam Theophanes ad eam nobilitatem clevandam, abjiciendamque magis: καὶ τὸν πηλὸν
τὸν τοῦ σώματος, et lutum illud, ex quo corpus est
compactum. Inde enim nobilitas gignitur: vel luteum corpus solum imago repræsentat.
Eri enim quod eam ignorantes discant. Deerat hæc optima præmunitio auctoris in uno exemplari: reposita est ex Gill. et aliis. Duis vero
causas dicit, quamobrem historiam de Thamar
narrare aggrediatur: Έσται γὰρ τοῖς μὲν ἀγνοοῦσι
διδασκαλία, τοῖς δὲ εἰδόσι ὑπόμνησις. Nam et qui
ignorant eam docebuntur: et scientes reminiscentur.
Ayman. Paulo aliter scribuntur haec nomina
in editione Latina: Her nimirum, et Onan. Sed
postra orthographia respondet Græcæ, et habetur
in interpretatione Latina facta ex Græca Lxx lu
terpr. apud quos scribitur 'Ηρ, καὶ 'Αῦνᾶν.
In lectum adolescentis. flic non solum la-!
cera, sed et prava est scriptura codd. P. Εἰκῶς
᾿Αῦνἂν ὁ τοῦ τελευτήσαντος δεύτερος ἀναστῆσαι σπέρ
μα, etc. Quam recte in aliis codd. Κατά δέ τι
ἔθος τότε κρατοῦν εἰσάγεται πρὸς τὰ λέκτρα του
μείρακος 'Αῦναν ὁ τοῦ τελευτήσαντος, etc.
col. 337–338page 107 of 367
PG 132:337νων τὸ κάλλος αὐτῆς μαρανθήσεται, καὶ τοῦ προτέ μου ἀνδρὸς τὸ τεχθὲν λογισθήσεται, βουλὴν σκέπτεται πονηράν. ᾿Αλλὰ πῶς σεμνολογήσω τὸ ἄπεμνον; Πλὴν ὅτι καὶ ἡ ἁγία Γραφὴ οὐκ ἐπαισχύνεται τοῦτο εἰπεῖν, ὡς τὰ μὲν τῆς ἡδονῆς ἀπετέλει ὁ βδελυρὸς, οὐ μὴν δὲ παρείχε ταῖς αύλαξι της μήτρας ἐκεῖνο, δι' οὗ ἐνεργεῖται ἡ σύλληψις. Μυσάττεται οὖν τοῦτον ἡ μισοπόνηρος δίκη, καὶ τελευτᾷ καὶ αὐτός. Οὕτως ἡ Θάμαρ ύποπεσοῦσα χηρεία δια πλῇ καὶ ὡς ἐν ὀνείροις τοῖς γάμοις πελάσασα, καὶ ἀνδρὸς, καὶ παιδὸς ἀμοιρήσασα, εἰς τὸν τρίτον παῖδα Σηλώμ ὄντα μειράκιον μικρὸν κομιδῇ τὸν ὀφθαλμὸν ἐναπήρειδε, καραδοκοῦτα τοῦτον λαβεῖν, οὐχ ἡδο τῆς ἐρῶσα, ἀλλ' ἐκ τοῦ ᾿Αβραμιαίου σπέρματος γλιχομένη τεκεῖν. Ἀλλ᾿ ὁ Ἰούδας ὑποτοπάσας, ὅπερ οὐκ ἦν, ἐξ αἰτίας τῆς Θάμαρ ἀύρως οὕτως τοὺς παῖδας ἀποθανεῖν, καὶ δείσας μὴ καὶ τὸν τρίτον ζη μιωθῇ, ἔγνω ψευδέσιν ἐπαγγελίαις τὴν Θάμαρ Παραγκωνίσασθαι, καὶ τέως ἀνελθεῖν αὐτὴν ἐπέτρεψεν ἐν τῇ κώμῃ, ἐν ᾗ κατῴκουν οι φύντες αὐτήν, καὶ ἀπο κλαίεσθαι τὴν χηρείαν, ἕως ὁ Σηλώμ ἀνδρυνθῇ. Εγένετο ταῦτα· καὶ ἡ μὲν μελανειμονοῦσα οἴκοι ἐπένθει, καὶ ὁ χρόνος παρετάθη, καὶ Σηλώμ ἡνδρύνθη, καὶ ὁ γάμος ἦν οὐδαμοῦ. Ἔγνω οὖν ἡ Θάμαρ φενα κισθεῖσα, καὶ βουλὴν βουλεύεται πονηρία πρέπουσαν γυναικός, κατὰ τοὺς δεινούς τὰ πολεμικά, οἳ τὴν κατὰ στόμα παράταξιν τῶν πλεονεκτούντων κατὰ τὴν δύο ναμιν δυσανταγώνιστον ὁρῶντες, λόχοις καὶ ἐνέδραις καταστρατηγοῦσι τὸ ἀντικείμενον· οὕτως ἡ Θάμαρ ἔγνω τοῦ ἀντιπατῆσαι τὸν ἀπατήσαντα, καὶ τοῦ τε χνάσματος οὐ διήμαρτε, καὶ ὅπως, ἤδη λεχθήσεται. Ἐτεθνήκει Σάββα ἡ τοῦ Ἰούδα γυνή. Καιρὸς ἦν τῆς τῶν προβάτων κουρᾶς, ἔδει δὲ τὸν Ἰούδαν δι' ἐκείνης τῆς χώμης διελθεῖν εἰς τὰ ποίμνια. Τοῦτο Θάμαρ ὡς ᾔσθετο, ἀπεδύσατο τὰ πενθικά, ἐνεδύσατο τὰ νυμφικά, ἐπλάσατο ἤθη ἑταιρικά, μετή μοιψεν ἑαυ τὴν εἰς τὰ πορνικά, προσέθηκε κάλλη κομμωτικά, καὶ ἐπὶ τῆς λεωφόρου καθίσασα, έκαραδόκει τοῦ πεν θεροῦ τὴν διέλευσιν. "Ηδη δὲ κλινούσης ἡμέρα; ἴεται Ἰούδας, καὶ μετ' αὐτοῦ οἰκέτης ποιμήν. Είρας δ ποιμὴν ἐκαλεῖτο, εἴτι ὑμῖν καὶ τούτου τοῦ ὀνόματος μέλει. Ὡς οὖν ἡ Θάμαρ εἶδεν αὐτοὺς πλησιάσαντας, του δράματος ἄρχεται, τοσαῦτα πλαττομένη, ὅσα αἱ δι' ἀκολασίας ὑπερβολὴν ἀποξύσασαι τοῦ προσώπου πᾶσαν αἰδὼ, νεύμασι καὶ καγχάσμασι, καὶ λυγίσμασι τὸν κηδεστὴν εἰς πόθον ὑφανάπτουσα. ᾿Ανα καλύπτουσα μὲν ἐπ' ὀλίγον τὸ θέριστρον, ὅσον τὸ κάλλος ἐνδείξασθαι, εἶτα κρύπτουσα την μορφήν ἐμοῦ τε λανθάνουσα τίς εἴη, καὶ ὑποκνίζουσα τῶν Θάμαρ ἐκ τῶν ὠδίνων τὸ κάλλος αὐτῆς μαρανθήσεται. Καὶ ὡς ἐν ὀνείροις τοῖς γάμοις τελέσασα, καὶ οὐδὲ παιδὸς εὐμοιρήσασα,; τοῖς γάμοις τελέσασα, καὶ ἀνδρὸς, καὶ παιδες ἀμοιρήσασα, τῇ συντάξει τοῖς γάμοις τελέσατα, τους γάμους τελέσασα καὶ βουλὴν βουλεύεται, Καὶ βουλὴν σκέπτεται. ἐπλάσατο ἤθη ἑταιρικά. Ρ. εἴ τι ὑμῖν καὶ τούτου τοῦ ὀνόματος μέλει.HOMILIA XIV.
νων τὸ κάλλος αὐτῆς μαρανθήσεται, καὶ τοῦ προτέ- tri suo. Qui serum reputans, si Thamar pareret
μου ἀνδρὸς τὸ τεχθὲν λογισθήσεται, βουλὴν σκέπτε
ται πονηράν. ᾿Αλλὰ πῶς σεμνολογήσω τὸ ἄπεμνον;
Πλὴν ὅτι καὶ ἡ ἁγία Γραφὴ οὐκ ἐπαισχύνεται τοῦτο
εἰπεῖν, ὡς τὰ μὲν τῆς ἡδονῆς ἀπετέλει ὁ βδελυ
ρός, οὐ μὴν δὲ παρείχε ταῖς αύλαξι της μήτρας
ἐκεῖνο, δι' οὗ ἐνεργεῖται ἡ σύλληψις. Μυσάττεται
οὖν τοῦτον ἡ μισοπόνηρος δίκη, καὶ τελευτᾷ καὶ
αὐτός. Οὕτως ἡ Θάμαρ ύποπεσοῦσα χηρεία δια
πλῇ καὶ ὡς ἐν ὀνείροις τοῖς γάμοις πελάσασα, καὶ
ἀνδρὸς, καὶ παιδὸς ἀμοιρήσασα, εἰς τὸν τρίτον παῖδα
Σηλώμ ὄντα μειράκιον μικρὸν κομιδῇ τὸν ὀφθαλμὸν
ἐναπήρειδε, καραδοκοῦτα τοῦτον λαβεῖν, οὐχ ἡδο
τῆς ἐρῶσα, ἀλλ' ἐκ τοῦ ᾿Αβραμιαίου σπέρματος
γλιχομένη τεκεῖν. Ἀλλ᾿ ὁ Ἰούδας ὑποτοπάσας, ὅπερ
οὐκ ἦν, ἐξ αἰτίας τῆς Θάμαρ ἀύρως οὕτως τοὺς
παῖδας ἀποθανεῖν, καὶ δείσας μὴ καὶ τὸν τρίτον ζημιωθῇ, ἔγνω ψευδέσιν ἐπαγγελίαις τὴν Θάμαρ παραγ
κωνίσασθαι, καὶ τέως ἀνελθεῖν αὐτὴν ἐπέτρεψεν ἐν
τῇ κώμῃ, ἐν ᾗ κατῴκουν οι φύντες αὐτήν, καὶ ἀποκλαίεσθαι τὴν χηρείαν, ἕως ὁ Σηλώμ ἀνδρυνθῇ.
Εγένετο ταῦτα· καὶ ἡ μὲν μελανειμονοῦσα οἴκοι
ἐπένθει, καὶ ὁ χρόνος παρετάθη, καὶ Σηλώμ ἡνδρύνθη,
καὶ ὁ γάμος ἦν οὐδαμοῦ. Ἔγνω οὖν ἡ Θάμαρ φενα
κισθεῖσα, καὶ βουλὴν βουλεύεται πονηρία πρέπουσαν
γυναικός, κατὰ τοὺς δεινούς τὰ πολεμικά, οἳ τὴν κατὰ
στόμα παράταξιν τῶν πλεονεκτούντων κατὰ τὴν δύο
ναμιν δυσανταγώνιστον ὁρῶντες, λόχοις καὶ ἐνέδραις
καταστρατηγοῦσι τὸ ἀντικείμενον· οὕτως ἡ Θάμαρ
ἔγνω τοῦ ἀντιπατῆσαι τὸν ἀπατήσαντα, καὶ τοῦ τε
χνάσματος οὐ διήμαρτε, καὶ ὅπως, ἤδη λεχθήσεται.
Ἐτεθνήκει Σάββα ἡ τοῦ Ἰούδα γυνή. Καιρὸς ἦν
τῆς τῶν προβάτων κουρᾶς, ἔδει δὲ τὸν Ἰούδαν δι'
ἐκείνης τῆς χώμης διελθεῖν εἰς τὰ ποίμνια. Τοῦτο
Θάμαρ ὡς ᾔσθετο, ἀπεδύσατο τὰ πενθικά, ἐνεδύσατο
τὰ νυμφικά, ἐπλάσατο ἤθη ἑταιρικά, μετή μοιψεν ἑαυ
τὴν εἰς τὰ πορνικά, προσέθηκε κάλλη κομμωτικά,
καὶ ἐπὶ τῆς λεωφόρου καθίσασα, έκαραδόκει τοῦ πενθεροῦ τὴν διέλευσιν. "Ηδη δὲ κλινούσης ἡμέρα; ἴεται
Ἰούδας, καὶ μετ' αὐτοῦ οἰκέτης ποιμήν. Είρας δ
ποιμὴν ἐκαλεῖτο, εἴτι ὑμῖν καὶ τούτου τοῦ ὀνόματος
μέλει. Ὡς οὖν ἡ Θάμαρ εἶδεν αὐτοὺς πλησιάσαντας,
του δράματος ἄρχεται, τοσαῦτα πλαττομένη, ὅσα
αἱ δι' ἀκολασίας ὑπερβολὴν ἀποξύσασαι τοῦ προσώ
που πᾶσαν αἰδὼ, νεύμασι καὶ καγχάσμασι, καὶ λυγί
σμασι τὸν κηδεστὴν εἰς πόθον ὑφανάπτουσα. ᾿Ανακαλύπτουσα μὲν ἐπ' ὀλίγον τὸ θέριστρον, ὅσον τὸ
κάλλος ἐνδείξασθαι, εἶτα κρύπτουσα την μορφήν •
ἐμοῦ τε λανθάνουσα τίς εἴη, καὶ ὑποκνίζουσα τῶν
fore ut et doloribus partus ejus pulchritudo marce.
sceret, et quidquid ex se genuisset, priori viro
ascriberetur, nefarium consilium excogitat, Sed quomodo honestis efferam verbis, quoà est inhonestum?
Veruntamen sacræ Litteræ non erubescunt hoc dicere, quod nimirum id quod erat delectabile perficiebat impurus, at vero muliebris uteri sulco nou
exhibebat id per quod conceptus efficitur. Illa igitur
justitia, quæ odio habet iniquitatem, hominem abominatur; atque ipse etiam moritur. Sie Thamar duplici aflicta viduitate, et quasi per somnium
matrimonio conjuncta, virique simul et prolis expers,
in tertium Judæ filium Selom adhuc adolescentulum
conjecit oculos, exspectans donec maturus nuptiis
esset, non delectationis cupiditate, sed studio prolis
ex Abram semine procreandæ. Sed Judas suspicans,
quod non erat, vitio Thamar filios sibi tam immature sublatos, et metuens ne et tertio orbaretur,
statuit falsis pollicitationibus Thamnar expellere; atque ita eam hortatus est, ut in vicum, in quo pa.
rentes ejus degebant, interim remigraret, et ibi
viduitatem deploraret suam, dum pubesceret Selom, quod ita factum est. Nam ea quidem atrata
sedebat domi, ac procedente tempore Selom quidem
adolevit; at conjugium nequaquam est initum. Advertit igitur ludificari se Thamar. Atque adeo consilium commenta est mulieris improbitati conveniens. Sicut enim callidi in re militari, cum
vident aciem, quæ ex adverso est, copiis, ac virtute valentiorem, et imparem esse congressum, per
dolos et insidias hostem vincere aggrediuntur; ita
Thamar fraudulento fraudem imponere cogitavit.
Neque eam fefellit astutia; quod quomodo ei successerit, jam dicetur. Obiit Sava uxor Judæ, tempus
erat ovium tondendarum, atque oportebat per ejus
vicum iter facere Judam ad ovilia sua. Id ubi resciit
Thamar, lugubri veste deposita spousæ sumpsit
ornatum; simulavit amantium mores atque ad meretricias illecebras, adscitis ad pulchri·
tudinem fucis, sese composuit; ita in publica cou
sidens via præstolabatur soceri transitum. Cum
jam vesperasceret venit Judas, famulo suo pecoris
magistro comitatus (Eras pastor appellabatur, si
85 tamen scire studetis illius nomen). Ergo, ut
eos appropinquare Thainar animadvertit, actionem
inceptat, eaque confingit omnia que exsuperante
libidine et omni absterso pudore mulieres solent,
nutibus, cachiunis, blandimentis socerum ad sui
Francisci S. orsi notæ.
Si Thamar pareret. Hæc reperi in cod. G.
et exstant in aliis, cum quibus ille collatus, El téxɛt
Θάμαρ ἐκ τῶν ὠδίνων τὸ κάλλος αὐτῆς μαρανθήσεται.
Et quasi per somnium. Duplex hic lectio
con. P. Καὶ ὡς ἐν ὀνείροις τοῖς γάμοις τελέσασα,
καὶ οὐδὲ παιδὸς εὐμοιρήσασα, etc.; cod. G, et alii,
τοῖς γάμοις τελέσασα, καὶ ἀνδρὸς, καὶ παιδες
ἀμοιρήσασα, quam edidi utpote planiorem, et τῇ
συντάξει aptiorein. Quid enim est τοῖς γάμοις
τελέσατα, donne rectius τους γάμους τελέσασα
Consilium commenta est. καὶ βουλὴν βουλεύε
ται, habet cod. G., quam lectionem secutus sum,
ut Atticam et elegantiorem. Cod. P. Καὶ βουλὴν
σκέπτεται.
Simulavit amantium. Hæc sunt ex cod. G.
ἐπλάσατο ἤθη ἑταιρικά.
Si tamen scire studelis. Et hære cautio qua
utitur orator ne videatur minuta narrandi difigentia, erat omissa in cod. Ρ. εἴ τι ὑμῖν καὶ τούτου
τοῦ ὀνόματος μέλει.
col. 339–340page 108 of 367
PG 132:339ὁρώντων τὸν ἔρωτα. Αλλ' ἵνα μὴ ἐμβραδύνω τουτοισ ο τοῖς λόγοις, ἐπιτέμνω τὸν λόγον. ᾿Αλίσκεται οὖν τῷ κάλλει ὁ βέλτιστος Ιούδας, καὶ νομίσας μίαν εἶναι τῶν τὰς ἡδονὰς πωλουσῶν χρῆται τῷ οἰκέτῃ προα γωγῷ, καὶ μηνύει ὑποδέξασθαι αὐτὸν ἐν τῇ νυκτὶ επαγγειλάμενος αὐτῇ πέμψειν ἔριφον. Η δὲ ἁρπά ζει τὸ ῥῆμα περιχαρῶς. Ἐπεὶ δὲ ἡ νὺξ αὐτοὺς ἐκο νώσατο, καὶ εἴσω δύκτιων ή θάμαρ είχε το θήρευμα κολακείαις αὐτὸν ὑποχαυνώσασα, καὶ αὖθις τοῖς ἀκκισμοῖς ἀναφλέξασα ἐνέχωρα ζητεῖ τῆς τοῦ ἐρίφου ἀποστολῆς τὴν ῥάβδον, καὶ τὸν ὁρμίσκον, καὶ δακτύλιον. Ο δὲ τοῖς ἱμέροις αὐτῆς γεγονώς ὅλως ἐξίτηλος ἀποζώννυται τὴν ζώνην, εὐθὺς ῥίπτει τὴν ῥάβδον, γοργῶς δίδωσι πρὸς τούτοις καὶ τὸν δακτύλιον, καὶ τὸ ἐντεῦθεν τὰ νυκτὸς ἔργα σιγήσομαι τοσοῦτον εἰπὼν, ὡς ἀμφοτέρων αἱ κλήσεις διήμειψαν τὰς ἀρχὰς, καὶ γέγονεν ἡ Θάμαρ δάμαρ, καὶ ὁ κηδεστής εραστής. Ορθρου δὲ γενομένου ἀναθρώσκει τῆς εὐνῆς ὁ Ἰούδας, καὶ κλέπτει φυγῇ τὴν σι γήν, ἵνα τὸ πραχθὲν τῷ σκότει διαλάθῃ. Έγνω οὖν ἡ Θάμαρ κυοφορήσασα την καταβολήν. Ημέ ρας δὲ σκιδναμένης ᾤχετο οἴκαδε, ὡς ἄθλια νίκης φέρουσα τὰ ἐνέχυρα. Καιρὸς οὐ παρῆλθε συχνές, καὶ ὠγκοῦτο αὐτῆς ἡ γαστήρ καὶ ἤλεγχε το γεγο νὸς ἡ νηδύς, καὶ διαβάλλεται πρὸς Ἰούδαν, ὡς εἴη ἄρα πεπορνευκυία· ἐπιψηφίζεται οὖν θάνατον κατ' αὐτῆς. Ἡ δὲ ἀγομένη πρὸς τὴν σφαγὴν, τὰ ἐνέχυρα πέμπει τῷ Ἰούδᾳ τῷ κηδεστῇ, ὡς ἂν ἐξ αὐτῶν ὁ πεπορνευκώς μετ' αὐτῆς γνωρισθῇ. Ὁ δὲ τῇ θέα καταπλαγείς ἔγνω δικαίως φενακισθεὶς καὶ γίνεται μετάμελος δικαστής· «Δεδικαίωται γάρ, φησί, θά μαρ, ἐγὼ δὲ κατακέκριμαι μὴ δοὺς αὐτῇ τὸν υἱόν μου Σιλώμ. ο Καὶ οὕτως ἡ Θάμαρ ἐκ μιᾶς ὠδῖνος τὸν Φαρὲ; τίκτει, καὶ τὸν Ζαρᾶ. θέριστρον παρὰ τὸ θέρος χείμαστρον παρὰ τὸν χειμῶνα θέριστρον θερινὸν ἱμάτ τιόν έστι, οι χείμαστρον χειμερινόν. 'Αλλ' ἵνα μὴ ἐμβραδύνω τούτοισι τοῖς λόγοις, ἐπιτέμνω τὸν λόγον. Ενέχυρα ζητεῖ τῆς ἐρίφου ἀποστολῆς τὴν ῥάβδον, καὶ τὸν ἁρμίσκον, ἤτοι δακτύλιον, καὶ ζώνην. Ενέχυρα τοῦ ἐρίφου ζητεῖ τὴν ράβδον, καὶ τὸν ὁρμίσκον καὶ τὸν δακτύλιον. σκος εἰ δακτύλιον ζώνη "Ητοι δακτύλιον, καὶ την ζώνην, ὁρμίσκον, ζώνην ὁρμίσκος Ορμίσκον περιτραχήλιοι κόσμοι γυναικείοι, ἢ μανιάκης, ή περιδέραια, η πλοιο), ἢ δακτύλιοι· Ορμίσκοι, ὁρμίσκον ζώνην Στρεπτόν σου, δέλξις,concupiscentiam incendiens. Eatenus quidem theri- ὁρώντων τὸν ἔρωτα. Αλλ' ἵνα μὴ ἐμβραδύνω τουτοισ
strum aperiens quatenus ostenderet pulehritudinem, cæterum formam abscondens simul at
quæ esset non agnosceretur, simul etiam ut amorem videntium irritaret. Sed ne in hujusmodi
sermonibus immorer, verba præcidam. Capitur
igitur pulchritudine bonus ille Judas, et ratus eam
esse unam ex iis quæ venalem voluptatem habent,
utitur famulo, ut lenone. Per eum significat ut
noctem sibi det, et hæðum missurum se pollicetur.
Hic illa lætissime arripit dictum, atque ubi nox
eos conjunxit, et prædam inter retia tenuit, Thamar blanditiis eum emolliens, et fictis tergiversationibus rursus inflaminans pignora petit bædi
mittendi baculum, et armillam et annulum;
ille vero ejus cupidine penitus contabescens cingulum exuit baculumque extemplo abjicit, et
confestim etiam præter hæc annulum donat. Atque
exinde nocturna opera silentio tegam. Tantum
dicam quod utriusque nominum principia commutala sunt, et facta est Thamar uxor, et socer
amator. Ubi vero illuxit, e cubili Judas exsiliit,
silentium fuga lucratus, ut opus ipsis tenebris
obvolveretur. Cognovit igitur Thamar concepto
semine se gravidam factam, et clarescente die abiit
domum pignora referens, ut victoriæ præmin. Nec
longum intercessit tempus, cum uterum ferre visa
est, et ipso tumore prodidit, quod factum erat. Ita
apud Judam meritricii insimulatur, qui eam morte
damnavit. Cum vero ad supplicium duceretur, misit
Jude socero pignora, ut ex illis agnosceret, quis
secum concubuisset. Ille vero corum aspectu,
a Imiratione perculsus, merito se illusum intellexit,
et mutato judicio: «Justa, inquit, est Thamar;
ο
τοῖς λόγοις, ἐπιτέμνω τὸν λόγον. ᾿Αλίσκεται οὖν τῷ
κάλλει ὁ βέλτιστος Ιούδας, καὶ νομίσας μίαν εἶναι
τῶν τὰς ἡδονὰς πωλουσῶν χρῆται τῷ οἰκέτῃ προα
γωγῷ, καὶ μηνύει ὑποδέξασθαι αὐτὸν ἐν τῇ νυκτὶ
επαγγειλάμενος αὐτῇ πέμψειν ἔριφον. Η δὲ ἁρπά
ζει τὸ ῥῆμα περιχαρῶς. Ἐπεὶ δὲ ἡ νὺξ αὐτοὺς ἐκο:-
νώσατο, καὶ εἴσω δύκτιων ή θάμαρ είχε το θήρευμα
κολακείαις αὐτὸν ὑποχαυνώσασα, καὶ αὖθις τοῖς
ἀκκισμοῖς ἀναφλέξασα ἐνέχωρα ζητεῖ τῆς τοῦ
ἐρίφου ἀποστολῆς τὴν ῥάβδον, καὶ τὸν ὁρμίσκον, καὶ
δακτύλιον. Ο δὲ τοῖς ἱμέροις αὐτῆς γεγονώς ὅλως
ἐξίτηλος ἀποζώννυται τὴν ζώνην, εὐθὺς ῥίπτει τὴν
ῥάβδον, γοργῶς δίδωσι πρὸς τούτοις καὶ τὸν δακτύ
λιον, καὶ τὸ ἐντεῦθεν τὰ νυκτὸς ἔργα σιγήσομαι
τοσοῦτον εἰπὼν, ὡς ἀμφοτέρων αἱ κλήσεις διήμει
ψαν τὰς ἀρχὰς, καὶ γέγονεν ἡ Θάμαρ δάμαρ, καὶ ὁ
κηδεστής εραστής. Ορθρου δὲ γενομένου ἀναθρώ
σκει τῆς εὐνῆς ὁ Ἰούδας, καὶ κλέπτει φυγῇ τὴν σι·
γήν, ἵνα τὸ πραχθὲν τῷ σκότει διαλάθῃ. Έγνω
οὖν ἡ Θάμαρ κυοφορήσασα την καταβολήν. Ημέ
ρας δὲ σκιδναμένης ᾤχετο οἴκαδε, ὡς ἄθλια νίκης
φέρουσα τὰ ἐνέχυρα. Καιρὸς οὐ παρῆλθε συχνές,
καὶ ὠγκοῦτο αὐτῆς ἡ γαστήρ καὶ ἤλεγχε το γεγο
νὸς ἡ νηδύς, καὶ διαβάλλεται πρὸς Ἰούδαν, ὡς εἴη
ἄρα πεπορνευκυία· ἐπιψηφίζεται οὖν θάνατον κατ'
αὐτῆς. Ἡ δὲ ἀγομένη πρὸς τὴν σφαγὴν, τὰ ἐνέχυρα
πέμπει τῷ Ἰούδᾳ τῷ κηδεστῇ, ὡς ἂν ἐξ αὐτῶν ὁ
πεπορνευκώς μετ' αὐτῆς γνωρισθῇ. Ὁ δὲ τῇ θέα
καταπλαγείς ἔγνω δικαίως φενακισθεὶς καὶ γίνεται
μετάμελος δικαστής· «Δεδικαίωται γάρ, φησί, θάμαρ, ἐγὼ δὲ κατακέκριμαι μὴ δοὺς αὐτῇ τὸν υἱόν
μου Σιλώμ. ο Καὶ οὕτως ἡ Θάμαρ ἐκ μιᾶς ὠδῖνος
τὸν Φαρὲ; τίκτει, καὶ τὸν Ζαρᾶ.
Francisci Scorsi notæ.
Theristrum aperiens. Theristrum Græcum
vocabulum θέριστρον dictum παρὰ τὸ θέρος al
estate videlicet; est enim velum subtile quod ad
accendendum æstum adhibebatur. (Suidas.) Huic
oppositum χείμαστρον Laline Chimastrum παρὰ
τὸν χειμῶνα at hieme. Lex. θέριστρον θερινὸν ἱμάτ
τιόν έστι, οι χείμαστρον χειμερινόν. Theristrum restimentum messoris; chimastrum vestis hiberna agricola. (Bud.)
Sed ne in hujuscemodi sermonitus. Et hæc
significatio verecundia, qua, se impediri a narra -
tione rei meretricia præ se fert orator, deest in
could. P. 'Αλλ' ἵνα μὴ ἐμβραδύνω τούτοισι τοῖς λόγοις,
ἐπιτέμνω τὸν λόγον.
Baculum et armillam. Variant hic colices. Paul.
sic habet, Ενέχυρα ζητεῖ τῆς ἐρίφου ἀποστολῆς
τὴν ῥάβδον, καὶ τὸν ἁρμίσκον, ἤτοι δακτύλιον, καὶ
ζώνην. Gall. autem, Ενέχυρα τοῦ ἐρίφου ζητεῖ
τὴν ράβδον, καὶ τὸν ὁρμίσκον καὶ τὸν δακτύλιον.
Quæ sane lectio vera est, ut quam ea solum data
pignori Thamar contineat, quæ leguntur et in nostra Vulgata editione, et apud LXX interpretes. At
vero in priore illa lectione pro eodem sumitur óppiσκος εἰ δακτύλιον et tertii pignoris loco additur
ζώνη quod tamen in sacris Litteris nusquam est.
Suspicor autem illa verba "Ητοι δακτύλιον, καὶ
την ζώνην, esse glossema ex ingenio librarii, vel
cujuspiam scioli additum, et occasionem errori
præbere potuit, quod mox Theophanes, et infra
etiam in explicanda et conferenda hujus denarrate
histori: allegoria pro vocabulo ὁρμίσκον, nec est,
armilla, pomat ζώνην zonam. Sed hoc nihil inolscarat vera lectionis, quam sequimur, lumen. Nam
cum ὁρμίσκος sit quoddam monile parvum qu
mulieres, vel etiam viri circumdant collum, vel
brachia ornamenti gratia, sine dubio forma quædam est cinguli. Hesych. Ορμίσκον περιτραχήλιοι
κόσμοι γυναικείοι, ἢ μανιάκης, ή περιδέραια, η
πλοιο), ἢ δακτύλιοι· id est, Ορμίσκοι, ornamenta
muliebria sunt collo circumdata, vel torques, vel
collarium, vel ligamen cervicis, vel annuli. Porro
hoc etiam ornamento usos fuisse viros notum est
ex historia T. Livii, lib. 1, qui de Sabinis tradit
gemmatos magna specie annulos, et aureas armillas in lævo brachio gestare solitos. Cum igitur
cingendi, ligandique ratio, quæ in armillis est,
maxime allegoriae, quam hic auctor explicat, cou
grueret, ὁρμίσκον ipse ζώνην appellavit. Quid quod
Hebraica vox SD quæ legitur cap. Genes. xxxvut
varie. ab interpretibus exponitur? Symm. vertit
Στρεπτόν σου, Pagnin. Pallium, qui etiain fascinn
pilis intortam hac significari vult voce; Arias MonLanns leniam tuam. Sanctus autem Cyrillus fuisse
putat ornamentum, qui δέλξις, Inc est, pellis, seul
vestimentume pilis confectum quod circumdabatur
ex Chaldaica consuetudine, quo etiam ornatum
censet tam fuisse Judam. Haque ne mirere si čúvŋ
appelletur a nostro.
Cingulum exuit. Vide dicta proxima nota;
quare armilla cingulum appelletur.
col. 341–342page 109 of 367
PG 132:341Φανερὸν μὲν οὖν, ὡς τὴν ἐξ ἐθνῶν ἐκκλησίαν εἰ κόνιζεν. Τὰ γὰρ ἔθνη τὰ μὲν ἀθεΐαν, τὰ δὲ πολὺς θείαν νοσήσαντα, καὶ τὸ σπέρμα τῆς πίστεως, καὶ τῆς κατ' αὐτὴν δικαιοσύνης εἰς τὴν γῆν τῆς πλάνης, καὶ τῶν παθῶν ἐκχέαντα ἔμεινεν ἀνήροτα. Ἐπεὶ μηδένα καρπὸν ἐξ αὐτῶν ἡ Ἐκκλησία ἐκίσσησεν, αρπάζει τὴν ἐκ τοῦ Ἰούδα καρπόν· νοεῖς δὲ πάντως τὸν ἐκ τῆς Ιούδα φυλῆς ἀνατείλαντα Κύριον. Ακούοντες δὲ, ὡς Ἰούδας εἰς τὰ πρόβατα πορευόμενος τῇ Θάμαρ κατὰ πάροδον ἐκοινώνησεν, οὐ ξενιζώμεθα· ἐντεῦθεν γὰρ μᾶλλον συναίρεται τὸ ἀκόλουθον· καὶ γὰρ ἡ ἐξ Ἰούδα Χριστὸς προηγουμένως μὲν εἰς τὰ πρόβατα ἀπεστάλη οίκου Ισραήλ, ὡς ἐκεῖνός φησιν, ένηρα γήθη δὲ κατὰ πάροδον ἡ σωτηρία τοῖς ἔθνεσιν. Ορᾶς πῶς ἡ θεωρία τῇ ἱστορίᾳ συμφθέγγεται; Λαμβάνει οὖν ἡ Ἐκκλησία, ὡς μὲν δακτύλιον τὸν ἀῤῥαβῶνα τῆς πίστεως, καὶ τῆς συγκεχωσμένης εἰκόνος τὴν ἐπανάληψιν, ἣν δηλοῖ ἡ ἐν τῇ σφενδόνῃ γλυφὴ, καὶ τὴν ζώνην τὴν περιζωννύουσαν αὐτὴν τὴν δύναμιν τοῦ Εὐαγ γελίου τῆς χάριτος, καὶ τὴν ῥάβδον, φημὶ δὴ τὸν σταυ ρίν, δι' οὗ ἐν τῇ στάσει τῆς πίστεως στηριζόμεθα, καὶ τοὺς ὑλακτῶντας ἡμᾶς κύνας ἐκτρεπόμεθα καὶ τίκτει δύο παῖδας ἐν μιᾷ τῆς ψυχῆς νηδύϊ τὴν ὀρθὴν πίστιν, καὶ τὴν τῶν ἀγαθῶν ἔργων συνείδησιν. Εἰ δὲ δεῖ μεταβαλεῖν τὴν ἱστορίαν, καὶ εἰς ἠθικὴν θεωρίαν, τοῦτο σαφῶς διδασκόμεθα, ὡς ἡ ὡραία Θάμαρ ἐκείνη, ἐπειδὴ Πικρασμὸς ἑρμηνεύεται, σημαίνει τὴν ἡδονὴν τὴν ὡραίαν εἰς ὅρασιν, καὶ ἡδεῖαν εἰς βρῶσιν, πικρὰν δὲ τὴν ὕστερον ἀνάδοσιν ἔχουσαν, μέλι γὰρ ἀποστάζει ἀπὸ τῶν τῆς κακίας χειλέων εἰς πικρίαν καταλήγον χολῆς. Αὕτη γοῦν ἡ ἡδονὴ εἰσποιουμένη πρότερον τὸ ἐν ἡμῖν ἐπιθυμητικὴν καὶ θυμοειδές, τὰ ὑπ' ἐξουσίᾳ τοῦ λογικοῦ, καὶ ὥσπερ συνοικοῦσα τούτοις, ὥσπερ τῷ Πρ ἡ Θά μαρ, καὶ τῷ ᾿Αῦνᾶν θανατοῖ, καὶ θάπτει ταῦτα εἰς ἀλογίαν μετάγουσα. Εἶτα κατ' αὐτοῦ τοῦ νοὸς στρα τεύεται, καὶ ὑποσαίνουσα τῷ νόθῳ κάλλει χρῆται τῷ οἰκέτῃ, ὡς μαστροπῷ. Εἴη δ' ἂν τοῦ νοὸς οἰκέτης ἡ αἴ σθησις, δι' ἧς τῇ ἁμαρτίᾳ συμπλέκεται, προδοὺς πρό τερον τὴν ῥάβδον, καὶ τὴν ζώνην, καὶ τὸν δακτύλιον, ἅπερ παρ' ἡμῶν κακία ζητεῖ· δουλαγωγεῖ γὰρ ἡμᾶς, ὡς βούλεται, τούτων γυμνώσασα. Η μὲν οὖν ζώνη ἐπειδὴ συσφίγγει τὴν ὀσφύν, καὶ ἀναστέλλει διαῤῥέοντα τὸν χιτῶνα ἐπὶ τὴν ἐξὺν, σημαίνει δὲ τὸ σώφρονα λο γισμόν, δι' οὗ ἦτε ἀπολαυστικὴ τοῦ βίου χαυνίτης συστέλλεται, καὶ ἡ μὴ πρέπουσα τῶν νεφρών συ σφίγγεται πύρωσις. Τοῦτον τὸν σώφρονα λογισμόν ἀφαιροῦσα ἡ ἡδονὴ, τὸ τοῦ νοὸς ἀνδρῶδες εξίτηλον ἀπεργάζεται, ὥστε προδοῦναι καὶ τὴν τοῦ συνειδότος ελευθερίαν, ἣν αινίττεται ὁ δακτύλιος, καὶ ἀπολέ π. σφενδόνηHOMILIA XIV.
ego vero condemnor, qui filium meum Serom illi non dederim. ›
e lidit Thamar.
Ita uno partu Phares, et Zaram
et
Planum igitur est per cam adumbratam Ecclesiam
gntium. Gentes enim partim atheismo, partim
idololatriæ morbo affectæ, et 86 fidei, et ejus quæ secundum fidem est, justitiæ seinen per errores,
passiones suas, velut in terram profundentes,
inaratum, incultumque agrum Ecclesia destituerunt,
Postea vero quam nullum ex his fructum excerpsit
Ecclesia, eum abstulit, qui ex Juda est; scis autem
omnino ex Judæ tribu Dominum ortum esse. Cum
vero audiamus Indam ad ovile profectum per iter
convenisse cum Thamar, ne evagemur; hinc enim
magis series allegoria colligitur. Etenim natus ex
Jada Christus potissimum quidem ad oves donius
Israel missus est, ut ipse dixit; sed per viam
salutein gentium operatus est. Vides nti allegoria
Φανερὸν μὲν οὖν, ὡς τὴν ἐξ ἐθνῶν ἐκκλησίαν εἰκόνιζεν. Τὰ γὰρ ἔθνη τὰ μὲν ἀθεΐαν, τὰ δὲ πολὺς
θείαν νοσήσαντα, καὶ τὸ σπέρμα τῆς πίστεως, καὶ τῆς
κατ' αὐτὴν δικαιοσύνης εἰς τὴν γῆν τῆς πλάνης, καὶ
τῶν παθῶν ἐκχέαντα ἔμεινεν ἀνήροτα. Ἐπεὶ μηδένα
καρπὸν ἐξ αὐτῶν ἡ Ἐκκλησία ἐκίσσησεν, αρπάζει
τὴν ἐκ τοῦ Ἰούδα καρπόν· νοεῖς δὲ πάντως τὸν ἐκ
τῆς Ιούδα φυλῆς ἀνατείλαντα Κύριον. Ακούοντες
δὲ, ὡς Ἰούδας εἰς τὰ πρόβατα πορευόμενος τῇ Θάμαρ
κατὰ πάροδον ἐκοινώνησεν, οὐ ξενιζώμεθα· ἐντεῦθεν
γὰρ μᾶλλον συναίρεται τὸ ἀκόλουθον· καὶ γὰρ ἡ ἐξ
Ἰούδα Χριστὸς προηγουμένως μὲν εἰς τὰ πρόβατα
ἀπεστάλη οίκου Ισραήλ, ὡς ἐκεῖνός φησιν, ένηρα
γήθη δὲ κατὰ πάροδον ἡ σωτηρία τοῖς ἔθνεσιν. Ορᾶς
πῶς ἡ θεωρία τῇ ἱστορίᾳ συμφθέγγεται; Λαμβάνει
οὖν ἡ Ἐκκλησία, ὡς μὲν δακτύλιον τὸν ἀῤῥαβῶνα τῆς historiæ conciuat. Accipit igitur Ecclesia quasi
πίστεως, καὶ τῆς συγκεχωσμένης εἰκόνος τὴν ἐπανάληψιν, ἣν δηλοῖ ἡ ἐν τῇ σφενδόνῃ γλυφὴ, καὶ τὴν ζώνην
τὴν περιζωννύουσαν αὐτὴν τὴν δύναμιν τοῦ Εὐαγ
γελίου τῆς χάριτος, καὶ τὴν ῥάβδον, φημὶ δὴ τὸν σταυ
ρίν, δι' οὗ ἐν τῇ στάσει τῆς πίστεως στηριζόμεθα,
καὶ τοὺς ὑλακτῶντας ἡμᾶς κύνας ἐκτρεπόμεθα·
καὶ τίκτει δύο παῖδας ἐν μιᾷ τῆς ψυχῆς νηδύϊ τὴν
ὀρθὴν πίστιν, καὶ τὴν τῶν ἀγαθῶν ἔργων συνεί
δησιν.
annulum arrhabonem fidei, et obscuratæ imaginis
renovationem, quam ostendit palæ ipsius annul
cælatura, et cingulum, quod eam incingat, hoc est
virtutem evangelicæ gratiæ; et baculu'n, crucem
dico, per quam fulcimur, ut stemus in fide; et
canes nobis oblatrantes arcemus, et in uno ntero
animæ filios geminos parit, rectam fidem et bonorum operum conscientiam.
Quod si in moralem considerationem convertere
historiam opus sit, hinc etiam aperte docemur,
quod scilicet pulchra illa Thamar, quæ Amaritudinem suo nomine signat, denotat voluptatem
pulchram quidem aspectu, et gustatu dulcem, sed
amaram in digerendo: melle enim distillant malitiæ
labia, quod in bilis amaritudinem desinit. Ifee
igitur voluptas principio quidem concupiscerali et
irascendi facultates rationi subjectas adsciscit sibi,
et cum illis consuescens uti cum Er et Aynan Thamar eas occidit, ac sepelir. Cum avertit a ratione,
postea mentem ipsam aggreditur, et mentita pulchritudine illiciens famulum adhibet, ut lenonem.
Porro autem mentis famulus sensus est, per quem
peccato irretitur tradeus ante haculum, et cingu
lum, et annulum, quæ a nobis nequitia flagital,
simul enim ac illis nos spoliarit, suo arbitratu in
servitutem redigit. Zona siquidem quoniam lumbos
præcingit, et tunicam difluentem in iis continet.
Εἰ δὲ δεῖ μεταβαλεῖν τὴν ἱστορίαν, καὶ εἰς ἠθικὴν
θεωρίαν, τοῦτο σαφῶς διδασκόμεθα, ὡς ἡ ὡραία
Θάμαρ ἐκείνη, ἐπειδὴ Πικρασμὸς ἑρμηνεύεται,
σημαίνει τὴν ἡδονὴν τὴν ὡραίαν εἰς ὅρασιν, καὶ
ἡδεῖαν εἰς βρῶσιν, πικρὰν δὲ τὴν ὕστερον ἀνάδοσιν
ἔχουσαν, μέλι γὰρ ἀποστάζει ἀπὸ τῶν τῆς κακίας
χειλέων εἰς πικρίαν καταλήγον χολῆς. Αὕτη γοῦν ἡ
ἡδονὴ εἰσποιουμένη πρότερον τὸ ἐν ἡμῖν ἐπιθυμητικὴν καὶ θυμοειδές, τὰ ὑπ' ἐξουσίᾳ τοῦ λογικοῦ,
καὶ ὥσπερ συνοικοῦσα τούτοις, ὥσπερ τῷ Πρ ἡ Θάμαρ, καὶ τῷ ᾿Αῦνᾶν θανατοῖ, καὶ θάπτει ταῦτα εἰς
ἀλογίαν μετάγουσα. Εἶτα κατ' αὐτοῦ τοῦ νοὸς στρα
τεύεται, καὶ ὑποσαίνουσα τῷ νόθῳ κάλλει χρῆται τῷ
οἰκέτῃ, ὡς μαστροπῷ. Εἴη δ' ἂν τοῦ νοὸς οἰκέτης ἡ αἴσθησις, δι' ἧς τῇ ἁμαρτίᾳ συμπλέκεται, προδοὺς πρότερον τὴν ῥάβδον, καὶ τὴν ζώνην, καὶ τὸν δακτύλιον,
ἅπερ παρ' ἡμῶν κακία ζητεῖ· δουλαγωγεῖ γὰρ ἡμᾶς,
ὡς βούλεται, τούτων γυμνώσασα. Η μὲν οὖν ζώνη
ἐπειδὴ συσφίγγει τὴν ὀσφύν, καὶ ἀναστέλλει διαῤῥέοντα
τὸν χιτῶνα ἐπὶ τὴν ἐξὺν, σημαίνει δὲ τὸ σώφρονα λο- temperantiæ significat cogitationes, per quas coerγισμόν, δι' οὗ ἦτε ἀπολαυστικὴ τοῦ βίου χαυνίτης
συστέλλεται, καὶ ἡ μὴ πρέπουσα τῶν νεφρών συ
σφίγγεται πύρωσις. Τοῦτον τὸν σώφρονα λογισμόν
ἀφαιροῦσα ἡ ἡδονὴ, τὸ τοῦ νοὸς ἀνδρῶδες εξίτηλον
ἀπεργάζεται, ὥστε προδοῦναι καὶ τὴν τοῦ συνειδότος ελευθερίαν, ἣν αινίττεται ὁ δακτύλιος, καὶ ἀπολέ
cetur delectabilis vitæ luxus, et renum indecens
ardor comprimitur. Hanc temperantiæ rationem
adimens voluptas 87 debilitat mentis robur, ita ut
etiam nobilitatem conscientiæ prodat, quod adumbrat
annulus, et signum imaginis perdat. Quod per
sculpturam in pala annuli factam exprimitur.
Francisci Scorsi notæ.
Quæ amaritudinem. Ex radice 772, quod est
amarescere, fit on nomen Heemanticuin per detractionem nnius radicalis, et additionem Servilis
π. Ali Thamar palmam interpretantur.
In pala annuli. Annuli pala est pars ejus
plana et latior, in qua apud veteres sigillum exsculplum, apud nos inseritur gemma. Cic. de fabuloso
annulo Gygis: Ibi cum palam ejus annuli ad palmam
converteret, a nullo videbatur ipse autem omnia
videbat. Ea σφενδόνη Græcis. Unde inter officia
col. 343–344page 110 of 367
Homilia XV
PG 132:343σαι τὸ κατ' εἰκόνα, ὃ δηλοῦται διὰ τῆς ἐν τῇ σφενδόνῃ γλυφῆς. Ἡ δὲ ἀμυντικὴ τῶν κυνῶν ῥάβδος, ὁ τῆς ἐλπίδος λόγος ἐστί, δι᾿ οὗ τὸ κάμνον τῆς ψυ χῆς ἐπερείδομεν, καὶ τὸ ὑλακτοῦν πάθος τῆς ἀπο γνώσεως ἀμυνόμεθα. "Οτι δὲ ἡ ῥάβδος τὴν ἀγαθὴν ἐλπίδα δηλοί, μαρτυρεῖ ὁ τῆς ἀσκητικῆς Κλίμακος συγγραφεὺς οὕτως εἰπών· Ο πεσὼν συντρίβεται καὶ μετ' ἐπαινουμένης ἀναιδείας προσεύχεται βάσει ἐλπίδος υποστηριζόμενος, καὶ ταύτῃ διώκων τὸν κύνα τῆς ἀπογνώσεως ἐξορίζει. Οταν οὖν καὶ ταύτης ἡμᾶς τῆς ῥάβδου ἡ ἁμαρτία στερήσει, εὐχειρώτους έχει πρὸς ὅ τι βούλεται. Ταῦτ᾽ οὖν μαθόντες, ἀγαπητοί, προσέχωμεν ἑαυτοῖς· ἐγράφη γὰρ ταῦτα εἰς νουθεσίαν ἡμῶν. Φύγωμεν τὴν δελεάζουσαν ἡδονὴν, ἐκκλ νωμεν αὐτῆς τὰς ἀρχὰς, παρεισδύεται γὰρ ἀπὸ τῶν τῆς ψυχῆς θυρίδων ἀπροόπτως εἰσδύουσα, μὴ συληθῶμεν τὴν ζώνην τὴν ἁγιαστικὴν σωφροσύνην, μηδὲ τὸ κατ᾿ εἰκόνα προσδώσωμεν, ὡς δακτύλιον. Εἰ δέ τινι τούτων ζημιωθῆναι συνέβη, τὴν ῥάβδον τῆς ἐλπίδος μὴ ἀποσπάτῃ ἀφ' ἡμῶν ἡ ἀπόγνωσις. Οὕτω τὴν ἁγίαν τοῦ Χριστοῦ γέννησιν καθαροὶ ὑπο ψόμεθα, καὶ μετὰ ἀγγέλων δοξάσομεν, καὶ μετὰ ποι μένων αἰνέσομεν, ὡς χρυσὸν τὴν πίστιν προσάγοντες, ὡς δὲ λίβανον τὰς πράξεις, ὡς δὲ σμύρναν τὴν τοῦ σώματος νέκρωσιν καὶ τῆς μυστικής τραπέζης κατατρυφήσομεν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ σὺν Πατρὶ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι προσκυνουμένῳ, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν. ΟΜΙΛΙΑ ΙΕ'. Περὶ τοῦ ἀρχιτελώνου Ζακχαίου. Τῆς μυστικῆς ἐκείνης καὶ θείας κλίμακος, ἣν ὁ Θεὸς ὑπέδειξε τῷ πατριάρχῃ καθ᾽ ὁδὸν ἀφυπνώσαντι, ἡ μὲν πρώτη βαθμὶς ἀπὸ γῆς ἀνῆγε τὸν ἀνιόντα μικρόν· αἱ δὲ καθ᾿ ἑξῆς κατ᾽ ὀλίγον κουφίζουσαι, πρὸς τὸ ἀνώτατον ἦγὸν καὶ τέλειον, ἐν ᾧ ὁ Θεὸς υπεστήρικτο. "Αγγελοι δὲ ἀνέβαινον, καὶ κατέβα νον χειραγωγο! τῶν ἀναγομένων γενόμενοι. Τί δὲ βουλόμενος ἐχρησάμην τῷ τῆς πατριαρχικής κλί μακος παραδείγματι; περιηχεῖ μου τὰ ὦτα εὐαγγελικὴ φωνή κἀκ τῶν ἀναγνωσμάτων ἐγγίζειν τεκμαίρομαι τὸν τῆς μετανοίας καιρὸν, καὶ τῶν νηστειῶν ἡ παρακοιμώμενος τῆς σφενδόνης παρακοιμώμενος τῆς σφενδόνης σφενδόνην Κλίμακα Τῆς Ἀσκη τικῆς Κλίμακος συγγραφέα, Απόθου τὸν κύνα τὸν ἐν τῷ βαθυτάτῳ προσερχόμενον, καὶ τὸν Θεὸν ἄσπλαγχνον καὶ ἀσυμ παθῆ ὑποβάλλοντα υία· Η: αὐτῶν θηρίων αμυντική βακτηρία ὁ τῆς ἐλπίδος λόγος ἐστὶ, ᾧ καὶ τὸ κάμνον τῆς ψυχῆς ὑπερείδομεν, καὶ τὸ ὑλακτοῦν ἀμυνόμεθαBaculus vero propulsator canum spei ratio est, per σαι τὸ κατ' εἰκόνα, ὃ δηλοῦται διὰ τῆς ἐν τῇ σφεν
quam defatiscentem animam sustentains, et latrantem desperationis motum compescimus. Quod
vero baculus bonam spem significet, testatur Asceticorum graduum scriptor, cum ait: Qui lapsus
est, conteritur; et laudabili audacia orat suffultus
Laculo spei, quo persequens canem desperationis
expellit. Postquam igitur peccatum hoc nos etiam
dminiculo privarit, facile nos pro suo arbitra!"
versal. Haec intelligentes, charissimi, attendamus
nobismetipsis: ea siquidem ad nostram admonitionem scripta sunt. Fugiamus alicientem voluptatis
escam; primos ejus impetus declinenus, subit
enim per animæ finestras ex improviso se insinuans,
ne continentiæ, quae puros nos reddit, cingulo spoliemur, neque nobilemn imaginem, ut annulum prodigamus. Si vero horum aliquo privari contigerit,
baculum spei a nobis desperatio non extorqueat.
Ita sanctam Christi Nativitatem pura mente contemplabimur; eumque una cum angelis, et pastoribus laudabimus, offerentes auri loco fidem, et
actiones, ut thus, et instar myrrhæ corporis amictationem: atque ita mystica perfruemur mensa in
Christo Jesu Domino uostró, qui cum Patre et
Spiritu sancto adoratur nunc et semper, et in
sacula saculorum. Amen.
HOMILIA XV.
De Zacchæo principe publicanorum.
Mysticæ illius, ac divine scake, quam patriarchæ
Jacob in itinere olydoripienti Deus ostendit ", primus gradus paulum ascendentem attollebat e terra;
cæteri vero deinceps sequentes sensim eum elevando
ad extremum usque, summumque fastigium cui
ipnitebatur Dominus, evehebant. Angeli vero ascendebant et descendebant manuducentes eos qui in
altum erigebantur. Quorsum vero patriarchæ illins
scalæ exemplo sum uisus? 88 Personat aures meas
vox evangelica, et ex iis quae lecta sunt, appropinquare conjicio pœnitentiæ tempus, et jejuniorum
ss Gen. xxvi, 12.
δόνῃ γλυφῆς. Ἡ δὲ ἀμυντικὴ τῶν κυνῶν ῥάβδος,
ὁ τῆς ἐλπίδος λόγος ἐστί, δι᾿ οὗ τὸ κάμνον τῆς ψυ
χῆς ἐπερείδομεν, καὶ τὸ ὑλακτοῦν πάθος τῆς ἀπο
γνώσεως ἀμυνόμεθα. "Οτι δὲ ἡ ῥάβδος τὴν ἀγαθὴν
ἐλπίδα δηλοί, μαρτυρεῖ ὁ τῆς ἀσκητικῆς Κλίμακος
συγγραφεὺς οὕτως εἰπών· Ο πεσὼν συντρίβεται
καὶ μετ' ἐπαινουμένης ἀναιδείας προσεύχεται βάσει
ἐλπίδος υποστηριζόμενος, καὶ ταύτῃ διώκων τὸν κύνα
τῆς ἀπογνώσεως ἐξορίζει. Οταν οὖν καὶ ταύτης ἡμᾶς
τῆς ῥάβδου ἡ ἁμαρτία στερήσει, εὐχειρώτους έχει
πρὸς ὅ τι βούλεται. Ταῦτ᾽ οὖν μαθόντες, ἀγαπητοί,
προσέχωμεν ἑαυτοῖς· ἐγράφη γὰρ ταῦτα εἰς νουθε
σίαν ἡμῶν. Φύγωμεν τὴν δελεάζουσαν ἡδονὴν, ἐκκλ
νωμεν αὐτῆς τὰς ἀρχὰς, παρεισδύεται γὰρ ἀπὸ τῶν
τῆς ψυχῆς θυρίδων ἀπροόπτως εἰσδύουσα, μὴ συλη
θῶμεν τὴν ζώνην τὴν ἁγιαστικὴν σωφροσύνην,
μηδὲ τὸ κατ᾿ εἰκόνα προσδώσωμεν, ὡς δακτύλιον.
Εἰ δέ τινι τούτων ζημιωθῆναι συνέβη, τὴν ῥάβδον
τῆς ἐλπίδος μὴ ἀποσπάτῃ ἀφ' ἡμῶν ἡ ἀπόγνωσις.
Οὕτω τὴν ἁγίαν τοῦ Χριστοῦ γέννησιν καθαροὶ ὑποψόμεθα, καὶ μετὰ ἀγγέλων δοξάσομεν, καὶ μετὰ ποιμένων αἰνέσομεν, ὡς χρυσὸν τὴν πίστιν προσάγον
τες, ὡς δὲ λίβανον τὰς πράξεις, ὡς δὲ σμύρναν τὴν
τοῦ σώματος νέκρωσιν καὶ τῆς μυστικής τραπέζης
κατατρυφήσομεν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ
σὺν Πατρὶ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι προσκυνουμένῳ, νῦν
καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.
ΟΜΙΛΙΑ ΙΕ'.
Περὶ τοῦ ἀρχιτελώνου Ζακχαίου.
Τῆς μυστικῆς ἐκείνης καὶ θείας κλίμακος, ἣν ὁ
Θεὸς ὑπέδειξε τῷ πατριάρχῃ καθ᾽ ὁδὸν ἀφυπνώσαντι,
ἡ μὲν πρώτη βαθμὶς ἀπὸ γῆς ἀνῆγε τὸν ἀνιόντα
μικρόν· αἱ δὲ καθ᾿ ἑξῆς κατ᾽ ὀλίγον κουφίζουσαι,
πρὸς τὸ ἀνώτατον ἦγὸν καὶ τέλειον, ἐν ᾧ ὁ Θεὸς
υπεστήρικτο. "Αγγελοι δὲ ἀνέβαινον, καὶ κατέβα: -
νον χειραγωγο! τῶν ἀναγομένων γενόμενοι. Τί δὲ
βουλόμενος ἐχρησάμην τῷ τῆς πατριαρχικής κλίμακος παραδείγματι; περιηχεῖ μου τὰ ὦτα εὐαγγε
λική φωνή κἀκ τῶν ἀναγνωσμάτων ἐγγίζειν τεκμαί
ρομαι τὸν τῆς μετανοίας καιρὸν, καὶ τῶν νηστειῶν
Francisci Scorsi nota.
Palatina recensetur a Codino Curopalata cap. 41, apprime eruditi, qui Opera omnia Joannis Climaci
ἡ παρακοιμώμενος τῆς σφενδόνης Praefectus sigilli,
seu annuli signatorii, ut recte Gretserius noster
interpretatur inepte autem ipso quoque notante
Grets. Junius il nominis accubitor fundæ reddit;
melius in Catalogo Juris Græco-Roni. vertit interpres accubitor magna palm. Erat igitur παρακοιμώμενος τῆς σφενδόνης sigillifer, seu custos muli
imperatorii quo litteræ obsignabantur; qui annulus
per unam sui parleri, nempe per σφενδόνην sent
palam significatur, quod hujus in obsignando sit
usus.
Asceticorum graduam. S.Joannem cognomento
Climacum, quod cognomentum nactus est ex libro
en Κλίμακα inscripsit, Graeci vocant: Τῆς Ἀσκη
τικῆς Κλίμακος συγγραφέα, Ascelica Scale scriplorem. Celebris est et auctor, et liber; legat tamen qui
plura cupit Isagogem Matthai Raderi soc. nostre viri
naviter vertit, et edidit Græce simul et Latine. Locus
autem quem hic refert Theophanes, est ex gradu 7.
Graeca sunt haec: Απόθου τὸν κύνα τὸν ἐν τῷ βαθυτάτῳ
προσερχόμενον, καὶ τὸν Θεὸν ἄσπλαγχνον καὶ ἀσυμπαθῆ ὑποβάλλοντα • Expelle canem, qui in maxim
panitentiæ luctu accedens, Deum immisericordem
et durum objicit. Solum igitur hic Climacus desperationem appellat canem. Itaque non ex hoc Climaci loco solo sententiam suam Theophanes desumpsisse videtur; sed etiam ex Gregorio Nysseno,
qui aperte per baculum spem signari docet til. De
υία Mosa· Η: αὐτῶν θηρίων αμυντική βακτηρία
ὁ τῆς ἐλπίδος λόγος ἐστὶ, ᾧ καὶ τὸ κάμνον τῆς
ψυχῆς ὑπερείδομεν, καὶ τὸ ὑλακτοῦν ἀμυνόμεθα·
Baculus vero, quo ſeras repellimus, spes est: quo
labores, et molestias animi sustentamus, et latratum
canum arcemnus.
col. 315–316page 96 of 367
PG 132:315ἡμῖν ἡ εὐαγγελική κλίμαξ οἷον βαθμίδα πρώτην, ἀρίστην τε ὑψώσεως εἴσοδον τὴν μετάνοιαν, διὰ τῆς τοῦ Ζακχαίου Ιστορίας διδάσκουσα ἡμᾶς ὅσον ἰσχύει ἡ τῶν ἡμαρτημένων μετάγνωσις. Οὐ γὰρ διηγεῖται περὶ ἀνθρώπου ἁπλῶς ἁμαρτήσαντος, ἀλλὰ τελώνην ἡμῖν ὑποτίθεται τὸ πάντων ἁμαρτημάτων ἀκρότατον. Βδελυρόν γάρ τι χρῆμα τὸ τελωνεῖν, καὶ τῶν μάλιστα κατεστυγημένων τῷ παναγάθῳ Θεῷ. Διὰ τοῦτο ἔτε βούλεται ὁ Σωτὴρ μεθ' ὑπερβολῆς κατηγορῆσαί τινος, τοῦτο τὸ ὄνομα τίθησι ποτέ μέν· ι Εστω σοι ὥσπερ ὁ ἐθνικὸς, καὶ ὁ τελώνης· ο ποτὲ δέ· ι Οἱ τελῶναι προάγουσιν ὑμᾶς εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ της μεγάλης τεσσαρακο ἀποσίτων ἀπόκρεω ἀποκρεω Τελώνης Διαβέβλητο παρά τοῖς παλαιοῖς τὸ τοῦ Τελώνου ὄνομα· τελώνης ἀλλοτρίων πραγμάτων μεριδης, πεπαῤῥητιασμένων ἡ βία, ἀνεπιτίμητος ἁρπαγή, ἀναίσχυντος πλεονεξία, πραγματεία λόγον οὐκ ἔχουσα, ἀναιδὴς ἐμπορίαTHEOPHANIS CERAMELI
Ἑβραίων, καὶ τοὺς ἐξ ἐθνῶν ἐκδουλεύοντας, οὓς κατά
τινα χρόνων εβδομαδικὴν περίοδον ἐκέλευσεν ἡ νομο
θεσία ἐλευθεροῦν, ὡς ἡ τοῦ Δευτερονομίου βίβλος
διέξεισι. Τὸν μὲν οὖν Ἑβραῖον, βοῦν ὀνομάζει, ὡς
καθαρόν· ἔνῳ δὲ ἀφομοιο? τὸν ἐθνικὸν, ὡς ἀκάθαρ
τον, οὓς προσήκει ἐν τοῖς ὁρισμένοις σαββατισμοίς
λύειν ἀπὸ τοῦ δεσμοῦ τῆς δουλικής φάτνης, καὶ τὸ
τόμα τῆς ἐλευθερίας χαρίζεσθαι. Αἰτίαν δὲ τῆς νότ
σου τῆς γυναικὸς λέγει τὸν Σατανᾶν. Ταύτην γάρ,
φησί, θυγατέρα αὖσαν 'Αβραάμ, οὐκ ἔδει λυθῆναι
ἀπὸ τοῦ δεσμοῦ τούτου τῇ ἡμέρᾳ τοῦ Σαββάτου.
Ἐν τῷ δεικτικῶς εἰπεῖν τούτου, δακτύλῳ δείκνυσι
τρόπον τινὰ τὸν πεδήσαντα δαίμονα, ὥσπερ τοῖς μαθ
θηταῖς ἐδείκνυ τὸ σεληναῖον ἐκεῖνο δαιμόνιον, λέγων·
• Ερεῖτε τῷ ὄρει τούτῳ· "Αρθητι καὶ βλήθητι εἰς
τὴν θάλασσαν.» Τὸ δὲ, τῇ ἡμέρᾳ τοῦ Σαββάτου, ἐν
τῇ ἐμῇ ἐνανθρωπήσει, φησί, καθ᾿ ἣν ἥκω σαββατι
σμὸν τῶν παθῶν ἐργασόμενος.
quoniam de bolus cura non cat Duo, ut Paulo βοῦν καὶ ὄνον λυόμενον προσήκει νοείν τοὺς ἐξ
videtur “, qui legem subtilius interpretari velit,
per bovem asinumque solvendum eos oportet intelligat, qui ex llebræis et gentibus sub servitute
erant, quos certo temporum septeno circnitu lex
donari libertate jubebat, ut Deuteronomii liber
ostendit Hebræum igitur bovem appellat, at
mundum animal; asino vero gentilem assimilat, at
Immundo. Quos oportebat constitinis sabbatismis
præsepio, hoc est servitutis vinculis solvere, et libertat s large potum effundere. Jam vero auctorem
morbi, quo tenebatur mulier, Satanam dicit:
‹ Hanc enim, inquit, filiam Abrahæ non oportebat
solvi vinculo isto die Sabbati.» Cum signate dicat,
hoc vinculo, digito propemodum inlicat damnonem, η
qui eam ligarat; sienti discipulis ostendit lunatieum illud dæmonium dicens: ‹ Dicetis huie
monti, Tollere, et mitte te in mare 4. ο [the antem
in die Sabbati, idem est ac si dicat, lucarnationis
meæ tempore, per quam venio ut sabbatismum ac
requiem malis passiouibus praestein.
• Mac cum diceret, erulescebant omnes adfrersarii ejus, › aperte quidem 74 Pharisæi, et Scribæ
reprehensi erubescebant. Magis vero elinın adversarii dæmones confundebantur pertimescentes suam
ipsorum perniciem mox futuram. Atque hic quidem est exterior sermonis sensus et explicatio.
Prorsus autem per spiritualem considerationem ab
co utilitatem excerpere par est.
• Ταύτα λέγοντος αὐτοῦ, κατᾔσχυνοντο πάντες εἰ
ἀντικείμενοι, ο φανερῶς οἱ Φαρισαῖοι, και Γραμμα
τεῖς κατῃσχύνοντο ἐλεγχόμενοι, κατῃσχύνοντο δὲ μᾶλ
λον οἱ ἀντικείμενοι δαίμονες δεδιότες τὴν μικρὸν ὅσον
ἐσομένην σφίσιν ἀπώλειαν. Αλλ' αὕτη μὲν ἡ σωμα
τικωτέρα τοῦ λόγου διήγησις χρὴ δὲ πάντως καὶ τὸ
ὠφέλιμον αὐτῆς ἐπιγνῶναι διὰ τῆς ἐν πνεύματι θεω
ρίας.
Ἡ μὲν οὖν Συναγωγή τύπος ἦν, ὡς ἀληθῶς, της
ὅλης συναγωγῆς, εἰς ἣν ἐπεδήμησε ὁ κατὰ σάρκα Χρισ
στός. Τὸ δὲ Σάββατον τοῦ τῆς κακίας σαββατισμοῦ, ἐν
ἐνανθρωπήσας εἰργάσατο. Ο δὲ ἀρχισυνάγωγος τους
ἱερεῖς καὶ Γραμματεῖς καὶ Φαρισαίους ὑπέγραψε,
τοὺς κατὰ Χριστοῦ, καὶ τῶν ἐκείνου θαυμάτων λυττής
σαντας, καὶ ὡς βεβηλοῦντο; τὸ σάββατον, καὶ καταλύ
Igitur Synagoga verissime typus erat illius universæ Synagogæ, ad quam venit Christus in carne:
Sabbatum vero eam significat malitiæ cessationem,
quam factus homo operatus est. Jam archisynago
gus adumbrat sacerdotes omnes, et Scribas, et
Pharisæos contra Christum et ejus miracula rabie
infrendentes, et eum criminantes quasi profanaret
88 1 Cor. 1, 9.» Deut. xv, 4 seqq. "Matth. xvii, 19; Marc. 1, 23.
Francisci Scorsi nola.
hunc locum: Sunt enim sanctorum auimæ vehementer mites, et hominum amantes non solum erga suos,
sed etiam alienos; ita ut hanc suam mansuetudinem
etiam ad animantia bruta extendant: propterea el
sapiens quidem dixit: Justus miseretur animas
jumentorum suorum.» Si ergo jumentorum, multo
magis kominum. Hæc. Chrysostomus.
Quoniam de bobus. Allulit ad locum D. Pauli
I Cor. cap. ix, ubi agens de mercede non neganda
operariis vineæ Domini, et afferens in eam sententiam verba Dent, cap. xxv: Non alligabis os bavi trituranti, subjungit: Nunquid de bobus cura est Deo?
an propter nos utique hæc dicit? Nam propter nos
scripta sunt. Quibus verbis docet D. Paulus magis
Deo curæ fuisse homines eo præcepto instruere,
quam boves alendos præcipere: atque adeo moraJem sensum eorum verborum speciandum magis,
quam litteralem, utpote magis a Deo intentum.
Neque igitur D. Paulus providentiam Dei circa boves
negat, neque ipsam litteralem, ac primam præcepti
vim de non alligando ore bovi trituranti, ut refici
Posset ex iis in quibus laborat. Hoc eodem Theophanes sensu hic intelligendus est, quo hactenus
explicatus a nobis, et ab omnibus communiter D.
Paulus.
Lex donari libertate. Ex Deut. cap. xv: Cum
tibi venditus fuerit frater tuus Hebræus, aut Hebræn,
el sex anuis servierit tibi, in septimo anno dimittes
eum liberum. Quem locum sic allegorice explicat
sanctus Cyrillus in Collect. cap. 20: Nam quoniam
septimum quidem est Sabbatum, et ultimum totius
hebdomadis; in ultimis autem diebus Redemptor
homo factus est, tunc nos emisit per fidem in ipsum,
Det filiorum adoptionem, quæ fit per sanctum baptismum, liberos a servitute peccati, qui_eramus ei
venundati. Ita Cyrillus. Noster autem Theophanes
eamdem allegoriam agnoscit in hoc loco Deuteronomii ex quo allegoriam illam alteram confirmat
de bove et asino solvendis die Sabbati, quorum
alterum geutilem, alterum Hebræum populum esse
symbolice dicit; quod quidem in asino et bove
recte habet. Advertendum tamen est in illo Deuteronomii loco nullam gentilis servi fieri mentionem;
sed cum Theophanes allegoriam illius loci spectaret,
cum Hebræo servo etiam gentilem, non quidem in
littera, sed in allegoria comprehendit. Nam sane
quoad sensum hunc allegoricum non minus gentilis,
quam Hebræus libertate per Christum donatus est,
ut ait sanctus Paulus ad Galat. 1: Qua libertate
Christus nos liberavit.
Lunaticum illud damonium. Vide dicenda
homil. 23, ubi de hoc agitur.
col. 347–348page 111 of 367
PG 132:347Θεοῦ.» Αλλοτε ονειδίζων τοὺς δανείζοντας ἐπ' ἐλε πίδ: τοῦ κομίσασθαι δάνειον· Οὐχὶ καὶ οἱ τελῶναι τὸ αὐτὸ ποιοῦσιν;» Ο γὰρ τελώνην εἰπὼν, ἐν ?» ταὐτῷ παραλαμβάνει, καὶ πλεονέκτην, καὶ ἄδικον, καὶ ἅρπαγα, καὶ φιλάργυρον· ταυτὸν δὲ εἰπεῖν, ὅτι καὶ τοῖς εἰδώλοις λατρεύοντα· ὁ μὲν γὰρ Παῦλος εἰδωλολατρείαν τὴν φιλαργυρίαν ἐκάλεσε· καὶ οὐδὲ τελώνην ἁπλῶς, ἀλλ᾿ ἀρχιτελώνην ὁ εὐαγγελιστής τὸν Ζακχαῖον ὠνομακὼς τὴν ἐπίτασιν τοῦ κακοῦ παρ εδήλωσεν. Οὕτω γὰρ ἡ συνήθεια τοῦ ἐν εἴδει τινὶ κακίας, ἢ ἀρετῆς εἰς ἄκρον ἐλάσαντος, τὴν τῆς ἀρχῆς προσηγορίαν προστίθησι τῷ ἐπιτηδεύματι, ὥσπερ ἀρχιλῃστὴν, ἢ ἀρχιμάγειρον, ἢ ἀρχιτέκτονα. Εἰ γοῦν ὁ τελώνης νῦν εἰς τοσοῦτον ἀσκήσας, καὶ τὴν ἀκλεῆ, καὶ ἀκάθαρτον πολιτείαν οὕτως ἐπιτη ΠΟ δεύσας, ὡς καὶ τοῖς ἄλλοις τοῦ κακοῦ γενέσθαι δι δάσκαλος, μετανοίᾳ τὸν Κύριον ιλεώσατο, τίς οὐ προσδράμοι μετ' ἐπείξεως πάσης πρὸς τὸ τῆς μετα νοίας Θεόδοτον φάρμακον. Αλλ', εἰ δοκεῖ, ἄνωθεν την διήγησιν ἀναλάβωμεν. «Τῷ καιρῷ ἐκείνῳ διέρχετα ὁ Ἰησοῦς τὴν Ἱεριχώ, καὶ ἰδοὺ ἀνὴρ καλούμενος ὀνόματι Ζακχαῖος, καὶ αὐτὸς ἦν ἀρχιτελώνης, καὶ οὗτος ἦν πλούσιος, καὶ ἐζήτει ἰδεῖν τὸν Κύριον.» Ιετο μὲν ὁ Σωτὴρ ἐκ τῆς Γαλιλαίας εἰς Ἱερουσαλὴμ, δυνάμενος καὶ ἀπ᾿ ἄλλης ἰέναι ὁδοῦ, καὶ γὰρ ἐκ Σαμαρείας ῥᾴδιον ἐλθεῖν εἰς Ἱερουσαλήμ· ὅμως οἰκονομικῶς διὰ τῆς Ἱεριγὼ εἰσπορεύεται. Κατά μὲν τὸ πᾶσι φαινόμενον, ἵνα καὶ τὸν Βαρτιμαῖον τῆς ἀβλεψίας ἰάσηται, καὶ τὸν ἀρχιτελώνην Ζαχα χαῖον εἰς μετάνοιαν ἐπισπάσηται· κατὰ δὲ μυστικώτερον λόγον, ἐπείπερ ἔφθη προειπών παραδο λικῶς περὶ τοῦ ᾿Αδαμ, ὡς κατιὼν ἐξ Ἱερουσαλὴμ εἰς Ἱεριχώ λῃσταῖς περιέπεσε, καὶ τὴν στολὴν ἀφηρέθη, κτὶ τραυματίας ἐγένετο, ἔδει δὲ διὰ τῶν ἐναντίων γενέσθαι τοῦ πληγέντος τὴν ἴασιν. (Τὰ γὰρ ἐναντία τῶν ἐναντίων εἰσὶν ἰάματα.) Διὰ τοῦτο ἄνεισιν ὁ Σωτὴρ ἀντιστρόφως ἐξ Ἱεριχώ πρὸς τὴν Ἱερουσαλήμ, ἀνάγων δι᾿ ἑαυτοῦ τὸν τραυματίαν, ἔθεν ἐκπέπτωκεν· Ιεριχώ γὰρ κατάβασις έρ μηνεύεται, δηλοῖ δὲ τὴν καταφορὰν, εἰς ἣν ὀλισθῆσαν κατέπεσε τὸ ἀνθρώπινον. ᾿Αλλὰ τὴν ἱστορικὴν ἀκολουθίαν επανελάβωμεν. ο Διήρχετο, φησίν, ὁ Ἰησοῦς. • Τὸ δὲ τοῦ λαοῦ πλῆθος τὸ μὲν προεπόμε πευε, τὸ δὲ παρείπετο τῷ τῆς διδασκαλίας ὑφελκόμενον πείσματι. Ην γὰρ θεία χάρις, καὶ ἄῤῥητος τοῖς τοῦ Σωτῆρος λόγοις συντρέχουσα, καὶ τὰς τῶν Αρχιληστής. Καταβαλών γὰρ Εζεκίαν, τὴν ἀρχιληστήν, τὸν προσεχῆ τῆς Συρίας κατατρέχοντα σὺν μεγάλῳ στίφει, τοῦτον κατασχών κτείνει καὶ πολλοὺς τῶν σὺν αὐτῷ λη στῶν. λῄσταρχος, ει λῃστάρχης ἔφθη προειπών. έφην προειπών. ἀντιστρόφως• Publicani præcedent vos in regnum Dei; s ali- Θεοῦ.» Αλλοτε ονειδίζων τοὺς δανείζοντας ἐπ' ἐλε
quando etiam reprehendens cos, qui spe fœnoris πίδ: τοῦ κομίσασθαι δάνειον· Οὐχὶ καὶ οἱ τελῶναι
repetendi mutuam dant pecuniam: • Nonne et τὸ αὐτὸ ποιοῦσιν;» Ο γὰρ τελώνην εἰπὼν, ἐν
publicani, inquit, hoc faciunt?» Cum enim publi- ταὐτῷ παραλαμβάνει, καὶ πλεονέκτην, καὶ ἄδικον,
canum nominat, eo nomine complectitur ava- καὶ ἅρπαγα, καὶ φιλάργυρον· ταυτὸν δὲ εἰπεῖν, ὅτι
rum, injustum, raptorem, lucri cupidum; quod καὶ τοῖς εἰδώλοις λατρεύοντα· ὁ μὲν γὰρ Παῦλος
idem est, ac si dicas idolis servientem; siquidem εἰδωλολατρείαν τὴν φιλαργυρίαν ἐκάλεσε· καὶ οὐδὲ
Paulus idolorum servitutem avaritiam appellavit **. τελώνην ἁπλῶς, ἀλλ᾿ ἀρχιτελώνην ὁ εὐαγγελιστής
Sed cum non simpliciter publicanum, sed principem τὸν Ζακχαῖον ὠνομακὼς τὴν ἐπίτασιν τοῦ κακοῦ παρpublicanorum Zacchæum vocet evangelista, malitiæ εδήλωσεν. Οὕτω γὰρ ἡ συνήθεια τοῦ ἐν εἴδει τινὶ
magnitudinem notat. Hoc enim obtinuit consuetudo, κακίας, ἢ ἀρετῆς εἰς ἄκρον ἐλάσαντος, τὴν τῆς
ut quando quis in aliquo genere bonæ vel malæ ἀρχῆς προσηγορίαν προστίθησι τῷ ἐπιτηδεύματι,
artis perfectionem sit consecutus, principatus no- ὥσπερ ἀρχιλῃστὴν, ἢ ἀρχιμάγειρον, ἢ ἀρχιτέκτονα.
Εἰ γοῦν ὁ τελώνης νῦν εἰς τοσοῦτον ἀσκήσας, καὶ
τὴν ἀκλεῆ, καὶ ἀκάθαρτον πολιτείαν οὕτως ἐπιτηΠΟ
cum professione componatur. Ita princeps
iatronan princeps coquorum, princeps fabrorum dicitur. Nunc igitur si publicamus, cum δεύσας, ὡς καὶ τοῖς ἄλλοις τοῦ κακοῦ γενέσθαι διnisque en exercuisset, et iufame impurumque vitæ
institutum ita persecutus esset, ut aliis etiam
malæ artis magister evaderet, Dominum tamen pœnitentia propitium sibi fecit, quis non omni festim
nation", studioque confugiat ad hanc pœnitentiæ
medicinam divinitus datam? Sed a principio, si
videtur, explicationem repetamnus ". «In illo tempore Jesus perambulabat Jericho: et ecre vir uomine Zacchaeus, et hic erat princeps publicanorum,
et ipse dives; et quærebat videre Jesum.» Revertebatur sane Dominus in Jerusalem, ex Galilæa;
et emn posset aliam inire viam (ex Samaria enim
facilis crat reditus in Jerusalem), certo tamen
89 consilio per Jericho fecit iter; si primo se offerentem, aperiamque spectemus rationem, ut Bartimum a cacitate liberaret, et principem publicanorum Zacchæum ad pœnitentiam revocaret. Si
vero magis mysticam: quoniam parabolice de
Adamo ante præmiserat quod descendens ex
Jerusalem in Jericho inciderat in latrones, et nudus, sauciosque relictus fuerat, et ex contrariis
oportebat confici vulnerati medicinam (contrariorum enim contraria medicamenta sunt); idcirco
regreditur vice versa Salvator ex Jericho in Jerum
salem reducens per semetipsum eo, unde deciderat,
hominem vulneratum. Jericho enim descensus
interpretatur, denotat vero ruinam in quam cecidit
lapsum genus humanum. Sed historiæ seriem restamus: e Peranbulabat, inquit, Jesus, o ac populi quidem multitudo pompæ quadam specie partim
7 Matth xx1, 51. ss Ephes. v, 5. 59 Luc. SIX, 1
δάσκαλος, μετανοίᾳ τὸν Κύριον ιλεώσατο, τίς οὐ
προσδράμοι μετ' ἐπείξεως πάσης πρὸς τὸ τῆς μετανοίας Θεόδοτον φάρμακον. Αλλ', εἰ δοκεῖ, ἄνωθεν την
διήγησιν ἀναλάβωμεν. «Τῷ καιρῷ ἐκείνῳ διέρχετα
ὁ Ἰησοῦς τὴν Ἱεριχώ, καὶ ἰδοὺ ἀνὴρ καλούμενος
ὀνόματι Ζακχαῖος, καὶ αὐτὸς ἦν ἀρχιτελώνης, καὶ
οὗτος ἦν πλούσιος, καὶ ἐζήτει ἰδεῖν τὸν Κύριον.»
Ιετο μὲν ὁ Σωτὴρ ἐκ τῆς Γαλιλαίας εἰς Ἱερουσα
λήμ, δυνάμενος καὶ ἀπ᾿ ἄλλης ἰέναι ὁδοῦ, καὶ γὰρ
ἐκ Σαμαρείας ῥᾴδιον ἐλθεῖν εἰς Ἱερουσαλήμ· ὅμως
οἰκονομικῶς διὰ τῆς Ἱεριγὼ εἰσπορεύεται. Κατά
μὲν τὸ πᾶσι φαινόμενον, ἵνα καὶ τὸν Βαρτιμαῖον
τῆς ἀβλεψίας ἰάσηται, καὶ τὸν ἀρχιτελώνην Ζαχα
χαῖον εἰς μετάνοιαν ἐπισπάσηται· κατὰ δὲ μυστι
κώτερον λόγον, ἐπείπερ ἔφθη προειπών παραδο
λικῶς περὶ τοῦ ᾿Αδαμ, ὡς κατιὼν ἐξ Ἱερουσαλὴμ
εἰς Ἱεριχώ λῃσταῖς περιέπεσε, καὶ τὴν στολὴν
ἀφηρέθη, κτὶ τραυματίας ἐγένετο, ἔδει δὲ διὰ τῶν
ἐναντίων γενέσθαι τοῦ πληγέντος τὴν ἴασιν. (Τὰ
γὰρ ἐναντία τῶν ἐναντίων εἰσὶν ἰάματα.) Διὰ τοῦτο
ἄνεισιν ὁ Σωτὴρ ἀντιστρόφως ἐξ Ἱεριχώ πρὸς τὴν
Ἱερουσαλήμ, ἀνάγων δι᾿ ἑαυτοῦ τὸν τραυματίαν,
ἔθεν ἐκπέπτωκεν· Ιεριχώ γὰρ κατάβασις έρ
μηνεύεται, δηλοῖ δὲ τὴν καταφορὰν, εἰς ἣν ὀλισθῆ
σαν κατέπεσε τὸ ἀνθρώπινον. ᾿Αλλὰ τὴν ἱστορικὴν
ἀκολουθίαν επανελάβωμεν. ο Διήρχετο, φησίν, ὁ
Ἰησοῦς. • Τὸ δὲ τοῦ λαοῦ πλῆθος τὸ μὲν προεπόμε
πευε, τὸ δὲ παρείπετο τῷ τῆς διδασκαλίας υφελκό
μενον πείσματι. Ην γὰρ θεία χάρις, καὶ ἄῤῥητος
τοῖς τοῦ Σωτῆρος λόγοις συντρέχουσα, καὶ τὰς τῶν
seqq. 60 Marc. x, 46.
Francisci Scorsi nota.
Eo nomine complectitur. Vide nota proxima
quæ protulimus ex Suida.
Princeps latronum. Αρχιληστής. Hoc voc
bulo utitur Joseph. Hebr. de Ezechia latrone primario, quem Herodes sustulit. Καταβαλών γὰρ
Εζεκίαν, inquit, τὴν ἀρχιληστήν, τὸν προσεχῆ τῆς
Συρίας κατατρέχοντα σὺν μεγάλῳ στίφει, τοῦτον
κατασχών κτείνει καὶ πολλοὺς τῶν σὺν αὐτῷ ληστῶν. Meminit et hujus nominis Etymolog. magnum;
dicitur etiam, commutato compositionis ordine, λήσταρχος, ει λῃστάρχης habetur in versione LXX
Genes. et lib. IV Regum et apud Jeremiam et
Isaiaul.
Ante præmiserat. Verti sic ex einendata scriptura col. G. ἔφθη προειπών. Nam in P. apertum est mendum έφην προειπών. Non enim de se
dicit Theophanes: Præoccupavi dicere; sed de
Christo, quod antequam Zacchæum ad se conver
teret, præoccupaverat parabolice dicere de homine
illo, qui descendens ab Jerusalem in Jericho, inciderat in latrones cap. x Luca; unde nunc αντιστρό
φως regreditur ipse ex Jericho in Jerusalem; pe
rinde quasi facto ipse suo significare vellet reduci
ab se hominem co unde peccando deciderat.
Jericho enim descensus. Vide hom. 11, nota
88, ubi de hoc etymol.
Homily XVIIIHomilia XVIII
col. 349–350page 112 of 367
PG 132:349ἀκουόντων ψυχὰς καταθέλγουσα. Οὕτω καὶ γέγραπται, ότι ο Πάντες ἐθαύμαζον ἐπὶ τοῖς λόγοις τῆς χάριτος τοῖς ἐκπορευομένοις ἐκ τοῦ στόματος αὐτοῦ. Ὑφ᾿ ἧς καὶ Ζακχαῖος ἀλοὺς παραγκωνίζεται τὸ τελώνιον· καὶ ἐπειδὴ μικρὸς ἦν τὴν ἡλικίαν (καὶ τοῦτο γὰρ ὁ λόγος ἐδήλωσεν) άνεισιν εἰς τὴν συκομοραίαν, ἐκεῖθεν τὸν Κύριον κατοψόμενος. "Ω πόσα δι' ὀλίγων ἡ ἱστορία τοῖς φιλομαθέσιν ἐνδείκνυται. ὅσοις οὐ παρέργως οἱ θεῖοι λόγοι αναγινώσκονται 1 Τοιγάρτοι τὰ τῆς ἱστορίας μαθόντες πρὸς θεωρίαν χωρήσωμεν οἷον περιελόντες τὸ ἔξωθεν έλυτρον, καὶ τὴν κεκρυμμένην φιλοσοφίαν ἀνακαλύπτοντες. Διὰ τί μικρὸς τὴν ἡλικίαν ὁ Ζακχαίος είναι ιστόρηται; Πῶς δὲ καὶ τὸν Ἰησοῦν ἰδεῖν οὐκ ἠδύνατο ἑστὼς ἐν τῇ γῇ; καὶ διὰ τί μὴ ἐν ἄλλῳ φυτῷ, ἀλλ᾽ εἰς συκομοραίαν ἀνέρχεται; Καὶ τὴν μὲν ὑψηλοτέραν ἀναγωγὴν εἰδεῖεν ἂν οἱ καθαροὶ τὴν ψυχήν, οἱ δι᾿ ὅλον ἀρετῆς τηλαυγώς τῷ θείῳ Πνεύματι καταλάμπον τις· ἡμεῖς δὲ οἱ ἐνισχημένοι τῇ ἰλύϊ τῶν ἁμαρτιῶν, περὶ τὰ μέσα τῶν νοημάτων χωρήσωμεν. Μικρὸς ἦν τὴν ἡλικίαν ὁ Ζακχαῖος, ὄντως μικρὸς ὁ περὶ τὰ μικρὰ καὶ οὐτιδανὰ καλινδούμενος, ὁ μὴ φθάσας ἐν τῇ τῶν ἀρετῶν τελειότητι, ὁ τὴν πνευματικὴν ἡλι κ!αν σμικρύνων τοῖς πάθεσι. Πῶς οὖν δυνατὸν ἦν τὴν ἀτελῆ ψυχὴν ἐν τῇ κατ' ἀρετὴν πολιτεία θεὸν ἰδεῖν τὸν παντέλειον; διὰ τοῦτο κάτω ὢν ὁ Ζακχαῖος ἐν γῇ οὐχ ἑώρα τὸν Ἰησοῦν ἐπιπροσθούσης τῆς ἁμαρτίας, ἕως τῶν γηίνων ἐπήρθη, καὶ ὑπέρτερος τῆς συνο μοραίας ἐγένετο. Νοεῖς δὲ πάντως τίς ἡ συκομοραία διὰ τοῦ συνθέτου ὀνόματος, τὸ σύνθετον ἐκεῖνο φυτόν, τὸ τὴν πτῶσιν προξενῆσαν ἡμῖν. Ὡς γὰρ ἐκεῖνο γνωστὸν ἦν καλοῦ καὶ πονηροῦ, ἐδήλου δὲ τὴν ἁμαρτίαν δοκοῦσαν μὲν καλὴν κατὰ τὴν ἡμαρμένην τοῦ καλοῦ κρίσιν, πονηρὰν δὲ οὖσαν τῇ ἀληθείᾳ οὕτω δὲ καὶ τὸ φυτὸν ἡ συκομοραία δοκεῖ μὲν εἶναι συκῆ, οὐ μὴν τῇ ἀληθείᾳ ἐστὶ συκή. Ἕως οὖν κά τωθεν ἄν τις τῆς συκομοραίας ᾖ, ήγουν τῆς ἁμαρ Ρ. τοῖς τοῦ Σωτῆρος λόγοις συντρέχουσα τοῖς ἐκπορευομένοις ἐκ τοῦ στόματος, Καὶ τὰς τῶν ἀκουόντων ψυχὰς καθέλκουσα. Οὕτω καὶ γέγραπται ὅτι πάντες ἐθαύμασαν ἐπὶ τοῖς λόγοις τῆς χάριτος τοῖς ἐκπορευομένοις, συκομοραίαν συκόμωρον, συκομωραίαν να συχο μωρέαν συκάμηνον συκομωραία Ρ. οἱ δι᾿ ὄλβον τῆς ἀρετῆς ἀτηλαυγώς τῷ θείῳ πνεύματι καταλάμποντες. συκόμωρον ἀπὸ τῆς συκῆς, καὶ μώρου. διὰ τὸ ἄτοπον τῆς γεύσεως, μωρον συχόμωρα τοῖς μωροῖς συκαῖς,HOMILIA XV.
ἀκουόντων ψυχὰς καταθέλγουσα. Οὕτω καὶ γέγρα- præibat, partim subsequebatur, doctrina ejus faue
πται, ότι ο Πάντες ἐθαύμαζον ἐπὶ τοῖς λόγοις τῆς
χάριτος τοῖς ἐκπορευομένοις ἐκ τοῦ στόματος αὐτοῦ.
Ὑφ᾿ ἧς καὶ Ζακχαῖος ἀλοὺς παραγκωνίζεται τὸ
τελώνιον· καὶ ἐπειδὴ μικρὸς ἦν τὴν ἡλικίαν (καὶ
τοῦτο γὰρ ὁ λόγος ἐδήλωσεν) άνεισιν εἰς τὴν συκο·
μοραίαν, ἐκεῖθεν τὸν Κύριον κατοψόμενος. "Ω πόσα
δι' ὀλίγων ἡ ἱστορία τοῖς φιλομαθέσιν ἐνδείκνυται.
ὅσοις οὐ παρέργως οἱ θεῖοι λόγοι αναγινώσκονται 1
Τοιγάρτοι τὰ τῆς ἱστορίας μαθόντες πρὸς θεωρίαν
χωρήσωμεν οἷον περιελόντες τὸ ἔξωθεν έλυτρον, καὶ
τὴν κεκρυμμένην φιλοσοφίαν ἀνακαλύπτοντες. Διὰ τί
μικρὸς τὴν ἡλικίαν ὁ Ζακχαίος είναι ιστόρηται; Πῶς
δὲ καὶ τὸν Ἰησοῦν ἰδεῖν οὐκ ἠδύνατο ἑστὼς ἐν τῇ
γῇ; καὶ διὰ τί μὴ ἐν ἄλλῳ φυτῷ, ἀλλ᾽ εἰς συκομοραίαν ἀνέρχεται; Καὶ τὴν μὲν ὑψηλοτέραν ἀναγωγὴν εἰδεῖεν ἂν οἱ καθαροὶ τὴν ψυχήν, οἱ δι᾿ ὅλον
ἀρετῆς τηλαυγώς τῷ θείῳ Πνεύματι καταλάμπον
τις· ἡμεῖς δὲ οἱ ἐνισχημένοι τῇ ἰλύϊ τῶν ἁμαρτιῶν,
περὶ τὰ μέσα τῶν νοημάτων χωρήσωμεν. Μικρὸς ἦν
τὴν ἡλικίαν ὁ Ζακχαῖος, ὄντως μικρὸς ὁ περὶ τὰ
μικρὰ καὶ οὐτιδανὰ καλινδούμενος, ὁ μὴ φθάσας ἐν
τῇ τῶν ἀρετῶν τελειότητι, ὁ τὴν πνευματικὴν ἡλι
κ!αν σμικρύνων τοῖς πάθεσι. Πῶς οὖν δυνατὸν ἦν
τὴν ἀτελῆ ψυχὴν ἐν τῇ κατ' ἀρετὴν πολιτεία θεὸν
ἰδεῖν τὸν παντέλειον; διὰ τοῦτο κάτω ὢν ὁ Ζακχαῖος ἐν
γῇ οὐχ ἑώρα τὸν Ἰησοῦν ἐπιπροσθούσης τῆς ἁμαρτίας,
ἕως τῶν γηίνων ἐπήρθη, καὶ ὑπέρτερος τῆς συνο
μοραίας ἐγένετο. Νοεῖς δὲ πάντως τίς ἡ συκομοραία
διὰ τοῦ συνθέτου ὀνόματος, τὸ σύνθετον ἐκεῖνο φυτόν,
τὸ τὴν πτῶσιν προξενῆσαν ἡμῖν. Ὡς γὰρ ἐκεῖνο
γνωστὸν ἦν καλοῦ καὶ πονηροῦ, ἐδήλου δὲ τὴν
ἁμαρτίαν δοκοῦσαν μὲν καλὴν κατὰ τὴν ἡμαρμένην
τοῦ καλοῦ κρίσιν, πονηρὰν δὲ οὖσαν τῇ ἀληθείᾳ·
οὕτω δὲ καὶ τὸ φυτὸν ἡ συκομοραία δοκεῖ μὲν εἶναι
συκῆ, οὐ μὴν τῇ ἀληθείᾳ ἐστὶ συκή. Ἕως οὖν κάτωθεν ἄν τις τῆς συκομοραίας ᾖ, ήγουν τῆς ἁμαρ
* Luc. IV, 22.
pertracta. Inerat enim divina quædam et inexplicabilis gratia in Domini verbis, quæ una cum illis
ex ejus ore fluens audientium animos permulcebat. Sic enim scriptum est, quod • Mirabantur
omnes in verbis gratiæ quæ procedebant de ore
ipsins“; › qua etiam captus Zacchæus telonium
deserit; et quoniam statura pusillus erat (nam
hoc etiam sermo Evangelicus notat), ascendit in
sycomorum ut inde prospectum Domini caperet. O quam multa discendi cupidis, iisque, qui
non obiter legunt verba divina, brevi comprehendit
historia. Quare nos, iis quæ ad historiam pertinent, intellectis, ad contemplationem faciamus gradum, et quasi putaminibus circumcisis reconditam
intus sapientiam aperiamus. Quare pusillum statura
fuisse Zacchæum historia prodidit? Quid autem
erat, quod Jesum videre stans in terra non posset?
Quid porro non aliam arborem, quam sycomorum
ascendit? Et altiorem sane anagogiam perscrutari poterunt ii qui mundo sunt corde, quibus
ob virtutum copiam a divino Spiritu liquido mens
illustratur; nos vero peccatorum luto inhærentes
mediocres sensus ingrediemur. Pusillus erat statura Zacclaus, et vere pusillus, qui circa parva, ct
nullius pretii volutabatur; qui nondum in virtutis
perfectione promoverat; qui spiritualem animi
90 staturam passionibus imminuerat; qui igitur
fieri poterat, ut anima adhuc in virtutum stato
imperfecta Deum videret usquequaque perfectum?
Ideó, cum in infima esset terra Zacchæus, luminibus officiente peccato, non videbat Jesum, usque
dum a terrenis sublatus, et supra sycomorum evectus est. Plane vero intelligis ex compositione
nominis quid significet sycomorus: plantam
scilicet illam, quæ lapsus causa nobis fuit. Sicut
enim illa erat scientia boni, et mali, et peccatum
Francisci Scorsi notæ.
Audientium animos. In cod. Ρ. post verba
τοῖς τοῦ Σωτῆρος λόγοις συντρέχουσα sequuntur
beer, τοῖς ἐκπορευομένοις ἐκ τοῦ στόματος, etc.,
quæ nemo non videt inter se cohærere quidem aliquo modo, sed multo melius et verius si interjiciantur ex alio cod. hæc: Καὶ τὰς τῶν ἀκουόντων
ψυχὰς καθέλκουσα. Οὕτω καὶ γέγραπται ὅτι πάντες
ἐθαύμασαν ἐπὶ τοῖς λόγοις τῆς χάριτος τοῖς ἐκπορευομένοις, etc.
Ascendit in sycomorum. Et hic apud Theophanem, et Lucæ ipso cap. xix, συκομοραίαν
Græce scribitur; sed tainen verti sycomorum,
ut cum interpretatione Latina convenirem; utrumque vero et συκόμωρον, et συκομωραίαν να συχομωρέαν Graeci scriptores dicunt: συκάμηνον etiam
Theophrastus; et eamdem significant plantom. In
P. exempl. alterum p irrepsit, et συκομωραία scriptuni esi. De hac vero vide Ruillium in iist. plant.
qui ex Dioscoride hæc affert: Est arbor magna fico
similis, frondusa, nullo lacte abundans, foliis mori;
pomum ler aut quater anno fert, uon ramis ut ficus,
sed candice ipso; caprifico non dissimile, dulcius
grossis, sive granis interioribus, quod non maturescit,
wisi ungue aut ferro scalpatur: Egypti peculiaris
est arbor; quanquam etiam in Caria et Rhode locisque nonnullis tritici multi non ſeracious, progignatur. Vide et Plin. lib. xiii, cap. 7.
Et aliorem sane anagogiam. Desunt ad
hanc sententiam perficiendam aliqua in cod. Ρ. qu
restitui ex Gall. nimirum, οἱ δι᾿ ὄλβον τῆς ἀρετῆς
ἀτηλαυγώς τῷ θείῳ πνεύματι καταλάμποντες. Similem modestiam, demissamque sui opinionem anim
madvertas in Greg. Nyss., libro De vita Mosæ, ubi
de mysteriis, sive anogogia tabernaculi et sanctorum, similiter loquitur.
Εx compositione nominis. Componitur quidem συκόμωρον ex duarum arborum nominibus
ἀπὸ τῆς συκῆς, καὶ μώρου. Sed de ratione hujus
compositionis contendunt medica artis scriptores
Dioscorides et Galenus; ille enim ita dictum putat
διὰ τὸ ἄτοπον τῆς γεύσεως, hoc est, propter fatuum
gustum, quem fructus sycomori praebet, μωρον sciTicet ignavum, in quo nulla sit acrimonia. Galenus
vero ridiculos ait esse eus, qui συχόμωρα dicunt
appellata, quod τοῖς μωροῖς συκαῖς, id est, fatuis
ficubus similia sint; cum a similitudine, quam
cum moro el ficu habeant, nomen eis sit inditum;
constat tamen semper compositionis ratio, -
de unde ea petita sit, quod satis huic Theophanis
loco.
col. 351–352page 113 of 367
PG 132:351τίας, οὐ δύναται ἰδεῖν τὸν Θεόν· εἰ δὲ τῆς ἁμαρτίας ὑπεραρθῇ, καὶ κρείττων ταύτης ὀφθῇ, ὁρᾷ τὸν φω τοδότην Ἰησοῦν, τὴν ὄντως σωτηρίαν ἐκφωνοῦσαν αὐτῷ· «Σήμερον σωτηρία τῷ οἴκῳ σου.» μακαρία ταπείνωσις, ἡ ἐναντία τῆς δαιμονιώδους Αναβλέψας γάρ, φησίν, ὁ Ἰησοῦς εἶδεν αὐτὸν, καὶ εἶπε· Ζακχαῖε, σπεύσας κατάβηθι· σήμερον γὰρ ἐν τῷ οἴκῳ σου δεῖ με μεῖναι.» Ο μαχαρίας φωνῆς, ἦς ὁ Ζακχαῖος ὑπήκουσεν! "Ω θεϊκῆς φιλανθρωπίας φθασάσης τῇ ταχύτητι τοῦ τελώνου τὴν πίστιν! ῾Ομοῦ γὰρ εἶδεν αὐτὸν μικρὸν τῶν γηίνων ὑπεραρθέντα, καὶ προσκαλεῖται τὸν ἀπολωλότα, καὶ μεταδίδωσι θάρσους τῷ ἀπαρρησιάστῳ· οὕτω καὶ τῷ ἀσώτῳ ποιεῖ. Ὁμοῦ τε εἶδε τὸν χοιρώδη βίον ἀποσεισάμενον, καὶ πρὸς τὴν πατρικὴν ἑστίαν παρ λινδρομήσαντα, καὶ μακρόθεν δραμὼν περιεπλάκη φιλήσας τὸν τράχηλον. Τοιοῦτος ὁ ἡμέτερος Δεσπότ της· καν μυρίαις κηλίσι κατεστιγμένοι εσμέν, καν βορβορώδης ἐστὶν ὁ βίος ἡμῶν, εἰ προθυμίαν μόνην ἐπιδειξαίμεθα, και δάκρυον μεταγνώσεως ἐπιστάξαι μεν, εὐθὺς ἐναγκαλίζεται, τὴν ἵλεω φύσιν ἐνδείκνυται, πάντων τῶν προτέρων ἐπιλανθάνεται. Αλλ' ἐπαντέον ὅθεν ἐξέβημεν. ο Ζακχαίε, σπεύσας κατά βηθι.» Νῦν ὄντως Ζακχαίος γέγονας· νῦν τῇ κλή σει κατάλληλον ἐπέδειξας τὴν ἐνέργειαν. Ζακχαίος γὰρ νικητὴς ἑρμηνεύεται· νῦν οὖν νικητής τῶν παθῶν ἐχρημάτισας. Ζακχαῖς, σπεύσας κατάβηθι. Διὰ τί καὶ τὴν σπουδὴν προστίθησιν; Ἵνα μάθῃς, ὡς οὐ χρὴ ῥᾳθύμως καὶ ἀμελῶς μετιέναι τὴν ἀρε τὴν, ἀλλὰ μετὰ προθύμου σπουδῆς. Ἐπειδὴ παρο δική ἐστιν ἡμῶν ἡ ζωὴ, καὶ χρὴ σπεύδειν ἡμᾶς εἰς τὸ ἀγαθὸν, ἔστ᾽ ἂν περιβεβλήμεθα τὸ σάρκινον τοῦτο περισκήνιον. Ἀλλὰ δοκεῖ πως τὸ ῥητὸν ἐναντίον πρὸς τὸν ἀποδοθέντα σκοπόν. Εἰ γὰρ καλὴ τοῦ Ζακχαίου ἡ πρὸς τὴν συκομοραίαν ἀνάβασις (ὑπερήρθη γὰρ τῶν γηίνων, καὶ ἄνω τῆς ἁμαρτίας ἐγένετο), πῶς κατελθεῖν ἐγκελεύεται· ο Ζακχαίε, σπεύσας κατάβηθι;» Πῶς τὸν καλῶς ἀνελθόντα ἐπισπεύδει πρὸς τὴν κατάβασιν; Ἱστορικῶς μὲν ἀπὸ τοῦ φυτού ὁ Σωτὴρ κατελθεῖν κελεύει· ἀναγωγικῶς δὲ διδάσκει ἡμᾶς, ὡς ἀρχὴ μετανοίας τῷ ἁμαρτήσαντι οὐκ ἄλλη τις ἁρμόδιο; εἴη, ὡς ἡ κατάβασις. Αὕτη δέ ἐστιν ἡ επάρσεως. ο Ζακχαῖε, σπεύσας κατάβηθι, βούλει μετανοῆσαι; ὑποβάθραν τῆς μετανοίας, καὶ ἄσειστον κρηπίδα θὲς τὴν ταπείνωσιν· κατάβηθι ἵνα ὑψωθῇς τοῖς πτεροῖς τῶν ἀρετῶν ἀνυψούμενος. ᾿Αλλὰ τίς ἡ τοῦ ἀρχιτελώνου ἐπαγγελία ἀκούσωμεν, μετὰ τὸ τὸν Κύριον ὑποδέξασθαι οἴκοι. δοκεῖ μὲν εἶναι συχῆ, οὐ μὴν τῇ ἀληθείᾳ ἐστι συκή. Πετ,denotabat, quod bonum sane judicio circa bonum τίας, οὐ δύναται ἰδεῖν τὸν Θεόν· εἰ δὲ τῆς ἁμαρτίας
ὑπεραρθῇ, καὶ κρείττων ταύτης ὀφθῇ, ὁρᾷ τὸν φωτοδότην Ἰησοῦν, τὴν ὄντως σωτηρίαν ἐκφωνοῦσαν
αὐτῷ· «Σήμερον σωτηρία τῷ οἴκῳ σου.»
erranti videtur, re autem vera, malum est; sic et
ipsa sycomorea plant: ficus quidem apparet
et tamen reipsa ficus non est. Dum igitur subter
sycomoream, hoc est subter peccatum quispiam sit, Deum videre non potest: si vero se supra peccatuin elevet, et superior illo videatur, jam conspicit lucis datorem Jesum, et eum, qui est vera salus,
dicentem sibi: Hodie salus domui tuæ facta est.)
• Suspiciens enim Jesus, inquit, vidit illum, et ait:
Zacchiae, festinans descendle, quia hodie in domo
tua oportet me manere. O beatam vocem, quam
Zacchans audivit, o divinam in homines benignitatem, quæ publicani fidem celeritate prevenit.
Simul enim eum vidit paululum e terrenis sublatum, ad se vocat hominem perditum, fiduciam impertiens illi, qui loqui non audebat. Sic et in prodigum filium se gessit. Ubi eum vidit a porcorum
convictu sejunctum, et ad paternain domum reversum, longe obviam oecurrens complexus est, et
collum osculatus. Talis est Dominus noster: quamvis
sexcentis maculis notati simus, quamvis oblita
cœno sit vita nostra; si modo promptum ostenderimus animum, et unam penitentie lacrymnam
s:illemnus, statim recipit nos in ulnas suas, et placabilem suam nateram ostendit, et præteritorum
omnium peccatorum obliviscitur. Sed revertendum
unde digressi sumus: ‹Zacchæe, festinans descende. Nunc vere Zacchæus evasisti, nunc facta
nomini congrua ostendilisti. Zacchæus enim, victorem vi nominis signal; nunc igitur victor
diceris peccatorum: «Zacchæc, festinans descende,>
quare festinationem adjungit? Ut discas non oportere socorditer et negligenter, seul alacri prompto
que studio ingredi 91 viam virtutis. Fluxa enim
est vita nostra, adeoque oportet ad bonum capessendum nos festinare, dum hoc corporis tabernaculo
circumtecti sumus. Sed enim videtur hoc dictum
tradito a nobis intellectui adversari quodammodo.
Si enim præclarum Zacchæo fuit sycomoream
ascendere (a terrenis quippe sublatus, et peccato
superior factus est), qua ratione jubetur descendete? Zacchae enim inquit, festinans descende.»
Quo pacto eum, qui bene ascenderat, incitat ad
descendendum? Quod ad historicum sensum attinet,
ab arbore eum descendere Salvator jubet, anagogica
vero consideratione nos docet nullum alium magis μακαρία ταπείνωσις, ἡ ἐναντία τῆς δαιμονιώδους
idoneum esse pœnitendi principium quam descensum. Hæc vero est felix humilitas, ex adverso
liaboli superbiae opposita. Zachar, festinans
descende; vis poenitentiam auspicari? fundamentum, et inconcussam pœnitentiæ basim pone
humilitatem; descende ut attollaris virtutum alis
• Αναβλέψας γάρ, φησίν, ὁ Ἰησοῦς εἶδεν αὐτὸν,
καὶ εἶπε· Ζακχαῖε, σπεύσας κατάβηθι· σήμερον
γὰρ ἐν τῷ οἴκῳ σου δεῖ με μεῖναι.» Ο μαχαρίας
φωνῆς, ἦς ὁ Ζακχαῖος ὑπήκουσεν! "Ω θεϊκῆς φιλαν
θρωπίας φθασάσης τῇ ταχύτητι τοῦ τελώνου τὴν
πίστιν! ῾Ομοῦ γὰρ εἶδεν αὐτὸν μικρὸν τῶν γηίνων
ὑπεραρθέντα, καὶ προσκαλεῖται τὸν ἀπολωλότα, καὶ
μεταδίδωσι θάρσους τῷ ἀπαρρησιάστῳ· οὕτω καὶ
τῷ ἀσώτῳ ποιεῖ. Ὁμοῦ τε εἶδε τὸν χοιρώδη βίον
ἀποσεισάμενον, καὶ πρὸς τὴν πατρικὴν ἑστίαν παρ
λινδρομήσαντα, καὶ μακρόθεν δραμὼν περιεπλάκη
φιλήσας τὸν τράχηλον. Τοιοῦτος ὁ ἡμέτερος Δεσπότ
της· καν μυρίαις κηλίσι κατεστιγμένοι εσμέν, καν
βορβορώδης ἐστὶν ὁ βίος ἡμῶν, εἰ προθυμίαν μόνην
ἐπιδειξαίμεθα, και δάκρυον μεταγνώσεως ἐπιστάξαιμεν, εὐθὺς ἐναγκαλίζεται, τὴν ἵλεω φύσιν ἐνδείκνυ
ται, πάντων τῶν προτέρων ἐπιλανθάνεται. Αλλ'
ἐπαντέον ὅθεν ἐξέβημεν. ο Ζακχαίε, σπεύσας κατά
βηθι.» Νῦν ὄντως Ζακχαίος γέγονας· νῦν τῇ κλή -
σει κατάλληλον ἐπέδειξας τὴν ἐνέργειαν. Ζακχαίος
γὰρ νικητὴς ἑρμηνεύεται· νῦν οὖν νικητής τῶν
παθῶν ἐχρημάτισας. Ζακχαῖς, σπεύσας κατάβηθι.
Διὰ τί καὶ τὴν σπουδὴν προστίθησιν; Ἵνα μάθῃς,
ὡς οὐ χρὴ ῥᾳθύμως καὶ ἀμελῶς μετιέναι τὴν ἀρε
τὴν, ἀλλὰ μετὰ προθύμου σπουδῆς. Ἐπειδὴ παροδική ἐστιν ἡμῶν ἡ ζωὴ, καὶ χρὴ σπεύδειν ἡμᾶς εἰς
τὸ ἀγαθὸν, ἔστ᾽ ἂν περιβεβλήμεθα τὸ σάρκινον τοῦτο
περισκήνιον. Ἀλλὰ δοκεῖ πως τὸ ῥητὸν ἐναντίον
πρὸς τὸν ἀποδοθέντα σκοπόν. Εἰ γὰρ καλὴ τοῦ Ζακχαίου ἡ πρὸς τὴν συκομοραίαν ἀνάβασις (ὑπερήρθη
γὰρ τῶν γηίνων, καὶ ἄνω τῆς ἁμαρτίας ἐγένετο),
πῶς κατελθεῖν ἐγκελεύεται· ο Ζακχαίε, σπεύσας
κατάβηθι;» Πῶς τὸν καλῶς ἀνελθόντα ἐπισπεύδει
πρὸς τὴν κατάβασιν; Ἱστορικῶς μὲν ἀπὸ τοῦ φυτού
ὁ Σωτὴρ κατελθεῖν κελεύει· ἀναγωγικῶς δὲ διδάσκει
ἡμᾶς, ὡς ἀρχὴ μετανοίας τῷ ἁμαρτήσαντι οὐκ ἄλλη
τις ἁρμόδιο; εἴη, ὡς ἡ κατάβασις. Αὕτη δέ ἐστιν ἡ
επάρσεως. ο Ζακχαῖε, σπεύσας κατάβηθι, βούλει
μετανοῆσαι; ὑποβάθραν τῆς μετανοίας, καὶ ἄσειστον
κρηπίδα θὲς τὴν ταπείνωσιν· κατάβηθι ἵνα ὑψωθῇς
τοῖς πτεροῖς τῶν ἀρετῶν ἀνυψούμενος. ᾿Αλλὰ τίς ἡ
τοῦ ἀρχιτελώνου ἐπαγγελία ἀκούσωμεν, μετὰ τὸ τὸν
Κύριον ὑποδέξασθαι οἴκοι.
Francisci Scorsi nola.
Ficus quidem apparet. Ex Dioscoride supra,
pot. 57, fico similis sycomorus dicitur, nec ficus
Tamen est. Hic autem est abrupta sententia in cod.
P. deficientibus ommino necessariis post verbum
δοκεῖ μὲν his, εἶναι συχῆ, οὐ μὴν τῇ ἀληθείᾳ ἐστι
συκή.
Victorem vi nominis. Hebræis ŋyд est vincere, et victoria mutatis punctis, quæ posteriores
rabbini apposuerunt. Ab hac videtur deducere Theophanes Zacchæi nomen, quod victoriam sonare
vult, dempta tamen principe littera; sed video hoc
nomen interpretatum purum, et quide: rectius a
Πετ, quod est purum esse.
col. 353–354page 114 of 367
PG 132:353Ἰδοὺ τὰ ἡμίση τῶν ὑπαρχόντων μοι, Κύριε, δί δωμι τοῖς πτωχοίς.» Ως καλὴ τοῦ τελώνου ἡ τῆς μετανοίας ὑποβάθρα· διὰ τῆς πρὸς τοὺς πένητας εὐποιίας εὐστείβητον ἑαυτῷ κατασκευάζει τὴν τῆς σωτηρίας εδόν· ο Ἰδοὺ τὰ ἡμίση τῶν ὑπαρχόντων μοι, Κύριε, δίδωμι τοῖς πτωχοίς. • Εμεμαθήκει ὅτι ἐν οὐδενὶ, ὡς ἐλέῳ Θεὸς θεραπεύεται, καὶ ἔλεον, οὐχὶ θυσίαν ζητεί. Εμεμυσταγωγητο ὑπὸ τοῦ Δα νιήλ Τὰς ἁμαρτίας σου ἐν ἐλεημοσύναις ἐξαλείψεις, καὶ τὰς ἀνομίας σου ἐν οἰκτιρμοίς πενήτων· ο διὰ τοῦτο δοῦναι τὰ ἡμίση τῶν ὑπαρχόντων αὐτοῦ τοῖς πένησιν ἐπηγγείλατο· τάγε μὴν ἐκ πλεονεξίας αὐτῷ πορισθέντα ἐκ τοῦ τετραπλοῦν ἀποτίσειν ὑπέσχετο. Εἴ τινος γάρ, φησίν, ἐσυκοφάντησα, ἀποδίδωμι τετραπλούν.» Τιμᾷ τοῦ νόμου τὸ πρόσταγμα. Ο γὰρ θεσπέσιος Μωϋσῆς ταύτην ἐνομοθέτησε τῷ ἄρ παγι τὴν ἀπόσισιν, καὶ τοῦτο καταμάθοις τοῖς ἱεροῖς αὐτοῦ νόμοις προσεσχηκώς. Ἐπεὶ οὖν ὑπέσχετο τὰ ἡμίση τῶν ἑνόντων δοῦναι πτωχοίς, ᾔδει δὲ μάλα σαφῶς, ὡς τὰ ἐξ ἀδικίας· Θεὸς οὐ προσίεται, εἰ μὴ πρότερον λυθείεν αἱ κατὰ τῶν ἀδικηθέντων πλεονεξίαι, εὐγνωμόνως τοῦτο ποιεῖν ἐπαγγέλλεται. Φρε ναβλαβείας γὰρ ἐσχάτης, καὶ ἥκιστα τῷ καθαρῷ ἀρέσκον Θεῷ ἐκ τῆς ἐπαράτου φιλοκερδείας, καὶ ἁρπαγῆς ἐλεημοσύνην ποιεῖν, καὶ οἴεσθαι τοῦτο 08 ραπεύειν Θεόν. Ταῦτ᾽ οὖν μυσταγωγηθέντες, ἀγαπητοὶ, τὸν Ζακχαίον τουτονὶ μιμησώμεθα· μηδὲ τελώ του μετανοίας ἀπολειφθείημεν· ἐσμὲν γὰρ, ὡς ἀλη θῶς, καὶ ἡμεῖς, ἐν Ἱεριχῷ ἐν τῇ καταβάσει τοῦ κόσ σμου τούτου, εἰς ὃν ἀπεῤῥίφημεν, καὶ διέρχεται ὁ Σωτὴς καθ' ἑκάστην διὰ τῶν εὐαγγελικῶν διδασκαλιῶν εὐαγγελιζόμενος. Καταλείψωμεν τὸ γήϊνον φρό νημα, ὑπεράνω της συκομοραίας, ήγουν τῆς ἁμαρ τίας γενώμεθα. Οὐκ ἔνι γὰρ ἄλλως ἰδεῖν τὸν Χρι στὸν, εἰ μὴ τὴν ἐπισκοτοῦσαν ἡμᾶς τῆς ἁμαρτίας ὑπερβῶμεν σκιάν. Δῶμεν καὶ ἡμεῖς τὰ ἡμίση των ὑπαρχόντων τοῖς πτωχοίς. Κοινωνούς τῆς σῆς περι ουσίας λάδι τοὺς πένητας. Αποφόρτισαι τὰ πολλὰ τῆς νηός, ἵνα πλέῃς κουφότερον, ὁ Θεολόγο; παραινεῖ Γρηγόριος. Ισως ἐχθροὶ κληρονομήσουσι τὰ κτηθέντα σοι· τί μὴ προαρπάσας δίδως αὐτὰ τῷ Θεῷ; Εἰπὲ δὲ μετὰ τοῦ Ζακχαίου· 4 Ἰδοὺ τὰ ἡμίση τῶν ὑπαρ χόντων μοι δίδωμι τοῖς πτωχοίς, ο Αλλὰ λόγισαι τὰς τὰς πράξεις, καὶ ὅσαι μὲν φαύλαι, καὶ πονηραί, δοθήτωσαν τοῖς δαίμοσι τοῖς πτωχοίς παντὸς ἀγαθοῦ, καὶ ἀνθ᾿ ἑνὸς ἀδικήματος ἀπότισαι τετραπλούν. ᾿Αντὶ τῆς μιᾶς ψυχῆς, ἦν τοῖς τῆς σαρκὸς θελήμασιν ὑπείκων ἐπλεονέκτησας, ἀπότισαι τετραπλοῦν τὸ τετράστοιχον σῶμα τοῖς εἰς μετάνοιαν πόνοις διδούς, ἵνα τῆς εὐκταίας ἐκείνης, καὶ μακαρίας ἀκούσῃς σε Τ! οὐχ άρ πάζων πρότερον δίδως Θεῷ; Τί μὴ προαρπάτα; δίδως αὐτῷ τῷ Θεῷ;HOMILIA XV.
levatus. Sed quæ fuerit principis publicanorum promissio, postquam Dominum domum recepit,
audiamus:
• Ἰδοὺ τὰ ἡμίση τῶν ὑπαρχόντων μοι, Κύριε, δίδωμι τοῖς πτωχοίς.» Ως καλὴ τοῦ τελώνου ἡ τῆς
μετανοίας ὑποβάθρα· διὰ τῆς πρὸς τοὺς πένητας
εὐποιίας εὐστείβητον ἑαυτῷ κατασκευάζει τὴν τῆς
σωτηρίας εδόν· ο Ἰδοὺ τὰ ἡμίση τῶν ὑπαρχόντων
μοι, Κύριε, δίδωμι τοῖς πτωχοίς. • Εμεμαθήκει
ὅτι ἐν οὐδενὶ, ὡς ἐλέῳ Θεὸς θεραπεύεται, καὶ ἔλεον,
οὐχὶ θυσίαν ζητεί. Εμεμυσταγωγητο ὑπὸ τοῦ Δανιήλ Τὰς ἁμαρτίας σου ἐν ἐλεημοσύναις ἐξαλείψεις,
καὶ τὰς ἀνομίας σου ἐν οἰκτιρμοίς πενήτων· ο διὰ
τοῦτο δοῦναι τὰ ἡμίση τῶν ὑπαρχόντων αὐτοῦ τοῖς
πένησιν ἐπηγγείλατο· τάγε μὴν ἐκ πλεονεξίας αὐτῷ
πορισθέντα ἐκ τοῦ τετραπλοῦν ἀποτίσειν ὑπέσχετο.
• Εἴ τινος γάρ, φησίν, ἐσυκοφάντησα, ἀποδίδωμι
τετραπλούν.» Τιμᾷ τοῦ νόμου τὸ πρόσταγμα. Ο
γὰρ θεσπέσιος Μωϋσῆς ταύτην ἐνομοθέτησε τῷ ἄρ
παγι τὴν ἀπόσισιν, καὶ τοῦτο καταμάθοις τοῖς ἱεροῖς
αὐτοῦ νόμοις προσεσχηκώς. Ἐπεὶ οὖν ὑπέσχετο τὰ
ἡμίση τῶν ἑνόντων δοῦναι πτωχοίς, ᾔδει δὲ μάλα
σαφῶς, ὡς τὰ ἐξ ἀδικίας· Θεὸς οὐ προσίεται, εἰ μὴ
πρότερον λυθείεν αἱ κατὰ τῶν ἀδικηθέντων πλεον
εξίαι, εὐγνωμόνως τοῦτο ποιεῖν ἐπαγγέλλεται. Φρεναβλαβείας γὰρ ἐσχάτης, καὶ ἥκιστα τῷ καθαρῷ
ἀρέσκον Θεῷ ἐκ τῆς ἐπαράτου φιλοκερδείας, καὶ
ἁρπαγῆς ἐλεημοσύνην ποιεῖν, καὶ οἴεσθαι τοῦτο 08ραπεύειν Θεόν. Ταῦτ᾽ οὖν μυσταγωγηθέντες, ἀγαπη
τοί, τὸν Ζακχαίον τουτονὶ μιμησώμεθα· μηδὲ τελώ
του μετανοίας ἀπολειφθείημεν· ἐσμὲν γὰρ, ὡς ἀλη
θῶς, καὶ ἡμεῖς, ἐν Ἱεριχῷ ἐν τῇ καταβάσει τοῦ κόσ
σμου τούτου, εἰς ὃν ἀπεῤῥίφημεν, καὶ διέρχεται ὁ
Σωτὴς καθ' ἑκάστην διὰ τῶν εὐαγγελικῶν διδασκα
λιῶν εὐαγγελιζόμενος. Καταλείψωμεν τὸ γήϊνον φρό
νημα, ὑπεράνω της συκομοραίας, ήγουν τῆς ἁμαρτίας γενώμεθα. Οὐκ ἔνι γὰρ ἄλλως ἰδεῖν τὸν Χρι
στὸν, εἰ μὴ τὴν ἐπισκοτοῦσαν ἡμᾶς τῆς ἁμαρτίας
ὑπερβῶμεν σκιάν. Δῶμεν καὶ ἡμεῖς τὰ ἡμίση των
ὑπαρχόντων τοῖς πτωχοίς. Κοινωνούς τῆς σῆς περι
ουσίας λάδι τοὺς πένητας. Αποφόρτισαι τὰ πολλὰ
τῆς νηός, ἵνα πλέῃς κουφότερον, ὁ Θεολόγο; παραινεῖ
Γρηγόριος. Ισως ἐχθροὶ κληρονομήσουσι τὰ κτηθέντα
σοι· τί μὴ προαρπάσας δίδως αὐτὰ τῷ Θεῷ; Εἰπὲ
δὲ μετὰ τοῦ Ζακχαίου· 4 Ἰδοὺ τὰ ἡμίση τῶν ὑπαρ
χόντων μοι δίδωμι τοῖς πτωχοίς, ο Αλλὰ λόγισαι
τὰς τὰς πράξεις, καὶ ὅσαι μὲν φαύλαι, καὶ πονηραί,
δοθήτωσαν τοῖς δαίμοσι τοῖς πτωχοίς παντὸς ἀγαθοῦ,
καὶ ἀνθ᾿ ἑνὸς ἀδικήματος ἀπότισαι τετραπλούν.
᾿Αντὶ τῆς μιᾶς ψυχῆς, ἦν τοῖς τῆς σαρκὸς θελήμασιν
ὑπείκων ἐπλεονέκτησας, ἀπότισαι τετραπλοῦν τὸ
τετράστοιχον σῶμα τοῖς εἰς μετάνοιαν πόνοις διδούς,
ἵνα τῆς εὐκταίας ἐκείνης, καὶ μακαρίας ἀκούσῃς
*** Matth. ix, 13. σε Dun. 19, 21.
• Ecce dimidium bonorum meorum, Domine,
do pauperibus. › Quam bene a publicano jactum
penitentiae fundamentum. Beneficentia in pauperes
expeditam sibi parat ad salutem viam: Ecce dimidinim bonorum meorum, Domine, do pauperibus 61 *
;) rem unam esse ex multis, quæ Deum
propitium reddat, misericordiam sciebat, quodque
misericordiam, non sacrificium petit. Instructus a
Daniele fuerat: ‹ Peccata tua in eleemosynis redime, et iniquitates in miserationibus pauperum"; ›
ideo dimidium bonorum suorum pauperibus se daturum, et quæ per avaritiam cumulata fuerant,
eorum quadruplum persoluturum se promittit.
• Si quid, inquit, aliquem defraudavi, redilo
quadruplum.» Legis præceptum observat. Divinus
enim Moyses hane solvendi rationem raptori sancivit. Quod intelliges, si sacras ejus leges ((2)
attenderis. Postquam igitur eorum quæ possidebat,
dimidiam partem pauperibus pollicitus est se daturum, sciebat vero planissime ea quae per injustitian
quæsita sunt, accepta Deo non esse, nisi prios
injusta lucra solvantur, libenti animo id se recipit
præstiturum. Extremæ enimn dementiæ est, et nequaquam ei qui purus est, placitumn Deo, de exsccrando lucro, et 92 rapina benigne pauperibus
facere; et hoc Dei obsequio ducere. Hac igitur
doctrina initiati, charissimi, Zacchaum hunc imitemur, seque publicani penitentia careanus. Versamur enim et nos verissime in Jericho, hoc est in
bac mundi valle, in quam dejecti fuimus; et per
eum quotidie Salvator ambulat per evangelicam
doctrinam nobis prædicans. Terrenum sensum ab‐
jiciamus; et supra sycomorum, hoc est supra peccatum attollamur. Neque enim fas aliter Christum
videre, nisi peccatum nobis obumbrans transcendamus. Demns et nos pauperibus dimidium opum.
nostrarum. Pauperes tibi adjonge socios fortunarum
tuarum. Exonera a supervacaneis navem, ut levius
naviges, quod theologus Gregorius monet. Inimici
tui fortassis ea quæ possides, hæreditate obtinebunt. Quidni igitur hac ab illis præripis et
Deo largiris? dic age cum Zarchæo: «Ecce dimidium bonorum meorum do pauperibus. Sed es
actionum tuarum rationem puta, et quæ make ae
perversæ sunt, dæmonibus dentur omnis boni indigentibus pro una frande quadruplum redde,
pro una scilicet anima quam corporis libidinibus
obsequendo defraudasti, corpus ex quatuor constitutum elementis laboribus pœnitentiæ addicens
quasi quadruplum redde; ut optabilem illum, 26
Francisci Scorsi notæ.
(C2) Si sacras ejus leges. Exodi cap. xxu, v. 4,
whi Deus præcipit ei, qui oven furatus sit, quadreplum reddere.
Quidni igitur hac ab illis praripis. Varietas
est in codd. sed parvi momenti. P. sic: Τ! οὐχ άρ
πάζων πρότερον δίδως Θεῷ; G. Τί μὴ προαρπάτα;
δίδως αὐτῷ τῷ Θεῷ; quæ mihi lectio visa concinnior
est.
col. 355–356page 115 of 367
Homilia XVI
PG 132:355φωνῆς· Ἐν τῷ οἴκῳ σου δεί με μεῖναι. Αληθῶς γὰρ ἡ τοῦ μετανοοῦντος ψυχή, καὶ ἐπιστρέφοντος εἰς Θεὸν, καὶ διὰ μετανοίας τὴν οἰκίαν σαροῦντος τῆς συνειδήσεως οἶκος γίνεται τοῦ Θεοῦ. κεκαθαρμένοις γὰρ οὔσιν ἐνοικῆσαι ἐν ἡμῖν, καὶ ἐμπεριπατῆσαι ὁ ἀψευδής Θεὸς ἐπαγγέλλεται· ᾧ πρέπει πᾶσα αἴνεσις καὶ μεγαλοπρέπεια εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν. ΟΜΙΛΙΑ 14. Περὶ τοῦ Τελώνου καὶ Φαρισαίου. Πάλιν ἡ εὐαγγελικὴ φωνὴ πρὸς τὴν πατρικὴν ἡμᾶς ἀνάγουσα κλίμακα, τὴν δευτέραν βαθμίδα προτίθησι τῇ γὰρ παρελθούση Κυριακῇ ὑπανοίξασα ἡμῖν τὴν τῆς μετανοίας ὁδὸν διὰ τῆς τοῦ Ζακχαίου Ιστορίας, καὶ ἠρέμα ἐμφήνασα τὸ τῆς ταπεινοφροσύνης παράγγελμα ἐκ τοῦ εἰπεῖν· ι Σπεύσας κατάβηθι, ο σήμερον διαλευκαίνει τοῦτο λαμπρότερον, καὶ δεί κνυσιν ἀριδηλότερον τὸ ἐκ ταύτης κατόρθωμα, καὶ τὸ ἐκ τῆς κενοδοξίας ολίσθημα, καὶ ὅσον τῆς μὲν τὸ δικαίωμα, τῆς δὲ τὸ ἐλάττωμα· ἐπειδὴ δὲ τὸ μὲν τελωνεῖν ἔσχατόν ἐστι κομιδῇ πάντων τῶν κακῶν, ἅτε περιεκτικὸν ἁρπαγῆς, καὶ πλεονεξίας, καὶ φιλο αργυρίας τυγχάνον, ἣν ὁ ᾿Απόστολος εἰδωλολατρείαν ἐκάλεσε, τὸ δὲ τῶν Φαρισαίων καύχημα πάντων ένο μίζετο κρεῖττον, ὡς τοῦ νόμου τηροῦν τὴν ἀκρίβειαν, καὶ παντὸς καθαροῦν μολύσματος (Φαρισαῖος γὰρ καθαρὸς ἑρμηνεύεται), διὰ τοῦτο τὸ ἔσχατον ἐν ἀδι κίαις, καὶ τέλειον δῆθεν ἀρετῆς ὁ Σωτὴρ ἐν τῇ πιο ραβολῇ παρεντίθησιν. Ο δε γὰρ ἐρεθίζειν πρὸς μέσ μησιν τὸ ἐκ τῶν κρειττόνων παράδειγμα. ᾿Αλλὰ βέλ τιον ἄνωθεν λαβόντες τὴν παραβολὴν ταῖς φιλοθέοις ὑμῶν ἐπεξηγησόμεθα ἀκοαῖς. ®: • Εἶπεν ὁ Κύριος τὴν παραβολὴν ταύτην ἄνθρωποι δύο ἀνέβησαν εἰς τὸ ἱερὸν προσεύξασθαι· ὁ εἷς Φαρισαίος, καὶ ὁ ἕτερος Τελώνης.» Τί μὲν οὖν ἐστι παραβολή, καὶ διατί ὁ Σωτὴρ ἐν παραβολαῖς τὰ πολλὰ διελέγετο, ἐν ἄλλοις ἡμῖν προεξήτασται. Νῦν δὲ καὶ τοῦτο ἐπισημήνασθαι χρή, ὡς ὁπόταν ἐν ταῖς παραβολαῖς ἐθέλῃ θεολογεῖν, καὶ περὶ τῆς ἐνιαία; καὶ θείας φύσεως διαλέγεσθαι, τότε δὴ ἕνα ὑποτίθεται ἄνθρωπον, ὡς τό· ι Ανθρωπός τις εποίησε ɔ ‹ δεῖπνον μέγαν, καί· ο αμοιώθη ἡ βασιλεία τῶν ;, η οὐρανῶν ἀνθρώπῳ βασιλεῖ.» ᾿Αλλὰ καὶ ὁπηνίκα με την τὴν κακίαν διαβάλλειν ἐθέλῃ, ἢ τὴν ἀρετὴν ἐπαινεῖν, χρῆται τῷ ἐνικῷ ἀριθμῷ, ὡς ἐπὶ τοῦ πλουσίου, οὗ ἡ χώρα εὐφόρησε, καὶ τοῦ τῆς ἀδικίας κριτοῦ. Ἐπὶ δὲ τῆς ἀρετῆς, τοῦ ἐμπόρου ἐκείνου τοῦ ἀντὶ πάντων τὸν πολύτιμον μαργαρίτην κτησαμένου, καὶ τοῦ ἀγαθοῦ ἀνθρώπου, τοῦ ἐκβάλλοντος ἐκ τοῦbeatam audias vocem: c In domo tua oportet ine φωνῆς· «Ἐν τῷ οἴκῳ σου δεί με μεῖναι.» Αληθῶς
manere,» vere enim resipiscentis, et revertentis ad
Deum, et per penitentiam con-cientiæ domum
verrentis anima domus eficitur Dei; in nobis enim,
si puri simus, inhabitare, et inambulare se verax
Deus promittit, quem decet omnis laus, et magnificentia in sæcula sæculorum. Amen.
HOMILIA XVI.
De Publicano et Pharisæo.
Rursus ad illam patriarchæ scalam sermo Evangelii nos attollens secundum subjicit gradum. Etenim cum superiore Dominica die per historiam
Zacchæi viam pœnitentiæ nobis aperuisset, et per ea
verbæ: ‹ Festinans descende, › humilitatis consilium
sensim insinuasset, hodie explanat hoc 93 clarius,
et quam bene feliciterque per illam res gerantur,
quam male per superbiam cadant, quantum in
una justitiæ lucrum, quantum in altera damni sit,
ɔstendit illustrius. Quoniam vero publicani negotium postremum ommium omnino malorum
‹st, quippe cum in eo rapacitas, circumscriptio
aliorum, babendique cupiditas, quam idololatriam
vocat Apostolus ", contineatur; Pharisæi vero
gloriatio omnium optima videbatur, cum et legis
exactissimam observationem, et ab omni sorde
puritatem præ se ferret (Pharisæus siquidem purus
interpretatur idcirco quod est postremum in
vitiis, quodque in virtute summum in parabola
Dominus componit. Solet quippe exemplum ab eo
ductum, quod in quaque re maxime excellit, ad
imitationem animos irritare. Sed melius factu est,
si parabolam ab initio exorsi eam vestris auribus
divini verbi cupidis explicemus.
G
γὰρ ἡ τοῦ μετανοοῦντος ψυχή, καὶ ἐπιστρέφοντος
εἰς Θεὸν, καὶ διὰ μετανοίας τὴν οἰκίαν σαροῦντος
τῆς συνειδήσεως οἶκος γίνεται τοῦ Θεοῦ. Κεκαθαρ
μένοις γὰρ οὔσιν ἐνοικῆσαι ἐν ἡμῖν, καὶ ἐμπεριπατῆσαι ὁ ἀψευδής Θεὸς ἐπαγγέλλεται· ᾧ πρέπει πᾶσα
αἴνεσις καὶ μεγαλοπρέπεια εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν.
Περὶ τοῦ Τελώνου καὶ Φαρισαίου.
Πάλιν ἡ εὐαγγελικὴ φωνὴ πρὸς τὴν πατρικὴν ἡμᾶς
ἀνάγουσα κλίμακα, τὴν δευτέραν βαθμίδα προτίθησι
τῇ γὰρ παρελθούση Κυριακῇ ὑπανοίξασα ἡμῖν τὴν
τῆς μετανοίας ὁδὸν διὰ τῆς τοῦ Ζακχαίου Ιστορίας,
καὶ ἠρέμα ἐμφήνασα τὸ τῆς ταπεινοφροσύνης πα
ράγγελμα ἐκ τοῦ εἰπεῖν· ι Σπεύσας κατάβηθι, ο
σήμερον διαλευκαίνει τοῦτο λαμπρότερον, καὶ δείκνυσιν ἀριδηλότερον τὸ ἐκ ταύτης κατόρθωμα, καὶ
τὸ ἐκ τῆς κενοδοξίας ολίσθημα, καὶ ὅσον τῆς μὲν τὸ
δικαίωμα, τῆς δὲ τὸ ἐλάττωμα· ἐπειδὴ δὲ τὸ μὲν
τελωνεῖν ἔσχατόν ἐστι κομιδῇ πάντων τῶν κακῶν,
ἅτε περιεκτικὸν ἁρπαγῆς, καὶ πλεονεξίας, καὶ φιλο
αργυρίας τυγχάνον, ἣν ὁ ᾿Απόστολος εἰδωλολατρείαν
ἐκάλεσε, τὸ δὲ τῶν Φαρισαίων καύχημα πάντων ένομίζετο κρεῖττον, ὡς τοῦ νόμου τηροῦν τὴν ἀκρίβειαν,
καὶ παντὸς καθαροῦν μολύσματος (Φαρισαῖος γὰρ
καθαρὸς ἑρμηνεύεται), διὰ τοῦτο τὸ ἔσχατον ἐν ἀδι
κίαις, καὶ τέλειον δῆθεν ἀρετῆς ὁ Σωτὴρ ἐν τῇ πιο
ραβολῇ παρεντίθησιν. Ο δε γὰρ ἐρεθίζειν πρὸς μέσ
μησιν τὸ ἐκ τῶν κρειττόνων παράδειγμα. ᾿Αλλὰ βέλ
τιον ἄνωθεν λαβόντες τὴν παραβολὴν ταῖς φιλοθέοις
ὑμῶν ἐπεξηγησόμεθα ἀκοαῖς.
• Dixit Jesus parabolam hanc ®: Duo homines as- • Εἶπεν ὁ Κύριος τὴν παραβολὴν ταύτην Ανθρω
cenderunt in templum, ut orarent, unus Pharisæus, ποι δύο ἀνέβησαν εἰς τὸ ἱερὸν προσεύξασθαι· ὁ εἷς
et alter Publicanus. Quid sane parabola sit, et Φαρισαίος, καὶ ὁ ἕτερος Τελώνης.» Τί μὲν οὖν ἐστι
quamobrem Dominus in parabolis multa disseruerit, παραβολή, καὶ διατί ὁ Σωτὴρ ἐν παραβολαῖς τὰ
aliis a nobis discussum est locis. Nunc vero illud πολλὰ διελέγετο, ἐν ἄλλοις ἡμῖν προεξήτασται. Νῦν
etiam animadvertere opus est, quod quoties in δὲ καὶ τοῦτο ἐπισημήνασθαι χρή, ὡς ὁπόταν ἐν ταῖς
parabolis de Deo, et de singulari, divinaque natura παραβολαῖς ἐθέλῃ θεολογεῖν, καὶ περὶ τῆς ἐνιαία;
sermonem instituit, tunc sane unum substituit καὶ θείας φύσεως διαλέγεσθαι, τότε δὴ ἕνα ὑποτί
hominem: ut, Homo quidam fecit cœnam ma- θεται ἄνθρωπον, ὡς τό· ι Ανθρωπός τις εποίησε
gnam; ɔ et, ‹ Simile est regnum cœlorum homini δεῖπνον μέγαν, καί· ο αμοιώθη ἡ βασιλεία τῶν
regi;, quin etiam si quando solam improbita- η οὐρανῶν ἀνθρώπῳ βασιλεῖ.» ᾿Αλλὰ καὶ ὁπηνίκα με
tem vituperandam vel virtutemn laudandam sivi
proponit, singulari utitur numero: ut de divite,
cujus ager attulit fructum; et de judice iniquo “.
Circa virtutem vero de negotiatore illo, qui datis
omnibus bonis pretiosam redemit margaritam **
et de homine bono proferente de thesauro cordis
6%
την τὴν κακίαν διαβάλλειν ἐθέλῃ, ἢ τὴν ἀρετὴν
ἐπαινεῖν, χρῆται τῷ ἐνικῷ ἀριθμῷ, ὡς ἐπὶ τοῦ
πλουσίου, οὗ ἡ χώρα εὐφόρησε, καὶ τοῦ τῆς ἀδικίας
κριτοῦ. Ἐπὶ δὲ τῆς ἀρετῆς, τοῦ ἐμπόρου ἐκείνου τοῦ
ἀντὶ πάντων τὸν πολύτιμον μαργαρίτην κτησαμένου,
καὶ τοῦ ἀγαθοῦ ἀνθρώπου, τοῦ ἐκβάλλοντος ἐκ τοῦ
• Eplies. v. 5. * Luc. xvii, 10 seqq. * Luc. sir, 16; Matth. xxi, et c. xvii: 66 Luc. xii, 17.
* Luc. xvi, 7. es Matth.!!!, 41.
Francisci Scorsi notæ.
Superiore Dominica die. Vide supra not. 50.
Pubiicani negotium. Vide not. 51.
Purus interpretatur. Si ad vim originationis
respicias, Pharisæus ad verbum divisus exponitur
a radice y D, dividere, quia vero divisi, ideo dicti
Pharisæi, quod puritatem, et sanctimoniam legisque cultum præ alis singularem præ se ferrent;
ideo quod ad rem nomini subjectam vera est Theo·
phanis interpretatio.
col. 357–358page 116 of 367
PG 132:357θησαυροῦ τῆς καρδίας καινὰ καὶ παλαιά. Οπηνίκα. δὲ σύγκρισιν ἀρετῆς, καὶ κακίας ἐθέλει ποιήσασθαι, δύο ἀνθρώπους ἐναντιογνωμονοῦντας παρίστησιν, ὡς τὸν πλούσιον, καὶ τὸν Λάζαρον, καὶ δύο υἱοὺς, τοὺς ὑπὸ πατρὸς κελευσθέντας εἰς τὸν ἀγρὸν ἀπελθεῖν, καὶ τὰς δύο τὰς ἐν τῷ μύλωνι, ὧν τῆς μιᾶς παρα λαμβανομένης, ἡ ἑτέρα ἀφίεται. ᾿Αλλὰ καὶ οἱ δύο υἱοὶ, ὧν ὁ μὲν ἔμεινε σὺν τῷ Πατρὶ, ὁ δὲ συβώτης ἐγένετο), ἀρετῆς, καὶ κακίας ἦσαν ὑπόδειγμα. Κανταῦθα γοῦν παράλληλα τιθεὶς, οἴησιν καὶ τα πεί νωσιν, καὶ Φαρισαῖον καὶ τελώνην παρέλαβεν. Ανθρωποι δύο ἀνέβησαν εἰς τὸ ἱερὸν προσεύξασθαι·, ἐκ τοῦ εἰπεῖν, Ἀνέβησαν, φαίνεται ὅτι μετεωρότερος ἦν τῆς πόλεως ὁ ναός. Στοαὶ γὰρ κάτ τωθεν ἐκ τῶν κρηπίδων, καὶ ἀψίδες ἀμοιβαδὸν τὸν ναὸν ἐπερείδουσαι εἰς τὸ ὕψος αὐτὸν μετεώριζον. Εξω θεν δὲ λίθιναι βαθμίδες ἐκ τῶν χθαμαλωτέρων ἄχρι τῶν πυλῶν τοῦ ναοῦ διηγείροντο· ὡς παντὶ βουλομένῳ εἰσελθεῖν ἐν τῷ ἱερῷ, εὑρίσκειν ἀνωφερῆ τὴν εἰσέλευσιν· διὰ τοῦτό φησιν· «Ανθρωποι δύο ἀνέ βησαν· ο καλὴ μὲν οὖν καὶ ἡ καθ᾽ ἱστορίαν σαφήνεια τοῦ τόπου τὴν θέσιν ἐφερμηνεύουσα· ἀλλὰ τῷ γε φιλομαθεῖ οὐκ ἀρκετὴ τῆς ἱστορίας ἡ μάθησις, ἀλλὰ βατεύων εἰς θεωρίαν ὁ νοῦς τῷ τῆς ἀναγωγῆς φωτι ἑλλαμπρύνεται. Τί οὖν ἐστι τὸ νοούμενον ἐκ τοῦ, Ανθρωποι δύο ἀνέβησαν εἰς τὸ ἱερὸν προσεύξασθαι; › Εδήλωσε τῆς προσευχῆς τὴν ἰσχύν, ἀπὸ τοῦ φάναι, 'Ανέβησαν. Ἐπὶ καλῷ μὲν ἀμφοτέρων ἡ πρὸς τὸ ἱερὸν ἀνάβασις· προσευχῆς γὰρ χάριν ἀναβεβή. κατον. Ἡ δὲ προσευχὴ γῆθεν ἀνάγει πρὸς αιθέρα τὸν προσευχόμενον, καὶ τοῖς ἀγγέλοις ἑνοῖ τὸν ἄν θρωπον, ἐπιθιγγάνειν τε παρασκευάζει τοῖς άλλοις τὴν ἔνυλον. Εἶτα δι' αὐτῶν ὁ νοῦς φωτιζόμενος χειρ αγωγεῖται, ὡς ἐφικτόν, πρὸς τὴν τοῦ Θεοῦ κατα νόησιν. Εἴ τις ὑμῶν φιλοπόνως ἀνέγνω τὴν 'Ασκητι άνθρωπο: δύο ανέβησαν, καλὴ μὲν οὖν καὶ ἡ καθ' ἱστο ρία», εἰς τὸ ἱερὸν προσεύξασθαι τὸ νοουμένοις νοεραῖς οὐσίαις, λεγομένοις μεσομένοις γίνε σθαι ἐν τοῖς μεσομένοις ἢ νοουμένοις, 38: Τι γὰρ ὑψηλότερον ἀγαθὸν τοῦ τῷ Κυ Περὶ τῆς ἱερᾶς, καὶ μητρὸς τῶν ἀρετῶν τῆς μακαρίας προσευχής, Αρχὴ μὲν προσευχῆς προσβολαὶ μονολογίστως διωκέμεναι ἐκ προοιμίων αὐτῶν, μεσότης τὸ ἐν τοῖς λεγομένοις, ή νοουμένοις μόνοις εἶναι τὴν διάνοιαν, τὰ δὲ ταύτης τέλειον ἁρπαγὴ πρὸς Κύριον.HOMILIA XVI.
θησαυροῦ τῆς καρδίας καινὰ καὶ παλαιά. Οπηνίκα sui nova et velera. Quando vero virtutem, ac
δὲ σύγκρισιν ἀρετῆς, καὶ κακίας ἐθέλει ποιήσασθαι,
δύο ἀνθρώπους ἐναντιογνωμονοῦντας παρίστησιν, ὡς
τὸν πλούσιον, καὶ τὸν Λάζαρον, καὶ δύο υἱοὺς, τοὺς
ὑπὸ πατρὸς κελευσθέντας εἰς τὸν ἀγρὸν ἀπελθεῖν,
καὶ τὰς δύο τὰς ἐν τῷ μύλωνι, ὧν τῆς μιᾶς παρα
λαμβανομένης, ἡ ἑτέρα ἀφίεται. ᾿Αλλὰ καὶ οἱ δύο
υἱοὶ, ὧν ὁ μὲν ἔμεινε σὺν τῷ Πατρὶ, ὁ δὲ συβώτης
ἐγένετο), ἀρετῆς, καὶ κακίας ἦσαν ὑπόδειγμα.
Κανταῦθα γοῦν παράλληλα τιθεὶς, οἴησιν καὶ τα πείνωσιν, καὶ Φαρισαῖον καὶ τελώνην παρέλαβεν.
• Ανθρωποι δύο ἀνέβησαν εἰς τὸ ἱερὸν προσεύξασθαι·, ἐκ τοῦ εἰπεῖν, Ἀνέβησαν, φαίνεται ὅτι
μετεωρότερος ἦν τῆς πόλεως ὁ ναός. Στοαὶ γὰρ κάτ
τωθεν ἐκ τῶν κρηπίδων, καὶ ἀψίδες ἀμοιβαδὸν τὸν
ναὸν ἐπερείδουσαι εἰς τὸ ὕψος αὐτὸν μετεώριζον. Εξω
θεν δὲ λίθιναι βαθμίδες ἐκ τῶν χθαμαλωτέρων ἄχρι
τῶν πυλῶν τοῦ ναοῦ διηγείροντο· ὡς παντὶ βουλο
μένῳ εἰσελθεῖν ἐν τῷ ἱερῷ, εὑρίσκειν ἀνωφερῆ τὴν
εἰσέλευσιν· διὰ τοῦτό φησιν· «Ανθρωποι δύο ἀνέ
βησαν· ο καλὴ μὲν οὖν καὶ ἡ καθ᾽ ἱστορίαν σαφήνεια
τοῦ τόπου τὴν θέσιν ἐφερμηνεύουσα· ἀλλὰ τῷ γε
φιλομαθεῖ οὐκ ἀρκετὴ τῆς ἱστορίας ἡ μάθησις, ἀλλὰ
βατεύων εἰς θεωρίαν ὁ νοῦς τῷ τῆς ἀναγωγῆς φωτι
ἑλλαμπρύνεται. Τί οὖν ἐστι τὸ νοούμενον ἐκ τοῦ,
• Ανθρωποι δύο ἀνέβησαν εἰς τὸ ἱερὸν προσεύξασθαι; › Εδήλωσε τῆς προσευχῆς τὴν ἰσχύν, ἀπὸ τοῦ
φάναι, 'Ανέβησαν. Ἐπὶ καλῷ μὲν ἀμφοτέρων ἡ πρὸς
τὸ ἱερὸν ἀνάβασις· προσευχῆς γὰρ χάριν ἀναβεβή.
κατον. Ἡ δὲ προσευχὴ γῆθεν ἀνάγει πρὸς αιθέρα
τὸν προσευχόμενον, καὶ τοῖς ἀγγέλοις ἑνοῖ τὸν ἄνθρωπον, ἐπιθιγγάνειν τε παρασκευάζει τοῖς άλλοις
τὴν ἔνυλον. Εἶτα δι' αὐτῶν ὁ νοῦς φωτιζόμενος χειρ
αγωγεῖται, ὡς ἐφικτόν, πρὸς τὴν τοῦ Θεοῦ κατανόησιν. Εἴ τις ὑμῶν φιλοπόνως ἀνέγνω τὴν 'Ασκητι
• Matth. 111, 32. ** Luc. xvi, 19.” Matth. xxı,
vitium vult in contentionem adducere, duos homines
contrariis studiis dissidentes committit, ut divitem
et Lazarum vo
; et duos filios agrum a parente jussos adire ", et duas in mola, quarum altera
assumpta, derelinquitur altera”; quin et duo filii,
quorum alter apud patrem mansit, alter subulcus
evasit *, virtutis, et vitii imaginem referunt. Et
hoc igitur loco existimationem sui, demissionemque 94 invicem opponens, Pharisæum et Publicanum assumit: «Duo homines ascenderunt in templum ut orarent. > Dun eos ascendisse dicit, in edito
civitatis loco positum templum ostendit. Porticus
enim a fundamentis, et fornices vicissim suffulcientes
templum in altitudinem ipsum elevabant. Extra vero
5 lapidei gradus ex imo solo ad usque portas erigebantur,
ita ut, quisquis in templum ingredi vellet, acclivem
aditum inveniret. Ideo ait: • Duo homines ascenderunt in templum, ut orarent.» Atque hae
cohærens historiæ declaratio belle habet, ut quæ
positum loci exposuerit: at vero discendi cupidus
non sat habet historiam didicisse nisi mens in allegoriam pervadens sensus anagogici luce illustretur.
Quid igitur his verbis intelligendum: Duo homines
aseenderunt in templum ut orarent? Sane ex eo
quod ascendisse dicit, vim orations ostendit. Bene
profecto habebat amborum in templum ascensus,
orandi quippe gratia aseenderunt. Oratio porro
evelit orantem in cœlum e terra, et cum angelis
associat hominem, eumque ex materia constitutum ita comparat, ut ad eos possit pertingere, qui
ab oinni materia sejuncti sunt. Postea per eos iltuninata mens ad Dei notitiam, quantum fas est lomini capere, manuducitur. Si quis vestrum stu
diose legit Asceticas scalas quod dictum est,
7ª Matth. xxiv, 41.
18 Lasc. IV, 1 seqq.
Francisci Scorsi notæ.
Positum templum. De hoc vide Joannem
Baptistam Willalpandum soc. Jesu de Apparatu
urbis, et templi Hierosolymitani, ubi hæc ad amussim et graphice describit [in catena ad Jeremiam}.
Coharens historiæ declaratio. Non ita cohae
rebat sensus in exempl. P. sicuti cohærere suam
bistoriæ explicationem auctor dicit. Nam ex Evangelii verbis primo loco positis: Duo homines ascenderunt, usque ad ea iterum recitata, deerant ea
omnia, quæ legis inserta, et addita a nobis beneficio
rod. G. Quid autem scriptori indiligenti occasionem ejus fragmenti omittendi dederit faeile est conjicere; nam post illa Evangelii verba άνθρωπο: δύο
ανέβησαν, sequitur καλὴ μὲν οὖν καὶ ἡ καθ' ἱστο
ρία», etc., sed eum eadem repetantur infra, subjunxit seriptor εἰς τὸ ἱερὸν προσεύξασθαι interme
diis omissis.
verbis de principio, medio, et One orationis ctisserit, uti ex hac luculenta Matthæi Raderi versione
planum est: Principium orationis est obstrepentes
mentis distractiones statim ab initio, solo mentis
nutu repellere: medium vero cum mens in iis tantum hæret, quæ meditanda el tractanda proposuit;
finis est raptus in Deum. Atque in eamdem sententiam, licet non iisdem verbis, interpretatur Climacum‣
Dionysius Chartusianus; ubi agitur de mediis angelis, in quibus versetur orans, ubi mediam dicit
orationem, in his quidem supra relatis verbis non
apparet; atque haud scio an uspiam alibi apud Ctimacum id legatur. Possum suspicari Theophaneny
hoc Climaci loco τὸ νοουμένοις accipere pro νοεραῖς
οὐσίαις, nimirum mentibus cœlestibus, qua solum
in intelligentian cadunt, et præterea pro λεγομένοις
legisse μεσομένοις in suo aliquo codice ms., ita ut
Climacum in hunc sensum interpretetur: Mentena
nostram, cum ad medium processerit orationis, γίνεσθαι ἐν τοῖς μεσομένοις ἢ νοουμένοις, hoc est,
versari cum iis qui medii sunt inter Deum et
hominem, et solo intellectu videntur, nimirum angelis. Quod si cui hæc mea conjectatio, vel potius
divinatio non placeat, aliam inibo conjectandi viam,
ac dieam non unum hunc locum Theophanem speclasse, sed plura Climaci dicta, quin etiam facta,
nam quoad dicta, sic loquitur Climacus gradu jam
relato 38: Τι γὰρ ὑψηλότερον ἀγαθὸν τοῦ τῷ Κυ
Asceticas scalas. Difficile est indigitare cerum locum ubi expresse S. Joannes Climacus, quein
hic ustem producit auctor, de quo itidem bon. 14,
n. 29, mentio fuit, sententiam hauc habeat, qua
refertur. Nam gradu 38, ubi Περὶ τῆς ἱερᾶς, καὶ
μητρὸς τῶν ἀρετῶν τῆς μακαρίας προσευχής, De
suncia, et virtutum genitrice oratione, hæc habet:
Αρχὴ μὲν προσευχῆς προσβολαὶ μονολογίστως διω
κέμεναι ἐκ προοιμίων αὐτῶν, μεσότης τὸ ἐν τοῖς
λεγομένοις, ή νοουμένοις μόνοις εἶναι τὴν διάνοιαν,
τὰ δὲ ταύτης τέλειον ἁρπαγὴ πρὸς Κύριον. Quibus
col. 359–360page 117 of 367
PG 132:359νος τὸ μέσον ἐν μέσοις γέγονε, καὶ οὕτω πεφωτίσθαι λέγει τὸν ἐπιτεταμένως διψῶντα νοῦν τὸν θεοε δέστατον. Μέσην γὰρ λέγει τὴν προσευχήν· ἐν μέσ σοις δὲ, τοῖς ἀγγέλοις δηλονότι, γενέσθαι φησίν· οὗται γὰρ μέσοι Θεοῦ, καὶ ἀνθρώπων εἰσίν. Ἐπεὶ οὖν ἡ προσευχὴ ταύτην εἴληφε τὴν ἰσχύν, ὡς μέχρι; ἀγο γέλων, καὶ αὐτοῦ δὴ τοῦ Θεοῦ ἀνάγειν τὸν προσευχόμενον, εἰκότως φησίν, ἀνέβησαν εἰς τὸ ἱερόν· κἂν οὐ καλῶς τῇ τῆς προσευχῆς ἀνόδῳ ὁ Φαρισαίος ἐχρήσατο, ὥσπερ ὁ διὰ κλίμακος ἀνιών, καὶ βλε σθήσας ἀτάκτῳ ποδί, καὶ εἰς χάος καταπεσών. Ανθρωποι δύο ἀνέβησαν εἰς τὸ ἱερὸν προσεύξει σθαι.» "Αξιον ζητῆσαι τίς ἡ διαφορὰ εὐχῆς, καὶ τὴν κλίμακα, οὐκ ἀγνοεῖ τὸ λεγόμενον, μαθὼν παρά τοῦ πνευματοφόρου ἀνδρὸς ἐκείνου, πως μετερχόμεν εὐχήν προσευχήν προσευχῆς. Εὐχὴ μὲν οὖν ἐστιν, ὡς ἡ τῆς Ἐκκλησ σίας Σειρὴν ὁ Νυσσαοὺς ἔφη Γρηγόριος, ἐπαγγελία τινὸς τῶν κατ' εὐσέβειαν ἀφιερουμένων Θεῷ, ὡς τ Τὰς εὐχάς μου ἀποδώσω σοι, ἃς διέστειλε τὰ χείλη μου· ν καὶ τό·. Εὔξασθε, καὶ ἀπόδοτε. ο Ενεστιν ἀκοῦσαι καὶ φυγάδος προφήτου λέγοντος προς Θεόν ρίῳ προσκολλᾶσθαι, καὶ ἐν τῇ πρὸς αὐτὸν ἑνώσει ἀπ διαλείπτως προσκαρτερεῖν; Ὁ γὰρ φύλαξ ἡμῶν τότε ὑπάρχει ὁ συμπροσ ευχόμενος ἡμῖν. Αγγέλων ἔργον, 7: Μακάριος μὲν ὁ μοναχὸς ὁ τοῖς τῆς ψυχῆς ὄμμασι ταῖς νοεραῖς δυνάμεσι ενατενίζειν δυνάμενος. Οπως δὲ ἐκεῖσε τοῖς ἀΰλοις ὁ ἔνυλος συνθέων ἐστὶ λέξω μάλα σαφῶς. Μαρὰ τοῦ πνευματοφόρου ἀνδρὸς ἐκείνου πῶς μετερχόμενος τὸ μέσον ἐν μέσοις γέγονε. Οταν προσεύχησθε φησιν. Οὐκ είπε "Οταν ευχησθε, ἀλλ' "Οταν προσευχησθε. Τίς δὲ τῶν ὀνομάτων τούτων κατὰ τὸ σημαινομενόν ἐστι διαφορά. Οτι εὐχὴ μέν ἐστι ἐπαγγελία τινὸς τῶν κατ' εὐσέβειαν ἀφιερουμένων. Προσευχὴ δὲ αἴτησις ἀγαθῶν μετὰ ἱκετηρίας προσαγομένων τῷ Θεῷ. "Οταν εὔχησθε, Ὅταν προσεύχησθε, εὐχὴ, προσευχή Αδελφὸς αὐτοῦ οὐχ ἧττον τῷ ἀξιώματι, ἡ τῇ σοφίᾳ.νος τὸ μέσον ἐν μέσοις γέγονε, καὶ οὕτω πεφωτι
σθαι λέγει τὸν ἐπιτεταμένως διψῶντα νοῦν τὸν θεοε:-
δέστατον. Μέσην γὰρ λέγει τὴν προσευχήν· ἐν μέσ
σοις δὲ, τοῖς ἀγγέλοις δηλονότι, γενέσθαι φησίν· οὗται
γὰρ μέσοι Θεοῦ, καὶ ἀνθρώπων εἰσίν. Ἐπεὶ οὖν ἡ
προσευχὴ ταύτην εἴληφε τὴν ἰσχύν, ὡς μέχρι; ἀγο
γέλων, καὶ αὐτοῦ δὴ τοῦ Θεοῦ ἀνάγειν τὸν προσευ
χόμενον, εἰκότως φησίν, ἀνέβησαν εἰς τὸ ἱερόν· κἂν
οὐ καλῶς τῇ τῆς προσευχῆς ἀνόδῳ ὁ Φαρισαίος
ἐχρήσατο, ὥσπερ ὁ διὰ κλίμακος ἀνιών, καὶ βλε
σθήσας ἀτάκτῳ ποδί, καὶ εἰς χάος καταπεσών.
• Ανθρωποι δύο ἀνέβησαν εἰς τὸ ἱερὸν προσεύξει
σθαι.» "Αξιον ζητῆσαι τίς ἡ διαφορὰ εὐχῆς, καὶ
non ignorat, intelligena profecto ab eo viro Spiritum τὴν κλίμακα, οὐκ ἀγνοεῖ τὸ λεγόμενον, μαθὼν παρά
Dei habente, quemadmodum accedens ad medium τοῦ πνευματοφόρου ἀνδρὸς ἐκείνου, πως μετερχόμεν
versatus sit in mediis: atque hoc pacto illuminatam dicit mentem divinæ similitudinis vehementi desiderio sitientem. Mediam enim dicit orationem. In
mediis vero, angelis scilicet, versatum dicit; hi
enim medium inter Deum et homines locum tenent. Quoniam igitur oratio tantam vim nacta est,
nt ad angelos asque, atque etiam Deum ipsum,
orantem attollat, merito dieit: Ascenderunt” in
templum,» quanquam non bene usus est Pharis
sæus orationis ascensu, ut siquis per scalas ascendens, et incomposito pede prolapsus in barathrum
præceps cadat. Homines duo ascenderunt in
templum, ut orarent. Quid inter εὐχήν volum,
et προσευχήν orationem distet, dignum est quod προσευχῆς. Εὐχὴ μὲν οὖν ἐστιν, ὡς ἡ τῆς Ἐκκλησ
quæratur, Volum enim est promissio alicujus rei
ex iis quæ religiose Deo consecrantur, 95 sicuti
dixit Gregorius Nysscnus Siren Ecclesiæ, ut
illud: ‹ Vota mea reddam tibi, quæ distinxerunt
jabia mea ";» el, Vorete, et redlite 75. Est etiam
* Psal. xx1, 26.
75 Psal. LXXV, 12.
σίας Σειρὴν ὁ Νυσσαοὺς ἔφη Γρηγόριος, ἐπαγγελία
τινὸς τῶν κατ' εὐσέβειαν ἀφιερουμένων Θεῷ, ὡς τ
• Τὰς εὐχάς μου ἀποδώσω σοι, ἃς διέστειλε τὰ χείλη
μου· ν καὶ τό·. Εὔξασθε, καὶ ἀπόδοτε. ο Ενεστιν
ἀκοῦσαι καὶ φυγάδος προφήτου λέγοντος προς Θεόν
Francisci Scorsi notæ.
ρίῳ προσκολλᾶσθαι, καὶ ἐν τῇ πρὸς αὐτὸν ἑνώσει ἀπ
διαλείπτως προσκαρτερεῖν; Quid enim sublimius et
præstantius bonum est, quam cum Deo conjungi, et
in illius conjunctione perpetuo perseverare? Et paulo
supra: Ὁ γὰρ φύλαξ ἡμῶν τότε ὑπάρχει ὁ συμπροσ
ευχόμενος ἡμῖν. Noster angelus tum nobiscum preraiur; et ibidem: Αγγέλων ἔργον, Angelorum o
cium inter alia elogia orationem vocat. Præterea
gradu 7: Μακάριος μὲν ὁ μοναχὸς ὁ τοῖς τῆς ψυχῆς
ὄμμασι ταῖς νοεραῖς δυνάμεσι ενατενίζειν δυνάμενος.
Felix quidem ille monachus, qui oculis animæ beatas
cœlium mentes intueri potest. Quod autem ad
facta pertinet, de Climaco hæc testatur Daniel mona -
chus e carnobio Rbaiteno, scriptor ejus Vite: Οπως
δὲ ἐκεῖσε τοῖς ἀΰλοις ὁ ἔνυλος συνθέων ἐστὶ λέξω
μάλα σαφῶς. Quomodo autem corpore olim seplus
ad mentes illas purissimas aspirarit, nunc quam potero clarissime dicam. Ex his igitur omnibus locis
potuit Theophates unam hoc loco concinnare sententiam, eamque Climaco ascribere: nimirum quod
ex Climaci lectione et exeniplo intelligitur, eum
qui orat in augelis mediis versari; quandoquidem
Climacus angelos, ac præcipue custodem nostrum,
uobiscum simul orare dixit, et felicem illum monachum qui eos mentis oculis intueri possit; et de
ipso scriptum est, cum constaret ex communi materia corporis, cum iis tamen babuisse commercium,
qui omni materia careut. Confirmat hanc postremam meam conjecturam modus loquendi Theophanis; ait enim qui legerit Asceticos gradus, ut non
ad unum, sed ad plures anditorem remittere videatur; tum quod de ipso etiam sancto viro loquatur,
ton solum de ejus dictis: Μαρὰ τοῦ πνευματο
φόρου ἀνδρὸς ἐκείνου πῶς μετερχόμενος τὸ μέσον
ἐν μέσοις γέγονε. Quæ vide traducta in ipsa homi
li, et perpende cum reliquis.
Gregorius Nyssenus. Tradit banc distinctionem Nysse nus oral. 1, De oral. Dominica. Pauca
huc transcribam multis præcisis, quæ legas apud
auctorem ipsum: Οταν προσεύχησθε φησιν. Οὐκ
είπε "Οταν ευχησθε, ἀλλ' "Οταν προσευχησθε. Τίς δὲ
τῶν ὀνομάτων τούτων κατὰ τὸ σημαινομενόν ἐστι
διαφορά. Οτι εὐχὴ μέν ἐστι ἐπαγγελία τινὸς τῶν
κατ' εὐσέβειαν ἀφιερουμένων. Προσευχὴ δὲ αἴτησις
ἀγαθῶν μετὰ ἱκετηρίας προσαγομένων τῷ Θεῷ.
Cumn oraris inquit, non dixit "Οταν εὔχησθε, id est,
Cum vota faritis, sed Ὅταν προσεύχησθε, id est. Cum
oralis; sed quænam est horum nominum grod ad
significationem attinet differentia? εὐχὴ, id est votum,
quidem, promissio est alicujus rei quæ pietatis no
mine dedicetur; προσευχή «utem, id est oratio, est
petitio bonorum quæ Deo cum supplicatione offertur.
Infra itidem hoc ipsum explicat pluribus. Jam vere
Gregorium Nyssen. eleganti couimendat elogio hic
Pater, cum eum Syrenem Ecclesiæ vocal, ob suavitatem scilicet eloquentiae. Consonant Carmina
Theodori Prodromi encomiastica in ipsum Nyssenum; ex quitas delilo pauca, quae maxime ad rem:
Salve, acre ingenium, natura alata, disertumn,
Os charitum, fragruns hortule, dives opum.
Stillans lingua suamius ipso nectare Hymetto,
Mens constans, species sculpta pudicitiæ, etc.
In conciliu Florentino sess. 7, Lundatur hie Gregorius: Αδελφὸς αὐτοῦ (hoc est Basilii Magni, cujus
aute praecesserat mentio) οὐχ ἧττον τῷ ἀξιώματι,
ἡ τῇ σοφίᾳ. Frater hujus non minus dignitate, quem
sapientia. Suidas de eodem: Gregorius Nyssenus
episcopus, Basilii Cæsariensis frater, vir et ipse insignis, omnique doctrina exuberans, addictior lamen
rhetorices studiis, tam celeber, præclarusque in ea
evasit, quam quisquam veterum. Græca Suidæ non
retuli, quia non necessaria. Vide plura in fronte
Operum ejus; elogia pauca hæc ideo excerpsi, el
congessi huc, ut quam meriuum, quam verum sit
elogium ab hoc Patre antiquiori Ecclesiæ Patri
attributum, et quanta auctoritas sit illa, quam hic
sequitur, intelligas. Laudat scilicet illum hic noster
non solum ejus merijo, sed etiam suo quodam propenso in eum studio; est enim illius doctrinæ maxime addictus, et familiaris, quod ex his nostris uotis, in quibus loca conferimus, cognoscere licet.
Postremum illud hic animadverto in uno ins. deesse
et Greg. Nyss, nomen, et ejus elogium: sed reporta
in aliis, in hac nostia editione, sunt reddita. An
vero Sirenes quæ dictæ sint apud poetas quæras.
Qui autem hoc non dictum; illud fortasse non itt
vulgo notum hoc nomen in laude attributum apud
Latinos etiam Valerio Catoni, de quo Suetonius,
lib. De illustribus grammaticis, hoc refert distichon
jactari soli.um:
Calo Grammaticus, Latina Syren,
Qui solus legit, et facit podius.
col. 361–362page 118 of 367
PG 132:361Οσα ηὐξάμην ἀποδώσω σοι· ν καὶ περὶ Ιεφθάε θύσαντος τὴν παῖδα, φησὶν ἡ Γραφή, ὡς ἐτέλεσε τὴν εὐχὴν αὐτοῦ. ᾿Αλλὰ τί πρὸς ἀλλήλους ἀπειδόντες ὑμεῖς συνεστείλατε τὰς ἀφρῦς; Οἶμαι, τὴν ἱστορίαν ἐοίκατε ἀγνοεῖν· ἀλλ᾽ εἰ καὶ πάρεργος ἡ ἀφήγησις πρὸς τὴν προκειμένην ὑπόθεσιν, ὅμως ἐπιτεμὼν τῷ λόγῳ τὰ πλείονα ἐπιτροχάδην ταύτην ὑμῖν διηγήσομαι. Πεφθάς ἦν Γαλααδίτης ἀνὴρ, ἀποτεχθεὶς μὲν ἐξ Εταιρίδος μητρός, εὐσεβὴς δὲ καὶ πολὺς τὴν ἰσχύν. Οὗτος κριτής κατέστη παντὸς τοῦ λαοῦ· κατετροποῦτο δὲ τότε τὸν Ἰσραὴλ Αμμὼν ὁ ἀλλόφυλος· καὶ τὰ μὲν τῶν Ἑβραίων ἦν ἐν στενῷ κομιδῇ· ὁ δὲ ἀλ λόφυλος ήρετο τῇ νίκῃ, καὶ ὑπέροφρυς ἦν. Ὁ γοῦν Ιεφθάε στρατὸν συναγείρας ἁδρὸν καταστρατηγεῖ τὸν ἀντίπαλον· ἀλλὰ πρὸς τὴν παράταξιν ἐξιών εύ χὴν ηύξατο τῷ Θεῷ, οὐ πάνυ τὸν λόγον περισκεψάμενος, ὡς, εἰ γένοιτο τῶν ἐχθρῶν ἐγκρατής, ἐν τῷ ὑπονοστῆσαι ἀπὸ τοῦ πολέμου τὸν πρότερον ἐξελ θόντα τῆς οἰκίας, καὶ συναντήσαντα ὁλοκαυτώσαι τῷ τῆς νίκης αἰτίῳ Θεῷ. Ἡττᾶται οὖν ὁ Ἀμμών, κρατ τεῖ ὁ Ἰσραὴλ, καὶ τοὺς ἀλλοφύλους διοδεύσας ληΐζεται, καὶ ὁ στρατηγὸς ἐπάνεισι τῇ νίκῃ καὶ τοῖς λαφύροις, ὡς εἰκὸς, λαμπρυνόμενος. Καὶ ἡ πόλις εὐαγγελισθεῖσα τὸ τρόπαιον διεχείτο πᾶσα πρὸς ἀπαν τὴν, μετὰ χορῶν, καὶ τυμπάνων τὸν στρατηγὸν ἐκε δειάζουσα. Τὸ δ' ἐντεῦθεν ἔχει τι σκυθρωπὸν ἡ δι ήγησις. θυγάτριον ἦν τῷ Ἰεφθάε μονογενές, καὶ μάλα καλόν, ἤδη τοῦ γάμου τὴν ὥραν ἔχον. Επ' αὐτῇ δὲ μόνῃ ὁ πατὴρ τὰς ἐλπίδας ἐσάλευε, διάδοχον τοῦ γένους, καὶ κληρονόμον ταύτην ἕξειν ἡγούμενος τάχα που καὶ εἰς τὸ ἱερὸν προσφοιτῶν ἀπὸ τῆς παι ὃς ἀπήρχετο τῶν εὐχῶν. Αὕτη τοῦ φῦντος εὐαγγελισθεῖσα τὰ τρόπαια, καὶ χαρᾶς ὑποπλησθεῖσα, ἐξαν ίσταται μάλα γοργῶς, καὶ νυμφικῶς ἑαυτὴν κοσμή σατα, ἔξεισι τοῦ θαλάμου, πάντων τοὺς ὀφθαλμοὺς τῷ κάλλει ἐπισπωμένη πρὸς ἑαυτήν. Επιταχύνασα οὖν τὴν πορείαν πρώτη τῷ πατρὶ δυστυχῶς ἀπαντᾶ, καὶ περιβαλοῦσα τὸν αὐχένα μετ᾿ αἰδοῦς, καὶ πόθου θερμοῦ κατησπάζετο χαριστηρίους ἀφιεῖσα φωνάς. Πρὸς ταῦτα ὁ Ιεφθάε ἀνύμωξε, και, Οίμοι, θύγατερ, εἶπεν, ὅτι σε καταθύσειν ηὐξάμην Θεῷ. Εἰ δὲ, ἄκουσον εὐγενούς παρθένου φωνῆς· ἀλλ' ἐνταῦθα σκόπει μοι εὐγενές φρόνημα παρθένου καλῆς. Μι πρὸν ἐπιστυγνάσασα τῷ παραλόγῳ τῆς ἀκοῆς ἀνέλα δεν ἑαυτὴν, καὶ πᾶσαν δειλίαν ἐξ ἑαυτῆς ἐκβάλλουσα, ὅλη του πατρικοῦ θελήματος γίνεται. Αγχουσα δὲ τὰ δάκρυα τῶν ὀφθαλμῶν ἐπιγενόμενα, οἷα δέ τις εἰπρινὴ ἀηδών αίλινον μυρομένη ᾠδὴν, ηρέμα πως ἔφασκε τῷ πατρὶ· Πάτερ, εἰ ἐν ἐμοὶ ἤνοιξας τὸHOMILIA XVI
• Οσα ηὐξάμην ἀποδώσω σοι· ν καὶ περὶ Ιεφθάε quod fugitivum Prophetam audiamus dicentem
θύσαντος τὴν παῖδα, φησὶν ἡ Γραφή, ὡς ἐτέλεσε τὴν
εὐχὴν αὐτοῦ. ᾿Αλλὰ τί πρὸς ἀλλήλους ἀπειδόντες
ὑμεῖς συνεστείλατε τὰς ἀφρῦς; Οἶμαι, τὴν ἱστορίαν
ἐοίκατε ἀγνοεῖν· ἀλλ᾽ εἰ καὶ πάρεργος ἡ ἀφήγησις
πρὸς τὴν προκειμένην ὑπόθεσιν, ὅμως ἐπιτεμὼν τῷ
λόγῳ τὰ πλείονα ἐπιτροχάδην ταύτην ὑμῖν διηγήσομαι.
Πεφθάς ἦν Γαλααδίτης ἀνὴρ, ἀποτεχθεὶς μὲν ἐξ
Εταιρίδος μητρός, εὐσεβὴς δὲ καὶ πολὺς τὴν ἰσχύν.
Οὗτος κριτής κατέστη παντὸς τοῦ λαοῦ· κατετροποῦτο δὲ τότε τὸν Ἰσραὴλ Αμμὼν ὁ ἀλλόφυλος· καὶ
τὰ μὲν τῶν Ἑβραίων ἦν ἐν στενῷ κομιδῇ· ὁ δὲ ἀλλόφυλος ήρετο τῇ νίκῃ, καὶ ὑπέροφρυς ἦν. Ὁ γοῦν
Ιεφθάε στρατὸν συναγείρας ἁδρὸν καταστρατηγεῖ
τὸν ἀντίπαλον· ἀλλὰ πρὸς τὴν παράταξιν ἐξιών εύ
χὴν ηύξατο τῷ Θεῷ, οὐ πάνυ τὸν λόγον περισκεψά
μενος, ὡς, εἰ γένοιτο τῶν ἐχθρῶν ἐγκρατής, ἐν τῷ
ὑπονοστῆσαι ἀπὸ τοῦ πολέμου τὸν πρότερον ἐξελθόντα τῆς οἰκίας, καὶ συναντήσαντα ὁλοκαυτώσαι τῷ
τῆς νίκης αἰτίῳ Θεῷ. Ἡττᾶται οὖν ὁ Ἀμμών, κρατ
τεῖ ὁ Ἰσραὴλ, καὶ τοὺς ἀλλοφύλους διοδεύσας ληΐζε
ται, καὶ ὁ στρατηγὸς ἐπάνεισι τῇ νίκῃ καὶ τοῖς λαφύροις, ὡς εἰκὸς, λαμπρυνόμενος. Καὶ ἡ πόλις
εὐαγγελισθεῖσα τὸ τρόπαιον διεχείτο πᾶσα πρὸς ἀπαν
τὴν, μετὰ χορῶν, καὶ τυμπάνων τὸν στρατηγὸν ἐκε
δειάζουσα. Τὸ δ' ἐντεῦθεν ἔχει τι σκυθρωπὸν ἡ διήγησις. θυγάτριον ἦν τῷ Ἰεφθάε μονογενές, καὶ
μάλα καλόν, ἤδη τοῦ γάμου τὴν ὥραν ἔχον. Επ' αὐτῇ
δὲ μόνῃ ὁ πατὴρ τὰς ἐλπίδας ἐσάλευε, διάδοχον τοῦ
γένους, καὶ κληρονόμον ταύτην ἕξειν ἡγούμενος
τάχα που καὶ εἰς τὸ ἱερὸν προσφοιτῶν ἀπὸ τῆς παι
ὃς ἀπήρχετο τῶν εὐχῶν. Αὕτη τοῦ φῦντος εὐαγγε
λισθεῖσα τὰ τρόπαια, καὶ χαρᾶς ὑποπλησθεῖσα, ἐξαν
ίσταται μάλα γοργῶς, καὶ νυμφικῶς ἑαυτὴν κοσμή
σατα, ἔξεισι τοῦ θαλάμου, πάντων τοὺς ὀφθαλμοὺς
τῷ κάλλει ἐπισπωμένη πρὸς ἑαυτήν. Επιταχύνασα
οὖν τὴν πορείαν πρώτη τῷ πατρὶ δυστυχῶς ἀπαντᾶ,
καὶ περιβαλοῦσα τὸν αὐχένα μετ᾿ αἰδοῦς, καὶ πόθου
θερμοῦ κατησπάζετο χαριστηρίους ἀφιεῖσα φωνάς.
Πρὸς ταῦτα ὁ Ιεφθάε ἀνύμωξε, και, Οίμοι, θύγατερ,
εἶπεν, ὅτι σε καταθύσειν ηὐξάμην Θεῷ. Εἰ δὲ,
ἄκουσον εὐγενούς παρθένου φωνῆς· ἀλλ' ἐνταῦθα
σκόπει μοι εὐγενές φρόνημα παρθένου καλῆς. Μι
πρὸν ἐπιστυγνάσασα τῷ παραλόγῳ τῆς ἀκοῆς ἀνέλαδεν ἑαυτὴν, καὶ πᾶσαν δειλίαν ἐξ ἑαυτῆς ἐκβάλλουσα,
ὅλη του πατρικοῦ θελήματος γίνεται. Αγχουσα δὲ
τὰ δάκρυα τῶν ὀφθαλμῶν ἐπιγενόμενα, οἷα δέ τις
εἰπρινὴ ἀηδών αίλινον μυρομένη ᾠδὴν, ηρέμα πως
ἔφασκε τῷ πατρὶ· Πάτερ, εἰ ἐν ἐμοὶ ἤνοιξας τὸ
¶ Junæ xii, 10. * Jud. xxi, 39.
Francisci
Non satis verba considerans. Tenerarium
igitur Jephte votum fuisse his verbis insinuat hic
Pater, et quidem vere, quod ostendit Suarius noster
tm. [ De religione, lib. 11, cap. 10, ubi de hoc
subtilius quærit. Habetur id etiam ex sancto Ilieronymo, hb.: Contra Jovinianum, parum ante mediam, ubi ait reprehendi solitum Jephte ab Hebræis
PATROL. GR. CXXXII.
Deo: • Quæcunque vovi, reddam tibi *,» et de
Jephe sacrifcante filiam sacra Littera dicunt
fecisse, sicut voverat ". Sed quid aller ad alterum
ora obvertistis, et supercilia contraxistis? signifi·
catis, ut arbitror, bistoriam ignorare; sed quamvis ejus narratio non pertineat ad propositum argumentum, tamen compendium verbis faciens,
cursim eam vobis exponam.
Jephte vir Galaadites fuit: et quanquam ex matre meretrice natus, pietate tamen et fortitudine
præstabat. Hic judex toti populo præerat. Porro per
id tempus Ammon alienigena subegerat Israelem:
atque in magnas angustias deducta res Hebræorum
erat. Alienigena vero ille victoria elatus insolesce
bat. Jephte igitur magnas copias coactas contra
hostem ducit, ac progressus in aciem volum vovit
Deo, non satis verba considerans si hostium
potiretur, quicunque primus egressus domo sibi
e bello revertenti procederet obviam, eum victoriæ
auctori Deo in holocaustum a se offerendum. Vincitur ergo Ammon, atque Israel strenue rem gerens, ac persequens prædas agit: et dux victoria et
spoliis, ut par erat, conspicuus relit. Ac civitas de
triumpho certior facta effusa est omnis in occursum, choris ac tympanis ducem ad cœlum tol·
lens. Cæterum reliqua narratio continct triste
quiddam: filiolam Jephte unicam, et specie insignem, ac nuptiis jam maturam habebat. In ipsa una
spes suas agitabat pater, quam et genus propagaturam, et hæreditatem inituram cogitabat. Et fortassis
ad templum cum ventilaret, vota auspicabatur a
Alia. Ilææc de parentis tropæis lætum nuntium cum
accepisset, gaudio delibuta ocissime prosilit, et
sponsæ ritu exornata e thalamo egreditur omnium
in se ob pulchritudinem oculos vertens. Igitur iter
accelerans omnium prima parenti infeliciter occurrit; et cum reverentia flagrantique affectu collo
ejns implicito, gratulationis verba emittens salvere
jubebat. Ad hæc Jephte ingemuit; et, Hei mihi, inquit, filia, quod Deo te vovi immolandam. Sed hei!
audi virginis ingenuæ vocem, et pulchræ generosos spiritus considera paululum. 98 Primo rem tam
inopinatam audiens mœrore tacta est: post se ipsam collegit, et, omni a se excusso timore, totam
se parentis voluntati permisit. Lacrymas vero
ex oculis reprimens jam erumpentes; et qualis
verno tempore luscinia lugubri cantilena deplorans placide patrem est allocuta: Pater, si in
meum caput os tuum Domino aperuisti, perfice
quomodo votum nuncupasti tuum. Quo pacto afScorsi nota.
voti temerarii: Nam si canis, inquiunt, occurrisset,
si asinus, quid faceret? et subjungit: Ex quo volunt
dispensatione Dei factum, ut qui imperfecte voveral,
errorem voti in filiæ morte sentiret. Hæc ex Hiero.
nymo. Idem igitur de hoc voto sentit hic auctor,
cum eum non satis verba dispexisse dicit.
Verno tempore luscinia Vide hom. vi, not. 1.4.
col. 343–344page 110 of 367
PG 132:343σαι τὸ κατ' εἰκόνα, ο δηλούται διὰ τῆς ἐν τῇ σφεν δάνῃ γλυφῆς. Ἡ δὲ ἀμυντική τῶν κυνῶν ῥάβδος, ὁ τῆς ἐλπίδος λόγος ἐστί, δι' οὗ τὸ κάμνον τῆς ψυ χῆς ἐπερείδομεν, καὶ τὸ ὑλακτοῦν πάθος τῆς ἀπο γνώσεως αμυνόμεθα. "Οτι δὲ ἡ ῥάβδος τὴν ἀγαθὴν ἐλπίδα θηλοί, μαρτυρεῖ ὁ τῆς ἀσκητικῆς Κλίμακος συγγραφεύς οὕτως εἰπών· Ο πεσὼν συντρίβεται καὶ μετ' ἐπαινουμένης ἀναιδείας προσεύχεται ράβδω ἐλπίδος ὑποστηριζόμενος, καὶ ταύτῃ διώκων τὸν κύνα τῆς ἀπογνώσεως ἐξορίζει. Όταν οὖν καὶ ταύτης ἡμᾶς τῆς ῥάβδου ἡ ἁμαρτία στερήσῃ, εὐχειρώτους ἔχει πρὸς ὅ τι βούλεται. Ταῦτ᾽ οὖν μαθόντες, ἀγαπητοί, προσέχωμεν ἑαυτοῖς· ἐγράφη γὰρ ταῦτα εἰς νουθεσίαν ἡμῶν. Φύγωμεν την δελεάζουσαν ἡδονὴν, ἐκκλίνωμεν αὐτῆς τὰς ἀρχὰς, παρεισδύεται γὰρ ἀπὸ τῶν τῆς ψυχῆς θυρίδων ἀπροόπτως εἰσδύουσα, μὴ συληθῶμεν τὴν ζώνην τὴν ἁγιαστικὴν σωφροσύνην, μηδὲ τὸ κατ᾿ εἰκόνα προσδώσωμεν, ὡς δακτύλιον. Εἰ δέ τινι τούτων ζημιωθῆναι συνέβη, τὴν ῥάβδον τῆς ἐλπίδος μὴ ἀποσπάσῃ ἀφ' ἡμῶν ἡ ἀπόγνωσις. Οὕτω τὴν ἁγίαν τοῦ Χριστοῦ γέννησιν καθαροὶ ὑπο ψόμεθα, καὶ μετὰ ἀγγέλων δοξάσομεν, καὶ μετὰ ποι μένων αἰνέσυμεν, ὡς χρυσὸν τὴν πίστιν προσάγοντες, ὡς δὲ λίβανον τὰς πράξεις, ὡς δὲ σμύρναν την τοῦ σώματος νέκρωσιν καὶ τῆς μυστικής τραπέζης κατατρυφήσομεν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ σὺν Πατρὶ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι προσκυνουμένῳ, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνον. Αμήν. ΟΜΙΛΙΑ ΙΕ'. Περὶ τοῦ ἀρχιτελώνου Ζακχαίου. Τῆς μυστικῆς ἐκείνης καὶ θείας κλίμακος, ἣν & Θεὸς ὑπέδειξε τῷ πατριάρχῃ καθ᾽ ὁδὸν ἀφυπνώσαντι, ἡ μὲν πρώτη βαθμὶς ἀπὸ γῆς ἀνῆγε τὸν ἁνιόντα μικρόν· αἱ δὲ καθ᾿ ἑξῆς κατ' ὀλίγον κουφίζουσαι, πρὸς τὸ ἀνώτατον ἦγὸν καὶ τέλειον, ἐν ᾧ ὁ Θεὸς ὑπεστήρικτο. "Αγγελοι δὲ ἀνέβαινον, καὶ κατέβα τον χειραγωγο! τῶν ἀναγομένων γενόμενοι. Τί δὲ βουλόμενος ἐχρησάμην τῷ τῆς πατριαρχικής κλί μακος παραδείγματι; περιηχεῖ μου τὰ ὦτα εὐαγγελικὴ φωνὴ κἀκ τῶν ἀναγνωσμάτων ἐγγίζειν τεκμαίρομαι τὸν τῆς μετανοίας καιρόν, καὶ τῶν νηστειῶν ἡ παρακοιμώμενος τῆς σφενδόνης παρακοιμώμενος τῆς σφενδόνης σφενδόνην Κλίμακα Τῆς Ἀικη τικῆς Κλίμακος συγγραφέα, Απόθου τὸν κύνα τὸν ἐν τῷ βαθυτάτῳ προσερχόμενον, καὶ τὸν Θεὸν ἄσπλαγχνον καὶ ἀσυμ παθὴ ὑποβάλλοντα "Ηι' αὐτῶν θηρίων αμυντική βακτηρία ὁ τῆς ἐλπίδος λόγος ἐστι, ᾧ καὶ τὸ κάμνον τῆς ψυχῆς ὑπερείδομεν, καὶ τὸ ὑλακτοῦν ἀμυνόμεθαBaculus vero propulsator canum spei ratio est, per σαι τὸ κατ' εἰκόνα, ὃ δηλοῦται διὰ τῆς ἐν τῇ σφεν
quam defatiscentem animam sustentains, et latrantem desperationis motum compescimus. Quod
vero baculus bonam spem significet, testatur Asceticorum graduum scriptor, cum ait: Qui lapsus
est, conteritur; et laudabili audacia orat suffultus
Laculo spei, quo persequens canem desperationis
expellit. Postquam igitur peccatum hoc nos etiam
dminiculo privarit, facile nos pro suo arbitra!"
versal. Haec intelligentes, charissimi, attendamus
nobismetipsis: ea siquidem ad nostram admonitionem scripta sunt. Fugiamus alicientem voluptatis
escam; primos ejus impetus declinenus, subit
enim per animæ finestras ex improviso se insinuans,
ne continentiæ, quae puros nos reddit, cingulo spoliemur, neque nobilemn imaginem, ut annulum prodigamus. Si vero horum aliquo privari contigerit,
baculum spei a nobis desperatio non extorqueat.
Ita sanctam Christi Nativitatem pura mente contemplabimur; eumque una cum angelis, et pastoribus laudabimus, offerentes auri loco fidem, et
actiones, ut thus, et instar myrrhæ corporis amictationem: atque ita mystica perfruemur mensa in
Christo Jesu Domino uostró, qui cum Patre et
Spiritu sancto adoratur nunc et semper, et in
sacula saculorum. Amen.
HOMILIA XV.
De Zacchæo principe publicanorum.
Mysticæ illius, ac divine scake, quam patriarchæ
Jacob in itinere olydoripienti Deus ostendit ", primus gradus paulum ascendentem attollebat e terra;
cæteri vero deinceps sequentes sensim eum elevando
ad extremum usque, summumque fastigium cui
ipnitebatur Dominus, evehebant. Angeli vero ascendebant et descendebant manuducentes eos qui in
altum erigebantur. Quorsum vero patriarchæ illins
scalæ exemplo sum uisus? 88 Personat aures meas
vox evangelica, et ex iis quae lecta sunt, appropinquare conjicio pœnitentiæ tempus, et jejuniorum
ss Gen. xxvi, 12.
δόνῃ γλυφῆς. Ἡ δὲ ἀμυντικὴ τῶν κυνῶν ῥάβδος,
ὁ τῆς ἐλπίδος λόγος ἐστί, δι᾿ οὗ τὸ κάμνον τῆς ψυ
χῆς ἐπερείδομεν, καὶ τὸ ὑλακτοῦν πάθος τῆς ἀπο
γνώσεως ἀμυνόμεθα. "Οτι δὲ ἡ ῥάβδος τὴν ἀγαθὴν
ἐλπίδα δηλοί, μαρτυρεῖ ὁ τῆς ἀσκητικῆς Κλίμακος
συγγραφεὺς οὕτως εἰπών· Ο πεσὼν συντρίβεται
καὶ μετ' ἐπαινουμένης ἀναιδείας προσεύχεται βάσει
ἐλπίδος υποστηριζόμενος, καὶ ταύτῃ διώκων τὸν κύνα
τῆς ἀπογνώσεως ἐξορίζει. Οταν οὖν καὶ ταύτης ἡμᾶς
τῆς ῥάβδου ἡ ἁμαρτία στερήσει, εὐχειρώτους έχει
πρὸς ὅ τι βούλεται. Ταῦτ᾽ οὖν μαθόντες, ἀγαπητοί,
προσέχωμεν ἑαυτοῖς· ἐγράφη γὰρ ταῦτα εἰς νουθε
σίαν ἡμῶν. Φύγωμεν τὴν δελεάζουσαν ἡδονὴν, ἐκκλ
νωμεν αὐτῆς τὰς ἀρχὰς, παρεισδύεται γὰρ ἀπὸ τῶν
τῆς ψυχῆς θυρίδων ἀπροόπτως εἰσδύουσα, μὴ συλη
θῶμεν τὴν ζώνην τὴν ἁγιαστικὴν σωφροσύνην,
μηδὲ τὸ κατ᾿ εἰκόνα προσδώσωμεν, ὡς δακτύλιον.
Εἰ δέ τινι τούτων ζημιωθῆναι συνέβη, τὴν ῥάβδον
τῆς ἐλπίδος μὴ ἀποσπάτῃ ἀφ' ἡμῶν ἡ ἀπόγνωσις.
Οὕτω τὴν ἁγίαν τοῦ Χριστοῦ γέννησιν καθαροὶ ὑποψόμεθα, καὶ μετὰ ἀγγέλων δοξάσομεν, καὶ μετὰ ποιμένων αἰνέσομεν, ὡς χρυσὸν τὴν πίστιν προσάγον
τες, ὡς δὲ λίβανον τὰς πράξεις, ὡς δὲ σμύρναν τὴν
τοῦ σώματος νέκρωσιν καὶ τῆς μυστικής τραπέζης
κατατρυφήσομεν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ
σὺν Πατρὶ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι προσκυνουμένῳ, νῦν
καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.
ΟΜΙΛΙΑ ΙΕ'.
Περὶ τοῦ ἀρχιτελώνου Ζακχαίου.
Τῆς μυστικῆς ἐκείνης καὶ θείας κλίμακος, ἣν ὁ
Θεὸς ὑπέδειξε τῷ πατριάρχῃ καθ᾽ ὁδὸν ἀφυπνώσαντι,
ἡ μὲν πρώτη βαθμὶς ἀπὸ γῆς ἀνῆγε τὸν ἀνιόντα
μικρόν· αἱ δὲ καθ᾿ ἑξῆς κατ᾽ ὀλίγον κουφίζουσαι,
πρὸς τὸ ἀνώτατον ἦγὸν καὶ τέλειον, ἐν ᾧ ὁ Θεὸς
υπεστήρικτο. "Αγγελοι δὲ ἀνέβαινον, καὶ κατέβα: -
νον χειραγωγο! τῶν ἀναγομένων γενόμενοι. Τί δὲ
βουλόμενος ἐχρησάμην τῷ τῆς πατριαρχικής κλίμακος παραδείγματι; περιηχεῖ μου τὰ ὦτα εὐαγγε
λική φωνή κἀκ τῶν ἀναγνωσμάτων ἐγγίζειν τεκμαί
ρομαι τὸν τῆς μετανοίας καιρὸν, καὶ τῶν νηστειῶν
Francisci Scorsi nota.
Palatina recensetur a Codino Curopalata cap. 41, apprime eruditi, qui Opera omnia Joannis Climaci
ἡ παρακοιμώμενος τῆς σφενδόνης Praefectus sigilli,
seu annuli signatorii, ut recte Gretserius noster
interpretatur inepte autem ipso quoque notante
Grets. Junius il nominis accubitor fundæ reddit;
melius in Catalogo Juris Græco-Roni. vertit interpres accubitor magna palm. Erat igitur παρακοιμώμενος τῆς σφενδόνης sigillifer, seu custos muli
imperatorii quo litteræ obsignabantur; qui annulus
per unam sui parleri, nempe per σφενδόνην sent
palam significatur, quod hujus in obsignando sit
usus.
Asceticorum graduam. S.Joannem cognomento
Climacum, quod cognomentum nactus est ex libro
en Κλίμακα inscripsit, Graeci vocant: Τῆς Ἀσκη
τικῆς Κλίμακος συγγραφέα, Ascelica Scale scriplorem. Celebris est et auctor, et liber; legat tamen qui
plura cupit Isagogem Matthai Raderi soc. nostre viri
naviter vertit, et edidit Græce simul et Latine. Locus
autem quem hic refert Theophanes, est ex gradu 7.
Graeca sunt haec: Απόθου τὸν κύνα τὸν ἐν τῷ βαθυτάτῳ
προσερχόμενον, καὶ τὸν Θεὸν ἄσπλαγχνον καὶ ἀσυμπαθῆ ὑποβάλλοντα • Expelle canem, qui in maxim
panitentiæ luctu accedens, Deum immisericordem
et durum objicit. Solum igitur hic Climacus desperationem appellat canem. Itaque non ex hoc Climaci loco solo sententiam suam Theophanes desumpsisse videtur; sed etiam ex Gregorio Nysseno,
qui aperte per baculum spem signari docet til. De
υία Mosa· Η: αὐτῶν θηρίων αμυντική βακτηρία
ὁ τῆς ἐλπίδος λόγος ἐστὶ, ᾧ καὶ τὸ κάμνον τῆς
ψυχῆς ὑπερείδομεν, καὶ τὸ ὑλακτοῦν ἀμυνόμεθα·
Baculus vero, quo ſeras repellimus, spes est: quo
labores, et molestias animi sustentamus, et latratum
canum arcemnus.
Homily XIXHomilia XIX
col. 365–366page 119 of 367
PG 132:365Ανιόντων γὰρ αὐτῶν, ὁ μὲν τελώνης πεφορτισμένος ἦν κακῶν, ἐπιφερόμενος φορυτόν· ὁ δὲ Φαρισαῖος Εμπλέως ἦν τῆς τῶν ἐντολῶν φυλακῆς· ἀμφότεροι δὲ ἀπεφορτίσαντο ἐν τῷ ἱερῷ· καὶ ὁ δοκῶν ὑπερ βαίνειν ἐν ἀρετῇ, ὤφθη λοίσθιος. Αθρει δὴ ἐνταῦθα ταπεινώσεως μὲν τὸ ἀνώτατον ὕψωμα, τῆς ἐπάρσεως δὲ τὴν βαθεῖαν καταβολήν. Καί μοι δοκεῖ ὁ μέγας Δαβὶδ ἐν ψαλμικοῖς ὕμνοις τοὺς ὑπερόφρυδας, καὶ ὑψαύχενας παρεικάζειν τοῖς κύμασιν, ἐν οἷς φησιν Αναβαίνουσιν ἕως τῶν οὐρανῶν, καὶ καταβαίνουσιν ἕως τῆς ἀβύσσου.» Ποῦ γὰρ εὕροι τις ἕως τῶν οὐρανῶν ἀναβαίνοντα κύματα, εἰ κατὰ τὴν πρόχειρον ἔννοιαν λάβοιμεν τὸ ῥητόν; Ἀλλὰ τοὺς ἐξ οιή σεως ἀξίους τῶν οὐρανῶν ἑαυτοὺς κρίνοντας, καὶ δίκην κυμάτων ἐπαιρομένους ὁ λόγος ᾐνίξατο. Ο Φαρισαίος σταθεὶς πρὸς ἑαυτὸν ταῦτα προσ εύχετο.· Ὁ μὲν οὖν ἀλαζὼν Φαρισαῖος καὶ ὑπερ Ο ήφανος, ἅτε παιδαγωγήσας ἑαυτὸν δῆθεν ταῖς νομι καῖς ἐντολαῖς, ἵετο πλησίον τῶν τοῦ ναοῦ ἀδύτων, τὰς τῆς οἰήσεως ἐκπέμπων φωνάς, οὐ πρὸς Θεὸν, ἀλλὰ πρὸς ἑαυτὸν προσευχόμενος. Τοῦτο γὰρ ἔδειξεν εἰπὼν ὁ Σωτὴρ, ὅτι ο Πρὸς ἑαυτὸν ταῦτα προσηύχετο.» Οὐ γὰρ ἦν θέμις τὴν ἀκάθαρτον προσευχήν εἰς Θεὸν ἀνελθεῖν· ὅτι δὲ ἀκάθαρτος, ἔδειξεν ἡ Γραφή λέγουσα· ο 'Ακάθαρτος παρὰ Κυρίῳ πᾶς υψηλοκάρδιος.» Ἴδωμεν δὲ καὶ αὐτὰ τοῦ κόμπου τὰ ῥήματα. τ «Ο Θεός, εὐχαριστῶ σοι, ὅτι οὐκ εἰμὶ ὥσπερ οἱ λοιποὶ τῶν ἀνθρώπων, άρπαγες, ἄδικοι, μοιχοί, ἢ καὶ ὡς οὗτος ὁ τελώνης.» Μέν', ὦ ταλαίπωρε, ἀτρέ μας σοῖς ἐν δεμνίοις, φαίη τις τῶν ἔξωθεν πρὸς αὐτ τόν· οὐ σαφῶς γὰρ ὁρᾷς ἅπερ βλέπειν δοκεῖς. Πῶς γὰρ οὐκ εἶ ὥσπερ οἱ λοιποὶ τῶν ἀνθρώπων; Οὐκ ἐκ τοῦ αὐτοῦ ἐπλάσθης χοὸς κατὰ τὴν κοινὴν τῶν ἀν θρώπων γέννησιν; Οὐχ ὁ αὐτὸς τῆς συλλήψεως ῥύπος τῷ βίῳ σε τούτῳ παρήγαγε; Πῶς οὖν φής, «Οτι οὐκ εἰμὶ ὥσπερ οἱ λοιποὶ τῶν ἀνθρώπων;» Αλλ' εἴποι τις ἴσως έπαπορῶν· Καὶ μὴν οὐδὲ ψευδηγορῶν ἔλεγεν, ὅτι νηστεύει δις τοῦ Σαββάτου, καὶ ἀποδε κατεῖ πάντα ὅσα κτᾶται. Τί οὖν ἡμάρτανε χάριν ὁμολογῶν τῷ Θεῷ, ὅτιπερ ἦν νομοφυλακῶν; Ορῶ το τοὺς ὑπερόφρυ δας. άφρον Μέν', ὦ ταλαίπωρ', ἀτρέμα σοι ἐν δεμνίοις.HOMILIA XVI.
Ανιόντων γὰρ αὐτῶν, ὁ μὲν τελώνης πεφορτισμένος publicanus quidem onustus erat cum fascen porἦν κακῶν, ἐπιφερόμενος φορυτόν· ὁ δὲ Φαρισαῖος
Εμπλέως ἦν τῆς τῶν ἐντολῶν φυλακῆς· ἀμφότεροι
δὲ ἀπεφορτίσαντο ἐν τῷ ἱερῷ· καὶ ὁ δοκῶν ὑπερβαίνειν ἐν ἀρετῇ, ὤφθη λοίσθιος. Αθρει δὴ ἐνταῦθα
ταπεινώσεως μὲν τὸ ἀνώτατον ὕψωμα, τῆς ἐπάρσεως
δὲ τὴν βαθεῖαν καταβολήν. Καί μοι δοκεῖ ὁ μέγας
Δαβὶδ ἐν ψαλμικοῖς ὕμνοις τοὺς ὑπερόφρυδας, καὶ
ὑψαύχενας παρεικάζειν τοῖς κύμασιν, ἐν οἷς φησιν·
• Αναβαίνουσιν ἕως τῶν οὐρανῶν, καὶ καταβαίνου
σιν ἕως τῆς ἀβύσσου.» Ποῦ γὰρ εὕροι τις ἕως τῶν
οὐρανῶν ἀναβαίνοντα κύματα, εἰ κατὰ τὴν πρόχει
ρον ἔννοιαν λάβοιμεν τὸ ῥητόν; Ἀλλὰ τοὺς ἐξ οιήσεως ἀξίους τῶν οὐρανῶν ἑαυτοὺς κρίνοντας, καὶ
δίκην κυμάτων ἐπαιρομένους ὁ λόγος ᾐνίξατο.
• Ο Φαρισαίος σταθεὶς πρὸς ἑαυτὸν ταῦτα προσ
εύχετο.· Ὁ μὲν οὖν ἀλαζὼν Φαρισαῖος καὶ ὑπερΟ
ήφανος, ἅτε παιδαγωγήσας ἑαυτὸν δῆθεν ταῖς νομικαῖς ἐντολαῖς, ἵετο πλησίον τῶν τοῦ ναοῦ ἀδύτων,
τὰς τῆς οἰήσεως ἐκπέμπων φωνάς, οὐ πρὸς Θεὸν,
ἀλλὰ πρὸς ἑαυτὸν προσευχόμενος. Τοῦτο γὰρ ἔδειξεν
εἰπὼν ὁ Σωτὴρ, ὅτι ο Πρὸς ἑαυτὸν ταῦτα προσηύχετο.» Οὐ γὰρ ἦν θέμις τὴν ἀκάθαρτον προσευχήν
εἰς Θεὸν ἀνελθεῖν· ὅτι δὲ ἀκάθαρτος, ἔδειξεν ἡ
Γραφή λέγουσα· ο 'Ακάθαρτος παρὰ Κυρίῳ πᾶς
υψηλοκάρδιος.» Ἴδωμεν δὲ καὶ αὐτὰ τοῦ κόμπου τὰ
ῥήματα.
τ
«Ο Θεός, εὐχαριστῶ σοι, ὅτι οὐκ εἰμὶ ὥσπερ οἱ
λοιποὶ τῶν ἀνθρώπων, άρπαγες, ἄδικοι, μοιχοί, ἢ
καὶ ὡς οὗτος ὁ τελώνης.» Μέν', ὦ ταλαίπωρε, ἀτρέ
μας σοῖς ἐν δεμνίοις, φαίη τις τῶν ἔξωθεν πρὸς αὐτ
τόν· οὐ σαφῶς γὰρ ὁρᾷς ἅπερ βλέπειν δοκεῖς. Πῶς
γὰρ οὐκ εἶ ὥσπερ οἱ λοιποὶ τῶν ἀνθρώπων; Οὐκ ἐκ
τοῦ αὐτοῦ ἐπλάσθης χοὸς κατὰ τὴν κοινὴν τῶν ἀνθρώπων γέννησιν; Οὐχ ὁ αὐτὸς τῆς συλλήψεως ῥύπος
τῷ βίῳ σε τούτῳ παρήγαγε; Πῶς οὖν φής, «Οτι
οὐκ εἰμὶ ὥσπερ οἱ λοιποὶ τῶν ἀνθρώπων;» Αλλ'
εἴποι τις ἴσως έπαπορῶν· Καὶ μὴν οὐδὲ ψευδηγορῶν
ἔλεγεν, ὅτι νηστεύει δις τοῦ Σαββάτου, καὶ ἀποδε
κατεῖ πάντα ὅσα κτᾶται. Τί οὖν ἡμάρτανε χάριν
ὁμολογῶν τῷ Θεῷ, ὅτιπερ ἦν νομοφυλακῶν; Ορῶ78 Psal. cv, 26. το Prov. xvi, 5.
taret malefactorum, Pharisæus vero refertus erat
observationibus præceptorum; ambo vero in templo
exonerati sunt. Sed, qui videbatur virtute præcedere, postremus apparuit. Considera jam celsissi⚫
mam humilitatis evectionem, profundam vero suiperbiæ dejectionem. Ac mihi quidem videtur magnus David, in sacris Psalmorum cantibus, eos 97
qui elato supercilio erectaque cervice sunt
fluctibus comparare, de quibus ait: ‹ Ascendunt
usque ad cœlos, et descendunt usque ad abyssum
Ubi enim inveniat aliquis undas ad cœlum usque
sublatas, si dictum hoc primo se offerente sensu
interpretetur? sed eo velut anigmate insinuantur ii
qui sui quadam existimatione dignos se cœlo repulant, et undarum instar attolluntur.
‹ Pharisæus stans apud semetipsum hæc oraba!. ›
Pharisæus igitur gloriosus et tumidus tanquam
semetipsum introducens, legalibus videlicet præceptis, propius accessit ad adyla templi, et voces
quas sui æstimatio suggerebat emittens, non ad
Deum, sed ad semetipsum dirigebat orationem. Iloc
enim indicavit Salvator, cum diceret, quod, «Hæc
apud se orabat. Non enim fas erat, impuram orationem ad Deum ascendere. Quod vero impura esset,
ostendit Scriptura dicens: • Immundus apud Dominum omnis sublimi corde ". Jam vero ipsa
jactantiæ verba intelligamus.
• Deus, gratias tibi ago, quod non sum sicut
cateri hominum, raptores, injusti, adulteri, velut
etiam hic publicanus.» Mane, o infelix
Pharisæe, dixerit aliquis externorum, quiete in
stragulis tuis. Non enim plane perspicis quæ vide
ris tibi videre. Quomodo enim non es sicut cæteri
hominum? Non ex eodem pulvere juxta communein
bominum generationem efficus es? nonne iisdem
conceptus in sordibus accepisti vitæ hujus usuram?
Qui igitur jactas: «Non sum sicut cæteri homines? ›
Sed fortasse quispiam addubitans dixerit: Certe
non mentitus est, cum jejunare se bis in Sabbato
dixit, et decimas dare omnium quæ possideret;
quid igitur peccavit grales agens Deo, quoul serFrancisci corsi notæ.
Qui elato supercilio. Grece τοὺς ὑπερόφρυδας. Supercilium Latine, et άφρον Grace pro fastu
et superbia poni, quamvis paulo eruditioribns scitum sit, placet hic tamen ad ornandam hanc sparLam, quam nacti sumus, hanc symbolam ferre.
Plinius, Supercilia, inquit, homini, et pariter, et
alterne mobilia: et in his pars animi; hæc maxime
indicant fastum; superbia alicubi conceptaculum;
sed hic sedem habet in corde, nascitur, huc subil, hic
pendet; nihil altius simul abruptiusque invenit in
corpore, ubi solitaria esset. Ηactenus ille, et præclare. Inde proverbio dicimus, attolli supercilium,
arrogantemn significantes; adduci supercilium, fasti
dium indicantes. Inde et philosophicum supercilium
fastum philosophicum appellamus. Juvenalis ɛa -
tyr. v:
Si cum magnis virtutibus àffers
Grande supercilium.
Cicero pro Sextio etiam dicacius: Tanta erat
gravitas in oculo, ut illo supercilio tanquam Atlante
cælum respublica niti videretur. Vide plura apud
Dionysium Lambinum in versiculum illum Horatii
ep. 2, lib. 1:
De me supercilio nubem.
Ubi multa ad hunc adagii modum, et alia huic consentanea colligit.
Mane, o infelix. Versiculus iambicus poetæ
veteris, cujus sic emendes scripturam, ut constent
syllabar, Μέν', ὦ ταλαίπωρ', ἀτρέμα σοι ἐν δεμνίοις.
Edidi tamen ut scriptum illum reperi in utroque
cod., sat habens hic advertisse mendum quod sen
sum nihil mutat.
col. 367–368page 120 of 367
PG 132:367μεν δὲ καὶ τὸν πολύτλων εκείνον Ἰὼβ ἐν τῇ πρὸς Η τοὺς βασιλεῖς διαλέξει, ὅτι πολλὰ καυχησάμενος οὐ κατακρίνεται, οὗτος δὲ ὑπευθύνεται. Ἐπειδὴ ὁ μὲν ἅγιος καὶ δίκαιος Ιώβ, τὰ εὐκλεὴ καὶ Θεῷ ἁνδάνοντα κατορθῶν, οὐδέποτε φαίνεται καυχησάμενος, ἀλλ' ἔκρυπτε τὰ οἰκεῖα πλεονεκτήματα· ἐπειδὴ δὲ οἱ δοκοῦντες φίλοι ὠνείδιζον ἐχθροπρεπῶς, καὶ κατο ηγόρουν ἀσυμπαθῶς κάλαμον συντετριμμένον κατ εαγνύντες, καὶ ἡμιθνήτα τοῖς λόγοις αἰκίζοντες, τότε λοιπὸν ἀποδύεται τὰ ἐγκλήματα μάλα γενναίως, καὶ τὴν ἄκαιρον αὐτῶν ἐλέγχει καταφορὰν, ὥστε, εἴ τις αἰτία τῆς καυχήσεως, ἔνοχοι μᾶλλον οἱ μὴ δείνα τως κατηγορήσαντες. Ο Φαρισαῖος δὲ, μηδενὸς ἐρε θίζοντος, ἀπηυθαδιάζετο, πάντων ἑαυτὸν προτιθείς, οὐδ᾽ ἐπιγινώσκων, τί κατὰ φύσιν ἐτύγχανεν ὤν. Εἰ γὰρ ἐγνώκει, ὅτι ἄνθρωπος ἦν, πάντως ἂν ᾔδει καὶ τὴν τῆς φύσεως ἀθλιότητα, ὡς ἀδύνατον ἄνθρωπον ἀπὸ ῥύπου καθαρεύειν, κἂν μία ἡμέρα ἡ ἡ ζωὴ αὐτοῦ, ὡς διδάσκει τὰ Λόγια. Τίς γὰρ οὕτως ὑψηλός καὶ μεγαλοφυής τῷ φρονήματι, ὡς κατά τε διάνοιαν καὶ πρᾶξιν ἔξω γενέσθαι παντάπασι τοῦ κατὰ κακίαν μολύσματος; Ο δὲ μᾶλλον αὐτὸν ἐβαράθρωσε τοῦτ' ἦν, τὸ καὶ τὸν τελώνην εἰπεῖν δεικτικῶς· ι Η καὶ ὡς οὗτος ὁ τελώνης.» Πάσης γὰρ τῆς οἰκουμένης ὑπερκουφίσας ἑαυτὸν τῷ πτερῷ τῆς οἰήσεως, καὶ τὸν τελώνην προστίθησιν. Ο δὲ τελώνης μακρόθεν ἑστὼς, οὐκ ἤθελεν οὐδὲ τοὺς ὀφθαλμοὺς εἰς τὸν οὐρανὸν ἐπάραι.» Ορα τὴν τοῦ τελώνου ταπείνωσιν· μακράν που ἔστη, μὴ θαρ ῥήσα; προσεγγίσαι πρὸς τὰ θεῖα ἀνάκτορα· κατωρρώδει γὰρ κεχραμμένοις πατῆσαι ποσὶ τὸ τοῦ ναοῦ ἁγιώτατον δάπεδον, ἄξιον οὐκ ἔκρινεν ἑαυτόν· ηὐλαβεῖτο δὲ καὶ πρὸς τὸν οὐρανὸν ἀπιδεῖν, ὡς τὸν ἐν οὐρανοῖς παραπικράνας Θεόν· ἐπειδὴ ἐμεμαθήκει ἐκ τοῦ Ἰώβ, ὅτι Κύριος συγκεκυφότας ὀφθαλμούς σώσει· διὰ τοῦτο πρὸς γῆν νενευκὼς ἦν, ὡς ἐμφαίνεσθαι τὸ ταπεινὸν αὐτοῦ, καὶ ἐκ τοῦ σχήματος, καὶ τοῦ τόπου, καὶ τῆς αἰτήσεως. Ὑποδηλοῖ δέ τι καὶ ἄλλο τὸ ο μακρόθεν ἑστώς·, πόῤῥω γὰρ ἔστη τῆς ἐπιβλαβοῦς τοῦ Φαρισαίου οιήσεως, τὴν ἐναντίαν ἐκείνου βαδίσας ὁδόν. Ο μὲν ἐξώγκου ἑαυτὸν τοῖς λόγοις δίκην πομφόλυγος, ὁ δὲ συνεστέλλετο ὑπὸ τοῦ συνειδότος πληττόμενος· καὶ συντριβεὶς ὑπὸ τῆς μεν δὲ καὶ πολύτλαν ἐκεῖνον Ἰὼβ ἐν τῇ πρὸς τοὺς βασιλεῖς διαλέξει, ὅτι πολλὰ καυχησάμενος οὐ κατα κρίνεται, ουτος δὲ ὑπευθύνεται. Ἐπειδὴ ὁ μὲν ἅγιος τὸ βασιλεύς Τίς γὰρ καθαρὸς ἔσται ἀπὸ ῥύπου; Αλλ' οὐδεὶς ἐὰν καὶ μία ἡμέρα ο βίος αὐτοῦ ἐπὶ γῆν.vantissimus legis essel? Videmus vero etiam ærum- μεν δὲ καὶ τὸν πολύτλων εκείνον Ἰὼβ ἐν τῇ πρὸς
nosum illum Job in disputatione cum regibus
habita, multa gloriantem non vituperari; hic vero
damnatur. Cujus rei hæc ratio est, quod sanctus
quidem et justus Job cum recte multa gessisset,
quæque Deo accepta, et ipsi gloriæ fuerant, nunquam visus est ea gloriose prædicare, sed prærogalivas suas occultas habuit. Cum vero, qui videbantur amici, inimicorum in modum illi exprobrabant, et sine ulla misericordia calumniabantur 8º,
arundinem quassatam confringentes, et seniimortuum sermonibus 98 suis dilacerantes, ex illo
criminationes strenuissime refellere occepit, et inportunumi eorum impetum reprehendit, ita ut, si
qua in gloriando suberat culpa, ejus obnoxii magis
essent, qui immerito illi obtrectabant. Pharisæus Η
vero, nemine lacessente, agebat insolenter, omnibus
se ipsum præponens, neque, quid esset quoad naturam, agnoscebat. Si enim hominem se natum esse
reputasset, omnino naturæ miseriam intellexisset;
quod fieri non possit, ut homo purus a sordibus sit,
ctiamsi umius diei sit ejus vila, ut sacra Eloquia
docent *. Quis enim tam excelsus, tam alla
mente atque consilio a natura præditus, ut vel in
cogitatione, vel in actione, ab omni culpæ labe sit
liber? Quod vero magis in barathrum bominem
deturbavit, illud fuit, quod signate dixit: • Vel
omnes quos terra sustinet homines alis superbiæ
• Publicanus vero longe stans, neque oculos volebat in coelum tollere.» Observa publicani humilitatem; procul stetit non ausus ad sacra templi penetralia accedere. Verebatur enim impuris pedibus
templi sanctissimum calcare pavimentum, neque eo
se dignum existimabat. Verebatur etiam ad cœlum
oculos tollere, quippe qui degentem in coelo Deum
exasperarat: didicerat nimirum a Job ", quod Deus
demissum oculis salvabit, ideoque eos declinabat
in terram, uti et ex habitu ipso corporis, et ex loco,
et ex petitione humilitas ejus ostenderetur. Insinuat
etiam quiddam aliud, quod dictum est: ‹ longe
stans; › longe scilicet a perniciosa Pharisæi superbia stabat, contrariam atque ille viam ingressus.
Ille enim se ipsumn instar bullæ verbis infabat; hic
autem percussus a conscientia se comprimebat, et
ob peccatum contritus, speique baculo innixus
τοὺς βασιλεῖς διαλέξει, ὅτι πολλὰ καυχησάμενος οὐ
κατακρίνεται, οὗτος δὲ ὑπευθύνεται. Ἐπειδὴ ὁ μὲν
ἅγιος καὶ δίκαιος Ιώβ, τὰ εὐκλεὴ καὶ Θεῷ ἀνδάνοντα κατορθῶν, οὐδέποτε φαίνεται καυχησάμενος,
ἀλλ' ἔκρυπτε τὰ οἰκεῖα πλεονεκτήματα· ἐπειδὴ δὲ
οἱ δοκοῦντες φίλοι ὠνείδιζον ἐχθροπρεπῶς, καὶ κατο
ηγόρουν ἀσυμπαθῶς κάλαμον συντετριμμένον κατεαγνύντες, καὶ ἡμιθνήτα τοῖς λόγοις αἰκίζοντες,
τότε λοιπὸν ἀποδύεται τὰ ἐγκλήματα μάλα γενναίως,
καὶ τὴν ἄκαιρον αὐτῶν ἐλέγχει καταφορὰν, ὥστε, εἴ
τις αἰτία τῆς καυχήσεως, ἔνοχοι μᾶλλον οἱ μὴ δείνα
τως κατηγορήσαντες. Ο Φαρισαῖος δὲ, μηδενὸς ἐρε
θίζοντος, ἀπηυθαδιάζετο, πάντων ἑαυτὸν προτιθείς,
οὐδ᾽ ἐπιγινώσκων, τί κατὰ φύσιν ἐτύγχανεν ὤν. Εἰ
γὰρ ἐγνώκει, ὅτι ἄνθρωπος ἦν, πάντως ἂν ᾔδει καὶ
τὴν τῆς φύσεως ἀθλιότητα, ὡς ἀδύνατον ἄνθρωπον
ἀπὸ ῥύπου καθαρεύειν, κἂν μία ἡμέρα ἡ ἡ ζωὴ
αὐτοῦ, ὡς διδάσκει τὰ Λόγια. Τίς γὰρ οὕτως ὑψηλός
καὶ μεγαλοφυής τῷ φρονήματι, ὡς κατά τε διάνοιαν
καὶ πρᾶξιν ἔξω γενέσθαι παντάπασι τοῦ κατὰ κακίαν
μολύσματος; Ο δὲ μᾶλλον αὐτὸν ἐβαράθρωσε τοῦτ'
ἦν, τὸ καὶ τὸν τελώνην εἰπεῖν δεικτικῶς· ι Η καὶ
ὡς οὗτος ὁ τελώνης.» Πάσης γὰρ τῆς οἰκουμένης
ὑπερκουφίσας ἑαυτὸν τῷ πτερῷ τῆς οἰήσεως, καὶ
τὸν τελώνην προστίθησιν.
etiam ut hic publicanus; › cum enim se supra
extulisset, adjungit etiam publicanum.
• Ο δὲ τελώνης μακρόθεν ἑστὼς, οὐκ ἤθελεν οὐδὲ
τοὺς ὀφθαλμοὺς εἰς τὸν οὐρανὸν ἐπάραι.» Ορα τὴν
τοῦ τελώνου ταπείνωσιν· μακράν που ἔστη, μὴ θαρ
ῥήσα; προσεγγίσαι πρὸς τὰ θεῖα ἀνάκτορα· κατωρ
ῥώδει γὰρ κεχραμμένοις πατῆσαι ποσὶ τὸ τοῦ ναοῦ
ἁγιώτατον δάπεδον, ἄξιον οὐκ ἔκρινεν ἑαυτόν· ηὐλαβεῖτο δὲ καὶ πρὸς τὸν οὐρανὸν ἀπιδεῖν, ὡς τὸν ἐν
οὐρανοῖς παραπικράνας Θεόν· ἐπειδὴ ἐμεμαθήκει
ἐκ τοῦ Ἰώβ, ὅτι Κύριος συγκεκυφότας ὀφθαλμούς
σώσει· διὰ τοῦτο πρὸς γῆν νενευκὼς ἦν, ὡς ἐμφαί
νεσθαι τὸ ταπεινὸν αὐτοῦ, καὶ ἐκ τοῦ σχήματος,
καὶ τοῦ τόπου, καὶ τῆς αἰτήσεως. Ὑποδηλοῖ δέ τι
καὶ ἄλλο τὸ ο μακρόθεν ἑστώς·, πόῤῥω γὰρ ἔστη
τῆς ἐπιβλαβοῦς τοῦ Φαρισαίου οιήσεως, τὴν ἐναντίαν
ἐκείνου βαδίσας ὁδόν. Ο μὲν ἐξώγκου ἑαυτὸν τοῖς
λόγοις δίκην πομφόλυγος, ὁ δὲ συνεστέλλετο ὑπὸ τοῦ
συνειδότος πληττόμενος· καὶ συντριβεὶς ὑπὸ τῆς
so Matth. xi, 20. 81 Job iv, 4, juxta LXX. es Job xx11, 29.
Francisci Scorsi nota.
In dispucatione cum regibus. Hic locus ple
nior verbis est in cod. Gall., quæ in mea editione
restitui, quanquam iis detractis nihil offici videtur
sententiæ, prout eam exhibet C. P. hoc modo: 'Opwμεν δὲ καὶ πολύτλαν ἐκεῖνον Ἰὼβ ἐν τῇ πρὸς τοὺς
βασιλεῖς διαλέξει, ὅτι πολλὰ καυχησάμενος οὐ κατακρίνεται, ουτος δὲ ὑπευθύνεται. Ἐπειδὴ ὁ μὲν ἅγιος
166, etc. Cæterum reges appellat amicos Jobi ex
editione LXX interpretum, qui singulis nominibus
eorum titulum τὸ βασιλεύς apponit. Et Pineda noster eum locum interpretans reges fuisse pro certo
Fouit in lib. Tobiæ cap. 11: Diserte reges appellantur: Nam sicut beato Jobo insu!tabant reges, ita
is i parentes ct cognati ejus irridebant.
Ut sacra Eloquia docent. Hoc testimonium
ex cap. xiv, v. 4, libri Job desumptum juxta versionem LXX interpr. qui versiculum quartum cum
initio versiculi quinti, ubi de brevitate vitæ hominis
agitur, conjungentes integram hujusmodi sententiam confecerunt: Quis enim mundus erit a sorde?
At nemo, etsi unius diei sit vila ejus super lerram: Τίς γὰρ καθαρὸς ἔσται ἀπὸ ῥύπου; Αλλ'
οὐδεὶς ἐὰν καὶ μία ἡμέρα ο βίος αὐτοῦ ἐπὶ γῆν.
Hanc sententiami Patres multi receperunt et usurpant: Clemens Alex. lib. 11 Strom, et lib. iv; Ambrosius, in Lucam; Augustinus,in Psal. 1; Leo
pontifex, serm. De Naticit.; Bernardus, serm. 20,
in Cant., quos omnes lege apud Pinedam nostrum
in eruditis Comment. cap. dicto.
col. 369–370page 121 of 367
PG 132:369ἁμαρτίας τῇ ράβδῳ τῆς ἐλπίδος επερειδόμενος προσ εύχετο μετ' ἐπαινουμένης ἀναιδείας, πατρική τις εἶπε φωνή. Εστη οὖν τηλόθι δακρυχέων, καὶ στή θεα χερσὶ πατάσσων, ὡς ἡ θεολογική μουσά φησι. Διὰ τί δὲ μὴ τὴν κεφαλὴν ἔτυπτεν, ἢ τὰ γόνατα, ἡ ἄλλο μέρος τοῦ σώματος, ἀλλὰ τὸ στῆθος. ἐπάτασσεν; 4 Ετυπτε γὰρ, φησίν, εἰς τὸ στῆθος αὐτοῦ λέγων Ο Θεός, ιλάσθητί μοι τῷ ἁμαρτωλῷ.· Ἐπειδὴ ἐκ τῆς καρδίας οἱ λογισμοί, οι πρὸς πλεονεξίαν αὐτὸν διεγείροντες, καὶ ταῖς χερσὶ πρὸς τὰ πονηρὰ λήμματα χρώμενος. Η δὲ τοπικὴ τῆς καρδίας θέσις ἐν τῷ στήθει ἐστὶν, εἰκότως τύπτει τὸ πονηρὸν ἐργαστήριον αὐταῖς ταῖς χερσὶν, αἷς πρὸς πλεονεξίαν ἐχρή σατο. Ο Θεός, ιλάσθητί μοι τῷ ἁμαρτωλῷ.» Οὐ δικαιωθῆναι ζητεί, ᾔδει γὰρ ἑαυτὸν ἀνάξιον τοῦτο λαβεῖν, ἀλλ᾽ ἵλεων αὐτῷ γενέσθαι παρακαλεῖ τὸν Θεόν· καὶ τὸ ἐντεῦθεν τὸ πρᾶγμα ἀνέστραπτο. Ο μὲν γὰρ Φαρισαῖος οἷα δένδρον κομῶν τῷ καρπῷ, τῆς τῶν ἐντολῶν φυλακῆς, ἐξαίφνης ὡς ὑπὸ ῥαγδαίου πνεύματος, τῷ τῆς κενοδοξίας ἀνέμῳ ἐκτιναχθεὶς ὡράθη γυμνός, ὡς τερέβινθος ἀποβεβληκυία τὰ φύλλα, τὸ τοῦ Ἡσαΐου εἰπεῖν. Ο δὲ πεφορτισμένος τῆς φιλαργυρίας τὸν μόλιβδον, ἑνὶ λόγῳ νουνεχεί καὶ σχήματι ταπεινῷ τὸ βάρος τῶν κακῶν ἀποτίθετ ται. Ἰλιγγιώ λογιζόμενος, πῶς ὁ δείλαιος Φαρισαῖος φέρων τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν, καθάπερ ολκάδα μυρίων πλήθουσαν ἀγωγίμων, εἰς τὸν λιμένα αὐτοῦ ἱεροῦ πεφθακώς, καὶ τῶν τοῦ νοὸς πηδαλίων ἡμεληκώς, αθλίως ὤφθη νεναυαγηκώς· διὰ τί; ε Οτι πᾶς ὁ ὑψῶν ἑαυτὸν ταπεινωθήσεται, καὶ ὁ ταπεινῶν ἑαυ τὸν ὑψωθήσεται.» Δοκεῖ μοι ἐνταῦθα υπογραφήν τινα ποιεῖσθαι ὁ Κύριος τῆς οἰήσεως καὶ τῆς τα πεινώσεως· καὶ τάχα τις ἐκ τούτων ὁρμώμενος ἄνοδον ἐπὶ τὰ κάτω τὴν κενοδοξίαν ὁρίσαιτο. Τοῦτο γὰρ καὶ ἱστορία παλαιὰ συμβολικῶς ὑπηνίξατο. Αβειρών γὰρ καὶ Δαθὰν ὑπὲρ τοὺς ἄλλους πάντας ἑαυτοὺς ἄραντες ἀλαζονικῶς, καὶ τῆς ἱεροσύνης στᾶς ἀξίους κρίναντες ιταμῶς, τῆς γῆς διασχούσης κατέδυσαν ἐν τῷ χάσματι, καὶ ὑψωθέντες τῇ διανοία ἐταπεινώθησαν. Πρὸς ταῦτα σκοποῦντες, ἀγαπητοί, μετριάζειν ἐκπαιδευθῶμεν, καὶ μὴ ἀλόγως ἐπαίρεσθαι· μὴ δ' εἴπερ ἡμῖν τι τῶν δεξιῶν κεκατώρθωται, διὰ τοῦτο ὑπερφέρειν τῶν ἄλλων νομίζωμεν. ᾿Αλλὰ κατορθοῦντες ψάλλειν διδαχθῶμεν μετὰ τοῦ Δαβίδ· «Μὴ ἡμῖν, Κύριε, μὴ ἡμῖν, ἀλλ' ἐν σοὶ δὸς ἡμῖν ἐγκαυχᾶσθαι, ο Μαρά σου γὰρ ε ὁ ἔπαινος ἡμῶν ἐν ἐκκλησίᾳ μεγάλῃ,» τοῦ μέλλοντος δηλαδή αἰῶνος. ᾿Αληθῶς γὰρι Καρδίαν συντετριμμένην καὶ τεταπεινωμένην ὁ Θεὸς οὐκ ἐξουδενώσει, ο ἀλλ' ο Εν τῇ ταπεινώσει εμνήσθη ἡμῶν ὁ Κύριος.» Ἀστεῖον δὲ κἀκεῖνο προσειρῆσθαι καὶ χαρίεν, ὡς οἱ γεωργοί, τοὺς μὲν κάτω νενευκότας τῶν ἀσταχύων καὶ βρίθοντας πολὺν τὸν καρπὸν φέρειν τεκμαίρονται τοὺς δὲ ὀρθίους καὶ ἀνεμώδεις, αλαζόνας καὶ κενοὺς ὀνομάζουσι. Καὶ τῶν ἀνθρώπων οἱ μὲνHOMILIA XVI.
ἁμαρτίας τῇ ράβδῳ τῆς ἐλπίδος επερειδόμενος προσ- laudabili cum audacia, ut quidam ex Patribus loquiεύχετο μετ' ἐπαινουμένης ἀναιδείας, πατρική τις
εἶπε φωνή. Εστη οὖν τηλόθι δακρυχέων, καὶ στή
θεα χερσὶ πατάσσων, ὡς ἡ θεολογική μουσά φησι.
Διὰ τί δὲ μὴ τὴν κεφαλὴν ἔτυπτεν, ἢ τὰ γόνατα, ἡ
ἄλλο μέρος τοῦ σώματος, ἀλλὰ τὸ στῆθος. ἐπάτασ
σεν;
· 4 Ετυπτε γὰρ, φησίν, εἰς τὸ στῆθος αὐτοῦ λέγων·
Ο Θεός, ιλάσθητί μοι τῷ ἁμαρτωλῷ.· Ἐπειδὴ ἐκ
τῆς καρδίας οἱ λογισμοί, οι πρὸς πλεονεξίαν αὐτὸν
διεγείροντες, καὶ ταῖς χερσὶ πρὸς τὰ πονηρὰ λήμματα
χρώμενος. Η δὲ τοπικὴ τῆς καρδίας θέσις ἐν τῷ
στήθει ἐστὶν, εἰκότως τύπτει τὸ πονηρὸν ἐργαστή
ριον αὐταῖς ταῖς χερσὶν, αἷς πρὸς πλεονεξίαν ἐχρήσατο.
tur, precabatur. Stetit igitur longe collacrymans, et
tundens pectora palmis, ut ait theologica musa.
Quare autem neque caput, neque genua, neque
aliam corporis partem, sed pectus pulsabat?
• Percutiebat, inquit, pectus suum dicens: Deus,
propitius esto mihi peccatori. Nimirum ex corde
cogitationes ad avaritiam ipsum excitantes eruperant; et manibus 99 ad alienam rem injuste accipiendam abusus fuerat. Locus enim, in quo situm
est cor, pectus est. Merito igitur improbitatis
officinam manibus iisdem verberat, quæ ad avarltiam fuerant famulatæ.
• Deus, propitius esto mihi peccatori.» Non petit,
ut justificetur; videbat enim se indignum, qui hoc
impetrarct; sed Deum propitium sibi esse precatur,
Atque exinde in contrarium versæ sunt rerum
vices. Etenim Pharisæus quasi arbor superbiens
fructu, observantiæ præceptorum repente inanis
gloriæ vento, ut a spiritu violento concussus, nudus
apparuit, et quasi terebinthus, abjectis foliis, ut
illud Isaiæ usurpem ". Ilic autem avaritiæ quasi
plumbo prægravatus, uno verbo sapienter prolato,
habituque demisso, enus deposuit peccatorum.
Αttonitus bareo, cum recogito, quo pacto infelix
Pharisæus animam suam quasi navim onerariam
sexcentis refertam mercibus vehens, et portu etiam
ipse templi capto, mentis neglecto gubernaculo,
miserabiliter naufragium facere visus est. Quanobrem? Quia omnis qui se exaltat humiliabitur; et
qui se humiliat, exaltabitur.» Hic mihi videtur
descriptionem quamdam facere Dominus superbiæ
et humilitatis.. Et fortasse quispiam his verbis impulsus inanem gloriam, reversionem ad inferiora
esse definierit. Hoc enim etiam vetus historia symbolice involvit. Abiron enim et Dathan arroganter
se supra alios efferentes, et sacerdotio dignos se per
impudentiam arbitrantes, dehiscente terra in hiatum
subierunt, et qui sua cogitatione elati fuerant,
depressi sunt. Huc animum advertentes, charissimi,
doceamur modeste nos gerere, neque supra modum
extollere. Neque si quid recte gestum a nobis est,
• Ο Θεός, ιλάσθητί μοι τῷ ἁμαρτωλῷ.» Οὐ
δικαιωθῆναι ζητεί, ᾔδει γὰρ ἑαυτὸν ἀνάξιον τοῦτο
λαβεῖν, ἀλλ᾽ ἵλεων αὐτῷ γενέσθαι παρακαλεῖ τὸν
Θεόν· καὶ τὸ ἐντεῦθεν τὸ πρᾶγμα ἀνέστραπτο. Ο
μὲν γὰρ Φαρισαῖος οἷα δένδρον κομῶν τῷ καρπῷ,
τῆς τῶν ἐντολῶν φυλακῆς, ἐξαίφνης ὡς ὑπὸ ῥαγδαίου
πνεύματος, τῷ τῆς κενοδοξίας ἀνέμῳ ἐκτιναχθεὶς
ὡράθη γυμνός, ὡς τερέβινθος ἀποβεβληκυία τὰ
φύλλα, τὸ τοῦ Ἡσαΐου εἰπεῖν. Ο δὲ πεφορτισμένος
τῆς φιλαργυρίας τὸν μόλιβδον, ἑνὶ λόγῳ νουνεχεί
καὶ σχήματι ταπεινῷ τὸ βάρος τῶν κακῶν ἀποτίθετ
ται. Ἰλιγγιώ λογιζόμενος, πῶς ὁ δείλαιος Φαρισαῖος
φέρων τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν, καθάπερ ολκάδα μυρίων
πλήθουσαν ἀγωγίμων, εἰς τὸν λιμένα αὐτοῦ ἱεροῦ
πεφθακώς, καὶ τῶν τοῦ νοὸς πηδαλίων ἡμεληκώς,
αθλίως ὤφθη νεναυαγηκώς· διὰ τί; ε Οτι πᾶς ὁ
ὑψῶν ἑαυτὸν ταπεινωθήσεται, καὶ ὁ ταπεινῶν ἑαυ
τὸν ὑψωθήσεται.» Δοκεῖ μοι ἐνταῦθα υπογραφήν
τινα ποιεῖσθαι ὁ Κύριος τῆς οἰήσεως καὶ τῆς τα
πεινώσεως· καὶ τάχα τις ἐκ τούτων ὁρμώμενος
ἄνοδον ἐπὶ τὰ κάτω τὴν κενοδοξίαν ὁρίσαιτο. Τοῦτο
γὰρ καὶ ἱστορία παλαιὰ συμβολικῶς ὑπηνίξατο.
Αβειρών γὰρ καὶ Δαθὰν ὑπὲρ τοὺς ἄλλους πάντας
ἑαυτοὺς ἄραντες ἀλαζονικῶς, καὶ τῆς ἱεροσύνης
στᾶς ἀξίους κρίναντες ιταμῶς, τῆς γῆς διασχούσης
κατέδυσαν ἐν τῷ χάσματι, καὶ ὑψωθέντες τῇ διανοία
ἐταπεινώθησαν. Πρὸς ταῦτα σκοποῦντες, ἀγαπητοί,
μετριάζειν ἐκπαιδευθῶμεν, καὶ μὴ ἀλόγως επαίρε
σθαι· μὴ δ' εἴπερ ἡμῖν τι τῶν δεξιῶν κεκατώρθωται, διὰ τοῦτο ὑπερφέρειν τῶν ἄλλων νομίζωμεν. idcirco præferendos nos aliis existimemus. Sed cum
᾿Αλλὰ κατορθοῦντες ψάλλειν διδαχθῶμεν μετὰ τοῦ
Δαβίδ· «Μὴ ἡμῖν, Κύριε, μὴ ἡμῖν, ἀλλ' ἐν σοὶ δὸς
ἡμῖν ἐγκαυχᾶσθαι, ο Μαρά σου γὰρ ε ὁ ἔπαινος
ἡμῶν ἐν ἐκκλησίᾳ μεγάλῃ,» τοῦ μέλλοντος δηλαδή
αἰῶνος. ᾿Αληθῶς γὰρι Καρδίαν συντετριμμένην καὶ
τεταπεινωμένην ὁ Θεὸς οὐκ ἐξουδενώσει, ο ἀλλ' ο Εν
τῇ ταπεινώσει εμνήσθη ἡμῶν ὁ Κύριος.» Ἀστεῖον δὲ
κἀκεῖνο προσειρῆσθαι καὶ χαρίεν, ὡς οἱ γεωργοί,
τοὺς μὲν κάτω νενευκότας τῶν ἀσταχύων καὶ
βρίθοντας πολὺν τὸν καρπὸν φέρειν τεκμαίρονται·
τοὺς δὲ ὀρθίους καὶ ἀνεμώδεις, αλαζόνας καὶ
κενοὺς ὀνομάζουσι. Καὶ τῶν ἀνθρώπων οἱ μὲν
23 Isa. VI, 5. st Psal. cxill, 1.
aliquid bene et ex virtute actum a nobis erit, assuescamus canere cum Davidl: e Non nobis, Domine,
non nobis, sed nomini tuo da gloriam *; s apud
te enim, ‹ Laus nostra in ecclesia magna **, › futuri
scilicet sæculi. Vere enim ‹ Cor contritum et
humiliatum non despiciet Deus "; sed ‹ In humilitate Dominus memor fuit nostri 87: Jucundum
porro erit, et illud dictis adjungere, quod agricole
quas spicas præ onere viderint vergentes in terram,
uberem fructum allaturas esse conjiciunt; quas
vero rectas stare ac 100 ventis obnoxias, super·
bas et inanes vocant. Sic et hominum quicunque
** Psal. xxı, 26. " Psal. L, 19. 67 Psal. cxxxy, 27.
col. 371–372page 122 of 367
Homilia XVII
PG 132:371καὶ φρονήσεως· οἱ δὲ ταπεινὸν ἔχοντες φρόνημα πολὺν τὸν καρπὸν τῆς φρονήσεως ἐπιφέρονται. Καὶ τὰ μὲν ἄλλα τῶν παθῶν εὕροι τις ὄντα κτηνοπρεπή τε καὶ ἄλογα· δι' ὧν ἡ τῶν ἀνθρώπων φύσις παρα συνεβλήθη τοῖς κτήνεσι τοῖς ἀνοήτοις, καὶ ὠμοιώθη αὐτοῖς. Η γὰρ ἁρπάζει τις ὡσεὶ λέων, ἢ θυμοῦται ὡς ταῦρος, ἢ θηλυμανεί ὥσπερ ἵππος, ἢ μνησικακεῖ ὡς ἡ κάμηλος, ἢ τῇ κόπρῳ τῶν ἡδονῶν καλινδείται ὡς κάνθαρος. Τὸ δὲ τῆς ὑπερηφανίας πάθος τῷ διαβόλῳ ὡμοίωται. Ἐκεῖνος γὰρ δι' ἐπάρσεως και ταβέβληται. "Ωστε εἰ ἐξ ἀγγέλων δαίμονας ἡ ὑπερηφανία ἐποίησεν, ἀκολούθως ἡ ταπείνωσις καὶ ἐκ δαιμόνων δύναται ἀγγέλους ποιεῖν. Καὶ εἰ ἐκείνη δαιμονιώδης, αὕτη ὡς ἀληθῶς χριστομίμητος κατ' ἴχνος ἐφομαρτοῦσα τοῦ μέχρι θανάτου ταπεινώσαντος ἑαυτόν. Ο ταῦτα τοίνυν σκοπῶν κεκαθαρμένῳ τῷ τῆς ψυχῆς ὀφθαλμῷ, καὶ τῇ ταπεινοφροσύνῃ καλῶς παιδαγωγήσας ἑαυτὸν, καὶ τῷ καταλόγῳ τῶν λοιπῶν ἀρετῶν ῥᾷον ἐν ἔξει γενήσεται· καὶ ὡς ὁ τελώνης εἰς τὸ τῆς ταπεινώσεως ἀνελθὼν ἱερὸν κατέλθῃ δεν δικαιωμένος, τῷ φαρισαϊκῶς μεγαλαυχοῦντι τὸ παρ λαιὸν λέγων ῥητόν· Δεῦρ' ἀνάβηθι κάτω, νῦν γὰρ ἄνω κατέβης. • Ἐπὶ τὸν πραῦν γὰρ καὶ ἥσυχον ἐπιβλέπει Θεός· ο ᾧ πρέπει πᾶσα δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. ὑπερήφανοι καὶ ὑψαύχενες, άμοιροι πάσης ἀρετῆς η ΟΜΙΛΙΑ ΙΖ'. Περὶ τοῦ ἀσώτου υἱοῦ. Έφθασεν ἡ εὐαγγελική φιλοσοφία ἀπὸ τῶν κάτω καὶ μερικῶν ἀνάγουσα ἡμᾶς εἰς τὰ καθόλου καὶ τελεώτερα· ὑποθεῖσα γὰρ πρότερον τὴν τοῦ Ζακχαίου μετάνοιαν, καὶ τὴν τοῦ τελώνου ταπείνωσιν, νῦν καθόλου τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως υπογράφει τὴν άθλιότητα, ἣν ἀρχῆθεν ὑπέστη, νεωτερικαῖς ὁρμαῖς τῆς τοῦ Θεοῦ ἐντολῆς δραπετεύσασα, καὶ πρὸς τὸν χοιρώδη βίον αὐτομολήσασα, ὅπως τε ἡ τοῦ Θεοῦ και Πατρὸς φθάσασα γαληνότης μακρόθεν διὰ τῆς τοῦ Υἱοῦ καὶ Λόγου σαρκώσεως ένηγκαλίσατο ταύ την, καὶ πρὸς τὴν πρώτην εὐγένειαν ἐπανήγαγεν. Αὐτῆς οὖν τῆς θεολέκτου παραβολῆς ἀκοῇ καὶ δια νοίᾳ νηφούσῃ ἀκούσωμεν. Εἶπεν ὁ Κύριος τὴν παραβολὴν ταύτην· ᾿Αν θρωπός τις εἶχε δύο υἱούς.» Ο μὲν πάνσοφος καὶ θεῖος Χρυσόστομος τὰ τῆς παρούσης παραβολής ἐπεξεργασάμενος, τοὺς δύο τούτους υἱοὺς τοὺς δια καίους εἶναι λέγει καὶ τοὺς ἁμαρτωλούς· τοὺς μὲν ἀραρότως μείναντας ἐν ταῖς ἐντολαῖς τοῦ Θεοῦ, τοὺς δὲ πρὸς τὸν αἰσχρὸν καὶ ἀκλεὴ βίον Ο μὲν πάνσοφος καὶ θεῖος Χρυσόστομος. Ε.: Ο μεν πάνσοφος καὶ μέγας Χρυσόστ. Α. Ο μὲν οὖν χρυσοῦς τὴν γλώτταν καὶ τὴν ψυχὴν Ἰωάννης ὁ πάνσοφος. μανοκαὶ φρονήσεως· οἱ δὲ ταπεινὸν ἔχοντες φρόνημα
πολὺν τὸν καρπὸν τῆς φρονήσεως ἐπιφέρονται. Καὶ
τὰ μὲν ἄλλα τῶν παθῶν εὕροι τις ὄντα κτηνοπρεπή
τε καὶ ἄλογα· δι' ὧν ἡ τῶν ἀνθρώπων φύσις παρασυνεβλήθη τοῖς κτήνεσι τοῖς ἀνοήτοις, καὶ ὠμοιώθη
αὐτοῖς. Η γὰρ ἁρπάζει τις ὡσεὶ λέων, ἢ θυμοῦται
ὡς ταῦρος, ἢ θηλυμανεί ὥσπερ ἵππος, ἢ μνησικακεῖ
ὡς ἡ κάμηλος, ἢ τῇ κόπρῳ τῶν ἡδονῶν καλινδείται
ὡς κάνθαρος. Τὸ δὲ τῆς ὑπερηφανίας πάθος τῷ
διαβόλῳ ὡμοίωται. Ἐκεῖνος γὰρ δι' ἐπάρσεως και
ταβέβληται. "Ωστε εἰ ἐξ ἀγγέλων δαίμονας ἡ ὑπερη
φανία ἐποίησεν, ἀκολούθως ἡ ταπείνωσις καὶ ἐκ
δαιμόνων δύναται ἀγγέλους ποιεῖν. Καὶ εἰ ἐκείνη
δαιμονιώδης, αὕτη ὡς ἀληθῶς χριστομίμητος κατ'
ἴχνος ἐφομαρτοῦσα τοῦ μέχρι θανάτου ταπεινώσαντος ἑαυτόν. Ο ταῦτα τοίνυν σκοπῶν κεκαθαρμένῳ τῷ
τῆς ψυχῆς ὀφθαλμῷ, καὶ τῇ ταπεινοφροσύνῃ καλῶς
παιδαγωγήσας ἑαυτὸν, καὶ τῷ καταλόγῳ τῶν λοιπῶν
ἀρετῶν ῥᾷον ἐν ἔξει γενήσεται· καὶ ὡς ὁ τελώνης
εἰς τὸ τῆς ταπεινώσεως ἀνελθὼν ἱερὸν κατέλθῃ δεν
δικαιωμένος, τῷ φαρισαϊκῶς μεγαλαυχοῦντι τὸ παρ
λαιὸν λέγων ῥητόν· Δεῦρ' ἀνάβηθι κάτω, νῦν γὰρ
ἄνω κατέβης. • Ἐπὶ τὸν πραῦν γὰρ καὶ ἥσυχον
ἐπιβλέπει Θεός· ο ᾧ πρέπει πᾶσα δόξα εἰς τοὺς
αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν.
elati et erecta cervice sunt, omnis virtutis et pru- ὑπερήφανοι καὶ ὑψαύχενες, άμοιροι πάσης ἀρετῆς
dntiæ sunt expertes. Qui vero sunt humili spiritu
multos gignunt prudentia fructus. Εt alias profecto
passiones bestiis etiam convenire, et a ratione
aliena esse comperimus; quarum causa jumentis
insipientibus comparata est liumana natura, et
similis facta est illis. Sive enim rapiat quis, uti leo
se gerit; sive irascatur, ut taurus; sive mulierum
amore insaniat, ut equus; sive injuriarum ɛil
memor, ut camelus; sive in voluptatum fimo volutetur, ut scarabeus. At superbiæ vitium diabolo nos
similes reddit; ille enim ob elationem dejectus est.
ha si superbia ex angelis dæmones facit, consequens
est, ut humilitas nos possit ex dæmonibus vertere
in angelos. Et illa quidem dæmonum propria, hac
vero re vera Christum imitatur vestigiis ejus insistens qui «Humiliavit semetipsum usque ad
mortem › Quicunque igitur hæc puro mentis
oculo considerarit, et humilitatis affectu se gubermarit, facile cæterarum virtutum deinceps cons"-
quentium acquisiverit habitum, et quasi publicanus
in humilitatis templum ascendens justi@catus descendat, ei qui Pharisaico more magna de se jactarit, dicens vetus illud: Hluc ascende inferius; nunc
enim superius descendisti. Etenim, Super humilem et quietum respicit Deus 8,, cui debetur omnmis gloria in sæcula sæculorum. Amen.
HOMILIA XVII.
De filio prodigo.
Evangelica philosophia ab inferioribus et singularibus ad universa et perfectiora nos jam a principio coepit evehere. Cum enim ante Zacchi pounitentiam et publicani proposuisset humilitatem,
nune humani generis miseriam universe describit,
quac inde a munali primordio subiit; juvenili
quodam impetu a divino præcepto refugit, et ad
pecudam vitam sua sponte transivit, et quo deinde
Modo Dei ac Patris clementia longe præveniens
per Filii Verbique Incarnationem eam amplexa sit,
et in priorem 101 restituerit nobilitatem: ipsam
Fgitur divinam parabolam aure et mente audiamus
attenta ".
• Dixit Jesus parabolam hanc: Homo quidam
habuit duos filios. Sane sapientissinus ac divinus Chrysostomus quæ ad hanc parabolam
pertinent accurate tractans per duos hosce
Alios justos intelligi vult et injustos: illos quidem
in divinis præceptis firmiter persistentes; hos autem ad turpem et ingloriam vitam sponte trans-
• Philipp. 11, 8.
69 Isa. LXVI, 1.
η
ΟΜΙΛΙΑ ΙΖ'.
Περὶ τοῦ ἀσώτου υἱοῦ.
Έφθασεν ἡ εὐαγγελική φιλοσοφία ἀπὸ τῶν κάτω
καὶ μερικῶν ἀνάγουσα ἡμᾶς εἰς τὰ καθόλου καὶ
τελεώτερα· ὑποθεῖσα γὰρ πρότερον τὴν τοῦ Ζακχαίου
μετάνοιαν, καὶ τὴν τοῦ τελώνου ταπείνωσιν, νῦν
καθόλου τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως υπογράφει τὴν
άθλιότητα, ἣν ἀρχῆθεν ὑπέστη, νεωτερικαῖς ὁρμαῖς
τῆς τοῦ Θεοῦ ἐντολῆς δραπετεύσασα, καὶ πρὸς τὸν
χοιρώδη βίον αὐτομολήσασα, ὅπως τε ἡ τοῦ Θεοῦ
και Πατρὸς φθάσασα γαληνότης μακρόθεν διὰ τῆς
τοῦ Υἱοῦ καὶ Λόγου σαρκώσεως ένηγκαλίσατο ταύτην, καὶ πρὸς τὴν πρώτην εὐγένειαν ἐπανήγαγεν.
Αὐτῆς οὖν τῆς θεολέκτου παραβολῆς ἀκοῇ καὶ δια
νοίᾳ νηφούσῃ ἀκούσωμεν.
• Εἶπεν ὁ Κύριος τὴν παραβολὴν ταύτην· ᾿Αν
θρωπός τις εἶχε δύο υἱούς.» Ο μὲν πάνσοφος καὶ
θεῖος Χρυσόστομος τὰ τῆς παρούσης παραβολής
ἐπεξεργασάμενος, τοὺς δύο τούτους υἱοὺς τοὺς δια
καίους εἶναι λέγει καὶ τοὺς ἁμαρτωλούς· τοὺς
μὲν ἀραρότως μείναντας ἐν ταῖς ἐντολαῖς τοῦ
Θεοῦ, τοὺς δὲ πρὸς τὸν αἰσχρὸν καὶ ἀκλεὴ βίον
so Luc. xv, 11.
Prancisci Scorsi nota.
Sane sapientissimus ac divinus Chrysostomus.
Hoc loco tuo codd. in uno verbo variant. P. enim:
Ο μὲν πάνσοφος καὶ θεῖος Χρυσόστομος. Ε.: Ο μεν
πάνσοφος καὶ μέγας Χρυσόστ. Α. Vat.: Ο μὲν οὖν
χρυσοῦς τὴν γλώτταν καὶ τὴν ψυχὴν Ἰωάννης ὁ
πάνσοφος.
Accurate tractans. Disserit de hac parabola
Chrysostoms, hom. De duobus filiis, in qua hære
habet: Sunt qui dicant de duobus filiis istis, seniorem angelos esse, juniorem vero hominem ponnu!,
qui in longinquam peregrinationem abierit, μανο
in terram de cœlis et paradiso excidit; el aptaut
consequentia respicientes, ad causam, vel statum
Atlo. Sed hic sensus pius quidem videtur; nescio
tamen si verus sit. Cætera vide, si llucrit, apuά
ipsum.
col. 363–364page 123 of 367
PG 132:363αυτομολήσαντας. Ἡμεῖς δὲ καὶ τὴν του Πατρός ἐξήγησιν, ὡς εἰκός, σεβανόμεθα, καὶ Πατράσιν άλο λοις στοιχεῖν οὐκ ἀπαναινόμεθα. Η γὰρ πολύτροπος τοῦ Θεοῦ σοφία ηυδόκησε ποικιλοτρόπως νιεῖσθα τῆς Γραφῆς τὰ μυστήρια. Φαμὲν οὖν, ὡς διὰ τοῦ παρόντος νέου πάσης τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως τὴν ἐκ Θεοῦ ἀπόπτωσιν ἔδειξε, καὶ τὴν αὖθις ἀνάκλησιν τῷ παραβολικῷ ταύτην κρύψας παραπετάσματι, Ο δὴ καὶ ἐν ταῖς πρὸ ταύτης παραβολαῖς ὁ Σωτὴρ ἐσχημάτισε, ποτὲ μὲν δραχμὴν εἰπὼν τῇ κόπρῳ συγχωσθεῖσαν τῶν ἡδονῶν, ἧς ἀποταρωθείσης ἡ ταύτης εὕρεσις γέγονε· ποτὲ δὲ πρόβατον ἱερᾶς ἑκατοντάδος ἀποφοιτῆσαν, καὶ γεγονὸς ὀρειάλωτον, καὶ ζητηθὲν ὑπὸ τοῦ καλοῦ ποιμένος, καὶ εὑρεθέν. Αλλοτε ὑπογράφει τὸν ἄνθρωπον τῆς ἄνω Ἱερουσαλὴμ ἀποφοιτήσαντα, καὶ λωποδύταις περιπεσόντα, καὶ τὴν στολὴν ἀφαιρεθέντα, καὶ τραυματίαν γενό μενον, καὶ ὑπὸ τοῦ νόμου καὶ τῶν προφητῶν οὐδ᾽ ὁτιοῦν ὠφεληθέντα (οὐ γὰρ αἷμα ταύρων και τρά των σώζειν ἡδύνατο), ἀλλ' ὑπὸ μόνον θεραπευθέντα Χριστοῦ· καὶ διὰ τῆς νῦν ῥηθείσης παραβολῆς τὰ αὐτὰ ὑποτίθησιν ο "Ανθρωπός τις είχε δύο υιούς.» Άνθρωπος ὁ Θεὸς κατὰ τὸν ἀποδοθέντα ἡμῖν σχο τὸν ἐν ἑτέρᾳ παραβολῇ· δύο δὲ κατὰ χάριν υἱοὶ τοῦ Θεοῦ πᾶσα ἡ λογικὴ κτίσις, τῶν νοητῶν καὶ αἰσθη τῶν· ἡ μὲν προγενεστέρα κατά την γένεσιν πρῶτον γὰρ ἐννοεῖ τὰς ἀγγελικὰς τάξεις, παραγαγὼν ταύτας διὰ ἐννοήματος· ἡ δὲ τῶν ἀνθρώπων ύστερον παραχθεῖσα μετὰ τὴν τῶν αἰσθητῶν δια Χρὴ δὲ καὶ τοῦτο γινώσκειν, ὅτι δοκεῖ τισιν διὰ τῆς τῶν υἱῶν δυάδος, τούς τε ἁγίους ἀγγέλους σημαίνεσθαι, καὶ ἡμᾶς ὄντας ἐπὶ τῆς γῆς Πρῶτον γὰρ ἐννοεῖ τὰς ἀγγελικὰς τάξεις καὶ οὐρανίους, ἡ δὲ τῶν ἀνθρώπων, Προ τον γὰρ ἐννοεῖ τὰς ἀγγελικές τάξεις, παραγαγών αὐτὸς διὰ ἐννοήματος. Τινές μὲν οὖν φασιν, ὅτι πρὸ πάσης κτίσεως ὡς δ Θεολόγος λέγει Γρηγόριος· πρῶτον μὲν ἐννοεῖ τὰς ἀγγελικές δυνάμεις καὶ οὐρανίους, καὶ τὸ ἐννόημα ἔργον ἦν.HOMILIA XVII.
tionem, ut par est, reveremur, et in aliarum P.-
+
αυτομολήσαντας. Ἡμεῖς δὲ καὶ τὴν του Πατρός fugientes. Nos vero et hane Patris illius explicaἐξήγησιν, ὡς εἰκός, σεβανόμεθα, καὶ Πατράσιν άλο
λοις στοιχεῖν οὐκ ἀπαναινόμεθα. Η γὰρ πολύτροπος
τοῦ Θεοῦ σοφία ηυδόκησε ποικιλοτρόπως νιεῖσθα:
τῆς Γραφῆς τὰ μυστήρια. Φαμὲν οὖν, ὡς διὰ τοῦ
παρόντος νέου πάσης τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως τὴν
ἐκ Θεοῦ ἀπόπτωσιν ἔδειξε, καὶ τὴν αὖθις ανάκλησιν τῷ παραβολικῷ ταύτην κρύψας παραπετάσματι,
Ο δὴ καὶ ἐν ταῖς πρὸ ταύτης παραβολαῖς ὁ Σωτὴρ
ἐσχημάτισε, ποτὲ μὲν δραχμὴν εἰπὼν τῇ κόπρῳ
συγχωσθεῖσαν τῶν ἡδονῶν, ἧς ἀποταρωθείσης ἡ
ταύτης εὕρεσις γέγονε· ποτὲ δὲ πρόβατον ἱερᾶς
ἑκατοντάδος ἀποφοιτῆσαν, καὶ γεγονὸς ὀρειάλωτον,
καὶ ζητηθὲν ὑπὸ τοῦ καλοῦ ποιμένος, καὶ εὑρεθέν.
Αλλοτε ὑπογράφει τὸν ἄνθρωπον τῆς ἄνω Ἱερουσαλὴμ ἀποφοιτήσαντα, καὶ λωποδύταις περιπεσόντα,
καὶ τὴν στολὴν ἀφαιρεθέντα, καὶ τραυματίαν γενόμενον, καὶ ὑπὸ τοῦ νόμου καὶ τῶν προφητῶν οὐδ᾽
ὁτιοῦν ὠφεληθέντα (οὐ γὰρ αἷμα ταύρων και τράτων σώζειν ἡδύνατο), ἀλλ' ὑπὸ μόνον θεραπευθέντα
Χριστοῦ· καὶ διὰ τῆς νῦν ῥηθείσης παραβολῆς τὰ
αὐτὰ ὑποτίθησιν ο "Ανθρωπός τις είχε δύο υιούς.»
Άνθρωπος ὁ Θεὸς κατὰ τὸν ἀποδοθέντα ἡμῖν σχοτὸν ἐν ἑτέρᾳ παραβολῇ· δύο δὲ κατὰ χάριν υἱοὶ τοῦ
Θεοῦ πᾶσα ἡ λογικὴ κτίσις, τῶν νοητῶν καὶ αἰσθητῶν· ἡ μὲν προγενεστέρα κατά την γένεσιν·
πρῶτον γὰρ ἐννοεῖ τὰς ἀγγελικὰς τάξεις, παραγα
γὼν ταύτας διὰ ἐννοήματος· ἡ δὲ τῶν ἀνθρώπων
ύστερον παραχθεῖσα μετὰ τὴν τῶν αἰσθητῶν δια91 Luc. XV. 8. es ibid. 4.» Hebr. x1, 14.
trum ire sententiam non recusamus. Placitum
quippe divinam sapientie plurimorum fecunda sensuum fuit, nt sacrarum Litterarum mysteria
variis etiam modis intelligi possent. Dicimus
igitur per adolescentem, quo de hic agitur, universam hominum a Deo dilapsam significari naturam; ejusque rursus revocationem hoc parabola
aulæo velari. Quod etiam in superioribus parabolis
Salvator adumbravit, quandoque sane drachmam
cam vocans voluptatum fimo obvolutam, quo expurgato illa inventa est "; quandoque vero ovem a sacro centenario recedentem et errabundam in montibus, et a bono pastore perquisitam et repertam”,
Alio in loco hominem describit a superna Jerusalem
recedentem, et incidentem in latrones, et denudatum
vestimentis et vulneratum, et a lege ac prophetis ne
paululum quidem adjutum (nec enim sanguis laurorum et hircorum salvare valebant "), sed a solo Christo curatum. Eadem igitur hac proposita parabola,
subjicit: «Homo quidam habuit duos filios. › Per
hominem Deus accipitur juxta redditum a nobis
in alia parabola intellectum. Duo vero Dei per
gratiam filii complectuntur omnem creaturam ra
tionalem, tum ces scilicet qui intelligentia solum,
tum eos qui sensu etiam præditi sunt. Et altera
quidem est natu major. Prius enim angelicos ordi
nes intelligit, per intellectum eas producens,
* Luc. x, 50 seqq.
Francisci Scorsi nota.
Aliorum Patrum. Patres hi fortasse fuerint,
quos ipse Chrysostomus, suppresso nomine, refert
supra, not. 2. Εt Titus Bostrensis Chrysostomi seclator: Χρὴ δὲ καὶ τοῦτο γινώσκειν, ὅτι δοκεῖ τισιν
διὰ τῆς τῶν υἱῶν δυάδος, τούς τε ἁγίους ἀγγέλους
σημαίνεσθαι, καὶ ἡμᾶς ὄντας ἐπὶ τῆς γῆς· Scien
dum vero est videri quibusdam per duos filios sign:
ficari sanctos angelos, et nos in terris versantes.
Unde colligitur eam sententiam, quam ex hoc
Patre de novo producimus, antiquissimain esse.
Alii itidem nostri Evangeliorum expositores, ut
Maldonatus et Barradas, eamdem explicationen
nonnullorum esse dicunt, quos tamen non nominant.
Citatur liber inter Opera S. Hieronymi, in quo hacc
parabola de angelis et hominibus exponitur. Alium
nominatum hujus explicationis auctorem præter
hunc Theophanem, quem in lucem nove damus, non
legimus.
Prius enim angelicos ordines. Primum lic
moneo variare lectiones codd. quod attinet ad verba.
Gall. sic exhibet scriptum: Πρῶτον γὰρ ἐννοεῖ τὰς
ἀγγελικὰς τάξεις καὶ οὐρανίους, ἡ δὲ τῶν ἀνθρώ
πων, etc. Al vero P. cum V. consentiunt ita: Προ
τον γὰρ ἐννοεῖ τὰς ἀγγελικές τάξεις, παραγαγών
αὐτὸς διὰ ἐννοήματος. Quæ lectio, et quia plenior,
et quia duorum codicum consensu firmata, et potissimum quia cadem fere continet verba
(1
Greg. Nazianz. mox referenda, quæque eadem refert Damasc., lib. 11 De fide orthodoxa, cap. 3, magis mibi jure sequenda fuit. Quod ad rem attinet,
sententia fuit communis veterum Patrum Græcorum, quos etiam secutus est llieronym. ut habet
D. Thomas, p. 1, quæst. 61, art. 3, ad primum, et
aliorum etiam Latinorum, quos vide relatos a SuaG
rio, lib. 1 De angelis, cap, 5, angelos ante mundum
fuisse creatos. Familiam ducit Gregorius Nazianz.
qui eam profert orat. De Nativit. et de Resur., ubi
eadem repetit. Verba ex Damasc., qui eum sequitur,
referam, unaque opera ipsum producam Damascenum. uic igitur, lib. 1 De fide orthod., cap. 5: Τινές
μὲν οὖν φασιν, ὅτι πρὸ πάσης κτίσεως (angeli), ὡς δ
Θεολόγος λέγει Γρηγόριος· πρῶτον μὲν ἐννοεῖ τὰς
ἀγγελικές δυνάμεις καὶ οὐρανίους, καὶ τὸ ἐννόημα
ἔργον ἦν. Hoc est: Aliqui vero dicunt ante omnes
res creatas angclos fuisse, ut ait Gregorius Theologus; primum angelos et cœlestes spiritus cogitavit, et
illa cogitatio opus cral. Alia loca vide apudi Suarez,
lib. dicto; sed hæc sententia a theologis scholasticis non est recepta; qui omnes communi consensu
censent angelos ante mundum corporeum non
fuisse productos, seal simul cum ipso; contrariam
vero illam sententiam nemo ut erroneam damnat.
Id quod expresse S. Thomas quæst. supra memorata, art. 5 in corpore, ubi eam erroneam non putandam dicit præcipue propter auctoritatem Gregorii Nazianz. Cujus tanta est, inquit, in doctrina
Christiana auctoritas, ut nullus unquam cjus dictis
calumniam inferre præsumpserit, sicut Athanasii documentis, ut Hicronymus dicit. Ilec sunt D. Thome,
ex quibus vides quanti faciat sanctus doctor auctoritatem Gregorii" in theologia, ejusque discipulus
Hieronymus. Ex Latinis doctoribus præter Hieronymum S. Ambrosius id etiam censuit, quod notavit
Sixtus Senensis, Biblioth. lib. v, in aduol. ad Ps,
primum. Hæc ideo adnotavi, si quis Theophani
nostro non solum verba, sed etiam sensum Gregorii
Nazianz. et Damasc. velit tribuere, cum e!!!! asse
cla: Nazianz. sciat esse. Caerum ex hoc loco id
col. 355–356page 115 of 367
PG 132:355φωνῆς· Ἐν τῷ οἴκῳ σου δεῖ με μεῖναι. ᾿Αληθῶς γὰρ ἡ τοῦ μετανοοῦντος ψυχή, καὶ ἐπιστρέφοντος εἰς Θεὸν, καὶ διὰ μετανοίας τὴν οἰκίαν σαροῦντος τῆς συνειδήσεως οἶκος γίνεται τοῦ Θεοῦ. Κεκαθαρ . μένοις γάρ οὖσιν ἐνοικῆσαι ἐν ἡμῖν, καὶ ἐμπεριπατῆσαι ὁ ἀψευδής Θεὸς ἐπαγγέλλεται· ᾧ πρέπει πᾶσα αἴνεσις καὶ μεγαλοπρέπεια εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν. Περὶ τοῦ Τελώνου καὶ Φαρισαίου. Πάλιν ἡ εὐαγγελική φωνὴ πρὸς τὴν πατρικὴν ἡμᾶς ἀνάγουσα κλίμακα, τὴν δευτέραν βαθμίδα προτίθησι τῇ γὰρ παρελθούσῃ Κυριακῇ ὑπανοίξασα ἡμῖν τὴν τῆς μετανοίας ὁδὸν διὰ τῆς τοῦ Ζακχαίου Ιστορίας. καὶ ἠρέμα ἐμφήνασα τὸ τῆς ταπεινοφροσύνης παράγγελμα ἐκ τοῦ εἰπεῖν· «Σπεύσας κατάβηθι, σήμερον διαλευκαίνει τοῦτο λαμπρότερον, καὶ δεί κνυσιν ἀριδηλότερον τὸ ἐκ ταύτης κατόρθωμα, καὶ τὸ ἐκ τῆς κενοδοξίας ολίσθημα, καὶ ὅσον τῆς μὲν τὸ δικαίωμα, τῆς δὲ τὸ ἐλάττωμα· ἐπειδὴ δὲ τὸ μὲν τελωνεῖν ἔσχατόν ἐστι κομιδῇ πάντων τῶν κακῶν, ἅτε περιεκτικὸν ἁρπαγῆς, καὶ πλεονεξίας, καὶ φιλ αργυρίας τυγχάνον, ἦν ὁ ᾿Απόστολος εἰδωλολατρείαν ἐκάλεσε, τὸ δὲ τῶν Φαρισαίων καύχημα πάντων ένα μίζετο κρεῖττον, ὡς τοῦ νόμου τηροῦν τὴν ἀκρίβειαν, καὶ παντὸς καθαροῦν μολύσματος (Φαρισαῖος γὰρ καθαρὸς ἑρμηνεύεται), διὰ τοῦτο τὸ ἔσχατον ἐν ἀδι κίαις, καὶ τέλειον δῆθεν ἀρετῆς ὁ Σωτὴρ ἐν τῇ 71 ραβολή παρεντίθησιν. Ο δε γὰρ ἐρεθίζειν πρὸς μί μησιν τὸ ἐκ τῶν κρειττόνων παράδειγμα. ᾿Αλλὰ βέλ. τιον ἄνωθεν λαβόντες τὴν παραβολὴν ταῖς φιλοθέοις ὑμῶν ἐπεξηγησόμεθα ἀκοαῖς. Εἶπεν ὁ Κύριος την παραβολὴν ταύτην ἄνθρωποι δύο ἀνέβησαν εἰς τὸ ἱερὸν προσεύξασθαι· ὁ εἷς Φαρισαίος, καὶ ὁ ἕτερος Τελώνης.» Τί μὲν οὖν ἐστι παραβολή, καὶ διατί ὁ Σωτὴρ ἐν παραβολαῖς τὰ πολλὰ διελέγετο, ἐν ἄλλοις ἡμῖν προεξήτασται. Νῦν δὲ καὶ τοῦτο ἐπισημήνασθαι χρὴν ὡς ὁπόταν ἐν ταῖς παραβολαῖς ἐθέλῃ θεολογεῖν, καὶ περὶ τῆς ἐνιαίας καὶ θείας φύσεως διαλέγεσθαι, τότε δὴ ἕνα ὑποτίθεται ἄνθρωπον, ὡς τό· ο "Ανθρωπός τις εποίησε δεῖπνον μέγαν, καί· ο Ωμοιώθη ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν ἀνθρώπῳ βασιλεῖ.» ᾿Αλλὰ καὶ ὁπηνίκα μό την τὴν κακίαν διαβάλλειν εθέλῃ, ἢ τὴν ἀρετὴν ἐπαινεῖν, χρῆται τῷ ἐνικῷ ἀριθμῷ, ὡς ἐπὶ τοῦ πλουσίου, οὗ ἡ χώρα ευφόρησε, καὶ τοῦ τῆς ἀδικίας κριτοῦ. Ἐπὶ δὲ τῆς ἀρετῆς, τοῦ ἐμπόρου ἐκείνου τοῦ ἀντὶ πάντων τὸν πολύτιμον μαργαρίτην κτησαμένου, καὶ τοῦ ἀγαθοῦ ἀνθρώπου, τοῦ ἐκβάλλοντος ἐκ τοῦbeatam audias vocem: c In domo tua oportet ine φωνῆς· «Ἐν τῷ οἴκῳ σου δεί με μεῖναι.» Αληθῶς
manere,» vere enim resipiscentis, et revertentis ad
Deum, et per penitentiam con-cientiæ domum
verrentis anima domus eficitur Dei; in nobis enim,
si puri simus, inhabitare, et inambulare se verax
Deus promittit, quem decet omnis laus, et magnificentia in sæcula sæculorum. Amen.
HOMILIA XVI.
De Publicano et Pharisæo.
Rursus ad illam patriarchæ scalam sermo Evangelii nos attollens secundum subjicit gradum. Etenim cum superiore Dominica die per historiam
Zacchæi viam pœnitentiæ nobis aperuisset, et per ea
verbæ: ‹ Festinans descende, › humilitatis consilium
sensim insinuasset, hodie explanat hoc 93 clarius,
et quam bene feliciterque per illam res gerantur,
quam male per superbiam cadant, quantum in
una justitiæ lucrum, quantum in altera damni sit,
ɔstendit illustrius. Quoniam vero publicani negotium postremum ommium omnino malorum
‹st, quippe cum in eo rapacitas, circumscriptio
aliorum, babendique cupiditas, quam idololatriam
vocat Apostolus ", contineatur; Pharisæi vero
gloriatio omnium optima videbatur, cum et legis
exactissimam observationem, et ab omni sorde
puritatem præ se ferret (Pharisæus siquidem purus
interpretatur idcirco quod est postremum in
vitiis, quodque in virtute summum in parabola
Dominus componit. Solet quippe exemplum ab eo
ductum, quod in quaque re maxime excellit, ad
imitationem animos irritare. Sed melius factu est,
si parabolam ab initio exorsi eam vestris auribus
divini verbi cupidis explicemus.
G
γὰρ ἡ τοῦ μετανοοῦντος ψυχή, καὶ ἐπιστρέφοντος
εἰς Θεὸν, καὶ διὰ μετανοίας τὴν οἰκίαν σαροῦντος
τῆς συνειδήσεως οἶκος γίνεται τοῦ Θεοῦ. Κεκαθαρ
μένοις γὰρ οὔσιν ἐνοικῆσαι ἐν ἡμῖν, καὶ ἐμπεριπατῆσαι ὁ ἀψευδής Θεὸς ἐπαγγέλλεται· ᾧ πρέπει πᾶσα
αἴνεσις καὶ μεγαλοπρέπεια εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν.
Περὶ τοῦ Τελώνου καὶ Φαρισαίου.
Πάλιν ἡ εὐαγγελικὴ φωνὴ πρὸς τὴν πατρικὴν ἡμᾶς
ἀνάγουσα κλίμακα, τὴν δευτέραν βαθμίδα προτίθησι
τῇ γὰρ παρελθούση Κυριακῇ ὑπανοίξασα ἡμῖν τὴν
τῆς μετανοίας ὁδὸν διὰ τῆς τοῦ Ζακχαίου Ιστορίας,
καὶ ἠρέμα ἐμφήνασα τὸ τῆς ταπεινοφροσύνης πα
ράγγελμα ἐκ τοῦ εἰπεῖν· ι Σπεύσας κατάβηθι, ο
σήμερον διαλευκαίνει τοῦτο λαμπρότερον, καὶ δείκνυσιν ἀριδηλότερον τὸ ἐκ ταύτης κατόρθωμα, καὶ
τὸ ἐκ τῆς κενοδοξίας ολίσθημα, καὶ ὅσον τῆς μὲν τὸ
δικαίωμα, τῆς δὲ τὸ ἐλάττωμα· ἐπειδὴ δὲ τὸ μὲν
τελωνεῖν ἔσχατόν ἐστι κομιδῇ πάντων τῶν κακῶν,
ἅτε περιεκτικὸν ἁρπαγῆς, καὶ πλεονεξίας, καὶ φιλο
αργυρίας τυγχάνον, ἣν ὁ ᾿Απόστολος εἰδωλολατρείαν
ἐκάλεσε, τὸ δὲ τῶν Φαρισαίων καύχημα πάντων ένομίζετο κρεῖττον, ὡς τοῦ νόμου τηροῦν τὴν ἀκρίβειαν,
καὶ παντὸς καθαροῦν μολύσματος (Φαρισαῖος γὰρ
καθαρὸς ἑρμηνεύεται), διὰ τοῦτο τὸ ἔσχατον ἐν ἀδι
κίαις, καὶ τέλειον δῆθεν ἀρετῆς ὁ Σωτὴρ ἐν τῇ πιο
ραβολῇ παρεντίθησιν. Ο δε γὰρ ἐρεθίζειν πρὸς μέσ
μησιν τὸ ἐκ τῶν κρειττόνων παράδειγμα. ᾿Αλλὰ βέλ
τιον ἄνωθεν λαβόντες τὴν παραβολὴν ταῖς φιλοθέοις
ὑμῶν ἐπεξηγησόμεθα ἀκοαῖς.
• Dixit Jesus parabolam hanc ®: Duo homines as- • Εἶπεν ὁ Κύριος τὴν παραβολὴν ταύτην Ανθρω
cenderunt in templum, ut orarent, unus Pharisæus, ποι δύο ἀνέβησαν εἰς τὸ ἱερὸν προσεύξασθαι· ὁ εἷς
et alter Publicanus. Quid sane parabola sit, et Φαρισαίος, καὶ ὁ ἕτερος Τελώνης.» Τί μὲν οὖν ἐστι
quamobrem Dominus in parabolis multa disseruerit, παραβολή, καὶ διατί ὁ Σωτὴρ ἐν παραβολαῖς τὰ
aliis a nobis discussum est locis. Nunc vero illud πολλὰ διελέγετο, ἐν ἄλλοις ἡμῖν προεξήτασται. Νῦν
etiam animadvertere opus est, quod quoties in δὲ καὶ τοῦτο ἐπισημήνασθαι χρή, ὡς ὁπόταν ἐν ταῖς
parabolis de Deo, et de singulari, divinaque natura παραβολαῖς ἐθέλῃ θεολογεῖν, καὶ περὶ τῆς ἐνιαία;
sermonem instituit, tunc sane unum substituit καὶ θείας φύσεως διαλέγεσθαι, τότε δὴ ἕνα ὑποτί
hominem: ut, Homo quidam fecit cœnam ma- θεται ἄνθρωπον, ὡς τό· ι Ανθρωπός τις εποίησε
gnam; ɔ et, ‹ Simile est regnum cœlorum homini δεῖπνον μέγαν, καί· ο αμοιώθη ἡ βασιλεία τῶν
regi;, quin etiam si quando solam improbita- η οὐρανῶν ἀνθρώπῳ βασιλεῖ.» ᾿Αλλὰ καὶ ὁπηνίκα με
tem vituperandam vel virtutemn laudandam sivi
proponit, singulari utitur numero: ut de divite,
cujus ager attulit fructum; et de judice iniquo “.
Circa virtutem vero de negotiatore illo, qui datis
omnibus bonis pretiosam redemit margaritam **
et de homine bono proferente de thesauro cordis
6%
την τὴν κακίαν διαβάλλειν ἐθέλῃ, ἢ τὴν ἀρετὴν
ἐπαινεῖν, χρῆται τῷ ἐνικῷ ἀριθμῷ, ὡς ἐπὶ τοῦ
πλουσίου, οὗ ἡ χώρα εὐφόρησε, καὶ τοῦ τῆς ἀδικίας
κριτοῦ. Ἐπὶ δὲ τῆς ἀρετῆς, τοῦ ἐμπόρου ἐκείνου τοῦ
ἀντὶ πάντων τὸν πολύτιμον μαργαρίτην κτησαμένου,
καὶ τοῦ ἀγαθοῦ ἀνθρώπου, τοῦ ἐκβάλλοντος ἐκ τοῦ
• Eplies. v. 5. * Luc. xvii, 10 seqq. * Luc. sir, 16; Matth. xxi, et c. xvii: 66 Luc. xii, 17.
* Luc. xvi, 7. es Matth.!!!, 41.
Francisci Scorsi notæ.
Superiore Dominica die. Vide supra not. 50.
Pubiicani negotium. Vide not. 51.
Purus interpretatur. Si ad vim originationis
respicias, Pharisæus ad verbum divisus exponitur
a radice y D, dividere, quia vero divisi, ideo dicti
Pharisæi, quod puritatem, et sanctimoniam legisque cultum præ alis singularem præ se ferrent;
ideo quod ad rem nomini subjectam vera est Theo·
phanis interpretatio.
col. 377–378page 124 of 367
PG 132:377Ἠλιού, κἂν Πέτρος των μαθητῶν ἡ κρηπίς; Τις οὕτως ὑψηλὸς καὶ μεγαλοφυής τῷ φρονήματι, ὡς κατά τε αἴσθησιν καὶ διάνοιαν ἔξω γενέσθαι τοῦ κατά κακίαν μολύσματος; Τις καυχήσεται, κατὰ τὴν παροιμίαν, ἁγίαν ἔχειν καρδίαν; Τίς καθαρὸς ἀπὸ τύπου, ὡς μαρτύρεται Ἰώβ; Οὐκ ἴσασι λέγειν σε δίκαιος· ς Οὐδέ ποτέ σου ἐντολὴν παρέβην.» 'Αλλο ὁ μὲν Ἀβραάμ· ι Ἐγὼ δέ εἰμι γῆ καὶ σποδός.» Ὁ δὲ Δαβίδ • Αἱ ἀνομίας μου ὑπερῆραν τὴν κε φαλήν μου.» Ισαΐας • Ο τάλας ἐγώ, ὅτι ἀκάθαρ τα χείλη έχω.» Οἱ περὶ τὸν ᾿Αζαρίαν ἅγιοι παίδες Οὐδὲ συνετηρήσαμεν, οὐδὲ ἐποιήσαμεν καθώς ἐνετείλω ἡμῖν.» Ιωάννης δὲ ὁ παρθένος καὶ Θεο λόγος, ὁ τοσοῦτος τὴν καθαρότητα καὶ τὴν λοιπήν ἀρετὴν, διαρρήδην οὕτω βοᾷ·. "Αν εἴπωμεν, ὅτι ἁμαρτίαν οὐκ ἔχομεν, ἑαυτοὺς ἀπατῶμεν, καὶ ἀλή θεια ἐν ἡμῖν οὐκ ἔστιν· ο Ὅτι δὲ καὶ δι᾿ ἑαυτοῦ ταῦτα λέγει, καὶ οὐ ταπεινοφρονῶν μόνον, ἀλλ᾽ ἀληθεύων, ἔδειξεν ἡ ἐν Καρθαγένη ἁγία σύνοδος, ἀνα θέματι ὑποβαλοῦσα τοὺς μὴ οὕτως ἐκλαμβανομένους τὰς τῶν ἁγίων φωνάς, ἀλλ' οίομένους ἐκ μόνης τα πεινοφροσύνης ταῦτα λαλεῖν. Ἀλλ᾿ ἡ φωνὴ αὕτη, Τίς γὰρ οὕτως Ισχυρὸς καὶ ἀνένδοτος, ὥστε κατά τε αίσθησιν καὶ διάνοιαν φυλαχθῆναι ἀῤῥύπωτος. ἀκολουθίαν Οἱ περὶ τὸν ᾿Αβαρίαν, Αζαρίαν οι συνεστήσαμεν. συνετηρήσαμεν. Οἱ δὲ τρεῖς ἱεροὶ παῖδες, οὐδὲ συν ετηρήσαμεν ὅ τι ἐνετείλω ἡμῖν. Δανιήλ δὲ ὁ πολὺς ήμαρτο ἐν ταῖς ἀδικιαῖς ὑμῶν, Οτι οὐ μόνον ταπεινή, ἀλλὰ καὶ ἀληθινὴ ἡ φωνὴ τῶν ἁγίων ἐστὶν αὕτη· Ἐὰν εἴπομεν, ὅτι ἁμαρ τίαν οὐκ ἔχομεν, ἑαυτοὺς πλανώμεν.» Ομοίως ηρε σεν ἵνα ὅπερ εἶπεν ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ ἀπόστολος Ἐὰν εἴπομεν, ὅτι ἁμαρτίαν οὐκ ἔχομεν ἑαυτοὺς πλανῶμεν, καὶ ἀλήθεια ἐν ἡμῖν οὐκ ἔστιν. ο ὁστισδήποτε οὕτως παραληπτέον νομίσῃ, ὡς εἰπεῖν διὰ ταπεινοφροσύνης μὴ ὀφείλειν λέγεσθαι ἡμᾶς μὴ ἔχειν ἁμάρτημα, οὐχ ὅτι ἀληθῶς οὕτως ἐστὶν, ἀνάθεμαHOMILIA XVII.
Ἠλιού, κἂν Πέτρος των μαθητῶν ἡ κρηπίς; Τις præteririt; s quis audent dicere, etiam si Abra-
οὕτως ὑψηλὸς καὶ μεγαλοφυής τῷ φρονήματι, ὡς
κατά τε αἴσθησιν καὶ διάνοιαν ἔξω γενέσθαι τοῦ
κατά κακίαν μολύσματος; Τις καυχήσεται, κατὰ τὴν
παροιμίαν, ἁγίαν ἔχειν καρδίαν; Τίς καθαρὸς ἀπὸ
τύπου, ὡς μαρτύρεται Ἰώβ; Οὐκ ἴσασι λέγειν σε
δίκαιος· ς Οὐδέ ποτέ σου ἐντολὴν παρέβην.» 'Αλλο
ὁ μὲν Ἀβραάμ· ι Ἐγὼ δέ εἰμι γῆ καὶ σποδός.»
Ὁ δὲ Δαβίδ • Αἱ ἀνομίας μου ὑπερῆραν τὴν κεφαλήν μου.» Ισαΐας • Ο τάλας ἐγώ, ὅτι ἀκάθαρ
τα χείλη έχω.» Οἱ περὶ τὸν ᾿Αζαρίαν ἅγιοι παίδες
• Οὐδὲ συνετηρήσαμεν, οὐδὲ ἐποιήσαμεν καθώς
ἐνετείλω ἡμῖν.» Ιωάννης δὲ ὁ παρθένος καὶ Θεολόγος, ὁ τοσοῦτος τὴν καθαρότητα καὶ τὴν λοιπήν
ἀρετὴν, διαρρήδην οὕτω βοᾷ·. "Αν εἴπωμεν, ὅτι
ἁμαρτίαν οὐκ ἔχομεν, ἑαυτοὺς ἀπατῶμεν, καὶ ἀλήθεια ἐν ἡμῖν οὐκ ἔστιν· ο Ὅτι δὲ καὶ δι᾿ ἑαυτοῦ
ταῦτα λέγει, καὶ οὐ ταπεινοφρονῶν μόνον, ἀλλ᾽
ἀληθεύων, ἔδειξεν ἡ ἐν Καρθαγένη ἁγία σύνοδος, ἀναθέματι ὑποβαλοῦσα τοὺς μὴ οὕτως ἐκλαμβανομένους
τὰς τῶν ἁγίων φωνάς, ἀλλ' οίομένους ἐκ μόνης ταπεινοφροσύνης ταῦτα λαλεῖν. Ἀλλ᾿ ἡ φωνὴ αὕτη,
**Prov. x. 9.
» Job 14, 4; xxv, `4.
* Dan. 111, 30. ' 1 Joan. 1, 8.
"
ham, etiam si Samuel, vel Elias, vel Petrus discipulorum princeps? Quis tam excelsa magna -
que mente, atque consilio natus est, cujus et
sensus, et cogitatio ab omni macula culpæ sit libera? Quis, juxta proverbium ", gloriari poterit,
mundum se cor habere? quis mundus a sorde,
testatur Joi? Non sic loqui justi sciunt:
Nunquam mandatum tuum præterivi; > sed
Abraham quidem: Ego pulvis et cinis sum 98
David vero Iniquitates meæ supergressæ sant
caput meum; > Isaias etiam: • Infelix ego, quia
pollutus labiis sum ';, et sancti cum Azaria
pueri: Nec observavimus, nec fecimus juxta
ac præcepisti nobis. Joannes vero et virgo, et
theologus, qui et puritate, et cateris virtutibus tantum praestat, ita manifeste clamat: c Si dixerimus,
quoniam peccatum non habemus, ipsi nos seducimus
et veritas in nobis non est ³. › Quod vero de se ipso
103 etiam hoc dicat, neque solum ex auimi demissione, sed etiam ex veritate sancta synodus Carthaginiensis ostendit, anathemati subjiciens eos qui
Gen. XVIII, 27.» Psal. xxxvII, 5. • Isa. VI,
Francisci Scorsi nota.
Quis tam excelsa. læc eadem verba auctoris legis hom. proxima de publicano, et quidem
in eamdem rem, tamen in cod. 5, reperi hoc loco
aliis verbis eumdem sensum afferri: Τίς γὰρ οὕτως
Ισχυρὸς καὶ ἀνένδοτος, ὥστε κατά τε αίσθησιν καὶ
διάνοιαν φυλαχθῆναι ἀῤῥύπωτος. llic etiam lectorem
nolo esse nesciun hanc homiliam in cod. P. laceram, et non panculis sententiis decurtatam me
habuisse: sed subsidio cod. Gall. accedente etiam
5 auctoritate, qui cum Gall. plerumque consentit
esse in hac mea editione integritati suarum partium restitutam. Quin etiam aliquas sententias quæ
eædem sunt in utroque cod. P. et G. alio loco in
uno quam in alio collocatas composui, prout mihi
concinnius visum est ex utroque cod. sed præsertim Gallicani ἀκολουθίαν servari. Contextus porro
hoc modo, quem dixi, intercisus et transjectus est
ab illis verbis: Quod autem a seniore dictum est,
Nunquam mandatum tuum præterivi, usque ad illa:
Oportebat enim orta fame, qui sane longus est;
et præter multa salutaria documenta, magnam
vim eloquentiæ continet, qua hic Ecclesiastes urget
palmare suum illud argumentum quo tuetur suam
stegoriam. al innocentia sumptam, illis verbis siguilicata: Nunquam mandatum tuum præterivi, quæ
nonnisi sanctis angelis convenire posse contendit. Intelligentius tamen auctor loqui de perfectis
sina innocentia, et puritate ab omni macula etiain
originali et actuali levi labecula; atque in boc
rigoroso sensu accipere verba illa: Nunquam mandatum tuum præterivi, in eodemque tam universe
de omnibus justis loqui; eodemque quo sanctus
Joannes epist. prima, v. 8, cum ait: Si dixerimus
quoniam peccatum non habemus, ipsi nos seducimus.
Quem locum explicatum habes in concil. Carthag.
quod noster infra citat. Lege itidem luculentam
disputationem Benedicti Justiniani in hunc locum
S. Joannis, ubi illum de leviculis culpis et venia
dignis peccatis loqui ostendit. (Vide not. 91.) Alioqui enim nonnullos sanctos homines ab omni lebali peccato divino congruente et abundante auxilio
inegros fuisse servatos certum est in Erclesia:
nullum vero ab originali vel veniali, B. Virgine Dei -
para excepta, prout nunc est de uno certus, de
altero etiam receptus et communis Ecclesiæ senbus, quæ tamen ab hoc ordine seu classe hominum
de quibus Theophanes loquitur, semper exempla
intelligatur.
Non sic loqui justi sciunt. Lege quæ adverti
nota proxime superiori et sequanti.
Et sancti cum Asaria. Mendose hic locus in
ms. G. exaratus Οἱ περὶ τὸν ᾿Αβαρίαν, emendavi:
Αζαρίαν οι συνεστήσαμεν. Corrigendum συνετηρήσαμεν. Il: si legatur apertus est sensus, et locus
ex Daniele cap. 11. Magis autem apparuit mendum,
ut legi exemplar 5, quod verum sensum licet aliis
verbis ostendit: Οἱ δὲ τρεῖς ἱεροὶ παῖδες, οὐδὲ συν
ετηρήσαμεν ὅ τι ἐνετείλω ἡμῖν. In hoc itidem
exempl. aliud est præterea -exemplum ex Daniele
quod in Gall. deest: Δανιήλ δὲ ὁ πολὺς ήμαρτο
ἐν ταῖς ἀδικιαῖς ὑμῶν, etc. Vide de his ctiam Justin.
laudatum supra.
rera est hæc
Sancia synodus Carthaginiensis. Can. 116:
Οτι οὐ μόνον ταπεινή, ἀλλὰ καὶ ἀληθινὴ ἡ φωνὴ
τῶν ἁγίων ἐστὶν αὕτη· Ἐὰν εἴπομεν, ὅτι ἁμαρ
τίαν οὐκ ἔχομεν, ἑαυτοὺς πλανώμεν.» Ομοίως ηρε
σεν ἵνα ὅπερ εἶπεν ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ ἀπόστολος
• Ἐὰν εἴπομεν, ὅτι ἁμαρτίαν οὐκ ἔχομεν ἑαυτοὺς
πλανῶμεν, καὶ ἀλήθεια ἐν ἡμῖν οὐκ ἔστιν. ο Οστις
δήποτε οὕτως παραληπτέον νομίσῃ, ὡς εἰπεῖν διὰ
ταπεινοφροσύνης μὴ ὀφείλειν λέγεσθαι ἡμᾶς μὴ
ἔχειν ἁμάρτημα, οὐχ ὅτι ἀληθῶς οὕτως ἐστὶν,
ἀνάθεμα· Quod non solum humilis, sed etiam
sanctorum: • Si dixerimus
quod peccatum non habemus, nos ipsos seducimus. Placuit similiter, ut quod dixit Joannes
apostolus: Si dixerimus quod peccatum non
habemus, ipsi nos seducimus, et veritas in nobis non
est;» quicunque sic accipiendum existimarit, ut di
cal per humilitatem debere nos dicere non habere
peccatum, non quod vere ita est, sit anathema. Sed
et conciliumn Tridentinum sess. vi, cau. 22, cliam
anathemati subjecit eam qui existimarit justum
posse in tota vita omnia etiam venialia peccata
vitare, nisi ex speciali Dei privilegio, quemadmodu:n
de B. Virgine tenet Ecclesia.
col. 379–380page 125 of 367
PG 132:379Οὐδέποτε ἐντολήν σου παρήλθον, ο τῆς ἀγγελική ΤΟΥ τάξεως μόνον ἁρμόδιος, ἥτις τετήρηται πρὸς τὸ κακὸν ἀνεπίμικτος. Τί δ' ἂν εἴποιεν καὶ περὶ τῆ; πρώτης στολής, ἣν διὰ τῶν δούλων ὁ πατὴρ τὸν νέον ἀνέδυσε, τὸ βάπτισμα καθαρῶς εἰκονίζουσαν; ἆρ' οὐ δίκαοι καὶ ἁμαρτωλοὶ ταύτην περιχλαινίο ζονται; 'Αλλ' ἐν τῷ τῆς παραβολῆς λόγῳ μόνος αὐτ τὴν ὁ νεώτερος ἐνδιδύσκεται, ὡς τοῦ πρεσβυτέρου μηδέποτε γυμνωθέντος αὐτῆς. Τοῦτο δὲ περὶ τοῦ δακτυλίου, καὶ περὶ τῶν ὑποδημάτων νοήσωμεν. Καὶ μὴν καὶ ὁ ὑπὲρ ἡμῶν ἀχθεὶς εἰς θυσίαν μόσχος οὐχ ὑπὲρ ἁμαρτωλῶν μόνον, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ δικαίων τέθυται, λύτρον γεγονώς πάσης τῆς φύσεως. Πώς οὖν ὁ δίκαιοις ὑπὲρ τοῦ μόσχου τῆς σφαγῆς ἐδυσχέραινεν, ὑφ' οὗ καὶ αὐτὸς ἐλελύτρωτο; Πῶς δὲ καὶ πρὸς αὐτόν φησιν ὁ Πατήρ· «Σὺ πάντοτε μετ' ἐμοῦ εἶ; › Οὐ γὰρ πάντοτε μετὰ Θεοῦ ἦσαν οἱ δίκαιοι. Εἰ γὰρ, καθώς φησιν ὁ ᾿Απόστολος, ἐν τῷ 'Αδάμ πάντες ἀποθνήσκομεν, καὶ πάντες ἐν Χριστῷ ἐζωοποιήθημεν, πάντες οὖν οἱ κοινωνοῦντες της φύσεως τῆς ᾿Αδάμ, καὶ τῆς ἐκείνου πτώσεως έκοι νώνησαν, καὶ τῆς διὰ Χριστοῦ ἀπολυτρώσεως. Οὐκ οὖν πάντοτε μετὰ Θεοῦ ἦσαν οἱ δίκαιοι, ἀλλ᾽ αἱ νοεραὶ τῶν ἀγγέλων οὐσίαι, αἱ μηδέποτε διακριθεῖσαι Θεοῦ· ὑπὲρ ὧν οὐδὲ ἔρ:φος ἐθύθη ποτέ. Ὑπὲρ γὰρ τῶν ἀγγέλων οὐδὲ ἁμαρτωλὸς εἰς θάνα τον δέδοτα:· ὑπὲρ δὲ τῆς τῶν ἀνθρώπων σωτηρίας αὐτὸς ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱός τέθυται. 'Αλλὰ πολὺ τῆς εὐθείας ἀπεπλανήθημεν. Φέρε οὖν τὸν λόγον ὥστ περ ἵππον ἔξω τῆς νύσσης ἀφηνιάσαντα ήνιοστρο φήσωμεν. Ανθρωπός τις εἶχε δύο υἱούς· καὶ εἶπεν αὐτῷ ὁ νεώτερος - Πάτερ, δός μοι τὸ ἐπιβάλλον μέρος τῆς οὐσίας.» Επειδή, φησὶν, αὐτεξούσιος ἔκτισμαι, οὐ θέλω δουλεύειν ἀνάγκῃ· παραχώρησον χρήσασθαί με τῷ κλήρῳ, ὡς βούλομαι· ἡ πῶς ἂν φανείην αὐτοδέσποτος, εντολαῖς καὶ νόμοις δουλαγωγούμενος; Καὶ διεῖλεν αὐτοῖς τὸν βίον, ο τοῖς ἀσωμάτοις ἀπένειμε τὸν οὐράνιον χῶρον, τοῖς ἀνθρώποις δὲ τὸν περίγειου. Δύο γὰρ ταῦτα στοιχεῖα ἐν τῇ τῶν ὄντων κτίσει πρὸς διαγωγήν τῆς λογικῆς φύσεως, οὐρανός, καὶ ἡ γῆ. Τόπος τῶν διὰ σαρκὸς τὴν ζωὴν ειληχό των ἡ γῆ· ὁ δὲ οὐράνιος τῶν ἀσωμάτων ἐστὶν, ἐν ᾧ πανίεροι νέες περιπολοῦντες γειτονοῦσι τῇ πανευδαίμονι καὶ θείᾳ μακαριότητι. Ο τοίνυν ἄνθρωπος οἷα νεώτερος παῖς, ὡς κλῆρον τὸν αἰσθητὸν τοῦτον κόσμον καὶ τὸν παράδεισον εἰς δίαιταν εἰληρώς, στοι χείον Στοιχεῖον οὖσαν ἕτερον των τεσσάρων, ἀκήρατόν τε καὶ Θεῖονnon ula sanctorum verba accipiunt, sed ex humni- • Οὐδέποτε ἐντολήν σου παρήλθον, ο τῆς ἀγγελική:
litate duntaxat dicta esse arbitrantur. Verum hæc
ΤΟΥ: ‹ Nunquam mandatum tuum præterivi, ›
In angelicum ordinen solum convenit, qui immuņis omni culpa servatus est. Quid vero de prima
stola dixerint, qua servorum opera adolescentem
induit Pater, quæ baptismum liquido repræsentat,
an improbi juxta cum probis ea non vestiuntur?
Atqui in sermone parabolæ solus adolescentior ea
induitur; quasi ea nunquam senior fuisset exutus.
Idem de annulo, calceisque intelligendum. Quin
ęliam vitulus pro nobis ad sacrificium ductus non
pro peccatoribus solum, sed etiam pro justis immolatus est, cum esset pretium redemptionis universa
naturæ. Qua igitur ratione de cæde vituli indignatur
justus, qua fuit etiam ipse liberatus? Quo vero
modo dicat ipsi Pater: «Tu semper mecum es?,
Non enim semper cum Deo justi fuerunt. Si enim,
ut ait Apostolus ‘, in Adamo omnes mortui sumus
el omnes in Christo vite restituti, omnes sane
qui Adami naturæ participes sumus, lapsum" etiam
cum illo communem habenus, et per Curistum communiter liberati sumus. Non igitur semper
cum Deo justi fuerunt, sed intellectiva angelorum
naturæ: quæ nunquam a Deo disjunctæ sunt, quorum causa ne hædus quidem unquam mactatus
est; pro angelis enim neque peccator aliquis morti
traditus est; at pro hominum salute ipse Dei Filius in sacrificium oblatus. Sed nimium a recta
via evagati sumus. Age igitur sermonem instar
equi, remissis habenis, extra orbitam exsultantis,
iis adductis iterum convertamus.
• Homo quidam habuit duos filios; et dixit adolescentior ex illis patri: Da mihi portionem substantiæ quæ me contingit. Quoniam, inquit,
liber creatus sum, nolo ex necessitate servire:
permitte me mea sorte uti arbitratu meo. Secus
enim quomodo mei ipsius Dominus videri potero
præceptis legibusque subjectus.
‹ Et divisit illis substantiam, › incorporeis quidem cœlestem regionem, hominibus vero terrenam
attribuit. Ilaec enim duo sunt elementa in unio
versa re creata, 104 in quibus natura participes
rationis degant, coelum, et terra. Locus eorum
qui vitain in corpore sortiti sunt, terra; coelum
vero corporis expertium est, in quo sanctissimæ
mentos versantes, divinæ perfectæqua omni ex
parte beatitudini propius accedunt. Homo igitur
quasi adolescentior filius hunc mundum sensibus
• I Cor. xv, 22.
p
τάξεως μόνον ἁρμόδιος, ἥτις τετήρηται πρὸς τὸ
κακὸν ἀνεπίμικτος. Τί δ' ἂν εἴποιεν καὶ περὶ τῆ;
πρώτης στολής, ἣν διὰ τῶν δούλων ὁ πατὴρ τὸν
νέον ἀνέδυσε, τὸ βάπτισμα καθαρῶς εἰκονίζουσαν;
ἆρ' οὐ δίκαοι καὶ ἁμαρτωλοὶ ταύτην περιχλαινίο
ζονται; 'Αλλ' ἐν τῷ τῆς παραβολῆς λόγῳ μόνος αὐτ
τὴν ὁ νεώτερος ἐνδιδύσκεται, ὡς τοῦ πρεσβυτέρου
μηδέποτε γυμνωθέντος αὐτῆς. Τοῦτο δὲ περὶ τοῦ
δακτυλίου, καὶ περὶ τῶν ὑποδημάτων νοήσωμεν.
Καὶ μὴν καὶ ὁ ὑπὲρ ἡμῶν ἀχθεὶς εἰς θυσίαν μόσχος
οὐχ ὑπὲρ ἁμαρτωλῶν μόνον, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ δικαίων
τέθυται, λύτρον γεγονώς πάσης τῆς φύσεως. Πώς
οὖν ὁ δίκαιοις ὑπὲρ τοῦ μόσχου τῆς σφαγῆς ἐδυσχέραινεν, ὑφ' οὗ καὶ αὐτὸς ἐλελύτρωτο; Πῶς δὲ καὶ
πρὸς αὐτόν φησιν ὁ Πατήρ· «Σὺ πάντοτε μετ' ἐμοῦ
εἶ; › Οὐ γὰρ πάντοτε μετὰ Θεοῦ ἦσαν οἱ δίκαιοι.
Εἰ γὰρ, καθώς φησιν ὁ ᾿Απόστολος, ἐν τῷ 'Αδάμ
πάντες ἀποθνήσκομεν, καὶ πάντες ἐν Χριστῷ
ἐζωοποιήθημεν, πάντες οὖν οἱ κοινωνοῦντες της
φύσεως τῆς ᾿Αδάμ, καὶ τῆς ἐκείνου πτώσεως έκοινώνησαν, καὶ τῆς διὰ Χριστοῦ ἀπολυτρώσεως. Οὐκ
οὖν πάντοτε μετὰ Θεοῦ ἦσαν οἱ δίκαιοι, ἀλλ᾽ αἱ
νοεραὶ τῶν ἀγγέλων οὐσίαι, αἱ μηδέποτε διακρι
θεῖσαι Θεοῦ· ὑπὲρ ὧν οὐδὲ ἔρ:φος ἐθύθη ποτέ.
Ὑπὲρ γὰρ τῶν ἀγγέλων οὐδὲ ἁμαρτωλὸς εἰς θάνατον δέδοτα:· ὑπὲρ δὲ τῆς τῶν ἀνθρώπων σωτηρίας
αὐτὸς ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱός τέθυται. 'Αλλὰ πολὺ τῆς
εὐθείας ἀπεπλανήθημεν. Φέρε οὖν τὸν λόγον ὥστ
περ ἵππον ἔξω τῆς νύσσης ἀφηνιάσαντα ήνιοστρο
φήσωμεν.
• Ανθρωπός τις εἶχε δύο υἱούς· καὶ εἶπεν αὐτῷ
ὁ νεώτερος - Πάτερ, δός μοι τὸ ἐπιβάλλον μέρος τῆς
οὐσίας.» Επειδή, φησὶν, αὐτεξούσιος ἔκτισμαι, οὐ
θέλω δουλεύειν ἀνάγκῃ· παραχώρησον χρήσασθαί
με τῷ κλήρῳ, ὡς βούλομαι· ἡ πῶς ἂν φανείην
αὐτοδέσποτος, εντολαῖς καὶ νόμοις δουλαγωγούμενος;
• Καὶ διεῖλεν αὐτοῖς τὸν βίον, ο τοῖς ἀσωμάτοις
ἀπένειμε τὸν οὐράνιον χῶρον, τοῖς ἀνθρώποις δὲ τὸν
περίγειου. Δύο γὰρ ταῦτα στοιχεῖα ἐν τῇ τῶν ὄντων
κτίσει πρὸς διαγωγήν τῆς λογικῆς φύσεως, οὐρανός,
καὶ ἡ γῆ. Τόπος τῶν διὰ σαρκὸς τὴν ζωὴν ειληχό
των ἡ γῆ· ὁ δὲ οὐράνιος τῶν ἀσωμάτων ἐστὶν, ἐν ᾧ
πανίεροι νέες περιπολοῦντες γειτονοῦσι τῇ πανευ
δαίμονι καὶ θείᾳ μακαριότητι. Ο τοίνυν ἄνθρωπος
οἷα νεώτερος παῖς, ὡς κλῆρον τὸν αἰσθητὸν τοῦτον
κόσμον καὶ τὸν παράδεισον εἰς δίαιταν εἰληρώς,
Francisci Scorsi nola.
Lapsum etiam cum illo communem. Vide notam superiorem.
Duv sunt elementa. Non solum quatuor sub -
Lunaria corpora, sed etiam coelum vides vocari στοιχείον apud Graecos, Arist. lib. De mundo: Στοιχεῖον
οὖσαν ἕτερον των τεσσάρων, ἀκήρατόν τε καὶ
Θεῖον Quul aliud est a quatuor, elementum purissimum et divinum; de cœlo loquitur. Gregorius
Nyss. Dialogo de anima et resur. Atque etiam lunæ
diminutionem et incremen'um cum vides, per eam,
quæ apparet in elemento. figuram, alia discis. Chrysost. hac ipsa homilia de filio prodigo: Qui enim
in cœlum peccat, quod etsi supremum, tamen risibile elementum est. Græca Chrysost. non sunt in
prompte. Ex Larinis vera S, Ambrosius de defectu
lume, nisi auctor sit S. Maximus Taurinensis
episcopus: Clamabatis cxin ue tacentibus vobis ferderet elementum.
Homily XXHomilia XX
col. 381–382page 126 of 367
PG 132:381έπαιζε λελυμένος, καὶ παρήγετο ταῖς ἐπιθυμίαις, καὶ ὑπέπιπτεν ἡδονῇ, καὶ τῆς δοθείσης ἁγίας ἐντο λῆς χωρισθείς, ἀπώλεσε τῆς σωφροσύνης τὸν πλοῦ τον, ἐστερήσατο τοῦ ἀργυρίου τῆς γνώσεως, ἐσυλήθη τῶν ἀρετῶν τὴν περιουσίαν, καὶ οὕτω μακρὰν ἐγε γίνει Θεοῦ πολλῷ τινι καὶ ἀπείρῳ μεταξύ διαστήματι. Τῇ γὰρ μετοχῇ τοῦ χείρονος καὶ τῇ πρὸς τὴν κακίαν ἐγγύτητι πόρξω γινόμεθα τοῦ Θεοῦ· μακρύ. νεται της δικαιοσύνης ὁ τὴν ἀδικίαν ἐγκολποισά μενος· πόρρω γίνεται τῆς σω ροσύνης ὁ τῷ εὐπῳ τῶν ἡδονῶν μολυνόμενος· ἐξοστρακίζεται της φρο νήσεως ὁ τῇ τῶν παθῶν ἀχθηδόνι καταχωννύμενος ἀποσκορακίζεται τῆς ἀνδρείας ὁ ὑποκύπτων τοῖς τάθεσιν. Οὕτως ἀπεδήμησεν εἰς χώραν μακρὰν ὁ ὑπὸ τῶν ἁμαρτιῶν ἀνδραποδισθείς, πάσας τὰς τῆς ψυχῆς δυνάμεις καὶ τὰς αἰσθήσεις του σώματος ἀναλώσας ἐν ταῖς ἡδοναῖς τῆς σαρκός. «Α' γὰρ ἁμαρ τίαι ὑμῶν, φησὶν ὁ Θεός, διιστῶσιν ἀναμέσον ἐμοῦ καὶ ὑμῶν.» Δαπανήσαντος δὲ αὐτοῦ πάντα, ο ἐγένετο λιμός Ισχυρὸς κατὰ τὴν χώραν ἐκείνην, καὶ αὐτὸς ἤρξατο ὑστερεῖσθαι.» Οὐκ ἀπαρχῆς γέγονε λιμός, ἀλλ' ὅταν ὁ νέος τὴν οὐσίαν ἅπασαν κατεπάτησεν. Η γὰρ παντελὴς τῶν ἀρετῶν στέρησις λιμὸς ἰσχυρὸς γίν νεται τῇ ψυχῇ, ὑφ' οὗ καταξηρανθεῖσα, ὡς ὑπό τινος αὐχμοῦ, παντὸς ὄμβρου δικαιοσύνης λιμώττει. Καὶ γὰρ, ᾗ φησιν ὁ θεῖος Μάξιμος, λιμός ἐστιν ὡς ἀλη θῶς ἡ ἔκλειψις, καὶ σπάνις τῶν κατ' αὐτὴν τὴν πεῖ ραν ἐγνωσμένων ἀγαθῶν, καὶ ἀπορία τῶν τῆς ψυχῆς πνευματικών βρωμάτων. Οὕτως ἐλίμωττε μακρόθεν ο ἐρῶν ὁ Ἀδὰμ τὴν Ἐδὲμ, καὶ δι' αὐτοῦ πᾶσα ἡ φύσις ἡμῶν λιμώττουσα θητεύειν τοῖς δαίμοσιν ᾑρετίσατο λιμώξασα δὲ πρὸς ἀπόγνωσιν τρέπεται. Τί γὰρ ὁ τῆς παραβολῆς λόγος φησί; Καὶ πορευθεὶς ἐκολλήθη ἑνὶ τῶν πολιτῶν τῆς χώρας ἐκείνης, καὶ ἔπεμψεν αὐτὸν εἰς τοὺς ἀγροὺς αὐτοῦ βόσκειν χοίρους.» Ορᾶς τὸ κακὸν μείζονε κακῷ οἷον θεραπευόμενον; Εχρήν γὰρ, του λιο μου γενομένου, εἰς συναίσθησιν εὐθὺς τῆς προτέρας ἀφθονίας ἐλθεῖν, καὶ σπεῦσαι πρὸς τὴν εὐδαίο μονα ἐστίασιν ἐπανελθεῖν. Ὁ δὲ ἐπίσης ἀτάκτῳ πώλῳ τὰ δεσμὰ διαῤῥήξας ἐπὶ τὰ χείρω προέκοπτε. Πορευθεὶς γὰρ ἐκολλήθη ἑνὶ τῶν πολιτῶν τῆς χώρας ἐκείνης.» Ενταῦθα ἔοικέ τι τῶν κεκρυμμένων ἀνακαλύπτειν ὁ Κύριος, ὅπερ κατά γε τὸν ἐμὸν λόγον τοιοῦτόν ἐστιν· (τοῦ κόσμου ἄρχων διάβολος ὑπερηφανευσάμενος, καὶ καταβληθεὶς ἅμα ταῖς ὑπ' αὐτὸν ἀποστατικαῖς δυνάμεσι, τῆς πολυσχιδοῦς ἁμαρτίας τὰ εἴδη ἑκάστῳ δαίμονι ἀπεκλήρωσε, καὶ ὥσπερ ἐπὶ τῶν τοῦ ἁγίου Πνεύματος χαρισμά των πολλάς τις εὖροι διαφοράς πνεῦμα γὰρ σοφίας, πνεύμα δυνάμεως, υιοθεσίας τε καὶ ἁγιασμοῦ, καὶHOMILIA XVII.
έπαιζε λελυμένος, καὶ παρήγετο ταῖς ἐπιθυμίαις, objectum, et paradisum ad habitandum veluti ha
καὶ ὑπέπιπτεν ἡδονῇ, καὶ τῆς δοθείσης ἁγίας ἐντολῆς χωρισθείς, ἀπώλεσε τῆς σωφροσύνης τὸν πλοῦτον, ἐστερήσατο τοῦ ἀργυρίου τῆς γνώσεως, ἐσυλήθη
τῶν ἀρετῶν τὴν περιουσίαν, καὶ οὕτω μακρὰν ἐγε
γίνει Θεοῦ πολλῷ τινι καὶ ἀπείρῳ μεταξύ διαστή
ματι. Τῇ γὰρ μετοχῇ τοῦ χείρονος καὶ τῇ πρὸς τὴν
κακίαν ἐγγύτητι πόρξω γινόμεθα τοῦ Θεοῦ· μακρύ.
νεται της δικαιοσύνης ὁ τὴν ἀδικίαν ἐγκολποισά
μενος· πόρρω γίνεται τῆς σω ροσύνης ὁ τῷ εὐπῳ
τῶν ἡδονῶν μολυνόμενος· ἐξοστρακίζεται της φρο
νήσεως ὁ τῇ τῶν παθῶν ἀχθηδόνι καταχωννύμενος
ἀποσκορακίζεται τῆς ἀνδρείας ὁ ὑποκύπτων τοῖς
τάθεσιν. Οὕτως ἀπεδήμησεν εἰς χώραν μακρὰν ὁ
ὑπὸ τῶν ἁμαρτιῶν ἀνδραποδισθείς, πάσας τὰς τῆς
ψυχῆς δυνάμεις καὶ τὰς αἰσθήσεις του σώματος
ἀναλώσας ἐν ταῖς ἡδοναῖς τῆς σαρκός. «Α' γὰρ ἁμαρτίαι ὑμῶν, φησὶν ὁ Θεός, διιστῶσιν ἀναμέσον ἐμοῦ
καὶ ὑμῶν.»
'
reditatem nactus, dissolutus lusit, et cupiditatibus
obsecutus est, et succubuit voluptatibus et
cum a tradito sibi sancto mandato discessisset.
opes temperantiæ perdidit, cognitionis pecunia
privatus est, virtutum abundantes copias amisit,
atque ita longe a Deo, magno quodam et infinito
intervallo intercedente disjunctus. Etenim mali
consortio, et propinquitate peccati longe a Deo
dissiti sumus; longe recedit a justitia, qui injustitiam amplexatur; longe abit a temperantia, qui
voluptatum sordibus inquinatur; relegatur a prudentia qui passionum molestiis involutus est; rebellat
a fortitudine, qui perturbationibus subjacet. Ita
profectus est in regionem longinquam, qui sub
peccatis redactus in servitutem omnes animi facultates, et corporis sensus in voluptatibus caruis
exhausit: ‹ Peccata enim vestra diviserunt, iuquit, inter me et vos ³. ›
Δαπανήσαντος δὲ αὐτοῦ πάντα, ο ἐγένετο λιμός
Ισχυρὸς κατὰ τὴν χώραν ἐκείνην, καὶ αὐτὸς ἤρξατο
ὑστερεῖσθαι.» Οὐκ ἀπαρχῆς γέγονε λιμός, ἀλλ' ὅταν
ὁ νέος τὴν οὐσίαν ἅπασαν κατεπάτησεν. Η γὰρ
παντελὴς τῶν ἀρετῶν στέρησις λιμὸς ἰσχυρὸς γίν
νεται τῇ ψυχῇ, ὑφ' οὗ καταξηρανθεῖσα, ὡς ὑπό τινος
αὐχμοῦ, παντὸς ὄμβρου δικαιοσύνης λιμώττει. Καὶ
γὰρ, ᾗ φησιν ὁ θεῖος Μάξιμος, λιμός ἐστιν ὡς ἀλη
θῶς ἡ ἔκλειψις, καὶ σπάνις τῶν κατ' αὐτὴν τὴν πεῖ
ραν ἐγνωσμένων ἀγαθῶν, καὶ ἀπορία τῶν τῆς ψυχῆς
πνευματικών βρωμάτων. Οὕτως ἐλίμωττε μακρόθεν ο Adam procul Edem respiciens; et ejus culpa,
ἐρῶν ὁ Ἀδὰμ τὴν Ἐδὲμ, καὶ δι' αὐτοῦ πᾶσα ἡ φύσις
ἡμῶν λιμώττουσα θητεύειν τοῖς δαίμοσιν ᾑρετίσατο·
λιμώξασα δὲ πρὸς ἀπόγνωσιν τρέπεται. Τί γὰρ ὁ τῆς
παραβολῆς λόγος φησί;
Cum igitur omnia prodegisset, Facta est fames
valida in regione illa, et ipse coepit egere.. Nou
a principio contigit fames, sed postquam juvenis
omnem pecuniam dilapidavit. Omnis enim virtutum amissio fames est anima vehemens, a qua
veluti terræ siccitate arefacta omnem esurit justitiæ.
humorem. Etenim, ut D. Maximus ait, fames
verissime est defectus et penuria corum bonarum,
quæ antea experimento sunt cognita, et egestas
spiritualium animæ eduliorum. Hac fame laboravit
omnis nostra natura famelica elegit sub dæmonum
imperio subulcum agere; esuriens porro in despe
rationem vertitur. Quid enim ait parabolicus
sermo?
Et abiens adhæsit uni civium civitatis illius: et
misit eum in villam suam ut pasceret porcos. Vides
malum veluti curatumu malo majore? Oportebat eniw
orta ſame statim in prioris abundantiæ venire.cogni.
tionem, et ad beatas epulas reditum properare; ille
vero, æque ac jumentum effrene, compedibus ruptis
105 in pejora prolabitur: • Abiens enim, inquit,
adhæsit uni civium civitatis illius, hoc loco arcanum quiddam videtur Dominus aperire: quod
mea quidem sententia tale est. Princeps mundi
• Καὶ πορευθεὶς ἐκολλήθη ἑνὶ τῶν πολιτῶν τῆς
χώρας ἐκείνης, καὶ ἔπεμψεν αὐτὸν εἰς τοὺς ἀγροὺς
αὐτοῦ βόσκειν χοίρους.» Ορᾶς τὸ κακὸν μείζονε
κακῷ οἷον θεραπευόμενον; Εχρήν γὰρ, του λιο
μου γενομένου, εἰς συναίσθησιν εὐθὺς τῆς προτέ
ρας ἀφθονίας ἐλθεῖν, καὶ σπεῦσαι πρὸς τὴν εὐδαίο
μονα ἐστίασιν ἐπανελθεῖν. Ὁ δὲ ἐπίσης ἀτάκτῳ
πώλῳ τὰ δεσμὰ διαῤῥήξας ἐπὶ τὰ χείρω προέκοπτε.
• Πορευθεὶς γὰρ ἐκολλήθη ἑνὶ τῶν πολιτῶν τῆς
χώρας ἐκείνης.» Ενταῦθα ἔοικέ τι τῶν κεκρυμμένων ἀνακαλύπτειν ὁ Κύριος, ὅπερ κατά γε τὸν hujusce diabolus superbia elatus, et una cum sequaἐμὸν λόγον τοιοῦτόν ἐστιν· (τοῦ κόσμου ἄρχων
διάβολος ὑπερηφανευσάμενος, καὶ καταβληθεὶς ἅμα
ταῖς ὑπ' αὐτὸν ἀποστατικαῖς δυνάμεσι, τῆς πολυσχι
δοὺς ἁμαρτίας τὰ εἴδη ἑκάστῳ δαίμονι ἀπεκλήρωσε,
καὶ ὥσπερ ἐπὶ τῶν τοῦ ἁγίου Πνεύματος χαρισμά
των πολλάς τις εὖροι διαφοράς πνεῦμα γὰρ σοφίας,
πνεύμα δυνάμεως, υιοθεσίας τε καὶ ἁγιασμοῦ, καὶ
Isa., 2. Isa. xı, 2.
cibus virtutibus deturbatus, multiplices peccati
species unicuique demnoni veluti sortito distribuit,
et sicuti in Spiritus sancti charismatibus multas
est reperire differentias; spiritus quippe est sapientiæ, spiritus fortitudinis, et adoptionis filiorum, et
sauctificationis, et intelligentiæ, et quotquot magnus recensuit Isaias³, ita æmulatores Dei contraFrancisci Scorsi notæ.
D. Maximus. Sententiam quam hic Thene
phanes refert, I bus cen' v (Econom. cap. 29:
Qui non credit spiritualem esse Scripturam, suam
rognitionis inopiam non sentit, sed fame conficitur.
Quiu fumes est haud dubie defectus cognitorum ipsa
experientia bonarum el escarum spritualium animam corroborantium penuria, et raritas omnimodu.
Quo enim pactɔ qui-piam ablationem eorum quæ sibi
nullo modo nota sunt, famem esse vel damnunz
existimaverit? Meunque fère repetit cap. 30.
col. 383–384page 127 of 367
PG 132:383Λ συνέσεως, καὶ ὅσα ὁ μέγα; Ἡσαΐας Αρίθμησεν, οὕτως οἱ τοῦ Θεοῦ ἀντίπαλοι τοῖς ἐναντίοις τετάχα. ται, ὡς ἄλλον μὲν εἶναι τὸν δαίμονα τοῦ θυμοῦ, ὅλο λον δὲ τῆς φιλοδοξίας, ἕτερον τῆς φιλαργυρίας, καὶ ἄλλον τοῦ φθόνου, καὶ ἄλλον ἄλλου, τοῦ μίσους τῆς ἀκολασίας, τῆς ὕβρεως, τῆς ἀκηδίας, καὶ τῶν παθῶν ἕκαστον ἐφευρετὴν ἴδιον κέκτηκε, καὶ τοῖς ἀνθρώποις σύμβουλον πονηρόν, ὡς πολίτας λέγε σθαι τῶν παθῶν τοὺς τούτων δημιουργούς. Όταν οὖν ἀκούσῃς, ὡς ἀποσκιρτήσας ἐκεῖνος ὁ νέος ἑνὶ ἐκολλήθη τῶν πολιτῶν, τοῦτο δηλοῦσθαι κατάμαθε, ὡς ἑνὶ τῶν δαιμονιωδῶν παθῶν λάτρης καὶ ὑποχε! ριος γέγονεν. Εἰ δὲ καὶ τὴν πόλιν ζητεῖς μαθεῖν, ἧς πολιοῦχος ἦν ὁ μισθωσάμενος τὸν νέον συοδωτεῖν, διδάξει σε ὁ ψαλμὸς τὴν πόλιν λέγων ἐκείνην τὴν ἐκ τῶν πονηρῶν ἐπιτηδευμάτων συνῳκισμένην. Εἶδον ἀνομίαν ἐν τῇ πόλει καὶ ἀντιλογίαν, καὶ ἀνομία καὶ κόπος ἐν μέσῳ αὐτῆς, καὶ ἀδικία, καὶ τόχος, καὶ δόλος ἐν ταῖς πλατείαις αὐτῆς. Ὁ γοῦν τὴν τοιαύτην πόλιν οἰκῶν ἔπεμψεν αὐτὸν εἰς τὸν ἀγρὸν αὐτοῦ βόσκειν χοίρους. Τάχα διὰ τῶν χοί ρων τὸ τῆς βδελυρᾶς καὶ λυσσώδους ἀκολασίας πάν ος ηνίξατο, ᾧ χοιρηδὸν ἐγκαλινδοῦνται οἱ τῷ μιαρῷ πειθόμενοι δαίμονι. Αγροὺς δὲ νοήσεις τοῦ βδελυροῦ τούτου δαίμονος τοὺς φιλοτάρχους, καὶ φιληδόνους. Άριστα δὲ τὸ τῆς ἀκολασίας πάθος τοῖς χοί ροις παρείκασεν· ἡ γὰρ ἡδονὴ καθάπερ κιρκαίῳ κρατ τῆρι τὸν ἑαυτοῦ κυκεώνα κεράσασα, καὶ τὸν τῶν ἀφρόνων νοῦν πρὸς τὴν χοιρώδη ζωὴν μεταμείνουσα, λάτρας ἑαυτῆς τίθησι· καὶ ὥσπερ οἱ τῶν συῶν ὀφ θαλμοὶ εἰς τὸ κάτω παρὰ τῆς φύσεως εστραμμένοι τῶν οὐρανίων θαυμάτων ἀπείρως ἔχουσιν, οὕτως ἡ πρὸς τὰ πάθη κατασπασθεῖσα ψυχὴ πρὸς τὸ νοητόν κάλλος ἀναισθητεῖ. Πολλῶν δὲ ὄντων παθῶν, ἃ τοὺς λογισμοὺς τῶν ἀνθρώπων καταγωνίζεται, οὐδεμίαν καθ᾿ ἡμῶν ἰσχὺν ἕτερον πάθος ἔχει, ὡς πρὸς τὴν νόσον τῆς ἡδονῆς ἐξισάζεσθαι. Βοσκήματα γὰρ ἀλη θῶς τοὺς ἀνθρώπους ποιεῖ τῇ ἀτιμίᾳ δίκην συῶν ἐκπομπεύοντας, ὡς ἀεὶ ἐπιθυμεῖν κορέννυσθαι τοῦ μιάσματος. Ἐπεθύμει γάρ, φησί, γεμίσαι τὴν κοιλίαν αὐτοῦ ἀπὸ τῶν κερατίων, ὧν ἤσθιον οἱ χοῖροι, καὶ οὐδεὶς ἐδίδου αὐτῷ.» Ὁ μὲν οὖν νεώτερος κατὰ τὴν γέο νεσιν καὶ τὴν φρόνησιν τοσοῦτον ἀπώνατο ἐκ τοῦ συβώτης γενέσθαι, ὅσον ἄγχεσθαι τοῦ λιμοῦ, καὶ ἱμείρεσθαι τῆς χοιρώδους ἐμπλησθῆναι τροφῆς. Τοιαῦτα τῶν ἐραστῶν τῆς κακίας τὰ ἔπαθλα· τοιού τοις δώροις δεξιοῦται ἡ ἡδονὴ τοὺς ἑπομένους αὐτῇriis praefecti sunt vitiis: ut alius quidem sit Λ συνέσεως, καὶ ὅσα ὁ μέγα; Ἡσαΐας Αρίθμησεν,
dæmon ira, alius inanis gloriæ, alius avaritiae,
alius Invidiæ, et alius alii præsit, odio intempe
rantiam, probro, pigritia: et singula vitia auctorem
proprium, et perniciosum hominibus consiliarium
pacta sint; ita ut rives dicantur bujusmodi animi
perturbationum conditores. Cum igitur audias
lascivientem illum adolescentem uni civium adhæsisse, hoc significari scias, quod unius ex vitiis,
ad quæ dæmones instigant, servus, ac mancipium
factus sit. Si vero etiam de civitate sciscitaris
cujus erat, custos et præses qui adolescentis operam
porcos pascendi conduxit, docebit te Psalmus, cum
civitatem vocat malarum affectionum contuber.
nium. ‹ Vidi iniquitatem et contradictionem in
civitate, et labor in medio ejus, et injustitia, et iniquitas, et usura, et dolus in plateis eorum'.» Qui
igitur hanc civitatem habebat, emisit hominem in
villam suam ut pasceret porcos. Fortasse per
porcos abominandæ et rabidæ luxuriæ passio innuitur: in qua porcorum more volutantur, qui huic
spurco dæmoni parent. Hujus vero turpis dæmonis
agros intellige homines carnis suæ amatores, et
voluptatibus deditos. Optime porro lasciviæ vitium
similitudine porcorum adumbravit. Voluptas enim
veluti circæo in poculo miscens potionem suam,
et stultorum mentem ad vitam similem vitæ porcorum traducens, eos in servitutem redigit suam.
Et sicuti porcorum oculi ad ima suapte natura conversi nihil admirabiliam, coelestium rerum percipiunt, ita ad hæc vitia detractus animus rerum intelligibilium pulchritudinem non sentit. Cum vero
multæ sint 106 passiones, quæ rationem humanam
oppugnant, nullam profecto tantam vim habet alia,
ut cum hoc voluptatis morbo æquiparari queat.
Pecudes enim revera homines facit, suum more,
fœditate illa gloriantes; ut etiam sordibus ipsis
satiari usque concupiscant.
• Cupiebat enim, inquit, satiari ventrem suum
de siliquis quas porci comedebant, ac nemo illi
dabat Ille igitur ex ætate et sensu adolescentior
tantum et subulci ministerio lucratus est, ut fame
angeretur, et porcorum pabnlo expleri percuperet.
Hæc sunt amatorum nequitiam præmia: hisce donis
assectatores suos remuneratur voluptas; tales bonores dæmonum solent esse. Qui enim temperate
* Psal. Liv, 10, 11, 12.
Francisci
Præfecti sunt vitiis. Quod dæmones distri
buta habeant ministeria ratione personarum et
nationum quibus impugnandis præfecti sint, probabile videtur theologis etiam scholasticis cum Magistro in ut, dist. 6, et illud insinuat D. Thomas
apart. quaest. 106, art. 1, his verbis: Deputant sibi
ministros ad hominum impugnationem, sicuti et angeli Deo ministrant ad hominum salutem. Quod
vero etiam dispertita habeant vitia, et peccata ad
que sollicitent homines, ut alius dæmon sit alius
οὕτως οἱ τοῦ Θεοῦ ἀντίπαλοι τοῖς ἐναντίοις τετάχα.
ται, ὡς ἄλλον μὲν εἶναι τὸν δαίμονα τοῦ θυμοῦ, ὅλο
λον δὲ τῆς φιλοδοξίας, ἕτερον τῆς φιλαργυρίας,
καὶ ἄλλον τοῦ φθόνου, καὶ ἄλλον ἄλλου, τοῦ μίσους
τῆς ἀκολασίας, τῆς ὕβρεως, τῆς ἀκηδίας, καὶ τῶν
παθῶν ἕκαστον ἐφευρετὴν ἴδιον κέκτηκε, καὶ τοῖς
ἀνθρώποις σύμβουλον πονηρόν, ὡς πολίτας λέγε
σθαι τῶν παθῶν τοὺς τούτων δημιουργούς. Όταν
οὖν ἀκούσῃς, ὡς ἀποσκιρτήσας ἐκεῖνος ὁ νέος ἑνὶ
ἐκολλήθη τῶν πολιτῶν, τοῦτο δηλοῦσθαι κατάμαθε,
ὡς ἑνὶ τῶν δαιμονιωδῶν παθῶν λάτρης καὶ ὑποχε!-
ριος γέγονεν. Εἰ δὲ καὶ τὴν πόλιν ζητεῖς μαθεῖν, ἧς
πολιοῦχος ἦν ὁ μισθωσάμενος τὸν νέον συοδωτεῖν,
διδάξει σε ὁ ψαλμὸς τὴν πόλιν λέγων ἐκείνην τὴν
ἐκ τῶν πονηρῶν ἐπιτηδευμάτων συνῳκισμένην.
• Εἶδον ἀνομίαν ἐν τῇ πόλει καὶ ἀντιλογίαν, καὶ
ἀνομία καὶ κόπος ἐν μέσῳ αὐτῆς, καὶ ἀδικία, καὶ
τόχος, καὶ δόλος ἐν ταῖς πλατείαις αὐτῆς. Ὁ
γοῦν τὴν τοιαύτην πόλιν οἰκῶν ἔπεμψεν αὐτὸν εἰς
τὸν ἀγρὸν αὐτοῦ βόσκειν χοίρους. Τάχα διὰ τῶν χοίρων τὸ τῆς βδελυρᾶς καὶ λυσσώδους ἀκολασίας πάν
0ος ηνίξατο, ᾧ χοιρηδὸν ἐγκαλινδοῦνται οἱ τῷ μιαρῷ
πειθόμενοι δαίμονι. Αγροὺς δὲ νοήσεις τοῦ βδελυροῦ τούτου δαίμονος τοὺς φιλοτάρχους, καὶ φιληδό
νους. Άριστα δὲ τὸ τῆς ἀκολασίας πάθος τοῖς χοίροις παρείκασεν· ἡ γὰρ ἡδονὴ καθάπερ κιρκαίῳ κρατ
τῆρι τὸν ἑαυτοῦ κυκεώνα κεράσασα, καὶ τὸν τῶν
ἀφρόνων νοῦν πρὸς τὴν χοιρώδη ζωὴν μεταμείνουσα,
λάτρας ἑαυτῆς τίθησι· καὶ ὥσπερ οἱ τῶν συῶν ὀφ
θαλμοὶ εἰς τὸ κάτω παρὰ τῆς φύσεως εστραμμένοι
τῶν οὐρανίων θαυμάτων ἀπείρως ἔχουσιν, οὕτως ἡ
πρὸς τὰ πάθη κατασπασθεῖσα ψυχὴ πρὸς τὸ νοητόν
κάλλος ἀναισθητεῖ. Πολλῶν δὲ ὄντων παθῶν, ἃ τοὺς
λογισμοὺς τῶν ἀνθρώπων καταγωνίζεται, οὐδεμίαν
καθ᾿ ἡμῶν ἰσχὺν ἕτερον πάθος ἔχει, ὡς πρὸς τὴν
νόσον τῆς ἡδονῆς ἐξισάζεσθαι. Βοσκήματα γὰρ ἀληθῶς τοὺς ἀνθρώπους ποιεῖ τῇ ἀτιμίᾳ δίκην συῶν
ἐκπομπεύοντας, ὡς ἀεὶ ἐπιθυμεῖν κορέννυσθαι τοῦ
μιάσματος.
• Ἐπεθύμει γάρ, φησί, γεμίσαι τὴν κοιλίαν αὐτοῦ
ἀπὸ τῶν κερατίων, ὧν ἤσθιον οἱ χοῖροι, καὶ οὐδεὶς
ἐδίδου αὐτῷ.» Ὁ μὲν οὖν νεώτερος κατὰ τὴν γέο
νεσιν καὶ τὴν φρόνησιν τοσοῦτον ἀπώνατο ἐκ τοῦ
συβώτης γενέσθαι, ὅσον ἄγχεσθαι τοῦ λιμοῦ, καὶ
ἱμείρεσθαι τῆς χοιρώδους ἐμπλησθῆναι τροφῆς.
Τοιαῦτα τῶν ἐραστῶν τῆς κακίας τὰ ἔπαθλα· τοιού
τοις δώροις δεξιοῦται ἡ ἡδονὴ τοὺς ἑπομένους αὐτῇ·
Scorsi notæ.
potissimum impnisor, id etiam probabilitate non
caret, et gravi Patrum auctoritate nititur, nt ait
Suarius, lib. vili De angelis, cap. 21, n. 28. Patres
porro ipse citat Origenem, abbatem Serenum apud
Cassianun, Hieronymum multis locis id asserentem,
magistrum Guillelmum Paris., et alios quos irge
apud ipsum Suar., in quorum numerum Theophanes
noster venit qui dæmonem æmulandi Dei studio id
conari dicit.
col. 385–386page 128 of 367
PG 132:385τοιαῦται πεφύκασιν αἱ τῶν δαιμόνων τιμαί. Τῷ μὲν γὰρ σωφρονοῦντι, καὶ λογισμῷ γενναίῳ τῶν παθῶν κατευμεγεθοῦντι, ῥαγδαῖον ἐπιφέρουσι πόλεμον, πανταχόθεν περιιστῶντες τὰ θέλγητρα, μέλιτι τὸ δηλητήριον παραρτύοντες, καὶ χρυσαῖς φιάλαις χιρο νῶντες τὸν θάνατον. Ἐπειδὰν δὲ εἴσω παγίδος συν σχῶσι τὸ θήραμα, καὶ τὴν ψυχὴν ἐν ἕξει τοῦ κακοῦ δουλαγωγήσωσι, τότε δὴ τότε δυσχερῆ ποιοῦσι τῶν κακῶν, τὴν ἀπόλαυσιν, ὡς ἂν διακαῶς ἔχοιεν πρὸς αὐτάς, τῷ τῆς ἐπιθυμίας οἴστρῳ νυττόμενοι· κατὰ τὰς δεινὰς τῶν ἑταιρίδων, αἱ μέχρι τότε τους νέους ἀγρεύουσι νεύμασι, καὶ λυγίσματι, καὶ καγχάσμασι, καὶ συνθήμασιν, ἕως ἂν ἄψωσι τῆς ἐπιθυμίας τὸ πυρ. Εἶτα μεταβάλλουσαι ἀκκίζονται, τοὺς ἐραστὰς ὑποκνίζουσαι. Διὰ τί δὲ τῶν κερατίων μόνον, καὶ οὐκ ἄλλου καρποῦ ἐμνημόνευσε; Τάχα τὴν ἐγχώριον συνήθειαν τῶν κατὰ Φοινίκην συντροφιῶν ἡ λέξις ἐδήλωσεν. Ως γὰρ παρ' ἡμῖν ἐκ τῶν βαλάνων οἱ χοῖροι, οὕτως παρ' αὐτοῖς ἐκ τῶν κερατίων ἐκτρέφονται. Πλὴν ὅτι καὶ παραφερὴς ὁ καρπὸς οὗτος τῇ βος λυρᾷ ἡδονῇ. Τὰ μὲν γὰρ λοιπὰ καρποφόρα φυτά ἐν τοῖς νεοβλάστοις τῶν κλάδων καὶ τοῖς ἀκρέμοσι βλαστάνει τὸ ἄνθος καὶ τὸν καρπόν· τουτὶ δὲ τὸ δένδρον ἐν αὐτῷ τῷ πρέμνῳ τοῦ καρποῦ ποιεῖται τὴν βλάστησιν, μικρὰν μὲν γλυκύτητα φέρουσαν, πολύ δὲ τὸ ἀχυρῶδες καὶ ἄτροφον ἔχουσαν. Σαφής δε πάντως ἢ πρὸς τὴν ἀκόλαστον ἡδονὴν τούτων ὁμοίωσις, τοῦ Ἀποστόλου εἰπόντος, ὡς «Πᾶσα ἁμαρτία ἐκτὸς τοῦ σώματός ἐστιν, ὁ δὲ πορνεύων εἰς τὸ ἴδιον σῶμα ἁμαρτάνει.» Οἱ γὰρ πρὸς τὴν λυσσώδη μίξιν ερεθισμοὶ ἐξ αὐτοῦ τοῦ σώματος πᾶν τὸ γόνιμον τοῦ αἵματος καὶ μυελῶδες ἐξοίσουσι καὶ οὕτως ὁ τοῦ δένδρου τῆς ἁμαρτίας καρπὸς ἐκ ἀκκίζονται ἀκκίζεσθαι ἀκκιζόμεθα ἀκκίζεσθαι κερατωνίαν κεράτια κεράτια καὶ τοῖς ἀκρέμοσι, ἀκρέμων Δένδρου τὸ μὲν λέγεται ρίζα· τὸ δὲ ἐξ αὐτοῦ στέλεχος, τὸ δὲ τεμνόμενον ἐκ τούτου εἰς πλείονα ἀκρέμονες. ἀπὸ τοῦ κλάζειν, χερωνίαν)HOMILIA XVII.
$86
τοιαῦται πεφύκασιν αἱ τῶν δαιμόνων τιμαί. Τῷ μὲν se gerit, et suis passionibus generoso animno domi
γὰρ σωφρονοῦντι, καὶ λογισμῷ γενναίῳ τῶν παθῶν
κατευμεγεθοῦντι, ῥαγδαῖον ἐπιφέρουσι πόλεμον,
πανταχόθεν περιιστῶντες τὰ θέλγητρα, μέλιτι τὸ
δηλητήριον παραρτύοντες, καὶ χρυσαῖς φιάλαις χιρο
νῶντες τὸν θάνατον. Ἐπειδὰν δὲ εἴσω παγίδος συν
σχῶσι τὸ θήραμα, καὶ τὴν ψυχὴν ἐν ἕξει τοῦ κακοῦ
δουλαγωγήσωσι, τότε δὴ τότε δυσχερῆ ποιοῦσι τῶν
κακῶν, τὴν ἀπόλαυσιν, ὡς ἂν διακαῶς ἔχοιεν πρὸς
αὐτάς, τῷ τῆς ἐπιθυμίας οἴστρῳ νυττόμενοι· κατὰ
τὰς δεινὰς τῶν ἑταιρίδων, αἱ μέχρι τότε τους νέους
ἀγρεύουσι νεύμασι, καὶ λυγίσματι, καὶ καγχάσμασι,
καὶ συνθήμασιν, ἕως ἂν ἄψωσι τῆς ἐπιθυμίας τὸ
πυρ. Εἶτα μεταβάλλουσαι ἀκκίζονται, τοὺς ἐραστὰς
ὑποκνίζουσαι. Διὰ τί δὲ τῶν κερατίων μόνον, καὶ
natur, ei horrendum inferunt bellum, undique
objicientes illecebras, venenum melle condientes, et
aureis phialis mortem infundentes. Ubi vero Intra
retia continuerint prædam, et peccandi consuetudine redegerint animam in servitutem; tunc sane,
tunc difficilem reddunt malarum voluptatum usuram,
ut œstro concupiscentiæ stimulati ardentissime
illas appetant, sicuti callidæ meretriculæ assolent,
quæ adolescentes nutibus et verborum lenociniis,
et cachinnis, et pactionibus venantur, usqueduin
implicent cupiditatis ignem: mutata deinde ratione
amatores fastidiose repudiant eoque magis irritant. Quid vero est, quod siliquarum duntaxat,
non autem alterius fructus mentionein fecit pecuοὐκ ἄλλου καρποῦ ἐμνημόνευσε; Τάχα τὴν ἐγχώριον liarem? Fortasse consuetudinem pascendi in Paleσυνήθειαν τῶν κατὰ Φοινίκην συντροφιῶν ἡ λέξις
ἐδήλωσεν. Ως γὰρ παρ' ἡμῖν ἐκ τῶν βαλάνων οἱ
χοῖροι, οὕτως παρ' αὐτοῖς ἐκ τῶν κερατίων ἐκτρέ
φονται. Πλὴν ὅτι καὶ παραφερὴς ὁ καρπὸς οὗτος τῇ
βος λυρᾷ ἡδονῇ. Τὰ μὲν γὰρ λοιπὰ καρποφόρα φυτά
ἐν τοῖς νεοβλάστοις τῶν κλάδων καὶ τοῖς ἀκρέμοσι
βλαστάνει τὸ ἄνθος καὶ τὸν καρπόν· τουτὶ δὲ τὸ
δένδρον ἐν αὐτῷ τῷ πρέμνῳ τοῦ καρποῦ ποιεῖται τὴν
βλάστησιν, μικρὰν μὲν γλυκύτητα φέρουσαν, πολύ
δὲ τὸ ἀχυρῶδες καὶ ἄτροφον ἔχουσαν. Σαφής δε
πάντως ἢ πρὸς τὴν ἀκόλαστον ἡδονὴν τούτων
ὁμοίωσις, τοῦ Ἀποστόλου εἰπόντος, ὡς «Πᾶσα
ἁμαρτία ἐκτὸς τοῦ σώματός ἐστιν, ὁ δὲ πορνεύων
εἰς τὸ ἴδιον σῶμα ἁμαρτάνει.» Οἱ γὰρ πρὸς τὴν
λυσσώδη μίξιν ερεθισμοὶ ἐξ αὐτοῦ τοῦ σώματος πᾶν
τὸ γόνιμον τοῦ αἵματος καὶ μυελῶδες ἐξοίσουσι
καὶ οὕτως ὁ τοῦ δένδρου τῆς ἁμαρτίας καρπὸς ἐκ
* 1 Cor. vi, 17.
stina porcos significavit hic sermo; ut enim apud
nos glaude, sic apud ipsos siliquis sues aluntur
Verum amen etiam fructus iste cum detestabili voluptate similitudinem habet. Etenim cæteræ plantæ
fructifera in surculis recens natis, et in grandioribus ramis florein et fructum emittunt: hæc
vero arbor in ipso trunco germen fructus educit,
qui parum sane dulcedinis continet, plurimum
vero acerum expertium alimenti. Præclare vero
cum his omnibus intemperantia voluptatis convenit,
cum dicat Apostolus, quod Omne prccatum
extra corpus est; fornicator vero peccat in corpus
suum., Rabida enim ad coitum irritamenta ex
ipso corpore quidquid est genitalis s nguinis, ac medullae similis 107 extrahunt; atque ita hic arboris
peccati fructus quasi ex trunco quodam corporis
germinat, et parum quidem voluptatis præbet,
Francisci Scorsi notæ.
Fastidiose repudiant. ἀκκίζονται habet
Græcus auctor. Quid autem sit ἀκκίζεσθαι et quæ
origo adagionis hujus luculenter explicat Paulus
Manutius in Adagiis; eo usus est M. Tullius, Ad
Auicum, lib. 1: Hoc opinor certi sumus, periisse
omnia, quid enim ἀκκιζόμεθα landiu? id est quid
dissimulamus. Unde intelligas cum Theophanes de
meretriculis ait ἀκκίζεσθαι significare eas simulato
quodam fastu, seu fastidio amatores suos repudiare,
ut magis eos in amorem inducant et incendant.
Hoc more utitur dæmon, ubi animum hominum
in cupidinem malarum voluptatum illexerit, et irretierit, earum usuram difficilem reddit, nec copiam
fruendi facit.
Siliquis sues aluntur. Siliqua commune vocabulum folliculum, seu integumentum, quo grana
leguminum clauduntur, significat; sed et proprium
ejus arboris, quam κερατωνίαν Græci, quasi core
nulam siliquam, cujus fructus κεράτια eadem ratione appellati sunt. Porro sancium Lucam hoc
cap. xv, cum κεράτια vocet ea quibus prodigus
filius vescebatur, de hujusmodi fructibus quos
siliquas vertit interpres Latinus propria notione
agere constantissime Maldonatus noster affirmat;
porcis enim eas vescendas dari non solum hominibus usui esse, in calidioribus præsertim regionibus,
ubi magna eorum copia, sicuti alibi glandes. Id
quod de Nicea et maris Ligustici accolis etiam
testatur Ricillius, in Hist. plant. De his igitur
etiam moster intelligit, in eisdemque tropologicam
persequitur rationem. Quæ enim de earum natura
affert, consona sunt iis quæ scriptores naturalium
rerum docent; quæ nos breviter admotasse ad ilJustrandum doctum hunc Patrem non pigebit, nec
penitebit. Vide Notas sequentes.
Et in grandioribus ramus, καὶ τοῖς ἀκρέ
μοσι, proprie grandis ramus ἀκρέμων· quamvis
etiam virgultum quandoque significat Phavorinus
ubi partes arboris exsignat. Δένδρου τὸ μὲν λέγεται
ρίζα· τὸ δὲ ἐξ αὐτοῦ στέλεχος, τὸ δὲ τεμνόμενον
ἐκ τούτου εἰς πλείονα ἀκρέμονες. Quid apertins
Nam xhábo; dicitur tenerior ramus seu summum
lagellum ἀπὸ τοῦ κλάζειν, frangere; fragilis quippe
magis.
In ipso trunco. Plinius. Similis his siliqua,
quam Jones Ceroniam (verbum Græcum expressit
χερωνίαν) trunco et ipsa fertilis; sed pono siliqua.
Parum sane dulcedinis. Gal. lib. vii, Simpl.:
Cerutonia exsiccantis est, et astringentis facultatis,
sicut el fructus ejus quem ceratia vocant; nonnihil
etiam dulcedinis continet.
Plurimum vero acerum. Gal. lib. ut Alim.:
Ceratia pravi succi edulium ac lignosum. Plinius:
Cum in pluribus semina placeant, in siliquis damnantur. Idem alibi: In siliquis vero, quod manditur
quid misi lignum est? Idem: Hand procul abisse
videntur et prædulces silique; nisi quod cortex in
tis mandiur; digitorum hominis longuudo in illis,
el interim falcata, pollicari latitudine.
col. 367–368page 120 of 367
PG 132:367μεν δὲ καὶ τὸν πολύτλαν εκείνον Ἰὼβ ἐν τῇ πρὸς β ε'. μεν δὲ καὶ πολύτλαν ἐκεῖνον Ἰὼβ ἐν τῇ πρὸς τοὺς βασιλεῖς διαλέξει, ὅτι πολλὰ καυχησάμενος οὐ κατα κρίνεται, ουτος δὲ ὑπευθύνεται. Ἐπειδὴ ὁ μὲν ἅγιος τὸ βασιλεύς Ει τοὺς βασιλεῖς διαλέξει, ὅτι πολλὰ καυχησάμενος οὐ κατακρίνεται, οὗτος δὲ ὑπευθύνεται. Ἐπειδὴ ὁ μὲν ἅγιος καὶ δίκαιος Ἰώβ, τὰ εὐκλεῖ καὶ Θεῷ ἁνδάνοντα κατορθῶν, οὐδέποτε φαίνεται καυχησάμενος, ἀλλ' ἔκρυπτε τὰ οἰκεῖα πλεονεκτήματα· ἐπειδὴ δὲ οἱ δοκοῦντες φίλοι ὠνείδιζον ἐχθροπρεπῶς, καὶ κατα ηγόρουν ἀσυμπαθῶς κάλαμον συντετριμμένον κατά εαγνύντες, καὶ ἡμιθνήτα τοῖς λόγοις αἰκίζοντες, τότε λοιπὸν ἀποδύεται τὰ ἐγκλήματα μάλα γενναίως, καὶ τὴν ἄκαιρον αὐτῶν ἐλέγχει καταφορὰν, ὥστε, εἴ τις αἰτία τῆς καυχήσεως, ἔνοχοι μᾶλλον οἱ μὴ δείνα τως κατηγορήσαντες. Ο Φαρισαῖος δὲ, μηδενὸς ἐρευ θίζοντος, ἀπηυθαδιάζετο, πάντων ἑαυτὸν προτιθείς, οὐδ᾽ ἐπιγινώσκων, τί κατὰ φύσιν ἐτύγχανεν ὤν. Εἰ γὰρ ἐγνώκει, ὅτι ἄνθρωπος ἦν, πάντως ἂν ᾔδει καὶ τὴν τῆς φύσεως ἀθλιότητα, ὡς ἀδύνατον ἄνθρωπον ἀπὸ ῥύπου καθαρεύειν, κἂν μία ἡμέρα ᾗ ἡ ζωὴ αὐτοῦ, ὡς διδάσκει τὰ Λόγια. Τίς γὰρ οὕτως ὑψηλός καὶ μεγαλοφυής τῷ φρονήματι, ὡς κατά τε διάνοιαν καὶ πρᾶξιν ἔξω γενέσθαι παντάπασι τοῦ κατὰ κακίαν μολύσματος; Ο δὲ μᾶλλον αὐτὸν ἐβαράθρωσε τοῦτ' ἦν, τὸ καὶ τὸν τελώνην εἰπεῖν δεικτικῶς· «Η καὶ ὡς οὗτος ὁ τελώνης.» Πάσης γὰρ τῆς οἰκουμένης ὑπερκουφίσας ἑαυτὸν τῷ πτερῷ τῆς οἰήσεως, καὶ τὸν τελώνην προστίθησιν. Ο δὲ τελώνης μακρόθεν ἑστὼς, οὐκ ἤθελεν οὐδὲ τοὺς ὀφθαλμοὺς εἰς τὸν οὐρανὸν ἐπάραι.» Ορα τὴν τοῦ τελώνου ταπείνωσιν· μακράν που ἔστη, μὴ θα ρ φήσας προσεγγίσαι πρὸς τὰ θεῖα ἀνάκτορα· κατωρρώδει γὰρ κεχραμμένοις πατῆσαι ποσὶ τὸ τοῦ ναοῦ άγιώτατον δάπεδον, ἄξιον οὐκ ἔκρινεν ἑαυτόν· ηὐλαβεῖτο δὲ καὶ πρὸς τὸν οὐρανὸν ἀπιδεῖν, ὡς τὸν ἐν οὐρανοῖς παραπικράνας Θεόν· ἐπειδὴ ἐμεμαθήκει ἐκ τοῦ Ἰώβ, ὅτι Κύριος συγκεκυφότας ὀφθαλμούς σώσει· διὰ τοῦτο πρὸς γῆν νενευκὼς ἦν, ὡς ἐμφαίνεσθαι τὸ ταπεινὸν αὐτοῦ, καὶ ἐκ τοῦ σχήματος, καὶ τοῦ τόπου, καὶ τῆς αἰτήσεως. Ὑποδηλοί δέ τι καὶ ἄλλο τὸ ‹ μακρόθεν ἑστώς·, πόῤῥω γὰρ ἔστη τῆς ἐπιβλαβοῦς τοῦ Φαρισαίου οιήσεως, τὴν ἐναντίαν ἐκείνου βαδίσας ὁδόν. Ο μὲν ἐξώγκου ἑαυτὸν τοῖς λόγοις δίκην πομφόλυγος, ὁ δὲ συνεστέλλετο ὑπὸ τοῦ συνειδότος πληττόμενος· καὶ συντριβεὶς ὑπὸ τῆς Τίς γὰρ καθαρὸς ἔσται ἀπὸ ῥύπου; Αλλ' οὐδεὶς ἐὰν καὶ μία ἡμέρα ο βίος αὐτοῦ ἐπὶ γῆν.vantissimus legis essel? Videmus vero etiam ærum- μεν δὲ καὶ τὸν πολύτλων εκείνον Ἰὼβ ἐν τῇ πρὸς
nosum illum Job in disputatione cum regibus
habita, multa gloriantem non vituperari; hic vero
damnatur. Cujus rei hæc ratio est, quod sanctus
quidem et justus Job cum recte multa gessisset,
quæque Deo accepta, et ipsi gloriæ fuerant, nunquam visus est ea gloriose prædicare, sed prærogalivas suas occultas habuit. Cum vero, qui videbantur amici, inimicorum in modum illi exprobrabant, et sine ulla misericordia calumniabantur 8º,
arundinem quassatam confringentes, et seniimortuum sermonibus 98 suis dilacerantes, ex illo
criminationes strenuissime refellere occepit, et inportunumi eorum impetum reprehendit, ita ut, si
qua in gloriando suberat culpa, ejus obnoxii magis
essent, qui immerito illi obtrectabant. Pharisæus Η
vero, nemine lacessente, agebat insolenter, omnibus
se ipsum præponens, neque, quid esset quoad naturam, agnoscebat. Si enim hominem se natum esse
reputasset, omnino naturæ miseriam intellexisset;
quod fieri non possit, ut homo purus a sordibus sit,
ctiamsi umius diei sit ejus vila, ut sacra Eloquia
docent *. Quis enim tam excelsus, tam alla
mente atque consilio a natura præditus, ut vel in
cogitatione, vel in actione, ab omni culpæ labe sit
liber? Quod vero magis in barathrum bominem
deturbavit, illud fuit, quod signate dixit: • Vel
omnes quos terra sustinet homines alis superbiæ
• Publicanus vero longe stans, neque oculos volebat in coelum tollere.» Observa publicani humilitatem; procul stetit non ausus ad sacra templi penetralia accedere. Verebatur enim impuris pedibus
templi sanctissimum calcare pavimentum, neque eo
se dignum existimabat. Verebatur etiam ad cœlum
oculos tollere, quippe qui degentem in coelo Deum
exasperarat: didicerat nimirum a Job ", quod Deus
demissum oculis salvabit, ideoque eos declinabat
in terram, uti et ex habitu ipso corporis, et ex loco,
et ex petitione humilitas ejus ostenderetur. Insinuat
etiam quiddam aliud, quod dictum est: ‹ longe
stans; › longe scilicet a perniciosa Pharisæi superbia stabat, contrariam atque ille viam ingressus.
Ille enim se ipsumn instar bullæ verbis infabat; hic
autem percussus a conscientia se comprimebat, et
ob peccatum contritus, speique baculo innixus
τοὺς βασιλεῖς διαλέξει, ὅτι πολλὰ καυχησάμενος οὐ
κατακρίνεται, οὗτος δὲ ὑπευθύνεται. Ἐπειδὴ ὁ μὲν
ἅγιος καὶ δίκαιος Ιώβ, τὰ εὐκλεὴ καὶ Θεῷ ἀνδάνοντα κατορθῶν, οὐδέποτε φαίνεται καυχησάμενος,
ἀλλ' ἔκρυπτε τὰ οἰκεῖα πλεονεκτήματα· ἐπειδὴ δὲ
οἱ δοκοῦντες φίλοι ὠνείδιζον ἐχθροπρεπῶς, καὶ κατο
ηγόρουν ἀσυμπαθῶς κάλαμον συντετριμμένον κατεαγνύντες, καὶ ἡμιθνήτα τοῖς λόγοις αἰκίζοντες,
τότε λοιπὸν ἀποδύεται τὰ ἐγκλήματα μάλα γενναίως,
καὶ τὴν ἄκαιρον αὐτῶν ἐλέγχει καταφορὰν, ὥστε, εἴ
τις αἰτία τῆς καυχήσεως, ἔνοχοι μᾶλλον οἱ μὴ δείνα
τως κατηγορήσαντες. Ο Φαρισαῖος δὲ, μηδενὸς ἐρε
θίζοντος, ἀπηυθαδιάζετο, πάντων ἑαυτὸν προτιθείς,
οὐδ᾽ ἐπιγινώσκων, τί κατὰ φύσιν ἐτύγχανεν ὤν. Εἰ
γὰρ ἐγνώκει, ὅτι ἄνθρωπος ἦν, πάντως ἂν ᾔδει καὶ
τὴν τῆς φύσεως ἀθλιότητα, ὡς ἀδύνατον ἄνθρωπον
ἀπὸ ῥύπου καθαρεύειν, κἂν μία ἡμέρα ἡ ἡ ζωὴ
αὐτοῦ, ὡς διδάσκει τὰ Λόγια. Τίς γὰρ οὕτως ὑψηλός
καὶ μεγαλοφυής τῷ φρονήματι, ὡς κατά τε διάνοιαν
καὶ πρᾶξιν ἔξω γενέσθαι παντάπασι τοῦ κατὰ κακίαν
μολύσματος; Ο δὲ μᾶλλον αὐτὸν ἐβαράθρωσε τοῦτ'
ἦν, τὸ καὶ τὸν τελώνην εἰπεῖν δεικτικῶς· ι Η καὶ
ὡς οὗτος ὁ τελώνης.» Πάσης γὰρ τῆς οἰκουμένης
ὑπερκουφίσας ἑαυτὸν τῷ πτερῷ τῆς οἰήσεως, καὶ
τὸν τελώνην προστίθησιν.
etiam ut hic publicanus; › cum enim se supra
extulisset, adjungit etiam publicanum.
• Ο δὲ τελώνης μακρόθεν ἑστὼς, οὐκ ἤθελεν οὐδὲ
τοὺς ὀφθαλμοὺς εἰς τὸν οὐρανὸν ἐπάραι.» Ορα τὴν
τοῦ τελώνου ταπείνωσιν· μακράν που ἔστη, μὴ θαρ
ῥήσα; προσεγγίσαι πρὸς τὰ θεῖα ἀνάκτορα· κατωρ
ῥώδει γὰρ κεχραμμένοις πατῆσαι ποσὶ τὸ τοῦ ναοῦ
ἁγιώτατον δάπεδον, ἄξιον οὐκ ἔκρινεν ἑαυτόν· ηὐλαβεῖτο δὲ καὶ πρὸς τὸν οὐρανὸν ἀπιδεῖν, ὡς τὸν ἐν
οὐρανοῖς παραπικράνας Θεόν· ἐπειδὴ ἐμεμαθήκει
ἐκ τοῦ Ἰώβ, ὅτι Κύριος συγκεκυφότας ὀφθαλμούς
σώσει· διὰ τοῦτο πρὸς γῆν νενευκὼς ἦν, ὡς ἐμφαί
νεσθαι τὸ ταπεινὸν αὐτοῦ, καὶ ἐκ τοῦ σχήματος,
καὶ τοῦ τόπου, καὶ τῆς αἰτήσεως. Ὑποδηλοῖ δέ τι
καὶ ἄλλο τὸ ο μακρόθεν ἑστώς·, πόῤῥω γὰρ ἔστη
τῆς ἐπιβλαβοῦς τοῦ Φαρισαίου οιήσεως, τὴν ἐναντίαν
ἐκείνου βαδίσας ὁδόν. Ο μὲν ἐξώγκου ἑαυτὸν τοῖς
λόγοις δίκην πομφόλυγος, ὁ δὲ συνεστέλλετο ὑπὸ τοῦ
συνειδότος πληττόμενος· καὶ συντριβεὶς ὑπὸ τῆς
so Matth. xi, 20. 81 Job iv, 4, juxta LXX. es Job xx11, 29.
Francisci Scorsi nota.
In dispucatione cum regibus. Hic locus ple
nior verbis est in cod. Gall., quæ in mea editione
restitui, quanquam iis detractis nihil offici videtur
sententiæ, prout eam exhibet C. P. hoc modo: 'Opwμεν δὲ καὶ πολύτλαν ἐκεῖνον Ἰὼβ ἐν τῇ πρὸς τοὺς
βασιλεῖς διαλέξει, ὅτι πολλὰ καυχησάμενος οὐ κατακρίνεται, ουτος δὲ ὑπευθύνεται. Ἐπειδὴ ὁ μὲν ἅγιος
166, etc. Cæterum reges appellat amicos Jobi ex
editione LXX interpretum, qui singulis nominibus
eorum titulum τὸ βασιλεύς apponit. Et Pineda noster eum locum interpretans reges fuisse pro certo
Fouit in lib. Tobiæ cap. 11: Diserte reges appellantur: Nam sicut beato Jobo insu!tabant reges, ita
is i parentes ct cognati ejus irridebant.
Ut sacra Eloquia docent. Hoc testimonium
ex cap. xiv, v. 4, libri Job desumptum juxta versionem LXX interpr. qui versiculum quartum cum
initio versiculi quinti, ubi de brevitate vitæ hominis
agitur, conjungentes integram hujusmodi sententiam confecerunt: Quis enim mundus erit a sorde?
At nemo, etsi unius diei sit vila ejus super lerram: Τίς γὰρ καθαρὸς ἔσται ἀπὸ ῥύπου; Αλλ'
οὐδεὶς ἐὰν καὶ μία ἡμέρα ο βίος αὐτοῦ ἐπὶ γῆν.
Hanc sententiami Patres multi receperunt et usurpant: Clemens Alex. lib. 11 Strom, et lib. iv; Ambrosius, in Lucam; Augustinus,in Psal. 1; Leo
pontifex, serm. De Naticit.; Bernardus, serm. 20,
in Cant., quos omnes lege apud Pinedam nostrum
in eruditis Comment. cap. dicto.
col. 389–390page 129 of 367
PG 132:389τοχή των οὐρανίων ἀγαθῶν· ἡ γὰρ οὐρανῶν βασι λεία τῷ ἀνθρώπῳ ἡτοίμασται· οὕτως εἰπόντος τοῦ ἐπὶ θρόνου δόξης κριτοῦ· «Δεῦτε, οἱ εὐλογημένοι τοῦ Πατρός μου, κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην ἡμῖν βασιλείαν,· ν ἅτε οὖν πεπεισμένος, ὡς κλῆρος αὐτοῦ ἦν ὁ οὐρανός, δν καταλιπὼν ἐπλημμέλησεν, εἰ; τὸν οὐρανὸν ἁμαρτῆσαί φησιν. Εἶπε δὲ ὁ πατὴρ πρὸς τοὺς δούλους αὐτοῦ· Ἐξ ενέγκατε τὴν στολὴν τὴν πρώτην, καὶ ἐνδύσατε αυ τὸν, καὶ δότε δακτύλιον εἰς τὴν χεῖρα αὐτοῦ, καὶ ὑποδήματα εἰς τοὺς πόδας αὐτοῦ.» Δοῦλοι οἱ τοῦ μυστηρίου τῆς χάριτος κήρυκες καὶ διάκονοι, οἱ διὰ τοῦ ἁγίου βαπτίσματος τὴν στολὴν ἀμφιεννύντες, οὐκ ἄλλην, ἀλλὰ τὴν πρώτην, ἧς διὰ παρακοῆς ἐγυμνώθη ὁ ἄνθρωπος, ἅμα τῇ γεύσει γυμνὸν ἑαυτὸν θεασάμενος. Καὶ περὶ τὴν χεῖρα τίθησι τὸν δακτύλιον, ἐλευθερῶν αὐτὸν τῆς δουλείας τοῦ τῆς ἁμαρ τίας πολίτου, καὶ διὰ τῆς ἐν τῇ σφενδόνῃ γλυφῆς τὴν ἐπανάληψιν τῆς εἰκόνος δηλῶν, ἣν ὑπέκρυψε τῇ κόπρῳ, τῇ τῆς σαρκός φημι ρυπαρία. Ασφαλίζεται δὲ καὶ τοὺς πόδας τοῖς ὑποδήμασιν, ὡς ἂν μὴ γυ μνῇ τῇ πτέρνῃ τῇ κεφαλῇ τοῦ ὄφεως πάλιν ἁλώσιμος γένηται. Εἶεν δ' ἂν ὑποδήματα ὁ τῆς εὐαγγελικῆς πολιτείας ἐγκρατής, καὶ κατεσκληκώς βίος, δ θραύων δι' ἑαυτοῦ καὶ περικλῶν τὰς τῆς ἀκάνθης ἀκμάς, καὶ κωλύων ἐξ ἀφανοῦς καὶ λεπτῆς ἀρχῆς τὴν ἁμαρτίαν ἐν τῇ ψυχῇ παρεισδύεσθαι. Καὶ θύει τὸν μόσχον τὸν σιτευτόν, ο τὸν ἄσπι λον ὄντως καὶ καθαρὸν, ἂν ἡ ἄμωμος ἔτεκε δάμα λες, τὸν μόσχον τὸν πρᾶον καὶ ἡμερον, τὸν τοὺς κτείναντας αὐτὸν ταύρους καὶ κύνας μὴ κερατί σαντα· τοῦτο εἰς θυσίαν δίδωσιν ὁ πατήρ· ι Τοστ οὗτον γὰρ ἠγάπησεν ὁ Θεὸς τὸν κόσμον, ὥστε τὸν Υἱὸν αὐτοῦ τὸν μονογενῆ δοῦναι λύτρον ἀντὶ πολ λῶν.» Καὶ ἤρξαντο εὐφραίνεσθαι.» Αὕτη ἦν ἡ εὐφρο σύντι, ἣν ἀλλαχοῦ δεῖπνον καὶ γάμον ονομάζει τὸ Εὐαγγέλιον. Γέγονε γὰρ, ὡς ἀληθῶν, τῷ Θεῷ ἡ τῶν ἀνθρώπων σωτηρία εὐφροσύνης ὑπόθεσις· καὶ γὰρ ἐνενέκρωτο τῇ ἁμαρτίᾳ ἡ φύσις ἡμῶν, ἀνεζωώθη δὲ τῷ Χριστῷ. Ο υἱός μου γαρ, φησίν, οὗτος νεκρὸς ἦν, καὶ ἀνέζησε, καὶ ἀπολωλὼς ἦν, καὶ εὑρέθη.» Τοῦτ' άρι δήλως ὑπέδειξε κἂν ἐν τῇ παραβολῇ τοῦ ἐμπεσόντος εἰς τοὺς λῃστάς. Καὶ αὐτὸν γὰρ ἐκ τῶν πληγῶν ἡμι Ονα τα γενόμενον ἀνεζώωσε. Τὸ δέ· «Απολωλώς καὶ εὑρέθη, ο συνάδει τῇ παραβολῇ τοῦ ἀπολωλότος προβάτου, καὶ τῆς ἀπολλυμένης δραχμής, ἣν εὑροῦσα ἡ τοῦ Θεοῦ σοφία χαίρει και γέγηθε. Διὰ δὲ τοῦ ΕιHOMILIA XVII.
τοχή των οὐρανίων ἀγαθῶν· ἡ γὰρ οὐρανῶν βασι· esse crediderat. Ita quippe dicturus est judex in
λεία τῷ ἀνθρώπῳ ἡτοίμασται· οὕτως εἰπόντος τοῦ
ἐπὶ θρόνου δόξης κριτοῦ· «Δεῦτε, οἱ εὐλογημένοι
τοῦ Πατρός μου, κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην
ἡμῖν βασιλείαν,· ν ἅτε οὖν πεπεισμένος, ὡς κλῆρος
αὐτοῦ ἦν ὁ οὐρανός, δν καταλιπὼν ἐπλημμέλησεν,
εἰ; τὸν οὐρανὸν ἁμαρτῆσαί φησιν.
• Εἶπε δὲ ὁ πατὴρ πρὸς τοὺς δούλους αὐτοῦ· Ἐξενέγκατε τὴν στολὴν τὴν πρώτην, καὶ ἐνδύσατε αυ
τὸν, καὶ δότε δακτύλιον εἰς τὴν χεῖρα αὐτοῦ, καὶ
ὑποδήματα εἰς τοὺς πόδας αὐτοῦ.» Δοῦλοι οἱ τοῦ
μυστηρίου τῆς χάριτος κήρυκες καὶ διάκονοι, οἱ διὰ
τοῦ ἁγίου βαπτίσματος τὴν στολὴν ἀμφιεννύντες,
οὐκ ἄλλην, ἀλλὰ τὴν πρώτην, ἧς διὰ παρακοῆς
ἐγυμνώθη ὁ ἄνθρωπος, ἅμα τῇ γεύσει γυμνὸν ἑαυτὸν
θεασάμενος. Καὶ περὶ τὴν χεῖρα τίθησι τὸν δακτύλιον, ἐλευθερῶν αὐτὸν τῆς δουλείας τοῦ τῆς ἁμαρ
τίας πολίτου, καὶ διὰ τῆς ἐν τῇ σφενδόνῃ γλυφῆς
τὴν ἐπανάληψιν τῆς εἰκόνος δηλῶν, ἣν ὑπέκρυψε τῇ
κόπρῳ, τῇ τῆς σαρκός φημι ρυπαρία. Ασφαλίζεται
δὲ καὶ τοὺς πόδας τοῖς ὑποδήμασιν, ὡς ἂν μὴ γυμνῇ τῇ πτέρνῃ τῇ κεφαλῇ τοῦ ὄφεως πάλιν ἁλώσιμος γένηται. Εἶεν δ' ἂν ὑποδήματα ὁ τῆς εὐαγγελι
κῆς πολιτείας ἐγκρατής, καὶ κατεσκληκώς βίος, δ
θραύων δι' ἑαυτοῦ καὶ περικλῶν τὰς τῆς ἀκάνθης
ἀκμάς, καὶ κωλύων ἐξ ἀφανοῦς καὶ λεπτῆς ἀρχῆς
τὴν ἁμαρτίαν ἐν τῇ ψυχῇ παρεισδύεσθαι.
• Καὶ θύει τὸν μόσχον τὸν σιτευτόν, ο τὸν ἄσπιλον ὄντως καὶ καθαρὸν, ἂν ἡ ἄμωμος ἔτεκε δάμαgloriæ considens throno: e Venite, benedicti Patris
nei, percipite preparatum vobis regnum ".» Cum
igitur persuasum haberet, coelum esse hæreditatem
suam, eamque deserendo perperam se fcisse, in
cœlum peccasse se dixit.
• Dixit vero pater ad servos suos: Proferte stolam primam, et induite illum et date annulum in
manum ejus, et calceamenta in pedes ejus. › Servi
sunt præcones mysterii gratiæ, et administri, qui
per sanctum baptismum stolam nobis injiciunt non
aliam quam primam illam qua per inobedientiam
spoliatus est homo, cum, simul ac gustavit velitum
cibum, nudum se esse cognovit. Et in manum inserit annulum ex servitute scilicet civis illius, loc,
est peccati, ereptum asserens in libertatem, perque
signum in pala annuli sculptum restitutionem
significat illius imaginis, quam in fuo, carnis dico
sordibus, occultaverat. Pedles vero calceis muuit,
ne iterum serpentis capiti muda planta obnoxius
sit. Significare vero calcei possunt evangelica
conversationis continentem et asperam vitam quæ
per se ipsam spinæ aculeos inflectit atque confringit, impeditque, quominus ex improviso,
tenuique principio in animam se peccatum insinuet.
‹ Et occidit vitulum ságinatum, › illum vere incontaminatum ac purum, quem immaculata juvenλες, τὸν μόσχον τὸν πρᾶον καὶ ἡμερον, τὸν τοὺς cula peperit; vitulum illum mitem ac placidum,
κτείναντας αὐτὸν ταύρους καὶ κύνας μὴ κερατί
σαντα· τοῦτο εἰς θυσίαν δίδωσιν ὁ πατήρ· ι Τοστ
οὗτον γὰρ ἠγάπησεν ὁ Θεὸς τὸν κόσμον, ὥστε τὸν
Υἱὸν αὐτοῦ τὸν μονογενῆ δοῦναι λύτρον ἀντὶ πολλῶν.»
• Καὶ ἤρξαντο εὐφραίνεσθαι.» Αὕτη ἦν ἡ εὐφρο
σύντι, ἣν ἀλλαχοῦ δεῖπνον καὶ γάμον ονομάζει τὸ
Εὐαγγέλιον. Γέγονε γὰρ, ὡς ἀληθῶν, τῷ Θεῷ ἡ τῶν
ἀνθρώπων σωτηρία εὐφροσύνης ὑπόθεσις· καὶ γὰρ
ἐνενέκρωτο τῇ ἁμαρτίᾳ ἡ φύσις ἡμῶν, ἀνεζωώθη δὲ
τῷ Χριστῷ.
Ο υἱός μου γαρ, φησίν, οὗτος νεκρὸς ἦν, καὶ
ἀνέζησε, καὶ ἀπολωλὼς ἦν, καὶ εὑρέθη.» Τοῦτ' άριδήλως ὑπέδειξε κἂν ἐν τῇ παραβολῇ τοῦ ἐμπεσόντος
εἰς τοὺς λῃστάς. Καὶ αὐτὸν γὰρ ἐκ τῶν πληγῶν ἡμιΟνα τα γενόμενον ἀνεζώωσε. Τὸ δέ· «Απολωλώς
καὶ εὑρέθη, ο συνάδει τῇ παραβολῇ τοῦ ἀπολωλότος
προβάτου, καὶ τῆς ἀπολλυμένης δραχμής, ἣν εὑροῦσα
ἡ τοῦ Θεοῦ σοφία χαίρει και γέγηθε. Διὰ δὲ τοῦ
• Matth. xxv, 34. 10 Joan, 111, 16. 11 Luc. xiv,
neque cornu petentem tauros et canes qui ipsum
interimebant: hunc in sacrificium pater dat: ‹ Sic
enim Deus dilexit mundum, ut Filium sunm naigenitum daret, redemptionem pro multis 1. >
109. Ει coeperunt epulari.» Hæc illa lælitia
est, quam alibi cœnam et nuptias Evangelium vocat ". Fuit enim Deo vere lætitiæ causa salus humana. Etenim mortua per peccatum fuerat nostra
natura; sed in Christo revisit.
• Quia hic filius meus, inquit, mortuus erat, et
revixit, perierat, et inventus est.. Hoc etiam in
parabola ejus qui incidit in latrones, planissime
ostendit; hunc enim etiam inflictis plagis semimor –
tuum revocavit ad vitam. Quod autem ait: ‹ Perierat, et inventus est ", › concinit cum parabola
perdita ovis, et drachma, qua reperta, gaudium
hilaritatemque divina Sapientia ostendit. Quod au16; Matth. 22, 2.
11 Luc. xv, 6, 9.
Francisci Scorsi nola.
In pata annuli sculptum. Vide quæ ad hunc
itidem locum faciunt, dicta hom. 14, not. 48.
Significare_vero calcei. Similis seu potius eaden tropologia Gregorii Nyss. libr. De vita Mosa:
Ne igitur, inquit, spinis in hoc arduo virendi itinere
pedes lædantur, non nudis pedibus, sed durioribus
calceis communiti itinerare debemus. Spinæ autem
que pedibus infixæ non solum retinent retardantque, verum etiam enecant, peccata sunt a quibus
durities calceorum defendit; continentissima videlicet, tenuis, ac dura vita, quæ debilitat alque
frangit spinarum acumina, quibus a pravo tenuique
principio ad interiora usque peccata sic ingrediuntur, ut penitus occidant. Graeca Nysseni possem
hic reddere; sed quia longiuscula et non necessaria,
ommitto.
col. 391–392page 130 of 367
PG 132:391δεικτικῶς εἰπεῖν, ο Οὗτος υἱός μου, ο έδειξεν, ὡς ὁ ἕτερος υἱὸς οὔτε νενέκρωτο πώποτε, οὔτε ἀπαν λετο. "Ην δὲ ὁ υἱὸς αὐτοῦ ὁ πρεσβύτερος ἐν ἀγρῷ, καὶ ὡς ἐρχόμενος ἤγγισε τῇ οἰκίᾳ, ήκουσε συμφωνίας καὶ χορῶν, καὶ ὠργίσθη, καὶ οὐκ ἤθελεν εἰσελθεῖν.» Αγρὸν ἡ Γραφὴ πολλαχοῦ τὸν κόσμον καλεῖ, ἐν ᾧ καὶ τὰς θυγατέρας Ἱερουσαλήμ ἡ ἐν τῷ Ασματι Νύμφη ὁρκίζουσα ἔλεγεν· ι Ωρκισα ὑμᾶς, θυγατέρες Ἱερουσαλήμ, ἐν ταῖς δυνάμεσι, καὶ ἐν ταῖς ἰσχύσεσι τοῦ ἀγροῦ· καὶ τῷ Νυμφίῳ διαλεγομένη, φησίν· ὁ Ἐλθε, ἀδελφιδέ μου, ἐξέλθωμεν εἰς ἀγρόν, ο ᾿Αλλὰ καὶ ἡ μεγάλη τοῦ Εὐαγγελίου φωνὴ τροπικώς ἀγρὸν τὸν κόσμον ἐκάλεσεν. Ὁπηνίκα γὰρ ὁ Σωτὴρ τοῖς μαθηταῖς τὴν παραβολὴν τῶν ζιζανίων ἐσαφήνιζεν, ἀγρὸν τὸν κόσμον ἡρμήνευσε· καὶ μὴν καὶ ἀγρὸς ὁ κόσμος οὗτός ἐστιν, ὁ ἔχων τὰς δύο άλφα θούσας, ὧν ἡ μία παραλαμβάνεται, καὶ ἡ ἄλλη ἀφίεται· καὶ ὁ ἀγρὸς δὲ, ἂν ἡγορακέναι φησίν δ τοῦ μεγάλου δείπνου τὴν κλῆσιν παραιτησάμενος, εἰς ταύτην φέρει τὴν ἔννοιαν. Ἐπεὶ γοῦν οἱ ἄγγελοι ε λειτουργικά εἰσι πνεύματα», ὥς φησιν ὁ Ἀπόστολος, εἰς διακονίαν ἀποστελλόμενα», καὶ οἱ μὲν αὐτῶν τῶν ἐθνῶν προεστήκασιν, οἱ δὲ ἐνὶ ἑκάστῳ τῶν ἀνθρώπων εἰσὶ παρεπόμενοι, ἀκόλουθον ἄρα οὕτω νοεῖσθαι, ὡς ἧκεν ἐξ ἀγροῦ ὁ πρεσβύτερος ἀδελφὸς, δς ἦλθεν ἀπὸ τῶν προνοουμένων ἐθνῶν, ἀπὸ τῶν κατὰ μέρος ἀνθρώπων, ἀπὸ τῶν τοῦ ἀγροῦ, ἤγουν τοῦ τῇδε βίου προνοιῶν τε καὶ διοικήσεων· ἐν τῷ κόσμῳ δὲ ἀπο στέλλονται. Εικότως οὖν λέγει ἐξ ἀγροῦ ἐληλυθέναι τὸν πρεσβύτερον ἀδελφόν. Τὸ μέντοι 4 ὠργίσθη, καὶ οὐκ ἤθελεν εἰσελθεῖν, ν μὴ τὸν ἐκ βασκανίας θυμὸν ἐμφαίνειν νοήσωμεν· μηδὲ πρὸς τοῦτο κατολισθήσωμεν ἐνδείας φρενῶν, ἀλλὰ τὴν μετὰ θαύματος ἔκπληξιν ἐμφαίνειν νοήσωμεν. Καὶ γὰρ ἐξέστησαν αἱ τῶν ἀγγέλων δυνάμεις, κατανοοῦσαι τὴν τοῦ Θεοῦ περὶ τὸν ἄνθρωπον ἀγαθότητα. Διά τοι τοῦτο καὶ ἡ τῆς παραβολῆς δραματουργία λόγον ἐμφαίνει έμφαντορικὸν τῆς τοιαύτης ἐκπλήξεως. Ἔχω δὲ δι εξιέναι καὶ ἕτερόν τι ἀπόρθητον, δι' οὗ λέγεται όρ γισθῆναι ὁ πρεσβύτερος ἀδελφὸς, καὶ εἰπεῖν τῷ πατρί Ἰδού τοσαῦτα ἔτη δουλεύω σοι, καὶ οὐδέποτε έντολήν σου παρέβην, καὶ ἐμοὶ οὐδέποτε ἔδωκας Εν κόσμῳ δὲ ἀποστέλλονται. Εἰκότως οὖν λέγει ἐξ ἀγροῦ ἐληλυθέναι τὸν πρεσβύτερον ἀδελφόν. εμψαντορικόν. Ναι. ἐμφαντικὸν. κατάλληλονtem signate dixit: • Hic flius meus, ostendit δεικτικῶς εἰπεῖν, ο Οὗτος υἱός μου, ο έδειξεν, ὡς ὁ
alterum filium, nec mortuum unquam nec perdi- ἕτερος υἱὸς οὔτε νενέκρωτο πώποτε, οὔτε ἀπαν
λετο.
tum.
• "Ην δὲ ὁ υἱὸς αὐτοῦ ὁ πρεσβύτερος ἐν ἀγρῷ, καὶ
ὡς ἐρχόμενος ἤγγισε τῇ οἰκίᾳ, ήκουσε συμφωνίας
καὶ χορῶν, καὶ ὠργίσθη, καὶ οὐκ ἤθελεν εἰσελθεῖν.»
Αγρὸν ἡ Γραφὴ πολλαχοῦ τὸν κόσμον καλεῖ, ἐν ᾧ
καὶ τὰς θυγατέρας Ἱερουσαλήμ ἡ ἐν τῷ Ασματι
Νύμφη ὁρκίζουσα ἔλεγεν· ι Ωρκισα ὑμᾶς, θυγατέ
ρες Ἱερουσαλήμ, ἐν ταῖς δυνάμεσι, καὶ ἐν ταῖς
ἰσχύσεσι τοῦ ἀγροῦ· καὶ τῷ Νυμφίῳ διαλεγομένη,
φησίν· ὁ Ἐλθε, ἀδελφιδέ μου, ἐξέλθωμεν εἰς ἀγρόν, ο
᾿Αλλὰ καὶ ἡ μεγάλη τοῦ Εὐαγγελίου φωνὴ τροπικώς
ἀγρὸν τὸν κόσμον ἐκάλεσεν. Ὁπηνίκα γὰρ ὁ Σωτὴρ
τοῖς μαθηταῖς τὴν παραβολὴν τῶν ζιζανίων ἐσαφή
• Erat autem filius ejus senior in agro: et cum
veniret, et appropinquaret domui, audivit synphoniam et chorum, et indignatus est, et nolebat
introire.» Agrum multis in locis Scriptura mundum appellat, in quo filias Jerusalem Sponsa Canticorum adjurans dicebat: • Adjuravi vos, Alia Jerusalem, in virtutibus, et viribus agri ''. Et Spon -
sun alloquens ait: • Veni, dilecte mi, egrediamur
in agrum S., Figurate etiam agrum appellavit mundum magna Evangelii oratio; cum enim Salvator
zizaniorum parabolam discipulis explicavit, agrum
interpretatus est mundum. Et sane etiam hic mundus est ager ille, in quo duæ sunt molentes, qua- νιζεν, ἀγρὸν τὸν κόσμον ἡρμήνευσε· καὶ μὴν καὶ
rum altera assumitur, relinquitur altera. Ager etiam
ille, quem emisse se dicit, qui magnæ cœnæ vocationem respuit, in eumdem ducit nos intellectum.
Quoniam igitur angeli, ‹ sunt administratorii spiritus, › ut ait Apostolus, in ministerium missi¹, ›
quorum alii gentibus præsunt alii singulis hominum comites additi, consequens forsan erit ita
intelligere, quod ille senior frater ex agro venerit,
qui venit ex gentibus suæ curæ commissis, et a singulis hominibus, et a negotiis agri, hoc est a cura
et administratione rerum hujusce vitæ. In munduin
quippe mittuntur merito igitur ex agro rediisse
dicitur senior filius. Quod antem indignatus, nec
voluisse dicitur introire, non indignationem ex invidia profectam significari intelligamus, neque in
eam judicii inopiam prolabamur. Sed quemdam ex
rei miraculo profectum stuporem denotari putemus.
110 Etenim extra se raptæ sunt virtutes angelicæ
Dei erga hominem clementiam considerantes. Et
sane eam ob causam parabola ipsa quasi dramatica
stuporis hujus indicem sermonem inducit. Habeo vero quiddam aliud reconditam, quod promam
ad explicandum, quare iudignatus seuior, et patri
sic dicatur allocutus:
ἀγρὸς ὁ κόσμος οὗτός ἐστιν, ὁ ἔχων τὰς δύο άλφα
θούσας, ὧν ἡ μία παραλαμβάνεται, καὶ ἡ ἄλλη
ἀφίεται· καὶ ὁ ἀγρὸς δὲ, ἂν ἡγορακέναι φησίν δ
τοῦ μεγάλου δείπνου τὴν κλῆσιν παραιτησάμενος, εἰς
ταύτην φέρει τὴν ἔννοιαν. Ἐπεὶ γοῦν οἱ ἄγγελοι
ε λειτουργικά εἰσι πνεύματα», ὥς φησιν ὁ Ἀπόστολος,
· εἰς διακονίαν ἀποστελλόμενα», καὶ οἱ μὲν αὐτῶν
τῶν ἐθνῶν προεστήκασιν, οἱ δὲ ἐνὶ ἑκάστῳ τῶν ἀνθρώ
πων εἰσὶ παρεπόμενοι, ἀκόλουθον ἄρα οὕτω νοεῖσθαι,
ὡς ἧκεν ἐξ ἀγροῦ ὁ πρεσβύτερος ἀδελφὸς, δς ἦλθεν
ἀπὸ τῶν προνοουμένων ἐθνῶν, ἀπὸ τῶν κατὰ μέρος
ἀνθρώπων, ἀπὸ τῶν τοῦ ἀγροῦ, ἤγουν τοῦ τῇδε βίου
προνοιῶν τε καὶ διοικήσεων· ἐν τῷ κόσμῳ δὲ ἀπο
στέλλονται. Εικότως οὖν λέγει ἐξ ἀγροῦ ἐληλυθέναι
τὸν πρεσβύτερον ἀδελφόν. Τὸ μέντοι 4 ὠργίσθη, καὶ
οὐκ ἤθελεν εἰσελθεῖν, ν μὴ τὸν ἐκ βασκανίας θυμὸν
ἐμφαίνειν νοήσωμεν· μηδὲ πρὸς τοῦτο κατολισθή
σωμεν ἐνδείας φρενῶν, ἀλλὰ τὴν μετὰ θαύματος
ἔκπληξιν ἐμφαίνειν νοήσωμεν. Καὶ γὰρ ἐξέστησαν αἱ τῶν ἀγγέλων δυνάμεις, κατανοοῦσαι τὴν τοῦ
Θεοῦ περὶ τὸν ἄνθρωπον ἀγαθότητα. Διά τοι τοῦτο
καὶ ἡ τῆς παραβολῆς δραματουργία λόγον ἐμφαίνει
έμφαντορικὸν τῆς τοιαύτης ἐκπλήξεως. Ἔχω δὲ διεξιέναι καὶ ἕτερόν τι ἀπόρθητον, δι' οὗ λέγεται όρ
γισθῆναι ὁ πρεσβύτερος ἀδελφὸς, καὶ εἰπεῖν τῷ
πατρί
• • Ἰδού τοσαῦτα ἔτη δουλεύω σοι, καὶ οὐδέποτε
έντολήν σου παρέβην, καὶ ἐμοὶ οὐδέποτε ἔδωκας
• Ecce tot annis servio tibi, et nunquam mandatum tuum præterivi, et nunquam dedisti mihi
ts Caut. ms, 5. st Cant. vi, 14.
18 Hebr. 1, 14.
Francisci Scorsi nota.
Quorum alii gentibus præsunt. Sanctos angelos non solum singulis hominibus additos esse
custodes, sed etiam universis rebuspub. regnorum
ac nationum, docent communiter SS. Patres, et
colligitur ex sacris litteris, potissimum ex Dan.
cap. x, ubi fit mentio principis Persarum et Græcorum et Judæorum, per quos intelliguntur angeli illis præfecti provinciis, ut Hieronymus ibi
et omnes nolant. Lege Suarium, lib. vi De an.
gelis, cap. 17, n. 22, qui eam sententiam certam
putat. Notat hoc etiam Dionysius Petavius soc.
nostræ in Synesit hymno 3, ubi etiam dicit esse
veterem Ecclesiae fidem atque doctrinam. Hanc
eamdem doctrinain tradit hie Pater hoc loco.
In mundum quippe mittuntur. Hæc verba
desunt in codd. P. et V. Εν κόσμῳ δὲ ἀποστέλ
λονται. Εἰκότως οὖν λέγει ἐξ ἀγροῦ ἐληλυθέναι
τὸν πρεσβύτερον ἀδελφόν. Sed cum reperisseur es
in Gall. qui semper a me est cognitus pleniores
continere sententias, inserui; magis enim ac magis
suam mentem auctor his explicat; quare per
filium ex agro venientem intelligat angelos, nimirum quia sicuti dicuntur in mundum mitti ad
administrationem, ita merito ex ¿ypoù, qui mundum significat in Evangelio, redire parabolice dici
possunt.
Stuporis hujus indicem. Variant hic in una
voce codd. P. habet εμψαντορικόν. Ναι. έμφαν
τικόν. Gallo κατάλληλον; sed sensus idem.
col. 383–384page 127 of 367
PG 132:383ἔριφον, ἵνα μετὰ τῶν φίλων μου εὐφρανθῶ. Οτε δὲ ὁ υἱός σου οὗτος, ὁ καταφαγών σου τὸν βίον μετά πορνῶν, ἦλθε, καὶ ἔθυσας αὐτῷ τὸν μόσχον τὸν σι τευτόν.» Διά τούτων γὰρ καὶ τῶν ἑξῆς ἐμφαίνει ὁ Κύριος, ὡς παραβάντος τὴν ἐντολὴν τοῦ πρωτ πλάστου 'Αδάμ, ἀνίσχιστο τῆς γῆς ὁ οὐρανὸς, καὶ ἐκπολεμώμενοι ἦσαν πρὸς τοὺς ἀνθρώπους οἱ Ἀγγελο: ὁρῶντες τὸν Δεσπότην ὑπ' αὐτῶν ὑβριζόμενον ἀφ' οὗ δὲ ὁ τοῦ Πατρὸ ὄρος καὶ Λόγος τὸν ἐχθρὸν αὐτοῖς καὶ μισούμενον ἀνέλαβεν ἄνθρωπον, καὶ εἰ; οὐρανοὺς ἀνήγαγε, τὴν τοιαύτην ἔχθραν διέλυσε. Καὶ τοῦτο ἡ ἀποστολική θεηγορία σαφῶς παρίστησι λέγουσα· ο Εἰρηνοποιήσας διὰ τοῦ αἵματος τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ τὰ ἐν οὐρανῷ καὶ τὰ ἐπὶ γῆς. Ὁ Ὥστε το, χαρὰ γίνεσθαι ἐν οὐρανῷ ἐπὶ τοῖς μετανοοῦσιν ἁμαρτωλοῖς, μετὰ τὴν τοῦ Κυρίου γέγονεν ἐνανθρώπησιν, καὶ μεταξὺ ἀγγέλων καὶ ἀνθρώπων εἰρηνα ποίησιν. Ὅταν οὖν ἀκούσῃς, ὡς ὠργίσθη ὁ προ σβύτερος ἀδελφὸς, καὶ εἶπε τῷ πατρὶ ἅττα δὴ καὶ ἐφθέγξατο, τὴν κατὰ τῶν ἀνθρώπων προτέραν τῶν ἀγγέλων ἀπέχθειαν νόησον· ὅταν δὲ πάλιν τὸν πα τέρα τοῖς λόγοις αὐτὸν τιθασσεύοντα, καὶ πρὸς τὸν ἀδελφὸν εὐμενῶς ἔχειν παρασκευάζοντα, την λύσιν τῆς ἔχθρας ἐμφαίνεσθαι. Ἀλλὰ τὸ ῥητὸν αὖθις ἐπ αναλάβωμεν, ο Ἰδού τοσαῦτα ἔτη δουλεύω σοι, καὶ οὐδέποτε ἐντολήν σου παρῆλθον.» Παρρησίας καὶ ἀληθείας έμπλεως ἡ φωνή. Ἐν γὰρ τοσούτοις αἰῶσι λατρεύουσα τῷ Θεῷ ἡ νοερά τῶν ἀγγέλων φύσις οὐδέποτε παρῆλθε Θεοῦ ἐντολὴν, καίτοι τῆς φύσεως δεχομένης τὴν εἰς τὸ χεῖρον τροπήν, ὡς ἐκ τοῦ πε σάντος εωσφόρου μανθάνομεν. ι Καὶ οὐδέποτέ μοι ἔδωκας ἔριφον.» Ερίφους τοὺς ἁμαρτωλοὺς ὀνομάζει τὸ Εὐαγγέλιον. Φησὶν οὖν ὡς οὐδέποτέ τινα τῶν Ὁ τοῦ Πατρὸς ὄρος καὶ Λόγος. Η μή κινουμένη σφραγίς, ἡ ἀπαράλλακτος εἰκὼν, ὁ τοῦ Πατρὸς Λόγος καὶ ὄρος. Πατρὸς ὄρον Τάχα δ' ἂν εἴποι τις, ὅτι καὶ ὡς ὄρος πρὸς τὸ ὁριζόμενον ἐπειδὴ καὶ τοῦτο λέγεται ὄρος Λόγος. Ο γάρ νε νηκώς, φησί, τὸν Υἱόν, τοῦτο γὰρ ἐστι τὸ Ἑωρακώς, γενόηκε τὸν Πατέρα. Καὶ σύντομος ἀπόδειξις, καὶ βαδία τῆς τοῦ Πατρὸς φύσεως ὁ υἱός. Γέννημα γὰρ ἅπαν τοῦ γεννηκότος σιωπῶν λόγος. Λόγος Πατρὸς ὄρος και Λόγον ὄροςriis praefecti sunt vitiis: ut alius quidem sit Λ συνέσεως, καὶ ὅσα ὁ μέγα; Ἡσαΐας Αρίθμησεν,
dæmon ira, alius inanis gloriæ, alius avaritiae,
alius Invidiæ, et alius alii præsit, odio intempe
rantiam, probro, pigritia: et singula vitia auctorem
proprium, et perniciosum hominibus consiliarium
pacta sint; ita ut rives dicantur bujusmodi animi
perturbationum conditores. Cum igitur audias
lascivientem illum adolescentem uni civium adhæsisse, hoc significari scias, quod unius ex vitiis,
ad quæ dæmones instigant, servus, ac mancipium
factus sit. Si vero etiam de civitate sciscitaris
cujus erat, custos et præses qui adolescentis operam
porcos pascendi conduxit, docebit te Psalmus, cum
civitatem vocat malarum affectionum contuber.
nium. ‹ Vidi iniquitatem et contradictionem in
civitate, et labor in medio ejus, et injustitia, et iniquitas, et usura, et dolus in plateis eorum'.» Qui
igitur hanc civitatem habebat, emisit hominem in
villam suam ut pasceret porcos. Fortasse per
porcos abominandæ et rabidæ luxuriæ passio innuitur: in qua porcorum more volutantur, qui huic
spurco dæmoni parent. Hujus vero turpis dæmonis
agros intellige homines carnis suæ amatores, et
voluptatibus deditos. Optime porro lasciviæ vitium
similitudine porcorum adumbravit. Voluptas enim
veluti circæo in poculo miscens potionem suam,
et stultorum mentem ad vitam similem vitæ porcorum traducens, eos in servitutem redigit suam.
Et sicuti porcorum oculi ad ima suapte natura conversi nihil admirabiliam, coelestium rerum percipiunt, ita ad hæc vitia detractus animus rerum intelligibilium pulchritudinem non sentit. Cum vero
multæ sint 106 passiones, quæ rationem humanam
oppugnant, nullam profecto tantam vim habet alia,
ut cum hoc voluptatis morbo æquiparari queat.
Pecudes enim revera homines facit, suum more,
fœditate illa gloriantes; ut etiam sordibus ipsis
satiari usque concupiscant.
• Cupiebat enim, inquit, satiari ventrem suum
de siliquis quas porci comedebant, ac nemo illi
dabat Ille igitur ex ætate et sensu adolescentior
tantum et subulci ministerio lucratus est, ut fame
angeretur, et porcorum pabnlo expleri percuperet.
Hæc sunt amatorum nequitiam præmia: hisce donis
assectatores suos remuneratur voluptas; tales bonores dæmonum solent esse. Qui enim temperate
* Psal. Liv, 10, 11, 12.
Francisci
Præfecti sunt vitiis. Quod dæmones distri
buta habeant ministeria ratione personarum et
nationum quibus impugnandis præfecti sint, probabile videtur theologis etiam scholasticis cum Magistro in ut, dist. 6, et illud insinuat D. Thomas
apart. quaest. 106, art. 1, his verbis: Deputant sibi
ministros ad hominum impugnationem, sicuti et angeli Deo ministrant ad hominum salutem. Quod
vero etiam dispertita habeant vitia, et peccata ad
que sollicitent homines, ut alius dæmon sit alius
οὕτως οἱ τοῦ Θεοῦ ἀντίπαλοι τοῖς ἐναντίοις τετάχα.
ται, ὡς ἄλλον μὲν εἶναι τὸν δαίμονα τοῦ θυμοῦ, ὅλο
λον δὲ τῆς φιλοδοξίας, ἕτερον τῆς φιλαργυρίας,
καὶ ἄλλον τοῦ φθόνου, καὶ ἄλλον ἄλλου, τοῦ μίσους
τῆς ἀκολασίας, τῆς ὕβρεως, τῆς ἀκηδίας, καὶ τῶν
παθῶν ἕκαστον ἐφευρετὴν ἴδιον κέκτηκε, καὶ τοῖς
ἀνθρώποις σύμβουλον πονηρόν, ὡς πολίτας λέγε
σθαι τῶν παθῶν τοὺς τούτων δημιουργούς. Όταν
οὖν ἀκούσῃς, ὡς ἀποσκιρτήσας ἐκεῖνος ὁ νέος ἑνὶ
ἐκολλήθη τῶν πολιτῶν, τοῦτο δηλοῦσθαι κατάμαθε,
ὡς ἑνὶ τῶν δαιμονιωδῶν παθῶν λάτρης καὶ ὑποχε!-
ριος γέγονεν. Εἰ δὲ καὶ τὴν πόλιν ζητεῖς μαθεῖν, ἧς
πολιοῦχος ἦν ὁ μισθωσάμενος τὸν νέον συοδωτεῖν,
διδάξει σε ὁ ψαλμὸς τὴν πόλιν λέγων ἐκείνην τὴν
ἐκ τῶν πονηρῶν ἐπιτηδευμάτων συνῳκισμένην.
• Εἶδον ἀνομίαν ἐν τῇ πόλει καὶ ἀντιλογίαν, καὶ
ἀνομία καὶ κόπος ἐν μέσῳ αὐτῆς, καὶ ἀδικία, καὶ
τόχος, καὶ δόλος ἐν ταῖς πλατείαις αὐτῆς. Ὁ
γοῦν τὴν τοιαύτην πόλιν οἰκῶν ἔπεμψεν αὐτὸν εἰς
τὸν ἀγρὸν αὐτοῦ βόσκειν χοίρους. Τάχα διὰ τῶν χοίρων τὸ τῆς βδελυρᾶς καὶ λυσσώδους ἀκολασίας πάν
0ος ηνίξατο, ᾧ χοιρηδὸν ἐγκαλινδοῦνται οἱ τῷ μιαρῷ
πειθόμενοι δαίμονι. Αγροὺς δὲ νοήσεις τοῦ βδελυροῦ τούτου δαίμονος τοὺς φιλοτάρχους, καὶ φιληδό
νους. Άριστα δὲ τὸ τῆς ἀκολασίας πάθος τοῖς χοίροις παρείκασεν· ἡ γὰρ ἡδονὴ καθάπερ κιρκαίῳ κρατ
τῆρι τὸν ἑαυτοῦ κυκεώνα κεράσασα, καὶ τὸν τῶν
ἀφρόνων νοῦν πρὸς τὴν χοιρώδη ζωὴν μεταμείνουσα,
λάτρας ἑαυτῆς τίθησι· καὶ ὥσπερ οἱ τῶν συῶν ὀφ
θαλμοὶ εἰς τὸ κάτω παρὰ τῆς φύσεως εστραμμένοι
τῶν οὐρανίων θαυμάτων ἀπείρως ἔχουσιν, οὕτως ἡ
πρὸς τὰ πάθη κατασπασθεῖσα ψυχὴ πρὸς τὸ νοητόν
κάλλος ἀναισθητεῖ. Πολλῶν δὲ ὄντων παθῶν, ἃ τοὺς
λογισμοὺς τῶν ἀνθρώπων καταγωνίζεται, οὐδεμίαν
καθ᾿ ἡμῶν ἰσχὺν ἕτερον πάθος ἔχει, ὡς πρὸς τὴν
νόσον τῆς ἡδονῆς ἐξισάζεσθαι. Βοσκήματα γὰρ ἀληθῶς τοὺς ἀνθρώπους ποιεῖ τῇ ἀτιμίᾳ δίκην συῶν
ἐκπομπεύοντας, ὡς ἀεὶ ἐπιθυμεῖν κορέννυσθαι τοῦ
μιάσματος.
• Ἐπεθύμει γάρ, φησί, γεμίσαι τὴν κοιλίαν αὐτοῦ
ἀπὸ τῶν κερατίων, ὧν ἤσθιον οἱ χοῖροι, καὶ οὐδεὶς
ἐδίδου αὐτῷ.» Ὁ μὲν οὖν νεώτερος κατὰ τὴν γέο
νεσιν καὶ τὴν φρόνησιν τοσοῦτον ἀπώνατο ἐκ τοῦ
συβώτης γενέσθαι, ὅσον ἄγχεσθαι τοῦ λιμοῦ, καὶ
ἱμείρεσθαι τῆς χοιρώδους ἐμπλησθῆναι τροφῆς.
Τοιαῦτα τῶν ἐραστῶν τῆς κακίας τὰ ἔπαθλα· τοιού
τοις δώροις δεξιοῦται ἡ ἡδονὴ τοὺς ἑπομένους αὐτῇ·
Scorsi notæ.
potissimum impnisor, id etiam probabilitate non
caret, et gravi Patrum auctoritate nititur, nt ait
Suarius, lib. vili De angelis, cap. 21, n. 28. Patres
porro ipse citat Origenem, abbatem Serenum apud
Cassianun, Hieronymum multis locis id asserentem,
magistrum Guillelmum Paris., et alios quos irge
apud ipsum Suar., in quorum numerum Theophanes
noster venit qui dæmonem æmulandi Dei studio id
conari dicit.
col. 389–390page 129 of 367
PG 132:389άπεβῶν ἀνθρώπων καὶ βδελυρῶν, οἶ; ἀπηχθόμην ἐγώ, εἰς ἐλεύρον δέδωκας χάριν ἐμὴν· ὑπὲρ δὲ τῆς τῶν ἀνθρώπων σωτηρίας αὐτὸν τέθηκας τὸν Μον γενή. Τί οὖν ὁ κοινὸς Πατὴρ καὶ Δημιουργός Τέκνον, σὺ πάντοτε μετ᾿ ἐμοῦ εἶ, καὶ πάντα τὰ ἐμὰ τά ἐστιν. Εὐφρανθῆναι δὲ καὶ χαρῆναι ἔδει, ὅτι ὁ ἀδελφός σου οὗτος νεκρὸς ἦν, καὶ ἀπέζησε, καὶ ἀπολωλὼς ἦν, καὶ εὑρέθη.» Ορᾷς όπως εἰρηνα ποιεῖ, καὶ λύει τὸ τῆς ἔχθρας μεσότοιχον, εἰς ἐν συνάπτων, ἅπερ ἡ πρώτη ἔχθρα διέσχισεν; “Ο γεν αὐτοῖς ἔργοις ἐπλήρωσε, τοῦτο διὰ τῶν λόγων της παραβολῆς ἐσχημάτισεν· ἐν ταὐτῷ δηλοποιῆσαι καὶ τὴν πάλαι τῶν ἀγγέλων πρὸς ἀνθρώπους ἀπέχθεια», καὶ τὴν ὕστερον γενομένην καταλλαγὴν διὰ τοῦ ἑνώ σαντος τῷ ἰδίῳ αἵματι τοῖς οὐρανίοις τὰ ἐπίγεια Χριστοῦ τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ ἡμῶν, τοῦ σὺν Πατρό καὶ ἁγίῳ Πνεύματι δοξαζομένου νῦν, καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. ΟΜΙΛΙΑ ΙΗ'. Εἰς τό • "Οταν ἔλθῃ ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἐν τῇ δόξῃ αὐτοῦ, ν καὶ τὰ λοιπά. Οἷόν τι πάσχουσιν οἱ ἀπό τινος ὑψηλὴς ἀκρωρείας εἰς ἀχανές τι κατακύπτοντες πέλαγος, τοιοῦτον νῦν ἐπεπόνθειν ἐγὼ Ιλιγγιάσας ἐν ταῖς ἀναγνωσθείσαις τοῦ Κυρίου φωναῖς, καὶ γεγονὼς ὅλος μετάρσιος, καθάπερ ἀπό τινος σκοπιᾶς ἀνατείνας τὸν νοῦν εἰς ἐκεῖνο τὸ φοβερὸν λογοθέσιον. Καί πως τὴν γῆν τοῦ κλαυθμῶνος φαντάζομαι, καὶ τὴν ἀπ' αἰῶνος τῶν ἀνθρώπων πληθύν, καὶ τὴν φρικτὴν αὐτοῦ διανέμησιν, την στάσιν τὴν ἐν τοῖς δεξιοῖς, τὴν ἐν τοῖς σκα:οῖς ἀποκλήρωσιν, τὰς μυριάδας τῶν ἀγγελικῶν παρατάξεων, τὸν φοβερὸν βασιλέα, καὶ τὸν πρὸς τὴν κρίσιν ἀδέκαστον, οἷον ἐν ζυγῷ μέσον ἀμφοῖν ἐφεζόμενον, καὶ ἰσοῤῥόπῳ πλάστιγγι τὰς πράξεις ἡμῶν ταλαντεύοντα· τῶν ἀμοιβῶν τὰς ἐναντιότητας· ἔνθεν τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν, τὴν μακαρίαν Ἐδὲμ, τὴν τῶν πραέων γῆν, τὰς τῶν δικαίων μονάς· ἐκεῖθεν τὰ φοβερά κολαστήρια, τὸ πῦρ τὸ παφλάζον, τὸ ἐξώτερον σκότος, τὸν τῶν ὀδόντων βρυγμόν, τὸν ἄφθιτον τῆς συνειδήσεως σκώληκα, τὸν ἀεὶ μυζῶντα τὴν ψυχὴν δι' αἰσχύνης, καὶ τῇ μνήμῃ τῶν κακῶς βεβιωμένων τὰς ἀλγηδόνας ἀνακαινίζοντα. Ταῦτα τῷ νοῖ λογιζόμενος ιλιγγιῶ καὶ κραδαίνομαι. Αριδήλως γὰρ ἡμῖν πάντα τὸ Εὐαγγέλιον ἐξεικό νισεν. 'Αλλ' ἀναπτύξωμεν τὸν λόγον ἀναλαβόμενοι. Εἶπεν ὁ Κύριος· Ὅταν ἔλθῃ ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἐν τῇ δόξῃ αὐτοῦ, καὶ πάντες οἱ ἄγγελοι μετ' αὐτοῦ, τότε καθίσει ἐπὶ θρόνου.» Ἐπειδὴ ἡ πρώτη παρουσία Χριστοῦ εὐτελὴς ἐδόκει κατὰ τὸ φαινόμενον· τέκτονος γὰρ ἐνομίζετο παῖς, καὶ βίον διήνυε πένητα, ὡς ἡ πεζοπορία ἐδήλου, καὶ οἱ κρίθινοι ἄρτος, καὶ τὸ μὴ ἔχειν που τὴν κεφαλὴν κλίναιHOMILIA XVII.
τοχή των οὐρανίων ἀγαθῶν· ἡ γὰρ οὐρανῶν βασι· esse crediderat. Ita quippe dicturus est judex in
λεία τῷ ἀνθρώπῳ ἡτοίμασται· οὕτως εἰπόντος τοῦ
ἐπὶ θρόνου δόξης κριτοῦ· «Δεῦτε, οἱ εὐλογημένοι
τοῦ Πατρός μου, κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην
ἡμῖν βασιλείαν,· ν ἅτε οὖν πεπεισμένος, ὡς κλῆρος
αὐτοῦ ἦν ὁ οὐρανός, δν καταλιπὼν ἐπλημμέλησεν,
εἰ; τὸν οὐρανὸν ἁμαρτῆσαί φησιν.
• Εἶπε δὲ ὁ πατὴρ πρὸς τοὺς δούλους αὐτοῦ· Ἐξενέγκατε τὴν στολὴν τὴν πρώτην, καὶ ἐνδύσατε αυ
τὸν, καὶ δότε δακτύλιον εἰς τὴν χεῖρα αὐτοῦ, καὶ
ὑποδήματα εἰς τοὺς πόδας αὐτοῦ.» Δοῦλοι οἱ τοῦ
μυστηρίου τῆς χάριτος κήρυκες καὶ διάκονοι, οἱ διὰ
τοῦ ἁγίου βαπτίσματος τὴν στολὴν ἀμφιεννύντες,
οὐκ ἄλλην, ἀλλὰ τὴν πρώτην, ἧς διὰ παρακοῆς
ἐγυμνώθη ὁ ἄνθρωπος, ἅμα τῇ γεύσει γυμνὸν ἑαυτὸν
θεασάμενος. Καὶ περὶ τὴν χεῖρα τίθησι τὸν δακτύλιον, ἐλευθερῶν αὐτὸν τῆς δουλείας τοῦ τῆς ἁμαρ
τίας πολίτου, καὶ διὰ τῆς ἐν τῇ σφενδόνῃ γλυφῆς
τὴν ἐπανάληψιν τῆς εἰκόνος δηλῶν, ἣν ὑπέκρυψε τῇ
κόπρῳ, τῇ τῆς σαρκός φημι ρυπαρία. Ασφαλίζεται
δὲ καὶ τοὺς πόδας τοῖς ὑποδήμασιν, ὡς ἂν μὴ γυμνῇ τῇ πτέρνῃ τῇ κεφαλῇ τοῦ ὄφεως πάλιν ἁλώσιμος γένηται. Εἶεν δ' ἂν ὑποδήματα ὁ τῆς εὐαγγελι
κῆς πολιτείας ἐγκρατής, καὶ κατεσκληκώς βίος, δ
θραύων δι' ἑαυτοῦ καὶ περικλῶν τὰς τῆς ἀκάνθης
ἀκμάς, καὶ κωλύων ἐξ ἀφανοῦς καὶ λεπτῆς ἀρχῆς
τὴν ἁμαρτίαν ἐν τῇ ψυχῇ παρεισδύεσθαι.
• Καὶ θύει τὸν μόσχον τὸν σιτευτόν, ο τὸν ἄσπιλον ὄντως καὶ καθαρὸν, ἂν ἡ ἄμωμος ἔτεκε δάμαgloriæ considens throno: e Venite, benedicti Patris
nei, percipite preparatum vobis regnum ".» Cum
igitur persuasum haberet, coelum esse hæreditatem
suam, eamque deserendo perperam se fcisse, in
cœlum peccasse se dixit.
• Dixit vero pater ad servos suos: Proferte stolam primam, et induite illum et date annulum in
manum ejus, et calceamenta in pedes ejus. › Servi
sunt præcones mysterii gratiæ, et administri, qui
per sanctum baptismum stolam nobis injiciunt non
aliam quam primam illam qua per inobedientiam
spoliatus est homo, cum, simul ac gustavit velitum
cibum, nudum se esse cognovit. Et in manum inserit annulum ex servitute scilicet civis illius, loc,
est peccati, ereptum asserens in libertatem, perque
signum in pala annuli sculptum restitutionem
significat illius imaginis, quam in fuo, carnis dico
sordibus, occultaverat. Pedles vero calceis muuit,
ne iterum serpentis capiti muda planta obnoxius
sit. Significare vero calcei possunt evangelica
conversationis continentem et asperam vitam quæ
per se ipsam spinæ aculeos inflectit atque confringit, impeditque, quominus ex improviso,
tenuique principio in animam se peccatum insinuet.
‹ Et occidit vitulum ságinatum, › illum vere incontaminatum ac purum, quem immaculata juvenλες, τὸν μόσχον τὸν πρᾶον καὶ ἡμερον, τὸν τοὺς cula peperit; vitulum illum mitem ac placidum,
κτείναντας αὐτὸν ταύρους καὶ κύνας μὴ κερατί
σαντα· τοῦτο εἰς θυσίαν δίδωσιν ὁ πατήρ· ι Τοστ
οὗτον γὰρ ἠγάπησεν ὁ Θεὸς τὸν κόσμον, ὥστε τὸν
Υἱὸν αὐτοῦ τὸν μονογενῆ δοῦναι λύτρον ἀντὶ πολλῶν.»
• Καὶ ἤρξαντο εὐφραίνεσθαι.» Αὕτη ἦν ἡ εὐφρο
σύντι, ἣν ἀλλαχοῦ δεῖπνον καὶ γάμον ονομάζει τὸ
Εὐαγγέλιον. Γέγονε γὰρ, ὡς ἀληθῶν, τῷ Θεῷ ἡ τῶν
ἀνθρώπων σωτηρία εὐφροσύνης ὑπόθεσις· καὶ γὰρ
ἐνενέκρωτο τῇ ἁμαρτίᾳ ἡ φύσις ἡμῶν, ἀνεζωώθη δὲ
τῷ Χριστῷ.
Ο υἱός μου γαρ, φησίν, οὗτος νεκρὸς ἦν, καὶ
ἀνέζησε, καὶ ἀπολωλὼς ἦν, καὶ εὑρέθη.» Τοῦτ' άριδήλως ὑπέδειξε κἂν ἐν τῇ παραβολῇ τοῦ ἐμπεσόντος
εἰς τοὺς λῃστάς. Καὶ αὐτὸν γὰρ ἐκ τῶν πληγῶν ἡμιΟνα τα γενόμενον ἀνεζώωσε. Τὸ δέ· «Απολωλώς
καὶ εὑρέθη, ο συνάδει τῇ παραβολῇ τοῦ ἀπολωλότος
προβάτου, καὶ τῆς ἀπολλυμένης δραχμής, ἣν εὑροῦσα
ἡ τοῦ Θεοῦ σοφία χαίρει και γέγηθε. Διὰ δὲ τοῦ
• Matth. xxv, 34. 10 Joan, 111, 16. 11 Luc. xiv,
neque cornu petentem tauros et canes qui ipsum
interimebant: hunc in sacrificium pater dat: ‹ Sic
enim Deus dilexit mundum, ut Filium sunm naigenitum daret, redemptionem pro multis 1. >
109. Ει coeperunt epulari.» Hæc illa lælitia
est, quam alibi cœnam et nuptias Evangelium vocat ". Fuit enim Deo vere lætitiæ causa salus humana. Etenim mortua per peccatum fuerat nostra
natura; sed in Christo revisit.
• Quia hic filius meus, inquit, mortuus erat, et
revixit, perierat, et inventus est.. Hoc etiam in
parabola ejus qui incidit in latrones, planissime
ostendit; hunc enim etiam inflictis plagis semimor –
tuum revocavit ad vitam. Quod autem ait: ‹ Perierat, et inventus est ", › concinit cum parabola
perdita ovis, et drachma, qua reperta, gaudium
hilaritatemque divina Sapientia ostendit. Quod au16; Matth. 22, 2.
11 Luc. xv, 6, 9.
Francisci Scorsi nola.
In pata annuli sculptum. Vide quæ ad hunc
itidem locum faciunt, dicta hom. 14, not. 48.
Significare_vero calcei. Similis seu potius eaden tropologia Gregorii Nyss. libr. De vita Mosa:
Ne igitur, inquit, spinis in hoc arduo virendi itinere
pedes lædantur, non nudis pedibus, sed durioribus
calceis communiti itinerare debemus. Spinæ autem
que pedibus infixæ non solum retinent retardantque, verum etiam enecant, peccata sunt a quibus
durities calceorum defendit; continentissima videlicet, tenuis, ac dura vita, quæ debilitat alque
frangit spinarum acumina, quibus a pravo tenuique
principio ad interiora usque peccata sic ingrediuntur, ut penitus occidant. Graeca Nysseni possem
hic reddere; sed quia longiuscula et non necessaria,
ommitto.
Homily XXIHomilia XXI
col. 397–398page 131 of 367
Homilia XVIII
PG 132:397διὰ τοῦτό φησιν, οὐχ ὁμοίαν ἔσεσθαι τὴν δευτέραν ἐκείνην καὶ μέλλουσαν, ἀλλ᾽ ἐπίδοξον ὄντως καὶ φοβεράν· οὐδ᾽ ἄλλον τὸν τότε μετὰ δόξης έλευσής μενον, ἀλλ' αὐτὸν τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου, τὸν νῦν ἐν εὐτελεῖ φαινόμενον σχήματι· ἀμφοτέρας δὲ τῆς θείας παρουσίας Χριστοῦ οἱ θεῖοι χρησμοί προ ηγόρευσαν. Περὶ μὲν γὰρ τῆς πρώτης ὁ Ησαΐας φη σίν • «Είδομεν αὐτὸν, καὶ οὔτε εἶδος, οὔτε κάλλος εξο χεν· ἀλλὰ τὸ εἶδος αὐτοῦ ἄτιμον· καί, «Ἰδοὺ ὁ παῖς μου ὁ ἀγαπητός, ἐν ᾧ ηὐδόκησεν η ψυχή μου, ούχ ἐρίσει οὐδὲ κραυγάσει ἐν ταῖς πλατείαις· ο περί δὲ τῆς ἐσχάτης ἐκείνης ὁ τῶν ἐπιθυμιῶν ἀνὴρ οὕτω φησίν· «Εἶδον ὡς Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου ἐρχό μενον διὰ νεφελῶν. Ἡ δὲ τοῦ Εὐαγγελίου φωνή, Ὡς ἀστραπὴ, φησίν, ἐκβαίνει ἀπὸ ἀνατολῶν, καὶ φαίνεται εἰς δυσμάς, οὕτως ἔσται ἡ παρουσία του Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου.» Καὶ Παῦλος δὲ ὁ μέγας τὸ ἔνδοξον αὐτῆς ἐμφαίνων, ο Εν κελεύσματι, φησί, Θεοῦ, καὶ ἐν φωνῇ ἀρχαγγέλου ἐξ οὐρανοῦ καταβήσεται.» Ηξει γοῦν, ἥξει οὐ μεθ᾽ ὁμοίας λιτότητας, ἀλλὰ μυριοπληθεῖ τάξει ἀγγέλων δορυφορούμενος, καὶ καθιεῖται ἐπὶ τῶν αὐτῷ καὶ μόνῳ πρεπωδεστά των θρόνων, ἐξ ὧν ῥεῖθρα φλογώδη ποταμηδὲν προχεόμενα δέους ἀπλέτου καὶ ταράχου πάντα πληροί. Η δὲ τῶν ἀνθρώπων ἀνέκαθεν γεγονυία φύσις ἐν ταὐτῷ συναγείρεται τῇ τῶν προσδοκωμένων εκβάσει κραδαινομένων, ὡς καὶ αὐτῶν δὴ τῶν ἐναρέτως βιωσάντων ἀπιστεῖν τῷ ἀδήλῳ τοῦ μέλο λοντος. Ει φόβου καὶ δέους τάρβους. ποτα μηδέν ποτά μια φλογώδη ποτάμια, συναγείρει " μ. συναγείρεται εἰ τῶν οὐρανῶν βιο τῶν ἀνθρώπων ἀπιστεῖν, οι στερητικόν α Καὶ θατέρᾳ χειρὶ τῷ παιδὶ περιπλεκομένη, ἀπίστει κατέχουσα· Ει ἀπιστείν παθητικά. ἀπίστει, Διὰ τὴν ὑπερβολὴν τοῦ θαύματος τρόπον τινὰ πάλιν ἀπιστεῖ ἡ Μάρθα. τὸ ἀπιστεῖν,HOMILIA XVIII.
διὰ τοῦτό φησιν, οὐχ ὁμοίαν ἔσεσθαι τὴν δευτέραν similem ait futurum illum secundum, seul gloria sane
ἐκείνην καὶ μέλλουσαν, ἀλλ᾽ ἐπίδοξον ὄντως καὶ
φοβεράν· οὐδ᾽ ἄλλον τὸν τότε μετὰ δόξης έλευσής
μενον, ἀλλ' αὐτὸν τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου, τὸν νῦν
ἐν εὐτελεῖ φαινόμενον σχήματι· ἀμφοτέρας δὲ τῆς
θείας παρουσίας Χριστοῦ οἱ θεῖοι χρησμοί προ
ηγόρευσαν. Περὶ μὲν γὰρ τῆς πρώτης ὁ Ησαΐας φη·
σίν • «Είδομεν αὐτὸν, καὶ οὔτε εἶδος, οὔτε κάλλος εξο
χεν· ἀλλὰ τὸ εἶδος αὐτοῦ ἄτιμον· καί, «Ἰδοὺ ὁ παῖς
μου ὁ ἀγαπητός, ἐν ᾧ ηὐδόκησεν η ψυχή μου, ούχ
ἐρίσει οὐδὲ κραυγάσει ἐν ταῖς πλατείαις· ο περί
δὲ τῆς ἐσχάτης ἐκείνης ὁ τῶν ἐπιθυμιῶν ἀνὴρ
οὕτω φησίν· «Εἶδον ὡς Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου ἐρχόμενον διὰ νεφελῶν. Ἡ δὲ τοῦ Εὐαγγελίου φωνή,
• Ὡς ἀστραπὴ, φησίν, ἐκβαίνει ἀπὸ ἀνατολῶν, καὶ
φαίνεται εἰς δυσμάς, οὕτως ἔσται ἡ παρουσία του
Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου.» Καὶ Παῦλος δὲ ὁ μέγας τὸ
ἔνδοξον αὐτῆς ἐμφαίνων, ο Εν κελεύσματι, φησί,
Θεοῦ, καὶ ἐν φωνῇ ἀρχαγγέλου ἐξ οὐρανοῦ καταβήσεται.» Ηξει γοῦν, ἥξει οὐ μεθ᾽ ὁμοίας λιτότητας,
ἀλλὰ μυριοπληθεῖ τάξει ἀγγέλων δορυφορούμενος,
καὶ καθιεῖται ἐπὶ τῶν αὐτῷ καὶ μόνῳ πρεπωδεστάτων θρόνων, ἐξ ὧν ῥεῖθρα φλογώδη ποταμηδὲν
προχεόμενα δέους ἀπλέτου καὶ ταράχου πάντα
πληροί. Η δὲ τῶν ἀνθρώπων ἀνέκαθεν γεγονυία
φύσις ἐν ταὐτῷ συναγείρεται τῇ τῶν προσδοκωμένων εκβάσει κραδαινομένων, ὡς καὶ αὐτῶν δὴ τῶν
ἐναρέτως βιωσάντων ἀπιστεῖν τῷ ἀδήλῳ τοῦ μέλο
λοντος.
14 Isa. L111, 5. 90 Isa. XLII, 1; Matin. xi, 18.
conspicuum et terrore plenum: nec vero alium
futurum illum, qui tanta cum gloria venturus sit,
sed eumdem ipsum bominis Filium tam ignobili
tunc habitu apparentem. Utrumque hunc divinum
Christi adventum sacra prænuntiarunt oracula. De
primo enim loquitur Isaias: Vilimus eum, et non
labeluat speciem, neque decorem, sed species ejus
inhonorata.» Ει: «Ecce puer meus dilectus, in
quo complacuit anima mea; non contender, neque
clamabit in pluteis ".» De postremo vero illo vir
desideriorum sic loquitur: ‹ Vidi quasi Filium hominis venientem cum nubilus 1» Serno vero
evangelicus ita: «Ut fulgur exit ab oriente, et
paret usque ad occidentem, sic erit adventus Filii
hominis ".. Εt magnus ille Paulus ejus gloriam
explicans: e fu jussu, inquit, Dei, et in voce are
changeli descendet de coelo '.. Veniet igitur, veniet non cum eadem humilitate, sed decem mille
confertisque stipatus agminibus angelorum: et
sedebit in sede, quæ ipsum, et quidem solum maxime deceat. Unde ad instar fluminis flammarum
vortices erumpentes formidine et consternatione omnia implebunt. Onnes vero hominum
nationes, quotquot ab initio exstiterunt, eodem loci
congregabuntur, futurorum eventu contremiscentes;
ut etiam ii, qui cum virtute vitam egerunt, exitum
rei incertum habentes vix confidant
31 Dan. vult, 13.
Francisci Scorsi notæ.
Flammarum vortices. Allusum ad illud Dan.
cap. v: Fluvius igneus rapidusque egrediebatur
a facie ejus; et thronus ejus flammæ ignis; role
ejus ignis accensus. Per quem ignem significari
vin severitatemque divini judicii S. Hieronymus,
aliique recentiores theologi volunt. Vide Bellarm.,
lom. I, De purgatorio, cap. 4.
Formidine et consternatione. In cod. G. pro
nobus verbis φόβου καὶ δέους unum est τάρβους.
Recepi tamen scripturam mei cod., ubi nihil interest utium sequari. At vero tria verba mendose
scripta in P. correxi ex illo altero. Namn ποταμηδέν adverbium recius est in Gal. quam ποτάμια momen; essent enim duo adjectiva, φλογώδη
ποτάμια, ut est in P. Rursus συναγείρει " μ.
omnino pravum est pro συναγείρεται εἰ τῶν οὐρανῶν
βιο τῶν ἀνθρώπων que sunt in Gall.
Vix confidani. Ita verti verbum ἀπιστεῖν,
quamvis in Græco non esset expresse particula
vix; non tamen eam temere addidi, nam et animadverti hune scriptorem ita hoc usurpasse verLin, οι στερητικόν α non s omnino privaret. In
hom. De filio vidum: Καὶ θατέρᾳ χειρὶ τῷ παιδὶ
περιπλεκομένη, ἀπίστει κατέχουσα· Ει allera manu
cum filio implicita vix eum se tenere credebat. Loquitur de vidua filium jam suscitatum indepta.
Et sie profecto res ipsa postulat: dictum enim est
ἀπιστείν ex sensu eorum qui aliquod nec opinaTum bonum repente assequuntur, ut vix illo se
credant polites. Hinc illa apud poetas παθητικά.
Catullus:
Et Terentius:
Vix mihi ipsi credens Thyniam atque Bithynos
ŕsquisse campos.
* Matth. XXIV, 27. 28 | Thess
Teneon' ego te, Antiphila?
Virgilius:
Verane te facies? verus mihi nuntius offers,
Nate Dea?
Sic itaque in illa hom. observavi. In illa etiam de
Lazaro a mortuis revocato cum de imbecilla MarThe fide loqueretur illis indicata verbis Joan, xt,
21: Dcmine, si fuisses hic, frater meus non fuisset
mortua., utitur eadem voce ἀπίστει, eademque significatione ea utitur Ammonins in Catena Græca in
Joannem, quam nuper in lucem protulit Sebastianus Cordelius soc. Jesu: Διὰ τὴν ὑπερβολὴν τοῦ
θαύματος τρόπον τινὰ πάλιν ἀπιστεῖ ἡ Μάρθα.
Quæ verba sic etiam ejus interpres intelligit:
Propter miraculi magnitudinem Martha quodammodo iterum diffidebat. In hac autem veritas ipsa
ila suadet, ut explicetur τὸ ἀπιστεῖν, alioqui enim
justi omnes cum corporibus gloria præditis resurgentes et ad dexteram Christi judicis collocati, qui
pavere et diflidere possunt suo præmio jam fruenles? Sed, uti dixi, sunt hæc per auxesim accipienda, qua sacri oratores utuntur ad commovendum populum, et severitatem divini judicii repræsentandam quod in simili re notavimus supra,
ad hom. 12 ex Sixto Senensi, qui inonet Patrun
concionatorum verba non in suo rigore persæpe
intelligenda. Sed vero etiam eadem hyperbola utitur
Ecclesia, cum in missa pro vita defunctis celebrata
canit:
Quantus tremor est futurus,
Quando judex est venturus,
Cuncta stricte discussurus,
Ut rix justus sit securus
col. 399–400page 132 of 367
PG 132:399Καὶ ἀφοριεῖ αὐτοὺς ἀπ' ἀλλήλων, ὥσπερ ὁ ποιμὴν ἀφορίζει τὰ πρόβατα ἀπὸ τῶν ἐρίφων. Τι βουλόμενος τοῦτο ποιεῖ; Φόβου, οἶμαι, καὶ δέους ἀπαλλάσσων τοὺς ἐκλεκτούς, καὶ ἅμα τροοιμιάζων τὴν μέλλουσαν δίξαν, ἢ ἀτιμίαν διὰ τῆς στάσεως. Προβάτοις δὲ τους δικαίους άτομοιοῖ διὰ τὸ πρᾶον καὶ ἡμερον, καὶ διὰ τὸ τῶν ἐρίων γεννητικὸν, ἐξ ὧν οὐκ αὐτὰ μόνα, ἀλλὰ καὶ οἱ ἄνθρωποι περιθάλπον ται· καὶ μὴν καὶ γάλα βλύζουσι τρόφιμον. Τοῦ δὲ γάλακτος ἡ φύσις, ὡς ἅπαντες ἴσασιν, ἡδεῖα μὲν τῇ γεύσει καὶ θρεπτική, λευκὴ δὲ τῷ εἴδει και καθαρά, μόνη τῶν ὑγρῶν ἁπάντων εἰδῶν μὴ δει κνύουσα των εἰς αὐτὴν βλεπόντων σκιὰς καὶ ἰνδάλματα, ὅπερ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὑγρῶν πέφυκε γίνεσθαι νέμεται δὲ τὰ πρόβατα οὐκ ἐν βουνοῖς καὶ βαράθροις, ὥσπερ οἱ ἔριφοι, ἀλλ' ἐν πεδινοῖς τόποις καὶ ὁμα λοῖς, καθαρᾷ τα τρεφόμενα. Σαφή; δὲ πάντως ἡ πρὸς τοὺς δικαίους τούτοις ὁμοίωσις. Καὶ τούτων γὰρ καρπὸς μὲν τῆς ἐλεημοσύνης τὸ ἔριον, ἐξ οὐπερ οἱ γυμνητεύοντες ἐνδιδύσκονται· γάλα δὲ ὁ ἀληθὲς λόγος τῆς πίστεως, ὁ μηδὲν ἔχων ἐν ἑαυτῷ σκου δες καὶ ἀνυπόστατον, ὅπερ ἐκ τοῦ μαζοῦ τῆς καρ δίας ἐκβλύζουσιν. Καὶ γὰρ τοπικὴ τῶν μαζῶν θέσις, ἐξ ὧν τοῦ γάλακτος αἱ ῥοαὶ, ἐν τῇ καρδίᾳ ἐστὶν, ἐξ ἧς ἀναβλύζει τὸ τῆς διδασκαλίας γάλα, τὸ γλυκύ τε καὶ τρόφιμον, τὸ λευκόν τε καὶ καθαρὸν, καὶ ψεύ δους παντὸς ἀνεπίμικτον. Ἔριφος δὲ ἄλλεται μὲν ἐν τοῖς κρημνοῖς, ἀναθρώσκει δὲ κἂν τοῖς φυτοίς, λυμαινόμενος τοῖς ἀκρέμοσι, καὶ σίνων τὸ ἄνθος καὶ τῶν βλαστῶν τὴν εὐπρέπειαν, οὔτε δὲ γάλα βλύζει, οὔτε φέρει χρήσιμον ἔριον. Τοιοῦτοι δέ εἰσιν οὗτοι οἱ τῇ τῆς κακίας ἀταξί, σφᾶς αὐτοὺς ἐριφώσαντες, καὶ ἀλλόμενοι ἐπὶ τῶν κρημνῶν τῆς ἁμαρτίας έρι φηδόν, ἀλλοτρίων δὲ γάμων καὶ πραγμάτων ὄντες δηλήμονες, ἄγονοι δὲ καὶ ἄκαρποι τῶν τῆς ἀρετῆς ἐρίων καὶ τοῦ γαλακτοειδοῦς λόγου τῆς εὐσετείας, καὶ διὰ τοῦτο ἐν τοῖς σκαιοῖς ἐλαυνόμενοι. Τοιαύτης οὖν γεγενημένης τῆς διακρίσεως πᾶσα ἡ ἀνθρωπίνη φύσις μετέωρος ἵσταται, τῇ ἐφ' ἑκατέρᾳ τῶν προσδοκωμένων ἐκβάσει κραδαινομένη, ὡς καὶ αὐτῶν τὴ τῶν ἀγαθῇ συνειδήσει συνεχηκότων ἀπιστεῖν τῷ ἀδήλῳ τοῦ μέλλοντος, ἕως ὁ βασιλεὺς τὴν γλυκεῖαν ἐρεῖ τοῖς δικαίοις φωνήν Ως καὶ τὴν (φύσιν) αὐτῶν δὴ τῶν ἐνα ρέτως βιωσάντων ἀπιστεῖν τῷ ἀδήλῳ τοῦ μέλλοντος, ἀκολουθίᾳ τῷ ἀδήλῳ τοῦ μέλλοντος. ἐν τῇ καρδίᾳ ἐστὶν, ἐξ ἧς ἀναβλύζει,‹ Et separabit eo- ab invicem, sicut pastor segregat
oves ab hædis, Quorsum hoc faciet? Timore opinor
et formidine electos ut liberet, et simul ut ea
disjunctione quasi quodam præludio futuram gloriam ignominiamque præmonstret. Ovibus porro
justos assimilat, eo quod mansuetæ ac cicures sint,
et vellus ferant; quo quidem vellere non ipsæ
solum, sed homines quoque circumteguntur; 113
oves praterea lacte manant esculento. Lactis porro
natura quæ sit omnes norunt, dulce gustui est et
nutriendi vim habet: candidum vero visu atque
purum, solumque inter omnes latices intuentium in
ipsum umbras imaginesque non refert, quod in aliis
Equoribus fieri natura comparatum est. Pascitur
vero hoc pecus non in collibus salebrisque montium, ut hadi, sed in campestribus planisque locis
puram decerpunt herbam. Aperta igitur est, quæ
inter hos et justos intercedit similitudo. Etenim et
hi quasi lanam eleemosyne fructum ferunt, per
quam nudi operiumtur. Lactis vero instar est vera
sinceraque doctrina fidei, nihil in se umbrosum,
nihil inconstans et mobile continens, quæ ex mamilla cordis emanat. Mamillarum enim situs, unde
sunt scatebra lactis, in corde est, ex quo doctrinæ lac profluit, dulce quidem illud et idoneum
alimento, candidum quoque et purum nulloque
mendacio adulteratum. Hædus contra salit quidem
in praeruptis locis, sed et in plautas eliam insilit,
damnumque virgultis affert, et florum gern.inumque
pulchritu einem decutit. Neque vero lacte scalet,
neque profert utilem lanam. Tales et illi sunt, qui
peccandi petulantia hælis se similes effecerunt,
hæðorumque ritu per peceatorum prærupta assultantes, alienis toris et negotiis infesti sunt. Steriles
etiam sunt, et neque fructum virtutis quasi vellus
ferunt, et lacte doctrinæ pietatis expertes, ideoque
in sinistram merito abacti. Hac igitur divisione facta omne hominum genus suspensum stabit,
et utriusque partis eventum exspectando contremiscet, ut etiam ii qui cum benefactorum conscientia
vixerunt, quid futurum sit ignotum adhuc habentes,
vix securi sibi esse videantur, donec Rex jucumdam illam proferat justis vocem:
• Καὶ ἀφοριεῖ αὐτοὺς ἀπ' ἀλλήλων, ὥσπερ ὁ
ποιμὴν ἀφορίζει τὰ πρόβατα ἀπὸ τῶν ἐρίφων.
Τι βουλόμενος τοῦτο ποιεῖ; Φόβου, οἶμαι, καὶ δέους
ἀπαλλάσσων τοὺς ἐκλεκτούς, καὶ ἅμα τροοιμιάζων
τὴν μέλλουσαν δίξαν, ἢ ἀτιμίαν διὰ τῆς στάσεως.
Προβάτοις δὲ τους δικαίους άτομοιοῖ διὰ τὸ πρᾶον
καὶ ἡμερον, καὶ διὰ τὸ τῶν ἐρίων γεννητικὸν, ἐξ ὧν
οὐκ αὐτὰ μόνα, ἀλλὰ καὶ οἱ ἄνθρωποι περιθάλπον
ται· καὶ μὴν καὶ γάλα βλύζουσι τρόφιμον. Τοῦ δὲ
γάλακτος ἡ φύσις, ὡς ἅπαντες ἴσασιν, ἡδεῖα μὲν
τῇ γεύσει καὶ θρεπτική, λευκὴ δὲ τῷ εἴδει και
καθαρά, μόνη τῶν ὑγρῶν ἁπάντων εἰδῶν μὴ δεικνύουσα των εἰς αὐτὴν βλεπόντων σκιὰς καὶ ἰνδάλ
ματα, ὅπερ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὑγρῶν πέφυκε γίνεσθαι·
νέμεται δὲ τὰ πρόβατα οὐκ ἐν βουνοῖς καὶ βαράθροις,
ὥσπερ οἱ ἔριφοι, ἀλλ' ἐν πεδινοῖς τόποις καὶ ὁμα
λοῖς, καθαρᾷ τα τρεφόμενα. Σαφή; δὲ πάντως ἡ
πρὸς τοὺς δικαίους τούτοις ὁμοίωσις. Καὶ τούτων
γὰρ καρπὸς μὲν τῆς ἐλεημοσύνης τὸ ἔριον, ἐξ οὐπερ
οἱ γυμνητεύοντες ἐνδιδύσκονται· γάλα δὲ ὁ ἀληθὲς
λόγος τῆς πίστεως, ὁ μηδὲν ἔχων ἐν ἑαυτῷ σκου
δες καὶ ἀνυπόστατον, ὅπερ ἐκ τοῦ μαζοῦ τῆς καρ
δίας ἐκβλύζουσιν. Καὶ γὰρ τοπικὴ τῶν μαζῶν θέσις,
ἐξ ὧν τοῦ γάλακτος αἱ ῥοαὶ, ἐν τῇ καρδίᾳ ἐστὶν, ἐξ
ἧς ἀναβλύζει τὸ τῆς διδασκαλίας γάλα, τὸ γλυκύ τε
καὶ τρόφιμον, τὸ λευκόν τε καὶ καθαρὸν, καὶ ψεύ
δους παντὸς ἀνεπίμικτον. Ἔριφος δὲ ἄλλεται μὲν ἐν
τοῖς κρημνοῖς, ἀναθρώσκει δὲ κἂν τοῖς φυτοίς, λυμαι
νόμενος τοῖς ἀκρέμοσι, καὶ σίνων τὸ ἄνθος καὶ τῶν
βλαστῶν τὴν εὐπρέπειαν, οὔτε δὲ γάλα βλύζει,
οὔτε φέρει χρήσιμον ἔριον. Τοιοῦτοι δέ εἰσιν οὗτοι
οἱ τῇ τῆς κακίας ἀταξί, σφᾶς αὐτοὺς ἐριφώσαντες,
καὶ ἀλλόμενοι ἐπὶ τῶν κρημνῶν τῆς ἁμαρτίας έρι
φηδόν, ἀλλοτρίων δὲ γάμων καὶ πραγμάτων ὄντες
δηλήμονες, ἄγονοι δὲ καὶ ἄκαρποι τῶν τῆς ἀρετῆς
ἐρίων καὶ τοῦ γαλακτοειδοῦς λόγου τῆς εὐσετείας,
καὶ διὰ τοῦτο ἐν τοῖς σκαιοῖς ἐλαυνόμενοι. Τοιαύτης
οὖν γεγενημένης τῆς διακρίσεως πᾶσα ἡ ἀνθρωπίνη
φύσις μετέωρος ἵσταται, τῇ ἐφ' ἑκατέρᾳ τῶν προσδο
κωμένων ἐκβάσει κραδαινομένη, ὡς καὶ αὐτῶν τὴ
τῶν ἀγαθῇ συνειδήσει συνεχηκότων ἀπιστεῖν τῷ
ἀδήλῳ τοῦ μέλλοντος, ἕως ὁ βασιλεὺς τὴν γλυκεῖαν
ἐρεῖ τοῖς δικαίοις φωνήν·
Francisci Scorsi notæ
stis edendis dixit, tam magna futura, ut in errorem
inducantur, si fieri possit, etiam electi. Quod pertinet ad varietatem codd. in P. bis hæc sententia
habetur: Ως καὶ τὴν (φύσιν) αὐτῶν δὴ τῶν ἐνα
ρέτως βιωσάντων ἀπιστεῖν τῷ ἀδήλῳ τοῦ μέλλον
τος, et hic, cum de universo hominum genere
congregato ante thronum Christi et infra, cum
de sententiæ prolatione loquitur. In G. vero solum
boc secundo loco. Sed quia utrobique ea sermomis ἀκολουθίᾳ coherent, et suspicari potui ea uno
loco a scriptore fuisse præcisa, vel negligenter
omissa, utrobique ea reposui prout sunt in P. C.
Timore, opinor, et formidine. Vide quae diximus superiori nota.
Et sane etiam his verbis videtur alludi ad illud diem illum judicii præcedentibus a pseudo-Chridivi Petri, epist. 1, cap. 4: Si justus vix sulvabitur, impius et peccator ubi parebunt? De cujus
tamen loci exacto veroque intellectu consule interpretes. Nihil enim hic definio; satis est innuisse.
Porro eodem pertinet quod ab hoc nostro oratore
infra dicitur, Christum ideo impios a justis segregare, ut illos metu et formidine liberet. Non potest
cadere metus in cos, qui jam in termino consultuti, et gloria donati sunt. Sed concionatorie hæc
dicit; perinde ac si diceret, ila se gerere Christum in illa separatione, ac si justos metu libe:are
vellet; tantum scilicet esse illius diei terrorem,
ut etiam justi ipsi in dubitationem ac t...orcis
suæ salutis induci possent, si ejus essent capaces.
Atque hanc conditionem involvi putandum est istis
in verbis, τῷ ἀδήλῳ τοῦ μέλλοντος. Nimirum si
incertum haberent, quod futurum sit, quamvis justi
essent, vix securi sibi esse viderentur. Qua espressa
coditione Christus Dominus de signis et prodigiis
Unde sunt scalebra. Deerant in P. hac, ἐν τῇ
καρδίᾳ ἐστὶν, ἐξ ἧς ἀναβλύζει, etc. quibus decisis manca, adeoque obscura fiebat sententia.
Via securi sibi esse. De hac sententia diximes supra not. 12, ubi ea primo ponitur.
col. 401–402page 133 of 367
PG 132:401Δεῦτε, οἱ εὐλογημένοι τοῦ Πατρός μου, κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην ὑμῖν βασιλείαν ἀπὸ καταβολής κόσμου.» Σκόπει πως διὰ πάντων χαρο πκεῖ τοὺς ἐκ δεξιῶν· ἀπὸ τῆς διακρίσεως, ἀπὸ τοῦ τύπου τῆς στάσεως, ἀπὸ τῆς προῤῥήσεως. Ινα γάρ αὐτῶν ἀποξύσῃ τὸ δέος, καὶ ἀπώσῃ τὴν τάραχον, πρῶτον αὐτοῖς διαλέγεται τὸ σύνηθες πρόσρημα ἐπειπών • Δεῦτε ο τοῦτο γὰρ αὐτοῖς ἐπεφωνήκει κἐν τῷὸς τῷ βίῳ· «Δεῦτε πρός με, πάντες οι κοι τῶντες καὶ πεφορτισμένοι, κἀγὼ ἀναπαύσω ὑμᾶς. Αλλ' ἐνταῦθα πλάτος θεωρημάτων διανοιγόμενον καθορῶν, ἀπορῶ, τί πρῶτον, τί δευτέρον, τί δ' ἔπειτα τῷ λόγῳ διαχρήσομαι. Πῶς γὰρ πολλών οὐτῶν μονῶν παρὰ τῷ Πατρὶ κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου φωνὴν, μόνην τὴν βασιλείαν τοῖς δικαίοις πᾶσι χαρίζεται; Πῶς δὲ καὶ ἐν τῷ καταλόγῳ τῶν μικα ρισμῶν τοῖς πτωχοίς τῷ πνεύματι καὶ τοῖς δεδιωγμένοις ἕνεκεν δικαιοσύνης τὴν βασιλείαν ἔπαθλον δίδωσιν, οὕτως εἰπών· ο Μακάριοι οι πτωχοί τῷ πνεύματι, ὅτι αὐτῶν ἐστιν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν.» Ἐνταῦθα δὲ τὸ αὐτὸ γέρας παρέχει, οὐ τοῖς πτω χοῖς τῷ πνεύματι, καὶ τοῖς δεδιωγμένοις, ἀλλὰ τοῖς κτησαμένοις τὸ μεταδοτικὸν, καὶ συμπαθές, καὶ φιλάλληλον. Καίτοι τί συμφωνίαν ἔχει τὸ πτωχεῦσαι, καὶ τὸ διωχθῆναι, κατά γε τὸ τῆς διανοίας πρόχειρον, πρὸς τὰ τῆς ἀγαπητικῆς συμπαθείας ἀποτελέσματα; Ὁ μὲν γὰρ ἐλεήμων συμφορῶν ἠθνείων υπάρχει θεραπευτής, ὁ δὲ πτωχεύων καὶ δωκόμενος τοῦ ἐλεοῦντος προσδέεται· ἀλλὰ τὸ πέρας τῆς δωρεᾶς ἐπὶ πάντων ἴσον ἐστίν· ὁμοίως γὰρ εἰς τὴν βασιλείαν ἄγει τό τε πτωχεῦσαι τῷ πνεύματι, καὶ τὸ διωχθῆναι, καὶ τὸ συμπαθές ἐπιδείξασθαι πρὸς τὸν ὁμόφυλον. Τί οὖν πρὸς ταῦτά κ ημεν; Ὅτι αἱ ἐντολαὶ ἀλλήλων ἐξέχονται, πρὸς ένα σκοπὸν συννενευκυίαι, καὶ οἷον συμπνέουσαι καὶ καθάπερ ἐν ὅρμῳ μαργάρων, ἢ ἀλύσει χρυσῇ, έλαστος μάργαρος, ἢ κρίκος ἐξέχεται τοῦ ἐφεξῆς εἰς εἰς ἔργου συμπλήρωσιν, οὕτως αἱ ἀρεταὶ ἀλλήλων εἰπὶ συνδετικαὶ καὶ οἷον ἀκόλουθοι. Ο τοίνυν θρέψας τὴν πένητα, καὶ περιβαλὼν τὸν γυμνὸν, καὶ ὑπὸ στέγην τὸν ὁδίτην δεξιωσάμενος, καὶ τῷ ἀσθενοῦντι καὶ τῷ κατακλείστῳ τὴν ἐνδεχομένην θεραπείαν παρασχών, πᾶσαν περιέλαβεν ἀρετὴν, τὴν πραότητα, τὴν μακροθυμίαν, τὴν πτωχείαν τοῦ πνεύματος, καὶ εἴ τι ἕτερον ἐν τοῖς ἐφ' ἡμῶν ἐνεργουμένοις μακαριστόν. Εἰ γὰρ πάντων τῶν κατὰ τὸν βίον ἐπιτηδευμάτων ἡ ἀγάπη κράτιστον εἶναι ἀνωμολόγηται, ἐπίτασις δὲ ἀγάπης ἔλεος, περιληπτική β. εἰκόνι, Εἰ δὲ δεῖ Παύλῳ καὶ αὐτῷ Χριστῷ πειθόμενον πρώτην τῶν ἐντολῶν, καὶ μεγίστην, ὡς κεφάλαιον νόμου και προφητῶν τὴν ἀγάπη,ITOMILIA XVIII.
· Δεῦτε, οἱ εὐλογημένοι τοῦ Πατρός μου, κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην ὑμῖν βασιλείαν ἀπὸ
καταβολής κόσμου.» Σκόπει πως διὰ πάντων χαροπκεῖ τοὺς ἐκ δεξιῶν· ἀπὸ τῆς διακρίσεως, ἀπὸ τοῦ
τύπου τῆς στάσεως, ἀπὸ τῆς προῤῥήσεως. Ινα γάρ
αὐτῶν ἀποξύσῃ τὸ δέος, καὶ ἀπώσῃ τὴν τάραχον,
πρῶτον αὐτοῖς διαλέγεται τὸ σύνηθες πρόσρημα
ἐπειπών • Δεῦτε
ο τοῦτο γὰρ αὐτοῖς ἐπεφωνήκει
κἐν τῷὸς τῷ βίῳ· «Δεῦτε πρός με, πάντες οι κοι
τῶντες καὶ πεφορτισμένοι, κἀγὼ ἀναπαύσω ὑμᾶς.
Αλλ' ἐνταῦθα πλάτος θεωρημάτων διανοιγόμενον
καθορῶν, ἀπορῶ, τί πρῶτον, τί δευτέρον, τί
δ' ἔπειτα τῷ λόγῳ διαχρήσομαι. Πῶς γὰρ πολλών
οὐτῶν μονῶν παρὰ τῷ Πατρὶ κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου
φωνὴν, μόνην τὴν βασιλείαν τοῖς δικαίοις πᾶσι
χαρίζεται; Πῶς δὲ καὶ ἐν τῷ καταλόγῳ τῶν μικαρισμῶν τοῖς πτωχοίς τῷ πνεύματι καὶ τοῖς δεδιωγμένοις ἕνεκεν δικαιοσύνης τὴν βασιλείαν ἔπαθλον
δίδωσιν, οὕτως εἰπών· ο Μακάριοι οι πτωχοί τῷ
πνεύματι, ὅτι αὐτῶν ἐστιν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν.»
Ἐνταῦθα δὲ τὸ αὐτὸ γέρας παρέχει, οὐ τοῖς πτω·
χοῖς τῷ πνεύματι, καὶ τοῖς δεδιωγμένοις, ἀλλὰ τοῖς
κτησαμένοις τὸ μεταδοτικὸν, καὶ συμπαθές, καὶ
φιλάλληλον. Καίτοι τί συμφωνίαν ἔχει τὸ πτωχεύσαι, καὶ τὸ διωχθῆναι, κατά γε τὸ τῆς διανοίας
πρόχειρον, πρὸς τὰ τῆς ἀγαπητικῆς συμπαθείας
ἀποτελέσματα; Ὁ μὲν γὰρ ἐλεήμων συμφορῶν
ἠθνείων υπάρχει θεραπευτής, ὁ δὲ πτωχεύων καὶ
δωκόμενος τοῦ ἐλεοῦντος προσδέεται· ἀλλὰ τὸ
πέρας τῆς δωρεᾶς ἐπὶ πάντων ἴσον ἐστίν· ὁμοίως
γὰρ εἰς τὴν βασιλείαν ἄγει τό τε πτωχεῦσαι τῷ
πνεύματι, καὶ τὸ διωχθῆναι, καὶ τὸ συμπαθές
ἐπιδείξασθαι πρὸς τὸν ὁμόφυλον. Τί οὖν πρὸς ταῦτά
κ ημεν; Ὅτι αἱ ἐντολαὶ ἀλλήλων ἐξέχονται, πρὸς
ένα σκοπὸν συννενευκυίαι, καὶ οἷον συμπνέουσαι·
καὶ καθάπερ ἐν ὅρμῳ μαργάρων, ἢ ἀλύσει χρυσῇ,
έλαστος μάργαρος, ἢ κρίκος ἐξέχεται τοῦ ἐφεξῆς εἰς
εἰς ἔργου συμπλήρωσιν, οὕτως αἱ ἀρεταὶ ἀλλήλων
εἰπὶ συνδετικαὶ καὶ οἷον ἀκόλουθοι. Ο τοίνυν θρέψας
τὴν πένητα, καὶ περιβαλὼν τὸν γυμνὸν, καὶ ὑπὸ
στέγην τὸν ὁδίτην δεξιωσάμενος, καὶ τῷ ἀσθενοῦντι
καὶ τῷ κατακλείστῳ τὴν ἐνδεχομένην θεραπείαν
παρασχών, πᾶσαν περιέλαβεν ἀρετὴν, τὴν πραότητα,
τὴν μακροθυμίαν, τὴν πτωχείαν τοῦ πνεύματος,
καὶ εἴ τι ἕτερον ἐν τοῖς ἐφ' ἡμῶν ἐνεργουμένοις
μακαριστόν. Εἰ γὰρ πάντων τῶν κατὰ τὸν βίον
ἐπιτηδευμάτων ἡ ἀγάπη κράτιστον εἶναι ἀνωμολόγηται, ἐπίτασις δὲ ἀγάπης ἔλεος, περιληπτική
so Matth. x1, 13. 38 Juan. XIV, 2. 26 Matth. v, 5.
Venite, benedicti Patris mei, possidete paratum
vobis regnem a constitutione mundi.» Adverte uti
eos qui a dextra sunt, omnibus modis fætos efficiat.
Nimirum separatione ipsa, constitutione loci, alloquio; nam ut corum abstergat metum sollicitudinemque depellat, primum consueta eos allocutione
compellat: • Venite, hoc enim etiam ipsis in
præsenti vita dicebat: Venite ad me omnes, qui
laboratis, et onerati estis, et ego reficiam vos
Sed hic mihi latum 114 considerationum campum -
aperiri videns, quid primum, quid secundum, quid
deinceps orationem prosequar, ambigo. Quomodo
enim, cum, juxta Domini dictum 15, multæ mansiones sint in domo Patris, unum nunc regnum omnibus justis largitur? Quomodo etiam in catalogo
beatitudinum pauperibus spiritu, et iis qui propter
justitiam persecutiones tolerarint, regnum præmii
loco donat, dicens: e Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est reguum coelorum 3;» hic autem
idem tribuit præmium non pauperibus spiritu, neque
iis qui sustinuerint persecutiones, sed iis qui benignitatem, et misericordiam, et amorem in proximum
retinuerint. Et sane juxta primo se offerentem coBilalionem, quam convenientiam habent paupertas
insectationmmque perpessio cum operibus ex misericordia et charitate perfectis? Qui enim misericordiam impertitur, alienis calamitatibus subvenit;
qui vero pauper est et insectationibus premitur,
miserantis indiget; at vero præmii summa æqualis
in omnibus est: in regnum quippe eodem modo
nos ducit, et paupertas spiritus, et tolerantia persecutionum, et misericordiæ affectus in proximos.
Quid igitur ad hæc dicimus? lloc sane quod mandata invicem connexa sunt, et ad unum omnia sco·
pum collimantur et quasi conspirant. Ac veluti in
spira ex unionibus conserta, vel aureo torque
unaque margarita, vel in annulis cum sequeate
cobaret ad absolvendam unius operis perfectionem,
sic et virtutes mutuo inter se nexu continentur,
et quasi sequaces smut. Qui igitur pauperem alit.
et operit nudum, et peregrinum excipit domi, et
agrotanti et in vinculis detento opportunam adhibet
curam, virtutem complexus est omnem, mansuetudi -
nem, patientiam, paupertatein spiritus, et si quid aliud
nostrorum operum est, cui beatitudo tribuitur. Si
enim inter omnia hujus vitæ studia charitatem esse
praestantissimam in confesso est, misericordia vero
est charitatis intensio omnem profer to virtutem.
Francisci Scorsi notæ.
Mutuo inter se nexu. De virtutumn connexone omnes theologi uno consensu loquuntur, ut
qui unam habeat, cæteras habeat; sed perfectam
intellige, et in statu perfecto. Vide Valentiam in
β. 1. p. 2, 1). Thome quest. 7, p. 2, et alios scholasticos, uti id explicent. Apud ethnicos etiam id
i: confesso. Tullius, Tusc. ui: Tres virtutes furiiiuduem, jus:iliam, prudentiam, frugalitas (ea est
proprie temperantia) complexa est: et si hoc quidem
commune est virtutum, omnes enim inter se nexæ
et conjugate. Philo Hebræus eas tanquam gratias
inter se implicitas, et chorum/agentes venustissimæ
εἰκόνι, lil. De vita Mos.
Misericordia vero est charitatis intensto. Locus hic Theophanis ex illa Gregorii Nazianz. forfassis expressus oral. 16, que est De pauperum
amore, ubi cum virtutes reliquas commemorasset,
sic adjungit: Εἰ δὲ δεῖ Παύλῳ καὶ αὐτῷ Χριστῷ
πειθόμενον πρώτην τῶν ἐντολῶν, καὶ μεγίστην,
ὡς κεφάλαιον νόμου και προφητῶν τὴν ἀγάπη,
col. 383–384page 127 of 367
PG 132:383Λ συνέσεως, καὶ ὅσα ὁ μέγα; Ησαΐας Αρίθμησεν, οὕτως οἱ τοῦ Θεοῦ ἀντίπαλοι τοῖς ἐναντίοις τετάχα. ται, ὡς ἄλλον μὲν εἶναι τὴν δαίμονα τοῦ θυμοῦ, ἄλο λον δὲ τῆς φιλοδοξίας, ἕτερον τῆς φιλαργυρίας, καὶ ἄλλον τοῦ φθόνου, καὶ ἄλλον ἄλλου, τοῦ μίσους τῆς ἀκολασίας, τῆς ὕβρεως, τῆς ἀκηδίας, καὶ τῶν παθῶν ἕκαστον ἐφευρετὴν ἴδιον κέκτηκε, καὶ τοῖς ἀνθρώποις σύμβουλον πονηρόν, ὡς πολίτας λέγε σθαι τῶν παθῶν τοὺς τούτων δημιουργούς. Όταν οὖν ἀκούσῃς, ὡς ἀποσκιρτήσας ἐκεῖνος ὁ νέος ἑνὶ ἐκολλήθη τῶν πολιτῶν, τοῦτο δηλοῦσθαι κατάμαθε, ὡς ἑνὶ τῶν δαιμονιωδῶν παθῶν λάτρης καὶ ὑποχείριος γέγονεν. Εἰ δὲ καὶ τὴν πόλιν ζητεῖς μαθεῖν, ἧς πολιοῦχος ἦν ὁ μισθωσάμενος τὸν νέον συοβωτεῖν, διδάξει σε 6 ψαλμὸς τὴν πόλιν λέγων ἐκείνην τὴν ἐκ τῶν πονηρῶν ἐπιτηδευμάτων συνῳκισμένην. Εἶδον ἀνομίαν ἐν τῇ πόλει καὶ ἀντιλογίαν, καὶ ἀνομία καὶ κόπος ἐν μέσῳ αὐτῆς, καὶ ἀδικία, καὶ τόκος, καὶ δόλος ἐν ταῖς πλατείαις αὐτῆς.» Ο γοῦν τὴν τοιαύτην πόλιν οἰκῶν ἔπεμψεν αὐτὸν εἰς τὸν ἀγρὸν αὐτοῦ βόσκειν χοίρους. Τάχα διὰ τῶν χοί ρων τὸ τῆς βδελυρᾶς καὶ λυσσώδους ἀκολασίας πά ος ηνίξατο, ᾧ χοιρηδὸν ἐγκαλινδοῦνται οἱ τῷ μιαρῷ πειθόμενοι δαίμονι. 'Αγροὺς δὲ νοήσεις τοῦ βδελυ μοῦ τούτου δαίμονος τοὺς φιλοσάρχους, καὶ φιληδόνους. Άριστα δὲ τὸ τῆς ἀκολασίας πάθος τοῖς χοί ροις παρείκασεν· ἡ γὰρ ἡδονὴ καθάπερ κιρκαίῳ κρα τῆρι τὸν ἑαυτοῦ κυκεώνα κεράσασα, καὶ τὸν τῶν ἀφρόνων νοῦν πρὸς τὴν χοιρώδη ζωὴν μεταμείνουσα, λάτρας ἑαυτῆς τίθησι· καὶ ὥσπερ οἱ τῶν συῶν ὀφ θαλμοὶ εἰς τὸ κάτω παρὰ τῆς φύσεως ἑστραμμένοι τῶν οὐρανίων θαυμάτων ἀπείρως ἔχουσιν, οὕτως ἡ πρὸς τὰ πάθη κατασπασθείσα ψυχὴ πρὸς τὸ νοητόν κάλλος ἀναισθητεῖ. Πολλῶν δὲ ὄντων παθῶν, ἃ τοὺς λογισμοὺς τῶν ἀνθρώπων καταγωνίζεται, οὐδεμίαν καθ' ἡμῶν ἰσχὺν ἕτερον πάθος ἔχει, ὡς πρὸς τὴν νόσον τῆς ἡδονῆς ἐξισάζεσθαι. Βοσκήματα γὰρ ἀλη θῶς τοὺς ἀνθρώπους ποιεῖ τῇ ἀτιμίᾳ δίκην συῶν ἐκπομπεύοντας, ὡς ἀεὶ ἐπιθυμεῖν κορέννυσθαι τοῦ μιάσματος. Ἐπεθύμει γάρ, φησί, γεμίσαι τὴν κοιλίαν αὐτοῦ ἀπὸ τῶν κερατίων, ὧν ἤσθιον οἱ χοῖροι, καὶ οὐδεὶς ἐδίδου αὐτῷ.» Ὁ μὲν οὖν νεώτερος κατὰ τὴν γέν νεσιν καὶ τὴν φρόνησιν τοσοῦτον ἀπώνατο ἐκ τοῦ συβώτης γενέσθαι, ὅσον ἄγχεσθαι τοῦ λιμοῦ, καὶ μείρεσθαι τῆς χοιρώδους ἐμπλησθῆναι τροφής. Τοιαῦτα τῶν ἐραστῶν τῆς κακίας τὰ ἔπαθλα· τοιού τοις δώροις δεξιοῦται ἡ ἡδονὴ τοὺς ἑπομένους αὐτῇriis praefecti sunt vitiis: ut alius quidem sit Λ συνέσεως, καὶ ὅσα ὁ μέγα; Ἡσαΐας Αρίθμησεν,
dæmon ira, alius inanis gloriæ, alius avaritiae,
alius Invidiæ, et alius alii præsit, odio intempe
rantiam, probro, pigritia: et singula vitia auctorem
proprium, et perniciosum hominibus consiliarium
pacta sint; ita ut rives dicantur bujusmodi animi
perturbationum conditores. Cum igitur audias
lascivientem illum adolescentem uni civium adhæsisse, hoc significari scias, quod unius ex vitiis,
ad quæ dæmones instigant, servus, ac mancipium
factus sit. Si vero etiam de civitate sciscitaris
cujus erat, custos et præses qui adolescentis operam
porcos pascendi conduxit, docebit te Psalmus, cum
civitatem vocat malarum affectionum contuber.
nium. ‹ Vidi iniquitatem et contradictionem in
civitate, et labor in medio ejus, et injustitia, et iniquitas, et usura, et dolus in plateis eorum'.» Qui
igitur hanc civitatem habebat, emisit hominem in
villam suam ut pasceret porcos. Fortasse per
porcos abominandæ et rabidæ luxuriæ passio innuitur: in qua porcorum more volutantur, qui huic
spurco dæmoni parent. Hujus vero turpis dæmonis
agros intellige homines carnis suæ amatores, et
voluptatibus deditos. Optime porro lasciviæ vitium
similitudine porcorum adumbravit. Voluptas enim
veluti circæo in poculo miscens potionem suam,
et stultorum mentem ad vitam similem vitæ porcorum traducens, eos in servitutem redigit suam.
Et sicuti porcorum oculi ad ima suapte natura conversi nihil admirabiliam, coelestium rerum percipiunt, ita ad hæc vitia detractus animus rerum intelligibilium pulchritudinem non sentit. Cum vero
multæ sint 106 passiones, quæ rationem humanam
oppugnant, nullam profecto tantam vim habet alia,
ut cum hoc voluptatis morbo æquiparari queat.
Pecudes enim revera homines facit, suum more,
fœditate illa gloriantes; ut etiam sordibus ipsis
satiari usque concupiscant.
• Cupiebat enim, inquit, satiari ventrem suum
de siliquis quas porci comedebant, ac nemo illi
dabat Ille igitur ex ætate et sensu adolescentior
tantum et subulci ministerio lucratus est, ut fame
angeretur, et porcorum pabnlo expleri percuperet.
Hæc sunt amatorum nequitiam præmia: hisce donis
assectatores suos remuneratur voluptas; tales bonores dæmonum solent esse. Qui enim temperate
* Psal. Liv, 10, 11, 12.
Francisci
Præfecti sunt vitiis. Quod dæmones distri
buta habeant ministeria ratione personarum et
nationum quibus impugnandis præfecti sint, probabile videtur theologis etiam scholasticis cum Magistro in ut, dist. 6, et illud insinuat D. Thomas
apart. quaest. 106, art. 1, his verbis: Deputant sibi
ministros ad hominum impugnationem, sicuti et angeli Deo ministrant ad hominum salutem. Quod
vero etiam dispertita habeant vitia, et peccata ad
que sollicitent homines, ut alius dæmon sit alius
οὕτως οἱ τοῦ Θεοῦ ἀντίπαλοι τοῖς ἐναντίοις τετάχα.
ται, ὡς ἄλλον μὲν εἶναι τὸν δαίμονα τοῦ θυμοῦ, ὅλο
λον δὲ τῆς φιλοδοξίας, ἕτερον τῆς φιλαργυρίας,
καὶ ἄλλον τοῦ φθόνου, καὶ ἄλλον ἄλλου, τοῦ μίσους
τῆς ἀκολασίας, τῆς ὕβρεως, τῆς ἀκηδίας, καὶ τῶν
παθῶν ἕκαστον ἐφευρετὴν ἴδιον κέκτηκε, καὶ τοῖς
ἀνθρώποις σύμβουλον πονηρόν, ὡς πολίτας λέγε
σθαι τῶν παθῶν τοὺς τούτων δημιουργούς. Όταν
οὖν ἀκούσῃς, ὡς ἀποσκιρτήσας ἐκεῖνος ὁ νέος ἑνὶ
ἐκολλήθη τῶν πολιτῶν, τοῦτο δηλοῦσθαι κατάμαθε,
ὡς ἑνὶ τῶν δαιμονιωδῶν παθῶν λάτρης καὶ ὑποχε!-
ριος γέγονεν. Εἰ δὲ καὶ τὴν πόλιν ζητεῖς μαθεῖν, ἧς
πολιοῦχος ἦν ὁ μισθωσάμενος τὸν νέον συοδωτεῖν,
διδάξει σε ὁ ψαλμὸς τὴν πόλιν λέγων ἐκείνην τὴν
ἐκ τῶν πονηρῶν ἐπιτηδευμάτων συνῳκισμένην.
• Εἶδον ἀνομίαν ἐν τῇ πόλει καὶ ἀντιλογίαν, καὶ
ἀνομία καὶ κόπος ἐν μέσῳ αὐτῆς, καὶ ἀδικία, καὶ
τόχος, καὶ δόλος ἐν ταῖς πλατείαις αὐτῆς. Ὁ
γοῦν τὴν τοιαύτην πόλιν οἰκῶν ἔπεμψεν αὐτὸν εἰς
τὸν ἀγρὸν αὐτοῦ βόσκειν χοίρους. Τάχα διὰ τῶν χοίρων τὸ τῆς βδελυρᾶς καὶ λυσσώδους ἀκολασίας πάν
0ος ηνίξατο, ᾧ χοιρηδὸν ἐγκαλινδοῦνται οἱ τῷ μιαρῷ
πειθόμενοι δαίμονι. Αγροὺς δὲ νοήσεις τοῦ βδελυροῦ τούτου δαίμονος τοὺς φιλοτάρχους, καὶ φιληδό
νους. Άριστα δὲ τὸ τῆς ἀκολασίας πάθος τοῖς χοίροις παρείκασεν· ἡ γὰρ ἡδονὴ καθάπερ κιρκαίῳ κρατ
τῆρι τὸν ἑαυτοῦ κυκεώνα κεράσασα, καὶ τὸν τῶν
ἀφρόνων νοῦν πρὸς τὴν χοιρώδη ζωὴν μεταμείνουσα,
λάτρας ἑαυτῆς τίθησι· καὶ ὥσπερ οἱ τῶν συῶν ὀφ
θαλμοὶ εἰς τὸ κάτω παρὰ τῆς φύσεως εστραμμένοι
τῶν οὐρανίων θαυμάτων ἀπείρως ἔχουσιν, οὕτως ἡ
πρὸς τὰ πάθη κατασπασθεῖσα ψυχὴ πρὸς τὸ νοητόν
κάλλος ἀναισθητεῖ. Πολλῶν δὲ ὄντων παθῶν, ἃ τοὺς
λογισμοὺς τῶν ἀνθρώπων καταγωνίζεται, οὐδεμίαν
καθ᾿ ἡμῶν ἰσχὺν ἕτερον πάθος ἔχει, ὡς πρὸς τὴν
νόσον τῆς ἡδονῆς ἐξισάζεσθαι. Βοσκήματα γὰρ ἀληθῶς τοὺς ἀνθρώπους ποιεῖ τῇ ἀτιμίᾳ δίκην συῶν
ἐκπομπεύοντας, ὡς ἀεὶ ἐπιθυμεῖν κορέννυσθαι τοῦ
μιάσματος.
• Ἐπεθύμει γάρ, φησί, γεμίσαι τὴν κοιλίαν αὐτοῦ
ἀπὸ τῶν κερατίων, ὧν ἤσθιον οἱ χοῖροι, καὶ οὐδεὶς
ἐδίδου αὐτῷ.» Ὁ μὲν οὖν νεώτερος κατὰ τὴν γέο
νεσιν καὶ τὴν φρόνησιν τοσοῦτον ἀπώνατο ἐκ τοῦ
συβώτης γενέσθαι, ὅσον ἄγχεσθαι τοῦ λιμοῦ, καὶ
ἱμείρεσθαι τῆς χοιρώδους ἐμπλησθῆναι τροφῆς.
Τοιαῦτα τῶν ἐραστῶν τῆς κακίας τὰ ἔπαθλα· τοιού
τοις δώροις δεξιοῦται ἡ ἡδονὴ τοὺς ἑπομένους αὐτῇ·
Scorsi notæ.
potissimum impnisor, id etiam probabilitate non
caret, et gravi Patrum auctoritate nititur, nt ait
Suarius, lib. vili De angelis, cap. 21, n. 28. Patres
porro ipse citat Origenem, abbatem Serenum apud
Cassianun, Hieronymum multis locis id asserentem,
magistrum Guillelmum Paris., et alios quos irge
apud ipsum Suar., in quorum numerum Theophanes
noster venit qui dæmonem æmulandi Dei studio id
conari dicit.
col. 385–386page 128 of 367
PG 132:385τοιαῦται πεφύκασιν αἱ τῶν δαιμόνων τιμαί. Τῷ μὲν γὰρ σωφρονοῦντι, καὶ λογισμῷ γενναίῳ τῶν παθῶν κατευμεγεθοῦντι, ῥαγδαῖον ἐπιφέρουσι πόλεμον, πανταχόθεν περιιστῶντες τὰ θέλγητρα, μέλιτι τὸ δηλητήριον παραρτύοντες, καὶ χρυσαῖς φιάλαις χιρ νῶντες τὸν θάνατον. Επειδὰν δὲ εἴσω παγίδος συ σχῶσι τὸ θήραμα, καὶ τὴν ψυχὴν ἐν ἕξει τοῦ κακοῦ δουλαγωγήσωσι, τότε δὴ τότε δυσχερῆ ποιοῦσι τῶν κακῶν, τὴν ἀπόλαυσιν, ὡς ἂν διακαῶς ἔχοιεν πρὸς αὐτὰς, τῷ τῆς ἐπιθυμίας οίστρω νυττόμενοι κατά τὰς δεινὰς τῶν ἑταιρίδων, αἳ μέχρι τότε τους νέους ἀγρεύουσι νεύμασι, καὶ λυγίσματι, καὶ καγχάσμασι, καὶ συνθήμασιν, ἕως ἂν ἄψωσι τῆς ἐπιθυμίας τὸ πυρ. Εἶτα μεταβάλλουσαι ἀκκίζονται, τοὺς ἐραστὰς ὑποκνίζουσαι. Διὰ τί δὲ τῶν κερατίων μόνον, καὶ οὐκ ἄλλου καρποῦ ἐμνημόνευσε; Τάχα τὴν ἐγχώριον 5 συνήθειαν τῶν κατὰ Φοινίκην συντροφιῶν ἡ λέξις ἐδήλωσεν. ὡς γὰρ παρ' ἡμῖν ἐκ τῶν βαλάνων οἱ χοῖροι, οὕτως παρ᾽ αὐτοῖς ἐκ τῶν κερατίων ἐκτρέφονται. Πλὴν ὅτι καὶ παραφερὴς ὁ καρπὸς οὗτος τῇ βδελυρᾷ ἡδονῇ. Τὰ μὲν γὰρ λοιπά καρποφόρα φυτά ἐν τοῖς νεοβλάστοις τῶν κλάδων καὶ τοῖς ἀκρέμοσι βλαστάνει τὸ ἄνθος καὶ τὸν καρπόν· τουτὶ δὲ τὸ δένδρον ἐν αὐτῷ τῷ πρέμνῳ τοῦ καρποῦ ποιεῖται τὴν βλάστησιν, μικρὰν μὲν γλυκύτητα φέρουσαν, πολύ δὲ τὸ ἀχυρῶδες καὶ ἄτροφον ἔχουσαν. Σαφής δὲ πάντως ἡ πρὸς τὴν ἀκόλαστον ἡδονὴν τούτων ὁμοίωσις, τοῦ Ἀποστόλου εἰπόντος, ὡς «Πᾶσα ἁμαρτία ἐκτὸς τοῦ σώματός ἐστιν, ὁ δὲ πορνεύων εἰς τὸ ἴδιον σῶμα ἁμαρτάνει. Οἱ γὰρ πρὸς τὴν λυσσώδη μίξιν ερεθισμοὶ ἐξ αὐτοῦ τοῦ σώματος πᾶν τὸ γόνιμον τοῦ αἵματος καὶ μυελῶδες ἐξοίσουσι καὶ οὕτως ὁ τοῦ δένδρου τῆς ἁμαρτίας καρπὸς ἐκ ἀκκίζονται ἀκκίζεσθαι ἀκκιζόμεθα ἀκκίζεσθαι κερατωνίαν κεράτια κεράτια καὶ τοῖς ἀκρές μοσι, ἀκρέμων Δένδρου τὸ μὲν λέγεται ρίζα· τὸ δὲ ἐξ αὐτοῦ στέλεχος, τὸ δὲ τεμνόμενον ἐκ τούτου εἰς πλείονα ἀκρέμονες.? κλάδος ἀπὸ τοῦ κλάζειν, κερωνίαν)HOMILIA XVII.
$86
τοιαῦται πεφύκασιν αἱ τῶν δαιμόνων τιμαί. Τῷ μὲν se gerit, et suis passionibus generoso animno domi
γὰρ σωφρονοῦντι, καὶ λογισμῷ γενναίῳ τῶν παθῶν
κατευμεγεθοῦντι, ῥαγδαῖον ἐπιφέρουσι πόλεμον,
πανταχόθεν περιιστῶντες τὰ θέλγητρα, μέλιτι τὸ
δηλητήριον παραρτύοντες, καὶ χρυσαῖς φιάλαις χιρο
νῶντες τὸν θάνατον. Ἐπειδὰν δὲ εἴσω παγίδος συν
σχῶσι τὸ θήραμα, καὶ τὴν ψυχὴν ἐν ἕξει τοῦ κακοῦ
δουλαγωγήσωσι, τότε δὴ τότε δυσχερῆ ποιοῦσι τῶν
κακῶν, τὴν ἀπόλαυσιν, ὡς ἂν διακαῶς ἔχοιεν πρὸς
αὐτάς, τῷ τῆς ἐπιθυμίας οἴστρῳ νυττόμενοι· κατὰ
τὰς δεινὰς τῶν ἑταιρίδων, αἱ μέχρι τότε τους νέους
ἀγρεύουσι νεύμασι, καὶ λυγίσματι, καὶ καγχάσμασι,
καὶ συνθήμασιν, ἕως ἂν ἄψωσι τῆς ἐπιθυμίας τὸ
πυρ. Εἶτα μεταβάλλουσαι ἀκκίζονται, τοὺς ἐραστὰς
ὑποκνίζουσαι. Διὰ τί δὲ τῶν κερατίων μόνον, καὶ
natur, ei horrendum inferunt bellum, undique
objicientes illecebras, venenum melle condientes, et
aureis phialis mortem infundentes. Ubi vero Intra
retia continuerint prædam, et peccandi consuetudine redegerint animam in servitutem; tunc sane,
tunc difficilem reddunt malarum voluptatum usuram,
ut œstro concupiscentiæ stimulati ardentissime
illas appetant, sicuti callidæ meretriculæ assolent,
quæ adolescentes nutibus et verborum lenociniis,
et cachinnis, et pactionibus venantur, usqueduin
implicent cupiditatis ignem: mutata deinde ratione
amatores fastidiose repudiant eoque magis irritant. Quid vero est, quod siliquarum duntaxat,
non autem alterius fructus mentionein fecit pecuοὐκ ἄλλου καρποῦ ἐμνημόνευσε; Τάχα τὴν ἐγχώριον liarem? Fortasse consuetudinem pascendi in Paleσυνήθειαν τῶν κατὰ Φοινίκην συντροφιῶν ἡ λέξις
ἐδήλωσεν. Ως γὰρ παρ' ἡμῖν ἐκ τῶν βαλάνων οἱ
χοῖροι, οὕτως παρ' αὐτοῖς ἐκ τῶν κερατίων ἐκτρέ
φονται. Πλὴν ὅτι καὶ παραφερὴς ὁ καρπὸς οὗτος τῇ
βος λυρᾷ ἡδονῇ. Τὰ μὲν γὰρ λοιπὰ καρποφόρα φυτά
ἐν τοῖς νεοβλάστοις τῶν κλάδων καὶ τοῖς ἀκρέμοσι
βλαστάνει τὸ ἄνθος καὶ τὸν καρπόν· τουτὶ δὲ τὸ
δένδρον ἐν αὐτῷ τῷ πρέμνῳ τοῦ καρποῦ ποιεῖται τὴν
βλάστησιν, μικρὰν μὲν γλυκύτητα φέρουσαν, πολύ
δὲ τὸ ἀχυρῶδες καὶ ἄτροφον ἔχουσαν. Σαφής δε
πάντως ἢ πρὸς τὴν ἀκόλαστον ἡδονὴν τούτων
ὁμοίωσις, τοῦ Ἀποστόλου εἰπόντος, ὡς «Πᾶσα
ἁμαρτία ἐκτὸς τοῦ σώματός ἐστιν, ὁ δὲ πορνεύων
εἰς τὸ ἴδιον σῶμα ἁμαρτάνει.» Οἱ γὰρ πρὸς τὴν
λυσσώδη μίξιν ερεθισμοὶ ἐξ αὐτοῦ τοῦ σώματος πᾶν
τὸ γόνιμον τοῦ αἵματος καὶ μυελῶδες ἐξοίσουσι
καὶ οὕτως ὁ τοῦ δένδρου τῆς ἁμαρτίας καρπὸς ἐκ
* 1 Cor. vi, 17.
stina porcos significavit hic sermo; ut enim apud
nos glaude, sic apud ipsos siliquis sues aluntur
Verum amen etiam fructus iste cum detestabili voluptate similitudinem habet. Etenim cæteræ plantæ
fructifera in surculis recens natis, et in grandioribus ramis florein et fructum emittunt: hæc
vero arbor in ipso trunco germen fructus educit,
qui parum sane dulcedinis continet, plurimum
vero acerum expertium alimenti. Præclare vero
cum his omnibus intemperantia voluptatis convenit,
cum dicat Apostolus, quod Omne prccatum
extra corpus est; fornicator vero peccat in corpus
suum., Rabida enim ad coitum irritamenta ex
ipso corpore quidquid est genitalis s nguinis, ac medullae similis 107 extrahunt; atque ita hic arboris
peccati fructus quasi ex trunco quodam corporis
germinat, et parum quidem voluptatis præbet,
Francisci Scorsi notæ.
Fastidiose repudiant. ἀκκίζονται habet
Græcus auctor. Quid autem sit ἀκκίζεσθαι et quæ
origo adagionis hujus luculenter explicat Paulus
Manutius in Adagiis; eo usus est M. Tullius, Ad
Auicum, lib. 1: Hoc opinor certi sumus, periisse
omnia, quid enim ἀκκιζόμεθα landiu? id est quid
dissimulamus. Unde intelligas cum Theophanes de
meretriculis ait ἀκκίζεσθαι significare eas simulato
quodam fastu, seu fastidio amatores suos repudiare,
ut magis eos in amorem inducant et incendant.
Hoc more utitur dæmon, ubi animum hominum
in cupidinem malarum voluptatum illexerit, et irretierit, earum usuram difficilem reddit, nec copiam
fruendi facit.
Siliquis sues aluntur. Siliqua commune vocabulum folliculum, seu integumentum, quo grana
leguminum clauduntur, significat; sed et proprium
ejus arboris, quam κερατωνίαν Græci, quasi core
nulam siliquam, cujus fructus κεράτια eadem ratione appellati sunt. Porro sancium Lucam hoc
cap. xv, cum κεράτια vocet ea quibus prodigus
filius vescebatur, de hujusmodi fructibus quos
siliquas vertit interpres Latinus propria notione
agere constantissime Maldonatus noster affirmat;
porcis enim eas vescendas dari non solum hominibus usui esse, in calidioribus præsertim regionibus,
ubi magna eorum copia, sicuti alibi glandes. Id
quod de Nicea et maris Ligustici accolis etiam
testatur Ricillius, in Hist. plant. De his igitur
etiam moster intelligit, in eisdemque tropologicam
persequitur rationem. Quæ enim de earum natura
affert, consona sunt iis quæ scriptores naturalium
rerum docent; quæ nos breviter admotasse ad ilJustrandum doctum hunc Patrem non pigebit, nec
penitebit. Vide Notas sequentes.
Et in grandioribus ramus, καὶ τοῖς ἀκρέ
μοσι, proprie grandis ramus ἀκρέμων· quamvis
etiam virgultum quandoque significat Phavorinus
ubi partes arboris exsignat. Δένδρου τὸ μὲν λέγεται
ρίζα· τὸ δὲ ἐξ αὐτοῦ στέλεχος, τὸ δὲ τεμνόμενον
ἐκ τούτου εἰς πλείονα ἀκρέμονες. Quid apertins
Nam xhábo; dicitur tenerior ramus seu summum
lagellum ἀπὸ τοῦ κλάζειν, frangere; fragilis quippe
magis.
In ipso trunco. Plinius. Similis his siliqua,
quam Jones Ceroniam (verbum Græcum expressit
χερωνίαν) trunco et ipsa fertilis; sed pono siliqua.
Parum sane dulcedinis. Gal. lib. vii, Simpl.:
Cerutonia exsiccantis est, et astringentis facultatis,
sicut el fructus ejus quem ceratia vocant; nonnihil
etiam dulcedinis continet.
Plurimum vero acerum. Gal. lib. ut Alim.:
Ceratia pravi succi edulium ac lignosum. Plinius:
Cum in pluribus semina placeant, in siliquis damnantur. Idem alibi: In siliquis vero, quod manditur
quid misi lignum est? Idem: Hand procul abisse
videntur et prædulces silique; nisi quod cortex in
tis mandiur; digitorum hominis longuudo in illis,
el interim falcata, pollicari latitudine.
col. 387–388page 134 of 367
PG 132:387πρέμνου τινὸς βλαστάνει τοῦ σώματος, μικρὰν μὲν ἔχων τὴν ἡδονὴν, πολὺ δὲ τὸ τούτου ἀχυρῶδες, τὸ ἐν τῷ πυρὶ τῷ ἀσβέστῳ ταμιευόμενον. Εἰς ἑαυτὸν δὲ ἐλθὼν εἶπε· Πόσοι μίσθιοι τοῦ παν τρός μου περιστεύονται ἄρτων; ἐγὼ δὲ λιμῷ ἀπέλα λυμαι.. Ο μὲν οὖν ἦν ἐν τούτοις, ἐν οἷς εἶναι εἰς κ'ς τὸν χοίροις συνδιαιτώμενον· ἀντὶ τῆς ἀφθάρτου και μακαρίας στολῆς, ἐνδεδυμένος διεῤῥωγίτα καὶ ῥακώδη, ἅπερ ὁ μέθυσος καὶ πορνοκόπος, καθώς ἡ παροιμία φησί, περιβάλλεται· ἀντὶ δὲ τῆς ἀφθό νου τραπέζης οὐδὲ τῆς χειρώδους τροφῆς χορεινύ μενος. Μόλις δὲ τῆς μέθης ἀπένηψε, μόλις ἐν αἰτ σβήσει γέγονεν οἷου κακοῦ ἦν δοῦλος, μόλις ἐπέ γνω οἷον ἀνθ᾽ οἷου βίον ἠλλάξατο· ἀνελογίσατο την ἐκ τῆς ἑστίας τῆς πατρικῆς ἀναχώρησιν, τὴν πρὸς τὴν δυσώδη βίον τῶν χοίρων οἰκείωσιν, τὴν τοῦ τιμίου πλούτου διαφοράν, τὴν ἔνδειαν ἣν συνῆν, καὶ μελετῇ τῆς μεταμελείας τὰ ῥήματα. Προσηκόντως δὲ εἶπεν, «εἰς ἑαυτὸν ἐπανελθών, ο οὐ γὰρ ἦν εἰς ἑαυτὸν, ἀλλ᾽ εἰς τὴν ἁμαρτίαν ἐκκεχηνώς, ὡς εἶνα δῆλον ἔξω ἑαυτοῦ τὸν ἁμαρτάνοντα γίνεσθαι, καὶ εξεστηκότα, ὡς τοὺς οἰνόφλυγας. Εἰς ἑαυτὸν τοίνυν ἐπανελθών, καὶ βύθιον στενάξας καὶ γοερόν ο Π σοι μίσθιοι τοῦ πατρός μου, φησί, περισσεύονται ἄρτων; ἐγὼ δὲ λιμῷ ἀπόλλυμαι· ἐλεεινῶς ἀπεφθέγξατο. Καλὴ ἡ τῆς μετανοίας ἀρχὴ τὸ γνῶναι τίνες τε ἦμεν πρότερον, καὶ ὅ τι γεγόναμεν. Ὁ μὲν οὖν εμμελετήσας ἅττα δὴ πρὸς τὸν πατέρα εἰπεῖν παλιμπόρευτος ἴετο. Καὶ ἀναστὰς ἦλθε πρὸς τὸν πατέρα αὐτοῦ.» Πόθεν ἀναστά;; Ἀπὸ τοῦ πτώματος δηλαδή, τῆς ἐν τῷ κακῷ καθέδρας· ἦλθε δὲ τῇ προαιρέσει, τῇ μετ τανοίς, τῇ τοῦ βίου ἐπανορθώσει, τῇ φυγῇ τῆς ἁμαρτίας, τῇ ἀποτροπῇ τῶν ἡδονῶν. Τί οὖν ὁ φιλέ στοργος Θεὸς καὶ Πατήρ; Ὁμοῦ τε εἶδε τὸν παῖδα τῆς θητείας ἑαυτὸν τοῦ βδελυροῦ πολίτου εκστής σαντα, καὶ πρὸς τὴν πατρικὴν ἑστίαν παλινδρομήσαντα, καὶ οὐκ ἀπώσατο τὸν δραπέτην, οὐκ ἀπε πέμψατο τὸν φυγάδα· καὶ λειποπάτριδα, οὐκ ἐβδε λύξατο τὸν τῆς συώδους δυσοσμίας ἀπόζοντα, ἀλλὰ πρὸς ὑπάντησιν ἔδραμε προφθάνει γὰρ ἡ τοῦ Θεοῦ φιλανθρωπία τὴν ἡμετέραν διάνοιαν· καὶ δραμὼν, καὶ ἀπρὶς ἐναγκαλισάμενος κατεφίλει τον τράχηλον. Ορᾶς πῶς φανερῶς ὑπογράφει τὸ τῆς οἰκονομίας μυστήριον, καὶ τὴν περὶ τὸν ἄνθρωπον τοῦ Θεοῦ ἀγα θέτητα, μακρὰν αὐτοῦ γενομένου, διὰ τῆς τῶν πα θῶν γειτνιότητος, κενώσας ἑαυτὸν, καὶ δραμὼν ἐκ τῶν οὐρανίων ἀψίδων εναγκαλίσατο, καὶ φιλεῖ, οὐκ ἄλλο μέλος, ἀλλὰ τὸν τράχηλον, τὸν ἀποβαλόντα τῆς ἐν παραδείσῳ πρώτης ἐντολῆς τὴν ζεύγλην, καὶ ὡς δάμαλιν παροιστρήσαντα πρὸς τὴν συμβουλίαν τοῦ δράκοντος. Διὰ δὲ τοῦ φιλήματος τίθησι τῷ τραχήλῳ τὸν ζυγὸν τῶν εὐαγγελικῶν ἐντολῶν. Εἶπε δὲ αὐτῷ ὁ υἱός Πάτερ, ήμαρτον εἰς τὸν οὐρανὸν, καὶ ἐνώπιόν σου, καὶ οὐκέτι εἰμὶ ἄξιος κληθῆναι υἱός σου.» Τί νος ἕνεκεν εἰς τὸν οὐρανὸν ἁμαρτῆσαί φησιν; Ηδει ὡς πατρὶς ἦν αὐτῷ τῶν οὐρανῶν ἡ ἀπόλαυσις· ἐπ άπειστο ὡς εἰ μὴ παρέβη τὴν ἐντολὴν, ἣν ἂν ἐν μέσTHEGIHANIS CERAMEI
multam vero palearum habet, qure igni iuesstin- πρέμνου τινὸς βλαστάνει τοῦ σώματος, μικρὰν μὲν
guibili reservantur.
Ad se autem reversus dixit: Quanti mercenarii
in domo patris mei abundant panibus! ego autem
hic fame pereo.» Tali igitur conditione vivebat,
qualis decebat sodalem convictoremque porcorum:
pro incorrupta felicique stola amiciebatur attrita
Jacerna, qua ebrius atque scortator induitur,
proverbio fertur: pro lauta vero mensa,
vix porcorum pabulo satiare se poterat. Sed vix tandem
al ebrietate resipuit, vix sentire occepit malum,
cui marcipatus erat, vix agnovit quale cum quali
vilæ genere commutasset. Reputabat factam ex
paterna domo discessionem, et initam cum fœtidis
suibus consuetudinem vitæ: quantum interesset
inter opimas divitias, et inopiam in qua tunc erat,
atque ita méditatur pœnitentiæ verba. Convenienter
vero dixit: c in se reversus; non enim penes se
erat, sed toluis peccato inhiabat; ut hire jam per
spicuum fiat peccatorem extra se rapi, ét ébriorani
nudo mente esse dimotum. Igitur ad sese rediens,
et ex itno pectcre flebile suspirium ducens: c Quanti
mercenarii în domo patris mei abundant panibus!
ego antein hic fame pereo, › miserabiliter inclamavit. Bonum pœnitentiæ principium est mosse quales ante fueramus, et quid evaserimus. Me igitur
meditatus qnae patri dicturus esset, regrediebatur.
ἔχων τὴν ἡδονὴν, πολὺ δὲ τὸ τούτου ἀχυρῶδες, τὸ
ἐν τῷ πυρὶ τῷ ἀσβέστῳ ταμιευόμενον.
• Εἰς ἑαυτὸν δὲ ἐλθὼν εἶπε· Πόσοι μίσθιοι τοῦ παν
τρός μου περιστεύονται ἄρτων; ἐγὼ δὲ λιμῷ ἀπέλα
λυμαι.. Ο μὲν οὖν ἦν ἐν τούτοις, ἐν οἷς εἶναι εἰς
κ'ς τὸν χοίροις συνδιαιτώμενον· ἀντὶ τῆς ἀφθάρτου
και μακαρίας στολῆς, ἐνδεδυμένος διεῤῥωγίτα καὶ
ῥακώδη, ἅπερ ὁ μέθυσος καὶ πορνοκόπος, καθώς
ἡ παροιμία φησί, περιβάλλεται· ἀντὶ δὲ τῆς ἀφθό
νου τραπέζης οὐδὲ τῆς χειρώδους τροφῆς χορεινύμενος. Μόλις δὲ τῆς μέθης ἀπένηψε, μόλις ἐν αἰτ
σβήσει γέγονεν οἷου κακοῦ ἦν δοῦλος, μόλις ἐπέγνω οἷον ἀνθ᾽ οἷου βίον ἠλλάξατο· ἀνελογίσατο την
ἐκ τῆς ἑστίας τῆς πατρικῆς ἀναχώρησιν, τὴν πρὸς
τὴν δυσώδη βίον τῶν χοίρων οἰκείωσιν, τὴν τοῦ
τιμίου πλούτου διαφοράν, τὴν ἔνδειαν ἣν συνῆν, καὶ
μελετῇ τῆς μεταμελείας τὰ ῥήματα. Προσηκόντως
δὲ εἶπεν, «εἰς ἑαυτὸν ἐπανελθών, ο οὐ γὰρ ἦν εἰς
ἑαυτὸν, ἀλλ᾽ εἰς τὴν ἁμαρτίαν ἐκκεχηνώς, ὡς εἶνα:
δῆλον ἔξω ἑαυτοῦ τὸν ἁμαρτάνοντα γίνεσθαι, καὶ
εξεστηκότα, ὡς τοὺς οἰνόφλυγας. Εἰς ἑαυτὸν τοίνυν
ἐπανελθών, καὶ βύθιον στενάξας καὶ γοερόν ο Π
σοι μίσθιοι τοῦ πατρός μου, φησί, περισσεύονται
ἄρτων; ἐγὼ δὲ λιμῷ ἀπόλλυμαι· ἐλεεινῶς ἀπεφθέγξατο. Καλὴ ἡ τῆς μετανοίας ἀρχὴ τὸ γνῶναι τίνες
τε ἦμεν πρότερον, καὶ ὅ τι γεγόναμεν. Ὁ μὲν οὖν
εμμελετήσας ἅττα δὴ πρὸς τὸν πατέρα εἰπεῖν παλιμπόρευτος ἴετο.
Et surgèn's venit ad patrem suum. › Undenam
surgen's? lapsu videlicet, et ex cathedra pestilentiæ. Venit vero electione, poenitentia, emendatione
vitæ, peccati fuga, aversione voluptatum. Quid vero
amantissimus filiorum Deus et Pater? simul conspicatus est filium ex servitute detestabilis eivis
¡¡lius semet exemisse, et in paternum domicilium
se recipere, non repulit fugitivum, non desertorem
patriæ exclusit; non fastidivit porcorum adhuc
graveolentiam exhalanféin, sed in occursum ruit.
Prævenit enim cogitationem nostram divina clementia. Et currens et tenaciter in complexu inhærens osculabatur collum. Vides ut aperte describat dispensationis mysterium, ét Dei erga hominem
benignitatem. Cum 108 longe abesset ab ipso Deo,
quippe qui malis passionibus propinquus erat, exinaniens semetipsum, et a sphæris cœlestibus procurrens, amplexus et osculatus est non aliam corporis partem, sed collum, ut quod primi præcepti in
paradiso jugom excusserat, et quasi astro. vítula,
ad draconis sequendum consilium fuerat incitatum:
at vero per osculum evangelicorum præceptorum,
collo jugum imponit. Dixitque ei filias:
• Pater, peccavi in coelum, et coram te: jam
non sum dignus vocari filius tuus. › Quamobrem
in cœlum deliquisse se dicit? Scierat in cœli gaudiis patriam sibi esse constitutam; et ni præceptum
viɔlasset in cœlestium bonorum partem se venturum
• Καὶ ἀναστὰς ἦλθε πρὸς τὸν πατέρα αὐτοῦ.»
Πόθεν ἀναστά;; Ἀπὸ τοῦ πτώματος δηλαδή, τῆς ἐν
τῷ κακῷ καθέδρας· ἦλθε δὲ τῇ προαιρέσει, τῇ μετ
τανοίς, τῇ τοῦ βίου ἐπανορθώσει, τῇ φυγῇ τῆς
ἁμαρτίας, τῇ ἀποτροπῇ τῶν ἡδονῶν. Τί οὖν ὁ φιλέ
στοργος Θεὸς καὶ Πατήρ; Ὁμοῦ τε εἶδε τὸν παῖδα
τῆς θητείας ἑαυτὸν τοῦ βδελυροῦ πολίτου εκστής
σαντα, καὶ πρὸς τὴν πατρικὴν ἑστίαν παλινδρομή
σαντα, καὶ οὐκ ἀπώσατο τὸν δραπέτην, οὐκ ἀπεπέμψατο τὸν φυγάδα· καὶ λειποπάτριδα, οὐκ ἐβδε
λύξατο τὸν τῆς συώδους δυσοσμίας ἀπόζοντα, ἀλλὰ
πρὸς ὑπάντησιν ἔδραμε προφθάνει γὰρ ἡ τοῦ Θεοῦ
φιλανθρωπία τὴν ἡμετέραν διάνοιαν· καὶ δραμὼν,
καὶ ἀπρὶς ἐναγκαλισάμενος κατεφίλει τον τράχηλον.
Ορᾶς πῶς φανερῶς ὑπογράφει τὸ τῆς οἰκονομίας
μυστήριον, καὶ τὴν περὶ τὸν ἄνθρωπον τοῦ Θεοῦ ἀγα
θέτητα, μακρὰν αὐτοῦ γενομένου, διὰ τῆς τῶν πα
θῶν γειτνιότητος, κενώσας ἑαυτὸν, καὶ δραμὼν ἐκ
τῶν οὐρανίων ἀψίδων εναγκαλίσατο, καὶ φιλεῖ, οὐκ
ἄλλο μέλος, ἀλλὰ τὸν τράχηλον, τὸν ἀποβαλόντα τῆς
ἐν παραδείσῳ πρώτης ἐντολῆς τὴν ζεύγλην, καὶ ὡς
δάμαλιν παροιστρήσαντα πρὸς τὴν συμβουλίαν τοῦ
δράκοντος. Διὰ δὲ τοῦ φιλήματος τίθησι τῷ τραχήλῳ
τὸν ζυγὸν τῶν εὐαγγελικῶν ἐντολῶν. Εἶπε δὲ αὐτῷ
ὁ υἱός
• Πάτερ, ήμαρτον εἰς τὸν οὐρανὸν, καὶ ἐνώπιόν
σου, καὶ οὐκέτι εἰμὶ ἄξιος κληθῆναι υἱός σου.» Τίνος ἕνεκεν εἰς τὸν οὐρανὸν ἁμαρτῆσαί φησιν; Ηδει
ὡς πατρὶς ἦν αὐτῷ τῶν οὐρανῶν ἡ ἀπόλαυσις· ἐπάπειστο ὡς εἰ μὴ παρέβη τὴν ἐντολὴν, ἣν ἂν ἐν μέσ
col. 389–390page 129 of 367
PG 132:389τοχή των οὐρανίων ἀγαθῶν· ἡ γὰρ οὐρανῶν βασι λεία τῷ ἀνθρώπῳ ἡτοίμασται· οὕτως εἰπόντος τοῦ ἐπὶ θρόνου δόξης κριτοῦ· «Δεῦτε, οἱ εὐλογημένοι τοῦ Πατρός μου, κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην ἡμῖν βασιλείαν, ο ἅτε οὖν πεπεισμένος, ὡς κλῆρος αὐτοῦ ἦν ὁ οὐρανός, ὃν καταλιπών ἐπλημμέλησεν, ό εἰ; τὸν οὐρανὸν ἁμαρτῆσαί φησιν. Εἶπε δὲ ὁ πατὴρ πρὸς τοὺς δούλους αὐτοῦ· Ἐξ ενέγκατε την στολὴν τὴν πρώτην, καὶ ἐνδύσατε αύ τὸν, καὶ δότε δακτύλιον εἰς τὴν χεῖρα αὐτοῦ, καὶ ὑποδήματα εἰς τοὺς πόδας αὐτοῦ.» Δοῦλοι οἱ τοῦ μυστηρίου τῆς χάριτος κήρυκες καὶ διάκονοι, οἱ διὰ τοῦ ἁγίου βαπτίσματος τὴν στολὴν ἀμφιεννύντες, οὐκ ἄλλην, ἀλλὰ τὴν πρώτην, ἧς διὰ παρακοῆς ἐγυμνώθη ὁ ἄνθρωπος, ἅμα τῇ γεύσει γυμνὸν ἑαυτὸν θεασάμενος. Καὶ περὶ τὴν χεῖρα τίθησι τὸν δακτύλιον, ἐλευθερῶν αὐτὸν τῆς δουλείας τοῦ τῆς ἁμαρτ τίας πολίτου, καὶ διὰ τῆς ἐν τῇ σφενδόνη γλυφῆς τὴν ἐπανάληψιν τῆς εἰκόνος δηλῶν, ἣν ὑπέκρυψε τῇ κόπρῳ, τῇ τῆς σαρκός φημι ρυπαρία. Ασφαλίζεται δὲ καὶ τοὺς πόδας τοῖς ὑποδήμασιν, ὡς ἂν μὴ γυ μνῇ τῇ πτέρνῃ τῇ κεφαλῇ τοῦ ὄφεως πάλιν ἁλώσιμος γένηται. Εἶεν δ' ἂν ὑποδήματα ὁ τῆς εὐαγγελικῆς πολιτείας ἐγκρατής, καὶ κατεσκληκώς βίος, ὁ θραύων δι' ἑαυτοῦ καὶ περικλῶν τὰς τῆς ἀκάνθης ἀκμάς, καὶ κωλύων ἐξ ἀφανοῦς καὶ λεπτῆς ἀρχῆς τὴν ἁμαρτίαν ἐν τῇ ψυχῇ παρεισδύεσθαι. Καὶ θύει τὸν μόσχον τὸν σιτευτόν, ο τὸν ἄσπι λον ὄντως καὶ καθαρόν, ἂν ἡ ἄμωμος ἔτεκε δάμα λις, τὸν μόσχον τὸν πρᾶον καὶ ἡμερον, τὸν τοὺς κτείναντας αὐτὸν ταύρους καὶ κύνας μὴ κερατί σαντα· τοῦτο εἰς θυσίαν δίδωσιν ὁ πατήρ·. Τοσο οὗτον γὰρ ἠγάπησεν ὁ Θεὸς τὸν κόσμον, ὥστε τὸν Υἱὸν αὐτοῦ τὸν μονογενή δοῦναι λύτρον ἀντὶ πολ λῶν. Καὶ ἤρξαντο εύφραίνεσθαι.. Αὕτη ἦν ἡ εὐφροσύνη, ἣν ἀλλαχοῦ δεῖπνον καὶ γάμον ὀνομάζει τὸ Εὐαγγέλιον. Γέγονε γὰρ, ὡς ἀληθῶς, τῷ Θεῷ ἡ τῶν ἀνθρώπων σωτηρία εὐφροσύνης ὑπόθεσις· καὶ γὰρ ἐνενέκρωτο τῇ ἁμαρτίᾳ ἡ φύσις ἡμῶν, ἀνεζωώθη δὲ τῷ Χριστῷ. Ει ο Ο υἱός μου γαρ, φησίν, οὗτος νεκρὸς ἦν, καὶ ἀνέζησε, καὶ ἀπολωλὼς ἦν, καὶ εὑρέθη.» Τοῦτ' άρι δήλως ὑπέδειξε κἂν ἐν τῇ παραβολῇ τοῦ ἐμπεσόντος εἰς τοὺς λῃστάς. Καὶ αὐτὸν γὰρ ἐκ τῶν πληγῶν ἡμι θνητα γενόμενον ἀνεζώωσε. Τὸ δέ· «Απολωλώς καὶ εὑρέθη, ο συνάδει τῇ παραβολῇ τοῦ ἀπολωλότος προβάτου, καὶ τῆς ἀπολλυμένης δραχμής, ἣν εὑροῦσα ἡ τοῦ Θεοῦ σοφία χαίρει και γέγηθε. Διὰ δὲ τοῦ ΣΕΤ, χιν,HOMILIA XVII.
τοχή των οὐρανίων ἀγαθῶν· ἡ γὰρ οὐρανῶν βασι· esse crediderat. Ita quippe dicturus est judex in
λεία τῷ ἀνθρώπῳ ἡτοίμασται· οὕτως εἰπόντος τοῦ
ἐπὶ θρόνου δόξης κριτοῦ· «Δεῦτε, οἱ εὐλογημένοι
τοῦ Πατρός μου, κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην
ἡμῖν βασιλείαν,· ν ἅτε οὖν πεπεισμένος, ὡς κλῆρος
αὐτοῦ ἦν ὁ οὐρανός, δν καταλιπὼν ἐπλημμέλησεν,
εἰ; τὸν οὐρανὸν ἁμαρτῆσαί φησιν.
• Εἶπε δὲ ὁ πατὴρ πρὸς τοὺς δούλους αὐτοῦ· Ἐξενέγκατε τὴν στολὴν τὴν πρώτην, καὶ ἐνδύσατε αυ
τὸν, καὶ δότε δακτύλιον εἰς τὴν χεῖρα αὐτοῦ, καὶ
ὑποδήματα εἰς τοὺς πόδας αὐτοῦ.» Δοῦλοι οἱ τοῦ
μυστηρίου τῆς χάριτος κήρυκες καὶ διάκονοι, οἱ διὰ
τοῦ ἁγίου βαπτίσματος τὴν στολὴν ἀμφιεννύντες,
οὐκ ἄλλην, ἀλλὰ τὴν πρώτην, ἧς διὰ παρακοῆς
ἐγυμνώθη ὁ ἄνθρωπος, ἅμα τῇ γεύσει γυμνὸν ἑαυτὸν
θεασάμενος. Καὶ περὶ τὴν χεῖρα τίθησι τὸν δακτύλιον, ἐλευθερῶν αὐτὸν τῆς δουλείας τοῦ τῆς ἁμαρ
τίας πολίτου, καὶ διὰ τῆς ἐν τῇ σφενδόνῃ γλυφῆς
τὴν ἐπανάληψιν τῆς εἰκόνος δηλῶν, ἣν ὑπέκρυψε τῇ
κόπρῳ, τῇ τῆς σαρκός φημι ρυπαρία. Ασφαλίζεται
δὲ καὶ τοὺς πόδας τοῖς ὑποδήμασιν, ὡς ἂν μὴ γυμνῇ τῇ πτέρνῃ τῇ κεφαλῇ τοῦ ὄφεως πάλιν ἁλώσιμος γένηται. Εἶεν δ' ἂν ὑποδήματα ὁ τῆς εὐαγγελι
κῆς πολιτείας ἐγκρατής, καὶ κατεσκληκώς βίος, δ
θραύων δι' ἑαυτοῦ καὶ περικλῶν τὰς τῆς ἀκάνθης
ἀκμάς, καὶ κωλύων ἐξ ἀφανοῦς καὶ λεπτῆς ἀρχῆς
τὴν ἁμαρτίαν ἐν τῇ ψυχῇ παρεισδύεσθαι.
• Καὶ θύει τὸν μόσχον τὸν σιτευτόν, ο τὸν ἄσπιλον ὄντως καὶ καθαρὸν, ἂν ἡ ἄμωμος ἔτεκε δάμαgloriæ considens throno: e Venite, benedicti Patris
nei, percipite preparatum vobis regnum ".» Cum
igitur persuasum haberet, coelum esse hæreditatem
suam, eamque deserendo perperam se fcisse, in
cœlum peccasse se dixit.
• Dixit vero pater ad servos suos: Proferte stolam primam, et induite illum et date annulum in
manum ejus, et calceamenta in pedes ejus. › Servi
sunt præcones mysterii gratiæ, et administri, qui
per sanctum baptismum stolam nobis injiciunt non
aliam quam primam illam qua per inobedientiam
spoliatus est homo, cum, simul ac gustavit velitum
cibum, nudum se esse cognovit. Et in manum inserit annulum ex servitute scilicet civis illius, loc,
est peccati, ereptum asserens in libertatem, perque
signum in pala annuli sculptum restitutionem
significat illius imaginis, quam in fuo, carnis dico
sordibus, occultaverat. Pedles vero calceis muuit,
ne iterum serpentis capiti muda planta obnoxius
sit. Significare vero calcei possunt evangelica
conversationis continentem et asperam vitam quæ
per se ipsam spinæ aculeos inflectit atque confringit, impeditque, quominus ex improviso,
tenuique principio in animam se peccatum insinuet.
‹ Et occidit vitulum ságinatum, › illum vere incontaminatum ac purum, quem immaculata juvenλες, τὸν μόσχον τὸν πρᾶον καὶ ἡμερον, τὸν τοὺς cula peperit; vitulum illum mitem ac placidum,
κτείναντας αὐτὸν ταύρους καὶ κύνας μὴ κερατί
σαντα· τοῦτο εἰς θυσίαν δίδωσιν ὁ πατήρ· ι Τοστ
οὗτον γὰρ ἠγάπησεν ὁ Θεὸς τὸν κόσμον, ὥστε τὸν
Υἱὸν αὐτοῦ τὸν μονογενῆ δοῦναι λύτρον ἀντὶ πολλῶν.»
• Καὶ ἤρξαντο εὐφραίνεσθαι.» Αὕτη ἦν ἡ εὐφρο
σύντι, ἣν ἀλλαχοῦ δεῖπνον καὶ γάμον ονομάζει τὸ
Εὐαγγέλιον. Γέγονε γὰρ, ὡς ἀληθῶν, τῷ Θεῷ ἡ τῶν
ἀνθρώπων σωτηρία εὐφροσύνης ὑπόθεσις· καὶ γὰρ
ἐνενέκρωτο τῇ ἁμαρτίᾳ ἡ φύσις ἡμῶν, ἀνεζωώθη δὲ
τῷ Χριστῷ.
Ο υἱός μου γαρ, φησίν, οὗτος νεκρὸς ἦν, καὶ
ἀνέζησε, καὶ ἀπολωλὼς ἦν, καὶ εὑρέθη.» Τοῦτ' άριδήλως ὑπέδειξε κἂν ἐν τῇ παραβολῇ τοῦ ἐμπεσόντος
εἰς τοὺς λῃστάς. Καὶ αὐτὸν γὰρ ἐκ τῶν πληγῶν ἡμιΟνα τα γενόμενον ἀνεζώωσε. Τὸ δέ· «Απολωλώς
καὶ εὑρέθη, ο συνάδει τῇ παραβολῇ τοῦ ἀπολωλότος
προβάτου, καὶ τῆς ἀπολλυμένης δραχμής, ἣν εὑροῦσα
ἡ τοῦ Θεοῦ σοφία χαίρει και γέγηθε. Διὰ δὲ τοῦ
• Matth. xxv, 34. 10 Joan, 111, 16. 11 Luc. xiv,
neque cornu petentem tauros et canes qui ipsum
interimebant: hunc in sacrificium pater dat: ‹ Sic
enim Deus dilexit mundum, ut Filium sunm naigenitum daret, redemptionem pro multis 1. >
109. Ει coeperunt epulari.» Hæc illa lælitia
est, quam alibi cœnam et nuptias Evangelium vocat ". Fuit enim Deo vere lætitiæ causa salus humana. Etenim mortua per peccatum fuerat nostra
natura; sed in Christo revisit.
• Quia hic filius meus, inquit, mortuus erat, et
revixit, perierat, et inventus est.. Hoc etiam in
parabola ejus qui incidit in latrones, planissime
ostendit; hunc enim etiam inflictis plagis semimor –
tuum revocavit ad vitam. Quod autem ait: ‹ Perierat, et inventus est ", › concinit cum parabola
perdita ovis, et drachma, qua reperta, gaudium
hilaritatemque divina Sapientia ostendit. Quod au16; Matth. 22, 2.
11 Luc. xv, 6, 9.
Francisci Scorsi nola.
In pata annuli sculptum. Vide quæ ad hunc
itidem locum faciunt, dicta hom. 14, not. 48.
Significare_vero calcei. Similis seu potius eaden tropologia Gregorii Nyss. libr. De vita Mosa:
Ne igitur, inquit, spinis in hoc arduo virendi itinere
pedes lædantur, non nudis pedibus, sed durioribus
calceis communiti itinerare debemus. Spinæ autem
que pedibus infixæ non solum retinent retardantque, verum etiam enecant, peccata sunt a quibus
durities calceorum defendit; continentissima videlicet, tenuis, ac dura vita, quæ debilitat alque
frangit spinarum acumina, quibus a pravo tenuique
principio ad interiora usque peccata sic ingrediuntur, ut penitus occidant. Graeca Nysseni possem
hic reddere; sed quia longiuscula et non necessaria,
ommitto.
col. 391–392page 130 of 367
PG 132:391δεικτικῶς εἰπεῖν, ο Οὗτος υἱός μου, ο έδειξεν, ὡς ὁ ἕτερος υἱὸς οὔτε νενέκρωτο πώποτε, οὔτε ἀσχ λετο. < *Ην δὲ ὁ υἱὸς αὐτοῦ ὁ πρεσβύτερος ἐν ἀγρῷ, καὶ ὡς ἐρχόμενος ήγγισε τῇ οἰκίᾳ, ήκουσε συμφωνίας καὶ χορῶν, καὶ ὠργίσθη, καὶ οὐκ ἤθελεν εἰσελθεῖν. ο Αγρὸν ἡ Γραφὴ πολλαχοῦ τὸν κόσμον καλεῖ, ἐν ᾧ καὶ τὰς θυγατέρας Ἱερουσαλήμ ἡ ἐν τῷ ᾿Ασματι Νύμφη ὀρχίζουσα ἔλεγεν· «Ωρκισα ὑμᾶς, θυγατέρες Ἱερουσαλήμ, ἐν ταῖς δυνάμεσι, καὶ ἐν ταῖς ἰσχύσεσι τοῦ ἀγροῦ· ἡ καὶ τῷ Νυμφίῳ διαλεγομένη, φησίν· ὁ Ἐλθε, ἀδελφιδέ μου, ἐξέλθωμεν εἰς ἀγρόν.» ᾿Αλλὰ καὶ ἡ μεγάλη τοῦ Εὐαγγελίου φωνὴ τροπικώς ἀγρὸν τὸν κόσμον ἐκάλεσεν. Οπηνίκα γὰρ ὁ Σωτήρ τοῖς μαθηταῖς τὴν παραβολὴν τῶν ζιζανίων ἐσαφή γιζεν, ἀγρὸν τὸν κόσμον ἡρμήνευσε· καὶ μὴν καὶ ἀγρὸς ὁ κόσμος οὗτός ἐστιν, ὁ ἔχων τὰς δύο ἀληθούσας, ὧν ἡ μία παραλαμβάνεται, καὶ ἡ ἄλλη ἀφίεται· καὶ ὁ ἀγρὸς δὲ, ὃν ἡγορακέναι φησὶν ὁ τοῦ μεγάλου δείπνου τὴν κλῆσιν παραιτησάμενος, εἰς ταύτην φέρει τὴν ἔννοιαν. Ἐπεὶ γοῦν οἱ ἄγγελοι «λειτουργικά εἰσι πνεύματα», ὥς φησιν ὁ Ἀπόστολος, «εἰς διακονίαν ἀποστελλόμενα», καὶ οἱ μὲν αὐτῶν τῶν ἐθνῶν προεστήκασιν, οἱ δὲ ἐνὶ ἑκάστῳ τῶν ἀνθρώπων εἰσὶ παρεπόμενοι, ἀκόλουθον ἄρα οὕτω νοεῖσθαι, ὡς ἧκεν ἐξ ἀγροῦ ὁ πρεσβύτερος ἀδελφὸς, δς ἦλθεν ἀπὸ τῶν προνοουμένων ἐθνῶν, ἀπὸ τῶν κατὰ μέρος ἀνθρώπων, ἀπὸ τῶν τοῦ ἀγροῦ, ἤγουν τοῦ τῇδε βίου προνοιῶν τε καὶ διοικήσεων· ἐν τῷ κόσμῳ δὲ ἀπο στέλλονται. Εἰκότως οὖν λέγει ἐξ ἀγροῦ ἐληλυθέναι τὸν πρεσβύτερον ἀδελφόν. Τὸ μέντοι 4 ὠργίσθη, καὶ οὐκ ἤθελεν εἰσελθεῖν, ο μὴ τὸν ἐκ βασκανίας θυμὸν ἐμφαίνειν νοήσωμεν· μηδὲ πρὸς τοῦτο κατολισθήσωμεν ενδείας φρενῶν, ἀλλὰ τὴν μετὰ θαύματος ἔκπληξιν ἐμφαίνειν νοήσωμεν. Καὶ γὰρ ἐξέστησαν αἱ τῶν ἀγγέλων δυνάμεις, κατανοοῦσαι τὴν τοῦ Θεοῦ περὶ τὸν ἄνθρωπον ἀγαθότητα. Διά τοι τοῦτο καὶ ἡ τῆς παραβολῆς δραματουργία λόγον ἐμφαίνει ἐμφαντορικὸν τῆς τοιαύτης ἐκπλήξεως. Ἔχω δὲ δι εξιέναι καὶ ἕτερόν τι ἀπόρρητον, δι' οὗ λέγεται όρο γισθῆναι ὁ πρεσβύτερος ἀδελφὸς, καὶ εἰπεῖν τῷ πατρί «Ιδού τοσαῦτα ἔτη δουλεύω σοι, καὶ οὐδέποτε ἐντολήν σου παρέβην, καὶ ἐμοὶ οὐδέποτε ἔδωκας Εν κόσμῳ δὲ ἀποστέλλονται. Εἰκότως οὖν λέγει ἐξ ἀγροῦ ἐληλυθέναι τὸν πρεσβύτερον ἀδελφόν. έμψαντορικόν. ἐμφαντικὸν. κατάλληλονtem signate dixit: • Hic flius meus, ostendit δεικτικῶς εἰπεῖν, ο Οὗτος υἱός μου, ο έδειξεν, ὡς ὁ
alterum filium, nec mortuum unquam nec perdi- ἕτερος υἱὸς οὔτε νενέκρωτο πώποτε, οὔτε ἀπαν
λετο.
tum.
• "Ην δὲ ὁ υἱὸς αὐτοῦ ὁ πρεσβύτερος ἐν ἀγρῷ, καὶ
ὡς ἐρχόμενος ἤγγισε τῇ οἰκίᾳ, ήκουσε συμφωνίας
καὶ χορῶν, καὶ ὠργίσθη, καὶ οὐκ ἤθελεν εἰσελθεῖν.»
Αγρὸν ἡ Γραφὴ πολλαχοῦ τὸν κόσμον καλεῖ, ἐν ᾧ
καὶ τὰς θυγατέρας Ἱερουσαλήμ ἡ ἐν τῷ Ασματι
Νύμφη ὁρκίζουσα ἔλεγεν· ι Ωρκισα ὑμᾶς, θυγατέ
ρες Ἱερουσαλήμ, ἐν ταῖς δυνάμεσι, καὶ ἐν ταῖς
ἰσχύσεσι τοῦ ἀγροῦ· καὶ τῷ Νυμφίῳ διαλεγομένη,
φησίν· ὁ Ἐλθε, ἀδελφιδέ μου, ἐξέλθωμεν εἰς ἀγρόν, ο
᾿Αλλὰ καὶ ἡ μεγάλη τοῦ Εὐαγγελίου φωνὴ τροπικώς
ἀγρὸν τὸν κόσμον ἐκάλεσεν. Ὁπηνίκα γὰρ ὁ Σωτὴρ
τοῖς μαθηταῖς τὴν παραβολὴν τῶν ζιζανίων ἐσαφή
• Erat autem filius ejus senior in agro: et cum
veniret, et appropinquaret domui, audivit synphoniam et chorum, et indignatus est, et nolebat
introire.» Agrum multis in locis Scriptura mundum appellat, in quo filias Jerusalem Sponsa Canticorum adjurans dicebat: • Adjuravi vos, Alia Jerusalem, in virtutibus, et viribus agri ''. Et Spon -
sun alloquens ait: • Veni, dilecte mi, egrediamur
in agrum S., Figurate etiam agrum appellavit mundum magna Evangelii oratio; cum enim Salvator
zizaniorum parabolam discipulis explicavit, agrum
interpretatus est mundum. Et sane etiam hic mundus est ager ille, in quo duæ sunt molentes, qua- νιζεν, ἀγρὸν τὸν κόσμον ἡρμήνευσε· καὶ μὴν καὶ
rum altera assumitur, relinquitur altera. Ager etiam
ille, quem emisse se dicit, qui magnæ cœnæ vocationem respuit, in eumdem ducit nos intellectum.
Quoniam igitur angeli, ‹ sunt administratorii spiritus, › ut ait Apostolus, in ministerium missi¹, ›
quorum alii gentibus præsunt alii singulis hominum comites additi, consequens forsan erit ita
intelligere, quod ille senior frater ex agro venerit,
qui venit ex gentibus suæ curæ commissis, et a singulis hominibus, et a negotiis agri, hoc est a cura
et administratione rerum hujusce vitæ. In munduin
quippe mittuntur merito igitur ex agro rediisse
dicitur senior filius. Quod antem indignatus, nec
voluisse dicitur introire, non indignationem ex invidia profectam significari intelligamus, neque in
eam judicii inopiam prolabamur. Sed quemdam ex
rei miraculo profectum stuporem denotari putemus.
110 Etenim extra se raptæ sunt virtutes angelicæ
Dei erga hominem clementiam considerantes. Et
sane eam ob causam parabola ipsa quasi dramatica
stuporis hujus indicem sermonem inducit. Habeo vero quiddam aliud reconditam, quod promam
ad explicandum, quare iudignatus seuior, et patri
sic dicatur allocutus:
ἀγρὸς ὁ κόσμος οὗτός ἐστιν, ὁ ἔχων τὰς δύο άλφα
θούσας, ὧν ἡ μία παραλαμβάνεται, καὶ ἡ ἄλλη
ἀφίεται· καὶ ὁ ἀγρὸς δὲ, ἂν ἡγορακέναι φησίν δ
τοῦ μεγάλου δείπνου τὴν κλῆσιν παραιτησάμενος, εἰς
ταύτην φέρει τὴν ἔννοιαν. Ἐπεὶ γοῦν οἱ ἄγγελοι
ε λειτουργικά εἰσι πνεύματα», ὥς φησιν ὁ Ἀπόστολος,
· εἰς διακονίαν ἀποστελλόμενα», καὶ οἱ μὲν αὐτῶν
τῶν ἐθνῶν προεστήκασιν, οἱ δὲ ἐνὶ ἑκάστῳ τῶν ἀνθρώ
πων εἰσὶ παρεπόμενοι, ἀκόλουθον ἄρα οὕτω νοεῖσθαι,
ὡς ἧκεν ἐξ ἀγροῦ ὁ πρεσβύτερος ἀδελφὸς, δς ἦλθεν
ἀπὸ τῶν προνοουμένων ἐθνῶν, ἀπὸ τῶν κατὰ μέρος
ἀνθρώπων, ἀπὸ τῶν τοῦ ἀγροῦ, ἤγουν τοῦ τῇδε βίου
προνοιῶν τε καὶ διοικήσεων· ἐν τῷ κόσμῳ δὲ ἀπο
στέλλονται. Εικότως οὖν λέγει ἐξ ἀγροῦ ἐληλυθέναι
τὸν πρεσβύτερον ἀδελφόν. Τὸ μέντοι 4 ὠργίσθη, καὶ
οὐκ ἤθελεν εἰσελθεῖν, ν μὴ τὸν ἐκ βασκανίας θυμὸν
ἐμφαίνειν νοήσωμεν· μηδὲ πρὸς τοῦτο κατολισθή
σωμεν ἐνδείας φρενῶν, ἀλλὰ τὴν μετὰ θαύματος
ἔκπληξιν ἐμφαίνειν νοήσωμεν. Καὶ γὰρ ἐξέστησαν αἱ τῶν ἀγγέλων δυνάμεις, κατανοοῦσαι τὴν τοῦ
Θεοῦ περὶ τὸν ἄνθρωπον ἀγαθότητα. Διά τοι τοῦτο
καὶ ἡ τῆς παραβολῆς δραματουργία λόγον ἐμφαίνει
έμφαντορικὸν τῆς τοιαύτης ἐκπλήξεως. Ἔχω δὲ διεξιέναι καὶ ἕτερόν τι ἀπόρθητον, δι' οὗ λέγεται όρ
γισθῆναι ὁ πρεσβύτερος ἀδελφὸς, καὶ εἰπεῖν τῷ
πατρί
• • Ἰδού τοσαῦτα ἔτη δουλεύω σοι, καὶ οὐδέποτε
έντολήν σου παρέβην, καὶ ἐμοὶ οὐδέποτε ἔδωκας
• Ecce tot annis servio tibi, et nunquam mandatum tuum præterivi, et nunquam dedisti mihi
ts Caut. ms, 5. st Cant. vi, 14.
18 Hebr. 1, 14.
Francisci Scorsi nota.
Quorum alii gentibus præsunt. Sanctos angelos non solum singulis hominibus additos esse
custodes, sed etiam universis rebuspub. regnorum
ac nationum, docent communiter SS. Patres, et
colligitur ex sacris litteris, potissimum ex Dan.
cap. x, ubi fit mentio principis Persarum et Græcorum et Judæorum, per quos intelliguntur angeli illis præfecti provinciis, ut Hieronymus ibi
et omnes nolant. Lege Suarium, lib. vi De an.
gelis, cap. 17, n. 22, qui eam sententiam certam
putat. Notat hoc etiam Dionysius Petavius soc.
nostræ in Synesit hymno 3, ubi etiam dicit esse
veterem Ecclesiae fidem atque doctrinam. Hanc
eamdem doctrinain tradit hie Pater hoc loco.
In mundum quippe mittuntur. Hæc verba
desunt in codd. P. et V. Εν κόσμῳ δὲ ἀποστέλ
λονται. Εἰκότως οὖν λέγει ἐξ ἀγροῦ ἐληλυθέναι
τὸν πρεσβύτερον ἀδελφόν. Sed cum reperisseur es
in Gall. qui semper a me est cognitus pleniores
continere sententias, inserui; magis enim ac magis
suam mentem auctor his explicat; quare per
filium ex agro venientem intelligat angelos, nimirum quia sicuti dicuntur in mundum mitti ad
administrationem, ita merito ex ¿ypoù, qui mundum significat in Evangelio, redire parabolice dici
possunt.
Stuporis hujus indicem. Variant hic in una
voce codd. P. habet εμψαντορικόν. Ναι. έμφαν
τικόν. Gallo κατάλληλον; sed sensus idem.
Homily XXIIHomilia XXII
col. 383–384page 127 of 367
PG 132:383ἔρέφον, ἵνα μετὰ τῶν φίλων μου εὐφρανθῶ. "Οτε δὲ ὁ υἱός σου οὗτος, ὁ καταφαγών σου τὸν βίον μετά πορνῶν, ἦλθε, καὶ ἔθυσας αὐτῷ τὸν μόσχον τὸν σι τευτόν.» Διά τούτων γὰρ καὶ τῶν ἑξῆς ἐμφαίνει ὁ › Κύριος, ὡς παραβάντος τὴν ἐντολὴν τοῦ πρωτ πλάστου Αδάμ, ἀνίσχιστο τῆς γῆς ὁ οὐρανὸς, καὶ ἐκπολεμώμενοι ἦσαν πρὸς τοὺς ἀνθρώπους οἱ ἄγ γελοι ὁρῶντες τὸν Δεσπότην ὑπ' αὐτῶν ὑὅριζόμενον ἀφ' οὗ δὲ ὁ τοῦ Πατρὸ ὄρος καὶ Λόγος τὸν ἐχθρὸν αὐτοῖς καὶ μισούμενον ἀνέλαβεν ἄνθρωπον, καὶ εἰς οὐρανοὺς ἀνήγαγε, τὴν τοιαύτην ἔχθραν διέλυσε. Καὶ τοῦτο ἡ ἀποστολική θεηγορία σαφῶς παρίστησι λέγουσα· ο Ειρηνοποιήσας διὰ τοῦ αἵματος τοῦ Υἱοῦ ‹ αὐτοῦ τὰ ἐν οὐρανῷ καὶ τὰ ἐπὶ γῆς. Ὁ Ὥστε το, “. › χαρά γίνεσθαι ἐν οὐρανῷ ἐπὶ τοῖς μετανοοῦσιν ἁμαρτωλοῖς, μετὰ τὴν τοῦ Κυρίου γέγονεν ἐνανθρώπησιν, καὶ μεταξὺ ἀγγέλων καὶ ἀνθρώπων εἰρην ποίησιν. Οταν οὖν ἀκούσῃς, ὡς ὠργίσθη ὁ προ σβύτερος ἀδελφὸς, καὶ εἶπε τῷ πατρὶ ἅττα δὴ καὶ ἐφθέγξατο, τὴν κατὰ τῶν ἀνθρώπων προτέραν τῶν ἀγγέλων ἀπέχθειαν νόησον· ὅταν δὲ πάλιν τὸν πα τέρα τοῖς λόγοις αὐτὸν τιθασσεύοντα, καὶ πρὸς τὸν ἀδελφὸν εὐμενῶς ἔχειν παρασκευάζοντα, τὴν λύσιν τῆς ἔχθρας ἐμφαίνεσθαι. ᾿Αλλὰ τὸ ῥητὸν αὖθις ἐπ αναλάβωμεν, «Ἰδού τοσαῦτα ἔτη δουλεύω σαι, καὶ οὐδέποτε ἐντολήν σου παρῆλθον.» Παῤῥησίας καὶ ἀληθείας έμπλεως ή φωνή. Ἐν γὰρ τοσούτοις αἰῶσ λατρεύοντα τῷ Θεῷ ἡ νοερὰ τῶν ἀγγέλων φύσις οὐδέποτε παρῆλθε Θεοῦ ἐντολήν, καίτοι τῆς φύσεως δεχομένης τὴν εἰς τὸ χεῖρον τροπήν, ὡς ἐκ τοῦ πε σόντος εωσφόρου μανθάνομεν. Καὶ οὐδέποτέ μοι ἔδωκας ἔρεφον.» Ερίφους τοὺς ἁμαρτωλοὺς ὀνομάζει τὸ Εὐαγγέλιον. Φησὶν οὖν ὡς οὐδέποτέ τινα τῶν Ὁ τοῦ Πατρὸς δρος καὶ Λόγος. Η μή κινουμένη σφραγὶς, ἡ ἀπαράλλα ατος εἰκὼν, ὁ τοῦ Πατρὸς Λόγος καὶ ὄρος. Πατρὸς ὄρον Τάχα δ' ἂν εἴποι τις, ὅτι καὶ ὡς ὄρος πρὸς τὸ ὁριζόμενον ἐπειδὴ καὶ τοῦτο λέγεται ὄρος Λόγος. Ο γάρ ν νοτικώς, φησί, τὸν Υἱόν, τοῦτο γὰρ ἐστι τὸ Ἑωρακώς, κενόηκε τὸν Πατέρα. Καὶ σύντομος ἀπόδειξις, καὶ βαδία τῆς τοῦ Πατρὸς φύσεως ὁ υἱός. Γέννημα γὰρ ἅπαν τοῦ γεννηκότος σιωπῶν λόγος. Λόγος Πατρὸς ὄρος και Λόγονriis praefecti sunt vitiis: ut alius quidem sit Λ συνέσεως, καὶ ὅσα ὁ μέγα; Ἡσαΐας Αρίθμησεν,
dæmon ira, alius inanis gloriæ, alius avaritiae,
alius Invidiæ, et alius alii præsit, odio intempe
rantiam, probro, pigritia: et singula vitia auctorem
proprium, et perniciosum hominibus consiliarium
pacta sint; ita ut rives dicantur bujusmodi animi
perturbationum conditores. Cum igitur audias
lascivientem illum adolescentem uni civium adhæsisse, hoc significari scias, quod unius ex vitiis,
ad quæ dæmones instigant, servus, ac mancipium
factus sit. Si vero etiam de civitate sciscitaris
cujus erat, custos et præses qui adolescentis operam
porcos pascendi conduxit, docebit te Psalmus, cum
civitatem vocat malarum affectionum contuber.
nium. ‹ Vidi iniquitatem et contradictionem in
civitate, et labor in medio ejus, et injustitia, et iniquitas, et usura, et dolus in plateis eorum'.» Qui
igitur hanc civitatem habebat, emisit hominem in
villam suam ut pasceret porcos. Fortasse per
porcos abominandæ et rabidæ luxuriæ passio innuitur: in qua porcorum more volutantur, qui huic
spurco dæmoni parent. Hujus vero turpis dæmonis
agros intellige homines carnis suæ amatores, et
voluptatibus deditos. Optime porro lasciviæ vitium
similitudine porcorum adumbravit. Voluptas enim
veluti circæo in poculo miscens potionem suam,
et stultorum mentem ad vitam similem vitæ porcorum traducens, eos in servitutem redigit suam.
Et sicuti porcorum oculi ad ima suapte natura conversi nihil admirabiliam, coelestium rerum percipiunt, ita ad hæc vitia detractus animus rerum intelligibilium pulchritudinem non sentit. Cum vero
multæ sint 106 passiones, quæ rationem humanam
oppugnant, nullam profecto tantam vim habet alia,
ut cum hoc voluptatis morbo æquiparari queat.
Pecudes enim revera homines facit, suum more,
fœditate illa gloriantes; ut etiam sordibus ipsis
satiari usque concupiscant.
• Cupiebat enim, inquit, satiari ventrem suum
de siliquis quas porci comedebant, ac nemo illi
dabat Ille igitur ex ætate et sensu adolescentior
tantum et subulci ministerio lucratus est, ut fame
angeretur, et porcorum pabnlo expleri percuperet.
Hæc sunt amatorum nequitiam præmia: hisce donis
assectatores suos remuneratur voluptas; tales bonores dæmonum solent esse. Qui enim temperate
* Psal. Liv, 10, 11, 12.
Francisci
Præfecti sunt vitiis. Quod dæmones distri
buta habeant ministeria ratione personarum et
nationum quibus impugnandis præfecti sint, probabile videtur theologis etiam scholasticis cum Magistro in ut, dist. 6, et illud insinuat D. Thomas
apart. quaest. 106, art. 1, his verbis: Deputant sibi
ministros ad hominum impugnationem, sicuti et angeli Deo ministrant ad hominum salutem. Quod
vero etiam dispertita habeant vitia, et peccata ad
que sollicitent homines, ut alius dæmon sit alius
οὕτως οἱ τοῦ Θεοῦ ἀντίπαλοι τοῖς ἐναντίοις τετάχα.
ται, ὡς ἄλλον μὲν εἶναι τὸν δαίμονα τοῦ θυμοῦ, ὅλο
λον δὲ τῆς φιλοδοξίας, ἕτερον τῆς φιλαργυρίας,
καὶ ἄλλον τοῦ φθόνου, καὶ ἄλλον ἄλλου, τοῦ μίσους
τῆς ἀκολασίας, τῆς ὕβρεως, τῆς ἀκηδίας, καὶ τῶν
παθῶν ἕκαστον ἐφευρετὴν ἴδιον κέκτηκε, καὶ τοῖς
ἀνθρώποις σύμβουλον πονηρόν, ὡς πολίτας λέγε
σθαι τῶν παθῶν τοὺς τούτων δημιουργούς. Όταν
οὖν ἀκούσῃς, ὡς ἀποσκιρτήσας ἐκεῖνος ὁ νέος ἑνὶ
ἐκολλήθη τῶν πολιτῶν, τοῦτο δηλοῦσθαι κατάμαθε,
ὡς ἑνὶ τῶν δαιμονιωδῶν παθῶν λάτρης καὶ ὑποχε!-
ριος γέγονεν. Εἰ δὲ καὶ τὴν πόλιν ζητεῖς μαθεῖν, ἧς
πολιοῦχος ἦν ὁ μισθωσάμενος τὸν νέον συοδωτεῖν,
διδάξει σε ὁ ψαλμὸς τὴν πόλιν λέγων ἐκείνην τὴν
ἐκ τῶν πονηρῶν ἐπιτηδευμάτων συνῳκισμένην.
• Εἶδον ἀνομίαν ἐν τῇ πόλει καὶ ἀντιλογίαν, καὶ
ἀνομία καὶ κόπος ἐν μέσῳ αὐτῆς, καὶ ἀδικία, καὶ
τόχος, καὶ δόλος ἐν ταῖς πλατείαις αὐτῆς. Ὁ
γοῦν τὴν τοιαύτην πόλιν οἰκῶν ἔπεμψεν αὐτὸν εἰς
τὸν ἀγρὸν αὐτοῦ βόσκειν χοίρους. Τάχα διὰ τῶν χοίρων τὸ τῆς βδελυρᾶς καὶ λυσσώδους ἀκολασίας πάν
0ος ηνίξατο, ᾧ χοιρηδὸν ἐγκαλινδοῦνται οἱ τῷ μιαρῷ
πειθόμενοι δαίμονι. Αγροὺς δὲ νοήσεις τοῦ βδελυροῦ τούτου δαίμονος τοὺς φιλοτάρχους, καὶ φιληδό
νους. Άριστα δὲ τὸ τῆς ἀκολασίας πάθος τοῖς χοίροις παρείκασεν· ἡ γὰρ ἡδονὴ καθάπερ κιρκαίῳ κρατ
τῆρι τὸν ἑαυτοῦ κυκεώνα κεράσασα, καὶ τὸν τῶν
ἀφρόνων νοῦν πρὸς τὴν χοιρώδη ζωὴν μεταμείνουσα,
λάτρας ἑαυτῆς τίθησι· καὶ ὥσπερ οἱ τῶν συῶν ὀφ
θαλμοὶ εἰς τὸ κάτω παρὰ τῆς φύσεως εστραμμένοι
τῶν οὐρανίων θαυμάτων ἀπείρως ἔχουσιν, οὕτως ἡ
πρὸς τὰ πάθη κατασπασθεῖσα ψυχὴ πρὸς τὸ νοητόν
κάλλος ἀναισθητεῖ. Πολλῶν δὲ ὄντων παθῶν, ἃ τοὺς
λογισμοὺς τῶν ἀνθρώπων καταγωνίζεται, οὐδεμίαν
καθ᾿ ἡμῶν ἰσχὺν ἕτερον πάθος ἔχει, ὡς πρὸς τὴν
νόσον τῆς ἡδονῆς ἐξισάζεσθαι. Βοσκήματα γὰρ ἀληθῶς τοὺς ἀνθρώπους ποιεῖ τῇ ἀτιμίᾳ δίκην συῶν
ἐκπομπεύοντας, ὡς ἀεὶ ἐπιθυμεῖν κορέννυσθαι τοῦ
μιάσματος.
• Ἐπεθύμει γάρ, φησί, γεμίσαι τὴν κοιλίαν αὐτοῦ
ἀπὸ τῶν κερατίων, ὧν ἤσθιον οἱ χοῖροι, καὶ οὐδεὶς
ἐδίδου αὐτῷ.» Ὁ μὲν οὖν νεώτερος κατὰ τὴν γέο
νεσιν καὶ τὴν φρόνησιν τοσοῦτον ἀπώνατο ἐκ τοῦ
συβώτης γενέσθαι, ὅσον ἄγχεσθαι τοῦ λιμοῦ, καὶ
ἱμείρεσθαι τῆς χοιρώδους ἐμπλησθῆναι τροφῆς.
Τοιαῦτα τῶν ἐραστῶν τῆς κακίας τὰ ἔπαθλα· τοιού
τοις δώροις δεξιοῦται ἡ ἡδονὴ τοὺς ἑπομένους αὐτῇ·
Scorsi notæ.
potissimum impnisor, id etiam probabilitate non
caret, et gravi Patrum auctoritate nititur, nt ait
Suarius, lib. vili De angelis, cap. 21, n. 28. Patres
porro ipse citat Origenem, abbatem Serenum apud
Cassianun, Hieronymum multis locis id asserentem,
magistrum Guillelmum Paris., et alios quos irge
apud ipsum Suar., in quorum numerum Theophanes
noster venit qui dæmonem æmulandi Dei studio id
conari dicit.
col. 389–390page 129 of 367
PG 132:389ἢ ἀσεβῶν ἀνθρώπων καὶ βδελυρών, οἷς ἀπηχθόμην ἐγώ, εἰς ἔλεύρον δέδωκα; χάριν ἐμὴν· ὑπὲρ δὲ τῆς τῶν ἀνθρώπων σωτηρίας αὐτὸν τέθυκας τὸν Μουσ γενή. Τί οὖν ὁ κοινὸς Πατὴρ καὶ Δημιουργός Τέκνον, σὺ πάντοτε μετ᾿ ἐμοῦ εἶ, καὶ πάντα τὰ ἐμὰ τά ἐστιν. Εὐφρανθῆναι δὲ καὶ χαρῆναι ἔδει, ὅτι ὁ ἀδελφός σου οὗτος νεκρὸς ἦν, καὶ ἀπέζησε, καὶ ἀπολωλὼς ἦν, καὶ εὑρέθη.» Ορᾷς όπως εἰρηνοποιεῖ, καὶ λύει τὸ τῆς ἔχθρας μεσότοιχον, εἰς ἕν συνάπτων, ἅπερ ἡ πρώτη ἔχθρα διέσχισεν; "Ο γεν αὐτοῖς ἔργοις ἐπλήρωσε, τοῦτο διὰ τῶν λόγων της παραβολῆς ἐσχημάτισεν· ἐν ταὐτῷ δηλοποιησα καὶ τὴν πάλαι τῶν ἀγγέλων πρὸς ἀνθρώπους ἀπέχθεια», καὶ τὴν ὕστερον γενομένην καταλλαγὴν διὰ τοῦ ἑνώ σαντος τῷ ἰδίῳ αἵματι τοῖς οὐρανίοις τὰ ἐπίγεια Χριστοῦ τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ ἡμῶν, τοῦ σὺν Πατρί καὶ ἁγίῳ Πνεύματι δοξαζομένου νῦν, καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. ΟΜΙΛΙΑ ΙΗ'. Εἰς τό·. Οταν ἔλθῃ ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἐν τῇ δόξῃ αὐτοῦ, ν καὶ τὰ λοιπά. Οἷόν τι πάσχουσιν οἱ ἀπό τινος ὑψηλής ακρωρείας εἰς ἀχανές τι κατακύπτοντες πέλαγος, τοιοῦτον νῦν ἐπεπόνθειν ἐγὼ ἐλιγγιάσας ἐν ταῖς ἀναγνωσθείσαις τοῦ Κυρίου φωναῖς, καὶ γεγονώς ὅλος μετάρσιος. καθάπερ ἀπό τινος σκοπιᾶς ἀνατείνας τὸν νοῦν εἰς ἐκεῖνο τὸ φοβερὸν λογοθέσιον. Καί πως τὴν γῆν τοῦ κλαυθμῶνος φαντάζομαι, καὶ τὴν ἀπ' αἰῶνος τῶν ἀνθρώπων πληθύν, καὶ τὴν φρικτὴν αὐτοῦ διανέμησιν, τὴν στάσιν τὴν ἐν τοῖς δεξιοῖς, τὴν ἐν τοῖς σκα:οῖς ἀποκλήρωσιν, τὰς μυριάδας τῶν ἀγγελικῶν παρατάξεων, τὸν φοβερὸν βασιλέα, καὶ τὸν πρὸς τὴν κρίσιν ἀδέκαστον, οἷον ἐν ζυγῷ μέσον ἀμφοῖν ἐφεζόμενον, καὶ ἰσοῤῥόπῳ πλάστιγγι τὰς πράξεις ἡμῶν ταλαντεύοντα· τῶν ἀμοιβῶν τὰς ἐναντιότητας· ἔνθεν τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν, τὴν μακαρίαν Ἐδὲμ, τὴν τῶν πραέων γῆν, τὰς τῶν δικαίων μονάς· ἐκεῖθεν τὰ φοβερά κολαστήρια, τὸ πῦρ τὸ παφλάζον, τὸ ἐξώτερον σκότος, τὸν τῶν ὀδόντων βρυγμόν, τὸν ἄφθιτον τῆς συνειδήσεως σκώληκα, τὸν ἀεὶ μυζῶντα τὴν ψυχὴν δι' αἰσχύνης, καὶ τῇ μνήμῃ τῶν κακῶς βεβιωμένων τὰς ἀλγηδόνας ἀνακαινίζοντα. Ταύτα τῷ νοι λογιζόμενος ιλιγγιῶ καὶ κραδαίνομαι. Αριδήλως γὰρ ἡμῖν πάντα τὸ Εὐαγγέλιον ἐξεικός νισεν. 'Αλλ' ἀναπτύξωμεν τὸν λόγον ἀναλαβόμενοι. Εἶπεν ὁ Κύριος· Όταν ἔλθῃ ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἐν τῇ δόξῃ αὐτοῦ, καὶ πάντες οἱ ἄγγελοι μετ' αὐτοῦ, τότε καθίσει ἐπὶ θρόνου.» Ἐπειδὴ ἡ πρώτη παρουσία Χριστοῦ εὐτελῆς ἐδόκει κατὰ τὸ φαινόμενον· τέκτονος γὰρ ἐνομίζετο παῖς, καὶ βίον διήνυε πένητα, ὡς ἡ πεζοπορία ἐδήλου, καὶ οἱ κρίθινος ἄρτος, καὶ τὸ μὴ ἔχειν που την κεφαλήν κλίναιHOMILIA XVII.
τοχή των οὐρανίων ἀγαθῶν· ἡ γὰρ οὐρανῶν βασι· esse crediderat. Ita quippe dicturus est judex in
λεία τῷ ἀνθρώπῳ ἡτοίμασται· οὕτως εἰπόντος τοῦ
ἐπὶ θρόνου δόξης κριτοῦ· «Δεῦτε, οἱ εὐλογημένοι
τοῦ Πατρός μου, κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην
ἡμῖν βασιλείαν,· ν ἅτε οὖν πεπεισμένος, ὡς κλῆρος
αὐτοῦ ἦν ὁ οὐρανός, δν καταλιπὼν ἐπλημμέλησεν,
εἰ; τὸν οὐρανὸν ἁμαρτῆσαί φησιν.
• Εἶπε δὲ ὁ πατὴρ πρὸς τοὺς δούλους αὐτοῦ· Ἐξενέγκατε τὴν στολὴν τὴν πρώτην, καὶ ἐνδύσατε αυ
τὸν, καὶ δότε δακτύλιον εἰς τὴν χεῖρα αὐτοῦ, καὶ
ὑποδήματα εἰς τοὺς πόδας αὐτοῦ.» Δοῦλοι οἱ τοῦ
μυστηρίου τῆς χάριτος κήρυκες καὶ διάκονοι, οἱ διὰ
τοῦ ἁγίου βαπτίσματος τὴν στολὴν ἀμφιεννύντες,
οὐκ ἄλλην, ἀλλὰ τὴν πρώτην, ἧς διὰ παρακοῆς
ἐγυμνώθη ὁ ἄνθρωπος, ἅμα τῇ γεύσει γυμνὸν ἑαυτὸν
θεασάμενος. Καὶ περὶ τὴν χεῖρα τίθησι τὸν δακτύλιον, ἐλευθερῶν αὐτὸν τῆς δουλείας τοῦ τῆς ἁμαρ
τίας πολίτου, καὶ διὰ τῆς ἐν τῇ σφενδόνῃ γλυφῆς
τὴν ἐπανάληψιν τῆς εἰκόνος δηλῶν, ἣν ὑπέκρυψε τῇ
κόπρῳ, τῇ τῆς σαρκός φημι ρυπαρία. Ασφαλίζεται
δὲ καὶ τοὺς πόδας τοῖς ὑποδήμασιν, ὡς ἂν μὴ γυμνῇ τῇ πτέρνῃ τῇ κεφαλῇ τοῦ ὄφεως πάλιν ἁλώσιμος γένηται. Εἶεν δ' ἂν ὑποδήματα ὁ τῆς εὐαγγελι
κῆς πολιτείας ἐγκρατής, καὶ κατεσκληκώς βίος, δ
θραύων δι' ἑαυτοῦ καὶ περικλῶν τὰς τῆς ἀκάνθης
ἀκμάς, καὶ κωλύων ἐξ ἀφανοῦς καὶ λεπτῆς ἀρχῆς
τὴν ἁμαρτίαν ἐν τῇ ψυχῇ παρεισδύεσθαι.
• Καὶ θύει τὸν μόσχον τὸν σιτευτόν, ο τὸν ἄσπιλον ὄντως καὶ καθαρὸν, ἂν ἡ ἄμωμος ἔτεκε δάμαgloriæ considens throno: e Venite, benedicti Patris
nei, percipite preparatum vobis regnum ".» Cum
igitur persuasum haberet, coelum esse hæreditatem
suam, eamque deserendo perperam se fcisse, in
cœlum peccasse se dixit.
• Dixit vero pater ad servos suos: Proferte stolam primam, et induite illum et date annulum in
manum ejus, et calceamenta in pedes ejus. › Servi
sunt præcones mysterii gratiæ, et administri, qui
per sanctum baptismum stolam nobis injiciunt non
aliam quam primam illam qua per inobedientiam
spoliatus est homo, cum, simul ac gustavit velitum
cibum, nudum se esse cognovit. Et in manum inserit annulum ex servitute scilicet civis illius, loc,
est peccati, ereptum asserens in libertatem, perque
signum in pala annuli sculptum restitutionem
significat illius imaginis, quam in fuo, carnis dico
sordibus, occultaverat. Pedles vero calceis muuit,
ne iterum serpentis capiti muda planta obnoxius
sit. Significare vero calcei possunt evangelica
conversationis continentem et asperam vitam quæ
per se ipsam spinæ aculeos inflectit atque confringit, impeditque, quominus ex improviso,
tenuique principio in animam se peccatum insinuet.
‹ Et occidit vitulum ságinatum, › illum vere incontaminatum ac purum, quem immaculata juvenλες, τὸν μόσχον τὸν πρᾶον καὶ ἡμερον, τὸν τοὺς cula peperit; vitulum illum mitem ac placidum,
κτείναντας αὐτὸν ταύρους καὶ κύνας μὴ κερατί
σαντα· τοῦτο εἰς θυσίαν δίδωσιν ὁ πατήρ· ι Τοστ
οὗτον γὰρ ἠγάπησεν ὁ Θεὸς τὸν κόσμον, ὥστε τὸν
Υἱὸν αὐτοῦ τὸν μονογενῆ δοῦναι λύτρον ἀντὶ πολλῶν.»
• Καὶ ἤρξαντο εὐφραίνεσθαι.» Αὕτη ἦν ἡ εὐφρο
σύντι, ἣν ἀλλαχοῦ δεῖπνον καὶ γάμον ονομάζει τὸ
Εὐαγγέλιον. Γέγονε γὰρ, ὡς ἀληθῶν, τῷ Θεῷ ἡ τῶν
ἀνθρώπων σωτηρία εὐφροσύνης ὑπόθεσις· καὶ γὰρ
ἐνενέκρωτο τῇ ἁμαρτίᾳ ἡ φύσις ἡμῶν, ἀνεζωώθη δὲ
τῷ Χριστῷ.
Ο υἱός μου γαρ, φησίν, οὗτος νεκρὸς ἦν, καὶ
ἀνέζησε, καὶ ἀπολωλὼς ἦν, καὶ εὑρέθη.» Τοῦτ' άριδήλως ὑπέδειξε κἂν ἐν τῇ παραβολῇ τοῦ ἐμπεσόντος
εἰς τοὺς λῃστάς. Καὶ αὐτὸν γὰρ ἐκ τῶν πληγῶν ἡμιΟνα τα γενόμενον ἀνεζώωσε. Τὸ δέ· «Απολωλώς
καὶ εὑρέθη, ο συνάδει τῇ παραβολῇ τοῦ ἀπολωλότος
προβάτου, καὶ τῆς ἀπολλυμένης δραχμής, ἣν εὑροῦσα
ἡ τοῦ Θεοῦ σοφία χαίρει και γέγηθε. Διὰ δὲ τοῦ
• Matth. xxv, 34. 10 Joan, 111, 16. 11 Luc. xiv,
neque cornu petentem tauros et canes qui ipsum
interimebant: hunc in sacrificium pater dat: ‹ Sic
enim Deus dilexit mundum, ut Filium sunm naigenitum daret, redemptionem pro multis 1. >
109. Ει coeperunt epulari.» Hæc illa lælitia
est, quam alibi cœnam et nuptias Evangelium vocat ". Fuit enim Deo vere lætitiæ causa salus humana. Etenim mortua per peccatum fuerat nostra
natura; sed in Christo revisit.
• Quia hic filius meus, inquit, mortuus erat, et
revixit, perierat, et inventus est.. Hoc etiam in
parabola ejus qui incidit in latrones, planissime
ostendit; hunc enim etiam inflictis plagis semimor –
tuum revocavit ad vitam. Quod autem ait: ‹ Perierat, et inventus est ", › concinit cum parabola
perdita ovis, et drachma, qua reperta, gaudium
hilaritatemque divina Sapientia ostendit. Quod au16; Matth. 22, 2.
11 Luc. xv, 6, 9.
Francisci Scorsi nola.
In pata annuli sculptum. Vide quæ ad hunc
itidem locum faciunt, dicta hom. 14, not. 48.
Significare_vero calcei. Similis seu potius eaden tropologia Gregorii Nyss. libr. De vita Mosa:
Ne igitur, inquit, spinis in hoc arduo virendi itinere
pedes lædantur, non nudis pedibus, sed durioribus
calceis communiti itinerare debemus. Spinæ autem
que pedibus infixæ non solum retinent retardantque, verum etiam enecant, peccata sunt a quibus
durities calceorum defendit; continentissima videlicet, tenuis, ac dura vita, quæ debilitat alque
frangit spinarum acumina, quibus a pravo tenuique
principio ad interiora usque peccata sic ingrediuntur, ut penitus occidant. Graeca Nysseni possem
hic reddere; sed quia longiuscula et non necessaria,
ommitto.
col. 397–398page 131 of 367
PG 132:397διὰ τοῦτό φησιν, οὐχ ὁμοίαν ἔσεσθαι τὴν δευτέραν ἐκείνην καὶ μέλλουσαν, ἀλλ' ἐπίδοξον ὄντως καὶ φοβεράν· οὐδ᾽ ἄλλον τὸν τότε μετὰ δόξης ἐλευσόμενον, ἀλλ' αὐτὸν τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου, τὸν νῦν ἐν εὐτελεῖ φαινόμενον σχήματι· ἀμφοτέρας δὲ τὰς θείας παρουσίας Χριστοῦ οἱ θεῖοι χρησμοί προ ηγόρευσαν. Περὶ μὲν γὰρ τῆς πρώτης ὁ Ησαΐας φη σίν· «Εἴδομεν αὐτὸν, καὶ οὔτε εἶδος, οὔτε κάλλος εξο χεν· ἀλλὰ τὸ εἶδος αὐτοῦ ἄτιμον· καί, «Ἰδοὺ ὁ παῖς μου ὁ ἀγαπητός, ἐν ᾧ ηὐδόκησεν ἡ ψυχή μου, ούκ ἐρίσει οὐδὲ κραυγάσει ἐν ταῖς πλατείαις· ο περί δὲ τῆς ἐσχάτης ἐκείνης ὁ τῶν ἐπιθυμιῶν ἀνὴρ οὕτω φησίν· ο Εἶδον ὡς Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου ἐρχό μενον διὰ νεφελῶν. Ἡ δὲ τοῦ Εὐαγγελίου φωνή, Ως ἀστραπὴ, φησίν, ἐκβαίνει ἀπὸ ἀνατολῶν, καὶ φαίνεται εἰς δυσμάς, οὕτως ἔσται ἡ παρουσία τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου.» Καὶ Παῦλος δὲ ὁ μέγας τὸ ἔνδοξον αὐτῆς ἐμφαίνων, ο Εν κελεύσματι, φησί, Θεοῦ, καὶ ἐν φωνῇ ἀρχαγγέλου ἐξ οὐρανοῦ καταβήσεται.» Ηξει γοῦν, ἥξει οὐ μεθ' ὁμοίας λιτότητος, ἀλλὰ μυριοπληθεῖ τάξει ἀγγέλων δορυφορούμενος, καὶ καθιεῖται ἐπὶ τῶν αὐτῷ καὶ μόνῳ πρεπωδεστά των θρόνων, ἐξ ὧν ῥεῖθρα φλογώδη ποταμηδύν προχεόμενα δέους ἀπλέτου καὶ ταράχου πάντα πληροί. Η δὲ τῶν ἀνθρώπων ἀνέκαθεν γεγονυία φύσις ἐν ταὐτῷ συναγείρεται τῇ τῶν προσδοκωμένων εκβάσει κραδαινομένων, ὡς καὶ αὐτῶν δὴ τῶν ἐναρέτως βιωσάντων ἀπιστεῖν τῷ ἀδήλῳ τοῦ μέλο λοντος. Ει Οι χχιν, φόβου καὶ δέους τάρβους. ποτα μηδίν ποτά μια φλογώδη ποτάμια, συναγείρει συναγείρεται εἰ τῶν οὐρανῶν μὲν τῶν ἀνθρώπων ἀπιστεῖν, μπαν, οι στερητικόν α ποπ Καὶ θατέρᾳ χειρὶ τῷ παιδὶ περιπλεκομένη, ἀπίστει κατέχουσα· Ει ἀπιστεῖν παθητικά. ἀπίστει, Διὰ τὴν ὑπερβολὴν τοῦ θαύματος τρόπον τινὰ πάλιν ἀπιστεῖ ἡ Μάρθα. τὸ ἀπιστεῖν,HOMILIA XVIII.
διὰ τοῦτό φησιν, οὐχ ὁμοίαν ἔσεσθαι τὴν δευτέραν similem ait futurum illum secundum, seul gloria sane
ἐκείνην καὶ μέλλουσαν, ἀλλ᾽ ἐπίδοξον ὄντως καὶ
φοβεράν· οὐδ᾽ ἄλλον τὸν τότε μετὰ δόξης έλευσής
μενον, ἀλλ' αὐτὸν τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου, τὸν νῦν
ἐν εὐτελεῖ φαινόμενον σχήματι· ἀμφοτέρας δὲ τῆς
θείας παρουσίας Χριστοῦ οἱ θεῖοι χρησμοί προ
ηγόρευσαν. Περὶ μὲν γὰρ τῆς πρώτης ὁ Ησαΐας φη·
σίν • «Είδομεν αὐτὸν, καὶ οὔτε εἶδος, οὔτε κάλλος εξο
χεν· ἀλλὰ τὸ εἶδος αὐτοῦ ἄτιμον· καί, «Ἰδοὺ ὁ παῖς
μου ὁ ἀγαπητός, ἐν ᾧ ηὐδόκησεν η ψυχή μου, ούχ
ἐρίσει οὐδὲ κραυγάσει ἐν ταῖς πλατείαις· ο περί
δὲ τῆς ἐσχάτης ἐκείνης ὁ τῶν ἐπιθυμιῶν ἀνὴρ
οὕτω φησίν· «Εἶδον ὡς Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου ἐρχόμενον διὰ νεφελῶν. Ἡ δὲ τοῦ Εὐαγγελίου φωνή,
• Ὡς ἀστραπὴ, φησίν, ἐκβαίνει ἀπὸ ἀνατολῶν, καὶ
φαίνεται εἰς δυσμάς, οὕτως ἔσται ἡ παρουσία του
Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου.» Καὶ Παῦλος δὲ ὁ μέγας τὸ
ἔνδοξον αὐτῆς ἐμφαίνων, ο Εν κελεύσματι, φησί,
Θεοῦ, καὶ ἐν φωνῇ ἀρχαγγέλου ἐξ οὐρανοῦ καταβήσεται.» Ηξει γοῦν, ἥξει οὐ μεθ᾽ ὁμοίας λιτότητας,
ἀλλὰ μυριοπληθεῖ τάξει ἀγγέλων δορυφορούμενος,
καὶ καθιεῖται ἐπὶ τῶν αὐτῷ καὶ μόνῳ πρεπωδεστάτων θρόνων, ἐξ ὧν ῥεῖθρα φλογώδη ποταμηδὲν
προχεόμενα δέους ἀπλέτου καὶ ταράχου πάντα
πληροί. Η δὲ τῶν ἀνθρώπων ἀνέκαθεν γεγονυία
φύσις ἐν ταὐτῷ συναγείρεται τῇ τῶν προσδοκωμένων εκβάσει κραδαινομένων, ὡς καὶ αὐτῶν δὴ τῶν
ἐναρέτως βιωσάντων ἀπιστεῖν τῷ ἀδήλῳ τοῦ μέλο
λοντος.
14 Isa. L111, 5. 90 Isa. XLII, 1; Matin. xi, 18.
conspicuum et terrore plenum: nec vero alium
futurum illum, qui tanta cum gloria venturus sit,
sed eumdem ipsum bominis Filium tam ignobili
tunc habitu apparentem. Utrumque hunc divinum
Christi adventum sacra prænuntiarunt oracula. De
primo enim loquitur Isaias: Vilimus eum, et non
labeluat speciem, neque decorem, sed species ejus
inhonorata.» Ει: «Ecce puer meus dilectus, in
quo complacuit anima mea; non contender, neque
clamabit in pluteis ".» De postremo vero illo vir
desideriorum sic loquitur: ‹ Vidi quasi Filium hominis venientem cum nubilus 1» Serno vero
evangelicus ita: «Ut fulgur exit ab oriente, et
paret usque ad occidentem, sic erit adventus Filii
hominis ".. Εt magnus ille Paulus ejus gloriam
explicans: e fu jussu, inquit, Dei, et in voce are
changeli descendet de coelo '.. Veniet igitur, veniet non cum eadem humilitate, sed decem mille
confertisque stipatus agminibus angelorum: et
sedebit in sede, quæ ipsum, et quidem solum maxime deceat. Unde ad instar fluminis flammarum
vortices erumpentes formidine et consternatione omnia implebunt. Onnes vero hominum
nationes, quotquot ab initio exstiterunt, eodem loci
congregabuntur, futurorum eventu contremiscentes;
ut etiam ii, qui cum virtute vitam egerunt, exitum
rei incertum habentes vix confidant
31 Dan. vult, 13.
Francisci Scorsi notæ.
Flammarum vortices. Allusum ad illud Dan.
cap. v: Fluvius igneus rapidusque egrediebatur
a facie ejus; et thronus ejus flammæ ignis; role
ejus ignis accensus. Per quem ignem significari
vin severitatemque divini judicii S. Hieronymus,
aliique recentiores theologi volunt. Vide Bellarm.,
lom. I, De purgatorio, cap. 4.
Formidine et consternatione. In cod. G. pro
nobus verbis φόβου καὶ δέους unum est τάρβους.
Recepi tamen scripturam mei cod., ubi nihil interest utium sequari. At vero tria verba mendose
scripta in P. correxi ex illo altero. Namn ποταμηδέν adverbium recius est in Gal. quam ποτάμια momen; essent enim duo adjectiva, φλογώδη
ποτάμια, ut est in P. Rursus συναγείρει " μ.
omnino pravum est pro συναγείρεται εἰ τῶν οὐρανῶν
βιο τῶν ἀνθρώπων que sunt in Gall.
Vix confidani. Ita verti verbum ἀπιστεῖν,
quamvis in Græco non esset expresse particula
vix; non tamen eam temere addidi, nam et animadverti hune scriptorem ita hoc usurpasse verLin, οι στερητικόν α non s omnino privaret. In
hom. De filio vidum: Καὶ θατέρᾳ χειρὶ τῷ παιδὶ
περιπλεκομένη, ἀπίστει κατέχουσα· Ει allera manu
cum filio implicita vix eum se tenere credebat. Loquitur de vidua filium jam suscitatum indepta.
Et sie profecto res ipsa postulat: dictum enim est
ἀπιστείν ex sensu eorum qui aliquod nec opinaTum bonum repente assequuntur, ut vix illo se
credant polites. Hinc illa apud poetas παθητικά.
Catullus:
Et Terentius:
Vix mihi ipsi credens Thyniam atque Bithynos
ŕsquisse campos.
* Matth. XXIV, 27. 28 | Thess
Teneon' ego te, Antiphila?
Virgilius:
Verane te facies? verus mihi nuntius offers,
Nate Dea?
Sic itaque in illa hom. observavi. In illa etiam de
Lazaro a mortuis revocato cum de imbecilla MarThe fide loqueretur illis indicata verbis Joan, xt,
21: Dcmine, si fuisses hic, frater meus non fuisset
mortua., utitur eadem voce ἀπίστει, eademque significatione ea utitur Ammonins in Catena Græca in
Joannem, quam nuper in lucem protulit Sebastianus Cordelius soc. Jesu: Διὰ τὴν ὑπερβολὴν τοῦ
θαύματος τρόπον τινὰ πάλιν ἀπιστεῖ ἡ Μάρθα.
Quæ verba sic etiam ejus interpres intelligit:
Propter miraculi magnitudinem Martha quodammodo iterum diffidebat. In hac autem veritas ipsa
ila suadet, ut explicetur τὸ ἀπιστεῖν, alioqui enim
justi omnes cum corporibus gloria præditis resurgentes et ad dexteram Christi judicis collocati, qui
pavere et diflidere possunt suo præmio jam fruenles? Sed, uti dixi, sunt hæc per auxesim accipienda, qua sacri oratores utuntur ad commovendum populum, et severitatem divini judicii repræsentandam quod in simili re notavimus supra,
ad hom. 12 ex Sixto Senensi, qui inonet Patrun
concionatorum verba non in suo rigore persæpe
intelligenda. Sed vero etiam eadem hyperbola utitur
Ecclesia, cum in missa pro vita defunctis celebrata
canit:
Quantus tremor est futurus,
Quando judex est venturus,
Cuncta stricte discussurus,
Ut rix justus sit securus
col. 399–400page 132 of 367
PG 132:399ο Καὶ ἀφορεῖ αὐτοὺς ἀπ' ἀλλήλων, ὥσπερ ὁ ποιμὴν ἀφορίζει τὰ πρόβατα ἀπὸ τῶν ἐρίφων. Τι βουλόμενος τοῦτο ποιεῖ; φόβον, οἶμαι, καὶ δέους ἀπαλλάσσων τοὺς ἐκλεκτούς, καὶ ἅμα τροοιμιάζων τὴν μέλλουσαν δύξαν, ἢ ἀτιμίαν διὰ τῆς στάσεως. Προβάτοις δὲ τους δικαίους αφομοιοῖ διὰ τὸ πρᾶον καὶ ἡμερον, καὶ διὰ τὸ τῶν ἐρίων γεννητικὸν, ἐξ ὧν οὐκ αὐτὰ μόνα, ἀλλὰ καὶ οἱ ἄνθρωποι περιθάλπον ται· καὶ μὴν καὶ γάλα βλύζουσι τρόφιμον. Τοῦ δὲ γάλακτος ἡ φύσις, ὡς ἅπαντες ἴσασιν, ἡδεῖα μὲν τῇ γεύσει καὶ θρεπτική, λευκή δὲ τῷ εἴδει και καθαρά, μόνη τῶν ὑγρῶν ἁπάντων εἰδῶν μὴ δε κνύουσα των εἰς αὐτὴν βλεπόντων σκιὰς καὶ ἰνδάλματα, ὅπερ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὑγρῶν πέφυκε γίνεσθαι νέμεται δὲ τὰ πρόβατα οὐκ ἐν βουνοῖς καὶ βαράθροις, ὥσπερ οἱ ἔρεφοι, ἀλλ' ἐν πεδινοῖς τόποις καὶ ἐμα λοῖς, καθαρᾷ τα τρεφόμενα. Σαφή; δὲ πάντως ἡ πρὸς τοὺς δικαίους τούτοις ὁμοίωσις. Καὶ τούτων γὰρ καρπὸς μὲν τῆς ἐλεημοσύνης τὸ ἔριον, ἐξ οὐπερ οἱ γυμνητεύοντες ἐνδιδύσκονται· γάλα δὲ ὁ ἀληθὲς λόγος τῆς πίστεως, ὁ μηδὲν ἔχων ἐν ἑαυτῷ σκ:α δες καὶ ἀνυπόστατον, ὅπερ ἐκ τοῦ μαζοῦ τῆς καρ δίας ἐκβλύζουσιν. Καὶ γὰρ τοπικὴ τῶν μαζῶν θέσις, ἐξ ὧν τοῦ γάλακτος αἱ ῥοαὶ, ἐν τῇ καρδίᾳ ἐστὶν, ἐξ ἧς ἀναβλύζει τὸ τῆς διδασκαλίας γάλα, τὸ γλυκύ τε καὶ τρόφιμον, τὸ λευκόν τε καὶ καθαρὸν, καὶ ψεύ δους παντὸς ἀνεπίμικτον. Εριφος δὲ ἄλλεται μὲν ἐν τοῖς κρημνοῖς, ἀναθρώσκει δὲ καὶ τοῖς φυτοῖς, λυμαινόμενος τοῖς ἀκρέμασι, καὶ σίνων τὸ ἄνθος καὶ τῶν βλαστῶν τὴν εὐπρέπειαν, οὔτε δὲ γάλα βλύζει, οὔτε φέρει χρήσιμον ἔριον. Τοιοῦτοι δέ εἰσιν οὗτοι οἱ τῇ τῆς κακίας ἀταξίᾳ σφᾶς αὐτοὺς ἐριφώσαντες, καὶ ἀλλόμενοι ἐπὶ τῶν κρημνῶν τῆς ἁμαρτίας έρι φηδόν, ἀλλοτρίων δὲ γάμων καὶ πραγμάτων ἔντες δηλήμονες, ἄγονοι δὲ καὶ ἄκαρποι τῶν τῆς ἀρετῆς ἐρίων καὶ τοῦ γαλακτοειδοῦς λόγου τῆς εὐσεβείας, καὶ διὰ τοῦτο ἐν τοῖς σκαιοῖς ἐλαυνόμενοι. Τοιαύτης οὖν γεγενημένης τῆς διακρίσεως πᾶσα ἡ ἀνθρωπί η φύσις μετέωρος ἵσταται, τῇ ἐφ' ἑκατέρᾳ τῶν προσδοκωμένων ἐκβάσει κραδαινομένη, ὡς καὶ αὐτῶν τὴ τῶν ἀγαθῇ συνειδήσει συνεζηκότων ἀπιστεῖν τῷ ἀδέλῳ τοῦ μέλλοντος, ἕως ὁ βασιλεὺς τὴν γλυκεῖαν ἐρεῖ τοῖς δικαίοις φωνήν Ως καὶ τὴν (φύσιν) αὐτῶν δὴ τῶν ένα ρέτως βιωσάντων ἀπιστεῖν τῷ ἀδήλῳ τοῦ μέλλοντος, ἀκολουθίᾳ τῷ ἀδήλῳ τοῦ μέλλοντος. ἐν τῇ καρδίᾳ ἐστὶν, ἐξ ἧς ἀναβλύζει,‹ Et separabit eo- ab invicem, sicut pastor segregat
oves ab hædis, Quorsum hoc faciet? Timore opinor
et formidine electos ut liberet, et simul ut ea
disjunctione quasi quodam præludio futuram gloriam ignominiamque præmonstret. Ovibus porro
justos assimilat, eo quod mansuetæ ac cicures sint,
et vellus ferant; quo quidem vellere non ipsæ
solum, sed homines quoque circumteguntur; 113
oves praterea lacte manant esculento. Lactis porro
natura quæ sit omnes norunt, dulce gustui est et
nutriendi vim habet: candidum vero visu atque
purum, solumque inter omnes latices intuentium in
ipsum umbras imaginesque non refert, quod in aliis
Equoribus fieri natura comparatum est. Pascitur
vero hoc pecus non in collibus salebrisque montium, ut hadi, sed in campestribus planisque locis
puram decerpunt herbam. Aperta igitur est, quæ
inter hos et justos intercedit similitudo. Etenim et
hi quasi lanam eleemosyne fructum ferunt, per
quam nudi operiumtur. Lactis vero instar est vera
sinceraque doctrina fidei, nihil in se umbrosum,
nihil inconstans et mobile continens, quæ ex mamilla cordis emanat. Mamillarum enim situs, unde
sunt scatebra lactis, in corde est, ex quo doctrinæ lac profluit, dulce quidem illud et idoneum
alimento, candidum quoque et purum nulloque
mendacio adulteratum. Hædus contra salit quidem
in praeruptis locis, sed et in plautas eliam insilit,
damnumque virgultis affert, et florum gern.inumque
pulchritu einem decutit. Neque vero lacte scalet,
neque profert utilem lanam. Tales et illi sunt, qui
peccandi petulantia hælis se similes effecerunt,
hæðorumque ritu per peceatorum prærupta assultantes, alienis toris et negotiis infesti sunt. Steriles
etiam sunt, et neque fructum virtutis quasi vellus
ferunt, et lacte doctrinæ pietatis expertes, ideoque
in sinistram merito abacti. Hac igitur divisione facta omne hominum genus suspensum stabit,
et utriusque partis eventum exspectando contremiscet, ut etiam ii qui cum benefactorum conscientia
vixerunt, quid futurum sit ignotum adhuc habentes,
vix securi sibi esse videantur, donec Rex jucumdam illam proferat justis vocem:
• Καὶ ἀφοριεῖ αὐτοὺς ἀπ' ἀλλήλων, ὥσπερ ὁ
ποιμὴν ἀφορίζει τὰ πρόβατα ἀπὸ τῶν ἐρίφων.
Τι βουλόμενος τοῦτο ποιεῖ; Φόβου, οἶμαι, καὶ δέους
ἀπαλλάσσων τοὺς ἐκλεκτούς, καὶ ἅμα τροοιμιάζων
τὴν μέλλουσαν δίξαν, ἢ ἀτιμίαν διὰ τῆς στάσεως.
Προβάτοις δὲ τους δικαίους άτομοιοῖ διὰ τὸ πρᾶον
καὶ ἡμερον, καὶ διὰ τὸ τῶν ἐρίων γεννητικὸν, ἐξ ὧν
οὐκ αὐτὰ μόνα, ἀλλὰ καὶ οἱ ἄνθρωποι περιθάλπον
ται· καὶ μὴν καὶ γάλα βλύζουσι τρόφιμον. Τοῦ δὲ
γάλακτος ἡ φύσις, ὡς ἅπαντες ἴσασιν, ἡδεῖα μὲν
τῇ γεύσει καὶ θρεπτική, λευκὴ δὲ τῷ εἴδει και
καθαρά, μόνη τῶν ὑγρῶν ἁπάντων εἰδῶν μὴ δεικνύουσα των εἰς αὐτὴν βλεπόντων σκιὰς καὶ ἰνδάλ
ματα, ὅπερ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὑγρῶν πέφυκε γίνεσθαι·
νέμεται δὲ τὰ πρόβατα οὐκ ἐν βουνοῖς καὶ βαράθροις,
ὥσπερ οἱ ἔριφοι, ἀλλ' ἐν πεδινοῖς τόποις καὶ ὁμα
λοῖς, καθαρᾷ τα τρεφόμενα. Σαφή; δὲ πάντως ἡ
πρὸς τοὺς δικαίους τούτοις ὁμοίωσις. Καὶ τούτων
γὰρ καρπὸς μὲν τῆς ἐλεημοσύνης τὸ ἔριον, ἐξ οὐπερ
οἱ γυμνητεύοντες ἐνδιδύσκονται· γάλα δὲ ὁ ἀληθὲς
λόγος τῆς πίστεως, ὁ μηδὲν ἔχων ἐν ἑαυτῷ σκου
δες καὶ ἀνυπόστατον, ὅπερ ἐκ τοῦ μαζοῦ τῆς καρ
δίας ἐκβλύζουσιν. Καὶ γὰρ τοπικὴ τῶν μαζῶν θέσις,
ἐξ ὧν τοῦ γάλακτος αἱ ῥοαὶ, ἐν τῇ καρδίᾳ ἐστὶν, ἐξ
ἧς ἀναβλύζει τὸ τῆς διδασκαλίας γάλα, τὸ γλυκύ τε
καὶ τρόφιμον, τὸ λευκόν τε καὶ καθαρὸν, καὶ ψεύ
δους παντὸς ἀνεπίμικτον. Ἔριφος δὲ ἄλλεται μὲν ἐν
τοῖς κρημνοῖς, ἀναθρώσκει δὲ κἂν τοῖς φυτοίς, λυμαι
νόμενος τοῖς ἀκρέμοσι, καὶ σίνων τὸ ἄνθος καὶ τῶν
βλαστῶν τὴν εὐπρέπειαν, οὔτε δὲ γάλα βλύζει,
οὔτε φέρει χρήσιμον ἔριον. Τοιοῦτοι δέ εἰσιν οὗτοι
οἱ τῇ τῆς κακίας ἀταξί, σφᾶς αὐτοὺς ἐριφώσαντες,
καὶ ἀλλόμενοι ἐπὶ τῶν κρημνῶν τῆς ἁμαρτίας έρι
φηδόν, ἀλλοτρίων δὲ γάμων καὶ πραγμάτων ὄντες
δηλήμονες, ἄγονοι δὲ καὶ ἄκαρποι τῶν τῆς ἀρετῆς
ἐρίων καὶ τοῦ γαλακτοειδοῦς λόγου τῆς εὐσετείας,
καὶ διὰ τοῦτο ἐν τοῖς σκαιοῖς ἐλαυνόμενοι. Τοιαύτης
οὖν γεγενημένης τῆς διακρίσεως πᾶσα ἡ ἀνθρωπίνη
φύσις μετέωρος ἵσταται, τῇ ἐφ' ἑκατέρᾳ τῶν προσδο
κωμένων ἐκβάσει κραδαινομένη, ὡς καὶ αὐτῶν τὴ
τῶν ἀγαθῇ συνειδήσει συνεχηκότων ἀπιστεῖν τῷ
ἀδήλῳ τοῦ μέλλοντος, ἕως ὁ βασιλεὺς τὴν γλυκεῖαν
ἐρεῖ τοῖς δικαίοις φωνήν·
Francisci Scorsi notæ
stis edendis dixit, tam magna futura, ut in errorem
inducantur, si fieri possit, etiam electi. Quod pertinet ad varietatem codd. in P. bis hæc sententia
habetur: Ως καὶ τὴν (φύσιν) αὐτῶν δὴ τῶν ἐνα
ρέτως βιωσάντων ἀπιστεῖν τῷ ἀδήλῳ τοῦ μέλλον
τος, et hic, cum de universo hominum genere
congregato ante thronum Christi et infra, cum
de sententiæ prolatione loquitur. In G. vero solum
boc secundo loco. Sed quia utrobique ea sermomis ἀκολουθίᾳ coherent, et suspicari potui ea uno
loco a scriptore fuisse præcisa, vel negligenter
omissa, utrobique ea reposui prout sunt in P. C.
Timore, opinor, et formidine. Vide quae diximus superiori nota.
Et sane etiam his verbis videtur alludi ad illud diem illum judicii præcedentibus a pseudo-Chridivi Petri, epist. 1, cap. 4: Si justus vix sulvabitur, impius et peccator ubi parebunt? De cujus
tamen loci exacto veroque intellectu consule interpretes. Nihil enim hic definio; satis est innuisse.
Porro eodem pertinet quod ab hoc nostro oratore
infra dicitur, Christum ideo impios a justis segregare, ut illos metu et formidine liberet. Non potest
cadere metus in cos, qui jam in termino consultuti, et gloria donati sunt. Sed concionatorie hæc
dicit; perinde ac si diceret, ila se gerere Christum in illa separatione, ac si justos metu libe:are
vellet; tantum scilicet esse illius diei terrorem,
ut etiam justi ipsi in dubitationem ac t...orcis
suæ salutis induci possent, si ejus essent capaces.
Atque hanc conditionem involvi putandum est istis
in verbis, τῷ ἀδήλῳ τοῦ μέλλοντος. Nimirum si
incertum haberent, quod futurum sit, quamvis justi
essent, vix securi sibi esse viderentur. Qua espressa
coditione Christus Dominus de signis et prodigiis
Unde sunt scalebra. Deerant in P. hac, ἐν τῇ
καρδίᾳ ἐστὶν, ἐξ ἧς ἀναβλύζει, etc. quibus decisis manca, adeoque obscura fiebat sententia.
Via securi sibi esse. De hac sententia diximes supra not. 12, ubi ea primo ponitur.
col. 401–402page 133 of 367
PG 132:401Δεῦτε, οἱ εὐλογημένοι τοῦ Πατρός μου, κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην ὑμῖν βασιλείαν ἀπὸ καταβολής κόσμου.» Σκόπει πως διὰ πάντων χαροποιεῖ τοὺς ἐκ δεξιῶν· ἀπὸ τῆς διακρίσεως, ἀπὸ τοῦ τόπου τῆς στάσεως, ἀπὸ τῆς προρρήσεως. "Ινα γὰρ αὐτῶν ἀποξύσῃ τὸ δέος, καὶ ἀπώσῃ τὴν τάραχον, πρῶτον αὐτοῖς διαλέγεται τὸ σύνηθες πρόσρημα ἐπειπών· ι Δεῦτε·, τοῦτο γὰρ αὐτοῖς ἐπεφωνήσει καὶ τῷδε τῷ βίῳ· «Δεῦτε πρός με, πάντες οἱ κοι πῶντες καὶ πεφορτισμένοι, κἀγὼ ἀναπαύσω ὑμᾶς. Αλλ' ἐνταῦθα πλάτος θεωρημάτων διανοιγόμενον καθορῶν, ἀπορῶ, τί πρῶτον, τί δευτέρον, τί δ' ἔπειτα τῷ λόγῳ διαχρήσομαι. Πῶς γὰρ πολλών οὐτῶν μονῶν παρὰ τῷ Πατρὶ, κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου φωνὴν, μόνην τὴν βασιλείαν τοῖς δικαίοις πᾶσι χαρίζεται; Πῶς δὲ καὶ ἐν τῷ καταλόγῳ τῶν μακα ρισμῶν τοῖς πτωχοίς τῷ πνεύματι καὶ τοῖς δεδιωγμένοις ἕνεκεν δικαιοσύνης τὴν βασιλείαν ἔπαθλον δίδωσιν, οὕτως εἰπών· ο Μακάριοι οι πτωχοὶ τῷ πνεύματι, ὅτι αὐτῶν ἐστιν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν.» Ἐνταῦθα δὲ τὸ αὐτὸ γέρας παρέχει, οὐ τοῖς πτω χοῖς τῷ πνεύματι, καὶ τοῖς δεδιωγμένοις, ἀλλὰ τοῖς κτησαμένοις τὸ μεταδοτικὸν, καὶ συμπαθές, καὶ φιλάλληλον. Καίτοι τί συμφωνίαν ἔχει τὸ πτωχεί σαι, καὶ τὸ διωχθήναι, κατά γε τὸ τῆς διανοίας πρόχειρον, πρὸς τὰ τῆς ἀγαπητικῆς συμπαθείας ἀποτελέσματα; Ὁ μὲν γὰρ ἐλεήμων συμφορῶν ἠθνείων ὑπάρχει θεραπευτής, ὁ δὲ πτωχεύων καὶ διωκόμενος τοῦ ἐλεοῦντος προσδέεται· ἀλλὰ τὸ πέρας της δωρεᾶς ἐπὶ πάντων ἴσον ἐστίν· ὁμοίως α γὰρ εἰς τὴν βασιλείαν ἄγει τό τε πτωχεύσαι τῷ πνεύματι, καὶ τὸ διωχθῆναι, καὶ τὸ συμπαθές ἐπιδείξασθαι πρὸς τὸν ὁμόφυλον. Τί οὖν πρὸς ταῦτά ἡ ἔμεν; Ὅτι αἱ ἐντολα! ἀλλήλων ἐξέχονται, πρὸς ένα σκοπὴν συννενευκυίαι, καὶ οἷον συμπνέουσαι καὶ καθάπερ ἐν ὅρμῳ μαργάρων, ἢ ἀλύσει χρυσῇ, Έραστος μάργαρος, ἢ κρίκος εξέχεται τοῦ ἐφεξῆς εἰς εἰς ἔργου συμπλήρωσιν, οὕτως αἱ ἀρεταὶ ἀλλήλων εἰπὶ συνδετικαὶ καὶ οἷον ἀκόλουθοι. "Ο τοίνυν θρέψας τὴν πένητα, καὶ περιβαλὼν τὸν γυμνὸν, καὶ ὑπὸ στέγην τὸν ὀδίτην δεξιωσάμενος, καὶ τῷ ἀσθενοῦντι καὶ τῷ κατακλείστῳ τὴν ἐνδεχομένην θεραπείαν παρασχών, πᾶσαν περιέλαβεν ἀρετὴν, την πραότητα, τὴν μακροθυμίαν, τὴν πτωχείαν τοῦ πνεύματος, καὶ εἴ τι ἕτερον ἐν τοῖς ἐφ' ἡμῶν ἐνεργουμένοις μακαριστόν. Εἰ γὰρ πάντων τῶν κατὰ τὸν βίον ἐπιτηδευμάτων ἡ ἀγάπη κράτιστον είναι ἀνωμολόγηται, ἐπίτασις δὲ ἀγάπης ἔλεος, περιληπτική εἰκόνι, Εἰ δὲ δεῖ Παύλῳ καὶ αὐτῷ Χριστῷ πειθόμενος πρώτην τῶν ἐντολῶν, καὶ μεγίστην, ὡς κεφάλαιον νόμου και προφητῶν τὴν ἀγάπη,ITOMILIA XVIII.
· Δεῦτε, οἱ εὐλογημένοι τοῦ Πατρός μου, κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην ὑμῖν βασιλείαν ἀπὸ
καταβολής κόσμου.» Σκόπει πως διὰ πάντων χαροπκεῖ τοὺς ἐκ δεξιῶν· ἀπὸ τῆς διακρίσεως, ἀπὸ τοῦ
τύπου τῆς στάσεως, ἀπὸ τῆς προῤῥήσεως. Ινα γάρ
αὐτῶν ἀποξύσῃ τὸ δέος, καὶ ἀπώσῃ τὴν τάραχον,
πρῶτον αὐτοῖς διαλέγεται τὸ σύνηθες πρόσρημα
ἐπειπών • Δεῦτε
ο τοῦτο γὰρ αὐτοῖς ἐπεφωνήκει
κἐν τῷὸς τῷ βίῳ· «Δεῦτε πρός με, πάντες οι κοι
τῶντες καὶ πεφορτισμένοι, κἀγὼ ἀναπαύσω ὑμᾶς.
Αλλ' ἐνταῦθα πλάτος θεωρημάτων διανοιγόμενον
καθορῶν, ἀπορῶ, τί πρῶτον, τί δευτέρον, τί
δ' ἔπειτα τῷ λόγῳ διαχρήσομαι. Πῶς γὰρ πολλών
οὐτῶν μονῶν παρὰ τῷ Πατρὶ κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου
φωνὴν, μόνην τὴν βασιλείαν τοῖς δικαίοις πᾶσι
χαρίζεται; Πῶς δὲ καὶ ἐν τῷ καταλόγῳ τῶν μικαρισμῶν τοῖς πτωχοίς τῷ πνεύματι καὶ τοῖς δεδιωγμένοις ἕνεκεν δικαιοσύνης τὴν βασιλείαν ἔπαθλον
δίδωσιν, οὕτως εἰπών· ο Μακάριοι οι πτωχοί τῷ
πνεύματι, ὅτι αὐτῶν ἐστιν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν.»
Ἐνταῦθα δὲ τὸ αὐτὸ γέρας παρέχει, οὐ τοῖς πτω·
χοῖς τῷ πνεύματι, καὶ τοῖς δεδιωγμένοις, ἀλλὰ τοῖς
κτησαμένοις τὸ μεταδοτικὸν, καὶ συμπαθές, καὶ
φιλάλληλον. Καίτοι τί συμφωνίαν ἔχει τὸ πτωχεύσαι, καὶ τὸ διωχθῆναι, κατά γε τὸ τῆς διανοίας
πρόχειρον, πρὸς τὰ τῆς ἀγαπητικῆς συμπαθείας
ἀποτελέσματα; Ὁ μὲν γὰρ ἐλεήμων συμφορῶν
ἠθνείων υπάρχει θεραπευτής, ὁ δὲ πτωχεύων καὶ
δωκόμενος τοῦ ἐλεοῦντος προσδέεται· ἀλλὰ τὸ
πέρας τῆς δωρεᾶς ἐπὶ πάντων ἴσον ἐστίν· ὁμοίως
γὰρ εἰς τὴν βασιλείαν ἄγει τό τε πτωχεῦσαι τῷ
πνεύματι, καὶ τὸ διωχθῆναι, καὶ τὸ συμπαθές
ἐπιδείξασθαι πρὸς τὸν ὁμόφυλον. Τί οὖν πρὸς ταῦτά
κ ημεν; Ὅτι αἱ ἐντολαὶ ἀλλήλων ἐξέχονται, πρὸς
ένα σκοπὸν συννενευκυίαι, καὶ οἷον συμπνέουσαι·
καὶ καθάπερ ἐν ὅρμῳ μαργάρων, ἢ ἀλύσει χρυσῇ,
έλαστος μάργαρος, ἢ κρίκος ἐξέχεται τοῦ ἐφεξῆς εἰς
εἰς ἔργου συμπλήρωσιν, οὕτως αἱ ἀρεταὶ ἀλλήλων
εἰπὶ συνδετικαὶ καὶ οἷον ἀκόλουθοι. Ο τοίνυν θρέψας
τὴν πένητα, καὶ περιβαλὼν τὸν γυμνὸν, καὶ ὑπὸ
στέγην τὸν ὁδίτην δεξιωσάμενος, καὶ τῷ ἀσθενοῦντι
καὶ τῷ κατακλείστῳ τὴν ἐνδεχομένην θεραπείαν
παρασχών, πᾶσαν περιέλαβεν ἀρετὴν, τὴν πραότητα,
τὴν μακροθυμίαν, τὴν πτωχείαν τοῦ πνεύματος,
καὶ εἴ τι ἕτερον ἐν τοῖς ἐφ' ἡμῶν ἐνεργουμένοις
μακαριστόν. Εἰ γὰρ πάντων τῶν κατὰ τὸν βίον
ἐπιτηδευμάτων ἡ ἀγάπη κράτιστον εἶναι ἀνωμολόγηται, ἐπίτασις δὲ ἀγάπης ἔλεος, περιληπτική
so Matth. x1, 13. 38 Juan. XIV, 2. 26 Matth. v, 5.
Venite, benedicti Patris mei, possidete paratum
vobis regnem a constitutione mundi.» Adverte uti
eos qui a dextra sunt, omnibus modis fætos efficiat.
Nimirum separatione ipsa, constitutione loci, alloquio; nam ut corum abstergat metum sollicitudinemque depellat, primum consueta eos allocutione
compellat: • Venite, hoc enim etiam ipsis in
præsenti vita dicebat: Venite ad me omnes, qui
laboratis, et onerati estis, et ego reficiam vos
Sed hic mihi latum 114 considerationum campum -
aperiri videns, quid primum, quid secundum, quid
deinceps orationem prosequar, ambigo. Quomodo
enim, cum, juxta Domini dictum 15, multæ mansiones sint in domo Patris, unum nunc regnum omnibus justis largitur? Quomodo etiam in catalogo
beatitudinum pauperibus spiritu, et iis qui propter
justitiam persecutiones tolerarint, regnum præmii
loco donat, dicens: e Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est reguum coelorum 3;» hic autem
idem tribuit præmium non pauperibus spiritu, neque
iis qui sustinuerint persecutiones, sed iis qui benignitatem, et misericordiam, et amorem in proximum
retinuerint. Et sane juxta primo se offerentem coBilalionem, quam convenientiam habent paupertas
insectationmmque perpessio cum operibus ex misericordia et charitate perfectis? Qui enim misericordiam impertitur, alienis calamitatibus subvenit;
qui vero pauper est et insectationibus premitur,
miserantis indiget; at vero præmii summa æqualis
in omnibus est: in regnum quippe eodem modo
nos ducit, et paupertas spiritus, et tolerantia persecutionum, et misericordiæ affectus in proximos.
Quid igitur ad hæc dicimus? lloc sane quod mandata invicem connexa sunt, et ad unum omnia sco·
pum collimantur et quasi conspirant. Ac veluti in
spira ex unionibus conserta, vel aureo torque
unaque margarita, vel in annulis cum sequeate
cobaret ad absolvendam unius operis perfectionem,
sic et virtutes mutuo inter se nexu continentur,
et quasi sequaces smut. Qui igitur pauperem alit.
et operit nudum, et peregrinum excipit domi, et
agrotanti et in vinculis detento opportunam adhibet
curam, virtutem complexus est omnem, mansuetudi -
nem, patientiam, paupertatein spiritus, et si quid aliud
nostrorum operum est, cui beatitudo tribuitur. Si
enim inter omnia hujus vitæ studia charitatem esse
praestantissimam in confesso est, misericordia vero
est charitatis intensio omnem profer to virtutem.
Francisci Scorsi notæ.
Mutuo inter se nexu. De virtutumn connexone omnes theologi uno consensu loquuntur, ut
qui unam habeat, cæteras habeat; sed perfectam
intellige, et in statu perfecto. Vide Valentiam in
β. 1. p. 2, 1). Thome quest. 7, p. 2, et alios scholasticos, uti id explicent. Apud ethnicos etiam id
i: confesso. Tullius, Tusc. ui: Tres virtutes furiiiuduem, jus:iliam, prudentiam, frugalitas (ea est
proprie temperantia) complexa est: et si hoc quidem
commune est virtutum, omnes enim inter se nexæ
et conjugate. Philo Hebræus eas tanquam gratias
inter se implicitas, et chorum/agentes venustissimæ
εἰκόνι, lil. De vita Mos.
Misericordia vero est charitatis intensto. Locus hic Theophanis ex illa Gregorii Nazianz. forfassis expressus oral. 16, que est De pauperum
amore, ubi cum virtutes reliquas commemorasset,
sic adjungit: Εἰ δὲ δεῖ Παύλῳ καὶ αὐτῷ Χριστῷ
πειθόμενον πρώτην τῶν ἐντολῶν, καὶ μεγίστην,
ὡς κεφάλαιον νόμου και προφητῶν τὴν ἀγάπη,
col. 403–404page 135 of 367
PG 132:403ἄρ᾽ ἁπάσης ἀρετῆς ἡ ἐλεημοσύνη ἐστὶν, ἐπίτασις οὖσα τῆς ἀγαπητικής διαθέσεως. Διὰ τοῦτο τοὺς δικαίους εἰς τὴν βασιλείαν καλῶν, καὶ τὴν εὐποιίαν τούτοις προσμαρτυρῶν, καὶ τὴν ἄλλην ἅπασαν ἀρετὴν κατωρθωκότας ἐδήλωσεν. Οὕτω τοι προσήκει νοεῖν, καὶ διὰ τὸ τοῦ ἑνὸς ἐπάθλου τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν πᾶσαν δηλοῦσθαι τὴν τοῖς δικαίοις ὀφειλομένην τιμήν. Ἐπειδὴ γὰρ τῶν κατὰ τὸν βίον κρείττων πάντων ἡ βασιλεία δοκεῖ, ἐκ τοῦ παρ' ἡμῖν τιμιωτέρου ποιεῖται τὴν δήλωσιν. Οὐδὲ γὰρ ἔστιν εὑρεῖν λόγον κατάλληλον ἐναργώς παραστῆσαι δυνάμενον τῶν ἀῤῥήτων ἀγαθῶν ἐκείνων τὸ μέγεθος. Πῶς γὰρ παρασταίη λόγος τὰ ὑπὲρ αἴσθησιν, καὶ ὀφθαλμοῖς μὲν ἀθέατα, ὡτὶ δὲ ἀνήκοα, ἀνθρωπίνοις δὲ λογισμοῖς ἀνεπίβατα; 'Αλλ', ὡς ἔφην, τὸ δοκοῦν κρεῖττον εἰς δήλωσιν τοῦ λόγου παρέλαβε, διὰ τῆς βασιλείας πᾶσαν ἐμφήνας νοουμένην ἀπόλαυσιν. Ἡ αὐτὴ γὰρ ἐστι καὶ βασιλεία οὐρανῶν, καὶ παρα δείσου τρυφή, καὶ αἰωνία σκηνή, καὶ μονὴ παρὰ τῷ Πατρὶ, καὶ κόλπος Αβραάμ, καὶ χώρα ζώντων, καὶ γῆ πραέων, καὶ ἀναπαύσεως ὕδωρ, καὶ ἄνω Ἱερουσαλὴμ, καὶ βραβεῖον κλήσεως, καὶ χαρίτων στέφανος, καὶ ἐπὶ τραπέζης εὐφροσύνη, καὶ Θεοῦ συνεδρία. Ταῦτα δὲ πάντα τοῖς ἁγίοις ὁ Κύριος γίνεται, καὶ ὥσπερ ἐνταῦθα γέγονεν ἡμῖν ὁ αὐτὸς, καὶ ἰατρὸς, καὶ ποιμὴν, καὶ ἄρτος, καὶ οἶνος, καὶ ἄμπελος, καὶ ὁδὸς, καὶ θύρα, καὶ πέτρα, καὶ ὕδωρ, καὶ πηγή. καὶ ὅσα ἄλλα περὶ αὐτοῦ λέγεται, οὕτως ἐν τῷ μέλλοντι ὁ αὐτὸς τοῖς ἀξίοις πᾶσα εὐφροσύνη καθ ίσταται. Ἐπειδὴ καὶ τῶν ἁγίων ὑπόθεσις ὁ αὐτὸς ἐνταῦθα προέκειτο·· Ἐφ' ὅσον γάρ, φησίν, ἐποί ήσατε ἑνὶ τούτων τῶν ἀδελφῶν μου τῶν ἐλαχίστων, ἐμοὶ ἐποιήσατε·, οὕτω καὶ ἄθλον ἀρετῆς καὶ γέρας αὐτὸς δίδωσιν ἑαυτὸν, εἰπών· «Δεῦτε, κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην ὑμῖν βασιλείαν, ο ότι, ἐστὶν ὁ ταῦτα λέγων Χριστός. Επείνασα γάρ, καὶ ἐδώκατέ μοι φαγεῖν· ἐδίψησα, καὶ ἐποτίσατέ με· ξένος ἤμην, καὶ συνηγάγετέ με· γυμνός, καὶ περιεβάλλετέ με· ἠσθένησα. ὑπολαμβάνειν, ταύτης τὸ κράτιστον εὑρίσκω φιλο πτωχίαν, καὶ τὴν περὶ τὸ συγγενὸς εὐσπλαγχνίαν τε καὶ συμπάθειαν. Οὐδενὶ γὰρ οὕτω τῶν πάντων ὡς ἐλέῳ Θεός θεραπεύεται. Ελεημοσύνης δὲ τῆς βασιλικωτάτης τῶν ἀρετῶν, καὶ φιλοξενίας οὐκ ἐμέλησε τούτῳ; το βασιλικώτατονmisericordia comprehendit, utpote quæ affectum cha- ἄρ᾽ ἁπάσης ἀρετῆς ἡ ἐλεημοσύνη ἐστὶν, ἐπίτασις
ritatis intendat. Ideo cum justos in regnum advocans, eorum in alios beneficentiam prædicat atque
testatur, omne aliud virtutis officium recte præstilisse significat. Ita etiam par est 115 intelligere
sub uno cœlestis regni præmio universam significari
debitam justis mercedem. Cum enim omnibus hujus
vitæ commodis regnum præcellere videatur, ex en
quod maximo apud nos in pretio est, explicare rem
voluit. Non enim est reperire congruens verbum,
quod ineffabilium bonorum illorum magnitudinem
evidenter repræsentare possit. Quæ enim oratio
explicet ca quæ sensu non percipiuntur, neque cermuntur oculis, nec auribus audiuntur, neque lumana ratione comprehendi queunt? Sed ut dixi,
quod primum atque potissimum mortales habent,
id ad explicandam rem oratione desumpsit, et onine
quod mente percipitur oblectamentum, regni nomine
declaravit. Idem enim est caeleste regnum et
paradisi voluptas, et elernum labernaculum, et
mansio apud Patrem, et Abrahæ sinus, et vivorum
regio, et mitium terra, et aqua refectionis, et superma Jerusalem, et bravium vocationis, et corona
gratiarum, et mensæ jucunditas, et solium Dei. Hæc
euim omnia Dominus justis efficitur. Et sicuti in hac
vita factus est idem nobis medicus, pastor, panis,
vinum, vitis, via, ostium, petra, aqua, fons, et quæcunque alia de ipso dicuntur, ita et in futura vita,
jis qui digni habiti fuerint, omnis erit delectamenti
οὖσα τῆς ἀγαπητικής διαθέσεως. Διὰ τοῦτο τοὺς
δικαίους εἰς τὴν βασιλείαν καλῶν, καὶ τὴν εὐποιίαν
τούτοις προσμαρτυρῶν, καὶ τὴν ἄλλην ἅπασαν
ἀρετὴν κατωρθωκότας ἐδήλωσεν. Οὕτω τοι προσήκει
νοεῖν, καὶ διὰ τὸ τοῦ ἑνὸς ἐπάθλου τῆς βασιλείας
τῶν οὐρανῶν πᾶσαν δηλοῦσθαι τὴν τοῖς δικαίοις
ὀφειλομένην τιμήν. Ἐπειδὴ γὰρ τῶν κατὰ τὸν βίον
κρείττων πάντων ἡ βασιλεία δοκεῖ, ἐκ τοῦ παρ'
ἡμῖν τιμιωτέρου ποιεῖται τὴν δήλωσιν. Οὐδὲ γὰρ
ἔστιν εὑρεῖν λόγον κατάλληλον ἐναργώς παραστῆσαι
δυνάμενον τῶν ἀῤῥήτων ἀγαθῶν ἐκείνων τὸ μέγεθος.
Πῶς γὰρ παρασταίη λόγος τὰ ὑπὲρ αἴσθησιν, καὶ
ὀφθαλμοῖς μὲν ἀθέατα, ὡτὶ δὲ ἀνήκοα, ἀνθρωπίνοις
δὲ λογισμοῖς ἀνεπίβατα; 'Αλλ', ὡς ἔφην, τὸ δοκοῦν
κρεῖττον εἰς δήλωσιν τοῦ λόγου παρέλαβε, διὰ τῆς
βασιλείας πᾶσαν ἐμφήνας νοουμένην ἀπόλαυσιν. Ἡ
αὐτὴ γὰρ ἐστι καὶ βασιλεία οὐρανῶν, καὶ παρα
δείσου τρυφή, καὶ αἰωνία σκηνή, καὶ μονὴ παρὰ τῷ
Πατρὶ, καὶ κόλπος Αβραάμ, καὶ χώρα ζώντων, καὶ
γῆ πραέων, καὶ ἀναπαύσεως ὕδωρ, καὶ ἄνω Ἱερουσαλήμ, καὶ βραβεῖον κλήσεως, καὶ χαρίτων στέφανος,
καὶ ἐπὶ τραπέζης εὐφροσύνη, καὶ Θεοῦ συνεδρία.
Ταῦτα δὲ πάντα τοῖς ἁγίοις ὁ Κύριος γίνεται, καὶ
ὥσπερ ἐνταῦθα γέγονεν ἡμῖν ὁ αὐτὸς, καὶ ἰατρὸς,
καὶ ποιμὴν, καὶ ἄρτος, καὶ οἶνος, καὶ ἄμπελος, καὶ
ὁδὸς, καὶ θύρα, καὶ πέτρα, καὶ ὕδωρ, καὶ πηγή.
καὶ ὅσα ἄλλα περὶ αὐτοῦ λέγεται, οὕτως ἐν τῷ
μέλλοντι ὁ αὐτὸς τοῖς ἀξίοις πᾶσα εὐφροσύνη καθ
luco. Et quoniam ipsum sibi in hac vita sancti ho- ίσταται. Ἐπειδὴ καὶ τῶν ἁγίων ὑπόθεσις ὁ αὐτὸς
‣ ines proposuere suæ beneficentiæ scopum: «Quod
enim, inquit, uni ex his fratribus meis fecistis, mihi
fecistis, › ita et ipse semet, et virtutis præmium, et
donum exhibet illis, dicens • Venite, possidete paratum vobis regnum, qui est ipse, qui loquitur
Cristus.
• Esurivi enim, et dedistis mihi manducare;
sitivi, et dedistis mihi bibere; hospes eram, et collegistis me; nudus, et operuistis me; infirmus, et
ἐνταῦθα προέκειτο·· Ἐφ' ὅσον γάρ, φησίν, ἐποί·
ήσατε ἑνὶ τούτων τῶν ἀδελφῶν μου τῶν ἐλαχίστων,
ἐμοὶ ἐποιήσατε·, οὕτω καὶ ἄθλον ἀρετῆς καὶ
γέρας αὐτὸς δίδωσιν ἑαυτὸν, εἰπών· «Δεῦτε, κληρο
νομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην ὑμῖν βασιλείαν, ο ότι,
ἐστὶν ὁ ταῦτα λέγων Χριστός.
• Επείνασα γάρ, καὶ ἐδώκατέ μοι φαγεῖν· ἐδίψησα, καὶ ἐποτίσατέ με· ξένος ἤμην, καὶ συνηγά
γετέ με· γυμνός, καὶ περιεβάλλετέ με· ἠσθένησα.
Francisci Scorsi nola.
ὑπολαμβάνειν, ταύτης τὸ κράτιστον εὑρίσκω φιλοπτωχίαν, καὶ τὴν περὶ τὸ συγγενὸς εὐσπλαγχνίαν τε
καὶ συμπάθειαν. Οὐδενὶ γὰρ οὕτω τῶν πάντων ὡς ἐλέῳ
Θεός θεραπεύεται. Hoc est ex Billio: Si tamen ex
Pauli atque ipsius etiam Christi sententia et auctoritate, charitatem ut legis et prophetarum caput,
præceptorum omnium primum maximumque censendum est hujus præcipuam partem in eo silam
esse comperio, ut pauperes amore ac benevolentia
complectamur, atque eorum qui nobis cognatione
conjuncii sunt, calamitatibus moveamur, et doleamus; neque enim ullus omnino cultus perinde Deo
gratus est, ut misericordia. Addam ad illustrandum
hunc Theophanem Tauromenitanum episcopum
alterius Theophanis, Nicæni nimirum episcopi,
dictum ex epist. 2, mbi de sancto Jobo sermonem
label: Ελεημοσύνης δὲ τῆς βασιλικωτάτης τῶν
ἀρετῶν, καὶ φιλοξενίας οὐκ ἐμέλησε τούτῳ; loc
est ex versione Gonsalvi Ponce, qui eum Latine
redditum in lucem edidit: Eleemosyna autem quæ
inter omnes virtutes principem maxime decel, et
hospitalitas nonne huic curæ fuere? Ita quidem
in epist. vertit Gonsalvus; at in notis non inficiatur, το βασιλικώτατον μusce explicari pracία
"
rissimam et virtutibus cæteris præstantem; quam
explicationem equidem ego magis approbarim et
secundum cam hunc locuin induxi, ut mutuo se
duo Theophanes explicarent et sensus unius alteri
genuinus videretur. Cæterum sanctus Thomas, p.
it, art. 4, quæst. 30: Misericordia, inquit, inter
omnes virtutes, que ad proximum pertinent, polissima est, sicuti etiam est potioris actus. Ita S.
Thomas in corpore, quæ doctrina et ratio est etiam
hujus Patris.
Idem enim est celeste regnum. Eamdem sententiam Gregorius Nyssenus habet libro De vita
Mosa: Hæc autem gloria mullis nuncupatur
Scriptura nominibus; una enim et eadem res hic
quidem lapidis capacitas appellatur; in aliis uulem
paradisus, delicia, tabernaculum æternum, mansio
apud Palrem, Patriarchæ sinus, regio viventium,
aqua requieris, Jerusalem superior, regnum cœlorum,
Babylon vocationis, corona gratiarum, corona pulchritudinis, turris fortitudinis, supermensale yaudium,
Dei consessus, sedes judicii, locus nominatissimus,
occultum tabernaculum. Græcis parco, ne longior
nota sit.
Homily XXIIIHomilia XXIII
col. 401–402page 133 of 367
PG 132:401κι ἐπισκέψασθέ με· ἐν φυλακῇ ήμην, και ήλθετε πως με.» Καταμάθωμεν τίς ἐξ ἀρχῆς τῆς ἐντολῆς ταύτης διαίρεσις, καὶ πῶς οὐκ εἰς πλέον ἢ ἔλαττον τῆς φιλαλληλίας ὁ τρόπος διώρισται· τάχα γὰρ τὸ τέλειον τῆς ἀρετῆς ἐντεῦθεν μανθάνομεν. Ἐπειδὴ γὰρ ὁ ἀπὸ τῶν μονάδων τῶν ἓξ προϊὼν ἀριθμὸς, ἐκ των ιδίων μερῶν συντιθέμενος, ὡς μήτε τὸ ἐλλείπειν ἐν ἑαυτῶ, μήτε πλεονάζειν (εἰς γὰρ ἑαυτοῦ μέρη ἀναλυόμενος, φημὶ δὲ εἰς τρὶς δύο, καὶ δὶς τρεῖς, καὶ ἑξάκις ἓν ἐξ αὐτῶν πάλιν συνίσταται, συνε τιθεμένων τῶν τριῶν, καὶ τοῖν δυοῖν, καὶ τοῦ ἑνὸς) 116 τέλειός ἐστι· τέλειον γὰρ πᾶν ἐξ ἀνάγκης ἐστι τὸ μήτε πλεονάζον ἑαυτοῦ πώποτε, μήτε τινὸς ἑτέρου προσδεόμενον εἰς συμπλήρωσιν· τῶν δὲ ἄλλων ἀριθμῶν, οἱ μέν εἰσιν ὑπερτέλειοι, ὡς ὁ δωδέκατος, οὗ τὰ μέρη συντιθέμενα ὑπερεκπίπτει τὰ δώδεκα οἱ δέ εἰσιν ἀτέλειοι, ὡς ὀκτώ, οὗ τὰ μέρη συντιθέντα προσδεῖται μονάδος εἰς τὸ γενέσθαι ὀκτώ ὁ τοίνυν ἐξ ἀριθμὸς τέλειος ὑπάρχων, ὡς δέδεικται, εἰκότως τὸ τῆς ἐντολῆς περιέλαβε τέλειον. Έχει δὲ ἡ ἀριθμὸς οὗτος καὶ τὴν τριχῆ διάστασιν, μήκος, καὶ βάθος, καὶ πλάτος, ὡς ἐκ τριγώνων συγκείμενος ἐκ τούτων δὲ πάντων τὸ σῶμα. Ὅθεν καὶ ἡ τοῦ κόσμου ‹ κτίσις τὴν τῆς ἐξάδος ἁρμονίαν οὐκ ἔφευγεν. Εν γὰρ ἐξ ἡμέραις ὁ Δημιουργὸς πᾶν τὸ φαινόμενον ἐτεκτήνατο· ἐν πέντε μὲν πᾶσαν τὴν αἰσθητὴν φύ σιν, καὶ ἄλογον, πενταδικὴν αὐτὴν ὑπάρχουσαν· τῇ δὲ ἕκτῃ ἡμέρᾳ διαπλάσας τὸν ἄνθρωπον τὸν ἐφ στῶτα τούτων, καὶ βασιλεύοντα, τὸ κατὰ τῶν αἰσθήσεων αὐτοκρατὲς νομοθετῶν ἀρχῆθεν τῷ νῷ, ὡς ἂν δι' αὐτῶν τὴν διὰ τῶν ἐξ ἐντολῶν πρακτικήν φιλιαITOMILIA XVIII.
· Δεῦτε, οἱ εὐλογημένοι τοῦ Πατρός μου, κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην ὑμῖν βασιλείαν ἀπὸ
καταβολής κόσμου.» Σκόπει πως διὰ πάντων χαροπκεῖ τοὺς ἐκ δεξιῶν· ἀπὸ τῆς διακρίσεως, ἀπὸ τοῦ
τύπου τῆς στάσεως, ἀπὸ τῆς προῤῥήσεως. Ινα γάρ
αὐτῶν ἀποξύσῃ τὸ δέος, καὶ ἀπώσῃ τὴν τάραχον,
πρῶτον αὐτοῖς διαλέγεται τὸ σύνηθες πρόσρημα
ἐπειπών • Δεῦτε
ο τοῦτο γὰρ αὐτοῖς ἐπεφωνήκει
κἐν τῷὸς τῷ βίῳ· «Δεῦτε πρός με, πάντες οι κοι
τῶντες καὶ πεφορτισμένοι, κἀγὼ ἀναπαύσω ὑμᾶς.
Αλλ' ἐνταῦθα πλάτος θεωρημάτων διανοιγόμενον
καθορῶν, ἀπορῶ, τί πρῶτον, τί δευτέρον, τί
δ' ἔπειτα τῷ λόγῳ διαχρήσομαι. Πῶς γὰρ πολλών
οὐτῶν μονῶν παρὰ τῷ Πατρὶ κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου
φωνὴν, μόνην τὴν βασιλείαν τοῖς δικαίοις πᾶσι
χαρίζεται; Πῶς δὲ καὶ ἐν τῷ καταλόγῳ τῶν μικαρισμῶν τοῖς πτωχοίς τῷ πνεύματι καὶ τοῖς δεδιωγμένοις ἕνεκεν δικαιοσύνης τὴν βασιλείαν ἔπαθλον
δίδωσιν, οὕτως εἰπών· ο Μακάριοι οι πτωχοί τῷ
πνεύματι, ὅτι αὐτῶν ἐστιν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν.»
Ἐνταῦθα δὲ τὸ αὐτὸ γέρας παρέχει, οὐ τοῖς πτω·
χοῖς τῷ πνεύματι, καὶ τοῖς δεδιωγμένοις, ἀλλὰ τοῖς
κτησαμένοις τὸ μεταδοτικὸν, καὶ συμπαθές, καὶ
φιλάλληλον. Καίτοι τί συμφωνίαν ἔχει τὸ πτωχεύσαι, καὶ τὸ διωχθῆναι, κατά γε τὸ τῆς διανοίας
πρόχειρον, πρὸς τὰ τῆς ἀγαπητικῆς συμπαθείας
ἀποτελέσματα; Ὁ μὲν γὰρ ἐλεήμων συμφορῶν
ἠθνείων υπάρχει θεραπευτής, ὁ δὲ πτωχεύων καὶ
δωκόμενος τοῦ ἐλεοῦντος προσδέεται· ἀλλὰ τὸ
πέρας τῆς δωρεᾶς ἐπὶ πάντων ἴσον ἐστίν· ὁμοίως
γὰρ εἰς τὴν βασιλείαν ἄγει τό τε πτωχεῦσαι τῷ
πνεύματι, καὶ τὸ διωχθῆναι, καὶ τὸ συμπαθές
ἐπιδείξασθαι πρὸς τὸν ὁμόφυλον. Τί οὖν πρὸς ταῦτά
κ ημεν; Ὅτι αἱ ἐντολαὶ ἀλλήλων ἐξέχονται, πρὸς
ένα σκοπὸν συννενευκυίαι, καὶ οἷον συμπνέουσαι·
καὶ καθάπερ ἐν ὅρμῳ μαργάρων, ἢ ἀλύσει χρυσῇ,
έλαστος μάργαρος, ἢ κρίκος ἐξέχεται τοῦ ἐφεξῆς εἰς
εἰς ἔργου συμπλήρωσιν, οὕτως αἱ ἀρεταὶ ἀλλήλων
εἰπὶ συνδετικαὶ καὶ οἷον ἀκόλουθοι. Ο τοίνυν θρέψας
τὴν πένητα, καὶ περιβαλὼν τὸν γυμνὸν, καὶ ὑπὸ
στέγην τὸν ὁδίτην δεξιωσάμενος, καὶ τῷ ἀσθενοῦντι
καὶ τῷ κατακλείστῳ τὴν ἐνδεχομένην θεραπείαν
παρασχών, πᾶσαν περιέλαβεν ἀρετὴν, τὴν πραότητα,
τὴν μακροθυμίαν, τὴν πτωχείαν τοῦ πνεύματος,
καὶ εἴ τι ἕτερον ἐν τοῖς ἐφ' ἡμῶν ἐνεργουμένοις
μακαριστόν. Εἰ γὰρ πάντων τῶν κατὰ τὸν βίον
ἐπιτηδευμάτων ἡ ἀγάπη κράτιστον εἶναι ἀνωμολόγηται, ἐπίτασις δὲ ἀγάπης ἔλεος, περιληπτική
so Matth. x1, 13. 38 Juan. XIV, 2. 26 Matth. v, 5.
Venite, benedicti Patris mei, possidete paratum
vobis regnem a constitutione mundi.» Adverte uti
eos qui a dextra sunt, omnibus modis fætos efficiat.
Nimirum separatione ipsa, constitutione loci, alloquio; nam ut corum abstergat metum sollicitudinemque depellat, primum consueta eos allocutione
compellat: • Venite, hoc enim etiam ipsis in
præsenti vita dicebat: Venite ad me omnes, qui
laboratis, et onerati estis, et ego reficiam vos
Sed hic mihi latum 114 considerationum campum -
aperiri videns, quid primum, quid secundum, quid
deinceps orationem prosequar, ambigo. Quomodo
enim, cum, juxta Domini dictum 15, multæ mansiones sint in domo Patris, unum nunc regnum omnibus justis largitur? Quomodo etiam in catalogo
beatitudinum pauperibus spiritu, et iis qui propter
justitiam persecutiones tolerarint, regnum præmii
loco donat, dicens: e Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est reguum coelorum 3;» hic autem
idem tribuit præmium non pauperibus spiritu, neque
iis qui sustinuerint persecutiones, sed iis qui benignitatem, et misericordiam, et amorem in proximum
retinuerint. Et sane juxta primo se offerentem coBilalionem, quam convenientiam habent paupertas
insectationmmque perpessio cum operibus ex misericordia et charitate perfectis? Qui enim misericordiam impertitur, alienis calamitatibus subvenit;
qui vero pauper est et insectationibus premitur,
miserantis indiget; at vero præmii summa æqualis
in omnibus est: in regnum quippe eodem modo
nos ducit, et paupertas spiritus, et tolerantia persecutionum, et misericordiæ affectus in proximos.
Quid igitur ad hæc dicimus? lloc sane quod mandata invicem connexa sunt, et ad unum omnia sco·
pum collimantur et quasi conspirant. Ac veluti in
spira ex unionibus conserta, vel aureo torque
unaque margarita, vel in annulis cum sequeate
cobaret ad absolvendam unius operis perfectionem,
sic et virtutes mutuo inter se nexu continentur,
et quasi sequaces smut. Qui igitur pauperem alit.
et operit nudum, et peregrinum excipit domi, et
agrotanti et in vinculis detento opportunam adhibet
curam, virtutem complexus est omnem, mansuetudi -
nem, patientiam, paupertatein spiritus, et si quid aliud
nostrorum operum est, cui beatitudo tribuitur. Si
enim inter omnia hujus vitæ studia charitatem esse
praestantissimam in confesso est, misericordia vero
est charitatis intensio omnem profer to virtutem.
Francisci Scorsi notæ.
Mutuo inter se nexu. De virtutumn connexone omnes theologi uno consensu loquuntur, ut
qui unam habeat, cæteras habeat; sed perfectam
intellige, et in statu perfecto. Vide Valentiam in
β. 1. p. 2, 1). Thome quest. 7, p. 2, et alios scholasticos, uti id explicent. Apud ethnicos etiam id
i: confesso. Tullius, Tusc. ui: Tres virtutes furiiiuduem, jus:iliam, prudentiam, frugalitas (ea est
proprie temperantia) complexa est: et si hoc quidem
commune est virtutum, omnes enim inter se nexæ
et conjugate. Philo Hebræus eas tanquam gratias
inter se implicitas, et chorum/agentes venustissimæ
εἰκόνι, lil. De vita Mos.
Misericordia vero est charitatis intensto. Locus hic Theophanis ex illa Gregorii Nazianz. forfassis expressus oral. 16, que est De pauperum
amore, ubi cum virtutes reliquas commemorasset,
sic adjungit: Εἰ δὲ δεῖ Παύλῳ καὶ αὐτῷ Χριστῷ
πειθόμενον πρώτην τῶν ἐντολῶν, καὶ μεγίστην,
ὡς κεφάλαιον νόμου και προφητῶν τὴν ἀγάπη,
ή σοφίαν κατωρθωκώς, πρὸς ήταν ασμένην αὐτῷ β σιλείαν ἐπανασταίη. Καὶ τοῦτο ἡνίττετο Μωϋσῆς ἐν Ει τοῖς παλαιοῖς διατάγμασιν, Εβραίον παῖδα λέγων ἓξ ἔτη δουλεύσαντα πρὸς τὴν ἑαυτοῦ συγγένειαν ἐπανάγεσθαι ἐλεύθερον· ὑποδηλοῖ γὰρ τὸν νοῦν καὶ λῶς δεδουλευκότα τῇ τηρήσει τῆς ἐξάδος τῶν ἐντο λῶν, ἐλεύθερον γενέσθαι τῶν παθῶν, καὶ χαίροντα βαδίζειν πρὸς τὴν μακαρίαν πατρίδα, καὶ τὴν νοου μένην συγγένειαν. Ἐπειδὴ δὲ διπλοὺς ὁ ἄνθρωπος, το δρώμενος, καὶ ὁ ἔσωθεν, ὡς Παύλῳ καὶ τῇ ἀλτ θείᾳ δοκεῖ, διπλή πάντως καὶ ἡ τῶν ἐντολῶν ἔσται τήρησις. Οὐ γὰρ μέχρι τῶν φαινομένων στήσεται ὁ τῷ τῆς ἀγάπης φωτί φρυκτωρούμενος, οὐδὲ μόνον τὸν πεινῶντα θρέψει σωματικῶς, ἀλλὰ καὶ ἐνδοτέρω χωρήσει τοῦ φαινομένου, καὶ τῆς ψυχικής κακοπο θείας ἰατρείαν ἐπινοήσει τὴν πρέπουσαν, καὶ και τασκηνώσει μὲν ἐν τόπῳ χλόης, καὶ ἐπὶ ὕδατος ἀναπαύσεως τὸν πεινώντα οὐ λιμὴν ἄρτου, οὐδὲ δίψαν ὕδατος, ἀλλὰ λιμὸν τοῦ ἀκοῦσαι λόγον Κυρίου, και φυγάδα τῆς ἄνω πατρίδος, καὶ ξένον δι' ἔργων φαύλων γενόμενον ἐπὶ τὴν ἰδίαν ἑστίαν χωρήσει ταῖς ἀγαθαῖς εἰσηγήσεσι, καὶ ἄλλον ἀπογυμνωθέντα τῆς πατρικῆς οὐσίας, ὥσπερ τὸν ἄσωτον, καὶ τὴν στολὴν ἐκδυθέντα τῆς σώφρονος βιοτής, διὰ τῆς διδασκαλίας τὴν ἐνάρετον ἀμφιάσει στολὴν, καὶ τῷ καθειργμένῳ ἐν τῷ τῆς ἀγνοίας ζόφω τὸ φῶς ὑποδείξει τῆς γνώ σεως, τὸν δὲ ἀσθενοῦντα τῇ πίστει προσλήψεται, κατὰ τὴν τοῦ Ἀποστόλου παραίνεσιν. Οὕτω ποιήσας πλεονάσει ἐντολὰς, καὶ εἰς πλῆθος ἐπαυξήσει τὰς Εξ. Καί μοι δοκεῖ τοῦτο φιλοσοφεῖν τὸ "Ασματὸ μυστι μὲν ἐν τῷ λέγειν·. Εξήκοντα εἰσι βασιλίσσαι, ο ὡς δεκαπλουμένων διὰ τῆς ἐργασίας τῶν ἐξ ἐντολῶν, καὶ γινομένων ἑξήκοντα, αἱ δὴ καὶ βασίλισσαι εἰκό τως κατονομάζονται, ὡς εἰς τὴν κληρονομίαν τῆς βασιλείας εἰσάγουσαι. Δεῦτε, οἱ εὐλογημένοι τοῦ Πατρός μου, κληρονομήσατε τὴν ἑτοιμασμένην ὑμῖν βασιλείαν ἀπὸ και ταβολής κόσμου ο Διὰ τούτων προσήκει λογίσασθαι, ὡς ἡ μὲν βασιλεία τοῦ Θεοῦ ἀνέκαθεν τοῖς ἀνθρώποις ήτοίμαστοι, τὸ δὲ πῦρ τὸ αἰώνιον, οὐ τοῖς ἀνθρώ τοῖς, ἀλλὰ τῷ διαβόλῳ καὶ τοῖς ἀναποστάταις αὐτοῦ ἀλλ᾽ οἱ ταῖς ἀκίσι τῆς ἁμαρτίας ἀμυχθέντες, καὶ μετανοίᾳ τὴν ἀβουλίαν μὴ διορθώσαντες, τῆς ἑτοιμασθείσης αὐτοῖς βασιλείας ἀλλοτριούμενοι, τῷ αἰωνίῳ πυρὶ ἔκδοτοι γίνονται, ἀκούσαντες Πορεύεσθε ἀπ' ἐμοῦ, οἱ κατηραμένοι, εἰς τὸ πῦρ τὸ αἰώνιον τὸ ἡτοιμασμένον τῷ διαβόλῳ καὶ τοῖς ἀγγέ λοις αὐτοῦ.» Σκόπει δὲ ὅπως ἐπὶ μὲν τῶν δικαίων Εὐλογημένοι τοῦ Πατρός μου, ο φησί, τοὺς δὲ ἐν τοῖς σκαιοῖς κατηραμένους ἀκωλύτως ὠνόμασεν, οὐχ ὑπὸ τοῦ Πατρὸς, ἀλλ᾽ ὑπὸ τῶν ἰδίων ἔργων τὴνITOMILIA XVIII.
· Δεῦτε, οἱ εὐλογημένοι τοῦ Πατρός μου, κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην ὑμῖν βασιλείαν ἀπὸ
καταβολής κόσμου.» Σκόπει πως διὰ πάντων χαροπκεῖ τοὺς ἐκ δεξιῶν· ἀπὸ τῆς διακρίσεως, ἀπὸ τοῦ
τύπου τῆς στάσεως, ἀπὸ τῆς προῤῥήσεως. Ινα γάρ
αὐτῶν ἀποξύσῃ τὸ δέος, καὶ ἀπώσῃ τὴν τάραχον,
πρῶτον αὐτοῖς διαλέγεται τὸ σύνηθες πρόσρημα
ἐπειπών • Δεῦτε
ο τοῦτο γὰρ αὐτοῖς ἐπεφωνήκει
κἐν τῷὸς τῷ βίῳ· «Δεῦτε πρός με, πάντες οι κοι
τῶντες καὶ πεφορτισμένοι, κἀγὼ ἀναπαύσω ὑμᾶς.
Αλλ' ἐνταῦθα πλάτος θεωρημάτων διανοιγόμενον
καθορῶν, ἀπορῶ, τί πρῶτον, τί δευτέρον, τί
δ' ἔπειτα τῷ λόγῳ διαχρήσομαι. Πῶς γὰρ πολλών
οὐτῶν μονῶν παρὰ τῷ Πατρὶ κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου
φωνὴν, μόνην τὴν βασιλείαν τοῖς δικαίοις πᾶσι
χαρίζεται; Πῶς δὲ καὶ ἐν τῷ καταλόγῳ τῶν μικαρισμῶν τοῖς πτωχοίς τῷ πνεύματι καὶ τοῖς δεδιωγμένοις ἕνεκεν δικαιοσύνης τὴν βασιλείαν ἔπαθλον
δίδωσιν, οὕτως εἰπών· ο Μακάριοι οι πτωχοί τῷ
πνεύματι, ὅτι αὐτῶν ἐστιν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν.»
Ἐνταῦθα δὲ τὸ αὐτὸ γέρας παρέχει, οὐ τοῖς πτω·
χοῖς τῷ πνεύματι, καὶ τοῖς δεδιωγμένοις, ἀλλὰ τοῖς
κτησαμένοις τὸ μεταδοτικὸν, καὶ συμπαθές, καὶ
φιλάλληλον. Καίτοι τί συμφωνίαν ἔχει τὸ πτωχεύσαι, καὶ τὸ διωχθῆναι, κατά γε τὸ τῆς διανοίας
πρόχειρον, πρὸς τὰ τῆς ἀγαπητικῆς συμπαθείας
ἀποτελέσματα; Ὁ μὲν γὰρ ἐλεήμων συμφορῶν
ἠθνείων υπάρχει θεραπευτής, ὁ δὲ πτωχεύων καὶ
δωκόμενος τοῦ ἐλεοῦντος προσδέεται· ἀλλὰ τὸ
πέρας τῆς δωρεᾶς ἐπὶ πάντων ἴσον ἐστίν· ὁμοίως
γὰρ εἰς τὴν βασιλείαν ἄγει τό τε πτωχεῦσαι τῷ
πνεύματι, καὶ τὸ διωχθῆναι, καὶ τὸ συμπαθές
ἐπιδείξασθαι πρὸς τὸν ὁμόφυλον. Τί οὖν πρὸς ταῦτά
κ ημεν; Ὅτι αἱ ἐντολαὶ ἀλλήλων ἐξέχονται, πρὸς
ένα σκοπὸν συννενευκυίαι, καὶ οἷον συμπνέουσαι·
καὶ καθάπερ ἐν ὅρμῳ μαργάρων, ἢ ἀλύσει χρυσῇ,
έλαστος μάργαρος, ἢ κρίκος ἐξέχεται τοῦ ἐφεξῆς εἰς
εἰς ἔργου συμπλήρωσιν, οὕτως αἱ ἀρεταὶ ἀλλήλων
εἰπὶ συνδετικαὶ καὶ οἷον ἀκόλουθοι. Ο τοίνυν θρέψας
τὴν πένητα, καὶ περιβαλὼν τὸν γυμνὸν, καὶ ὑπὸ
στέγην τὸν ὁδίτην δεξιωσάμενος, καὶ τῷ ἀσθενοῦντι
καὶ τῷ κατακλείστῳ τὴν ἐνδεχομένην θεραπείαν
παρασχών, πᾶσαν περιέλαβεν ἀρετὴν, τὴν πραότητα,
τὴν μακροθυμίαν, τὴν πτωχείαν τοῦ πνεύματος,
καὶ εἴ τι ἕτερον ἐν τοῖς ἐφ' ἡμῶν ἐνεργουμένοις
μακαριστόν. Εἰ γὰρ πάντων τῶν κατὰ τὸν βίον
ἐπιτηδευμάτων ἡ ἀγάπη κράτιστον εἶναι ἀνωμολόγηται, ἐπίτασις δὲ ἀγάπης ἔλεος, περιληπτική
so Matth. x1, 13. 38 Juan. XIV, 2. 26 Matth. v, 5.
Venite, benedicti Patris mei, possidete paratum
vobis regnem a constitutione mundi.» Adverte uti
eos qui a dextra sunt, omnibus modis fætos efficiat.
Nimirum separatione ipsa, constitutione loci, alloquio; nam ut corum abstergat metum sollicitudinemque depellat, primum consueta eos allocutione
compellat: • Venite, hoc enim etiam ipsis in
præsenti vita dicebat: Venite ad me omnes, qui
laboratis, et onerati estis, et ego reficiam vos
Sed hic mihi latum 114 considerationum campum -
aperiri videns, quid primum, quid secundum, quid
deinceps orationem prosequar, ambigo. Quomodo
enim, cum, juxta Domini dictum 15, multæ mansiones sint in domo Patris, unum nunc regnum omnibus justis largitur? Quomodo etiam in catalogo
beatitudinum pauperibus spiritu, et iis qui propter
justitiam persecutiones tolerarint, regnum præmii
loco donat, dicens: e Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est reguum coelorum 3;» hic autem
idem tribuit præmium non pauperibus spiritu, neque
iis qui sustinuerint persecutiones, sed iis qui benignitatem, et misericordiam, et amorem in proximum
retinuerint. Et sane juxta primo se offerentem coBilalionem, quam convenientiam habent paupertas
insectationmmque perpessio cum operibus ex misericordia et charitate perfectis? Qui enim misericordiam impertitur, alienis calamitatibus subvenit;
qui vero pauper est et insectationibus premitur,
miserantis indiget; at vero præmii summa æqualis
in omnibus est: in regnum quippe eodem modo
nos ducit, et paupertas spiritus, et tolerantia persecutionum, et misericordiæ affectus in proximos.
Quid igitur ad hæc dicimus? lloc sane quod mandata invicem connexa sunt, et ad unum omnia sco·
pum collimantur et quasi conspirant. Ac veluti in
spira ex unionibus conserta, vel aureo torque
unaque margarita, vel in annulis cum sequeate
cobaret ad absolvendam unius operis perfectionem,
sic et virtutes mutuo inter se nexu continentur,
et quasi sequaces smut. Qui igitur pauperem alit.
et operit nudum, et peregrinum excipit domi, et
agrotanti et in vinculis detento opportunam adhibet
curam, virtutem complexus est omnem, mansuetudi -
nem, patientiam, paupertatein spiritus, et si quid aliud
nostrorum operum est, cui beatitudo tribuitur. Si
enim inter omnia hujus vitæ studia charitatem esse
praestantissimam in confesso est, misericordia vero
est charitatis intensio omnem profer to virtutem.
Francisci Scorsi notæ.
Mutuo inter se nexu. De virtutumn connexone omnes theologi uno consensu loquuntur, ut
qui unam habeat, cæteras habeat; sed perfectam
intellige, et in statu perfecto. Vide Valentiam in
β. 1. p. 2, 1). Thome quest. 7, p. 2, et alios scholasticos, uti id explicent. Apud ethnicos etiam id
i: confesso. Tullius, Tusc. ui: Tres virtutes furiiiuduem, jus:iliam, prudentiam, frugalitas (ea est
proprie temperantia) complexa est: et si hoc quidem
commune est virtutum, omnes enim inter se nexæ
et conjugate. Philo Hebræus eas tanquam gratias
inter se implicitas, et chorum/agentes venustissimæ
εἰκόνι, lil. De vita Mos.
Misericordia vero est charitatis intensto. Locus hic Theophanis ex illa Gregorii Nazianz. forfassis expressus oral. 16, que est De pauperum
amore, ubi cum virtutes reliquas commemorasset,
sic adjungit: Εἰ δὲ δεῖ Παύλῳ καὶ αὐτῷ Χριστῷ
πειθόμενον πρώτην τῶν ἐντολῶν, καὶ μεγίστην,
ὡς κεφάλαιον νόμου και προφητῶν τὴν ἀγάπη,
col. 399–400page 132 of 367
PG 132:399ἄραν εἰς ἑαυτοὺς ἐπισπασαμένους. Καλὸν δὲ μηδὲ ἐκεῖνο παραδραμεῖν ἀνεξέταστον, πῶς τοῖς μὲν δι καίοις διαλεγόμενος ἀδελφοὺς ὀνομάζει τους πέντ τας • Ἐφ' ὅσον ἐποιήσατε ἑνὶ τούτων τῶν ἀδελφῶν μου τῶν ἐλαχίστων, ἐμοὶ ἐποιήσατε·· τοὺς δὲ ἁμαρτωλοὺς τῆς ἀσυμπαθείας ἐλέγχων, οὐκ ἀδελφούς τοὺς ἐνδεεῖς, ἀλλ' ἐλαχίστους μόνον ἐκάλεσεν Ἐφ' ὅσον οὐκ ἐποιήσατε ἑνὶ τούτων τῶν ἐλαχίστων, οὐδὲ ἐμοὶ ἐποιήσατε. ο Τάχα πρὸς τὴν ἑκάστου τού των ὑπόνοιαν τὸν λόγον συνύφανεν. Οἱ μὲν γὰρ δίκαιοι κατὰ τὸν τῇδε βίον ὡς ἀδελφοῖς Χριστοῦ προτεῖχον τοῖς πένησιν, οἱ δὲ φαῦλοι ὡς ἐλαχίστους καὶ ἀθλίους ἀπεστρέφοντο. Ὑποδηλοί δέ τι ὁ λόγος καὶ ἕτερον· τῶν πενομένων οἱ μὲν καρτερικῶς μάλα καὶ τληπαθῶς στέγοντες τὰ ἐκ τῆς ἐνδείας κακά, ὡς ὁ διηλκωμένος ἐκεῖνος Λάζαρος, οὐ δυσφήμους ἀφέντες φωνὰς ἐφ᾽ οἷς ἔπασχον· οὗτοι τὴν ἐν τοῖς δεξιοῖς λαχόντες, εἰκότως καὶ ἀδελφοὶ Χριστοῦ κέ κληνται. Οἱ δὲ πρὸς τῇ σωματικῇ πενίᾳ, καὶ τοῦ κατ᾿ ἀρετὴν πλούτου πτωχοῦντες, οὗτοι ἐν τοῖς λαιοῖς ἐλαυνόμενοι, τῆς τοῦ Χριστοῦ συγγενείας ἀπεξενώθησαν. Εκατέρωθεν οὖν πάντων τῶν εὖ πεποιθότων πρὸς ἀμφοτέρους τῷ δεικτικῷ χρῆται λόγῳ, οἱονεὶ δακτύλῳ γνωρίζων τὸν ὑποκείμενον, καὶ ἀδελφούς μὲν καλῶν τοὺς ἐν τοῖς δεξιοῖς πένητας, τοὺς δ' ἐν τοῖς εὐωνύμοις τῆς κλήσεως ταύτης ἀποστερῶν. Καὶ ἀπελεύσονται οὗτοι εἰς κόλασιν αἰώνιον, οἱ δὲ δίκαιοι εἰς ζωὴν αἰώνιον.» "Ωσπερ ἐπὶ τῶν δικαίων βασιλεία μὲν ἦν τὸ διδόμενον ἔπαθλον, πολλὰ δὲ διὰ τοῦ ὀνόματος τῆς βασιλείας εμπεριεί. ληπται, οὕτω διὰ τοῦ αἰωνίου πυρὸς πᾶσαν κολά σεως ἰδέαν ἀνέφηνε, τὸ πῦρ, τὸ σκότος, τὸν σκώληκα, τὸν βρυγμὸν τῶν ὀδόντων, την τάρταρον, τὴν γέενναν. Ἡ γὰρ θεία ἀπόφασις καταλλήλως τῶν Αμαρτημένων ἐμπεσοῦσα, τοῖς μὲν οἷον άνθραξ, τοῖς δὲ οἷον σκώληξ, τοῖς δὲ οἷον γέεννα γίνεται, σαν έως αὐτοὺς κατεσθίουσα, καὶ μήτε φθειρομένη, μήτε μὲν διαφθείρουσα, διὰ τὸ γενέσθαι τὴν φύσιν φθορᾶς ἀνεπίδεκτον. Ἀλλὰ τίς ἐν αἰσθήσει γένηται τῆς ἐσχάτης ἐκείνης καὶ φρικτῆς ἀποφάσεως; τίς παραστήσει λόγος τὸν πικρὸν ἐκεῖνον χωρισμόν, καὶ τὸν ἀνόνητον τοῦ συνειδότος τῶν ἁμαρτωλῶν μετάμελον; "Οπως μὲν ἑαυτοὺς γυμνοὺς καὶ τε τραχηλισμένους ὁρῶσι, τὰς ἁμαρτίας εγκεκολαμμέν νας έχοντας οἷά τινα γράμματα, καὶ ὅσα ἐνταῦθα ἐν νυκτί, καὶ ζόφῳ ἐνεργεῖτο φαῦλα, πάντα τότε εἰς τοὐμφανὲς ἐπιδείκνυνται; Οπως δὲ τοὺς δικαίους ὁρῶντες ἐν τῇ ἀνεκλαλήτῳ λαμπρότητι, τῆς ἀβουλίας ἑαυτοὺς καταμέμφονται; Τίς τὸν κλαυθμὸν ἐκεῖνον πάντα τότε εἰς τοὺμφανὲς ὁρῶντες, ἐν τῇ ἀνεκλαλήτῳ λαμ πρότητι, τὸ ὁρῶντες πάντα τότε Πάντα τότε εἰς τοὺμφανὲς ἐπιδείκνυται. Όπως δὲ τοὺς δικαίους ὁρῶντες ἐν τῇ ἀνεκλαλήτω λαμπρότητι. ὅπως δὲ ἑαυτοὺς γυμνούς.‹ Et separabit eo- ab invicem, sicut pastor segregat
oves ab hædis, Quorsum hoc faciet? Timore opinor
et formidine electos ut liberet, et simul ut ea
disjunctione quasi quodam præludio futuram gloriam ignominiamque præmonstret. Ovibus porro
justos assimilat, eo quod mansuetæ ac cicures sint,
et vellus ferant; quo quidem vellere non ipsæ
solum, sed homines quoque circumteguntur; 113
oves praterea lacte manant esculento. Lactis porro
natura quæ sit omnes norunt, dulce gustui est et
nutriendi vim habet: candidum vero visu atque
purum, solumque inter omnes latices intuentium in
ipsum umbras imaginesque non refert, quod in aliis
Equoribus fieri natura comparatum est. Pascitur
vero hoc pecus non in collibus salebrisque montium, ut hadi, sed in campestribus planisque locis
puram decerpunt herbam. Aperta igitur est, quæ
inter hos et justos intercedit similitudo. Etenim et
hi quasi lanam eleemosyne fructum ferunt, per
quam nudi operiumtur. Lactis vero instar est vera
sinceraque doctrina fidei, nihil in se umbrosum,
nihil inconstans et mobile continens, quæ ex mamilla cordis emanat. Mamillarum enim situs, unde
sunt scatebra lactis, in corde est, ex quo doctrinæ lac profluit, dulce quidem illud et idoneum
alimento, candidum quoque et purum nulloque
mendacio adulteratum. Hædus contra salit quidem
in praeruptis locis, sed et in plautas eliam insilit,
damnumque virgultis affert, et florum gern.inumque
pulchritu einem decutit. Neque vero lacte scalet,
neque profert utilem lanam. Tales et illi sunt, qui
peccandi petulantia hælis se similes effecerunt,
hæðorumque ritu per peceatorum prærupta assultantes, alienis toris et negotiis infesti sunt. Steriles
etiam sunt, et neque fructum virtutis quasi vellus
ferunt, et lacte doctrinæ pietatis expertes, ideoque
in sinistram merito abacti. Hac igitur divisione facta omne hominum genus suspensum stabit,
et utriusque partis eventum exspectando contremiscet, ut etiam ii qui cum benefactorum conscientia
vixerunt, quid futurum sit ignotum adhuc habentes,
vix securi sibi esse videantur, donec Rex jucumdam illam proferat justis vocem:
• Καὶ ἀφοριεῖ αὐτοὺς ἀπ' ἀλλήλων, ὥσπερ ὁ
ποιμὴν ἀφορίζει τὰ πρόβατα ἀπὸ τῶν ἐρίφων.
Τι βουλόμενος τοῦτο ποιεῖ; Φόβου, οἶμαι, καὶ δέους
ἀπαλλάσσων τοὺς ἐκλεκτούς, καὶ ἅμα τροοιμιάζων
τὴν μέλλουσαν δίξαν, ἢ ἀτιμίαν διὰ τῆς στάσεως.
Προβάτοις δὲ τους δικαίους άτομοιοῖ διὰ τὸ πρᾶον
καὶ ἡμερον, καὶ διὰ τὸ τῶν ἐρίων γεννητικὸν, ἐξ ὧν
οὐκ αὐτὰ μόνα, ἀλλὰ καὶ οἱ ἄνθρωποι περιθάλπον
ται· καὶ μὴν καὶ γάλα βλύζουσι τρόφιμον. Τοῦ δὲ
γάλακτος ἡ φύσις, ὡς ἅπαντες ἴσασιν, ἡδεῖα μὲν
τῇ γεύσει καὶ θρεπτική, λευκὴ δὲ τῷ εἴδει και
καθαρά, μόνη τῶν ὑγρῶν ἁπάντων εἰδῶν μὴ δεικνύουσα των εἰς αὐτὴν βλεπόντων σκιὰς καὶ ἰνδάλ
ματα, ὅπερ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὑγρῶν πέφυκε γίνεσθαι·
νέμεται δὲ τὰ πρόβατα οὐκ ἐν βουνοῖς καὶ βαράθροις,
ὥσπερ οἱ ἔριφοι, ἀλλ' ἐν πεδινοῖς τόποις καὶ ὁμα
λοῖς, καθαρᾷ τα τρεφόμενα. Σαφή; δὲ πάντως ἡ
πρὸς τοὺς δικαίους τούτοις ὁμοίωσις. Καὶ τούτων
γὰρ καρπὸς μὲν τῆς ἐλεημοσύνης τὸ ἔριον, ἐξ οὐπερ
οἱ γυμνητεύοντες ἐνδιδύσκονται· γάλα δὲ ὁ ἀληθὲς
λόγος τῆς πίστεως, ὁ μηδὲν ἔχων ἐν ἑαυτῷ σκου
δες καὶ ἀνυπόστατον, ὅπερ ἐκ τοῦ μαζοῦ τῆς καρ
δίας ἐκβλύζουσιν. Καὶ γὰρ τοπικὴ τῶν μαζῶν θέσις,
ἐξ ὧν τοῦ γάλακτος αἱ ῥοαὶ, ἐν τῇ καρδίᾳ ἐστὶν, ἐξ
ἧς ἀναβλύζει τὸ τῆς διδασκαλίας γάλα, τὸ γλυκύ τε
καὶ τρόφιμον, τὸ λευκόν τε καὶ καθαρὸν, καὶ ψεύ
δους παντὸς ἀνεπίμικτον. Ἔριφος δὲ ἄλλεται μὲν ἐν
τοῖς κρημνοῖς, ἀναθρώσκει δὲ κἂν τοῖς φυτοίς, λυμαι
νόμενος τοῖς ἀκρέμοσι, καὶ σίνων τὸ ἄνθος καὶ τῶν
βλαστῶν τὴν εὐπρέπειαν, οὔτε δὲ γάλα βλύζει,
οὔτε φέρει χρήσιμον ἔριον. Τοιοῦτοι δέ εἰσιν οὗτοι
οἱ τῇ τῆς κακίας ἀταξί, σφᾶς αὐτοὺς ἐριφώσαντες,
καὶ ἀλλόμενοι ἐπὶ τῶν κρημνῶν τῆς ἁμαρτίας έρι
φηδόν, ἀλλοτρίων δὲ γάμων καὶ πραγμάτων ὄντες
δηλήμονες, ἄγονοι δὲ καὶ ἄκαρποι τῶν τῆς ἀρετῆς
ἐρίων καὶ τοῦ γαλακτοειδοῦς λόγου τῆς εὐσετείας,
καὶ διὰ τοῦτο ἐν τοῖς σκαιοῖς ἐλαυνόμενοι. Τοιαύτης
οὖν γεγενημένης τῆς διακρίσεως πᾶσα ἡ ἀνθρωπίνη
φύσις μετέωρος ἵσταται, τῇ ἐφ' ἑκατέρᾳ τῶν προσδο
κωμένων ἐκβάσει κραδαινομένη, ὡς καὶ αὐτῶν τὴ
τῶν ἀγαθῇ συνειδήσει συνεχηκότων ἀπιστεῖν τῷ
ἀδήλῳ τοῦ μέλλοντος, ἕως ὁ βασιλεὺς τὴν γλυκεῖαν
ἐρεῖ τοῖς δικαίοις φωνήν·
Francisci Scorsi notæ
stis edendis dixit, tam magna futura, ut in errorem
inducantur, si fieri possit, etiam electi. Quod pertinet ad varietatem codd. in P. bis hæc sententia
habetur: Ως καὶ τὴν (φύσιν) αὐτῶν δὴ τῶν ἐνα
ρέτως βιωσάντων ἀπιστεῖν τῷ ἀδήλῳ τοῦ μέλλον
τος, et hic, cum de universo hominum genere
congregato ante thronum Christi et infra, cum
de sententiæ prolatione loquitur. In G. vero solum
boc secundo loco. Sed quia utrobique ea sermomis ἀκολουθίᾳ coherent, et suspicari potui ea uno
loco a scriptore fuisse præcisa, vel negligenter
omissa, utrobique ea reposui prout sunt in P. C.
Timore, opinor, et formidine. Vide quae diximus superiori nota.
Et sane etiam his verbis videtur alludi ad illud diem illum judicii præcedentibus a pseudo-Chridivi Petri, epist. 1, cap. 4: Si justus vix sulvabitur, impius et peccator ubi parebunt? De cujus
tamen loci exacto veroque intellectu consule interpretes. Nihil enim hic definio; satis est innuisse.
Porro eodem pertinet quod ab hoc nostro oratore
infra dicitur, Christum ideo impios a justis segregare, ut illos metu et formidine liberet. Non potest
cadere metus in cos, qui jam in termino consultuti, et gloria donati sunt. Sed concionatorie hæc
dicit; perinde ac si diceret, ila se gerere Christum in illa separatione, ac si justos metu libe:are
vellet; tantum scilicet esse illius diei terrorem,
ut etiam justi ipsi in dubitationem ac t...orcis
suæ salutis induci possent, si ejus essent capaces.
Atque hanc conditionem involvi putandum est istis
in verbis, τῷ ἀδήλῳ τοῦ μέλλοντος. Nimirum si
incertum haberent, quod futurum sit, quamvis justi
essent, vix securi sibi esse viderentur. Qua espressa
coditione Christus Dominus de signis et prodigiis
Unde sunt scalebra. Deerant in P. hac, ἐν τῇ
καρδίᾳ ἐστὶν, ἐξ ἧς ἀναβλύζει, etc. quibus decisis manca, adeoque obscura fiebat sententia.
Via securi sibi esse. De hac sententia diximes supra not. 12, ubi ea primo ponitur.
col. 405–406page 136 of 367
PG 132:405εκτραγῳδήσει τὸν ἀπαράκλητον, καὶ οἷς ἔκαστος ρίας Τριάδος, τῆς ἐν Πατρὶ, καὶ Υἱῷ, καὶ ἁγίῳ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. ἐλεεινολογεῖται φωνάς; Φεῖς τῆς ὀδυνηρᾶς ἀποφάσεως! ὢ τῆς κακίστης ταύτης ἀνταλλαγῆς! Διὰ τὴν πρόσκαιρον ἀπόλαυσιν τοῦ Θεοῦ ἠλλοτρίωμαι· διὰ τὰς τῆς σαρκὸς ἡδονὰς τῷ αἰωνίῳ πυρὶ παραδίδομαι· διὰ σωματικήν τρυφήν τροφή γίνομαι τῆς ἀσβέστου φλογός. Δικαία ή κρίσις τοῦ Θεοῦ· οὐκ Άνοιξα σπλάγχνα τῷ πένητι, οὐδὲ Θεὸς τοῖς ἐμοῖς. θρήνοις κάμπτεται. Οὐκ ἠλέησα τὸν δεόμενον, οὐδ' αὐτὸς εὑρίσκω τὸν ἐλεοῦντά με. Σκληρὸς ὡράθηνπρὸς τοὺς εἰς ἐμὲ ἁμαρτήσαντας, ἐσκλήρυνα κατ' ἐμαυτοῦ τὴν τοῦ Θεοῦ ἀγαθότητα. Οὕτως ἀκερδή καὶ ἀνόνητα ὀδυρόμενοι, καὶ ἀπὸ ἀγγέλων ἀποτή μων ἐλαυνόμενοι ταῖς ἀτελευτήτοις κολάσεσι παρα δίδονται. Εκείνην, ἀγαπητοί, τὴν ἡμέραν εἰς νοῦν ἀνελίττοντες, καὶ τὴν φρικώδη ἀπόφασιν ἐνθυμούμενοι, σπουδάσωμεν διὰ τῆς εἰς τοὺς πένητας εὐ ποιίας πληρωταί γενέσθαι τῆς ἱερᾶς ἑξάδος τῶν ἐνα τολῶν, καὶ τυχεῖν τῆς ἐκ δεξιῶν στάσεως, καὶ τῆς εὐκταίας εκείνης φωνῆς· «Δεῦτε, οἱ εὐλογημένοι τοῦ Πατρός μου, κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην ὑμῖν βασιλείαν» χάριτι τῆς ζωαρχικής και μακα Πνεύματι γνωριζομένης καὶ δοξαζομένης, νῦν, καὶ ΟΜΙΛΙΑ. ΙΘ'. Εἰς τὸ «Ἐὰν ἀφῆτε τοῖς ἀνθρώποις τὰ παραπτώματα αὐτῶν,» καὶ τὰ λοιπά. Οἱ ἐν τοῖς ἱππικοῖς ἄθλοις ἀγωνιζόμενοι, ἐπειδὰν αὐτοῖς δοθῇ τοῦ δρόμου τὸ σήμαντρον, διασχισθείσης τῆς ὕσπληγγος, θαμινὰ τοὺς ἵππους μαστίζοντες πρὸς τὴν νύσσαν ἐλαύνουσι, συχνοῖς φερόμενοι καὶ κούφοις τοῖς ἁλμασιν· οὐ μὴν μέχρι τῆς νύσσης δ πόνος αὐτοῖς, ἀλλὰ τελέσαι καὶ ἑπτάκυκλον δρόμον ἐπείγονται· οὗτος γὰρ δείκνυσι τὸν νικήσαντα. Ημᾶς δὲ σήμερον ἡ τῆς μετανοίας βαλὶς εἰς αὐτ τὴν ἤγαγε τὴν τῆς νύσσης ἀρχήν. "Ην δὲ ἡμῖν τοῦ δρόμου τῆς μετανοίας ἡ πρώτη βαθμὸς, ἡ τοῦ ἀρε χιτελώνου Ζακχαίου ὑπόθεσις· δ: καλλίστη μάλα σπουδῇ εὐσεβῶς ἐσκόρπισεν, ἅπερ ἀπεβῶς ἐτελώνησεν. Εἶτα ἡ τοῦ τελώνου καὶ Φαρισαίου παρα βολή, ἡ τὴν ἰσχὺν ἡμῖν τῆς χριστομιμητοῦ ταπεινώσεως ὑποδείξασα. Μετὰ ταῦτα ὁ νέος ἐκεῖνος, ὁ κακῶς μὲν αὐτομολήσας πρὸς τὴν χοιρώδη ζωήν, Οὐ πλέον δὲ τῶν ἑπτὰ κύκλων, οὓς σπάτια οἱονεὶ στάδια, καὶ μίσσους ἀντὶ τοῦ ἄθλους περὶ τὴν πυραμίδα ἣν νῦν ὅβελον καλοῦσι διαπλη κτίζοντο οἱ ἀγωνισταί, διὰ τὸ τοσούτους εἶναι πλα νητῶν πόλους.wat? Hen acerham sententiam! pessimam rerum εκτραγῳδήσει τὸν ἀπαράκλητον, καὶ οἷς ἔκαστος
permutationem! Ob parvi temporis voluptatem a
Deo disjunctus sum, ob caruis oblectamenta ælernis flammis addicor; ob corporis delicias cibus
inexstinguibilis ignis efficior. Justnm Dei judicium:
viscera mea pauperibus non aperui, neque meis
lamentis flectitur Deus; non misertus sum egenorum, neque qui mei misereatur, invenio. Durus
et inexorabilis fui adversus eos qui me offenderunt;
divinam erga me clementiam obduravi. Ita sine
illo emolumento 119 ejulantes ab immittibus
angelis detrusi sempiternis suppliciis destinantur.
Diem illum, dilectissimi, mente versantes, et horri
bilem illam sententiam animo agitantes, demus
operam, ut per benignitatem in pauperes sacrum
illud praeceptorum senarium impleanus; atque ita
locum in dextera, et optabilem illam vocem consequamur: c Venite, benedicti Patris mei, possidele
paratum vobis regnum, idque gratia vivificæ
beatæque Trinitatis, quæ in Patre et Filio et
Spiritu sancto prædicatur et glorificatur, nunc et
semper, et in sæcula sæculorum. Amen.
ρίας Τριάδος, τῆς ἐν Πατρὶ, καὶ Υἱῷ, καὶ ἁγίῳ
ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν.
HOMILIA XIX.
In illa verba: ‹ Si dimiseritis hominibus peccala
eorum. ›
ἐλεεινολογεῖται φωνάς; Φεῖς τῆς ὀδυνηρᾶς ἀποφά
σεως! ὢ τῆς κακίστης ταύτης ἀνταλλαγῆς! Διὰ τὴν
πρόσκαιρον ἀπόλαυσιν τοῦ Θεοῦ ἠλλοτρίωμαι· διὰ
τὰς τῆς σαρκὸς ἡδονὰς τῷ αἰωνίῳ πυρὶ παραδίδο
μαι· διὰ σωματικήν τρυφήν τροφή γίνομαι τῆς
ἀσβέστου φλογός. Δικαία ή κρίσις τοῦ Θεοῦ· οὐκ
Άνοιξα σπλάγχνα τῷ πένητι, οὐδὲ Θεὸς τοῖς ἐμοῖς.
θρήνοις κάμπτεται. Οὐκ ἠλέησα τὸν δεόμενον, οὐδ'
αὐτὸς εὑρίσκω τὸν ἐλεοῦντά με. Σκληρὸς ὡράθην
πρὸς τοὺς εἰς ἐμὲ ἁμαρτήσαντας, ἐσκλήρυνα κατ'
ἐμαυτοῦ τὴν τοῦ Θεοῦ ἀγαθότητα. Οὕτως ἀκερδή
καὶ ἀνόνητα ὀδυρόμενοι, καὶ ἀπὸ ἀγγέλων ἀποτήμων ἐλαυνόμενοι ταῖς ἀτελευτήτοις κολάσεσι παραδίδονται. Εκείνην, ἀγαπητοί, τὴν ἡμέραν εἰς νοῦν
ἀνελίττοντες, καὶ τὴν φρικώδη ἀπόφασιν ἐνθυμού
μενοι, σπουδάσωμεν διὰ τῆς εἰς τοὺς πένητας εὐ·
ποιίας πληρωταί γενέσθαι τῆς ἱερᾶς ἑξάδος τῶν ἐνα
τολῶν, καὶ τυχεῖν τῆς ἐκ δεξιῶν στάσεως, καὶ τῆς
εὐκταίας εκείνης φωνῆς· «Δεῦτε, οἱ εὐλογημένοι
τοῦ Πατρός μου, κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην
ὑμῖν βασιλείαν» χάριτι τῆς ζωαρχικής και μακαΠνεύματι γνωριζομένης καὶ δοξαζομένης, νῦν, καὶ
ΟΜΙΛΙΑ. ΙΘ'.
Εἰς τὸ «Ἐὰν ἀφῆτε τοῖς ἀνθρώποις τὰ παραπτώ
ματα αὐτῶν,» καὶ τὰ λοιπά.
Οἱ ἐν τοῖς ἱππικοῖς ἄθλοις ἀγωνιζόμενοι, ἐπειδὰν
Qui contendunt in equestribus certaminibus,
simul ac signum curriculi datum est, apertis car- αὐτοῖς δοθῇ τοῦ δρόμου τὸ σήμαντρον, διασχισθείσης
ceribus equos identidem scutica verberatos ad metam adigunt, et crebris levibusque saltibus ad
cam incitati feruntur. Neque vero eorum labor in
attingenda meta finitur; sed septeno circuitu
conficere cursum approperant; hic enim victorem
decernit. Nos vero hodierna die reseratum jam
pœnitentiæ repagulum ad ipsum obeundæ metæ
perduxit initium. Fuit enim nobis quasi primus
gradus suscepti poenitentiæ cursus Zacchæi principis publicanorum exemplum, qui praeclaro quodam studio per pietatem dispersit, quæ cum impietate congesserat. Proposita deinde publicani
et Pharisæi parabola vim Christianæ humilitatis
ostendens; tum adolescens ille, qui ad subulei
τῆς ὕσπληγγος, θαμινὰ τοὺς ἵππους μαστίζοντες
πρὸς τὴν νύσσαν ἐλαύνουσι, συχνοῖς φερόμενοι καὶ
κούφοις τοῖς ἁλμασιν· οὐ μὴν μέχρι τῆς νύσσης δ
πόνος αὐτοῖς, ἀλλὰ τελέσαι καὶ ἑπτάκυκλον δρόμον
ἐπείγονται· οὗτος γὰρ δείκνυσι τὸν νικήσαντα.
Ημᾶς δὲ σήμερον ἡ τῆς μετανοίας βαλὶς εἰς αὐτ
τὴν ἤγαγε τὴν τῆς νύσσης ἀρχήν. "Ην δὲ ἡμῖν τοῦ
δρόμου τῆς μετανοίας ἡ πρώτη βαθμὸς, ἡ τοῦ ἀρε
χιτελώνου Ζακχαίου ὑπόθεσις· δ: καλλίστη μάλα
σπουδῇ εὐσεβῶς ἐσκόρπισεν, ἅπερ ἀπεβῶς ἐτελώνησεν. Εἶτα ἡ τοῦ τελώνου καὶ Φαρισαίου παραβολή, ἡ τὴν ἰσχὺν ἡμῖν τῆς χριστομιμητοῦ ταπει
νώσεως ὑποδείξασα. Μετὰ ταῦτα ὁ νέος ἐκεῖνος,
ὁ κακῶς μὲν αὐτομολήσας πρὸς τὴν χοιρώδη ζωήν,
Francisci Scorsi nota.
quod hic aperte Theophanes, Seneca, lib. v Epist:
agitatorum lætitia, cum septimo spatio palmæ appropinquant, et Propertius, lib. gr:
Aut prius infesto deposcit præmia cursu,
Sed sepleno circuitu. Quam eleganter et tur septies circa metam agitato palma obtinebatur
commode ad curriculum pœnitentiæ jam ante
Quadragesimam initæ, sed septen hebdomadum
spatio adhuc obeundæ similitudinem equestris cursus aptet hic orator, non prius intelliges, quam
ipsam certaminis quadrigarum rationem percipias.
Non enim cursus tantummodo rectus per totum
stadium, circumive peragebatur, sed etiam cum
perventum ad metam, ea septies erat circumeunda,
Audi Cedrenuun: Οὐ πλέον δὲ τῶν ἑπτὰ κύκλων, οὓς
σπάτια οἱονεὶ στάδια, καὶ μίσσους ἀντὶ τοῦ ἄθλους
περὶ τὴν πυραμίδα ἣν νῦν ὅβελον καλοῦσι διαπληκτίζοντο οἱ ἀγωνισταί, διὰ τὸ τοσούτους εἶναι πλα
νητῶν πόλους. Quæ sic interpr.: Non amplius quam
septem circuilus, quos spalia velut stadia, el missus
circa metam quæ nunc obeliscus dicitur, conficiebant
aurige, quod totidem essent errores cali. Cursu igiSeptima quam melam triverit ante rota.
Vide Cæsarem Bulenga rium lib. De circo Rom:
Itaque totum illud pœnitentiæ tempus ante primam
Jejuniorum hebdomadam est Theophani instar primi rectique curriculi; septem vero hebdomadum
subsequentium spatia septem circa metam flexus,
quibus bene confectis merces jejunii datur. His
præmissis nihil erit facilius, quam totum auctoris
prooemium intelligere; nisi præmissa fuissent, nihik
difficilius. Sed recolenda est etiamı ratto Jejunii sen
Quadragesimæ Græcorum, de qua egimus ad bom.
col. 413–414page 137 of 367
Homilia XIX
PG 132:413ΧΙΧ. καλῶς δὲ πρὸς τὴν πατρικὴν ἑστίαν ἐπανελθών Στα τὸ μέγα καὶ φρικτὸν λογοθέσιον· διὰ τούτων Τον προγυμνασθέντες, καὶ τὴν ἰσχὺν μαθόντες τῆς ρετῆς πρὸς τὴν νύσσαν, τὴν πρώτην ἑβδομάδα τῶν ηστειῶν κατηντήσαμεν· τὴν ἑβδόμην ἑβδομάδα, καθάπερ δρόμον κυκλικὸν ἐντεῦθεν δραμεῖν ἐπειγό εθα. ᾿Αλλ' ἐν μὲν τοῖς ἱππικοῖς ἀγωνίσμασι δυσ χερές πάντας τοὺς ἁμιλλωμένους νικάν, μόνου τοῦ προκαταλαβόντος τὸν στέφανον αἴροντος· ὁ δὲ ἡμέτε τὰς ἀγωνοθέτης πᾶσι τοῖς βουλομένοις ἐπίσης μετα άξωσι κατ' ἐξουσίαν ἐμφορεῖσθαι τῆς νίκης· καὶ τίθησι μὲν ἑκάστῳ καθάπερ τέθριππον ἅρμα τὸ ῶμα τουτὶ τὸ τετράστοιχον, ἐφίστασθαι κελεύει τὸν λογισμὸν ὥσπερ ἡνίοχον· ἀντὶ δὲ μάστιγος τὴν συνείδησιν ἑκάστου ἐπὶ τοῖς πλημμεληθεῖσιν αἰκίζουσάν, ὡς δὲ χαλινὸν, τὴν ἐγκράτειαν προομαλίζει δὲ καὶ τὸ στάδιον διὰ τὸ τῆς ἐντολῆς ῥᾴδιον, εὐστίβη τον παρασκευάζων τοῦ διφρηλάτου τὸν δρόμον ἀλλὰ τίς ἡ τῆς ἀρετῆς εὐκολία, κατανοήσωμεν. Εἶπεν ὁ Κύριος· Ἐὰν ἀφῆτε τοῖς ἀνθρώποις τὰ παραπτώματα αὐτῶν, ἀφήσει καὶ ὑμῖν ὁ Πατήρ ὑμῶν ὁ οὐράνιος ".» Τίς ἄρα τοσοῦτον ὑψηλὸς τὴν άνοιαν, ὡς ἐφικέσθαι πρὸς τὸ μέγεθος τοῦ παρόν της νοήματος; Τοῦτο γὰρ τῶν ἀρετῶν τὸ ἀκρότα …, τοῦτο τῶν ἀγαθῶν τὸ κεφάλαιον θειοί σε, τοῦτο ῥῆμα ἀπαίρει τῶν γηίνων, καὶ ὁμοιωθῆναι τὴν ἰκόνα τῷ πρωτοτύπῳ ποιεῖ. ι Ἐὰν ἀφῆτε τοῖς ἀν θρώποις τὰ παραπτώματα, ἀφήσει καὶ ὁ Πατὴρ ὑμῶν ὁ οὐράνιος τὰ παραπτώματα.» Τὸ μὲν ἀφιέ και ἁμαρτίας μένῳ πρόσεστι Θεῷ· γέγραπται γάρο «Οὐδεὶς δύναται ἀφιέναι ἁμαρτίας, εἰ μὴ εἷς ὁ Θεός.» Νῦν δὲ διὰ τοῦ παρόντος ῥητοῦ μεταδίδωσι καὶ τοῖς βροτοῖς τοῦ χαρίσματος, ὡς τοιαύτην τρόποντινὰ τὸν λόγον φέρειν τὴν ἔννοιαν· Σὺ τῆς ἀφέ σεως τῆς ἁμαρτίας σου καθέστηκας κύριος· ἔξεστί σαι βουλομένῳ δι' ὀλίγων καρπώσασθαι τὴν τῶν παραπτωμάτων συγχώρησιν. Οὐ ζητῶ, φησί, τὰ ὑπὲρ φύσιν, οὐκ ἀπαιτῶ τὰ ὑπὲρ ἰσχὺν, οὐκ ἀναγκάζω τὴν Σκυθικὴν ὑπερβῆναι χιόνα, ἢ τὰ Καυκάσια διελ Πᾶσιν ἐπίσης δίδωσι κατ' ἐξουσίαν, τινῆς. 'Αναγινώσκεται Κυριακῇ τῆς ἀποκρέω. της τυροφάγου τῆς τυρινῆς ἀπόκρεω, Τοῦτο τῶν ἀγαθῶν τὸ κεφάλαιον. Θειοῖ σε τούτο τὸ ῥῆμα.· κῶλον ἀπαίρει τῶν γηίνων. 11 Την Σκυθικὴν ὑπερβῆναι χώ ραν. Ρ. χιόνα Ὁ δὲ ἡμέτερος ἀγωνοθέτης πᾶσι τοῖς βουλομένοις ἐπίσης μεταδίδωσι κατ' ἐξουσίαν ἐμφο είσθαι τῆς νίκης. Η τὴν διακεκαυμένην ὑπερ πηδῆσαι ζώνην, γήν, χώραν.HOMILIA ΧΙΧ.
καλῶς δὲ πρὸς τὴν πατρικὴν ἑστίαν ἐπανελθών vitam cum se sua sponte miserabiliter abjecisset,
Στα τὸ μέγα καὶ φρικτὸν λογοθέσιον· διὰ τούτων
Τον προγυμνασθέντες, καὶ τὴν ἰσχὺν μαθόντες τῆς
· ρετῆς πρὸς τὴν νύσσαν, τὴν πρώτην ἑβδομάδα τῶν
ηστειῶν κατηντήσαμεν· τὴν ἑβδόμην ἑβδομάδα,
καθάπερ δρόμον κυκλικὸν ἐντεῦθεν δραμεῖν ἐπειγόεθα. ᾿Αλλ' ἐν μὲν τοῖς ἱππικοῖς ἀγωνίσμασι δυσχερές πάντας τοὺς ἁμιλλωμένους νικάν, μόνου τοῦ
προκαταλαβόντος τὸν στέφανον αἴροντος· ὁ δὲ ἡμέτετὰς ἀγωνοθέτης πᾶσι τοῖς βουλομένοις ἐπίσης μεταάξωσι κατ' ἐξουσίαν ἐμφορεῖσθαι τῆς νίκης· καὶ
τίθησι μὲν ἑκάστῳ καθάπερ τέθριππον ἅρμα τὸ
ῶμα τουτὶ τὸ τετράστοιχον, ἐφίστασθαι κελεύει
τὸν λογισμὸν ὥσπερ ἡνίοχον· ἀντὶ δὲ μάστιγος τὴν
συνείδησιν ἑκάστου ἐπὶ τοῖς πλημμεληθεῖσιν αἰκί
ζουσαν, ὡς δὲ χαλινὸν, τὴν ἐγκράτειαν προομαλίζει δὲ
καὶ τὸ στάδιον διὰ τὸ τῆς ἐντολῆς ῥᾴδιον, εὐστίβητον παρασκευάζων τοῦ διφρηλάτου τὸν δρόμον
ἀλλὰ τίς ἡ τῆς ἀρετῆς εὐκολία, κατανοήσωμεν.
voluit. Explanat porro stadium facilitate præcepti
sed quæ hæc facilitas virtutis sit, indagemus.
• Εἶπεν ὁ Κύριος· Ἐὰν ἀφῆτε τοῖς ἀνθρώποις τὰ
παραπτώματα αὐτῶν, ἀφήσει καὶ ὑμῖν ὁ Πατήρ
ὑμῶν ὁ οὐράνιος ".» Τίς ἄρα τοσοῦτον ὑψηλὸς τὴν
άνοιαν, ὡς ἐφικέσθαι πρὸς τὸ μέγεθος τοῦ παρόν
της νοήματος; Τοῦτο γὰρ τῶν ἀρετῶν τὸ ἀκρότα
…, τοῦτο τῶν ἀγαθῶν τὸ κεφάλαιον θειοί σε, τοῦτο
· ῥῆμα ἀπαίρει τῶν γηίνων, καὶ ὁμοιωθῆναι τὴν
ἰκόνα τῷ πρωτοτύπῳ ποιεῖ. ι Ἐὰν ἀφῆτε τοῖς ἀν
θρώποις τὰ παραπτώματα, ἀφήσει καὶ ὁ Πατὴρ
ὑμῶν ὁ οὐράνιος τὰ παραπτώματα.» Τὸ μὲν ἀφιέ
και ἁμαρτίας μένῳ πρόσεστι Θεῷ· γέγραπται γάρο
«Οὐδεὶς δύναται ἀφιέναι ἁμαρτίας, εἰ μὴ εἷς ὁ Θεός.»
Νῦν δὲ διὰ τοῦ παρόντος ῥητοῦ μεταδίδωσι καὶ
τοῖς βροτοῖς τοῦ χαρίσματος, ὡς τοιαύτην τρόπον
τινὰ τὸν λόγον φέρειν τὴν ἔννοιαν· Σὺ τῆς ἀφέσεως τῆς ἁμαρτίας σου καθέστηκας κύριος· ἔξεστί
σαι βουλομένῳ δι' ὀλίγων καρπώσασθαι τὴν τῶν
παραπτωμάτων συγχώρησιν. Οὐ ζητῶ, φησί, τὰ
ὑπὲρ φύσιν, οὐκ ἀπαιτῶ τὰ ὑπὲρ ἰσχὺν, οὐκ ἀναγκάζω
τὴν Σκυθικὴν ὑπερβῆναι χιόνα, ἢ τὰ Καυκάσια διελ-
** Matth. vt, 14. 30 Marc. 11, 7.
in domum Patris postmodum laudabiliter se recepit: ad extremum vero magnum illud ac formidabile tribunal mentis oculis objectum est: per
bæc, inquam, quasi præludentes, et vires virtutis
edlocti ad primam jejuniorum hebdomadam
veluti ad metam accessimus: et hinc jam usque
ad septimam hebdomadam quasi circularem cursum currere studiose contendimus. Verum in ludis
equestribus 120 ab omnibus athletis victoria reportari non potest, cum unus modo, qui cæteris
cursu antecesserit, corona donetur; noster vero
agonotheta omnibus volentibus pro sua cuique
facultate æqualiter victoria abunde potiri concedit;
et singulis quidem corpus ex quatuor compositum
elementis, quasi quadrijugum statuit currum, eique
rationem instar aurigæ præesse jubet, scuticæ loco
conscientiam, quæ unumquemque pro malefactis
stimulat, ac denique freni vice continentiam esse
cursumque gubernatori cursus expeditum reddit;
‹ Dixit Dominus: Si dimiseritis hominibus peccata
eorum, dimittet et vobis Pater vester cœlestis. ›
Ecquis tam alta mente sit præditus, ut hujusce
sententiæ magnitudinem assequi possit? Hic enim
virtutum est apex; hæc summa bonorum
deum te facit; hoc dictum e terra elevat, et prototypo suo similem reddit imaginem.. Si dimiseritis hominibus peccata, dimittet et Pater vester
coelestis peccata vestra 2., Peccata remittere solius
est proprium Dei; scriptum est enim: Nemo
polest remitiere peccata, nisi solus Deus ".» Nunc
vero hoc præsenti dicto cum hominibus communicat
hanc gratiam; ita ut bic sermo talem quodammodo
videatur habere intellectum: Tibi remittendi peccali tui permissa potestas est; licet tibi, si volueris, parvo negotio consequi veniam peccatorum,
Non quæro, inquit, quæ supra naturam sunt, non
postulo quæ supra vires; non te transcendere Scythize wives seu Caucaseos superare montes,
seu torridam transilire zonam, seu ultra Oceani
Francisci Scorsi notæ.
Ad primam Jejuniorum hebdomadam. Jam Πᾶσιν ἐπίσης δίδωσι κατ' ἐξουσίαν, etc.
monui consulen·la esse quæ a nobis sunt plene
explicata de ritu Græci Jejunii, homilia de Zacchæo:
ex illis enim pendet bujus loci intellectus. In epigrapha hujus homiliæ additur: Tỷ xupiaxỹ tñs TVτινῆς. Sicuti etiam in præcedente: 'Αναγινώσκεται
Κυριακῇ τῆς ἀποκρέω. Nimirum hæc Doninica,
ea quæ nobis est Quinquagesima dicta, qua postremum licebat uti caseo, unde nomen της τυροφάγου
sumptum, seu τῆς τυρινῆς; sequente vero feria 11,
jejunium austerum auspicabantur. At Dominica
hanc præcedens quæ nobis est sexagesima dicta
ἀπόκρεω, quia exinde carnium ejus tollebatur. Sed
bæc sunt jam discussa loco memorato.
Hac summa bonorum. Ilec sunt ex c. G.
Τοῦτο τῶν ἀγαθῶν τὸ κεφάλαιον. Θειοῖ σε τούτο
τὸ ῥῆμα. Inde aliu«l· κῶλον ἀπαίρει τῶν γηίνων. 11
P. erant bar decurtata.
Scythiæ nives. Την Σκυθικὴν ὑπερβῆναι χώραν. Ρ. nec male; sed recepi χιόνα ex G. Quam sit
grave per nivosa loca ambulare, cecinit Florus
poeta in Adrianum:
Omnibus volentibus. Ex duabus lectionibus
prætuti eam, quam comperi in G. c. utpote sensa
pleniorem: Ὁ δὲ ἡμέτερος ἀγωνοθέτης πᾶσι τοῖς
βουλομένοις ἐπίσης μεταδίδωσι κατ' ἐξουσίαν ἐμφοείσθαι τῆς νίκης. qua tamen non discrepat P
Ego nolo Cæsar esse,
Ambulare per Britannos,
Scythicas pati pruinas.
Aliorum poetarum et historicorum dieta, quæ ad
hane notam et sequentem facerent, non operæ est
referre, ut omnibus obvia,
Seu torridam. Η τὴν διακεκαυμένην ὑπερ
πηδῆσαι; lure habui ex G., sed subintelligendum
ζώνην, seu γήν, seu χώραν.
col. 415–416page 138 of 367
PG 132:415θεῖν ὄρη, καὶ τὴν διακεκαυμένην ὑπερπηδήσαι, κ τὰ πέραν ὠκεανοῦ πελάγη πλοΐζεσθαι, ἅπερ τῶν ἀμηχάνων ἐστί· μικρὸν τὸ ἐπίταγμα· «Ἐὰν ἀφῆτε τοῖς ἀνθρώποις τα παραπτώματα, ἀφήσει καὶ ὑμῖν ὁ Πατήρ, ο Αφες, και ἀφεθήσῃ· λύσων τὸν πέλας τοῦ πρὸς σὲ παροινήματος, καὶ λυθήσῃ τοῦ πρὸς Θεόν παραπτώματος. Καὶ ὥσπερ ἡμεῖς κελευόμεθα μιμεῖσθαι Χριστὸν, ἀκολουθεῖν αὐτῷ διὰ τῆς εὐαγ γενικῆς φωνῆς προτρεπόμενοι, οὕτω συγκαταβάσεως τρόπῳ καὶ αὐτὸς μιμεῖται τὰ ἡμέτερα, τοιοῦτος γενόμενος εἰς ἡμᾶς, οἵους ἡμεῖς εἰς τοὺς πέλας ἑπυ τοὺς ἐνδεικνύομεν. Καὶ τοῦτο παραβολικώς ή Κύ βιος, καὶ ἐν ἄλλοις ὑπέδειξε βασιλέα τινὰ παραστή. σας φοβερῶς προκαθήμενον, ᾧ χρεωφειλέτης προς αχθείς, ὀφείλων μύρια τάλαντα, ικετεύσας δὲ τὸν βα σιλέα, καὶ ὁλοκλήρου τυχών συγχωρήσεως, ἐπειδὴ πρὸς τὸν ὁμόδουλον ἀπηνὲς ὡράθη, ἐπὶ μετρίῳ ἐφλή ματι, πρὸς ὀργὴν τὴν τοῦ βασιλέως φιλανθρωπίαν ἐκίνησεν, ὡς παραδοῦναι τὴν ἀχάριστον οἰκέ την τοῖς βασανισταῖς, ἀναλόγως του χρέους τιμωρη θησόμενον. Κἀκεῖσε γὰρ αὐτὸ τοῦτο προαναφωνεῖται παραβολικῶς· «Ἐὰν ἀφῆτε τοῖς ἀνθρώποις τὰ παρα πτώματα αὐτῶν, ἀφήσει καὶ ὁ Πατὴρ ὑμῶν ὁ οὐρα νιος· ἐὰν δὲ μὴ ἀφῆτε τοῖς ἀνθρώποις τὰ παραπτώματα αὐτῶν, μηδὲ ὁ Πατὴρ ὑμῶν ἀφήσει τὰ παρα πτώματα ὑμῶν ο 'Αλλ' ίδωμεν καὶ τὸ ἐφεξῆς τούτων φητών. Οταν δὲ νηστεύητε, μὴ ποιῆτε ὥσπερ οἱ ὑπου κριταί σκυθρωποί· ἀφανίζουσι γὰρ τὰ πρόσωπα αὐτῶν, ὅπως φανῶσι τοῖς ἀνθρώποις νηστεύοντες.» Ενταῦθα τῶν ἱερέων, καὶ Φαρισαίων, καὶ Γρα ματέων καθάπτεται· τούτους γὰρ καὶ ἀλλαχοῦ εἶπεν ὑποκριτάς· «Οὐαὶ, λέγων, ὑμῖν, Γραμματεῖς καὶ Φαρισαῖοι ὑποκριταί.» Οὗτοι γὰρ τὴν κενὴν δόξαν ἐκτόπως νοήσαντες. καὶ τὴν ἄλλην μὲν δικαιοσύνην ἐν ἤθει πεπλασμένῳ μετήρχοντο, μάλιστα δὲ ἐν τῷ νηστεύειν σκυθρωπότητα πολλὴν ἐπεδείκνυντο, φενακίζοντες τοὺς ὁρῶντας διὰ τοῦ ἔξωθεν σχήματος, καὶ τῆς ἐπιπλάστου τῶν προσώπων ὠχρότητος. Τοι ούτους πολλοὺς εὕροι τις καὶ τοῦ Χριστιανικού πολι τεύματος, οἳ τὸν τῆς οἰήσεως διατρέφοντες τύφον, τὸ δοκεῖν εἶναι δίκαιοι τοῦ εἶναι προκρίνουσι· καίτοι καὶ ἡ ἔξωθεν φιλοσοφία πάντων φησὶν ἀδικώτατον τὸν μὴ ὄντα δοκεῖν. Διὸ καλῶς εἴρηται, ὡς οἱ τὸν ἐν ὑπο κρίσει ἐπιτηδεύοντες βίον, ἀφανίζουσι τὰ πρόσωπα αὐτῶν. Πρόσωπον δὲ τῆς ψυχῆς, αἱ ἀρεταὶ εἰδοποιούς σαι τὴν ἀληθῶς ἄνθρωπον, τὸν πρᾶον, τὴν ἀνεξίκακον, τὸν θεοσεβῆ, τὸν φιλάλληλον, τὸν ἀνδρεῖον, τὸν δίκαιον, Εχθρός γάρ μοι κεῖνος ὁμῶς ἀϊδιο πυλῃσιν "Ος γ᾽ ἕτερον μὲν κεύθει ἑνὶ φρεσὶν, ἄλλο δὲ εἶπει.pelagus navigare, quæ sunt perdifficilia, cogo. Par- θεῖν ὄρη, καὶ τὴν διακεκαυμένην ὑπερπηδήσαι, κ
vum præceptum est: «Si dimiseritis hominibus
peccata eorum, dimittet et vobis Pater, › dimitte,
et dimitteris. Absolve proximum illata adversus te
contumelia, et absolveris iis quæ deliquisti contra
Deum. Ac sicuti nos Christum imitari jubemur, et
ad sequendum eum per Evangelii voces impellimur,
ita et ille demittere ad nos se volens, etiam nostra
imitatur, talem se nobis exhibens, quales erga
proximum nosmet præbuerimus. Id quod etiam
aliis in locis Dominus parabolice significavit; cum
scilicet regem 121 quendam proposuit terribili
quadam specie considentem, ad quem adductus
debitor decem millium talentorum ære obligatus;
cumque supplicasset illi, et remissionem sortis totius obtinuisset, postquam in parvo ære alieno
im:item se adversus conservum ostendit, clementiam regis ad iracundiam irritavit, ita ut ingratum
servum tradi tortoribus, ac totins vicissim debiti
multari solutione juberet. Ibi enim per parabolam
prænuntiatur hoc idem: «Si dimiseritis hominibus
precata eorum, dimittet et vobis Pater vester cœlestis; si autem non dimiseritis hominibus peccata
corum, neque Pater vester dimittet vobis peccata
vestra. > Sed quod deinceps dicitur videamus.
‹ Cum vero jejunatis, nolite feri sicut hypocritæ
tristes: exterminant enim facies suas, ut appareant
hominibus jejunantes.» llic sacerdotes, Phariseos, G
Scribasque perstringit. Ilos enim et aliis locis hypocritas appellavit: Væ vobis Scribæ, et Pharisæi hypocritæ. › Hi scilicet inanem gloriam immoderate
spectantes, cum alia justitiæ opera ficto quodam
animi et oris habitu obibant, tuin vero in jejunando
multam tristitiam præ se ferebant, ac videntium
oculos externa illa oris specie aflictoque pallore
velmi præstigiis decipiebant. Multos his similes
etiam in Christiana vita reperias, qui fastuin superbiæ nutrientes videri se justos, quam esse malunt;
cum tamen etiam externa philosophia omnium
esse iniquissimum dicat, cum qualis non est, quispiam vult videri. Quamobrem recte dictum est,
exterminari faciem ab iis qui hypocritarum vitaın
affectant. Facies quippe animæ virtutes sunt, quæ
veram formant hominis speciem; eumque clementem, patientem injuriarum, religiosum, studiosum
mutua charitatis, fortem, justum, et inculpatum
31 Matth. xxi, 25.
τὰ πέραν ὠκεανοῦ πελάγη πλοΐζεσθαι, ἅπερ τῶν
ἀμηχάνων ἐστί· μικρὸν τὸ ἐπίταγμα· «Ἐὰν ἀφῆτε
τοῖς ἀνθρώποις τα παραπτώματα, ἀφήσει καὶ ὑμῖν
ὁ Πατήρ, ο Αφες, και ἀφεθήσῃ· λύσων τὸν πέλας
τοῦ πρὸς σὲ παροινήματος, καὶ λυθήσῃ τοῦ πρὸς
Θεόν παραπτώματος. Καὶ ὥσπερ ἡμεῖς κελευόμεθα
μιμεῖσθαι Χριστὸν, ἀκολουθεῖν αὐτῷ διὰ τῆς εὐαγ·
γενικῆς φωνῆς προτρεπόμενοι, οὕτω συγκαταβάσεως
τρόπῳ καὶ αὐτὸς μιμεῖται τὰ ἡμέτερα, τοιοῦτος
γενόμενος εἰς ἡμᾶς, οἵους ἡμεῖς εἰς τοὺς πέλας ἑπυτοὺς ἐνδεικνύομεν. Καὶ τοῦτο παραβολικώς ή Κύ
βιος, καὶ ἐν ἄλλοις ὑπέδειξε βασιλέα τινὰ παραστή.
σας φοβερῶς προκαθήμενον, ᾧ χρεωφειλέτης προςαχθείς, ὀφείλων μύρια τάλαντα, ικετεύσας δὲ τὸν βα
σιλέα, καὶ ὁλοκλήρου τυχών συγχωρήσεως, ἐπειδὴ
πρὸς τὸν ὁμόδουλον ἀπηνὲς ὡράθη, ἐπὶ μετρίῳ ἐφλή
ματι, πρὸς ὀργὴν τὴν τοῦ βασιλέως φιλανθρω
πίαν ἐκίνησεν, ὡς παραδοῦναι τὴν ἀχάριστον οἰκέ
την τοῖς βασανισταῖς, ἀναλόγως του χρέους τιμωρη
θησόμενον. Κἀκεῖσε γὰρ αὐτὸ τοῦτο προαναφωνεῖται
παραβολικῶς· «Ἐὰν ἀφῆτε τοῖς ἀνθρώποις τὰ παρα
πτώματα αὐτῶν, ἀφήσει καὶ ὁ Πατὴρ ὑμῶν ὁ οὐρα
νιος· ἐὰν δὲ μὴ ἀφῆτε τοῖς ἀνθρώποις τὰ παραπτώ
ματα αὐτῶν, μηδὲ ὁ Πατὴρ ὑμῶν ἀφήσει τὰ παραπτώματα ὑμῶν ο 'Αλλ' ίδωμεν καὶ τὸ ἐφεξῆς τούτων
φητών.
• Οταν δὲ νηστεύητε, μὴ ποιῆτε ὥσπερ οἱ ὑπου
κριταί σκυθρωποί· ἀφανίζουσι γὰρ τὰ πρόσωπα
αὐτῶν, ὅπως φανῶσι τοῖς ἀνθρώποις νηστεύοντες.»
Ενταῦθα τῶν ἱερέων, καὶ Φαρισαίων, καὶ Γρα
ματέων καθάπτεται· τούτους γὰρ καὶ ἀλλαχοῦ εἶπεν
ὑποκριτάς· «Οὐαὶ, λέγων, ὑμῖν, Γραμματεῖς καὶ
Φαρισαῖοι ὑποκριταί.» Οὗτοι γὰρ τὴν κενὴν δόξαν
ἐκτόπως νοήσαντες. καὶ τὴν ἄλλην μὲν δικαιοσύνην
ἐν ἤθει πεπλασμένῳ μετήρχοντο, μάλιστα δὲ ἐν τῷ
νηστεύειν σκυθρωπότητα πολλὴν ἐπεδείκνυντο, φενακίζοντες τοὺς ὁρῶντας διὰ τοῦ ἔξωθεν σχήματος,
καὶ τῆς ἐπιπλάστου τῶν προσώπων ὠχρότητος. Τοιούτους πολλοὺς εὕροι τις καὶ τοῦ Χριστιανικού πολι
τεύματος, οἳ τὸν τῆς οἰήσεως διατρέφοντες τύφον,
τὸ δοκεῖν εἶναι δίκαιοι τοῦ εἶναι προκρίνουσι· καίτοι
καὶ ἡ ἔξωθεν φιλοσοφία πάντων φησὶν ἀδικώτατον τὸν
μὴ ὄντα δοκεῖν. Διὸ καλῶς εἴρηται, ὡς οἱ τὸν ἐν ὑποκρίσει ἐπιτηδεύοντες βίον, ἀφανίζουσι τὰ πρόσωπα
αὐτῶν. Πρόσωπον δὲ τῆς ψυχῆς, αἱ ἀρεταὶ εἰδοποιούς
σαι τὴν ἀληθῶς ἄνθρωπον, τὸν πρᾶον, τὴν ἀνεξίκακον,
τὸν θεοσεβῆ, τὸν φιλάλληλον, τὸν ἀνδρεῖον, τὸν δίκαιον,
Francisci Scorsi notæ.
Externa philosophia. Ab ethnicis philosophis
et poetis etiam hypocrisis exagitata. Exstat apod
Laer. Diogenem lib, vi dictum Diogenis, qui cuidam
sibi placenti, quod leonis exuviis tectus ingrederetur. Non tu desinis, inquit, virtutis stragula pudefacere? Iniqumin quippe esse censuit, quod homo
mollis Herculis amictum sibi vindicaret. Quadrat
etiam illud Plutarch. in Apophtheg. de co qui, nounullis Antipatri frugalitatem laudantibus, quod alienam ab omnibus deliciis austeramque vitam ageret.
Foris, inquit, Antipater albo utitur pallio; intus
vero totus est purpureus. Εt Achilles apud Ηom.;
Εχθρός γάρ μοι κεῖνος ὁμῶς ἀϊδιο πυλῃσιν
"Ος γ᾽ ἕτερον μὲν κεύθει ἑνὶ φρεσὶν, ἄλλο δὲ εἶπει.
Que sic Latine facta legi a nescio quo,
Is mihi juxta invisus, ut atri limina Ditis,
Qui verbis aliud prodit, quam mente volutat.
Malta etiam reperias apud Latinos poetas præsertim
satyricos. Notum est illud Juven.
Qui Curios simulant, et Bacchanalia vivunt,
Homily XXIVHomilia XXIV
col. 417–418page 139 of 367
PG 132:417καὶ τὸν ἄμεμπτον· καὶ τ᾿ ἄλλα δι' ὧν ἡ τοῦ Θεοῦ εἰκὼν χαρακτηρίζεται. Ὁ γοῦν ἀντὶ τούτων ἐπιτηδεύων τὴν ὑπόκρισιν, ἀφανίζει τοῦ προσώπου τα χαρακτηριστικά ἰδιώματα. Καλῶς δὲ προσέθηκε καὶ τό·. Οπως φανῶσι τοῖς ἀνθρώποις νηστεύοντες. - ι "Ανθρωπος γὰρ εἰς πρόσωπον, Θεὸς δὲ εἰς καρδίαν ὁρᾷ,» κατὰ τὴν Γραφήν. Αμὴν γὰρ λέγω ὑμῖν, ὅτι ἀπέχουσι τὸν μισθὸν αὐ τῶν. Ὁ γὰρ ἀρετὴν μετιών, καὶ δόξαν ἀνθρωπίνην ἐφ' οἷς πράττει ζητῶν, λαβὼν δὲ ἐζήτει μισθὸν, ἐκπέ πτωκε τοῦ ὄντος μισθοῦ, εἰς τὸ δοξασθῆναι ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων ἄτιμος γενόμενος παρὰ Θεῷ, οὐ τὴν ἀρετὴν διώχων, ἀλλὰ τὴν ὑπ' αὐτῆς δόξαν θηρώμενος, φαντασίᾳ τῶν ἐνταῦθα μισθῶν καὶ δόξης ἐπικαίρου τὸ καλὸν μετερχόμενος. Διὰ τοῦτο καὶ Ἡσαΐας τῶν τοιούτων καθαπτόμενος· ἀτιμασθήσεται, εἶπεν, ἡ δόξα Μωα ἐν τρισὶν ἔτεσι μισθω τοῦ.» Ο γὰρ ἐπὶ μισθῷ πραττόμενος ἀρετὴν, ὅσον αὐτῷ τῆς ἐνταῦθα ὑπολήψεως περιήν, τοσοῦτον ἀπολήψεται τὸν τῆς αἰσχύνης καρπὸν, μετὰ τὸ ἀπο καλυφθῆναι ἡμῶν τὰ κρυπτά. «Σὺ δὲ νηστεύων ἄλειψα! σου τὴν κεφαλὴν, καὶ τὸ πρόσωπόν σου νίψαι.» Διά τούτων ἐδήλωσε μὲν καὶ τὸ χαρωπὸν καὶ ἱλαρὸν ὁρᾶσθαι τὸν νηστεύοντα, ὡς μηδὲ νηστεύειν τοῖς ἀνθρώποις δοκεῖν. Πλὴν ὅτι καὶ διὰ τῆς κεφαλῆς καὶ τοῦ προσώπου καὶ ἄλλο ἡμῖν νοεῖν ὑποτίθεται. Ἐπειδὴ γὰρ κεφαλὴ ἡμῶν ὁ Χρι τός, ὡς τὸ Εὐαγγέλιον ἐν ἄλλοις ᾐνίξατο, καὶ ὁ ᾿Από στολος ἀπεφήνατο, νομοθετεῖ τὸ αἴνιγμα διὰ τοῦ τῆς εὐποιίας ἐλαίου, ἵλεων ἑαυτοῖς παρασκευάζειν τὴν πάντων ἡμῶν κεφαλήν· ἐν οὐδενὶ γὰρ ἄλλῳ ὡς ἐλέῳ Θεός θεραπεύεται. "Οτι γὰρ διὰ τοῦ ἐλαίου δηλοῦτα ὁ πρὸς τοὺς πένητας ἔλεος, ἐν τῇ τῶν δέκα παρθένων παρακολῇ μεμαθήκαμεν, ἐν ᾗ τὰς ἐλαιοθρέπτους λαμπάδας αἰτίας εἶπε γενέσθαι τῆς εἰς τὸν θάλαμον εἰσελεύσεως. Διὰ δὲ τῆς τοῦ προσώπου νίψεως καθαίρειν τὰς αἰσθήσεις τοῦ ψυχικοῦ ῥύπου παρα κελεύεται, αἷς ὁ νοῦς χρῆται πρὸς ὑπουργίαν τῶν εἰς τὸ δοξασθῆναι ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων, καὶ Ο Απόστολος ἀπεφήνατο, παρασκευάζειν, μας απεφήνατο. Νομοθετεῖ τὸ αἴνιγμα διὰ τοῦ τῆς εὐποιίας ἐλέου, ἵλεων ἑαυτοῖς παρασκευάζειν, Διὰ δὲ τῆς τοῦ προσο ώ του νίψεως καθαίρειν τὰς αἰσθήσεις του ψυχικοῦ ῥύ που παρακελεύεται, αἷς ὁ νοῦς χρήται πρὸς ὑπουργίαν τῶν πράξεων, καὶ τὴν κατὰ τὸ κρυπτόν, ψυχικός ρύπος Γενειο με ψυχικόν ἁμάρτημα. ψυχικὴν ἁμαρτημα, ψυχικών ψυχικα ψυχικὸν ἁμάρτημα τε ψυχικός ρύπος, για ψυχικόν ρύπουHOMILIA XIX.
καὶ τὸν ἄμεμπτον· καὶ τ᾿ ἄλλα δι' ὧν ἡ τοῦ Θεοῦ εἰκὼν ostendunt, et si quid est aliud, quo Dei in nobis
χαρακτηρίζεται. Ὁ γοῦν ἀντὶ τούτων ἐπιτηδεύων τὴν
ὑπόκρισιν, ἀφανίζει τοῦ προσώπου τα χαρακτηριστικά
ἰδιώματα. Καλῶς δὲ προσέθηκε καὶ τό·. Οπως
φανῶσι τοῖς ἀνθρώποις νηστεύοντες. - ι "Ανθρωπος
γὰρ εἰς πρόσωπον, Θεὸς δὲ εἰς καρδίαν ὁρᾷ,» κατὰ
τὴν Γραφήν.
image eformatur. Qui igitur pro his hypocrisim
assectatur, proprietates et lineamenta faciei depravat: recte vero additum est et illud: ‹ Ut vio
deantur hominibus jejunantes. > - Homo euim,
videt ea, quae parent; Deus autem intuetur cor, a ut
sacra Lillere testantur s
Amen dico vobis, quia receperunt mercedem
suam. Qui enim ambitiose virtuten, ostentat, et
in rebus a se gestis humanam gloriam captat, accepto pretio quod quærebat, vera mercede se privat, 122 et eo ipso, quod ab hominibus gloria afficitur, inglorius efficitur apud Deum, ut aui
non virtutem persequitur, sed consequentem ab
ipsa gloriam aucupatur, et apparente quadam præ-
• Αμὴν γὰρ λέγω ὑμῖν, ὅτι ἀπέχουσι τὸν μισθὸν αὐτῶν. Ὁ γὰρ ἀρετὴν μετιών, καὶ δόξαν ἀνθρωπίνην ἐφ'
οἷς πράττει ζητῶν, λαβὼν δὲ ἐζήτει μισθὸν, ἐκπέπτωκε τοῦ ὄντος μισθοῦ, εἰς τὸ δοξασθῆναι ὑπὸ τῶν
ἀνθρώπων ἄτιμος γενόμενος παρὰ Θεῷ, οὐ τὴν
ἀρετὴν διώχων, ἀλλὰ τὴν ὑπ' αὐτῆς δόξαν θηρώμε
νος, φαντασίᾳ τῶν ἐνταῦθα μισθῶν καὶ δόξης
ἐπικαίρου τὸ καλὸν μετερχόμενος. Διὰ τοῦτο καὶ
Ἡσαΐας τῶν τοιούτων καθαπτόμενος· Ατιμασθή- sentium præmniorum specie, et fluxe hujus temporis
σεται, εἶπεν, ἡ δόξα Μωα6 ἐν τρισὶν ἔτεσι μισθωτοῦ.» Ο γὰρ ἐπὶ μισθῷ πραττόμενος ἀρετὴν, ὅσον
αὐτῷ τῆς ἐνταῦθα ὑπολήψεως περιήν, τοσοῦτον
ἀπολήψεται τὸν τῆς αἰσχύνης καρπὸν, μετὰ τὸ ἀποκαλυφθῆναι ἡμῶν τὰ κρυπτά.
«Σὺ δὲ νηστεύων ἄλειψα! σου τὴν κεφαλὴν, καὶ τὸ
πρόσωπόν σου νίψαι.» Διά τούτων ἐδήλωσε μὲν καὶ
τὸ χαρωπὸν καὶ ἱλαρὸν ὁρᾶσθαι τὸν νηστεύοντα, ὡς
μηδὲ νηστεύειν τοῖς ἀνθρώποις δοκεῖν. Πλὴν ὅτι καὶ
διὰ τῆς κεφαλῆς καὶ τοῦ προσώπου καὶ ἄλλο ἡμῖν
νοεῖν ὑποτίθεται. Ἐπειδὴ γὰρ κεφαλὴ ἡμῶν ὁ Χρι
τός, ὡς τὸ Εὐαγγέλιον ἐν ἄλλοις ᾐνίξατο, καὶ ὁ ᾿Απόστολος ἀπεφήνατο, νομοθετεῖ τὸ αἴνιγμα διὰ τοῦ τῆς
εὐποιίας ἐλαίου, ἵλεων ἑαυτοῖς παρασκευάζειν τὴν
πάντων ἡμῶν κεφαλήν· ἐν οὐδενὶ γὰρ ἄλλῳ ὡς ἐλέῳ
Θεός θεραπεύεται. "Οτι γὰρ διὰ τοῦ ἐλαίου δηλοῦτα:
ὁ πρὸς τοὺς πένητας ἔλεος, ἐν τῇ τῶν δέκα παρθέ
νων παρακολῇ μεμαθήκαμεν, ἐν ᾗ τὰς ἐλαιοθρέπτους
λαμπάδας αἰτίας εἶπε γενέσθαι τῆς εἰς τὸν θάλα
μον εἰσελεύσεως. Διὰ δὲ τῆς τοῦ προσώπου νίψεως
καθαίρειν τὰς αἰσθήσεις τοῦ ψυχικοῦ ῥύπου παρα
κελεύεται, αἷς ὁ νοῦς χρῆται πρὸς ὑπουργίαν τῶν
gloriæ causa, expetit honestatem. Ideo Isaias hoc
etiam reprehendens:. In tribus, inquit, amuis
mercenarii inhonorabitur gloria Moab ". Qui enim
virtutem pretio venditarit, quantum bic illi bumanæ
existimationis accreverit, tantum ignominiæ fructus
percipiet, ubi abscondita cordis nostri fuerint reserata.
• Tu vero cum jejunas, muge caput tuum, et faciem
tuam lava.» Per hæc verba significatur quidem,
eum qui jejunat, vultus kætitiam hilaritatemque præ
se ferre debere, ut nec videatur hominibus jejunare;
verumtamen etiam per caput et faciem alind quiddam subjicitur nobis intelligendum. Quoniam enim
capnt nostrum est Christus, ut alibi Evangelium
per ænigma insinuavit ", et Apostolus aperte asseruit: hoc verborum involucro admonemur
per oleum beneficentiæ capnt omnium nostrum
Christum propitium nobis efficiendum; nulla enim
re alia, ut misericordia delinitur Deus. Quod enim
per oleum significetur in pauperes misericordia, ex
parabola decem virginum discimus, in qua lampades
oleo nutritae in causa fuisse dicuntur, cur in thalamum introductæ fuerint. Per lavationem vero faciei
expurgandos præcipit ab animalibus sordibus
» | Reg. xv, 7. ss Isa. xvi, 4. Matth. v, 56. 381 Cor. x1, 3.
Francisci Scorsi nota.
Eu ipso quod ab hominibus, εἰς τὸ δοξασθῆναι
ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων, ex G. cod.
loc verborum incolucio. Post illa verba, καὶ
Ο Απόστολος ἀπεφήνατο, in f. sequitur παρασκευάζειν, quod quam pravum sit et mancum, ex luce
G. roi. apparebat. Ex quo haec sunt interponendla
μας απεφήνατο. Νομοθετεῖ τὸ αἴνιγμα διὰ τοῦ τῆς
εὐποιίας ἐλέου, ἵλεων ἑαυτοῖς παρασκευάζειν, etc.
Expurgandos pracipit. Aliqua hic sunt ex
c m. G. restituta post verba, Διὰ δὲ τῆς τοῦ προσο
ώ του νίψεως καθαίρειν τὰς αἰσθήσεις του ψυχικοῦ ῥύ
που παρακελεύεται, αἷς ὁ νοῦς χρήται πρὸς ὑπουρ
γίαν τῶν πράξεων, καὶ τὴν κατὰ τὸ κρυπτόν, etc.
at in P. Quid autem et ψυχικός ρύπος? lutem proΓενειο με ψυχικόν ἁμάρτημα. Quid porro dicatur
ψυχικὴν ἁμαρτημα, qui, ammunale peccatum, si
Ladine mterpretens, vix intelligas, explicatum video
in scholio quodam canonis apud Leunclavium de
Jure Greco-Rom.: Vet omne perculum ψυχικών
dicitur quod ad animum noxa tendal aut potius,
uod ab animi facultatum perversione suam originem
naoeat: vel ea duntaxat peccata ψυχικα sunt, quα
ab affectibus animi proficiscuntur, cujusmodi sunt,
qua ex opinione, et superbia, et inobedientia proreniunt. Ex quo scholio habetur ψυχικὸν ἁμάρτημα τε
universe dici de quovis peccato ab anima profecto;
vel de iis duntaxat quæ spiritualia sunt, et sensus
communione non admittuntur. Neque enim scnsus
excellentiam et æstimationem sui percipit, el sie
de reliquis. Igitur hoc loco ψυχικός ρύπος, για
expurgandos significat sensus hic auctor, non in
secundo significandi modo, sed in primo sumendus.
Vocat enim ψυχικόν ρύπου maculam eam quæ ab
animi quidem consensu habet originem, et ad cum
maculandum præcipue tendit; sed quia ctiam cum
inhonesta sensus delectatione contracta est, ev
etiam sensus maculatus per conspirationem quamdam utriusque partis animæ videtur. Et quidem
sanctus Thomas, p. 1 partis 11, quæst. 74, art. 3, posse
in sensualitate peccatum veniale esse concedit his
verbis: Manifestum est autem, quod actus sensual.-
tatis potest esse voluntarius, in quantum sensualitus,
col. 419–420page 140 of 367
PG 132:419πράξεων, καὶ τὴν κατὰ τὸ κρυπτὸν τῆς ψυχῆς δηλοί νοουμένην διάθεσιν, ἐν ᾗ τῶν ἀρετῶν οἱ χαρακτήρες ὑπάρχουσι. Τοῦτο δὴ τὸ πρόσωπον δεῖ φαιδρύνειν τῇ τῶν καλῶν ἐργασίᾳ ἀποσμήχοντας τῷ τῆς και θαρότητος ὕδατι, καὶ τῷ ἐκ τῶν ὀφθαλμῶν ἡμῶν βλύζονται. Μή θησαυρίζετε ὑμῖν θησαυροὺς ἐπὶ τῆς γῆς, ὅπου σῆς καὶ βρῶσις ἀφανίζει, καὶ ὅπου κλέπται διορύσσουσι καὶ κλέπτουσιν. Ἐνδείκνυται διὰ τού των, ὡς οὐ χρὴ μεριμνᾷν περὶ τῶν περόντων, καὶ θησαυρίζειν ἐπὶ τῆς γῆς. Παροδικὴ γὰρ καὶ ἐφήμερος ἡμῶν ἡ ζωὴ, καὶ ἴδιον ἑκάστῳ τὸ παρὸν μόνον ἐστίν· ἡ δὲ τοῦ μέλλοντος ἐλπὶς ἐν ἀδήλῳ κεῖται. Τί γοῦν ἐνταῦθα θησαυρίζεις, ἀδήλου σοι τοῦ τέλους ὑπάρχοντος; Τί κακοπαθεῖς περὶ ὧν ἀμφίβολος ἡ ἀπόλαυσις; Οὐκ οἶδας τί τέξεται ἡ ἐπιοῦσα. Τί παρασκευάζεις πολλῶν χρόνων τρι φὰς καὶ ἐνδύματα, καὶ τῆς γῆς κάτω ρίπτει; τὸν μαμωνᾶν, καὶ οὐ δέδοικας μὴ τὰ τοῦ ἄφρενο; ἐκείνου πλουσίου διαπραττόμενος, καὶ τῆς αὐτῆς ἀκούσῃς φωνῆς· «Αφρων, ταύτῃ τῇ νυκτὶ ἀπαι τοῦσι τὴν ψυχήν σου ἀπὸ σοῦ, ἃ δὲ ἡτοίμασας τίνι ἔσται;» Τί γὰρ ἐκεῖνος ἀπώνατο ἐπευρύνας της ἀποθήκας, καὶ πολλὴν ἑαυτῷ ταμιουλκήσας ἀπόλαυσιν, ἐν μιᾷ δὲ νυκτὶ ἀναρπασθεὶς, ὡς αἰχμάλωτος; Τί δὲ ὁ πλούσιος, ὁ βύσσῳ, καὶ πορφύρᾳ, καὶ τρυφή βρενθυόμενος, καὶ τούτων τὸ πῦρ ἀμειψάμενος; Πάροικος εἶ καὶ παρεπίδημος· ἄλλη σου ἡ πατρίς πρὸς ἐκείνην τὸν πλοῦτον μετάστειλον· ὁδίτης εξ πρὸς ἣν ἐπείγῃ πόλιν παρασκευάσθητι οὐδεὶς βα δίζων ὁδὸν, ἣν πάλιν νοστῆσαι ἀδύνατον, οἰκίας ἐγείρει, καὶ κάτω ρίπτει χρυσόν· πᾶν τὸ ἐνταῦθα ταμιευόμενον, αὐτή τε ὑπὸ σητῶν διαφθείρεται, και τῷ ταμιεύοντι τὸν ἀτελεύτητον σκώληκα προξενεί. Τίς οὐκ οἶδε τῆς παλαιᾶς ἱστορίας τὸ αἴνιγμα προς ταύτην ἀριδήλως φέρειν τὴν ἔννοιαν τοὺς μὴ παρο τῷ τῆς καθαρότητος ὕδατι εἰ τῷ τῆς σωφροσύνης. καθαρότητος οὖν ἐνταῦθα θησαυρίζεις περὶ ὧν ἀμφίβολος ἀπό λαυσις.; Τί γοῦν ἐνταῦθα θησαυρίζεις ἀδήλου σοι τοῦ τέλους ὑπάρχοντος; τί κακοπαθεῖς περὶ ὧν, Σχνι, ν. 1: Οὐ γὰρ οἶδας τί τέξεται ἡ ἐπιοῦσα. Οὐ γὰρ οἴδαμεν τί τέξεται ἡ ἐπιοῦσα Τὸ σήμερον μέλει μοι Τὸ δ' αὔριον τίς οἶδε; σχήματα. ἄλλο: σοι πατρίς. Πρὸς ἣν ὑπάγεις πόλιν παρασκευάσθητι. Πρὸς ἐκείνην τον πλοῦτον μετάστειλον. 'υδίτης εξ, πρὸς ἣν ὑπάγῃ,sensus, quibus utitur mens, ut operum administris: πράξεων, καὶ τὴν κατὰ τὸ κρυπτὸν τῆς ψυχῆς δηλοί
et innuit etiam eam quæ in occulto est et intelligentia percipitur, animæ faciem, in qua insont
lineamenta virtutum. Hanc porro faciem illustrare
nos oportet exercitatione viututum, tum puritatis
aqua tum illa, quæ manat ab oculis, eam abstergentes.
‹ Nolite thesaurizare vobis thesauros in terra,
ubi
ærugo et tinea demolitur, et ubi fures, effodinut et
furantur. His dictis ostenditur non oportere de
his præsentibus bonis nos esse sollicitos, et thesauros in terra cumulare. Fluxa enim et unius diei est
vita nostra, et solum quod instat praesens uniuscujusque proprium est: futuri vero spes in incerto
sita. Quid igitur thesauros hic congeris, quibus quis
sit futurus finis ignoras? Quid te fatigas eorum
123 causa, quorum fructus incertus? Nescis quid
paritura sit insequens dies. Quid diuturni temporis penum
et vestem adornas, el sub terra
mammonam defodis, et cum eadem facias quæ
stultus ille dives, illam eliam vocem audire non
pertimescis: c Stulte, hac nocte repetent a te animam tuain; et hæc, quæ parasti, cujus erunt **?»
Quid enim dilatatis horreorum spatiis, tantaque bonorum fruendorum copia convecta atque recondita
lucratus est, cum una deinde nocte quasi captivus a
prædonibus spoliatus sit? Quid porro de illo divite
dixeris, qui bysso, et purpura, epulisque superbien,
ignem postea horum omnium vicem recepit *7?
Hospes et peregrinus es; alia est patria tua; in c
illam divitias transfer viator es ad eam, ad
quam properas civitatem, commeatum para. Nemno
viam pergens, qua remeare nunquam possit, domos.
erigit, et sub terra aurum abstrudit. Quidquid hic
reservatur, et ipsum ab ærugine corrumpitur, et ei
qui recondit, immortalem procreat vermem. Quis
historiæ veteris ænigma præclare ad hanc tra-
* Luc. xi. 20. 87 Luc. xvi, 19.
νοουμένην διάθεσιν, ἐν ᾗ τῶν ἀρετῶν οἱ χαρακτήρες
ὑπάρχουσι. Τοῦτο δὴ τὸ πρόσωπον δεῖ φαιδρύνειν
τῇ τῶν καλῶν ἐργασίᾳ ἀποσμήχοντας τῷ τῆς και
θαρότητος ὕδατι, καὶ τῷ ἐκ τῶν ὀφθαλμῶν ἡμῶν
βλύζονται.
• Μή θησαυρίζετε ὑμῖν θησαυροὺς ἐπὶ τῆς γῆς,
ὅπου σῆς καὶ βρῶσις ἀφανίζει, καὶ ὅπου κλέπται
διορύσσουσι καὶ κλέπτουσιν. Ἐνδείκνυται διὰ τούτων, ὡς οὐ χρὴ μεριμνᾷν περὶ τῶν περόντων, καὶ
θησαυρίζειν ἐπὶ τῆς γῆς. Παροδικὴ γὰρ καὶ ἐφημε
ρος ἡμῶν ἡ ζωὴ, καὶ ἴδιον ἑκάστῳ τὸ παρὸν μόνον
ἐστίν· ἡ δὲ τοῦ μέλλοντος ἐλπὶς ἐν ἀδήλῳ κεῖται.
Τί γοῦν ἐνταῦθα θησαυρίζεις, ἀδήλου σοι τοῦ
τέλους ὑπάρχοντος; Τί κακοπαθεῖς περὶ ὧν ἀμφίβολος ἡ ἀπόλαυσις; Οὐκ οἶδας τί τέξεται ἡ
ἐπιοῦσα. Τί παρασκευάζεις πολλῶν χρόνων τρι
φὰς καὶ ἐνδύματα, καὶ τῆς γῆς κάτω ρίπτει;
τὸν μαμωνᾶν, καὶ οὐ δέδοικας μὴ τὰ τοῦ ἄφρενο;
ἐκείνου πλουσίου διαπραττόμενος, καὶ τῆς αὐτῆς
ἀκούσῃς φωνῆς· «Αφρων, ταύτῃ τῇ νυκτὶ ἀπαι
τοῦσι τὴν ψυχήν σου ἀπὸ σοῦ, ἃ δὲ ἡτοίμασας τίνι
ἔσται;» Τί γὰρ ἐκεῖνος ἀπώνατο ἐπευρύνας της
ἀποθήκας, καὶ πολλὴν ἑαυτῷ ταμιουλκήσας ἀπόλαυ
σιν, ἐν μιᾷ δὲ νυκτὶ ἀναρπασθεὶς, ὡς αἰχμάλωτος;
Τί δὲ ὁ πλούσιος, ὁ βύσσῳ, καὶ πορφύρᾳ, καὶ τρυφή
βρενθυόμενος, καὶ τούτων τὸ πῦρ ἀμειψάμενος;
Πάροικος εἶ καὶ παρεπίδημος· ἄλλη σου ἡ πατρίς
πρὸς ἐκείνην τὸν πλοῦτον μετάστειλον· ὁδίτης εξ
πρὸς ἣν ἐπείγῃ πόλιν παρασκευάσθητι οὐδεὶς βαδίζων ὁδὸν, ἣν πάλιν νοστῆσαι ἀδύνατον, οἰκίας
ἐγείρει, καὶ κάτω ρίπτει χρυσόν· πᾶν τὸ ἐνταῦθα
ταμιευόμενον, αὐτή τε ὑπὸ σητῶν διαφθείρεται, και
τῷ ταμιεύοντι τὸν ἀτελεύτητον σκώληκα προξενεί.
Τίς οὐκ οἶδε τῆς παλαιᾶς ἱστορίας τὸ αἴνιγμα προς
ταύτην ἀριδήλως φέρειν τὴν ἔννοιαν τοὺς μὴ παρο
Francisci Scorsi notæ.
id est appetitus sensitivus, nata est a voluntate moveri: unde relinquitur quod in sensualitate possit esse
peccatum. Expende ipsum.
Tum puritatis aqua. Duplex lectio, utraque
admittenda, τῷ τῆς καθαρότητος ὕδατι εἰ τῷ τῆς
σωφροσύνης. Πoc postremium videtur magis autingere ea quæ auctor hic hom. 5 de temperantia dixit,
quam cum aqua comparationem habere voluit;
quod idem S. Maximus. Sicuti enim aqua purgandi
naturam habet, ita et temperantia, quae in mode
randis concupiscentiis sensus versatur, puram præstat animam à peccatis maxime sordidis. Vide dicta
ea hom. et not. 9. Si καθαρότητος legas, eodem res
recidit, sed id nomen non signat ipsam temperantam tam distincte.
Quibus an sis fruiturus. Et hic ita sunt
præcisa verba, ut ex ingenio et industria factum
videri possit, ita cohærent verba, que relicta; nam
ex duplici sententia una conclusa. In cod. Pan. Tỉ
οὖν ἐνταῦθα θησαυρίζεις περὶ ὧν ἀμφίβολος ἀπό
λαυσις.; Quis suspicaretur aliquid hic esse desiderandum? Attamen plenior auctoris sententia est ex
col. G. Τί γοῦν ἐνταῦθα θησαυρίζεις ἀδήλου σοι τοῦ
τέλους ὑπάρχοντος; τί κακοπαθεῖς περὶ ὧν, etc.
Nescis quid paritura sit. Ex Proverb. cap.
Σχνι, ν. 1: Οὐ γὰρ οἶδας τί τέξεται ἡ ἐπιοῦσα.
Quod idem Chrysost. usurpavit hom. de ira: Οὐ
γὰρ οἴδαμεν τί τέξεται ἡ ἐπιοῦσα· Nescinus enim
quid superventura pariat dies. Sed et apud profanos
ádagini học usurpatum. Anacreon ad voluptuari:
vitam persequendam eo abusus;
Τὸ σήμερον μέλει μοι·
Τὸ δ' αὔριον τίς οἶδε;
Hodierna curo tantum;
Quis cras futura novit?
Citatur hic titulus ex Menippeis Varronis Syris,
tum ab A. Gellio, tum a Macrobio: Nescis quid
serus vesper velal. Et quidem proverbii σχήματα.
ut apparet, ad quod fortassis allusum a Virgil.
Geory. 1:
Denique quid serus vesper vehat: unde rubentes
Ventus agat nubes.
In illam divitias transfer. Et hic locus eamdem subiit fraudem, quam superiore not. 13 explicuimus. P. scripta exhibet hæc: ἄλλο: σοι πατρίς.
Πρὸς ἣν ὑπάγεις πόλιν παρασκευάσθητι. Sub ala
sunt illa furto non apparente: Πρὸς ἐκείνην τον
πλοῦτον μετάστειλον. 'υδίτης εξ, πρὸς ἣν ὑπάγῃ, cir
Historia veleris anigma. Lam tropologiam
col. 421–422page 141 of 367
PG 132:421ΧΙΧ. έργως ἀναγινώσκοντας; Ὕοντος γὰρ τοῦ Θεοῦ ἐν τῇ ἐρήμῳ τὸ μάννα τοῖς υἱοῖς Ἰσραήλ, τὸ πρὸς ἡμέραν ἕκαστο, κομιζόμενος, οὐδεὶς εἰς τὴν ἐφεξῆς ἀπετίθετο. Τῷ δὲ δόλῳ τινὶ πρὸς τὴν ὑστεραίαν ἐξ αὐτοῦ ταμιεύοντι, ἄχρηστον ἦν εἰς τροφὴν τὸ ἀπό θετον, εἰς γένεσιν σκωλήκων μεταποιούμενον· ἐν μόνῃ δὲ τῇ παρασκευῇ διὰ τὴν τοῦ Σαββάτου ἀπρα ξίαν τὸ ταμιευθὲν ἔμεινεν ἀδιάφθορον, ὡς κατ' οὐδὲν τοῦ προσφάτου δοκεῖν ἑωλότερον. Βοᾷ τοίνυνδιὰ τούτων τοῖς πλεονέκταις ἡ ἱστορία, ὅτι πᾶν τὸ ἔξω τῆς χρείας ὑπὸ πλεονεξίας περιεχόμενον, ἐν τῇ ἐφεξῆς ἡμέρα, τουτέστιν ἐν τῇ προσδοκωμένη ζωῇ, σκώληξ τῷ ταμιεύοντι γίνεται. Νοεῖ; δὲ πάντως διὰ τούτου τοῦ σκώληκος τὸν ἀκοίμητον σκώληκα τὸν διὰ τῆς πλεονεξίας ζωογονούμενον· τὸ δὲ ἐν μόνῳ τῷ Σαββάτῳ διαρκεῖν τὸ ἀπόθετον μηδεμίαν παρασχόν φθοράν ἔοικε συμβουλεύειν σοι, ὅτι τότε χρηστέον τῇ πλεονεκτικῇ προαιρέσει, ὅταν τὸ συν αγόμενων διαφθοράν οὐ προσίεται· τότε καθιστάμε ναν χρήσιμον, ὅταν δηλονότι παρελθόντες τὴν τοῦ βίου τούτου παρασκευὴν, ἐν τῇ τοῦ μέλλοντος βίου ἀπραξία γενώμεθα. Ο γάρ βίος οὗτος παρασκευή ἐστι πρὸς τὸν ἐκεῖθεν σαββατισμὸν, ἐν ᾧ τὰ τῆς ζωῆς ἐκείνης ἐφόδια ἑαυτοῖς εὐτρεπίζομεν. Ἐκεῖσε γὰρ γενόμενοι, ἐν ἀπραξί, πάσῃ τῶν κατὰ τὸν τῇ δε βίον σπουδαζομένων διάγοντες, τῶν νῦν ἡμῖν κατα βεβλημένων σπερμάτων τοὺς καρποὺς κομιζόμεθα ἀφθάρτους μὲν, εἰ δι' ἐλεημοσύνης ἐκεῖ θησαυρίσο μεν διὰ τῆς τῶν πενήτων χειρὸς τὸν πλοῦτον εἰς τὰς αἰωνίους μονας παραπέμποντες, ὅπου σῆς καὶ βρῶσις οὐκ ἔσται, καὶ λωποδύτης, ἢ τοιχωρύκτη οὐ παρεισδύεται· φθαρτικοὺς δὲ ὅταν τῆς ἀγαθῆς ταύτης εμπορίας μείνωμεν ἀπραγμάτευτοι. Οὕτω μὲν οὖν τῇ παλαιά ἱστορίᾳ συνεδὰ τὸ Εὐαγγέλιον φθέγγεται, ἐπειδὴ οὐ μόνον τὸν διὰ χρημάτων πλοῦτον, ἀλλὰ καὶ τὸν δι' ἀρετῆς, ἡ κακίας ἑαυτοῖ; θησαυρίζομεν. Καὶ κατ' ἄλλον τρόπον ἐκληπτέον τὸ 4.ομα - πρότερον οὖν τὴν λέξιν ἐπαναλάβωμεν. Μή θησαυρίζετε ἐπὶ τῆς γῆς, ὅπου σης και βρῶσις ἀφανίζει, καὶ ὅπου κλέπται διορύσσουσι καὶ κλέπτουσι· θησαυρίζετε δὲ ὑμῖν θησαυροὺς ἐν οὐρανοῖς.» Γῆ μὲν ἡ σάρξ τοῦ ἀνθρώπου ἐστὶν, ὡς ὁ σοφὸς εἶπε Μάξιμος, ἡ τὰς τῆς κατάρας ἀκάνθας Ὡς κατ᾽ οὐδὲν τοῦ προσφάτου νεαρώτερον. ἑωλότερον πρὸς τὴν ἕω λειπόμενον. ἕωλος & χθεσινός. Παρὰ τὴν ἐω τὴν ἡμέραν γίνεται ἕωλος. έωλος, τοῖς πλεονέκταις, διὰ τὴν τοῦ Σαββάτου, ἀπραξίαν τὸ ταμιευθὲν ἔμεινεν ἀδιάφθορον, ὡς κατ' οὐδὲν τοῦ προσφάτου δοκεῖν ἑωλότερο. ὀρθογραφία Τότε καθιστάμε τον χρήσιμονHOMILIA ΧΙΧ.
legerit? Nam cum plueret Deus manna in deserio
filis Israel, et unusquisque divini cibi mensuram ex
eo colligeret, nemo in crastinum reponebat. Si quis
vero per dolum aliquid ex eo in diem proximum
reservasset, inutile ad esum erat, et in vermium
materiam vertebatur. Quod in Parasceve solum
propter operum cessationem asservabatur in Sabbatum, manebat incorruptum, ut nihilo recente
deterius et uti repositum videretur 3. Clammat
igitur haec adversus avaros historia, docetque quidquid ultra necessitatem circumfuit ob avaritiam,
postero die, hoc est in futura vita, effici vermem ei
qui reservavit: per quem sane vermem intelligis
illum omnino, qui nunquam moritur, qui per avaέργως ἀναγινώσκοντας; Ὕοντος γὰρ τοῦ Θεοῦ ἐν duci intelligentiam nesciat, si tamen eam non obiter
τῇ ἐρήμῳ τὸ μάννα τοῖς υἱοῖς Ἰσραήλ, τὸ πρὸς
ἡμέραν ἕκαστο, κομιζόμενος, οὐδεὶς εἰς τὴν ἐφεξῆς
ἀπετίθετο. Τῷ δὲ δόλῳ τινὶ πρὸς τὴν ὑστεραίαν ἐξ
αὐτοῦ ταμιεύοντι, ἄχρηστον ἦν εἰς τροφὴν τὸ ἀπόθετον, εἰς γένεσιν σκωλήκων μεταποιούμενον· ἐν
μόνῃ δὲ τῇ παρασκευῇ διὰ τὴν τοῦ Σαββάτου ἀπραξίαν τὸ ταμιευθὲν ἔμεινεν ἀδιάφθορον, ὡς κατ'
οὐδὲν τοῦ προσφάτου δοκεῖν ἑωλότερον. Βοᾷ τοίνυν
διὰ τούτων τοῖς πλεονέκταις ἡ ἱστορία, ὅτι πᾶν τὸ
ἔξω τῆς χρείας ὑπὸ πλεονεξίας περιεχόμενον, ἐν τῇ
ἐφεξῆς ἡμέρα, τουτέστιν ἐν τῇ προσδοκωμένη ζωῇ,
σκώληξ τῷ ταμιεύοντι γίνεται. Νοεῖ; δὲ πάντως
διὰ τούτου τοῦ σκώληκος τὸν ἀκοίμητον σκώληκα
τὸν διὰ τῆς πλεονεξίας ζωογονούμενον· τὸ δὲ ἐν
μόνῳ τῷ Σαββάτῳ διαρκεῖν τὸ ἀπόθετον μηδεμίαν ritiam progenitus est. Quod vero id quod repone
παρασχόν φθοράν ἔοικε συμβουλεύειν σοι, ὅτι τότε
χρηστέον τῇ πλεονεκτικῇ προαιρέσει, ὅταν τὸ συναγόμενων διαφθοράν οὐ προσίεται· τότε καθιστάμε
ναν χρήσιμον, ὅταν δηλονότι παρελθόντες τὴν τοῦ
βίου τούτου παρασκευὴν, ἐν τῇ τοῦ μέλλοντος βίου
ἀπραξία γενώμεθα. Ο γάρ βίος οὗτος παρασκευή
ἐστι πρὸς τὸν ἐκεῖθεν σαββατισμὸν, ἐν ᾧ τὰ τῆς
ζωῆς ἐκείνης ἐφόδια ἑαυτοῖς εὐτρεπίζομεν. Ἐκεῖσε
γὰρ γενόμενοι, ἐν ἀπραξί, πάσῃ τῶν κατὰ τὸν τῇ δε
βίον σπουδαζομένων διάγοντες, τῶν νῦν ἡμῖν κατα
βεβλημένων σπερμάτων τοὺς καρποὺς κομιζόμεθα·
ἀφθάρτους μὲν, εἰ δι' ἐλεημοσύνης ἐκεῖ θησαυρίσο
μεν διὰ τῆς τῶν πενήτων χειρὸς τὸν πλοῦτον εἰς
τὰς αἰωνίους μονας παραπέμποντες, ὅπου σῆς καὶ
βρῶσις οὐκ ἔσται, καὶ λωποδύτης, ἢ τοιχωρύκτη οὐ
παρεισδύεται· φθαρτικοὺς δὲ ὅταν τῆς ἀγαθῆς
ταύτης εμπορίας μείνωμεν ἀπραγμάτευτοι. Οὕτω
μὲν οὖν τῇ παλαιά ἱστορίᾳ συνεδὰ τὸ Εὐαγγέλιον
φθέγγεται, ἐπειδὴ οὐ μόνον τὸν διὰ χρημάτων
πλοῦτον, ἀλλὰ καὶ τὸν δι' ἀρετῆς, ἡ κακίας ἑαυτοῖ;
θησαυρίζομεν. Καὶ κατ' ἄλλον τρόπον ἐκληπτέον τὸ
4.ομα - πρότερον οὖν τὴν λέξιν ἐπαναλάβωμεν.
• Μή θησαυρίζετε ἐπὶ τῆς γῆς, ὅπου σης και
βρῶσις ἀφανίζει, καὶ ὅπου κλέπται διορύσσουσι
καὶ κλέπτουσι· θησαυρίζετε δὲ ὑμῖν θησαυροὺς ἐν
οὐρανοῖς.» Γῆ μὲν ἡ σάρξ τοῦ ἀνθρώπου ἐστὶν, ὡς
batur in Sabbatum ad cum diem modo sufficeret,
neque putresceret, hoc tibi consilii uadere videtur,
tunc esse utendum iis quæ possidendi studio atque
industria coacervata fuerint, cum ea corruptio non
allingel. Tunc constilatam utilitatem cum videlicet exacta Parasceve hujus vitæ, vacuitatem
operum in altera nacti fuerimus. Haec enim vita
præparatio quædam est 124 ad sabbatismum illum,
ad quem commeatum in illa vita utendum instruimus.
Ibi enim cum fuerimus, ab omnibus hujus vitæe
studiis negotiisque vacui agemus, percipientes
corum quæ hic jecerimus, seminum fructus: et
quidem incorruptos, si per eleemosynam condide·
rin.us illic thesauros, et divitias in æterna domicilia
per manus pauperum præ:miserimus, ubi nulla erit
ærngo, vel tinea, neque grassator accedit, ant fur:
corruptioni vero obnoxios, si tam bonam mercatntram exerce:e destiterimus. Sic igitur cum veli
historia concirit Evangelium, quoniam non eas
solum divitias, quæ in pecunia continentur, sed e. s
et am quæ in virtute vel vitio, quasi thesauros aggerimus. Alio præterea modo thesauri nomen accipiendum; sed prius verba resumiainus.
⚫ Nolite thesaurizare vobis thesauros in terrà, ubi
ærugo ac timea demolitur, et ubi fures effodiunt
ae furantur: thesaurizate autem vobis thesauros in
cœlo. › Terra quidem est hominis caro, ut sapiens
ὁ σοφὸς εἶπε Μάξιμος, ἡ τὰς τῆς κατάρας ἀκάνθας Maximus dixit, quæ spinis maledictionis silvescit
**Exod. xvi, 19-22.
Francisci Scorsi notæ.
præclare tractat Gregorius Nyss. De vita Mosa; ex
quo mutuatus est noster, ut plerumque assolet, verIns sæpe iisdem, quæ ideo non transcribenda duco.
Legat qui volet apud ipsum.
Ut nihilo recente deterius. Ὡς κατ᾽ οὐδὲν τοῦ
προσφάτου νεαρώτερον. Sic liabet P. Sed sensum
auctoris melius exprimit vox ἑωλότερον quæ est in
Gall. c. quæ proprie de cibis frigidis et repositis
in crastinum diem dicitur quasi πρὸς τὴν ἕω λειπό
μενον. Ειymol. magnum ἕωλος & χθεσινός. Παρὰ τὴν
ἐω τὴν ἡμέραν γίνεται ἕωλος. Vide et aliam notationem apud ipsum, et A. Gellium, qui hauc viin
enuclealius explicat. Tullius lil. ex Epist. ad episulam transtulit id verbi: Et si erat έωλος, illa
epistola, præsertim tumis postea novis rebus allatis;
tamen perire meam lucubrationem nolui. Paulo post
in P. deest vox τοῖς πλεονέκταις, quæ reposita ex G.
in quo tamen eliam omissa sunt post vocem διὰ τὴν
τοῦ Σαββάτου, illa sane necessari: ἀπραξίαν τὸ
ταμιευθὲν ἔμεινεν ἀδιάφθορον, exinde sequuntur
lac ὡς κατ' οὐδὲν τοῦ προσφάτου δοκεῖν ἑωλότερο.
Itaque ex utroque cod. semper studui veram imegrainque lectionem et auctoris mentem elicere, et
quandoque quidem ex P. G. correxi Gal., sed sæpissime ex hoc illum. Nam ut alias admonui, C. G. in
sententiis perfectior et plenior: in ὀρθογραφία seu
re grammatica mendis plenus.
Tunc constitutam utilita!em. Τότε καθιστάμε
τον χρήσιμον deerat in P. G.
col. 423–424page 142 of 367
PG 132:423ὑλομανήσατα· πλοῦτος δὲ θησαυριζόμενο;, τὰ ἐκά β στον ἔργα, ἅπερ εἰ μὲν εἶεν θεοφιλή καὶ ἀνδάγοντα τῷ Θεῷ, ἐν οὐρανοῖς θησαυρίζονται. Εἰ δὲ κατά εστιγμένα καὶ βδελυρά, ἐν τῇ γῇ τῆς σαρκὸς κατ ορύττεται. Ο γὰρ σπείρων εἰς τὸ πνεῦμα, φησίν ὁ ᾿Απόστολος. ἐκ τοῦ πνεύματος θερίσει ζωὴν αἰών ὁ δὲ σπείρων εἰς τὴν σάρκα, ἐκ τῆς σαρκὸς θερίσει φθοράν.» Σὴς δὲ, καὶ βρῶσις, καὶ κλέπτης ἐστὶν, ὁ ἐπὶ λύμῃ τῶν ἡμετέρων ψυχών πολυειδώς τὴν ἑαυτοῦ κακίαν κατὰ τῆς ζωῆς ἡμῶν ἐνεργῶν, δς ταῖς τῶν ἀνθρώπων διανοίαις στὸς τρόπον τικτόμενο, ἀχρεῖον τὸ μέρος, εἰς ὅπερ ἂν ἐμφυῇ διὰ τῆς βρωτικῆς καὶ ἀφανιστικῆς δυνάμεως μεθές πων, διαφθείρει τα παρακείμενα. Εἰ δὲ τὰ ἐντὸς ἀσφαλῶς ἔχει, τότε τὴν κλεπτικὴν πανουργίαν ἐνδείκνυται, ἐπιβουλεύων διὰ τῶν ἔξωθεν περιστάσεων. Η γὰρ δι' ἡδονῆς τὸν θησαυρὸν τῆς καρδίας τοιχων ρύχησεν, ἢ δι᾽ ἑτέρου πάθους κενὸν τῆς ἀρετῆς τὸ τῆς ψυχῆς δοχεῖον ἐποίησεν, θυμῷ, ἢ λύπη, ἢ ἄλλῳ τινὶ τοιούτῳ πάθει τὸν λογισμὸν ὑποκλέψας. Ἐν μέντοι τῇ ἄνω ζωῇ, οὔτε σῆτά φησιν ὁ Κύριος οὔτε βρῶσιν ἐγγίνεσθαι, καὶ τοῦ κλέπτον δὲ τὴν ἐπιβο. λὴν ἀπρακτεῖν. Διὸ μᾶλλον ἐκεῖ μεταστρεπτέον τὴν ἐμπορίαν, ἐν ᾗ καὶ τὸ θησαυρισθὲν ἄτυλόν τε καὶ ἀμείωτον ἐς ἀεὶ παραμένει, καὶ σπερμάτων δίκην πολλαπλάσιον, ὡς οὔτε μόνην τὴν παραθήκην τοῖς προδεδωκόσιν ἀντιχαρίζεσθαι, ἀλλὰ κατὰ πολὺ μεγαλύνεσθαι τὴν ἀντίδοσιν. Δῶμεν οὖν, ἀγαπητοί, κατὰ τὴν αὐτοῦ δύναμιν ἔκαστος τοῖς ἄνωθεν θη σαυροίς συνεισφέροντες, καὶ ἀναμένοντες κατὰ τὴν Δεσποτικὴν ἐπαγγελίαν, μεγάλα τῶν μικρῶν ἀντ αλλάξασθαι, οὐράνια τῶν γηίνων, καὶ ἀΐδια των ὠκυμόρων ἀμείβοντες· περὶ ὧν ἡ θεόπνευστος δι δάσκει Γραφή, ὅτι • Ούτε ὀφθαλμὸς εἶδεν, ούτε οἷς ἤκουσεν, οὔτε ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου ἀνέβη, & ἡτοίμασεν ὁ Θεὸς τοῖς ἀγαπῶσιν αὐτόν.» αν ἐν ἀπολαύσει πάντες γενοίμεθα χάριτι τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ· ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος σὺν τῷ Πατρὶ καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. ἀχρεῖοι τὸ μέρος εἰς ὅπερ ἂν έμφυξ, καὶ ἀφανιστ. οι μεθέρπων, Διὰ γὰρ ἡδονῆς τὸν τῆς καρδίας τοίχον διώρυξεν, ἢ δι᾽ ἑτέρου πάθους τὸν τῆς ἀρετῆς θησαυρὸν ἐκ τοῦ τῆς ψυχῆς δοχείου ἐσύλησιν· ἐν μέντοι τῇ ἄνω ζωῇ, Ασύλωτον καὶ ἀμείωτον ἀμείωτον Καὶ σπερμάτων δίκην πολλαπλασίονα εργάζεται την αὔξησιν, καὶ σπερμάτων δίκην πολλὰ πλασίων ὄντα μόνην τὴν παραθήκην τοῖς προσδεδωκόσιν ἀν τιχαρίζεσθαι, ἀλλὰ πολὺ μεγαλύνεσθαι τὴν ἀντίδοσιν. πολλὰ πλασίον πολλαπλάσιον όντα ούτε, ἀντιχαρίζεσθαι ει μεγαλύνεσθαι.atque luxurial; congestae vero divitiae uniuscujusque ὑλομανήσατα· πλοῦτος δὲ θησαυριζόμενο;, τὰ ἐκάsunt opera, quæ si Deo accepta ac placita fuerint,
thesaurizantur in cœlo: si vero odiosa el exsecranda, in carue velut in terra defodiuntur. • Qui
enim seminat in spiritu, inquit Apostolus, de spiritu
metet vitam æternam; qui autem seminat in carne,
de carne melet corruptionem 8.» Arugo autem, el
tinea, et fur ille est, qui ad animarum nostrarum
perniciem multimodis malitiam suam exercet, qui
cogitationibus hominum quasi tinea innascens, in
qua parte animæ inhæret, eam depravat, et
qua corrodendi demoliendique fa ultate valet, irrepeus corrumpit ea quæ reposita sunt. Si vero interna
bene se habent et in tuto sunt, tune furandi vafritiem exserit, per externas tentationes insidians. Vel
cuum per voluptatem quasi perfosso pariete β
thesauruin cordis invadit, vel per alium animi morbum virtute evacuat loculos anima, ira, vel cupiditate, vel alia simili perturbatione surripiens rationem. In ea vero vita, quæ degitur in cœlo, neque
æruginem, neque tineam exsistere, et cessare furis
insidias Dominus dicit: atque adeo illuc potius
transferendam mercaturæ rationem, 125 in qua
quidquid congestum fuerit intactum semper et integrum manet; atque instar seminum muitėplicatur ut non modo depositum iis qui crediderint, reddat; sed et responsionem ipsam plurimum
adaugeat. Erogemus igitur, dilectissimi, pro sua
quisque facultate, bona nostra, et in cœlestes ea
thesauros conferamus exspectantes, juxta Domini
promissionem, dum restituantur nobis magna pro
parvis, et terrena cœlestibus, sempiternis fluxa hæc
et caduca peruentur, de quibus Scriptura divinitus inspirata testatur: «Quod nec oculus vidit, nec
auris audivit, neque in cor hominis ascendit, quæ
pra-paravit Deus diligentibus se 4º.» Quibus utinam
perfruamur omnes gratia Domini nostri Jesu Christi,
cui gloria et imperium cum Patre et sancto Spiritu in sæcula sæculorum. Amen.
» Galat. vt, 6. ** Isa. Lõiv, 4; 1 Cor. 11, 9.
V:OV
στον ἔργα, ἅπερ εἰ μὲν εἶεν θεοφιλή καὶ ἀνδάγοντα
τῷ Θεῷ, ἐν οὐρανοῖς θησαυρίζονται. Εἰ δὲ κατά
εστιγμένα καὶ βδελυρά, ἐν τῇ γῇ τῆς σαρκὸς κατ
ορύττεται. Ο γὰρ σπείρων εἰς τὸ πνεῦμα, φησίν
ὁ ᾿Απόστολος. ἐκ τοῦ πνεύματος θερίσει ζωὴν αἰών
ὁ δὲ σπείρων εἰς τὴν σάρκα, ἐκ τῆς σαρκὸς
θερίσει φθοράν.» Σὴς δὲ, καὶ βρῶσις, καὶ κλέπτης
ἐστὶν, ὁ ἐπὶ λύμῃ τῶν ἡμετέρων ψυχών πολυειδώς
τὴν ἑαυτοῦ κακίαν κατὰ τῆς ζωῆς ἡμῶν ἐνεργῶν,
δς ταῖς τῶν ἀνθρώπων διανοίαις στὸς τρόπον
τικτόμενο, ἀχρεῖον τὸ μέρος, εἰς ὅπερ ἂν ἐμφυῇ
διὰ τῆς βρωτικῆς καὶ ἀφανιστικῆς δυνάμεως μεθές -
πων, διαφθείρει τα παρακείμενα. Εἰ δὲ τὰ ἐντὸς
ἀσφαλῶς ἔχει, τότε τὴν κλεπτικὴν πανουργίαν ἐνδεί
κνυται, ἐπιβουλεύων διὰ τῶν ἔξωθεν περιστάσεων.
Η γὰρ δι' ἡδονῆς τὸν θησαυρὸν τῆς καρδίας τοιχων
ρύχησεν, ἢ δι᾽ ἑτέρου πάθους κενὸν τῆς ἀρετῆς τὸ
τῆς ψυχῆς δοχεῖον ἐποίησεν, θυμῷ, ἢ λύπη, ἢ ἄλλῳ
τινὶ τοιούτῳ πάθει τὸν λογισμὸν ὑποκλέψας. Ἐν
μέντοι τῇ ἄνω ζωῇ, οὔτε σῆτά φησιν ὁ Κύριος οὔτε
βρῶσιν ἐγγίνεσθαι, καὶ τοῦ κλέπτον δὲ τὴν ἐπιβο.-
λὴν ἀπρακτεῖν. Διὸ μᾶλλον ἐκεῖ μεταστρεπτέον
τὴν ἐμπορίαν, ἐν ᾗ καὶ τὸ θησαυρισθὲν ἄτυλόν τε
καὶ ἀμείωτον ἐς ἀεὶ παραμένει, καὶ σπερμάτων
δίκην πολλαπλάσιον, ὡς οὔτε μόνην τὴν παραθήκην
τοῖς προδεδωκόσιν ἀντιχαρίζεσθαι, ἀλλὰ κατὰ πολὺ
μεγαλύνεσθαι τὴν ἀντίδοσιν. Δῶμεν οὖν, ἀγαπητοί,
κατὰ τὴν αὐτοῦ δύναμιν ἔκαστος τοῖς ἄνωθεν θη
σαυροίς συνεισφέροντες, καὶ ἀναμένοντες κατὰ τὴν
Δεσποτικὴν ἐπαγγελίαν, μεγάλα τῶν μικρῶν ἀντ
αλλάξασθαι, οὐράνια τῶν γηίνων, καὶ ἀΐδια των
ὠκυμόρων ἀμείβοντες· περὶ ὧν ἡ θεόπνευστος δι
δάσκει Γραφή, ὅτι • Ούτε ὀφθαλμὸς εἶδεν, ούτε
οἷς ἤκουσεν, οὔτε ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου ἀνέβη, &
ἡτοίμασεν ὁ Θεὸς τοῖς ἀγαπῶσιν αὐτόν.» αν ἐν
ἀπολαύσει πάντες γενοίμεθα χάριτι τοῦ Κυρίου
ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ· ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος σὺν τῷ
Πατρὶ καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν
αἰώνων. Αμήν.
Francisci Scorsi notæ.
In qua parte anima. Lategra et plena sententia est, quam edidimus subsidio cod. G. Nam in P.
hæc non solum sententia, sed tota fere homilia
decurtata est, ut multis supra notavi. Ad hanc ser:-
tentiam deerant lac, ἀχρεῖοι τὸ μέρος εἰς ὅπερ ἂν
έμφυξ, et praeterea duo illa καὶ ἀφανιστ. οι μεθέρ
πων, quibus loco positis et ordinatis, ut vides in
nostra editione, quam uberior et illustrior sit sensus, animadvertis.
Vel enim per voluptatem. Cod. P.: Διὰ γὰρ
ἡδονῆς τὸν τῆς καρδίας τοίχον διώρυξεν, ἢ δι᾽ ἑτέρου
πάθους τὸν τῆς ἀρετῆς θησαυρὸν ἐκ τοῦ τῆς ψυχῆς
δοχείου ἐσύλησιν· ἐν μέντοι τῇ ἄνω ζωῇ, etc. Quær si
conferat lector cum iis quæ restituimus ex cod. G.
intelliget, illa P. C. fuisse ex industria contracta el
concisa.
Et integrum. Ασύλωτον καὶ ἀμείωτον in cod.
G. quorum unum ἀμείωτον deest in P.
Multi licatur. Ilane senientiam mtegrital
suæ restitui ex duplici lectione, emendata tamen,
additaque particula aliqua; nam P. sic habet:
Καὶ σπερμάτων δίκην πολλαπλασίονα εργάζεται την
αὔξησιν, Gall. καὶ σπερμάτων δίκην πολλὰ πλασίων
ὄντα μόνην τὴν παραθήκην τοῖς προσδεδωκόσιν ἀν
τιχαρίζεσθαι, ἀλλὰ πολὺ μεγαλύνεσθαι τὴν ἀντίδοσιν.
Quis non videt cumdem locum male habitum in
utroque cod. et in uno fuisse contractum in breviora, in altero scriptura depravatum? Restitui igitur locum sic emendatis in Gall. πολλὰ πλασίον in
πολλαπλάσιον et ex όντα facto ούτε, addita tamen
ex mea conjectura particula &; Græcis familiari
cum infinitis sequentibus ἀντιχαρίζεσθαι ει μεγαλύ
νεσθαι. lta ut sit sensus, mercaturam nostram, «
transferatur in cœlum, sementis ritu multiplicari,
ut non modo depositum reddat, sed et largo aneten
fwmore retrilinat.
col. 425–426page 143 of 367
PG 132:425ΟΜΙΛΙΑ Κ'. Τῇ Κυριακῇ τῆς Ὀρθοδοξίας, περὶ τῶν ἁγίων εἰκόνων. Λαμπρὰ ἑορτὴ, καὶ πανήγυρις ἐπέστη σήμερον τοῖς φιλεόρτοις ὑμῖν, τῆς τῶν σεβασμίων εἰκόνων προσκυνήσεως τὰ ἐγκαίνια. Διὸ πᾶσα ἡ πληθὺς τοῦ Χριστωνύμου λαοῦ ἐνταῦθα συνελήλυθε πνευματικῆς εὐφροσύνης ἐπαπολαύουσα. Κἂν γοῦν οὐ συγχωρεῖ τοῦ σώματος ἡ ἀσθένεια ἱκανῶς τὰ τῆς διδασκαλίας ἀφοσιώσασθαι, τὸ γοῦν μετρίως εἰπεῖν μὴ ὀκνήσω μεν, ἵνα μὴ τοὺς συνειλεγμένους τῇ τελείᾳ σιγῇ ἀνιάσωμεν. Εσται δὲ ὁ λόγος διηγηματικός, σαφη νίζων ἐν ἀπλῷ καὶ ἀκατασκευάστῳ διηγήματι, ἐκ ποίας λαβῆς ἡ τῆς ἑορτῆς ταύτης συνέστη ἀρχή. καὶ πρώτῃ τῶν Νηστειῶν ἡ τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησία ἑορτάζειν παρέβαλε τὴν Ὀρθοδοξίαν. ήτοι τὴν ἀνα στήλωσιν τῶν σεπτῶν καὶ ἁγίων εἰκόνων γενομένην παρὰ Μιχαὴλ βασιλέως, καὶ Θεοδώρας τῆς τούτου μητρὸς, καὶ μακαρίας βασιλίδος, καὶ τοῦ ἁγίου Μεθοδίου πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως. μετὰ τῶν ἁγίων τοῦ σταυροῦ ξύλων, καὶ τῶν τὴν τοῦ τυροφάγου ει Πρὸς τούτοις ἐπειδὴ ἐν τῷ καιρῷ γεγόναμεν τῶν ἱερῶν νηστειῶν, δράμω μεν πάντες πρὸς τὴν ἐξομολόγησιν Οὕτω διέλθοιμεν ἀπροσκόπτως τὸν τῆς νηστείας καιρὸν, καὶ οὕτως ἀξιωθείημεν τὴν ζωηφόρον ἀνάστασιν ἰδεῖν τοῦ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, Τῇ Κυριακῇ τῆς Συνάξεως Ὀρθοδοξίας περί τῶν ἁγίων καὶ σεβασμίων εἰκόνων ἀκέφαλον, καὶ ἀτέ λειον Διατάξις της πρώτης Κυριακῆς τῶν ἁγίων νηστειῶν, ἤτοι τῆς Ορδοθοξίας κυριακῇ τῆς Ὀρθοδοξίας.ΟΜΙΛΙΑ Κ'.
HOMILIA XX
HOMILIA XX.
Τῇ Κυριακῇ τῆς Ὀρθοδοξίας, περὶ τῶν ἁγίων Dominica Orthodoxia de sanctis imaginibus.
εἰκόνων.
Λαμπρὰ ἑορτὴ, καὶ πανήγυρις ἐπέστη σήμερον
τοῖς φιλεόρτοις ὑμῖν, τῆς τῶν σεβασμίων εἰκόνων
προσκυνήσεως τὰ ἐγκαίνια. Διὸ πᾶσα ἡ πληθὺς τοῦ
Χριστωνύμου λαοῦ ἐνταῦθα συνελήλυθε πνευματικῆς
εὐφροσύνης ἐπαπολαύουσα. Κἂν γοῦν οὐ συγχωρεῖ
τοῦ σώματος ἡ ἀσθένεια ἱκανῶς τὰ τῆς διδασκαλίας
ἀφοσιώσασθαι, τὸ γοῦν μετρίως εἰπεῖν μὴ ὀκνήσωμεν, ἵνα μὴ τοὺς συνειλεγμένους τῇ τελείᾳ σιγῇ
ἀνιάσωμεν. Εσται δὲ ὁ λόγος διηγηματικός, σαφηνίζων ἐν ἀπλῷ καὶ ἀκατασκευάστῳ διηγήματι,
ἐκ ποίας λαβῆς ἡ τῆς ἑορτῆς ταύτης συνέστη ἀρχή.
Præclara diei festi celebritas instat hodie religionis amantibus vobis, qua venerandarum imaginum `
adorationis recoluntur encania. Ideoque omnis
Christiani populi multitudo huc congregata est spίritualem letitiam perceptura. Εt si igitur corporis
imbecillitas non permittat, quantum satis est,
sermonis officio defungi, modica tamen dicere non
pigebit: ne si omnino sileauus, maestitia afficiamus
eos, qui convenerunt. Erit igitur historicus sermo
explicans simplici et extemporali narratione qua
occasione ab initio sit institutum.
Francisci Scorsi notæ.
de quo
primo Quadrag. dicto, qui breviter causam hujus
appellationis ipso narrat initio: Tỷ xuplaxy taúry,
καὶ πρώτῃ τῶν Νηστειῶν ἡ τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησία
ἑορτάζειν παρέβαλε τὴν Ὀρθοδοξίαν. ήτοι τὴν ἀναστήλωσιν τῶν σεπτῶν καὶ ἁγίων εἰκόνων γενομένην
παρὰ Μιχαὴλ βασιλέως, καὶ Θεοδώρας τῆς τούτου
μητρὸς, καὶ μακαρίας βασιλίδος, καὶ τοῦ ἁγίου
Μεθοδίου πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως. Dominic
ista, et prima Jejuniorum celebrare solet Christi
Ecclesia Orthodoxiam, sive restitutionem venerabilium, et sacrarum imaginum factam ab imperatore
Michaele, et Theodora matre ejus beata imperatrice,
et S. Methodio patriarcha Constantinopoleos. Hæc
ex Philotheo. Habes idem ex typico S. Sabæ ritum
hujus diei festi. Attavsvoµev xotywę, inquit, cap.
dicto, μετὰ τῶν ἁγίων τοῦ σταυροῦ ξύλων, καὶ τῶν
CERTŵv eixóvwv. Supplicationem in communi instituimus cum sacrosanctis crucis lignis, et venerandis
imaginibus. Legebatur etiam eodem die decretum
concilii secundi Nicæni œcumenici vui,
paulo supra memini, de imaginibus reparandis,
retinendis et honorandis, stante imperatore ex
eodem typico, et Gretsero, dicto loco. Cæterum ex
bac nostra homiliæ hujus editione magis, magisque
risum debebit Junius ille Calvinicola scholiasies
Curopalate, quem refellit egregie Gretscrus noster;
nugatur enim ille Dominicam Orthodoxiæ aut junctam, aut certe proximam esse Pentecosta. Añpor,
ac gerræ meræ, non enim solum ex ordine ipso
homiliarum, in quo hæc Dominica in omnibus
omnino mss. recensetur post τὴν τοῦ τυροφάγου ει
ante secundam Quadragesimæ, ut ex homilia antecedente et sequente apparet; sed ex fine hujusce
homiliæ, ubi episcopus, sumpta ex tempore occasione, sic suos adhortatur: Πρὸς τούτοις ἐπειδὴ ἐν
τῷ καιρῷ γεγόναμεν τῶν ἱερῶν νηστειῶν, δράμωμεν πάντες πρὸς τὴν ἐξομολόγησιν· Praterea quuniam sacri Jejunii tempus adest, ud confessionem
festinemus omnes. Atqui etiam obstrepet post Dominicam primam post Pentecostem instituunt Græci
minorem Quadragesimam, seu jejunium usque ad
festum SS. Apostolorum, nihil efficit; jugulabitur
ab acerrimo telo seu potius opprimetur a calce
ejusdem homilia: Οὕτω διέλθοιμεν ἀπροσκόπτως
τὸν τῆς νηστείας καιρὸν, καὶ οὕτως ἀξιωθείημεν
τὴν ζωηφόρον ἀνάστασιν ἰδεῖν τοῦ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος
ἡμῶν τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, etc. Sic siue offensa
tempus jejunii transigamus, atque ita digni, et idonei
erimus videre vivificam resurrectionem Dei, et Salvatoris nostri Jesu Christi. Quo de jejunio agatur iu
hac homilia certo certius est. Atque his Ex mxpépYou adversus impium Calvinistam dictis pergamus
Dominica Orthodoxia. Sic inscribitur hæc Philothæi patriarchæ Constant. sermone eodem die
homilia in munibus mss. V. duobus. G. tribus, et P.
In eo vero quod in cœnobio Folientinorum in Gallia
asservatur, eadem est, sed amplior paulo epigraple: Τῇ Κυριακῇ τῆς Συνάξεως Ὀρθοδοξίας περί
τῶν ἁγίων καὶ σεβασμίων εἰκόνων· Dominica Synaxeos
Orthodoxie de sanctis et venerandis imaginibus.
Sic dicta est hæc Dominica; quia in ea instituta
celebris memoriæ restitutæ venerationis sanctarum
imaginum orthodoxis per concilium generale vi. Id
habes ex Baronio anno Christi 842: Hand satis
risum Ecclesiæ Orientali pro tot tuntisque a Deo
beneficiis consecutis in restitutione sacrarum imaginum unica tantum celebritate immensitatem, quam
deberet gratiarum actionis explere. Quamobrem sacro
antistite una cum collegis episcopis Methodio decernente, statutum fuit ut annua die, eadem prima
Dominica Quadragesimæ perpetua memoria tanti
beneficii coleretur recolereturque in ea cum ingenti
gratiarum actione restitutus in Oriente sacer cultus
imaginum quæ tanta celebritas pietatis hactenus
apud eos feliciter perseverat. Ilæe Baronius, qui post
sacra duo cantica, et sermonem in eadem Græcorum Ecclesia ex eo tempore recitari cœptum, subjunxit hunc alterum nostri Theophanis, his verbis:
Hactenus sermo anuis singulis dicta die in Ecclesia
recitari solitus: cui subjungimus alium ejusdem
argumenti eadem pariter die ab archiepiscopo TauTomenice Theophane ad populum dictum, etc. Habuit
bune sermonem Baronius ex lloptotheca miss. Francisci Turriani soc. Jesu, qui eum Latinum fecit,
nisi quod aliquot verba Græca hinc inde, et duas
Tresve periodos intacias reliquit: sed perfecit_qui
ultimam apposuit manum Jacobus Sirmundus ejusdem soc. professor. Ita ibidem testatur idem Annalium scriptor. Verum uterque ἀκέφαλον, καὶ ἀτέλειον sine Procemio, et peroratione veluti areopagitico more, argumento, Seu corpore sermonis solum
contenti. Nos eum, ut accepimus ex P. nostro, et
G. c. omnibus numeris absolutum edidimus. Et quidem quidquid ubique sermonis hujus exstat impressum, cum nostris exemplaribus studiose contulimas.
Ex qua collatione si quid erit varians suis locis aduotabimus. Nunc redeo ad epigraphen, quæ cadem
babetur in typico S. Sabæ cap. 42; cujus titulus
est: Διατάξις της πρώτης Κυριακῆς τῶν ἁγίων
νηστειῶν, ἤτοι τῆς Ορδοθοξίας • Dispositio, seu ordo
prima Dominica sanctorum jejuniorum, vel Orthodoza. Prima vero verba capitis sunt hæc: Th
κυριακῇ τῆς Ὀρθοδοξίας. Ab hac itaque iuscribendi
formula, quod esset legitima, recedere uolui, non
120do in Græca, sed ne in Latina quidem lingua; in
qua vocem ipsam Orthodoxiæ posui, quod et hic, et
alis locis factitatum a Gretserio viro longe doctissimo animadverto in comment. in Codinum Curopal. cap. 10, lib. 1, ex quo excerpsi hæc etiam ex
PATROL GR. CXXXII.
ad notas.
Etsi igitur corporis imbecillitas. Vide quæ ex
his verbis observemus de Theophane, Procem. H
col. 433–434page 144 of 367
Homilia XX
PG 132:433Ἐπειδὴ διὰ τῆς ἀῤῥήτου τοῦ Θεοῦ Λόγου ἐνανθρωπήσεως καὶ τοῦ ἀποστολικοῦ κηρύγματος ἡ τῶν εἰδώλων κατηργήθη προσκύνησις, μὴ φέρων τὴν ἧτταν ὁ τῆς Ἐκκλησίας ἀρχῆθεν πολέμιος, ἐξήγειρε κατ' αὐτῆς τοὺς ἐξάρχους τῶν αἱρέσεων τὰ ὀρθὰ τῆς πίστεως διαστρέφοντας δόγματα. Ἀλλὰ καὶ τούτων ὑπὸ τῶν θεοφόρων Πατέρων διαφόροις συνόδας ὑποβληθέντων τῷ ἀναθέματι, ἄλλο τῇ Ἐκκλησίᾳ ὁ παλαμναῖος ἐχθρὸς ἐπισπείρει ζιζάνιον· ἐν σχήματι δῆθεν εὐλαβείας ὑποθεὶς εἰδωλολατρείαν νομίζεσθαι τὴν τῶν ἁγίων εἰκόνων προσκύνησιν. Ευρίσκει οὖν ἐπὶ τοῦτο ἐπιτήδειον ὄργανον τὸν Ἰσαύρον Λέοντα, δς Ιδιώτης ἦν πρότερον, και μάγοις Εβραίοις έντυ χών ποτε κατὰ πάροδον, διδάσκεται παρ' αὐτῶν, ὡς ἐγκρατὴς ἔσται τῆς βασιλείας Ρωμαίων, εἰ ὅρκοις αὐτὸν ἐμπεδώσῃ ἀφανίσαι τὰ τῶν σεπτῶν εἰκόνων Ιδρύματα. Ο δή πεποιηκὼς καὶ μετ᾿ οὐ πολὺ τοῦ θρόνου τῆς βασιλείας ὁ τύραννος ἐπιβὰς, καὶ ὥσπερ δεδιὼς μὴ ψευδορκήσας ἁμαρτάνων ὀφθῇ, ἐπισπεύδει γοργῶς τὴν ὑπόσχεσιν, καὶ πόλεμον ἐγείρει κατὰ τῆς Ἐκκλησίας τὸν χαλεπώτατον, ὑπερορίσας μὲν τὸν ἐν Πατριάρχαις ἁγιώτατον Γερμανὸν τῷ ἀσεβεῖ δόγματι μὴ πεισθέντα· ἀποξέει δὲ πάντα τὰ ἐν τοῖς θείοις ναοῖς ἱερὰ ἐκτυπώματα· καὶ ἀντ᾽ ἐκείνων, ζώων ἀλόγων καὶ κνωδάλων τύπους κελεύσας ἐγ γράφεσθαι. Τούτου δὲ τὴν μιαρὰν ψυχὴν διαβρή ξαντος, διάδοχος τῆς βασιλείας καὶ τῆς ἀσεβείας ὁ ; υἱὸς αὐτοῦ Κωνσταντῖνος ὁ Κοπρώνυμος γίνεται ὡς ἄν τις εὐστόχως εἴποι, ὄφις ἐκ δράκοντος. Καὶ οὗτος δὲ ἐπὶ πλεῖστον κρατύνας τὴν αἵρεσιν, ᾤχετο πρὸς τὰ ἐκεῖθεν δικαιωτήρια, Λέοντα τὸν υἱὸν κληρο κακοῦ κόρακος κακὸν ὠνQuoniam per ineffabilem divini Verbi incarnatio
nem, prædicationemque apostolorum sublatus est
idolorum cultus, cum victum se ferre non posset
antiquus hostis Ecclesiæ adversus eam bæresum
principes suscitavit, qui recta fidei dogmata everterent. Sed postquan hi etiam a sanctis Patribus
variis synodis anathematizati rejectique sunt, aliud
ikalum semen in Ecclesia disseminavit callidus inimicus, per speciem scilicet pietatis suggerens sanclarum 126 imaginum allorationem idololatriam
esse censendam. Nanciscitur ergo ad eam rem
idoneum instrumentum Leonem Isauricum qui
privatus homo initio fuerat. Sed cum in Hebræos
magos aliquando obiter incidisset, edoctus ab iis
est potiturum se Romanorum imperio, si jurejurando ipsis affirmaret venerabiles imagines, et sta.
Ἐπειδὴ διὰ τῆς ἀῤῥήτου τοῦ Θεοῦ Λόγου ἐνανθρω
πήσεως καὶ τοῦ ἀποστολικοῦ κηρύγματος ἡ τῶν
εἰδώλων κατηργήθη προσκύνησις, μὴ φέρων τὴν
ἧτταν ὁ τῆς Ἐκκλησίας ἀρχῆθεν πολέμιος, ἐξήγειρε
κατ' αὐτῆς τοὺς ἐξάρχους τῶν αἱρέσεων τὰ ὀρθὰ τῆς
πίστεως διαστρέφοντας δόγματα. Ἀλλὰ καὶ τούτων
ὑπὸ τῶν θεοφόρων Πατέρων διαφόροις συνόδας
ὑποβληθέντων τῷ ἀναθέματι, ἄλλο τῇ Ἐκκλησίᾳ ὁ
παλαμναῖος ἐχθρὸς ἐπισπείρει ζιζάνιον· ἐν σχήματι
δῆθεν εὐλαβείας ὑποθεὶς εἰδωλολατρείαν νομίζεσθαι
τὴν τῶν ἁγίων εἰκόνων προσκύνησιν. Ευρίσκει οὖν
ἐπὶ τοῦτο ἐπιτήδειον ὄργανον τὸν Ἰσαύρον Λέοντα,
δς Ιδιώτης ἦν πρότερον, και μάγοις Εβραίοις έντυ
χών ποτε κατὰ πάροδον, διδάσκεται παρ' αὐτῶν, ὡς
ἐγκρατὴς ἔσται τῆς βασιλείας Ρωμαίων, εἰ ὅρκοις
αὐτὸν ἐμπεδώσῃ ἀφανίσαι τὰ τῶν σεπτῶν εἰκόνων
tuas se de medio sublaturum. Quod cum fecisset, Ιδρύματα. Ο δή πεποιηκὼς καὶ μετ᾿ οὐ πολὺ τοῦ
-nec multo post thronum imperii tyrannus invasis- θρόνου τῆς βασιλείας ὁ τύραννος ἐπιβὰς, καὶ ὥσπερ
set, perinde quasi vereretur ne perjurii reus esset, δεδιὼς μὴ ψευδορκήσας ἁμαρτάνων ὀφθῇ, ἐπισπεύ
promissum celerrime præstare festinat, et bellum δει γοργῶς τὴν ὑπόσχεσιν, καὶ πόλεμον ἐγείρει κατὰ
contra Ecclesiam atrocissimum movet. Et quidem τῆς Ἐκκλησίας τὸν χαλεπώτατον, ὑπερορίσας μὲν
in exsilium ejicit Germanum sanctissimum patriar- τὸν ἐν Πατριάρχαις ἁγιώτατον Γερμανὸν τῷ ἀσεβεῖ
cham quod impio dogmati non consentiret; δόγματι μὴ πεισθέντα· ἀποξέει δὲ πάντα τὰ ἐν τοῖς
tum vero omnes sanctorum sacras imagines delet; θείοις ναοῖς ἱερὰ ἐκτυπώματα· καὶ ἀντ᾽ ἐκείνων,
earumque loco animalium rationis expertium ζώων ἀλόγων καὶ κνωδάλων τύπους κελεύσας ἐγ
et ferarum effigies depingi jubet. Sed cum is γράφεσθαι. Τούτου δὲ τὴν μιαρὰν ψυχὴν διαβρή
impuram abrupisset vitam, filius ejus Constantinus ξαντος, διάδοχος τῆς βασιλείας καὶ τῆς ἀσεβείας ὁ
Copronymus imperio et impietati successit; υἱὸς αὐτοῦ Κωνσταντῖνος ὁ Κοπρώνυμος γίνεται·
ut recte quis dixerit eum ex dracone serpenὡς ἄν τις εὐστόχως εἴποι, ὄφις ἐκ δράκοντος. Καὶ
tem llic vero, cum multo magis heresim cor- c οὗτος δὲ ἐπὶ πλεῖστον κρατύνας τὴν αἵρεσιν, ᾤχετο
roborasset ad illa alterius vitæ tribunalia πρὸς τὰ ἐκεῖθεν δικαιωτήρια, Λέοντα τὸν υἱὸν κληρο
Francisci Scorsi nota.
Leonem Isauricum. Historiam proseminate
hæreseos, et seriem Iconoclastarum imperat. breviter hoc sermone Theophanes perstringit. Sed eam
Jeges longiorem apud Baroniuin, et Theophanem
historicum aliosque apud ipsum, cum quibus convenit in re historica etiam noster Theophanes.
Germanum sanctissimum patriarcham. Triennio post promulgatum nefarium edictum hunc acerrime constantissimeque sibi obsistentem Leo in
exsilium ejicit. Ex Baron. an Leon. Xmodum
eliam, et crudelitatem, qua pulsus est, attingit
sanctus Joan. Damasc. Orat. 3, De imaginibus: Lit
nunc beatus Germanus alapis percussus, et in exsilium missus est, el complures alii Patres, quorum
nomina nos ignoramus. Vide etiam Acta S. Stephani
Junioris per idem scripta tempus, et cum S. Damasc. operibus: Billio edita, ubi hæc leguntur:
Imperator milites gladiis accinctos mittit, qui sanclum virum contumeliose habitum, et plagis male
multatum a throno exturbarent. Aliter narrat hanc
Germani depositionem Theophanes historicus, płacide nimirum et ipso Germano postulante peractam:
sed major habenda fides D.maseeno qui ipso vivebat
tempore et hæc scribebat, quam Theophani, quod
et Baronius censet. Noster Theophanes de hac crudelitate nihil,
Animalium rationis expertium. Hoc a Leonis
filio nequiore impietatis hærede Copronymo factum
marrat Theophanes historicus his verbis: Quibus
omnibus (mysteriis scilicet Christi) horrendum in
modum abrasis, atque deletis ille perditionis filius
Constant, imper. arborum species, utque omnis generis
avium formas eorum loco supplendas curavit. Item
a Theophilo Iconomachorum postremo factum
aflirmat Moral. Tursellinus in Epit. hist. his verbis:
Theophilus impietate certans cum patre sacras imagines pingi vetuit omnino: earum loco, pecudum,
aviumque simulacra reponi jussit.
Constantinus Copronymus. De hoc Baronius
ex Theophane historico, cujus hæc verba cadem
fere quæ nostri Theophanis: Similiter et Constantinus filius ejus imperii, et impietatis successor regnare coepit. Plura de hac bellua, et unde cognoinen
illi Copronymi vide apud relatos scriptores; nou
est enim præsentis operis.
Ex dracone serpentem. Formam adagii habet
hoc dictum, cui simillimum, vel geminum illud alterum κακοῦ κόρακος κακὸν ὠν· mali corvi malum ovum.
Quod optime usurpatur, quoties a malo magistro
discipulus malus, ex improba patre filius improbus,
ex illaudata patria civis illaudatus exoritur. Historiam sive fabellam, unde adagium hoc originem
habuit leges apud Paulum Manutium, qui alias
etiam causas innuit naturales.
Hæresim corroborasset. Vere; nam nefarium
conciliabulum congregavit trecentorum, et triginta
octo episcoporum (vide cladem orientalis Ecclesiæ:
tot enim imperio subacti episcopi in hæresim prolapsi sunt) quod et septimam synodum œcumenicam
vocari jussit, ubi decretum factum contra sacras
imagines, quod postmodum damnatum, et irritum
ceclaratum a vera vit S. synodo acumenica, Nicaea
11, in qua et multi ex lapsis episcopis erioris sui
pœnitentes restituti, et admissi. Consule de his Baronium et alios apud ipsum.
Alerius vita. Etiam antequam impura:
animam exhalaret, vin divini judicii, et ignis æterni
sentire cœpit. Nam ex Theophane hist. Baronius
col. 441–442page 145 of 367
PG 132:441νόμον καταλιπὼν τῶν σκήπτρων καὶ τῆς αἱρέσεως δ; τὴν πατροπάππου ζηλώσας ἀσέβειαν, ἔσπευδε πρὸς αὐτὴν ὀφθῆναι θερμότερος. Κωνσταντίνου δὲ καὶ Εἰρήνης διαδεξαμένων τὸ κράτος, πάλιν ἡ Ἐκ κλησία τὸν ἴδιον κόσμον τῶν σεπτῶν εἰκόνων ἀνέ λαβε, καὶ ἡ ἀσέβεια ἐκδιώκεται, οἰκουμενικῇ συνόδῳ Πατέρων ὑποβληθεῖσα ἀναθέματι. Ολίγοι δέ τινες ὑπελείφθησαν, ὅσοι καθάπερ τινὰ δευσοποιὸν βαφήν ἐν ταῖς ψυχαῖς τὴν ἀσέβειαν ἔκρυπτον. Τρεις παρ ἦλθον βασιλεῖς μετὰ τὴν ὀρθόδοξον Εἰρήνην - Νικη φόρος, Σταυράκιος, καὶ ὁ Ραγκαβὲ Μιχαήλ, και πάλιν ἀρχὴν λαμβάνει τὰ τῆς αἱρέσεως, ἔμελλε δὲ ἄρα θηριώνυμος πάλιν ἀνανεώσασθαι τὴν ἀσέβειαν τοῦ προτέρου ὁμώνυμος· καὶ δὴ τυραννεῖ Λέων ὁ Αρμένιος, καὶ ἀναξίως τὴν ἁλουργίδα τὴν βασιλικήν περιτίθεται. ᾿Απατηθεὶς δὲ ὑπό τινος ψευδαβία ἐν οἰκίσκῳ κεκλεισμένου, καὶ σκότῳ τῆς πλά νης τρόπον νυκτερίδος ἐμβιοτεύοντος, καὶ τὰ τῶν εἰκονομάχων θρησκεύοντος, ὡς εἰ μὴ παντελῶς ἀφανίσῃ τὰς ἱερὰς στηλογραφίας, θᾶττον μετὰ τῆς βασιλείας ἀπολέσει καὶ τὴν ζωήν, πείθεται τῇ ἀσεβεῖ συμβουλῇ, καὶ τὴν κατευνασθεῖ. σαν φλόγα τῆς αἱρέσεως ἀνεῤῥίπισε. Καὶ τὸν μὲν ἱερώτατον πατριάρχην Νικηφόρον ὑπερορία καταδικάζει ἀραρότως τῇ εὐσεβείᾳ ἐμμένοντα, καὶ κυδοιμῶν πλείστων τὴν Ἐκκλησίαν ἐμπίπλησιν. Ογδόῳ δὲ τῆς τυραννίδος ἔτει ἀναιρεῖται ὑπὸ Μι χαὴλ τοῦ Τραυλού εἴσω τῶν ἀδύτων τοῦ θείου Δευσοποιὸν βαφήν. Την βαφὴν οὐκ ἀνιέντα τῆς τυραννίδος ἐν πολλῷ χρόνῳ δευσοποιὸν οὖσαν καὶHOMILIA XX.
νόμον καταλιπὼν τῶν σκήπτρων καὶ τῆς αἱρέσεως· abiit; et Leonem filium sceptri et læresis reliquit -
δ; τὴν πατροπάππου ζηλώσας ἀσέβειαν, ἔσπευδε
πρὸς αὐτὴν ὀφθῆναι θερμότερος. Κωνσταντίνου δὲ
καὶ Εἰρήνης διαδεξαμένων τὸ κράτος, πάλιν ἡ Ἐκ
κλησία τὸν ἴδιον κόσμον τῶν σεπτῶν εἰκόνων ἀνέ
λαβε, καὶ ἡ ἀσέβεια ἐκδιώκεται, οἰκουμενικῇ συνόδῳ
Πατέρων ὑποβληθεῖσα ἀναθέματι. Ολίγοι δέ τινες
ὑπελείφθησαν, ὅσοι καθάπερ τινὰ δευσοποιὸν βαφήν
ἐν ταῖς ψυχαῖς τὴν ἀσέβειαν ἔκρυπτον. Τρεις παρἦλθον βασιλεῖς μετὰ τὴν ὀρθόδοξον Εἰρήνην - Νικηφόρος, Σταυράκιος, καὶ ὁ Ραγκαβὲ Μιχαήλ, και
πάλιν ἀρχὴν λαμβάνει τὰ τῆς αἱρέσεως, ἔμελλε δὲ
ἄρα θηριώνυμος πάλιν ἀνανεώσασθαι τὴν ἀσέβειαν
τοῦ προτέρου ὁμώνυμος· καὶ δὴ τυραννεῖ Λέων ὁ
Αρμένιος, καὶ ἀναξίως τὴν ἁλουργίδα τὴν βασιλικήν
περιτίθεται. ᾿Απατηθεὶς δὲ ὑπό τινος ψευδαβία
ἐν οἰκίσκῳ κεκλεισμένου, καὶ σκότῳ τῆς πλάνης τρόπον νυκτερίδος ἐμβιοτεύοντος, καὶ τὰ τῶν
εἰκονομάχων θρησκεύοντος, ὡς εἰ μὴ παντελῶς
ἀφανίσῃ τὰς ἱερὰς στηλογραφίας, θᾶττον μετὰ
τῆς βασιλείας ἀπολέσει καὶ τὴν ζωήν, πείθε
ται τῇ ἀσεβεῖ συμβουλῇ, καὶ τὴν κατευνασθεῖ.
σαν φλόγα τῆς αἱρέσεως ἀνεῤῥίπισε. Καὶ τὸν
μὲν ἱερώτατον πατριάρχην Νικηφόρον ὑπερορία
καταδικάζει ἀραρότως τῇ εὐσεβείᾳ ἐμμένοντα, καὶ
κυδοιμῶν πλείστων τὴν Ἐκκλησίαν ἐμπίπλησιν.
Ογδόῳ δὲ τῆς τυραννίδος ἔτει ἀναιρεῖται ὑπὸ Μι
χαὴλ τοῦ Τραυλού εἴσω τῶν ἀδύτων τοῦ θείου
hæredem. Qui, avi sui impietatem æmulatus, studuit,
ut ejus fautor etiam ferventior videretur. Ubi
vero Constantinus et Ireue imperium excepissent, rursus Ecclesia sanctarum imaginum decorem
proprium recuperavit, et ab ecumenica synodo
rejecta impietas est, et subjecta anathemati. Reliqui vero pauci fuerunt, qui quasi indelebilem Lincturam impietatem occultam in animis habuerunt. Tres post orthodoxam Irenem subsecuti sunt
imperatores: Nicephorus, Stauracius (CO), et
Michael cognomento Rangabes; et rursus hæresis
initium sumpsit, et profecto redintegranda erat ab
eo qui ferinum nomen idemque habebat ac prior;
adeoque tyrannidem occupavit Leo Armenius,
indignus qui purpuram imperatoris indueret. Hic
quodam pseudo-abbate qui in domuncula et in
erroris tenebris instar vespertilionis ætatem agens,
sectam Iconomachorum colebat, deceptus, ac persuasum habens nisi funditus imagines tolleret, fore
ut quam primum vitam cum imperio amitteret,
impio consilio paret, et consopitaın hæresis flainmam rursus accendit. Et quidem 127 Nicephorum sanctissimum patriarcham exsilio multat,
quod in pietate constantissime permaneret,
perturbationibus implet universam Ecclesian. Sed
enim octavo suæ tyrannidis anno a Michaele
Balbo in ipsis sacri templi adytis interficitur.
Francisci Scorsi notæ.
et
refert: Mortuus est clamans, et dicens: Vivens præfectus a Michaele imper. fuerat, ipsum Michaeadhuc sum igni inexstinguibili traditus; interiit
anno tricesimo quinto imperii sui in cruribus playa
percussus.
Fautor etiam ſerventior. Nam et hic leunculus
cruentavit se sanctorum sanguine, quanquam non
diu illum exsatiari permiserit Deus quandoquidem
quarto imperii anno morte sublatus.
Constantinus et Irene. Mirabilis same Deus
maxime visus est in hoc, inquit Baronius, de his
imperatoribus, dum per viduam feminam, el pueruns orphanum excitatam impietatem compescuit,
et adversus cunctas Ecclesias motam impugnationem continuit.
Ab œcumenica synodo. Hæc vi fuit Nicæna 11
congregata scilicet Nicæ Bythini:e imperii Constant,
et Irenes anno 8 Adriano summo Pontifice. Inter.
ſuisse huic trecentos, et quinquaginta episcopos est
communis assertio; quanquam Photius trecentos
septuaginta numeret, et in Menolog. Græc. treconti septuaginta septem legantur. Vide tom. Concil. I, Græco-Lat. et Baron. anno Domini 787.
Indelebilem tincturam. Δευσοποιὸν βαφήν.
Metaphora proverbii modum habens a tincturis
sumpia, et de scientia, seu vitio inveterato, quo
quis ita imbutus, ut deleri nequeat, usurpata. PiuLarch. de Dionysio Tyr. Την βαφὴν οὐκ ἀνιέντα τῆς
τυραννίδος ἐν πολλῷ χρόνῳ δευσοποιὸν οὖσαν καὶ
BUGÉXTÀUVTOv. Sed hæc verba non sunt expressa in
ea versione, quæ est apud Baronium, tom. IX, quem
diximus, et apud Gretser. tom. II. de S. Cruce,
editionis secundæ.
Nicephorus Stauracius, et Michael. De his
lege Joannen Curopalatam, qui a Nicephoro suam.
ordi:ur bistoriam. Vide et Baroniuni in Annal.
tom. IX.
Tyrannidem occupavit. Leo Armenus conjuratione cum primoribus legionis ejus, cui dux ipse
lem, qui cum Procopia uxore, et liberis ad templum Dei Genitricis, ut declinaret conjuratorum
impetum, confugerat supplex, in monasterium
abstrusit, uxorem et liberos exsulare jussit.
quodam pseudoabhate. Rem narrat Joan.
Curopal. ex quo breviter hæc habet: Successit hic
Sabbatius (sic eum appellat Curopal.) in monasterio
Philomili pio illi monacho, qui Leonem futurum
imperatorem divinitus prædixerat. Cui cum Leo
parla de Bulgaris insigni victoria multa misisset
donaria, nuntius, qui dona portabat, cum enm
mortuum offendisset, rogare Sabbatium cœpit, út ca
sibi acciperet, quæ magistro suo delata essent. At
hic dona prorsus recusavit, ipsumque quamprimum
retro abire jussit, indignum asserens imperatorem
purpura, qui idolis esset addictus, et Irenes reginæ.
ac Tarasii patriarchæ fidem teneret. Minatus est item
celerem imperii amissionem, ac vitæ finem, nisi quamprimum suis monitis obtemperaret, et inscriptos in
statuis titulos evertendos curaret. Quibus acceptis
imperator, re cum Theodoto Melisseno consulta, qui
itidem ut Sabbatius Iconomachorum sectam clam
adhuc forebat: ab ipso insuper per alium monachum
nequiorem Sabbatio in fraudem, et impietatem imspulsus est. Lege plura apud ipsum Curopal. in Leone
Armeno. Desunt in P. C, xxl Td Twv Elxovouá xwv
Opnoxevotos, quæ apparent in G. et in editione
Baronii.
Nicephorum. Et hoc etiam narratur a Curopalat. pluribus; vide ipsum.
Michaele Balbo. Ilic damnatus majestatis
in custodia coercebatur ipso jam Natali Christi die
summo supplicio multandus, si diei festi reverentia objecta ab Augusta, ejus sua n, et deprecatione
fuisset pœna dilata. Quæ tamen in ipsum Leonem
vertit; nam nocte însequenti Balbus e carcero
elapsus custodis opera veterum conjuratorum manu
col. 451–452page 146 of 367
Homilia XXI
PG 132:451ήκμαζεν. Ο γὰρ δὴ Μιχαὴλ τὴν φαύλην νίκην τῶν πρὸ αὐτοῦ νικῆσαι φιλονεικών, θερμότερος γίνεται. Τελευτᾷ δὲ καὶ αὐτὸς, τὴν ἀσέβειαν καὶ τὴν θρη σκείαν τῷ υἱῷ Θεοφίλῳ καταλιπών. ᾿Αλλὰ καὶ οὗ τος, εἰ καὶ τοῦ δικαίου εἴπερ τις ἄλλος ἀντείχετο, ἀλλὰ καὶ τῆς πατρικῆς ἀσεβείας διάπυρος ἦν ἐραστής. Ηγάγετο οὖν γυναῖκα θεοφιλῆ· αὕτη δὲ ἦν Θεοδώρα ἡ τῷ ὄντι ἀοίδιμος· ἦτις ἐκοινώνει τῷ βα σιλεῖ, νόμῳ τῆς φύσεως, οὐ μὴν μετείχε τῆς αἱρέ σεως, ἀλλ᾽ ὑπεκρίνετο μὲν διὰ τὴν τοῦ κρατοῦντος ἀπήνειαν, ἐν κιβωτίῳ δέ τινι θείας εἰκόνας ἐγκρύπτουσα, λάθρα θεραπεύουσα κατησπάζετο. Καί ποτε γενέσθαι τι συνέβη τοιοῦτον· λεγέσθω γὰρ οἷον ήδυσμα. Ετρέφετό τις ἐν τοῖς βασιλείοις παραπαίων ναοῦ· καὶ ὁ μὲν τύραννος ᾤχετο, ἡ δὲ ἀσέβεια ἀνὴρ, αἰσχρὸς τὴν μορφὴν καὶ ἀειδὴς, οἷον τὸν θερ στην παρίστησιν Ὅμηρος, ἀκαι οδός ων, καὶ ὑποβατταρίζων τῇ γλώττῃ, καὶ παρακεκομμένα φθεγγόμενος. Τρέφουσι δὲ τοὺς τοιούτους αἱ βασιλε καὶ αὐλαὶ, ὡς τὰ μάλιστα λύπης παραψυχὴν καὶ πότοις ἥδυσμα. Βένδερον, οἶμαι, τοῦτον ὠνόμαζον, εἴπερ ὑμῖν μέλει καὶ τοῦ ὀνόματος. Οὗτος εξωθὼς ἐν τοῖς βασιλικοῖς θαλάμοις ἀφυλάκτως εἰσέρχεσθαι, εἴσεισι κατὰ τὸ λεληθὸς ἐν μιᾷ, καὶ καταλαμβάνει τὴν Αὐγούστας Θεοδώραν ἱερὰς εἰκόνας κρατοῦσαν ἐν ταῖς χερσὶ, καὶ μετ' αἰδοῦ; καὶ πίθου θερμού κατασπαζομένην αὐτάς. Ατενίσας οὖν καὶ ὁ μολοβρὸς ἐκεῖνος τοῖς ἱεροῖς ἐκτυπώμασιν, ἤρετο τὴν βασιλίδα, τί ἂν εἴη, & ταῖς χερσὶ κρατοῦσα φιλοίτο Ἡ δὲ ἁπλοϊκῶς οὕτω καὶ παιδικῶς - Ταῦτά εἰσι τὰ καλά μου παιδία, φησίν. "Εξεισιν εὐθὺς τοῦ θαλάμου ὁ ειδεχθής, καὶ ἀπαγγέλλει ταῦτα τῷ βασιλεῖ· καὶ τραῦλος Τελευτᾷ δὲ καὶ αὐτὸς, τὴν ἀσέβειαν, καὶ τὴν θρησκείαν καὶ τὴν βασιλείαν, τοῦ δ β.ήκμαζεν. Ο γὰρ δὴ Μιχαὴλ τὴν φαύλην νίκην τῶν
πρὸ αὐτοῦ νικῆσαι φιλονεικών, θερμότερος γίνεται.
Τελευτᾷ δὲ καὶ αὐτὸς, τὴν ἀσέβειαν καὶ τὴν θρη
σκείαν τῷ υἱῷ Θεοφίλῳ καταλιπών. ᾿Αλλὰ καὶ οὗ
τος, εἰ καὶ τοῦ δικαίου εἴπερ τις ἄλλος ἀντείχετο,
ἀλλὰ καὶ τῆς πατρικῆς ἀσεβείας διάπυρος ἦν
ἐραστής. Ηγάγετο οὖν γυναῖκα θεοφιλῆ· αὕτη δὲ ἦν
Θεοδώρα ἡ τῷ ὄντι ἀοίδιμος· ἦτις ἐκοινώνει τῷ βασιλεῖ, νόμῳ τῆς φύσεως, οὐ μὴν μετείχε τῆς αἱρέ
σεως, ἀλλ᾽ ὑπεκρίνετο μὲν διὰ τὴν τοῦ κρατοῦντος
ἀπήνειαν, ἐν κιβωτίῳ δέ τινι θείας εἰκόνας εγκρύ
πτουσα, λάθρα θεραπεύουσα κατησπάζετο. Καί ποτε
γενέσθαι τι συνέβη τοιοῦτον· λεγέσθω γὰρ οἷον
ήδυσμα. Ετρέφετό τις ἐν τοῖς βασιλείοις παραπαίων
El tyrannus sane periit; liæresis viguit. Nam ναοῦ· καὶ ὁ μὲν τύραννος ᾤχετο, ἡ δὲ ἀσέβεια
Michael malam majorum suorum victoriam vincere
contendens in ea impietate ferventior exstitit.
Moritur vero etiam ipse, et impietatem, et
superstitionem, et imperium Theophilo relinquit.
Sed hic quoque etsi justitiam ut si quis alius,
sibi vindicaret, fuit tamen paternæ impietatis fervens amator; piam vero duxit uxorem. llæc Theodora fuit illa re vere digna quæ famia celebretur. Quæ ex naturæ lege cum imperatore communicabat, hæreseos tamen particeps non erat, ac dissimulabat quidem propter imperatoris crudelitatem;
sed in arca quadam sanctas imagines clausas
habens, occulte eas colebat, et salutabat. Et evenit
aliquando quiddam, quod con liedi sermonis gratia
dicatur. Versabatur in regia fatuus quidam homo, ἀνὴρ, αἰσχρὸς τὴν μορφὴν καὶ ἀειδὴς, οἷον τὸν θερ
ac deformis, et despicabili specie, qualem Thersitem describit lomerus. Stultiloquus præterea, et
besitante lingua multa delirans. Alunt porro hujus
modi homines aulæ imperatorum, ut maximum
incestitiæ levamentum, et in conviviis oblectamen -
tum; Benderum opinor hunc appellabant, si
tamen etiam nomen scire studetis. Hic cum in conclavia regia sine ulla cautione introire consuesset,
quadam die suspenso ingreditur gradu, et deprehendit Theodoram Augustam sacras manibus tenentem imagines, easque multa cum reverentia, et fervente studio deosculantem. Cum igitur impudeus
ille in sacras effigies oculos defixisset, reginam sciscitatus est, quid esset illud tandem, quod manibus
gerens oscularetur. Illa vero simpliciter et jocose,
Hae sunt, inquit, pupæ meæ bella. Egreditur
Hæ
στην παρίστησιν Ὅμηρος, ἀκαι οδός ων, καὶ
ὑποβατταρίζων τῇ γλώττῃ, καὶ παρακεκομμένα
φθεγγόμενος. Τρέφουσι δὲ τοὺς τοιούτους αἱ βασιλε
καὶ αὐλαὶ, ὡς τὰ μάλιστα λύπης παραψυχὴν καὶ
πότοις ἥδυσμα. Βένδερον, οἶμαι, τοῦτον ὠνόμαζον,
εἴπερ ὑμῖν μέλει καὶ τοῦ ὀνόματος. Οὗτος εξωθὼς ἐν
τοῖς βασιλικοῖς θαλάμοις ἀφυλάκτως εἰσέρχεσθαι,
εἴσεισι κατὰ τὸ λεληθὸς ἐν μιᾷ, καὶ καταλαμβάνει
τὴν Αὐγούστας Θεοδώραν ἱερὰς εἰκόνας κρατοῦσαν
ἐν ταῖς χερσὶ, καὶ μετ' αἰδοῦ; καὶ πίθου θερμού
κατασπαζομένην αὐτάς. Ατενίσας οὖν καὶ ὁ μολο
βρὸς ἐκεῖνος τοῖς ἱεροῖς ἐκτυπώμασιν, ἤρετο τὴν
βασιλίδα, τί ἂν εἴη, & ταῖς χερσὶ κρατοῦσα φιλοίτο
Ἡ δὲ ἁπλοϊκῶς οὕτω καὶ παιδικῶς - Ταῦτά εἰσι τὰ
καλά μου παιδία, φησίν. "Εξεισιν εὐθὺς τοῦ θαλάμου
ὁ ειδεχθής, καὶ ἀπαγγέλλει ταῦτα τῷ βασιλεῖ· καὶ
Francisci Scorsi nota.
contracta cum his mentito monachorum habitu
sicas ferentibus imperatorem inter monachos ɓacros
præcinentem hymnos in adytis templi, ubi se conabatur occulere, interficit. Curopal. in editione
Banii desunt verba, quibus hunc modum interem:pti
Leonis a Michaele auctor attingit: sed ea cum reperissem in utroque exemplari meo quo usus sum,
reposui. Porro hic Michael Græce Traulus τραῦλος
cui respondet Latinum cognomen Balbus dictus ab
impedita et hæsitante lingua, sed non solum balbns,
sed etiain bardus fuit, siquidem jumentorum ingenia, atque indolem nosse sibi pulchrum ratus tardissimo ipse ingenio erat, rudisque penitus littera -
rum perinde ne pueros se doctiores cerneret,
erudiri eos litteris vetuit.
Moritur vero. Dysenteriæ morbo confectus
cum annos novem, menses octo imperium tenuisset. Curopal. In cod. P. desunt hæc, quæ nemo
non videt esse necessaria ad sententiæ consecutionem, quam tamen integram reddit G. Τελευτᾷ δὲ
καὶ αὐτὸς, τὴν ἀσέβειαν, καὶ τὴν θρησκείαν καὶ τὴν
βασιλείαν, etc.
Eisi justitiam. ldl de Theophilo testatur
eliam Curopal.: Proflens, inquit, ille justitiam
'omnibus improbis terrori; bonis vero crat admirationi; illis quod improbos odisse, et justos videretur:
his quod vulde gravis, et austerus. Verum non licebal. eum ab omnibus prorsus malis purum esse;
retinebat enim in Deum fidem; sed multo magis
improbæ Iconomachorum secta a patre traditæ deditus erat, piumque, et sanctissimum populum verubat, nunquam ili per omne tempus imperii sui quiete
concessa. Hæ: Curopal. quæ cum Theophane nostro
consentiunt. Plura apud ipsum historicum leges.
Hæc Theodora. De hac preclarum est apud
Baronium tom. IX, auno 864 elogium: decus eam,
et ornamentum sanctarum feminarum vocat, de tide
catholica optime meritam, unicum in Oriente exemplum egregie sanctitatis in fornace tribulationis
diu excoctam, atque probatam, aurum parissimum
redditain. Ad eam ex imperio pulsam a Theophile
impio filio, et in monasterium detrusams scripsit
Nicolaus papa 1, quam epistolam refert Baronius.
Ejus dies Natalis celebratur a Grecis 11 Februarii,
ut habet Martyrolog. Basilii imperatoris jussu
editum.
Sed in arca. Id faciebat Theodora, ex matris Theoctiste piissimæ, et constantissimæ feminæ
disciplina et exemplo, que imagines in arca repositas nepotibus suis Theodoræ filiis ori, et manibus ipsorum admovens identidem ostentabat, et ad
ipsarum amorem eos provocabat, obsecrabatque ne
molirentur, neve quod erant, feminæ permanerent;
sed viros sese præstarent, et materna educatione
digna cogitarent patris ha resim exsecrantes. Hæc
ex Curopalate.
Benderum opinor. Narrant banc historiam
pariter Curopalata, atque Cedrenus, et ex utroque
Baronius anno 831, apud quos appellatur hic
homo nanus, Danderus etiam vocatur, sed facilis mututio τοῦ δ in β.
Pupe mea. Hæc percontatio Morionis, responsioque Theodora abest ab utraque editione
Latina hujus homilia, tumu ca quae apud Baromtum,
tum ea quæ apud Gretserum locis j'm supra relatis impressa est fortassis ab eorum Græco exem•
col. 433–434page 144 of 367
PG 132:433*ς αὐτίκα ὑποτοπασας ὅπερ ἦν· καὶ γὰρ προενείχετο υπολήψει, ὡς ἡ μακαρία σέβοιτο τὰς θείας μορφάς ἐμβριμησάμενος βαρύ τι καὶ θυμικόν, ἀναθρώσκει του θρόνου, καὶ εἴσεισι πρὸς αὐτήν· καὶ ἐντυχών τοῦ θαλάμου ὑπεξιούσῃ αὐτῇ. ὕβρεσι πλύνει πολλαῖς, ἀσεβεστάτην ἀποκαλῶν, καὶ εἰδώλων θεράπαιναν, ἡ τῷ ὄντι ἀσεβὴς καὶ παράνομος. Αλλά μοι σκόπει τὸ συνετὸν τῆς μακαρίας, καὶ πρὸς τὴν ἀπόκρισιν ἔτοι μον. Φησὶ γὰρ πρὸς αὐτόν, γοργῶς ἅμα καὶ συνεχ τῶς· 'Ακαίρως ὀργίζῃ καὶ μάτην, ὦ βασιλεῦ· τῷ γὰρ κατόπτρω συνήθως ἔτυχεν ἀτενίζουσα, καὶ τὸ τῆς κεφαλῆς κρήδεμνον δεσμοῦσα εύσχημονέστερον. Τῷ γοῦν ἐσόπτρῳ ἐνατενίσας καὶ οὗτος ὁ βδελυρός, εἰκόνων τύπους ᾤετο καθορᾷν. Οὕτως ἡ μακαρία τὴν τοῦ βασιλέως ὑπόνοιαν ἀπεκρούσατο. Ἀλλὰ καὶ Θεόφιλος δυσεντερία ληφθείς, τῆς ἐνταῦθα μετέστη ζωής. Διαδέχεται δὲ τὴν βασιλείαν ὁ υἱὸς αὐτοῦ Μι χαήλ, ἔχων τὴν μητέρα Θεοδώραν συμβασιλεύουσαν. Ητις δὴ συναγείρει Πατέρων θεολήπτων χορὸν, ὑφ' ὧν τῶν μὲν εἰκονομάχων ἡ αἵρεσις καταβάλλεται καὶ ἀναθέματι ὑποβάλλεται· ἡ δὲ Ἐκκλησία τοὺς ἱερούς τύπους οἷά τινα κόσμον ἀποσυληθεῖσα πρό τερον, ὥστε δοκεῖν αὐτὴν ἀποδύρεσθαι, καὶ τοὺς τῶν προφητῶν στεναγμούς κινεῖν εἰς συμπάθειαν. Εδό καὶ γὰρ ἡ τοῦ βασιλέως νύμφη τὰ τῆς ἐν τῷ Ασματι νύμφης οδυνηρῶς ἀποκλαίεσθαι·. Επάταξαν με, ἐτραυμάτισάν με, ἦραν τὸ θέριστρον μου ἀπ' ἐμοῦ οἱ φυλάσσοντες τὴν πόλιν·, βασιλεῖς καὶ ἀρχιερεῖς, οἱ ὀφείλοντες εἶναι τῆς πίστεως φύλακες. κει τὰ παιδία. Καὶ ταῦτα ἀγαπῶ πολλά, ἀγροικῶς, ἁπλοϊκῶς οὕτω καὶ παιδικῶς, φρονίμως ἅμα καὶ συνετῶς φρονίμως γοργώς, γοργώς, συνετῶς, φρονία μως συνετῶ; ταυτολογία. β. Ἡ δὲ βασιλὺς τὰ και λά μου ἔφησεν ἀγροικῶς νινία, καὶ ἀγαπῶ ταῦτα πολλά. καλά μου Αντὶ τοῦ νινία νινιατός ἀνόητος γινιατός νόμος παιδαριώδης, παιδίαQuoniam per ineffabilem divini Verbi incarnatio
nem, prædicationemque apostolorum sublatus est
idolorum cultus, cum victum se ferre non posset
antiquus hostis Ecclesiæ adversus eam bæresum
principes suscitavit, qui recta fidei dogmata everterent. Sed postquan hi etiam a sanctis Patribus
variis synodis anathematizati rejectique sunt, aliud
ikalum semen in Ecclesia disseminavit callidus inimicus, per speciem scilicet pietatis suggerens sanclarum 126 imaginum allorationem idololatriam
esse censendam. Nanciscitur ergo ad eam rem
idoneum instrumentum Leonem Isauricum qui
privatus homo initio fuerat. Sed cum in Hebræos
magos aliquando obiter incidisset, edoctus ab iis
est potiturum se Romanorum imperio, si jurejurando ipsis affirmaret venerabiles imagines, et sta.
Ἐπειδὴ διὰ τῆς ἀῤῥήτου τοῦ Θεοῦ Λόγου ἐνανθρω
πήσεως καὶ τοῦ ἀποστολικοῦ κηρύγματος ἡ τῶν
εἰδώλων κατηργήθη προσκύνησις, μὴ φέρων τὴν
ἧτταν ὁ τῆς Ἐκκλησίας ἀρχῆθεν πολέμιος, ἐξήγειρε
κατ' αὐτῆς τοὺς ἐξάρχους τῶν αἱρέσεων τὰ ὀρθὰ τῆς
πίστεως διαστρέφοντας δόγματα. Ἀλλὰ καὶ τούτων
ὑπὸ τῶν θεοφόρων Πατέρων διαφόροις συνόδας
ὑποβληθέντων τῷ ἀναθέματι, ἄλλο τῇ Ἐκκλησίᾳ ὁ
παλαμναῖος ἐχθρὸς ἐπισπείρει ζιζάνιον· ἐν σχήματι
δῆθεν εὐλαβείας ὑποθεὶς εἰδωλολατρείαν νομίζεσθαι
τὴν τῶν ἁγίων εἰκόνων προσκύνησιν. Ευρίσκει οὖν
ἐπὶ τοῦτο ἐπιτήδειον ὄργανον τὸν Ἰσαύρον Λέοντα,
δς Ιδιώτης ἦν πρότερον, και μάγοις Εβραίοις έντυ
χών ποτε κατὰ πάροδον, διδάσκεται παρ' αὐτῶν, ὡς
ἐγκρατὴς ἔσται τῆς βασιλείας Ρωμαίων, εἰ ὅρκοις
αὐτὸν ἐμπεδώσῃ ἀφανίσαι τὰ τῶν σεπτῶν εἰκόνων
tuas se de medio sublaturum. Quod cum fecisset, Ιδρύματα. Ο δή πεποιηκὼς καὶ μετ᾿ οὐ πολὺ τοῦ
-nec multo post thronum imperii tyrannus invasis- θρόνου τῆς βασιλείας ὁ τύραννος ἐπιβὰς, καὶ ὥσπερ
set, perinde quasi vereretur ne perjurii reus esset, δεδιὼς μὴ ψευδορκήσας ἁμαρτάνων ὀφθῇ, ἐπισπεύ
promissum celerrime præstare festinat, et bellum δει γοργῶς τὴν ὑπόσχεσιν, καὶ πόλεμον ἐγείρει κατὰ
contra Ecclesiam atrocissimum movet. Et quidem τῆς Ἐκκλησίας τὸν χαλεπώτατον, ὑπερορίσας μὲν
in exsilium ejicit Germanum sanctissimum patriar- τὸν ἐν Πατριάρχαις ἁγιώτατον Γερμανὸν τῷ ἀσεβεῖ
cham quod impio dogmati non consentiret; δόγματι μὴ πεισθέντα· ἀποξέει δὲ πάντα τὰ ἐν τοῖς
tum vero omnes sanctorum sacras imagines delet; θείοις ναοῖς ἱερὰ ἐκτυπώματα· καὶ ἀντ᾽ ἐκείνων,
earumque loco animalium rationis expertium ζώων ἀλόγων καὶ κνωδάλων τύπους κελεύσας ἐγ
et ferarum effigies depingi jubet. Sed cum is γράφεσθαι. Τούτου δὲ τὴν μιαρὰν ψυχὴν διαβρή
impuram abrupisset vitam, filius ejus Constantinus ξαντος, διάδοχος τῆς βασιλείας καὶ τῆς ἀσεβείας ὁ
Copronymus imperio et impietati successit; υἱὸς αὐτοῦ Κωνσταντῖνος ὁ Κοπρώνυμος γίνεται·
ut recte quis dixerit eum ex dracone serpenὡς ἄν τις εὐστόχως εἴποι, ὄφις ἐκ δράκοντος. Καὶ
tem llic vero, cum multo magis heresim cor- c οὗτος δὲ ἐπὶ πλεῖστον κρατύνας τὴν αἵρεσιν, ᾤχετο
roborasset ad illa alterius vitæ tribunalia πρὸς τὰ ἐκεῖθεν δικαιωτήρια, Λέοντα τὸν υἱὸν κληρο
Francisci Scorsi nota.
Leonem Isauricum. Historiam proseminate
hæreseos, et seriem Iconoclastarum imperat. breviter hoc sermone Theophanes perstringit. Sed eam
Jeges longiorem apud Baroniuin, et Theophanem
historicum aliosque apud ipsum, cum quibus convenit in re historica etiam noster Theophanes.
Germanum sanctissimum patriarcham. Triennio post promulgatum nefarium edictum hunc acerrime constantissimeque sibi obsistentem Leo in
exsilium ejicit. Ex Baron. an Leon. Xmodum
eliam, et crudelitatem, qua pulsus est, attingit
sanctus Joan. Damasc. Orat. 3, De imaginibus: Lit
nunc beatus Germanus alapis percussus, et in exsilium missus est, el complures alii Patres, quorum
nomina nos ignoramus. Vide etiam Acta S. Stephani
Junioris per idem scripta tempus, et cum S. Damasc. operibus: Billio edita, ubi hæc leguntur:
Imperator milites gladiis accinctos mittit, qui sanclum virum contumeliose habitum, et plagis male
multatum a throno exturbarent. Aliter narrat hanc
Germani depositionem Theophanes historicus, płacide nimirum et ipso Germano postulante peractam:
sed major habenda fides D.maseeno qui ipso vivebat
tempore et hæc scribebat, quam Theophani, quod
et Baronius censet. Noster Theophanes de hac crudelitate nihil,
Animalium rationis expertium. Hoc a Leonis
filio nequiore impietatis hærede Copronymo factum
marrat Theophanes historicus his verbis: Quibus
omnibus (mysteriis scilicet Christi) horrendum in
modum abrasis, atque deletis ille perditionis filius
Constant, imper. arborum species, utque omnis generis
avium formas eorum loco supplendas curavit. Item
a Theophilo Iconomachorum postremo factum
aflirmat Moral. Tursellinus in Epit. hist. his verbis:
Theophilus impietate certans cum patre sacras imagines pingi vetuit omnino: earum loco, pecudum,
aviumque simulacra reponi jussit.
Constantinus Copronymus. De hoc Baronius
ex Theophane historico, cujus hæc verba cadem
fere quæ nostri Theophanis: Similiter et Constantinus filius ejus imperii, et impietatis successor regnare coepit. Plura de hac bellua, et unde cognoinen
illi Copronymi vide apud relatos scriptores; nou
est enim præsentis operis.
Ex dracone serpentem. Formam adagii habet
hoc dictum, cui simillimum, vel geminum illud alterum κακοῦ κόρακος κακὸν ὠν· mali corvi malum ovum.
Quod optime usurpatur, quoties a malo magistro
discipulus malus, ex improba patre filius improbus,
ex illaudata patria civis illaudatus exoritur. Historiam sive fabellam, unde adagium hoc originem
habuit leges apud Paulum Manutium, qui alias
etiam causas innuit naturales.
Hæresim corroborasset. Vere; nam nefarium
conciliabulum congregavit trecentorum, et triginta
octo episcoporum (vide cladem orientalis Ecclesiæ:
tot enim imperio subacti episcopi in hæresim prolapsi sunt) quod et septimam synodum œcumenicam
vocari jussit, ubi decretum factum contra sacras
imagines, quod postmodum damnatum, et irritum
ceclaratum a vera vit S. synodo acumenica, Nicaea
11, in qua et multi ex lapsis episcopis erioris sui
pœnitentes restituti, et admissi. Consule de his Baronium et alios apud ipsum.
Alerius vita. Etiam antequam impura:
animam exhalaret, vin divini judicii, et ignis æterni
sentire cœpit. Nam ex Theophane hist. Baronius
col. 435–436page 147 of 367
PG 132:435Οὕτω γοῦν ἔχουσα ἡ Ἐκκλησία πάλιν εἰς τὴν προτέραν δόξαν ἀποκαθίσταται. Ταύτην οὖν τὴν πανήγυριν ἑορτάζομεν σήμερον, τοὺς μὲν ἐξάρχους τῆς ἀσεβείας καὶ ὁπαδοὺς ἀποτρεπόμενοι καὶ ἀναθεματίζοντες, τὰ δὲ σεπτὰ εἰκονίσματα τοῦ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν, καὶ τῆς αὐτὸν τεκούσης Παρθέ του Μητρός, καὶ πάντων τῶν ἁγίων σχετικῶς το μῶντες καὶ ἀσπαζόμενοι, οὐχ ὡς θεοῖς αὐτοῖς προς ανέχοντες. οὐδὲ ταῖς χρωματουργηθείσαις εἰκόσι λα λατρευτικῶς οι σχετικώς Καὶ κατ' ἔπος ἰδόντες τὰ πρόσωπα τῶν μαρτύρων τῶν ἐκχυσάντων τὸ αἷμα ὑπὲρ Χριστοῦ ἐζωγράφησαν. Καὶ θεωρήσαντες λαι πὸν ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ οἱ ἄνθρωποι ἀφέντες τὰς προσκυνήσεις του διαβόλου ταύτας προσεκύνησαν οὐ λατρευτικῶς, ἀλλὰ σχετικῶς. Ἐπὶ μὲν τοῦ Χριστοῦ λατρευτική προσκύνησις καὶ φυσική. Ἐπὶ δὲ τῆς εἰκόνος τοῦ Χριστοῦ σχετική ή προσκύνησις καὶ ταις ἀσπασμὸν καὶ τιμητικὴν προσκύνησιν ἀπινέ μειν, οὐ μὴν τὴν κατὰ πίστιν ἡμῶν ἀληθινὴν λατρείαν, ἢ πρέπει μόνῃ τῇ θείᾳ φύσει. Τῆς εἰκόνος τιμὴ ἐπὶ τὸ πρωτότυπον διαβαίνει. Καὶ ὁ προσκυνῶν τὴν εἰκόνα προσκυνεῖ ἐν αὐτῇ τοῦ ἐγγραφομένου τὴν ὑπόστασιν. οὐ μὴν ἀληθινὴν λατρείαν ἀπονέμομεν, ἀληθινὴν λατρείαν,vulneraverunt me, abstulerunt theristrium meum a me, qui custodiebaut civitatem: “
dotes, qui fidei custodes esse debuerant.
Sic igitur, cum male affecta esset Ecclesia,
rursus in priorem gloriam restituitur. Hanc celebritatem hodie agitamus principes et asseclas
impietatis abhorrentes et anathematizantes; venerandas vero imagines Dei, et Salvatoris nostri, et
quæ eum genuit Virginis matris, et sanctorum
relative honorantes et osculantes, non quod
illis adhæreamus, ut diis, et expressis colore imaginibus cultum latrie tribuamus sed habitum
* Cant. v. 6.
› reges el sacerΟὕτω γοῦν ἔχουσα ἡ Ἐκκλησία πάλιν εἰς τὴν
προτέραν δόξαν ἀποκαθίσταται. Ταύτην οὖν τὴν
πανήγυριν ἑορτάζομεν σήμερον, τοὺς μὲν ἐξάρχους
τῆς ἀσεβείας καὶ ὁπαδοὺς ἀποτρεπόμενοι καὶ ἀναθεματίζοντες, τὰ δὲ σεπτὰ εἰκονίσματα τοῦ Θεοῦ
καὶ Σωτῆρος ἡμῶν, καὶ τῆς αὐτὸν τεκούσης Παρθέ
του Μητρός, καὶ πάντων τῶν ἁγίων σχετικῶς το
μῶντες καὶ ἀσπαζόμενοι, οὐχ ὡς θεοῖς αὐτοῖς προς
ανέχοντες. οὐδὲ ταῖς χρωματουργηθείσαις εἰκόσι λαFrancisci Scorsi notæ.
Hunc celebritatem. De ejus ritu vide dicta
hujus homiliæ. Il nd solum hic addam ad Theodoræ
Augustæ pietatem commendandam, quod hoc illa
die ad cumulaudam lætitiam epulum dedit Ecclesiæ
cœtui. Ex Curopal,
Relative honorantes. Vox Græca oxetɩxws, qua
hie auctor ntitur, maxime propria in hac re ad exvlicandam differentiain inter adorationem sanctarum
imaginum, quas rite Christiani colunt, et adorationem idolorum quæ gentes superstitiose colebant.
In Idolis enim illæ numen inesse censebant, adeoque ipsa per se, et absolute adorabant; at vero vera
religio in imaginibus nihil aliud agnoscit, nisi re'ationem, et habitudinem ad sanctos, quorum imagines sunt, atque hoc modo illis cultum tribuit. Hæc
differentia explicatur per hæc opposita nomina
λατρευτικῶς οι σχετικώς in Εpist. Greg. ll pape
ad Leonem Isauricum prima earum, quibus principem illum Iconomachum, ut ab errore deduceret,
S. pontifex laboravit; quas quod essent dogmaticæ
et graves, Orientales ipsi Patres in Græcum sermonem translatas asservarunt. Et same deperditis
Latinis, hæ mansere superstites: atque a Frontone
Ducro societatis Jesu iterum Latinitati restitutæ
excusæque sunt apud Baron. Annal. tom. IX, et in
principio synodi vi, Nicænæ 11. Sic igitur illius
epistole Græca habent: Καὶ κατ' ἔπος ἰδόντες τὰ
πρόσωπα τῶν μαρτύρων τῶν ἐκχυσάντων τὸ αἷμα
ὑπὲρ Χριστοῦ ἐζωγράφησαν. Καὶ θεωρήσαντες λαι
πὸν ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ οἱ ἄνθρωποι ἀφέντες τὰς
προσκυνήσεις του διαβόλου ταύτας προσεκύνησαν οὐ
λατρευτικῶς, ἀλλὰ σχετικῶς. Hoc est ex interpretat. Frontonis: Et ut uno verbo dicam, cum
facies martyrum, qui sanguinem pro Christo fuderunt, vidissent, depinxerunt et his conspectis deinceps in toto terrarum orbe homines diaboli adoration
nibus derelictis has exhibuerunt non latria, sed habitudine. Explicat eamdem rem, et hanc vocem
OXETIxws enucleatius Franciscus Turrianus, lib. 1
pro canonib, apost. c. 25, ubi locum Nicephori
Constantinop. ex ejus orthodox. citat: Cum Christus, inquit, initio prædicatus est cum ea prædicatione conjuncta erat oxstixwe, id est, habitudine,
pradicatio ejus imaginis et ut non adoratur imago
propter se, sed propter prototypum; sic non est dicendum adorari eam absolute, sed oystixwe, id est,
relate, et ut purpura; et imperator ea indutus unum
faciunt habitu, sit imago el prototypum ejus unum
faciunt exúce, id est, habitudine. Hæc Turrianus.
Inter sententias SS. Patrum de imaginibus, quas
Lutetiæ edidit G. Morelius, tom. 1, SS. Patrum Græco-Lat, eadem res explicatur et his, et aliis ad idem
spectantibus vocabulis: Ἐπὶ μὲν τοῦ Χριστοῦ
λατρευτική προσκύνησις καὶ φυσική. Ἐπὶ δὲ τῆς
εἰκόνος τοῦ Χριστοῦ σχετική ή προσκύνησις καὶ
Spwvopix. Que sic redduntur ab interprete Euthymii Panop. tit. 19: In ipso Christo est adoratio
latriæ, ac naturalis, in imagine vero Christi est rela -
tiva, et æquivoca.
Cultum latriæ tribuamus. Consonant hæc
non modo cum definitione synodi vu, sed pene
cum ipsis ejus verbis. Sic enim illa definit Act. vir,
ubi cum definisset figuram prætiosæ et vivificæ
crucis, et imagines tam Salvatoris nostri Jesu
Christi, quam B. Virginis et ang-lorum, et omnium
sanctorum proponendas in Erclesia addit: Kat Taúταις ἀσπασμὸν καὶ τιμητικὴν προσκύνησιν ἀπινέμειν, οὐ μὴν τὴν κατὰ πίστιν ἡμῶν ἀληθινὴν λατρείαν,
ἢ πρέπει μόνῃ τῇ θείᾳ φύσει. Εt aliquot interjeclis: Τῆς εἰκόνος τιμὴ ἐπὶ τὸ πρωτότυπον διαβαίνει.
Καὶ ὁ προσκυνῶν τὴν εἰκόνα προσκυνεῖ ἐν αὐτῇ
τοῦ ἐγγραφομένου τὴν ὑπόστασιν. Latina versio
Anastasii: Et ad osculum et ad honorariam his (iwaginibus adorationem tribuendam, non tamen ad
veram iatrium, quæ secundum fidem est, quæque solam naturam divinam decet impertiendam. Imaginis
enim honor ad primitivum transit, et qui adorat imaginem adorat in ea depicti subsistentiam. Hæc synodus ex quibus illud notandum, οὐ μὴν ἀληθινὴν
λατρείαν ἀπονέμομεν, quod Theophanes noster ver
bo expressit uno, tal; xpoundɛisaiçɛlxósı
Larpsvoves Hic animadvertendum non discrepare
ab hac definitione concilii sententiam S. Thomæ,
p. 1. q. 25, et scholasticorum enm sequentium
cum dicunt imaginem, et crucem Christi venerandam cultu latriæ. Quin et Jacobus Gretscrius tom.
II De cruce, lib. 1 cap. 57 copiose, et recte probat
contra impiissimum Lntherum sanctam orucem
esse colendam culto latriæ. Non, inquam, hæc
discrepantia est, nisi in modo loquendi: nam concilium loquitur de absoluta adoratione latriæ quæque per se tribuatur: que sane non convenit nisi
saturæ divinæ eamque cruci Christi, et imaginibus
negat, quod mihi videtur concilium innuisse, cum
posuit verbum ἀληθινὴν λατρείαν, quasi diceret
veram latriam, hoc est absolutam non esse exhibendam, nisi naturæ divine. Cæterum aliam latria:n
relativam, quæque tribuitur ratione, prototypi
quod sit cultu latriæ adorandum, non negat, et hanc
tribuunt theologi tum veræ cruci, tum imagini illius
veræ crucis, et imagini Christi, ea nimirum ratione,
quia idem cultus imagini debetur, atque ei, cujus
est imago, ut ratiocinatur D. Thomas quæst. dicta,
art. 3; adeoque cum Christo latriæ adoratio debeatur, eadem et cruci, et imagini ejus debetur. Hon
tamen absoluta, sed qua ratione ad suum prototypum refertur. Hæc est summa conciliationis, quam
Gretserius loco memorato, et Baron. anno Christ.
747, qui etiam addit nunquam posteriores theolo
gos etiam in modo loquendi fuisse a definitione
concilii dissensuros, si iis ea sententia Nicæni posterioris concilii cognita fuisset: Nam etsi quid
inquit de eodem concilio per levem aliquam
historiarum lectionem perceperunt, cum iidem illud
improbatum esse in synodo Francofordiensi intellexissent, nullam de eo rationem habendam esse
existimarunt; vel si iidem, quod puto verius, ipsum
accumenicum esse sciverunt, approbatumque a Ro-
col. 437–438page 148 of 367
PG 132:437τρεύοντες, ἀλλὰ τὴν εἰς ἐκείνας τιμήν, ὡς ὁ μέγα, & εἶπ: Βασίλειος, ἐπὶ τὸ πρωτότυπον ἀναφέροντες· καὶ οὕτω διὰ τῆς αἰσθήσεως πρὸς εὐσέβειαν μειζόνως χειραγωγούμεθα. Ὁρῶμεν γὰρ ἐν τοῖς ἱεροῖς ἐκτυπώμασι τὸν Δεσπότην ἡμῶν καὶ Θεὸν ἐκ Παρθένου παραδόξως τικτόμενον, ὑπὸ Μάγων δορυφορούμενον, πρεσβυτικαῖς ὠλίναις τοῦ Συμεών βασταζόμενον, γυμνὸν ἐν τοῖς ποταμίοις δεύμασι, προφητικῇ δεξιᾷ χειραπτούμενον, ἐνεργοῦντα παράδοξα θαύματα βή ματι μόνῳ καὶ ὁρμῇ τοῦ θελήματος, τὴν τῶν τε θνηκότων αὖθις ἀνάλυσιν, τὸν κατὰ τῶν δαιμόνων φόβον, τὴν διὰ θαλάσσης πορείαν, ὑποχερσούμενον τῇ βάσει τοῦ ὕδατος, τὰς ἐν ἐρήμῳ δαψιλεῖς ἑστιάσεις, τοῦ προδότου τὴν τόλμαν, τὸ ἀσεβὲς ἐκεῖνο κριτή. ριον, τὴν σταύρωσιν, τὴν ταφὴν, τὴν ἀνάστασιν, τὴν εἰς οὐρανοὺς ἀναφοίτησιν· καὶ ταῦτα ὁρῶντες ἐντετυπωμένα τοῖς χρώμασιν, ἐνεργῶς αὐτὰ βλέπειν οιόμεθα. Ο δε γὰρ ἡ Γραφὴ παριστῶν ὡς ἐν ὄψει τὰ πράγματα. Ἀλλὰ καὶ ἡ τῶν εἰκόνων τιμὴ ἄνωθεν ἡμῖν ἀρχῆθεν νενομοθέτηται. Επέταξε γὰρ ὁ Θεὸς πάλαι Οἶδεν ἡ ἀγάπη τοῦ Χριστοῦ· ἡμεῖς αὐτοὶ εἰσερχόμενοι εἰς τὴν ἐκκλησίαν, καὶ θεωροῦντες τὰς ἱστορίας τῶν θαυματουργιῶν τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ τῆς ἁγίας αὐτοῦ Μητρὸς ἐχούσης εἰς τὰς ἀγκάλας τὸν Κύριον, καὶ Θεὸν ἡμῶν γαλουχούντα, καὶ τοὺς ἀγγέλους κύκλῳ ἱσταμένους, καὶ βοῶντας τὸν τρισάγιον ὕμνον, οὐ χωρίς κατανύξεως ἐξερχόμεθα. Καὶ τὶς γὰρ οὐ κατανύσσεται καὶ κλαίει, ὁμοίως καὶ τοὺς βαπτιστήρας, ἄνωθεν, καὶHOMILIA XX.
prototypum referentes; et ita per sensum manuducimur magis ad pietatem. Videmus enim per
sacras effigies Dominum nostrum et Deum mirabiliter natum ex Virgine, a Magis muneribus donatum,
in senilibus ulnis Simeonis portatum, nudum in
fluvialibus aquis prophetæ manu contactum
solo verbo nutuque voluntatis miracula operantem,
mortuorum in integrum restitutionem, incussum
dæmonibus metum, ambulationem in mari, 129
cum aqua sub plantis ejus quasi arida terra sterneretur, dapsiles epulas in solitudine; pro:litoris
audaciam, impium illud forum, crucifixionem,
sepulturam, resurrectionem, regressum in coelum.
Haec cum coloribus informata videmus, perspicue
ea nos intueri arbitramur. Solet enim pictura res
quasi sub aspectum ponere.
τρεύοντες, ἀλλὰ τὴν εἰς ἐκείνας τιμήν, ὡς ὁ μέγα, & illis honorem, ut magnus Basilius dixit, in
εἶπ: Βασίλειος, ἐπὶ τὸ πρωτότυπον ἀναφέροντες· καὶ
οὕτω διὰ τῆς αἰσθήσεως πρὸς εὐσέβειαν μειζόνως
χειραγωγούμεθα. Ὁρῶμεν γὰρ ἐν τοῖς ἱεροῖς ἐκτυ
πώμασι τὸν Δεσπότην ἡμῶν καὶ Θεὸν ἐκ Παρθένου
παραδόξως τικτόμενον, ὑπὸ Μάγων δορυφορούμενον,
πρεσβυτικαῖς ὠλίναις τοῦ Συμεών βασταζόμενον,
γυμνὸν ἐν τοῖς ποταμίοις δεύμασι, προφητικῇ δεξιᾷ
χειραπτούμενον, ἐνεργοῦντα παράδοξα θαύματα βήματι μόνῳ καὶ ὁρμῇ τοῦ θελήματος, τὴν τῶν τε
θνηκότων αὖθις ἀνάλυσιν, τὸν κατὰ τῶν δαιμόνων
φόβον, τὴν διὰ θαλάσσης πορείαν, ὑποχερσούμενον
τῇ βάσει τοῦ ὕδατος, τὰς ἐν ἐρήμῳ δαψιλεῖς ἑστιάσεις,
τοῦ προδότου τὴν τόλμαν, τὸ ἀσεβὲς ἐκεῖνο κριτή.
ριον, τὴν σταύρωσιν, τὴν ταφὴν, τὴν ἀνάστασιν,
τὴν εἰς οὐρανοὺς ἀναφοίτησιν· καὶ ταῦτα ὁρῶντες
ἐντετυπωμένα τοῖς χρώμασιν, ἐνεργῶς αὐτὰ βλέπειν
οιόμεθα. Ο δε γὰρ ἡ Γραφὴ παριστῶν ὡς ἐν ὄψει τὰ
πράγματα.
Ἀλλὰ καὶ ἡ τῶν εἰκόνων τιμὴ ἄνωθεν ἡμῖν
ἀρχῆθεν νενομοθέτηται. Επέταξε γὰρ ὁ Θεὸς πάλαι
Verum honor imaginum jam a principio nobis
superne præscriptus est. Præcepit enim Deus
Francisci Scorsi notæ.
mano pontifice, damnatum vero ab adversariis: lamen quod in eo mentirentur adversarii definitum
esse cultum latriæ sacris Christi imaginibus trikuendum, verum id esse putantes, in contrarium nisi
calumniam, non intelligentes pro ipso concilio causam agere se putaverunt, si quomodocunque impro -
prietate verborum, licet latriæ cultum in sacris
Christi imaginibus tuerentur, sicque ex ignoratione
rerum gestarum diversitas ista loquendi accidisse
cognoscitur. Hrc Baronius, quæ a me [fuerunt afferenda, ut non sine causa ista in modo dicendi differentia orta esse videretur. Cæterum enim ne latum
quidem unguem discedendum a sententia, verbisque
etiam, quibus ea definita, et expressa est concilii
ecumenici Rom. pontif. auctoritate firmati, cujusmodi fuisse hoc Nicænum secundum, quo de
egimus, certum est. Disputat de hac quæstione
itidem Suarius in in partem tom. I, disp. 54, ubi
in referenda secunda opinione eam auctoritate vit,
synodi Nicænæ 11 fundari ait, in qua multis locis
ea asseritur, ac præsertim Act. 7, a nobis supra
citata, additque multos existimare D. Thomam si
hanc definitioneîn concilii legisset; aliter de imaginum adoratione fuisse locuturum, quod autein
illam non viderit, magnum argumentum est, quod
in tanta hac materia nullam illius concilii mentionem fecerit, et causa esse potuit, qua fortasse eo
tempore nondum erat in Latinum translatum. Hæc
ibi Suarius. Quod autem postremo dicitur de versione Latina concilii, cum tres ejus factæ fuerint,
de tertia censeo intelligendum, quod tempore S.
Thomae fortasse non vulgata fuerit; alioqui enim
jam ab Anast. Bibliot. qui vixit tempore Joan. VIII,
ante annum 90 traductio facta fuerat ejus concilii,
quæ et hodie exstat.
Ut magnus Basilius. Hac Basilii auctoritate
usi sunt ante Theoph. multi eadem in re. Greg.
Papa II, in Epistola ad Germanum Constantinop.
patriarc. scripta: Nam quicunque, inquit, eam ita
veneratur, his sine dubio magna retribuit. Quandoquidem imaginis veneratio in prototypum, juxta
magnum Basilium redit. S. Damasc. in Disput. in
Vita SS. Barlaam, et Josaphat: Siquidem imaginis
kunor, ut a sancto viro proditum est, ad exemplar
refertur. Menologium jussu Basilii imper. restitutum
die 12 Octobris, quo legitur commemoratio sanctæ
vn synodi trecentorum sexagin'a septem Patrum:
Sanctas, inquit, non adorare imagines est ab orthodoxa alienum fide, et imaginis honor, sicul magnus
dixit Basilius, ad primitivum refertur. Vide quam
celebris hæc Basili auctoritas dictum autem hoc
Basilii exstat lib. De Spiritu sancto, cap. 18.
Per sensum manuducimur. Quam prosint
imagines ad excitandam spectantium Christi fideiium
pietatem et fidem, et quam hæc vetus consuetudo in
templi parietibus historias sacras exhibendi, habes
etiam ex epist. › Greg. Il papæ ad Leonem Isauricum
scripta, qui eum experimento a se petito reprehendit:
Οἶδεν ἡ ἀγάπη τοῦ Χριστοῦ· ἡμεῖς αὐτοὶ εἰσερχό
μενοι εἰς τὴν ἐκκλησίαν, καὶ θεωροῦντες τὰς
ἱστορίας τῶν θαυματουργιῶν τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ
Χριστοῦ, καὶ τῆς ἁγίας αὐτοῦ Μητρὸς ἐχούσης εἰς
τὰς ἀγκάλας τὸν Κύριον, καὶ Θεὸν ἡμῶν γαλουχούντα,
καὶ τοὺς ἀγγέλους κύκλῳ ἱσταμένους, καὶ βοῶντας
τὸν τρισάγιον ὕμνον, οὐ χωρίς κατανύξεως ἐξερχό
μεθα. Καὶ τὶς γὰρ οὐ κατανύσσεται καὶ κλαίει,
ὁμοίως καὶ τοὺς βαπτιστήρας, etc. Hæc Graeca decerpsi ex initio vi synodi, ubi Greg, epist. Græce
reddita habetur; Latine vero ita se habet: Novit
charitas Christi. Nos ipsi cum ecclesiam ingredimur, et miraculorum Domini Jesu Christi picturas
contemplamur, et sancta Matris ejus Dominum,
Deumque nostrum lactantem in ulais habentis, an·
gelosque circumstantes, ac ter sanctum hymnum
canentes, non sine compunctione regredimur. Et
quis enim non compungitur, et luget similiter tuens
el vasa lavacri, et sacerdotes in orbem circumstantes, et cætera enumerat mysteria vitæ Christi,
cadem fere, quæ hic Theoph. Eadem habet idem
Greg, in epist. 1, ad Germanum patriarcham Constantinop. scripta.
Prophetæ manu contactum. Vide quæ huc
pertinent ad homiliæ 28, not. 11.
Jam a principio nobis superne. Duæ he
voces exprimunt Græcas itidem duas ἄνωθεν, καὶ
apxev, quarum prima varie exponitur de sursum
in editione Baronii in textu ipso in margine vero
superne; cœlitus in editione 2 Grets. ex Francisci
Turriani traductione, sed eumdem omnes sensum
hujus auctoris exprimunt, hoc est, imaginum cultum, et usum vel ab ipso Deo jam inde a principio,
hoc est a veteri lege esse sancitum de quo vide
sequentem notam. Ab hac nostrorum hominum.
doctorumque versione nolui recedere; quanquam
col. 439–440page 149 of 367
PG 132:439τῷ θεόπτῃ Μωσεί δύο Χερουβὶμ ἀναστηλῶσαι ἄνω θεν τῆς σκηνῆς, καὶ αὐτὸς ὁ Δεσπότης ἐν σινδόνι τὸ ἴδιον εἶδος ἀχειροτεύκτως μορφώσας, Αὐγάρῳ τῷ τῆς Αἰδέσσης τοπάρχῃ ἐξέπεμψεν. Οὐκ ἂν τοῦτο ἐποίησεν, εἰ μὴ σέβεσθαι τὰς εἰκόνας ἐβούλετο. Καὶ ἡ θεραπευθεῖσα ὑπὸ τοῦ Κυρίου αἱμόρρους ή Αἰδεσσηνή, αμειβομένη τὸν εὐεργέτην τῆς χάριτος, ἀνδριάντα ἐν ὁμοιώματι τοῦ Σωτῆρος ἀναστηλώσατο. Ης τὴν πίστιν ἀποδεξάμενος ὁ Σωτὴρ, εὐδόκησε βοτάνην ἐκφύεσθαι ἐκ τῶν τοῦ ἀνδριάντος ποδῶν, πάσης ἀλγηδόνος αλεξητήριον. Καὶ μὲν καὶ Λουκᾶς ὁ γλαφυρὸς εὐαγγελιστὴς τὴν εἰκόνα τῆς Θεομήτορος χηρῷ καὶ χρώμασιν εζωγράφησεν, ἐν ταῖς ἱεραῖς ὠλέναις ἀγκαλιζομένην τὸν Κύριον, ἥτις ἐν τῇ μεγαλοπόλει νῦν διασώζεται. Πᾶσα οὖν εἰκὼν ἐν ἄνωθεν, ἐξ ἄνωθεν, καὶ ἐξ ἀρχῆς παραδεδομένα εἰς ζωὴν ἀνα ἀχειροποιήτους ἀχειροτεύκτους πλάστης μεγαλοπόλει πρὸς τὸν τῆς Θεοτόκου ναὸν τὸν τῶν Οδηγῶν κεκλημένον.olim Mosi contemplatori Dei, ut duos supra taber- τῷ θεόπτῃ Μωσεί δύο Χερουβὶμ ἀναστηλῶσαι ἄνωnaculum Cherubinos erigeret Et ipse Dominus
in sindone formam suam sine opera manus impres‐
sit, et Abagaro Edessa toparchæ misit. Nunquam vero hoc fecisset, nisi imagines coli voluisset.
Et illa sanguinis fluxum passa, et a Domino sanata
mulier Edessena ut auctori beneficii gratiam
referret, statuam ad Salvatoris similitudinem excitavi'. Cujus fidem approbanti placitum Salvatori
fuit, ut ex pedibus statuæ herba nasceretur, quæ
omnium esset ægritudinum amuletuin. Quin etiam
Lucas, elegans evangelista, Deiparæ imaginem
cera coloribusque depinxit sacris ulnis Dominum gestantem, quæ usque ad hodiernum diem
Constantinopoli asservatur Omnis igitur imago,
θεν τῆς σκηνῆς, καὶ αὐτὸς ὁ Δεσπότης ἐν σινδόνι
τὸ ἴδιον εἶδος ἀχειροτεύκτως μορφώσας, Αὐγάρῳ τῷ
τῆς Αἰδέσσης τοπάρχῃ ἐξέπεμψεν. Οὐκ ἂν τοῦτο
ἐποίησεν, εἰ μὴ σέβεσθαι τὰς εἰκόνας ἐβούλετο. Καὶ
ἡ θεραπευθεῖσα ὑπὸ τοῦ Κυρίου αἱμόρρους ή
Αἰδεσσηνή, αμειβομένη τὸν εὐεργέτην τῆς χάριτος,
ἀνδριάντα ἐν ὁμοιώματι τοῦ Σωτῆρος ἀναστηλώσατο.
Ης τὴν πίστιν ἀποδεξάμενος ὁ Σωτὴρ, εὐδόκησε
βοτάνην ἐκφύεσθαι ἐκ τῶν τοῦ ἀνδριάντος ποδῶν,
πάσης ἀλγηδόνος αλεξητήριον. Καὶ μὲν καὶ Λουκᾶς
ὁ γλαφυρὸς εὐαγγελιστὴς τὴν εἰκόνα τῆς Θεομήτορος
χηρῷ καὶ χρώμασιν εζωγράφησεν, ἐν ταῖς ἱεραῖς
èv
ὠλέναις ἀγκαλιζομένην τὸν Κύριον, ἥτις ἐν τῇ
μεγαλοπόλει νῦν διασώζεται. Πᾶσα οὖν εἰκὼν ἐν
Francisci Scorsi notæ.
viderem posse duo illa nomina ἄνωθεν, et ἐξ
apyns simpliciter verti antiquitus, et a principio;
Ita enim in epist. Greg. ex Græco traducia in Latinum a Frontone Ducæo vertuntur: "Oti taūta
ἄνωθεν, καὶ ἐξ ἀρχῆς παραδεδομένα εἰς ζωὴν ἀνα
Opwwv. Quandoquidem hæc antiquitus, et a principio ad vitæ humanæ conservationem habes tradita.
Sed ut dixi placuit intellectus priorum interpret.
Theoph.
Cherubinos erigeret. Hoc argumento usus
est etiam Gregorius II, in synodo Romana; hoc
hæreseos exortæ tempore, et occasione coacta, cujus
fragmentum Baronius refert ab Adriano I papa, in
Epistola ad Carolum Magnum insertum. Nec solum
exemplo Mosæ duos in arca Cherubinos constituentis, sed etiam Salomonis, qui eos in oraculo exculpsit Ecce, inquit pontifex, charissimi fratres, consideremus quid Deo mandante Moyses faciat, quidre
Salomon sapientissimus jussu construxerit divino.
lisdem utitur et Adrian. 1 Gregorii sucessor in
Epist. ad Tarasium patriarcham Constantinop.
Et Abgaro Edessa toparchæ. Si quis non
brevem notulam, cujusmodi sunt nostræ, sed lucuJentum copiosumque commentarium hujus loci desideret, adeat Jacobi Gretseri luculentum et copiosum
opusculum de imaginibus non manu operave humana
factis (has ἀχειροποιήτους seu ἀχειροτεύκτους Græci
uno appellant nomine), in quo de hac potissimum
imagine a Christo Abagaro missa, contra Casanbonum acriter et erudite disputat, et quantæ fidei
et auctoritatis sit, ostendit. Si quid hic ego ex penu
meo proferrem, ex illo sublecta videri possunt:
satis igitur fuerit ad fontem digitum intendisse.
Mulier Edessena. Hoc exemplo et argumento usus est etiam Gregorius papa II in Epist. ad Ger.
manum (patriarch. Constantinop. supradicta: Neque etiam hoc, inquit, ethnicam traditionem sapit.
Nam et in Paneadem civitatem hæmorrhoissæ imago
transmissa in memoriam miraculi quod herbæ excrescentes omnibus ægritudinibus auxiliares essent,
celebratur, idque summa Dei erga nos bonitate.
Historiam de hac imagine fusius narrat Eusebius,
Hist. lib. v, cap. 14, et Sozomeņus, et Baronius
refertam.
Cera coloribusque depinxit. Plures a S. Luca
Deiparæ Virginis imagines pictas, et quibus in locis
asservate colantur, et quam hoc sit in Eccles.
testatum ostendit, et docet contra Magdeburg. Centur. hæreticos Jac. Grets. opusculo de imaginibus
non manufactis addito ad comment. in cod., ubi sane
mirari se ait, quod cum a Græcis historicis uno
consensu scriptum sit S. Lucam imagines Deiparæ
in tabula depinxisse. Legatur tamen in Menæo, die
18 Octobr., et apud nostrum Theophanem, cujus
ipse verba ex hac hom. transcribit, ex cera ab co
etc.
fctas imagines dici, cum hac ratione potius πλάστης
inquit, plastes, scilicet, quam pictor esset dicendus;
sed minor fortasse Grets. admiratio fuisset, nisi
eum præteriisset, boc ipsum a Simeone Metaphrast.
dictum in Vita S. Lucæ, ubi ejus verba: Primus
hic cera, et lineamentis pingere (imagines Christi, et
Deiparæ de quibus paulo ante) ut ad hæc usque
tempora in imagine honorarentur, tradidit,
Quid igitur ad Metaphr. dicemus? Nam ei adlıæsisse
Theoph. nostrum, ut in multis aliis ad SS. vitam
pertinentibus, mihi persuadeo quod et in Proœm. xt,
§ 5, disputavi. Nihil sane habeo quod afferam,
affirmem certi; illud solum dico non repugnare
quod utrumque præstiterit S. Lucas, et ex cera
finxerit imaginem Deiparæ, et coloribus pinxerit:
quanquam illæ remanserunt, quæ et hodie visuntur
imagines, solum quæ coloribus in tabula depictæ
fuerunt. Cæterum hunc etiam locum Theoph. adduxit Vincentius Richardus clericus Regularis in
Comment. ad orat. 18 S. Procli; sed nihil de hac
difficultate attigit, quæ sane ad rem ejus nihil attinebat.
el
Constantinopoli asservatur. Noster Ev
μεγαλοπόλει per quam Constantinopolim intelligi
dubium non est, nam et ita transtulere alii scriptores soc. nostræ qui huic homiliæ manum admoverunt, et ex ea testimonia produxere. Porro imago
hæc, summæ apud Constantinopolitanos olim venerationis ac religionis, ea est qua Pulcherie Hierosolyma misit Eudocia, quæ 'Ooŋypia, Hodegetria,
seu Dux viæ appellari cœpta. Rationem bujus rei
et nominis disces ex Nicephoro, lib. xiv, cap. 2, et
lib. xv, cap. 14: Ædificavit, inquit, item Pulcheria
templum, quod twv Udnywy, hoc est viæ Ducun
cognomine clarum est: in quo divinam illius imaginem, quam Lucas apostolus in tabula depictam reliquit, sacrumque pensum, et Servatoris ipsius fascias
perinde atque thesaurum, quem ad eam Eudocia Augustæ cum Hierosolymam profecta est, misit, servandas curavit. Idem habet lib. xv, cap. 14. Vides
igitur unde appellatio Virginis Hodegetriæ, quam
nune vulgato corruptoque vocabulo Itriam nomina.
mus, a templo nimirum seu monasterio Hodegio,
quod est idem ac twy 'Odnyiov, viæ Ducum, ubi ea
colebatur. Monasterium porro hujus nominis ab
eadem Pulcheria ædificatum, temploque conjunctum
idem Nicephorus Callistus dicto cap. 15, scribit, et
alter Nicephorus Gregoras lib. xi. Zonaras etiam
eam referri dicit πρὸς τὸν τῆς Θεοτόκου ναὸν τὸν
τῶν Οδηγῶν κεκλημένον. Ferebatur enim hac
imago pietatis causa "ad aulam Palat, ultimis Quadragesimæ diebus, nempe feria quinta quæ Dominicam Passionis antecedit, manebatque ib: usque ad
secundam feriam Paschatis, quo die referebatur in
monasterium et templum toy 'Odṇywv, comitante
col. 441–442page 145 of 367
PG 132:441ΧΧ. ὀνόματι Κυρίου, ἢ ἀγγέλων, ἢ ἀποστόλων, ἢ προ φητῶν, ἢ μαρτύρων, ἢ δικαίων γινομένη, ἁγία ἐστί. Τοὺς γὰρ ὑπὸ Χριστοῦ θεοπρεπῶς διαλάμ φαντας παντοίαις γεραίρειν προσήκει τιμαίς. Ἐν ταύτῃ τῇ ἑδραιοτάτῃ πίστει καὶ ἀψευδεῖ ἐπιμένοντες, ἀδελφοὶ, ἐκκαθάρωμεν ἕκαστος παντὸς πάθους τὴν ἰδίαν συνείδησιν, εἰλικρινῇ τὴν εἰς ἀλλήλους ἀγάπην φυλάττοντες. Τῆς ἐλεημοσύνης μὴ ἐπιλαθώμεθα· ποιήσωμεν κοινωνὸν τὸν Κύριον, εἰς ἅπερ ἡμῖν ἐχαρίσατο. Εμπλήσωμεν τὰς τῶν πενήτων γαστέρας, ἵνα μὴ λιμωξώμεθα ὕστερον, ὡς ὁ πλούσιος, μηδὲ ῥανίδος φιλανθρωπίας τυγχάνοντες. Πρὸς τούτοις, ἐπειδὴ ἐν τῷ καιρῷ γεγόναμεν τῶν ἱερῶν νηστειῶν, δράμωμεν πάντες πρὸς τὴν ἐξομολόγησιν, μηδεὶς παρέλθῃ ἀνεξαγόρευτος. Τις γὰρ ὠφέλεια τὸ μὲν ἔλκος τῆς ἁμαρτίας κρύπτειν ἀπὸ τοῦ ἰατροῦ, ἔξωθεν δὲ τιθέναι τῆς νηστείας τὸ Εμπλαστρον; Εἰπὲ πρῶτον τὰς ἁμαρτίας σου ἵνα δικαιωθῇς, ὁ προφήτης σοι έγκελεύεται· ἐπίδειξον τὰ τραῦμα τῷ ψυχικῷ ἱατρῷ· ἔντρεψον διὰ τῆς ἐξαγορεύσεως τὸν λῃστὴν καὶ κλέπτην τῶν ἡμετέρων ψυχῶν. Οπόταν γὰρ ἡμᾶς ἴδῃ τὰς πράξεις αὐτοῦ τὰς βδελυράς, καὶ τὰς ἐνθυμήσεις τὰς πονηρὰς ἐκε πομπεύοντας, ἧττον προσβάλλει, καὶ ἀσθενέστερος γίνεται. Ὥστε ὅς τὴν ἁμαρτίαν ἐκφαυλίζει αιδούς μενος, τρέψει τὸν ὄριν, καὶ ἐταμώτερον ποιεῖ τὸν ἐπ' ἐμφαλοῦ καθήμενον δράκοντα, ὡς εἶπεν ὁ Ἰώβ. Καθάπερ δὲ ἡ ἔλαφος φυσικῇ δυνάμει τοὺς ὄφεις ἐκ τῶν ψυχῶν τῆς γῆς ἀνέλκουσα θανατοί, οὕτως ἡ ἐξομολόγησις τὰ κρυπτὰ τῆς καρδίας ἀνακαλύπτουσα πάθη, ἀφανισμῷ παραδίδωσι. Πάθος γὰρ ἅπαν τὸ ὀξέως γινωσκόμενον εὐβοήθητον· τὸ δὲ εὐλαβούμενον, ἀθεράπευτον· τὸ δὲ χρόνῳ παραπεμπόμενον, ἐγγὺς ἀνίατον. Τί οὖν φεύγεις τὴν ἰατρείαν, ὥσπερ τοὺς ἰατροὺς οἱ ἐνισχημένοι φρενίτιδι; Τί φοβῇ τὴν ἐξομολόγησιν, ὥσπερ τὸ ὕδωρ δεδοίκασιν οἱ λυσσώδηκτοι; Πρόσελθε θαρρούντως· μὴ αἰσχυνθῇς τὸν ἱερέα· καὶ αὐτὸς γὰρ σῶμα περίκειται, καὶ τῶν αὐτῶν σοι μετέχει παθῶν. Ἂν ἐξαγορεύσῃς τὰ Επταισμένα σει, εὐθὺς ἀπαλείφεται τῶν ἁμαρτιῶν τὸ χειρόγραφον, κουφίζεται τοῦ βρίθοντος βάρους ἡ ψυχή, καθαίρεται τοῦ ἐπιπροσθοῦντος νέφους δ νοῦς, ἐλευθεροῦται τῶν ἐλέγχων τὸ συνειδός, τότε καὶ ἡ νηστεία καθαρά, καὶ ἡ ἐλεημοσύνη εὐπρόσδεκτος. Οὕτω διέλθοιμεν ἀπροσκόπτως τὸν τῆς νηστείας καιρὸν, καὶ οὕτως ἀξιωθείημεν τὴν ζωη φόρον ἀνάστασιν ἰδεῖν τοῦ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ᾧ πρέπει πᾶσα δόξα, τιμὴ καὶ προσκύνησις σὺν τῷ ἀνάρχῳ αὐτοῦ Πατρὶ, καὶ τῷ ἐκπορευτῷ αὐτοῦ Πνεύματι, εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. τεσσαρακοστῆς οι μετανοίαςHOMILIA XX.
νόμον καταλιπὼν τῶν σκήπτρων καὶ τῆς αἱρέσεως· abiit; et Leonem filium sceptri et læresis reliquit -
δ; τὴν πατροπάππου ζηλώσας ἀσέβειαν, ἔσπευδε
πρὸς αὐτὴν ὀφθῆναι θερμότερος. Κωνσταντίνου δὲ
καὶ Εἰρήνης διαδεξαμένων τὸ κράτος, πάλιν ἡ Ἐκ
κλησία τὸν ἴδιον κόσμον τῶν σεπτῶν εἰκόνων ἀνέ
λαβε, καὶ ἡ ἀσέβεια ἐκδιώκεται, οἰκουμενικῇ συνόδῳ
Πατέρων ὑποβληθεῖσα ἀναθέματι. Ολίγοι δέ τινες
ὑπελείφθησαν, ὅσοι καθάπερ τινὰ δευσοποιὸν βαφήν
ἐν ταῖς ψυχαῖς τὴν ἀσέβειαν ἔκρυπτον. Τρεις παρἦλθον βασιλεῖς μετὰ τὴν ὀρθόδοξον Εἰρήνην - Νικηφόρος, Σταυράκιος, καὶ ὁ Ραγκαβὲ Μιχαήλ, και
πάλιν ἀρχὴν λαμβάνει τὰ τῆς αἱρέσεως, ἔμελλε δὲ
ἄρα θηριώνυμος πάλιν ἀνανεώσασθαι τὴν ἀσέβειαν
τοῦ προτέρου ὁμώνυμος· καὶ δὴ τυραννεῖ Λέων ὁ
Αρμένιος, καὶ ἀναξίως τὴν ἁλουργίδα τὴν βασιλικήν
περιτίθεται. ᾿Απατηθεὶς δὲ ὑπό τινος ψευδαβία
ἐν οἰκίσκῳ κεκλεισμένου, καὶ σκότῳ τῆς πλάνης τρόπον νυκτερίδος ἐμβιοτεύοντος, καὶ τὰ τῶν
εἰκονομάχων θρησκεύοντος, ὡς εἰ μὴ παντελῶς
ἀφανίσῃ τὰς ἱερὰς στηλογραφίας, θᾶττον μετὰ
τῆς βασιλείας ἀπολέσει καὶ τὴν ζωήν, πείθε
ται τῇ ἀσεβεῖ συμβουλῇ, καὶ τὴν κατευνασθεῖ.
σαν φλόγα τῆς αἱρέσεως ἀνεῤῥίπισε. Καὶ τὸν
μὲν ἱερώτατον πατριάρχην Νικηφόρον ὑπερορία
καταδικάζει ἀραρότως τῇ εὐσεβείᾳ ἐμμένοντα, καὶ
κυδοιμῶν πλείστων τὴν Ἐκκλησίαν ἐμπίπλησιν.
Ογδόῳ δὲ τῆς τυραννίδος ἔτει ἀναιρεῖται ὑπὸ Μι
χαὴλ τοῦ Τραυλού εἴσω τῶν ἀδύτων τοῦ θείου
hæredem. Qui, avi sui impietatem æmulatus, studuit,
ut ejus fautor etiam ferventior videretur. Ubi
vero Constantinus et Ireue imperium excepissent, rursus Ecclesia sanctarum imaginum decorem
proprium recuperavit, et ab ecumenica synodo
rejecta impietas est, et subjecta anathemati. Reliqui vero pauci fuerunt, qui quasi indelebilem Lincturam impietatem occultam in animis habuerunt. Tres post orthodoxam Irenem subsecuti sunt
imperatores: Nicephorus, Stauracius (CO), et
Michael cognomento Rangabes; et rursus hæresis
initium sumpsit, et profecto redintegranda erat ab
eo qui ferinum nomen idemque habebat ac prior;
adeoque tyrannidem occupavit Leo Armenius,
indignus qui purpuram imperatoris indueret. Hic
quodam pseudo-abbate qui in domuncula et in
erroris tenebris instar vespertilionis ætatem agens,
sectam Iconomachorum colebat, deceptus, ac persuasum habens nisi funditus imagines tolleret, fore
ut quam primum vitam cum imperio amitteret,
impio consilio paret, et consopitaın hæresis flainmam rursus accendit. Et quidem 127 Nicephorum sanctissimum patriarcham exsilio multat,
quod in pietate constantissime permaneret,
perturbationibus implet universam Ecclesian. Sed
enim octavo suæ tyrannidis anno a Michaele
Balbo in ipsis sacri templi adytis interficitur.
Francisci Scorsi notæ.
et
refert: Mortuus est clamans, et dicens: Vivens præfectus a Michaele imper. fuerat, ipsum Michaeadhuc sum igni inexstinguibili traditus; interiit
anno tricesimo quinto imperii sui in cruribus playa
percussus.
Fautor etiam ſerventior. Nam et hic leunculus
cruentavit se sanctorum sanguine, quanquam non
diu illum exsatiari permiserit Deus quandoquidem
quarto imperii anno morte sublatus.
Constantinus et Irene. Mirabilis same Deus
maxime visus est in hoc, inquit Baronius, de his
imperatoribus, dum per viduam feminam, el pueruns orphanum excitatam impietatem compescuit,
et adversus cunctas Ecclesias motam impugnationem continuit.
Ab œcumenica synodo. Hæc vi fuit Nicæna 11
congregata scilicet Nicæ Bythini:e imperii Constant,
et Irenes anno 8 Adriano summo Pontifice. Inter.
ſuisse huic trecentos, et quinquaginta episcopos est
communis assertio; quanquam Photius trecentos
septuaginta numeret, et in Menolog. Græc. treconti septuaginta septem legantur. Vide tom. Concil. I, Græco-Lat. et Baron. anno Domini 787.
Indelebilem tincturam. Δευσοποιὸν βαφήν.
Metaphora proverbii modum habens a tincturis
sumpia, et de scientia, seu vitio inveterato, quo
quis ita imbutus, ut deleri nequeat, usurpata. PiuLarch. de Dionysio Tyr. Την βαφὴν οὐκ ἀνιέντα τῆς
τυραννίδος ἐν πολλῷ χρόνῳ δευσοποιὸν οὖσαν καὶ
BUGÉXTÀUVTOv. Sed hæc verba non sunt expressa in
ea versione, quæ est apud Baronium, tom. IX, quem
diximus, et apud Gretser. tom. II. de S. Cruce,
editionis secundæ.
Nicephorus Stauracius, et Michael. De his
lege Joannen Curopalatam, qui a Nicephoro suam.
ordi:ur bistoriam. Vide et Baroniuni in Annal.
tom. IX.
Tyrannidem occupavit. Leo Armenus conjuratione cum primoribus legionis ejus, cui dux ipse
lem, qui cum Procopia uxore, et liberis ad templum Dei Genitricis, ut declinaret conjuratorum
impetum, confugerat supplex, in monasterium
abstrusit, uxorem et liberos exsulare jussit.
quodam pseudoabhate. Rem narrat Joan.
Curopal. ex quo breviter hæc habet: Successit hic
Sabbatius (sic eum appellat Curopal.) in monasterio
Philomili pio illi monacho, qui Leonem futurum
imperatorem divinitus prædixerat. Cui cum Leo
parla de Bulgaris insigni victoria multa misisset
donaria, nuntius, qui dona portabat, cum enm
mortuum offendisset, rogare Sabbatium cœpit, út ca
sibi acciperet, quæ magistro suo delata essent. At
hic dona prorsus recusavit, ipsumque quamprimum
retro abire jussit, indignum asserens imperatorem
purpura, qui idolis esset addictus, et Irenes reginæ.
ac Tarasii patriarchæ fidem teneret. Minatus est item
celerem imperii amissionem, ac vitæ finem, nisi quamprimum suis monitis obtemperaret, et inscriptos in
statuis titulos evertendos curaret. Quibus acceptis
imperator, re cum Theodoto Melisseno consulta, qui
itidem ut Sabbatius Iconomachorum sectam clam
adhuc forebat: ab ipso insuper per alium monachum
nequiorem Sabbatio in fraudem, et impietatem imspulsus est. Lege plura apud ipsum Curopal. in Leone
Armeno. Desunt in P. C, xxl Td Twv Elxovouá xwv
Opnoxevotos, quæ apparent in G. et in editione
Baronii.
Nicephorum. Et hoc etiam narratur a Curopalat. pluribus; vide ipsum.
Michaele Balbo. Ilic damnatus majestatis
in custodia coercebatur ipso jam Natali Christi die
summo supplicio multandus, si diei festi reverentia objecta ab Augusta, ejus sua n, et deprecatione
fuisset pœna dilata. Quæ tamen in ipsum Leonem
vertit; nam nocte însequenti Balbus e carcero
elapsus custodis opera veterum conjuratorum manu
col. 443–444page 150 of 367
PG 132:443ΟΜΙΛΙΑ ΚΑ'. Περὶ τοῦ ἐν Καπερναούμ παραλυτικού. Ἐπειγόμενος τῆς συνήθους διδασκαλίας ἐφά ψασθαι, ἀνακόπτομαι τὴν φωνὴν, θυμοῦ καὶ λύπης ἐν μεταιχμίῳ γενόμενος. Ταὐτὸ γὰρ πάσχω ἀνδρὶ γεωργῷ πολλοὺς μὲν ἱδρῶτας καταβαλλομένῳ τῇ γῇ, ἐν δὲ τῷ καιρῷ τοῦ θέρους ὀλίγους δρεπομένῳ τοὺς στάχυας. Καθεκάστην γὰρ συνέλευσιν διαλεγόμενος, οὐδεμίαν ὁρῶ προσγινομένην ὠφέλειαν. Ποσάκι; ἐκοπίασα κράζων, ἐγενόμην ὑπέρασθμος, ἱδρῶτι φαινόμενος, παραινῶν τὰς δίκας παραγκωνίζεσθαι ἐν τῷ καιρῷ τῆς συνάξεως, καὶ πρὸς τὴν διδασκαλίαν ἀθροίζεσθαι; Ποσάκις ὑπεθέμην τῶν ἔρχων φυγήν; ᾿Αλλὰ λῆρος ὑμῖν ἡ νουθεσία δοκεῖ, καὶ λόγων κρότος διακενής. Καὶ ὁ δείλαιος τὰ πάντα ἐγὼ εἰς ὕδωρ ἔοικα σπείρειν, ἢ πέτραν ικμάδα μὴ ἔχου σαν νυττόμενοι γάρ τινες ὑπὸ τῶν ὀνειδισμῶν φεύγουσι την διδασκαλίαν, ὥσπερ τοὺς Ιατρούς οἱ παράφρονες. Ἔστι δὲ καὶ τοῦτο τῶν ἐμῶν ἁμπλα χημάτων καρπός· εἰ γὰρ μακάριοι οἱ λέγοντες εἰς Στα ἀκουόντων, ἄθλιοι δηλονότι οἱ λέγοντες πρὸς ὦτα μὴ ἐπαίοντα. Πλὴν ἐγὼ μὲν τὴν ἐκ τοῦ σιγαν κατάκρισιν δεδοικώς, οὐ κατοκνήσω καταβάλλειν τὸ τοῦ λόγου ἀργύριον, ἵνα μὴ ταὐτὸ πάθω τῷ τὸ τάλαντον κατακρύψαντι. Φοβοῦμαι δὲ μὴ μείζονος ὑμῖν ἁμαρτίας ὑπόθεσις ή διδασκαλία γενήσεται, Εἰ γὰρ μὴ ἦλθον, φησὶ, καὶ ἐλάλησα αὐτοῖς, ἁμαρτίαν οὐκ εἶχον.» Ταῦτά φημι τῷ πρὸς ὑμᾶς φίλτρῳ νυττόμενος, τῆς ὠφελείας ὑμῶν διακαώς εμειρόμενος, καὶ ὅ φησιν ὁ θεῖος Ιερεμίας, στὰ αἰσθητήρια σπαρασσόμενος.» Γίνεσθε οὖν ἐν αἰσθήσει τοῦ πρέποντος, καὶ εἴ τι μέχρι τοῦ νῦν τοῦ συμ φέροντος διημάρτετε, μετανοίᾳ τὴν ἀβουλίαν ἐπαν ορθώσατε, ὡς ἂν καὶ ἡμεῖς πρὸς τὴν διδασκαλίαν προθυμότεροι γενώμεθα. Φέρε δὴ πάλιν ἀναπτύξων μεν τὰ σήμερον ἀναγνωσθέντα θεόλεκτα βήματα. Τῷ καιρῷ ἐκείνῳ. Εἰσῆλθεν ὁ Ἰησοῦς εἰς Κα περναούμ, καὶ ἠκούσθη ὅτι εἰς οἶκόν ἐστι, καὶ εὐθέως συνήχθησαν πολλοί, ὥστε μηκέτι χωρεῖν μηδὲ τὰ πρὸς τὴν θύραν.» 'Αφ' ούπερ ἐν Γεργε σηνοῖς προβαίνων ὁ Κύριος, τοὺς κορυβαντιώντας Ιάσατο τοὺς ἐλαυνομένους ὑπὸ τῶν δαιμόνων, καὶ κατοικοῦντας εἰς τὰ χαρώνεια, ἥ τε τῶν χοίρων ἀγέλη ἐξοιστρηθεῖσα, καὶ κατὰ κρημνοῦ κυβιστή σασα, ἐν τῇ λίμνῃ γέγονεν ὑποβρύχιος, οἱ ἀστικοὶ παρὰ τῶν συοφορβῶν μαθόντες τὸ γεγονός, παρακα Καθ' ἑκάστην γὰρ ὁρῶ μὴ προσγενομένην ὠφέλειαν. Καθ' ἑκάστην γὰρ συνέλευσιν διαλεγόμενος οὐδεμίαν ὁρῶ προσγινομέ την ὠφέλειαν. αθροίζεσθαι ἐπείγεσθαι; Ποσάκις ὑπεθέμην; ὥσπερ τοὺς Ιατροὺς οἱ παράφρονες, αλλήλους, εἰς τὰ Χαρώνεια.HOMILIA XXI.
De paralytico sanato in Capharnaum.
Conanti mihi consuetum ordiri sermonem e.
inter indignationem mæroremque versanti vox
interciditur. Idem enim mihi contingit, quod homini
agricolæ, qui cum multos in excolenda terra sudores
profuderit, paucas tamen ætatis tempore demetit
spicas. Cum enim in singulis conventibus
verba faciam, nullam obvenire mihi video utilitatem. Toties laboravi clamans, raucus factus, ac
sudore perfusus hortatus sum, ut concionis tempore
missas faceretis lites, et ad 131 sermonen conveuiretis: quoties præcepi ut abstineretis a
juramentis? sed nugæ vobis admonitiones videntur
et verborum sonus inauis. Εt ego usquequaque
miser in aqua serere videor, vel in petra non
habente humorem. Aliqui enim exprobrationibus
punti hortationem fugiunt, quasi frenetici medicos, sed vero hic meorum peccatorum est fructus;
si enim felices, qui auribus auscultantium verba
faciunt, miseri scilicet, qui loquuntur ad aures non
audientes. Verumtamen ego metuens ne, si tacuero,
pœnam subcam, non cunctabor argentum verbi
dependere, ne idem patiar, atque ille qui talentum
abscondit. Cæterum vobis timeo, ne majoris hæc
hortat'o peccati occasio evadat. ‹ Si enim non
venissem, inquit, et locutus fuissem eis, peccatum
non haberent ". Hæc vestri amore, vestræque
utilitatis ardente desiderio stimulatus loquor, et
quod ait divimus Jeremias e Cordis sensoria dila.
ceratus.» Sentiatis igitur, quod decet; et si
usque ad hanc diem ab officio deerrastis, stultitiam
penitentia emendate: unde etiam fiet, ut nos
alacriore animo vos adhorteniur. Age ergo rursus
hodiernæ lectionis verba diviua explicemus “.
In illo tempore Intravit Jesus in Capharnaum.
Et auditum est quod in domo esset; et confestim
convenerunt multi, ita ut non caperent neque ad
januam.» Ex quo ad Geresenos veniens Douninus ad sanitatem restituit homines eos qui a dæmonibus agitabantur, et in furorem adacti in monumentis habitabant; porcorumque grex quasi
aestro percitus, ac de rupe præcipitans submersus
est aquis “, cives de re gesta a subulcis admoniti
rogaverunt Dominum, ut abiret a finibus suis; ideo
H
Περὶ τοῦ ἐν Καπερναούμ παραλυτικού.
Ἐπειγόμενος τῆς συνήθους διδασκαλίας ἐφά
ψασθαι, ἀνακόπτομαι τὴν φωνὴν, θυμοῦ καὶ λύπης
ἐν μεταιχμίῳ γενόμενος. Ταὐτὸ γὰρ πάσχω ἀνδρὶ
γεωργῷ πολλοὺς μὲν ἱδρῶτας καταβαλλομένῳ τῇ γῇ,
ἐν δὲ τῷ καιρῷ τοῦ θέρους ὀλίγους δρεπομένῳ τοὺς
στάχυας. Καθεκάστην γὰρ συνέλευσιν διαλεγόμενος,
οὐδεμίαν ὁρῶ προσγινομένην ὠφέλειαν. Ποσάκι;
ἐκοπίασα κράζων, ἐγενόμην ὑπέρασθμος, ἱδρῶτι
φαινόμενος, παραινῶν τὰς δίκας παραγκωνίζεσθαι
ἐν τῷ καιρῷ τῆς συνάξεως, καὶ πρὸς τὴν διδασκαλίαν ἀθροίζεσθαι; Ποσάκις ὑπεθέμην τῶν ἔρχων
φυγήν; ᾿Αλλὰ λῆρος ὑμῖν ἡ νουθεσία δοκεῖ, καὶ
λόγων κρότος διακενής. Καὶ ὁ δείλαιος τὰ πάντα ἐγὼ
εἰς ὕδωρ ἔοικα σπείρειν, ἢ πέτραν ικμάδα μὴ ἔχου
σαν νυττόμενοι γάρ τινες ὑπὸ τῶν ὀνειδισμῶν
φεύγουσι την διδασκαλίαν, ὥσπερ τοὺς Ιατρούς οἱ
παράφρονες. Ἔστι δὲ καὶ τοῦτο τῶν ἐμῶν ἁμπλαχημάτων καρπός· εἰ γὰρ μακάριοι οἱ λέγοντες εἰς
Στα ἀκουόντων, ἄθλιοι δηλονότι οἱ λέγοντες πρὸς
ὦτα μὴ ἐπαίοντα. Πλὴν ἐγὼ μὲν τὴν ἐκ τοῦ σιγαν
κατάκρισιν δεδοικώς, οὐ κατοκνήσω καταβάλλειν τὸ
τοῦ λόγου ἀργύριον, ἵνα μὴ ταὐτὸ πάθω τῷ τὸ
τάλαντον κατακρύψαντι. Φοβοῦμαι δὲ μὴ μείζονος
ὑμῖν ἁμαρτίας ὑπόθεσις ή διδασκαλία γενήσεται,
• Εἰ γὰρ μὴ ἦλθον, φησὶ, καὶ ἐλάλησα αὐτοῖς,
ἁμαρτίαν οὐκ εἶχον.» Ταῦτά φημι τῷ πρὸς ὑμᾶς
φίλτρῳ νυττόμενος, τῆς ὠφελείας ὑμῶν διακαώς
εμειρόμενος, καὶ ὅ φησιν ὁ θεῖος Ιερεμίας, στὰ
αἰσθητήρια σπαρασσόμενος.» Γίνεσθε οὖν ἐν αἰσθήσει
τοῦ πρέποντος, καὶ εἴ τι μέχρι τοῦ νῦν τοῦ συμφέροντος διημάρτετε, μετανοίᾳ τὴν ἀβουλίαν ἐπαν
ορθώσατε, ὡς ἂν καὶ ἡμεῖς πρὸς τὴν διδασκαλίαν
προθυμότεροι γενώμεθα. Φέρε δὴ πάλιν ἀναπτύξων
μεν τὰ σήμερον ἀναγνωσθέντα θεόλεκτα βήματα.
Τῷ καιρῷ ἐκείνῳ. Εἰσῆλθεν ὁ Ἰησοῦς εἰς Καπερναούμ, καὶ ἠκούσθη ὅτι εἰς οἶκόν ἐστι, καὶ
εὐθέως συνήχθησαν πολλοί, ὥστε μηκέτι χωρεῖν
μηδὲ τὰ πρὸς τὴν θύραν.» 'Αφ' ούπερ ἐν Γεργε
σηνοῖς προβαίνων ὁ Κύριος, τοὺς κορυβαντιώντας
Ιάσατο τοὺς ἐλαυνομένους ὑπὸ τῶν δαιμόνων, καὶ
κατοικοῦντας εἰς τὰ χαρώνεια, ἥ τε τῶν χοίρων
ἀγέλη ἐξοιστρηθεῖσα, καὶ κατὰ κρημνοῦ κυβιστήσασα, ἐν τῇ λίμνῃ γέγονεν ὑποβρύχιος, οἱ ἀστικοὶ
παρὰ τῶν συοφορβῶν μαθόντες τὸ γεγονός, παρακα-
* Matth.viii, 28; Luc. viii, 26.
* Joan. xv, 22. ss Jerem. 19, 16. 16 Marc. 11, 1 seqq.
Francisci Scorsi notæ.
In singulis conventibus. In Panormit. exempl.
concisa erat hæc sententia Καθ' ἑκάστην γὰρ ὁρῶ
μὴ προσγενομένην ὠφέλειαν. Plenior, et ex mente
auctoris eadem scripia in Gall. Καθ' ἑκάστην γὰρ
συνέλευσιν διαλεγόμενος οὐδεμίαν ὁρῶ προσγινομέτην ὠφέλειαν.
Conveniretis Traduxi verbum αθροίζεσθαι
quod est in G. lectio P. ἐπείγεσθαι; sed eudem re
Quoties pracepi. Ποσάκις ὑπεθέμην; His
verbis, et sequentibus usque ad illa ὥσπερ τοὺς
Ιατροὺς οἱ παράφρονες, mutilatus erat hic locus in
cod. P. Sunt autem omnia in G. et profecto religio
erat ea prætermittere, cum contineant et spiritum
concionatoris episcopi, et sententias morales, el mapαλλήλους, aliis homiliis, in quibus agitur de ritaudo
perjurio.
91) Ex quo ad Gergesenos. Vide hom. 9, et observala a nobis nota 64.
In monumentis. In Græco est εἰς τὰ χα
ρώνεια. De qua voce vide eandem hom. 9, not. 35.
Homily XXVHomilia XXV
col. 445–446page 151 of 367
PG 132:445λοῦσι τὸν Κύριον εἴχειν ἐκ τῶν ὁρίων αὐτῶν, οφᾶς & αὐτοὺς, ὡς ἐγὼ οἶμαι, ἀναξίους κρίνοντες τῆς ἐκείνου ὑποδοχῆς. Ὁ δὲ ἀναθρώσκει τῆς ἠπείρου, καὶ εἴσε:σιν εἰς ἀκάτιον, καὶ διαπεράσας τὴν ὑγροκέλευθον, ἧκεν εἰς τὴν Καπερναούμ. Ταύτην δὲ Ματθαῖος πόλιν εἶπε τοῦ Ἰησοῦ· οὐ γὰρ περὶ τὴν κλῆσιν ἀκριβολογοῦνται οἱ μαθηταὶ, προς μόνην ἐπειγόμενοι τοῦ θαύματος τὴν ἀφήγησιν. Ως δὲ ᾔσθετο ὁ λαὸς τοῦ Σωτῆρος τὴν ἔλευσιν, συναγείρονται παμπληθεί, καὶ πυκάζονται μέχρι τῶν προπυλαίων αὐτῶν βοτρυδόν ἐφεζόμενοι· εἷλκε γὰρ αὐτοὺς καὶ συῤῥέειν ἀνέπειθε τὰ ποικίλα τῶν παθῶν ἀῤῥω στήματα, ἀφῇ μόνῃ καὶ λόγῳ θεραπευόμενα, καὶ τῆς διδασκαλίας ἡ χάρις οἷά τις εὐωδία μύρου πάντας ἐπισπωμένη, ὅσοις τὰς ἀκοὰς ὁ φθόνος οὐκ ἔδυεν· συνήρχοντο δὲ πολλοὶ φθονεροί τε καὶ βα ρυμήνιδες, ἥκιστα μὲν ὠφεληθησόμενοι, ῥινηλατοῦντες δὲ δίκην κυνῶν τὰ λεγόμενα καὶ πρατ τόμενα, καὶ ζητοῦντες ἐπιλαβέσθαι, καὶ σκώψαι, καὶ ἐπιμέμψασθαι· ὅτι δὲ τοῦτ᾽ ἦν ἀτρεκές, προ λαβοῦσα ἡ ἱστορία δείκνυσι σαφῶς. Οἱ γὰρ εἰ τόντες ὡς βλασφημίαν λαλεῖ, ἁμαρτιῶν ἄφεσιν διδούς, ἐξ αὐτῶν ἀριδήλως ἐτύγχανον. Καὶ ἔρχονται πρὸς αὐτὸν παραλυτικόν φέροντες αερόμενον ὑπὸ τεσσάρων, καὶ μὴ δυνάμενοι προσεγγίσαι διὰ τὸν ὄχλον, ἀπεστέγασαν τὴν οἰκίαν ὅπου ἦν, καὶ ὀρύξαντες χαλῶσι τὸν κράββατον.» Ηλθον, φησί, τὸν παραλελυμένον βαστάζοντες· καὶ ἐπεὶ μὴ οἷοί τε ἦσαν διὰ τῆς θύρας την κλίνην εἰσαγαγεῖν, καθῆκαν αὐτὴν ἐκ τοῦ δώματος. Επίστευον γὰρ, ὡς εἰ μόνον ὄψεται τοῦτον, ἐπιδείξει τὸ σύνηθες ἔλεος· καὶ τῆς ἐλπίδος οὐχ ἥμαρτον. Τί οὖν ὁ Σωτήρ; ὁ Ἰδὼν, φησί, τὴν πίστιν αὐτῶν, λέγει τῷ παραλυτικῷ· Τέκνον, ἀφέωνταί σοι αἱ ἁμαρτίαι σου.» Πρὸς γὰρ τὴν πίστιν τῶν βασταζόντων ἀπέ βλεπε· τῇ τε αἱμορροούσῃ φησίν· • Η πίστις σου σέσωκέ σε ο καὶ πύθεται τὸν τυφλόν «Πι στεύεις ότι δύναμαι τοῦτο ποιῆσαι;» καὶ ἄλλῳ λέγει·. Ὡς ἐπίστευσας γεννηθήτω σοι.» Πῶς οὖν ἐνταῦθα οὐ πρὸς τὴν πίστιν τοῦ παρακειμένου, ἀλλὰ πρὸς τὴν τῶν βασταζόντων ἀπέβλεψεν; καὶ μὴν ἐν τοῖς ἄλλοις πρὸς τὴν τῶν νοσούντων πίστιν ἀπέβλεπεν. Αλλ' ἐνταῦθα προσήκει νοεῖν, ὡς ὁπηνίκα σώα; ὁρᾷ τὰς φρένας τοῦ πάσχοντος, τότε τὴν ἐκείνου πίστιν ζητεῖ· ὁπηνίκα δὲ τοσαύτη τις ἦν ἡ τοῦ κακοῦ ἐπείσφρησις, ὡς ἐπισκοτισθῆναι τὸν Εί Οπη νίκα δὲ τοσαύτη ἦν ἡ τοῦ κακοῦ ἐπείσφρησις; Ὡς όπηνίκα σώας ὁρᾶ τὰς φρένας τοῦ πάσχοντος τότε τὴν ἐκείνων,HOMILIA XXI.
λοῦσι τὸν Κύριον εἴχειν ἐκ τῶν ὁρίων αὐτῶν, οφᾶς & quod, ut ego arbitror, indignos se ejus hospitio
αὐτοὺς, ὡς ἐγὼ οἶμαι, ἀναξίους κρίνοντες τῆς
ἐκείνου ὑποδοχῆς. Ὁ δὲ ἀναθρώσκει τῆς ἠπείρου,
καὶ εἴσε:σιν εἰς ἀκάτιον, καὶ διαπεράσας τὴν ὑγρο
κέλευθον, ἧκεν εἰς τὴν Καπερναούμ. Ταύτην δὲ
Ματθαῖος πόλιν εἶπε τοῦ Ἰησοῦ· οὐ γὰρ περὶ τὴν
κλῆσιν ἀκριβολογοῦνται οἱ μαθηταὶ, προς μόνην
ἐπειγόμενοι τοῦ θαύματος τὴν ἀφήγησιν. Ως δὲ
ᾔσθετο ὁ λαὸς τοῦ Σωτῆρος τὴν ἔλευσιν, συναγείρονται παμπληθεί, καὶ πυκάζονται μέχρι τῶν προπυ
λαίων αὐτῶν βοτρυδόν ἐφεζόμενοι· εἷλκε γὰρ αὐτοὺς
καὶ συῤῥέειν ἀνέπειθε τὰ ποικίλα τῶν παθῶν ἀῤῥωστήματα, ἀφῇ μόνῃ καὶ λόγῳ θεραπευόμενα, καὶ
τῆς διδασκαλίας ἡ χάρις οἷά τις εὐωδία μύρου
πάντας ἐπισπωμένη, ὅσοις τὰς ἀκοὰς ὁ φθόνος οὐκ
ἔδυεν· συνήρχοντο δὲ πολλοὶ φθονεροί τε καὶ βαρυμήνιδες, ἥκιστα μὲν ὠφεληθησόμενοι, ρινηλατοῦντες δὲ δίκην κυνῶν τὰ λεγόμενα καὶ πρατ
τόμενα, καὶ ζητοῦντες ἐπιλαβέσθαι, καὶ σκώψαι,
καὶ ἐπιμέμψασθαι· ὅτι δὲ τοῦτ᾽ ἦν ἀτρεκές, προλαβοῦσα ἡ ἱστορία δείκνυσι σαφῶς. Οἱ γὰρ εἰ
τόντες ὡς βλασφημίαν λαλεῖ, ἁμαρτιῶν ἄφεσιν
διδούς, ἐξ αὐτῶν ἀριδήλως ἐτύγχανον.
judicabant. Ille vero e continente progressus ascen
dit in naviculam, et trajecto freto Capharnaum
venit. Hanc Matthæus civitatem Jesu vocavit 48
non enim vocabula subtiliter discipuli exquirunt
in narratione miraculi solum occupati. Ubi vero
sensit populus Dominum advenisse, convenere
quamplurimi, et ad vestibulum usque agglomerati,
confertique seulebant. Traxerant quippe eos, et ut
confluerent, persuaserant fama miraculorum, varia
morborum genera tactu solo, vel verbo 132 curata; et doctrinæ suavitas, quasi bonus odor unguenti pertrahens omnes, quibus non obstruebat
aures invidia. Multi vero etiain conveniebant, quos
invidia, et gravis iracundia concitabat, nihil sane
utilitatis inde relaturi, sed canum more ea quæ
dicebantur, quaque agebantur odore pervestigantes,
et quærentes aliquam reprehendendi, cavillandi,
vituperandi causam. Quod autem ita res habeat,
clare ostendit progressus historiæ. Qui enim blasphemiam eum loqui dixerunt peccata remittentem,
ex hoc genere profecto erant,
• Καὶ ἔρχονται πρὸς αὐτὸν παραλυτικόν φέροντες
αερόμενον ὑπὸ τεσσάρων, καὶ μὴ δυνάμενοι προσεγγίσαι διὰ τὸν ὄχλον, ἀπεστέγασαν τὴν οἰκίαν ὅπου
ἦν, καὶ ὀρύξαντες χαλῶσι τὸν κράββατον.» Ηλθον,
φησί, τὸν παραλελυμένον βαστάζοντες· καὶ ἐπεὶ μὴ
οἷοί τε ἦσαν διὰ τῆς θύρας την κλίνην εἰσαγαγεῖν,
καθῆκαν αὐτὴν ἐκ τοῦ δώματος. Επίστευον γὰρ,
ὡς εἰ μόνον ὄψεται τοῦτον, ἐπιδείξει τὸ σύνηθες
ἔλεος· καὶ τῆς ἐλπίδος οὐχ ἥμαρτον. Τί οὖν ὁ
Σωτήρ; ὁ Ἰδὼν, φησί, τὴν πίστιν αὐτῶν, λέγει τῷ
παραλυτικῷ· Τέκνον, ἀφέωνταί σοι αἱ ἁμαρτίαι
σου.» Πρὸς γὰρ τὴν πίστιν τῶν βασταζόντων ἀπέβλεπε· τῇ τε αἱμορροούσῃ φησίν· • Η πίστις
σου σέσωκέ σε ο καὶ πύθεται τὸν τυφλόν
«Πιστεύεις ότι δύναμαι τοῦτο ποιῆσαι;» καὶ ἄλλῳ
λέγει·. Ὡς ἐπίστευσας γεννηθήτω σοι.» Πῶς οὖν
ἐνταῦθα οὐ πρὸς τὴν πίστιν τοῦ παρακειμένου,
ἀλλὰ πρὸς τὴν τῶν βασταζόντων ἀπέβλεψεν;
καὶ μὴν ἐν τοῖς ἄλλοις πρὸς τὴν τῶν νοσούντων
πίστιν ἀπέβλεπεν. Αλλ' ἐνταῦθα προσήκει νοεῖν, ὡς
ὁπηνίκα σώα; ὁρᾷ τὰς φρένας τοῦ πάσχοντος, τότε
τὴν ἐκείνου πίστιν ζητεῖ· ὁπηνίκα δὲ τοσαύτη τις vero tanta mali vis est ut tenebras menti ofundat,
ἦν ἡ τοῦ κακοῦ ἐπείσφρησις, ὡς ἐπισκοτισθῆναι τὸν
‹ Et veniunt ad cum ferentes paralyticum, qui a
quatuor portabatur: et com non possent offerre
eum illi præ turba, nudaverunt tectum, ubi erat,
el patefacientes submiserunt grabbatum.» Venerunt, inquit, paralyticum bajulantes: et quoniam
per januam grabbatum inferre non poterant, demiserunt illum e tecto. Credebant enim fore ut, si
modo eum aspiceret, suam erga illum de more
misericordiam exhiberet; nec spes eos fefellit. Quid
ergo Dominus? «Cum vidisset, inquit, fidem illorum,
ait paralytico: Fili, remittuntur tibi peccata tua.
Respexit enim in fidem bajulorum. Atqui hæmorrhoissæ quidem dixit: Fides tua te salvam fecit 4;»
et cæcum interrogavit: «Credis, quod hoc tibi
facere possum?» et alii dixit • Sicut credidisti,
Bat tibi *. › Quomodo igitur hic non decumbentis,
sed eorum qui portabant, fidem spectavit? et quidem in aliis miraculis ægrorum spectavit fidem.
Verum hic intelligere oportet, quod quoties incolumem integramque videt mentem ejus qui
morbo laborat, tunc ejus requirit fidem; quoties
⋅
** Mat'h. 18, 1. * Matth. 1×, 22; Luc. viii, 48.
Francisci
Non enim vocabula. Hoc ideo dictum est
Theoph. quod Capharnaum patriam seu civitatem
Christi evangelista dixerit, in qua tamen nec natus,
ut in Bethleen, nec educatus ut in Nazareti. Εί
sane hic modus loquendi evangeliste alind aliis
opinandi occasionem dedit; sunt enim ex interpret.
qui Bethleem, sunt qui Nazareth., sunt qui CapharRaum intelligant apud S. Matth. cap. x, dicentem
venisse Christum in patriam smain, quos refert
Maldon., in hoc cap. ix. Seul verius est in Gaplare
baum venisse, quæ civitas Christi ob frequentein
ibi commorationem rudi minerva, dieta sit ex S.
Matth. quod Chrysost, ejusque discipuli Theophy
tunc in eorum qui adducunt respicit fidem: ut in
so Matth. 1x, 28.
Scorsi notæ.
lactus et Euthymius volunt. Tres itaque dicunt
Christum habuisse civitates: Bethleem, in qua nalus; Nazareth, in qua educatus; Capharnaum, in
qua frequentius commoratus.
Incolumem integrumque videt mentem ejus.
In cod. P. erat manca bujus loci sententia: Οπηνίκα δὲ τοσαύτη ἦν ἡ τοῦ κακοῦ ἐπείσφρησις; et sane
conjunctio è ostendit deficere quidpiam, cui sequentia conjungantur, quod redintegravi ex cod.
G. qui sempe sensus pleniores exhibet, hoc modo:
Ὡς όπηνίκα σώας ὁρᾶ τὰς φρένας τοῦ πάσχοντος τότε
τὴν ἐκείνων, etc.
col. 447–448page 152 of 367
PG 132:447νοῦν, τότε εἰς τὴν τῶν προσαγόντων πίστιν ὁρᾷ, ὡς ἐν τῇ τῆς Χαναναίας νεάνιδι, καὶ τῷ τοῦ Ἰαείρου μείρακι, καὶ τῷ τοῦ ἑκατοντάρχου παιδί, καὶ τούτῳ τῷ παραλυτικῷ. Καὶ καινὸν οὐδὲν, οὐδὲ ἄπιστον, εἰ δι' ἑτέρων πίστιν ἕτεροι θεραπεύονται, ἐπεὶ καὶ τὰ βαπτιζόμενα νήπια διὰ τὴν τῶν προσαγόντων πίστιν τὸν φωτισμὸν τοῦ Πνεύματος δέχονται. Φαίη τις· Καὶ μὴν οὐ τὴν τῶν ἁμαρτιῶν ἄφεσιν εκε ζητήσων ὁ πάρετος, ἀλλὰ τῶν διαλελυμένων άρθρων καὶ νεύρων τὴν τόνωσιν· πῶς οὖν ἄλλο ζητοῦντι, ἄλλο χαρίζεται; Λίαν ἀκολούθως τοῦτο ποιεῖ· λύει γὰρ πρῶτον τῆς νόσου τὸ αἴτιον, ὅπερ ἦν μεῖζον κακὸν, εἶτα ἐπιφέρει τὴν ἴασιν, ὥσπερ ἄριστος Ιατρὸς πρότερον ίστησι τοῦ ρεύματος τὴν φθοράν, καὶ τότε καθαίρει τοῦ τραύματος τὰ ὑπόπυα. Οτι γὰρ ἐν πολλοῖς ἁμαρτιῶν καρπὸς τὰ νοσήματα, ἀτρικὲς δν, ἀπέφηνε διαφόρως ὁ Κύριος· τῷ μὲν ἐν τῇ τοῦ Σολο μῶντος πενταρίθμῳ στον παραλυτικῷ προσαναφωνῶν τὸ βαπτίζεσθαι.: Ἐπεὶ καὶ βαπτιζόμενα νήπια διὰ τὴν τῶν προσαγόντων πίσ στιν τὸν φωτισμὸν τοῦ Πνεύματος δέχονται. φωτίζεσθαι, σφραγίζεσθαι, κα ; Αδύνατον γάρ, τοὺς ἅπαξ φωτισθέντας γευσομένους τε τῆς δωρεᾶς τῆς ἐπου ἅγια φῶτα. τὰ προεόρτια τῶν τὸ ἄρχων τῶν φώς εἰς τὰ ἅγια φῶτα. νεοφώτιστοι ἴστησι τοῦ ρεύματος τὰ ὑπώπια. πρότερον μὲν ἔστησι τὴν φθοράν, καὶ τότε καθαιρεῖ τοῦ ρεύματος τὰ ὑπώπια.filia Chananeæ, et in Jairi adolescentula, et in νοῦν, τότε εἰς τὴν τῶν προσαγόντων πίστιν ὁρᾷ, ὡς
centurionis filio, et in hoc paralytico factum est.
Neque vero novum, et incredibile quod per aliorum
fidem alii curentur; etenim et infantes, qui baptizantur, per offerentium fidem Spiritus illustrationem
accipiunt Dixerit vero quispiam: Verumtamen ille paralyticus non peccatorum venjam, sed
resolutorum artuum, nervorumque firmitatem petitum venit. Quid igitur aliud roganti aliud gratificatur? Admodum congruenter hoc facit; tollit enim
principio 133 morbi causam, quod majus
crat malum: inde adhibet curationem: atque uti
peritus medicus prius corruptionem unde
oritur fusio, sistit, ac tum vulneris suppurationem
expurgat. Quod enim sæpe morbi sint peccatorum
fructus, verum esse ostendit Dominus multis in
locis. Nam in Salomonis quinque porticibus paralyticum admonens:
ἐν τῇ τῆς Χαναναίας νεάνιδι, καὶ τῷ τοῦ Ἰαείρου
μείρακι, καὶ τῷ τοῦ ἑκατοντάρχου παιδί, καὶ τούτῳ
τῷ παραλυτικῷ. Καὶ καινὸν οὐδὲν, οὐδὲ ἄπιστον, εἰ
δι' ἑτέρων πίστιν ἕτεροι θεραπεύονται, ἐπεὶ καὶ τὰ
βαπτιζόμενα νήπια διὰ τὴν τῶν προσαγόντων πίστιν
τὸν φωτισμὸν τοῦ Πνεύματος δέχονται. Φαίη
τις· Καὶ μὴν οὐ τὴν τῶν ἁμαρτιῶν ἄφεσιν εκε
ζητήσων ὁ πάρετος, ἀλλὰ τῶν διαλελυμένων άρθρων
xal thy
καὶ νεύρων τὴν τόνωσιν· πῶς οὖν ἄλλο ζητοῦντι,
ἄλλο χαρίζεται; Λίαν ἀκολούθως τοῦτο ποιεῖ· λύει
γὰρ πρῶτον τῆς νόσου τὸ αἴτιον, ὅπερ ἦν μεῖζον
κακὸν, εἶτα ἐπιφέρει τὴν ἴασιν, ὥσπερ ἄριστος
Ιατρὸς πρότερον ίστησι τοῦ ρεύματος τὴν φθοράν,
καὶ τότε καθαίρει τοῦ τραύματος τὰ ὑπόπυα. Οτι γὰρ
ἐν πολλοῖς ἁμαρτιῶν καρπὸς τὰ νοσήματα, ἀτρικὲς
δν, ἀπέφηνε διαφόρως ὁ Κύριος· τῷ μὲν ἐν τῇ τοῦ Σολομῶντος πενταρίθμῳ στον παραλυτικῷ προσαναφωνῶν·
Francisci Scorsi notæ.
Illustrationem accipiunt. Ita vertenda fuit
Greca dictio wrisμby hoc loco; significat enim
effectum ipsum baptismi, qui est illuminatio, quæ
per fidem et gratiam fit Spiritus sancti. Nam de
ipso baptismo positum hic ab auctore verbum proprium, τὸ βαπτίζεσθαι. Quippe sic ait: Ἐπεὶ καὶ
βαπτιζόμενα νήπια διὰ τὴν τῶν προσαγόντων πίσ
στιν τὸν φωτισμὸν τοῦ Πνεύματος δέχονται. Ineptun
igitur erat si verba sic reddidissem quoniam et qui
baptizantur infantes per offerentium fidem sancti
Spiritus baptismum accipiunt; quod ideo animadversum hic volui, quod sane scirem tbv qU)TIudy absolute positum aliquando baptismum ipsum
significare, et ita vertendum esse. Quod recte
advertit Jacobus Billius, lib. 1. Observat. sacrarum,
cap. 20. Nam Græci non soluin to Battleobai
usurpant, unde et Latini baptizare dicunt, sed
nunc φωτίζεσθαι, nunc σφραγίζεσθαι, nunc κα
alpestat, per hæc tria effectum ipsum baptismi, et
ex effectu baptismum ipsum signantes, qui sane est
illuminatio, character seu sigillum, expurgatio e
macula peccati. Aliquando itaque hæc tria verba
simpliciter vertenda sunt per baptismi vocabulum,
ut non tam vis verbi, quam rei ipsius significată
lectoribus Græce nescientibus explicetur. His verbis
utitur noster signate hom. 1, De Resurrect, quæ est
ordine 28. Et quidem quod attinet ad ottoµòv et
qwritesła:, quorum usus est Græcis Patribus frequentissimus, a D. Paulo ad Hebræos cap. vi, ea
videtur originem ducere, qui baptismum illuminationem vocavit; Αδύνατον γάρ, inquit, τοὺς ἅπαξ
φωτισθέντας γευσομένους τε τῆς δωρεᾶς τῆς ἐπου
paviou. Impossibile enim est eos qui semel sunt illuminati (ubi Syrus vertit baptizati, notante Cornelio), gustaverunt etiam celeste donum, etc. Et hujus
appellationis ratio est, quia in baptismo Christi fide
eo initiatus eruitur de potestate tenebraruin, et
transfertur in Dei lumen, et sortem sanctorum,
accipitque primi et increati luminis consortium
ut ait sanctus Dionysius, omuiumque divinarum ilInstrationum principium. Atque ad hanc rem exte
riore signo indicandam veopwalotois cerei accensi
dabantur; uti et nunc fax accenditur; hujusque rei,
et cæremoniæ causa Epiphaniæ festus dies twv
ȧyluv pwtwy dicebatur, ut luculenta docet orat.
Greg. Naz. eo die habita, quæ inscribitur ɛl; tà
ἅγια φῶτα. Εt in typico S. Sabæ τὰ προεόρτια τῶν
gwtwy, profestum luminum, quin et apud Codinum,
Curopalat, inter officia ecclesiastica recensetur ó
apxwy zwy ywtwy, præfectus luminibus, qui is erat
sane, qui recens baptizatis præerat non audápos, cujus officium aulicum erat, et in eo positum,
ut lampada imperatori præferret: quod docte dispu
tat Jac. Gretserns in eumdem Codinum contra Jnniun imperite interpretantem τὸ ἄρχων τῶν φώς
twy. Præterea apud ipsum Curopalatam baptismus
woude lumen, sen illuminatio appellatur. Atqua
hæc mihi videtur germana explicatio illius lemmatis
εἰς τὰ ἅγια φῶτα. Vincentius Riccbardus, c. R. in
S. Proclum. Comment, vult ex eo deductum quod
νεοφώτιστοι recens baptizati tanquam nova astra e
fonie baptismi in cœlum ascendant, ibique fixa, et
ascripta sint, probatque ex eo quod pota, etiam
castra vocentur; quæ ratiocinatio cum multa vera
continent; at haud scio an tota sit ad veritatem
accommodata. Cæterum hoc loco Theoph. id quod
est majus, comparat cum eo quod minus est, et hoc
ex illo confirmat. Si enim per offerentium fidem
gratia sancti Spiritus infantibus baptizatis impertitur, uil esse mirum debeat, si corporis valetudinem
per corum qui illum obtulerant, vel etiam obtruserant, paralytice donat. De hac enim ratiocinatio
progreditur ut consideranti verba ipsa perspicuum
fict; main de remissione peccatorum in sequentibus
deinceps agit cum dubitationem movet car petenti
corporis sanationem prius peccato con:onarit.
Tollit enim principio. Eamdem afferunt ad
hanc quæstionem ab hoc Patre propositam multi
etiam alii ex Patribus rationem: Beda apud S. Thomam in Catena: Curaturus autem hominem a paralysi Dominus, primo peccatorum vincula dissolvit
ut ostenderet eum ob nexus culparum artuum dissolutione fuisse damnatum, nec nisi his relaxatis, membrorum posse recuperatione sanari, affert alios Cornelius in hunc locum, et in Marci cap. 11, ubi idem
refertur miraculum, ipseque sic putat ideo Chrisum prius remisisse peccata quam ægrum personaret, ut ostenderet paralyses, cæterosque morbos
sæpe non tam a causis naturalibus, quam a pecca
tis oriri. Quam doctrinam pluribus tradit noster,
et hac homilia, et ea quæ de muliere curva, el
alibi.
Prius corruptionem. Quam sit lacerum exemplar quod Panormi mihi primo oblatum est, tuni
ex aliis homiliis, tum ex hoc plane intelligas loco,
ex quo sicuti et cæteri obscurus et mancus est schsus auctoris; profert enim scriptum pospo
ἴστησι τοῦ ρεύματος τὰ ὑπώπια. At hoc neque
verum, neque congruum cum auctoris sensu qui
talis est ex G., πρότερον μὲν ἔστησι τὴν φθοράν,
καὶ τότε καθαιρεῖ τοῦ ρεύματος τὰ ὑπώπια.
col. 419–420page 140 of 367
PG 132:419Ιδε ὑγιὴς γέγονας, μηκέτι ἁμάρτανε, ἵνα μὴ χεῖρον εἰς σὲ γένηται· καὶ τὸν παρόντα ἰώμενος πάρετον, αὐτὸ τοῦτο ἐνδείκνυται. Καὶ ὁ μέγας Απόστολος καθαπτόμενος τῶν οὐκ εὐαγῶς τῇ μυσ στικῇ τραπέζῃ προσερχομένων· «Διὰ τοῦτο, φησί, πολλοὶ ἐν ὑμῖν ἄῤῥωστοι, καὶ κοιμῶνται ἱκανοί. Καὶ μὴν ὁρῶμεν, φησίν, ἀρτιγενή βρέφη, τυφλά πολλάκι;, ἢ παρακεκομμένα τὴν αἴσθησιν τῆς μη τρικῆς νηδύος ἀπολισθαίνοντα. Τί οὖν ἥμαρτε τὸ μήπω τεχθέν; Αλλ' ὁ τῆς Προνοίας δίκαιος ὀφθαλμὸς οὐ τὸ παρὸν μόνον, ἀλλὰ καὶ τὸ μέλλον ὁρᾷ· καὶ τῷ μὲν ἀκολάστοις ὀφθαλμοῖς μέλλοντι παγιδεύειν ψυχές, προαπήμβλυνε τὰς ὄψεις πρὸ αὐτῆς τῆς γεννήσεως· καὶ ὁ τυφλὸς γεννηθείς, εἰ δίκαιος γένοιτο, καὶ τοῦ μυθευομένου Λυγκέως ὀξυοπέστερος γίνεται. Τὸν δὲ πρὸς ἡδονὲς ὀξὺν καὶ κατάφορον, θλίψει, καὶ πενίᾳ, ἢ μελῶν παρέσει πολλάκις ἀνα έστειλε, καθάπερ ὑπὸ μανδραγόρας κοιμήσας τὴν ἄτακτον ὄρεξιν, οἷον εἴ τις πρὸς φόνον γενόμενος έτοιμος, ἀναινομένης αὐτῷ τῆς δεξιᾶς, ἡσυχίαν Αγά πησε. Τί οὖν, φησίν, οὐ πᾶσι τοῖς ἁμαρτάνουσιν οὗτος ὁ τῆς δικαιοσύνης ζυγὸς ταλαντεύεται, ἀλλὰ πολλοὶ μὲν ἀλλοτρίων γάμων κλοπεῖς, πολλοὶ δὲ λωποδύται, καὶ τοιχορύκται, καὶ τυμβωρύχοι, πολλοί δὲ τοκισταὶ, καὶ φαῦλοι, καὶ ῥυποκόνδυλοι, αἰσχρῶν λημμάτων ἡττόμενοι, διαμένουσιν εύρωστοῦντες, καὶ ἀναροῦ παντὸς ἄγευστοι; Αλλ' οὐκ ἀεὶ ἡ μέλλουσα κακία νόσῳ προαναστέλλεται, ἵνα μὴ κωλυθῇ τὸ δοθὲν ἡμῖν ἀρχῆθεν αὐτοκρατὲς καὶ ἀδέσποτον. Εἰ μὲν γὰρ ἦν ὁ θάνατος ἀπαλλαγὴ τοῦ παντὸς, ἄδικον ἔδοξεν ἄν, εἴ τις πονηρὸς ὢν, ἐν δυναστείᾳ, καὶ πλούτῳ, καὶ τρυφῇ τὸν βίον κατέλυσεν. Ἐπεὶ δὲ ἀθάνατος ἡ ψυχὴ, οὐδὲ εἰς ᾅδου μεταχωρήσασα την δίκην διέφυγεν, ἀλλ' ἐκεῖ μάλιστα τῆς τιμωρίας αἰσθήσεται, ὡς ἐν τῷ κατὰ τὸν πλούσιον διηγήματι μεμαθήκαμεν· ὥστε ἔρμαιον ἂν εἴη τοῖς κακοέργοις ἐνταῦθα νοσεῖν, μᾶλλον δὲ καὶ πένεσθαι, ἢ τοῖς ἐν ᾅδου δικαστηρίοις δίδοσθαι. Πῶς οὖν, φησί, καὶ δίκαιοι πολλάκις νόσοις, καὶ πειρασμοῖς, καὶ πενίᾳ, καὶ τοῖς ἄλλοις κακοῖς προσπελάζουσιν; ᾿Αλλὰ πε νέα, ὦ οὗτος, καὶ νόσοι, καὶ θάνατος, οὔτ᾽ αἰσχρά, ούτε κακά, τοῖς εὖ φρονοῦσι λογίζονται· Χριστιανοί; δὲ καὶ μεγίστη αἰσχύνη τὸ ταῦτα ἡγεῖσθαι κακά, ὅπου καὶ ἡ ἔξω παιδεία φυλακὴν φιλοσοφίας ταῦτα μᾶλλον ὠνόμασε. Φασὶ γὰρ καὶ Πλάτωνα νοσῶδές τι χωρίον τῆς ᾿Αττικής, τὴν ᾿Ακαδημίαν ἐξεπίτηδες ἀλλάξασθαι, ἀμβλύνοντα τὴν εὐεξίαν τοῦ σώματος xνι, Οὐ φανεῖται πολλὴν πάνυ μανδραγόραν ἐκ πεπωκώς, Όπου γε καθάπερ ὑπὸ μανδραγόρας καθεύδεις. ὅτι μόνον ἀγαθὸν τὸ καλόν.sensus, quibus utitur mens, ut operum administris: πράξεων, καὶ τὴν κατὰ τὸ κρυπτὸν τῆς ψυχῆς δηλοί
et innuit etiam eam quæ in occulto est et intelligentia percipitur, animæ faciem, in qua insont
lineamenta virtutum. Hanc porro faciem illustrare
nos oportet exercitatione viututum, tum puritatis
aqua tum illa, quæ manat ab oculis, eam abstergentes.
‹ Nolite thesaurizare vobis thesauros in terra,
ubi
ærugo et tinea demolitur, et ubi fures, effodinut et
furantur. His dictis ostenditur non oportere de
his præsentibus bonis nos esse sollicitos, et thesauros in terra cumulare. Fluxa enim et unius diei est
vita nostra, et solum quod instat praesens uniuscujusque proprium est: futuri vero spes in incerto
sita. Quid igitur thesauros hic congeris, quibus quis
sit futurus finis ignoras? Quid te fatigas eorum
123 causa, quorum fructus incertus? Nescis quid
paritura sit insequens dies. Quid diuturni temporis penum
et vestem adornas, el sub terra
mammonam defodis, et cum eadem facias quæ
stultus ille dives, illam eliam vocem audire non
pertimescis: c Stulte, hac nocte repetent a te animam tuain; et hæc, quæ parasti, cujus erunt **?»
Quid enim dilatatis horreorum spatiis, tantaque bonorum fruendorum copia convecta atque recondita
lucratus est, cum una deinde nocte quasi captivus a
prædonibus spoliatus sit? Quid porro de illo divite
dixeris, qui bysso, et purpura, epulisque superbien,
ignem postea horum omnium vicem recepit *7?
Hospes et peregrinus es; alia est patria tua; in c
illam divitias transfer viator es ad eam, ad
quam properas civitatem, commeatum para. Nemno
viam pergens, qua remeare nunquam possit, domos.
erigit, et sub terra aurum abstrudit. Quidquid hic
reservatur, et ipsum ab ærugine corrumpitur, et ei
qui recondit, immortalem procreat vermem. Quis
historiæ veteris ænigma præclare ad hanc tra-
* Luc. xi. 20. 87 Luc. xvi, 19.
νοουμένην διάθεσιν, ἐν ᾗ τῶν ἀρετῶν οἱ χαρακτήρες
ὑπάρχουσι. Τοῦτο δὴ τὸ πρόσωπον δεῖ φαιδρύνειν
τῇ τῶν καλῶν ἐργασίᾳ ἀποσμήχοντας τῷ τῆς και
θαρότητος ὕδατι, καὶ τῷ ἐκ τῶν ὀφθαλμῶν ἡμῶν
βλύζονται.
• Μή θησαυρίζετε ὑμῖν θησαυροὺς ἐπὶ τῆς γῆς,
ὅπου σῆς καὶ βρῶσις ἀφανίζει, καὶ ὅπου κλέπται
διορύσσουσι καὶ κλέπτουσιν. Ἐνδείκνυται διὰ τούτων, ὡς οὐ χρὴ μεριμνᾷν περὶ τῶν περόντων, καὶ
θησαυρίζειν ἐπὶ τῆς γῆς. Παροδικὴ γὰρ καὶ ἐφημε
ρος ἡμῶν ἡ ζωὴ, καὶ ἴδιον ἑκάστῳ τὸ παρὸν μόνον
ἐστίν· ἡ δὲ τοῦ μέλλοντος ἐλπὶς ἐν ἀδήλῳ κεῖται.
Τί γοῦν ἐνταῦθα θησαυρίζεις, ἀδήλου σοι τοῦ
τέλους ὑπάρχοντος; Τί κακοπαθεῖς περὶ ὧν ἀμφίβολος ἡ ἀπόλαυσις; Οὐκ οἶδας τί τέξεται ἡ
ἐπιοῦσα. Τί παρασκευάζεις πολλῶν χρόνων τρι
φὰς καὶ ἐνδύματα, καὶ τῆς γῆς κάτω ρίπτει;
τὸν μαμωνᾶν, καὶ οὐ δέδοικας μὴ τὰ τοῦ ἄφρενο;
ἐκείνου πλουσίου διαπραττόμενος, καὶ τῆς αὐτῆς
ἀκούσῃς φωνῆς· «Αφρων, ταύτῃ τῇ νυκτὶ ἀπαι
τοῦσι τὴν ψυχήν σου ἀπὸ σοῦ, ἃ δὲ ἡτοίμασας τίνι
ἔσται;» Τί γὰρ ἐκεῖνος ἀπώνατο ἐπευρύνας της
ἀποθήκας, καὶ πολλὴν ἑαυτῷ ταμιουλκήσας ἀπόλαυ
σιν, ἐν μιᾷ δὲ νυκτὶ ἀναρπασθεὶς, ὡς αἰχμάλωτος;
Τί δὲ ὁ πλούσιος, ὁ βύσσῳ, καὶ πορφύρᾳ, καὶ τρυφή
βρενθυόμενος, καὶ τούτων τὸ πῦρ ἀμειψάμενος;
Πάροικος εἶ καὶ παρεπίδημος· ἄλλη σου ἡ πατρίς
πρὸς ἐκείνην τὸν πλοῦτον μετάστειλον· ὁδίτης εξ
πρὸς ἣν ἐπείγῃ πόλιν παρασκευάσθητι οὐδεὶς βαδίζων ὁδὸν, ἣν πάλιν νοστῆσαι ἀδύνατον, οἰκίας
ἐγείρει, καὶ κάτω ρίπτει χρυσόν· πᾶν τὸ ἐνταῦθα
ταμιευόμενον, αὐτή τε ὑπὸ σητῶν διαφθείρεται, και
τῷ ταμιεύοντι τὸν ἀτελεύτητον σκώληκα προξενεί.
Τίς οὐκ οἶδε τῆς παλαιᾶς ἱστορίας τὸ αἴνιγμα προς
ταύτην ἀριδήλως φέρειν τὴν ἔννοιαν τοὺς μὴ παρο
Francisci Scorsi notæ.
id est appetitus sensitivus, nata est a voluntate moveri: unde relinquitur quod in sensualitate possit esse
peccatum. Expende ipsum.
Tum puritatis aqua. Duplex lectio, utraque
admittenda, τῷ τῆς καθαρότητος ὕδατι εἰ τῷ τῆς
σωφροσύνης. Πoc postremium videtur magis autingere ea quæ auctor hic hom. 5 de temperantia dixit,
quam cum aqua comparationem habere voluit;
quod idem S. Maximus. Sicuti enim aqua purgandi
naturam habet, ita et temperantia, quae in mode
randis concupiscentiis sensus versatur, puram præstat animam à peccatis maxime sordidis. Vide dicta
ea hom. et not. 9. Si καθαρότητος legas, eodem res
recidit, sed id nomen non signat ipsam temperantam tam distincte.
Quibus an sis fruiturus. Et hic ita sunt
præcisa verba, ut ex ingenio et industria factum
videri possit, ita cohærent verba, que relicta; nam
ex duplici sententia una conclusa. In cod. Pan. Tỉ
οὖν ἐνταῦθα θησαυρίζεις περὶ ὧν ἀμφίβολος ἀπό
λαυσις.; Quis suspicaretur aliquid hic esse desiderandum? Attamen plenior auctoris sententia est ex
col. G. Τί γοῦν ἐνταῦθα θησαυρίζεις ἀδήλου σοι τοῦ
τέλους ὑπάρχοντος; τί κακοπαθεῖς περὶ ὧν, etc.
Nescis quid paritura sit. Ex Proverb. cap.
Σχνι, ν. 1: Οὐ γὰρ οἶδας τί τέξεται ἡ ἐπιοῦσα.
Quod idem Chrysost. usurpavit hom. de ira: Οὐ
γὰρ οἴδαμεν τί τέξεται ἡ ἐπιοῦσα· Nescinus enim
quid superventura pariat dies. Sed et apud profanos
ádagini học usurpatum. Anacreon ad voluptuari:
vitam persequendam eo abusus;
Τὸ σήμερον μέλει μοι·
Τὸ δ' αὔριον τίς οἶδε;
Hodierna curo tantum;
Quis cras futura novit?
Citatur hic titulus ex Menippeis Varronis Syris,
tum ab A. Gellio, tum a Macrobio: Nescis quid
serus vesper velal. Et quidem proverbii σχήματα.
ut apparet, ad quod fortassis allusum a Virgil.
Geory. 1:
Denique quid serus vesper vehat: unde rubentes
Ventus agat nubes.
In illam divitias transfer. Et hic locus eamdem subiit fraudem, quam superiore not. 13 explicuimus. P. scripta exhibet hæc: ἄλλο: σοι πατρίς.
Πρὸς ἣν ὑπάγεις πόλιν παρασκευάσθητι. Sub ala
sunt illa furto non apparente: Πρὸς ἐκείνην τον
πλοῦτον μετάστειλον. 'υδίτης εξ, πρὸς ἣν ὑπάγῃ, cir
Historia veleris anigma. Lam tropologiam
col. 451–452page 146 of 367
PG 132:451μον ἢ διεπράξατο ὡς ὁ Δαβίδ, ή διενοήθη ὡς ὁ Ἰώβ, Καὶ ἡμεῖς μὲν, ἐάν τι πάθωμεν, θαυμάζομεν άγνο οῦντες τὸ αἴτιον· ὁ δὲ τῶν ἡμετέρων εξεταστής, δι λέληθε τῶν πάντων οὐδὲν, ὁρῶν τοῦ δικαίου μικρόν τι μέρος λελωβημένον τῷ τῶν πειρασμῶν φαρμάχῳ τοῦτο ἰάσατο, ὡς ἂν καθαρῶς ἀπολαύοι τῶν ἐκεῖθεν καλῶν. Προσήκει δὲ καὶ τὰ πολλὰ τούτων, σώματος συντυχίαν, καὶ φύσεως σφάλμα λογίζεσθαι, καὶ ὕλη; πλεονεξίαν, ἢ ἔλειψιν. Ὁ μὲν γὰρ ἐκ γένους ἐπισύν ρει τὴν καχεξίαν τοῦ σώματος, μέθῃ καὶ ἀκολασία τῶν τεκόντων εἰς παιδοποιίαν συνελθόντων· ἐντεῦθεν γὰρ καὶ τὰ πολλὰ τέρατα καὶ νοσήματα τίκτεται. Ο δὲ διαίτης ἀταξίᾳ, καὶ μέθῃ καὶ ἀκρασία, ἐξίτηλον τὸ σῶμα εἰργάσατο· πλὴν οὐκ ἐμπόδιον πρὸς ἀρετῆς κτῆσιν ταῦτα γεγόνασιν. Οἱ μὲν γὰρ τούτων εἰς ἄκρον φιλοσοφίας ἀνέβησαν, δι' εὐχαριστίας καὶ ὑπομονῆς τοὺς ᾿Αβραμιαίους κληρωσάμενος κόλπους ὥσπερ ὁ Λάζαρος. Οἱ δέ γε κακοὶ τὴν προαίρεσιν οὐ τοῦτο πράττουσιν ὅσον ἐθέλουσι, καὶ γίνεται τούτοις ἡ τοῦ σώματος βλάβη ψυχῆς φυλα κή. Ορᾷς ὅποι φέρων ἡμᾶς ὁ λόγος, ἔξω τῆς ἀκο λουθίας ἀπήγαγεν; Ἐπαναλάβωμεν οὖν αὖθις τὴν προ τέραν διάνοιαν. ἄλλο τε καὶ ὁ δίκαιος ἐνίοτε ὤλισθε, καί τι παράνο Τέκνον, ἀφέωνταί σοι αἱ ἁμαρτία: σου. Ησαν δέ τινες τῶν Γραμματέων ἐκεῖ καθήμενοι, καὶ διαλογι Επαινώ, τῶν ἀπὸ τῆς Στοᾶς τὸ νεανικόν τε καὶ μεγαλόνουν. Οἱ μηδὲν κω λύειν φασὶ πρὸς εὐδαιμονίαν τὰ ἔξωθεν, ἀλλ' εἶναι τὸν σπουδαῖον μακάριον, κἂν ὁ Φαλάριδος ταῦρος ἔχῃ καιόμενον. Αι Μηδέ ποτ' οὐλομένην πενίην θυμοφθόρον ἀνδρὶ Τέτλαθ᾽ ὀνειδίζων μακάτων δόσιν αἰὲν ἐόντων. Διὸ δὴ καὶ Πλάτωνα φασι τὴν ἐκ σώματος βλάβην προειδόμενον τὸ νοσῶδες χωρίον της Ατ τικῆς τὴν ᾿Ακαδημίαν καταλαβεῖν ἐξεπίτηδες, ἵνα τὴν ἄγαν εὐπάθειαν τοῦ σώματος, οἷον ἀμπέλου τὴν εἰς τὰ περιττά φοράν, ἐπικόπτῃ. Ει Τρίτον ή νοσοκομία, καὶ τὸ τοῦ σώματος ἀσθενὲς, ἐπειδὴ καὶ τοῦτο οὐ μικρὸν εἰς φιλοσοφίαν εἶναι δοκεῖ Πλάτωνι. Σώματος συν τυχίαν δυστυχίαν Καὶ ὕλης πλεονεξίαν, Τοῦ σώματος μέθη. ὕλης πλεονεξίαν, ή έλλειψιν. Ὁ μὲν γὰρ ἐκ γένους επισύρει τὴν καχεξίαν, ( οὐ τοῦτο πράττουσιν ὅσον ἐθέλουσι. Καὶ γίνεται τούτοις ἡ τοῦ σώματος βλάβη ψυχῆς φυλακή.ήκμαζεν. Ο γὰρ δὴ Μιχαὴλ τὴν φαύλην νίκην τῶν
πρὸ αὐτοῦ νικῆσαι φιλονεικών, θερμότερος γίνεται.
Τελευτᾷ δὲ καὶ αὐτὸς, τὴν ἀσέβειαν καὶ τὴν θρη
σκείαν τῷ υἱῷ Θεοφίλῳ καταλιπών. ᾿Αλλὰ καὶ οὗ
τος, εἰ καὶ τοῦ δικαίου εἴπερ τις ἄλλος ἀντείχετο,
ἀλλὰ καὶ τῆς πατρικῆς ἀσεβείας διάπυρος ἦν
ἐραστής. Ηγάγετο οὖν γυναῖκα θεοφιλῆ· αὕτη δὲ ἦν
Θεοδώρα ἡ τῷ ὄντι ἀοίδιμος· ἦτις ἐκοινώνει τῷ βασιλεῖ, νόμῳ τῆς φύσεως, οὐ μὴν μετείχε τῆς αἱρέ
σεως, ἀλλ᾽ ὑπεκρίνετο μὲν διὰ τὴν τοῦ κρατοῦντος
ἀπήνειαν, ἐν κιβωτίῳ δέ τινι θείας εἰκόνας εγκρύ
πτουσα, λάθρα θεραπεύουσα κατησπάζετο. Καί ποτε
γενέσθαι τι συνέβη τοιοῦτον· λεγέσθω γὰρ οἷον
ήδυσμα. Ετρέφετό τις ἐν τοῖς βασιλείοις παραπαίων
El tyrannus sane periit; liæresis viguit. Nam ναοῦ· καὶ ὁ μὲν τύραννος ᾤχετο, ἡ δὲ ἀσέβεια
Michael malam majorum suorum victoriam vincere
contendens in ea impietate ferventior exstitit.
Moritur vero etiam ipse, et impietatem, et
superstitionem, et imperium Theophilo relinquit.
Sed hic quoque etsi justitiam ut si quis alius,
sibi vindicaret, fuit tamen paternæ impietatis fervens amator; piam vero duxit uxorem. llæc Theodora fuit illa re vere digna quæ famia celebretur. Quæ ex naturæ lege cum imperatore communicabat, hæreseos tamen particeps non erat, ac dissimulabat quidem propter imperatoris crudelitatem;
sed in arca quadam sanctas imagines clausas
habens, occulte eas colebat, et salutabat. Et evenit
aliquando quiddam, quod con liedi sermonis gratia
dicatur. Versabatur in regia fatuus quidam homo, ἀνὴρ, αἰσχρὸς τὴν μορφὴν καὶ ἀειδὴς, οἷον τὸν θερ
ac deformis, et despicabili specie, qualem Thersitem describit lomerus. Stultiloquus præterea, et
besitante lingua multa delirans. Alunt porro hujus
modi homines aulæ imperatorum, ut maximum
incestitiæ levamentum, et in conviviis oblectamen -
tum; Benderum opinor hunc appellabant, si
tamen etiam nomen scire studetis. Hic cum in conclavia regia sine ulla cautione introire consuesset,
quadam die suspenso ingreditur gradu, et deprehendit Theodoram Augustam sacras manibus tenentem imagines, easque multa cum reverentia, et fervente studio deosculantem. Cum igitur impudeus
ille in sacras effigies oculos defixisset, reginam sciscitatus est, quid esset illud tandem, quod manibus
gerens oscularetur. Illa vero simpliciter et jocose,
Hae sunt, inquit, pupæ meæ bella. Egreditur
Hæ
στην παρίστησιν Ὅμηρος, ἀκαι οδός ων, καὶ
ὑποβατταρίζων τῇ γλώττῃ, καὶ παρακεκομμένα
φθεγγόμενος. Τρέφουσι δὲ τοὺς τοιούτους αἱ βασιλε
καὶ αὐλαὶ, ὡς τὰ μάλιστα λύπης παραψυχὴν καὶ
πότοις ἥδυσμα. Βένδερον, οἶμαι, τοῦτον ὠνόμαζον,
εἴπερ ὑμῖν μέλει καὶ τοῦ ὀνόματος. Οὗτος εξωθὼς ἐν
τοῖς βασιλικοῖς θαλάμοις ἀφυλάκτως εἰσέρχεσθαι,
εἴσεισι κατὰ τὸ λεληθὸς ἐν μιᾷ, καὶ καταλαμβάνει
τὴν Αὐγούστας Θεοδώραν ἱερὰς εἰκόνας κρατοῦσαν
ἐν ταῖς χερσὶ, καὶ μετ' αἰδοῦ; καὶ πίθου θερμού
κατασπαζομένην αὐτάς. Ατενίσας οὖν καὶ ὁ μολο
βρὸς ἐκεῖνος τοῖς ἱεροῖς ἐκτυπώμασιν, ἤρετο τὴν
βασιλίδα, τί ἂν εἴη, & ταῖς χερσὶ κρατοῦσα φιλοίτο
Ἡ δὲ ἁπλοϊκῶς οὕτω καὶ παιδικῶς - Ταῦτά εἰσι τὰ
καλά μου παιδία, φησίν. "Εξεισιν εὐθὺς τοῦ θαλάμου
ὁ ειδεχθής, καὶ ἀπαγγέλλει ταῦτα τῷ βασιλεῖ· καὶ
Francisci Scorsi nota.
contracta cum his mentito monachorum habitu
sicas ferentibus imperatorem inter monachos ɓacros
præcinentem hymnos in adytis templi, ubi se conabatur occulere, interficit. Curopal. in editione
Banii desunt verba, quibus hunc modum interem:pti
Leonis a Michaele auctor attingit: sed ea cum reperissem in utroque exemplari meo quo usus sum,
reposui. Porro hic Michael Græce Traulus τραῦλος
cui respondet Latinum cognomen Balbus dictus ab
impedita et hæsitante lingua, sed non solum balbns,
sed etiain bardus fuit, siquidem jumentorum ingenia, atque indolem nosse sibi pulchrum ratus tardissimo ipse ingenio erat, rudisque penitus littera -
rum perinde ne pueros se doctiores cerneret,
erudiri eos litteris vetuit.
Moritur vero. Dysenteriæ morbo confectus
cum annos novem, menses octo imperium tenuisset. Curopal. In cod. P. desunt hæc, quæ nemo
non videt esse necessaria ad sententiæ consecutionem, quam tamen integram reddit G. Τελευτᾷ δὲ
καὶ αὐτὸς, τὴν ἀσέβειαν, καὶ τὴν θρησκείαν καὶ τὴν
βασιλείαν, etc.
Eisi justitiam. ldl de Theophilo testatur
eliam Curopal.: Proflens, inquit, ille justitiam
'omnibus improbis terrori; bonis vero crat admirationi; illis quod improbos odisse, et justos videretur:
his quod vulde gravis, et austerus. Verum non licebal. eum ab omnibus prorsus malis purum esse;
retinebat enim in Deum fidem; sed multo magis
improbæ Iconomachorum secta a patre traditæ deditus erat, piumque, et sanctissimum populum verubat, nunquam ili per omne tempus imperii sui quiete
concessa. Hæ: Curopal. quæ cum Theophane nostro
consentiunt. Plura apud ipsum historicum leges.
Hæc Theodora. De hac preclarum est apud
Baronium tom. IX, auno 864 elogium: decus eam,
et ornamentum sanctarum feminarum vocat, de tide
catholica optime meritam, unicum in Oriente exemplum egregie sanctitatis in fornace tribulationis
diu excoctam, atque probatam, aurum parissimum
redditain. Ad eam ex imperio pulsam a Theophile
impio filio, et in monasterium detrusams scripsit
Nicolaus papa 1, quam epistolam refert Baronius.
Ejus dies Natalis celebratur a Grecis 11 Februarii,
ut habet Martyrolog. Basilii imperatoris jussu
editum.
Sed in arca. Id faciebat Theodora, ex matris Theoctiste piissimæ, et constantissimæ feminæ
disciplina et exemplo, que imagines in arca repositas nepotibus suis Theodoræ filiis ori, et manibus ipsorum admovens identidem ostentabat, et ad
ipsarum amorem eos provocabat, obsecrabatque ne
molirentur, neve quod erant, feminæ permanerent;
sed viros sese præstarent, et materna educatione
digna cogitarent patris ha resim exsecrantes. Hæc
ex Curopalate.
Benderum opinor. Narrant banc historiam
pariter Curopalata, atque Cedrenus, et ex utroque
Baronius anno 831, apud quos appellatur hic
homo nanus, Danderus etiam vocatur, sed facilis mututio τοῦ δ in β.
Pupe mea. Hæc percontatio Morionis, responsioque Theodora abest ab utraque editione
Latina hujus homilia, tumu ca quae apud Baromtum,
tum ea quæ apud Gretserum locis j'm supra relatis impressa est fortassis ab eorum Græco exem•
col. 453–454page 153 of 367
PG 132:453ζόμενοι ἐν ταῖς καρδίαις αὐτῶν, Τί οὗτος λαλεί βλασ φημίας; Τίς δύναται ἀφιέναι ἁμαρτίας, εἰ μὴ εἶ; ὁ Θεός;» Ορα τους κηφήνας· οὕτω γὰρ τους Γραμματεῖς ἐκείνους προσήκει καλεῖν. εἰσπηδῶσι τῷ ῥήματι, μὴ προσέχοντες τῷ πράγματι· καὶ τὸν ἔνδοθεν ὑποτυφώμενον ἐρεύγονται μῶμον, μά ταια ἐν ταῖς καρδίαις αὐτῶν διαλογιζόμενοι· ἀλλ' ὁ Κύριος εἰς τοὺμφανὲς ἄγει τὰς ἐννοίας τῆς καρδίας αὐτῶν, ἐλέγχων τους διαλογισμοὺς αὐτῶν, καὶ ἅπερ ἐν τῷ κρυπτῷ τῆς διανοίας ἐλάνθανε, παρὰ τοῦ βλέποντος τὰς ἐνθυμήσεις, ἐλέγετο· Μὴ γὰρ ὁ φυτεύσας τὸ οἷς οὐχὶ ἀκούει, ἢ ὁ πλάσας τὸν ὀφθαλ μὲν οὐχὶ κατανοεῖ;» Αὐτὸς δὲ ἦν πάντως περὶ οὗ ταῦτα εἶπε Δαβίδ, διὰ τῆς τῶν χειρῶν ἐπαφῆς Εμφυτεύων τρόπον τινὰ τὰς τῶν κωφῶν ἀκοὰς, δι᾽ ὧν καὶ ὀφθαλμοὶ ἐπλάσσοντο διὰ τοῦ πτύσματος καὶ τῆς γῆς πηλουργούμενοι. Καὶ εὐθέως ἐπιγνοὺς ὁ Ἰησοῦς τῷ πνεύματι εἶπεν αὐτοῖς· Τί διαλογίζεσθε ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν; Τί γάρ ἐστιν εὐκολώτερον, εἰπεῖν τῷ παρα λυτικῷ· 'Αφέωνταί σοι αἱ ἁμαρτίαι σου, ἢ εἰπεῖν Εγειρε, καὶ ἄρον τὴν κράββατον, καὶ περιπάτει; ο Τῆς τῶν Γραμματέων ἀμαθείας κατειρωνεύεται, καὶ τῆς ἐνούσης αὐτοῖς ὑπονοίας τὴν ἀποπληξίαν καθίστησιν εναργῆ, τὸ εἰς νοῦν ἔσω, καὶ καρδιῶν διαλευκαίνων σαφῶς τὸ μὲν γὰρ εἰπεῖν, φησί, τοῦ πρᾶξαι πέφυκεν εὐκολώτερον· ἐπεὶ δὲ ἄδηλον ὑμῖν εἰ τῷ λόγῳ καὶ ἡ τῶν ἁμαρτιῶν ἄφεσις ἠκολούθησεν, ἐκ τῶν ἀναμφιβόλων πιστώσομαι τὸ ἀμφίβολον. Τρία δὲ κατὰ ταὐτὸν ἐνεργεῖ ἀφίησι τὰς ἁμαρτίας τοῦ πάσχοντος, ἐλέγχει τῶν Γραμματέων τους δια λογισμούς, ἀνίστησι τὸν παράλυτον. Ινα δὲ εἰδῆτε ὅτι ἐξουσίαν έχει ὁ Υἱὸς τοῦ ἀν θρώπου ἐπὶ τῆς γῆς ἀφιέναι ἁμαρτίας.» Ενδείκνυ κα: διὰ τούτων τὸ ἀδιαίρετον τῶν ἐν αὐτῷ φύσεων μετὰ τὴν ἕνωσιν, καὶ ὅτι τῶν θείων πλεονεκτημά των μετέδωκε τῇ προσληφθείσῃ σαρκὶ, καὶ ἦν ἔσχεν ἐξουσίαν ἐν οὐρανῷ, ταύτην καὶ ἐπὶ γῆς ἔχει· τὸ γὰρ Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου γενέσθαι κατ' οὐδὲν τῇ δυνάμει τῇ θεϊκῇ ἐλυμήνατο. Λέγει τῷ παραλυτικῷ· Σοὶ λέγω, ἔγειρε, καὶ ἆρον τὸν κράββατόν σου, καὶ ὑπαγε εἰς τὸν οἶκόν σου. Καὶ ἠγέρθη εὐθέως, καὶ ἄρας τὸν κράββατον, ἐξῆλθεν ἐναντίον πάντων. • Συσφίγγει τοίνυν ὁ λό γος τὴν πάρεσιν, ρώννυσι τῶν ἄρθρων τὴν ἔκλυσιν, δίδωσι τοῖς νεύροις τὴν τάνωσιν, καὶ ὁ πρὶν ἐκλελυ μένο; καὶ κείμενος, ὥσπερ πλοῖον ἀγόμφωτον, ἀνά βορί τε τοῦ σκίμποδος, καὶ τροχαλῶς ἐβάδιζε, και φοις φερόμενος ἄλμασι, δοξάζων τὸν θέμενον ἄμω μὲν τὴν ὁδὸν αὐτοῦ, καὶ καταρτισάμενον τοὺς πόδα; αὐτοῦ ὡσεὶ ἐλάφου. Ταῦτα δὴ τὰ προφητικά, καὶ τάχα τοῦτο προβλέπων ἐθέσπισεν ὁ θεῖος χρησμός Τότε ἀλεῖται ὡς ἔλαφος ὁ χωλός. ᾿Αλλὰ τὸ θαῦμα Ελέγχων τους δια λογισμοὺς αὐτῶν, Τὰ εἰς νοῦν ἔσω, καὶ καρδιῶν διαλευκαίνων σαφῶς.HOMILIA XXI.
ζόμενοι ἐν ταῖς καρδίαις αὐτῶν, Τί οὗτος λαλεί βλασ
φημίας; Τίς δύναται ἀφιέναι ἁμαρτίας, εἰ μὴ εἶ;
ὁ Θεός;» Ορα τους κηφήνας· οὕτω γὰρ τους
Γραμματεῖς ἐκείνους προσήκει καλεῖν. Εἰσπηδῶσι τῷ ῥήματι, μὴ προσέχοντες τῷ πράγματι· καὶ
τὸν ἔνδοθεν ὑποτυφώμενον ἐρεύγονται μῶμον, μά
ταια ἐν ταῖς καρδίαις αὐτῶν διαλογιζόμενοι· ἀλλ' ὁ
Κύριος εἰς τοὺμφανὲς ἄγει τὰς ἐννοίας τῆς καρδίας
αὐτῶν, ἐλέγχων τους διαλογισμοὺς αὐτῶν, καὶ ἅπερ
ἐν τῷ κρυπτῷ τῆς διανοίας ἐλάνθανε, παρὰ τοῦ
βλέποντος τὰς ἐνθυμήσεις, ἐλέγετο· Μὴ γὰρ ὁ
φυτεύσας τὸ οἷς οὐχὶ ἀκούει, ἢ ὁ πλάσας τὸν ὀφθαλμὲν οὐχὶ κατανοεῖ;» Αὐτὸς δὲ ἦν πάντως περὶ οὗ
ταῦτα εἶπε Δαβίδ, διὰ τῆς τῶν χειρῶν ἐπαφῆς
Εμφυτεύων τρόπον τινὰ τὰς τῶν κωφῶν ἀκοὰς,
δι᾽ ὧν καὶ ὀφθαλμοὶ ἐπλάσσοντο διὰ τοῦ πτύσματος
καὶ τῆς γῆς πηλουργούμενοι.
«
animo suo: Quid hic loquitur blasphemias? quis
potest demittere peccata, nisi solus Deus? Vide illos
fucos sic eniun Scribas par 135 est appellare. Insiliunt in verba, facta minime reputantes; et
sufſumigantem intus calumniam eructant incassum
ratiocinantes in cordibus suis. Sed Dominus in
apertum profert cogitationes, et arguit ratiocinationes eorum, et quæ in penetralibus mentis
latebant, ab eo qui cogitata mentis inspicit, elata
sunt: «Numquid enim qui plantavit aurem Mon
audiet, aut qui finxit oculum non considerat **?»
Ipse scilicet plane erat, de quo David hæc dixit,
qui contactu manuum aures quodammodo surdorum inseverat; per quas etiam oculi ſingebantur
per sputum et humum veluti ex luto facti.
‹ Que statim cognito Jesus spiritu suo dieit illis:
Quid cogitatis in cordibus vestris? quid est facilius
dicere paralytico: Dimittuntur tibi peccata tua, aut
dicere: Surge, tolle grabatum tuum, et ambula?
Scribarum irridet inscitiam: et quanta illis inesset
vecordia ae stoliditas planum facit; quæque peni
tus in mente et corde latebant, aperte patefacit;
dicere enim, inquit, quam facere, facilius natura
est. Quoniam vero obscurum vobis est, an peccatorum remissio dietis re ipsa respondeat, ab iis quæ
certa sunt, incertis faciam fidem. Tria vero eadem
opera præstat. Condonat ægroto peccata, Scribarum
• Καὶ εὐθέως ἐπιγνοὺς ὁ Ἰησοῦς τῷ πνεύματι
εἶπεν αὐτοῖς· Τί διαλογίζεσθε ἐν ταῖς καρδίαις
ὑμῶν; Τί γάρ ἐστιν εὐκολώτερον, εἰπεῖν τῷ παραλυτικῷ· 'Αφέωνταί σοι αἱ ἁμαρτίαι σου, ἢ εἰπεῖν·
Εγειρε, καὶ ἄρον τὴν κράββατον, καὶ περιπάτει; ο
Τῆς τῶν Γραμματέων ἀμαθείας κατειρωνεύεται,
καὶ τῆς ἐνούσης αὐτοῖς ὑπονοίας τὴν ἀποπληξίαν
καθίστησιν εναργῆ, τὸ εἰς νοῦν ἔσω, καὶ καρδιῶν
διαλευκαίνων σαφῶς τὸ μὲν γὰρ εἰπεῖν, φησί, τοῦ
πρᾶξαι πέφυκεν εὐκολώτερον· ἐπεὶ δὲ ἄδηλον ὑμῖν
εἰ τῷ λόγῳ καὶ ἡ τῶν ἁμαρτιῶν ἄφεσις ἠκολούθησεν,
ἐκ τῶν ἀναμφιβόλων πιστώσομαι τὸ ἀμφίβολον.
Τρία δὲ κατὰ ταὐτὸν ἐνεργεῖ· ἀφίησι τὰς ἁμαρτίας cogitationes arguit, et valetudini restituit paralyτοῦ πάσχοντος, ἐλέγχει τῶν Γραμματέων τους διαλογισμούς, ἀνίστησι τὸν παράλυτον.
• Ινα δὲ εἰδῆτε ὅτι ἐξουσίαν έχει ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἐπὶ τῆς γῆς ἀφιέναι ἁμαρτίας.» Ενδείκνυ
κα: διὰ τούτων τὸ ἀδιαίρετον τῶν ἐν αὐτῷ φύσεων
μετὰ τὴν ἕνωσιν, καὶ ὅτι τῶν θείων πλεονεκτημάτων μετέδωκε τῇ προσληφθείσῃ σαρκὶ, καὶ ἦν ἔσχεν
ἐξουσίαν ἐν οὐρανῷ, ταύτην καὶ ἐπὶ γῆς ἔχει· τὸ
γὰρ Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου γενέσθαι κατ' οὐδὲν τῇ
δυνάμει τῇ θεϊκῇ ἐλυμήνατο.
• Λέγει τῷ παραλυτικῷ· Σοὶ λέγω, ἔγειρε, καὶ
ἆρον τὸν κράββατόν σου, καὶ ὑπαγε εἰς τὸν οἶκόν
σου. Καὶ ἠγέρθη εὐθέως, καὶ ἄρας τὸν κράββατον,
ἐξῆλθεν ἐναντίον πάντων. • Συσφίγγει τοίνυν ὁ λόγος τὴν πάρεσιν, ρώννυσι τῶν ἄρθρων τὴν ἔκλυσιν,
δίδωσι τοῖς νεύροις τὴν τάνωσιν, καὶ ὁ πρὶν ἐκλελυμένο; καὶ κείμενος, ὥσπερ πλοῖον ἀγόμφωτον, ἀνά
βορί τε τοῦ σκίμποδος, καὶ τροχαλῶς ἐβάδιζε, και
φοις φερόμενος ἄλμασι, δοξάζων τὸν θέμενον ἄμω
μὲν τὴν ὁδὸν αὐτοῦ, καὶ καταρτισάμενον τοὺς πόδα;
αὐτοῦ ὡσεὶ ἐλάφου. Ταῦτα δὴ τὰ προφητικά, καὶ
τάχα τοῦτο προβλέπων ἐθέσπισεν ὁ θεῖος χρησμός·
• Τότε ἀλεῖται ὡς ἔλαφος ὁ χωλός. ᾿Αλλὰ τὸ θαῦμα
³ª Psal. xcuɩ, 9. os Psal. xvii, 33, 34.
ticum,
• Ut autem sciatis, quia Filius hominis habet
potestatem in terra dimittendi peccata.» His verbis duarum in se naturarum nexum inseparabilem
post unionem ostendit; quodque divinas praeroga
tivas cum assumpta carne communicarit, et quod
eam potestatein haberet in terra, quam habebat in
coelo. Nam Filium hominis factum esse divinæ potentiæ nihil offecit:
Ait paralytics: Tibi dico, Surge, tolle grabatun
tuum, et vade in domum tuam: et statim surrexit,
et subtato grabato abiit coram omnibus. › Verbo
igitur dissoluta membra coagmentat, et imbecilla
corroborat, et nervos intendit, et qui prius solutis
membris quasi disjunctis compagibus navigium jacebat, e grabato surrexit, et levibus saltibus perniciter ambulabat, gloria efferens eum qui posuerat
immaculatam viam ejus et perfecerat pedes ejus
quasi cervorum ". Hæc vero a Propheta dicta
sunt. Et fortassis hoc etiam providens vaticinatum
est divinum oraculum: Tunc saliet quasi cervus
136 claudus.. Sed enim cum talem habuerit
** Isa. xxxv,
Francisci Scorsi nola.
Vide illos fucos. Lege adnotata ad hom. XII,
DOL. 94.
Et arguit ratiocinationes. Ελέγχων τους δια
λογισμοὺς αὐτῶν, sunt ex G.
Quaque penitus. Τὰ εἰς νοῦν ἔσω, καὶ καρδιῶν
διαλευκαίνων σαφῶς. llis additis ex G. c. quaulo
plenior, et planior sensus; at deerant in P.
col. 455–456page 154 of 367
PG 132:455τοῦτο τοιαύτην λαβὼν τὴν περαίωσιν, οὐκ ἐπιτρέπει καὶ ἡμᾶς τῆς διδασκαλίας δοῦναι τελείωσιν, ἀλλ' ὡς προπυλαίοις τοῖς λελεγμένοις χρήσασθαι προς τὴν τῶν νοημάτων εἰσέλευσιν. Εἰ δέ τοι τοιούτοις τα προπύλαια καλλωπίζεται, τίνα ἂν εἶεν τὰ ἔντον ἀνάκτορα; οἷς ἐπιβῆναι σὺν Θεῷ πειρασόμεθα. Η κώμη αὕτη ἐν ᾗ τὸ ῥηθὲν σημεῖον ἐγένετο, κατά μὲν τὸν Ματθαῖον πόλις τοῦ Ἰησοῦ, κατὰ δὲ τὸν θεῖον Μάρκον, Καπερναούμ, τὴν περίγειον λήξιν εἰς κόνιζεν, ἥτις πόλις μὲν λέγεται τοῦ Ἰησοῦ, ὡς τῆς φύσεως ἡμῶν κοινωνήσαντος, καὶ χωρὶς ἁμαρτίας συμμετασχόντες ἡμῖν τοῦ αὐτοῦ πολιτεύματος. Η αὐτὴ δὲ Καπερναούμ καὶ κώμη παρακλήσεως ἑρμηνεύεται τῇ Ἑλλάδι φωνῇ, ἢ ἐδέξατο τὸν εἰς παράκλησιν ἡμῶν εἰσεληλυθότα Χριστὸν, περὶ οὗ φησιν ὁ υἱὸς τῆς βροντῆς· «Εχομεν παράκλητον πρὸς τὸν Πατέρα Ἰησοῦν τὸν Χριστὸν δίκαιον.» Ηχε τοίνυν ἐνταῦθα ὁ Κύριος τῷ σώματι ὡς πλοίῳ χρησάμενος· ἧκε δὲ πάντως ἐπὶ σωτηρίᾳ τῆς παρειμένης τῶν ἀνθρώπων φύσεως, ἥτις ἦν ἐν ὑγείᾳ ποτὲ νοητῇ, οἷον τῶν νεύρων τῶν τῆς ψυχῆς ἐπ' ἀρετῆς κινημάτων ὑγιῶς καὶ κατὰ φύσιν ἐχόντων. Ἐπεὶ δὲ, τοῦ ἐπιθυμητικοῦ τῶν ἄλλων κρατήσαντος, τῆς λαιμαργίας ενεφορήθη, καὶ τῆς ὑγείας ἐξέπεσε, τὸ νοσῶδες τοῦτο χωρίον καὶ ἐπιθανάτιον ἐκληρώσατο, φροντίδων φορυτὸν ἑαυτῇ συναγείρουσα, δι' ὧν κλινήρης ἐγένετο, παρεθεῖσα τὰ μέλη τῆς κατ᾿ ἀρετὴν ἐργασίας. Ἐν δὲ τῷ τῆς ἀπραξίας ἐβέβλητο σκίμποδι, ὑπὸ τεσσάρων αἰρομένη, τῶν συστατικῶν δηλαδή στοιχείων τῆς φύσεως. Ἦλθεν οὖν ὁ πανάγαθος Δεσπότης εἰς ἰδίαν πόλιν τὴν γῆν. Οὐ γὰρ ἐν ἀλλοτρίῳ γέγονε κόσμῳ, ἀλλ' ὃν αὐτὸς συνεστήσατο. ι Καὶ εἰς τὰ ἴδια ἦλθεν, ὡς φησιν Ἰωάννης, καὶ οἱ ἴδιοι αὐτὸν οὐκ ἐδέξαντο. Ήλθε κηρύξαι, κατὰ τὸν Ἡσαΐαν, αἰχμαλώτοις ἁμαρτιῶν ἄφεσιν, καὶ ἰάσασθαι τους συντετριμμέν νους τά τε σωματικὰ μέλη καὶ τὰ ψυχικά (συνάδει γὰρ ἡ ἱστορία τῇ προφητείᾳ)· καὶ διὰ τῆς τῶν ἁμαρτιῶν ἀφέσεως καὶ τῆς τῶν νοσημάτων καθάρσεως πείθων τὴν φύσιν τῶν ἀνθρώπων ἀναστῆναι τοῦ πτώματος, καὶ βαδίζειν ἐξέως εἰς τὸν οἶκον αὐτῆς τὸν παράδεισον ἐξ οὗπερ ἐκπέπτωκεν. Οὕτω μὲν τὴν σωτηρίαν ἡ ἱστορία τῆς ὅλης τῶν ἀνθρώπων αινίττεται φύσεως. Κωλύει δὲ οὐδὲν καὶ εἰς ἑαυτοὺς ταύτην μεταγαγεῖν. Παράλυτος γάρ ἐστιν ἕκαστος ἡμῶν τῇ τῶν ἐντολῶν ἀπραξίᾳ τὸν νοῦν παρεθείς, καὶ ἐπὶ τοῦ τῆς ἀναισθησίας κείμενος σκίμποδον, Η κατὰ μὲν τὸν Ματθαῖον, καὶ Μάρκον Καπερναούμ τὸν Ματθαῖον πόλις τοῦ Ἰησοῦ, κατὰ δὲ τὸν θεῖον Μάρκον Καπερναούμ. Καπερναούμ Καὶ τῆς τῶν νοση μάτων καθάρσεωςexitum hoc miraculum, non tamen fuem etiam nos τοῦτο τοιαύτην λαβὼν τὴν περαίωσιν, οὐκ ἐπιτρέπει
imponere sermoni permittit; sed vult potius at bis,
quæ hactenus dieta sunt, tanquain vestibulo utentes
ad interiora sensa ingrediamur. Quod si talibus
ornamentis decorata sunt propylæa, cujusmodi
tandem templi penetralia esse decet? Ad quæ pervadere Deo adjutore conabimur. Hoc oppidum ubi
supradictum signum est factum, quodque secundum
Matthæum civitas Jesu, secundum Marcum Capharnaum dicitur, terræ hujus ambitum
Quæ quidem civitas Jesu vocatur, utpote naturæ
nostræ participis, et qui dempto peccato, communem
nobiscum iniit vivendi rationem. Ipsam vero Capharnaum reconciliationis oppidum Græca lingua interpretari possumus, quæ Christum ad nostram reconciliationem venientem excepit, de
filius tonitrui dicit: e Advocatum habemus apud
Patrem Jesum Christum jostum *7, ›
signat.
Venit igitur buc Dominus corpore usus uti navigio;
et venit omnino ad humanæ naturæ jam dissolutæ
salutem quæ sane aliquando spirituali valetudine
utebatur, cum animi motus ad virtutem quasi nervi
intenti erant, et recte integreque et secunduin
naturam habebant. Ubi vero concupiscentiæ motus
dominatus est cæteris, et exsatiavit ingluviem, et e
„ștatu valetudinis excidit, hanc morborum mortisque regionem obtinuit et sollicitudinum quamdam colluvionem ad se congregavit: unde ægrotare coepit, et aul exercenda virtutis olicia re
∙missos artus habere. Ita in inertiæ grabato decubuit; et a quatuor portabatur, hoc est naturain constituentibus elementis. Venit igitur benignissimus
Dominus in hanc terram, velut in civitatem suam:
neque enim in alieno natus est mundo, sed in eo,
quem fabricatus est ipse: ‹ Et in propria venit,
inquit Joannes, et sui eum non receperunt *8. ›
Venit prædicans, juxta Isaiam "captivis remissionem peccatorum, et sanare contritos, tum quoad
corporis, tum quoad animæ membra: concinit enim
historia cum prophetia jubensque humanam naturam per peccatorum remissionem, purgationemque
vitiorum a lapsu resurgere, et propere vadere
in domum suam, hoc est, 137 in paradisum unde
deciderat. Atque ita quidem historia totius humanæ
natura salutem adumbrat, nihil vero impedit, quominus ad singulos nostrum eam traducamus. Paralyticus enim est unusquisque nostrum, cum in
exsequendis mandatis remissum animum gerit:
se Joan. 1, 11, ss Isa. Lx1, 2.
of Joan. 11, 1.
καὶ ἡμᾶς τῆς διδασκαλίας δοῦναι τελείωσιν, ἀλλ'
ὡς προπυλαίοις τοῖς λελεγμένοις χρήσασθαι προς
τὴν τῶν νοημάτων εἰσέλευσιν. Εἰ δέ τοι τοιούτοις
τα προπύλαια καλλωπίζεται, τίνα ἂν εἶεν τὰ ἔντον
ἀνάκτορα; οἷς ἐπιβῆναι σὺν Θεῷ πειρασόμεθα. Η
κώμη αὕτη ἐν ᾗ τὸ ῥηθὲν σημεῖον ἐγένετο, κατά
μὲν τὸν Ματθαῖον πόλις τοῦ Ἰησοῦ, κατὰ δὲ τὸν
θεῖον Μάρκον, Καπερναούμ, τὴν περίγειον λήξιν εἰς
κόνιζεν, ἥτις πόλις μὲν λέγεται τοῦ Ἰησοῦ, ὡς τῆς
φύσεως ἡμῶν κοινωνήσαντος, καὶ χωρὶς ἁμαρτίας
συμμετασχόντες ἡμῖν τοῦ αὐτοῦ πολιτεύματος. Η
αὐτὴ δὲ Καπερναούμ καὶ κώμη παρακλήσεως
ἑρμηνεύεται τῇ Ἑλλάδι φωνῇ, ἢ ἐδέξατο τὸν εἰς
παράκλησιν ἡμῶν εἰσεληλυθότα Χριστὸν, περὶ οὗ
φησιν ὁ υἱὸς τῆς βροντῆς· «Εχομεν παράκλητον
πρὸς τὸν Πατέρα Ἰησοῦν τὸν Χριστὸν δίκαιον.»
Ηχε τοίνυν ἐνταῦθα ὁ Κύριος τῷ σώματι ὡς -
πλοίῳ χρησάμενος· ἧκε δὲ πάντως ἐπὶ σωτηρίᾳ τῆς
παρειμένης τῶν ἀνθρώπων φύσεως, ἥτις ἦν ἐν
ὑγείᾳ ποτὲ νοητῇ, οἷον τῶν νεύρων τῶν τῆς ψυχῆς
ἐπ' ἀρετῆς κινημάτων ὑγιῶς καὶ κατὰ φύσιν
ἐχόντων. Ἐπεὶ δὲ, τοῦ ἐπιθυμητικοῦ τῶν ἄλλων
κρατήσαντος, τῆς λαιμαργίας ενεφορήθη, καὶ τῆς
ὑγείας ἐξέπεσε, τὸ νοσῶδες τοῦτο χωρίον καὶ ἐπιθανάτιον ἐκληρώσατο, φροντίδων φορυτὸν ἑαυτῇ
συναγείρουσα, δι' ὧν κλινήρης ἐγένετο, παρεθεῖσα
τὰ μέλη τῆς κατ᾿ ἀρετὴν ἐργασίας. Ἐν δὲ τῷ τῆς
ἀπραξίας ἐβέβλητο σκίμποδι, ὑπὸ τεσσάρων αἱρομένη, τῶν συστατικῶν δηλαδή στοιχείων τῆς φύσεως.
Ἦλθεν οὖν ὁ πανάγαθος Δεσπότης εἰς ἰδίαν πόλιν
τὴν γῆν. Οὐ γὰρ ἐν ἀλλοτρίῳ γέγονε κόσμῳ, ἀλλ'
ὃν αὐτὸς συνεστήσατο. ι Καὶ εἰς τὰ ἴδια ἦλθεν, ὡς
φησιν Ἰωάννης, καὶ οἱ ἴδιοι αὐτὸν οὐκ ἐδέξαντο.
Ήλθε κηρύξαι, κατὰ τὸν Ἡσαΐαν, αἰχμαλώτοις
ἁμαρτιῶν ἄφεσιν, καὶ ἰάσασθαι τους συντετριμμέν
νους τά τε σωματικὰ μέλη καὶ τὰ ψυχικά (συνάδει
γὰρ ἡ ἱστορία τῇ προφητείᾳ)· καὶ διὰ τῆς τῶν
ἁμαρτιῶν ἀφέσεως καὶ τῆς τῶν νοσημάτων καθάρ
σεως πείθων τὴν φύσιν τῶν ἀνθρώπων ἀναστῆναι
τοῦ πτώματος, καὶ βαδίζειν ἐξέως εἰς τὸν οἶκον
αὐτῆς τὸν παράδεισον ἐξ οὗπερ ἐκπέπτωκεν. Οὕτω
μὲν τὴν σωτηρίαν ἡ ἱστορία τῆς ὅλης τῶν ἀνθρώπων
αινίττεται φύσεως. Κωλύει δὲ οὐδὲν καὶ εἰς ἑαυτοὺς
ταύτην μεταγαγεῖν. Παράλυτος γάρ ἐστιν ἕκαστος
ἡμῶν τῇ τῶν ἐντολῶν ἀπραξίᾳ τὸν νοῦν παρεθείς,
καὶ ἐπὶ τοῦ τῆς ἀναισθησίας κείμενος σκίμποδον,
Francisci Scorsi notæ.
Secundum Matthæum. C. P. Η κατὰ μὲν τὸν
Ματθαῖον, καὶ Μάρκον Καπερναούμ: sed illam
S. Matthaus expresse Capharuaum non appellat,
sed civitatem Christi, verior et scriptura, et res
ipsa et verax auctoris sermo ex c. G. 'H xatà µèv
τὸν Ματθαῖον πόλις τοῦ Ἰησοῦ, κατὰ δὲ τὸν θεῖον
Μάρκον Καπερναούμ. Consule qua dicta sunt
supra not. 00.
Reconciliationis. Καπερναούμ sine aspiratione Græci dicunt, quam Latinus apponit interpres, cum Capharnaum vertit, et præterea & in a
mutat. Hebraice Ens compositum a "Es quod
villam, sen vicum, seu agrum, et ¤Ã³ quod pœnitere et pœnitudo mutatis punctis, atque adeo eliam
reconciliatio, prout noster interpretatum vult
Purgationemque vitiorum. Καὶ τῆς τῶν νοση
μάτων καθάρσεως ex c. G.
col. 457–458page 155 of 367
PG 132:457ἅτε τὰ ὀστὰ συντριβεὶς τοὺς σώφρονας λογισμούς. Αλλ' εἴπερ ὑπὸ τεσσάρων ἀρθῇ, τοῦ τε στοιχειακού φόβου, καὶ τῆς εἰς τὸ καλὸν προθυμίας, καὶ ἐλπίδος καὶ πίστεως, καὶ ἔλθοι ἐνώπιον τοῦ Χριστοῦ· ἔστι γὰρ καὶ νῦν ὡς ἐν Καπερναούμ τῇ Ἐκκλησίᾳ, ἥτις ὡς ἀληθῶς υἶκός ἐστι παρακλήσεως, καὶ πόλις Χριστοῦ· τότε ἀκούσεται Τέκνον Θεοῦ, καὶ λήψεται τῶν ἡμαρτημένων τὴν ἄφεσιν, καὶ τῆς ψυχικής νόσου τὴν ἴασιν. Εἰ τε ὡς πρότερον ή στέγη ἀρθῇ, τουτέστιν ὁ νοῦς τῶν γηίνων ἐκκαθαρθῇ, καὶ ὁ ἀσθενῶν χαλασθῇ, ήγουν χριστομιμήτως ταπεινωθῇ, ἄλλως γὰρ ἀδύνατον ἐλθεῖν πρὸς τὸν Ἰησοῦν. Εἴη δ' ἂν στέγη αἱρομένη ἡ πρὸς τὴν τοῦ δέοντος κατα νόησιν ἐπιπροσθοῦσα, καὶ τὸν νοῦν ἐπιθολοῦσα ἀπόγνωσις. Ταύτης γὰρ ἀρθείσης, καὶ τῆς ἐλπίδος ἡμῶν εἰς Θεόν χαλασθείσης, καὶ τὸν κράββατον ἄροιμεν, καὶ εἰς τὸν οἶκον ἡμῶν πορευθείημεν. Κράββατος δὲ τῆς ψυχῆς τὸ σῶμα ἡμῶν ἐστιν, δ δὴ ἐν τῇ ἀναστάσει ἀφθαρτισθεν μετὰ τῆς ψυχῆς, εἰς οὐρανοὺς ἁρπαγήσεται. Οὗτος γὰρ οἶκος ἡμέτε μος, ἐξ οὗ κακῶς ἀπεῤῥίφημον, καὶ οὗ λαβέσθαι σπεύσωμεν διὰ τῆς ἐργασίας τῶν τεσσάρων γενικών ἀρετῶν· καὶ τὸ σῶμα βαστάζοντες, καὶ ἀπὸ τῆς τῶν γηΐνων προσπαθείας αίροντες τὴν ψυχὴν πρὸς ἔφεσιν τῶν αἰωνίων ἀγαθῶν· ὧν γένοιτο πάντας ἡμᾶς ἐπιτυχεῖν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ, ᾧ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. ΟΜΙΛΙΑ ΚΒ'. Εἰς τὸ, ο "Οστις θέλει ὀπίσω μου ἐλθεῖν, ἀπαρνησάσθω ἑαυτόν.» Ελέχθη Κυριακῇ τῆς Σταυροπροσκυνήσεως. Νῦν ἡμῖν ὁ τῆς ἐγκρατείας καιρὸς ἔφθασεν εἰς αὐτὸ τὸ μεσαίτατον, καὶ τὴν σπουδὴν τῆς ἁμίλλης ἄνωθεν ἡμῖν ἐπιτείνουσιν ἄγγελοι, καὶ Χριστὸς ἀγωνοθετῶν ἐπισκοπεῖ τοῦ δρόμου τὸν δίαυλον, καὶ προτείνει τὰ στέφη τοῖς ἀθληταῖς, οὐχ ὁμοίως τοῖς ἀγωνιζομένοις εἰς τὰ Ὀλύμπια. Ἐκεῖσε γάρ, ἐνὶ τῷ νικήσαντι μόνον δίδοται τῆς νίκης ὁ στέφανος, ένα ταῦθα πᾶσιν ἀντιμετρείται κατὰ τὸ εἰκὸς ἡ ἀντίδο Ὑπεραρθῇ, Ταύτης γὰρ ἀρθείσης, και πορευθείημεν. Ο δὴ ἐν τῇ ἀναστάσει ἀφθαρτισθέν μετὰ τῆς ψυχῆς ει Οὗτος γὰρ τῆς ἐργασίας τῶν τεσσάρων ἀκολουθία. Αναγινώσκεται ἐν μεσονη στίμῳ, την Σταυ ροπροσκύνησιν, Κυριακῇ τρίτῃ τῶν ἁγίων Νηστειῶν τὴν προσκύνησιν ἑορτάζομεν τοῦ τιμίου καὶ ζωοποιοῦ σταυρού. τὸ δίαυλον. διαυ λοδρόμος διαυλο δρομεῖν. καφέςHOMILIA XXII.
ἅτε τὰ ὀστὰ συντριβεὶς τοὺς σώφρονας λογισμούς. et cum torpescit, et quasi in lecto decumbit,
Αλλ' εἴπερ ὑπὸ τεσσάρων ἀρθῇ, τοῦ τε στοιχειακού
φόβου, καὶ τῆς εἰς τὸ καλὸν προθυμίας, καὶ ἐλπίδος
καὶ πίστεως, καὶ ἔλθοι ἐνώπιον τοῦ Χριστοῦ· ἔστι
γὰρ καὶ νῦν ὡς ἐν Καπερναούμ τῇ Ἐκκλησίᾳ,
ἥτις ὡς ἀληθῶς υἶκός ἐστι παρακλήσεως, καὶ πόλις
Χριστοῦ· τότε ἀκούσεται Τέκνον Θεοῦ, καὶ λήψεται
τῶν ἡμαρτημένων τὴν ἄφεσιν, καὶ τῆς ψυχικής
νόσου τὴν ἴασιν. Εἰ τε ὡς πρότερον ή στέγη ἀρθῇ,
τουτέστιν ὁ νοῦς τῶν γηίνων ἐκκαθαρθῇ, καὶ ὁ
ἀσθενῶν χαλασθῇ, ήγουν χριστομιμήτως ταπεινωθῇ,
ἄλλως γὰρ ἀδύνατον ἐλθεῖν πρὸς τὸν Ἰησοῦν. Εἴη
δ' ἂν στέγη αἱρομένη ἡ πρὸς τὴν τοῦ δέοντος κατανόησιν ἐπιπροσθοῦσα, καὶ τὸν νοῦν ἐπιθολοῦσα
ἀπόγνωσις. Ταύτης γὰρ ἀρθείσης, καὶ τῆς ἐλπίδος
ἡμῶν εἰς Θεόν χαλασθείσης, καὶ τὸν κράββατον
ἄροιμεν, καὶ εἰς τὸν οἶκον ἡμῶν πορευθείημεν.
Κράββατος δὲ τῆς ψυχῆς τὸ σῶμα ἡμῶν ἐστιν, δ
δὴ ἐν τῇ ἀναστάσει ἀφθαρτισθεν μετὰ τῆς ψυχῆς,
εἰς οὐρανοὺς ἁρπαγήσεται. Οὗτος γὰρ οἶκος ἡμέτεμος, ἐξ οὗ κακῶς ἀπεῤῥίφημον, καὶ οὗ λαβέσθαι
σπεύσωμεν διὰ τῆς ἐργασίας τῶν τεσσάρων γενικών
ἀρετῶν· καὶ τὸ σῶμα βαστάζοντες, καὶ ἀπὸ τῆς
τῶν γηΐνων προσπαθείας αίροντες τὴν ψυχὴν πρὸς
ἔφεσιν τῶν αἰωνίων ἀγαθῶν· ὧν γένοιτο πάντας
ἡμᾶς ἐπιτυχεῖν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ, ᾧ ἡ δόξα εἰς
τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν.
ΟΜΙΛΙΑ ΚΒ'.
Εἰς τὸ, ο "Οστις θέλει ὀπίσω μου ἐλθεῖν, ἀπαρ
νησάσθω ἑαυτόν.»
Ελέχθη Κυριακῇ τῆς
Σταυροπροσκυνήσεως.
Νῦν ἡμῖν ὁ τῆς ἐγκρατείας καιρὸς ἔφθασεν εἰς
αὐτὸ τὸ μεσαίτατον, καὶ τὴν σπουδὴν τῆς ἁμίλλης
ἄνωθεν ἡμῖν ἐπιτείνουσιν ἄγγελοι, καὶ Χριστὸς
ἀγωνοθετῶν ἐπισκοπεῖ τοῦ δρόμου τὸν δίαυλον, καὶ
προτείνει τὰ στέφη τοῖς ἀθληταῖς, οὐχ ὁμοίως τοῖς
ἀγωνιζομένοις εἰς τὰ Ὀλύμπια. Ἐκεῖσε γάρ, ἐνὶ τῷ
νικήσαντι μόνον δίδοται τῆς νίκης ὁ στέφανος, ένα
ταῦθα πᾶσιν ἀντιμετρείται κατὰ τὸ εἰκὸς ἡ ἀντίδοprudentibus cogitationibus quasi ossibus, viribusque comminutis. Si vero a timore, quem vocant
initialem, et ab honesti studio, et a spe et fide velut a quatuor subvehatur, et in Christi conspectum
veniat; est quippe etiam nunc in Ecclesia ut in Capharnaum, quæ profecto Ecclesia consolationis est
domus, et civitas Christi; tune flium Dei vocari se
audiet,et remissionem accipiet: tamen prius tollatur
tectum, huc est, a terrenis cogitationibus meus expurgetur et demittatur eger, hoc est adl
Christi imitationem humilietur. Secus enim ad Jesum veniri non potest. Posset etiam per ablatum
tectum desperatio significari, quæ veluti superposita mentis luminibus, obstruebat, quominus
reputaret, quid facere oporteret. llac enim sublata,
et inclinata in Deum spe tollendi grabbati, et
domus adeunda: fiet potestas. Grabbatum quippe
animæ corpus est nostrum', quod sane in resurrectione una cum anima immortalitate donatum
rapietur in cælum. Hæc enim domus est nostra; a
qua małe dejecti sumus; hanc per exercitationem
quatuor cardinalium virtutum recipere festinemus,
corpus quasi grave onus portantes, et ab affectu terrenorum animam elevantes ad desiderium æternorum
bonorum, quae utinam assequamur omnes in Christo
Jesu, cui sit gloria in sæcula sæculorum. Amen.
HOMILIA XXIL
In illa verba, ‹ Si quis vult venire post me, abneget semetipsum.» Dicta est Dominica Adorationis S. Crucis.
Ad medium jam stadium properat nobis continentiæ tempus; et contentionis studium desuper
nubis 138 angeli intendunt et Christus certaminis institutor diaulum aspectat, et coronas athletis prætendit, non eo pacto quo certantibus in Olympiis proponuntur; ibi enim unus
duntaxat victor victoriæ corona donatur, hic omnibus dimensa est pro meridis remuneratio DeFrancisci Scorsi notæ.
Mens expurgetur. Ὑπεραρθῇ, ut est in P. c.
recepi ixxa0apon ex G. Quod magis explicat qua
ratione mens elevatur.
Et inclinata in Deum spe. Deerant in P.
multa, sine quibus nimis obscurata erat hæc tropologia, ab his verbis: Ταύτης γὰρ ἀρθείσης, usque
και πορευθείημεν.
In resurrectione. Ο δὴ ἐν τῇ ἀναστάσει ἀφθαρ
τισθέν μετὰ τῆς ψυχῆς omissum est in c. P. ει
deinceps Οὗτος γὰρ τῆς ἐργασίας τῶν τεσσάρων
sune quibus confusa et mutila sermonis ἀκολουθία.
Dicta est Dominica Adorationis. In altero
roi. V. exstat hæc inscriptio, quam edidimus; in
altero vero itidem V. Αναγινώσκεται ἐν μεσονηστίμῳ, Legitur in medio Jejunio. Tertia scilicet
quadragesima Dominica celebrant Græci την Σταυ
ροπροσκύνησιν, hoc est Adorationem crucis. Ita Rit
lib. S. Saba: Κυριακῇ τρίτῃ τῶν ἁγίων Νηστειῶν
τὴν προσκύνησιν ἑορτάζομεν τοῦ τιμίου καὶ ζωοποιοῦ
σταυρού. Τeria Dominica SS. Jejuniorum celebramus adorationem venerandæ et vivificæ crucis. Idem
cateri Græcorum rituales libri, et in his ille qui
Thodium inscribitur, ubi eius ritus causa, et fimis
PATROL. GR. CXXXII.
redditur; nempe at fideles conspectu crucis et
adoratione excitati reliquum jejunii quadragesimalis
spatium alacriter percurrant, purique ab omni macula ad sacra Pascha solemnia perveniant. Idem
et a S. Chrysost, et a S. Sophonio patriarch. Hierosolyu. causa ejus instituti fertur. Quod pluribus persequitur Gretserus lib. 1, tom. I De S. cruce,
cap. 68; et tom. II, in notis ad orat. S. Theod.
Studite in eamdem. Apud Curopałatam etiam modum ejus cæremonia peragendæ leges.
Cursus reciprocationem. Ita verti Græcum
τὸ δίαυλον. Hoc enim vocabulum interprete Bulgo
significat cursum circumactum ad metam, sen
Dexionem, et reciprocationem cursus. lluc διαυλοδρόμος qui cursum circensem peragit, et διαυλοδρομεῖν. Refert se igitur Theophanes ad similitu
dinem circensis cursus supra hom. 19 propositam
hoc initio: Qui contendunt in equestribus certaminibus, etc., quam vide, et que adnotavimus not.
26, inde enim lux omnis huic dicto.
Hic omnibus dimensa est remuneratio. Eamdem, et æque pulchram sententiam habet D. Hie
ronymius, epist. 28 ad Lucilium: Contra de καφές
col. 459–460page 156 of 367
Homilia XXII
PG 132:459σις. Πάντες οὖν στεφανίται γενώμεθα· πάντες νική σωμεν τὴν καλὴν νίκην καὶ ἀνεπίφθονον· ὁ μὲν ἐγε κρατείᾳ ἐπιτεταμένῃ ὑπερβαλλέτω τὸν ἕτερον, λε πιῇ διαίτῃ καταπνίγων τὸν ὄγκον τοῦ σώματος· ὁ δὲ νικᾶν ἐπειγέσθω τῷ ἀφθόνως τοῖς πένησιν ἐπαρ κεῖν, καὶ τῷ τῆς ἐλεημοσύνης ἐλαίῳ φαιδρύνεσθαι ἕτερος μακροθυμείτω ἐπὶ τοῖς πταίουσιν, ἵλεων αὐτῷ τὸν Δεσπότην ἀπεργαζόμενος. Πάντες, ο ὡς ἐν ἡμέρᾳ εὐσχημόνως ο περιπατήσωμεν, κατὰ τὴν ᾿Αποστολικὴν φωνήν. Νῦν ἀνατολὴ γέγονε ταῖς ἡμε τέραις ψυχαῖς, τῆς νυκτὸς ἡμᾶς τῶν παθῶν ἀποστήσασα.Νῦν ὁ νοῦς διὰ τῆς νηστείας αὐγαζόμενος τηλαυγῶς ἐνατενίζειν τῷ νοητῷ φωτὶ δύναται, ἐπε ἔχων μὲν τὰς ὁρμὰς τῆς σαρκὸς, δεχόμενος δὲ τοῦ πνεύματος τὰς αὐγάς· τὸ πῦρ σβεννύων τῶν ἡδο νῶν, τὸ πῦρ ἀνάπτων τῶν ἀρετῶν. Πάντων ἡμῖν ἀγαθῶν ἡ νηστεία καθέστηκε πρόξενος. "Αγε δὴ οὖν ταύτῃ ἐπερειδόμενοι, τοῦ Σωτῆρος ἀκούσωμεν αὐτοῦ προτροπάδην πάντας κελεύοντος. Εἶπεν ὁ Κύριος· Όστις θέλει ὀπίσω μου ἀκο λουθεῖν, ἀπαρνησάσθω ἑαυτὸν, καὶ ἀράτω τὸν σταυ ρὸν αὐτοῦ, καὶ ἀκολουθείτω μοι.» Εξ Σωτήρος ἡμῶν Ἰησοῦ τοῖς ἱεροῖς μαθηταῖς τὰ περὶ τοῦ σταυ μοῦ καὶ πάθους προεκφωνήσαντος, ὁ κορυφαῖος τῶν μαθητῶν ἔτι τῶν ἀποῤῥητοτέρων αμύητος ὤν, διά τὸν πρὸς τὸν διδάσκαλον πάθον, τὸ παθεῖν τοῦτον ἀπηύχετο· ο Ιλεώ; σοι, φάμενος, οὐ μὴ ἔσται σοι τοῦτο. ο Ὃν τῆς προπετείας ἐπιτιμήσας ὁ Κύριος, πρὸς τὸ πλῆθος τῶν ἑπομένων ἐπιστραφείς, ταύτην ἀφίησι τὴν φωνήν. Όστις θέλει ὀπίσω μου ἐλθεῖν, ἀπαρνησάσθω ἑαυτόν·, Πρὸς τὸν Πέτρον, οἶμαι, τὸ πλέον ἀποτείνων τὸν λόγον ταῦτά φησι, μονονουχὶλέγων ώς· Οὐ μόνον ἐγὼ πρὸς τὸ παθεῖν ἐπείγομαι, ἀλλὰ καὶ πάντας βούλομαι τὸν αὐτὸν ἑλέσθαι μοι θάνατον· ο "Οστις θέλει ὀπίσω μου ἐλθεῖν.» Ούκ ἀφαιρῶ, φησί, τὸ αὐτεξούσιον, καὶ ἀδέσποτον, οὐδὲ βιάζομαι τινα πρὸς τὴν ἀκολούθησιν. Ἐπὶ ζωὴν καὶ γέρα καλῶ, καὶ βασιλείαν ἀσάλευτον. Ὅστις θέσ λει -κατατρυφῆσαι δωρεῶν ἀκηράτων, ἀκολουθείτω μοι· ἀπαρνησάσθω ἑαυτόν. ᾿Αλλὰ πῶς ἄν τις ταυ τὸν ἀπαρνήσαιτο, υποδείγματι σαφηνίσομεν· ὥσπερ ἂν εἴ τις προσφιλέστατον ἔχων τινὰ, περιστάσεως ἐμπεσούσης τινὸς, τὴν ἐς αὐτὸν φιλίαν ἀποστέρξη παντάπασιν, ὥστε καν συρόμενον ἴδοι, καν κατά κόρρης τυπτόμενον, κἂν μεληδὲν τὰς σάρκας κοπτό ΣΠΙ, μενόν τε καὶ τεμνόμενον, κάν τροχοῖς, καὶ ἀρθρεμβόλοις ξαινόμενον, οὐκ ἐπικλᾶται πρὸς ἔλεον ἔδε τὴν πρὸς αὐτὸν σχέσιν ἀπαρνησάμενος, οὕτως ἔκαν κόβρη γνάθον, κατὰ κόρης πατάξαι, ἀρθρέμβολα ἀπὸ τῶν ἄρθρων, οι ἐμβάλλω,mus igitur operam, ut coronemur omnes: præcla- σις. Πάντες οὖν στεφανίται γενώμεθα· πάντες νική
ram omnes, et invidiæ non obnoxiam victoriam
reportemus. Hic quidem alium continentie intentione præcedat, tenui victu corporis massam elidens; hic vero abunde suppeditanda pauperibus
stipe præcellat; ac se oleo misericordiæ nitidiorem
reddat. Alius peccantes in se magno animo toleret,
et hoc modo propitium sibi ipsi Dominum faciat.
Omnes ut in die honeste ambulemus, › juxta
Apostoli dictum 6. Nunc enim animis nostris illucescit dies, qui noctem perturbationum a nobis
amoveat. Nunc mens per jejunium illuminata in
lucem intelligibilem clare figere obtutum potest,
coercens hine corporis impetus, spiritus inde splendores excipiens; et ardorem quidem voluptatum
exstinguens, ardorem vero virtutum incendens.
Ita jejunium omnia nobis bona conciliat. Age ergo,
ejus immisi virtute Salvatorem audiamus jubentem
innixi
omnes concito cursu se subsequi.
σωμεν τὴν καλὴν νίκην καὶ ἀνεπίφθονον· ὁ μὲν ἐγε
κρατείᾳ ἐπιτεταμένῃ ὑπερβαλλέτω τὸν ἕτερον, λεπιῇ διαίτῃ καταπνίγων τὸν ὄγκον τοῦ σώματος· ὁ
δὲ νικᾶν ἐπειγέσθω τῷ ἀφθόνως τοῖς πένησιν ἐπαρκεῖν, καὶ τῷ τῆς ἐλεημοσύνης ἐλαίῳ φαιδρύνεσθαι·
ἕτερος μακροθυμείτω ἐπὶ τοῖς πταίουσιν, ἵλεων
αὐτῷ τὸν Δεσπότην ἀπεργαζόμενος. Πάντες, ο ὡς
ἐν ἡμέρᾳ εὐσχημόνως ο περιπατήσωμεν, κατὰ τὴν
᾿Αποστολικὴν φωνήν. Νῦν ἀνατολὴ γέγονε ταῖς ἡμε
τέραις ψυχαῖς, τῆς νυκτὸς ἡμᾶς τῶν παθῶν ἀποστή
σασα.Νῦν ὁ νοῦς διὰ τῆς νηστείας αὐγαζόμενος τηλαυγῶς ἐνατενίζειν τῷ νοητῷ φωτὶ δύναται, ἐπε
ἔχων μὲν τὰς ὁρμὰς τῆς σαρκὸς, δεχόμενος δὲ τοῦ
πνεύματος τὰς αὐγάς· τὸ πῦρ σβεννύων τῶν ἡδο
νῶν, τὸ πῦρ ἀνάπτων τῶν ἀρετῶν. Πάντων ἡμῖν
ἀγαθῶν ἡ νηστεία καθέστηκε πρόξενος. "Αγε δὴ οὖν
ταύτῃ ἐπερειδόμενοι, τοῦ Σωτῆρος ἀκούσωμεν αὐτοῦ
προτροπάδην πάντας κελεύοντος.
• Εἶπεν ὁ Κύριος· Όστις θέλει ὀπίσω μου ἀκο
λουθεῖν, ἀπαρνησάσθω ἑαυτὸν, καὶ ἀράτω τὸν σταυ
ρὸν αὐτοῦ, καὶ ἀκολουθείτω μοι.» Εξ Σωτήρος
ἡμῶν Ἰησοῦ τοῖς ἱεροῖς μαθηταῖς τὰ περὶ τοῦ σταυ
μοῦ καὶ πάθους προεκφωνήσαντος, ὁ κορυφαῖος τῶν
μαθητῶν ἔτι τῶν ἀποῤῥητοτέρων αμύητος ὤν, διά
τὸν πρὸς τὸν διδάσκαλον πάθον, τὸ παθεῖν τοῦτον
ἀπηύχετο· ο Ιλεώ; σοι, φάμενος, οὐ μὴ ἔσται σοι
τοῦτο. ο Ὃν τῆς προπετείας ἐπιτιμήσας ὁ Κύριος,
πρὸς τὸ πλῆθος τῶν ἑπομένων ἐπιστραφείς, ταύτην
• Dixit Dominus: Si quis vult me sequi, deneget
semetipsum, et tullat crucem suam, el sequatur
me. › Postquam Salvator noster Jesus sanctis
discipulis ea quæ circa crucem et Passionem ventura erant, prædixisset, discipulorum coryphæus
secretioribus nondum initiatus mysteriis, et magistri sui affectu permotus Passionem ab eo deprecabatur, «Absit, inquiens, a te, Domine, non
erit tibi hoc ". Cujus temeritatem Dominus
acriter cum reprehendisset, ad se sequentium
multitudinem conversus, hunc sermonem habuit: ἀφίησι τὴν φωνήν. «Όστις θέλει ὀπίσω μου ἐλθεῖν,
ἀπαρνησάσθω ἑαυτόν·, Πρὸς τὸν Πέτρον, οἶμαι, τὸ
πλέον ἀποτείνων τὸν λόγον ταῦτά φησι, μονονουχί
λέγων ώς· Οὐ μόνον ἐγὼ πρὸς τὸ παθεῖν ἐπείγομαι,
ἀλλὰ καὶ πάντας βούλομαι τὸν αὐτὸν ἑλέσθαι μοι
θάνατον· ο "Οστις θέλει ὀπίσω μου ἐλθεῖν.» Ούκ
ἀφαιρῶ, φησί, τὸ αὐτεξούσιον, καὶ ἀδέσποτον, οὐδὲ
βιάζομαι τινα πρὸς τὴν ἀκολούθησιν. Ἐπὶ ζωὴν
καὶ γέρα καλῶ, καὶ βασιλείαν ἀσάλευτον. Ὅστις θέσ
λει -κατατρυφῆσαι δωρεῶν ἀκηράτων, ἀκολουθείτω
μοι· ἀπαρνησάσθω ἑαυτόν. ᾿Αλλὰ πῶς ἄν τις ταυ
τὸν ἀπαρνήσαιτο, υποδείγματι σαφηνίσομεν· ὥσπερ
ἂν εἴ τις προσφιλέστατον ἔχων τινὰ, περιστάσεως
ἐμπεσούσης τινὸς, τὴν ἐς αὐτὸν φιλίαν ἀποστέρξη
παντάπασιν, ὥστε καν συρόμενον ἴδοι, καν κατά
e Si quis vult venire post me, abneget semetipsum 6.» Ad Petrum præcipue, opinor, orationem dirigens in hanc propemodum sententiam
loquitur: Non ego solum ad Passionem propero,
sed ab omnibus eamdem, quam ego subeo mortem,
eligi volo: ‹ Si quis vult venire post me. ›
Non aufero libertatem, et sui cuique dominium,
ait, nec quemquam ad me sequendum cogo; ad
vitam, et præmium, et immutabile regnum voco.
Quisquis vult incorruptis 139 perfrui bonis, me
sequatur; abneget semetipsum. Sed quomodo quis
abnegare seipsum queat, planum facienius exemplo:
Ut si quis amicissimum quempiam habens, postmodum casu aliquo interveniente, ab ejus omnino
abhorreat amicitia, ita ut etiam si vexatum videat, κόρρης τυπτόμενον, κἂν μεληδὲν τὰς σάρκας κοπτό
et colaphis cæsum et membratim concisum, et
laniatum, et rolis variisque discerptum tormentis ejus misericordia non moveatur; cum jam
6 Rom. ΣΠΙ, 13. * Matth. xv, 22. es Ibid. 24.
μενόν τε καὶ τεμνόμενον, κάν τροχοῖς, καὶ ἀρθρεμβόλοις ξαινόμενον, οὐκ ἐπικλᾶται πρὸς ἔλεον ἔδε
τὴν πρὸς αὐτὸν σχέσιν ἀπαρνησάμενος, οὕτως ἔκαν
Francisci Scorsi notæ.
sic currite ut comprehendutis. Non est invidus agonothela noster, nec alterius palmæ alteri parat
ignominiam, omnes athletas suos desiderat coronari,
Et colaphis casum. Ad verbum vertere debuissem: In maxilla casum. Nam κόβρη genam,
xillum, γνάθον, significat; inde κατὰ κόρης
πατάξαι, qua phrasi utitur Noster, cui respondet
Latin, colaphus infringere, pugnum impingere.
Hae igitur usus sum sensum potius pendens, quam
verba, ubi in verbis nihil est momenti, nec ad
rem interest utro modo vertas, quod etiam dietum velim pro sequenti nota, et aliis similibus per
omnes homilias locis.
Variisque discerptum tormentis. Quamvis άρ
θρέμβολα propria quædam sint instrumenta lore
quendi dicta ἀπὸ τῶν ἄρθρων, οι ἐμβάλλω, ali
inserendis, seu injiciendis artubus; quia tamen
commodum e Latino sernione non suppetebal
col. 481–482page 157 of 367
Homilia XXIII
PG 132:481στον ἡμῶν βούλεται, τὸ ἴδιον ἡμῶν σῶμα ἀρνήσασθαι. Τί δέ ἐστι τὸ ἀκολουθῆσαι Χριστῷ, καὶ πῶ; ἄν τις τοῦτο κατορθώσαι δυνήσεται; Εἰ γὰρ κατά τὴν πρόχειρον ἔννοιαν ἐκλάδοιμεν τὸ ῥητὸν, σωματικὴν νοήσαντες ἀκολούθησιν, ἀμήχανος αὕτη πάντως καὶ ἄπορος, τοῦ Κυρίου τὰ νῦν ἐν τοῖς οὐρανοῖς, καὶ αὐτῷ πρεπωδεστάτοις θρόνοις ἐφεζομένου. ᾿Αλλὰ μὲν ὁρῶμεν αὐτὸν πᾶσι σχεδὸν τοῖς πρὸς αὐτὸν πε φοιτηκόσι, ταύτην ποιούμενον τὴν παραίνεσιν, καὶ ἀκολουθεῖν αὐτῷ προτρεπόμενον. Αρτι γὰρ μαθη τὰς συναγείρων τῇ διδασκαλίᾳ τοῦ μυστηρίου ὕστε ρον ὑπουργήσαντας, κατόπιν αὐτῷ τούτοις βαδίζειν διακελεύεται· καὶ πρώτῳ μὲν μετὰ Πέτρον Φιλίππω τῷ ἀπὸ Βηθσαϊδα ἐντυχών, ταύτην ἀφίησι τὴν φυλ νήν· ο 'Ακολούθει μοι. ο Πέτρος δὲ ὁ κορυφαῖος ἐμυεῖτο μὲν τὰ περὶ Χριστοῦ ὑπὸ ᾿Ανδρέου πρότερον ἀκολουθήσαντος· ἔτι δὲ ἐκάθητο παρὰ τὴν ἡϊόνα μετὰ τοῦ ὁμπίμονος, ἄμφω δὲ συνεῤῥαπτέ την πα λαιῶν δικτύων διερρωγότων τεμάχια, οἷς ἐπιστᾶς ὁ Σωτήρ· «Δεῦτε, λέγει, ὀπίσω μου, νὅπερ τοῦτό ἐστι, τὸ • Ἀκολουθεῖτέ μοι.» Ἰδὼν δὲ τοὺς Ζεβεδαίου υἱοὺς ι καταβαίνοντας ἐν πλοίῳ, ο Δαβιδικῶς εἰ πεῖν, ποιοῦντας ἐργασίαν ἐν ὕδασι πολλοῖς, λέγει αὐτοῖς· «Ακολουθεῖτέ μοι.» Φορολογοῦντα δὲ τε λύνην τινὰ, καὶ πολλὴν ἑδραιότητα κεκτημένον ἐν τῷ τόκῳ· τοῦτο γὰρ αινίττεται τὸ περὶ Ματθαίου εἰπεῖν, ὡς ἐκάθητο ἐπὶ τὸ τελώνιον, δι' αὐτῆς τῆς φωνῆς, τῆς πονηρᾶς καθέδρας ἐξανίστησιν εἰπών Ακολούθει μοι· ν καὶ τῷ περὶ τῆς αἰωνίου ζωῆς ἐρωτήσαντι· ι Πώλησον, φησί, τὰ ὑπάρχοντά σο:, καὶ δεῦρο ἀκολούθει μοι, ο ὡς εἰς τοῦτο φερούσης τῆς τῶν νομικῶν ἐντολῶν φυλακῆς. Καὶ περὶ τῶν αἱρουμένων τούτῳ διακονεῖν, οὕτω φησίν·. Ο θέλων ἐμοὶ διακονεῖν, ἐμοὶ ἀκολουθείτω· ἀλλὰ καὶ τὸ τοῦ κόσμου φῶς ἑαυτὸν ὠνομακώς, ὅπερ ἦν, επάγει τῷ λόγω γοργώς· «Ο ἀκολουθῶν ἐμοὶ, οὐ μὴ περιπατήσει ἐν τῇ σκοτία.» Καὶ νῦν δὲ, τὸ αὐτὸ πᾶσι φωνεῖ· «Εἴ τις θέλει ὀπίσω μου ἐλθεῖν, ἀπαρνησάσθω ἑαυτὸν, καὶ ἀράτω τὸν σταυρὸν αὐτοῦ, καὶ ἀκα λουθείτω μοι. Τῆς μὲν οὖν κατά νόμον πολιτείας τελειωτικών τὸ ἀκολουθῆσαι Χριστῷ. Τῷ γὰρ εἰπόντι, ὡς πά σας τὰς νομικὰς ἐντολὰς ἐφυλαξάμην ἐκ νεότητός μου, τοῦτο ἐλλείπειν φησὶν, ὁ Σωτήρ· τὰ τὰ προστ όντα πωλῆσαι, καὶ ὥσπερ ἐπ' ἀγορᾶς ἀντικαταλλάξασθαι τῷ ἀκολουθῆσαι Χριστῷ·. Εἰ γὰρ θέλεις, φησί, τέλειος γενέσθαι, πώλησόν σου πάντα τὰ ὑπάρ χοντα, καὶ δὺς πτωχοῖς, καὶ δεῦρο ἀκολούθει μοι. Τέλειος ὡς πρὸς τὸ τοῦ νόμου ἀτελὲς δηλαδή. Τοῖς γὰρ αἱρουμένοις εὐαγγελικῶς πολιτεύεσθαι, εισαγω σε τοῖς ἀρθρεμβόλοις ξτινόμενον κἂν τροχοῖς, καὶ ἀρθρεμβόλοις ξαινόμενον περιστάσεως ἐ πεσούσης τινός,HOMILIA XXII.
στον ἡμῶν βούλεται, τὸ ἴδιον ἡμῶν σῶμα ἀρνήσα- suum erga ipsum affectum exuerit, ita vult unumσθαι. Τί δέ ἐστι τὸ ἀκολουθῆσαι Χριστῷ, καὶ πῶ;
ἄν τις τοῦτο κατορθώσαι δυνήσεται; Εἰ γὰρ κατά
τὴν πρόχειρον ἔννοιαν ἐκλάδοιμεν τὸ ῥητὸν, σωματι
κὴν νοήσαντες ἀκολούθησιν, ἀμήχανος αὕτη πάντως
καὶ ἄπορος, τοῦ Κυρίου τὰ νῦν ἐν τοῖς οὐρανοῖς, καὶ
αὐτῷ πρεπωδεστάτοις θρόνοις ἐφεζομένου. ᾿Αλλὰ
μὲν ὁρῶμεν αὐτὸν πᾶσι σχεδὸν τοῖς πρὸς αὐτὸν πεφοιτηκόσι, ταύτην ποιούμενον τὴν παραίνεσιν, καὶ
ἀκολουθεῖν αὐτῷ προτρεπόμενον. Αρτι γὰρ μαθη
τὰς συναγείρων τῇ διδασκαλίᾳ τοῦ μυστηρίου ὕστε
ρον ὑπουργήσαντας, κατόπιν αὐτῷ τούτοις βαδίζειν
διακελεύεται· καὶ πρώτῳ μὲν μετὰ Πέτρον Φιλίππω
τῷ ἀπὸ Βηθσαϊδα ἐντυχών, ταύτην ἀφίησι τὴν φυλ
νήν· ο 'Ακολούθει μοι. ο Πέτρος δὲ ὁ κορυφαῖος
ἐμυεῖτο μὲν τὰ περὶ Χριστοῦ ὑπὸ ᾿Ανδρέου πρότερον
ἀκολουθήσαντος· ἔτι δὲ ἐκάθητο παρὰ τὴν ἡϊόνα
μετὰ τοῦ ὁμπίμονος, ἄμφω δὲ συνεῤῥαπτέ την πα
λαιῶν δικτύων διερρωγότων τεμάχια, οἷς ἐπιστᾶς ὁ
Σωτήρ· «Δεῦτε, λέγει, ὀπίσω μου, νὅπερ τοῦτό ἐστι,
τὸ • Ἀκολουθεῖτέ μοι.» Ἰδὼν δὲ τοὺς Ζεβεδαίου
υἱοὺς ι καταβαίνοντας ἐν πλοίῳ, ο Δαβιδικῶς εἰ
πεῖν, ποιοῦντας ἐργασίαν ἐν ὕδασι πολλοῖς, λέγει
αὐτοῖς· «Ακολουθεῖτέ μοι.» Φορολογοῦντα δὲ τελύνην τινὰ, καὶ πολλὴν ἑδραιότητα κεκτημένον ἐν
τῷ τόκῳ· τοῦτο γὰρ αινίττεται τὸ περὶ Ματθαίου
εἰπεῖν, ὡς ἐκάθητο ἐπὶ τὸ τελώνιον, δι' αὐτῆς τῆς
φωνῆς, τῆς πονηρᾶς καθέδρας ἐξανίστησιν εἰπών·
• Ακολούθει μοι· ν καὶ τῷ περὶ τῆς αἰωνίου ζωῆς
ἐρωτήσαντι· ι Πώλησον, φησί, τὰ ὑπάρχοντά σο:,
καὶ δεῦρο ἀκολούθει μοι, ο ὡς εἰς τοῦτο φερούσης τῆς
τῶν νομικῶν ἐντολῶν φυλακῆς. Καὶ περὶ τῶν αἱρουμένων τούτῳ διακονεῖν, οὕτω φησίν·. Ο θέλων
ἐμοὶ διακονεῖν, ἐμοὶ ἀκολουθείτω· ἀλλὰ καὶ τὸ τοῦ
κόσμου φῶς ἑαυτὸν ὠνομακώς, ὅπερ ἦν, επάγει τῷ
λόγω γοργώς· «Ο ἀκολουθῶν ἐμοὶ, οὐ μὴ περιπατήσει ἐν τῇ σκοτία.» Καὶ νῦν δὲ, τὸ αὐτὸ πᾶσι
φωνεῖ· «Εἴ τις θέλει ὀπίσω μου ἐλθεῖν, ἀπαρνησά
σθω ἑαυτὸν, καὶ ἀράτω τὸν σταυρὸν αὐτοῦ, καὶ ἀκα
λουθείτω μοι.
quemque nostrum proprium abnegare corpus. Quia
vero significat, Christum sequi, et qua ratione quispiam hoc recte præstare queat? Nam si primo se offe
rente sensu dictum accipiamus, putantes corporalem esse consecutionem, nulla id ratione, nulla
assequemur via, cum nunc in cœlo Dominus, atque
´in throno sibi maxime conveniente consideat. Verumtamen animadvertimus ipsum omnibus fere
ad se accedentibus hoc monitum dare, et ad se
sequendum eos hortari. Nam paulo ante discipulos
cogens, quos postea prædicandæ mysterii doctrina:
ministros erat habiturus, precepit eis, ut post st
venirent. Et Philippo Bethsaidæ nato post Petrum
primo obviam factus, hac usus est voce: «Sequere
me a Princeps vero Petrus ab Andrea, qui
prius secutus fuerat Christum es, de Christo edoetus quidem fuerat; sed adhuc ima cum fratre
propter littus sedebat; et ambo veterum retium
lacinias consarciebant, quibus Salvator aslanis:
Venite post me, inquit, quod idem est ac
‹Sequimini me.» Videns porro filios Zebedæi, ‹descendentes mare in navitus, › ut illud Davidis usurpem, e Facientes operationem in aquis multis “,
ait illis: Sequimini me ".» Publicanum vero quempiam tributa colligentem, et in usuris firmiter persistentem (hoc enim per ænigma insinuatur, cum
de Matthaeo dicitur quod sedebat in telonio), per
camdem vocem, ab iniqua illa cathedra ut surgat,
efficit dicens: ‹ Sequere me; › et homini de vita
aterna sciscitanti: Vende, inquit, omnia quae habes,
et veni, sequere me 69. Quasi eo spectaret obser-´
vatio legatum præceptorum. Et de iis qui ejus
ministros esse se elegerant, sic ait: «Qui mihi
ministrat, me sequatur 70;, quin etiam cum se
lucem mundi esse diceret, ut re ipsa erat, confestim adjicit: «Qui sequitur me, non ambulat in
tenebris 71, › et boc 140 etiam loco idem omnibus
loquitur:. Si quis vull venire post me, abneget
Semetipsum, et tollat crucem suam, et sequatur
Τῆς μὲν οὖν κατά νόμον πολιτείας τελειωτικών
τὸ ἀκολουθῆσαι Χριστῷ. Τῷ γὰρ εἰπόντι, ὡς πά
σας τὰς νομικὰς ἐντολὰς ἐφυλαξάμην ἐκ νεότητός
μου, τοῦτο ἐλλείπειν φησὶν, ὁ Σωτήρ· τὰ τὰ προστ
όντα πωλῆσαι, καὶ ὥσπερ ἐπ' ἀγορᾶς ἀντικαταλλά
ξασθαι τῷ ἀκολουθῆσαι Χριστῷ·. Εἰ γὰρ θέλεις,
φησί, τέλειος γενέσθαι, πώλησόν σου πάντα τὰ ὑπάρ
χοντα, καὶ δὺς πτωχοῖς, καὶ δεῦρο ἀκολούθει μοι.
Τέλειος ὡς πρὸς τὸ τοῦ νόμου ἀτελὲς δηλαδή. Τοῖς
γὰρ αἱρουμένοις εὐαγγελικῶς πολιτεύεσθαι, εισαγω
6s Matth. 1,
σε Joan. 1,
69 Matth. XIX,
me. >
Hæc est igitur vitæ secundum legem institute
perfectio, Christum sequi. Ei quippe, qui omnia
legis præcepta ab adolescentia servasse se dixerat,
hoc reliquum esse Salvator declarat, vendere, qua
haberet omnia, et ea novo commercii genere,
sequendo Christo permutare: ‹ Si enim, inquit, vis
perfectus esse, vende omnia, quam habes, et da
pauperibus, et sequere me: " perfectus videlicet,
si ad legis imperfectionem conferatur. Nam qui
evangelicæ vitæ rationem eligunt, iis quædam in68 Matth.
*
68 Matth. v, 19. 66 Psal. cv. 23. 67 Matth. v, 22.
10 Joan. x, 26. " Juan. vill,
Francisci Scorsi nota.
Homen, ad mentem auctoris animum intendens
communi sum usus nomine, eἰ τοῖς ἀρθρεμβόλοις
ξτινόμενον ita verti, variis discerptum tormentis;
sed ei hac duo instrumenta κἂν τροχοῖς, καὶ ἀρ
7 Matth. XIX,
θρεμβόλοις cum verbo ξαινόμενον in c. P. precisa
fuerant. Sicuti et paulo supra illud περιστάσεως
ἐ πεσούσης τινός, quod magis explet sententiam.
col. 463–464page 158 of 367
PG 132:463γικόν ἐστι τὸ ἐκείνῳ ἀκολουθεῖν. Ἐπεὶ δὲ ἀκατά. το ληπτόν τι χρῆμα ἡ ἀρετὴ, καὶ ἀόριστον, μηδαμῶς ἐπιδεχόμενον στάσιν· ἡ γὰρ στάσις τῆς ἀρετῆς, ὡς ὁ θεῖος φησι Μάξιμο, κακίας ἐστὶν ἀρχή· ὅσον δέ τις ἐπεκτείνεται διὰ τῆς θεωρίας, καὶ πράξεων; ἐπαιρόμενος, μικρὰ τὰ κατορθώματα όρα, συγκρίσ νων αὐτὰ πρὸς τὰ ὑπερκείμενα. Διὰ τοῦτο προστ ήκει νοεῖν, ὡς τὸ ἀκολουθῆσαι Χριστῷ, καὶ τοῖς εἰσαγωγικοῖς ἐφαρμόζει, καὶ τοῖς εἰς τὸ τέλειον φθάσασι τῆς ἀνθρωπίνης δυνάμεως. "Αμφω δέ με πρὸς ταύτην ἤγαγε τὴν ἔννοιαν Μωτῆς ἡ ἀκρότης των προφητῶν, καὶ Πέτρος ὁ κορυφαῖος τῶν μαθητῶν ἠκουσάτην γὰρ ἄμφω ταυτησὶ τῆς φωνῆς, καὶ μετὰ τὴν εἰς δυνατὸν προκοπήν· καὶ Μωϋσῆς μὲν ὁ ὑψη ς, ὁ ἐξ αὐτῆς τῆς γεννήσεως ἀστεῖος φανεὶς, καὶ μόνος τὸν παιδοκτόνον νόμον τοῦ τυράννου φυγών, ὁ τὴν βασιλικὴν δόξαν ἀποσεισάμενος, καὶ τεσσαράκοντα ἔτεσι δι' ἡσυχίας τῇ θεωρίᾳ τῶν ὄντων ἀπὸ ασχολήσας τὸν νοῦν, τῷ φωτὶ ἐκ τῆς βάτου καταυγασθεὶς, καὶ τῆς ψυχῆς τὴν βάσιν ἐκλύσας τῆς δερματίνης περιβολῆς, ὁ τὸν Φαραὼ πανστρατὶ ταῖς ἀλλεπαλλήλοις ἐκτρίψας πληγαῖς, τὸν δὲ Ἰσραὴλ ἐλευ θερώσας διὰ τοῦ φωτὸς καὶ τοῦ ὕδατος, ὁ τῆς Μερ ρᾶς τὸ ὕδωρ γλυκάνας τῷ ξύλῳ, καὶ τὴν πέτραν εἰς πηγὴν ἀμειψάμενος, ὁ ἐν τῷ θείῳ γνόφῳ εἰσούς, καὶ μυηθεὶς ἐν αὐτῷ τὰ ἀποῤῥητα, ὁ τὰς θεοτεύκτους πλάκας δεξάμενος, καὶ συντριβείσας πάλιν ἀναχα ράξας, ὁ τῆς ἐμφανισθείσης αὐτῷ θείας δυνάμεως ἐπὶ τοῦ προσώπου φέρων τὰ σύμβολα, ὁ χάσματι καὶ πυρὶ τοὺς ἐπαναστάντας τῇ ἱεροσύνῃ καταδικάσας, καὶ τὸν ἄξιον ἱερέα διὰ τῆς ῥάβδου γνωρίσας, οὗτος ὁ τοσαῦτα κατορθωκώς, καὶ ὅσα ὁ λόγος διὰ τὸ πλῆθος παρῆκε, μετὰ τὸ ὑψωθῆναι τοσοῦτον δι' ἀρετῆς, καὶ μετάρσιος ἀρθῆναι τῷ θείῳ πτερῷ δοκήσας ἤδη περακέναι πρὸς τελειότητα, ὡς ἄρτι τῆς κατ' ἀρετὴν ἀψάμενος ἀτραποῦ, ἀκούει παρά Θεοῦ “'Ακολούθει μοι.» Οἷς γὰρ αὐτῷ τὰ ὀπίσθια δείξειν ὑπέσχετο, ἀκολουθεῖν πάντως προτρέπεται ὁ γὰρ ἀκολουθῶν τὰ ὀπίσθια βλέπει του βαδίζοντος καὶ ὁ τοῦ Θεοῦ τὸ πρόσωπον ἐλπίσας ἰδεῖν, καὶ εἰ πών· «Δεῖξόν μοι τὴν ὄψιν σου, ο μόλις ἠξιώθη Οι ΣΙΣΙν,troductio est Christum sequi. Quoniam vero virtus γικόν ἐστι τὸ ἐκείνῳ ἀκολουθεῖν. Ἐπεὶ δὲ ἀκατά.
res quadam est, quæ apprehendi tota non potest,
quæ nec termino fuitur, nec intermissionem admittit: intermissio enim virtutis, ut D. Maximus ait
vitii principium est; et quanto quisque magis extenlditur, et per contemplationem, actionemque se sublevat, eo minoris æstimat ante facia, conferens ea cum
iis quae sibi perficienda supersunt. Ideo intelligere
convenit quod Christum sequi, et incipientibus convenit, et iis qui ad perfectionem pro humana facultate
contendunt. Et vero me in hanc adduxere sententiam
Moyses prophetarum summus, et Petrus discipulorum coryphaeus, ambo cnim hanc vocem audierunt, postquam quantum poterant profecissent.
Εt magnus ille Moyses quidem, qui ab ortu ipso
Et
elegans visus est 1, et solus tyranni legem pueros
occidi jubentem effugit 7, qui regiam gloriam repudiavit; qui quadraginta annos in contemplatione
veritatis mentem exercuit, cum et luce ex rubo
apparente illustratus fuisset ***, et animæ pedes
pelliceo integumento exsolvisset: qui plagis aliis
super alias Pharaonem cum omni exercitu attrivit”, et Israelem per ignem et aquam in libertatem asseruit; qui ligno injecto aquam Merræ
potui ineptam reddidit dulcem "; et petram com -
mutavit in fontem 78, qui in illam Dei caliginem
ingressus est, et ibi arcanis initiatus est verbis”;
qui tabulas divinitus factas accepit **, et contritas
rursus litteris exaravit "; qui signa diving potentiæ ipsi demonstratæ, in facie præferebat ";
qui terræ hiatu, et igne sacerdotium invadentes
multavit **, et dignum sacerdotem per virgam ostenjdit **; hie, inquam, qui tot ae tanta 141 præclare
Besserat, et quotquot præ multitudine prætermisit
oratio nostra, postquam eo altitudinis per vistutem processerat, et alis a Deo datis in sublime
sublatus fuerat, cum jam ad perfectionem pervenisse videri posset, quasi qui nuper virtutis viam
esset ingressus, audit a Deo: Sequere me, quibus
enim verbis posteriora se illi ostensurum promisit,
sequi plane jussit; qui enim sequitur poste
་་
78 Exod. 11, 2. ** Ibid. 15. *** Exod 111, 3-5.
το Num. xx, 12.
19 Exod. XIX, 20.
63 Num. xvi, 31, 32.
ληπτόν τι χρῆμα ἡ ἀρετὴ, καὶ ἀόριστον, μηδαμῶς
ἐπιδεχόμενον στάσιν· ἡ γὰρ στάσις τῆς ἀρετῆς, ὡς
ὁ θεῖος φησι Μάξιμο, κακίας ἐστὶν ἀρχή· ὅσον δέ
τις ἐπεκτείνεται διὰ τῆς θεωρίας, καὶ πράξεων;
ἐπαιρόμενος, μικρὰ τὰ κατορθώματα όρα, συγκρίσ
νων αὐτὰ πρὸς τὰ ὑπερκείμενα. Διὰ
τοῦτο προστ
ήκει νοεῖν, ὡς τὸ ἀκολουθῆσαι Χριστῷ, καὶ τοῖς εἰσαγωγικοῖς ἐφαρμόζει, καὶ τοῖς εἰς τὸ τέλειον φθάσασι
τῆς ἀνθρωπίνης δυνάμεως. "Αμφω δέ με πρὸς
ταύτην ἤγαγε τὴν ἔννοιαν Μωτῆς ἡ ἀκρότης των
προφητῶν, καὶ Πέτρος ὁ κορυφαῖος τῶν μαθητῶν·
ἠκουσάτην γὰρ ἄμφω ταυτησὶ τῆς φωνῆς, καὶ μετὰ
τὴν εἰς δυνατὸν προκοπήν· καὶ Μωϋσῆς μὲν ὁ ὑψη
ς, ὁ ἐξ αὐτῆς τῆς γεννήσεως ἀστεῖος φανεὶς, καὶ
μόνος τὸν παιδοκτόνον νόμον τοῦ τυράννου φυγών, ὁ
τὴν βασιλικὴν δόξαν ἀποσεισάμενος, καὶ τεσσαρά
κοντα ἔτεσι δι' ἡσυχίας τῇ θεωρίᾳ τῶν ὄντων ἀπὸ
ασχολήσας τὸν νοῦν, τῷ φωτὶ ἐκ τῆς βάτου καταυγασθείς, καὶ τῆς ψυχῆς τὴν βάσιν ἐκλύσας τῆς δερμα
τίνης περιβολῆς, ὁ τὸν Φαραὼ πανστρατὶ ταῖς ἀλλεπαλλήλοις ἐκτρίψας πληγαῖς, τὸν δὲ Ἰσραὴλ ἐλευ
θερώσας διὰ τοῦ φωτὸς καὶ τοῦ ὕδατος, ὁ τῆς Μερ
ρᾶς τὸ ὕδωρ γλυκάνας τῷ ξύλῳ, καὶ τὴν πέτραν εἰς
πηγὴν ἀμειψάμενος, ὁ ἐν τῷ θείῳ γνόφῳ εἰσούς, καὶ
μυηθεὶς ἐν αὐτῷ τὰ ἀποῤῥητα, ὁ τὰς θεοτεύκτους
πλάκας δεξάμενος, καὶ συντριβείσας πάλιν ἀναχα
ράξας, ὁ τῆς ἐμφανισθείσης αὐτῷ θείας δυνάμεως
ἐπὶ τοῦ προσώπου φέρων τὰ σύμβολα, ὁ χάσματι
καὶ πυρὶ τοὺς ἐπαναστάντας τῇ ἱεροσύνῃ καταδι
κάσας, καὶ τὸν ἄξιον ἱερέα διὰ τῆς ῥάβδου γνωρίσας,
οὗτος ὁ τοσαῦτα κατορθωκώς, καὶ ὅσα ὁ λόγος διὰ
τὸ πλῆθος παρῆκε, μετὰ τὸ ὑψωθῆναι τοσοῦτον δι'
ἀρετῆς, καὶ μετάρσιος ἀρθῆναι τῷ θείῳ πτερῷ
δοκήσας ἤδη περακέναι πρὸς τελειότητα, ὡς ἄρτι
τῆς κατ' ἀρετὴν ἀψάμενος ἀτραποῦ, ἀκούει παρά
Θεοῦ “'Ακολούθει μοι.» Οἷς γὰρ αὐτῷ τὰ ὀπίσθια
δείξειν ὑπέσχετο, ἀκολουθεῖν πάντως προτρέπεται -
ὁ γὰρ ἀκολουθῶν τὰ ὀπίσθια βλέπει του βαδίζοντος·
καὶ ὁ τοῦ Θεοῦ τὸ πρόσωπον ἐλπίσας ἰδεῖν, καὶ εἰπών· «Δεῖξόν μοι τὴν ὄψιν σου, ο μόλις ἠξιώθη
15 Exod. VII-IX. 96 Exod. XIV,
* Εxod. xv, 25.
seqq.
80 Exod. XXIV, 12-18. Οι Εxod. ΣΙΣΙν, 1; Deut. s, 11. 8 Exod.
8 Num. xvu, 18.
Francisci Scorsi nolm.
Ut D. Maximus ait. Dictum quod Theopha- tractus e Gregorio Nysseno exceptus est; singulas
nes refert est ex cap. 15 cent. Ill deconom., quod
retulimus hom. 10, not. 79, ubi vide quæ ad hanc
sententiam adnotavimus.
Et animæ pedes. Alludit ad sensum tropologicum, quem et aliis locis hic auctor, et homilia
præsertim de transfiguratione tradit; et ante ipsum
Gregorius Nyssen. De vita Musee, his verbis: Quæ
quidem lux cum nobis illuxerit, primo docebit quid
faciendum, sic ut possimus ad veritatis radios acce
dere, quod calcei solvendi ejiciendusque sit undique
amictus pelliceus, ac terrestris, et sordidus passionum æstus, ut ipsius qui est cognitio possit suscipi,
quæ opiniones de co, qui non est, falsas penitus repelfit. Græcis peperci, ne long or in re non necessaria
essen.
Qui enim sequitur, etc. Totus hic orationis
sententias conferre huc non est operæ. Confer ea,
si vacat, lector, et animadvertes quæ Nyssenus
co in libro subtilius et lentius explinat, uno eloquentis orationis cursu a nostro Theophane fuisse
comprehensa. Quo 1 pertinet ad hunc locum, quem
noto, ita ille Gregorius: Sed Dominus, quoque, qui
Mosi oracula dederat, qui ad implendam legem suam
venit, ænigma id enodans apertissime, similiter ud
discipulos ait: • Si quis, inquit, vult post me renire;
non dixit: Ante me. Hoc quoque ipsum cuidam de
vula alerna cogitani pracipit, dicens:. Veni, et
sequere me; qui autem sequitur non faciem, sed
tergum aspicil. Docetur igitur Moses desiderans
Deum videre quomodo potest Deus videri; sequi
enim Deum corde et animo semper quocunque
ducat, id ipsum est ipsum Deum videre. Hirc
col. 465–466page 159 of 367
PG 132:465ἰδεῖν αὐτοῦ τὰ ὀπίσθια· διδάσκοντος διὰ τούτων τοῦ λόγου, ὡς ἐπιθυμῶν ἰδεῖν τὸν Θεὸν, ἐν τῷ ἀεὶ αὐτῷ ἀκολουθεῖν, ὁρᾷ τὸν ποθούμενον. Ο δὲ κορυφαῖος τῆς ἱερᾶς λογάδος τῶν μαθητῶν, ἀκολουθήσας ἀρχῆθεν τῷ Δεσπότῃ, καὶ θεατής τῶν ἐκείνου θαυμάτων γενόμενος, καὶ τοῦ θαυματουργεῖν ἐξουσίαν λαβών, ἰδὼν δὲ καὶ τὴν φρικτὴν μετ ταμόρφωσιν αὐτοψει, καὶ τῆς πατρικῆς μαρτυρίας ἀκηκαὺς, καὶ τοὺς πυρίνους τῶν νοερών δυνάμεων ποταμοὺς τῷ λογισμῷ ὑπερβάς, καὶ μυηθεὶς ἐκ τοῦ Πατρὸς τοῦ Υἱοῦ τὴν εὐγένειαν, καὶ Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος αὐτὸν μεμαρτυρηκώς, ἐπειδὴ τοῦ Κυρίου ἤκουσε τὰ τοῦ Πάθους προλέγοντος, μικρὸν παρασφαλεῖς, καὶ μὴ καλῶς τὸν λόγον περισκεψάμενος, άντε φθέγξατο· «Ιλεώς σοι, οὐ μὴ ἔσται σοι τοῦτο, ο ἀκούει αὖθις τό· ο Υπαγε ὀπίσω μου·· τουτέστιν, Ακολούθει μοι. Ἐν δὲ τῷ καιρῷ τοῦ Πάθους τὸν πρὸς διδάσκαλον ἐνδειξάμενος διάπυρον Έρωτα, πάντων γὰρ ὑποτρεσάντων τῶν μαθητῶν τὰ ξίφη, καὶ τὰς δᾄδας, καὶ τὴν σπεῖραν, καὶ τὸν χιλίαρχον, καὶ χρη σαμένων φυγῇ, αὐτὸς πρὸς ἄμυναν ᾤχετο άπληστος ἐκκόπτων τὰ φαῦλα τῶν Ἰουδαίων ὦτα, τὰ τῆς Χρι στοῦ διδασκαλίας ἀνήκοα. Οὗτος οὐδ᾽ ἐν τῷ φόβῳ, καὶ τῷ θορύβῳ τῆς φωνῆς ἐπελάληστο, ἧς ἤκουσενἀπ' ἀρχῆς· «Ακολούθει μοι.» Τοιγάρτοι ήχοι λούθει ἰδεῖν τὸ τέλος. Καὶ μετὰ τὴν ἀνάστασιν ἰδὼν τὸν Κύριον, καὶ οἰηθεὶς ἄρτι τὰ γέρα λαβεῖν, καὶ τὰς κλεῖς τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν, μετὰ τὸ ἐγ χειρισθῆναι τὴν τῶν προβάτων νομήν, πάλιν εἰσ αγωγικὴν ἀκούει φωνήν·. Ἐὰν θέλω μένειν αὐτὸν ἕως ἔρχομαι, τί πρός σε; σὺ ἀκολούθει μοι.» Ορᾷς, ὡς καὶ τοῖς ἤδη τελειωθεῖσι κατὰ Μωσέα καὶ Πέτρον, τὸ τοιοῦτον ἁρμόζει παράγγελμα; καὶ ὅπως μετὰ τοσαύτας αναβάσεις μόλις ἀξιοῦταί τις τοῦ τοιούτου χαρίσματος; Ταῦτα μυηθεὶς Μωσῆς, νενομοθέτηκεν ὀπίσω Κυρίου τοῦ Θεοῦ πορεύεσθαι τὸν λαόν. Οπερ ἀκούσας ὁ Δαβίδ, φησὶ πρὸς τὸν Θεόν· «Εκκολήθη ή ψυχή μου ὀπίσω σου καὶ ἡ ἐν τῷ ᾿Ασματι ἀκήρατος νύμφη οὕτω φησίν Αδελφιδούς μοι παρῆλθεν, ἡ ψυχή μου ἐξῆλθεν ἐν λόγῳ αὐτοῦ·· οὐ γάρ ἐστι σωτηρίας ἐλπὶς εἰ μή τις ἀκολουθεῖν παιδευθῇ. • Ἐν γὰρ τοῖς μεταφρέ οι σωρός, τὸ ὕστερον πρόσ τερον,HOMILIA XXII.
ἰδεῖν αὐτοῦ τὰ ὀπίσθια· διδάσκοντος διὰ τούτων τοῦ riora præcedentis videt. Et qui Dei faciem se visu
λόγου, ὡς ἐπιθυμῶν ἰδεῖν τὸν Θεὸν, ἐν τῷ ἀεὶ αὐτῷ
ἀκολουθεῖν, ὁρᾷ τὸν ποθούμενον.
rum sperabat, et dicebat: ‹ Ostende mihi faciem
tuam **, › vix dignus habitus est, qui posteriora
videret. Quo sane divino eloquio, docemur, eum qui videndi Dei desiderio affectus est, in co usque
sequendo visurum quod optat.
Ο δὲ κορυφαῖος τῆς ἱερᾶς λογάδος τῶν μαθητῶν,
ἀκολουθήσας ἀρχῆθεν τῷ Δεσπότῃ, καὶ θεατής τῶν
ἐκείνου θαυμάτων γενόμενος, καὶ τοῦ θαυματουρ
γεῖν ἐξουσίαν λαβών, ἰδὼν δὲ καὶ τὴν φρικτὴν μετ
ταμόρφωσιν αὐτοψει, καὶ τῆς πατρικῆς μαρτυρίας
ἀκηκαὺς, καὶ τοὺς πυρίνους τῶν νοερών δυνάμεων
ποταμοὺς τῷ λογισμῷ ὑπερβάς, καὶ μυηθεὶς ἐκ τοῦ
Πατρὸς τοῦ Υἱοῦ τὴν εὐγένειαν, καὶ Υἱὸν τοῦ Θεοῦ
τοῦ ζῶντος αὐτὸν μεμαρτυρηκώς, ἐπειδὴ τοῦ Κυρίου
ἤκουσε τὰ τοῦ Πάθους προλέγοντος, μικρὸν παρασφαλεῖς, καὶ μὴ καλῶς τὸν λόγον περισκεψάμενος, άντεφθέγξατο· «Ιλεώς σοι, οὐ μὴ ἔσται σοι τοῦτο, ο
ἀκούει αὖθις τό· ο Υπαγε ὀπίσω μου·· τουτέστιν,
Ακολούθει μοι. Ἐν δὲ τῷ καιρῷ τοῦ Πάθους τὸν πρὸς
διδάσκαλον ἐνδειξάμενος διάπυρον Έρωτα, πάντων
γὰρ ὑποτρεσάντων τῶν μαθητῶν τὰ ξίφη, καὶ τὰς
δᾄδας, καὶ τὴν σπεῖραν, καὶ τὸν χιλίαρχον, καὶ χρησαμένων φυγῇ, αὐτὸς πρὸς ἄμυναν ᾤχετο άπληστος
ἐκκόπτων τὰ φαῦλα τῶν Ἰουδαίων ὦτα, τὰ τῆς Χριστοῦ διδασκαλίας ἀνήκοα. Οὗτος οὐδ᾽ ἐν τῷ φόβῳ,
καὶ τῷ θορύβῳ τῆς φωνῆς ἐπελάληστο, ἧς ἤκουσεν
ἀπ' ἀρχῆς· «Ακολούθει μοι.» Τοιγάρτοι ήχοι
λούθει ἰδεῖν τὸ τέλος. Καὶ μετὰ τὴν ἀνάστασιν ἰδὼν
τὸν Κύριον, καὶ οἰηθεὶς ἄρτι τὰ γέρα λαβεῖν, καὶ
τὰς κλεῖς τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν, μετὰ τὸ ἐγχειρισθῆναι τὴν τῶν προβάτων νομήν, πάλιν εἰσαγωγικὴν ἀκούει φωνήν·. Ἐὰν θέλω μένειν αὐτὸν
ἕως ἔρχομαι, τί πρός σε; σὺ ἀκολούθει μοι.»
Ορᾷς, ὡς καὶ τοῖς ἤδη τελειωθεῖσι κατὰ Μωσέα
καὶ Πέτρον, τὸ τοιοῦτον ἁρμόζει παράγγελμα; καὶ
ὅπως μετὰ τοσαύτας αναβάσεις μόλις ἀξιοῦταί τις
τοῦ τοιούτου χαρίσματος; Ταῦτα μυηθεὶς Μωσῆς,
νενομοθέτηκεν ὀπίσω Κυρίου τοῦ Θεοῦ πορεύεσθαι
τὸν λαόν. Οπερ ἀκούσας ὁ Δαβίδ, φησὶ πρὸς τὸν
Θεόν· «Εκκολήθη ή ψυχή μου ὀπίσω σου
· καὶ
ἡ ἐν τῷ ᾿Ασματι ἀκήρατος νύμφη οὕτω φησίν·
• Αδελφιδούς μοι παρῆλθεν, ἡ ψυχή μου ἐξῆλθεν ἐν
λόγῳ αὐτοῦ·· οὐ γάρ ἐστι σωτηρίας ἐλπὶς εἰ μή
τις ἀκολουθεῖν παιδευθῇ. • Ἐν γὰρ τοῖς μεταφρέ-
8 Exod. XXXIII 13. se Matth. xvil, 1 seqq.
* Joan¸ xxi, 23. " Psal. Lxu, 9. " Cant. v, 6.
At vero dux sacræ discipulorum cohortis secutas
ab initio Dominum, cum spectator fuisset miraculorum illius, et ipse patrandi miracula potestatem
accepisset, qui tremendam illam transfigurationem
oculis suis viderat ", οι Patris testi@cationem audierat; qui ardentes coelestium virtutum furios
mente transcenderat et a Patre nobiłem Filii generationem edoctus ipsum Dei vivi Filium confessus
fuerat er, ubi Dominum quæ passurus esset prædi -
centem audivit, paululum aberrans, nec bene dispiciens quod dicebat, contradixit: «Absit a te Domine, non erit tibi hoc ®;, auditque rursus illud(22):
• Vade post me ";» quod est, Sequcre me. Passionis vero tempore, inflammatum erga Magistrum
præ se ferens amorem, cum omnes discipuli ob
gladios, et tædas, et cohorten, et tribunum trepidantes, fuga sibi consuluissent, ipse adl defin
sionem insatiabili quodam studio irruit, et pravas
Judeorum aures Christi doctrinæ obsurdescentes exsecuit: hic, inquam, neque in illo timore
ac tumulta, vocis illius, quam a principio audierat,
Sequere me, oblitus est: proinde sequebatur, ut
videret finem. Et post resurrectionem Dominum videns, et existimans jam se præmium ab eo, et claves
regui coelestis accepisse, postquam ovium pascend:-
rum cura sibi mandata jam fuerat, denuo vocem illam introductoriam audit: Si eum volo manere
donec veniam, quid ad te? tu me sequere ".
>
Vides uti perfectis jam ad Moysis et Petri normam hæc etiam admonitio accommodata sit: et
quomodo post tot ascensiones vix quispiam 142
hac gratia dignus habeatur. De his mysteriis
Moyses edoctus populo præcepit, ut post Dominum
ambularet. Quo præcepto David audito, ait adl Dominum: «Adhæsit anima mea post te oi:)
et in Cantico casta Sponsa sic loquitur: ‹ Frater
mens transiit: anima mea egressa est in sermone ejus.. Nulla enim spes est salutis, nisi
si quis sequi discal: «Scapulis quippe suis obum87 Matth. xvi, 17. 89 Matth. XVI, 22. 80 lbid. 23
Francisci Scorsi notæ.
Gregorii ex Latina interpretatione satis babui pro- servato temporum ordine, ut inde magis exsistat
tulisse, ut vel ex his solum totus nostri Theophanis asseclæ Gregorii tractus sermonis illustra -
retur.
Audilque rursus illud. Hæc verba non ante
visam Christi transfigurationem Petrus audivit sibi
a Christo dicta. Hæc enim promissa quidem fuit
In hoc sermone Christi cum Petro, at post sex
dies proposita, quam hæc dicta sint, ut ex toto
contextu ex cap. Matth. xvii, et Marci ix, Luca 1x,
planum est; sed utitur hic orator ligura quæ σωρός,
hoc est, cumulus, seu congeries dicitur. Omnia
enim S. Petri privilegia et recta facta enumerat et
cumulat, quod etiam supra de morte fecerat, non
admirabile quod uterque vir tam magnus tantis
auctus donis et virtutibus audiat tamen adhuc:
Sequere me. Sic ilaque excusatur τὸ ὕστερον πρόσ
τερον, auctoris.
Pravas Judaorum aures. Alludit item ad
alegoricum sensum quem explicat homn. De Passione.
Ville nolas.
Adhesit anima mea post te. El hunc Davilis
versiculum ita accommodat ad sensum moralem
Gregorius Nyss. loco dicto supra n. 8. Et item
alterum ex Psal. xc: Scapulis suis obumbrabit tibi,
Quæ vide in ipso Gregorio.
col. 467–468page 160 of 367
PG 132:467ἐστὶν τὸ ὄπισθεν εἶναι Θεοῦ· ἐν γὰρ τοῖς ὀπισθίοις ἐστὶ τὸ μετάφρενον· ὅπερ, οἶμαι, μαθοῦσα ἡ αἱμόρ μους ἐκείνη γυνή, ἀκολουθήσασα Χριστῷ, καὶ στατι ὄπισθεν, τοῦ κρασπέδου ἐφήψατο· οὐκ ἂν ἴσως το χοῦσα τῆς σωτηρίας, εἰ μὴ ἀκολουθεῖν τῷ Κυρίῳ μεμάθηκε. Τὸ δὲ ἀκολουθεῖν, τοῦτό ἐστι, τὸ κατὰ πάντα τὴν ἐκείνου κατὰ ἄνθρωπον πολιτείαν μιμεῖσθαι, ἣν ἐπολιτεύσατο γενόμενος ἄνθρωπος· καὶ πρῶτον μὲν τὸ λιτὸν, τὸ ἀπέριττον, τὸ πρᾶου, τὸ ἀνεξίκακον, τὸ φιλάνθρωπον, τὸ πεπαῤῥησιασμένον, τὸ δίκαιον, καὶ τέλος τὸ ἐλέσθαι τὸν ἐκείνου ἐπὶ ονείδιστον θάνατον· τουτέστι τό ο Αράτω τὸν σταυ ρὸν αὐτοῦ καὶ ἀκολουθείτω μοι. Ὃς γὰρ θέλει τὴν ψυχὴν αὐτοῦ σῶσαι, ἀπολέσει αὐτήν.» Ἐπειδὴ βαρύ, καὶ φορτικὸν ἐδόκει τὸ ἑκουσίως ἀποθανεῖν, παρα μυθούμενος τὸν ἀκροατήν, τὸ κέρδος λέγει τὸ δι' αὐτοῦ προξενούμενον, ὅπερ ἐστὶν ἡ τῆς ψυχῆς σω τηρία. Ὅστις οὖν διὰ τοῦ προσκαίρου θανάτου, καὶ τῆς ἐνταῦθα κακοπαθείας ἀπολέσει τὴν ψυχὴν αὐτοῦ, οὗτος ἐν τῷ μέλλοντι σώσει. Σκόπει δὲ τῆς λέξεως τὴν ἀκρίβειαν· ἐπειδὴ γὰρ πολλοὶ λῃστεύοντες, καὶ νυκτιλοχοῦντες, ἐφ᾽ οἷς ἁμαρτάνουσιν ἁλισκόμενοι, ταῖς βασάνοις ἐναποθνήσκουσι, προασφαλίζεται τὸν λόγον εἰπών· ι Ος δ᾽ ἂν ἀπολέσῃ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ, ἕνεκεν ἐμοῦ καὶ τοῦ Εὐαγγελίου, οὗτος σώσει αὐτήν. ο "Οσοι γε θνήξαντες δι' οἰκείαν φαυλότητα, οὐχ ἕν εκεν αὐτοῦ, οὐδ᾽ ἑκοντὶ τὸν θάνατον δέχονται. Ίνα δὲ μή τις εἴπῃ, Καὶ μὴν ὁ μὴ βουλόμενος τεθνάναι ὑπὲρ Χριστοῦ, κέρδος εὑρίσκει τέως τὴν ἐνταῦθα ζωήν, προσυπαντῷ τῷ λόγῳ καὶ τὸ σαθρὸν λύει τῆς ἀντιθέσεως. μονονουχί λέγων· Τί φής ὡς ἐκέρδησε τὴν ζωήν, ἂν φυσικῶς ἀποθήσεται; καν γὰρ ὅλον τὸν κόσμον κερδῆσαί τις δυνηθῇ, ὅπερ ἀμήχανον, οὐδὲ τοῦτο τῇ ζημίᾳ τῆς ψυχῆς ἱσοστάσιον· ἐκ μέντοι τοῦ εἰπεῖν· «Η τί δώσει ἄνθρωπος ἀντάλλαγμα τῆς ψυχῆς αὐτοῦ, ἡ ἐπιστομίζεται ἡ παρὰ τοῦ ἐπωνύμου τῆς ὀργῆς Ωριγένους πεπλασμένη ἀποκατάστασις. Βοᾷ δὲ διὰ τούτων ἀριδήλως ὁ Κύ ριος, ὡς οὐκ ἔστι δοῦναι κόλασιν χρονικὴν, καὶ διὰ ταύτην τῆς ψυχῆς σωτηρίαν λαβεῖν, ἀλλὰ καὶ τὸ τὴν ψυχὴν ζημιωθῆναι τὴν ἀΐδιον τῆς ψυχῆς ζημίαν δηλοῖ, καὶ τὸ ἀπέραντον τῆς κολάσεως· ο Ὃς γὰρ ἐπαισχυνθῇ με, καὶ τοὺς ἐμοὺς λόγους ἐν τῇ γενε ταύτη τῇ μοιχαλίδι καὶ ἁμαρτωλῷ, καὶ ὁ Υἱός τοῦ ἀνθρώπου ἐπαισχυνθήσεται αὐτὸν, ὅταν ἔλθῃ ἐν τῇ δόξῃ τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ. ὁ Ἴσον τοῦτό ἐστι τῷ Οστις δὲ ἀρνήσεταί με, ἀρνήσομαι κἀγὼ αὐτόν· ο ἐπειδὴ γὰρ διπλή τίς ἐστιν ἡ φύσις ἡμῶν, ἐκ ψυχῆςλέγω καὶ σώματος, διπλὴν παρ' ἡμῶν καὶ τὴν ὁμου λογίαν ἐπιζητεῖ, ἵνα διπλοῦς ᾗ καὶ ὁ ἁγιασμός. › ***: νας αὐτοῦ ἐπισκιάσει σοι, ο φησὶν ὁ ψαλμός, ὅπερ διάνοιαν, τρόπον, ἦθος, ἀπὸ τοῦ ὄρους, καὶ γένους ἀπὸ τῆς ὀργῆς, ῥητορικῶς46%
"
ἐστὶν τὸ ὄπισθεν εἶναι Θεοῦ· ἐν γὰρ τοῖς ὀπισθίοις
ἐστὶ τὸ μετάφρενον· ὅπερ, οἶμαι, μαθοῦσα ἡ αἱμόρ
μους ἐκείνη γυνή, ἀκολουθήσασα Χριστῷ, καὶ στατι
ὄπισθεν, τοῦ κρασπέδου ἐφήψατο· οὐκ ἂν ἴσως το
χοῦσα τῆς σωτηρίας, εἰ μὴ ἀκολουθεῖν τῷ Κυρίῳ
μεμάθηκε. Τὸ δὲ ἀκολουθεῖν, τοῦτό ἐστι, τὸ κατὰ
πάντα τὴν ἐκείνου κατὰ ἄνθρωπον πολιτείαν μιμεῖ
σθαι, ἣν ἐπολιτεύσατο γενόμενος ἄνθρωπος· καὶ
πρῶτον μὲν τὸ λιτὸν, τὸ ἀπέριττον, τὸ πρᾶου, τὸ
ἀνεξίκακον, τὸ φιλάνθρωπον, τὸ πεπαῤῥησιασμένον,
τὸ δίκαιον, καὶ τέλος τὸ ἐλέσθαι τὸν ἐκείνου ἐπὶ
ονείδιστον θάνατον· τουτέστι τό ο Αράτω τὸν σταυ
ρὸν αὐτοῦ καὶ ἀκολουθείτω μοι. Ὃς γὰρ θέλει τὴν
ψυχὴν αὐτοῦ σῶσαι, ἀπολέσει αὐτήν.» Ἐπειδὴ βαρύ,
καὶ φορτικὸν ἐδόκει τὸ ἑκουσίως ἀποθανεῖν, παραμυθούμενος τὸν ἀκροατήν, τὸ κέρδος λέγει τὸ δι'
αὐτοῦ προξενούμενον, ὅπερ ἐστὶν ἡ τῆς ψυχῆς σω
τηρία. Ὅστις οὖν διὰ τοῦ προσκαίρου θανάτου, καὶ
τῆς ἐνταῦθα κακοπαθείας ἀπολέσει τὴν ψυχὴν αὐτοῦ,
οὗτος ἐν τῷ μέλλοντι σώσει. Σκόπει δὲ τῆς λέξεως
τὴν ἀκρίβειαν· ἐπειδὴ γὰρ πολλοὶ λῃστεύοντες, καὶ
νυκτιλοχοῦντες, ἐφ᾽ οἷς ἁμαρτάνουσιν ἁλισκόμενοι,
ταῖς βασάνοις ἐναποθνήσκουσι, προασφαλίζεται τὸν
λόγον εἰπών· ι Ος δ᾽ ἂν ἀπολέσῃ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ,
ἕνεκεν ἐμοῦ καὶ τοῦ Εὐαγγελίου, οὗτος σώσει αὐτήν. ο
"Οσοι γε θνήξαντες δι' οἰκείαν φαυλότητα, οὐχ ἕν
εκεν αὐτοῦ, οὐδ᾽ ἑκοντὶ τὸν θάνατον δέχονται. Ίνα
δὲ μή τις εἴπῃ, Καὶ μὴν ὁ μὴ βουλόμενος τεθνάναι
ὑπὲρ Χριστοῦ, κέρδος εὑρίσκει τέως τὴν ἐνταῦθα
ζωήν, προσυπαντῷ τῷ λόγῳ καὶ τὸ σαθρὸν λύει τῆς
ἀντιθέσεως. μονονουχί λέγων· Τί φής ὡς ἐκέρδησε
τὴν ζωήν, ἂν φυσικῶς ἀποθήσεται; καν γὰρ ὅλον
τὸν κόσμον κερδῆσαί τις δυνηθῇ, ὅπερ ἀμήχανον,
οὐδὲ τοῦτο τῇ ζημίᾳ τῆς ψυχῆς ἱσοστάσιον· ἐκ
μέντοι τοῦ εἰπεῖν· «Η τί δώσει ἄνθρωπος ἀντάλ
λαγμα τῆς ψυχῆς αὐτοῦ, ἡ ἐπιστομίζεται ἡ παρὰ
τοῦ ἐπωνύμου τῆς ὀργῆς Ωριγένους πεπλασμένη
ἀποκατάστασις. Βοᾷ δὲ διὰ τούτων ἀριδήλως ὁ Κύ
ριος, ὡς οὐκ ἔστι δοῦναι κόλασιν χρονικὴν, καὶ διὰ
ταύτην τῆς ψυχῆς σωτηρίαν λαβεῖν, ἀλλὰ καὶ τὸ
τὴν ψυχὴν ζημιωθῆναι τὴν ἀΐδιον τῆς ψυχῆς ζημίαν
δηλοῖ, καὶ τὸ ἀπέραντον τῆς κολάσεως· ο Ὃς γὰρ
ἐπαισχυνθῇ με, καὶ τοὺς ἐμοὺς λόγους ἐν τῇ γενε
ταύτη τῇ μοιχαλίδι καὶ ἁμαρτωλῷ, καὶ ὁ Υἱός τοῦ
ἀνθρώπου ἐπαισχυνθήσεται αὐτὸν, ὅταν ἔλθῃ ἐν τῇ
δόξῃ τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ. ὁ Ἴσον τοῦτό ἐστι τῷ
• Οστις δὲ ἀρνήσεταί με, ἀρνήσομαι κἀγὼ αὐτόν· ο
ἐπειδὴ γὰρ διπλή τίς ἐστιν ἡ φύσις ἡμῶν, ἐκ ψυχῆς
λέγω καὶ σώματος, διπλὴν παρ' ἡμῶν καὶ τὴν ὁμου
λογίαν ἐπιζητεῖ, ἵνα διπλοῦς ᾗ καὶ ὁ ἁγιασμός.
brabit tibi, › in Psalmo dicitur ***: quod est post νας αὐτοῦ ἐπισκιάσει σοι, ο φησὶν ὁ ψαλμός, ὅπερ
Deum esse scapula siquidem in aversa corporis
parte sunt sitæ. Quod, credo, intelligens mulier illa
hemorrhoissa secuta Dominum, et retro consistens
fimbriam tetigit; non consecutura forsan salutem,
'nisi Dominum sequi didicisset, Sequi autem Domimum hoc est, in omnibus, quantum homini datur,
illam vivendi viam imitari, quam ipse teñuit factus
homo ac primum quidem parcimoniam, sobrietatem, clementiam, patientiam, misericordiam, ingenuitatem, justitiam; postremo vero mortem illam
ignominiosam eligere; hoc est, • Tollat crilcom suam, et sequatur me. Qui enim voluerit auimam suam salvam facere, perdet eam. › Quoniam
grave, et intolerabile videbatur suscipere voluntatie mortem; ut confirmaret auditorem, præmium
per eam consequendum abjecit, quod est animae
salus. Quisquis igitur per temporariam hane mortem, et malorum hujus vitæ tolerantiam, perdet
animam suam, hic eam in futuro conservabit. Considera porro locutionis subtilitatem: quoniam
cuim latrones multi, furesque nocturni suis in delictis deprehensi per tormenta moriuntur, serinonem præmunit dicens: Quicunque perdiderit
animam suam propter me, et Evangelium, salvam
faciet eam, a Nimirum quotquot propter suam
improbitatem subeunt mortem, non ipsius causa,
nec voluntarie eam suscipiunt. Ac ne quis fortasse
diceret Verumtamen qui noluerit pro Christo
mortem oppetere, interim tamen lucratur hanc
vitam: occurrit huic dicto, et infirmam oppositionem
dissolvit, modo non dicens: Quid ais lucraturum
illum vitam, quam naturæ lege deponet? et si enim
etiam mundum universum lucrari quispiam posset,
quod nequit ulla ratione contingere, hoc tamen lucrum cum animæ jactura compensari non potest. Ex
eo porro quod ait: «Aut quid dabit homo 143
commutationis pro anima sua?» refellitur Origenis
ab ingenio nomen habentis commentitia illa in
pristinum statum restitutio Clamat vero per
hre apertissime Dominus, quod temporarium supplicium nequaquam datur, ut per hoc recipiatur
animae salus. Quin etiam hoc, animam perdere, senpiternam animæ jacturam, et supplicii æternitatem
ostendit: • Qui enim me erubuerit, et verba
mea in generatione ista adultera, et peccatrice, et
Filius hominis erubescet eum, cum venerit in
gloria Patris sui.. Idem hoc valet, atque illud:
• Quicunque negaverit me, negabo et ego illud,
Quoniam enim duplex est nostra natura, ex auima,
inquam, et corpore constituta, duplicem a nobis
9s Psal. xc, 4.
Francisci
Origenis ab ingenio. Vox ¿pyn præter communem notamque significationem signat etiam thy
διάνοιαν, τρόπον, ἦθος, ingenium vel naturalemn
Pabitum, inquit Suidas. Igitur Theophanes innuit
etymologiam Origenis perinde quasi ἀπὸ τοῦ ὄρους,
καὶ γένους deductam, quod in montibus genitus,
sed ἀπὸ τῆς ὀργῆς, hoc est, ab intelligentia inc
Scorsi notæ.
genioque solerti; quo sane illum præstitisse in
confesso est; id quod plane ῥητορικῶς dicit Theophanes, et ad venustatem conquirendam oraLioni.
In pristinum statum restitutio. Hunc errorem Origenis damnat Theophanes etiam hom. supraj
quam vide et notam nostram 42.
col. 469–470page 161 of 367
PG 132:469Οστις οὖν ἐπαισχυνθῇ με, φησίν, ὁμολογῆσαι Θεὸν διὰ τὴν ταπείνωσιν, ἣν ἐμαυτὸν ἐταπείνωσα, καὶ όνειδος ηγήσαιτο κηρύττειν ἐσταυρωμένον Θεόν, οὐδ᾽ αὐτὸς ὁμολογήσεται ὑπ' ἐμοῦ. Διὰ τούτων δὲ προ αναφωνεῖ τῶν μαρτύρων τὸ στάδιον, καὶ τὴν ἐμολο γίαν, καὶ τὸν ὑπὲρ αὐτοῦ θάνατον. Μοιχαλίδα δὲ γενεὰν καὶ ἁμαρτωλόν, τοὺς ἀπίστους ὠνόμασεν οὕτω γὰρ αὐτῶν καὶ ὁ προφητικός λόγος καθάπτεται, ὡς ἐξεπόρνευσαν τοῖς γλυπτοῖς, καὶ ἐμοιχῶντο ἐν τῷ ξύλῳ· ἐπιπλήττει δὲ αὐτοὺς καὶ ἡ προφητεία Μιχαίου λέγουσα·. Εκ μισθωμάτων πορνείας συν ἤγαγε, καὶ ἐκ μισθωμάτων πορνείας ἀνέστρεψε. Τῶν τοιούτων τοίνυν ἐνώπιον ὁμολογῆσαι τὸν ἐσταυρωμένον οὐκ ἐπαισχυνθέντες οι μάρτυρες, τῶν στε φάνων ἐπέτυχον. Διὰ τοῦτο ἔχαιρε Πέτρος ἐπὶ κεφα λῆς ἀνασκολοπιζόμενος, καὶ Στέφανος ἐν κύκλῳ λιθολευστούμενος, καὶ ᾿Ανδρέας, καὶ Σίμων, και Φίλιππος σταυρῷ τελειούμενος, καὶ Θωμᾶς λογχευόμενος, καὶ Παῦλος ξίφει τεμνόμενος, καὶ οἱ μετ αὐτοὺς ἀθληταὶ τὰς πολυτρόπους κολάσεις δεχόμενοι. Καὶ ἔλεγεν αὐτοῖς Ἀμὴν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ὅτι εἰσί τινες τῶν ὧδε ἑστηκότων, οἵτινες οὐ μὴ γεύσωνται θανάτου, ἕως ἂν ἴδωσι τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ ἐληλυθυῖαν ἐν δυ νάμει.» Ἐπειδὴ εἶπεν ἄνωθεν, ὅτι «Καὶ ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ἐπαισχυνθήσεται αὐτὸν, ὅταν ἔλθῃ ἐν τῇ δόξῃ Πατρὸς αὐτοῦ, ο άδηλος δὲ αὕτη ἦν, καὶ ἀμφίβολος ἐπαγγέλλεται τῆς δόξης ἐκείνης δεῖξαι αὐτοῖς τὰ προοίμια, προαναφωνῶν ἐντεῦθεν την μεταμόρφωσιν, ἥτις ἦν προμήνυμα, καὶ εἰκὼν τῆς φρικτῆς, καὶ δευτέρας ἐκλάμψεως, ἐν ᾗ μετὰ τοῦ Θεοῦ ἐκλάμψουσιν οἱ δίκαιοι ἐν τῇ τῶν οὐρανῶν βασιλείᾳ τῆς ἀϊδίου δόξης πληρούμενοι. Σκόπει δέ μοι τοῦ λόγου τὸ ἀκριβές. Οὐ γὰρ εἶπεν ἁπλῶς· Εἰσί τινες τῶν ὧδε, ἀλλὰ προσέθηκε τὸ «Εστηκότων. ο Δια τί; Οτι συνῆν αὐτοῖς Ἰούδας ὁ χριστοκάπηλος, ὃς οὐχ ἵστατο τῇ πίστει τὰς τῆς ψυχῆς βάσεις ἐπερειδόμενος, ἀλλὰ τῇ διανοίᾳ κατέπιπτε τῷ τῆς κακίας βάρει καταφερόμενος. ᾿Απὸ τούτου γοῦν διαστέλλων τοὺς ἕνδεκα, τοὺς ἐν τῇ πέτρᾳ τῆς τοῦ Χριστοῦ ἀγά της, τοὺς ἑαυτῶν πόδας στήσαντας·. Εἰσι, φησί, τινὲς τῶν ὧδε ἑστηκότων, οἵτινες οὐ μή γεύσονται θανάτου, πρὶν ἂν ἴδωσι τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ·, ἧς καὶ ἡμεῖς πάντες ἐν ἀπολαύσει γενοίμεθα, ένα δυναμούμενοι τῇ δυνάμει καὶ χάριτι τοῦ ζωοποιοῦ σταυροῦ, εἰς τὸ ἀπροσκόπτως διελθεῖν τῆς ἱερᾶς νηστείας τὸν πλοῦν, καὶ πρὸς τὸν λιμένα φθάσαι τῆς τοῦ Χριστοῦ ἀναστάσεως, διὰ τῆς ἑκουσίου και κοπαθείας τῷ Χριστῷ συσταυρούμενοι καὶ ἀκολουθοῦντες αὐτῷ σαφῶς ἡμῖν τὴν ὁδὸν τῆς ἀρετῆς ὑπο δείξαντι, καὶ τῆς μελλούσης δόξης αὐτῷ κοινωνήσ σαντες, καὶ τῶν ἀῤῥήτων ἐκείνων ἀγαθῶν τῶν ὑπὲρ ὄψιν, καὶ ἀκοὴν, καὶ διάνοιαν, ὅπερ ἐστὶ τὸ μετὰ Θεοῦ εἶναι· ᾧ πρέπει τιμή, καὶ δόξα, εἰς τοὺς αἰῶν νας τῶν αἰώνων. Αμήν. οHOMILIA XXII.
Οστις οὖν ἐπαισχυνθῇ με, φησίν, ὁμολογῆσαι Θεὸν confessionem exigit, ut duplex quoque sanctificatio
διὰ τὴν ταπείνωσιν, ἣν ἐμαυτὸν ἐταπείνωσα, καὶ
όνειδος ηγήσαιτο κηρύττειν ἐσταυρωμένον Θεόν, οὐδ᾽
αὐτὸς ὁμολογήσεται ὑπ' ἐμοῦ. Διὰ τούτων δὲ προαναφωνεῖ τῶν μαρτύρων τὸ στάδιον, καὶ τὴν ἐμολογίαν, καὶ τὸν ὑπὲρ αὐτοῦ θάνατον. Μοιχαλίδα δὲ
γενεὰν καὶ ἁμαρτωλόν, τοὺς ἀπίστους ὠνόμασεν·
οὕτω γὰρ αὐτῶν καὶ ὁ προφητικός λόγος καθάπτε
ται, ὡς ἐξεπόρνευσαν τοῖς γλυπτοῖς, καὶ ἐμοιχῶντο
ἐν τῷ ξύλῳ· ἐπιπλήττει δὲ αὐτοὺς καὶ ἡ προφητεία
Μιχαίου λέγουσα·. Εκ μισθωμάτων πορνείας συνἤγαγε, καὶ ἐκ μισθωμάτων πορνείας ἀνέστρεψε.
Τῶν τοιούτων τοίνυν ἐνώπιον ὁμολογῆσαι τὸν ἐσταυ
ρωμένον οὐκ ἐπαισχυνθέντες οι μάρτυρες, τῶν στε
φάνων ἐπέτυχον. Διὰ τοῦτο ἔχαιρε Πέτρος ἐπὶ κεφαλῆς ἀνασκολοπιζόμενος, καὶ Στέφανος ἐν κύκλῳ
λιθολευστούμενος, καὶ ᾿Ανδρέας, καὶ Σίμων, και
Φίλιππος σταυρῷ τελειούμενος, καὶ Θωμᾶς λογχευόμενος, καὶ Παῦλος ξίφει τεμνόμενος, καὶ οἱ μετ
αὐτοὺς ἀθληταὶ τὰς πολυτρόπους κολάσεις δεχόμενοι.
Καὶ ἔλεγεν αὐτοῖς·
• Ἀμὴν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ὅτι εἰσί τινες τῶν ὧδε
ἑστηκότων, οἵτινες οὐ μὴ γεύσωνται θανάτου, ἕως
ἂν ἴδωσι τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ ἐληλυθυῖαν ἐν δυ
νάμει.» Ἐπειδὴ εἶπεν ἄνωθεν, ὅτι «Καὶ ὁ Υἱὸς τοῦ
Θεοῦ ἐπαισχυνθήσεται αὐτὸν, ὅταν ἔλθῃ ἐν τῇ δόξῃ
Πατρὸς αὐτοῦ, ο άδηλος δὲ αὕτη ἦν, καὶ ἀμφίβολος •
ἐπαγγέλλεται τῆς δόξης ἐκείνης δεῖξαι αὐτοῖς τὰ
προοίμια, προαναφωνῶν ἐντεῦθεν την μεταμόρφωσιν, ἥτις ἦν προμήνυμα, καὶ εἰκὼν τῆς φρικτῆς,
καὶ δευτέρας ἐκλάμψεως, ἐν ᾗ μετὰ τοῦ Θεοῦ
ἐκλάμψουσιν οἱ δίκαιοι ἐν τῇ τῶν οὐρανῶν βασιλείᾳ
τῆς ἀϊδίου δόξης πληρούμενοι. Σκόπει δέ μοι τοῦ
λόγου τὸ ἀκριβές. Οὐ γὰρ εἶπεν ἁπλῶς· Εἰσί τινες
τῶν ὧδε, ἀλλὰ προσέθηκε τὸ «Εστηκότων. ο Δια
τί; Οτι συνῆν αὐτοῖς Ἰούδας ὁ χριστοκάπηλος, ὃς
οὐχ ἵστατο τῇ πίστει τὰς τῆς ψυχῆς βάσεις επερει
δόμενος, ἀλλὰ τῇ διανοίᾳ κατέπιπτε τῷ τῆς κακίας
βάρει καταφερόμενος. ᾿Απὸ τούτου γοῦν διαστέλλων
τοὺς ἕνδεκα, τοὺς ἐν τῇ πέτρᾳ τῆς τοῦ Χριστοῦ ἀγάτης, τοὺς ἑαυτῶν πόδας στήσαντας·. Εἰσι, φησί,
τινὲς τῶν ὧδε ἑστηκότων, οἵτινες οὐ μή γεύσονται
θανάτου, πρὶν ἂν ἴδωσι τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ·,
ἧς καὶ ἡμεῖς πάντες ἐν ἀπολαύσει γενοίμεθα, ένα
δυναμούμενοι τῇ δυνάμει καὶ χάριτι τοῦ ζωοποιοῦ
σταυροῦ, εἰς τὸ ἀπροσκόπτως διελθεῖν τῆς ἱερᾶς
νηστείας τὸν πλοῦν, καὶ πρὸς τὸν λιμένα φθάσαι
τῆς τοῦ Χριστοῦ ἀναστάσεως, διὰ τῆς ἑκουσίου και
κοπαθείας τῷ Χριστῷ συσταυρούμενοι καὶ ἀκολουθοῦντες αὐτῷ σαφῶς ἡμῖν τὴν ὁδὸν τῆς ἀρετῆς ὑποδείξαντι, καὶ τῆς μελλούσης δόξης αὐτῷ κοινωνήσ
σαντες, καὶ τῶν ἀῤῥήτων ἐκείνων ἀγαθῶν τῶν ὑπὲρ
ὄψιν, καὶ ἀκοὴν, καὶ διάνοιαν, ὅπερ ἐστὶ τὸ μετὰ
Θεοῦ εἶναι· ᾧ πρέπει τιμή, καὶ δόξα, εἰς τοὺς αἰῶν
νας τῶν αἰώνων. Αμήν.
"Mich.
sit. Quicunque igitur, inquit, erubuerit me confiteri Deum, propter humilitatem ad quam me demisi, et probro duxerit sibi prædicare cruci affixum
Deum, nec ego confitebor eum. His vero verbis
martyrum certamina, et confessionem, et mortem
pro se susceptam prænuntiat. Adulteram vero generationem, et peccatricem vocat infideles. Sic enim
eos etiam propheticus sermo perstringit, quod cum
sculptilibus fornicati sunt, et in ligno adulterarunt. Reprehendit eos quoque Michææ prophetia
dicens: c Ex mercedibus fornicationis congregavit,
et ex mercedibus fornicationis convertit 9. › Coram his igitur martyres crucifixum confiteri non
erubescentes coronam sunt consecuti. Ea causa
lætatus est Petrus inverso capite in cruce suspendi, et Stephanus a circumstantibus lapidari: et
Andreas, et Simon, et Philippus per crucem consummari, et Thomas lancea transverberari et
Paulus obtruncari gladio: et posteriores omnes
athlete tormentis variis excruciari. Et dicebat illis:
‹ Amen, amen dico vobis, quia sunt quidam de
hic stantibus, qui non gustabunt mortem, donec videant regnum Dei veniens in virtute. Quo
niam supra dixerat: «Et Filius hominis erubesceret eum, cum venerit in gloria Patris sui, ▸
hæc autem erat adhuc illis dubia: promittit illius
gloriæ quædam praeludia se daturum, ac transli
gurationem verbis hisce prædicit, quæ specimen
quoddam, et imago fuit secundæ illius ingentisque
claritatis, qua 144 una cum Deo in regno coelorum
justi fulgebunt, sempiterna gloria satiati. Veruin
adverte mihi loquendi subtilitatem. Non enim
simpliciter dixit: Sunt quidam ex his, qui hic
sunt, sed apposuit vocem illam, ο Stantibus,
quam ob causam? quod erat una cum illis Judas
venditor Christi, qui non stabat pedes animæ fide
eulfultos habens, sed e mentis statu decidebat, pravitatis pondere deturbatus. Ab hoc igitur undecim
eximens, qui in petra charitatis Christi statuerant
pedes suos: «Sunt, quidam, inquit, de hic stantibus, qui non gustabunt mortem, donec videant
regnum Dei:› quo utinam et nos omnes perfruamur
corroborati virtute, et gratia vivificæ crucis
ad peragendam sine offensione ulla sacri jejunii
navigationem, et ad portum Resurrectionis Christi
capiendum, per voluntariam penarum perpessio
dem cum ipso crucifixi, et ipsum sequentes, qui
nobis virtutis viam aperte commonstravit, et tandem futuræ gloriæ cum ipso participes efciamur,
et arcanorum illorum bonorum, quæ supra visum
et auditum, et captum nostrum sunt, quod est esse
cum Deo, cui debetur honor, et gloria in sæcula
sculorum. Ainen.
Francisci Scursi nota.
>
Gratia vivifca crucis. Unde in hanc perorationem illala sanctæ crucis mentio, disces ex inscriptione bomiliæ et nota 14.
col. 471–472page 162 of 367
PG 132:471ΠΙΑΣ χιν, ΟΜΙΛΙΑ ΚΓ'. Εἰς τό "Ανθρωπός τις προσῆλθε τῷ Ἰησοῦ γονυπετῶν αὐτὸν, καὶ λέγων· Κύριε, ἐλέησόν μου τὸν υἱὸν, ὅτι σεληνιάζεται. Οτρύνει μὲν ἵππον ἀγέρωχον πεδιάς Απλωμένη καὶ τεταμένη πρὸς μήκιστον, καὶ ἱππότης μυοπά ζων, καὶ τοὺς χαλινοὺς ἀνεῖς, κροαίνειν κατὰ πεδίον πῶλον ἀφίησι. Διεγείρει δὲ πρὸς κατήχησιν τὸν διδά σκαλον καὶ τοῦ λαοῦ τεταγμένη ἀκρόασις. Οσον γὰρ ἡ ἀκοὴ ἐπιτείνεται, τοσοῦτον ἡ γλῶσσα του διδά σκοντος ἐπιθήγεται. Τοῦτο καμὲ διεγείρει, καὶ προ θυμότερον δείκνυσιν, ὅτι ιεταμένοις ὠσὶ, καὶ διεγηγερμένη διανοία πρὸς τὴν διδασκαλίαν κεχήνατε, οἷά τις λιπαρὰ βῶλος καὶ εὔγειος εἰσδεχομένη τὰ καταβαλόμενα σπέρματα. Εντεῦθεν καὶ χρησταῖς ἐλπίσιν ἐκτρέφομαι, ὡς ἡ γεωργία προσοίσει την καρποφορίαν τῆς θεϊκῆς ἀποθήκης ἐπάξιον. Φέρε οὖν καὶ αὖθις τὰς τῆς Καινῆς Διαθήκης ἀναπτύξαντες πλάκας, τὸ ἱερὸν φημι Εὐαγγέλιον, τῆς συν ήθους διδασκαλίας ανώμεθα. Τῷ καιρῷ ἐκείνῳ, ο "Ανθρωπός τις προσῆλθε τῷ Ἰησοῦ γονυπετῶν, καὶ λέγων αὐτῷ· Κύριε, ἐλέη σόν μου τὸν υἱὸν, ὅτι σεληνιάζεται.» Αρχόμενος τῶν θεοσημείων ὁ Κύριος, ὡς ἄριστος ιατρός, έχε δ καθαίρει πρότερον τῆς κακίας τὸ αἴτιον, τὴν διωκτικὴν κατὰ τῶν δαιμόνων ἐπάγων μάστιγα, καὶ ἀπ ράτῳ δυνάμει αὐτοὺς μὲν ἀπελαύνων ἐξουσίᾳ δεσποτικῇ, τοὺς δ᾽ ὑπ' αὐτῶν κορυβαντιώντας ιώμενος, καθὼς περὶ τῶν ἐν ἐργεσινοῖς δαιμονώντων ἐμάθο. μεν· ὑφ' ὧν ἐλαθέντων, ἡ τῶν συῶν ἀγέλη ἐξοιστρη θεῖσα γέγονεν ὑποβρύχιος. Αλλ' ἐκεῖ μὲν ὁ Σωτὴρ σπλάγχνοις οἰκείοις ἐπικαμπτόμενος ήκεν αὐθόρμητος· τοῦ δὲ σεληνιαζομένου τούτου παιδὶς, περί οὗ ἡ εὐαγγελικὴ φωνὴ διείλεκται σήμερον, ὁ γεννήσας αὐτὸν πατὴρ, υπομιμνήσκει τὸν Κύριον, νοτῶν μὲν ἀπιστίαν, ὡς ἔοικε. Τοῦτο γὰρ δίδωσιν ἐννοεῖν, τὸ μὴ δυνηθῆναι τοὺς μαθητάς κατὰ τοῦ δαίμονος ενεργῆσαι τὴν πτόησιν, καὶ τὸ παρὰ τοῦ Κυρίου ῥηθὲν πρὸς αὐτόν· «Η γενεὰ ἄπιστε καὶ διεστραμμένη! ο 'Αλλ', εἰ δοκεῖ, πάλιν τὴν λέξιν ἐπαναλά Εωμεν. «Κύριε, ελέησόν μου τὸν υἱὸν ὅτι σεληνιάζεται, καὶ κακῶς πάσχει· πολλάκις γὰρ πίπτει εἰς τὸ πῦρ, καὶ εἰς τὸ ὕδωρ, καὶ προσήνεγκα αὐτὸν τοῖς μαθη ταῖς σου, καὶ οὐκ ἠδυνήθησαν αὐτὸν θεραπεῦσαι. Καλὴ μὲν ἡ μάλα πρεπωδεστάτη κατά γε τὸ φαινόμενον ἡ προσέλευσις· καὶ γὰρ προσπίπτει γονυπε τῶν, καὶ Κύριον αὐτὸν καλεῖ, καὶ τοῦ ἐλέους τυχεῖν Εἰς πεδίον τὸν ἵππον, Τον αὐτὸν τρόπον εὐφυής ψυχή, προαπανεῶσα τοῖς λεγομένοις ὑφ᾽ αὐτῆς μᾶλλον, ἢ τῶν διδασκάλων ὠφελεῖται, καὶ λαβομένη τινὸς ἐπιστημονικῆς ἀρχῆς, κατά τὴν παροιμίαν, ἵππος εἰς πεδίον όρμα. Τους κορυβαντώντας,HOMILIA XXIII.
In illud, ‹ Accessit ad eum homo genibus provolulus, dicens: Domine, miserere filii, quia
lunaticus est.
Incitat sane gencrosum equum aperta et in longissimum tractum porrecta planities ubi eques
conniventibus oculis frenos remittens jumentum
sinit exsultim cursitare per campum. Excitat vero
etiam magistrum ad doctrinam tradendam intenta
multitudinis ædientia. Quantum enim auditus intenditur, tantum acuitur lingua docentis. Hoc me
etiam excitat, et reddit alacriorem, quod arrectis
auribus, animoque præsente sermoni inhiatis, et
jacta semina sicuti pinguis, et fertilis ager excipi -
tis. Unde me bonæ spes alunt, fore ut fructus cœlestibus horreis dignos afferat hæc agricultura. Age 145
igitur rursus Novi Testamenti tabulas explicantes,
sacrum dico Evangelium, sermonem solitum ordiaΠΙΑΣ
In ille tempore: Homo quidam accessit ad
Jesum genibus provolutus ante eum dicens: Domine, miserere filio meo, quia lunaticus est. Incipiens Dominus divina prodere signa, ut optimus
medicus, causam morbi prius expurgat, et adversus
dæmones flagellum intendit, eosque insectatur; et
invisibili sua virtute ae potestate, qua pellet ut
Dominus, eos quidem expellit, homines vero ab ipso
in furorem adlaetos curat, uti ab his intelligi
mus, qui vexabantur in Gergesenis a quibus
cum puksi damnones essent, porcorum gres, ut
œstro percitus abiit præceps in mare. Sed eo quidem Salvator viscera misericordiæ suæ fectens,
sponte se contulit; de hujusce vero Innatici pueri
salute, de quo evangelicus hodie lectus est sermo,
ipsemet qui genuerat pater, commonet Dominum, et
ipse infirmus, ut videtur, in fide. In hanc enim
sententiam nus adducit, quod ait, non potuisse discim
pulos dæmonibus terrorem incutere; et quod a
Domino dictum est illi: «O generatio incredula, et
perversa.» Sed, si videtur, lectionem iterum resumanus.
Domine, miserere filio meo, quia lunaticus
est, et male patitur: nam sæpe cadit in ignem,
et crebro in aquam; et obtuli eum discipulis tuis,
et non potuerunt curare eu.» Bona sane, maximeque decora congressio, ut primo aspectu videtur.
Etenim ad genua accidit, et vocat eum Dominum,
el orat, ut misericordiam consequatur. Sed qui
* Matth. χιν, 7.
ΟΜΙΛΙΑ ΚΓ'.
Εἰς τό "Ανθρωπός τις προσῆλθε τῷ Ἰησοῦ
γονυπετῶν αὐτὸν, καὶ λέγων· Κύριε, ἐλέησόν
μου τὸν υἱὸν, ὅτι σεληνιάζεται.
Οτρύνει μὲν ἵππον ἀγέρωχον πεδιάς Απλωμένη
καὶ τεταμένη πρὸς μήκιστον, καὶ ἱππότης μυοπά
ζων, καὶ τοὺς χαλινοὺς ἀνεῖς, κροαίνειν κατὰ πεδίον
πῶλον ἀφίησι. Διεγείρει δὲ πρὸς κατήχησιν τὸν διδάσκαλον καὶ τοῦ λαοῦ τεταγμένη ἀκρόασις. Οσον γὰρ
ἡ ἀκοὴ ἐπιτείνεται, τοσοῦτον ἡ γλῶσσα του διδά
σκοντος ἐπιθήγεται. Τοῦτο καμὲ διεγείρει, καὶ προ
θυμότερον δείκνυσιν, ὅτι ιεταμένοις ὠσὶ, καὶ δι
εγηγερμένη διανοία πρὸς τὴν διδασκαλίαν κεχήνατε,
οἷά τις λιπαρὰ βῶλος καὶ εὔγειος εἰσδεχομένη τὰ
καταβαλόμενα σπέρματα. Εντεῦθεν καὶ χρησταῖς
ἐλπίσιν ἐκτρέφομαι, ὡς ἡ γεωργία προσοίσει την
καρποφορίαν τῆς θεϊκῆς ἀποθήκης ἐπάξιον. Φέρε
οὖν καὶ αὖθις τὰς τῆς Καινῆς Διαθήκης ἀναπτύ
ξαντες πλάκας, τὸ ἱερὸν φημι Εὐαγγέλιον, τῆς συν
ήθους διδασκαλίας ανώμεθα.
Τῷ καιρῷ ἐκείνῳ, ο "Ανθρωπός τις προσῆλθε τῷ
Ἰησοῦ γονυπετῶν, καὶ λέγων αὐτῷ· Κύριε, ἐλέη
σόν μου τὸν υἱὸν, ὅτι σεληνιάζεται.» Αρχόμενος
τῶν θεοσημείων ὁ Κύριος, ὡς ἄριστος ιατρός, έχε
δ
καθαίρει πρότερον τῆς κακίας τὸ αἴτιον, τὴν διωκτι
κὴν κατὰ τῶν δαιμόνων ἐπάγων μάστιγα, καὶ ἀπ
ράτῳ δυνάμει αὐτοὺς μὲν ἀπελαύνων ἐξουσίᾳ Δεσπο
τικῇ, τοὺς δ᾽ ὑπ' αὐτῶν κορυβαντιώντας ιώμενος,
καθὼς περὶ τῶν ἐν ἐργεσινοῖς δαιμονώντων ἐμάθο.
μεν· ὑφ' ὧν ἐλαθέντων, ἡ τῶν συῶν ἀγέλη ἐξοιστρη
θεῖσα γέγονεν ὑποβρύχιος. Αλλ' ἐκεῖ μὲν ὁ Σωτὴρ
σπλάγχνοις οἰκείοις ἐπικαμπτόμενος ήκεν αὐθόρμητος· τοῦ δὲ σεληνιαζομένου τούτου παιδὶς, περί
οὗ ἡ εὐαγγελικὴ φωνὴ διείλεκται σήμερον, ὁ γεννήσας αὐτὸν πατὴρ, υπομιμνήσκει τὸν Κύριον, νοτῶν
μὲν ἀπιστίαν, ὡς ἔοικε. Τοῦτο γὰρ δίδωσιν ἐννοεῖν,
τὸ μὴ δυνηθῆναι τοὺς μαθητάς κατὰ τοῦ δαίμονος
ενεργῆσαι τὴν πτόησιν, καὶ τὸ παρὰ τοῦ Κυρίου
ῥηθὲν πρὸς αὐτόν· «Η γενεὰ ἄπιστε καὶ διεστραμ
μένη! ο 'Αλλ', εἰ δοκεῖ, πάλιν τὴν λέξιν ἐπαναλά
Εωμεν.
«Κύριε, ελέησόν μου τὸν υἱὸν ὅτι σεληνιάζεται,
καὶ κακῶς πάσχει· πολλάκις γὰρ πίπτει εἰς τὸ πῦρ,
καὶ εἰς τὸ ὕδωρ, καὶ προσήνεγκα αὐτὸν τοῖς μαθη
ταῖς σου, καὶ οὐκ ἠδυνήθησαν αὐτὸν θεραπεῦσαι.
Καλὴ μὲν ἡ μάλα πρεπωδεστάτη κατά γε τὸ φαινόμενον ἡ προσέλευσις· καὶ γὰρ προσπίπτει γονυπε
τῶν, καὶ Κύριον αὐτὸν καλεῖ, καὶ τοῦ ἐλέους τυχεῖν
Francisci Scorsi nota.
Plan ties. Similitudini auctoris consonal
adagium Εἰς πεδίον τὸν ἵππον, Equum in planitie,
quoties quis ad id provocatur, quo maxime gaudet. Ejus meminit Philo Hebræus in Vita Mos,
ubi cum multa induxisset similia ut ostenderet
animum naturæ, docilitate præditum facillime doctrinas arripere, sic claudit sententiam: Τον αὐτὸν
τρόπον εὐφυής ψυχή, προαπανεῶσα τοῖς λεγομένοις
ὑφ᾽ αὐτῆς μᾶλλον, ἢ τῶν διδασκάλων ὠφελεῖται,
καὶ λαβομένη τινὸς ἐπιστημονικῆς ἀρχῆς, κατά
τὴν παροιμίαν, ἵππος εἰς πεδίον όρμα. Sic anima
bene nata, preceptis obviam se offerens, a se ipsa
magis quam a magistris adjuvatur, acceptisque rudimentis cujuscunque scientiæ, equus (juxta proverbium) fertur in planitiem.
1n furorem adacios. Τους κορυβαντώντας,
de quo verbo vide homiliam 9, nota 68.
In Gergesenis. Vide homiliam 9, not. 64.
col. 473–474page 163 of 367
PG 132:473ἐπιδέεται· ἀλλ' ὁ τὰ κεκρυμμένα εἰδὼς, καὶ τοῖς τῆς καρδίας εμβατεύων κρυπτοῖς, οὐ πρὸς τὸν ἔξω θεν ἀπεῖδεν σχηματισμὸν, ἀλλ' ἀνακαλύπτει τὸ ἔν δοθεν δύσπιστον· ᾔδει γὰρ, ὡς σχήματι μὲν ἤχει σεμνῷ, καὶ λόγος αὐτῷ ἐγκεκαλυπτο εὐπρεπής, σχολιᾷ δὲ γνώμῃ καὶ οὐκ ὀρθῇ καμπύλως ἀντιβολεί. Διὰ τοῦτό φησιν· «"Ω γενεὰ ἄπιστε καὶ διεστραμμένη!, μονονουχί λέγων· Τί μέμψιν προσάγεις τοῖς μαθηταῖς, καὶ οὐ σαυτὸν αἰτιᾶ διχονοούση ψυχή προσερχόμενος; Οἱ γὰρ μαθηταὶ πολλοὺς ἀπήλασαν δαίμονας τῶν προσελθόντων αὐτοῖς μετὰ πίστεως. Οὐ γὰρ ἂν ἔλεγον· «Κύριε, καὶ τὰ δαιμόνια ἡμῖν ὑποτάσσεται ἐν τῷ ὀνόματί σου;» Οὐ μεμάθηκας, ὡς πίστις ἅπαντα κατορθοί; Πίστει ὁ ἑκατόνταρχος τοῦ παιδὸς εἰλήφει τὴν ἴασιν· πίστει ἡ θαυμαστή αἱμόρρους εἰργάσατο τὴν ἐπαινουμένην κλοπήν. " Πίστις ἀπήλασε τὸν ἐνοχλοῦντα δαίμονα τὸ τῆς Χαναναίας θυγάτριον. Πῶς οὖν αὐτὸς διψυχῶν ἀδυναμίαν ἐπιτάττεις τοῖς μαθηταῖς; «Ο γενεὰ ἄπιστε καὶ διεστραμμένη!, Αλλ' ἐπειδὴ οὐ πρὸς μόνον τὸν ἄνθρωπον, ἀλλὰ πρὸς πᾶσαν τὴν κατ' αὐτὸν γε νεὰν τὸ τῆς ἀπιστίας καὶ διαστροφῆς ἐπιτίθησιν ἔγκλημα, ἐξεταστέον καὶ κατ' ἄλλον τρόπον τοῦ ῥη τοῦ τὴν διάνοιαν. ᾿Αλλὰ πρὸ τούτου διαλαβεῖν τὴν τῶν πολλῶν δόξαν διορθωσώμεθα. Οἱ μὲν τῷ φαινομένῳ προσέχοντες, καὶ μύοντες τὰ τῆς ψυχῆς αἰσθητήρια, οὐ δαιμόνων ἐπήρειαν, ἀλλὰ χυμῶν περιττότητα, τῶν δαιμονόντων τὸ πάθος ορίζονται, ὅταν ἡ τῆς μελαίνης χολῆς ἐπικράτεια κατά τινας περι όδους διὰ τῆς ἀναθυμιάσεως ἐπιθολώσῃ τοῦ ἐγκέφαλον τὰς μήνιγγας· δηλοῖ δὲ τοῦτο, ὅ τε βρασμώδης αλόνος ὅλου τοῦ σώματος, καὶ ἡ τῶν ἄρθρων περί ψυξιν. Ταῦτα μὲν οἱ τοῖς φυσικῶς μόνοις προσέχοντες· οἱ δὲ ὕλης μέν τινα ἐπικράτειαν ἐπὶ τῶν δαι μονώντων, οὐδ᾽ ἐτιοῦν παραβλάπτειν φασίν, ἀλλ' ἀμέσως ούτωσὶ τοὺς δαίμονας παραφέρειν τὸν νοῦν τοῦ πάσχοντος, καὶ τὰς φρένας ἐπιθολοῦν, καὶ ἄγειν ὅπη καὶ ὅπως τὸ κινοῦν ἀκάθαρτον πνεῦμα βούλεται. Τοιαῦτα γοῦν ἀμφότεροι λέγοντες, τῆς ὀρθῆς καὶ πρεπούσης διαμαρτάνουσι κρίσεως. Οἱ μὲν γάρ εἰσιν ἀσεβεῖς, οἱ δὲ ἀμαθεῖς. Ἡ δὲ ἀλήθεια μέσον ἱσταμένη τούτων τῶν ἐκ διαμέτρου κακῶν τὴν ὑπέρ πτωσιν, καὶ τὴν ἔλλειψιν διαπέφυγεν. Οὔτε γὰρ ὕλη χωρὶς ἐνεργείας δαιμονικῆς τὴν τοιαύτην παραφορὰν ἀπεργάζεται, οὔτε ὁ δαίμων ἀμέσως οὕτω δ ενοχλεί. 'Αλλ' ἡνίκα παραδίδοται τοῖς ἀρρήτοις κρι μασιν ὁ ἄνθρωπος τῷ ἐχθρῷ, καὶ ἐκδικητῇ, τότε τὴν ἐπικρατοῦσαν ὕλην τὰ μάλιστα σκοπήσας αὐτὸς, ταύτῃ κέχρηται, οἱονεὶ ῥάβδῳ, καὶ μάστιγι πρὸς τὴν Καὶ λόγο; αὐτῷ ἐγκεκάλυπτο εὐπρεπής. Διψυχῶν, διψῶν. ᾿Αλλὰ μέτως ούτωσί, τὸ ἀλλὰ μέσως ἀλλ' ἀμέσως.HOMILIA XXIII.
ἐπιδέεται· ἀλλ' ὁ τὰ κεκρυμμένα εἰδὼς, καὶ τοῖς intuetur occulta, et recessus cordis pervadit, non
τῆς καρδίας εμβατεύων κρυπτοῖς, οὐ πρὸς τὸν ἔξω
θεν ἀπεῖδεν σχηματισμὸν, ἀλλ' ἀνακαλύπτει τὸ ἔν
δοθεν δύσπιστον· ᾔδει γὰρ, ὡς σχήματι μὲν ἤχει
σεμνῷ, καὶ λόγος αὐτῷ ἐγκεκαλυπτο εὐπρεπής,
σχολιᾷ δὲ γνώμῃ καὶ οὐκ ὀρθῇ καμπύλως ἀντιβολεί.
Διὰ τοῦτό φησιν· «"Ω γενεὰ ἄπιστε καὶ διεστραμ
μένη!, μονονουχί λέγων· Τί μέμψιν προσάγεις
τοῖς μαθηταῖς, καὶ οὐ σαυτὸν αἰτιᾶ διχονοούση ψυχή
προσερχόμενος; Οἱ γὰρ μαθηταὶ πολλοὺς ἀπήλασαν
δαίμονας τῶν προσελθόντων αὐτοῖς μετὰ πίστεως.
Οὐ γὰρ ἂν ἔλεγον· «Κύριε, καὶ τὰ δαιμόνια ἡμῖν
ὑποτάσσεται ἐν τῷ ὀνόματί σου;» Οὐ μεμάθηκας,
ὡς πίστις ἅπαντα κατορθοί; Πίστει ὁ ἑκατόνταρχος
τοῦ παιδὸς εἰλήφει τὴν ἴασιν· πίστει ἡ θαυμαστή
αἱμόρρους εἰργάσατο τὴν ἐπαινουμένην κλοπήν. "
Πίστις ἀπήλασε τὸν ἐνοχλοῦντα δαίμονα τὸ τῆς
Χαναναίας θυγάτριον. Πῶς οὖν αὐτὸς διψυχῶν ἀδυ
ναμίαν ἐπιτάττεις τοῖς μαθηταῖς; «Ο γενεὰ ἄπιστε
καὶ διεστραμμένη!, Αλλ' ἐπειδὴ οὐ πρὸς μόνον
τὸν ἄνθρωπον, ἀλλὰ πρὸς πᾶσαν τὴν κατ' αὐτὸν γενεὰν τὸ τῆς ἀπιστίας καὶ διαστροφῆς ἐπιτίθησιν
ἔγκλημα, ἐξεταστέον καὶ κατ' ἄλλον τρόπον τοῦ ῥητοῦ τὴν διάνοιαν. ᾿Αλλὰ πρὸ τούτου διαλαβεῖν τὴν
τῶν πολλῶν δόξαν διορθωσώμεθα. Οἱ μὲν τῷ φαινομένῳ προσέχοντες, καὶ μύοντες τὰ τῆς ψυχῆς αἰσθητήρια, οὐ δαιμόνων ἐπήρειαν, ἀλλὰ χυμῶν περιττό -
τητα, τῶν δαιμονόντων τὸ πάθος ορίζονται, ὅταν ἡ
τῆς μελαίνης χολῆς ἐπικράτεια κατά τινας περι
όδους διὰ τῆς ἀναθυμιάσεως ἐπιθολώσῃ τοῦ ἐγκεφάλον τὰς μήνιγγας· δηλοῖ δὲ τοῦτο, ὅ τε βρασμώδης
αλόνος ὅλου τοῦ σώματος, καὶ ἡ τῶν ἄρθρων περίψυξιν. Ταῦτα μὲν οἱ τοῖς φυσικῶς μόνοις προσέχον
τες· οἱ δὲ ὕλης μέν τινα ἐπικράτειαν ἐπὶ τῶν δαι
μονώντων, οὐδ᾽ ἐτιοῦν παραβλάπτειν φασίν, ἀλλ'
ἀμέσως ούτωσὶ τοὺς δαίμονας παραφέρειν τὸν νοῦν
τοῦ πάσχοντος, καὶ τὰς φρένας ἐπιθολοῦν, καὶ ἄγειν
ὅπη καὶ ὅπως τὸ κινοῦν ἀκάθαρτον πνεῦμα βούλεται. Τοιαῦτα γοῦν ἀμφότεροι λέγοντες, τῆς ὀρθῆς
καὶ πρεπούσης διαμαρτάνουσι κρίσεως. Οἱ μὲν γάρ
εἰσιν ἀσεβεῖς, οἱ δὲ ἀμαθεῖς. Ἡ δὲ ἀλήθεια μέσον
ἱσταμένη τούτων τῶν ἐκ διαμέτρου κακῶν τὴν ὑπέρπτωσιν, καὶ τὴν ἔλλειψιν διαπέφυγεν. Οὔτε γὰρ ὕλη
χωρὶς ἐνεργείας δαιμονικῆς τὴν τοιαύτην παραφορὰν ἀπεργάζεται, οὔτε ὁ δαίμων ἀμέσως οὕτω δ:-
ενοχλεί. 'Αλλ' ἡνίκα παραδίδοται τοῖς ἀρρήτοις κριμασιν ὁ ἄνθρωπος τῷ ἐχθρῷ, καὶ ἐκδικητῇ, τότε
τὴν ἐπικρατοῦσαν ὕλην τὰ μάλιστα σκοπήσας αὐτὸς,
ταύτῃ κέχρηται, οἱονεὶ ῥάβδῳ, καὶ μάστιγι πρὸς τὴν
* Luc. x. 17.
”
externuín corporis habitum spectavit, sed internam
patefacit infidelitatem. Videbat enim, quod corpore
quidem ad gravitatem composito accederet, et dem
cente verecundaque oratione uteretur animo
vero pravo versutoque supplicaret. Ideo inquit:
• O generatio incredula, atque perversa!» perinde
ac si diceret Quid culpam in discipulos confers,
nec potius te ipsum accusas, quod duplici corde
accedis? Discipuli enim multos abegere damones ab
his, qui cum fide confugerunt ad ipsos. Nonne enim
dixerunt: «Domine, etiam dæmonia subjiciuntur
nobis in nomine two **?, Nescis omnia effici file.
Fide centurio filii sui salutem obtinuit; ddle 146
admiranda hæmorrhoissa laudabile furtum fecit.
Fides damonem infestantem ejecit a filia Clananas.
Qui igitur ipse duplex animo discipulis impotentiæ culpam imponis? O generatio incredula, et
perversa! Sed quoniam non uni tantum homini,
sed omnibus ejus ætatis, infidelitatis et perversi
tatis exprobrat crimen, alio modo dicti sententia
inquirenda est. Verum antequam huc explicemus,
multorum corrigamus opinionem. Enimvero qui,
φuod oculis objectum est, modo considerant, sensusque animi occludunt, non dæmonum violentiæ, sed
humorum abundantiæ dæmoniacorum morbum adscribut, cum scilicet magua vis atra bilis certis quibuslam periodis evaporando pelliculas cerebrum
ambientes offuderit; hujusque rei indicio esse volunt, aestum agitationemque totius corporis, rigoremque membrorum. fiæc sane, qui naturali: us
solum causis mentem adjiciunt. Alii vero maderiæ vim, ne tantillum quidem energuarenis uo
eere dicunt; sed a demonum improbitate immediate abalienari mentem, ac temere sensns offuscari patientis dicunt, et agitari quo, et qua ratione
immundo spiritui noventi placuerit. Haec utrique
dicendo a recta, et congruente sententia aberrant.
Alii enim impii sunt, alii indocti; veritas vero in
borum medio consistens veluti a defectu, excessuque horum oppositorum per diametrum vitiorum recedit. Neque enim humores absque dæmonum
opera usque adeo mentem conturbant, neque damon
immediate ita divexat: sed simul atque occultis Dei
judiciis traditus est homo inimico et ultori, tunc
ille humoris materiam maxime dominantem obserans, ea uti virga, seu verbere utitur ad malum
incutiendum. Quod enim hæc flagella sint ad immoderatos animos compescendos, adhibita, facile ex
Francisci Scorsi notæ.
Oralione uteretur. Ex c. G. supplevi qua
deerant in P. hæc: Καὶ λόγο; αὐτῷ ἐγκεκάλυπτο
εὐπρεπής.
Duplex animo. Διψυχῶν, pro quo in P. prave
scriptum διψῶν.
Lur
Demonum improbitate. In mss. P. et G. legi-
᾿Αλλὰ μέτως ούτωσί, sed τὸ ἀλλὰ μέσως in
ora correctum est in G.; et recte meo quidem judicio mutalis: ccentibus, et translatis litteris, ita ἀλλ'
ἀμέσως.
In horum medio consistens. Gregorius Theo
logus veritatem medium appellat, quod ejus dictum
laudatur in cone. Florent. his verbis: Medium vera
nullum vobis venit in mentem præter veritatem ¿
quo etiam Greg. Theologus illam nomine vocat:
Medium, inquit, cum dico, veritatem dico (Orat. 1,
De theolog.)
κάκωσιν. "Οτι γὰρ μάστιγες αὗται σωφρονίζουσαι τὸ ἀτακτοῦν τῆς ψυχῆς, καταμάθοις ἀπονητὶ προσ ἔχων τοῖς εὐαγγελικοῖς καὶ ἀποστολικοῖς ῥήμασι. Τὸ μὲν γὰρ ἱερὸν Εὐαγγέλιον τῆς αἱμοβούσης τὸ θαῦμα ἡμῖν ἀφηγούμενον· «Εγνω, φησίν, ὅτι ἰάθη ἀπὸ τῆς μάστιγος.» (δὲ Ἀπόστολος περί τῶν ἀναξίως τῶν μυστηρίων ἐπιθιγγανόντων, φησί Διὰ τοῦτο ἐν ὑμῖν πολλοὶ ἄῤῥωστοι, καὶ κοιμώνται ἱκανοί.» ᾿Αλλὰ τῆς εὐθείας ἀπεπλανήθημεν, διορ θῶσαι βουλόμενοι τῶν ἀμαθῶν τὴν ὑπόνοιαν. "Αγε δή, τὸν λόγον καθάπερ ἵππον ἀφηνιάσαντα εὐφυῶς ἡνιοστροφήσωμεν, τὸ ῥητὸν ἐπαναλαβόμενοι «Ο γενεὰ ἄπιστε καὶ διεστραμμένη, ἕως πότε ἔσο μαι μεθ᾽ ὑμῶν; Ἕως πότε ανέξομαι ὑμῶν; Φέρετέ μοι αὐτὸν ὧδε.» Είθισται τοῖς μιαροῖς πνεύμασι κατά τινας σεληναίας τροπὰς τὴν παραφορὰν ἐπάγειν τοῖς πάσχουσιν. Ἵνα τί γένηται; Ινα τὸ καλῶς δημιουργηθέν σημεῖον ἐπ᾿ εὐεργεσίαν τῆς κτίσεως, ἡ σελήνη, φημί, βλάβης αἴτιον νομισθῇ. Κἐντεῦθεν βλασφημεῖται ὁ κτίστης ὡς κακῶν ὑπάρχων δη μιουργός. Τοῦτο πανούργως νοήσαντες δόξαν ένα έσπειραν, ὡς ἡ σελήνη ταῖς ἰδίαις αυξήσεσιν, ἢ μειώσεσι τὴν τοιαύτην σκότωσιν ἀπεργάζεται· ὅθεν σεληνιαζομένους εκάλουν τους πάσχοντας. Ταύτη γοῦν τῇ διεστραμμένῃ δόξῃ στοιχῶν καὶ οὗτος ὁ ἄνθρωπος, ἀφεὶς εἰπεῖν ὅπερ ἦν·. Ελέησόν μου τὸν υἱόν, ο ὅτι σκοτώσει δαιμονική παραφέρεται, φησίν, ο Ότι σεληνιάζεται.» Τοῦτο γοῦν ἐλέγχων δ Κύριος «"Ω γενεά, φησὶν, ἄπιστε καὶ διεστραμμένη 1, Οὐκ ἂν τὸ διεστραμμένη προσέθηκεν, εἰ μὴ τὴν τοῦ δόγματος ἑώρα διαστροφήν. Οὕτω στηλιτεύσας πρότερον τὴν ἀσέβειαν, ἐπιφέρει τὴν ἴασιν, παράλογον ἡγησάμενος διὰ τὴν πατρικὴν ἀπιστίαν, τὸν παῖδα μὴ τῆς κοινῆς σωτηρίας ἀπύνασθαι. Τὸ μὲν οὖν δαιμόνιον ἀοράτως φλεγόμενον ᾤχετο ἀμετ ταστρεπτί· ὁ δὲ παῖς θείας γαλήνης ἀπήλαυσε. Τότε προσελθόντες οἱ μαθηταὶ ἅτε τῆς αὐτοῦ σοῦ φίας ὑπάρχοντες φοιτηταί, καὶ τῆς ἀληθείας ἐκζη τηταὶ, καὶ τοῦ ὄντος ἐρευνηταί, καὶ ζητοῦσε μαθεῖν τί τὸ κωλύσαν αὐτοὺς, μὴ φυγαδεῦσαι τὸν δαίμονα ᾤοντο γὰρ μήπως εἰσί τινα πνεύματα πονηρὰ μὴ κατεπτηχότα τὴν ἐκείνων ἰσχύν. Τί οὖν ὁ Σωτήρ; Οἱ Ισόκωλα τε τῆς αὐτοῦ σοφίας με ἐρευνηταὶ.HOMILIA XXIII.
ἐπιδέεται· ἀλλ' ὁ τὰ κεκρυμμένα εἰδὼς, καὶ τοῖς intuetur occulta, et recessus cordis pervadit, non
τῆς καρδίας εμβατεύων κρυπτοῖς, οὐ πρὸς τὸν ἔξω
θεν ἀπεῖδεν σχηματισμὸν, ἀλλ' ἀνακαλύπτει τὸ ἔν
δοθεν δύσπιστον· ᾔδει γὰρ, ὡς σχήματι μὲν ἤχει
σεμνῷ, καὶ λόγος αὐτῷ ἐγκεκαλυπτο εὐπρεπής,
σχολιᾷ δὲ γνώμῃ καὶ οὐκ ὀρθῇ καμπύλως ἀντιβολεί.
Διὰ τοῦτό φησιν· «"Ω γενεὰ ἄπιστε καὶ διεστραμ
μένη!, μονονουχί λέγων· Τί μέμψιν προσάγεις
τοῖς μαθηταῖς, καὶ οὐ σαυτὸν αἰτιᾶ διχονοούση ψυχή
προσερχόμενος; Οἱ γὰρ μαθηταὶ πολλοὺς ἀπήλασαν
δαίμονας τῶν προσελθόντων αὐτοῖς μετὰ πίστεως.
Οὐ γὰρ ἂν ἔλεγον· «Κύριε, καὶ τὰ δαιμόνια ἡμῖν
ὑποτάσσεται ἐν τῷ ὀνόματί σου;» Οὐ μεμάθηκας,
ὡς πίστις ἅπαντα κατορθοί; Πίστει ὁ ἑκατόνταρχος
τοῦ παιδὸς εἰλήφει τὴν ἴασιν· πίστει ἡ θαυμαστή
αἱμόρρους εἰργάσατο τὴν ἐπαινουμένην κλοπήν. "
Πίστις ἀπήλασε τὸν ἐνοχλοῦντα δαίμονα τὸ τῆς
Χαναναίας θυγάτριον. Πῶς οὖν αὐτὸς διψυχῶν ἀδυ
ναμίαν ἐπιτάττεις τοῖς μαθηταῖς; «Ο γενεὰ ἄπιστε
καὶ διεστραμμένη!, Αλλ' ἐπειδὴ οὐ πρὸς μόνον
τὸν ἄνθρωπον, ἀλλὰ πρὸς πᾶσαν τὴν κατ' αὐτὸν γενεὰν τὸ τῆς ἀπιστίας καὶ διαστροφῆς ἐπιτίθησιν
ἔγκλημα, ἐξεταστέον καὶ κατ' ἄλλον τρόπον τοῦ ῥητοῦ τὴν διάνοιαν. ᾿Αλλὰ πρὸ τούτου διαλαβεῖν τὴν
τῶν πολλῶν δόξαν διορθωσώμεθα. Οἱ μὲν τῷ φαινομένῳ προσέχοντες, καὶ μύοντες τὰ τῆς ψυχῆς αἰσθητήρια, οὐ δαιμόνων ἐπήρειαν, ἀλλὰ χυμῶν περιττό -
τητα, τῶν δαιμονόντων τὸ πάθος ορίζονται, ὅταν ἡ
τῆς μελαίνης χολῆς ἐπικράτεια κατά τινας περι
όδους διὰ τῆς ἀναθυμιάσεως ἐπιθολώσῃ τοῦ ἐγκεφάλον τὰς μήνιγγας· δηλοῖ δὲ τοῦτο, ὅ τε βρασμώδης
αλόνος ὅλου τοῦ σώματος, καὶ ἡ τῶν ἄρθρων περίψυξιν. Ταῦτα μὲν οἱ τοῖς φυσικῶς μόνοις προσέχον
τες· οἱ δὲ ὕλης μέν τινα ἐπικράτειαν ἐπὶ τῶν δαι
μονώντων, οὐδ᾽ ἐτιοῦν παραβλάπτειν φασίν, ἀλλ'
ἀμέσως ούτωσὶ τοὺς δαίμονας παραφέρειν τὸν νοῦν
τοῦ πάσχοντος, καὶ τὰς φρένας ἐπιθολοῦν, καὶ ἄγειν
ὅπη καὶ ὅπως τὸ κινοῦν ἀκάθαρτον πνεῦμα βούλεται. Τοιαῦτα γοῦν ἀμφότεροι λέγοντες, τῆς ὀρθῆς
καὶ πρεπούσης διαμαρτάνουσι κρίσεως. Οἱ μὲν γάρ
εἰσιν ἀσεβεῖς, οἱ δὲ ἀμαθεῖς. Ἡ δὲ ἀλήθεια μέσον
ἱσταμένη τούτων τῶν ἐκ διαμέτρου κακῶν τὴν ὑπέρπτωσιν, καὶ τὴν ἔλλειψιν διαπέφυγεν. Οὔτε γὰρ ὕλη
χωρὶς ἐνεργείας δαιμονικῆς τὴν τοιαύτην παραφορὰν ἀπεργάζεται, οὔτε ὁ δαίμων ἀμέσως οὕτω δ:-
ενοχλεί. 'Αλλ' ἡνίκα παραδίδοται τοῖς ἀρρήτοις κριμασιν ὁ ἄνθρωπος τῷ ἐχθρῷ, καὶ ἐκδικητῇ, τότε
τὴν ἐπικρατοῦσαν ὕλην τὰ μάλιστα σκοπήσας αὐτὸς,
ταύτῃ κέχρηται, οἱονεὶ ῥάβδῳ, καὶ μάστιγι πρὸς τὴν
* Luc. x. 17.
”
externuín corporis habitum spectavit, sed internam
patefacit infidelitatem. Videbat enim, quod corpore
quidem ad gravitatem composito accederet, et dem
cente verecundaque oratione uteretur animo
vero pravo versutoque supplicaret. Ideo inquit:
• O generatio incredula, atque perversa!» perinde
ac si diceret Quid culpam in discipulos confers,
nec potius te ipsum accusas, quod duplici corde
accedis? Discipuli enim multos abegere damones ab
his, qui cum fide confugerunt ad ipsos. Nonne enim
dixerunt: «Domine, etiam dæmonia subjiciuntur
nobis in nomine two **?, Nescis omnia effici file.
Fide centurio filii sui salutem obtinuit; ddle 146
admiranda hæmorrhoissa laudabile furtum fecit.
Fides damonem infestantem ejecit a filia Clananas.
Qui igitur ipse duplex animo discipulis impotentiæ culpam imponis? O generatio incredula, et
perversa! Sed quoniam non uni tantum homini,
sed omnibus ejus ætatis, infidelitatis et perversi
tatis exprobrat crimen, alio modo dicti sententia
inquirenda est. Verum antequam huc explicemus,
multorum corrigamus opinionem. Enimvero qui,
φuod oculis objectum est, modo considerant, sensusque animi occludunt, non dæmonum violentiæ, sed
humorum abundantiæ dæmoniacorum morbum adscribut, cum scilicet magua vis atra bilis certis quibuslam periodis evaporando pelliculas cerebrum
ambientes offuderit; hujusque rei indicio esse volunt, aestum agitationemque totius corporis, rigoremque membrorum. fiæc sane, qui naturali: us
solum causis mentem adjiciunt. Alii vero maderiæ vim, ne tantillum quidem energuarenis uo
eere dicunt; sed a demonum improbitate immediate abalienari mentem, ac temere sensns offuscari patientis dicunt, et agitari quo, et qua ratione
immundo spiritui noventi placuerit. Haec utrique
dicendo a recta, et congruente sententia aberrant.
Alii enim impii sunt, alii indocti; veritas vero in
borum medio consistens veluti a defectu, excessuque horum oppositorum per diametrum vitiorum recedit. Neque enim humores absque dæmonum
opera usque adeo mentem conturbant, neque damon
immediate ita divexat: sed simul atque occultis Dei
judiciis traditus est homo inimico et ultori, tunc
ille humoris materiam maxime dominantem obserans, ea uti virga, seu verbere utitur ad malum
incutiendum. Quod enim hæc flagella sint ad immoderatos animos compescendos, adhibita, facile ex
Francisci Scorsi notæ.
Oralione uteretur. Ex c. G. supplevi qua
deerant in P. hæc: Καὶ λόγο; αὐτῷ ἐγκεκάλυπτο
εὐπρεπής.
Duplex animo. Διψυχῶν, pro quo in P. prave
scriptum διψῶν.
Lur
Demonum improbitate. In mss. P. et G. legi-
᾿Αλλὰ μέτως ούτωσί, sed τὸ ἀλλὰ μέσως in
ora correctum est in G.; et recte meo quidem judicio mutalis: ccentibus, et translatis litteris, ita ἀλλ'
ἀμέσως.
In horum medio consistens. Gregorius Theo
logus veritatem medium appellat, quod ejus dictum
laudatur in cone. Florent. his verbis: Medium vera
nullum vobis venit in mentem præter veritatem ¿
quo etiam Greg. Theologus illam nomine vocat:
Medium, inquit, cum dico, veritatem dico (Orat. 1,
De theolog.)