Diplomatic text · vision-corrected transcription of the Migne scan (complete), over scholarios OCR (cleaned, language-split) — PG column chips mark the printed columns.
Notice from Fabricius's Bibliotheca Graeca (Harles ed.)Notitia ex Bibliotheca Fabricii ed. Harles.
col. 527–528page 1 of 548
PG 142:527βυτέρου του Βλεμμίδου Επιτομὴ λογικῆς, ξυγγραφεῖσα Ιωάννη Δουκί τε καὶ βασιλεῖ τῷ Βατάτζη περί που το ατλβ' ἔτος τὸ σωτήριον, κατὰ δὲ τὸ αχε' ἐν Αὐγούστῃ τῶν Βίνδελικῶν τυπωθεῖσα, ἤδη δὲ τύποις β' ἐκδοθεῖσα μετὰ τῆς Ἐπιτόμου αὐτοῦ Φυσικῆς· ἐφεξῆς δὲ ὅτε Περὶ σώματος καὶ περὶ ψυχῆς ἐκτεθεῖται τοῦ αὐτοῦ λόγος· μεθ' ἧς δ περὶ τῆς αὐτῆς ὑποθέσεως τῆς ψυχῆς, Θεοφάνους τε του Μηδείας καὶ Γενναδίου τοῦ Σχολαρίου, καὶ τελευταῖον ὅτε Περὶ πίστεως καὶ ἀρετῆς καὶ ἀσκήσεως τοῦ αὐτοῦ Βλεμμίδου, προηγουμένης τούτων τῆς καθολικωτέρας αὐτοῦ ἐπιστολῆς..... Ιωαννίτου του
NICEPHORUS BLEMMIDA.
episcopis aut imperatori videatur, sive quid secus sericordiam, populis tuis sancire, et inde non
fiat, minime ipse sequar neque assentiar ullo modo: neque enim rationem habebit Deus causationum nostrarum et cupiditatum, sed rationes reposcet de veritate, justitia, divinisque legibus et
statutis.
EPISTOLA VIII.
Ejusdem, ad eumdem, de eadem re.
Memento Scripturæ, quæ jubet contristare potius homines quam Deum. Tibi vero, imperator,
cur grave videatur, justitiam, temperantiam, mimodo nullum inco:nmodum reportare, sed potius
operibus bonis conciliare Dei misericordiam? quid
justius, quam si episcopus quisque jubeatur, velit
nolit, ad dioecesim suam redire? Annon hoc debitum solvere tenentur, idque canone sancitum
est? nonne pastorum præsentia potest, hoc præsertim tempore, populum ad preces excitare? Que
enim alia spes Christiani est nisi quæ in precibus
posita est? Quod si cupiunt in hac urbe habitare,
dividaut illam inter se, etc.
NICEPHORUS BLEMMIDA
NOTITIA
(Fabr. Bibliotheca Græca ed. Harles, tom. VIL, p. 670. )
Nicephorus Blemmida, abbas, circa aunum Christi 1255 designatus a Theodoro Lascari imperatore
patriarcha Constantinopolitanus, munus nou adiit, sed presbyteri dignitate et monastico habitu contentus vixit. Confer de illo Boivinium ad Niceph. Gregoram, pag. 728, et Aliatium contra Creygthonum,
p. 614 seq., et ad Georgium Acropolitam, pag. 254, et De consensu lib. 11, cap. 14, § 4, ubi epistolam
cjus encyclicam de pellice imperatoris Michaelis Palæologi, Marcesina, in Gregorij Thaumaturgi monasterium irrumpente et a Blemmida, abbate, repulsa [alii aliter narrant hane historiołam] Græce
edidit et Latine (qua lingua etiam apud Odoricum Raynaldum tom. XIV Annal. (a) ex Allatii versione
legitur (b). Libros Blemmidæ duos de Spiritu sancto laudat Manuel Caleca libro i contra Græcos. Indicio,
inquit, nobis suut Nicephori Blemmidæ, monachi et presbyteri, cujus in omni virtute et sapientia nomen
insigne apud omnes est, duo ad Theodorum (Ducam) Lascarim, regem, libri de Spiritu sancto conscripti,
quibus indicatur ex Filio et per Filium substantiam habere, a sanctis Patribus traditum (c). In editis prior
horum librorum Jacobo, Bulgaria archiepiscopo, posterior imperatori, Laseari, inscriptus est. Prodierunt Græce et Latine ad calcem tomi XIII Annal. ab Raynaldo editi cum versione Allatii Rom. 1646
fol. et in ejusdem Allatii Græcia orthodoxa, tom. I, pag. 4-60, ibid. 1652, 4. Ad eumdem Dueam Lascarin scripsit librum (d) De imperatoris institutione 'Orolov dei elvai z'v Basiàća, qui in variis bibliothecis
occurrit ms. Etiam in bibl. Vindoboneusi (e), sic uti fuit interpolatus a Georgio Galesiota, Magnæ
Eccles. CP. diacono et Georg. Œnæota: De quæstionibus quibusdam dogmaticis ad eumdem Lascarin.
el orationem de fide ad monachos monasterii, a se exstructi, cujus inde xτhtopa se vocal, alque
(a) Ad. an. 1235, num. 76.
(b) Add. G. Cave, Hist. litt. de SS. Ecct. tom. II,
p. 304 seq.; Cas. Oudin. Comm. de SS. Eccl. 1. III,
p. 221; Hamberger. in Z. N. v, p. 398, Saxium
in Onom. II, p. 312 seq. et alios, quos hic et ego
in Introd. in Hist. L. Gr. II, part. 1, pag. 520, laudavimus. (HARL.)
(c) Nic. Blemmide, De processione Spir. sancti, ad imper. Ducam Lascarim, in cod. Escorial.
teste Pluero in Itiner. per Hispan. p. 182. Fragmentum in cod. Medic. Laurent. 12, n. 3, plut. 6,
uti videtur Bandin. Cat. codd. Gr. 1,
p. 121.
In cod. bibl. publ. Paris. 1305, n. 40, de proces-
sione Spir. sancti a Filio et per Filium, et n. 14,
de quæstionibus quibusdam ad imp. Theodoruni
Ducam Lascarim. (HARL.)
(d) Locum exinde producit Allatius, De libris
ecclesiasticis Græcor. p. 121.
(e) In cod. Vindob. 125, n. 5. Plura de eo dabit
Laimbec. comment. vII, p. 480 sqq. et de Georgio
Galesiota laudat idem Allatium, De Georgiis, p.
383. In bibl. Paris. publ. cod. 3030. Reliquorum opusculorum codd. omissis iis, quos Montfaucon in bibl. biblioth. mss. memoravit, paulo
post siniul, ut chartæ parcam, indicabo. (HARL.)
Blemmida opera, sed non omnia, Lipsia prodierunt anno 1784, sub hoc titulo: Nixpópov povaσtov xal mpeoβυτέρου του Βλεμμίδου Επιτομὴ λογικῆς, ξυγγραφεῖσα Ιωάννη Δουκί τε καὶ βασιλεῖ τῷ Βατάτζη περί που το ατλβ' ἔτος
τὸ σωτήριον, κατὰ δὲ τὸ αχε' ἐν Αὐγούστῃ τῶν Βίνδελικῶν τυπωθεῖσα, ἤδη δὲ τύποις β' ἐκδοθεῖσα μετὰ τῆς Ἐπιτόμου
αὐτοῦ Φυσικῆς· ἐφεξῆς δὲ ὅτε Περὶ σώματος καὶ περὶ ψυχῆς ἐκτεθεῖται τοῦ αὐτοῦ λόγος· μεθ' ἧς δ περὶ τῆς αὐτῆς ὑποθέ
σεως τῆς ψυχῆς, Θεοφάνους τε του Μηδείας καὶ Γενναδίου τοῦ Σχολαρίου, καὶ τελευταῖον ὅτε Περὶ πίστεως καὶ ἀρετῆς καὶ
ἀσκήσεως τοῦ αὐτοῦ Βλεμμίδου, προηγουμένης τούτων τῆς καθολικωτέρας αὐτοῦ ἐπιστολῆς..... Impensis Ιωαννίτου του
Karl Nixov Lips. Brettcopf, 1784. 8°. At hujus editionis exemplaribus omnibus in Orientem transmissis, nullum
jam in partibus nostris invenire est. Hanc autem editionem ab Harlesio, qui circa annum 1800 Fabricii Bibliothecam
hovis curis auctam edebat, ignoratam fuisse eo magis nobiscum mireris, quod Breitkopßus iste qui Blemmidam
ediderat, idem ille typographus sit quo Harles:us usus est in recusione Bibliothecæ Fabricii, ut ex titulo in fronte
vuluminum posito apparet.
col. 529–530page 2 of 548
PG 142:529βασιλικός κληθεὶς ἀνδριάς· ἔστι δὲ καὶ μονασταῖς καὶ παντὶ σπουδαίῳ λυσιτελής.: Νόμος ἀρχῆς θεν συμβαίνων τοῖς πράγμασι τοὺς ὑπηκόους εἰσφέρειν τῷ βασιλεῖ.
NOTITIA.
libros tres instructionis ad monachos memorat Labbeus, pag. 88 seq. et 94 bibl. nov. uns. Encomium Greg.
Nazianzeni, et expositionem versuum ejus pag. 111. Isagogen in Arist. de cœlo et quod mundus non sit
ab æterno, pag. 114. Historiam de S. Paulo et Patribus, qui in Lotro monte solitariam vitam egerunt,
elegantissime et ad antiquum succum conscriptam habere se testatus est Allatius, p. 244, ad Georg.
Acropolitam. In Vaticana, ut ab eodem Allatio discimus, ms. legitur 16yos, 8c knzoráiŋ ti ßaoiǹɛi,
βασιλικός κληθεὶς ἀνδριάς· ἔστι δὲ καὶ μονασταῖς καὶ παντὶ σπουδαίῳ λυσιτελής. Incipit: Νόμος ἀρχῆς
θεν συμβαίνων τοῖς πράγμασι τοὺς ὑπηκόους εἰσφέρειν τῷ βασιλεῖ. Logicam e quatuor, et Physicam
e duobus ms. bibl. Augustanæ Græce (non simul etiam Latine, ut a Caveo (h) traditum) edidit
Joh. Wegelinus, Augustanus. Augustæ Vindel. 1605, 8. Utraque junctim (Logica enim putov 8:6hfor
dicitar in Physica, p. 32) scripsit Blemmidas in gratiam Joannis Ducæ, et Physicæ p. 264 seq. inseruit Fragmentum exegeseos suæ in Psalmos (i), cujus alia apospasmatia servantur mss. in bibl. Vindobo-
(f) Blemmide De quinque vocibus Latine prodiit
Joach. Perionio interprete Basil. 1512, 8, et Ratio
de compendiaria arte disserendi et de Astrolabio, una
cum aliis aliorum scriptis, interprete Georgio
Valla, Venet. 1498, fol. Hoc de Astrolabio ad Nicephormin Gregoranı sunt, qui referant. (FABRIC.)
De Georg. Valle opere v. supra de Nic. Gregoræ
scriptis ad n. 31. Nic Blemm. De quinque vo•
cibus. eur sint hæ solum, pars est et quidem caput 9 logices, ut ex indice capp. apud Iriart. I. c.
paz. 198 cognoscere licet. Græce illa particula est
edita cum Pselli Introduct, in ser philosophiæ modos,
ejusd. compendio quinque vocum et decem prædicamentorum philosophiæ; cum Georg. Pachymer. De sex philosophia definitionibus, etc. Venet.
in 8. V. Catal. bibl. Leidensis, p. 163 et 165.
Exemplo illius bibl sunt quædam Græce adscripta.
(HARL.)
Nicephori Blemm'de Epitome logica e quataor mss. jam primum Græce edita a J. Wegelino
Auguste Viniel. 1693, 8. Eadem e Græco idiomate in Latinum versa a J. Wegelino, ibid. 1607,
8. Henm. Goetz dedit in Mem. bibl. Dresd. 11,
p. 593 seq. plenos titulos Wegelin. edit. Niceph.
Hemm. Epitome logic. etc. 1605, 8; et ejusdem
Epit. physica, 31 gravissim, capitum, cum fragı.
insuper exegeseos in psalmum v. quibus non
tantum physica, sed etiam geographica pertractantur, etc. Ang. Vind. 1605, 8. Fabric, in
emendandis notavit: quod separation deinde utra.
que Latine etiam Wegelin, vul, avit, Physicam qui
dem Blemmidæ a 1605 et physicam (quod vero vitium esse videtur, et scribendum fuisse logicam],
1607, 8. Atque de edit, et versione Th. Wegelini
ann. 1606 Aug Vindel, vid. Brucker in Hist, crit.
philos. tom. II, p. 545, qui ex dedicat. Wegelīni
quædam excerpsit, notat banc physicam jani editam esse inter opp. Damasceni a Jac. Billio, Paris.
1577 et 1603; cum vero hoc Blemmidae physicum
compendium non integrum referre, sed 17 tantum
capita. Idem Weg. notat, inter G. Vallæ opp. ejus
esse physiologiam, totam ad verbum ex Biemmida, sed hujus nomine suppresso, transcriptam,
sed obscure, etc. In bibl. August. Vindel, sunt,
teste Reisero in Cat. p. 77, n. 5, Nic. Blemmidæ,
De sophisticis elenchis, n. 5; Nic. Blemm. et Georgii Pachymeræ Epit. philosophica, complectens
logicam, ethicam, physicam; n. 6 et 7 Niceph.
Jogica, exemplari du, lò, altero autem alicubi mutilo; ex hoc duplici codice edidisse cum versione
Latina, analysi, argumentis et adnotationibus, J.
Wegelinum, adnotat Reiser., qui pag. 91 alios August. Vindel. codd. nominal; n. 71, Nic. Blemm.
Epitom. Isagogic. de logica; et libr. n, elementorum physicorum: n. 72, logica et physica, addita
mɔta: ‹ Codex priore antiquior et correctior, nec
misi pagella deest initio, quamvis prioribns pagelis noa parum arrosis, › Dresda in bibl. Elect.
Epitome logica, de quo cod. v. Goetzit Mem, bibl.
Dresd. 11, p. 293. Monachi, in bibl. elect. cod. 103
Introductions dialecticæ et physicæ libri u. In
cod. 151 Logica et commentarii in sex posteriora
prædicamenta (Catal. codd. Gr. p. 42. et 60).
(Catal, codd. G. P. 2. el. Logica.
(V. Lambec. Comm. VII, p. 183, ibique notam
Kollarii.) In cod. 93, Epitome physica, divisa
in capp. 32, et in cod. 94. tribuitur Nicephoru
Blemmide logica, in capp. 36 diviša: perperam
vero eidem attribuitur syntagma philosophicum:
de qua re plura scripsi supra ad Catal. Scriptorum
Nicephori Gregoræ, n. 10. V. Lambec. 1. c. p.
505, n. 2, 375 seq. et 382. In cod. 95, n. 1,
Nic. Blemin. logica; n. 3, physica: e quibus cod.
Wegelini edit. posse haud mediocriter emendari
ac suppleri, monet Lambec. p. 376. la codd.
96, 97, logica, in cod. 98, pars logices et in cod.
99, fragmenta quædam illius. V. Lambec. I. c. p.
383, 386, 387. Florentiæ, in bibl. Laurent. Niceph. Blemm. logica in col. 8. plut. 71, et cod.
16, n. 16, plut. 87, Isagogic. epitomes lib. 1,
qui logicam, et liber it, qui physicam continet. -
in cod. Escorial, de logica, philosophia, anima, al
de duobus elementis, quibus mundus constat: ejusdem aut alterius Nicephori, unonachi Polemite,
De logica. V. Pluer. Itinerar. par Hisp. p. 183.
In bibl. publ. Paris. de anime facultatibus in cod.
1999. Logica in cod. 2099, 2100, 2102, 2103 et
2104. Opusculum ineditum De sophisticis elenchis, in codd. 1937 et 1938. Introductio ad phi·
losophiam in cod. 1998, continet logicam et physicam, 1999, physicam, 2000, iterum physicam comprehendit, et 2001, lib. 11, De dialectica. Physica
in cod. 2099, 2160, 2101, 2133 et 2134; in cod.
Naniano 266, Venet. V. Cat. codd. Gr. Nan. p. 454.
In bibl. Regi‹ Taurmensi, Epitome physices, in
cod. 2.1. Expositio logices, et De physica auscultatione, in cod. 262, (Cal. codd. Gr. pag. 371.)-
In bibl, Regia Matrit. cod. 59, Epitome isagogica
et logices et physicæ, lib. it, de quo eud. copiosus
est Iriarte, Cat. codd. Gr. p. 197 seq. (HABL.)
(h) In priore ed.; nam in ed. Basil. 1745, p. 305,
est correctum. (HARL.)
(i) Conf. Oudin. toin. III, p. 223, de codice potissimum Vindobonensi. In codice modo memorato
Matritensi sunt ex Nic Blemm. explanatione in octavum Psalmum cap. 32, aut potius in h. cod. 31.
Iriarte tamen, p. 199, observat, primum Nesselium
diserte tradidisse in parte i Catalogi, in cod.
382 Vindob. librum eumdem divisum esse in cap.
32, tum contra Fabric. nostrum monet, Bleanindam fragmentum exegeseos suæ in Psalmos physico libro non inseruisse, sed potius subjecisse propier argumenti cognationem, quippe cum Bleminida in memorata exegesi, ut in toto fere physices libro, de ratione cœlorum, quorum suprem
Artificis magnificentiam regius vates in Psalmo
In cod.
Va mirifice prædical, disseruisset.
Co shin. 102, Nic. Blemmidæ expositio in Psalmos;
commentarium in illos excipit expositio in Cantica
canticorum; quæ quidem num ejusdem sit auctoris, neche, non exprimitur, teste Montfaucon in
Bibl. Coist. p. 178. Idem commentarius est su
col. 531–532page 3 of 548
PG 142:531λόγος περὶ τῆς ἁγίας Τριάδος, περὶ ούρων ποίημα τοῦ λογιωτάτου καὶ σοφωτάτου Βλεμμίδου: Τῶν ἀσθενῶν ὑέλια μάθε τρισκαίδεκα • περὶ αἱμάτων, κανὼν εἰς τὰς κρίσεις τῶν αἱμάτων τῆς φλεβοτομίας τῶν ἀσθενῶν, γνώσεις καὶ θεραπείαι τῶν ἀνθρώπων. περὶ οἰκήσεων Γεωγραφίαν
nensi, in qua etiam reperitur λόγος περὶ τῆς ἁγίας Τριάδος, quemadmodum Ingolstadliensis et Vaticana
habent ejus Encomium in S. Joannem evangelistam, et your De anima et corpore, atque De fide, virtute
ac religione opuscula. In Vindobonensi præterea sunt περὶ ούρων ποίημα τοῦ λογιωτάτου καὶ σοφωτάτου
Βλεμμίδου incipit: Τῶν ἀσθενῶν ὑέλια μάθε τρισκαίδεκα • tum περὶ αἱμάτων, sive κανὼν εἰς τὰς κρίσεις
τῶν αἱμάτων τῆς φλεβοτομίας τῶν ἀσθενῶν, (quæ duo carmina in alio codice tribuuntur Maximo Plaŋudæ). Vide Lambecium, lib. vi [part. 11, p. 249, Koll.]. Præterea ɛldŋsıç tŵv larpıxŵv µézpwv, el diaγνώσεις καὶ θεραπείαι τῶν ἀνθρώπων. Denique geographicum περὶ οἰκήσεων opusculum, Γεωγραφίαν
quvontixhv vocat Salmasius pag. 276 Epist. Demonstrationem quod individuis vita non sit præfinita,
memorat in Apparatu Possevinus. Vide et infra, in Nicephorus Monachus. (FABR.) Reliquorum opuscuļorum codd. h. 1. simul indicabo. In bibl. Cesar. Vindob. exstant: in cod 20, n. 2, opuscula quatuor
Įṇedica, a Fabr. modo Græce designata: 1) Notitia mensurarum medicarum; 2) Canticum s. carmen
de judicando de sanguine phlebotomiæ ægrotorum; 3) Canticum de urinis ægrotorum; 4) Cognitiones
et curationes morborum humanorum in 150 divisæ. (Lambec. VI, part. 11, pag. 249 seq.) Cantica tamen n. 2 et 3 in cod. Cæsar. Vind. 269, 11. 9, tribuuntur Maximo Planudæ, teste Lambec. V,
p. 450.
Eadem vero duo opusc. De urinis et De sanguine phlebotomie Nic. Blemm. tribuuntur in codd. 40.
p. 5, et 42, n. 2. V. Lambec. VI, pag. 355 et 359. In eadem bibl. Cæs. cod. 42, n. 19, exstat Nic.
Plemm. Fragmentum geographicum. (Lambec. VII, p. 179.) — Geographiæ compendium est in codd.
bibl. Taurin. 232 et 244 (Cat. codd. Gr. p. 318 et 373). Mediolani, in bibl. Ambrosiana, teste Montfauc. in Diario Ital, p. 14. Matriti, in bibl. Escor. Geographia compendiaria; ordo et canou in 13
signa, quæ videntur in hominis ægritudinibus; et de cognitionibus illarum, maxime de illarum curatione, auctore Pluero, 1. cit. In cod. bibl. publ. Paris. 1414, (secundum auctorem Cat. codd. II, p.
316.) 1) Nic. Blemm. Geographiæ compendium, sive potius Dionysii Alexandrini Orbis Descriptio, soluta
pratione explicata. 2) Ejusdem aliud Compendium, ubi de terra, illius magnitudine et climatibus disse.
ritur: opus regi cuidam orthodoxo inscriptum. In bibl. Coislin. 388, Nic. Blemm. Geographia synoptica. Sed Montfaucon, in Bibl. Coist. p. 599, Hæc, ait, Geographia ab homine imperito et insulso
descripta fuit, ac vix credam, esse Nic. Blemmidæ, viri, ut sua ætate, docti. Hic regiones, flumina,
prbes, non quales erant et vocabantur tempore scriptoris, sed quales ex vetustioribus geographis perperam et indocte consarcinatæ sunt, repræsentantur. › Goetz tamen in Mem. bibl. Dresdensis, II, p.
394, ait caput physicæ epitomes tricesimum in Wegelin. edit. agere mapi olxhoɛwv, quod Fabr. tanquam
opusculum geographicum ex Lambecio laudasset. In cod. Coislin. 208, Scholia Niceph. Blemm. in
Odas Mosis et aliorum, cum paraphrasi et manu Tinerilli scr. ann. ab Incarnatione 1656. V. Montfauc.
Bibl. Coisl. p. 267. Florentiæ, in cod. Laur. Medic. orat. De regno. (Bandin. I, p. 121, n. 31) el
libell. De fide ad monachos monasterii a se exstructi. (Bandin. III, p. 399, cod. 16, plut. 87, n. 17.) —
In bibl. puhl. Paris. orat. De custodia cardis, in codd. 1091, n. 41; 1101, n. 41; 1145, n. 4.
in laudem S. Joannis Theologi, in codd. 1225, n. 1. Vita Pauli Latrensis, in cod. 1195, n. 19.
animi facultatibus, in cod. 1999, n. 3. De cœlo et quod mundus sit æternus, (quod est cap. 24 lib. physic.) in eodem cod.; et in codd. 2999, n. 3, ac n. 4, De vacuo (h. e. cap. 30 ejusd. operis) et in 2100,
n. 5, De cœto, sole, luna, sideribus et diebus. Opusc. (ab aliis Maximo tributum) De urinis, in codd.
2303, 11. 3; 2315, n. 5; et 2671, n. 6. De auri conficiendi ratione in cod. 2529, n. 10.
ac 2309, n. 9, cum scholiis margini adjectis; Methodus inveniendi Paschalis, in cod. 1050, n. 4,
p. 199, tom. II, catal. In bibl. Reg. Taurinensi, Serm. de animæ necessitate et de cognitione ‘hominum,
in cod. 331, quorum duorum opusculor. neque Caveus facit mentionem, neque Fabricius, V. Catal.
codd. Gr. Taur. pag. 414 et 415. In cod. Matrit. 59, ex orat. Nic. Blemin. ad monachos instruendos, sive ex ejus typico, orat. de fide cum duplici scholio, et De virtute atque exercitatione. V. Iriarte.
1. c. p. 199. - In codd. Escorial. De fide, cum variis; De nomine et verbo; Introductoriæ in Aristot.
Physicam Epitomes liber xv, et secundus, teste Pluero 1. cit. Monachii, in bibl. elector. Bavar. cod.
108, Nic. Blemm. encomium in Joannem evangelistam; oratio De unima; or. De corpore; Enarratiopes in aliquot psalmos; De fide; De virtute et vita religiosa. In cod. 152, Nic. De cœlo. (cat. codd. gr.
p. 42 et 60.) Add. supra vol. IV, pag. 206, sub fin. et p. 220, et infra, vol. XII, ubi de medicis et chemicis agitur, etc., et Kollar, in Supplem. ad Lambecii comm. pag. 663 seq. (HARL.)
2220, n. 6.
cod. bibl. publ. Paris. 155 (in quo etiam Comin.
în Cantica canticorum, eidem Nicephoro attribuius.) In cod. 810 (in Psalm, 1-x, XIV, L, LXXIII.)
in codd. 2099 et 2100, in Psalmum vitt, comm.
etiam subjectús est capp. physices. In cod.
Escorial. Expositio in illud Psalmogr. Lunam et
piellas, quas tu fundasti, teste Pluero, in Itin.
per Hispan. p. 183. In codd. bibl. Taurin. 105,
Orat.
De
idem comment. in Psalmos. V. Cat. codd. Gr. pag.
Ib. in cod. 130, Nic. interpretatio titulorum Psalmorum, et quam ob causam dictus quilibet fuerit, quam a Nicephoro commentario šuo
Psalmorum forte præmissain fuisse suspicatur auet.
catal. mem. p. 230. In cod. 311 ejus:, bibl.
fin. sunt Nic. Blemmidæ et aliorum scriptor. eccles. bymui et proces. (HARL.)
Two Orations on the Procession of the Holy Spirit, from Leo Allatius' Graecia OrthodoxaDe processione Spiritus sancti orationes duae, ex Leonis Allatii Graec. orthod.
col. 533–534page 4 of 548
De processione Spiritus sancti orationes duæ, ex Leonis Allatii Græc. orthod.
PG 142:533ΝΙΚΗΦΟΡΟΥ ΤΟΥ ΒΛΕΜΜΙΔΟΥ ΛΟΓΟΣ ΠΡΩΤΟΣ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΩΝ ΔΙΑ ΧΡΗΣΕΩΝ ΓΡΑΦΙΚΩΝ, ΔΙ' ΥΙΟΥ, ΚΑΙ ΕΞ ΥΙΟΥ ΘΕΟΛΟΓΕΙΣΘΑΙ ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΤΟ ΑΓΙΟΝ. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΝ ΒΟΥΛΓΑΡΙΑΣ ΙΑΚΩΒΟΝ. α. Εστι μοι πάθος, ὅπερ ἐξαγγελῶ· καὶ γὰρ ὁ λό γος πρὸς ἀκέστορα ἱερὸν, καὶ ὅσοι τῆς αὐτῆς ἐπι στήμης αὐτῷ. Ἐγὼ τοῖς σοφοῖς παῤῥησίᾳ λαλῶ, καὶ οὔτε μοι δέος ἐκκαλύπτοντι τὴν διάνοιαν· ἡ γὰρ βεβαίωσιν, ἢ διόρθωσιν ἡ ἄπταιστος κρίσις ἐπαγάγοι τοῖς λεγομένοις. Απόφοις δὲ διαλεγόμενος υπου στέλλομαι, καὶ μάλισθ' ὅτε περὶ Θεοῦ φθέγγομαι. δέδοικα γὰρ τὸ μὴ ξυνιέναι αὐτούς, ὡς ἐντεῦθεν ἐπ σφαλῆ πρὸς τὸν λόγον ὑπόνοιαν ὑφορώμενος. Εἰ δὲ τῷ ἀσέφῳ συνέλθοι τὸ φίλερι, τότε καὶ πρὸς τὸ λέ γειν ὅλως ὀκνῷ τε καὶ ἀναδύομαι. Ὥσπερ γὰρ οὐκ ἀποδεκτὸς ὁ θρασέως καὶ ἀπερισκέπτως θεολογών (ἡνιοχεῖσθαι γὰρ τὴν θεολογίαν φόβῳ χρεών, ὡς ἂν μὴ πρὸς ἀπωλείας ὤσειεν ολισθήματα), παραπλησίως καὶ ὁ φιλονείκως ἀκροώμενος, καὶ τρόπῳ παντί πρὸς τὸ ἀντιλέγειν ὁρῶν, ἀποπεμπταῖος καὶ ἀποτρο ποιοι. Ερις γὰρ κακόχαρτο; ταράττει καὶ συγχεί τὴν ἀλήθειαν. Εἰ δὲ καὶ γλῶσσαι πολλαί εἰσιν αἱ συγγενεῖσα: πρὸς τὸ αὐτὸ, πῶς οὐκ ἂν δόξειαν τοῖς πολλοῖς περιγινόμεναι μιᾶς ἑτερο ρεποῦς; εἰ δὲ καὶ ὧν αἱ ὑπεροχαί, πῶς εἰς ἀγαθὸν ἀποβαίη τῷ ἀνυμ φώνῳ τὸ ἀληθευτικών, κατά γε δή τοὐμφανές; Ει β'. Οὕτως ἐν τούτοι; ἔχων, οὕτω πάσχων ἐπεὶ πρὸς σοφοὺς νῦν ὁ λόγος, καὶ εἰρήνην ζητοῦντας τὴν ἐν Χριστῷ καὶ διώκοντας, πεπαρρησιασμένως ἐγὼ περὶ τοῦ προκειμένου ζητήματος· τὸ δὲ ἐστιν, εἰ δι' Υἱοῦ τὸ ἅγιον ἐκπορεύεται Πνεῦμα παρὰ Πα τοῖς, ἢ μὴν ἐκ Πατρίς προσεχῶς, ἀλλ' οὐ δι' Υἱοῦ. Καὶ ὅτι μὲν τὸ πρῶτον πολλοὶ τῶν ἱερῶν διδασκάλων παρέδοσαν, οὐδεὶς δὲ τὸ δεύτερον, οἶμαι δὴ πάντα μαρτυρήσειν ἄνδρα θειογραφικών εὐθύτητα διοικού
DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORATIO I.
ΝΙΚΗΦΟΡΟΥ ΤΟΥ ΒΛΕΜΜΙΔΟΥ
ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΩΝ ΔΙΑ ΧΡΗΣΕΩΝ ΓΡΑΦΙΚΩΝ, ΔΙ' ΥΙΟΥ, ΚΑΙ ΕΞ ΥΙΟΥ ΘΕΟΛΟΓΕΙΣΘΑΙ ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ
ΤΟ ΑΓΙΟΝ.
ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΝ ΒΟΥΛΓΑΡΙΑΣ ΙΑΚΩΒΟΝ.
ORATIO PRIMA
DEMONSTRANS SANCTORUM PATRUM TESTIMONIIS PER FILIUM, ET EX FILIO
SPIRITUM SANCTUM DICI.
AD JACOBUM BULGARIE ARCHIEPISCOPUM.
(Ex Leonis Ailatii Grecia orthodoxa, tom. 1.)
α. Εστι μοι πάθος, ὅπερ ἐξαγγελῶ· καὶ γὰρ ὁ λό
γος πρὸς ἀκέστορα ἱερὸν, καὶ ὅσοι τῆς αὐτῆς ἐπιστήμης αὐτῷ. Ἐγὼ τοῖς σοφοῖς παῤῥησίᾳ λαλῶ, καὶ
οὔτε μοι δέος ἐκκαλύπτοντι τὴν διάνοιαν· ἡ γὰρ
βεβαίωσιν, ἢ διόρθωσιν ἡ ἄπταιστος κρίσις ἐπαγά
γοι τοῖς λεγομένοις. Απόφοις δὲ διαλεγόμενος υπου
στέλλομαι, καὶ μάλισθ' ὅτε περὶ Θεοῦ φθέγγομαι.
δέδοικα γὰρ τὸ μὴ ξυνιέναι αὐτούς, ὡς ἐντεῦθεν ἐπ:-
σφαλῆ πρὸς τὸν λόγον ὑπόνοιαν ὑφορώμενος. Εἰ δὲ
τῷ ἀσέφῳ συνέλθοι τὸ φίλερι, τότε καὶ πρὸς τὸ λέγειν ὅλως ὀκνῷ τε καὶ ἀναδύομαι. Ὥσπερ γὰρ οὐκ
ἀποδεκτὸς ὁ θρασέως καὶ ἀπερισκέπτως θεολογών
(ἡνιοχεῖσθαι γὰρ τὴν θεολογίαν φόβῳ χρεών, ὡς ἂν
μὴ πρὸς ἀπωλείας ὤσειεν ολισθήματα), παραπλη
σίως καὶ ὁ φιλονείκως ἀκροώμενος, καὶ τρόπῳ παντί
πρὸς τὸ ἀντιλέγειν ὁρῶν, ἀποπεμπταῖος καὶ ἀποτροποιοι. Ερις γὰρ κακόχαρτο; ταράττει καὶ συγχεί
τὴν ἀλήθειαν. Εἰ δὲ καὶ γλῶσσαι πολλαί εἰσιν αἱ
συγγενεῖσα: πρὸς τὸ αὐτὸ, πῶς οὐκ ἂν δόξειαν τοῖς
πολλοῖς περιγινόμεναι μιᾶς ἑτερο ρεποῦς; εἰ δὲ καὶ
ὧν αἱ ὑπεροχαί, πῶς εἰς ἀγαθὸν ἀποβαίη τῷ ἀνυμ
φώνῳ τὸ ἀληθευτικών, κατά γε δή τοὐμφανές;
1. Morbum, quo alicior, in lucem proferam: ad
medicum enim sacrum oratio dirigitur, et omnes
alios, qui iisdem ac ille disciplinis præditi sunt.
Ipse cum doctis palaın libereque sermones cunfero nullusque me senзa aperientem timor invadit: namque infallibile judicium dicta vel corrifet, vel comprobabit. Cum vero sciolos alloquor,
reprimo me, et potissimum cum de Deo verba ficio; vereor etenim, ne dum ipsi rem non capiunt,
falsi mihi suspicionem appingant. Quod si imperito
contentionis studium accedit, tum loqui detrecto,
et de circulis subducer. Quemadmodum enim
nullo modo admitti debet, qui audacter et inconsiderale de rebus divinis loquitur (necesse quippe
est, Theologiam timore dirigi, ne in excidium
precipites agat), pari ratione, qui contentiose aures
exhibet, et modis omnibus contradictionem ambit,
ejiciendus est, et exsecrandus. Contentio siquidem
malis gaudens confundit, turbatque veritatem.
Quod si et sermones plerique in idem una simui
concurrant, quomodo non videbuntar multis unius,
qui in alteram partem inclinat, potiores esse? Ει
si eorum fuerint, qui in dignitatibus sunt, qua ratione veritas ipsa in bonum illi, qui contraria
sentit, in conspectu aliorum veretur?
β'. Οὕτως ἐν τούτοι; ἔχων, οὕτω πάσχων ἐπεὶ
πρὸς σοφοὺς νῦν ὁ λόγος, καὶ εἰρήνην ζητοῦντας
τὴν ἐν Χριστῷ καὶ διώκοντας, πεπαρρησιασμένως
ἐγὼ περὶ τοῦ προκειμένου ζητήματος· τὸ δὲ ἐστιν,
εἰ δι' Υἱοῦ τὸ ἅγιον ἐκπορεύεται Πνεῦμα παρὰ Πατοῖς, ἢ μὴν ἐκ Πατρίς προσεχῶς, ἀλλ' οὐ δι' Υἱοῦ.
Καὶ ὅτι μὲν τὸ πρῶτον πολλοὶ τῶν ἱερῶν διδασκάλων
παρέδοσαν, οὐδεὶς δὲ τὸ δεύτερον, οἶμαι δὴ πάντα
μαρτυρήσειν ἄνδρα θειογραφικών εὐθύτητα διοικού
2. Cum ita me habeam, et ita afficiar, et ad pe
ritos oratio sit, cosque, qui pacem in Christo qua'-
runt, et procurant, libere aperteque de proposita
questione edisseram, quæ erit: an per Filium
Spiritus sanctus a Patre procedit, an vero ex Patre absque medio, et non per Filium. Et primum
quidem a multis sanctis doctoribus traditum fuisse,
secundum a nemine, existimo omnes homines, qui
in sacris litteris excrciti sunt, et æquitate dirigun-
col. 535–536page 5 of 548
PG 142:535μενον. Οὐχ ἧττον δὲ καὶ ἡμεῖς ἐν τρισὶν Επιστολαῖς φθάσαντες ὑπεμνήσαμεν. γ'. Ὅτι δὲ τὸ μὴ τοῖς Εὐαγγελίοις σαφῶς τὴν φωνὴν ἐντετάχθαι, τοῦτο δὴ τὸ πρόχειρον εἰς ἀντι λογίαν πολλοῖς, οὔτι που τοῦ δόγματος ἀφαιρεῖται τὸ εὐπαράδεκτον, ἡ τῶν θεολογησάντων ἀξιοπιστία παρίστησιν, ἐπεὶ μηδ᾽ ἐξεῖναι ἀπιστεῖν τοῖς ὑπὸ τῶν θεοφόρων ἀνδρῶν εἰρημένοις, ἀλλ' ἀπόδειξιν εἶναι τοῦ λόγου τὸ ἐκείνων ἀξιόπιστον, πάσης δυνά μεως λογικῆς καὶ ἀντιλογικῆς ἰσχυρότερον ὁ τῆς θεολογίας ἐπώνυμος ἐν τοῖς Στηλιτευτικοῖς ἀποφαίνεται. Ο γὰρ τοῖς εὐαγγελισταῖς ἐμπνεύσας, αὐτὸς ἐκεῖνος καὶ τοῖς λοιποῖς θεηγόρος ἐνέπνευσε, καὶ Θεοῦ τωναὶ τὰ τῶν ὅλων ἁγίων ἅγια συγγράμματα. δ'. Τὸ δὲ λέγειν αὐτὰ νενωθεῖσθαι παρὰ τῶν Πνευματομάχων, ἠλίθιον, ἐπεὶ κατ' οὐδὲν ὅλως τῇ αἱρέσει συμβάλλεται τὸ δι᾽ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὁμολογεῖσθαι προοδικῶς εἶναι παρὰ Πατρός, εἰ μὴ τοὐναντίον ἅπαν, καὶ καταβάλλει ταύτην, καὶ ἀναι ρεῖ. Τῇ μὲν γὰρ κτίσμα βλασφημεῖται τὸ Πνεῦμα, τῷ δ' ἐκ τῆς οὐσίας αὐτῆς κηρύττεται τοῦ Υἱοῦ, καὶ ὁμοούσιον Πατρὶ καὶ Υἱῷ. Τίνα δ' ἂν ἔχοι καὶ λόγον τὰ τὴν τοιαύτην κακουργίαν ταῖς ἀπανταχοῦ τῆς οἰκουμένης ἱεραῖς ἐνσκῆψαι βίβλοις τῶν τοσούτων ἁγίων ὁμοῦ, καὶ τὴν παραφθορὰν οὕτω γενέσθαι παγκόσμιον τοῖς τῶν μεγάλων Πατέρων συγγράμμασι, καὶ μηδένα τῶν πρὸ ἡμῶν τὴν λύμην ἐπισημήνασθαι; Οὐκ ἔστι τοῦτο, οὐκ ἔστι· διανοίας τὸ τοιοῦτον ἀνάπλασμα κακοδαίμονος. ε'. Πῶς δὲ καὶ ὅσοι κατά Ρωμαίων γεγράφασι τὰ τῆς ἔριδος μετὰ τὸ σχίσμα καὶ τὴν διάστασιν, πρὸς μὲν τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα εἶναι οὐσιω δῶ;, ὡς εἶχον, ἀντέστησαν, πρὸς δὲ τὸ δι' Υἱοῦ παρὰ τοῦ Πατρός, οὐδαμῶς, μᾶλλον μὲν οὖν οἱ λογιώτεροι, καὶ συνηγοροῦντες αὐτῷ κατεφάνησαν. Κάντεῦθεν ἐπιχειροῦντες ἀνασκευάζειν τὸν ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Καὶ ὅτι τοῦθ' οὕτως ἔχον ἐστὶν, ἐκ τῆς ἱερᾶς Οπλοθήκης μανθάνομεν. "Οπως δὲ ἡ βίβλος αἰδέ σιμος ἦν τοῖς τότε τῶν λογίων ἀνδρῶν λογάσι, καὶ περισπούδαστος εἰσέπειτά τε καὶ ἕως ἡμῶν περίπυστος καὶ ἐξαίρετος, καὶ οὐδείς ποτε κατ' αὐτῆς, οὐδὲ τῶν πάντῃ ἀπηναιδευμένων κινῆσαι γλώσσαν όλως τετόλμηκεν, ἐπεὶ καὶ βιαιότερον ἐνίσταται πρὸς τὴν υἱήθεν τοῦ Πνεύματος πρόοδον, αὐτὰ βο διαπρυσίως τὰ πράγματα. Εν ταύτῃ 'Ρωμαίοι δια λογικοῖς νόμοις εἰσάγονται ῥῆσιν τοῦ σοφωτάτου Κυρίλλου προτείνοντες εἰς σύστασιν τοῦ σφῶν αὐτῶν δόγματος, οὕτως ἔχουσαν Τρεπτὸν δὲ οὗτοι που τὸ Πνεῦμα ἐστίν· ἢ εἴπερ τὸ τρέπεσθαι νοσεῖ, ἐπ' αὐτὴν ὁ μῶμος τὴν θείαν ἀναδραμεῖται φύ σιν, εἴπερ ἐστὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, καὶ μὴν καὶ τοῦ Υἱοῦ, τὸ οὐσιωδῶς ἐξ ἀμφοῖν, ἕως ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ προερχόμενον Πνεῦμα. Τίς ούν ἡ ἀπολογία πρὸς τοὺς ἐκ Ρώμης κατανοήσωμεν. ῾Ο μακάριος οὗτος πατὴρ Κύριλλος τὰς πολ λὰς τῶν ἡμετέρων λόγων προφάσεις προαναι τῶν σύντομον εὐθὺς τῇ τῶν ἀσαμῶν συν
NICEPHORI BLEŊMIDÆ
tur, suo testimonio comprobaturos. Et nos item μενον. Οὐχ ἧττον δὲ καὶ ἡμεῖς ἐν τρισὶν Επιστολαῖς
φθάσαντες ὑπεμνήσαμεν.
· non minus hanc rem tribus epistolis, jam percensuimus
3. Quod vero in Evangeliis plane vox illa inserta
non est, quod plerique ad contradicendum arripiunt, dognati nihilominus non officere probatur
corum fide digno testimonio, qui res theologicas
pertractarunt; quando nec in mostra pole-late
esse, Deiferorum Patrum dictis non credere, sed
eorum auctoritatem dicti demon-trationem esse,
facultate omni logica et contradictoria validiorem,
cui a theologia nomen est, in invectivis adversus
Julianum decernat. Qui enim evangelistis inspiravit, ille idem et aliis diviniloquis verba dictavit, et
Dei voces sunt sanctorum omnium sacrosancta
monuinenta.
4. Et dicere eadem ab illis qui Spiritui adversantur, corrupta fuisse, stultum est se fatuum,
cum nihil id omnino ad hæresim conferat, per Filium Spiritum Banicum fateri g Patre procedere,
sed penitus eam rejicit ac refellit. Hac etenim
Spiritus creatura impie admodum asseritur, illo
ex ipsa Filii essentia prædicatur, et ejusdem cum
Palre et Filio essentiæ. Et quamnam probabilitatem habuerit, simile facinus in universos totius
orbis sacros libros tantorum sanctorum simul
desæviisse, et corruptelam adeo universaļem
fuisse, nullumque ante nos tantam noxam indicasse? Non fuit unquam, non est: mentis miser,
ac infelicis commentum id est.
γ'. Ὅτι δὲ τὸ μὴ τοῖς Εὐαγγελίοις σαφῶς τὴν
φωνὴν ἐντετάχθαι, τοῦτο δὴ τὸ πρόχειρον εἰς ἀντι
λογίαν πολλοῖς, οὔτι που τοῦ δόγματος ἀφαιρεῖται
τὸ εὐπαράδεκτον, ἡ τῶν θεολογησάντων ἀξιοπιστία
παρίστησιν, ἐπεὶ μηδ᾽ ἐξεῖναι ἀπιστεῖν τοῖς ὑπὸ
τῶν θεοφόρων ἀνδρῶν εἰρημένοις, ἀλλ' ἀπόδειξιν
εἶναι τοῦ λόγου τὸ ἐκείνων ἀξιόπιστον, πάσης δυνάμεως λογικῆς καὶ ἀντιλογικῆς ἰσχυρότερον ὁ τῆς
θεολογίας ἐπώνυμος ἐν τοῖς Στηλιτευτικοῖς ἀποφαί
νεται. Ο γὰρ τοῖς εὐαγγελισταῖς ἐμπνεύσας, αὐτὸς
ἐκεῖνος καὶ τοῖς λοιποῖς θεηγόρος ἐνέπνευσε, καὶ
Θεοῦ τωναὶ τὰ τῶν ὅλων ἁγίων ἅγια συγγράμματα.
δ'. Τὸ δὲ λέγειν αὐτὰ νενωθεῖσθαι παρὰ τῶν
Πνευματομάχων, ἠλίθιον, ἐπεὶ κατ' οὐδὲν ὅλως τῇ
αἱρέσει συμβάλλεται τὸ δι᾽ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον
ὁμολογεῖσθαι προοδικῶς εἶναι παρὰ Πατρός, εἰ μὴ
τοὐναντίον ἅπαν, καὶ καταβάλλει ταύτην, καὶ ἀναιρεῖ. Τῇ μὲν γὰρ κτίσμα βλασφημεῖται τὸ Πνεῦμα,
τῷ δ' ἐκ τῆς οὐσίας αὐτῆς κηρύττεται τοῦ Υἱοῦ, καὶ
ὁμοούσιον Πατρὶ καὶ Υἱῷ. Τίνα δ' ἂν ἔχοι καὶ λόγον
τὰ τὴν τοιαύτην κακουργίαν ταῖς ἀπανταχοῦ τῆς
οἰκουμένης ἱεραῖς ἐνσκῆψαι βίβλοις τῶν τοσούτων
ἁγίων ὁμοῦ, καὶ τὴν παραφθορὰν οὕτω γενέσθαι
παγκόσμιον τοῖς τῶν μεγάλων Πατέρων συγγράμ
μασι, καὶ μηδένα τῶν πρὸ ἡμῶν τὴν λύμην ἐπιση
μήνασθαι; Οὐκ ἔστι τοῦτο, οὐκ ἔστι· διανοίας τὸ
τοιοῦτον ἀνάπλασμα κακοδαίμονος.
ε'. Πῶς δὲ καὶ ὅσοι κατά Ρωμαίων γεγράφασι
τὰ τῆς ἔριδος μετὰ τὸ σχίσμα καὶ τὴν διάστασιν,
πρὸς μὲν τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα εἶναι οὐσιω
δῶ;, ὡς εἶχον, ἀντέστησαν, πρὸς δὲ τὸ δι' Υἱοῦ
παρὰ τοῦ Πατρός, οὐδαμῶς, μᾶλλον μὲν οὖν οἱ λογιώτεροι, καὶ συνηγοροῦντες αὐτῷ κατεφάνησαν.
Κάντεῦθεν ἐπιχειροῦντες ἀνασκευάζειν τὸν ἐκ τοῦ
Υἱοῦ. Καὶ ὅτι τοῦθ' οὕτως ἔχον ἐστὶν, ἐκ τῆς ἱερᾶς
Οπλοθήκης μανθάνομεν. "Οπως δὲ ἡ βίβλος αἰδέ
σιμος ἦν τοῖς τότε τῶν λογίων ἀνδρῶν λογάσι, καὶ
περισπούδαστος εἰσέπειτά τε καὶ ἕως ἡμῶν περίπυστος καὶ ἐξαίρετος, καὶ οὐδείς ποτε κατ' αὐτῆς,
οὐδὲ τῶν πάντῃ ἀπηναιδευμένων κινῆσαι γλώσσαν
5. Quanam item ratione quicunque adversus
Latinos post dissidium et schisma, quæ in dissidio
erant, conscripserunt, ex Filio Spiritum sanctum
esse essentialiter, pro viribus adversati sunt; per
Filium vero a Patre nequaquam, imo potius inter
cos peritiores, veluti patroni illius causanı susce
perunt, inde argumenta sumentes ad refellendum
et illud: Ex Filio. Idque ita se habere ex libro,
cui Sacrum Armamentarium nomen est, discimus.
Librum porro tunc temporis doctorum virorum
præcipuis in veneratione fuisse, postea ab aliis
magno studio conquisitum, nostra hac ætate maxime celebratum, atque in honore habitum, et
neminem unquam, etiam eorum, qui pudore de- όλως τετόλμηκεν, ἐπεὶ καὶ βιαιότερον ἐνίσταται
posito omnia inverecunde tentant, adversum eum
linguam movere ausum esse, cum el violentius
Spiritus processioni ex Filio adversetur, res ipsæ
satis luculenter clamant. In eo Latini, uti in dialogis fieri amat, introducuntur, sapientissimi Cyrilli
dictum ad propriam opinionem corroborandam
proponentes; verba Cyrilli sunt: Mutabilis vero
minime est Spiritus; nam sí mutationi esset obnoxius, ipsi divinæ naturæ defectus ascriberetur, siquidem Dei, et Patris, nec non et Filii est, qui essentialiter ex utroque, ex Patre scilicet per Filium,
Spiritus profluit. Expendamus porro quænam ad
eos, qui Ruma convenerant, responderunt: Beatus hic Pater Cyrillus multas nostrarus: rationum
πρὸς τὴν υἱήθεν τοῦ Πνεύματος πρόοδον, αὐτὰ βο
διαπρυσίως τὰ πράγματα. Εν ταύτῃ 'Ρωμαίοι δια
λογικοῖς νόμοις εἰσάγονται ῥῆσιν τοῦ σοφωτάτου
Κυρίλλου προτείνοντες εἰς σύστασιν τοῦ σφῶν αὐτῶν
δόγματος, οὕτως ἔχουσαν Τρεπτὸν δὲ οὗτοι που
τὸ Πνεῦμα ἐστίν· ἢ εἴπερ τὸ τρέπεσθαι νοσεῖ,
ἐπ' αὐτὴν ὁ μῶμος τὴν θείαν ἀναδραμεῖται φύ
σιν, εἴπερ ἐστὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, καὶ μὴν
καὶ τοῦ Υἱοῦ, τὸ οὐσιωδῶς ἐξ ἀμφοῖν, ἕως ἐκ
Πατρὸς δι' Υἱοῦ προερχόμενον Πνεῦμα. Τίς ούν
ἡ ἀπολογία πρὸς τοὺς ἐκ Ρώμης κατανοήσωμεν.
῾Ο μακάριος οὗτος πατὴρ Κύριλλος τὰς πολ
λὰς τῶν ἡμετέρων λόγων προφάσεις προαναιτῶν σύντομον εὐθὺς τῇ τῶν ἀσαμῶν συν-
col. 537–538page 6 of 548
PG 142:537λαβῶν προορᾷ προσήνεγκε τὴν σαφήνειαν. Εἰ πὼν γὰρ οὐσιωδῶς ἐξ ἀμφοῖν τὸ Πνεῦμα προέρχεσθαι, τὸν ἤγουν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ, συντόμως ἐπήγαγε. Τὸ δὲ διὰ τῆς τοιαύτης επαγωγῆς συνε αγόμενον οὐδὲν ἕτερον ἢ τὸ ἐκ μόνου τοῦ Πα τρὸς τὸ Πνεῦμα προέρχεσθαι, οὐ μὴν καὶ ἐκ τοῦ Γιοῦ. Εἰ γὰρ καὶ τοῦτ᾽ ἦν, οὐκ ἂν τῆς τοιαύτης τῷ ἁγίῳ προσθήκης ἐδέησεν. Οἱ ἐκ Ρώμης πρὸς ταῦτα· Τοίνυν οὐδ᾽ ἡμεῖς σφαλλόμεθα, ἀκολούθως τῷ θείῳ τούτῳ Πατρὶ ἐκ Πατρὸς μὲν καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λέγοντες ἐκπορεύεσθαι, ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ τὴν ἐξ, ἀντὶ τῆς διὰ καὶ νοιῦντες καὶ ἑρμηνεύοντες· ἀλλ' δ, και, σύνδεσμος, φασὶν οἱ πρὸς ἔλεγχον χωροῦντες αὐτῶν, ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ παρ' ὑμῶν προστιθέμενος οὐκ ἐᾷ τοιαῦτα λέγειν, ὑμᾶς προφανῶς, ἐλέγχων, ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λέγοντες ἐκπορεύεσθαι, καθ' ὁποῖον σημαινόμενον ἐπὶ τοῦ Πατρὸς τὴν ἐξ εκλαμβάνεσθε κατὰ τὸ αὐτὸ καὶ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ νοεῖτε ταύτην καὶ λέγετε. Τοίνυν ἢ καὶ ἐπ' ἀμε μῖν τῷ Πατρὶ δηλαδὴ καὶ τῷ Υἱῷ τὴν ἐξ πρό θεσιν κατὰ τὴν αὐτὴν σημασίαν τιθέατε· καὶ πῶς οὐκ ἐναντιοῦσθε τῷ θείῳ Πατρὶ, τὴν μὲν ἐξ ἐπὶ τοῦ Πατρὸς, τὴν δὲ διὰ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ ἐκφωνήσαντες, ἢ καὶ ἐπ' ἀμφοῖν ἀντὶ τῆς διά, τὴν ἐξ λαμβάνετε, διὰ τοῦ Πατρὸς, καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λέγοντες ἐκπορεύεσθαι, καὶ δότε λοιπὸν ἡμῖν ἕτερον, ἐξ οὗ τὸ Πνεῦμα διὰ τῶν δύο τού των ἐκπορεύεσθαι λέγεται. Κατ' ἄλλην γὰρ ἐπὶ τοῦ Πατρὸς, καὶ κατ' ἄλλην ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ σημα σίαν τὴν αὐτὴν καὶ μίαν πρόθεσιν ἐκλαμβάνεσθαι, παρὰ τοῦ συμπλεκτικοῦ τούτου συνδέσε γιου βιαίως κωλύεσθε, καθὰ προειρήκαμεν. Το γὰρ ἀσυνδέτως λέγειν, ἢ γράφειν ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἐκ τοῦ Υἱοῦ, καὶ ὑμεῖς ὡς βάρβαρον καὶ ἀδιανόητον ἀποφεύγετε. Ταῦτα μὲν ἐκ τῆς ἱερᾶς Οπλοθήκης. ς'. "Αλλος δέ τις τῶν ἐκκρίτων δηλαδὴ καὶ αὐτὸς τοῖς ἐκ Ρώμης διαλεγόμενος, ἐπειδὴ προείλετο δεί ξαι, μηδ' όπωσοῦν ἀλλήλοις ἐναντία ὄντα κατά γε τὸ ἀληθὲς τὰ παρὰ τῶν ἁγίων λεγόμενα, κἂν δικῇ τοῖς ἀπερ σκέπτοις. Ην ἂν, φησίν, ἐναντία. εἰ πρὸς τὸ αὐτό, καὶ κατὰ τὸ αὐτό, καὶ τοῦ αὐτοῦ ὄντα σημαντικά, παρὰ μὲν τῶν, ἀπεβάλλοντο, παρὰ δὲ τῶν, ἐνεκρίνοντο. Οὕτω γοῦν καὶ ἐν τούτοις ὁ Χριστὸς Ἐκ τοῦ Πατρός, ὄρη, τὸ Πνεῦμα ἐκπο μευόμενον. Καὶ τάχα πάντα ἀναφέρων πρὸς τὸν Πατέρα ὡς πρὸς πρώτην αἰτίαν, καὶ τὴν τοῦ Πνεύματος ἐκπόρευσιν αὐτῷ ἀνατίθησι. Καὶ ὁ μὲν μέγας Αθανάσιος οὕτως εἶπε· Τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς, ὡς παρὰ τοῦ Λόγου τοῦ ἐκ τοῦ Πα τρὸς ἐκπορευόμενον. ῾Ο δὲ Νύσσης εἰπὼν, τὸν Υἱὸν εἶναι προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, τουτέστι τοῦ Πατρός, ἑξῆς λέγει, τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ προσεχώς ἐκ τοῦ πρώτου. Ο Σοφός Κύριλλος προφανώς εἴ ρηκεν, ἐξ ἀμφεῖν, δηλαδὴ τοῦ Πατρὸς καὶ Υίου, ἀλλ' ἐφερμηνεύων, πῶς τὸ ἐξ ἀμφοῖν, εἶπεν, ἐπήγαγεν, ἕως ἐκ τοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ. Ο μέντοι Δαμασκηνός Ἰωάννης τὸ ἐκ Πατρὸς λέγων ως ἐκ πρώτης ἀρχῆς καὶ πρώτης αἰτίας, οὐκ ἐκ τοῦ Υιος, φησίν, ὡς ἐκ πρώτης ἀρχῆς, καὶ οὐκ ἀπη
DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORATIO I.
λαβῶν προορᾷ προσήνεγκε τὴν σαφήνειαν. Εἰ- tergiversationes præcidens, compendiosam illico obπὼν γὰρ οὐσιωδῶς ἐξ ἀμφοῖν τὸ Πνεῦμα προέρ
χεσθαι, τὸν ἤγουν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ, συντόμως
ἐπήγαγε. Τὸ δὲ διὰ τῆς τοιαύτης επαγωγῆς συνε
αγόμενον οὐδὲν ἕτερον ἢ τὸ ἐκ μόνου τοῦ Πα
τρὸς τὸ Πνεῦμα προέρχεσθαι, οὐ μὴν καὶ ἐκ τοῦ
Γιοῦ. Εἰ γὰρ καὶ τοῦτ᾽ ἦν, οὐκ ἂν τῆς τοιαύτης
τῷ ἁγίῳ προσθήκης ἐδέησεν. Οἱ ἐκ Ρώμης πρὸς
ταῦτα· Τοίνυν οὐδ᾽ ἡμεῖς σφαλλόμεθα, ἀκολούθως τῷ θείῳ τούτῳ Πατρὶ ἐκ Πατρὸς μὲν καὶ ἐκ
τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λέγοντες ἐκπορεύεσθαι, ἐπὶ
τοῦ Υἱοῦ τὴν ἐξ, ἀντὶ τῆς διὰ καὶ νοιῦντες καὶ
ἑρμηνεύοντες· ἀλλ' δ, και, σύνδεσμος, φασὶν οἱ
πρὸς ἔλεγχον χωροῦντες αὐτῶν, ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ παρ'
ὑμῶν προστιθέμενος οὐκ ἐᾷ τοιαῦτα λέγειν, ὑμᾶς
προφανῶς, ἐλέγχων, ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ
τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λέγοντες ἐκπορεύεσθαι, καθ'
ὁποῖον σημαινόμενον ἐπὶ τοῦ Πατρὸς τὴν ἐξ
εκλαμβάνεσθε κατὰ τὸ αὐτὸ καὶ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ
νοεῖτε ταύτην καὶ λέγετε. Τοίνυν ἢ καὶ ἐπ' ἀμε
μῖν τῷ Πατρὶ δηλαδὴ καὶ τῷ Υἱῷ τὴν ἐξ πρόθεσιν κατὰ τὴν αὐτὴν σημασίαν τιθέατε· καὶ
πῶς οὐκ ἐναντιοῦσθε τῷ θείῳ Πατρὶ, τὴν μὲν ἐξ
ἐπὶ τοῦ Πατρὸς, τὴν δὲ διὰ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ ἐκφωνή
σαντες, ἢ καὶ ἐπ' ἀμφοῖν ἀντὶ τῆς διά, τὴν ἐξ
λαμβάνετε, διὰ τοῦ Πατρὸς, καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ
Πνεῦμα λέγοντες ἐκπορεύεσθαι, καὶ δότε λοιπὸν
ἡμῖν ἕτερον, ἐξ οὗ τὸ Πνεῦμα διὰ τῶν δύο τού
των ἐκπορεύεσθαι λέγεται. Κατ' ἄλλην γὰρ ἐπὶ
τοῦ Πατρὸς, καὶ κατ' ἄλλην ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ σημα
σίαν τὴν αὐτὴν καὶ μίαν πρόθεσιν ἐκλαμβάνεscurarum syllabarum enuntiationi addidit expositionem. Cum enim dixisset, estentialiter ex utroque
Spiritum profluere, illud ex Patre nempe per Fi..
linn, concise subnesuit. At quod ex simili inductione colligitur, nihil aliud, infert quam ex solo
Patre Spiritus processionem, non autem ex Filio.
Nam si id esset, similis additionis opus non fuisset.
Ad hæc, qui Roma advenerant: Neque nos itaque
fallimur dictis divini hujusce Patris inhærentes,
cum a serimus ex Patre, et ex Filio Spiritum procedere; altamen in Filio ex præpositionem loco illius per intelligimus, et interpretamur. Sed conjun -
clio et, inquiunt, qui eos refellere conabantur,
Filio a vobis annexa, ea quæ dicitis, manifesto con-
[utat, cum ex Patre et ex Filio Spiritum procedere
dicitis, in quo significatu in Patre præpositionem
ex assumitis, in eodem et in Filio vos eam accipitis
et fatemini. Quare, aut in utroque, in patre nempe
et Filio, ex præpositionem in eodem significatu astruitis, et quomodo divino Patri non adversamini,
qui ex in Patre, per autem in Filio dictitat; aut
in utroque, loco illius per, ex præpositionem assumitis, per Patrem, et per Filium Spiritum asserentes
procedere, et assignate nobis alium, ex quo Spiritus
per hos duos procedere dicatur. Secundum enim
unum significatum in Patre, et secundum alium in
Filio unam eamdemque præpositionem accipere conjunctione illa copulativa, ut jam diximus, impedimini. Nam absque copula effari, aut scribere, ex
Patre, ex Filio, vos quoque veluti barbarum et inco
gitabile vitatis. Et hæc quidem ex divino armamentario.
σθαι, παρὰ τοῦ συμπλεκτικοῦ τούτου συνδέσε
γιου βιαίως κωλύεσθε, καθὰ προειρήκαμεν. Το
γὰρ ἀσυνδέτως λέγειν, ἢ γράφειν ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἐκ τοῦ Υἱοῦ, καὶ ὑμεῖς ὡς βάρβαρον καὶ ἀδιανόητον
ἀποφεύγετε. Ταῦτα μὲν ἐκ τῆς ἱερᾶς Οπλοθήκης.
6. Alius ctiam vir eximius et præstans cum Latinis, sermonem conserens, cum sibi proposuisset
demonstrare nullo modo, si veritas attendenda
est, sibi, quæ a sanctis dicuntur adversari, Jicet
id videatur imperitis, Adversarentur utique, inquit,
si de eodem, et secundum idem, idem significantia
ab his quidem rejicerentur, ab aliis approbarentur.
Sic itaque in similibus Christus asseruit, Spiritum
ex Patre procedere, et omnia forte Patri referens
ς'. "Αλλος δέ τις τῶν ἐκκρίτων δηλαδὴ καὶ αὐτὸς
τοῖς ἐκ Ρώμης διαλεγόμενος, ἐπειδὴ προείλετο δεί
ξαι, μηδ' όπωσοῦν ἀλλήλοις ἐναντία ὄντα κατά γε τὸ
ἀληθὲς τὰ παρὰ τῶν ἁγίων λεγόμενα, κἂν δικῇ τοῖς
ἀπερ σκέπτοις. Ην ἂν, φησίν, ἐναντία. εἰ πρὸς τὸ
αὐτό, καὶ κατὰ τὸ αὐτό, καὶ τοῦ αὐτοῦ ὄντα
σημαντικά, παρὰ μὲν τῶν, ἀπεβάλλοντο, παρὰ
δὲ τῶν, ἐνεκρίνοντο. Οὕτω γοῦν καὶ ἐν τούτοις
ὁ Χριστὸς Ἐκ τοῦ Πατρός, ὄρη, τὸ Πνεῦμα ἐκπο·
μευόμενον. Καὶ τάχα πάντα ἀναφέρων πρὸς τὸν tanquam prin cause, illi quoque Spiritus proces
Πατέρα ὡς πρὸς πρώτην αἰτίαν, καὶ τὴν τοῦ
Πνεύματος ἐκπόρευσιν αὐτῷ ἀνατίθησι. Καὶ ὁ
μὲν μέγας Αθανάσιος οὕτως εἶπε· Τὸ Πνεῦμα
ἐκ τοῦ Πατρὸς, ὡς παρὰ τοῦ Λόγου τοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον. ῾Ο δὲ Νύσσης εἰπὼν, τὸν
Υἱὸν εἶναι προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, τουτέστι τοῦ
Πατρός, ἑξῆς λέγει, τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ προσεχώς
ἐκ τοῦ πρώτου. Ο Σοφός Κύριλλος προφανώς εἴρηκεν, ἐξ ἀμφεῖν, δηλαδὴ τοῦ Πατρὸς καὶ Υίου,
ἀλλ' ἐφερμηνεύων, πῶς τὸ ἐξ ἀμφοῖν, εἶπεν,
ἐπήγαγεν, ἕως ἐκ τοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ. Ο μέντοι
Δαμασκηνός Ἰωάννης τὸ ἐκ Πατρὸς λέγων ως
ἐκ πρώτης ἀρχῆς καὶ πρώτης αἰτίας, οὐκ ἐκ τοῦ
Υιος, φησίν, ὡς ἐκ πρώτης ἀρχῆς, καὶ οὐκ ἀπηsionem ascribit. Et magnus quoque Athanasius ita
locutus est: Spiritus ex Patre, quemadmodum
ex Verbo, quod ex Patre est, procedens. Nyssenus
autem cum dixisset, Filium esse immediate ex
primo; Patre scilicet, subdit, Spiritum per eum qui
immediate est, ex primo. Sapiens Cyrillus palam
fassus est, ex utroque, Palre nempe et Filio, sed
modum enarrans, quomodo ex utroque, addidit, ex
Patre scilicet per Filium. Et Joannes Damascenus,
ex Patre affirmans tanquam e primo principio, et
prima causa, non ex Filio, ait, tanquam ex primo
principio, nec prohibuit dici ex filio, tanquam ex co
qui immediate, vel per eum qui immediate est;
idem enim valet ex, et per præpositio: idque sole-
col. 539–540page 7 of 548
PG 142:539γόρευσε τὸν ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ὡς ἐκ τοῦ προσεχούς, ἤτοι διὰ τοῦ προσεχούς. Ταυτὸν γὰρ δύναται ἡ διὰ πρόθεσις καὶ ἡ ἐξ. Καὶ τοῦτο σύνηθες καὶ αὐτῇ τῇ Γραφῇ, καὶ τοῖς ἁγίοις Πατράσιν οὐκ ἀγνοούμενον. Καὶ εἰ μὲν ἐκ τοῦ Υἱοῦ ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ, καὶ εἰ ἐξ ἀμφοῖν, ὁμοίως δὲ καὶ εἰ ἐκ πρώτης μὲν αἰτίας τοῦ Πατρὸς, ἐκ τοῦ προσεχούς δὲ τοῦ Υἱοῦ, ἀπερ φησὶν ὁ μέγας ᾿Αθανάσιος, ο μέγας Κύριλλος, ο Νύσσης Γρη γόριος, οὐκ ἂν ὁ σοφὸς Ιωάννης ἀντιφθέγξαιτο, ἀλλ' ἐρεῖ καὶ αὐτὸς ὅτι, οὕτως καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα. Διὰ τοῦ Υἱοῦ γάρ, φησὶ καὶ αὐτὸς, ὡς ισοδυναμούσης τῆς διὰ καὶ τῆς ἐξ. Εἰ δὲ ὡς ἐκ πρώτης αἰτίας, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ λέγοι τις, ὅπερ εἶπε τῶν ἁγίων οὐδεὶς, καὶ ἀντιφθέγξεται, καὶ μέγα βοήσει. Ἐπὶ τοσοῦτον καὶ ταῦτα. γ ζ', Πολλοὺς δὲ καὶ ἄλλους τῶν νεωτέρων εὑρίσκο μεν ενισταμένους μὲν πρὸς τὸν ἐκ τοῦ Υἱοῦ, κατα σκευάζοντας δὲ καὶ μάλα γενναίως τὸ, δι' γιοῦ. Καθ' ἣν προδιεσημηνάμεθα δήλωσιν. Οθεν οὐκ οἶδ' ὅ τι παθόντες ἀρτίως τινὲς οὐκ ἀνέχονται τὸ Πνεῦμα δι' Υἱοῦ προσέρχεσθαι παρὰ τοῦ Πατρός. Αλλ' μεν οἷα περὶ τούτου διδάσκει τὸν ἐπίσκοπον Σεραπίωνα δι' ἐπιστολῆς ὁ τῆς ᾿Αθανασίας ἀξιώνυμο; Ὥσπερ γέννημα μονογενὲς ὁ Υἱός ἐστιν, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Υἱοῦ διδόμενον καὶ πεμπόμενον, καὶ αὐτὸ ἓν καὶ οὐ πολλὰ, οὐδὲ ἐκ πολλῶν ἓν, ἀλλὰ μόνον αὐτὸ Πνεῦμα. Ενὸς γὰρ ὄντος τοῦ Υἱοῦ τοῦ ζῶντος Λόγου, μίαν εἶναι δεῖ τελείαν καὶ πλήρη τὴν ἁγιαστικὴν ζωὴν, οὖσαν ἐνέργειαν αὐτοῦ καὶ δωρεάν, ἥτις γε ἐκ Πατρὶς λέγεται ἐκπορεύεσθαι, ἐπειδὴ παρὰ τοῦ Λόγου τοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁμολογουμένως ἐκλάμπει, καὶ ἀποστέλλεται καὶ δίδοται. η'. Ἐπιφύονται τῷ ἐκλάμπειν τινὲς, καὶ φανε ρώσεως εἶναί φασιν αὐτὸ δηλωτικὸν, οὐχ ὑπάρξεως τὸ γὰρ ἐκπορεύεσθαι προδεδηλωκέναι τὴν ὕπαρ ξιν. Εἰ τοίνυν ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα λέγεται παρά τοῦ Πατρὸς, ἐπειδὴ παρὰ τοῦ Λόγου φανεροῦται, μὴ οὔσης τῆς φανερώσεως, οὐδ᾽ ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγοιτ ἂν ἐκπορεύεσθαι. Τί γοῦν πρὸ τοῦ γεγονέναι τὴν κτίσιν, εἴτε τὴν νοητήν, ἔνθα παρὰ τοῦ Λόγου περ φανέρωται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οὐκ ἂν αὐτὸ λε χθείη ἐκπορευόμενον ἐκ Πατρός; Ωςπερ γὰρ εἴ τινος τὸν ἄνθρωπον λέγοντος οὐσίαν ἔμψυχον, αἰσθητικὴν, ἐπειδὴ ζῶον ἐστίν· εἴπερ ἔχει τις ἕτερος τὸ αἴτιον ἀνελεῖν, συνανέλοι καὶ τὸ συμπέρασμα, τὴν αὐτὸν τρόπον τῆς αὐτῶν ὑποθέσεως ἀνατετραμμέν νας, τὸ δῆθεν συναγόμενον, ὅσον τὸ ἐπ' αὐτοῖς, διε σκέδασται. υ'. Καὶ οὗτοι μὲν ἔτι δι' ὅ λέγεται παρὰ τοῦ Πα τρὸς ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα ζητείτωσαν. Ἡμεῖς δὲ τὴν ἀληθῆ προσλαβόμενοι σημασίαν τῆς λέξεως, οὕτως συλλογισόμεθα. Τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Λόγου, τουτέστι, διὰ τοῦ Λόγου πρόεισιν ἐκ Πατρός, ὥσπερ ἐξ ἡλίου διὰ τοῦ φωτός φωτιστική λαμπηδών. Κα πειδὴ τοῦτ' ἔστιν, ὁ δὲ Λόγος ἐκ τοῦ Πατρὸς ὡμολόγηται· διὰ τοῦτο καὶ τὸ Πνεῦμα παρὰ Πατρὸς ἐκε πορεύεσθαι λέγεται. Κέχρηται δὲ τῇ ἐκλάμπειν ὁ διδάσκαλος λέξει, καταλλήλως τῇ φωτιστική ζωή.
mne est divinis litteris, nec fuit a sunctis Patribus γόρευσε τὸν ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ὡς ἐκ τοῦ προσεχούς,
ignoratum. Et, si ex Filio, veluti ex Patre per Filium; et, si ab utroque, similiter. Et si ex primı
quidem causa Patre, ex ev, qui immediate est Filio.
Nec sane contra hisceret sapiens Damascenus adea,
quæ habent magnus Athanasius, magnus Cyrillus.
et Nyssenus Gregorius, sed diceret et ipse omnino
hoc modo, et ex Filio Spiritus, quando et ipse per
Filium dicit, ac si eamdem vim haberent per, et ex
præpositiones. Quod si tanquam ex prima causa et
ex Filio quispiam astrueret, quod nullus unquam ex
Patribus affirmavit, contradicet ille certe, vocemque
efferet. Et de his quoque satis.
ἤτοι διὰ τοῦ προσεχούς. Ταυτὸν γὰρ δύναται ἡ
διὰ πρόθεσις καὶ ἡ ἐξ. Καὶ τοῦτο σύνηθες καὶ
αὐτῇ τῇ Γραφῇ, καὶ τοῖς ἁγίοις Πατράσιν οὐκ
ἀγνοούμενον. Καὶ εἰ μὲν ἐκ τοῦ Υἱοῦ ὡς ἐκ τοῦ
Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ, καὶ εἰ ἐξ ἀμφοῖν, ὁμοίως
δὲ καὶ εἰ ἐκ πρώτης μὲν αἰτίας τοῦ Πατρὸς, ἐκ
τοῦ προσεχούς δὲ τοῦ Υἱοῦ, ἀπερ φησὶν ὁ μέγας
᾿Αθανάσιος, ο μέγας Κύριλλος, ο Νύσσης Γρη
γόριος, οὐκ ἂν ὁ σοφὸς Ιωάννης ἀντιφθέγξαιτο,
ἀλλ' ἐρεῖ καὶ αὐτὸς ὅτι, οὕτως καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ
Πνεῦμα. Διὰ τοῦ Υἱοῦ γάρ, φησὶ καὶ αὐτὸς, ὡς
ισοδυναμούσης τῆς διὰ καὶ τῆς ἐξ. Εἰ δὲ ὡς ἐκ
πρώτης αἰτίας, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ λέγοι τις, ὅπερ εἶπε τῶν ἁγίων οὐδεὶς, καὶ ἀντιφθέγξεται, καὶ
μέγα βοήσει. Ἐπὶ τοσοῦτον καὶ ταῦτα.
7. Multos præterea alios ex recentioribus illud,
ex Filio, summo nisu oppugnantes, admodum vero
valide illud, per Filium comprobantes, ostendimus
secundum eam quam ante attulimus, expositionem;
quare nescio undenam ducti hac ætate nonnulli,
Don sustinent dici: Spiritum per Filium procedere
ex Patre. Sed videamus, quæ de hoc argumento
Serapionem episcopum per epistolam edoceat, dignus, qui habeat ex immortalitate nomen, Albanasius: Quemadmodum germen unigenitum Filius est,
sic et Spiritus, qui a Filio datur et mittitur, et ipse
unus, et non plures, neque ex pluribus unus, sed
solus ipse Spiritus; nam cum unus sit Filius, vivens
Verbum, unam oportet esse perfectum, completanque sanctificantem, et illuminantem vitam, quæ operatio ipsius et
munus est; quæ ex Patre dicitur
procedere, quanto a Verbo, quod ex Patre est, sine
alt hesitatione elucet, mittitur et datur.
8. Elucendi verbo quidam mordiens inhærent,
traduntque eo promulgationem indicari, non exsistentiam: namque per procedere antea positum
exsistențiam manifestari. Si itaque Spiritus pro
cedere dicitur ex Patre, quoniam a Verbo manifestatur, cum non manifestatur, neque ex Patre
procedere dicetur. An igitur ante res conditas,
sive sensiles, sive intellectuales, quibus a Verbo
manifestatus est Spiritus sanctus, non dicetur ex
Patre procedere? Quemadmodum enim quopiam
dicente hominem essentiam animatam, sensilem,
quandoquidem animal est, si alius causam ever- γ
tere possit, inductionem etiam evertet: eadem
ratione talium hominum suppositione submota,
quod inde colligitur, quantum in ipsis est, destruetur.
9. Et hi quietem adhuc, propter quid dicatur,
Spiritus ex Patre procedere, quærent. Nos verum
dictionis significatum assumentes, hunc in modum
argumentemur. Spiritus ex Verbo, per Verbum
scilicet profluit ex Patre, quemadmodum ex sole
per lumen illuminans splendor. Id cum ita sit,
et Verbum ex Patre confitemur; propterea et Spίribus ex Patre procedere dicitur. Usurpat vero dicLionem. elucet, ad similitudinem vitae illuminantis;
ideoque et Verbi operationem, vivam scilicet et
ζ', Πολλοὺς δὲ καὶ ἄλλους τῶν νεωτέρων εὑρίσκομεν ενισταμένους μὲν πρὸς τὸν ἐκ τοῦ Υἱοῦ, κατασκευάζοντας δὲ καὶ μάλα γενναίως τὸ, δι' γιοῦ. Καθ'
ἣν προδιεσημηνάμεθα δήλωσιν. Οθεν οὐκ οἶδ' ὅ τι
παθόντες ἀρτίως τινὲς οὐκ ἀνέχονται τὸ Πνεῦμα δι'
Υἱοῦ προσέρχεσθαι παρὰ τοῦ Πατρός. Αλλ'
μεν οἷα περὶ τούτου διδάσκει τὸν ἐπίσκοπον Σερα
πίωνα δι' ἐπιστολῆς ὁ τῆς ᾿Αθανασίας ἀξιώνυμο;
Ὥσπερ γέννημα μονογενὲς ὁ Υἱός ἐστιν, οὕτω
καὶ τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Υἱοῦ διδόμενον καὶ
πεμπόμενον, καὶ αὐτὸ ἓν καὶ οὐ πολλὰ, οὐδὲ ἐκ
πολλῶν ἓν, ἀλλὰ μόνον αὐτὸ Πνεῦμα. Ενὸς γὰρ
ὄντος τοῦ Υἱοῦ τοῦ ζῶντος Λόγου, μίαν εἶναι δεῖ
τελείαν καὶ πλήρη τὴν ἁγιαστικὴν ζωὴν, οὖσαν
ἐνέργειαν αὐτοῦ καὶ δωρεάν, ἥτις γε ἐκ Πατρὶς
λέγεται ἐκπορεύεσθαι, ἐπειδὴ παρὰ τοῦ Λόγου
τοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁμολογουμένως ἐκλάμπει, καὶ
ἀποστέλλεται καὶ δίδοται.
η'. Ἐπιφύονται τῷ ἐκλάμπειν τινὲς, καὶ φανε
ρώσεως εἶναί φασιν αὐτὸ δηλωτικὸν, οὐχ ὑπάρξεως·
τὸ γὰρ ἐκπορεύεσθαι προδεδηλωκέναι τὴν ὕπαρ
ξιν. Εἰ τοίνυν ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα λέγεται παρά
τοῦ Πατρὸς, ἐπειδὴ παρὰ τοῦ Λόγου φανεροῦται, μὴ
οὔσης τῆς φανερώσεως, οὐδ᾽ ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγοιτ
ἂν ἐκπορεύεσθαι. Τί γοῦν πρὸ τοῦ γεγονέναι τὴν
κτίσιν, εἴτε τὴν νοητήν, ἔνθα παρὰ τοῦ Λόγου περ
φανέρωται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οὐκ ἂν αὐτὸ λε
χθείη ἐκπορευόμενον ἐκ Πατρός; Ωςπερ γὰρ εἴ
τινος τὸν ἄνθρωπον λέγοντος οὐσίαν ἔμψυχον, αισθη
τικήν, ἐπειδὴ ζῶον ἐστίν· εἴπερ ἔχει τις ἕτερος τὸ
αἴτιον ἀνελεῖν, συνανέλοι καὶ τὸ συμπέρασμα, τὴν
αὐτὸν τρόπον τῆς αὐτῶν ὑποθέσεως ἀνατετραμμέν
νας, τὸ δῆθεν συναγόμενον, ὅσον τὸ ἐπ' αὐτοῖς, διε
σκέδασται.
υ'. Καὶ οὗτοι μὲν ἔτι δι' ὅ λέγεται παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα ζητείτωσαν. Ἡμεῖς
δὲ τὴν ἀληθῆ προσλαβόμενοι σημασίαν τῆς λέξεως,
οὕτως συλλογισόμεθα. Τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Λόγου,
τουτέστι, διὰ τοῦ Λόγου πρόεισιν ἐκ Πατρός, ὥσπερ
ἐξ ἡλίου διὰ τοῦ φωτός φωτιστική λαμπηδών. Καπειδὴ τοῦτ' ἔστιν, ὁ δὲ Λόγος ἐκ τοῦ Πατρὸς ὡμολό
γῆται· διὰ τοῦτο καὶ τὸ Πνεῦμα παρὰ Πατρὸς ἐκε
πορεύεσθαι λέγεται. Κέχρηται δὲ τῇ ἐκλάμπειν ὁ
διδάσκαλος λέξει, καταλλήλως τῇ φωτιστική ζωή.
col. 541–542page 8 of 548
PG 142:541Διὰ τοῦτο καὶ τοῦ Λόγου ἐνέργειαν, σῶσαν δηλο νότι, καὶ ὑφεστῶσαν τὸ ἅγιον ὠνόμασε Πνεῦμα, τὸν Λόγον καὶ Υἱὸν εἰδὼς Θεοῦ δύναμιν ἐνυπόστατον. Ἐπεὶ δὲ διὰ τῆς δυνάμεως ἡ ἐνέργεια, ἡ δὲ δύνα μες ὁμολογουμένως ἐκ τοῦ Θεοῦ, διὰ τοῦτο ἐκ Θεοῦ ἡ ἐνέργεια. Τοῦτο γὰρ βούλεται τῷ διδασκάλῳ τὸν λέγεται ἐκπορεύεσθαι, ὡς τῆς τοῦ Πνεύματος ἐκπορεύσεως λεγομένης καὶ κηρυττομένης ἐκ Πα τρὸς διὰ τὴν πρὸς τὸ πρῶτον ἀναφοράν. Ως μὲν οὖν ἐνέργειαν τοῦ Υἱοῦ καὶ Θεοῦ Λόγου τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀϊδίως ἐκλάμτει παρ' αὐτοῦ, ταυτὸν δ᾽ εἰ πεῖν, δι' αὐτοῦ παρὰ τοῦ Πατρός· ὡς δὲ δωρεὰ καὶ ἀποστέλλεται, καὶ δίδοται φυσικῶς. ι'. Οτι δὲ τὸ ἐκλάμπειν ἐν θεολογία παραστατικόν ἐστι τῆς ἀπαθοῦς καὶ ἀχρόνου υπάρξεως, καὶ ὁ μέγας Βασίλειος δείκνυσιν οὕτω λέγων ἐν δευτέρῳ τῶν ᾿Αντιῤῥητικῶν· Κοινή πρόληψις πᾶσιν ἐ μοίως Χριστιανοῖς ἐνυπάρχει τοῖς γε ὡς ἀληθῶς τῆς προσηγορίας ταύτης ἀξίοις, περὶ τοῦ φῶς εἶναι τὸν Υἱὸν γεννητὸν ἐκ τοῦ ἀγεννήτου φωτὸς ἀπολάμψαντα. Καὶ πάλιν· Ἀγαθοῦ μὲν Πατρὸς, ἀγαθὸς Υἱὸς, φωτὸς δὲ τοῦ ἀγεννήτου φῶς ἐξέ λαμψε τὸ ἀΐδιον. Καὶ Γρηγόριος δὲ τῶν Νυσταέων ὁ σοφὸς ἱεράρχης, οὕτω φησὶν ἐν τῷ πρώτῳ τῶν ᾿Αντιῤῥητικῶν· Πατὴρ μὲν ἄναρχος, καὶ ἀγέν νητος, καὶ ἀεὶ Πατὴρ νοεῖται. Εξ αὐτοῦ δὲ κατὰ τὸ προσεχὲς ἀδιαστάτως ὁ μονογενὴς Υἱὸς τῷ Πατρὶ συνεπινοεῖται. Δι' αὐτοῦ δὲ, καὶ μετ' αὐτοῦ πρίν τι κενόν τε καὶ ἀνυπόστατον διὰ μέσου παρεμπεσεῖν νόημα, εὐθὺς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον συνημμένως κ ταλαμβάνεται. Οὐχ ὑστε ρίζον κατὰ τὴν ὕπαρξιν μετὰ τὸν Υἱόν, ὡς ποτέ τὸν μονογενῆ δίχα τοῦ Πνεύματος νοηθῆναι, ἀλλ' ἐκ μὲν τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων, καὶ αὐτὸ τὴν αἰτίαν ἔχον τοῦ εἶναι, ὅθεν καὶ τὸ μονογενές ἐστι φῶς· διὰ δὲ τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς ἐκλάμψαν, οὔτε διαστήματι, οὔτε φύσεως ἑτερότητι τοῦ Πατρὸς, ἢ τοῦ μονογενοῦς ἀποτέμνεται. Πάλιν πρὸς αὐτὸν ὁ μέγας Βασίλειος περὶ διαφορᾶς ού σίας καὶ ὑποστάσεως· Ο δὲ Υἱὸς τὸ ἐκ τοῦ Πα τρὶς ἐκπορευόμενον Πνεῦμα δι' ἑαυτοῦ καὶ μεθ' ἑαυτοῦ γνωρίζων, μόνος μονογενῶς ἐκ τοῦ ἀγεν νήτου φωτὸς ἐκλάμψας, οὐδεμίαν κατὰ τὸ ἰδιά ζον τῶν γνωρισμάτων τὴν κοινωνίαν ἔχει πρὸς τὸν Πατέρα, ἢ πρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ἰωάν νης ὁ σοφὸς ποιητὴς ἐν ῞Υμνοις πρὸς τὴν ὑπέραγνον Θεομήτορα. Σὺ μήτηρ Θεοῦ ἀσυνδυάστως γεγέ τῆσαι τοῦ ἐξ ἀκηράτου Πατρὸς ἐκλάμψαντος. Ἐν τούτοις ὁ ἐξηγούμενος, ὁ πολλοῖς θαυμαζόμενος, ὁ καὶ τῶν ἱερῶν κανόνων πρώτος σαφηνιστή, τὸ ἐκλάμψαντος, φησίν, τὴν ἄνω γέννησιν τοῦ Υἱοῦ ἀπαθῆ παρίστησιν. Ὡς γὰρ ἡ λαμπηδών ἐκ τοῦ ἡλίου ἀπαθῶς ἔξεισιν, οὕτω καὶ ὁ γιὸς ἀπαθῶς γεγέννηται τῷ Πατρὶ, καὶ τὸ ἄχρονον δὲ τοῦ Υἱοῦ, καὶ κατὰ τοῦτο ἀναρχον, διὰ τοῦ ἐκε λάμψαι διδάσκει ὁ ποιητής. ὺς γὰρ ἅμα φῶς, καὶ ἅμα ἡ ἐξ αὐτοῦ λαμπηδών, οὕτως ἅμα νοη θείη Πατήρ, ἅμα παρέπεται νοεῖσθαι καὶ τὸν Υἱόν,
DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORATIO I.
Διὰ τοῦτο καὶ τοῦ Λόγου ἐνέργειαν, σῶσαν δηλο- subsistentem Spiritum sanctum compellavit, Verνότι, καὶ ὑφεστῶσαν τὸ ἅγιον ὠνόμασε Πνεῦμα, τὸν
Λόγον καὶ Υἱὸν εἰδὼς Θεοῦ δύναμιν ἐνυπόστατον.
Ἐπεὶ δὲ διὰ τῆς δυνάμεως ἡ ἐνέργεια, ἡ δὲ δύναμες ὁμολογουμένως ἐκ τοῦ Θεοῦ, διὰ τοῦτο ἐκ Θεοῦ
ἡ ἐνέργεια. Τοῦτο γὰρ βούλεται τῷ διδασκάλῳ τὸν
λέγεται ἐκπορεύεσθαι, ὡς τῆς τοῦ Πνεύματος
ἐκπορεύσεως λεγομένης καὶ κηρυττομένης ἐκ Πατρὸς διὰ τὴν πρὸς τὸ πρῶτον ἀναφοράν. Ως μὲν
οὖν ἐνέργειαν τοῦ Υἱοῦ καὶ Θεοῦ Λόγου τὸ Πνεῦμα
τὸ ἅγιον ἀϊδίως ἐκλάμτει παρ' αὐτοῦ, ταυτὸν δ᾽ εἰ
πεῖν, δι' αὐτοῦ παρὰ τοῦ Πατρός· ὡς δὲ δωρεὰ καὶ
ἀποστέλλεται, καὶ δίδοται φυσικῶς.
hum, et Filium noscens Dei virtutem enypostatam.
Quando vero per virtutem operatio, virtus autem
ex Deo nemine contradicente, propterea ex Deo
operatio est, quod Magister insinuat illis verbis,
dicitur procedere, cum Spiritus processio dicatur;
et prædicetur ex Patre propter relationem ad primam causam. Uti itaque operatio Fili, et Dei
Verbi Spiritus sanctus perpetuo elucet ab ipso,
quod idem est, ac dicere, per ipsum a Patre. Sed
Lanqu. m donum et mittitur, et donatur naturaliter.
10. Elucere porro in rebus divinis exsistentiam
neque passioni obnoxiam, neque tempori subjacentem inducere, magnus Basilius ita probat, oratione
secunda antirrhetica: Communis, inquit, prænotio
emnibus æque Christianis innata est iis, qui tali appellatione digni sunt, lumen esse Filium generatum
ex ingenito lumine illucescentem. Et rursum: Boni
Patris bonus Filius. Luminis vero ingeniti lumen
eluxit sempiternum. Gregorius quoque Nyssaensium
doctus antistes in prima antirrhetica hæc habet:
Pater quidem sine principio, et ingenitus, et semper
Pater intelligitur; ex eo vero immediate, et indivise
unigenitus Filius cum Patre simul intelligitur; per
hunc autem, et cum ipso, antequam inanis, et non
subsistens in medio perceptio incidat, statim Spirstus sanctus junctim concipitur, non post Filium
ι'. Οτι δὲ τὸ ἐκλάμπειν ἐν θεολογία παραστατι
κόν ἐστι τῆς ἀπαθοῦς καὶ ἀχρόνου υπάρξεως, καὶ ὁ
μέγας Βασίλειος δείκνυσιν οὕτω λέγων ἐν δευτέρῳ
τῶν ᾿Αντιῤῥητικῶν· Κοινή πρόληψις πᾶσιν ἐμοίως Χριστιανοῖς ἐνυπάρχει τοῖς γε ὡς ἀληθῶς
τῆς προσηγορίας ταύτης ἀξίοις, περὶ τοῦ φῶς
εἶναι τὸν Υἱὸν γεννητὸν ἐκ τοῦ ἀγεννήτου φωτὸς
ἀπολάμψαντα. Καὶ πάλιν· Ἀγαθοῦ μὲν Πατρὸς,
ἀγαθὸς Υἱὸς, φωτὸς δὲ τοῦ ἀγεννήτου φῶς ἐξέλαμψε τὸ ἀΐδιον. Καὶ Γρηγόριος δὲ τῶν Νυσταέων
ὁ σοφὸς ἱεράρχης, οὕτω φησὶν ἐν τῷ πρώτῳ τῶν
᾿Αντιῤῥητικῶν· Πατὴρ μὲν ἄναρχος, καὶ ἀγέν
νητος, καὶ ἀεὶ Πατὴρ νοεῖται. Εξ αὐτοῦ δὲ κατὰ
τὸ προσεχὲς ἀδιαστάτως ὁ μονογενὴς Υἱὸς τῷ
Πατρὶ συνεπινοεῖται. Δι' αὐτοῦ δὲ, καὶ μετ'
αὐτοῦ πρίν τι κενόν τε καὶ ἀνυπόστατον διὰ
μέσου παρεμπεσεῖν νόημα, εὐθὺς τὸ Πνεῦμα τὸ € exsistentia subsistens, ut aliquando unigenitus absque
ἅγιον συνημμένως κ ταλαμβάνεται. Οὐχ ὑστε
ρίζον κατὰ τὴν ὕπαρξιν μετὰ τὸν Υἱόν, ὡς ποτέ
τὸν μονογενῆ δίχα τοῦ Πνεύματος νοηθῆναι,
ἀλλ' ἐκ μὲν τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων, καὶ αὐτὸ τὴν
αἰτίαν ἔχον τοῦ εἶναι, ὅθεν καὶ τὸ μονογενές
ἐστι φῶς· διὰ δὲ τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς ἐκλάμψαν,
οὔτε διαστήματι, οὔτε φύσεως ἑτερότητι τοῦ
Πατρὸς, ἢ τοῦ μονογενοῦς ἀποτέμνεται. Πάλιν
πρὸς αὐτὸν ὁ μέγας Βασίλειος περὶ διαφορᾶς ού
σίας καὶ ὑποστάσεως· Ο δὲ Υἱὸς τὸ ἐκ τοῦ Πατρὶς ἐκπορευόμενον Πνεῦμα δι' ἑαυτοῦ καὶ μεθ'
ἑαυτοῦ γνωρίζων, μόνος μονογενῶς ἐκ τοῦ ἀγεν
νήτου φωτὸς ἐκλάμψας, οὐδεμίαν κατὰ τὸ ἰδιάζον τῶν γνωρισμάτων τὴν κοινωνίαν ἔχει πρὸς
τὸν Πατέρα, ἢ πρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ἰωάν
νης ὁ σοφὸς ποιητὴς ἐν ῞Υμνοις πρὸς τὴν ὑπέραγνον
Θεομήτορα. Σὺ μήτηρ Θεοῦ ἀσυνδυάστως γεγέτῆσαι τοῦ ἐξ ἀκηράτου Πατρὸς ἐκλάμψαντος.
Ἐν τούτοις ὁ ἐξηγούμενος, ὁ πολλοῖς θαυμαζόμενος, ὁ καὶ τῶν ἱερῶν κανόνων πρώτος σαφηνιστή,
τὸ ἐκλάμψαντος, φησίν, τὴν ἄνω γέννησιν τοῦ
Υἱοῦ ἀπαθῆ παρίστησιν. Ὡς γὰρ ἡ λαμπηδών
ἐκ τοῦ ἡλίου ἀπαθῶς ἔξεισιν, οὕτω καὶ ὁ γιὸς
ἀπαθῶς γεγέννηται τῷ Πατρὶ, καὶ τὸ ἄχρονον δὲ
τοῦ Υἱοῦ, καὶ κατὰ τοῦτο ἀναρχον, διὰ τοῦ ἐκε
λάμψαι διδάσκει ὁ ποιητής. ὺς γὰρ ἅμα φῶς,
καὶ ἅμα ἡ ἐξ αὐτοῦ λαμπηδών, οὕτως ἅμα νοηθείη Πατήρ, ἅμα παρέπεται νοεῖσθαι καὶ τὸν Υἱόν,
Spiritu concipiatur; sed ex rerum omnium Deo, et
ipse suæ essentiæ causam habens, unde et unigenitum
lumen oritur, per verum autem lumen elucescens,
neque distantia, neque naturæ diversitate a Patre,
sive ab unigenito dividitur. Rursus ad eumdem maguus Basilius de differentia essentia;, et hypostasis:
Filius ex Patre procedentem Spiritum per semetipsum, et una secum cognoscens, solus unigenite es
ingenito lumine elucens, nullam secundum proprie.
latem notarum communionem habet cum Patre, aut
cum Spiritu sancto. Joannes poeta sapientissimus
in Hymnis ad immaculatissimam Virginem: Maler
Dei, absque conjunctione peperisti eum, qui ex incorrupto Patre eluxit. Ad hæc interpres, qui multis
in admiratione est, et qui sacros canones primus
exposuit: Eluxit, inquit, supernam Filii absque
passione generationem denotat. Quemadmodum enim
splendor ex sule sine passione efluit, ita et Filius
sine passione genitus est a Patre, et Filium absque
tempore, et s«cundum id idem sine principio per Verbum lucere poeta edocet. Sicut enim simul lumen,
et simul qui ex eo est, splendor; sic cum primum
mente concipitur Pater, simul subsequitur et Filium
intelligi. Et hæc plusquam opus erat, adduximus.
Ubi enim sententiæ mens prudens, multumque rebus adaptata videtur, si ita verbum accipiatur; sin
minus in alium sensum distrabatur, multum improbabilitatis, atque inconcinnitatis præsefert, quid
col. 543–544page 9 of 548
PG 142:543᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ἴσως ὑπὲρ τὴν χρείαν. Οπου γάρ ἢ τοῦ λόγου διάνοια λελογισμένη και λίαν ἡρμοσμένη φαίνεται, τοιουτοτρόπως εκλαμβανομένης τῆς λέξεως· ἄλλως δ' ἔχειν ὑπονοουμένης, πολὺ τὸ ἀλέγι στον φέρουσα καὶ ἀνάρμοστον, τί χρὴ πλέον ἐκεῖσε ζητεῖν εἰς τὴν τῆς ἀληθείας παράστασιν; ια'. Τὸ δὲ λέγειν, ἵνα μή τις νομίσῃ, ὡς ἀρχή του Πνεύματος ὁ Υἱός, ἐπιφανεροῖ τὸ Πνεῦμα διὰ τῆς διδασκαλίας αὐτοῦ, καὶ δίδωσιν ὡς συγγενές, διὰ τοῦτο λέγεται ἐκ Πατρὸς αὐτὸ ἐκπορεύεσθαι, πε ρίεργον μὲν, ἀλλ᾽ εὐφώρατον. Ποίαν γὰρ τὸ φανε. ροῦν καὶ διδόναι τοιουτοτρόπως ὑποψίαν εἰσαγάγοι ἂν ἀρχῆς; ἢ πῶς ὡς συγγενές διδοὺς Λόγος τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οὐκ ἀντιδοθείη παρὰ τοῦ συγγενοῦς; ἢ πῶς τοῦ Λόγου πεφηνότος ὁμολογουμένως ἐκ τοῦ Πατρὸς, οὐχὶ καὶ πάντα ὅσα ἔχει ὁ λόγος, ὁμολογουμένως ἐκ τοῦ Πατρός; καὶ πῶς ἀρχὴ τοῦ Πνεύματος ὁ Λόγος νομισθείη λοιπόν; "Απαγε τῶν τοιούτων παρεξηγήσεων, οἶδ' ὅτι φαίης ἂν καὶ αὐτ τὸς τῷ ἐριστικῷ. Τὸ μέντοι δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα παρά Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι, καὶ Βασίλειος ὁ μέγας πολυ λαχοῦ, καὶ δὴ καν τοῖς ᾿Αντιῤῥητικοῖς ἀποφαίνεται Πῶς ἂν οὖν, φάσκων, χωρίζοιτο τὰ ἀχώριστα λό γος Θεοῦ καὶ Πνεῦμα ἐκ Θεοῦ δι' Υἱοῦ, εἰ Πνεῦ μια απιστεῖται, καὶ Λόγος συναπιστεῖται. Περὶ τούτου καὶ ὁ διορατικώτατος Επιφάνιος ἐν τῷ Αγκυρωτῷ διέξεισιν ούτωσί· Φησὶν οὖν ὁ μακά ριος Πέτρος τοῖς περὶ τὸν Ἀνανίαν· Τί ὅτι ἐπεί ρασεν ὑμᾶς ὁ Σατανᾶς, ψεύσασθαι ὑμᾶς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον; καὶ φησίν, Οὐκ ἀνθρώπῳ ἐψεύσασθε, ἀλλὰ Θεῷ. "Αρα Θεὸς ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, ᾧ ἐψεύσαντο οἱ ἀπὸ τοῦ τιμή. ματος νοσφισάμενοι. Καὶ πάλιν· Ο Πατὴρ ἀλη θοῦς Υἱοῦ ἐστι Πατὴρ, φῶς ὅλος, καὶ Υἱὸς Πα τρὶς ἀληθοῦς. Φῶς ἐκ φωτός, οὐχ ὡς τὰ ποιητά ἢ τὰ κτιστὰ, προσηγορίᾳ μόνῃ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον Πνεῦμα ἀληθείας ἐστί· φῶς τρίτον παρὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, τὰ δὲ ἄλλα πάντα, θέσει, ἢ παραθέσει, ἢ κλήσει. Ταῦτα καὶ ὁ διορατικώτατος Επιφάνιος τῷ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ κεχρημένος ἀντὶ τοῦ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ. Καθὰ καὶ ὁ σοφώτατος Κύριλλος ἐν τοῖς Θησαυροῖς λέγων οὕτως· Οπερ & μακάριος Μωϋσῆς ἐμπεφυσῆσθαι παρὰ Θεοῦ τῷ ἀνθρώπῳ διισχυρίσατο, τοῦτο Χριστὸς ἀνανεῶν ἐν ἡμῖν κατὰ τὴν ἐκ νεκρῶν ἀναβίωσιν ἐνεύ σησε τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς λέγων, Λάβετε, Πνεῦμα, ἵνα πάλιν ἀναμορφωθέντες εἰς τὴν ἐξ ἀρχῆς εἰκόνα σύμμορφοι φαινώμεθα τῷ πεποιηκότι διὰ τῆς τοῦ Πνεύματος μετοχῆς. Ὅτε τοίνιν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐν ἡμῖν γινόμενον συμμόρ τους ἡμᾶς ἀποδεικνύει Θεοῦ, πρόεισι δὲ καὶ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, πρόδηλον ὅτι τῆς θείας οὐσίας ἐστὶν, οὐσιωδῶς ἐν αὐτῇ καὶ ἐξ αὐτῆς προϊόν. Πρόεισι, φησίν, ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ· τουτέστι δι' Υἱοῦ παρὰ τοῦ Πατρός. Ο δέ γε τῶν Νυσσαέων καὶ τῆς οἰκουμένης φωστήρ, ἐν πόσοις παρίστησιν ένας γῶς, ὅτι δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ Πατρός, τέω; γοῦν ἐν τῷ πρώτῳ τῶν ᾿Αντιῤῥητικῶν τάδε λέγει περὶ τοῦ Πνεύματος· Τῷ Πατρὶ κατὰ τὸ ἄκτι στον συναπτόμενον πάλιν αὐτοῦ, τῷ μὴ Πατήρ εἶναι καθάπερ ἐκεῖνος διαχωρίζεται. Τῇ δὲ πρὸς
inde magis ad veritatem comprobandam emendi- ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ἴσως ὑπὲρ τὴν χρείαν. Οπου γάρ
candum est?
ἢ τοῦ λόγου διάνοια λελογισμένη και λίαν ἡρμοσμένη
φαίνεται, τοιουτοτρόπως εκλαμβανομένης τῆς λέξεως· ἄλλως δ' ἔχειν ὑπονοουμένης, πολὺ τὸ ἀλέγι
στον φέρουσα καὶ ἀνάρμοστον, τί χρὴ πλέον ἐκεῖσε ζητεῖν εἰς τὴν τῆς ἀληθείας παράστασιν;
ια'. Τὸ δὲ λέγειν, ἵνα μή τις νομίσῃ, ὡς ἀρχή του
Πνεύματος ὁ Υἱός, ἐπιφανεροῖ τὸ Πνεῦμα διὰ τῆς
διδασκαλίας αὐτοῦ, καὶ δίδωσιν ὡς συγγενές, διὰ
τοῦτο λέγεται ἐκ Πατρὸς αὐτὸ ἐκπορεύεσθαι, περίεργον μὲν, ἀλλ᾽ εὐφώρατον. Ποίαν γὰρ τὸ φανε.
ροῦν καὶ διδόναι τοιουτοτρόπως ὑποψίαν εἰσαγάγοι
ἂν ἀρχῆς; ἢ πῶς ὡς συγγενές διδοὺς Λόγος τὸ
Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οὐκ ἀντιδοθείη παρὰ τοῦ συγγε
νοῦς; ἢ πῶς τοῦ Λόγου πεφηνότος ὁμολογουμένως
ἐκ τοῦ Πατρὸς, οὐχὶ καὶ πάντα ὅσα ἔχει ὁ λόγος,
ὁμολογουμένως ἐκ τοῦ Πατρός; καὶ πῶς ἀρχὴ τοῦ
Πνεύματος ὁ Λόγος νομισθείη λοιπόν; "Απαγε τῶν
τοιούτων παρεξηγήσεων, οἶδ' ὅτι φαίης ἂν καὶ αὐτ
τὸς τῷ ἐριστικῷ. Τὸ μέντοι δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα παρά
Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι, καὶ Βασίλειος ὁ μέγας πολυ
λαχοῦ, καὶ δὴ καν τοῖς ᾿Αντιῤῥητικοῖς ἀποφαίνεται·
Πῶς ἂν οὖν, φάσκων, χωρίζοιτο τὰ ἀχώριστα λό
γος Θεοῦ καὶ Πνεῦμα ἐκ Θεοῦ δι' Υἱοῦ, εἰ Πνεῦ
μια απιστεῖται, καὶ Λόγος συναπιστεῖται. Περὶ
τούτου καὶ ὁ διορατικώτατος Επιφάνιος ἐν τῷ
Αγκυρωτῷ διέξεισιν ούτωσί· Φησὶν οὖν ὁ μακάριος Πέτρος τοῖς περὶ τὸν Ἀνανίαν· Τί ὅτι ἐπείρασεν ὑμᾶς ὁ Σατανᾶς, ψεύσασθαι ὑμᾶς τὸ
Πνεῦμα τὸ ἅγιον; καὶ φησίν, Οὐκ ἀνθρώπῳ
ἐψεύσασθε, ἀλλὰ Θεῷ. "Αρα Θεὸς ἐκ Πατρὸς καὶ
Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, ᾧ ἐψεύσαντο οἱ ἀπὸ τοῦ τιμή.
ματος νοσφισάμενοι. Καὶ πάλιν· Ο Πατὴρ ἀλη
θοῦς Υἱοῦ ἐστι Πατὴρ, φῶς ὅλος, καὶ Υἱὸς Πα
τρὶς ἀληθοῦς. Φῶς ἐκ φωτός, οὐχ ὡς τὰ ποιητά
ἢ τὰ κτιστὰ, προσηγορίᾳ μόνῃ τὸ Πνεῦμα τὸ
ἅγιον Πνεῦμα ἀληθείας ἐστί· φῶς τρίτον παρὰ
Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, τὰ δὲ ἄλλα πάντα, θέσει, ἢ
παραθέσει, ἢ κλήσει. Ταῦτα καὶ ὁ διορατικώτατος
Επιφάνιος τῷ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ κεχρημένος
ἀντὶ τοῦ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ. Καθὰ καὶ ὁ σοφώτατος
Κύριλλος ἐν τοῖς Θησαυροῖς λέγων οὕτως· Οπερ &
μακάριος Μωϋσῆς ἐμπεφυσῆσθαι παρὰ Θεοῦ τῷ
ἀνθρώπῳ διισχυρίσατο, τοῦτο Χριστὸς ἀνανεῶν
ἐν ἡμῖν κατὰ τὴν ἐκ νεκρῶν ἀναβίωσιν ἐνεύσησε τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς λέγων, Λάβετε,
11. Illud autem dicere, ne quis existimet, principium Spiritus Filium, manifestare Spiritum per
doctrinam suam, et veluti sibi cognatum exhibere,
ideoque dici ex Patre procedere, curiosum quidem
`est, sed quod facile deprehendi potest. Quam enim
suspicionem principii hujuscemodi manifestatio
atque exhibitio inferet? et quanam ratione veluti
cognatus Filius Spiritum sanctum exhibens, non a
cognato sibi exhibebitur? et quomodo Verbo sine
controversia ex Patre comparente, non habebit
sine controversia quidquid habet a Patre? et qua
ratique in posterum Spiritus principium Verbum
reputabitur? Apage las pravas expositiones, tu
quoque omnino dices, nec fallor, ei, quocum tibi
litigium est. Verumtamen Spiritum ex Patre per
Filium procedere, magnus Basilius pluribus in locis,
et in antirrheticis potissimum decernit: Quomodo
itaque, inquiens, separabuntur ea quæ separari nequeunt, Verbum Dei, et Spiritus et Deo per Filium.
Si Spiritus non creditur, et Verbum quoque non
creditur. De hoc eodem perspicacissimus Epiphamius in Ancyroto hunc in modum discurrit: ‹ Ait
itaque beatns Petrus his, qui cum Anania erant:
«Cur tentavit vos Satanas, mentiri Spiritui sancto?
Et ait: Non homini mentiti estis, sed Deo. • Deus
ergo ex Putre et Filio Spiritus, cui mentiti fuerant,
qui de pretio fraudarant. Et rursum: Puter veri
Filii Pater est, lumen totus, et Patris veri Filius,
Lumen de lumine, non ut res fucta, aut creatæ, nominatione sola Spiritus sanctus, Spiritus veritatis
est; lumen tertium a Patre et Filio: reliqua alia
positione, vel appositione, vel appellatione. He
perspicacissimus Epiphanius, ex Patre et Filio
usurpans, loco illius, ex Patre per Filium. Quemadmodum et sapientissimus Cyrillus in. Thesauris
his verbis enuntians: Quod beatus Moyses homini
a Deo inflatum fuisse contendit, id Christus post
resurrectionem a mortuis renovans inflavit suis discipulis, dicens: Accipite Spiritum, ut rursus reformati in imaginem, quam a principio habuimus, conformes famus Creatori per Spiritus participationem. Πνεῦμα, ἵνα πάλιν ἀναμορφωθέντες εἰς τὴν ἐξ
Cum itaque Spiritus sanctus ad nos veniens, conformes nos efficit Deo, profluit vero et ex Patre et
Filio, manifestum est eum divinæ essentiæ esse, essentialiter in ipsa, et ex ipsa profluens. Produit,
inquit, ex Patre et Filio, hoc est per Filium ex
Patre. At Nyssaensium orbisque lumen, quot ille
in locis palain confirmat, per Filium Spiritum sanctum ex Patre esse? sed potissimum in prima Antirrhetica hec de Spiritu tradit: Patri secundum
quod increatus est conjungitur, rursusque ab eo,
quod quemadmodum ille Pater non est, separatur:
conjungitur et Filio secundum quod increatus est, et
quod causam exsistentiæ ex omnium Deo habeat;
sejungitur rursus proprietate, quod non ta' quam
ἀρχῆς εἰκόνα σύμμορφοι φαινώμεθα τῷ πεποιηκότι διὰ τῆς τοῦ Πνεύματος μετοχῆς. Ὅτε τοίνιν
τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐν ἡμῖν γινόμενον συμμόρ
τους ἡμᾶς ἀποδεικνύει Θεοῦ, πρόεισι δὲ καὶ ἐκ
Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, πρόδηλον ὅτι τῆς θείας οὐσίας
ἐστὶν, οὐσιωδῶς ἐν αὐτῇ καὶ ἐξ αὐτῆς προϊόν.
Πρόεισι, φησίν, ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ· τουτέστι δι'
Υἱοῦ παρὰ τοῦ Πατρός. Ο δέ γε τῶν Νυσσαέων καὶ
τῆς οἰκουμένης φωστήρ, ἐν πόσοις παρίστησιν ένας
γῶς, ὅτι δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ Πατρός,
τέω; γοῦν ἐν τῷ πρώτῳ τῶν ᾿Αντιῤῥητικῶν τάδε
λέγει περὶ τοῦ Πνεύματος· Τῷ Πατρὶ κατὰ τὸ ἄκτι
στον συναπτόμενον πάλιν αὐτοῦ, τῷ μὴ Πατήρ
εἶναι καθάπερ ἐκεῖνος διαχωρίζεται. Τῇ δὲ πρὸς
col. 545–546page 10 of 548
PG 142:545τὸν Υἱὸν κατὰ τὸ ἄκτιστον συναφείᾳ, καὶ ἐν τῷ τὴν αἰτίαν τῆς ὑπάρξεως ἐκ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἔχειν ἀφίσταται πάλιν τῷ ἰδιάζοντι, ἐν τῷ μήτε μονογενῶς ἐκ τοῦ Πατρὸς ὑποστῆναι, καὶ ἐν τῷ δι' αὐτοῦ τοῦ Υἱοῦ πεφηνέναι. Πάλιν δὲ τῆς κτίσεως διὰ τοῦ Μονογενοῦς ὑποστάσης, ὡς ἂν μὴ κοινότητά τινα τὸ Πνεῦμα νομισθῇ πρὸς ταύτην ἀτρέπτῳ καὶ ἀναλλοιώτῳ καὶ ἀπροσδεδῖ τῆς ἑτέρωθεν αγαθότητος, διακρίνεται τὸ Πνεῦμα ἀπὸ τῆς κτίσεως. ἔχειν, ἐκ τοῦ διὰ τοῦ Υἱοῦ πεφηνέναι, ἐν τῷ εβ'. Διαποροῦσι περὶ τοῦ πεφηνέναι τινές, Μή ποτε, λέγοντες, φανερώσεως αὐτὸ δηλωτικόν ἐστιν, οὐχ ὑπάρξεως. Καίτοι γ' ἐχρῆν αὐτοὺς, εἰ μὴ τῷ ἐνεργητικὸν εἶναι τὸ ῥῆμα κατά τε προφοράν καὶ δήλωσιν ὁμοῦ προσεσχήκεσαν, κἂν γοῦν ἐξ ἄλλων ῥήσεων Πατρικῶν τὴν σημασίαν κατανενοηκέναι της λέξεως, καὶ μὴ τῆς ἀληθείας ἐπηρεαστάς καθεστηκέναι διακενῆς. Αὐτίκα γὰρ ὁ μέγας Βασίλειος ταῦτα λέγει περὶ τοῦ Πνεύματος· Οὐδὲν ἔχον ἑαυτῷ ἐπίκτητον, ἀλλ' ἀϊδίως πάντα ἔχον ὡς Πνεῦμα Θεοῦ, καὶ ἐξ αὐτοῦ πεφηνός. Ο δὲ σοφώτατος Κύριλλος περὶ τοῦ Χριστοῦ· Τὸν Θεοῦ μεσίτην καὶ ανθρώπων κατὰ τὰς Γραφὰς συγκεῖσθαι φαμὲν, ἔκ τε τῆς καθ' ἡμᾶς ἀνθρωπότητος, τελείως ἐχούσης κατὰ τὸν ἴδιον λόγον, καὶ ἐκ τοῦ περη νότος ἐκ τοῦ Θεοῦ κατὰ φύσιν Υἱοῦ, τουτέστι, τοῦ μονογενοῦς. Καὶ πάλιν· “Ιδιόν ἐστι τὸ Πνεῦ μα τοῦ Υἱοῦ, οὗτοι που μόνον ᾖ λόγος ἐστὶ, πε φηνὼς ἐκ Πατρὸς, ἀλλ᾽ εἰ καὶ νοοῖτο καθ᾿ ἡμᾶς ἄνθρωπος γεγονώς. Πρόδηλον δήπουθεν ὡς Θεὸς μὲν τὸ Πνεῦμα, τὸ ἐξ οὗ κυρίως ἔχον καὶ φυσι κῶς ὡς Θεός, τὰ δ' ἄλλα ποιήματα καταχρηστικώτερον ὡς ἐκ ποιητοῦ καὶ δημιουργοῦ πεφηνό τα, ἐξ οὗ λεγόμενα. "Ωστε σημαντικὸν ὑπάρ ξεως ἀριδήλως τὸ πεφηνέναι, τῆς Γραφῆς δὲ διαγορευούσης οὕτω περὶ τοῦ Πνεύματος Ὡς οὖν ὁ δημιουργὸς Λόγος ἐστερέωσε τὸν οὐρανὸν, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ ὁ παρὰ τοῦ Πα τρὸς ἐκπορεύεται, τουτέστιν, ἐκ τοῦ στόματος αὐτοῦ. Καὶ πάλιν, Οὔτε ἀλλότριον τῆς τοῦ Θεοῦ δόξης τὸ Πνεῦμα τοῦ ἀῤῥήτου στόματος αῤῥήτως πεφηνός. Οὐ ταυτὸν ἐπὶ τοῦ Πνεύματος δεί κνυται φανερῶς τὸ πεφηνέναι, καὶ ἐκπορεύεσθαι; ιγ. Τοιγαροῦν ἔδει καὶ τοὺς ἐνταυθοί περὶ τοῦ πεφηνέναι διαποροῦντας, ἀλλαχόθεν, ὡς ἔφαμεν, ἐκ τῶν ἀναμφιλέκτων τὴν τῆς λέξεως πορίσασθαι δή λωσιν, ἢ μὲν ἔκ τε τῆς τοῦ λόγου συμφράσεως συν δωρακέναι τὸ ἀληθὲς, καὶ μὴ παραλογίζεσθαι σφᾶς αὐτούς. Ποίαν γὰρ ἂν ἔχειν ὑπωπτεύθη πρὸς τὴν κτίσιν κοινότητα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἐκ τοῦ, τὴν μὲν διὰ τοῦ Μονογενοῦς ὑποστήναι, τὸ δὲ δι' αὐτ τοῦ πεφανερώσθαι αὐτῇ; Ἢ πῶς ἐν ἄλλοις διακρινόμενον τὸ Πνεῦμα ἀπὸ τῆς κτίσεως, οὐ μᾶλλον ἂν διεκρίνετο προχειρότερον, ἐκ τοῦ, τὴν μὲν διὰ τοῦ Μονογενοῦς ἔχειν τὸ εἶναι, τὸ δὲ μὴ δι' αὐτοῦ τὴ τοῦ Μονογενοῦς; ἀλλὰ τοῦτό ἐστι δι᾽ Υἱοῦ τὸ εἶναι τῷ Πνεύματι παρὰ Πατρὸς φυσικῶς δι' Υἱοῦ, καὶ τῇ κτίσει, ἀλλὰ δημιουργικώς. Τρεπτὴ γὰρ αὕτη διδ καὶ ἀλλοιωτή, καὶ τῆς ἐκ Θεοῦ ἀγαθότητος ἐπιδεής, τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐκ ἐτράπη ἀπὸ τοῦ μὴ εἶ καὶ εἰς τὸ εἶναι μεταβαλόν· ἦν γὰρ ἀεὶ, διὸ οὐδὲ
DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORATIO I.
5'6
τὸν Υἱὸν κατὰ τὸ ἄκτιστον συναφείᾳ, καὶ ἐν τῷ unigenitus ex Patre substitit, et quod per ipsum Filium apparuit. Rursus cum creatura per Filium substilisset, ne cum ea communionem Spiritus habere
existimaretur, quod per Filium appareat immutabi
litate, firmitate, ac bonitatis, quæ extranea sit, nulla
indigentia, a creatura Spiritus secernitur.
τὴν αἰτίαν τῆς ὑπάρξεως ἐκ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων
ἔχειν ἀφίσταται πάλιν τῷ ἰδιάζοντι, ἐν τῷ μήτε
μονογενῶς ἐκ τοῦ Πατρὸς ὑποστῆναι, καὶ ἐν τῷ
δι' αὐτοῦ τοῦ Υἱοῦ πεφηνέναι. Πάλιν δὲ τῆς
κτίσεως διὰ τοῦ Μονογενοῦς ὑποστάσης, ὡς ἂν
μὴ κοινότητά τινα τὸ Πνεῦμα νομισθῇ πρὸς ταύτην
ἀτρέπτῳ καὶ ἀναλλοιώτῳ καὶ ἀπροσδεδῖ τῆς ἑτέρωθεν αγαθότητος, διακρίνεται τὸ Πνεῦμα ἀπὸ
τῆς κτίσεως.
ἔχειν, ἐκ τοῦ διὰ τοῦ Υἱοῦ πεφηνέναι, ἐν τῷ
12. De verbo illo apparere plerique dubitant.
Anne, inquiunt, illud manifestationem et non exsistentiam notat? cum oporteret eosdem, præterquam quod verbum illud tum pronuntiatione, tum
expressione activum est, saltim ex aliis Patrum
sententiis vocis significatum colligere, neque veritatem calumniantes frustra tempus terere. În promptu enim sunt, quæ Basilius Magnus tradit de
Spiritu: Nihil habens in se ipso ascititium, sed ab
æterno omnia possidens, ut Dei Spiritus, et ex ipso
apparens. Sapientissimus Cyrillus de Christo:
Mediatorem Dei et hominum, ut divinæ tradunt Litteræ, componi dicimus, et ex nostra humanitate secundum propriam rationem perfecta, et eo, qui a
Deo apparuit, secundum naturum Filio, hoc est,
unigenito. Εt rursus: Proprius est Spiritus Filii,
Et
non ea ratione tantum, qua Verbum est, apparens
ex Patre, sed ea etiam, qua a nobis concipitur homo
factus. Manifestum Deum esse Spiritum, illud ex
alio proprie possidens, et naturaliter ut Deus: alias
vero creaturas magis improprie, tanquam quas
Creatore et opifice apparuerunt, ex quo dicuntur.
Quare manifestissíme verbum apparere exsistentiam
denotat, Scriptura verbo hæc asserente de Spiritu.
Quemadmodum itaque opifex Verbum cœlum firmaυit, ita et Dei Spiritus, qui ex Patre procedit, hoc est
ex ore ejus. Et rursus: Neque a Dei gloria alienus
Spiritus ex ineffabili ore ineffabiliter apparens. An
non manifesto de Spiritu evincitur idem esse
apparere, et procedere?
εβ'. Διαποροῦσι περὶ τοῦ πεφηνέναι τινές, Μή
ποτε, λέγοντες, φανερώσεως αὐτὸ δηλωτικόν ἐστιν,
οὐχ ὑπάρξεως. Καίτοι γ' ἐχρῆν αὐτοὺς, εἰ μὴ τῷ
ἐνεργητικὸν εἶναι τὸ ῥῆμα κατά τε προφοράν καὶ
δήλωσιν ὁμοῦ προσεσχήκεσαν, κἂν γοῦν ἐξ ἄλλων
ῥήσεων Πατρικῶν τὴν σημασίαν κατανενοηκέναι της
λέξεως, καὶ μὴ τῆς ἀληθείας ἐπηρεαστάς καθεστη
κέναι διακενῆς. Αὐτίκα γὰρ ὁ μέγας Βασίλειος ταῦτα
λέγει περὶ τοῦ Πνεύματος· Οὐδὲν ἔχον ἑαυτῷ
ἐπίκτητον, ἀλλ' ἀϊδίως πάντα ἔχον ὡς Πνεῦμα
Θεοῦ, καὶ ἐξ αὐτοῦ πεφηνός. Ο δὲ σοφώτατος
Κύριλλος περὶ τοῦ Χριστοῦ· Τὸν Θεοῦ μεσίτην καὶ
ανθρώπων κατὰ τὰς Γραφὰς συγκεῖσθαι φαμὲν,
ἔκ τε τῆς καθ' ἡμᾶς ἀνθρωπότητος, τελείως
ἐχούσης κατὰ τὸν ἴδιον λόγον, καὶ ἐκ τοῦ περη
νότος ἐκ τοῦ Θεοῦ κατὰ φύσιν Υἱοῦ, τουτέστι,
τοῦ μονογενοῦς. Καὶ πάλιν· “Ιδιόν ἐστι τὸ Πνεῦ
μα τοῦ Υἱοῦ, οὗτοι που μόνον ᾖ λόγος ἐστὶ, πεφηνὼς ἐκ Πατρὸς, ἀλλ᾽ εἰ καὶ νοοῖτο καθ᾿ ἡμᾶς
ἄνθρωπος γεγονώς. Πρόδηλον δήπουθεν ὡς Θεὸς
μὲν τὸ Πνεῦμα, τὸ ἐξ οὗ κυρίως ἔχον καὶ φυσικῶς ὡς Θεός, τὰ δ' ἄλλα ποιήματα καταχρηστι
κώτερον ὡς ἐκ ποιητοῦ καὶ δημιουργοῦ πεφηνό
τα, ἐξ οὗ λεγόμενα. "Ωστε σημαντικὸν ὑπάρ
ξεως ἀριδήλως τὸ πεφηνέναι, τῆς Γραφῆς δὲ
διαγορευούσης οὕτω περὶ τοῦ Πνεύματος Ὡς
οὖν ὁ δημιουργὸς Λόγος ἐστερέωσε τὸν οὐρανὸν,
οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ ὁ παρὰ τοῦ Πα·
τρὸς ἐκπορεύεται, τουτέστιν, ἐκ τοῦ στόματος
αὐτοῦ. Καὶ πάλιν, Οὔτε ἀλλότριον τῆς τοῦ Θεοῦ
δόξης τὸ Πνεῦμα τοῦ ἀῤῥήτου στόματος αῤῥήτως πεφηνός. Οὐ ταυτὸν ἐπὶ τοῦ Πνεύματος δεί
κνυται φανερῶς τὸ πεφηνέναι, καὶ ἐκπορεύεσθαι;
13. Οportebat itaque eos qui hic ae hujus verbi
significatu hæsitant, aliunde, ut diximus, et ex
indubitatis dictionis sententiain expiscari, vel salten
ιγ. Τοιγαροῦν ἔδει καὶ τοὺς ἐνταυθοί περὶ τοῦ
πεφηνέναι διαποροῦντας, ἀλλαχόθεν, ὡς ἔφαμεν, ἐκ
τῶν ἀναμφιλέκτων τὴν τῆς λέξεως πορίσασθαι δήλωσιν, ἢ μὲν ἔκ τε τῆς τοῦ λόγου συμφράσεως συν- ex ipsa dicendi structura veritatem comprehenδωρακέναι τὸ ἀληθὲς, καὶ μὴ παραλογίζεσθαι
σφᾶς αὐτούς. Ποίαν γὰρ ἂν ἔχειν ὑπωπτεύθη πρὸς
τὴν κτίσιν κοινότητα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἐκ τοῦ,
τὴν μὲν διὰ τοῦ Μονογενοῦς ὑποστήναι, τὸ δὲ δι' αὐτ
τοῦ πεφανερώσθαι αὐτῇ; Ἢ πῶς ἐν ἄλλοις διακρι
νόμενον τὸ Πνεῦμα ἀπὸ τῆς κτίσεως, οὐ μᾶλλον ἂν
διεκρίνετο προχειρότερον, ἐκ τοῦ, τὴν μὲν διὰ τοῦ
Μονογενοῦς ἔχειν τὸ εἶναι, τὸ δὲ μὴ δι' αὐτοῦ τὴ
τοῦ Μονογενοῦς; ἀλλὰ τοῦτό ἐστι δι᾽ Υἱοῦ τὸ εἶναι
τῷ Πνεύματι παρὰ Πατρὸς φυσικῶς δι' Υἱοῦ, καὶ τῇ
κτίσει, ἀλλὰ δημιουργικώς. Τρεπτὴ γὰρ αὕτη διδ
καὶ ἀλλοιωτή, καὶ τῆς ἐκ Θεοῦ ἀγαθότητος ἐπιδεής,
τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐκ ἐτράπη ἀπὸ τοῦ μὴ εἶ
καὶ εἰς τὸ εἶναι μεταβαλόν· ἦν γὰρ ἀεὶ, διὸ οὐδὲ
dere, et non seipsos falsis ratiocinationibus deci
pere. Quid enim cum creatura habere commune
existimaretur Spiritus sanctus ex eo quod illa quidem per Unigenitum substitit, Spiritus vero per
ipsum illi manifestatus est? Annon cum in ahis
Spiritus secernatur a creatura, magis et faciliori
quodam modo secerneretur ex eo quod illa per
Filium, quod sit, habeat: ille autem non per ipsum,
Unigenitum nempe? Sed hoc est per Filinn Spirtsui, quod sit ex Patre naturaliter per Filium, et
creaturæ, sed ut ab opifice product. Hæc enim
haud firma est, ideoque et mutabiks, et divinæ
bonitatis indigens. Se4 Spiritus sanctus minime
mutatus est, ex co quod non est, ad id quod est,
col. 547–548page 11 of 548
PG 142:547κτίσμα. Εἰ γὰρ τὸ κτιστὸν τρεππὸν, τὸ μὴ τρεπτόν, ς οὐ κτιστόν. Η κτίσις ἀλλοιωτή κατά προκοπήν, λαμβάνουσα τὸν ἁγιασμόν, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἀπς φοιτώσα τοῦ κρείττονος, καὶ πρὸς τὸ χεῖρον ὑποπο δίζουσα. Τὸ δὲ Πνεῦμα τὴν ἀκροτάτην ἁγιωσύνην ἀϊδίως αὐχεῖ. Τοιγαροῦν, εἰ τὸ κτιστὸν καὶ ἄλλο τόν· τὸ μὴ ἀλλοιωτόν, οὐδὲ κτιστόν. 'Η κτίσις κατὰ μέθεξιν ἔχει τὸ ἀγαθὸν ἐκ τοῦ Θεοῦ, τὸ δὲ Πνεῦμα αὐτάγαθον. Ἐν ἄρα τῷ ἀπροσδεεὶ τῆς ἑτέρωθεν ἀγαθότητος, καὶ τῷ ἀναλλοιώτῳ, καὶ τῷ ἀτρέπτῳ διακρίνεται τὸ Πνεῦμα ἀπὸ τῆς κτίσεως. Εἰ μὴ, ταῦτα γὰρ ἐνομίσθη ἄν τινα πρὸς τὴν κτίσιν έχειν κοινότητα, τῷ δι' Υἱοῦ πεφηνέναι παρὰ Πατρός. ιδ'. 'Αλλ' εὐθὺς αἱ ψαλμικαὶ τοῦ Θεοῦ χεῖρες, αἱ θεολογικαὶ ἀκτῖνες, σὺν τοῖς ὁμοίοις ποταμοῖς, οἱ θεόφυτοί τε βλαστοί, καὶ τὰ δίδυμα σπλάγχνα, καὶ φῶτα τοῦ Πατρὸς, καὶ εἴ τι τοιοῦτον ἀντιπροτείνεται, καὶ οὐκ ἴσασιν οἱ ταῦτα δὴ προβαλλόμενοι, τὸ τῶν ὑποστάσεων ἀσύγχυτον, καὶ τὸ πρῶτον αἴτιον ἐνα τεῦθεν παραδηλούμενα. Τέως δ' οὖν ὁ τὰ θεῖα που λὺς ᾿Αθανάσιος ἐν τῷ περὶ τῆς τοῦ μονογενοῦς Λόσ γου ἐνανθρωπήσεως, τοιαῦτα φησὶ περὶ αὐτοῦ τοῦ Μονογενούς· "Οτε παρατίθεται τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ εἰς τὰς χεῖρας τοῦ Πατρὸς ὡς ἄνθρωπος, ἑαυτὸν παρατίθεται ἑαυτῷ, ὡς θεῷ, αὐτὸς γὰρ ἡ χεὶρ καὶ αἱ χεῖρες τοῦ Πατρός. Ο δὲ σοφὸς Ιωάννης ἐπ' Εκκλησίας ὑμνῶν τὸν διαπετάσαντα τὰς χεῖρας ἐν τῷ σταυρῷ· Δι' ἐμὲ, ταῖς ἀχράντοις αὐτοῦ χερσὶ κηρύττει γεγονέναι τὴν ἐμὴν καταρχὰς διάπλασιν ἐκ χοὸς, τὸ δημιουργικὸν τοῦ Λόγου, καὶ τὸ τῆς ἐνεργείας ἀνυστικὴν χεῖρας ὀνομάζων, συμβολικῶς ἐκ τῶν καθ' ἡμᾶς. Εἰ δέ τις καὶ τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα χεῖρας αἱροῦτο καλεῖσθαι Θεοῦ, τὴν προς ήκουσαν αἰτίαν συνεκδεχέσθω καὶ εὔλογον. Καὶ ὅτε μὲν ἀκούοι τὸν Υἱὸν βραχίονα καὶ δεξιὰν τοῦ Θεοῦ, δάκτυλον δὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τότε τὴν ἄκρα συμφυΐαν θεωρείτω τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ Πνεύματος, καὶ τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρό; ἐκπορεύεσθαι. Τὸν Υἱὸν δὲ καὶ τὸ Πνεῦμα χεῖρας νεῶν τοῦ Θεοῦ, τὸ ἀσύγχυτον ἐντεῦθεν συνε πινοείτω, καὶ ἰδιοῦ πόστατον τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύ ματος, οὐ τὸ μὴ διὰ τοῦ Μονογενοῦς ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα παρὰ Πατρὸς, ὥσπερ οὐδὲ τὸ μὴ ἀλλη λουχεῖσθαι ταῦτα κατὰ τὴν δεξιάν χεῖρα καὶ τὴν εὐώνυμον, ἀλλὰ τὸ μὲν ἔνθεν εἶναι, τὸ δ' ἔνθεν, οὐκ ἐν ἀλλήλοις. ιε'. Διὰ ταῦτα καὶ ὁ μέγας ἐν θεολογία Γρηγόριος ποτὲ μὲν ἀκτῖν: παρεικάζει τὸν Υἱὸν, φωτὶ δὲ τὸ Πνεῦμα, καὶ τὸν μὲν πηγῇ, τὸ δὲ ποταμῷ, ποτὲ δὲ τὸ τῶν εἰρημένων τῆς θεότητος ὑποστάσεων ἀσύγ χυτον παραδηλῶσαι προθέμενος, καὶ τὸ ἀπὸ τοῦ Πατρὸς ἀχώριστον ἐν τῇ καθόδῳ τῇ πρὸς ἡμᾶς, ὥσπερ ἀκτῖνας δύο πέμπεσθαι ταύτας ἐξ ἑνὸς ἡλίου φησὶ, καὶ δύο ποταμοὺς ἐκ μιᾶς πηγῆς, προβαίνο τας μὲν πολύ τε καὶ εἰς μακρὸν, ἐχομένους δὲ τοῦ ἔθεν διαπαντὸς δὲ τὸ ἀδιαίρετον τῆς Τριάδος παρα στῆτα: βουλόμενος, καὶ ὁμότιμον, ἕνα μαργαρίτης
gradum faciens. Erat enim semper: propterea ne- κτίσμα. Εἰ γὰρ τὸ κτιστὸν τρεππὸν, τὸ μὴ τρεπτόν,
que crcatura est; etenim si creatum mutabile est,
non creatum immutabile erit. Creatura mutabilis
est, progressu sanctificationem acquirens, imo
etiam a meliori desciscens et ad pejora retro commeans. Spiritus absolutissimanı sibi sanctitatem ab
æterno vindicat. Ergo si creatum mutabile est,
quod immutabile est, creatum non est. Creatura
secundum participationem bonum ex Deǝ habet,
Spiritus vero ex seipso bonus est. Quod itaque
aliena bonitatis non indiget, et immutabilitate,
atque firmitate Spiritus a creatura secernitur. Quæ
si inficias ierint, aliquid cum creatura commune
Spiritum habere existimare necesse est, ex co
quod per Filium a Patre apparuit.
14. Quibus statin objicimus Dei manus, que in
Psalmis sunt, radios, cum consimilibus fluviis apud
theologos, a Deo natos surculos, et bina viscera,
et lumina Patris, et quidquid hisce haud dissimile
est; neque norunt qui hac proponunt, hyposta -
seon inconfusum, et primam causam inde nobis
insinuari. Tandem in rebus divinis pertractandis
consultissimus Athanasius, oratione de unigeniti
Verbi incarnatione, de eodem Unigenito hæc scribit Dum commendat in manus Patris spiritum
suum, ut homo, semetipsum sibi ut Deo commendat.
Ipse enim est manus Patris. Sapiens quoque Joannes in Ecclesia laudans eum qui extendit manus in
cruce: Propter me immaculatis illius manibus,
predical, factam fuisse meam in principio creatio- ς
nem ex terra, creandi vim ipsam Verbi et operationis
efficientiam manus symbolice exemplo nostri nuncupans. Si quis vero et Filium et Spiritum manus
Dei velit appellare, causam habeat neque improbabilem, neque intempestivam: et cum audit Filium brachium, et dexteram Dei, digitum vero
Spiritum sanctum, tunc summam Filii et Spiritus
unitatem speculetur, et per Filium Spiritum a Deo
Patre procedere. Filium autem et Spiritum manus
Dei intelligens, inconfusum inde, et per se subsistens Filii et Spiritus simul mente concipiat,
mon quod per Filium Spiritus non procedat ex
Patre, quemadmodum neque quod bi inter se non
connectantur, sicuti manus dextera, et lava: sed
quod unus ex una parte est, alius in alia, non in
seipsis confusi.
15. Ideo in Theologicis præstans Gregorius aliquando radio assimilat Filium, lumini Spiritum,
et hunc quidem fuvio, illum fonti: aliquando
eorumdem minime confusas Deitatis hypostases,
et in descensu ad bomines non separari a Patre
explanans, uti Dinos radios eos ex uno sole mitti,
et duos Quvios ex uno fonte longe lateque pro.
currentes, illique semper adhærentes, unde enianant, vocat. Aliquando unum indivisumque Triadi, nec non eumdem omnium honorem astruens,
unam, cam margaritam appellat. Et Dionysius reοὐ κτιστόν. Η κτίσις ἀλλοιωτή κατά προκοπήν,
λαμβάνουσα τὸν ἁγιασμόν, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἀπςφοιτώσα τοῦ κρείττονος, καὶ πρὸς τὸ χεῖρον ὑποποδίζουσα. Τὸ δὲ Πνεῦμα τὴν ἀκροτάτην ἁγιωσύνην
ἀϊδίως αὐχεῖ. Τοιγαροῦν, εἰ τὸ κτιστὸν καὶ ἄλλο:
· τόν· τὸ μὴ ἀλλοιωτόν, οὐδὲ κτιστόν. 'Η κτίσις κατὰ
μέθεξιν ἔχει τὸ ἀγαθὸν ἐκ τοῦ Θεοῦ, τὸ δὲ Πνεῦμα
αὐτάγαθον. Ἐν ἄρα τῷ ἀπροσδεεὶ τῆς ἑτέρωθεν
ἀγαθότητος, καὶ τῷ ἀναλλοιώτῳ, καὶ τῷ ἀτρέπτῳ
διακρίνεται τὸ Πνεῦμα ἀπὸ τῆς κτίσεως. Εἰ μὴ,
ταῦτα γὰρ ἐνομίσθη ἄν τινα πρὸς τὴν κτίσιν έχειν
κοινότητα, τῷ δι' Υἱοῦ πεφηνέναι παρὰ Πατρός.
ιδ'. 'Αλλ' εὐθὺς αἱ ψαλμικαὶ τοῦ Θεοῦ χεῖρες, αἱ
θεολογικαὶ ἀκτῖνες, σὺν τοῖς ὁμοίοις ποταμοῖς, οἱ
θεόφυτοί τε βλαστοί, καὶ τὰ δίδυμα σπλάγχνα, καὶ
φῶτα τοῦ Πατρὸς, καὶ εἴ τι τοιοῦτον ἀντιπροτείνεται,
καὶ οὐκ ἴσασιν οἱ ταῦτα δὴ προβαλλόμενοι, τὸ τῶν
ὑποστάσεων ἀσύγχυτον, καὶ τὸ πρῶτον αἴτιον ἐνα
τεῦθεν παραδηλούμενα. Τέως δ' οὖν ὁ τὰ θεῖα που
λὺς ᾿Αθανάσιος ἐν τῷ περὶ τῆς τοῦ μονογενοῦς Λόσ
γου ἐνανθρωπήσεως, τοιαῦτα φησὶ περὶ αὐτοῦ τοῦ
Μονογενούς· "Οτε παρατίθεται τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ
εἰς τὰς χεῖρας τοῦ Πατρὸς ὡς ἄνθρωπος, ἑαυτὸν
παρατίθεται ἑαυτῷ, ὡς θεῷ, αὐτὸς γὰρ ἡ χεὶρ
καὶ αἱ χεῖρες τοῦ Πατρός. Ο δὲ σοφὸς Ιωάννης
ἐπ' Εκκλησίας ὑμνῶν τὸν διαπετάσαντα τὰς χεῖρας
ἐν τῷ σταυρῷ· Δι' ἐμὲ, ταῖς ἀχράντοις αὐτοῦ χερσὶ
κηρύττει γεγονέναι τὴν ἐμὴν καταρχὰς διάπλασιν ἐκ χοὸς, τὸ δημιουργικὸν τοῦ Λόγου, καὶ τὸ
τῆς ἐνεργείας ἀνυστικὴν χεῖρας ὀνομάζων, συμβο
λικῶς ἐκ τῶν καθ' ἡμᾶς. Εἰ δέ τις καὶ τὸν Υἱὸν καὶ
τὸ Πνεῦμα χεῖρας αἱροῦτο καλεῖσθαι Θεοῦ, τὴν προςήκουσαν αἰτίαν συνεκδεχέσθω καὶ εὔλογον. Καὶ ὅτε
μὲν ἀκούοι τὸν Υἱὸν βραχίονα καὶ δεξιὰν τοῦ Θεοῦ,
δάκτυλον δὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τότε τὴν ἄκρα
συμφυΐαν θεωρείτω τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ Πνεύματος,
καὶ τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Θεοῦ καὶ
Πατρό; ἐκπορεύεσθαι. Τὸν Υἱὸν δὲ καὶ τὸ Πνεῦμα
χεῖρας νεῶν τοῦ Θεοῦ, τὸ ἀσύγχυτον ἐντεῦθεν συνε
πινοείτω, καὶ ἰδιοῦ πόστατον τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύ
ματος, οὐ τὸ μὴ διὰ τοῦ Μονογενοῦς ἐκπορεύεσθαι
τὸ Πνεῦμα παρὰ Πατρὸς, ὥσπερ οὐδὲ τὸ μὴ ἀλλη
λουχεῖσθαι ταῦτα κατὰ τὴν δεξιάν χεῖρα καὶ τὴν
εὐώνυμον, ἀλλὰ τὸ μὲν ἔνθεν εἶναι, τὸ δ' ἔνθεν, οὐκ
ἐν ἀλλήλοις.
ιε'. Διὰ ταῦτα καὶ ὁ μέγας ἐν θεολογία Γρηγόριος
ποτὲ μὲν ἀκτῖν: παρεικάζει τὸν Υἱὸν, φωτὶ δὲ τὸ
Πνεῦμα, καὶ τὸν μὲν πηγῇ, τὸ δὲ ποταμῷ, ποτὲ δὲ
τὸ τῶν εἰρημένων τῆς θεότητος ὑποστάσεων ἀσύγ
χυτον παραδηλῶσαι προθέμενος, καὶ τὸ ἀπὸ τοῦ
Πατρὸς ἀχώριστον ἐν τῇ καθόδῳ τῇ πρὸς ἡμᾶς,
ὥσπερ ἀκτῖνας δύο πέμπεσθαι ταύτας ἐξ ἑνὸς ἡλίου
φησὶ, καὶ δύο ποταμοὺς ἐκ μιᾶς πηγῆς, προβαίνο
τας μὲν πολύ τε καὶ εἰς μακρὸν, ἐχομένους δὲ τοῦ
ἔθεν διαπαντὸς δὲ τὸ ἀδιαίρετον τῆς Τριάδος παραστῆτα: βουλόμενος, καὶ ὁμότιμον, ἕνα μαργαρίτης
col. 549–550page 12 of 548
PG 142:549ταύτην ἀποκαλεῖ. Καὶ Διονύσιος μὲν ὁ θεωρητικώτατος δίδυμα σπλάγχνα τοῦ Πατρὸς, καὶ φῶτα, καὶ ἄνθη, καὶ βλαστούς θεοφύτους προσαγορεύει τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα, τὸ τῶν ὑποστάσεων ὑπεμφαίνων ἀσύγχυτον, καὶ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἔχειν καὶ ἄμφω τὸ εἶναι γνησίως καὶ ἀκραιφνώς. Ετεροι δὲ τῶν ἱερῶν ἀνδρῶν εἶχαν μὲν ὀνομάζουσι τὸν Πατέρα, κλάδον τὸν Υἱὸν, καὶ καρπὸν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος διὰ τοῦ Υἱοῦ παρὰ τοῦ Πατρὸς ὑποδεικνύοντες ύπαρξιν. Ακούω δὲ καί το νας θεολήπτου καὶ θεοσόφου καθηγητοῦ περὶ τῆς υπερθέου Τριάδος ούτωσί με διδάσκοντος· Τὴν μὲν ἀνωτάτω ῥίζαν, ἧς ἐπέκεινα τὸ σύμπαν οὐδὲν, ἐννοήσεις τὸν Πατέρα· τὸν δέ γε τῆς ἀνωτάτω ῥίζης ἐκπεφυκότα καὶ γεγεννημένον, παραδέξη τὸν Υἱόν, οὐκ ἐν ἴσῃ τάξει τοῖς πεποιημένοις, τὴν ἐν χρόνῳ λαχόντα γέννησιν, οὔτε μὴν ἐν ἐλάττοσιν, ἢ ἐν οἷς ὁ Πατὴρ, τὸ τῆς ἰδίας εύ σεως ἐκφαίνοντα κάλλος, ἀλλ' ἅμα τε καὶ συν αἴδιον, πᾶν ὁτιοῦν ἰσόμετρον ἔχοντα, δίχα μό. νου τοῦ τεκεῖν. Προσήκοι γὰρ ἂν τοῦτο μένῳ τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ, ἅγιον δὲ Πνεῦμα προσερεῖς τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ προχεόμενον φυσι κῶς, καὶ καθάπερ ἐν τύπῳ τῆς ἐκ στομάτων διαπνοῆς τὴν ἰδίαν ἡμῖν ὑποσημαῖνον ΰπαρξιν. Οὕτω τε σαφῆ καὶ ἀσύγχυτον τὴν τῶν τριῶν ὑποστάσεων ἐν ἰδικαῖς ὑπάρξεσιν ιδιότητα της ρῶν, μίαν τε, καὶ ὁμοούσιον τὴν ἁπάντων βασι λίδα προσκυνήσεις φύσιν. Τί τὸ προχεῖσθαι φυτ σικῶς; Αὐτὸ δὴ τὸ ἐκπορεύεσθαι τοῦ Πνεύματος, ὕπαρξις ἰδικὴ καὶ ἰδίωμα, καθὼς τοῦ Πατρὸς τὸ ἀνωτάτω εἶναι, καὶ οὗ ἐπέκεινα μηδέν, τουτέστι τὸ Εναρχον· καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ παρὰ τοῦ Πατρὸς γεγεννῆσθαι. Περὶ τούτων γὰρ ἡ σύμπασα ῥῆσις διέξεισι, τοὺς τῆς ὑπάρξεως τρόπους εἰλικρινώς διορίζουσα τῶν μακαρίων τῆς θεότητος ὑποστάσεων. ις'. ᾿Αλλὰ τί χρὴ περὶ τῶν τοιούτων μακρηγορεῖν; Εἰ μὲν οὐδέπω σαφῶς οὐδεὶς τῶν ἁγίων ἐδίδαξε; τὸ δι' Υἱοῦ τὴν τοῦ Πνεύματος ἐκπόρευσιν εἶναι παρὰ Πατρός, οὐδ᾽ ἡμεῖς ἀνάγκην ἔχομεν όρύσσειν φρέαρ καινόν. Εἰ δ᾽ ἔκπαλαι τοῦτο τὸ φρέαρ δρώρυκτο, Φιλισταίου δὲ χεὶρ ἐνέφραξεν, ἢ συνέχωσεν, οὐκ ἀνακαθαριεί τις αὐτό ποτε, καὶ τὸν χοῦν ἐκφορής σας τὸν πολὺν τῆς ἀγνοίας, εὑρήσει τὸ ζῶν ὕδωρ, καὶ τῶν τῆς νομῆς προβάτων τὸ σύνταγμα διατμηθὲν οὐ καλῶς, εἰς μίαν πάλιν ποίμνην διὰ τοῦ κοι τοῦ ποιμένος ἐπισυνάψει τῷ μονογενεῖ καὶ ἀγαπητῷ, ἔστιν οὗ καὶ τὴν αὐτοῦ δὴ τοῦ καλοῦ ποιμένος ἐκμιμησάμενος συγκατάβασιν; Φέρε δὴ μετὰ τῶν ἄλλων παίζων τοῦ Πατρὸς τοῦ κληρονόμου, καὶ χάριτι πα τρὸς τῶν ἐθνῶν, καὶ τὸν μέγαν πάλιν κἀνταῦθα παραγάγωμεν ᾿Αθανάσιον, καὶ ἴδωμεν αὖθις ὅσον δὴ καὶ αὐτὸς τῇ τοῦδε φρέατος ἀνορυγῇ συνεβάλλετο. Τί γοῦν κατ' Ευσεβίου τοῦ Σαμοσατέως, καὶ Μελε τίου τῶν ἀλλοφύλων τῆς πίστεως ἡκροβόλισεν ὁ τοῦ Δεσπότου οίκογενῆς, ὁ τῆς Ἐκκλησίας υπέρμαχος Ην δὲ ἀδύνατον ἐν τῇ τῆς Τριάδος δόξῃ τὸ Πνεῦμα δοξάζεσθαι, μὴ προοδικῶς ἂν ἐκ Θεοῦ δι' Υἱοῦ, ἀλλὰ ποιητικῶς ἐκ Θεοῦ γεγονός, ὡς nος
DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORATIO I.
ταύτην ἀποκαλεῖ. Καὶ Διονύσιος μὲν ὁ θεωρητικώ- rum divinarum speculator et venator accrrimus
τατος δίδυμα σπλάγχνα τοῦ Πατρὸς, καὶ φῶτα, καὶ
ἄνθη, καὶ βλαστούς θεοφύτους προσαγορεύει τὸν
Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα, τὸ τῶν ὑποστάσεων ὑπεμφαίνων
ἀσύγχυτον, καὶ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἔχειν καὶ ἄμφω
τὸ εἶναι γνησίως καὶ ἀκραιφνώς. Ετεροι δὲ τῶν
ἱερῶν ἀνδρῶν εἶχαν μὲν ὀνομάζουσι τὸν Πατέρα,
κλάδον τὸν Υἱὸν, καὶ καρπὸν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον,
τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος διὰ τοῦ Υἱοῦ παρὰ τοῦ
Πατρὸς ὑποδεικνύοντες ύπαρξιν. Ακούω δὲ καί το
νας θεολήπτου καὶ θεοσόφου καθηγητοῦ περὶ τῆς
υπερθέου Τριάδος ούτωσί με διδάσκοντος· Τὴν μὲν
ἀνωτάτω ῥίζαν, ἧς ἐπέκεινα τὸ σύμπαν οὐδὲν,
ἐννοήσεις τὸν Πατέρα· τὸν δέ γε τῆς ἀνωτάτω
ῥίζης ἐκπεφυκότα καὶ γεγεννημένον, παραδέξη
bina Patris viscera, et lumina, et flores, et ger
mina a Deo prognatos Filium et Spiritum indiĝi -
tat, minime confusas eorum hypostases commonstrans, et ex Patre habere utrumque, quod vere
et proprie sit. Alii ex sanctis Patribus radicem
nuncupant Patren, ramun Pilium, et fructum
Spiritum sanctum, Spiritus sancti per Filium exsistentiam demonstrantes. Audio præterea quemdam numine afflatum, et divina doctrina imbutnın
praceptorem de divina Triade hæc ad amussim
disserentem Supremam omnium radicem, utira
quam, quidquid est, nihil est, intelligito mihi Patrem, e suprema vero radice enatum, prognatumqus
accipito Filium, non eodem modo, ac cæteræ res
neque in paucioribus, quam Pater propriæ naturæ
pulchritudinem commonstrantem; sed universa couLerna, et aque atque Pater mensura possidentem,
unum si excipias, parere; namque id soli Deo et
Patri convenit: Spiritum autem sanctum dicito, qui
cx Deo Patre per Filium effunditur naturaliter, et
veluti, ut exemplo hoc utar, ex oris spiratione propriam exsistentiam indicantem. Sic planam et inconfusam trium hypostaseon in singularibus exsistentiis proprietatem conservans, unam et consubstantialem reginum omnium naturam adorabis.
Quid est effundi naturaliter? ipsa processio Spi
rilus, exsistentia singularis, et proprietas, quemadmodum Patris supremo loco esse, et nitra
quem, nihil hoc est absque principio; et Filii
Patre esse genitum. De his enim allata supra verba
agunt, exsistentiæ modos perspicue determinantia
beatarum Deitatis hypostaseon.
τὸν Υἱόν, οὐκ ἐν ἴσῃ τάξει τοῖς πεποιημένοις, creat@, generationis temporaria modum sortitum,
τὴν ἐν χρόνῳ λαχόντα γέννησιν, οὔτε μὴν ἐν
ἐλάττοσιν, ἢ ἐν οἷς ὁ Πατὴρ, τὸ τῆς ἰδίας εύσεως ἐκφαίνοντα κάλλος, ἀλλ' ἅμα τε καὶ συν·
αἴδιον, πᾶν ὁτιοῦν ἰσόμετρον ἔχοντα, δίχα μό.
νου τοῦ τεκεῖν. Προσήκοι γὰρ ἂν τοῦτο μένῳ τῷ
Θεῷ καὶ Πατρὶ, ἅγιον δὲ Πνεῦμα προσερεῖς τὸ
ἐκ τοῦ Θεοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ προχεόμενον φυσικῶς, καὶ καθάπερ ἐν τύπῳ τῆς ἐκ στομάτων
διαπνοῆς τὴν ἰδίαν ἡμῖν ὑποσημαῖνον ΰπαρξιν.
Οὕτω τε σαφῆ καὶ ἀσύγχυτον τὴν τῶν τριῶν
ὑποστάσεων ἐν ἰδικαῖς ὑπάρξεσιν ιδιότητα της
ρῶν, μίαν τε, καὶ ὁμοούσιον τὴν ἁπάντων βασιλίδα προσκυνήσεις φύσιν. Τί τὸ προχεῖσθαι φυτ
σικῶς; Αὐτὸ δὴ τὸ ἐκπορεύεσθαι τοῦ Πνεύματος,
ὕπαρξις ἰδικὴ καὶ ἰδίωμα, καθὼς τοῦ Πατρὸς τὸ
ἀνωτάτω εἶναι, καὶ οὗ ἐπέκεινα μηδέν, τουτέστι τὸ
Εναρχον· καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ παρὰ τοῦ Πατρὸς γεγεν
νῆσθαι. Περὶ τούτων γὰρ ἡ σύμπασα ῥῆσις διέξεισι,
τοὺς τῆς ὑπάρξεως τρόπους εἰλικρινώς διορίζουσα
τῶν μακαρίων τῆς θεότητος ὑποστάσεων.
ις'. ᾿Αλλὰ τί χρὴ περὶ τῶν τοιούτων μακρηγορεῖν;
Εἰ μὲν οὐδέπω σαφῶς οὐδεὶς τῶν ἁγίων ἐδίδαξε; τὸ
δι' Υἱοῦ τὴν τοῦ Πνεύματος ἐκπόρευσιν εἶναι παρὰ
Πατρός, οὐδ᾽ ἡμεῖς ἀνάγκην ἔχομεν όρύσσειν φρέαρ
καινόν. Εἰ δ᾽ ἔκπαλαι τοῦτο τὸ φρέαρ δρώρυκτο,
Φιλισταίου δὲ χεὶρ ἐνέφραξεν, ἢ συνέχωσεν, οὐκ
ἀνακαθαριεί τις αὐτό ποτε, καὶ τὸν χοῦν ἐκφορής
σας τὸν πολὺν τῆς ἀγνοίας, εὑρήσει τὸ ζῶν ὕδωρ,
καὶ τῶν τῆς νομῆς προβάτων τὸ σύνταγμα διατμηθὲν οὐ καλῶς, εἰς μίαν πάλιν ποίμνην διὰ τοῦ κοιτοῦ ποιμένος ἐπισυνάψει τῷ μονογενεῖ καὶ ἀγαπητῷ,
ἔστιν οὗ καὶ τὴν αὐτοῦ δὴ τοῦ καλοῦ ποιμένος ἐκμιμησάμενος συγκατάβασιν; Φέρε δὴ μετὰ τῶν ἄλλων
παίζων τοῦ Πατρὸς τοῦ κληρονόμου, καὶ χάριτι πατρὸς τῶν ἐθνῶν, καὶ τὸν μέγαν πάλιν κἀνταῦθα
παραγάγωμεν ᾿Αθανάσιον, καὶ ἴδωμεν αὖθις ὅσον δὴ
καὶ αὐτὸς τῇ τοῦδε φρέατος ἀνορυγῇ συνεβάλλετο.
Τί γοῦν κατ' Ευσεβίου τοῦ Σαμοσατέως, καὶ Μελε
τίου τῶν ἀλλοφύλων τῆς πίστεως ἡκροβόλισεν ὁ τοῦ
Δεσπότου οίκογενῆς, ὁ τῆς Ἐκκλησίας υπέρμαχος
Ην δὲ ἀδύνατον ἐν τῇ τῆς Τριάδος δόξῃ τὸ
Πνεῦμα δοξάζεσθαι, μὴ προοδικῶς ἂν ἐκ Θεοῦ
δι' Υἱοῦ, ἀλλὰ ποιητικῶς ἐκ Θεοῦ γεγονός, ὡς
16. Verumtamen quid opus est de his plur
dicere? Siquidem si nullus ex sanctis plane nος
Spiritus processionem per Filium ex Patre esse
docuisset, neque nobis effodiendus puteus novis
esset sed si jam olim puteus hic effossus est, et
Philistæi manus obturavit, atque opplevit, non enm
aliquando quispiam expurgaverit, immanisque
ignorantia luto egesto, vivam aquam invenerit, et
ovium, quæ pascuo huic destinata sunt, agmen,
malisque artibus divisum in unum rursus germen
per communem pastorem unigenito, et dilecto in
nonnullis ejusdem boni pastoris demissionem inriLatus conjunxerit? Age igitur cum aliis filiis Patris et hæredis, et gratia patris gentium, magnum
huc adducamus Athanasium, rursumque contemplemur, quæ ipse in hujusce putei effossione prestiterit. Quid itaque adversus Samosatenum Etsebium, et Meletium a fide alienos, Domini verna et
Ecclesiæ defensor ejaculavit? Fieri minime po'eral,
ut in Triadis gloria Spiritus g'orificaretur, nisi ille
proflueret ex Deo per Filium, sed ut reliquæ creaturæ ex Deo factus fuisset, ut asserunt. Quid sit proflueret, Oratione de dogmatibus et ordine epis, or;
col. 551–552page 13 of 548
PG 142:551λέγουσι. Τι τὸ προοδικῶς ἐν τῷ περὶ δογμάτων καὶ καταστάσεως ἐπισκόπων ὁ τῆς Θεολογίας ἐπώ νυμος συντόμως ερμήνευσεν· Εἰ πολυπραγμονείς, εἰπὼν, Υἱοῦ γέννησιν καὶ Πνεύματος πρόοδον, καγώ σου πολυπραγμονῶ τὸ κράμα ψυχῆς τε καὶ σώματος. Καὶ πάλιν, Μηδέ Πνεύματος περιεργάζου τὴν πρόοδον. Εν δευτέρῳ δὲ τῶν εἰρηνικῶν· Ἀλλ' ἐκεῖσε ἀνοίσεις τὸ καλὸν γέννημα, καὶ τὴν θαυμασίαν πρόοδον. Καὶ πάλιν· Αὐτοὶ δὲ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν εἰδέναι φύσιν θεότητος ἀνάρχῳ καὶ γεννήσει καὶ προέδῳ γνωριζομένην. ῦν οὖν ἔχει λόγον ἐπὶ τοῦ Πατρὸς τὸ ἀνάρχως, ἐπί τε τοῦ Υἱοῦ τὸ γεννητῶς, τὸν αὐτὸν ἐπὶ τοῦ Πνεύ ματος τὸ προσδικῶς, ταυτὸν δ' εἰπεῖν ἐκπορευτικών. αλλοτρίωσιν. Τί γὰρ δεῖ Θεὸν ἢ συναλείφειν κακῶς, ιζ'. Ἐγὼ δ' ἀκήκοα ποτε καὶ οὕτω διαπορούντων τινῶν. Εἰ διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, πῶς ὁ θεολογικώτατος Γρηγόριος εἴρηκε, θέλω τὸν Πατέρα μείζω εἰπεῖν, ἐξ οὗ καὶ τὸ ἴσοις εἶναι τοῖς ἴσοις ἐστὶ, καὶ τὸ εἶναι. Τοῦτο γὰρ παρὰ πάντων 80 θήσεται, καὶ δέδοικα τὴν ἀρχὴν, μὴ ἐλαττόνων ἀρχὴν ποιήσω, καὶ καθυβρίσω διὰ τῆς προτιμήσεως. Εἰ Λόγος καὶ Πνεῦμα ἅγιον ίσα, την ἂν ἔχοιεν καὶ τὴν ὕπαρξιν, ἔχοντα καὶ ἄμφω ταύτην ὡσαύτως παρὰ Πατρός. Ταῦτα τῶν καινοτέρων ἀπο ρημάτων, ὡς οὐκ ἂν πρὸς τὸν Μονογενῆ τὴν ἰσό τητα τοῦ Πνεύματος ἔχοντος, εἰ δι' αὐτοῦ ἐκπο ρεύοιτο· καὶ μὴν καὶ ἀπ' αὐτῆς τῆς ἐν τῇ ἐνστάσει παρειλημμένης ρήσεως Πατρικῆς ἡ λύσις προφαίνεται. Δέδοικα γάρ, φησί, τὴν ἀρχὴν μὴ ἐλαττί νων ἀρχὴν ποιήσω· ὥστε θέλει καὶ τὴν ἀρχὴν ὁ μέγας θεηγόρος ἴσην εἶναι τοῖς ἐξ αὐτῆς, μηδὲν τὸ ἀρχικόν παραβλαπτομένην ἐκ τῆς ἰσότητος, ήτις ὁμοτιμίαν δείκνυσι, καὶ ταυτότητα φύσεως, καθὼς ὁ αὐτὸς πάλιν διδάσκαλος ἐν δευτέρῳ τῶν Εἰρηνικών διαγορεύει σαφέστατα, Τριάς, λέγων, ὡς ἀληθῶς ἡ Τριάς, ἀδελφοί, Τριὰς δὲ οὐκ ἀνίσων πραγμάτων ἀπαρίθμησις, ἀλλ᾽ ἴσων καὶ ὁμοτίμων σύλληψις. "Ωσπερ οὖν ἡ τῶν τριῶν ἰσότης οὐκ ἀφαιρεῖται τοῦ ἑνὸς τὴν ἀρχὴν, οὕτω καὶ ἡ τῶν ἐκ τῆς ἀρχῆς ἰσό τῆς, οὐκ ἐστὶν ἀναιρετικὴ τοῦ, τὸ Πνεῦμα δι' Υἱοῦ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι. Ταύτην μὲν οὖν ἐν τῇ Τριάδι τηρεῖν τὴν ἰσότητα, τῶν ἀναγκαιοτάτων ἐστὶν, ἀποπεμπτέον δὲ πόρρω την σύγχυσιν ὡς ύπερ βολήν, ὡς ἔλλειψίν τε τὴν ἀνισότητα, τουτέστι την ἢ κατατέμνειν εἰς ἀνισότητα; καὶ πάλιν, ἢ συστέλλειν θεότητα καὶ ἀναλύειν ἀθέως, ἡ κατατέμνειν ἀ ίσοις ἀλλοτριότησιν ἢ μεγέθους ή φύσεως. Αλλ' εἴπερ φασὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λεχθείη, 030 γόνος ἂν εἴη καὶ ὁ Υἱός· τοῦτο δὲ τοῦ Πατρὸς ἰδίω μα. Συμμερίσεται ἄρα ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ τὸ τοιοῦτον ἰδίωμα. Τῆς δὲ Θεογόνου δυνάμεως μένον ἔρημον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οὐ κινδυνεύσει μεγάλῳ βαθμῷ τῆς θεότητος έκπεσεῖν, εἴ γε τῇ δυνάμει καὶ τὴν οὐσίαν ἀνάγκη συνυφαιρεῖσθαι; Εἰ γὰρ τὸ ὁμοσύ στον, ὁμοδύναμον, τὸ μὴ ἐμοδύναμον οὐδ᾽ ὁμοού στον.
N.CEPHORI BLEMMID.E
porum, qui theologi cognomen habet, paucis λέγουσι. Τι τὸ προοδικῶς ἐν τῷ περὶ δογμάτων
interpretatus est: Si tu, dicens, curiose inquiris
Filii generationem, et Spiritus effluxum, et ego quidem a te inquiro animæ et corporis mistionem. Et
rursus: Ne curiose nimis Spiritus efluxum perquirito. Secunda Oratione de pace: Sed ibi relinques
pulchrum fetum, et admirabilem effluxum. Item:
Ipsi vero unam ac eamdem noscere naturum Deitatis,
quæ absque principio, generatione et effluxu cognoscitur. Quam itaque rationem in Patre, sine principio, et in Filio, genitum, eamdem habet in
Spiritu, elluere, quod idem est, ac procedere.
καὶ καταστάσεως ἐπισκόπων ὁ τῆς Θεολογίας ἐπώνυμος συντόμως ερμήνευσεν· Εἰ πολυπραγμονείς,
εἰπὼν, Υἱοῦ γέννησιν καὶ Πνεύματος πρόοδον,
καγώ σου πολυπραγμονῶ τὸ κράμα ψυχῆς τε
καὶ σώματος. Καὶ πάλιν, Μηδέ Πνεύματος περιερ
γάζου τὴν πρόοδον. Εν δευτέρῳ δὲ τῶν Εἰρηνι
κῶν· Ἀλλ' ἐκεῖσε ἀνοίσεις τὸ καλὸν γέννημα,
καὶ τὴν θαυμασίαν πρόοδον. Καὶ πάλιν· Αὐτοὶ
δὲ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν εἰδέναι φύσιν θεότητος
ἀνάρχῳ καὶ γεννήσει καὶ προέδῳ γνωριζομένην.
ῦν οὖν ἔχει λόγον ἐπὶ τοῦ Πατρὸς τὸ ἀνάρχως, ἐπί
τε τοῦ Υἱοῦ τὸ γεννητῶς, τὸν αὐτὸν ἐπὶ τοῦ Πνεύ
ματος τὸ προσδικῶς, ταυτὸν δ' εἰπεῖν ἐκπορευτικών.
17. Aliquando etiam ipse aliquos hunc in mo
dum disserentes audivi: Si est per Filium Spi.
ritus, quomodo in rebus theologicis pertractandis
celeberrimus Gregorius dixit: Volo Patrem majurem dicere, ex quo, ut aquales sint, aquales habent, et sunt. Hoc enim ab omnibus concedetur,
vereorque me principium, inferiorum principium
faciam, et prælatione injuria afficiam? Si Verbum,
et Spiritus sanctus æqualia sunt, qualem utique
habebunt et exsistentiam, cum eam uterque habeat æqualiter a Patre. Hæc sunt recentiorum
dubia, nullam scilicet æqualitatem cum unigenito Spiritum habiturum, si per ipsum procederet: et tamen ab eadem Patris sententia, quæ in
ipsa objectione assumitur, facilis sese offert soluLiu. Vereor enim, ait, ne principium, inferiorum
principium faciam; vult itaque magnus hic divipiloquus Pater principium æquale esse cum iis
qui ab eodem emanant, cum in nullo principium
ab æqualitate illa vulneretur, quæ eumdein honorein, eamdenique naturam constabilit, quemadlmodum idem magister secunda oratione de pace
plenissime asseveral, Trias, dicens, verissime Trias
est, o fratres, Trias non inæqualium rerum enumeratio, sed æqualium, et aque honoratarum comprehensio. Quemadmodum itaque trium æqualitas non
violat unius principium, sic et eorum qui ex
principio sunt, æqualitas non tollit Spiritum per
Filium ex Patre procedere. llæc ergo æqualitas in
Triade ante omnia servanda est, longeque mittenda confusio, ut excessus, et ut defectus inæqua- αλλοτρίωσιν. Τί γὰρ δεῖ Θεὸν ἢ συναλείφειν κακῶς,
dilas, hoc est alienatio. Quid enim opus est Deum,
aut insulse contrahere, aut inæqualitate concidere? rursumque non est contrahenda Deitas, aut
impie dissolvenda, aut inæqualibus, vel naturæ,
vel magnitudinis disjunctionibus discindenda. Sed
si, inquiunt, per Filium Spiritus dicetur, Filius
quoque Deum generaret, quæ Patris proprietas
cst. Compartietur ergo Filius cum Patre hanc proprietatem. Εt Deipara facultate spoliatus Spiritus
sanctus, an non de magno deitatis gradu decidet,
si una cum facultate, essentia quoque privari neresse sit? Etenim si quod ejusdem est essentia,
ejusdem etiam potentiæ est, quod ejusdem potentiæ
ron est, neque cjusdem essentiæ erit.
ιζ'. Ἐγὼ δ' ἀκήκοα ποτε καὶ οὕτω διαπορούντων
τινῶν. Εἰ διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, πῶς ὁ θεολογικώτατος Γρηγόριος εἴρηκε, θέλω τὸν Πατέρα
μείζω εἰπεῖν, ἐξ οὗ καὶ τὸ ἴσοις εἶναι τοῖς ἴσοις
ἐστὶ, καὶ τὸ εἶναι. Τοῦτο γὰρ παρὰ πάντων 80θήσεται, καὶ δέδοικα τὴν ἀρχὴν, μὴ ἐλαττόνων
ἀρχὴν ποιήσω, καὶ καθυβρίσω διὰ τῆς προτιμή
σεως. Εἰ Λόγος καὶ Πνεῦμα ἅγιον ίσα, την ἂν
ἔχοιεν καὶ τὴν ὕπαρξιν, ἔχοντα καὶ ἄμφω ταύτην
ὡσαύτως παρὰ Πατρός. Ταῦτα τῶν καινοτέρων ἀπορημάτων, ὡς οὐκ ἂν πρὸς τὸν Μονογενῆ τὴν ἰσό
τητα τοῦ Πνεύματος ἔχοντος, εἰ δι' αὐτοῦ ἐκπορεύοιτο· καὶ μὴν καὶ ἀπ' αὐτῆς τῆς ἐν τῇ ἐνστάσει
παρειλημμένης ρήσεως Πατρικῆς ἡ λύσις προφαί
νεται. Δέδοικα γάρ, φησί, τὴν ἀρχὴν μὴ ἐλαττί
νων ἀρχὴν ποιήσω· ὥστε θέλει καὶ τὴν ἀρχὴν ὁ
μέγας θεηγόρος ἴσην εἶναι τοῖς ἐξ αὐτῆς, μηδὲν τὸ
ἀρχικόν παραβλαπτομένην ἐκ τῆς ἰσότητος, ήτις
ὁμοτιμίαν δείκνυσι, καὶ ταυτότητα φύσεως, καθὼς ὁ
αὐτὸς πάλιν διδάσκαλος ἐν δευτέρῳ τῶν Εἰρηνικών
διαγορεύει σαφέστατα, Τριάς, λέγων, ὡς ἀληθῶς ἡ
Τριάς, ἀδελφοί, Τριὰς δὲ οὐκ ἀνίσων πραγμάτων
ἀπαρίθμησις, ἀλλ᾽ ἴσων καὶ ὁμοτίμων σύλληψις.
"Ωσπερ οὖν ἡ τῶν τριῶν ἰσότης οὐκ ἀφαιρεῖται τοῦ
ἑνὸς τὴν ἀρχὴν, οὕτω καὶ ἡ τῶν ἐκ τῆς ἀρχῆς ἰσότῆς, οὐκ ἐστὶν ἀναιρετικὴ τοῦ, τὸ Πνεῦμα δι' Υἱοῦ
παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι. Ταύτην μὲν οὖν ἐν
τῇ Τριάδι τηρεῖν τὴν ἰσότητα, τῶν ἀναγκαιοτάτων
ἐστὶν, ἀποπεμπτέον δὲ πόρρω την σύγχυσιν ὡς ύπερβολήν, ὡς ἔλλειψίν τε τὴν ἀνισότητα, τουτέστι την
ἢ κατατέμνειν εἰς ἀνισότητα; καὶ πάλιν, ἢ συστέλλειν θεότητα καὶ ἀναλύειν ἀθέως, ἡ κατατέμνειν
ἀ ίσοις ἀλλοτριότησιν ἢ μεγέθους ή φύσεως. Αλλ'
εἴπερ φασὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λεχθείη, 030γόνος ἂν εἴη καὶ ὁ Υἱός· τοῦτο δὲ τοῦ Πατρὸς ἰδίωμα. Συμμερίσεται ἄρα ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ τὸ τοιοῦτον
ἰδίωμα. Τῆς δὲ Θεογόνου δυνάμεως μένον ἔρημον τὸ
Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οὐ κινδυνεύσει μεγάλῳ βαθμῷ
τῆς θεότητος έκπεσεῖν, εἴ γε τῇ δυνάμει καὶ τὴν
οὐσίαν ἀνάγκη συνυφαιρεῖσθαι; Εἰ γὰρ τὸ ὁμοσύ
στον, ὁμοδύναμον, τὸ μὴ ἐμοδύναμον οὐδ᾽ ὁμοού
στον.
col. 553–554page 14 of 548
PG 142:553Ι. τη'. Βαβαι, πόσον ἐμοὶ φέρει τὰ εἰρημένα το δύσληπτον. Εἰ γὰρ ὁ Πατήρ γεννᾶ τὸν Υἱὸν μὴ ἔκ τινος τοῦτο λαβών, οὐδὲ ὁ Υἱὸς ἔχει τὸ Πνεῦμα λα βὼν αὐτὸ φυσικῶς παρὰ τοῦ Πατρός, οὐ γεννώμενον, ἀλλ' ἐκπορευόμενον δι' αὐτοῦ παρὰ τοῦ Πα τρὸς, οὐκ οἶδα ποῖον ἐντεῦθεν ἰδίωμα πατρικὸν ἕξειν φάσκουσιν τὸν Υἱόν. Πῶς δὲ καὶ Θεογόνον τὸν Πα. τέρα κατονομάζουσιν; Εἰ μὲν ὅτι Θεὸν γεννᾷ τὸν Γιόν, ἀληθῶς τοῦτο τῆς Πατρικῆς ἐξαίρετον υπου στάσεως, ὁ δὲ Υἱὸς οὐ Θεογόνος, Υἱὸν μὴ γεννῶν. Εἰ δὲ τὸ γεννᾶν καὶ προβάλλειν καὶ ἄμφω συνάγον τις εἰς ταυτὸν, Θεογόνον οὕτω τὸν Πατέρα φασὶν, ἰδοὺ Θεοῦ γόνος καὶ τὸ Πνεῦμα, καὶ πῶς μονογενής Υἱό;; Εἰ δ᾽ ἀπαρακαλύπτως τὸ προβάλλειν εἰσάγοντες ὡς ἰδίωμα Πατρικὸν, ἐντεῦθεν κατασκευάζουσι τὸ μὴ δι' Υἱοῦ πεφηνέναι τὸ Πνεῦμα παρὰ Πατρός, ἐκ τοῦ ἐν ἀρχῇ ἐκχεῖσθαι σοφίζονται. Τὸ γὰρ ἐκ Πατρὸς μὴ δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα καὶ τὸ ἰδίωμα εἶνα Πατρικὸν τὸ προβλητικόν, ἄντικρυς ταυτόν. Ποία δὲ Γραφὴ τὸ τοιοῦτον ἰδίωμα παραδίδωσιν; ἔπειτα πῶς τὸ προσὸν τῷ Πατρὶ καθάπερ ἀρχῇ προβλητικόν συμμερισθήσεται τῷ Υἱῷ ἐκ τοῦ δι' αὐτοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα παρὰ Πατρός; Εἰ μὲν γὰρ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λέγει τις ὡς ἐκ πρώτης ἀρχῆς, ἔσται δὴ καὶ ὁ Υἱὸς κατὰ τὸ ἀρχικόν κοινωνός τῷ Πατρί. Καὶ πῶς Υιός; ἀνακόλουθον τοῦτο καὶ ἄτοπον. Ει δὲ καὶ αὐτὴ τοῦ Πνεύματος ἡ ἐκπόρευσις ἐκ τοῦ Πατρός διαρρήδην κηρύττεται, καθὼς καὶ πάντα ὅσα ἔχει ὁ Υἱὸς, προδήλως σκιαμαχοῦσιν οἱ ἀντι τείνοντες· ἐν δέ γε τοῖς ἐπενηνεγμένοις προσλαβώ μεθα καὶ τὸν Υἱὸν ἡμεῖς, καὶ ἀντεπενέγκωμεν τῆς θεογόνον δυνάμεως ἔρημον ἂν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἔρημος ὢν καὶ ὁ Υἱὸς, οὐ κινδυνεύσουσι κατ' αὐτοὺς τῆς θεότητος ἐκπεσεῖν; εθ'. Ἐγὼ δὲ θαυμάζω καὶ τὴν αὐτῶν σὺν ἀντι θέσει ἀντιστροφήν, δι' ἧς μὴ εἶναι κατασκευάζουσι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν ὁμοούσιον. Εἰ γὰρ τὸ μὲν ὁμο ούσιον ὁμοδύναμον, τὸ δὲ μὴ ὁμοδύναμον μηδ' όμο ούσιον, ἢ ὁ Υἱὸς ὁμοούσιος τῷ Πατρὶ, καὶ διὰ τοῦτο καὶ ὁμοδύναμος, ἣν ὑπέθεντο δύναμιν, καὶ γεννήσει πάντως Υιόν, ἢ οὐχ ὁμοδύναμος την τοιαύτην γεν νητικὴν δύναμιν, καὶ κατ' αὐτούς, οὐδ' ὁμοούσιος τῷ Πατρί. Καὶ πῶς, φασὶν, εἰ διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὁ Καισαρείας Λεόντιος έλεγε κατά Νίκαιαν, ὡς ἐκ τῆς ὅλης συνόδου πρὸς τὸν φιλόσοφον· Δέχου μίαν θεότητα τοῦ Πατρὸς τοῦ γεν νήσαντος τὸν Υἱὸν ἀνεκφράστως, καὶ τοῦ Υἱοῦ τοῦ γεγεννημένου ἐξ αὐτοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος τοῦ ἐκπορευομένου ἐξ αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς, ἰδίου δὲ ὄντος τοῦ Υἱοῦ; Πῶς δὲ καὶ αὐτὸς ὁ Κύ ριος ἐν Εὐαγγελίοις φησί, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι, μὴ προστιθεὶς τὸν διὰ τοῦ Υἱοῦ; Πρὸς ταῦθ' ἡμεῖς οὕτως ἀνθυποφέρομεν. Διὰ τί τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἴδιον εἶπεν ὁ Λεόντιος τοῦ Υἱοῦ, μὴ μέντοι καὶ τὸν Υἱὸν ἴδιον εἶναι τοῦ Πνεύματος, εἰ μὴ τὸν μὲν ᾔδει ἀμέσως ἐκ τοῦ Πα τρὸς, τὸ δὲ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐξ αὐτοῦ τοῦ Πατρός; Ει
LE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORATIOΟ Ι.
τη'. Βαβαι, πόσον ἐμοὶ φέρει τὰ εἰρημένα το
δύσληπτον. Εἰ γὰρ ὁ Πατήρ γεννᾶ τὸν Υἱὸν μὴ ἔκ
τινος τοῦτο λαβών, οὐδὲ ὁ Υἱὸς ἔχει τὸ Πνεῦμα λα
βὼν αὐτὸ φυσικῶς παρὰ τοῦ Πατρός, οὐ γεννώμε
νον, ἀλλ' ἐκπορευόμενον δι' αὐτοῦ παρὰ τοῦ Πατρὸς, οὐκ οἶδα ποῖον ἐντεῦθεν ἰδίωμα πατρικὸν ἕξειν
φάσκουσιν τὸν Υἱόν. Πῶς δὲ καὶ Θεογόνον τὸν Πα.
τέρα κατονομάζουσιν; Εἰ μὲν ὅτι Θεὸν γεννᾷ τὸν
Γιόν, ἀληθῶς τοῦτο τῆς Πατρικῆς ἐξαίρετον υπου
στάσεως, ὁ δὲ Υἱὸς οὐ Θεογόνος, Υἱὸν μὴ γεννῶν.
Εἰ δὲ τὸ γεννᾶν καὶ προβάλλειν καὶ ἄμφω συνάγοντις εἰς ταυτὸν, Θεογόνον οὕτω τὸν Πατέρα φασὶν,
ἰδοὺ Θεοῦ γόνος καὶ τὸ Πνεῦμα, καὶ πῶς μονογενής
Υἱό;; Εἰ δ᾽ ἀπαρακαλύπτως τὸ προβάλλειν εἰσάγοντες ὡς ἰδίωμα Πατρικὸν, ἐντεῦθεν κατασκευάζουσι
τὸ μὴ δι' Υἱοῦ πεφηνέναι τὸ Πνεῦμα παρὰ Πατρός,
ἐκ τοῦ ἐν ἀρχῇ ἐκχεῖσθαι σοφίζονται. Τὸ γὰρ ἐκ
Πατρὸς μὴ δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα καὶ τὸ ἰδίωμα εἶνα:
Πατρικὸν τὸ προβλητικόν, ἄντικρυς ταυτόν. Ποία δὲ
Γραφὴ τὸ τοιοῦτον ἰδίωμα παραδίδωσιν; ἔπειτα
πῶς τὸ προσὸν τῷ Πατρὶ καθάπερ ἀρχῇ προβλητικὸν συμμερισθήσεται τῷ Υἱῷ ἐκ τοῦ δι' αὐτοῦ εἶναι
τὸ Πνεῦμα παρὰ Πατρός; Εἰ μὲν γὰρ ἐκ τοῦ Υἱοῦ
τὸ Πνεῦμα λέγει τις ὡς ἐκ πρώτης ἀρχῆς, ἔσται δὴ
καὶ ὁ Υἱὸς κατὰ τὸ ἀρχικόν κοινωνός τῷ Πατρί.
Καὶ πῶς Υιός; ἀνακόλουθον τοῦτο καὶ ἄτοπον. Ει
δὲ καὶ αὐτὴ τοῦ Πνεύματος ἡ ἐκπόρευσις ἐκ τοῦ
Πατρός διαρρήδην κηρύττεται, καθὼς καὶ πάντα
ὅσα ἔχει ὁ Υἱὸς, προδήλως σκιαμαχοῦσιν οἱ ἀντιτείνοντες· ἐν δέ γε τοῖς ἐπενηνεγμένοις προσλαβώμεθα καὶ τὸν Υἱὸν ἡμεῖς, καὶ ἀντεπενέγκωμεν τῆς
θεογόνον δυνάμεως ἔρημον ἂν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον,
ἔρημος ὢν καὶ ὁ Υἱὸς, οὐ κινδυνεύσουσι κατ' αὐτοὺς
τῆς θεότητος ἐκπεσεῖν;
18. Papæ, quam mihi comprehensu difficilia
sunt, quæ dicuntur! Etenim si Pater generat Filium, a nullo id accipiens, et Filias habet Spiritum,
eum a Patre naturaliter accipiens, non genitum,
sed per eumdem procedentem ex Patre: prorsus
non capio, quamnam paternam proprietatem habiturum autumant Filium. Et quomodo Dei genitorem Patrem indigitant? Si quod Deum generat
Filium, vere hoc est paternæ hypostascos præci·
puumn, al Filius non Deum generans est, cum
Filium non generet. Si vero generare, et producere, et utraque in unum colligantes, hac ratione
Deum generantem Patrem appellant, ecce et Dei
fetus est Spiritus; et quanam ratione unigenitus
Filius erit? Si item producere aperte insinuantes,
tanquam proprietatem paternam, inde compro
bant, non per Filium apparuisse Spiritum ex Patre, ex eo quod in principio effundatur, subdole
argutantur. Namque ex Patre non per Filium Spi -
ritum, et proprietatem esse paternam vim producendi plane idem est: quænam autem Scriptura
talem proprietatem tradit? Deinde quomodo, quæ'
inest Patri veluti principio facultas effundendi,
dispartietur cum Filio, propterea quod per ipsum
est Spiritus ex Patre? Siquidem si quis ex Filio
Spiritum, ut ex primo principio asserat, communicabit utique Filius Patri, secundum quod ille
principium est, et tuin quomodo erit Filius? sed
consequens id absurdum est, nec convenit. Quoil
si et ipsa Spiritus processio ex Patre palam edicitur, quemadmodum et omnia quæ habet Filius,
manifesto adversarii inaniter cum umbra depugnant. Verumtamen in adductis nos Filium assumimus, et objicimus, facultate Deipara cum Spiritus sanctus careat, carcatque et ipse Filius, annon secundum ipsos de deitate dejici periclitabun -
lur?
19. Ego porro admiror eorumdem cum oppositione conversionem, per quam Filium non ejusdem
esse cum Patre naturæ astruunt. Etenim si id
quod ejusdemn essentiæ est, ejusdem facultatis est,
et quod non est ejusdem facultatis, neque ejusdem essentiæ est, aut Filius ejusdem cum Patre
essentiæ, ideoque et ejusdem facultatis, quam
ipsi supponunt, omnino generabit Filium; aul
εθ'. Ἐγὼ δὲ θαυμάζω καὶ τὴν αὐτῶν σὺν ἀντιθέσει ἀντιστροφήν, δι' ἧς μὴ εἶναι κατασκευάζουσι
τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν ὁμοούσιον. Εἰ γὰρ τὸ μὲν ὁμο
ούσιον ὁμοδύναμον, τὸ δὲ μὴ ὁμοδύναμον μηδ' όμοούσιον, ἢ ὁ Υἱὸς ὁμοούσιος τῷ Πατρὶ, καὶ διὰ τοῦτο
καὶ ὁμοδύναμος, ἣν ὑπέθεντο δύναμιν, καὶ γεννήσει
πάντως Υιόν, ἢ οὐχ ὁμοδύναμος την τοιαύτην γεν
νητικὴν δύναμιν, καὶ κατ' αὐτούς, οὐδ' ὁμοούσιος
τῷ Πατρί. Καὶ πῶς, φασὶν, εἰ διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ non est ejusdem facultatis, generativa scilicet, et
Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὁ Καισαρείας Λεόντιος έλεγε κατά
Νίκαιαν, ὡς ἐκ τῆς ὅλης συνόδου πρὸς τὸν Φιλόσο
φον· Δέχου μίαν θεότητα τοῦ Πατρὸς τοῦ γεν
νήσαντος τὸν Υἱὸν ἀνεκφράστως, καὶ τοῦ Υἱοῦ
τοῦ γεγεννημένου ἐξ αὐτοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύ
ματος τοῦ ἐκπορευομένου ἐξ αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς,
ἰδίου δὲ ὄντος τοῦ Υἱοῦ; Πῶς δὲ καὶ αὐτὸς ὁ Κύ
ριος ἐν Εὐαγγελίοις φησί, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον παρὰ
τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι, μὴ προστιθεὶς τὸν διὰ
τοῦ Υἱοῦ; Πρὸς ταῦθ' ἡμεῖς οὕτως ἀνθυποφέρομεν.
Διὰ τί τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἴδιον εἶπεν ὁ Λεόντιος
τοῦ Υἱοῦ, μὴ μέντοι καὶ τὸν Υἱὸν ἴδιον εἶναι τοῦ
Πνεύματος, εἰ μὴ τὸν μὲν ᾔδει ἀμέσως ἐκ τοῦ Πατρὸς, τὸ δὲ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐξ αὐτοῦ τοῦ Πατρός;
PATROL GR. CXLII.
secundum eosdem non erit ejusdem cum Patre
essentiæ. Ει quomodo, inquiunt, si per Filium
est Spiritus sanctus, Leontius Cæsariensis nomine
Nicænæ synodi ad philosophum respondet: Accipe
unam Deitatem Patris, qui genuit Filium ineffabiliter, et Filii ex eo geniti, et Spiritus sancti ex eodem
Patre procedentis, qui el proprius est Filii? Quomodo eliam et ipse Dominus in Evangelio dicit,
Spiritum sanctum a Patre procedere, non addito,
per Filium? His nos ita objicimus: Quare Spiri -
tum sanctum proprium dixit Leontius Filii, non
item et Filium proprium esse Spiritus, nisi quod
agnosceret hunc quidem immediate ex Patre, Spiritum vero per Filium ex eodem Patre? Et si
col. 555–556page 15 of 548
PG 142:555βουλητὸν δὲ τὸ μόνου παρειλήφθω ἀντὶ τοῦ αὐτοῦ, ὡς ἂν ἡ ἔνστασις ἐπὶ πλέον ἔχῃ τὸ βίαιον, καὶ εἰ ρήσθω τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς μόλυ ἐκπορευόμενον. Τί γοῦν ὅτε φησὶν ὁ τὰ θεῖα πολύς ᾿Αθανάσιος ἐν τῷ κατὰ ᾿Αρειανῶν πρώτῳ, τὴν Πα τέρα μόνον εἶναι τοῦ ἁγίου Πνεύματος χορηγόν, οὐ δώσομεν τῷ Υἱῷ τὸ εἶναι χορηγῷ τοῦ αὐτοῦ Πνεύ ματος; Η ὅταν λέγῃ ὁ Κύριος περὶ τῆς ἡμέρας ἐκείνης, ἢ τῆς ὥρα; μηδένα εἰδέναι, μηδὲ τοὺς ἀγο γέλους τῶν οὐρανῶν, εἰ μὴ τὸν αὐτοῦ Πατέρα μόνον, οὐ δώσομεν καὶ τῷ Υἱῷ ταύτην τὴν εἴδησιν; ἢ ὅτε πρὸς τὸν πατέρα φησίν, Αὕτη ἐστὶν ἡ αἰώνιος ζωή, ἵνα γινώσκωσί σε τὸν μόνον ἀληθινὸν Θεὸν, καὶ ἣν ἀπέστειλας Ἰησοῦν Χριστὸν, οὐκ ἐροῦμεν Θεὸν ἀληθινὸν τὸν Χριστόν; οὐκ ἐροῦμεν Θεὸν ἀληθινὸν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον; Αλλ' ὥσπερ ὅταν ὁ Πατήρ εἰ δέναι λέγηται μόνος, πᾶτά τις ἑτέρα γνῶσις, του τέστι τῶν γηγενῶν ἐξαργεῖ. Καὶ ὅταν μόνος ἀληθε νὸς μαρτυρῆται Θεός, πᾶς τις ἑτεροφυής Θεὸς ἀπο πέμπεται, τὸν αὐτὸν τρόπον, καὶ ἔτε παρὰ μένου τοῦ Πατρὸς λεχθείη τὸ Πνεῦμα προέρχεσθαι, πατά τις ἑτεροούσιος ἀρχὴ πόρρω φεύξεται. Τὸ γὰρ μόν του, οὐκ ἐξ ἀνάγκης ποιεῖται διαίρεσιν τῶν τῆς θεότητος υποστάσεων, ὡς αὐτὸς πάλιν ὁ θειότατος ᾿Αθανάσιος ἐν Διαλέξει τῇ πρὸς "Αρειον ἀπ δείκνυσιν. Οὕτω; οὖν οὐδὲ τὸ αὐτοῦ· διακρινητικὸν γὰρ μᾶλλον τοῦτό ἐστιν, ἢ διαιρετικό. κ'. Εἰ δοκεῖ δὲ συμπαρειλήφθω καὶ τὸ, μένου, καὶ τὸν αὐτοῦ· τί; οὐχ ὁμολογεῖ τῶν φρονούντων ορθῶς, ἐξ αὐτοῦ μόνου τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὡς ἐκ πρώτης ἀρχῆς ἐκπορεύεσθαι, καὶ πάντα ὅσα ἔχει ὁ Υἱός, ἐκ τοῦ Πατρὸς ταῦτ' ἔχειν αὐτόν; Ἐγὼ δὲ τὸ λοιπὸν δέδοικα, μή τις καὶ τελείαν ἀδυναμίαν τῆς τοῦ Θεοῦ δυνάμεως, καὶ ζωῆς ἐρημίαν τῆς αὐτοζωῆς, καὶ ἀλογίαν τοῦ ἐνυποστάτου Λόγου καταψηφίσαιτο, προσμαρτυρεῖν τὸν Κύριον ἑαυτῷ ταῦτα διατεινόμενο, Οὐ δύνα για, λέγοντα, ποιεῖν ἀπ' ἐμαυτοῦ οὐδέν· κα!, Διά τὸν Πατέρα ζω· καὶ, Ο Λόγος, ὃν ἀκούετε, οὐκ ἔστιν ἐμὸς, ἀλλὰ τοῦ πέμψαντός με Πατρός· τοῦ Κυρίου λέγοντος διὰ τὴν τοῦ Πατρὸς τιμὴν, καὶ τὴν εἰς τὸ πρῶτον αἴτιον ἀναφοράν, διά τε τὸ μὴ δοκεῖν εἶναι ἀντίθεος, καὶ ὡς ἀπ᾿ ἄλλης τινὸς ἐξουσίας ποι εἶσθαι τοὺς λόγους, ὅτι 'Ο Λόγος, ὃν ἀκούετε, οὐκ ἔστιν ἐμὸς, ἀλλὰ τοῦ πέμψαντός με Πατρός. και. 'Αμφιβάλλει τις ὅλως τῶν νοῦν ἐχόντων. Τί δήποτε παρὰ τοῦ Πατρὸς εἴρηκεν ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, τὸ δι' ἐμοῦ μὴ προσθείς, και τοιγε τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, εἰπὼν, ἑαυτοῦ μετ μαρτύρηκεν εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ἐγὼ γὰρ είμι, φησίν, ἡ ἀλήθεια. Περὶ δὲ τοῦ οἰκείου λόγου τί φησιν; οὐχ ὅτι ὁ Λόγος ὁ ἐμὸς παρὰ τοῦ Πατρός ἐστιν, ἀλλ' ὅτι Ο λόγος, ὃν ἀκούετε, οὐκ ἔστιν ἐμὸς, ἀλλὰ τοῦ πέμψαντός με Πατρός. Τί ἂν οὖν ἐγεγόνει λοιπόν, εἴ πως εἰρήκει ὁ Κύριος, ὅτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐκ ἔστιν ἐμὸν, ἢ οὐκ ἐκπορεύεται δι᾿ ἐμοῦ; Καίτοιγε τὴν εὐγνώμονα καὶ συνετὴν ἀκοὴν οὐδ᾽ οὗτος ἂν ὁ λόγος παρέβλαψε, δι᾿ ἂς απ τίας ἀποδεδώκαμεν.
placuerit, assumatur illud, solo, loco illius, eodem, βουλητὸν δὲ τὸ μόνου παρειλήφθω ἀντὶ τοῦ αὐτοῦ,
ut objectio ipsorum magis ac magis urgeat, dicaturque, Spiritum sanctum, qui ex Patre solo pro.
cedit. Quid præterea? Cum dicit divinus Athanasius, oratione prima contra Arianos, Patrem
solum Spiritum sanctum suppeditare, annon
dabimus Filio ejusdem Spiritus sancti suppeditaLionem? Aut cum dicit Dominus, de die illo, aut
bora neminem scire, neque angelus cœlorum, nisi
suum Patrem solum, an similem cognitionem Filio
denegabimus? vel cum ad Patrem dicit: Hac est
vita æterna, ut cognoscant te solum verum Deum,
et quem misisti, Jesum Christum, annon asseremus
Deum verum Christum? annon asseremus Deum
verum Spiritum sanctum? Sed quemadmodum cumi
Pater scire solus dicitur, omuis alia cognitio, more
talium nempe, cessat: et cum solus verus Deus
comprobatur, omnis externus Deus amandatur:
ita el cum a solo Patre Spiritus sanctus emanare
dicetur, omne aliena essentia principium longe
fugabitur. Solum etenim inter Deitatis hypostases
divisionem necessario non infert, ut ip e rursus
divinissimus Athanasius in congressu cum Ario
commonstrat. Sic itaque nec dictio in eodem: discernit enim potius illa, quam dividīt,
20. Et si placet una simul comprehendantur, et
sulo, et eodem; quis dummodo conpos auimi sit,
-non fatebitur ex eodem solo leo et Patre SpiriAum sanctum, tanquam ex primo principio proce-
-dere? et quæcunque habet Filius, ex Patre ea habere? Ipse vero hinc vereor, ne quis et meram
impotentiam divinæ potentiæ, et vitæ privationem
vibe, quæ per seipsam vita est, et per se subsistentis Verbi irrationabilitatem attribuat, hæc eadem sibi tribuere Dominum contendens: Non
possum, dicentem, facere ex me ipso quidquam;
el: Per Patrem vivo; et, Verbum quod auditis,
non est meum, sed ejus, qui misit me, Patris. Hæc
Domino enuntiante propter Patris honorem, et ad
primam causain respectum, et ne videatur Deo
adversari, et alia auctoritate sermones serere:
Verbum, ait, quod auditis, non est meum, sed ejus,
qui misit me,
Patris.
21. Ambigit nescio quis, ex iis etiam qui pleno
pectore sapiunt, quam ob causam a Patre dixit
Spiritum veritatis procedere, non addens illud,
per me, cum lainen Spiritum veritatis dicens, pro -
prium sui esse Spiritum sanctum confessus sit:
Ego enim, inquit, sum veritas. De proprio, autem
verbo quid? non dicit, Verbum meum a l'aire
est, sed Verbum, quod auditis, non est meum, sed
cius, qui misit me, Patris. Quid igitur fuisset si
Dominus dixisset, Spiritus sanctus non est meus,
neque procedit per me? Et tamen candidas pradentesque aures, neque hic sermo vulnerasset,
propter eas causas, quas adduximus.
ὡς ἂν ἡ ἔνστασις ἐπὶ πλέον ἔχῃ τὸ βίαιον, καὶ εἰρήσθω τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς μόλυ
ἐκπορευόμενον. Τί γοῦν ὅτε φησὶν ὁ τὰ θεῖα πολύς
᾿Αθανάσιος ἐν τῷ κατὰ ᾿Αρειανῶν πρώτῳ, τὴν Πατέρα μόνον εἶναι τοῦ ἁγίου Πνεύματος χορηγόν, οὐ
δώσομεν τῷ Υἱῷ τὸ εἶναι χορηγῷ τοῦ αὐτοῦ Πνεύ
ματος; Η ὅταν λέγῃ ὁ Κύριος περὶ τῆς ἡμέρας
ἐκείνης, ἢ τῆς ὥρα; μηδένα εἰδέναι, μηδὲ τοὺς ἀγο
γέλους τῶν οὐρανῶν, εἰ μὴ τὸν αὐτοῦ Πατέρα μόνον,
οὐ δώσομεν καὶ τῷ Υἱῷ ταύτην τὴν εἴδησιν; ἢ ὅτε
πρὸς τὸν πατέρα φησίν, Αὕτη ἐστὶν ἡ αἰώνιος ζωή,
ἵνα γινώσκωσί σε τὸν μόνον ἀληθινὸν Θεὸν, καὶ
ἣν ἀπέστειλας Ἰησοῦν Χριστὸν, οὐκ ἐροῦμεν Θεὸν
ἀληθινὸν τὸν Χριστόν; οὐκ ἐροῦμεν Θεὸν ἀληθινὸν
τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον; Αλλ' ὥσπερ ὅταν ὁ Πατήρ εἰδέναι λέγηται μόνος, πᾶτά τις ἑτέρα γνῶσις, του
τέστι τῶν γηγενῶν ἐξαργεῖ. Καὶ ὅταν μόνος ἀληθε
νὸς μαρτυρῆται Θεός, πᾶς τις ἑτεροφυής Θεὸς ἀποπέμπεται, τὸν αὐτὸν τρόπον, καὶ ἔτε παρὰ μένου
τοῦ Πατρὸς λεχθείη τὸ Πνεῦμα προέρχεσθαι, πατά
τις ἑτεροούσιος ἀρχὴ πόρρω φεύξεται. Τὸ γὰρ μόν
του, οὐκ ἐξ ἀνάγκης ποιεῖται διαίρεσιν τῶν τῆς
θεότητος υποστάσεων, ὡς αὐτὸς πάλιν ὁ θειότατος
᾿Αθανάσιος ἐν Διαλέξει τῇ πρὸς "Αρειον ἀπ δείκνυ
σιν. Οὕτω; οὖν οὐδὲ τὸ αὐτοῦ· διακρινητικὸν γὰρ
μᾶλλον τοῦτό ἐστιν, ἢ διαιρετικό.
κ'. Εἰ δοκεῖ δὲ συμπαρειλήφθω καὶ τὸ, μένου,
καὶ τὸν αὐτοῦ· τί; οὐχ ὁμολογεῖ τῶν φρονούντων
ορθῶς, ἐξ αὐτοῦ μόνου τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς τὸ
Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὡς ἐκ πρώτης ἀρχῆς ἐκπορεύε
σθαι, καὶ πάντα ὅσα ἔχει ὁ Υἱός, ἐκ τοῦ Πατρὸς
ταῦτ' ἔχειν αὐτόν; Ἐγὼ δὲ τὸ λοιπὸν δέδοικα, μή
τις καὶ τελείαν ἀδυναμίαν τῆς τοῦ Θεοῦ δυνάμεως,
καὶ ζωῆς ἐρημίαν τῆς αὐτοζωῆς, καὶ ἀλογίαν τοῦ
ἐνυποστάτου Λόγου καταψηφίσαιτο, προσμαρτυρεῖν
τὸν Κύριον ἑαυτῷ ταῦτα διατεινόμενο, Οὐ δύναγια, λέγοντα, ποιεῖν ἀπ' ἐμαυτοῦ οὐδέν· κα!, Διά
τὸν Πατέρα ζω· καὶ, Ο Λόγος, ὃν ἀκούετε, οὐκ
ἔστιν ἐμὸς, ἀλλὰ τοῦ πέμψαντός με Πατρός· τοῦ
Κυρίου λέγοντος διὰ τὴν τοῦ Πατρὸς τιμὴν, καὶ τὴν
εἰς τὸ πρῶτον αἴτιον ἀναφοράν, διά τε τὸ μὴ δοκεῖν
εἶναι ἀντίθεος, καὶ ὡς ἀπ᾿ ἄλλης τινὸς ἐξουσίας ποιεἶσθαι τοὺς λόγους, ὅτι 'Ο Λόγος, ὃν ἀκούετε,
οὐκ ἔστιν ἐμὸς, ἀλλὰ τοῦ πέμψαντός με Πατρός.
και. 'Αμφιβάλλει τις ὅλως τῶν νοῦν ἐχόντων. Τί
δήποτε παρὰ τοῦ Πατρὸς εἴρηκεν ἐκπορεύεσθαι τὸ
Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, τὸ δι' ἐμοῦ μὴ προσθείς, και
τοιγε τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, εἰπὼν, ἑαυτοῦ μετ
μαρτύρηκεν εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ἐγὼ γὰρ
είμι, φησίν, ἡ ἀλήθεια. Περὶ δὲ τοῦ οἰκείου λόγου
τί φησιν; οὐχ ὅτι ὁ Λόγος ὁ ἐμὸς παρὰ τοῦ Πατρός
ἐστιν, ἀλλ' ὅτι Ο λόγος, ὃν ἀκούετε, οὐκ ἔστιν
ἐμὸς, ἀλλὰ τοῦ πέμψαντός με Πατρός. Τί ἂν οὖν
ἐγεγόνει λοιπόν, εἴ πως εἰρήκει ὁ Κύριος, ὅτι τὸ
Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐκ ἔστιν ἐμὸν, ἢ οὐκ ἐκπορεύεται
δι᾿ ἐμοῦ; Καίτοιγε τὴν εὐγνώμονα καὶ συνετὴν
ἀκοὴν οὐδ᾽ οὗτος ἂν ὁ λόγος παρέβλαψε, δι᾿ ἂς απ
τίας ἀποδεδώκαμεν.
col. 557–558page 16 of 548
PG 142:557κα'. Πῶς δ᾽ ἐπιβάλλουσιν εὐστοχώτατα, καὶ τῷ Πίσαν δόσιν ἀγαθὴν, καὶ πᾶν δώρημα τέλειον, ἄνωθεν εἶναι παρὰ τοῦ τῶν φώτων Πατρός; Φῶτα λέγουσιν ἐνταυθοῖ τὸν Υἱὸν, καὶ τὸ Πνεῦμα, Πατέρα δὲ αὐτῶν τὸν Θεὸν μὴ συνιέντες, ὡς εἰ Πα τὴρ τοῦ Πνεύματος ὁ Θεὸς, ἐξ ἀνάγκης τὸ Πνεῦμα Υιός. Ο Πατήρ γὰρ κυρίως Υἱοῦ Πατήρ. Καὶ πῶς ὁ Λόγος μονογενής, εἰ καὶ τὸ Πνεῦμα Υιός; Αλλ' Διπερ Πατὴρ τῶν οἰκτιρμῶν ὁ Θεὸς, ὡς αἴτιος καὶ ατὴρ οἰκτιρμῶν, οὕτω καὶ Πατὴρ τῶν φώτων ἐστί τε καὶ ὀνομάζεται. Φῶτα δὲ πάντες οἱ ἐκ Θεοῦ φωτισμοί, πᾶσαι αἱ ἐλλάμψεις, πάντα τὰ οὐράνια χα ρίσματα, καὶ λαμπρὰ ταῦτα, καὶ δόσεις εἰσὶν ἀγα θα, καὶ δωρήματα τέλεια, πάντων δὲ τούτων γενέτης καὶ παροχεὺς ὁ Θεὸς, οὐκ ἀνθρώποις μόνον, ἀλλὰ καὶ ταῖς ὑπερκοσμίοις ἁπάσαις δυνάμεσι. Χρή τοί νυν ἀπανταχοῦ τῆς Γραφῆς προσφυῇ τῷ ῥητῷ τὴν διάνοιαν ἐκζητεῖν, καὶ συνηρτημένην ἑαυτῇ καὶ συνάζουσαν, καὶ τὸ αἴτιον ὄντως αἴτιον ἁρμοδιώτα τον, καὶ μὴ πρὸς ἀνοδίας καὶ κρημνούς εκτοπίζε σθαι, τὴν εὐθεῖαν ἐῶντας καὶ ἀπλανή. κγ'. ᾿Αλλὰ καὶ τὸ τελευταῖον αὐτῶν καὶ δυσάντη τον, τί δε· Πῶς εἰ διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἐστὶν, ὁ σοφός Ἰωάννης φησίν, Εκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα μὴ λέγεσθαι, καὶ ὅτι μόνος αἴτιος ὁ Πατήρ; Εἰς ταυτὸ γὰρ συνάγουσιν, ὡς ἔοικε, τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τὰ, δι' Υἱοῦ. Ὅτι μὲν οὖν ὁ αὐτὸς, εἰ καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς οἶδε τὸ Πνεῦμα, πλὴν ἀλλὰ δι᾿ Υἱοῦ, δῆλον ἐξ ὧν ἐν ἄλλοις φησὶν αὐτὸ Πνεῦμα Υἱοῦ, οὐχ ὡς ἐξ αὐτοῦ, ἀλλ' ὡς δι' αὐτοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπο ρευόμενον, ἐξ ὧν τε πρὸς Κύριον ἐν ὕμνοις βοᾷ, "Πλεων νέμοις ἡμῖν Πνεῦμα μεταδοτικὸν ἀγαθός τητος, ἐκ Πατρὸς διὰ σοῦ προερχόμενον. Λέγο μεν δὲ καὶ ἡμεῖς, ὡς οὐκ ἂν ἐκ τοῦ Υἱοῦ προηγουμένως λεχθείη τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀλλ' ἐκ τοῦ Πα τρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ· χρεών γὰρ ὁμολογεῖσθαι τὴν Πατρικὴν ὑπόσταστιν, ἀρχὴν καὶ αἰτίαν καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος αὐτοῦ. Μόνος γὰρ αἴτιος ὁ Πατὴρ, καὶ οὐκ ἂν εἴη αἴτιον ἀρχικὸν ὁ Υἱὸς, ὧν αὐτοαίτιος ὁ Πατήρ. Μίαν γὰρ ἀρχὴν τὸν Πατέρα τὸν ἄναρχον δογματίζομεν καὶ κτίσεως καὶ θεότητος, τῆς κτίσεως ποιητικήν, φυσικὴν τῆς θεότητος. ' μὲν οὖν ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λέγων, ὑποψίαν παρέχει τοῦ, τὸν Γ: ν δογματίζειν ἔχοντα τὸ προ Ελητικὸν, ὡς ὁ Πατήρ τὸ γεννητικόν. Καὶ διὰ τοῦτο φησὶν ὁ θεῖος οὗτος ἀνὴρ, ὅτι Ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα οὐ λέγομεν. Ο δὲ λέγων ἐκ τοῦ Πατρός τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ, προδήλως ὁμολογεῖ, τὸν Πατέρα μόνον αἴτιον εἶναι τῆς τοῦ Πνεύματος ἐκε πορεύσεως. Πάντα γὰρ ὅσα ἔχει ὁ Υἱός, οὕτως ἔχει λαβὼν αὐτὰ παρὰ τοῦ Πατρός, οὐσιωδῶς δηλονότι, καὶ φυτικῶς, ὡς κυρίω; Υἱὸς ἐκ κυρίως Πατρός. κδ. Εἰ δὲ καὶ τῷ ἱερῷ Συμβόλῳ τῆς πίστεως οὐκ εμπεριείληπται τὸ δι᾽ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι, θαυμάζειν οὐ χρή. Καὶ ἕτερα γὰρ τῶν ἀναγκαίων οὐ περιέχει τὸ σύμβολον, καὶ τὸ δὴ ἀναγκαιότατον, ὅτι τὸ ἅγιον Πνεῦμα
DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORATIO I.
22. Quomodo etiam recte illud conjiciunt :
Omne datum bonum, et omne donum perfectum de-
super est ex Patre luminum? Lumina hic vocant
Filium, et Spiritum, Patrem vero eorum Deum;
nec capiunt, quod si Deus Spiritus Pater est, ne-
cessario Spiritus esset Filius. Pater enim proprie
Filii pater et quomodo Verbum unigenitum, si
Spiritus etiam Filius est? Sed quemadmodum Pater
miserationum Deus est, veluti causa miseratio-
num, et dator, sic et Pater luminum est, et dici-
tur Lunina vero univers:r. illuminationes ex
Deo, universæ illustrationes, universa cœlestia
munera, et præclara quæque, data sunt bona, et
dona perfecta; eorumque omnium genitor, el
elargitor Deus non hominibus tantum, sed super-
mundanis omnibus virtutibus. Sententia itaque
locis in omnibus sacra Scripturæ dicto consona ;
et sibimetipsi cohærens, respondensque, et causa
vere causa, familiarissimaque quærenda est, dede-
cetque rectam viam inerrantemque deserentes
ad prærupta, confragosaque nosmetipsos conji-
cere.
25. Postremum eorumdem, ac plane dificile are
gumentum est : Quomodo si per Filium Spiritus
sanctus est, sapiens Joannes inquit : Ex Filio Spi-
ritum non dici, et Patrem solum causam esse. Idem
enim rentur, ut apparet, ex Filio, et per Filium.
Joannem itaque licet ex Patre Spiritum dicat, ni-
hilominus per Filium agnovisse, ex illis quæ aliis
in locis dicit, manifesto colligimus. Nanique Sp:-
ritum ait Fiňi non tanquam ex ipso, sed tanquam
per ipsum ex Patre procedentem ; tum ex illis, qui-
bus ad Dominum in bymnis clamat: Propitium
exhibeas nobis Spiritum, qui bonitatem elargitur, ex
Patre per te procedentem. Nos quoque asserimus
nunquam ex Filio antecedenter dici posse Spiritum
sanctum, sed ex Patre per Filium; namque asse·
renda est Paterna hypostasis principium et causa
et Filii et ipsius Spiritus. Solus enim Pater causa
est, Filiusque nunquam dicetur prima causa
rum quorum ipsa causa Pater est. Unum enim
principium Patrem, qui sine principio est, decer-
nimus, et creaturæ, et divinitatis, effectivum
creaturæ, divinitatis naturale. Qui itaque ex Filio
Spiritum astruit, suspicionem injicit, ue Filium
asserat vim producendi in se habere, quemadmo-
dum habet Pater vim generandi. Proptereaque di-
vinus hic vir ait : Ex Filio Spiritum non dicimus.
Qui vero dicit Spiritum ex Patre per Filium, pa-
lam fatetur Patrem solum causam esse processio-
nis Spiritus. Quæcunque enim habet Filius, ita
habet ut accipiens ea a Patre, essentialiter scili-
cet, et naturaliter, tanquam proprie Filius ex
proprie Patre.
24. Etiamsi vero in sacro Symbolo fidei non
comprehendatur per Filium Spiritum sanctum a
Patre procedere, non est, cur admiremur. Nam et
alia es necessariis Symbolum non continet, et id
quod maxime omnium necessarium est, Spiritur.
κα'. Πῶς δ᾽ ἐπιβάλλουσιν εὐστοχώτατα, καὶ τῷ Α
Πίσαν δόσιν ἀγαθὴν, καὶ πᾶν δώρημα τέλειον,
ἄνωθεν εἶναι παρὰ τοῦ τῶν φώτων Πατρός ;
Φῶτα λέγουσιν ἐνταυθοῖ τὸν Υἱὸν, καὶ τὸ Πνεῦμα,
Πατέρα δὲ αὐτῶν τὸν Θεὸν μὴ συνιέντες, ὡς εἰ Πα-
τὴρ τοῦ Πνεύματος ὁ Θεὸς, ἐξ ἀνάγκης τὸ Πνεῦμα
Υιός. Ο Πατήρ γὰρ κυρίως Υἱοῦ Πατήρ. Καὶ πῶς
ὁ Λόγος μονογενής, εἰ καὶ τὸ Πνεῦμα Υιός; Αλλ'
Διπερ Πατὴρ τῶν οἰκτιρμῶν ὁ Θεὸς, ὡς αἴτιος καὶ
ατὴρ οἰκτιρμῶν, οὕτω καὶ Πατὴρ τῶν φώτων ἐστί
τε καὶ ὀνομάζεται. Φῶτα δὲ πάντες οἱ ἐκ Θεοῦ φω-
τισμοί, πᾶσαι αἱ ἐλλάμψεις, πάντα τὰ οὐράνια χα-
ρίσματα, καὶ λαμπρὰ ταῦτα, καὶ δόσεις εἰσὶν ἀγα
θα, καὶ δωρήματα τέλεια, πάντων δὲ τούτων γενέτης
καὶ παροχεὺς ὁ Θεὸς, οὐκ ἀνθρώποις μόνον, ἀλλὰ
καὶ ταῖς ὑπερκοσμίοις ἁπάσαις δυνάμεσι. Χρή τοί-
νυν ἀπανταχοῦ τῆς Γραφῆς προσφυῇ τῷ ῥητῷ τὴν
διάνοιαν ἐκζητεῖν, καὶ συνηρτημένην ἑαυτῇ καὶ
συνάζουσαν, καὶ τὸ αἴτιον ὄντως αἴτιον ἁρμοδιώτα
τον, καὶ μὴ πρὸς ἀνοδίας καὶ κρημνούς εκτοπίζε
σθαι, τὴν εὐθεῖαν ἐῶντας καὶ ἀπλανή.
κγ'. ᾿Αλλὰ καὶ τὸ τελευταῖον αὐτῶν καὶ δυσάντη
τον, τί δε· Πῶς εἰ διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἐστὶν, ὁ
σοφός Ἰωάννης φησίν, Εκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα
μὴ λέγεσθαι, καὶ ὅτι μόνος αἴτιος ὁ Πατήρ ; Εἰς
ταυτὸ γὰρ συνάγουσιν, ὡς ἔοικε, τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ,
καὶ τὰ, δι' Υἱοῦ. Ὅτι μὲν οὖν ὁ αὐτὸς, εἰ καὶ ἐκ τοῦ
Πατρὸς οἶδε τὸ Πνεῦμα, πλὴν ἀλλὰ δι᾿ Υἱοῦ, δῆλον
ἐξ ὧν ἐν ἄλλοις φησὶν αὐτὸ Πνεῦμα Υἱοῦ, οὐχ ὡς
ἐξ αὐτοῦ, ἀλλ' ὡς δι' αὐτοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπο- C
ρευόμενον, ἐξ ὧν τε πρὸς Κύριον ἐν ὕμνοις βοᾷ,
"Πλεων νέμοις ἡμῖν Πνεῦμα μεταδοτικὸν ἀγαθός
τητος, ἐκ Πατρὸς διὰ σοῦ προερχόμενον. Λέγο
μεν δὲ καὶ ἡμεῖς, ὡς οὐκ ἂν ἐκ τοῦ Υἱοῦ προηγου
μένως λεχθείη τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀλλ' ἐκ τοῦ Πα-
τρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ · χρεών γὰρ ὁμολογεῖσθαι τὴν
Πατρικὴν ὑπόσταστιν, ἀρχὴν καὶ αἰτίαν καὶ τοῦ
Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος αὐτοῦ. Μόνος γὰρ αἴτιος ὁ
Πατὴρ, καὶ οὐκ ἂν εἴη αἴτιον ἀρχικὸν ὁ Υἱὸς, ὧν
αὐτοαίτιος ὁ Πατήρ. Μίαν γὰρ ἀρχὴν τὸν Πατέρα
τὸν ἄναρχον δογματίζομεν καὶ κτίσεως καὶ θεότη
τος, τῆς κτίσεως ποιητικήν, φυσικὴν τῆς θεότητος.
' μὲν οὖν ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λέγων, ὑποψίαν
παρέχει τοῦ, τὸν Γ: ν δογματίζειν ἔχοντα τὸ προ
Ελητικὸν, ὡς ὁ Πατήρ τὸ γεννητικόν. Καὶ διὰ τοῦτο D
φησὶν ὁ θεῖος οὗτος ἀνὴρ, ὅτι Ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ
Πνεῦμα οὐ λέγομεν. Ο δὲ λέγων ἐκ τοῦ Πατρός
τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ, προδήλως ὁμολογεῖ, τὸν
Πατέρα μόνον αἴτιον εἶναι τῆς τοῦ Πνεύματος ἐκε
πορεύσεως. Πάντα γὰρ ὅσα ἔχει ὁ Υἱός, οὕτως ἔχει
λαβὼν αὐτὰ παρὰ τοῦ Πατρός, οὐσιωδῶς δηλονότι,
καὶ φυτικῶς, ὡς κυρίω; Υἱὸς ἐκ κυρίως Πατρός.
κδ. Εἰ δὲ καὶ τῷ ἱερῷ Συμβόλῳ τῆς πίστεως οὐκ
εμπεριείληπται τὸ δι᾽ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ
τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι, θαυμάζειν οὐ χρή. Καὶ
ἕτερα γὰρ τῶν ἀναγκαίων οὐ περιέχει τὸ Σύμβο
λον, καὶ τὸ δὴ ἀναγκαιότατον, ὅτι τὸ ἅγιον Πνεῦμα
col. 559–560page 17 of 548
PG 142:559Θεὸς, καὶ ὁμοούσιον τῷ Πατρί τε καὶ τῷ Υἱῷ. Διὰ τί γὰρ τὸν μὲν Υἱὸν ἀναγορεύει Θεοῦ Υἱὸν, καὶ γεννηθέντα πρὸ πάντων τῶν αἰώνων ἐκ τοῦ Πατρὸς, καὶ οὐ ταῦτα μόνον, ἀλλὰ καὶ Θεὸν αὖθις ἀληθινὸν, καὶ ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ, περὶ δὲ τοῦ ἁγίου Πνεύματος οὐδὲν τοιοῦτον διέξεισιν, ἀλλ' ὕστερον, ὅτι περὶ τῆς οὐσίας αὐτοῦ καὶ θεότητος λόγος ἐγεγόνει πολύς, τότε Κύριον αὐτὸ καλεῖ, καὶ τῷ Πατρὶ καὶ Υἱῷ συμ προσκυνούμενον, καὶ συνδοξαζόμενον ἀποφαίνεται. Πότερον ἐντεῦθεν οὐχ ὁμολογήσομεν οὕτω σαφῶς, Θεὸν εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον; ἢ καὶ ὁμοούσιον κηρύττοντες, οἷς συμπροσκυνεῖται καὶ συνδοξάζεται, λόγους καινοτομίας εἰς τὴν τῆς πίστεως ὁμολογίαν ὑφέξομεν; καὶ τίς ἂν εἴποι τοῦτο φρονῶν ὑγιῶς; Οὕτως οὖν οὐδὲν ἐξαίσιον, εἰ καὶ τὴν ἐκπόρευσιν τοῦ αὐτοῦ Πνεύματος οἱ τότε μὲν Πατέρες διά τινας αἰτίας οὐ διηυκρίνησαν. Νῦν δὲ καιροῦ καλοῦντος ὑμᾶς ἐπὶ πολλοὺς λαοὺς εἰς τὴν κατὰ Χριστὸν ὁμό νοιαν ἐφελκύσασθαι διαρθρώσετε ὑμεῖς οἱ τοῦ αὐτοῦ Πνεύματος ἐντελῶς τοῖς τῶν ἐπὶ σοφίᾳ καὶ ἁγιότητι περιέπτων καὶ περιπύστων Πατέρων επόμενοι δόγ μασιν, οἷς ἀρχῆθεν καὶ ἕως ἡμῶν τὸ πάντη ἀνεπίληπτον συντετήρηται. Οἷς καὶ Ταράσιος ὁ ἁγιώτα τοῦ, καὶ τὰ θεῖα σοφώτατος ὠχυρωμένος καὶ ἡδρασμένος, ἐκ τοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐκπορευόμενον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον προανεκήρυξε διὰ λιβέλλου συνα δικοῦ. Καὶ τὸ ἀκροατήριον οἰκουμενικὸν καὶ παγκόσμιον, καὶ οὐδεὶς τῶν ἁπάντων τῆς αὐτοῦ Θεολογίας ἐπιλαβέσθαι τετόλμηκεν. Ο κι'. Εἰ καὶ τινες τῶν ἄρτι σοφῶν οὐδ᾽ ἐνταῦθι τρόπους ἀντιλογίας ἡμηχάνησαν ἐξευρεῖν. Φασὶ γὰρ, ὅτι κατὰ τὸ σιωπώμενον ἐπελάβοντο τοῦ λιβέλλου οἱ ᾿Ανατολικοί, τὸ δι' Υἱοῦ παρέντες ἐν τῇ σφῶν αὐτ τῶν ὁμολογίᾳ τῆς πίστεως. Καί τοι ποῖον ἐντεῦθεν ἡ ἀντιλογία φέρει τὸ κραταιὸν, εἰ τὸν τοῦ μακαριωτάτου Σωφρονίου Τόμον ἐκεῖνοι τυχόντες ἔχειν, ἐστάλκασιν, ἀπαραποίητον αὐτὸν, ὡς ἔδει, τηρή σαντες, ἐπεὶ μην' ἀνάγκην εἶχον μεταγγράφειν καὶ ἀντιπέμπειν, ἅπερ ἐδέξαντο. Διὸ τοῦτο δειξάτω τις, εἴ τινα μέμψιν καν γοῦν μετρίαν τῷ τοῦ πατριάρ του προσήψαν γράμματι, καὶ εἰ μὴ τοῦτο τέως εἰ μὴ ἐπαίνων, καὶ τούτων πολλῶν καὶ μεγάλων αὐτὴ κατηξίωσαν, θεωρητικῆς, καὶ θεοφρονεστάτης δια νοίας ἀνομολογήσαντες εἶναι πανίερον, θεόπνευστο τὴν τῆς ὀρθοδοξίας ἀκρίβειαν, καὶ τῶν ἀποστολικών τε καὶ Πατρικῶν δογμάτων τὴν διαφανεστάτην ἐξάπλωσιν, ὡς ἀκεῖνας ἡλιακὰς προβαλλόμενον. Καὶ λέγει τις ἐπιλήψιμόν τι φέρειν αὐτοὺς ἡγήσασθαι, τὸ τοσαύτης τετυχηκὸς παρ' αὐτῶν ἀναρρήσεως; Ἀλλ᾿ οὗτοι μὲν οὕτως· ἡ δ᾽ εἰκουμενική σύνοδος ἀκροασαμένη τετάρακται; τεθορύβηκε; τὸ καινὸν ἀπηγόρευκεν ἄκουσμα, καθώς ειώθει συμβαίνειν ταῖς τῶν ἀλλοκότων δογμάτων εἰσαγωγαίς; Οὐδα μῶς. Ἐροίμην δ' ἂν προσφόρως καὶ τὴν σὴν πολ τὴν ἁγιότητα, τῷ ταύτης ἱλαρῷ, καὶ ἀτύφῳ, καὶ πρὸς ἀνοχὴν ἑτοίμω τεθαρρηκώς. Εί τινά ποτε προ
scilicet sanctum Deum esse, ejusdem cum Patre Θεὸς, καὶ ὁμοούσιον τῷ Πατρί τε καὶ τῷ Υἱῷ. Διὰ τί
γὰρ τὸν μὲν Υἱὸν ἀναγορεύει Θεοῦ Υἱὸν, καὶ γεννηθέντα πρὸ πάντων τῶν αἰώνων ἐκ τοῦ Πατρὸς, καὶ
οὐ ταῦτα μόνον, ἀλλὰ καὶ Θεὸν αὖθις ἀληθινὸν, καὶ
ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ, περὶ δὲ τοῦ ἁγίου Πνεύματος
οὐδὲν τοιοῦτον διέξεισιν, ἀλλ' ὕστερον, ὅτι περὶ τῆς
οὐσίας αὐτοῦ καὶ θεότητος λόγος ἐγεγόνει πολύς,
τότε Κύριον αὐτὸ καλεῖ, καὶ τῷ Πατρὶ καὶ Υἱῷ συμπροσκυνούμενον, καὶ συνδοξαζόμενον ἀποφαίνεται.
Πότερον ἐντεῦθεν οὐχ ὁμολογήσομεν οὕτω σαφῶς,
Θεὸν εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον; ἢ καὶ ὁμοούσιον κη
ρύττοντες, οἷς συμπροσκυνεῖται καὶ συνδοξάζεται,
λόγους καινοτομίας εἰς τὴν τῆς πίστεως ὁμολογίαν
ὑφέξομεν; καὶ τίς ἂν εἴποι τοῦτο φρονῶν ὑγιῶς;
Οὕτως οὖν οὐδὲν ἐξαίσιον, εἰ καὶ τὴν ἐκπόρευσιν τοῦ
αὐτοῦ Πνεύματος οἱ τότε μὲν Πατέρες διά τινας
αἰτίας οὐ διηυκρίνησαν. Νῦν δὲ καιροῦ καλοῦντος
ὑμᾶς ἐπὶ πολλοὺς λαοὺς εἰς τὴν κατὰ Χριστὸν ὁμό
νοιαν ἐφελκύσασθαι διαρθρώσετε ὑμεῖς οἱ τοῦ αὐτοῦ
Πνεύματος ἐντελῶς τοῖς τῶν ἐπὶ σοφίᾳ καὶ ἁγιότητι
περιέπτων καὶ περιπύστων Πατέρων επόμενοι δόγ
μασιν, οἷς ἀρχῆθεν καὶ ἕως ἡμῶν τὸ πάντη ἀνεπίληπτον συντετήρηται. Οἷς καὶ Ταράσιος ὁ ἁγιώτατοῦ, καὶ τὰ θεῖα σοφώτατος ὠχυρωμένος καὶ ἡδρασμένος, ἐκ τοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐκπορευόμενον τὸ
Πνεῦμα τὸ ἅγιον προανεκήρυξε διὰ λιβέλλου συνα
δικοῦ. Καὶ τὸ ἀκροατήριον οἰκουμενικὸν καὶ παγκό
σμιον, καὶ οὐδεὶς τῶν ἁπάντων τῆς αὐτοῦ Θεολογίας
ἐπιλαβέσθαι τετόλμηκεν.
et Filio essentiæ. Propter quid enim Filium asseverat Dei Filium, et ante sæcula omnia genitum
ex Patre, neque hoc solum, sed Deum rursus verum, et Patri consubstantialem, et de Spiritu saneto nihil tale prosequitur; sed postea cum de
illius essentia et divinitate multi fuissent agitati
sermones, tum Dominum ipsum vocat, et cuin
Patre, et Filio simul adorari, et conglorificari declarat. Annon exinde jam manifeste confitebimur
Spiritum sanctum Deum esse? etiamne, si consubstantialem prædicemus illis, quibuscum adoratur
et conglorificatur, de innovala fidei professione
judicium subibimus? et quis sanæ mentis hoc
dixerit? Hoc igitur modo nihil præter ſas mor.mque accidet, si et processionem ejusdem Spiritus
illi quidem Patres, qui tum floruerunt, suas ob
causas enucleatius explicatiusque non tradiderunt.
Vos autem præsenti temporis occasione ad multas
gentes ad unionem in Christo pertrahendas proTocati dilucidius eamdem exponetis; vos, inquam,
ejusdem Spiritus, et perfecte Patrum sapientia
sanctitateque illustrium, et fana clarissimorum
dogmata sequentes, que ab ipso initio ad hæc
usque tempora culpæ reprehensionem, et calumniarum aculeos omnino effugerunt. His Tarasius
sanctissimus et rerum divinarum scientissimus
fultus ac confirmatus, ex Patre per Filium procedentem Spiritum sanctum, libello synodico jam
multo ante palam aperteque professus fuit; atque id in universali totius orbis terrarum auditorio;
nec quisquam omnino ex omnibus fuit qui ejus doctrinam de Deo reprehendere, ac ei contradicere
ausus est.
25. Quamvis nonnullis nostri temporis sapientibus non defuerit solertia, quin etiam hic contradicendi ansas invenerunt; dicunt enim Orientales
ea quæ in libello erant, silentio suo improbasse,
cum in sua fidei professione illud, per Filium,
omiserint. Verumtamen, quæ vis inde contradictioni fuerit, si beatissini Sophronii tomum illi
tenentes, miserunt sine ulla immutatione, ut par
eral, conservatum; cum nulla urgeret necessitas
interpolandi, contradicendique iis quæ ipsi receperant. Hoc quispiam ostendat, in aliquam saltem
vel levissimam reprehensionem patriarchæ scriptum incurrisse. Id si non possunt, dicant interim,
annon laudilus multis maximisque illud dignum
duxerunt, speculativa et divina scientia instructissinæ considerationis sacrarium id esse conftentes, Ο
quod exactam et divinitus inspiratam rectæ fidei
traditionem, clarissimamque apostolicorum, ac
paternorum dogmatum explanationem uti solis radios emittit. Quis itaque dicit eos existimasse aliquid reprehensione dignum in seripto contineri,
quod tot præconiis ab eisdem exceptum fuerat?
Sed hi quidem sic. At œcumenica synodus audiens
torbalane est? edidit strepitum? novam auditionem exhorruit? prohibuit, ut fieri amat in absurdorum dogmatum traditionibus? Minime gentium.
Peterem ipse quoque non importune a tua multa
κι'. Εἰ καὶ τινες τῶν ἄρτι σοφῶν οὐδ᾽ ἐνταῦθι
τρόπους ἀντιλογίας ἡμηχάνησαν ἐξευρεῖν. Φασὶ γὰρ,
ὅτι κατὰ τὸ σιωπώμενον ἐπελάβοντο τοῦ λιβέλλου οἱ
᾿Ανατολικοί, τὸ δι' Υἱοῦ παρέντες ἐν τῇ σφῶν αὐτ
τῶν ὁμολογίᾳ τῆς πίστεως. Καί τοι ποῖον ἐντεῦθεν
ἡ ἀντιλογία φέρει τὸ κραταιὸν, εἰ τὸν τοῦ μακαρίω
τάτου Σωφρονίου Τόμον ἐκεῖνοι τυχόντες ἔχειν,
ἐστάλκασιν, ἀπαραποίητον αὐτὸν, ὡς ἔδει, τηρή
σαντες, ἐπεὶ μην' ἀνάγκην εἶχον μεταγγράφειν καὶ
ἀντιπέμπειν, ἅπερ ἐδέξαντο. Διὸ τοῦτο δειξάτω τις,
εἴ τινα μέμψιν καν γοῦν μετρίαν τῷ τοῦ πατριάρ
του προσήψαν γράμματι, καὶ εἰ μὴ τοῦτο τέως εἰ
μὴ ἐπαίνων, καὶ τούτων πολλῶν καὶ μεγάλων αὐτὴ
κατηξίωσαν, θεωρητικῆς, καὶ θεοφρονεστάτης δια
νοίας ἀνομολογήσαντες εἶναι πανίερον, θεόπνευστο
τὴν τῆς ὀρθοδοξίας ἀκρίβειαν, καὶ τῶν ἀποστολικών
τε καὶ Πατρικῶν δογμάτων τὴν διαφανεστάτην ἐξάπλωσιν, ὡς ἀκεῖνας ἡλιακὰς προβαλλόμενον. Καὶ
λέγει τις ἐπιλήψιμόν τι φέρειν αὐτοὺς ἡγήσασθαι,
τὸ τοσαύτης τετυχηκὸς παρ' αὐτῶν ἀναρρήσεως;
Ἀλλ᾿ οὗτοι μὲν οὕτως· ἡ δ᾽ εἰκουμενική σύνοδος
ἀκροασαμένη τετάρακται; τεθορύβηκε; τὸ καινὸν
ἀπηγόρευκεν ἄκουσμα, καθώς ειώθει συμβαίνειν
ταῖς τῶν ἀλλοκότων δογμάτων εἰσαγωγαίς; Οὐδαμῶς. Ἐροίμην δ' ἂν προσφόρως καὶ τὴν σὴν πολ
τὴν ἁγιότητα, τῷ ταύτης ἱλαρῷ, καὶ ἀτύφῳ, καὶ
πρὸς ἀνοχὴν ἑτοίμω τεθαρρηκώς. Εί τινά ποτε προ-
col. 561–562page 18 of 548
PG 142:561ἤνεγκες δίξαν οὐχ ὑγιαίνουσαν, ἀπείη δὲ καὶ γνώ μης οὕτως ἔχειν ἔφασκες, οὕτω φρονεῖν, οὕτω πιο στεύειν διατεινόμενος, πότερον ἂν ἠρεμαίως οι πλησίον σου τὴν τοῦ δυσφήμου προσήκαντο πάροδον; Οὐκ ἂν ἀντεῖπον; οὐκ ἂν ἐξ ἐναντίας σου ἔστησαν; Ἐγὼ μὲν οἶμαι, μηδὲ τὸν οἰκεῖον σφᾶς αὐτοὺς ἀπεγνωκέναι καθηγεμόνα, πρὶν αὐτὸν ἀποσκευάσασθαι τὸ ἀπόβλητον, καὶ ταῖς τοῦ ἀναθέματος ἀραῖ; ἐνδικώτατα καθυποβαλεῖν· ἐκεῖ δὲ τοὐναντίον ἅπαν. Οἱ γὰρ τῆς οἰκουμενικῆς συνελεύσεως, καὶ μάλισ ὅσοι τὴν ἱερὰν Γραφὴν ἐπιστημονικώτεροι και σου φώτεροι τῶν λιβέλλων καὶ ἀμφοτέρων εἰς ἀκρόασιν ὑπανεγνωσμένων κοινήν, ὡς ἕνα τούτους κεκρίκασι, τῷ μὴ θατέρου θάτερον παραλλάττειν τι κατ' εὐ σέβειαν. Ηδεισαν γὰρ ἀκριβῶς τοὺς τῶν θεοφόρων Πατέρων προέχοντας, δι' Υἱοῦ τὴν τοῦ Πνεύματος ἐκπόρευσιν εἶναι τεθεολογηκότας ἐκ τοῦ Πατρίς, τούς τε παρὰ Πατρὸς διηγγελκότας αὐτὸ ἐκπορευόμενον, οὐκ ἀνῃναμένους τὸ δι' Υἱοῦ. Εἰ τοίνυν τοῖς ἐκ τοῦ Πατρὸς εἰρηκόσι τὸ Πνεῦμα ἐκπορευόμενον οὐκ ἀπείρηται ὅλως τὸ δι' Υἱοῦ, τοῖς δέ γε διαρθρῶσαι τὴν ἐκ Πατρὸς ἐκπόρευσιν τοῦ Πνεύματος παρ' αὐτοῦ κεκινημένος τοῦ Πνεύματος προσεβρέθη τὸ δι' Υἱοῦ, εἴδηλον ὅτι σύμπαντες οἱ τοῦ Πνεύματος, οὐκ ἄλλως ἐκ τοῦ Πατρὸς αὐτὴ πεφρονήκασιν ἐκπορεύεσθαι, εἰ μὴ δι' Υἱοῦ, μηδεμίαν παρείσδυσιν ἔχοντες τοῦ ἐναντιολογεῖν ἐν αὐτοῖς, ἄκρας δὲ μᾶλ λον συμφωνίας οὔσης ἐν τοῖς ἁγίοις, καὶ τὸ αὐτὸ τῶν ὅλων πεπαιδευμένων φρονεῖν, καὶ τῆς ἀγάπης καὶ εἰρήνης, καὶ ὁμονοίας ὄντων ἐν Πνεύματι, καθὰ δὴ καὶ οἱ τὸ ἱερὸν μάθημα παραδεδωκότες συνοδικῶς. Κἀκεῖνοι γὰρ κατὰ τὴν αὐτὴν ἔννοιαν Ἱερογραφικῶς τὸ τοιοῦτον ἐξέθεντο, λόγοις οἰκονομίας τὴν φωνὴν παρασιωπήσαντες, τῷ τε πρὸς ἄλλα σπεύδειν ἐπείγοντα, καὶ τῷ τῶν αἱρετιζόντων τὸν θόρυβ ἀποτείεσθαι. Δι᾿ ἣν αἰτίαν οὐδὲ Θεὸν τὸ Πνεῦμα τὸ ἄγων σαφῶς οὕτω καὶ καθαρῶς προσηγόρευσαν, τῷ μὴ ἔχειν ἐκ τῶν Εὐαγγελίων ἑτοίμως τὴν προσ ηγορίαν πιστώσασθαι. Τί δ' ἔδει πρὸς διαλέξει; καὶ ὑπὲρ τῶν τοιούτων φωνῶν χωρεῖν αὐτοὺς, καὶ λογομαχεῖν, καὶ τὸν πολὺν κλονεῖσθαι λαόν, ἑνὸν καὶ ἄλλως ἀναντιρρήτως τὴν εὐσεβῆ κρατύνεσθαι καὶ ὀρθόδοξον ἔννοιαν; κς'. Οτι δὲ τὸ ἐκ Πατρὸς λέγειν ἐκπορευόμενον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ τὸ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ, ταυ τὸν κατ' ἔννοιαν, οὐ διάφορον, ἐκ τῶν τῆς αὐτῆς ἑβδόμης συνόδου πρακτικῶν ἐναργέστατα καταφαίνεται. Τῶν Τόμων γὰρ ὑπανεγνωσμένων συνοδικῶς, τοῦ τε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς δι' νἱοῦ διασαφοῦντος ἐκπορευόμενον, καὶ τοῦ, ἀϊδίως ἐκπο ρευόμενον ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς τὸ αὐτὸ Πνεῦμα, διαγορεύοντος, ὁ μὲν τῶν τῆς συνόδου σεπτῶν Πα τέρων, οὕτως ἔχουσαν τὴν γνώμην ἐξήνεγκεν. Εν μηδεμιᾷ ἐννοια παραλλάττοντα καὶ τὰ νῦν ἀναγνωσθέντα ἐκ τῆς ᾿Ανατολῆς πεμφθέντα πρὸς Ταράσιον τὸν ἁγιώτατον ἀρχιεπίσκοπον καὶ οἰ κουμενικὸν πατριάρχην, τοῦ ὑπ' αὐτοῦ προομολογηθέντος δρου τῆς πίστεως εὑρών, κἀγὼ ὁ ἀνάξιος τούτοις συντίθεμαι. Ο δὲ τοιαύτην ὧν
DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORATIO I.
ἤνεγκες δίξαν οὐχ ὑγιαίνουσαν, ἀπείη δὲ καὶ γνώ- sunctitate, illius hilaritati, et dejectioni et ad
μης οὕτως ἔχειν ἔφασκες, οὕτω φρονεῖν, οὕτω πιο
στεύειν διατεινόμενος, πότερον ἂν ἠρεμαίως οι
πλησίον σου τὴν τοῦ δυσφήμου προσήκαντο πάροδον;
Οὐκ ἂν ἀντεῖπον; οὐκ ἂν ἐξ ἐναντίας σου ἔστησαν;
Ἐγὼ μὲν οἶμαι, μηδὲ τὸν οἰκεῖον σφᾶς αὐτοὺς
ἀπεγνωκέναι καθηγεμόνα, πρὶν αὐτὸν ἀποσκευάσασθαι τὸ ἀπόβλητον, καὶ ταῖς τοῦ ἀναθέματος ἀραῖ;
ἐνδικώτατα καθυποβαλεῖν· ἐκεῖ δὲ τοὐναντίον ἅπαν.
Οἱ γὰρ τῆς οἰκουμενικῆς συνελεύσεως, καὶ μάλισ0
ὅσοι τὴν ἱερὰν Γραφὴν ἐπιστημονικώτεροι και σου
φώτεροι τῶν λιβέλλων καὶ ἀμφοτέρων εἰς ἀκρόασιν
ὑπανεγνωσμένων κοινήν, ὡς ἕνα τούτους κεκρίκασι,
τῷ μὴ θατέρου θάτερον παραλλάττειν τι κατ' εὐ
σέβειαν. Ηδεισαν γὰρ ἀκριβῶς τοὺς τῶν θεοφόρων
Πατέρων προέχοντας, δι' Υἱοῦ τὴν τοῦ Πνεύματος
ἐκπόρευσιν εἶναι τεθεολογηκότας ἐκ τοῦ Πατρίς,
τούς τε παρὰ Πατρὸς διηγγελκότας αὐτὸ ἐκπορευό
μενον, οὐκ ἀνῃναμένους τὸ δι' Υἱοῦ. Εἰ τοίνυν τοῖς
ἐκ τοῦ Πατρὸς εἰρηκόσι τὸ Πνεῦμα ἐκπορευόμενον
οὐκ ἀπείρηται ὅλως τὸ δι' Υἱοῦ, τοῖς δέ γε διαρθρῶσαι τὴν ἐκ Πατρὸς ἐκπόρευσιν τοῦ Πνεύματος
παρ' αὐτοῦ κεκινημένος τοῦ Πνεύματος προσεβρέθη
τὸ δι' Υἱοῦ, εἴδηλον ὅτι σύμπαντες οἱ τοῦ Πνεύμα
τος, οὐκ ἄλλως ἐκ τοῦ Πατρὸς αὐτὴ πεφρονήκασιν
ἐκπορεύεσθαι, εἰ μὴ δι' Υἱοῦ, μηδεμίαν παρείσδυσιν
ἔχοντες τοῦ ἐναντιολογεῖν ἐν αὐτοῖς, ἄκρας δὲ μᾶλ
λον συμφωνίας οὔσης ἐν τοῖς ἁγίοις, καὶ τὸ αὐτὸ
τῶν ὅλων πεπαιδευμένων φρονεῖν, καὶ τῆς ἀγάπης
καὶ εἰρήνης, καὶ ὁμονοίας ὄντων ἐν Πνεύματι, καθὰ
tolerandum facilitati maxime fidens. Si quam
aliquando opinionem non sanam in medium attulisti, et te ita tenere contenderes, ita 501 -
tire, ita credere obnixe affirmiares, an qui audiunt propinqui tacite blasphemam opinionem
persentiscerent? Anuon contradicerent? Amnon adversum te omnia facerent? Ego sane existimo neque
proprium ductorem eosdem velle recognoscere, ni
prius rejiculam opinionem abjecerit, et anathematis
diris justissime subjecerit. Ibi vero totum contrarium
contigit. Nam qui in universalem congressun convenerant, et potissimum in sacris litteris scientiores, et sapientiores, cum uterque libellus aliis audientibus legeretur tanquam unum judicarunt, cum.
unus ab alio in nullo, quod ad pietatem faceret,
discreparet. Plane siquidern callebant, inter Deiferos Patres præcipuos, per Filium Spiritus processionem esse a Patre asseverasse; eosque qui illum
ex Patre pronuntiassent, non respuisse per Filiun).
Si itaque ab iis qui ex Patre affirmaverunt Spiritum procedere, non rejicitur omnino, per Filium:
ab iis vero, qui enucleate tradiderunt Spiritus ex
Patre processionem, ab eodem Spiritu excitatis,
additum fuit, per Filium, manifestum est universos, qui e Spiritu sunt, non aliter ex Patre eum
procedere, quain per Filium sensisse, cum nulla
in illis ratio contradicendi interveniat; imo summe
inter se sancti conveniunt, doctique omnes hoc
iden sentiunt, amorem, pacem, atque unionem
δὴ καὶ οἱ τὸ ἱερὸν μάθημα παραδεδωκότες συνοδι- amplectentes in Spiritu: quemadmodum et qui
κῶς. Κἀκεῖνοι γὰρ κατὰ τὴν αὐτὴν ἔννοιαν Ἱερογραφικῶς τὸ τοιοῦτον ἐξέθεντο, λόγοις οἰκονομίας τὴν
φωνὴν παρασιωπήσαντες, τῷ τε πρὸς ἄλλα σπεύδειν
ἐπείγοντα, καὶ τῷ τῶν αἱρετιζόντων τὸν θόρυβ
ἀποτείεσθαι. Δι᾿ ἣν αἰτίαν οὐδὲ Θεὸν τὸ Πνεῦμα τὸ
ἄγων σαφῶς οὕτω καὶ καθαρῶς προσηγόρευσαν,
τῷ μὴ ἔχειν ἐκ τῶν Εὐαγγελίων ἑτοίμως τὴν προσηγορίαν πιστώσασθαι. Τί δ' ἔδει πρὸς διαλέξει; καὶ
ὑπὲρ τῶν τοιούτων φωνῶν χωρεῖν αὐτοὺς, καὶ λο
γομαχεῖν, καὶ τὸν πολὺν κλονεῖσθαι λαόν, ἑνὸν καὶ
ἄλλως ἀναντιρρήτως τὴν εὐσεβῆ κρατύνεσθαι καὶ
ὀρθόδοξον ἔννοιαν;
κς'. Οτι δὲ τὸ ἐκ Πατρὸς λέγειν ἐκπορευόμενον
τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ τὸ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ, ταυτὸν κατ' ἔννοιαν, οὐ διάφορον, ἐκ τῶν τῆς αὐτῆς
ἑβδόμης συνόδου πρακτικῶν ἐναργέστατα καταφαίνεται. Τῶν Τόμων γὰρ ὑπανεγνωσμένων συνοδικῶς,
τοῦ τε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς δι' νἱοῦ
διασαφοῦντος ἐκπορευόμενον, καὶ τοῦ, ἀϊδίως ἐκπορευόμενον ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς τὸ αὐτὸ Πνεῦμα,
διαγορεύοντος, ὁ μὲν τῶν τῆς συνόδου σεπτῶν Πατέρων, οὕτως ἔχουσαν τὴν γνώμην ἐξήνεγκεν. Εν
μηδεμιᾷ ἐννοια παραλλάττοντα καὶ τὰ νῦν ἀναγ
νωσθέντα ἐκ τῆς ᾿Ανατολῆς πεμφθέντα πρὸς
Ταράσιον τὸν ἁγιώτατον ἀρχιεπίσκοπον καὶ οἰκουμενικὸν πατριάρχην, τοῦ ὑπ' αὐτοῦ προομολογηθέντος δρου τῆς πίστεως εὑρών, κἀγὼ ὁ
ἀνάξιος τούτοις συντίθεμαι. Ο δὲ τοιαύτην ὧν
sacram hanc doctrinam plena synodo tradiderunt.
Illi etenim eodem sensu sacris innixi Litteris hoc
exposuerunt e prudentiæ legibus vocem obticescentes; tunc ad alia procuranda, et sectariorum
strepitus comprimendos intenti: ideoque neque
Spiritum sanctum plane et clare Deum pronuntiarunt, cum non haberent in promptu quibus id
ex Evangeliis comprobarent. Et quid opus erat
eos pro his vocibus, disputationibus verbisque
decertare, turbasque ciere in populo, cum possent
alia ratione irrefragabiliter piam orthodoxamque
sententiam constabilire?
26. Verum ex Patre asserere procedere Spiritum
sanctum, et ex Patre per Filium sensu idem esse,
nec diversum, ex actis ejusdem septimæ synodi
apertissime evincitur. Nam cum tomi in synodo
lecti fuissent, ille videlicet, qui Spiritum sanctum
ex Patre per Filium procedentem affirmat; tum
alius, qui ab æterno procedentem ex Deo et Patre
eumdem Spiritum asserit, unus ex synodi venerandis Patribus sententiam ita se habentein protúHt: Cum scripta, quæ nunc lecta, et ex Oriente
missa sunt ad Tarasium sanctissimum archiepiscopum et œcumenicum patriarcham in nullo sensu
discrepare a definitione fidei ab eodem emissa comperiam, ego quoque indignus assentior. Alius corum
quæ audiit, sententiam hanc dedit: Scripta Tarasii
sanctissimi archiepiscopi et ecumenici patriarcher,
col. 563–564page 19 of 548
PG 142:563ηκροάσατο τὴν κρίσιν πεποίηκε· Τὰ ἀναγνωσθέντα γ. άγματα Ταρασίου τοῦ ἁγιωτάτου ἀρχιεπισκόπου καὶ οἰκουμενικοῦ πατριάρχου, καὶ τὰ ἀπὸ τῆς ἀνατολικῆς διοικήσεως παρὰ τῶν αὐτόθι ἀρχιερέων, τοιαύτην οικειότητα ἔχειν πρὸς τὰ τοῦ αὐτοῦ ἡγοῦμαι ἀρχιερέως Κωνσταντινουπόλεως, ὥστε μηδεμίαν ἑτερότητα ἐν αὐτοῖς εἶναι, ἀλλὰ τελείαν ταυτότητα, ὡς ἕν καὶ τὸ αὐτὸ τὰ ἄμφω εἶναι, πως πεπληρωμένα πάσης ὀρθοδοξίας. Ετερος ούτωσὶ ἀπεφήνατο· Οἷς ὁ τῆς εὐσε Θείας μεμελέτηται τρόπος, τούτοις δήπου πάν τως καὶ ὁ τῆς ὀρθοδοξίας διαλάμπεται λόγος. Εἰκότως τοίνυν καὶ ἡ ἐμὴ βραχύτης, τοῖς ἀναγνωσθεῖσιν ἱεροῖς καὶ συνοδικοῖς γράμμασι τοῦ ἐσιωτάτου καὶ μακαριωτάτου τῆς βασιλευούσης τῶν πόλεων ἀρχιπροέδρου Ταρασίου, ο προς τοὺς τῆς ᾿Εψας ἐξαπέστειλεν, ἔτι γε μὴν καὶ τοῖς παρ' αὐτῶν πρὸς αὐτὸν ἀποσταλεῖσι νουνεχῶς τὸ τῆς διανοίας ἐνερείσας ὄμμα, κατὰ πάντα τῇ τῶν ἁγίων Πατέρων συμφωνοῦντα ὀρθοδόξῳ πίστει, διὰ τῆς ἀναγνώσεως ἔγνων. "Αλλος ταύ τας εἴρηκε τὰς φωνάς· Σύμφωνα ὁρῶν τὰ συνο δικά γράμματα Ταρασίου τε τοῦ ἁγιωτάτου καὶ οἰκουμενικοῦ πατριάρχου, καὶ τὰ ἀντίγραφη αύ τῶν τὰ ἀπὸ τῶν τῆς ᾿Ανατολῆς ἀρχιερέων, συν τίθεμαι αὐτοῖς. "Ετερος οὕτως ἐφθέγξατο "Ωσπερ ἓν φρινοῦντες ἐληλύθαμεν, οὕτω καὶ ἓν λέγειν ἐδιδάχθημεν. Συμφώνων τοίνυν οὐσῶν τῶν ὑπα ναγνωσθεισῶν συνοδικῶν κεραιών Ταρασίου τοῦ ἁγιωτάτου οἰκουμενικοῦ πατριάρχου, τῶν σταλεισῶν παρ' αὐτοῦ πρὸς τοὺς τῆς Εψας άγνω τάτους ἀρχιερεῖς, καὶ τῶν ἀντιγράφων τῶν παρ' αὐτῶν πρὸς αὐτὸν πεμφθέντων, πρὸς τὴν ἁγίαν καὶ ὀρθόδοξον πίστιν τῶν ἓξ οἰκουμενικῶν συνόδων, οὕτω κἀγὼ πιστεύω. Οἱ λοιποὶ τῶν ὁσιωτά των επισκόπων ταῦτ᾽ ἐξεφώνησαν· Πᾶσα ἡ κατὰ χάριν Χριστοῦ τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ ἡμῶν, καὶ τὸ φιλευσεβές θέσπισμα τῶν γαληνοτάτων καὶ ὀρ θοδόξων ἡμῶν βασιλέων συναθροισθεῖσα ἁγία σύνοδος, τὴν γενομένην ἀναφορὰν παρὰ 'Αδρια τοῦ πάπα τῆς πρεσβυτέρας Ρώμης πρὸς τοὺς ὀρθοδοξοτάτους ἡμῶν βασιλεῖς, καὶ τὸν νυνὶ ἀναγνωσθέντα χάρτην, ἴρον ὀρθοδοξίας τοῦ ἁγιωτάτου καὶ μακαριωτάτου οἰκουμενικοῦ πα τριάρχου Ταρασίου ὄντα, καὶ τὰ ἀπὸ τῆς ᾿Ανατολῆς ἀναπεμφθέντα πρὸς τὴν αὐτοῦ μακαριότητα παρὰ τῶν ἀρχιερέων γράμματα αποδεχόμενοι, στοιχοῦμεν, καὶ ἀσπαζόμεθα. Εντεῦθεν οἱ τὸ ἀληθὲς ἐκζητοῦντε; πορίζονται, καὶ ὅτι τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς δι' Τοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι μετὰ τῆς οἰκείας συνόδου κατεξετάσας καὶ δοκιμάσας ὁ ἁγιώτατος Ταράσιος, οὕτω θεοπνεύστως ἐξέ θετο, κρίσει πολλῶν κυρωσάμενος αὐτό, καὶ βεβαιωσάμενος, καὶ κήρυγμα παγκόσμιον δι' ἐπιστολῆς εἰς πᾶσαν διαπεφοιτηκυίας ἐκκλησίαν Χριστοῦ ποιησάμενος. κζ'. Εἰ δὲ τὸ τῆς πίστεως Σύμβολον, ὅ παρὰ τῶν τῆς δευτέρας συνάδου Πατέρων ἐκτέθειται, καὶ οἱ τῆς ἑβδόμης ὄρον τῆς πίστεως καὶ αὖθις εἶναι κεκρίκασιν, οὐδὲν θαυμαστόν. Ηρετίσαντο γὰρ ἐν τῷ κοινῷ τὸν πᾶσιν ἐγνωσμένον καὶ καθωμολογημένο, λόγον, καὶ εἰσέτι κρατεῖν, καὶ μὴ δοκεῖν νέαν ὁμο λογίαν ἐπὶ μηδενὶ κέρδει παραδιδόναι αὐτοὺς, ἡνω μένης οὔσης τῷ τότε τῆς ἐκκλησίας ἁπάσης Χρι στοῦ· τέως τῶν ἁπάντων οὐδεὶς ἀντιφθέγξασθαι τῷ πατριάρχη τετόλμηκεν. "Ην γὰρ ἂν τοῖς πρακτικοῖς
iis
qua lecla et ab Orientali diæcesi ab illius præsulibus & ηκροάσατο τὴν κρίσιν πεποίηκε· Τὰ ἀναγνωσθέντα
missa sunt, talem conformitatem cum scriptis antistitis Constantinopolitani habere existimo, ut nulla
diversitas inter ea sit, sed perfecta identitas: ita ut
unum utraque sint, plena scilicet onni orthodoxia.
Alius ita determinavit: Quibus pietas curæ est,
utique et orthodoxia oratio resplendet. Jure itaque
merito meu parvitas lectis sacris, ac synodicis litteris
sanctis imi et beatissimi Regia urbis arch presulis
Tarasii, quas ad Orientales transmisit: necnon et
his, quæ ab eis ad ipsum directa sunt, animum diligenter advertens, per omnia sanctorum Patrum fidei orthodoxæ concordantes legens cognovi. Alius has voces
emisit: Consentientes intuens synodicas litteras Tarasii sanctissimi et œcumenici patriarchæ et rescripta
eorum ab Orientalibus præsulibus transmissa, illis
consent:e. Alius ita pronuntiavit: Sicut unum sen
tientes convenimus, ita et unum dicere edocti sumus;
quoniam itaque synodici apices Tarasii sanctissimi
œcumenici patriarchæ ad sanctissimos Orientis præsules per cumdem transmissi, et rescripta per eosdem
ad ipsum directa, de sancta et orthodoxa fide sex
universalium synodorum inter se recte conveniant,
ita et ego credo. Reliqui sanctissimi episcopi hæc
conclamarunt: To:a, quæ per gratiam Christi veri
Dei nostri, et piam tranquillissimorum, et orthodoxorum nostrorum imperatorum sanctionem congregala est synodus, relationem ab Adriano papa senioris Roma ad maxime orthodoxos imperatores
nostros, et chartam nunc leclam, quæ rectam orthodoxamque definitionem sanctissimi, et beatissimi
ecumenici patriarchæ Tarasii complectitur, atque
litteras ad beatitudinem ejus ab Orientis præsulibus
missas, recipientes confirmamus, et veneramur.
Hinc indagatores veritatis astruunt, sanctissimum
Tarasium processionem Spiritus sancti ex Patre
per Filium in germana synodo cum examinassel,
approbassetque, ita pie admodum, et divino instinctu tradidisse, multorum judicio stabilientem
illud, et confirmantem, et per epistolam ad universas Christi Ecclesias promulgationem universalem transmittentem.
γ. άγματα Ταρασίου τοῦ ἁγιωτάτου ἀρχιεπισκό
που καὶ οἰκουμενικοῦ πατριάρχου, καὶ τὰ ἀπὸ
τῆς ἀνατολικῆς διοικήσεως παρὰ τῶν αὐτόθι
ἀρχιερέων, τοιαύτην οικειότητα ἔχειν πρὸς τὰ
τοῦ αὐτοῦ ἡγοῦμαι ἀρχιερέως Κωνσταντινουπό
λεως, ὥστε μηδεμίαν ἑτερότητα ἐν αὐτοῖς εἶναι,
ἀλλὰ τελείαν ταυτότητα, ὡς ἕν καὶ τὸ αὐτὸ τὰ
ἄμφω εἶναι, πως πεπληρωμένα πάσης ὀρθοδο
ξίας. Ετερος ούτωσὶ ἀπεφήνατο· Οἷς ὁ τῆς εὐσε
Θείας μεμελέτηται τρόπος, τούτοις δήπου πάν
τως καὶ ὁ τῆς ὀρθοδοξίας διαλάμπεται λόγος.
Εἰκότως τοίνυν καὶ ἡ ἐμὴ βραχύτης, τοῖς ἀναγνωσθεῖσιν ἱεροῖς καὶ συνοδικοῖς γράμμασι τοῦ
ἐσιωτάτου καὶ μακαριωτάτου τῆς βασιλευούσης
τῶν πόλεων ἀρχιπροέδρου Ταρασίου, ο προς
τοὺς τῆς ᾿Εψας ἐξαπέστειλεν, ἔτι γε μὴν καὶ
τοῖς παρ' αὐτῶν πρὸς αὐτὸν ἀποσταλεῖσι νουνεχῶς τὸ τῆς διανοίας ἐνερείσας ὄμμα, κατὰ πάντα
τῇ τῶν ἁγίων Πατέρων συμφωνοῦντα ὀρθοδόξῳ
πίστει, διὰ τῆς ἀναγνώσεως ἔγνων. "Αλλος ταύ
τας εἴρηκε τὰς φωνάς· Σύμφωνα ὁρῶν τὰ συνο
δικά γράμματα Ταρασίου τε τοῦ ἁγιωτάτου καὶ
οἰκουμενικοῦ πατριάρχου, καὶ τὰ ἀντίγραφη αύ
τῶν τὰ ἀπὸ τῶν τῆς ᾿Ανατολῆς ἀρχιερέων, συντίθεμαι αὐτοῖς. "Ετερος οὕτως ἐφθέγξατο "Ωσπερ
ἓν φρινοῦντες ἐληλύθαμεν, οὕτω καὶ ἓν λέγειν
ἐδιδάχθημεν. Συμφώνων τοίνυν οὐσῶν τῶν ὑπαναγνωσθεισῶν συνοδικῶν κεραιών Ταρασίου τοῦ
ἁγιωτάτου οἰκουμενικοῦ πατριάρχου, τῶν στα
λεισῶν παρ' αὐτοῦ πρὸς τοὺς τῆς Εψας άγνω
τάτους ἀρχιερεῖς, καὶ τῶν ἀντιγράφων τῶν παρ'
αὐτῶν πρὸς αὐτὸν πεμφθέντων, πρὸς τὴν ἁγίαν
καὶ ὀρθόδοξον πίστιν τῶν ἓξ οἰκουμενικῶν συ
νόδων, οὕτω κἀγὼ πιστεύω. Οἱ λοιποὶ τῶν ὁσιωτά
των επισκόπων ταῦτ᾽ ἐξεφώνησαν· Πᾶσα ἡ κατὰ
χάριν Χριστοῦ τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ ἡμῶν, καὶ τὸ
φιλευσεβές θέσπισμα τῶν γαληνοτάτων καὶ ὀρθοδόξων ἡμῶν βασιλέων συναθροισθεῖσα ἁγία
σύνοδος, τὴν γενομένην ἀναφορὰν παρὰ 'Αδρια
τοῦ πάπα τῆς πρεσβυτέρας Ρώμης πρὸς τοὺς
ὀρθοδοξοτάτους ἡμῶν βασιλεῖς, καὶ τὸν νυνὶ
ἀναγνωσθέντα χάρτην, ἴρον ὀρθοδοξίας τοῦ ἁγιωτάτου καὶ μακαριωτάτου οἰκουμενικοῦ πα
τριάρχου Ταρασίου ὄντα, καὶ τὰ ἀπὸ τῆς ᾿Ανατολῆς ἀναπεμφθέντα πρὸς τὴν αὐτοῦ μακαριότητα
παρὰ τῶν ἀρχιερέων γράμματα αποδεχόμενοι, στοιχοῦμεν, καὶ ἀσπαζόμεθα. Εντεῦθεν οἱ τὸ
ἀληθὲς ἐκζητοῦντε; πορίζονται, καὶ ὅτι τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς δι' Τοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι
μετὰ τῆς οἰκείας συνόδου κατεξετάσας καὶ δοκιμάσας ὁ ἁγιώτατος Ταράσιος, οὕτω θεοπνεύστως ἐξέθετο, κρίσει πολλῶν κυρωσάμενος αὐτό, καὶ βεβαιωσάμενος, καὶ κήρυγμα παγκόσμιον δι' ἐπιστολῆς
εἰς πᾶσαν διαπεφοιτηκυίας ἐκκλησίαν Χριστοῦ ποιησάμενος.
27. Quod si fidei Symbolum, quod a Patribus in
synodo secunda expositum fuit, etiam et illi in
septima postea definitionem fidei esse decreverunt,
non est cur miremur. Maluerunt enim publice cognitam omnibus, approbatamque definitionem robur adhuc habere, ne viderentur novam professionem sine ullo emolumento tradere cum eo tempore universa Ecclesia Christi unionis vinculo
colligaretur. Nec ullus tunc temporis ex his omnibus patriarchæ contradicere ausus est. Esse! enim
κζ'. Εἰ δὲ τὸ τῆς πίστεως Σύμβολον, ὅ παρὰ τῶν
τῆς δευτέρας συνάδου Πατέρων ἐκτέθειται, καὶ οἱ
τῆς ἑβδόμης ὄρον τῆς πίστεως καὶ αὖθις εἶναι κεκρίκασιν, οὐδὲν θαυμαστόν. Ηρετίσαντο γὰρ ἐν τῷ
κοινῷ τὸν πᾶσιν ἐγνωσμένον καὶ καθωμολογημένο,
λόγον, καὶ εἰσέτι κρατεῖν, καὶ μὴ δοκεῖν νέαν ὁμολογίαν ἐπὶ μηδενὶ κέρδει παραδιδόναι αὐτοὺς, ἡνωμένης οὔσης τῷ τότε τῆς ἐκκλησίας ἁπάσης Χρι
στοῦ· τέως τῶν ἁπάντων οὐδεὶς ἀντιφθέγξασθαι τῷ
πατριάρχη τετόλμηκεν. "Ην γὰρ ἂν τοῖς πρακτικοῖς
col. 565–566page 20 of 548
PG 142:565ἐντεταγμένη καὶ ἡ ἀντίρρησις. Αλλ', ὡς ἔοιπε, νῦν σύμπασα γνώσις, σύμπας ζῆλος, τότε δέ γε καὶ ἐφεξῆς τοιοῦτον οὐδέν. Πῶς γὰρ ἂν τὸ τῆς ὀρθοδοξίας ἀλλότριον, εἴπερ ἦν ὅλως, ἀνεπισήμαντον, ἕως δεῦρο παρεωράθη, καὶ ἀστηλίτευτον; Ποῖον τῶν ἐκφύλων δογμάτων οὐ διεφαυλίσθη πολυτρόπως πα ραδειγματισθέν; Ποῖος ἀρχηγὸς τῆς οἰασοῦν αἱρε σεως, ἢ συνήγορος, οὐκ ἐκκήρυκτος; Τὸ δι' Υἱοῦ παρὰ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τίνες ἀποβάλλονται; Καὶ τοὺς τὸ δόγμα θεμένους ἀνάγραπτον οἰκειοῦνται, καὶ Πατέρας ἀποκαλοῦσι, καὶ διδασκάλους, καὶ ἁγίους Θεῷ, καὶ φωναῖς εὐφή μας ἐπ' Ἐκκλησίας γεραίρουσι, καὶ τὰς εὐχας αὐτῶν αἰτοῦνται, καὶ τῆς ἐξ αὐτῶν ἐπικουρίας ἱκετεύουσιν ἐπιτεύξασθαι; Καὶ ποίας ταῦτα τῆς συμφωνίας; Αλλ' ἔγωγε τέως τῶν ἁγίων ἀνδρῶν ὑγιῆ πέπεισμαι εἶναι τὰ δόγματα, καὶ ὧν οὐχ ὑγιῆ τὰ δόγματα, τούτους οὐκ ἂν εἴποιμι ἁγίους ποτέ, οὕτως ἀφελῶς ἔχω καὶ ἀπραγμόνως. Οὐδὲ γὰρ δένο δρον ἀγαθὸν ἑωράκειν ποτὲ καρπὸν πονηρὸν προς βαλλόμενον, ἀλλὰ τοῦ σαπροῦ δένδρου καρπὸν ἐκεῖ. ναν εἶναι πεπείραμαι πονηρόν, τοῦ δ᾽ ἀγαθοῦ δένδρου καλὸς ἀραρότως καὶ ὁ καρπός. ΝΙΚΗΦΟΡΟΥ ΤΟΥ ΒΛΕΜΜΙΔΟΥ ΛΟΓΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟΣ ΠΕΡΙ ΤΙΝΩΝ ΔΟΓΜΑΤΙΚΩΝ ΣΥΖΗΤΗΣΕΩΝ, ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΥΣΕΒΗ ΒΑΣΙΛΕΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ, ΘΕΟΔΩΡΟΝ ΔΟΥΚΑΝ ΤΟΝ ΛΑΣΚΑΡΙΝ. α'. Ο αἰτῶν ἐν οὐ καιρῷ, καὶ λαμβάνων ἐν καιρῷ, παρίστησι τεκμηριωδῶς τὴν αἴτησιν εὔκαιρον, εἴ γε προηγουμένῳ τῷ μὴ κατὰ καιρὸν ἔποιτ᾽ ἂν τὸ κατὰ καιρόν. Εἰ δέ τις τῇ τοῦ παρέχοντος ἐπιγράφοι το προ μηθείᾳ τὸ ἀποτέλεσμα, κἀντεῦθεν οὐχ ἧττον τὸ τοῦ και τάρξαντος δείκνυται νουνεχές, ὅτι τε καλῶς ᾔδει και λίαν επιστημόνως, ᾗ προκαταβάλλει τα σπέρματα, καὶ ὅτι τότε πάντως ἐχρῆν, ἵν' ὅτε δέο: μεταλήψαιτο τοῦ καρποῦ, προϋποτεθειμένης τῆς τοῦ ἐφίεσθαι συνετίσεως. Οὕτω καὶ γεωργός, οὕτω καὶ φυτούρο γός, κἂν μὴ παρὰ πόδες αὐτοῖς ἡ ἀπόλαυσις, προ
DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORATIO UI.
ἐντεταγμένη καὶ ἡ ἀντίρρησις. Αλλ', ὡς ἔοιπε, νῦν utique et contradictio in actis inserta. Sed,
σύμπασα γνώσις, σύμπας ζῆλος, τότε δέ γε καὶ
ἐφεξῆς τοιοῦτον οὐδέν. Πῶς γὰρ ἂν τὸ τῆς ὀρθοδο
ξίας ἀλλότριον, εἴπερ ἦν ὅλως, ἀνεπισήμαντον, ἕως
δεῦρο παρεωράθη, καὶ ἀστηλίτευτον; Ποῖον τῶν
ἐκφύλων δογμάτων οὐ διεφαυλίσθη πολυτρόπως παραδειγματισθέν; Ποῖος ἀρχηγὸς τῆς οἰασοῦν αἱρε
σεως, ἢ συνήγορος, οὐκ ἐκκήρυκτος; Τὸ δι' Υἱοῦ
παρὰ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον,
τίνες ἀποβάλλονται; Καὶ τοὺς τὸ δόγμα θεμένους
ἀνάγραπτον οἰκειοῦνται, καὶ Πατέρας ἀποκαλοῦσι,
καὶ διδασκάλους, καὶ ἁγίους Θεῷ, καὶ φωναῖς εὐφή
μας ἐπ' Ἐκκλησίας γεραίρουσι, καὶ τὰς εὐχας
αὐτῶν αἰτοῦνται, καὶ τῆς ἐξ αὐτῶν ἐπικουρίας
ἱκετεύουσιν ἐπιτεύξασθαι; Καὶ ποίας ταῦτα τῆς
συμφωνίας; Αλλ' ἔγωγε τέως τῶν ἁγίων ἀνδρῶν
ὑγιῆ πέπεισμαι εἶναι τὰ δόγματα, καὶ ὧν οὐχ ὑγιῆ
τὰ δόγματα, τούτους οὐκ ἂν εἴποιμι ἁγίους ποτέ,
οὕτως ἀφελῶς ἔχω καὶ ἀπραγμόνως. Οὐδὲ γὰρ δένο
δρον ἀγαθὸν ἑωράκειν ποτὲ καρπὸν πονηρὸν προς
βαλλόμενον, ἀλλὰ τοῦ σαπροῦ δένδρου καρπὸν ἐκεῖ.
ναν εἶναι πεπείραμαι πονηρόν, τοῦ δ᾽ ἀγαθοῦ δένδρου
καλὸς ἀραρότως καὶ ὁ καρπός.
videtur, hoc tempore omnis scientia, et omnis
zelus abundat; tunc vero et subsecutis temporibus
nihil simile fuit. Quomodo enim quod erat ab orthodoxa fide alienum, si quid fuerat, omnino ad
hæc usque tempora sine ulla nota, atque repreliensione neglectum delituisset? Quodnam de extraneis.
dogmatibus reprehensioni non patuit, multis modis
palam traductum? Quis cujuscunque hæreseos
auctor, sive patronus proscriptus non fuit? Per
Filium a Patre procedere Spiritum sanctum, quinam condemnant? Annon eos qui simile dogma
scripto tradiderunt, sibi associant, Patresque nucupant, et præceptores, sanctosque Dei, et vocibus
bene ominatis in Ecclesia cohonestant, et preces
eorum implorant, eorumque subsidia consequi
contendunt? Εt quænam in his consensio? Ego.
vero sanctorum Patrum dogmata sana esse existimo,
et quorum dogmata sana non sunt, eos nunquam
ipse sanctos compellarim. Ita sum simplex, et nii -
nine curiosus: neque enim arborem bonam unquam conspicatus sum fructum malum producerc,
sed arboris putridæ fructum illum malum esse
experientia ipsa cognovi; bonæ vero arboris bonus,
ut et convenit, fructus est.
ΝΙΚΗΦΟΡΟΥ ΤΟΥ ΒΛΕΜΜΙΔΟΥ
ΠΕΡΙ ΤΙΝΩΝ ΔΟΓΜΑΤΙΚΩΝ ΣΥΖΗΤΗΣΕΩΝ,
ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΥΣΕΒΗ ΒΑΣΙΛΕΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ, ΘΕΟΔΩΡΟΝ ΔΟΥΚΑΝ ΤΟΝ ΛΑΣΚΑΡΙΝ.
ORATIO SECUNDA
DE NONNULLIS DOGMATICIS QUESTIONIBUS,
AD PIUM IMPERATOREM CONSTANTINOPOLITANUM, THEODORUM DUCAM
LASCARIM.
α'. Ο αἰτῶν ἐν οὐ καιρῷ, καὶ λαμβάνων ἐν καιρῷ, G
παρίστησι τεκμηριωδῶς τὴν αἴτησιν εὔκαιρον, εἴ γε
προηγουμένῳ τῷ μὴ κατὰ καιρὸν ἔποιτ᾽ ἂν τὸ κατὰ
καιρόν. Εἰ δέ τις τῇ τοῦ παρέχοντος ἐπιγράφοι το προμηθείᾳ τὸ ἀποτέλεσμα, κἀντεῦθεν οὐχ ἧττον τὸ τοῦ και
τάρξαντος δείκνυται νουνεχές, ὅτι τε καλῶς ᾔδει και
λίαν επιστημόνως, ᾗ προκαταβάλλει τα σπέρματα,
καὶ ὅτι τότε πάντως ἐχρῆν, ἵν' ὅτε δέο: μεταλήψαιτο
τοῦ καρποῦ, προϋποτεθειμένης τῆς τοῦ ἐφίεσθαι
συνετίσεως. Οὕτω καὶ γεωργός, οὕτω καὶ φυτούρο
γός, κἂν μὴ παρὰ πόδες αὐτοῖς ἡ ἀπόλαυσις, προ1. Qui intempestive poscit, et tempestive accipit,
perspicuis argumentis tempestivam petitionem
ostendit, si, cum id quod intempestivum erat, prae
cesserit, subsequatur illud quod opportunum est.
Si vero quis rei assecutionem ejus, qui eam exhibet providentiæ ascribat, inde non minor illius
prudentia monstratur, qui eidem principium dedit;
scivit enim cate et solerter quemnam in locum se·
mentem projiceret, ut cum opus esset, postmodum
fructum percipere posset, præhabita, scilicet soTerti cognitione illius quod appeteret. Eadem ra-
col. 567–568page 21 of 548
PG 142:567ἐλπίδος νευρούμενοι, τοὐναντίον ἀποσειόμενοι, καὶ ὡς ἐπ᾽ ἔλαττον οἷα μηδέποτ' ἐσόμενον λογιζόμενοι, τῷ τοι καὶ σὺ σοφίας μαίευμα καὶ τιθήνημα, μήπω κεκινημένης ἐνταυθοί τῆς ἤδη συνεῤῥηγμένης δογ ματικῆς συζητήσεως, φθάνεις ἐξῃτημένος λόγους περὶ ταύτης, ἐξ ὧν τεθάῤῥηκας ἑτέροις ἐνασχολουμένων τηνικαῦτα σπουδάσμασι, καὶ ἦν ἡ αἴτησις οὐ τόσον ἑαυτῇ συνεπαγομένη τὸ φορτικόν, ὅσον δὴ τὸ προοπτικὸν, καὶ τῇ κεφαλῇ τοῦ σοφοῦ τοῖς γε ξυν ιέναι δυναμένοις τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτοῦ καταγγέλο λουσα τὰ μήπω ὄντα προορωμένου πλέον, ἢ τὴν τῶν ὄντων ὑπόστασιν, οἱ κατανοεῖν ᾑρημένοι μόνα τὰ ἐν ποσίν. Ἐπεὶ δὲ νῦν τῇ φύσει τῶν πραγμάτ των, οὐκ ἂν φαίημεν, ὅτι κεκλήμεθα, μᾶλλον μὲν οὖν ἀλλ' ἠπείγμεθα, καί τοι τὸ σῶμα νοσηλευόμενοι, πρὸς τὴν τοῦ αἰτήματος είσπραξιν καὶ ἀπότισιν οἷά τινος ώρισμένου φόρου καὶ ἱκανῶς ἀφωσιωμένου ἐφλήματος, ἔχεις τοῦ προκαταβεβλημένου τὴν ἐπι καρπίαν κατά καιρόν. Εχεις δ' ὁπόσην ἡ ἐν ἡμῖν ἀσθένεια τῆς σαρκὸς ἅμα καὶ τῆς διανοίας παρα χωρεί. μοχθοῦσιν ὅμως διὰ τὴν ἔκβασιν, τῷ κρείττονι τῆς τὸ β'. Πρῶτον μὲν οὖν ἴσθι τὴν ἐκπόρευσιν ἐπὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, τρόπον ὑπάρξεως, υποστατικὴν Ιδιότητα, καθώς ἐστιν ἡ γέννησις ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἡ ἀγεννησία ἐπὶ τοῦ Πατρός. Αὐτὸ γὰρ τὸ μὴ γε γεννῆσθαι, καὶ τὸ γεγεννῆσθαι, καὶ τὸ ἐκπορεύεσθαι, τὸν μὲν Πατέρα, τὸν δὲ Υἱόν, τὸ δὲ τοῦθ᾽ ὅπερ λέγεται Πνεῦμα ἅγιον, προσηγόρευσεν, ὥς φησιν ὁ πολὺς ἐν θεολογία Γρηγόριος. Οἱ δ᾽ ὁμώνυμον ἐπὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος τιθέντες τὸ ἐκπορεύεσθαι, δόσ τωσαν ἑτέραν φωνὴν τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος ὑπάρ ξεως ιδίως σημαντικήν, ἢ μὴν καὶ τὴν ἀγεννησίαν, καὶ τὴν γέννησιν ἐπὶ τῶν ἄλλων τῆς θεότητος ὑπο στάσεων μετὰ τῆς αὐτῆς παραπληξίας ὁμωνυμείτω σαν. Μεθ' ἑτέρων μὲν γὰρ πραγμάτων τὸ ἐκπορεύεσθαι συνταττόμενον, οἷς ἂν συντάττοιτο, δηλώσεις τὸ κατάλληλον, ὡς τὸν ποταμὸς ἐξ Ἐδὲμ ἐκπο ρεύεται, καὶ Ἐξεπορεύετο ἔξω, καὶ ἐλάλει ἐπὶ τὸ αὐτό. Κατὰ δὲ τοῦ ἁγίου Πνεύματος εὑρισκόμενον, αὐτὴν καὶ μόνην σημαίνει τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος ύπαρξιν, καθὼς ἐν Εὐαγγελίοις ο μόνος σοφὸς παραδέδωκε. Το δέ γε προέρχεσθαι, καὶ τὸ ἐκλάμο πειν, καὶ εἴ τι τοιοῦτον, ἄλλοις μὲν καὶ αὐτὰ συν τιθέμενα πράγμασιν, ἄλλας ἐννοίας εἰσάγουσιν, ὡς τὸ, Προέρχεται ὁ βασιλεὺς, και, Οἱ δίκαιοι ἐκε λάμψουσιν ὡς ὁ ἥλιος, ἐν θεολογίᾳ δὲ παραλαμβανόμενα, τῇ μὲν περὶ τοῦ Πνεύματος τὴν τοῦ Πνεύματος σημαίνουσιν ὕπαρξιν, τῇ δὲ περὶ τοῦ Υἱοῦ, τὴν τοῦ Υἱοῦ, καὶ τὰς μαρτυρίας εὐχαρὲς τῷ βουλομένῳ πολλάς γε οὔτας ἐκ τῆς ἱερᾶς Γραφῆς ἀναλέγεσθαι. γ'. Τὸ δὲ τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐκπόρευσιν δι' Υἱοῦ εἶναι παρὰ Πατρὸς ὁμολογούμενον ἦν ἀνέκαθεν, καὶ ἕως ἡμῶν τοῖς εὐσεβέσι καὶ πρεσβευόμενον, καὶ οἷα δόγμα κοινὴν ἀνατεθειμένον τῇ ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ. Καιρός δ' οὐ πολὺς, ἐξ οὗ τινες ἔπαθόν τι γελοιότατον, ἢ μᾶλλον εἰπεῖν, ἀθλιώτατον,
ἐλπίδος νευρούμενοι, τοὐναντίον ἀποσειόμενοι, καὶ
ὡς ἐπ᾽ ἔλαττον οἷα μηδέποτ' ἐσόμενον λογιζόμενοι,
τῷ τοι καὶ σὺ σοφίας μαίευμα καὶ τιθήνημα, μήπω
κεκινημένης ἐνταυθοί τῆς ἤδη συνεῤῥηγμένης δογ
ματικῆς συζητήσεως, φθάνεις ἐξῃτημένος λόγους
περὶ ταύτης, ἐξ ὧν τεθάῤῥηκας ἑτέροις ἐνασχολου
μένων τηνικαῦτα σπουδάσμασι, καὶ ἦν ἡ αἴτησις οὐ
τόσον ἑαυτῇ συνεπαγομένη τὸ φορτικόν, ὅσον δὴ τὸ
προοπτικὸν, καὶ τῇ κεφαλῇ τοῦ σοφοῦ τοῖς γε ξυν
ιέναι δυναμένοις τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτοῦ καταγγέλο
λουσα τὰ μήπω ὄντα προορωμένου πλέον, ἢ τὴν
τῶν ὄντων ὑπόστασιν, οἱ κατανοεῖν ᾑρημένοι μόνα
τὰ ἐν ποσίν. Ἐπεὶ δὲ νῦν τῇ φύσει τῶν πραγμάτ
των, οὐκ ἂν φαίημεν, ὅτι κεκλήμεθα, μᾶλλον μὲν
οὖν ἀλλ' ἠπείγμεθα, καί τοι τὸ σῶμα νοσηλευόμε
νοι, πρὸς τὴν τοῦ αἰτήματος είσπραξιν καὶ ἀπότισιν
οἷά τινος ώρισμένου φόρου καὶ ἱκανῶς ἀφωσιωμένου
ἐφλήματος, ἔχεις τοῦ προκαταβεβλημένου τὴν ἐπικαρπίαν κατά καιρόν. Εχεις δ' ὁπόσην ἡ ἐν ἡμῖν
ἀσθένεια τῆς σαρκὸς ἅμα καὶ τῆς διανοίας παρα
χωρεί.
tione et agricola, et sator, licet tum nullam ipsis μοχθοῦσιν ὅμως διὰ τὴν ἔκβασιν, τῷ κρείττονι τῆς
emolumentum sit, ob eventum nihilominus labores
præassumunt, spe meliore corroborati, quidquid
illis adversari posset excutientes, tenentesque nihil
'His evenire posse, quod spem frustretur, vel minual. Propterea tu quoque sapientiæ foetus, atque
alumnus, nondum hac in urbe mota, que jam
cruperat, dogmatica quæstione, de ea providus rationes exposcis ab iis quos tibi futuros morigeros
existimasti, licet aliis studiis tum temporis occuparentur, et petitio illa non tantum molestiæ secum,
quantum providentiæ afferebat, et in capite sapientis illis, qui res concipere poterant, oculos
illius prænuntiabat, ea quæ nondum erant, melius
prævidentis, quam eorum quæ jam sunt, exsistentiam capiant illi qui ea tantum quæ ante pedes
sunt, intelligunt. Cum vero nunc rebus ita poscenlibus, vocemur, non dican, sed compellamur, licet
juârma atque ægra valetudine simus, ad petitionis
xactionem atque solutionem, veluti cujusdam
præscripti vectigalis, et satis jam dilati debiti, habes opportune fructus eorum quæ antea projeceras;
habes quantum nobis imbecillitas carnis mentisque
permittit.
2. Ante omnia itaque scito processionem in Spiritu sancto niodumn exsistentia esse, et hypostati
cam proprietatem, quemadmodum est in Filio
mascibilitas, et in Patre innascibilitas. Illud etenim
ingenitum esse, et genitum, et procedere, hunc
quidem Patrem, illum Filium, hunc vero, de quo c
dicitur, Spiritum sanctum nuncupavit, ut in rebus
theologicis pertractandis eximius Gregorius ait. Qui
vero τὸ procedere in Spiritu sancto homonymum
affirmant, assignent aliam vocem, quæ proprie
exsistentiam Spiritus sancti notet; sin minus,
innascibilitatem, et nascibilitatem in aliis divinis
hypostasibus eodem stupore homonymon astruant.
Etenim o procedere cum rebus aliis annexum,
eorum quibuscum construitur, conjunctionem
significabit, verbi gratia: Fluvius ex Edem procedit; et hoc: Procedebat foras, et loquebatur in
idipsum; verumtamen Spiritu sancto annexum,
ipsam et solam Spiritus sancti exsistentiam significat, utin Evangeliis, qui solus sapiens est, tradidit.
Progredi vero, et effulgere, et si quid simile est,
aliis rebus connexa alios sensus præseferunt;
veluti: Progreditur Rex; et: Justi fulgebunt sicut
sol, quæ in divinis assumpta, in Spiritu quidem
Spiritus sancti exsistentiam significant, in Filio
autem Filii; et testimonia, quæ plurima sunt, ex
sacris Litteris, in promptu sunt perquirenti.
β'. Πρῶτον μὲν οὖν ἴσθι τὴν ἐκπόρευσιν ἐπὶ τοῦ
ἁγίου Πνεύματος, τρόπον ὑπάρξεως, υποστατικὴν
Ιδιότητα, καθώς ἐστιν ἡ γέννησις ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ
ἡ ἀγεννησία ἐπὶ τοῦ Πατρός. Αὐτὸ γὰρ τὸ μὴ γεγεννῆσθαι, καὶ τὸ γεγεννῆσθαι, καὶ τὸ ἐκπορεύε
σθαι, τὸν μὲν Πατέρα, τὸν δὲ Υἱόν, τὸ δὲ τοῦθ᾽ ὅπερ
λέγεται Πνεῦμα ἅγιον, προσηγόρευσεν, ὥς φησιν ὁ
πολὺς ἐν θεολογία Γρηγόριος. Οἱ δ᾽ ὁμώνυμον ἐπὶ
τοῦ ἁγίου Πνεύματος τιθέντες τὸ ἐκπορεύεσθαι, δόσ
τωσαν ἑτέραν φωνὴν τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος ὑπάρ
ξεως ιδίως σημαντικήν, ἢ μὴν καὶ τὴν ἀγεννησίαν,
καὶ τὴν γέννησιν ἐπὶ τῶν ἄλλων τῆς θεότητος ὑποστάσεων μετὰ τῆς αὐτῆς παραπληξίας ὁμωνυμείτω
σαν. Μεθ' ἑτέρων μὲν γὰρ πραγμάτων τὸ ἐκπορεύε
σθαι συνταττόμενον, οἷς ἂν συντάττοιτο, δηλώσεις
τὸ κατάλληλον, ὡς τὸν ποταμὸς ἐξ Ἐδὲμ ἐκπορεύεται, καὶ Ἐξεπορεύετο ἔξω, καὶ ἐλάλει ἐπὶ
τὸ αὐτό. Κατὰ δὲ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ευρισκόμε
νον, αὐτὴν καὶ μόνην σημαίνει τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύ
ματος ύπαρξιν, καθὼς ἐν Εὐαγγελίοις ο μόνος σοφὸς
παραδέδωκε. Το δέ γε προέρχεσθαι, καὶ τὸ ἐκλάμο
πειν, καὶ εἴ τι τοιοῦτον, ἄλλοις μὲν καὶ αὐτὰ συν
τιθέμενα πράγμασιν, ἄλλας ἐννοίας εἰσάγουσιν, ὡς
τὸ, Προέρχεται ὁ βασιλεὺς, και, Οἱ δίκαιοι ἐκε
λάμψουσιν ὡς ὁ ἥλιος, ἐν θεολογίᾳ δὲ παραλαμ
βανόμενα, τῇ μὲν περὶ τοῦ Πνεύματος τὴν τοῦ
Πνεύματος σημαίνουσιν ὕπαρξιν, τῇ δὲ περὶ τοῦ
Υἱοῦ, τὴν τοῦ Υἱοῦ, καὶ τὰς μαρτυρίας εὐχαρὲς τῷ βουλομένῳ πολλάς γε οὔτας ἐκ τῆς ἱερᾶς Γραφῆς
ἀναλέγεσθαι.
3. Verumenimvero Spiritus sancti processionem
ex Patre per Filium esse multo jam antea in conſessis erat, et usque ad hæc nostra tempora a piis
hominibus asseritur, et veluti commune dognia
Ecclesia recipitur. Sed non diu est, ex quo non.
Lulli ridicule dicam, an miserrime affecti, dum velγ'. Τὸ δὲ τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐκπόρευσιν δι'
Υἱοῦ εἶναι παρὰ Πατρὸς ὁμολογούμενον ἦν ἀνέκαθεν, καὶ ἕως ἡμῶν τοῖς εὐσεβέσι καὶ πρεσβευόμε
νον, καὶ οἷα δόγμα κοινὴν ἀνατεθειμένον τῇ Ἐκκλη
σίᾳ τοῦ Θεοῦ. Καιρός δ' οὐ πολὺς, ἐξ οὗ τινες
ἔπαθόν τι γελοιότατον, ἢ μᾶλλον εἰπεῖν, ἀθλιώτατον,
col. 569–570page 22 of 548
PG 142:569βυλόμενοι γὰρ ἐκ περιουσίας ἀνελεῖν, τὸν ἐκ τοῦ Υιού, συνανεῖλον αὐτῷ καὶ τὸ, δι' γιοῦ, καὶ τὰ δι δάγματα τῶν τοσούτων ἁγίων, ὅπου μὲν ἦν τις λαβὴ δοκοῦσα, διέστρεψαν, ὅπου δ᾽ οὐκ ἦν οὐδαμῶς, ὡς ἀσύμφωνα δῆθεν τοῖς πολλοῖς διακρούσαντο. Καὶ ὅπου μὲν ἦν τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶτε προγεῖσθαι, εἴτε προέρχεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἐπὶ τῆς ἐκπορεύσεως παρεδέξαντο τὰ ὀνόματα· ὅπου δὲ τὸ δι' Υἱοῦ προσέκειτο, τὴν πρόχυσιν ἐκεῖ καὶ τὴν πρόοδον, καὶ εἴ τι ἄλλο τοιοῦτον ἀντὶ τῆς δωρεᾶς ἐξειλήφασι. δ. Σύνεσις δὲ οὐδεμία συνεωρακέναι, πρῶτον μὲν ὅτι πολλοὶ τῶν ἁγίων Πατέρων ἐδογμάτισαν καὶ λίαν σαφέστατα τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι, τὸ δὲ μὴ διὰ τοῦ Υἱοῦ, τῶν ὅλων οὐδεὶς τῇ θεολογίᾳ προσέθετο, πλὴν εἰ μή τις εἰσάγει τὸ τοῦ Θεοδωρήτου φιλόνεικον. Δι' 8 καὶ καθήρητο, καὶ ἀποκεκήρυκτο, κἂν ὕστερον και τεγνωκὼς καὶ αὐτὸς ἑαυτοῦ, καὶ τοὺς οἰκείους λό γους, ὅσοι τῆς θεοστυγοῦς ἔριδος, ἀποσκευασάμενος, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ταῖς τοῦ ἀναθέματος ἀραῖς καθυποβαλών, μόλις οὕτω προσδέδεκτο. ε'. Δεύτερον δὲ, τὸ πῶς ἂν ἔχοι ὁ Υἱὸς χορηγεῖν τὸ Πνεῦμα, μὴ κατά τινα σχέσιν ἑτέραν τῆς ὁμος ουσιότητος ᾠκειωμένον αὐτῷ; Εἰ γὰρ τὸ ὁμοούσιον αἴτιον τῷ Υἱῷ τῆς χορηγίας τοῦ Πνεύματος, ἢ τινὸς τῶν ἄλλων, ὧν ἔχειν λέγεται παρὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, ἐπεὶ ὥσπερ ὁ Υἱὸς τῷ Πνεύματι ὁμού στον, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα τῷ Υἱῷ, χορηγεῖ δὲ ὁ Υἱὸς τὸ Πνεῦμα, χορηγήσο: ἂν καὶ τὸ Πνεῦμα τὸν Υἱόν. Ιδιον τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ, ἴδιος ἂν λέγοιτο καὶ ὁ Υἱὸς τοῦ Πνεύματος. Αποστέλλει ὁ Υἱὸς τὸ Πνεῦμα, καὶ αὐτὸς ὡς Θεὸς ἀνταποσταλείη παρὰ τοῦ Πνεύ ματος. Ἐκεῖνα λαλεῖ τὸ Πνεῦμα, ὅσα ἂν ἀκούοι παρὰ τοῦ Υἱοῦ, καὶ ὁ Υἱὸς ἐκεῖνα λαλήσει, ὅσα ἂν ἀκούσεις παρὰ τοῦ Πνεύματος. Ἐκ τοῦ Υἱοῦ λαμ βάνει τὸ Πνεῦμα, λήψαιτο καὶ ὁ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πνεύ ματος. Διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα συνάπτεται τῷ Πατρὶ, καὶ ὁ Υἱὸς διὰ τοῦ Πνεύματος συνάπτοιτο τῷ οἰκείῳ Πατρί. "Οσα ἔχει τὸ Πνεῦμα, παρὰ τοῦ Λόγου ἔχει, καὶ ὁ Υἱὸς ὅσα ἔχει, ταῦτ' ἂν ἔχοι παρὰ τοῦ Πνεύματος. Διὰ τοῦ Πνεύματος ὁ Υἱὸς ἐνεργεῖ, ἐνεργοίη καὶ τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ. Εἰκών ἐστι τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, καὶ ὁ Υἱὸς εἰκὼν ἂν εἴη τοῦ Πνεύματος. Τοιαύτην τάξιν καὶ φύσιν ἔχει τὸ Πνεῦμα πρὸς τὸν Υἱόν, οταν ὁ Υἱὸς ἔχει πρὸς τὸν Πατέρα τοιαύτην ἂν ἔχοι καὶ ὁ Υἱὸς πρὸς τὸ Πνεῦμα καὶ τάξιν καὶ φύσιν, οἷαν αὐτὸ πρὸς τὸν Πατέρα. Πολλὰ τὰ τοιαῦτα· τέως δὲ καὶ ἀπὸ τῶν ἀπηριθμημένων ὄγε μὴ πάντη ἀπῃναιδευμένος, καὶ ἀπονενοημένος τῇ ἀληθείᾳ κατάθοιτο. ς'. Ζητεῖς μαρτυρίας, ὧν ἀρτίως εἰρήκαμεν; Πλείστας εναγχός σοι προκεκομίκαμεν. Τόμον ὅλον ἐγκεχειρικότες τοιούτων μεστόν. Όμως ἂν ἐξ ἐκεί νων κανταῦθα βραχείας τινας παραθήσομεν. Ο τοίνυν τὰ θεῖα πολὺς ᾿Αθανάσιος, ἐν μὲν τῷ κατά Αρειανῶν πρώτῳ τάδε φησίν· Ο δὲ Σωτὴρ τὸ ἔμπαλιν Θεὸς ὢν, καὶ τῇ βασιλείᾳ τοῦ Πατρὸς
DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORATIO II.
βυλόμενοι γὰρ ἐκ περιουσίας ἀνελεῖν, τὸν ἐκ τοῦ lent penitus ea Filio tollere, una cum eo sustuleΥιού, συνανεῖλον αὐτῷ καὶ τὸ, δι' γιοῦ, καὶ τὰ διδάγματα τῶν τοσούτων ἁγίων, ὅπου μὲν ἦν τις λαβὴ
δοκοῦσα, διέστρεψαν, ὅπου δ᾽ οὐκ ἦν οὐδαμῶς, ὡς
ἀσύμφωνα δῆθεν τοῖς πολλοῖς διακρούσαντο. Καὶ
ὅπου μὲν ἦν τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶτε προγεῖσθαι, εἴτε
προέρχεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἐπὶ τῆς ἐκπορεύσεως παρεδέξαντο τὰ ὀνόματα· ὅπου δὲ τὸ δι' Υἱοῦ
προσέκειτο, τὴν πρόχυσιν ἐκεῖ καὶ τὴν πρόοδον, καὶ
εἴ τι ἄλλο τοιοῦτον ἀντὶ τῆς δωρεᾶς ἐξειλήφασι.
δ. Σύνεσις δὲ οὐδεμία συνεωρακέναι, πρῶτον μὲν
ὅτι πολλοὶ τῶν ἁγίων Πατέρων ἐδογμάτισαν καὶ
λίαν σαφέστατα τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον
τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι, τὸ δὲ μὴ διὰ τοῦ Υἱοῦ,
τῶν ὅλων οὐδεὶς τῇ θεολογίᾳ προσέθετο, πλὴν εἰ μή
τις εἰσάγει τὸ τοῦ Θεοδωρήτου φιλόνεικον. Δι' 8 καὶ
καθήρητο, καὶ ἀποκεκήρυκτο, κἂν ὕστερον και
τεγνωκὼς καὶ αὐτὸς ἑαυτοῦ, καὶ τοὺς οἰκείους λόγους, ὅσοι τῆς θεοστυγοῦς ἔριδος, ἀποσκευασάμενος,
οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ταῖς τοῦ ἀναθέματος ἀραῖς καθυ
ποβαλών, μόλις οὕτω προσδέδεκτο.
ε'. Δεύτερον δὲ, τὸ πῶς ἂν ἔχοι ὁ Υἱὸς χορηγεῖν
τὸ Πνεῦμα, μὴ κατά τινα σχέσιν ἑτέραν τῆς ὁμος
ουσιότητος ᾠκειωμένον αὐτῷ; Εἰ γὰρ τὸ ὁμοούσιον
αἴτιον τῷ Υἱῷ τῆς χορηγίας τοῦ Πνεύματος, ἢ τινὸς
τῶν ἄλλων, ὧν ἔχειν λέγεται παρὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ
Πνεῦμα, ἐπεὶ ὥσπερ ὁ Υἱὸς τῷ Πνεύματι ὁμούστον, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα τῷ Υἱῷ, χορηγεῖ δὲ ὁ Υἱὸς
τὸ Πνεῦμα, χορηγήσο: ἂν καὶ τὸ Πνεῦμα τὸν Υἱόν.
Ιδιον τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ, ἴδιος ἂν λέγοιτο καὶ ὁ
Υἱὸς τοῦ Πνεύματος. Αποστέλλει ὁ Υἱὸς τὸ Πνεῦμα,
καὶ αὐτὸς ὡς Θεὸς ἀνταποσταλείη παρὰ τοῦ Πνεύ
ματος. Ἐκεῖνα λαλεῖ τὸ Πνεῦμα, ὅσα ἂν ἀκούοι
παρὰ τοῦ Υἱοῦ, καὶ ὁ Υἱὸς ἐκεῖνα λαλήσει, ὅσα ἂν
ἀκούσεις παρὰ τοῦ Πνεύματος. Ἐκ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνει τὸ Πνεῦμα, λήψαιτο καὶ ὁ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πνεύ
ματος. Διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα συνάπτεται τῷ
Πατρὶ, καὶ ὁ Υἱὸς διὰ τοῦ Πνεύματος συνάπτοιτο
τῷ οἰκείῳ Πατρί. "Οσα ἔχει τὸ Πνεῦμα, παρὰ τοῦ
Λόγου ἔχει, καὶ ὁ Υἱὸς ὅσα ἔχει, ταῦτ' ἂν ἔχοι παρὰ
τοῦ Πνεύματος. Διὰ τοῦ Πνεύματος ὁ Υἱὸς ἐνεργεῖ,
ἐνεργοίη καὶ τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ. Εἰκών ἐστι
τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, καὶ ὁ Υἱὸς εἰκὼν ἂν εἴη τοῦ
Πνεύματος. Τοιαύτην τάξιν καὶ φύσιν ἔχει τὸ Πνεῦμα
πρὸς τὸν Υἱόν, οταν ὁ Υἱὸς ἔχει πρὸς τὸν Πατέρα
τοιαύτην ἂν ἔχοι καὶ ὁ Υἱὸς πρὸς τὸ Πνεῦμα καὶ
τάξιν καὶ φύσιν, οἷαν αὐτὸ πρὸς τὸν Πατέρα. Πολλὰ
τὰ τοιαῦτα· τέως δὲ καὶ ἀπὸ τῶν ἀπηριθμημένων
ὄγε μὴ πάντη ἀπῃναιδευμένος, καὶ ἀπονενοημένος
τῇ ἀληθείᾳ κατάθοιτο.
ς'. Ζητεῖς μαρτυρίας, ὧν ἀρτίως εἰρήκαμεν;
Πλείστας εναγχός σοι προκεκομίκαμεν. Τόμον ὅλον
ἐγκεχειρικότες τοιούτων μεστόν. Όμως ἂν ἐξ ἐκεί
νων κανταῦθα βραχείας τινας παραθήσομεν. Ο
τοίνυν τὰ θεῖα πολὺς ᾿Αθανάσιος, ἐν μὲν τῷ κατά
Αρειανῶν πρώτῳ τάδε φησίν· Ο δὲ Σωτὴρ τὸ
ἔμπαλιν Θεὸς ὢν, καὶ τῇ βασιλείᾳ τοῦ Πατρὸς
runt et per Filium, et tantorum Patrum documenta,
si qua captionis dabatur ansa, perverterunt, sin
vero nulla apparebat, tum illa, tanquam quæ cum
multis aliis non convenirent, rejecerunt. Et ubicunque erat ex Patre sive effundi, sive emanare
Spiritum sanctum, de processione voces acceperunt, ubicunque vero per Filium annexum erat,
effusionem ibi, et emanationem, et si quid aliud
simile, pro dono, et munere dici contenderunt.
4. Neque ulla illis prudentia adfuit discernendi.
Primum quidem multos sanctos Patres et apertissime omnino sancivisse per Filium Spiritum sanctum ex Patre procedere, at per Filium non procedere nullum, dum de rebus divinis ageret,
affirmasse, nisi quis hoc a Theodoreto contentionis
vitio dictum in medium afferat, propter quod depositus et proscriptus est; licet postea semetipsum
condemnans, sermonibus propriis quos exsecrandæ contentionis studio effutierat, ablegatis, et
anathematis diris subactis, vix tandem receptus
sit.
5. Secundo vero, quonam modo posset Filius
Spiritum largiri, nisi esset cum eo aliqua alia habitudine, quam consubstantialitatis conjunctus?
Etenim, si consubstantialitas causa in Filio esset
suppeditationis Spiritus, sive alterius cujuspiam ex
iis quæ Spiritus habere dicitur a Filio, quando
quemadmodum ejusdem essentiæ est cum Spiritu
Filius; ita et Spiritus cum Filio, largitur vero
Filius Spiritum, suppeditaret quoque Filium Spiritus: proprius est Filii Spiritus, proprius diceretur et Filius Spiritus; mittit Filius Spiritum, et
ipse ut Deus contra mitteretur a Spiritu; loquitur
Spiritus, quæcunque a Filio audit, et Filius loqueretur quæcunque a Spiritu audiret; ex filio accipit Spiritus, acciperet et ex Spiritu Filius; per
Filium Spiritus conjungitur Patri, et Filius per
Spiritum proprio Patri conjungeretur; quæcunque
habet Spiritus, a Filio habet, et Filius quæcunque
habet, ea haberet a Spiritu; per Spiritum Filius
operatur, et Spiritus per Filium operaretur; imago
est Filii Spiritus, et Filius imago Spiritus essel:
talem ordinem, naturamque habet Spiritus ad Filiuin, qualem Filius habet adl Palem, talem liaberet et Filius ad Spiritum et ordinem, et naturam, qualem ipse Spiritus ad Patrem. Multa his
similia sunt. Interim autem, et ex his quæ numerata
jam sunt, qui omnino verecundiam non deposuit,
et prorsus oblitus sui non est, veritati assensum
præbebit.
6. Testimonia jam dictorum exposcis? Plurima
paulo ante obtulimus, cum tomum traderemus
horum refertissimum; nihilominus ex iis et hic
nonnulla apponemus. Divinissimus Athanasius
contra Arianos Oratione hæc habet: Rursum vero
Salvator Deus exsistens, dominatu Patris perpetuo
imperans, et Spiritum sanctum unicus ipse largiens.
col. 571–572page 23 of 548
PG 142:571τὸς ὢν χορηγός μόνος. Καὶ πάλιν· Οὐ γὰρ ἀφ' ἑαυτοῦ τὸ Πνεῦμα λαλεῖ, ἀλλ' ὁ Λόγος ἐστὶν τοῦτο διδοὺς τοῖς ἀξίοις. Καὶ αὖθις· ᾿Αμέλει ὥσπερ πρὸ τῆς ἐνανθ ωπήσεως λόγος ὢν ἐχορήγει τοῖς ἁγίοις ὡς ἴδιον τὸ Πνεῦμα, οὕτω καὶ ἄνθρωπος γενόμενος, ἁγιάζει τοὺς πάντας τῷ Πνεύματι. Ἐν τῷ τρίτῳ δὲ τῶν αὐτῶν· Εἰ τὸ Πνεῦμα οἶδε, πολλῷ μᾶλλον ὁ Λόγος, ᾗ Λόγος ἐστὶν, εἶδε, παρ' οὗ καὶ τὸ Πνεῦμα λαμβάνει. Καὶ αὖθις· Καὶ ὅσα ἔχει τὸ Πνεῦμα, ταῦτα παρά τοῦ Λόγου ἔχει. Τὸ δ', Ὃς ἂν εἴπῃ κατὰ τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου, ἀφεθήσεται αὐτῷ, διερμηνεύων, φησὶ περὶ τοῦ Χριστοῦ, ὅτι, Αὐτός Λόγος ὢν τοῦ Θεοῦ, αὐτὸς διὰ τοῦ Πνεύματος ἐνεργεῖ τὰ πάντα. Πρός Σεραπίωνα δὲ τὸν ἐπίσκοπον· Εἰκὼν τοῦ Υἱοῦ λέγεται, καὶ ἐστὶ τὸ Πνεῦμα. Καὶ πάλιν· Ο μὲν Υἱὸς παρὰ τοῦ Πατρὸς ἀποστέλλεται, αὐτὸς δὲ τὸ Πνεῦμα ἀποστέλλει· καὶ ὁ μὲν Υἱὸς τὸν Πατέρα δοξάζει, λέγων, Πάτερ, ἐγώ σε ἐδόξασα, τὸ δὲ Πνεῦμα δοξάζει τὸν Υἱόν. Ἐκεῖνος γάρ, φησίν, ἐμὲ δοξάσει. Καὶ ὁ μὲν Υἱός φησὶν, "Α ἤκουσα παρὰ τοῦ Πατρὸς ταῦτα καὶ λαλῶ εἰς τὸν κόσμον, τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνει. Εκ τοῦ ἐμοῦ γὰρ, φησὶ, λήψεται. Καὶ ὁ μὲν Υἱὸς ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Πατρὸς ἦλθε, Τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, φησὶν, ὃ πέμψει ὁ Πατὴρ ἐν τῷ ὀνόματί μεν. Τοιαύτην δὲ τάξιν καὶ φύσιν ἔχοντος τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Υἱὸν, οἵαν ἔχει ὁ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα, πῶς ὁ τοῦτο κτίσμα λέγων, οὐ τὴ αὐτὸ καὶ περὶ τοῦ Υἱοῦ ἐξ ἀνάγκης φρονήσει; Εἰ γὰρ ἐστι τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ κτίσμα, ἀκό λευθον ἂν εἴη λέγειν αὐτοὺς καὶ τὸν Λόγον τοῦ Πατρὸς εἶναι κτίσμα. Ο μέγας ἐν θεωρίᾳ καὶ πράξει Βασίλειος περὶ τῆς πίστεως διαλαμβάνων ἐν τοῖς Ἀσκητικοῖς· Τοῦ μὲν Πατρὸς πέμποντος τὸν Υἱόν, τοῦ δὲ Υἱοῦ πέμποντος τὸ ἅγιον Πνεῦμα. Καὶ πάλιν, Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τὸ διδάσκιν, καὶ ὑπομιμνῆσκον πάντα, ἴσα ἂν ἀκούοι παρὰ τοῦ Υἱοῦ. Ἐπιστέλλων δὲ πρὸς Ἀμφιλόχιον, Εν δὲ καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, φησὶ, καὶ αὐτὸ μοναδικώς ἐξαγγελλόμενον, καὶ δι' ἑνὸς Υἱοῦ τῷ ἐνὶ Πατρι συναπτόμενον. Πρὸς δὲ τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ τὴν σοφὸν ἐν ἁγίοις Γρήγορον, περὶ διαφορᾶς οὐσίας ἀεὶ βασιλεύων, τοῦ τε Πνεύματος τοῦ ἁγίου αὐτ καὶ ὑποστάσεως, "Ωσπερ, φησὶν, ἐξ ἁλύσεως, δ τοῦ ἑνὸς ἄκρον αψάμενος, καὶ τὸ ἕτερον ἄκρον συνεπεσπάσατο, οὕτως ὁ τὸ Πνεῦμα ἑλκύσας, δι' αὐτοῦ καὶ τὸν Υἱὸν συνεφελκύσατο, καὶ εἰ τὸν Υἱὸν ἀληθῶς τις λάβοι, ἕξει αὐτὸν ἑκατέρωθεν, πῆ μὲν τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα, πῆ δὲ τὸ ἴδιον Πνεῦμα συνεπαγόμενον. Οὔτε γὰρ τοῦ Πατρὸς ὁ ἀεὶ ὢν ἐν τῷ Πατρὶ ἀποτμηθῆναι δύναται, ούτε τοῦ Πνεύματος ποτὲ διαζευχθήσεται τοῦ ἰδίου, ὁ πάντα ἐν αὐτῷ ἐνεργῶν. Ἐν δὲ τοῖς ἀντιρρητικοῖς, Ενὸς ὄντος τοῦ Θεοῦ, Θεὸς ὁ Υἱός, Πα τρικῇ φύσει, καὶ Πατρικῷ ὀνόματι, καὶ ἑνὸς ἄν τος Κυρίου τοῦ Υἱοῦ, Κύριος ὁ Πατήρ, τῷ τῆς εἰκόνος ὀνόματι καλούμενος, ὡς πρωτότυπος αὐ τῆς καὶ γεννήτωρ, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα Κύριος
NICEPHORI BLEMMIDA
τὸς ὢν χορηγός μόνος. Καὶ πάλιν· Οὐ γὰρ ἀφ'
ἑαυτοῦ τὸ Πνεῦμα λαλεῖ, ἀλλ' ὁ Λόγος ἐστὶν d
τοῦτο διδοὺς τοῖς ἀξίοις. Καὶ αὖθις· ᾿Αμέλει
ὥσπερ πρὸ τῆς ἐνανθ ωπήσεως λόγος ὢν ἐχορή
γει τοῖς ἁγίοις ὡς ἴδιον τὸ Πνεῦμα, οὕτω καὶ
ἄνθρωπος γενόμενος, ἁγιάζει τοὺς πάντας τῷ
Πνεύματι. Ἐν τῷ τρίτῳ δὲ τῶν αὐτῶν· Εἰ τὸ
Πνεῦμα οἶδε, πολλῷ μᾶλλον ὁ Λόγος, ᾗ Λόγος
ἐστὶν, εἶδε, παρ' οὗ καὶ τὸ Πνεῦμα λαμβάνει.
Καὶ αὖθις· Καὶ ὅσα ἔχει τὸ Πνεῦμα, ταῦτα παρά
τοῦ Λόγου ἔχει. Τὸ δ', Ὃς ἂν εἴπῃ κατὰ τοῦ Υἱοῦ
τοῦ ἀνθρώπου, ἀφεθήσεται αὐτῷ, διερμηνεύων,
φησὶ περὶ τοῦ Χριστοῦ, ὅτι, Αὐτός Λόγος ὢν τοῦ
Θεοῦ, αὐτὸς διὰ τοῦ Πνεύματος ἐνεργεῖ τὰ πάντα.
Πρός Σεραπίωνα δὲ τὸν ἐπίσκοπον· Εἰκὼν τοῦ
Υἱοῦ λέγεται, καὶ ἐστὶ τὸ Πνεῦμα. Καὶ πάλιν· Ο
μὲν Υἱὸς παρὰ τοῦ Πατρὸς ἀποστέλλεται, αὐτὸς
δὲ τὸ Πνεῦμα ἀποστέλλει· καὶ ὁ μὲν Υἱὸς τὸν
Πατέρα δοξάζει, λέγων, Πάτερ, ἐγώ σε ἐδόξασα,
τὸ δὲ Πνεῦμα δοξάζει τὸν Υἱόν. Ἐκεῖνος γάρ,
φησίν, ἐμὲ δοξάσει. Καὶ ὁ μὲν Υἱός φησὶν, "Α
ἤκουσα παρὰ τοῦ Πατρὸς ταῦτα καὶ λαλῶ εἰς τὸν
κόσμον, τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνει. Εκ
τοῦ ἐμοῦ γὰρ, φησὶ, λήψεται. Καὶ ὁ μὲν Υἱὸς ἐν τῷ
ὀνόματι τοῦ Πατρὸς ἦλθε, Τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον,
φησὶν, ὃ πέμψει ὁ Πατὴρ ἐν τῷ ὀνόματί μεν.
Τοιαύτην δὲ τάξιν καὶ φύσιν ἔχοντος τοῦ
Πνεύματος πρὸς τὸν Υἱὸν, οἵαν ἔχει ὁ Υἱὸς πρὸς
τὸν Πατέρα, πῶς ὁ τοῦτο κτίσμα λέγων, οὐ τὴ
αὐτὸ καὶ περὶ τοῦ Υἱοῦ ἐξ ἀνάγκης φρονήσει;
Εἰ γὰρ ἐστι τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ κτίσμα, ἀκό
λευθον ἂν εἴη λέγειν αὐτοὺς καὶ τὸν Λόγον τοῦ
Πατρὸς εἶναι κτίσμα. Ο μέγας ἐν θεωρίᾳ καὶ
πράξει Βασίλειος περὶ τῆς πίστεως διαλαμβάνων ἐν
τοῖς Ἀσκητικοῖς· Τοῦ μὲν Πατρὸς πέμποντος τὸν
Υἱόν, τοῦ δὲ Υἱοῦ πέμποντος τὸ ἅγιον Πνεῦμα.
Καὶ πάλιν, Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τὸ διδάσκιν, καὶ
ὑπομιμνῆσκον πάντα, ἴσα ἂν ἀκούοι παρὰ τοῦ
Υἱοῦ. Ἐπιστέλλων δὲ πρὸς Ἀμφιλόχιον, Εν δὲ
καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, φησὶ, καὶ αὐτὸ μοναδικώς
ἐξαγγελλόμενον, καὶ δι' ἑνὸς Υἱοῦ τῷ ἐνὶ Πατρι
συναπτόμενον. Πρὸς δὲ τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ τὴν
· σοφὸν ἐν ἁγίοις Γρήγορον, περὶ διαφορᾶς οὐσίας
Item: Neque enim ex seipso Spiritus lequitur, sed ἀεὶ βασιλεύων, τοῦ τε Πνεύματος τοῦ ἁγίου αὐτ
Verbum est, quod illum dignis subministrat. Item:
Denique quemadmodum ante incarnationem Verbum
cum esset, sanctis veluti proprium Spiritum elargie.
batur, sic et homo factus Spiritu sanctificat omnes.
Et tertia oratione: Si Spiritus scit, multo magis
scit Verbum, qua Verbum est, ex quo et Spiritus
accipit. Rursum: Quæcunque habet Spiritus, ea
hahet a Verbo. Illud autem: Quicunque dixerit contra Filium hominis, remittetur ei, exponens ait de
Christo: Ipse Verbum Dei cum sit, ipse per Spiritum omnia operatur. Et ad Serapionem episcopum:
Imago Filii dicitur, et est Spiritus. Item: Filius a
Patre quidem mittitur, ipse vero Spiritum mittit; et
Filius quidem Patrem glorificat, dicens: «Pater,
eyo te glorificavi. › Spiritus autem glorificat Filium:
‹ Ille enim, › ait, ‹ me glorificabit.» Et Filius
inquit: «Quæ audivi a Patre, hæc et loquor mundo.›
Spiritus er Filio accipit: • De meo enim, v inquit,
‹ accipict, et annuntiabit vobis. Et Filius in nomine
Patris venit: Spiritus autem sanctus, › ait, ‹ quem
millet Pater in nomine meo. Talem ordinem et
naturam cum habeat Spiritus ad Filium, qualem habet Fil'us ad Patrem, quomodo qui hunc creaturam
vocal, non ilem et de Filio necessario sentiet? Etenim si Spiritus est creatura Filii, subsequens omnino
fuerit affirmare eosdem, et Verbum Patris esse
creaturam. Magnus tum in agendis, tum in medi
tandis Basilius, de fide tractans in Asceticis:
Patre mittente Filium, Filio millente Spiritum sanctum. Item: Spiritus sanctus, qui docet, et memorie
suggerit, quæcunque a Filio audierit. Et ad Amphilochium scribens: Unus vero est et Spiritus sanclus,
qui et ipse singulariter enuntiatur, et per unum
Filium uni Patri conjungitur. Et ad fratrem suum
inter sanctos sapientissimum Gregorium de differentia essentiæ et hypostasis: Quemadmodum,
ait, in catena, qui unam extremitatem arripit, et
aliud extremum una cum ea attrahit, sic et qui Spiritum traxit, per eum et Filium simul traxit; et si
quis Filium vere susceperit, habebit ipsum utraque
ex parte, hac Patrem, illa proprium Spiritum una
secum ducentem. Neque enim a Patre, qui semper
in Patre est, præscindi potest; neque a Spiritu unquam dissociabitur proprio, qui omnia in ipso ope- καὶ ὑποστάσεως, "Ωσπερ, φησὶν, ἐξ ἁλύσεως, δ
ratur. Et in Antirrheticis: Unus Deus cum sit, Deus
Filius paterna natura et paterno nomine; unus cum
sit Dominus Filius, Dominus Pater, imaginis nomine
vocitatus, tanquam exemplar illius et genitor, sic et
Spiritus Dominus a Domino nomen habet, a quo
subministratur, et Dominus ab imagine Spiritus,
quando et Deus Spiritus ab eodem cognominetur.
Sapientissimus Cyrillus, ad imperatorem Theodosium de Christo: Liberans enim a peccatis eum qui
ipsi adhæret, proprio deinceps ungit Spiritu, quem
immittit ipse tanquam ex Deo Patre Verbum; et ex
propria natura nobis emittens, et tanquam rem incarnationis, dispensatione communem ponens proper
unionem etiam, ut homo corporaliter insufflabat.
G
τοῦ ἑνὸς ἄκρον αψάμενος, καὶ τὸ ἕτερον ἄκρον
συνεπεσπάσατο, οὕτως ὁ τὸ Πνεῦμα ἑλκύσας,
δι' αὐτοῦ καὶ τὸν Υἱὸν συνεφελκύσατο, καὶ εἰ
τὸν Υἱὸν ἀληθῶς τις λάβοι, ἕξει αὐτὸν ἑκατέρωθεν, πῆ μὲν τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα, πῆ δὲ τὸ ἴδιον
Πνεῦμα συνεπαγόμενον. Οὔτε γὰρ τοῦ Πατρὸς ὁ
ἀεὶ ὢν ἐν τῷ Πατρὶ ἀποτμηθῆναι δύναται, ούτε
τοῦ Πνεύματος ποτὲ διαζευχθήσεται τοῦ ἰδίου,
ὁ πάντα ἐν αὐτῷ ἐνεργῶν. Ἐν δὲ τοῖς Αντιρρη
τικοῖς, Ενὸς ὄντος τοῦ Θεοῦ, Θεὸς ὁ Υἱός, Πα
τρικῇ φύσει, καὶ Πατρικῷ ὀνόματι, καὶ ἑνὸς ἄν
τος Κυρίου τοῦ Υἱοῦ, Κύριος ὁ Πατήρ, τῷ τῆς
εἰκόνος ὀνόματι καλούμενος, ὡς πρωτότυπος αὐ
τῆς καὶ γεννήτωρ, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα Κύριος
col. 573–574page 24 of 548
PG 142:573ἀπὸ τοῦ Κυρίου τὴν ἐπωνυμίαν ἔχει, ἀφ' οὗ καὶ μεταδίδοται· καὶ ὁ Κύριος ἀπὸ τῆς εἰκόνες Πνεῦμα, ἐπεὶ καὶ ὁ Θεὸς Πνεῦμα ἀπ' αὐτοῦ προσηγόρευται. Ο σοφώτατος Κύριλλος πρὸς τὸν βασιλέα Θεοδόσιον περὶ τοῦ Χριστοῦ· ᾿Απολύων γὰρ ἁμαρτίας τὸν αὐτῷ προσκείμενον, τῷ ἰδίῳ λοιπὸν καταχρίει Πνεύματι, ὅπερ ἐνίησι μὲν αὐτ τὰς ὡς ἐκ Θεοῦ Πατρὸς Λόγος, καὶ ἐξ ἰδίας ἡμῖν ἀναπηγάζων φύσεως, κοινὴν δὲ ὥσπερ τὸ χρῆμα τιθεὶς τῇ μετὰ σαρκὸς οἰκονομίᾳ διὰ τὴν ἔνω σιν, καὶ ὡς ἄνθρωπος ἐνέπνει σωματικῶς. Ἐν δευτέρῳ βιβλίῳ τῶν Θησαυρῶν· Ἀνάγκη τὸ Πνεῦ μα τῆς οὐσίας ὑπάρχειν ὁμολογεῖν τοῦ Υἱοῦ. Ὡς γὰρ ἐξ αὐτοῦ κατὰ φύσιν ὑπάρχον, καὶ ἐπὶ τὴν κτίσιν παρ' αὐτοῦ πεμπόμενον, τὸν ἀνακαινισμὸν ἐργάζεται. Καὶ πάλιν, Οὐκ ἀλλότριον τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, ἀλλ' ἐν αὐτῷ, καὶ ἐξ αὐτοῦ, καὶ ὥσπερ ἐνέργειά τις φυσική. Πρὸς δὲ Νεστόριον περὶ τοῦ Χριστοῦ πάλιν, Αὐτὸς ἐνεργῶν διὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἔφασκεν, ὅτι ᾿Εκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν. Αλλ' ἐκ τούτων μὲν φανερόν, ὅτι δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα παρὰ Πατρός. ζ. "Ηδη δὲ καὶ τινας ενστάσεις τῶν ἀντιφερομένων τάς γε βιαιοτέρας επισκεπτέον, ὅπως ἂν ἐξεταζομένων αὐτῶν ἡ τῆς ἀληθείας σύστασις ἐπὶ πλέον ισχυροτέρα φανείη τῇ τῶν τῆς ἀπάτης συν στροφῶν διαλύσει συντρέχουσα, καὶ τὸ δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα περηνέναι παρὰ Πατρὸς ἐκφαίνουσα τρα νότερον καὶ κρατύνουσα. Πῶς οὖν εἰκών ἐστι τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα; φασίν. Εἰ τοῦτο ἐστὶ, τῷ Υἱῷ κατὰ πάντα παρισωθήσεται, καὶ ἕξει παρ' ἑαυτῷ τὰ τῆς τοῦ Υἱοῦ γνωριστικά ὑποστάσεως. Πῶς οὖν οὐκ ἔσται γέννημα τοῦ Πατρὸς, ἀλλὰ πρόβλημα; ἢ πῶς οὐ τοῦ Υἱοῦ μὲν Υἱὸς, ἔγγονος δὲ τοῦ Πατρός, εἴπερ εἰς τὸν Υἱὸν ὡς εἰς ἀρχέτυπον ἀναφέρεται; Πρὸς ταῦτα κἂν μὴ πρὸς ἡμᾶς ἡ μάχη, πρὸς γὰρ τοὺς εἰρηκότας εἰκόνα τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀλλ᾽ ἡμεῖς οὕτω φαμέν. Πᾶσα εἰκὼν ἐξ ἀνάγκη; διαφέρει κατά τι πρὸς τὸ ἀρχέτυπον. Διαφορᾶς γὰρ οὐκ οὔσης τινὸς ἐν αὐτοῖς, εἰε, ἂν αἱ εἰκόνες ἀρχέ τυπα· διὸ καθάπερ ὁ Υἱὸς εἰκὼν ὑπάρχων Πατρὸς διενήνοχε τοῦ πρωτοτύπου τῷ ἰδιώματι. Υἱὸς γὰρ οὐ Πατήρ, γεννητές, οὐκ ἀγέννητος, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, εἰκὼν τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἂν καὶ λεγό μενον Πνεῦμα ἐστὶν, οὐχ Υἱὸς, προβλητόν, ἀλλ' οὐ γεννητόν. Η γὰρ ἰδιότης ἀκίνητός ἐστιν ἐκ τοῦ ταύτην ἔχοντος· ἢ πῶς ἂν ἰδιότης μένοι κοινουμένη, καὶ ἀφ' ἑτέρου πρὸς ἕτερον μεταπίπτουσα; Τὸ γὰρ ἐν δυσὶν ἢ πολλοίς θεωρούμενον, κοινότης, ἀλλ' οὐκ Ιδιότης ἐστίν. η'. Οθεν οὐδὲ Υἱὸς ὅλως ἐκλήθη τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὡς ἂν εἴη μόνος Υἱὸς ὁ Υἱὸς, καὶ μόνον Υιός, οὐ μὴν καὶ Πατήρ, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, Πνεῦμα μόνον, ἀλλ' οὐχὶ καὶ Υἱός, καθὼς καὶ ὁ Πατὴρ μό νον Πατήρ. Διὸ καὶ ὁ μέγας ἐν θεωρίᾳ καὶ πράξει Βασίλειος οὕτω φησὶ πρὸς Εὐνόμιον ἀποροῦντα Διά τί μὴ καὶ τὸ μὴ εἶναι ἐκ Θεοῦ δι' Υἱοῦ, ἀλλ' ἵνα τὸ Πνεῦμα Υἱὸς τοῦ Υἱοῦ. "Οτι οὐ διὰ τὸ μὴ εἶναι ἐκ Θεοῦ δι' Υἱοῦ, ἀλλ᾽ ἵνα ἡ Τριάς μὴ νο μισθῇ πλῆθος ἄπειρον υἱοὺς ἐξ υἱῶν, ὡς καὶ ἐν ἀνθρώποις, ἔχειν ὑποπτευθεῖσα. ᾿Αλλὰ λέγεις, Εἰ Θεοῦ μὲν εἰκὼν ὁ Υἱὸς, Υἱοῦ δὲ τὸ Πνει μια καὶ εἰ Θεοῦ μὲν Λόγος δ' Υἱός, ῥῆμα δὲ Υἱοῦ τὸ
DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORATIO II.
ex natura Filii exsistere fatendum est: namque ut
ex eo natura exsistens, et in creaturas ab eodem
missus, renovationem efficit. Item: Non est alienus
ab essentia Filii Spiritus sanctus, sed in ipso, et ex
ipso, et veluti operatio quædam naturalis. l:em adl
Nestorium de Christo: Ipse operans per Spiritum
sanctum dicebat: De meo accipiet, et annuntiabit
vobis.» Atque ex his quidem manifestum est, per
Filium esse Spiritum a Patre.
ἀπὸ τοῦ Κυρίου τὴν ἐπωνυμίαν ἔχει, ἀφ' οὗ καὶ Secundo Thesaurorum libro: Necessario Spiritum
μεταδίδοται· καὶ ὁ Κύριος ἀπὸ τῆς εἰκόνες
Πνεῦμα, ἐπεὶ καὶ ὁ Θεὸς Πνεῦμα ἀπ' αὐτοῦ
προσηγόρευται. Ο σοφώτατος Κύριλλος πρὸς τὸν
βασιλέα Θεοδόσιον περὶ τοῦ Χριστοῦ· ᾿Απολύων
γὰρ ἁμαρτίας τὸν αὐτῷ προσκείμενον, τῷ ἰδίῳ
λοιπὸν καταχρίει Πνεύματι, ὅπερ ἐνίησι μὲν αὐτ
τὰς ὡς ἐκ Θεοῦ Πατρὸς Λόγος, καὶ ἐξ ἰδίας ἡμῖν
ἀναπηγάζων φύσεως, κοινὴν δὲ ὥσπερ τὸ χρῆμα
τιθεὶς τῇ μετὰ σαρκὸς οἰκονομίᾳ διὰ τὴν ἔνω·
σιν, καὶ ὡς ἄνθρωπος ἐνέπνει σωματικῶς. Ἐν δευτέρῳ βιβλίῳ τῶν Θησαυρῶν· Ἀνάγκη τὸ Πνεῦμα τῆς οὐσίας ὑπάρχειν ὁμολογεῖν τοῦ Υἱοῦ. Ὡς γὰρ ἐξ αὐτοῦ κατὰ φύσιν ὑπάρχον, καὶ ἐπὶ τὴν
κτίσιν παρ' αὐτοῦ πεμπόμενον, τὸν ἀνακαινισμὸν ἐργάζεται. Καὶ πάλιν, Οὐκ ἀλλότριον τῆς
οὐσίας τοῦ Υἱοῦ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, ἀλλ' ἐν αὐτῷ, καὶ ἐξ αὐτοῦ, καὶ ὥσπερ ἐνέργειά τις φυσική.
Πρὸς δὲ Νεστόριον περὶ τοῦ Χριστοῦ πάλιν, Αὐτὸς ἐνεργῶν διὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἔφασκεν, ὅτι
᾿Εκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν. Αλλ' ἐκ τούτων μὲν φανερόν, ὅτι δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα
παρὰ Πατρός.
7. Sed jam adversariorum objectiones aliquæ, et
validiores considerandæ sunt, ut iis examinatis,
veritas magis, fraudum machinis dissolutis, elucescal, per Filium Spiritum exsistere ex Patre, planius confirmans, atque stabiliens. Quomodo itaque
imago Filii Spiritus est? inquiunt. Si id fuerit,
Filio in omnibus exæquabitur, babebitque apud
semetipsum per omnia hypostaseos Filii notas.
Quomodo itaque non erit generatus a Patre, sed
procedens? et quomodo non erit Filius Filii, et
Patris nepos, si in Filium tanquam ad exemplar
transfertur? Ad hæc, licet contentio contra nos
suscepta non sit, sed contra eos qui Filii imaginem
Spiritum sanctum asseverant, nos ita occurrimus:
Omnis imago necessario ab exemplari suo in aliquo
differt. Nam si nulla esset inter ea differentia,
essent plane imagines exemplaria. Quapropter,
quemadmodum Filius imago Patris cum sit, differt
tamen ab exemplari proprietate; Filius enim est,
non Pater; generatus, non ingenitus: sic et Spiritus
sanctus imago Filii cum sit, et dicatur, Spiritus
est, non Filius; effusus, sed non generatus; preprietas enim ab eam possidente avelli non potest;
vel quomodo proprietas, si communicaretur, et ab
uno in alium transmearet? Quod enim in duobus,
aut pluribus conspicitur, communitas est, non
proprietas.
ζ. "Ηδη δὲ καὶ τινας ενστάσεις τῶν ἀντιφερομένων τάς γε βιαιοτέρας επισκεπτέον, ὅπως ἂν ἐξε
ταζομένων αὐτῶν ἡ τῆς ἀληθείας σύστασις ἐπὶ
πλέον ισχυροτέρα φανείη τῇ τῶν τῆς ἀπάτης συν
στροφῶν διαλύσει συντρέχουσα, καὶ τὸ δι' Υἱοῦ τὸ
Πνεῦμα περηνέναι παρὰ Πατρὸς ἐκφαίνουσα τρα
νότερον καὶ κρατύνουσα. Πῶς οὖν εἰκών ἐστι τοῦ
Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα; φασίν. Εἰ τοῦτο ἐστὶ, τῷ Υἱῷ
κατὰ πάντα παρισωθήσεται, καὶ ἕξει παρ' ἑαυτῷ
τὰ τῆς τοῦ Υἱοῦ γνωριστικά ὑποστάσεως. Πῶς οὖν
οὐκ ἔσται γέννημα τοῦ Πατρὸς, ἀλλὰ πρόβλημα;
ἢ πῶς οὐ τοῦ Υἱοῦ μὲν Υἱὸς, ἔγγονος δὲ τοῦ Πατρός,
εἴπερ εἰς τὸν Υἱὸν ὡς εἰς ἀρχέτυπον ἀναφέρεται;
Πρὸς ταῦτα κἂν μὴ πρὸς ἡμᾶς ἡ μάχη, πρὸς γὰρ
τοὺς εἰρηκότας εἰκόνα τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον,
ἀλλ᾽ ἡμεῖς οὕτω φαμέν. Πᾶσα εἰκὼν ἐξ ἀνάγκη;
διαφέρει κατά τι πρὸς τὸ ἀρχέτυπον. Διαφορᾶς γὰρ
οὐκ οὔσης τινὸς ἐν αὐτοῖς, εἰε, ἂν αἱ εἰκόνες ἀρχέτυπα· διὸ καθάπερ ὁ Υἱὸς εἰκὼν ὑπάρχων Πατρὸς
διενήνοχε τοῦ πρωτοτύπου τῷ ἰδιώματι. Υἱὸς γὰρ
οὐ Πατήρ, γεννητές, οὐκ ἀγέννητος, οὕτω καὶ τὸ
Πνεῦμα τὸ ἅγιον, εἰκὼν τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἂν καὶ λεγόμενον Πνεῦμα ἐστὶν, οὐχ Υἱὸς, προβλητόν, ἀλλ' οὐ
γεννητόν. Η γὰρ ἰδιότης ἀκίνητός ἐστιν ἐκ τοῦ
ταύτην ἔχοντος· ἢ πῶς ἂν ἰδιότης μένοι κοινουμένη,
καὶ ἀφ' ἑτέρου πρὸς ἕτερον μεταπίπτουσα; Τὸ γὰρ
ἐν δυσὶν ἢ πολλοίς θεωρούμενον, κοινότης, ἀλλ' οὐκ
Ιδιότης ἐστίν.
η'. Οθεν οὐδὲ Υἱὸς ὅλως ἐκλήθη τὸ Πνεῦμα τὸ
8. Hinc neque Filius prorsus vocatus est Spiriἅγιον, ὡς ἂν εἴη μόνος Υἱὸς ὁ Υἱὸς, καὶ μόνον Υιός, Lns sanctus; et solus Filius esset Filius, et tantuniοὐ μὴν καὶ Πατήρ, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, Πνεῦμα
μόνον, ἀλλ' οὐχὶ καὶ Υἱός, καθὼς καὶ ὁ Πατὴρ μόνον Πατήρ. Διὸ καὶ ὁ μέγας ἐν θεωρίᾳ καὶ πράξει
Βασίλειος οὕτω φησὶ πρὸς Εὐνόμιον ἀποροῦντα Διά
τί μὴ καὶ τὸ μὴ εἶναι ἐκ Θεοῦ δι' Υἱοῦ, ἀλλ' ἵνα
τὸ Πνεῦμα Υἱὸς τοῦ Υἱοῦ. "Οτι οὐ διὰ τὸ μὴ
εἶναι ἐκ Θεοῦ δι' Υἱοῦ, ἀλλ᾽ ἵνα ἡ Τριάς μὴ νο·
μισθῇ πλῆθος ἄπειρον υἱοὺς ἐξ υἱῶν, ὡς καὶ ἐν
ἀνθρώποις, ἔχειν ὑποπτευθεῖσα. ᾿Αλλὰ λέγεις,
Εἰ Θεοῦ μὲν εἰκὼν ὁ Υἱὸς, Υἱοῦ δὲ τὸ Πνει μια
καὶ εἰ Θεοῦ μὲν Λόγος δ' Υἱός, ῥῆμα δὲ Υἱοῦ τὸ
modo Filius, et non Pater: et Spiritus sanctus
Spiritus solum, non item et Filius, quemadmodum
et Pater solum Pater. Propterea magnus tum agendis, tum nieditandis Basilius Eunomio hæsitanti,
quare non et Spiritus Filius Filii? respondet: Non
quod non sit ex Deo per Filium, sed ne Trias infinitam multitudinem, Filios scilicet ex Filiis, ut in
hominibus solet, in se habere existimaretur. Sed ais:
Si Dei imayo est Filius, Filii vero Spiritus; el si
Dei quidem Verbum Filius, Verbum vero Filii Spiritus, quare non et Filius filii Spiritus dictus est?.
col. 575–576page 25 of 548
PG 142:575Πνεῦμα, διατί μὴ Υἱὸς Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα εἴρηται Τούτῳ γὰρ ἰσχυροτάτῳ πρὸς τὴν ἀσέβειαν ἐχρή. σω. "Η γὰρ Υἱόν, ἢ κτίσμα κελεύεις νοεῖν. Καὶ ὅτι μὴ Υἱὸς ὠνόμασται, διὰ τοῦτο κτίσμα εἶναι, βλασφημεῖς, τὸ τῆς κτίσεως αἴτιον, τὸ τῆς κτί σεως ἁγιαστικὸν καὶ θεοποιός, τὸ Κυρίου καὶ Θεοῦ δοξαζόμενον ὀνόματι, τὸ τῶν θείων ἐνερ γειῶν πληρωτικόν. Επεὶ οὖν ἀνάξιόν σοι φαι νεταὶ τῆς τοῦ Υἱοῦ προσηγορίας ὡς ἀλλότριον Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, σκέψαι, πῶς υἱοὺς ἀπεργάζεται τοὺς ἁγιαζομένους. Εἰ δὲ σὺ διὰ τοῦ Πνεύ ματος Υιός Θεοῦ, πῶς τὸ Πνεῦμα ξένον υἱότητος; Καὶ αὖθις· Λέγομεν οὖν ὅτι τὸ εἰπεῖν Υἱὸν ἐξ Υἱοῦ, τὴν Τριάδα τῆς θεότητος εἰς πλήθους ύπο ψίαν προσῆγεν ἀνθρώποις, ἀκούσασιν. "Ετοιμον γὰρ ἦν ὑπολαβεῖν, ὡς εἴπερ Υἱὸς ἐξ Υἱοῦ γεγέννηται, καὶ ἐκ τούτου πάλιν ἕτερος ἂν εἴη γεγεννημένος, καὶ πάλιν ἄλλος, καὶ ἐπὶ πλῆθος ἑξῆς. Διὰ δὴ τοῦτο τὸ μὲν ἐκ Θεοῦ τὸ Πνεῦμα εἶναι, τρανῶς ἀνεκήρυξεν ὁ ᾿Απόστολος, λέγων, ὅτι Τὸ Πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐλάβομεν, καὶ τὸ δι' Υιου πεφηνέναι σαφές πεποιήκει Υἱοῦ Πνεῦμα ὀνομάσας αὐτὸ καθάπερ Θεοῦ, καὶ νοῦν Χριστού προσειπών, καθάπερ καὶ Θεοῦ Πνεῦμα ὡς τοῦ ἀνθρώπου, Υἱὸν δὲ τοῦ Υἱοῦ προσειπεῖν ἐφυλάξατο, ἵνα εἰς μὲν Πατὴρ καὶ Θεὸς, ὁ ἀεὶ Πατήρ διαμένων, καὶ ὢν ἀἰδίως ὅ ἐστιν. Εἰς δὲ Υιος ἀϊδίῳ γεννήσει γεγεννημένος, ὁ ἄναρχος σὺν τῷ Πατρὶ, Υἱὸς ἀληθινὸς Θεοῦ, ἀεὶ ὢν, ὅ ἐστι, θεὸς Λόγος καὶ Κύριος, ἐν δὲ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀληθῶς ἅγιον Πνεῦμα. θ'. Καὶ ἵνα τί, φησί, τὸ Πνεῦμα κατῆλθεν ἐπὶ τὸν Υἱὸν ἐν εἴδει περιστερᾶς, εἴπερ ἦν ὅλως ἐκ τοῦ Υἱοῦ; Πάντως ὁ οὕτω φρονῶν, εἰς δύο διαι ρεῖ τὸν ἕνα Χριστὶν, ἵνα ἐκ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ καταβαῖνον εἴπῃ τὸ Πνεῦμα ἐπὶ τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρ ώπου. Λέγομεν οὖν, ὡς οὐκ ἄλλοθεν ἐχρῆν κατιέναι τὸ Πνεῦμα ἐπὶ τὸν Κύριον, ἢ ἐκ τῶν οὐρανῶν, ὅθεν καὶ ἡ φωνὴ τοῦ Πατρὸς, ὡς ἂν οὐράνιον εἶναι πιστώσηται, καὶ Υἱὸν ὄντως Θεοῦ τὴν ἐπὶ γῆς βαπτιζόμενον. Επειτα καὶ ὡς εἰς ἄνθρωπον διὰ τὴν οἰκονομίαν ἐπὶ τὸν Υἱὸν τὸ Πνεῦμα κατέρχεται. Τοῦτο καὶ ὁ σοφώτατος ἐδί δαξε Κύριλλος, τὸν προφήτην Ἰωὴλ ἐξηγούμενος. "Η μὲν γὰρ ἐστιν, εἰπὼν, Θεὸς καὶ ἐκ Θεοῦ κατὰ φύσιν ὁ Υἱός (γεγέννηται γὰρ ἀληθῶς ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς), ἴδιον αὐτοῦ τε καὶ ἐν αὐτῷ καὶ ἐξ αὐτοῦ τὸ Πνεῦμα ἐστὶ καθάπερ αμέλει καὶ ἐπ' αὐτοῦ νοεῖται τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός. 'Η δὲ γέγονεν ἄνθρωπος καὶ πέφηνε καθ' ἡμᾶς, ἐπα κτὸν αὐτῷ εἶναι τὸ Πνεῦμα λέγεται. καταπεφοίτηκε γὰρ ἐπ' αὐτὸν ἐν εἴδει περιστερᾶς, ὅτε καθ' ἡμᾶς γεγονώς, ὡς ἔφην, ὡς εἰς ἐξ ἡμῶν οἰκονομικῶς ἐβαπτίζετο. Τότε καὶ τὸ ἴδιον αὐτοῦ Πνεῦμα δοτὸν αὐτῷ λέγεται, διὰ τὸ ἀνθρώπινον· καὶ τοῦτό ἐστιν ἡ κένωσις. Ἐπεὶ γοῦν ὡς ἄνθρωπος διὰ τὴν οἰκονομίαν ἐδέχετο τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ, πόθεν ἔδει τοῦτο δέχεσθαι, εἰ μὴ ἀπὸ τῶν οὐρανῶν εἰς δόξαν αὐτοῦ; Μετὰ δὲ τὸ πάθος καὶ τὴν ἀνάστα
hoc siquidem validissimo argumento ad tuam impie- Πνεῦμα, διατί μὴ Υἱὸς Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα εἴρηται;
talem astruendam usus es. Aut enim Filium, aut
creaturam jubes non tenere: et quod Filius nuncupatus non est, ideo creaturam esse impie asseris illum
qui creatura causa est, qui creaturam sanctifcal,
et deificat, qui Domini, Deique appellatione glorificatur, qui divinas complet operationes. Cum itaque
appellatione Filii indignus tibi judicetur, tanquam a
Patre et Filio alienus, considera quanam ratione
Filios efficit eos qui sanctificantur. Quod si tu per
Spiritum Filius Dei es, quomodo Spiritus a filiatione
alienus est? Item: Dicimus itaque affirmare Filium
ex Filio, Triadem in multitudinis deitatum suspicionem homines, qui id audissent, adduxisset; in promplu namque erat suspicari, sicut Filius ex Filio generatus est, ita ex hoc rursus alium prognatum esse,
et rursus alium, et sic item plures alios unum post
alium. Propterea ex Deo quidem esse Spiritum, palam Apostolus edixit, dicens: «Spiritum, qui ex
Deo est, accepimus.» Et per Filium apparere plane
demonstravil, cum Spiritum illum vocasset uti Dei et
mentem Christi insuper asserens, quemadmodum et
Dei Spiritum ut hominis. Filium vero Filii dicere
cavit, nt unus quidem Puter et Deus, qui semper
Puter perseverat, et est ab æterno quod est: unus vero
Filius sempiterna generatione generatus qui sine
principio est cum Patre, et Filius verus Dei semper
est, qui est Deus Verbum et Dominus: unus et Spirītus sanctus vere Spiritus sanctus.
Τούτῳ γὰρ ἰσχυροτάτῳ πρὸς τὴν ἀσέβειαν ἐχρή.
σω. "Η γὰρ Υἱόν, ἢ κτίσμα κελεύεις νοεῖν. Καὶ
ὅτι μὴ Υἱὸς ὠνόμασται, διὰ τοῦτο κτίσμα εἶναι,
βλασφημεῖς, τὸ τῆς κτίσεως αἴτιον, τὸ τῆς κτίσεως ἁγιαστικὸν καὶ θεοποιός, τὸ Κυρίου καὶ
Θεοῦ δοξαζόμενον ὀνόματι, τὸ τῶν θείων ἐνερ
γειῶν πληρωτικόν. Επεὶ οὖν ἀνάξιόν σοι φαινεταὶ τῆς τοῦ Υἱοῦ προσηγορίας ὡς ἀλλότριον
Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, σκέψαι, πῶς υἱοὺς ἀπεργάζε
ται τοὺς ἁγιαζομένους. Εἰ δὲ σὺ διὰ τοῦ Πνεύ
ματος Υιός Θεοῦ, πῶς τὸ Πνεῦμα ξένον υἱότητος;
Καὶ αὖθις· Λέγομεν οὖν ὅτι τὸ εἰπεῖν Υἱὸν ἐξ
Υἱοῦ, τὴν Τριάδα τῆς θεότητος εἰς πλήθους ύποψίαν προσῆγεν ἀνθρώποις, ἀκούσασιν. "Ετοιμον
γὰρ ἦν ὑπολαβεῖν, ὡς εἴπερ Υἱὸς ἐξ Υἱοῦ γεγέν
νηται, καὶ ἐκ τούτου πάλιν ἕτερος ἂν εἴη γεγεν
νημένος, καὶ πάλιν ἄλλος, καὶ ἐπὶ πλῆθος ἑξῆς.
Διὰ δὴ τοῦτο τὸ μὲν ἐκ Θεοῦ τὸ Πνεῦμα εἶναι,
τρανῶς ἀνεκήρυξεν ὁ ᾿Απόστολος, λέγων, ὅτι
Τὸ Πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐλάβομεν, καὶ τὸ δι'
Υιου πεφηνέναι σαφές πεποιήκει Υἱοῦ Πνεῦμα
ὀνομάσας αὐτὸ καθάπερ Θεοῦ, καὶ νοῦν Χριστού
προσειπών, καθάπερ καὶ Θεοῦ Πνεῦμα ὡς τοῦ
ἀνθρώπου, Υἱὸν δὲ τοῦ Υἱοῦ προσειπεῖν ἐφυλά
ξατο, ἵνα εἰς μὲν Πατὴρ καὶ Θεὸς, ὁ ἀεὶ Πατήρ
διαμένων, καὶ ὢν ἀἰδίως ὅ ἐστιν. Εἰς δὲ Υιος
ἀϊδίῳ γεννήσει γεγεννημένος, ὁ ἄναρχος σὺν τῷ
Πατρὶ, Υἱὸς ἀληθινὸς Θεοῦ, ἀεὶ ὢν, ὅ ἐστι, θεὸς
Λόγος καὶ Κύριος, ἐν δὲ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον
ἀληθῶς ἅγιον Πνεῦμα.
θ'. Καὶ ἵνα τί, φησί, τὸ Πνεῦμα κατῆλθεν ἐπὶ
τὸν Υἱὸν ἐν εἴδει περιστερᾶς, εἴπερ ἦν ὅλως ἐκ
τοῦ Υἱοῦ; Πάντως ὁ οὕτω φρονῶν, εἰς δύο διαι
ρεῖ τὸν ἕνα Χριστὶν, ἵνα ἐκ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ
καταβαῖνον εἴπῃ τὸ Πνεῦμα ἐπὶ τὸν Υἱὸν τοῦ
ἀνθρ ώπου. Λέγομεν οὖν, ὡς οὐκ ἄλλοθεν ἐχρῆν
κατιέναι τὸ Πνεῦμα ἐπὶ τὸν Κύριον, ἢ ἐκ τῶν
οὐρανῶν, ὅθεν καὶ ἡ φωνὴ τοῦ Πατρὸς, ὡς ἂν
οὐράνιον εἶναι πιστώσηται, καὶ Υἱὸν ὄντως Θεοῦ
τὴν ἐπὶ γῆς βαπτιζόμενον. Επειτα καὶ ὡς εἰς
ἄνθρωπον διὰ τὴν οἰκονομίαν ἐπὶ τὸν Υἱὸν τὸ
Πνεῦμα κατέρχεται. Τοῦτο καὶ ὁ σοφώτατος ἐδί
δαξε Κύριλλος, τὸν προφήτην Ἰωὴλ ἐξηγούμενος.
9. Εt quare, inquit, Spiritus descendit ad Filium
in specie columbæ, si omnino ex Filio erat? Qui ita
sentit, modis omnibus in duo Christum unum dividit,
ut ea Filio Dei Spiritum sanctum descendere dicat in
filium hominis. Dicimus itaque non aliunde quam de
cœlo in Dominum Spiritum descendere decuisse, unde
etiam vox Patris advenit, ut caelestem esse confirmaret, et Filium vere Dei, qui in terra abluebatur.
Deinde ut in hominem propter dispensationem super
Filium Spiritus descendit. Hoc et sapientissimus
docuit Cyrillus, prophetam Joelem exponens: Qua
enim est, ait, Deus et ex Deo secundum naturam
Filius (generatus enim vere est ex Deo Patre ) proprius ejus et in eo Spiritus est; quemadmodum et "Η μὲν γὰρ ἐστιν, εἰπὼν, Θεὸς καὶ ἐκ Θεοῦ κατὰ
de ipso Deo et Palre intelligitur. Qua vero factus
est homo, et modo nostro apparuit, ascititius illi
esse Spiritus dicitur; descendit enim super ipsum in
specie cclumba, cum secundum nos facius, ut dixi,
tanquam unus ex nobis per dispensationem baptizaretur. Tum et proprius ipsius Spiritus donatus ipsi
dicitur propter humanitatem; et hæc est exinanitio.
Cum itaque ut homo propter dispensationem accipiebat Spiritum suum, undenam illum nisi de cœlo in
sui gloriam debebat accipere? Post passionem vero,
et resurrectionem, jam dispensatione perfecta, non
aecipit Spiritum sanctum, sed elargitur, et ex semel -
ipeo transmillit per insufflationem, facto ipso edocens, per cum a Patre procedere. Interim itaque
φύσιν ὁ Υἱός (γεγέννηται γὰρ ἀληθῶς ἐκ τοῦ
Θεοῦ καὶ Πατρὸς), ἴδιον αὐτοῦ τε καὶ ἐν αὐτῷ
καὶ ἐξ αὐτοῦ τὸ Πνεῦμα ἐστὶ καθάπερ αμέλει καὶ
ἐπ' αὐτοῦ νοεῖται τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός. 'Η δὲ
γέγονεν ἄνθρωπος καὶ πέφηνε καθ' ἡμᾶς, ἐπακτὸν αὐτῷ εἶναι τὸ Πνεῦμα λέγεται. Καταπεφοί
τηκε γὰρ ἐπ' αὐτὸν ἐν εἴδει περιστερᾶς, ὅτε καθ'
ἡμᾶς γεγονώς, ὡς ἔφην, ὡς εἰς ἐξ ἡμῶν οἰκονομι
κῶς ἐβαπτίζετο. Τότε καὶ τὸ ἴδιον αὐτοῦ Πνεῦμα
δοτὸν αὐτῷ λέγεται, διὰ τὸ ἀνθρώπινον· καὶ τοῦτό
ἐστιν ἡ κένωσις. Ἐπεὶ γοῦν ὡς ἄνθρωπος διὰ
τὴν οἰκονομίαν ἐδέχετο τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ, πόθεν
ἔδει τοῦτο δέχεσθαι, εἰ μὴ ἀπὸ τῶν οὐρανῶν εἰς
δόξαν αὐτοῦ; Μετὰ δὲ τὸ πάθος καὶ τὴν ἀνάστα
col. 577–578page 26 of 548
PG 142:577σιν ἤδη τῆς οἰκονομίας τετελεσμένης, οὐ δέχε ἐπάγει λοιπόν· Αὐτὸς γὰρ ἄνωθεν αὐτὸ ἔπι ἄνθρωπος. Ἐξ αὐτοῦ οὖν εἰς αὐτὸν κατήει, ται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀλλὰ δίδωσι καὶ ἀφ' ἑαυτοῦ προΐησι δι' ἐμφυσήσεως, πρακτικῶς ἐκδι δάσκων, ὅτι δι' αὐτοῦ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπο ρεύεται. Τέως δ' οὖν ἐπεὶ ἀπερίγραπτος ὁ Λόγος καὶ ἐν τῷ Ἰορδάνῃ μετὰ σώματος ἦν, οὗ προσ είληφε, καὶ ἀσωμάτως ἐν οὐρανῷ καθὼς καὶ ἀπανταχοῦ. Αὐτὲς οὖν ἀπὸ τῶν οὐρανῶν ὡς Θεὺς πέμπει τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ εἰς ἑαυτὸν ὡς εἰς ἄνθρωπον. Διὸ καὶ ὁ τὰ θεῖα πολὺς Αθανάσιος, ἐν οἷς περὶ τῆς ἐνανθρωπήσεως τοῦ μονογενούς Λόγου διέξεισιν, εἰπὼν ὅτι, ὥσπερ περιστερὰ ὤφθη τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καταβαῖνον καὶ μένον ἐπὶ τὸν Κύριον, πεν ὡς Θεός, καὶ αὐτὲς αὐτὸ κάτωθεν ὑπεδέχετο ὡς ἐκ τῆς θεότητος αὐτοῦ εἰς τὴν ἀνθρωπότητα αὐτοῦ. ι. Πάλιν ἐνίστανται γενναιότερον οὕτω προτείνοντες. Πᾶν ὃ περὶ Θεοῦ λέγεται, ἢ κοινόν ἐστι τῆς Τριάδος, ἢ μιᾶς ὑποστάσεως ἴδιον· ὥστε καὶ τὸ ἐκ πορευτικὸν, ἢ καὶ τῶν τριῶν εἴη ἂν ὑποστάσεων, ἢ μιᾶς ἐξ αὐτῶν· μέσον γάρ τι φυσικοῦ καὶ ὑποστατικοῦ ἰδιώματος, οὐ γινώσκομεν. Ἐπεὶ δὲ παρὰ τοῦ Πατρὸς ὁμολογουμένως ἐκπορεύεται τὸ Πνεῦμα, παρ' ἑαυτοῦ δὲ ἀδύνατον ἐκπορεύεσθαι, οὐδὲ παρὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται, καὶ ἔσται τῆς Πατρικῆς ὑπου στάσεως ἴδιον τὸ ἐκπορευτικόν. Οὕτω γὰρ καὶ Γοη γόριος ἐν βίβλῳ τῇ Θεογνωσίᾳ διδάσκει τῶν Νυσ σαέων ὁ πρόεδρος, Πνεῦμα λέγων, τὸ τῆς πατρικῆς ὑποστάσεως ἐκπορευόμενον, τοῦ δ᾽ ἕνεκα γὰρ καὶ Πνεῦμα στόματος, ἀλλ' οὐχὶ Λόγον στο ματος είρηκεν ὁ Δαβίδ, ἵνα τὴν ἐκπορευτικὴν ιδιότητα τῷ Πατρὶ μόνῳ προσοῦσαν πιστώσηται. ια΄. Τί οὖν ἡμεῖς πρὸς ταῦτα φαμέν; Πρώτον μὲν, ὅτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐκ ἐκ τοῦ Υἱοῦ καθά περ ἐκ πρώτης ἀρχῆς δογματίζομεν, ἀλλὰ διὰ τοῦ Υἱοῦ παρὰ τοῦ Πατρός. Επειτα καθώς οὐ δύναται παρ' ἑαυτοῦ ἐκπορεύεσθαι πάντως, οὐδ᾽ ἀποστέλλεσθαι παρ' ἑαυτοῦ δύναιτ' ἂν, ἵνα μὴ τὸ αὐτὸ καὶ ἀποστέλλον εἴη κατὰ ταυτὸν, καὶ ἀποστελλόμενον. Ἐπεὶ δὲ καὶ παρὰ Πατρὸς ἀποστέλλεται, καὶ παρὰ τοῦ Υἱοῦ, καθὼς αὐτὸς ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸ; ἐν Εὐαγ γελίοις ἐδίδαξεν, ἔγνωμεν, ἰδοὺ τὴν ἀποστολὴν τοῦ Πνεύματος, μέσην υποστατικῆς τε καὶ φυσικῆς ἰδια τητος. "Οθεν ὁ τῆς ἐνστάσεως θέμεθλος διασέσεισται καὶ σεσάθρωται. Τί δ' ἂν φαῖεν καὶ κατ' αὐτὸ τὸ τοῦ Πνεύματος ὄνομα τοῦ ἀγνώστου μέσου γινωσκομένου; Πνεῦμα γὰρ Πατρός, καὶ Πνεῦμα Υἱοῦ, τὸ ἅγιον Πνεῦμα λέγεται, καὶ ἐστὶν, ἑαυτοῦ δὲ Πνεῦμα οὔτ᾽ ἔστιν, οὔτε λέγεται, καθώς οὐδὲ ὁ Πατήρ ἑαυ τοῦ Πατὴρ, ἢ ὁ Υἱὸς ἑαυτοῦ Υἱός. ιβ'. Αλλ' ἐξεταστέον λοιπόν, εἴπερ ὀρθῶς τε καὶ ἀσφαλῶς τὸ τοῦ σοφοῦ Γρηγορίου ῥητὸν παρενήνε και, λέγοντος, ὡς αὐτοί φασι, τὸν Δαβὶδ τούτου χά σιν εἰρηκέναι τὸ Πνεῦμα στόματος πνεῦμα, καὶ μὴ τὸν Λόγον στόματος λόγον, ἵνα τὴν ἐκπορευτικήν ιδιότητα τῷ Πατρὶ μόνῳ προσοῦσαν πιστώσηται. Πῶς οὖν εἰ τὸν Λόγον εἰρήκει στόματος λόγον, και τινι μετά τοῦ Πατρὸς ἑτέρῳ τὴν τοιαύτην ἂν ἐκπορευτικήν ιδιότητα ἐκοινώσατα; Ποίαν ἔχει τὴν
DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORATIO II.
σιν ἤδη τῆς οἰκονομίας τετελεσμένης, οὐ δέχε- Verbum incircumscriptum cum esset, in Jordane erat
cum corpore, quod assumpserat, et sine corpore, in
cœlo, ut et ubique. Ipse igitur de cœlo ut Deus mittit
Spiritum suum in semetipsum ut hominem. Quapropter in rebus divinis præstans Athanasius, in iis
quæ de incarnatione unigeniti Verbi pertractat,
postquam dixisset tanquam columbam visum fuisse
Spiritum sanctum descendentem manentemque
Super Dominum, subdit: Ipse enim superne demittebat u! Devs, et inferne ipse eum suscipiebat ul
homo. Ex eo igitur in eum descendebat, ex ejus
deitate in humanitatem ipsius.
ἐπάγει λοιπόν· Αὐτὸς γὰρ ἄνωθεν αὐτὸ ἔπι·
ἄνθρωπος. Ἐξ αὐτοῦ οὖν εἰς αὐτὸν κατήει,
ται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀλλὰ δίδωσι καὶ ἀφ'
ἑαυτοῦ προΐησι δι' ἐμφυσήσεως, πρακτικῶς ἐκδιδάσκων, ὅτι δι' αὐτοῦ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται. Τέως δ' οὖν ἐπεὶ ἀπερίγραπτος ὁ Λόγος
καὶ ἐν τῷ Ἰορδάνῃ μετὰ σώματος ἦν, οὗ προσείληφε, καὶ ἀσωμάτως ἐν οὐρανῷ καθὼς καὶ
ἀπανταχοῦ. Αὐτὲς οὖν ἀπὸ τῶν οὐρανῶν ὡς
Θεὺς πέμπει τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ εἰς ἑαυτὸν ὡς εἰς
ἄνθρωπον. Διὸ καὶ ὁ τὰ θεῖα πολὺς Αθανάσιος, ἐν
οἷς περὶ τῆς ἐνανθρωπήσεως τοῦ μονογενούς Λόγου
διέξεισιν, εἰπὼν ὅτι, ὥσπερ περιστερὰ ὤφθη τὸ
Πνεῦμα τὸ ἅγιον καταβαῖνον καὶ μένον ἐπὶ τὸν Κύριον,
πεν ὡς Θεός, καὶ αὐτὲς αὐτὸ κάτωθεν ὑπεδέχετο ὡς
ἐκ τῆς θεότητος αὐτοῦ εἰς τὴν ἀνθρωπότητα αὐτοῦ.
ι. Πάλιν ἐνίστανται γενναιότερον οὕτω προτείνοντες. Πᾶν ὃ περὶ Θεοῦ λέγεται, ἢ κοινόν ἐστι τῆς
Τριάδος, ἢ μιᾶς ὑποστάσεως ἴδιον· ὥστε καὶ τὸ ἐκπορευτικὸν, ἢ καὶ τῶν τριῶν εἴη ἂν ὑποστάσεων, ἢ
μιᾶς ἐξ αὐτῶν· μέσον γάρ τι φυσικοῦ καὶ ὑποστα
τικοῦ ἰδιώματος, οὐ γινώσκομεν. Ἐπεὶ δὲ παρὰ
τοῦ Πατρὸς ὁμολογουμένως ἐκπορεύεται τὸ Πνεῦμα,
παρ' ἑαυτοῦ δὲ ἀδύνατον ἐκπορεύεσθαι, οὐδὲ παρὰ
τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται, καὶ ἔσται τῆς Πατρικῆς ὑπου
στάσεως ἴδιον τὸ ἐκπορευτικόν. Οὕτω γὰρ καὶ Γοηγόριος ἐν βίβλῳ τῇ Θεογνωσίᾳ διδάσκει τῶν Νυσ
σαέων ὁ πρόεδρος, Πνεῦμα λέγων, τὸ τῆς Πατρικῆς ὑποστάσεως ἐκπορευόμενον, τοῦ δ᾽ ἕνεκα
γὰρ καὶ Πνεῦμα στόματος, ἀλλ' οὐχὶ Λόγον στο
ματος είρηκεν ὁ Δαβίδ, ἵνα τὴν ἐκπορευτικὴν
ιδιότητα τῷ Πατρὶ μόνῳ προσοῦσαν πιστώ
σηται.
ια΄. Τί οὖν ἡμεῖς πρὸς ταῦτα φαμέν; Πρώτον
μὲν, ὅτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐκ ἐκ τοῦ Υἱοῦ καθά
περ ἐκ πρώτης ἀρχῆς δογματίζομεν, ἀλλὰ διὰ τοῦ
Υἱοῦ παρὰ τοῦ Πατρός. Επειτα καθώς οὐ δύναται
παρ' ἑαυτοῦ ἐκπορεύεσθαι πάντως, οὐδ᾽ ἀποστέλλε
σθαι παρ' ἑαυτοῦ δύναιτ' ἂν, ἵνα μὴ τὸ αὐτὸ καὶ
ἀποστέλλον εἴη κατὰ ταυτὸν, καὶ ἀποστελλόμενον.
Ἐπεὶ δὲ καὶ παρὰ Πατρὸς ἀποστέλλεται, καὶ παρὰ
τοῦ Υἱοῦ, καθὼς αὐτὸς ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸ; ἐν Εὐαγγελίοις ἐδίδαξεν, ἔγνωμεν, ἰδοὺ τὴν ἀποστολὴν τοῦ
Πνεύματος, μέσην υποστατικῆς τε καὶ φυσικῆς ἰδια
τητος. "Οθεν ὁ τῆς ἐνστάσεως θέμεθλος διασέσεισται
καὶ σεσάθρωται. Τί δ' ἂν φαῖεν καὶ κατ' αὐτὸ τὸ
τοῦ Πνεύματος ὄνομα τοῦ ἀγνώστου μέσου γινωσκομένου; Πνεῦμα γὰρ Πατρός, καὶ Πνεῦμα Υἱοῦ, τὸ
ἅγιον Πνεῦμα λέγεται, καὶ ἐστὶν, ἑαυτοῦ δὲ Πνεῦμα
οὔτ᾽ ἔστιν, οὔτε λέγεται, καθώς οὐδὲ ὁ Πατήρ ἑαυ
τοῦ Πατὴρ, ἢ ὁ Υἱὸς ἑαυτοῦ Υἱός.
ιβ'. Αλλ' ἐξεταστέον λοιπόν, εἴπερ ὀρθῶς τε καὶ
ἀσφαλῶς τὸ τοῦ σοφοῦ Γρηγορίου ῥητὸν παρενήνε
και, λέγοντος, ὡς αὐτοί φασι, τὸν Δαβὶδ τούτου χά
σιν εἰρηκέναι τὸ Πνεῦμα στόματος πνεῦμα, καὶ μὴ
τὸν Λόγον στόματος λόγον, ἵνα τὴν ἐκπορευτικήν
ιδιότητα τῷ Πατρὶ μόνῳ προσοῦσαν πιστώσηται.
Πῶς οὖν εἰ τὸν Λόγον εἰρήκει στόματος λόγον, και
τινι μετά τοῦ Πατρὸς ἑτέρῳ τὴν τοιαύτην ἂν ἐκπορευτικὴν ιδιότητα ἐκοινώσατα; Ποίαν ἔχει τὴν
10. Adhuc validius instant atque objiciunt: Quidquid de Deo dicitur, aut Triadi commune est,
aut uni hypostasi proprium; quare id quod est
cmittere, aut tribus lypostasibus conveniet, aut
uni; nihil enim medium inter naturalem et hypo -
staticam proprietatem agnoscimus. Quando vero ex
Patre, nemine hæsitante, Spiritus procedit, et
fieri nequit ut a semet aliquid procedat, neque ex
Filio procedet, et sic vis emittendi erit propria
hypostasis paterna. Sic etenim et Gregorius in
libro qui De Dei cognitione inscribitur, Nyssaensium antistes docet: Spiritus, inquiens, ex paterna
hypostasi procedens; hanc etiam ob causam, et
Spiritum oris, non aulėm Verbum oris David appellavit, ut proprietatem procedendi Patri soli
astrueret.
11. Quid itaque nos ad hæc dicimus? Primum
quiden nos Spiritum sanctum non ex Filio tanquam ex primo principio asseveramus, sed per
Filium ex Patre. Deinceps, quemadmodum non
potest ex seipso procedere omnino, neque a semetipso mitti poterit, ne idem et mittens sit secundum idem, et missum. Cum autem et a Patre mittitur, et a Filio, sicuti ipse Patris Filius in Evangelio docuit, novimus, missionem Spiritus niediam inter hypostaticam, et naturalem proprietatem. Quare instantiæ fundamentum disjectum
plane emarcuit. Quid porro dicerent de ipso Spiritus nomine, quod in iis in quibus medium non
agnoscunt, medium lamen esse cognoscitur. Spiritus enim Patris, et Spiritus Filji sanctus Spiritus
dicitur et est; sui ipsius vero Spiritus neque est,
neque dicitur; quemadmodum neque Pater sui
ipsius Pater, neque Filius sui ipsius Filius.
12. Ceterum illud examinandum est, utrum
recte tutoque sapientis Gregorii dictum adductumn
sit, dicentis, ut ipsi aiunt, Daviden ideo dixisse
spiritum oris Spiritum, et non verbum oris VerDum, ut proprietatem emittendi soli Patri assereret. Quomodo itaque si dixisset verbum oris
Verbum, aliquem una cum Patre bujus emittendi
proprietatis participem fecisset? Quam oratio necessitatem arguit? Sed, ut videtur, Scripturarum
col. 579–580page 27 of 548
PG 142:579Ο εκπορεύε σθα ἐκπορευτικός εκπόρευτος ἀνάγκην ὁ λόγος; Αλλ' ὡς ἔοικεν ἡ παροδικὴ τῶν Γραφῶν διεξέλευσις, οὐχ ἧττον ἢ τὸ τοῦ τρόπου φίλερι, καὶ τὸ ἐντεῦθεν κακοῦργον τάς τοιαύτας άτο πίας εἰσήνεγκε. Τρισὶ γὰρ στοιχείοις μετ' ἐπιθέσεως κεραίας τῆς Πνεύματι λέξεως διαχεραττομένης συγ κοπτικῶς, κατὰ ταῦτα δὲ καὶ τῆς Πατρὶ, τοῦ μέσου μόνον με διενηνοχότος, ἡ τοῦ μέσου παραφθορά τε καὶ μεταποίησις (καὶ γὰρ εὐχερής) τὴν ἀπάτην τοίς μὴ ἐπεσκεμμένοις προὐξένησε τὸ τοῦ Πνεύματος ἴδιον τῷ Πατρὶ προσαρμόσασιν. ιγ'. 'Αλλ' ἐχρῆν ἐννοῆσαι τὸ ἐκπορεύεσθαι προ θητικῶς μὲν ἐσχηματισμένον, φέρον δὲ δήλωσιν ένεργητικήν, ὡς εἶναι μᾶλλον ἐμπορευτικὶν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἤπερ ἐκπόρευτον· ἐνεργεῖν γάρ, ἀλλ' οὐχὶ πάσχειν ἐστὶ τὸ πορεύεσθαί τε, καὶ ἐκπο Βρεύεσθαι. Διὸ καὶ ὁ σοφὸς οὗτος ἀνὴρ καιρίως ἀπαγ γέλλων φησί· Τοῦ δ᾽ ἕνεκα Πνεῦμα στόματος, ἀλλ' οὐχὶ λόγον στόματος εἴρηκεν ὁ Δαβίδ, ἵνα τὴν ἐκπο ευτικὴν ἰδιότητα μόνῳ προσοῦσαν τῷ Πνεύματι πιστώσηται· μή μέν τοι δηλαδὴ καὶ τῷ Λόγῳ. Καὶ γὰρ ἐπεὶ τὰ τοῦ στόματος βήματα έχε πορευόμενα λέγετα:· Τὰ γὰρ ἐκπορευόμενα, φησί, διὰ τῶν χειλέων μου, οὐ μὴ ἀθετήσω. Τούτου χά ριν εἴρηκεν ὁ προφήτης· Τῷ λόγῳ Κυρίου οἱ οὐρι καὶ ἐστερεώθησαν, ἀλλ' οὐχὶ, Τῷ λόγῳ τοῦ στόμα τοῦ Κυρίου. Ἵνα μὴ διὰ τοῦ εἰπεῖν τῷ λόγῳ τοῦ στήματος, προσμαρτυρήσῃ τῷ Υἱῷ καὶ λόγῳ τὸ ἐκε πορευτικόν. Ἐπήγαγε δὲ καί· Τῷ Πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ, ὡς ἂν ἐντεῦθεν τῷ Πνεύματι καὶ μόνῳ πιστώσηται τὸ ἐκπορευτικόν. "Οτι δὲ τὴν ἐκ πορευτικὴν ἰδιότητα χαρακτηριστικὴν οἶδε τοῦ Πνεύ ματος ὁ τῶν Νυταχέων καὶ τῆς οἰκουμένης φω στήρ, ἀριδήλως ἐξ ὧν ἐπιφέρει, παρίστησι· λέγει γὰρ οὕτως· Ἵνα διὰ μὲν τοῦ, Λόγον εἰπεῖν, τὴν ὡς ἐκ νοῦ Θεοῦ, καὶ Πατρὸς ἀπαθεστάτην καὶ ἄῤῥητον τοῦ Υἱοῦ παραδεξώμεθα γέννησιν· διὰ δὲ τοῦ εἰρηκέναι Πνεῦμα στόματος τὴν ἁγιαστικὴν καὶ οὐσιώδη δύναμιν, καὶ ζωαρχικὴν τοῦ Πνεύματος ὑπόστασιν ὑπολάβωμεν, τῷ τῆς ἐκ περευτικῆς ιδιότητος ὀνόματι δηλονότι χαρακτηριζομένην. Καὶ ὁ ἐν ἁγίοις δὲ Πατὴρ Αναστάσιος, ἰδίωμα τοῦ Πνεύματος γινώσκει τὸ ἐκπορευτικόν. Ἐν γὰρ ἕκτῳ καὶ δεκάτῳ κεφαλαίῳ τῆς αὐτοῦ βίο βλου τῆς ᾿Οδηγοῦ κεκλημένης, οὕτω φησίν· Οὐ γὰρ τὸ ἀγέννητον τοῦ Πατρὸς πρόσωπον ἐσαρκώθη, οὔτε μὲν ἡ ἐκπορευτικὴ τοῦ ἀγίου Πνεύματος ὑπόστασις. Τοῦ δέ γε παρὰ τῆς Πατρικῆς ὑποστάσεως τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι, κωλυτικών οὐκ ἔστιν οὐδαμῶς τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ. Καθὼς καὶ ἡ σοφὸς οὗτος Ιεράρχης περὶ τῆς ἁγίας Τριάδος πρὸ; Αβλάβιον θεολογών, διαρρήδην βοᾷ· Τὸ ἀπαράλλακτον, λέγων, τῆς φύσεως ἐμολογοῦντες, τὴν κατὰ τὸ αἴτιον καὶ αἰτιατὶν διαφορὰν οὐκ ἀρ νούμεθα. Εν ᾧ μόνῳ διακρίνεσθαι τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου καταλαμβάνομεν. Τῷ τὸ μὲν αἴτιον πιστεύειν εἶναι, τὸ δὲ ἐκ τοῦ αἰτίου. Καὶ τοῦ ἐξ αἰτίου δὲ ὄντος, πάλιν ἄλλην διαφορὰν ἐννοοῦ μεν. Τὸ μὲν γὰρ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, τὸ δὲ διὰ τοῦ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου. "Ωστε καὶ
sabita, nec salis accurata lectio, non minus quam
mores contentiosi, et quæ inde subsequitur, facinorosa astutia absurda hac in medium protulit.
Cum enim tribus elementis, et apice superposito
vox Spiritus exaretur, dum abbreviatur, et pari
modo etiam vox Patris medio elemento tantum
discrepante, melii corruptio atque immutatio,
quod facile fieri potuit, in fraudem parum consideratos deduxit, qui quod proprium erat Spiritus,
Patri adaptarunt.
Ο
15. Sed oportebat porro considerare εκπορεύε
σθα: procedere, passive quidem fornari, sed sensum praese ferre activum; ut potius sit Spiritus
saictus ἐκπορευτικός procedens, quam εκπόρευτος
emanatvs, aut profusus, ut ita dicam agere enim
est, et non pati, progredi et procedere. Quapropter sapiens hic vir opportune interpretans ait:
Ideo Spritum oris, non vero Vertum oris David dicit,
ut procedendi proprietatem soli Spiritui vindicaret;
non vero et ipsi Verbo, quia verba oris procedere
dicuntur. Quæ enim procedunt, ait, per labia mea,
non faciam irrita. Propterea vales dixit: Verto
Domini cali firmati sunt, et non verbo oris Domini,
ne dicendo Verbo oris astrueret Filio et Verbo vim
procedendi. Subnexuit autem: Et Spiritui oris
ejus, ut inde Spiritui et soli processionem vindicaret. Procedendi porro proprietatem tanquam
propriam Spiritus notionem agnovisse Ny-sansium, et totius orbis splendorem, ex his quae subdit, manifeste colligimus: sic enim infert: Ut cum
Verbum diceret, veluti ex intellectu Dei, et Patris
nullis passionibus obnoxiam, atque ineffabilem Filii
generationem haberemus; cum vero Spiritum oris,
sanctifcuntem et essentialem facultatem, et vivicantem Spiritus hypostasim intelligeremus, processivæ proprietatis nomine, quasi nota signatam. Sanctus quoque Pater Anastasius proprietatem Spiritus processionem agnoscit. Namque decimo sexto
capite libri, cui Duci viæ nomen est, hæc habet:
Neque enim ingenita Patris persona carnem assumpsit, ncque procedens sancti Spiritus hypostasis.
Et a paterna hypostasi Spiritum sanctum procedere nullo modo impedit, quin etiam per Filium,
ut sapiens hic Antistes de sancta Trinitate ad
Ablabium pertractans palam clamat: Immutabilitatem, dicens, natura confirentes, non imus
inficias secundum causam et causatum differentiam,
in qua sola discerni aliud ab alio deprehendimus,
cum hoc quidem causam credamus esse, illud ex
causa. Εt illius etiam, quod ex causa est, rursus
aliud discrimen observamus: hoc etenim est immedale exc primo, hoc vero per id, quod contiguum atque immediatum est, ex primo; ut et unigeniti proprielas absque ambiguitate in Filio maneat, el ex
Patre Spiritum esse nulli dubium sit, Filio, qui
medius est, sibi ipsi unigeniti proprietatem conservante, et Spiritum a naturali ad Patrem habitudine
minime arcente. Idem de Spiritu sancto agens, el
adversus Macedonium disserens, ita et Filii gene180
ἀνάγκην ὁ λόγος; Αλλ' ὡς ἔοικεν ἡ παροδικὴ τῶν
Γραφῶν διεξέλευσις, οὐχ ἧττον ἢ τὸ τοῦ τρόπου φίλερι, καὶ τὸ ἐντεῦθεν κακοῦργον τάς τοιαύτας άτοπίας εἰσήνεγκε. Τρισὶ γὰρ στοιχείοις μετ' ἐπιθέσεως
κεραίας τῆς Πνεύματι λέξεως διαχεραττομένης συγ
κοπτικῶς, κατὰ ταῦτα δὲ καὶ τῆς Πατρὶ, τοῦ μέσου
μόνον με διενηνοχότος, ἡ τοῦ μέσου παραφθορά τε
καὶ μεταποίησις (καὶ γὰρ εὐχερής) τὴν ἀπάτην τοίς
μὴ ἐπεσκεμμένοις προὐξένησε τὸ τοῦ Πνεύματος ἴδιον
τῷ Πατρὶ προσαρμόσασιν.
ιγ'. 'Αλλ' ἐχρῆν ἐννοῆσαι τὸ ἐκπορεύεσθαι προ
θητικῶς μὲν ἐσχηματισμένον, φέρον δὲ δήλωσιν
ένεργητικήν, ὡς εἶναι μᾶλλον ἐμπορευτικὶν τὸ
Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἤπερ ἐκπόρευτον· ἐνεργεῖν γάρ,
ἀλλ' οὐχὶ πάσχειν ἐστὶ τὸ πορεύεσθαί τε, καὶ ἐκποBρεύεσθαι. Διὸ καὶ ὁ σοφὸς οὗτος ἀνὴρ καιρίως ἀπαγ
γέλλων φησί· Τοῦ δ᾽ ἕνεκα Πνεῦμα στόματος,
ἀλλ' οὐχὶ λόγον στόματος εἴρηκεν ὁ Δαβίδ, ἵνα
τὴν ἐκπο ευτικὴν ἰδιότητα μόνῳ προσοῦσαν τῷ
Πνεύματι πιστώσηται· μή μέν τοι δηλαδὴ καὶ τῷ
Λόγῳ. Καὶ γὰρ ἐπεὶ τὰ τοῦ στόματος βήματα έχε
πορευόμενα λέγετα:· Τὰ γὰρ ἐκπορευόμενα, φησί,
διὰ τῶν χειλέων μου, οὐ μὴ ἀθετήσω. Τούτου χάριν εἴρηκεν ὁ προφήτης· Τῷ λόγῳ Κυρίου οἱ οὐρικαὶ ἐστερεώθησαν, ἀλλ' οὐχὶ, Τῷ λόγῳ τοῦ στόμα
τοῦ Κυρίου. Ἵνα μὴ διὰ τοῦ εἰπεῖν τῷ λόγῳ τοῦ
στήματος, προσμαρτυρήσῃ τῷ Υἱῷ καὶ λόγῳ τὸ ἐκε
πορευτικόν. Ἐπήγαγε δὲ καί· Τῷ Πνεύματι τοῦ
στόματος αὐτοῦ, ὡς ἂν ἐντεῦθεν τῷ Πνεύματι καὶ
μόνῳ πιστώσηται τὸ ἐκπορευτικόν. "Οτι δὲ τὴν ἐκ
πορευτικὴν ἰδιότητα χαρακτηριστικὴν οἶδε τοῦ Πνεύ
ματος ὁ τῶν Νυταχέων καὶ τῆς οἰκουμένης φω
στήρ, ἀριδήλως ἐξ ὧν ἐπιφέρει, παρίστησι· λέγει
γὰρ οὕτως· Ἵνα διὰ μὲν τοῦ, Λόγον εἰπεῖν, τὴν
ὡς ἐκ νοῦ Θεοῦ, καὶ Πατρὸς ἀπαθεστάτην καὶ
ἄῤῥητον τοῦ Υἱοῦ παραδεξώμεθα γέννησιν· διὰ
δὲ τοῦ εἰρηκέναι Πνεῦμα στόματος τὴν ἁγιαστι
κὴν καὶ οὐσιώδη δύναμιν, καὶ ζωαρχικὴν τοῦ
Πνεύματος ὑπόστασιν ὑπολάβωμεν, τῷ τῆς ἐκπερευτικῆς ιδιότητος ὀνόματι δηλονότι χαρακτη
ριζομένην. Καὶ ὁ ἐν ἁγίοις δὲ Πατὴρ Αναστάσιος,
ἰδίωμα τοῦ Πνεύματος γινώσκει τὸ ἐκπορευτικόν.
Ἐν γὰρ ἕκτῳ καὶ δεκάτῳ κεφαλαίῳ τῆς αὐτοῦ βίο
βλου τῆς ᾿Οδηγοῦ κεκλημένης, οὕτω φησίν· Οὐ γὰρ
τὸ ἀγέννητον τοῦ Πατρὸς πρόσωπον ἐσαρκώθη,
οὔτε μὲν ἡ ἐκπορευτικὴ τοῦ ἀγίου Πνεύματος
ὑπόστασις. Τοῦ δέ γε παρὰ τῆς Πατρικῆς ὑποστά
σεως τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι, κωλυτικών
οὐκ ἔστιν οὐδαμῶς τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ. Καθὼς καὶ ἡ
σοφὸς οὗτος Ιεράρχης περὶ τῆς ἁγίας Τριάδος πρὸ;
Αβλάβιον θεολογών, διαρρήδην βοᾷ· Τὸ ἀπαράλ
λακτον, λέγων, τῆς φύσεως ἐμολογοῦντες, τὴν
κατὰ τὸ αἴτιον καὶ αἰτιατὶν διαφορὰν οὐκ ἀρ·
νούμεθα. Εν ᾧ μόνῳ διακρίνεσθαι τὸ ἕτερον
τοῦ ἑτέρου καταλαμβάνομεν. Τῷ τὸ μὲν αἴτιον
πιστεύειν εἶναι, τὸ δὲ ἐκ τοῦ αἰτίου. Καὶ τοῦ ἐξ
αἰτίου δὲ ὄντος, πάλιν ἄλλην διαφορὰν ἐννοοῦμεν. Τὸ μὲν γὰρ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, τὸ
δὲ διὰ τοῦ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου. "Ωστε καὶ
col. 581–582page 28 of 548
PG 142:581τὸ μονογενὲς ἀναμφίβολον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ μένειν, καὶ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα μὴ ἀμφι βάλλειν, τῆς τοῦ Υἱοῦ μεσιτείας καὶ ἑαυτῷ τὸ μονογενές φυλαττούσης, καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς φυσικῆς πρὸς τὸν Πατέρα σχέσεως μὴ ἀπειργούσης. ῾Ο αὐτὸς περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος δια λαμβάνων, καὶ κατὰ Μακεδονίου φερόμενος, οὕτω διατυποῖ τὴν τοῦ Υἱοῦ γέννησιν, καὶ τὴν τοῦ Πνεύ ματος πρόοδον· Εφ' ὧν ἡ κατὰ τὸ ἀγαθὸν ἐνέρ γεια, φάσκων, οὐδεμίαν ἐλάττωσιν, ἢ παραλλα τὴν ἔχει, πῶς ἔστιν εὔλογον τὴν κατὰ τὸν ἀριθμὸν τάξιν, ελαττώσεώς τινος τῆς κατὰ φύ σαν παραλλαγῆς οἴεσθαι σημεῖον εἶναι; "Ωσπερ ἂν εἴ τις ἐν τρισὶ λαμπάσι διηρημένην βλέπων τὴν φλόγα· αἰτίαν δὲ τοῦ τρίτου φωτὶς αἰτ' αν υποθώμεθα εἶναι τὴν πρώτην φλόγα ἐκ διαδόσεως διὰ τοῦ μέσου τὸ ἄκρον ἐξάψασαν), ἔπειτα κατασκευάζει πλεονάζειν ἐν τῇ πρώτη φιλογὶ τὴν θερμασίαν, τῇ δ' ἐφεξῆς ὑποβεβηκέναι καὶ πρὸς τὸ ἔλαττον ἔχειν τὴν παραλλαγὴν, τὴν δὲ τρί την, μηδὲ πῦρ ἔτι λογίζεσθαι, κἂν παραπλησίως καίῃ καὶ φαίνῃ, καὶ πάντα τὰ τοῦ πυρὸς ἐργά ζηται. Πάλιν ὁ αὐτὸς ἐν τῷ πρώτῳ τῶν ἀντιρρητικῶν τάδε φησί· Οὐκ ἀνάγκη πάσῃ τῇ εἰκύνι δουλεύοντας δοῦναι τοῖς συκοφάνταις λαίὴν ἐν τῇ τοῦ ὑποδείγματος ἀτονίᾳ. Οὐχὶ ἀ τῆνα ἐξ ἡλίου νοήσομεν, ἀλλ' ἐξ ἀγεννήτου Ηλίου άλ λον "Ηλιον τὸν Υἱὸν ὁμοῦ τῇ τοῦ πρώτου ἐπινοίᾳ γεννητῶς αὐτῷ συνεκλάμποντα, καὶ κατὰ πάντα ὡσαύτως ἔχοντα κίλλει, δυνάμει, καὶ λαμπη δίνι, μεγέθει, φαιδρότητι, καὶ πᾶσιν ἀπλῶς τοῖς περὶ τὸν ἥλιον θεωρουμένοις. Καὶ πάλιν, Ετε ρον τοιοῦτον φῶς τὸ Πνεῦμα κατὰ τὴν αὐτὸν τρόπον οὐ χρονικῷ τινι διαστήματι τοῦ γεννη τοῦ φωτὸς ἀποτεμνόμενον, ἀλλὰ δι' αὐτοῦ μὲν ἐκλάμπον, τὴν δὲ τῆς ὑποστάσεως αἰτίαν ἔχον ἐκ τοῦ πρωτοτύπου. Εκλάμποντα εἴρηκε τον Υΐν, ἐκλάμπον εἴρηκε καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον διὰ τοῦ ἐκλάμπειν ἐδήλωσε τὴν ὕπαρξιν τοῦ Υἱοῦ, διὰ τοῦ ἐκλάμπειν ἐδήλωσε καὶ τὴν τοῦ Πνεύματος ὕπαρξιν, τὸ ἀπαθές, καὶ ἄχρονον, τῆς τοῦ Υἱοῦ γεν νήσεως, καὶ τῆς τοῦ Πνεύματος ἐκπορεύσεως σημε νάμενος δι' οἰκειότητα ονόματος τοῖς πράγμασιν, οἷς ἐχρήσατο τῷ ἡλίῳ καὶ τῷ φωτί· προσμαρτυρήσας δέ γε τῷ διὰ τοῦ γεννητοῦ φωτὸς ἐκλάμποντι τὴν αἰτίαν τῆς ὑποστάσεως ἐκ τοῦ πρωτοτύπου φωτ τῆς, ἐδήλωσε καθαρῶ; καὶ εἰλικρινῶς, ὅτι δ.' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα παρὰ Πατρός. Τοιούτῳ χρᾶται τῷ ὑπο δείγματι περὶ τῶν αὐτῶν, καὶ ὁ τοῦδε τοῦ Πατρὸς ὁμώνυμος καὶ τῆς θεολογίας ἐπώνυμος, ἐν οἷς δογ ματίζει περί τοῦ Πνεύματος. ᾿Αμέριστος γὰρ, φη.ὶν, ἐν μεριστοῖς, εἰ δεῖ συντόμως εἰπεῖν, ἡ Θεότης, καὶ οἷον ἐν ἡλίοις τρισὶν ἐχομένοις ἀλλήλων. Μία τοῦ φωτὸς σύγκρισις· οὐκ εἶπεν, ἀπτο μένοις ἀλλ' ἐχομένοις. Οὕτω δ' ἂν ἔχοιεν οἱ ἥλιοι τὸ εἶναι καὶ φαίνειν, ὁ μὲν ἀρχικῶς, οἱ δ᾽ ἀχρόνω; ἐκ τῆς ἀρχῆς· οὐ φημι μετὰ τὴν ἀρχὴν οὐδαμῶς· καὶ ὁ μὲν αὐτῶν ἀμέσως ἐκ τῆς ἀρχῆς, ὁ δὲ διὰ τοῦ μέσσου παρ' αὐτῆς τῆς ἀρχῆς. Οὕτως ἔστιν ἐννοῆσαι τὸ συμφυές τοῖς ἡλίοις καὶ ἄπειρον· οὕτω τριῶν ἀπεί ρων ἄπειρος συμφυΐα θεωρηθήσεται. ιδ. Μὴ γὰρ διὰ τοῦ Λόγου παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκ. πορευομένου τοῦ Πνεύματος, μέσος ἂν εἴη ὁ Πατήρ,
DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORATIO II.
quibus, quæ secundum bonum operatio est, nuliam
imminutionem aut immutationem habet. Quomodo
rationi consentaneum fuerit, ordinem secundum numerum imminutionis alicujus, aut secundum naturam
immutationis signum esse existimare. Quemadmodum
si quis in tribus lampadibus subdivisam flummam conepiciens (causam vero tertii luminis supponamus
esse primam flammam ex communicatione cum medio extremum inflammautem), postmodum astrueret
in prima flamma abundare calorem; eam vero,
que subsequitur, immutari et paulatim imminui;
tertiam nec ignem amplius censendum esse, licet
æqua ratione adurat, et splendeut omniaque ignis
operetur. Rursus ipse in primo Antirrheticorum
τὸ μονογενὲς ἀναμφίβολον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ μένειν, & rationem, et Spiritus processionem exprimit: In
καὶ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα μὴ ἀμφι
βάλλειν, τῆς τοῦ Υἱοῦ μεσιτείας καὶ ἑαυτῷ τὸ
μονογενές φυλαττούσης, καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς
φυσικῆς πρὸς τὸν Πατέρα σχέσεως μὴ ἀπειργούσης. ῾Ο αὐτὸς περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος δια
λαμβάνων, καὶ κατὰ Μακεδονίου φερόμενος, οὕτω
διατυποῖ τὴν τοῦ Υἱοῦ γέννησιν, καὶ τὴν τοῦ Πνεύ
ματος πρόοδον· Εφ' ὧν ἡ κατὰ τὸ ἀγαθὸν ἐνέργεια, φάσκων, οὐδεμίαν ἐλάττωσιν, ἢ παραλλα
τὴν ἔχει, πῶς ἔστιν εὔλογον τὴν κατὰ τὸν
ἀριθμὸν τάξιν, ελαττώσεώς τινος τῆς κατὰ φύ
σαν παραλλαγῆς οἴεσθαι σημεῖον εἶναι; "Ωσπερ
ἂν εἴ τις ἐν τρισὶ λαμπάσι διηρημένην βλέπων
τὴν φλόγα· αἰτίαν δὲ τοῦ τρίτου φωτὶς αἰτ' αν
υποθώμεθα εἶναι τὴν πρώτην φλόγα ἐκ διαδό- lee ait: Non oportet imagini servientes præbere
σεως διὰ τοῦ μέσου τὸ ἄκρον ἐξάψασαν), ἔπειτα
κατασκευάζει πλεονάζειν ἐν τῇ πρώτη φιλογὶ τὴν
θερμασίαν, τῇ δ' ἐφεξῆς ὑποβεβηκέναι καὶ πρὸς
τὸ ἔλαττον ἔχειν τὴν παραλλαγὴν, τὴν δὲ τρί
την, μηδὲ πῦρ ἔτι λογίζεσθαι, κἂν παραπλησίως
καίῃ καὶ φαίνῃ, καὶ πάντα τὰ τοῦ πυρὸς ἐργάζηται. Πάλιν ὁ αὐτὸς ἐν τῷ πρώτῳ τῶν Αντιρρη
τικῶν τάδε φησί· Οὐκ ἀνάγκη πάσῃ τῇ εἰκύνι
δουλεύοντας δοῦναι τοῖς συκοφάνταις λαίὴν ἐν
τῇ τοῦ ὑποδείγματος ἀτονίᾳ. Οὐχὶ ἀ τῆνα ἐξ
ἡλίου νοήσομεν, ἀλλ' ἐξ ἀγεννήτου Ηλίου άλλον "Ηλιον τὸν Υἱὸν ὁμοῦ τῇ τοῦ πρώτου ἐπινοίᾳ
γεννητῶς αὐτῷ συνεκλάμποντα, καὶ κατὰ πάντα
ὡσαύτως ἔχοντα κίλλει, δυνάμει, καὶ λαμπηδίνι, μεγέθει, φαιδρότητι, καὶ πᾶσιν ἀπλῶς τοῖς
περὶ τὸν ἥλιον θεωρουμένοις. Καὶ πάλιν, Ετερον τοιοῦτον φῶς τὸ Πνεῦμα κατὰ τὴν αὐτὸν
τρόπον οὐ χρονικῷ τινι διαστήματι τοῦ γεννη
τοῦ φωτὸς ἀποτεμνόμενον, ἀλλὰ δι' αὐτοῦ μὲν
ἐκλάμπον, τὴν δὲ τῆς ὑποστάσεως αἰτίαν ἔχον
ἐκ τοῦ πρωτοτύπου. Εκλάμποντα εἴρηκε τον
Υΐν, ἐκλάμπον εἴρηκε καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον
διὰ τοῦ ἐκλάμπειν ἐδήλωσε τὴν ὕπαρξιν τοῦ Υἱοῦ,
διὰ τοῦ ἐκλάμπειν ἐδήλωσε καὶ τὴν τοῦ Πνεύματος
ὕπαρξιν, τὸ ἀπαθές, καὶ ἄχρονον, τῆς τοῦ Υἱοῦ γεν
νήσεως, καὶ τῆς τοῦ Πνεύματος ἐκπορεύσεως σημε
νάμενος δι' οἰκειότητα ονόματος τοῖς πράγμασιν, paratio; non dixit, se mutuo tangentibus, sed
οἷς ἐχρήσατο τῷ ἡλίῳ καὶ τῷ φωτί· προσμαρτυ
ρήσας δέ γε τῷ διὰ τοῦ γεννητοῦ φωτὸς ἐκλάμποντι
τὴν αἰτίαν τῆς ὑποστάσεως ἐκ τοῦ πρωτοτύπου φωτ
τῆς, ἐδήλωσε καθαρῶ; καὶ εἰλικρινῶς, ὅτι δ.' Υἱοῦ
τὸ Πνεῦμα παρὰ Πατρός. Τοιούτῳ χρᾶται τῷ ὑποδείγματι περὶ τῶν αὐτῶν, καὶ ὁ τοῦδε τοῦ Πατρὸς
ὁμώνυμος καὶ τῆς θεολογίας ἐπώνυμος, ἐν οἷς δογματίζει περί τοῦ Πνεύματος. ᾿Αμέριστος γὰρ,
φη.ὶν, ἐν μεριστοῖς, εἰ δεῖ συντόμως εἰπεῖν, ἡ
Θεότης, καὶ οἷον ἐν ἡλίοις τρισὶν ἐχομένοις ἀλλήλων. Μία τοῦ φωτὸς σύγκρισις· οὐκ εἶπεν, ἀπτομένοις ἀλλ' ἐχομένοις. Οὕτω δ' ἂν ἔχοιεν οἱ ἥλιοι τὸ εἶναι καὶ φαίνειν, ὁ μὲν ἀρχικῶς, οἱ δ᾽ ἀχρόνω; ἐκ
τῆς ἀρχῆς· οὐ φημι μετὰ τὴν ἀρχὴν οὐδαμῶς· καὶ ὁ μὲν αὐτῶν ἀμέσως ἐκ τῆς ἀρχῆς, ὁ δὲ διὰ τοῦ μέσ
σου παρ' αὐτῆς τῆς ἀρχῆς. Οὕτως ἔστιν ἐννοῆσαι τὸ συμφυές τοῖς ἡλίοις καὶ ἄπειρον· οὕτω τριῶν ἀπείρων ἄπειρος συμφυΐα θεωρηθήσεται.
ιδ. Μὴ γὰρ διὰ τοῦ Λόγου παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκ.
πορευομένου τοῦ Πνεύματος, μέσος ἂν εἴη ὁ Πατήρ,
p
calumniatoribus ansam in exempli imbecillitate. Non
radium ex sole intelligimus, sed ex ingenito Sole alium
Sulem, Filium scilicet simul cum primi intellectione
per generationem una cum ipso effulgentem, idemque
per omnia aqualem pulchritudine, virtute, splendore,
magnitudine, claritate, et uno verbo omnibus, qua soli
inesse cernuntur. Et rursus: Aliud simile lumen Spiṛitum eodem modo, non temporis aliquo intervallo a
gcnito lumine dissectum; sed per illud splendens,
ac hypostascos causam habens ex primo illo, ac exemplari lumine. Effulgentem dixit Filium, splendentem
dixit et Spiritum sanctum, per splendorem exsistenUam Filii, per splendorem Spiritus quoque exsistentiam manifestavit; nulli passioni obnoxiam,
nulli tempori subjacentem Filii generationem, et
Spiritus processionem indicans per nomen rebus
affine solis, et luminis, quibus usus est: et suo
testimonio constabiliens, illius qui per genitum
lumen splendet, causam lypostasis ex prototypo
lumine, pure planeque conmonstravit, per Filium
esse Spiritum ex Patre. Hoc idem exemplum usurpat de iisdem Pater hujusce nominis, et cui Theologo cognomen est, in his que de Spiritu docet:
Indivisa enim, ait, in distinctis, si breviter nos expedire volumus, Deitas, et reluti in tribus solibus
sibi invicem cohærentibus est. Una est luminis comcohærentibus: hac enim ratione soles haberent et
esse, et illuminare; hic quidem principaliter, illi
sine tempore ex principio; non inquam, post
principium omnino; et unus quidem ex ipsis im
mediate ex principio, alius per medium ab ipso
principio. Εt hac ratione possumus intelligere,
quod solibus cognatum est, et infritum: hoc
modo trium infinitorum infinita cognatio conspicietur.
14. Nam si per Verbum a Patre non procedit
Spiritus, medius Pater erit, utraque ex parte fe
col. 583–584page 29 of 548
PG 142:583Λ παρ' ἑκάτερα φέρων Λόγον καὶ Πνεῦμα. Ωμολόγη τα: δὲ καὶ ἡ ἀρχή, καὶ εἴπερ ὡς ἐξ ἀρχῆς τοῦ Πα τρός Λόγος καὶ Πνεῦμα, μὴ διὰ θατέρου θάτερον, διαίρεσις εἰσάγεται τῆς θεότητος. Απείη δὲ καὶ τὸν ἀντιδιῃρημένα εἶνα: Λόγον καὶ Πνεῦμα. Πῶς γὰρ ἑνὰ; ἡ Τριάς; Εἰ μὴ τοῦτο δὲ, πῶς ἀπερίγραπτο;; Τίνα δὲ τρόπον μετὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, καθάπερ ὁ Υἱὸς μετὰ τοῦ Πατρός, κατὰ τὸν αὐτὸν Θεολόγον; Πάντα ὅσα ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ, πλὴν ἁεννησίας. Πάντα ὅσα ὁ Υἱὸς τοῦ Πνεύματος, πλὴν γεννήσεως· καὶ οὐκ ἔπρεπεν ἐλλείπειν ποτὲ, ἢ Υιόν Πατρί, ἢ Πνεῦμα Υἱῷ. Καὶ μίαν μὲν δόξαν Πα τοὺς γινώσκομεν, τὴν ὁμοτιμίαν τοῦ μονογενοῦς, μίαν δὲ Υἱοῦ, τὴν τοῦ Πνεύματος. Καὶ οὐκ ἀνέχεται Πατὴρ Υἱὸν ζημιούμενος, οὐδὲ Υἱὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Καὶ πῶς κατὰ τὸν μέγαν Βασί λειον· ὡς ὁ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα ἔχει, οὕτως τὸ Πνεῦμα πρὸς τὸν Υἱόν; καὶ κατὰ τὸν τὰ θεῖα πολύν ᾿Αθανάσιον, Τὴν αὐτὴν ἑνότητα ἔχει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον πρὸς τὸν Υἱόν, ἣν ὁ Υἱὸς ἔχει πρὸς τὸν Πατέρα; ιε'. Τί δὲ καὶ τὸ ἀπεῖργον λέγεσθαί πη καὶ τὰ ἀν τίστροφα; πάντως οὐθέν· ἀλλὰ τοῦ Υἱοῦ γεννωμένου παρὰ τοῦ Πατρός, τοῦ δὲ Πνεύματος ἐκπορευομένου δι' Υἱοῦ παρ' αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς, πᾶν ἄτοπον, πᾶν ἀδύνατον ἀπελήλαται. Δείκνυται γὰρ ἀρχὴ καὶ μέσον καὶ τέλος ὁ Θεὸς, δι' ἑαυτοῦ καὶ τῶν ἐξ αὐτ τοῦ, καὶ ἀναγκαίως ή θεότης Τριάς. Εν γὰρ μέσον οἶδεν ὁ λόγος· πλειόνων δ' ὑποτιθεμένων, οὐδὲν τὸ μέσον ὄντως ἐστί. Διὰ τοῦτο μονὰς εἰς δυάδα κινηθεῖσα μέχρι Τριάδος ἔστη. Οὕτως οὖν καὶ ἡ ἀρχὴ κυρίως ἀρχὴ, καὶ τὰ ἐκ τῆς ἀρχῆς, ἔν τε τῇ Εν ἀρχῇ καὶ ἐν ἀλλήλοις, ἄκραν καὶ τὴν ἔνωσιν, ἄκραν καὶ τὴν συμφυΐαν αὐλοῦντα καὶ πρὸς ἄλληλα, καὶ πρὸς τὴν ἀρχὴν, ἐν κράτος αδιαίρετον παριστώντα, καὶ ἄπειρον. "Οπου γὰρ τὸ μέσον ὄντως μέσον, ἐκεῖ καὶ τὸ ἓν, καὶ ὅπου ἔνωσις, κατὰ τὴν μετοχὴν γίνε ται τοῦ ἑνός. Κατὰ τοσοῦτον γὰρ ἐνοῦνται τὰ ἡνω μένα, καθόσον μετέχει τοῦ ὄντως ἑνός. Τοῦτο καὶ οἱ θύραθεν ἀμυδρῶς ἐφαντάσθησαν. Οθεν καὶ τὰ τρία πάντα, καὶ τὸ τρὶς πάντη, κατὰ τὴν ἄκραν ἀλληλουχίαν ἐφιλοσόφησαν. Εντεῦθεν ἄπειρον ὑπειληφέναι τινὲς τὸ πᾶν ἐπλανήθησαν, μὴ διακρίναντες οὐσίαν κτίσεως καὶ θεότητος, μηδὲ συνιδόντες τί τὸ φύσει, καὶ τί τὸ μεθέξει, καὶ πόσον τὸ παρηγμένον τῆς παρακτικῆς αἰτίας καὶ ἀρχῆς ἀπολείπεται. Δέ δεικται λοιπὸν, εἰ καὶ διὰ βραχέων, ἀλλ᾽ οὖν ἱκανῶς τῷ γε κρίνειν ἐπισταμένῳ τὸ ἀληθὲς, ὡς οὐκ ἄλλως πέφυκεν ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ Πα τρὸ; εἰ μὴ δι' Υἱοῦ, καθὼς ἐθεολόγησαν οἱ τοῦ Πνεύ ματος.
rens Verbum et Spiritum. In confesso porro est, Λ παρ' ἑκάτερα φέρων Λόγον καὶ Πνεῦμα. Ωμολόγη
esse principium; et si tanquam a principio Patre
Verbum et Spiritus, et non alius per alium, Deitatis divigio introducitur, præterquam quod Verbum et Spiritus ab invicem non distinguerentur.
Quomodo enim unum esset Trias? Et si id non
fuerit, quomodo incircumscripta? Quonam modo
cum Filio Spiritus, quemadmodum Filius cum Patre secundum eumdem Theologum: Omnia quæ.
cunque Pater habet, sunt Filii, præter ingeniti ralionem; omnia quæ habet Filius, sunt Spiritus,
excepla generatione; dedecebatque omnino defccre
aliquando aut Filium Patri, aut Spiritum Filio; et
unam gloriam Patris agnoscimus, æqualem cum eo
Unigeniti honorem; unam Filii et Spiritus gloriam.
Neque sustinet Pater Filio privari, neque Filius
Spiritu sancto; et secundum magnum Basilium:
Quemadmodum se habet Filius ad Patrem, ita Spiritus ad Filium? et plane secundum divinum
Athanasium: Eamdem unitatem habet Spiritus ad
Filium, quam habet Filius ad Patrem?
et
τα: δὲ καὶ ἡ ἀρχή, καὶ εἴπερ ὡς ἐξ ἀρχῆς τοῦ Πα
τρός Λόγος καὶ Πνεῦμα, μὴ διὰ θατέρου θάτερον,
διαίρεσις εἰσάγεται τῆς θεότητος. Απείη δὲ καὶ τὸν
ἀντιδιῃρημένα εἶνα: Λόγον καὶ Πνεῦμα. Πῶς γὰρ
ἑνὰ; ἡ Τριάς; Εἰ μὴ τοῦτο δὲ, πῶς ἀπερίγραπτο;;
Τίνα δὲ τρόπον μετὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, καθάπερ
ὁ Υἱὸς μετὰ τοῦ Πατρός, κατὰ τὸν αὐτὸν Θεολόγον;
Πάντα ὅσα ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ, πλὴν ἁεννησίας.
Πάντα ὅσα ὁ Υἱὸς τοῦ Πνεύματος, πλὴν γεννή
σεως· καὶ οὐκ ἔπρεπεν ἐλλείπειν ποτὲ, ἢ Υιόν
Πατρί, ἢ Πνεῦμα Υἱῷ. Καὶ μίαν μὲν δόξαν Πατοὺς γινώσκομεν, τὴν ὁμοτιμίαν τοῦ Μονογε
νοῦς, μίαν δὲ Υἱοῦ, τὴν τοῦ Πνεύματος. Καὶ οὐκ
ἀνέχεται Πατὴρ Υἱὸν ζημιούμενος, οὐδὲ Υἱὸς τὸ
Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Καὶ πῶς κατὰ τὸν μέγαν Βασί
λειον· ὡς ὁ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα ἔχει, οὕτως
τὸ Πνεῦμα πρὸς τὸν Υἱόν; καὶ κατὰ τὸν τὰ θεῖα
πολύν ᾿Αθανάσιον, Τὴν αὐτὴν ἑνότητα ἔχει τὸ
Πνεῦμα τὸ ἅγιον πρὸς τὸν Υἱόν, ἣν ὁ Υἱὸς ἔχει
πρὸς τὸν Πατέρα;
ιε'. Τί δὲ καὶ τὸ ἀπεῖργον λέγεσθαί πη καὶ τὰ ἀντίστροφα; πάντως οὐθέν· ἀλλὰ τοῦ Υἱοῦ γεννωμέ
νου παρὰ τοῦ Πατρός, τοῦ δὲ Πνεύματος ἐκπορευομένου δι' Υἱοῦ παρ' αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς, πᾶν ἄτοπον,
πᾶν ἀδύνατον ἀπελήλαται. Δείκνυται γὰρ ἀρχὴ καὶ
μέσον καὶ τέλος ὁ Θεὸς, δι' ἑαυτοῦ καὶ τῶν ἐξ αὐτ
τοῦ, καὶ ἀναγκαίως ή θεότης Τριάς. Εν γὰρ μέσον
οἶδεν ὁ λόγος· πλειόνων δ' ὑποτιθεμένων, οὐδὲν τὸ
μέσον ὄντως ἐστί. Διὰ τοῦτο μονὰς εἰς δυάδα κι
νηθεῖσα μέχρι Τριάδος ἔστη. Οὕτως οὖν καὶ ἡ
ἀρχὴ κυρίως ἀρχὴ, καὶ τὰ ἐκ τῆς ἀρχῆς, ἔν τε τῇ
Εν
ἀρχῇ καὶ ἐν ἀλλήλοις, ἄκραν καὶ τὴν ἔνωσιν, ἄκραν
καὶ τὴν συμφυΐαν αὐλοῦντα καὶ πρὸς ἄλληλα, καὶ
πρὸς τὴν ἀρχὴν, ἐν κράτος αδιαίρετον παριστώντα,
καὶ ἄπειρον. "Οπου γὰρ τὸ μέσον ὄντως μέσον, ἐκεῖ
καὶ τὸ ἓν, καὶ ὅπου ἔνωσις, κατὰ τὴν μετοχὴν γίνε
ται τοῦ ἑνός. Κατὰ τοσοῦτον γὰρ ἐνοῦνται τὰ ἡνωμένα, καθόσον μετέχει τοῦ ὄντως ἑνός. Τοῦτο καὶ οἱ
θύραθεν ἀμυδρῶς ἐφαντάσθησαν. Οθεν καὶ τὰ τρία
πάντα, καὶ τὸ τρὶς πάντη, κατὰ τὴν ἄκραν ἀλλη
λουχίαν ἐφιλοσόφησαν. Εντεῦθεν ἄπειρον ὑπειλη
φέναι τινὲς τὸ πᾶν ἐπλανήθησαν, μὴ διακρίναντες
15. Quid porro impediet aliquando elfari, quæ
ex altera parte respondent? penitus nihil. Sed si
Filius generatur a Patre, Spiritus per Filium ab
eodem Patre procedit, omne absurdum, atque improbabile longe fit: nanque ostenditur Deus principium, et medium, et finis, per seipsum, et per
ea quæ ex ipso sunt; et necessario Deitas Trinitas.
Unum etenim medium ratio novit, quod si ¡plura
supponantur, medium omnino nullum erit: Propterea unitas in dyadem mota in Triadem stetit,
Sic itaque et principium proprie principium; eἰ
que ex principio, et in principio erunt, in seipsis
summam unionem, suminamique consociationem
sibi et inter se vindicantia, et ad principium unam
vim indivisam præseferentia atque infinitam. Ubi
enim medium vere medium est, ibi et unum, et
ubi unio est, ea secundum unius participationem
gignitur: in tantum namque, quæ unita sunt,
uniuntur, in quantum vere unius participant. Iloc
et externi subobscure imaginati sunt. Unde et
tria omnia, et ter ubique secundum summam ac
mutuam cohærentiam philosophantur. Hinc infinitum nonnulli hoc universum asseverantes, aber- οὐσίαν κτίσεως καὶ θεότητος, μηδὲ συνιδόντες τί τὸ
rarunt a veritate, cum nullum discernerent inter
creaturam et Deitatem discrimen, neque caperent
quid sit id quod natura, et quid quod participatione est, et quantum quod productum est, a productrice causa et principio differat. Demonstratum
est itaque, etsi succincte, abunde nihilominus ei
qui veritatem djiudicare novit, nulla alia ratione
Spiritum sanctum ex Patre procedere nisi per Filium, quemadmodum eodem Spiritu afſlati tradiderunt.
φύσει, καὶ τί τὸ μεθέξει, καὶ πόσον τὸ παρηγμένον
τῆς παρακτικῆς αἰτίας καὶ ἀρχῆς ἀπολείπεται. Δέ
δεικται λοιπὸν, εἰ καὶ διὰ βραχέων, ἀλλ᾽ οὖν ἱκανῶς
τῷ γε κρίνειν ἐπισταμένῳ τὸ ἀληθὲς, ὡς οὐκ ἄλλως
πέφυκεν ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ Πατρὸ; εἰ μὴ δι' Υἱοῦ, καθὼς ἐθεολόγησαν οἱ τοῦ Πνεύ
ματος.
Sermon to the Monks of the Monastery Founded by Him, from Dositheus' Tome of LoveSermo ad monachos monasterii ab ipso exstructi, ex Dosithei Τομω αγαπης
col. 585–586page 30 of 548
PG 142:585ΠΑΣ, ΤΟΥ ΣΟΦΩΤΑΤΟΥ ΜΟΝΑΧΟΥ ΝΙΚΗΦΟΡΟΥ ΤΟΥ ΒΛΕΜΜΙΔΟΥ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΜΟΝΑΧΟΥΣ ΤΟΥ ΑΝΕΓΕΡΘΕΝΤΟΣ ΠΑΡ' ΑΥΤΟΥ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΥ ΕΚ ΤΟΥ ΤΡΙΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΠΕΡΙ ΠΙΣΤΕΩΣ ΛΟΓΟΣ. Τοῖς ὁσίοις τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ τοῦ ὄντος, καὶ ἐκλεκτοῖς φοιτηταῖς ὁ κατ' εὐδοκίαν αὐτοῦ καὶ χρη στότητα κτήτωρ τοῦ καθ᾽ ἱεροῦ φροντιστηρίου, Νι κηφόρος ἐν μονάζουσιν ἱερεὺς γηραιὸς ἀσθενὴς, τῶν τῆς ὑμῶν ὁσιότητος εὐχῶν ἐπιδεὴς, τὴν παροῦσαν ὑμῶν ὑπόμνησιν ἐξ ἀγάπης ὑπαγορεύω, πάσης αὐτὴν ὑποτυπώσεως ἑτέρας προεκτιθέμενος. Ἐπειδὴ γὰρ πρώτιστον τῷ Χριστιανῷ καὶ πάν των ἀναγκαιότατον εἰδέναι τὴν εὐσέβειαν, καὶ ταύτην ἀσπάζεσθαι καὶ ταύτῃ συζῇν, καὶ ζωῆς τῆς παρούσης συνεκδημείν, ἄξιόν ἐστι πιστεύειν καὶ ὁμολογεῖν καὶ κηρύττειν ἡμᾶς, ὅτι Θεὸς εἷς ἐστιν, ήγουν οὐσία μία θεότητος, ἀκατάληπτος καὶ ἀπρόσιτος, ἐν τρισὶ τελείαις ταῖς ὑποστάσεσι τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι. "Ακτιστος ὁ Πατήρ, ἄκτιστος ὁ Υἱός, ἄκτιστον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ὁ Πατήρ ἀγέννητος, ὁ Υἱὸς οὐκ ἀγέννητος· ἐγέννησε γὰρ τὸν Υἱὸν ὁ Πατὴρ πρὸ πάντων τῶν αἰώνων θεοπρεπῶς· τὸ
SERMO AD MONACHOS SUOS.
MONITUM
Opusculum subsequens edidit Dositheus, Hierosolymitanus patriarcha schismaticus, in TOMQ AÑAΠΑΣ, Iassiæ 1698, qui totus scriptis heterodoxorum placitis faventibus conflatus est. Certe doctrina de
processione Spiritus sanett in hoc sermone tradita cum ea quam Blemmides in opusculis superioribus
propugnavit conciliari omnino non potest. Sub eodem titulo sermonem istum exstare ait Bandinius
(u, 399) Florentiæ in biblioth. Mediceo-Laurent., cod. 16, plut. 87, n. 17.
ΤΟΥ ΣΟΦΩΤΑΤΟΥ ΜΟΝΑΧΟΥ
ΝΙΚΗΦΟΡΟΥ ΤΟΥ ΒΛΕΜΜΙΔΟΥ
ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΜΟΝΑΧΟΥΣ
ΤΟΥ ΑΝΕΓΕΡΘΕΝΤΟΣ ΠΑΡ' ΑΥΤΟΥ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΥ
ΕΚ ΤΟΥ ΤΡΙΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΠΕΡΙ ΠΙΣΤΕΩΣ
ΛΟΓΟΣ.
SAPIENTISSIMI MONACHI
AD MONACHOS MONASTERII AB IPSO EXSTRUCTI
EX TERTIO IPSIUS LIBRO DE FIDE
SERMO.
Τοῖς ὁσίοις τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ τοῦ ὄντος, καὶ
ἐκλεκτοῖς φοιτηταῖς ὁ κατ' εὐδοκίαν αὐτοῦ καὶ χρηστότητα κτήτωρ τοῦ καθ᾽ ἱεροῦ φροντιστηρίου, Νι
κηφόρος ἐν μονάζουσιν ἱερεὺς γηραιὸς ἀσθενὴς, τῶν
τῆς ὑμῶν ὁσιότητος εὐχῶν ἐπιδεὴς, τὴν παροῦσαν
ὑμῶν ὑπόμνησιν ἐξ ἀγάπης ὑπαγορεύω, πάσης
αὐτὴν ὑποτυπώσεως ἑτέρας προεκτιθέμενος.
Ἐπειδὴ γὰρ πρώτιστον τῷ Χριστιανῷ καὶ πάν
των ἀναγκαιότατον εἰδέναι τὴν εὐσέβειαν, καὶ ταύτην
ἀσπάζεσθαι καὶ ταύτῃ συζῇν, καὶ ζωῆς τῆς παρούσης συνεκδημείν, ἄξιόν ἐστι πιστεύειν καὶ ὁμολογεῖν καὶ κηρύττειν ἡμᾶς, ὅτι Θεὸς εἷς ἐστιν, ήγουν
οὐσία μία θεότητος, ἀκατάληπτος καὶ ἀπρόσιτος, ἐν
τρισὶ τελείαις ταῖς ὑποστάσεσι τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ
καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι. "Ακτιστος ὁ Πατήρ, ἄκτιστος
ὁ Υἱός, ἄκτιστον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ὁ Πατήρ
ἀγέννητος, ὁ Υἱὸς οὐκ ἀγέννητος· ἐγέννησε γὰρ τὸν
Υἱὸν ὁ Πατὴρ πρὸ πάντων τῶν αἰώνων θεοπρεπῶς· τὸ
PATHOL. GR.. CXLII.
Sanctis Heri Christi viventis, et electis discipulis,
qui secundum ejus placitum et bonitatem dominus sum sacrati monasterii, Nicephorus inter
monachos sacerdos, senex, debilis, sanctitatis vestra precum indigens, præsentem vestri meninriam ex charitate suggero, eam præ omni demonstratione exponens.
Cum revera primum est Christiano homini et
ante omnia maxime necessarium, pietatem noscere,
amplecti, cum ea conversari et praesenti vita peregrinari, dignum est credamus et confteamur et
prædicemus quoniam unus est Deus, hoc est, unica
substantia divinitatis, incomprehensibilis, inaccessibilis, in tribus perfeciis personis, Patre, Filio et
sancto Spiritu. Increatus Pater, increatus Filius, increatus Spiritus sanctns.(Ingenitus Pater; non ingenitus Filius, genuit enim Filium Pater ante omnia sæcula divinitus; nec genitus nec ingenitus Spiritus
col. 587–588page 31 of 548
PG 142:587Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐ γεννητόν, οὐκ ἀγέννητον, ἀλλ' ἐκπορευόμενον οὐσιωδῶς παρὰ τοῦ Πατρός. Ο Πα τὴρ ἦν ἀεὶ, καὶ ὁ Υἱὸς ἦν ἀεὶ, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἦν ἀεί. Καὶ ὥσπερ οὐκ ἔστιν ἐννοῆσα! ποτε τὸν ἥλιον ἄνευ τοῦ οἰκείου φωτός, οὕτως οὐδὲ τὸν Πατέρα δύναται τις ὅλως φαντασθῆναι χωρίς τοῦ Υἱοῦ. Πατὴρ γὰρ ἦν ὁ Πατὴρ ἀεί. Δῆλον οὖν ὅτι καὶ Υἱὸν εἶχεν ἀεί· διὸ κατὰ τὴν χρονικὴν ἀρχὴν, ὥστ περ ὁ Πατὴρ ἀναρχος, οὕτω καὶ ὁ Τις ἄναρχος ἀεὶ γὰρ ἦν ὁ Υἱὸς, καὶ ἀεὶ Υἱός, τὸ γὰρ θεῖον τρο πὴν οὐ προσίεται. Κατὰ δὲ τὴν φυσικὴν ἀρχὴν, εἴτ τουν τὸ αἴτιον, οὐκ ἄναρχος ὁ Υἱός, ἀρχὴ γάρ ἐστι αὐτοῦ ὁ Πατήρ, οὐσιώδης, οὐ δημιουργική. Μόνος τοίνυν κατὰ τὴν φυσικὴν ἀρχὴν ἄναρχο; ὁ Πατήρ μὴ ἔχων τινὰ αἴτιον ἑαυτοῦ. Διά τοι τοῦτο καὶ ὁ Κύριος τὸν αὐτοῦ Πατέρα τιμῶν ἔλεγεν· Ο Πατήρ μου μείζων μου ἐστι. Μείζων ὡς ἄναρχος, ὡς ἀναίτιος, ὡς ἀρχὴ φυσικὴ, καὶ κατ᾽ οὐσίαν αἴτιος τοῦ Υἱοῦ. Ωσπερ δ᾽ αὖ ὁ ἥλιος φυσικῶς καὶ ἄνευ τινὸς πάθους, ἢ βραδύτητος εκπέμψας τὸ φῶς, οὐκ ἀποτέτμηται· τοῦ φωτός, ἔστι γὰρ τὸ φῶς καὶ ἐξ αὐτ τοῦ καὶ ἐν αὐτῷ· παραπλησίως ὁ Πατὴρ οὐσιωδῶς καὶ ἀπαθῶς καὶ ἀχρόνως γεννήσας τὸν Υΐν, οὐδ᾽ ὁπωσοῦν διέστη τοῦ Υἱοῦ. Εστι γὰρ ὁ Υἱ; καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἀεὶ, καὶ ἐν τῷ Πατρὶ ἀεί. Καὶ ὁ Πατήρ ἐν αὐτῷ ἀεί· καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πα τρὸς ἀεὶ ἐκπορεύεται, καὶ ἐν τῷ Πατρὶ καὶ ἐν τῷ Υἱῷ ἐστιν ἀεὶ, καὶ ὁ Πατήρ καὶ ὁ Υἱὸς ἐν τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ ἀε!. Μονά; οὖν καὶ κατὰ τοῦτο καθέστηκεν ἡ ἁγία Τριάς. Καὶ κατὰ πάντα δὲ, πλὴν τῶν ἰδιοτήτων ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἔν εἰσι. Θεὸς τέλειος ὁ Πατήρ, Θεὸς τέλειος ὁ Υἱὸς, Θεὸς τέλειος τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Αλλ' εἷς Θεός, οὐ τρεῖς θεοί. Τοὺς μὲν γὰρ τρεῖς ἀνθρώπους, ἀλλὰ δὴ καὶ τοὺς δύο, οὐκ ἔστινεἰπεῖν ἄνθρωπον ἕνα, κἂν φύσεως ὦσιν ἄνθρωποι πάντες μιᾶς. Απ' ἀλλήλων γὰρ διακέκριται πραγ ματικῶς, καὶ ἕκαστος αὐτῶν ἰδίαν έχει περιγραφὴν τοπικὴν, ἀλλὰ καὶ χρόνῳ καὶ βουλήσει, καὶ δυνά μει, καὶ δόξῃ, καὶ πολλοῖς ἄλλοις ἕτερος ετέ ρου διείργεται. Παραπλήσιόν τι κἀπὶ τῶν ἀγγέ λων υποληπτέον. Κακείνων γὰρ ἕκαστος ἰδίῳ τόπῳ νοερῶς περιγράφεται, διότι πάντες περιγραπτοί, καὶ βαθμὸς ἄλλος ἄλλῳ κεκλήρωται, καὶ ἄλλο; ἄλλην έλλαμψιν δέχεται. Καὶ ὁ μὲν πρότερον, ὁ δ᾽ ὕστε ρον· καὶ ὁ μὲν ἀμέσως, ὁ δ᾽ οὐκ ἀμέσως, ἀλλ᾽ ἢ δι' ἑνὸς, ἢ διὰ πλειόνων τῶν μεταξύ. Καὶ ἄλλος ἀλλαχοῦ ἀποστέλλεται, καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν πολλά έστε τὰ ἐξ ἀλλήλων αὐτοὺς διατέμνοντα. Μόνα δὲ τὰ τρία πρόσωπα τῆς ὑπερτάτου θεότητος οὔτε τόπος ἀπ᾽ ἀλλήλων διίστησιν, ὅτι ἀπερίγραπτα, καὶ ὅτι πάντη τε καὶ πάντως ἐν ἀλλήλοις περικεχωρήκασιν άτερ συγχύσεως· οὔτε χρόνος. Προαιώνια γὰρ ὁμοῦ τὰ τρία καὶ ὑπέρχρονα, καὶ οὐ τὸ μὲν πρότερον, τὸ δὲ μετ' αὐτό, ἀλλὰ καὶ μία τοῖς τρισὶ βούλησίς τε καὶ θέλησις, μία δύναμις πανσθενής, ενέργεια μία παντουργικὴ, μία κυριότης παντοκρατής, δόξα, λαμπρό
sanctus, sed procedens substant.liter a Patre. Sem- Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐ γεννητόν, οὐκ ἀγέννητον, ἀλλ'
per erat Pater, et semper erat Filius, et semper erat
Spiritus sanctus. Et quemadmodum concipere non
datur unquam solen absque suo lumine, ita nec Patrem omnino quis concipere potest absque Filio;
Pater enim semper erat Pater, manifestum igitur
quod semper haberet Filium. Idcirco quoad initium
in tempore, ut Pater principio caret, ita et Filius
principio caret; semper enim erat Filius, et semper
Filius; divinum enim nescit mutationem. Quoad
autem principium naturale seu causale, principio
non caret Filius, principium enim ejus est. Pater,
substantiale,non creans. Solus igitur, quoad principium naturale, principio caret Pater, nullam ulpote habens causam sui, propter quod sane et Do-
- minus Patrem suum glorificans dicebat: Pater meus
major me est; major ut principio carens, ut causa
carens, ut principium naturale et causa substantialis Filii. Εt rursus, quemadmodum sol naturaliter et absque ulla affectione vel segnitie emitttit
lucem, nec separatur a luce: lux eniin et ex ipso
et in ipso est; simili fere modo Pater substantialiter absque passione, extraque tempus gignit Filium,
nec ullo modo separatur a Filio; est enim Filius et ex
Patre semper et in Patre semper, et Pater in eo semper: Et Spiritus sanctus ex Patre procedit semper, et
in Patre Filioque semper est. Μonas igitur et secundum ¡Hud constituitur sancta Trinitas, et secundum
omnia quidem, sepositis proprietatibus, Pater et
Filius et Spiritus sanctus unum sunt. Perfectus
Deus est Pater; perfectus Deus Filius; perfectus
* Deus Spiritus sanctus; sed unus Deus, non tres
- dii. Tres autem homines, vel etiam et duo, unum
hominem dicere non licet, etsi unius sint naturæ
omnes homines, ab invicem enimn in re distinguuntur, et unusquisque, inter eos, propriam habet
formam in spatio; sed etiam et tempore, et voluntate, et potentia, et gloria, et multis aliis alter ab
altero differt. Aliquid simile et de angelis susci-
· piendum est; horum enim quisque suo loco spiri-
⚫tualiter circumscribitur; quia omnes finiti, et alius
alii obtingit gradus, et alins alium splendorem
accipit; et alius quidem prius, alius vero posterius;
alius immediate, alius non immediate, sed sive
per uuum sive per plures interpositos. Εt alius alio
niditur; et, in summa, nulla sunt quæ eos ab
invicem discriminent. Solas autem tres personas
-summæ divinitatis nec locus ab invicem separat,
-quia non finitæ, et quia ubique et omnino in invicem
circumincedunt absque confusione; nec tempus,
-ante enim sæcula pariter sunt hæ tres personæ, et
.extra tempus; nec alia quidem prior, alia vero
posterior. Sed etiam et una tribus est deliberatio
et voluntas, una potentia omnipotens, una operatio operans omnia, una dominatio omnibus domisans; gloria, splendor, supergloriosa, superlucentia
eadem tribus; ejusdemque substantia, et honoris,
Joan. xiv,
–
ἐκπορευόμενον οὐσιωδῶς παρὰ τοῦ Πατρός. Ο Πατὴρ ἦν ἀεὶ, καὶ ὁ Υἱὸς ἦν ἀεὶ, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ
ἅγιον ἦν ἀεί. Καὶ ὥσπερ οὐκ ἔστιν ἐννοῆσα! ποτε
τὸν ἥλιον ἄνευ τοῦ οἰκείου φωτός, οὕτως οὐδὲ τὸν
Πατέρα δύναται τις ὅλως φαντασθῆναι χωρίς τοῦ
Υἱοῦ. Πατὴρ γὰρ ἦν ὁ Πατὴρ ἀεί. Δῆλον οὖν ὅτι καὶ
Υἱὸν εἶχεν ἀεί· διὸ κατὰ τὴν χρονικὴν ἀρχὴν, ὥστ
περ ὁ Πατὴρ ἀναρχος, οὕτω καὶ ὁ Τις ἄναρχος·
ἀεὶ γὰρ ἦν ὁ Υἱὸς, καὶ ἀεὶ Υἱός, τὸ γὰρ θεῖον τρο
πὴν οὐ προσίεται. Κατὰ δὲ τὴν φυσικὴν ἀρχὴν, εἴτ
τουν τὸ αἴτιον, οὐκ ἄναρχος ὁ Υἱός, ἀρχὴ γάρ ἐστι
· αὐτοῦ ὁ Πατήρ, οὐσιώδης, οὐ δημιουργική. Μόνος
τοίνυν κατὰ τὴν φυσικὴν ἀρχὴν ἄναρχο; ὁ Πατήρ
μὴ ἔχων τινὰ αἴτιον ἑαυτοῦ. Διά τοι τοῦτο καὶ ὁ
Κύριος τὸν αὐτοῦ Πατέρα τιμῶν ἔλεγεν· Ο Πατήρ
μου μείζων μου ἐστι. Μείζων ὡς ἄναρχος, ὡς
ἀναίτιος, ὡς ἀρχὴ φυσικὴ, καὶ κατ᾽ οὐσίαν αἴτιος
τοῦ Υἱοῦ. Ωσπερ δ᾽ αὖ ὁ ἥλιος φυσικῶς καὶ ἄνευ
τινὸς πάθους, ἢ βραδύτητος εκπέμψας τὸ φῶς, οὐκ
ἀποτέτμηται· τοῦ φωτός, ἔστι γὰρ τὸ φῶς καὶ ἐξ αὐτ
τοῦ καὶ ἐν αὐτῷ· παραπλησίως ὁ Πατὴρ οὐσιωδῶς
καὶ ἀπαθῶς καὶ ἀχρόνως γεννήσας τὸν Υΐν, οὐδ᾽
ὁπωσοῦν διέστη τοῦ Υἱοῦ. Εστι γὰρ ὁ Υἱ; καὶ ἐκ
τοῦ Πατρὸς ἀεὶ, καὶ ἐν τῷ Πατρὶ ἀεί. Καὶ ὁ Πατήρ
ἐν αὐτῷ ἀεί· καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πα
τρὸς ἀεὶ ἐκπορεύεται, καὶ ἐν τῷ Πατρὶ καὶ ἐν τῷ
Υἱῷ ἐστιν ἀεὶ, καὶ ὁ Πατήρ καὶ ὁ Υἱὸς ἐν τῷ
Πνεύματι τῷ ἁγίῳ ἀε!. Μονά; οὖν καὶ κατὰ
τοῦτο καθέστηκεν ἡ ἁγία Τριάς. Καὶ κατὰ πάντα
δὲ, πλὴν τῶν ἰδιοτήτων ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς καὶ
τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἔν εἰσι. Θεὸς τέλειος ὁ Πατήρ,
Θεὸς τέλειος ὁ Υἱὸς, Θεὸς τέλειος τὸ Πνεῦμα τὸ
ἅγιον. Αλλ' εἷς Θεός, οὐ τρεῖς θεοί. Τοὺς μὲν γὰρ
τρεῖς ἀνθρώπους, ἀλλὰ δὴ καὶ τοὺς δύο, οὐκ ἔστιν
εἰπεῖν ἄνθρωπον ἕνα, κἂν φύσεως ὦσιν ἄνθρωποι
πάντες μιᾶς. Απ' ἀλλήλων γὰρ διακέκριται πραγματικῶς, καὶ ἕκαστος αὐτῶν ἰδίαν έχει περιγραφὴν
τοπικὴν, ἀλλὰ καὶ χρόνῳ καὶ βουλήσει, καὶ δυνάμει, καὶ δόξῃ, καὶ πολλοῖς ἄλλοις ἕτερος ετέ
ρου διείργεται. Παραπλήσιόν τι κἀπὶ τῶν ἀγγέ
λων υποληπτέον. Κακείνων γὰρ ἕκαστος ἰδίῳ τόπῳ
νοερῶς περιγράφεται, διότι πάντες περιγραπτοί,
καὶ βαθμὸς ἄλλος ἄλλῳ κεκλήρωται, καὶ ἄλλο; ἄλλην
έλλαμψιν δέχεται. Καὶ ὁ μὲν πρότερον, ὁ δ᾽ ὕστε
ρον· καὶ ὁ μὲν ἀμέσως, ὁ δ᾽ οὐκ ἀμέσως, ἀλλ᾽ ἢ
δι' ἑνὸς, ἢ διὰ πλειόνων τῶν μεταξύ. Καὶ ἄλλος
ἀλλαχοῦ ἀποστέλλεται, καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν πολλά έστε
τὰ ἐξ ἀλλήλων αὐτοὺς διατέμνοντα. Μόνα δὲ τὰ τρία
πρόσωπα τῆς ὑπερτάτου θεότητος οὔτε τόπος ἀπ᾽
ἀλλήλων διίστησιν, ὅτι ἀπερίγραπτα, καὶ ὅτι πάντη
τε καὶ πάντως ἐν ἀλλήλοις περικεχωρήκασιν άτερ
συγχύσεως· οὔτε χρόνος. Προαιώνια γὰρ ὁμοῦ τὰ
τρία καὶ ὑπέρχρονα, καὶ οὐ τὸ μὲν πρότερον, τὸ δὲ
μετ' αὐτό, ἀλλὰ καὶ μία τοῖς τρισὶ βούλησίς τε καὶ
θέλησις, μία δύναμις πανσθενής, ενέργεια μία παν
τουργική, μία κυριότης παντοκρατής, δόξα, λαμπρό
col. 589–590page 32 of 548
PG 142:589της, ὑπέρδοξος, υπέρλαμπρος, ἡ αὐτὴ τοῖς τρισίν. Ομοουσίως τε τοῖς αὐτοῖς καὶ ὁμοτίμως τὸ ὑπερούσ σιον. Οὕτω τοι τὰ τρία ἐν ἀραρότως εἰσὶν ἀσύγχυτα ταῖς ὑποστατικαῖς ἰδιότησι, καὶ ὄντα καὶ πιστευόμενα. Ιδιότης δὲ καὶ ἰδίωμα καὶ ἴδιον λέγεται τὸ μιᾶς ἑκάστης χαρακτηριστικὸν ὑποστάσεως γνώρισμα, διὰ τὸ ἰδικῶς ἐκείνῳ μόνῳ προσεῖναι, τῷ οὗ ἐστιν ἴδιον, οὐ μὴν καὶ ἄλλῳ τινί. Τὸ γὰρ καὶ ἄλλῳ τινὶ προσὶν, τοῦτο κοινὸν καὶ οὐκ ἴδιον. Οἷον ἴδιον τοῦ Πατρὶς τὸ ἀγέννητον, τοῦτο ἰδικῶς μόνῳ πρόσεστι τῷ Πατρί. Μόνος γὰρ ὁ Πατὴρ ἀγέννητος, ἐπεὶ καὶ μόνος Πατήρ. Ιδιον τοῦ Υἱοῦ τὸ γεννητόν. Ιδιον τοῦ ἁγίου Πνεύματος τὸ ἐκπορεύεσθαι παρὰ τοῦ Πατρός. Οὔτε δὲ τὸ Πνεῦμα γεννᾶται τὸ ἅγιον, οὔτε ὁ Υἱὸς ἐκπορεύεται. Τὸ μέντοι ἄκτιστον καὶ ἀπερίγραπτον καὶ ὑπερούσιον καὶ τὰ τοιαῦτα͵ κοινὰ Πα τρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος· διὰ τοῦτο καὶ τῆς θείας φύσεως ιδιώματα λέγονται· τῆς θείας μὲν φύσεως ὅτι φυσικὰ καὶ οὐχ ὑποστατικά ταῖς τρισὶν ὁμοτίμως προσόντα τῆς θεότητος ὑποστάσεσιν· ἰδιώματα δὲ, ὡς ἄλλῃ πάσῃ φύσει πλὴν μόνης τῆς θείας οὐσίας πάμπαν ἀμέθεκτα, μήτ' ἀνθρώποις, μήτ' ἀγγέλοις ὅλως ἐνθεωρούμενα. Καλεῖται δὲ καὶ ἡ οὐσία καὶ φύσις καὶ μορφή κοινῶς, ἡ τῶν ἰδικῶς ὄντων περιοχική ουσία, ὡς οὖσα ἀεί· φύσις δὲ, ὡς φύουσα τὰς ὑποστάσεις μορφὴ δὲ, ὡς ὅλων τῶν μορφωμάτων τῶν ὑπ' αὐτὴν ἤτοι τῶν χαρακτήρων συλληπτική. Τὰ δὲ περιεχόμενα λέγονται καὶ ἄτομα καὶ ὑποστάσεις, καὶ πρόσ ωπα. Καὶ ἄτομα μὲν διὰ τὸ μηδὲν αὐτῶν τομὴν ἤτοι διαίρεσιν ἐπιδέχεσθαι· τῆς γὰρ ἀνθρωπίνης οὐσίας, ταυτὸν δ᾽ εἰπεῖν ἀνθρωπότητος, εἰς τοὺς κατ' αἴσθησιν ἀνθρώπους διαιρουμένης, οὐδεὶς αὐο τῶν εἰ; ἄλλους ἀνθρώπους τέμνεσθαι δύναται, ζῶα λογικὰ καὶ θνητά, νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικὰ καὶ κατὰ τοῦτον τὸν λόγον οἱ ἐπὶ μέρους ἅπαντες, άτομα Ὑποστάσεις δὲ ὡς ὑπὸ τὴν φύσιν ἑστῶτα καὶ μέσ νοντα καθόλου ταύτης οὔσης καὶ θεωρουμένης έν νοηματικῶς, τῶν δὲ μερικῶν ὄντων, καὶ τὸ εἶναι ἐχόντων πραγματικῶς. Πρόσωπα δὲ, διότι ἔκαστον αὐτῶν οἰκεῖον ἔχει χαρακτῆρα τοῖς λοιποῖς ἀκοινώνητοι. Τοιγαροῦν ἐπὶ τῆς θεότητος μίαν οὐσίαν, φύσιν μίαν, καὶ μίαν μορφὴν δογματίζομεν. "Ατομα δὲ τρία, τρεῖς ὑποστάσεις, τρία πρόσωπα χαρακτῆρσι καταλλήλοις, εἴτουν ἰδιώμασι, γνωριζόμενα. Χαρακτὴρ δὲ λέγεται τῆς πατρικῆς ὑποστάσεως ὁ Υΐς, οὐχ ὅτι αὐτός ἐστι τὸ ἴδιον τοῦ Πατρός, τίς γὰρ ἂν τοῦτο ὑπονοήσεις λόγου μετεσχηκώς; ἀλλ' ὅτι καθό πατὴρ ὁ Πατὴρ ἐκ τοῦ ἔχειν Υἱὸν χαρακτηρίζεται καὶ γνωρίζεται, καὶ ὅτι πάντα τὰ τοῦ Πα τρὸς ἔχων ὁ Υἱὸς ἐν ἑαυτῷ μένων Υἱός δείκνυσι τὸν ἐξ οὗ, καθάπερ εἰκὼν αὐτοῦ φυσικὴ καὶ ἀπαράλλακτος· διὸ καί φησιν· 'Ο εωρακώς ἐμὲ ἑώρακε τὸν Πατέρα. Νοῦς δὲ ὧν ὁ ἄναρχος φύσει Θεός όμοφυούς ὑπάρχει Λόγου πηγαστικό; Πατὴρ δὲ ὤν, γεννητικός ἐστιν ὁμοουσίου Υἱοῦ· διὰ τοῦτο καὶ τοῦ Θεοῦ Λόγος nΟΙ
SERMO AD MONACHOS SUOS..
unum apte sunt inconfusæ, personalibus proprietalibus, et sunt et creduntur.
της, ὑπέρδοξος, υπέρλαμπρος, ἡ αὐτὴ τοῖς τρισίν. iisdem est supersubstantiale. Sic sane tres person
Ομοουσίως τε τοῖς αὐτοῖς καὶ ὁμοτίμως τὸ ὑπερούσ
σιον. Οὕτω τοι τὰ τρία ἐν ἀραρότως εἰσὶν ἀσύγχυτα
ταῖς ὑποστατικαῖς ἰδιότησι, καὶ ὄντα καὶ πιστευόμενα.
Ιδιότης δὲ καὶ ἰδίωμα καὶ ἴδιον λέγεται τὸ μιᾶς
ἑκάστης χαρακτηριστικὸν ὑποστάσεως γνώρισμα,
διὰ τὸ ἰδικῶς ἐκείνῳ μόνῳ προσεῖναι, τῷ οὗ ἐστιν
ἴδιον, οὐ μὴν καὶ ἄλλῳ τινί. Τὸ γὰρ καὶ ἄλλῳ τινὶ
προσὶν, τοῦτο κοινὸν καὶ οὐκ ἴδιον. Οἷον ἴδιον τοῦ
Πατρὶς τὸ ἀγέννητον, τοῦτο ἰδικῶς μόνῳ πρόσεστι
τῷ Πατρί. Μόνος γὰρ ὁ Πατὴρ ἀγέννητος, ἐπεὶ καὶ
μόνος Πατήρ. Ιδιον τοῦ Υἱοῦ τὸ γεννητόν. Ιδιον
τοῦ ἁγίου Πνεύματος τὸ ἐκπορεύεσθαι παρὰ τοῦ
Πατρός. Οὔτε δὲ τὸ Πνεῦμα γεννᾶται τὸ ἅγιον, οὔτε
ὁ Υἱὸς ἐκπορεύεται. Τὸ μέντοι ἄκτιστον καὶ ἀπερίγραπτον καὶ ὑπερούσιον καὶ τὰ τοιαῦτα͵ κοινὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος· διὰ τοῦτο καὶ
τῆς θείας φύσεως ιδιώματα λέγονται· τῆς θείας
μὲν φύσεως ὅτι φυσικὰ καὶ οὐχ ὑποστατικά ταῖς
τρισὶν ὁμοτίμως προσόντα τῆς θεότητος ὑποστάσε
σιν· ἰδιώματα δὲ, ὡς ἄλλῃ πάσῃ φύσει πλὴν μόνης
τῆς θείας οὐσίας πάμπαν ἀμέθεκτα, μήτ' ἀνθρώποις,
μήτ' ἀγγέλοις ὅλως ἐνθεωρούμενα.
Proprietas vero et idioma et proprium dicitur
uniuscujusque persona signum peculiare, propterea
quod huic tantum conveniat proprie, cujus est
proprium, nec tamen alii cuipiam. Quod enim alii
cuipiam convenit, id commune est et non proprium.
Ut Palris proprium est esse ingenitum, quod proprie Patri solum convenit, solus enim Pater est
ingenitus, quia el solus Pater, Filii proprium est
esse genitum; et Spiritus sancti, procedere a Patre:
nec enim gignitur Spiritus sanctus, nec Filius
procedit. Attamen creates non esse nec fnitos, sed
esse supersubstantiales, et alia hujusmodi communia sunt et Patri et Filio et Spiritui sancto, pro -
ptereaque dicuntur divinæ naturæ idiomata: divinæ quidem naturæ, quia naturalia et non personalia:
tribus æque convenientia Divinitatis hypostasibus,
idiomata vero utpote cuilibet alii naturæ, excepta
sola divina substantia, omnino non participanda,
nec in hominibus nec in angelis omnino inspecta.
Καλεῖται δὲ καὶ ἡ οὐσία καὶ φύσις καὶ μορφή Vocatur autem essentia (substantia) et natura
κοινῶς, ἡ τῶν ἰδικῶς ὄντων περιοχική ουσία, ὡς et forma communiter; essentia includens ea quæ
οὖσα ἀεί· φύσις δὲ, ὡς φύουσα τὰς ὑποστάσεις· sunt propria, utpote quæ est semper; natura
μορφὴ δὲ, ὡς ὅλων τῶν μορφωμάτων τῶν ὑπ' αὐτὴν vero utpote producens personas, et forma utpote
ἤτοι τῶν χαρακτήρων συλληπτική. Τὰ δὲ περιεχό omnes formas sub ipsa et signs comprehendens.
μενα λέγονται καὶ ἄτομα καὶ ὑποστάσεις, καὶ πρόσ- Quæ autem includuntur, dicuntur et individua, et
ωπα. Καὶ ἄτομα μὲν διὰ τὸ μηδὲν αὐτῶν τομὴν hypostases et persone. Individua quidem, cum
ἤτοι διαίρεσιν ἐπιδέχεσθαι· τῆς γὰρ ἀνθρωπίνης
nullum corum sectionem vel divisionem adοὐσίας, ταυτὸν δ᾽ εἰπεῖν ἀνθρωπότητος, εἰς τοὺς mittere possit. Essentia enim humana, et ut ita
κατ' αἴσθησιν ἀνθρώπους διαιρουμένης, οὐδεὶς αὐ- ο dicam, humanitate in beninibus sensibilibus diτῶν εἰ; ἄλλους ἀνθρώπους τέμνεσθαι δύναται, ζῶα – visa, nemo lorum in aliis hominibus dividli putest;
λογικὰ καὶ θνητά, νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικὰ καὶ
κατὰ τοῦτον τὸν λόγον οἱ ἐπὶ μέρους ἅπαντες, άτομα
Ὑποστάσεις δὲ ὡς ὑπὸ τὴν φύσιν ἑστῶτα καὶ μέσ
νοντα καθόλου ταύτης οὔσης καὶ θεωρουμένης έν
νοηματικῶς, τῶν δὲ μερικῶν ὄντων, καὶ τὸ εἶναι
ἐχόντων πραγματικῶς. Πρόσωπα δὲ, διότι ἔκαστον
αὐτῶν οἰκεῖον ἔχει χαρακτῆρα τοῖς λοιποῖς ἀκοινώνητοι. Τοιγαροῦν ἐπὶ τῆς θεότητος μίαν οὐσίαν,
φύσιν μίαν, καὶ μίαν μορφὴν δογματίζομεν. "Ατομα
δὲ τρία, τρεῖς ὑποστάσεις, τρία πρόσωπα χαρακτήρσι καταλλήλοις, εἴτουν ἰδιώμασι, γνωριζόμενα.
Χαρακτὴρ δὲ λέγεται τῆς πατρικῆς ὑποστάσεως ὁ
Υΐς, οὐχ ὅτι αὐτός ἐστι τὸ ἴδιον τοῦ Πατρός, τίς
γὰρ ἂν τοῦτο ὑπονοήσεις λόγου μετεσχηκώς; ἀλλ'
ὅτι καθό πατὴρ ὁ Πατὴρ ἐκ τοῦ ἔχειν Υἱὸν χαρακτη
ρίζεται καὶ γνωρίζεται, καὶ ὅτι πάντα τὰ τοῦ Πατρὸς ἔχων ὁ Υἱὸς ἐν ἑαυτῷ μένων Υἱός δείκνυσι τὸν
ἐξ οὗ, καθάπερ εἰκὼν αὐτοῦ φυσικὴ καὶ ἀπαράλλα
κτος· διὸ καί φησιν· 'Ο εωρακώς ἐμὲ ἑώρακε τὸν
Πατέρα. Νοῦς δὲ ὧν ὁ ἄναρχος φύσει Θεός όμοφυούς
ὑπάρχει Λόγου πηγαστικό; Πατὴρ δὲ ὤν, γεννητικός
ἐστιν ὁμοουσίου Υἱοῦ· διὰ τοῦτο καὶ τοῦ Θεοῦ Λόγος
• Joan. xiv, 9.
sunt animalia rationabilia et mortalia, intelligen -
tiæ et scientiæ capacia, et juxta hanc rationem
omnes singuli sunt indiviJua. Hypostases vero,
quasi sub natura stantia manentiaque hac ipsa
exsistente considerataque in specie, partibusque
exsistentibus et esse habentibus in re. Persona
autem, quia unumquodque horum proprium habet
characterem, cæteris non communem. Sic igitur de
Divinitate, unam essentiam, umain naturam, unam
formam dogmatizamus; individua tria, hypostas's
tres, personas tres quæ characteribus convenien -
tibus, id est, idiomatibus noscuntur. Character
quidem paterna lypostaseos dicitur Filius, nΟΙ
quod ipse sit proprium Patris, quis enim illud suspi
caretur mentis compos? sed quod Pater ut pater
distinguitur et noscitur ex eo quod Filiuın babet, et
quia omnia Patris habens Filius, in se maneas Filius, monstrat unde sit, tanquam imago ejus naturalis nec discrepans; idcirco et ait: Qui vidit me,
vidít Patrem ³, Spiritus cum sit ille, qui natura
absque principio est, Deus fous est verbi ejusdem
naturæ; Pater cum sit, gignit Filium ejusdem
col. 591–592page 33 of 548
PG 142:591καὶ Υἱὸς τοῦ Πατρὸς ὁ αὐτός. Οὗτος ὁ Υἱὸς καὶ Λό γος τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, δι' οὗ πᾶσαν τὴν κτίσι ὡς δι' οἰκείας σοφίας τε καὶ δυνάμεως δημιούργη σεν ὁ Πατήρ· αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ τοῦ Πατρὸς σοφία καὶ δύναμις· οὗτος δι' ἡμᾶς εὐδοκίᾳ τοῦ γεγεννη κύτος αὐτὸν ἐνηνθρώπησεν. Ἐν τῷ Πατρὶ ὢν καὶ μεθ' ἡμῶν γεγονώς, ἀπερίγραπτος γὰρ, καὶ σάρκα, ψυχήν, νοῦν, λόγον, θέλησιν, ἐνέργειαν, πάντα τὰ κατὰ φύσιν τῷ ἀνθρώπῳ προσόντα προσ είληφε, μηδ' αὐτῶν τῶν μετὰ τὴν πρώτην ἁμαρτ τίαν ἐπεισαχθέντων ἡμῖν παθῶν, ὧν οὐ καθικνεῖται μῶμος, μείνας ἀπείρατος· ἀλλὰ καὶ ταῦτα διὰ πολ τὴν συγκατάβασιν προσηκάμενος, ἵνα μετασκευάσῃ πρὸς τὸ κρεῖττον πᾶσαν τὴν ἀνθρωπότητα, καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν τέλειος γέγονεν ἄνθρωπος, οὐ κατὰ φαντασίαν, ἢ δόκησιν, ἀλλ᾽ ὄντως καὶ ἐναργῶς ὑπάρξας ἄνε θρωπος, καθ' ἡμᾶς ὁμοῦ καὶ ὑπὲρ ἡμᾶς· καθ' ἡμᾶς ὅτι συλληφθεὶς ἐν μήτρα γυναικός, ζωοπλασθεὶς ἐν αὐτῇ, κυοφορηθεὶς ἐφ᾽ ὅσον καὶ καθὼς ὁ τῆς φύσεως ἐδίδου νόμος ἐτέχθη βρεφοπρεπῶ;. Ὑπὲρ ἡμᾶς, ὅτι περ ἡ σύλληψις ἐξ ἁγίου Πνεύματος, άτερ συν δυασμοῦ, σαρκικῆς ἐκτὸς ἡδονῆς, χωρίς τινος ἐμε παθοῦς ἐννοήματος, ἡ τοῦ σώματος σύμπηξις ἐκ πανάγνων αἱμάτων παρθενικῶν, ἡ τελεσιουργία τοῦ σχήματος ἐκ πρώτης ἀρχῆς ἐξ αὐτῆς τῆς συλλήψεως· οὕτω γὰρ ἔπρεπε τῷ δίχα σπορᾶς. Ο τάχος ἄνευ ὠδίνων τὴν τῆς γειναμένης παρθενίαν οὐκ ἐλυμήνατο. Μεμένηκε γὰρ αὕτη παρθένος και μετά τόκον, ὥσπερ ἦν καὶ πρὸ τόκου καὶ πρὸ συλλήψεως, ἢ καὶ διὰ βίου παντὸς ἀειπάρθενος, ἄχραντός τε καὶ ἀκηλίδωτος. Τοιαύτην γὰρ ἔπρεπεν εἶναι τὴν τεκοῦσαν Θεόν. Καθ' ἡμᾶς ὅτι σῶμα χοϊκὸν ἀνελά σετο καὶ φθαρτὸν ἐκ τῶν τεσσάρων συντεθειμένων χυμῶν, ψυχῇ τριμερεί ζωοποιούμενον, ἐμφύτῳ θερ μῷ καὶ δυνάμεσι φυσικαῖς διοικούμενον, πείνῃ καὶ δίψῃ, καὶ τοῖς ἄλλοις ἀνεγκλήτοις τῆς φύσεως ἀσθε νήμασιν ὑποκείμενον. Ὑπὲρ ἡμᾶς, ὅτι οὐ ψιλός ἄνθρωπος ἦν, ἀλλ᾽ ἄνθρωπος ὁμοῦ καὶ Θεός· οὐ γὰρ τραπεὶς ἐκ τοῦ εἶναι Θεός, εἰς τὸ γενέσθαι ἄνθρωπος τὴν οἰκείαν ἐνανθρώπησιν ἐξετέλεσεν, ἀλλὰ μείνας Θεὸς ὅπερ ἦν, γέγονεν ἄνθρωπος ὅπερ οὐκ ἦν, οὐκ εἰς θείαν φύσιν τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν μεταβαλών, ἣν προσείληφεν, ἀλλ' ἐν τοῖς οἰκείοις ὅροις μείνασαν, θεώσας αὐτὴν διὰ τῆς ἄκρας ἑνώσεως· ὥσπερ γὰρ τῷ σιδήρῳ τὸ πῦρ ἐνούμενον ὁλικῶς ἐκπυραί μὲν αὐτὸν, τῆς δὲ τοῦ σιδήρου φύσεως οὐκ ἐξίστησι, μένει γὰρ οὗτος καὶ μετὰ τὴν ἐκπύρωσιν σίδηρος, καὶ πεπυρωμένος σίδηρος ἐστί τε καὶ λέγεται, τοιουτοτρόπως τῇ βροτείᾳ φύσει ὁ Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ καὶ Θεὸς ἑνωθεὶς, ἐθέωσε μὲν αὐτὴν, τοῦ δὲ βροτείαν εἶναι φύσιν αὐτὴν οὐκ ἐξέστησε. Μένει γὰρ αὕτη βροτεία φύσις καὶ μετὰ τὴν θέωσιν. Καὶ τεθεωμένη φύσις βροτεία καὶ λέγεται καὶ ἔστι, τε θεωμένη σὰρξ μετά ψυχῆς νοεράς, λογικής, θελη τικῆς, ἐνεργητικῆς. Ἐπεὶ δὲ νόθον ἡ ἁμαρτία καὶ παρὰ φύσιν, ἔξω. θεν γὰρ ἡμῖν ὅταν μὴ νήφωμεν ἐπεισέρχεται, ταύτην εἰκότως ὁ Θεὸς Λόγος οὐ προσελάβετο. Πάλιν ἐπεὶ τὴν προσληφθεῖσαν φύσιν ὅλην ἐθέω
essentia. Ipse Dei Verlum et Patris Filius idem καὶ Υἱὸς τοῦ Πατρὸς ὁ αὐτός. Οὗτος ὁ Υἱὸς καὶ Λό
est. flic est Filius et Verbum Dei et Patris, per
quem omnem creationem ut per propriam sapientiam potentiamque creavit Pater; ipse enim est Patris
sapientia et potentia, hic propter nos, benevolenLia genitoris semet incarnavit. In Patre exsistens,
et nobiscum factus, nam non est finitus, et carnem, animam, menten, rationen, voluntatem, vim,
omnia homini que natura conveniunt, assumpsit,
nec ipsarum, quæ post primam culpam in nos
inductæ sunt passiones, quas non attinġit exprobratio, expers mansit, sed et ista propter magnam
(indulgentiam) condescensionem admisit, ut refor
maret in melius omnem humanitatem, et ne
plura dicam, perfectus homo factus est non
secundum phantasiam aut opinionem, sed vere et
evidenter homo factus, sicut et nos, et supra uos.
Sicut et nos quia conceptus in utero mulieris, in
co formatus, gestatus quantuin et quomodo lex
naturæ juberet, more infantium est partus. Supra
nos quia conceptio ex Spiritu sancto fuit sine
copulatione, extra carnale: voluptatem, extra
(movente) cogitationem turbidam; corporis conpaginatio ex purissimis fuit virgineisque sanguinibus; perfectioque formationis operis ex primo
principio, ex ipsa conceptione; sic enim decebat quia
sine senrine; partus - absque pariendi pœnis parientis virginitatem non vitiavit; mansit enim ipsa
virgo et post partumi, sicut erat et ante partum
et ante conceptionem, quæ et per totam vitam
semper virgo fuit puraque et immaculata, talem
enim decebat esse quæ Deuin pareret. Sicut nos;
quia corpus de limo assumpsit et corruptibile ex
quatuor compositis humoribus, vivificatum anima
trina, calore inuato et naturalibus viribus habitum,
ſami et siti et alijs innocentibus vitæ infirmitatibus
subjectum. Supra nos: quia non mere homo erat,
sed heino una et Deus, non enim e Deo conversus
in hominem suam incarnationem perfecit; sed
manens Deus quod erat, factus est homo quod nou
erat; non in divinam naturam mutans humanam
quam assumpsit, sed in propriis limitibus constantem hanc deificans summa unione: quemadmodum
enim ferro ignis unitus, illud ex omni parte quidem
concalefacit nec tamen a natura ferri separat; ipsum
enim, et post calefactionem, manet ferrum ignitumque et est et dicitur; eodem modo mortali naturæ
unitus Dei Filius et Verbum et Deus, hanc quidem
deificavit nec a statu mortali separavit; manet enim
ipsa mortalis et post deificationem natura, morta -
disque est et dicitur deificata natura, deificata caro
cum anima spirituali, rationabili volenteque et
sperante.
Cum autem spurium sit et contra naturam peccatum, forinsecus (a foris) enim nobis, si quando
non. vigilemus (abstineamus), supervenit, hoc et
merito Deus Verbum non admisit, cum rursus
assumptam naturam totam deificavit, inaccessa
juste mansit deificata, et omnimodo intacta peccato.
γος τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, δι' οὗ πᾶσαν τὴν κτίσι
ὡς δι' οἰκείας σοφίας τε καὶ δυνάμεως δημιούργη·
σεν ὁ Πατήρ· αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ τοῦ Πατρὸς σοφία
καὶ δύναμις· οὗτος δι' ἡμᾶς εὐδοκίᾳ τοῦ γεγεννη
κύτος αὐτὸν ἐνηνθρώπησεν. Ἐν τῷ Πατρὶ ὢν καὶ
μεθ' ἡμῶν γεγονώς, ἀπερίγραπτος γὰρ, καὶ σάρκα,
ψυχήν, νοῦν, λόγον, θέλησιν, ἐνέργειαν, πάντα
τὰ κατὰ φύσιν τῷ ἀνθρώπῳ προσόντα προσείληφε, μηδ' αὐτῶν τῶν μετὰ τὴν πρώτην ἁμαρτ
τίαν ἐπεισαχθέντων ἡμῖν παθῶν, ὧν οὐ καθικνεῖται
μῶμος, μείνας ἀπείρατος· ἀλλὰ καὶ ταῦτα διὰ πολτὴν συγκατάβασιν προσηκάμενος, ἵνα μετασκευάσῃ
πρὸς τὸ κρεῖττον πᾶσαν τὴν ἀνθρωπότητα, καὶ ἁπλῶς
εἰπεῖν τέλειος γέγονεν ἄνθρωπος, οὐ κατὰ φαντασίαν,
ἢ δόκησιν, ἀλλ᾽ ὄντως καὶ ἐναργῶς ὑπάρξας ἄνε
θρωπος, καθ' ἡμᾶς ὁμοῦ καὶ ὑπὲρ ἡμᾶς· καθ' ἡμᾶς
ὅτι συλληφθεὶς ἐν μήτρα γυναικός, ζωοπλασθεὶς ἐν
αὐτῇ, κυοφορηθεὶς ἐφ᾽ ὅσον καὶ καθὼς ὁ τῆς φύσεως
ἐδίδου νόμος ἐτέχθη βρεφοπρεπῶ;. Ὑπὲρ ἡμᾶς,
ὅτι περ ἡ σύλληψις ἐξ ἁγίου Πνεύματος, άτερ συνδυασμοῦ, σαρκικῆς ἐκτὸς ἡδονῆς, χωρίς τινος ἐμε
παθοῦς ἐννοήματος, ἡ τοῦ σώματος σύμπηξις ἐκ
πανάγνων αἱμάτων παρθενικῶν, ἡ τελεσιουργία τοῦ
σχήματος ἐκ πρώτης ἀρχῆς ἐξ αὐτῆς τῆς συλλή
ψεως· οὕτω γὰρ ἔπρεπε τῷ δίχα σπορᾶς. Ο τάχος
ἄνευ ὠδίνων τὴν τῆς γειναμένης παρθενίαν οὐκ
ἐλυμήνατο. Μεμένηκε γὰρ αὕτη παρθένος και μετά
τόκον, ὥσπερ ἦν καὶ πρὸ τόκου καὶ πρὸ συλλήψεως,
ἢ καὶ διὰ βίου παντὸς ἀειπάρθενος, ἄχραντός τε
καὶ ἀκηλίδωτος. Τοιαύτην γὰρ ἔπρεπεν εἶναι τὴν
τεκοῦσαν Θεόν. Καθ' ἡμᾶς ὅτι σῶμα χοϊκὸν ἀνελάσετο καὶ φθαρτὸν ἐκ τῶν τεσσάρων συντεθειμένων
χυμῶν, ψυχῇ τριμερεί ζωοποιούμενον, ἐμφύτῳ θερ
μῷ καὶ δυνάμεσι φυσικαῖς διοικούμενον, πείνῃ καὶ
δίψῃ, καὶ τοῖς ἄλλοις ἀνεγκλήτοις τῆς φύσεως ἀσθε
νήμασιν ὑποκείμενον. Ὑπὲρ ἡμᾶς, ὅτι οὐ ψιλός
ἄνθρωπος ἦν, ἀλλ᾽ ἄνθρωπος ὁμοῦ καὶ Θεός· οὐ γὰρ
τραπεὶς ἐκ τοῦ εἶναι Θεός, εἰς τὸ γενέσθαι ἄνθρωπος
τὴν οἰκείαν ἐνανθρώπησιν ἐξετέλεσεν, ἀλλὰ μείνας
Θεὸς ὅπερ ἦν, γέγονεν ἄνθρωπος ὅπερ οὐκ ἦν, οὐκ
εἰς θείαν φύσιν τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν μεταβαλών,
ἣν προσείληφεν, ἀλλ' ἐν τοῖς οἰκείοις ὅροις μείνα
σαν, θεώσας αὐτὴν διὰ τῆς ἄκρας ἑνώσεως· ὥσπερ
γὰρ τῷ σιδήρῳ τὸ πῦρ ἐνούμενον ὁλικῶς ἐκπυραί
μὲν αὐτὸν, τῆς δὲ τοῦ σιδήρου φύσεως οὐκ ἐξίστησι,
μένει γὰρ οὗτος καὶ μετὰ τὴν ἐκπύρωσιν σίδηρος,
καὶ πεπυρωμένος σίδηρος ἐστί τε καὶ λέγεται, τοιουτοτρόπως τῇ βροτείᾳ φύσει ὁ Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ
Θεοῦ καὶ Θεὸς ἑνωθεὶς, ἐθέωσε μὲν αὐτὴν, τοῦ δὲ
βροτείαν εἶναι φύσιν αὐτὴν οὐκ ἐξέστησε. Μένει
γὰρ αὕτη βροτεία φύσις καὶ μετὰ τὴν θέωσιν. Καὶ
τεθεωμένη φύσις βροτεία καὶ λέγεται καὶ ἔστι, τε
θεωμένη σὰρξ μετά ψυχῆς νοεράς, λογικής, θελη
τικῆς, ἐνεργητικῆς.
Ἐπεὶ δὲ νόθον ἡ ἁμαρτία καὶ παρὰ φύσιν, ἔξω.
θεν γὰρ ἡμῖν ὅταν μὴ νήφωμεν ἐπεισέρχεται,
ταύτην εἰκότως ὁ Θεὸς Λόγος οὐ προσελάβετο.
Πάλιν ἐπεὶ τὴν προσληφθεῖσαν φύσιν ὅλην ἐθέω-
col. 593–594page 34 of 548
PG 142:593σεν, ἀνεπίβατος δικαίως ἡ θεωθεῖσα καὶ ἄψαυστος κατὰ πάντα τρόπον τῇ ἁμαρτίᾳ μεμένηκεν. Αλλ οὐδὲ προαίρεσις ἡ ἀμφιρρεπής ἦν ἐν Χριστῷ. Προαιρετικός μὲν γὰρ ἦν ὡς αὐτεξούσιος καὶ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον ὁ Χριστὸς, ὅτι καὶ λογικός. Πᾶν γὰρ λογικὸν αὐτεξούσιον. Πᾶν δ' αὐτεξούσιον προαιρετικόν. Βουλῆς δὲ καὶ σκέψεως καὶ γνώμης καὶ προαιρέσεως, ὥσπερ ἡμεῖς, ἔχρηζεν οὐδαμῶς, ὥσπερ αὖ οὐδὲ νήψεως. θεὸς γὰρ ἦν κατ' ἄμφω τὸ μὲν φύσει, τὸ δὲ θεώσει. Διὸ δὴ καὶ κατὰ τοῦτον τὸν λόγον πάσης ἁμαρτίας ἀνώτερος ἦν· ἡ γὰρ ἐξ ἐπισφαλούς προαιρέσεως τὸ ἁμαρτάνειν, ἢ καὶ παρὰ προαίρεσιν ἐξ ἀπροσεξίας ἡμῖν ἐπιγίνεται. Μάλλον δὲ καὶ αὐτὸ τὸ ἀπροσεκτεῖν ἁμαρτία ἐστὶν, ἡ τέως γοῦν ἁμαρτίας ἀρχή· διά τοι τοῦτο καὶ τῶν ἀκου σίων ἁμαρτημάτων εισπραττόμεθα δίκας. "Οθεν δ' ἀπέδρα τὸ αἴτιον, ποίαν ἐκεῖ τὸ αἰτιατὸν εἶχε παρ είσδυσιν; Προαίρεσις μὲν οὖν ἁπλῶς ἐστι πρόοδος πρὸς τὸ αἱρετόν, ήγουν αὐτεξούσιος ἄλογος έρμὴ πρὸς τὸ θελητόν, ἥτις πρόσεστι κατὰ φύσιν παντὶ λογικῷ. Προαίρεσις λέγεται πάλιν ἡ πρὸ ἑτέρου αἵρεσις, Στις γίνεται βουλῆς προηγησαμένης, εἶτα κρίσεως, μεθ' ἦν ἡ πρὸς τὸ ἐκ βουλῆς κριθὲν διάθεσις ἔπεται, καὶ λέγεται γνώμη, ἡ νῦν δηλουμένη προαίρεσις, εἴτου, ἡ ἐπιλογὴ τοῦ δόξαντος καλοῦ, διαδέχεται. Τὴν τοιαύτην προαίρεσιν οὐκ ἂν εἴπῃ τις εὖ φρονών ἐπὶ τοῦ Χριστοῦ. Ποίας γὰρ ἦν βουλῆς ἐνδεής; Η τίνος τῶν ἐκ βουλῆς ὁ θαυμαστὸς σύμβουλος, ἡ σου φία τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός; ἢ πῶς ἂν προσαφθείη ς προαίρεσις ἡ ἐν ἡμῖν τῷ προεκλεξαμένῳ τὸ ἀγαθόν, καθώς μεμαρτύρηται; καὶ γὰρ Ησαΐας προανακέκραγεν, ὅτι πρὶν ἢ γνῶναι αὐτὸν ἢ προελέσθαι που ντρά, εκλέξεται τὸ ἀγαθόν· τουτέστιν οὔτ᾽ ἂν προ ἐλοιτο, τὸ δ' ἀγαθὴν ἐκ πρώτης ἀρχῆς ἐκλέξεται. Καὶ αὖθις, πρινὴ γνῶναι τὸ παιδίον ἀγαθὸν ἢ κακόν ἀπειθεῖ πονηρίᾳ τοῦ ἐκλέξασθαι τὸ ἀγαθόν. Ηγουν. πρὸ πάσης γνώσεως τὸ παιδίον, ἐν ἄκρη νηπιότητι πρὸς τὸ πονηρὸν ἀπειθῶς ἔχων καὶ ἀῤῥεπῶς, τὸ ἀγαθὸν οἰκειώσεται. Τὸ δὲ, ο πρινὴ γνῶναι ο κατά τὸ φαινόμενον εἴρηται. Πότε γὰρ ἦν μὴ γινώσκον τὸ παιδίον, ἐν ᾧ πάντες οἱ θησαυροὶ τῆς σοφίας και τῆς γνώσεως ἀπόκρυφοι, καταλλήλοις καιροῖς ἐφ' ὅσον ἐχρῆν φανερούμενοι; Τοιοῦτόν ἐστι καὶ τὸ σοφίᾳ καὶ χάριτι προκύπτειν μετὰ τῆς ἡλικίας τὸν Ἰησοῦν, κατὰ τὸ φαινόμενον δηλαδή. Τῆς μὲν γὰρ ἡλικίας ἐπίδοσις ἦν αὐξομένου τοῦ σώματος φυσι κῶς, σοφίας δὲ καὶ χάριτος τῶν πρωτίστων καὶ ἀκροτάτων οὐκ ἐπίδοσις, ἀλλὰ φανέρωσις εὔκαιρος. Τσιγαροῦν ὁ Χριστὸς Θεὸς ὢν ἡνωμένος τῇ ἀνθρωπίνῃ ουσίᾳ καθ᾽ ὑπόστασιν, ἦν ἀγαθὸς ὡς Θεός. Εἶχε δὲ καὶ ὡς ἄνθρωπος αύτεξουσίως τὸ ἀγαθὸν κατὰ φύσιν δν· ὥσπερ γὰρ τὸ κακὸν καὶ ἡ ἁμαρ τία παρὰ φύσιν, οὕτω δὴ τὸ ἀγαθὸν ἡ ἀρετὴ κατὰ φύσιν ἐστί· διὰ τοῦτο καὶ ἡ ἁμαρτία τοιαύτην ἔσχε προσηγορίαν, ὡς ἀποτυχία τοῦ κατὰ φύσιν καὶ ἀγαθοῦ. Οἱ μὲν οὖν ἄγγελοι δυσκίνητοι πρὸς τὸ κακὸν καὶ λέγονται καὶ εἰσι, τῇ περὶ θελὺ προσεδρείᾳ, καὶ τῇ ἐλλάμψει τῇ συνεχεί βοηθούμενοι· ἡ δὲ τοῦ Κυρίου
SERMO AD MONACHOS SUOS.
σεν, ἀνεπίβατος δικαίως ἡ θεωθεῖσα καὶ ἄψαυστος & Sed nec prælatio incerta (equilibrans) - erat in Chriκατὰ πάντα τρόπον τῇ ἁμαρτίᾳ μεμένηκεν. Αλλ
οὐδὲ προαίρεσις ἡ ἀμφιρρεπής ἦν ἐν Χριστῷ.
Προαιρετικός μὲν γὰρ ἦν ὡς αὐτεξούσιος καὶ
κατὰ τὸ ἀνθρώπινον ὁ Χριστὸς, ὅτι καὶ λογικός.
Πᾶν γὰρ λογικὸν αὐτεξούσιον. Πᾶν δ' αὐτεξούσιον
προαιρετικόν. Βουλῆς δὲ καὶ σκέψεως καὶ γνώμης
καὶ προαιρέσεως, ὥσπερ ἡμεῖς, ἔχρηζεν οὐδαμῶς,
ὥσπερ αὖ οὐδὲ νήψεως. θεὸς γὰρ ἦν κατ' ἄμφω τὸ
μὲν φύσει, τὸ δὲ θεώσει. Διὸ δὴ καὶ κατὰ τοῦτον
τὸν λόγον πάσης ἁμαρτίας ἀνώτερος ἦν· ἡ γὰρ ἐξ
ἐπισφαλούς προαιρέσεως τὸ ἁμαρτάνειν, ἢ καὶ παρὰ
προαίρεσιν ἐξ ἀπροσεξίας ἡμῖν ἐπιγίνεται. Μάλλον
δὲ καὶ αὐτὸ τὸ ἀπροσεκτεῖν ἁμαρτία ἐστὶν, ἡ τέως
γοῦν ἁμαρτίας ἀρχή· διά τοι τοῦτο καὶ τῶν ἀκουσίων ἁμαρτημάτων εισπραττόμεθα δίκας. "Οθεν δ'
ἀπέδρα τὸ αἴτιον, ποίαν ἐκεῖ τὸ αἰτιατὸν εἶχε παρ
είσδυσιν;
sto, præfationis enim erat capax ut pote sul juris-vet
secundum humanitatem Christus, quia rationabilis;
omne enim rationabile est sui juris, et omne quod
est sui juris, prælationis capax est. Consilio autein
et consideratione et judicio et prælatione, sicut nos,
nullo modo egebat, quemadmodum rursus nec (abstinentika) vigilantia; Deus enim erat secundum
duo, naturam quidem et deificationein; propierea
same et secundum hanc rationein longe superior
erat omni culpa; vel enim ex prælatione incerta
culpa venit, vel præter prælationem ex inconsiderantia; imo quidem et ipsa inconsiderantia culpa
est, vel saltem aliquatenus iuilian peccandi; quum -
obrem sane et de involuntaris peccatis pœnas
solvere debemus. Unde fugit causa qualem ibi introitum habebat quod allegatur?
Προαίρεσις μὲν οὖν ἁπλῶς ἐστι πρόοδος πρὸς τὸ
αἱρετόν, ήγουν αὐτεξούσιος ἄλογος έρμὴ πρὸς τὸ
θελητόν, ἥτις πρόσεστι κατὰ φύσιν παντὶ λογικῷ.
Προαίρεσις λέγεται πάλιν ἡ πρὸ ἑτέρου αἵρεσις,
Στις γίνεται βουλῆς προηγησαμένης, εἶτα κρίσεως,
μεθ' ἦν ἡ πρὸς τὸ ἐκ βουλῆς κριθὲν διάθεσις ἔπεται,
καὶ λέγεται γνώμη, ἡ νῦν δηλουμένη προαίρεσις,
εἴτου, ἡ ἐπιλογὴ τοῦ δόξαντος καλοῦ, διαδέχεται.
Τὴν τοιαύτην προαίρεσιν οὐκ ἂν εἴπῃ τις εὖ φρονών
ἐπὶ τοῦ Χριστοῦ. Ποίας γὰρ ἦν βουλῆς ἐνδεής; Η
τίνος τῶν ἐκ βουλῆς ὁ θαυμαστὸς σύμβουλος, ἡ σου
φία τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός; ἢ πῶς ἂν προσαφθείη ς
προαίρεσις ἡ ἐν ἡμῖν τῷ προεκλεξαμένῳ τὸ ἀγαθόν,
καθώς μεμαρτύρηται; καὶ γὰρ Ησαΐας προανακέκραγεν, ὅτι πρὶν ἢ γνῶναι αὐτὸν ἢ προελέσθαι που
ντρά, εκλέξεται τὸ ἀγαθόν· τουτέστιν οὔτ᾽ ἂν προἐλοιτο, τὸ δ' ἀγαθὴν ἐκ πρώτης ἀρχῆς ἐκλέξεται.
Καὶ αὖθις, πρινὴ γνῶναι τὸ παιδίον ἀγαθὸν ἢ κακόν
ἀπειθεῖ πονηρίᾳ τοῦ ἐκλέξασθαι τὸ ἀγαθόν. Ηγουν.
πρὸ πάσης γνώσεως τὸ παιδίον, ἐν ἄκρη νηπιότητι
πρὸς τὸ πονηρὸν ἀπειθῶς ἔχων καὶ ἀῤῥεπῶς, τὸ
ἀγαθὸν οἰκειώσεται. Τὸ δὲ, ο πρινὴ γνῶναι ο κατά
τὸ φαινόμενον εἴρηται. Πότε γὰρ ἦν μὴ γινώσκον
τὸ παιδίον, ἐν ᾧ πάντες οἱ θησαυροὶ τῆς σοφίας και
τῆς γνώσεως ἀπόκρυφοι, καταλλήλοις καιροῖς ἐφ'
ὅσον ἐχρῆν φανερούμενοι; Τοιοῦτόν ἐστι καὶ τὸ
σοφίᾳ καὶ χάριτι προκύπτειν μετὰ τῆς ἡλικίας τὸν
Ἰησοῦν, κατὰ τὸ φαινόμενον δηλαδή. Τῆς μὲν γὰρ
ἡλικίας ἐπίδοσις ἦν αὐξομένου τοῦ σώματος φυσι
κῶς, σοφίας δὲ καὶ χάριτος τῶν πρωτίστων καὶ
ἀκροτάτων οὐκ ἐπίδοσις, ἀλλὰ φανέρωσις εὔκαιρος.
Τσιγαροῦν ὁ Χριστὸς Θεὸς ὢν ἡνωμένος τῇ άνθρωπίνῃ ουσίᾳ καθ᾽ ὑπόστασιν, ἦν ἀγαθὸς ὡς Θεός.
Εἶχε δὲ καὶ ὡς ἄνθρωπος αύτεξουσίως τὸ ἀγαθὸν
κατὰ φύσιν δν· ὥσπερ γὰρ τὸ κακὸν καὶ ἡ ἁμαρ
τία παρὰ φύσιν, οὕτω δὴ τὸ ἀγαθὸν ἡ ἀρετὴ κατὰ
φύσιν ἐστί· διὰ τοῦτο καὶ ἡ ἁμαρτία τοιαύτην ἔσχε
προσηγορίαν, ὡς ἀποτυχία τοῦ κατὰ φύσιν καὶ ἀγαθοῦ.
Οἱ μὲν οὖν ἄγγελοι δυσκίνητοι πρὸς τὸ κακὸν καὶ
λέγονται καὶ εἰσι, τῇ περὶ θελὺ προσεδρείᾳ, καὶ τῇ
ἐλλάμψει τῇ συνεχεί βοηθούμενοι· ἡ δὲ τοῦ Κυρίου
Prælatio quidem est ig tur simpliciter processus
ad volitum, scilicet liber incogitatusque ad volitum
impetus qui, natura, est omnis creaturæ rationabilis. Rursus dicitur prælatio præ alio electio, quæ
fit præeunte deliberatione, postea judicio, posteaque sequitur dispositio ad judicatum ex deliberatione tendens, et dicitur sententia; nunc demonstrata prælatio, seu selectio ejus quod videtur bonum, succedit. Talem prælationem nemo recte
sentiens diceret de Christo. Quali enim deliberatione,
vel quo, eorum quæ ad hanc pertinent, egeat mirabilis consiliarius, Sapientia Dei et Patris? Vel
quomodo prælatio ut in nobis est et aptaretur qui
bonum præeligit ut testatur (propheta)? Etenim
Leaias aute clamavit quia priusquam cognoverit
ille, vel malum praetulerit, bonum eliget. fhoc est,
nec præferret, sed bonum a principio primum eliget. Et rursus priusquam cognosceret puer bonum
vel malum, non condidit malitiæ, eligendi causa
boni; il est, ante omnem cognitionem puer, a tenera infantia nec docilem nec proclivem ad maluvi
se habens, bonum sibi assumet; quod autem dicitur.: Priusquam cognosceret, ex specie dicitur.
Quando euim nescions erat puer in quo omnes thesauri sapientiæ et scientiæ absconditi sunt, aptis temporibus, quantum opus erat, apparentes? Illud est
quod dicitur Jesum proficere sapientia et gratia
cum ætate, in specie scilicet. Ætatis enim accretio
erat corporis naturalis accretio; sapientiae vero et
gratiæ accretio non anctio erat eorum quæ prima
summaque fuere, sed apparitio opportuna. Sic igitur Christus jam Deus humanæ substantiæ unitus
hypostatice, bunus erat ut Deus; labebat autem et
ut homo libere quod secundum naturam est bonum. Quemadmodum enim malum et culpa sunt
contra naturam, sic sane bonum et virtus secundum
naturam sunt; propterea etiam nomen habet culpa
(defectus) quasi defectio, ab eo quod est secundam
naturam et quod est bonu:.
Angeli quidem propterea tardi ad malum
dicuntur et sout, eo adjuti quod Deo astent, et
continua exinde luce illumineatur. Sed Domini.
col. 595–596page 35 of 548
PG 142:595ψυχὴ παντελῶς πρὸς τὸ κακὸν ἀκίνητος ἦν, αὐτὸν Ριο έχουσα τὸν Θεὸν Λόγον ἐν ἑαυτῇ, οὐ κατὰ σχέσιν, ἀλλὰ καθ' ἔνωσιν. Καὶ ἡ μὲν τὴν ἡγεμονίαν ἐνήρ γει τοῦ σώματος, ὁ δὲ Θεὸς Λόγος ἦν αὐτῆς ἡγε μών, αυτεξουσίως ἑπομένης αὐτῷ, καὶ τὴν τοῦ θείου θελήματος αὐτοῦ καὶ λίαν ἐπιποθούσης ἐκπλήρωσιν, τῷ τῆς ἁγιότητος ὑπερβάλλοντι. Διὸ καὶ ὁ Κύριοςπρός τὸν αὐτοῦ Πατέρα προσευχόμενος ἐν τῷ και ρῷ τοῦ πάθους ὡς ἄνθρωπος ἔλεγεν, Οὐχ ὡς ἐγὼ θέλω, ἀλλ' ὡς σύ γεννηθήτω τὸ θέλημά σου.Κι γὰρ οὗτος ὁ λόγος τῆς τοῦ Κυρίου ψυχῆς, ἂν εἰδυίας θέλημα τοῦ ἡνωμένου ταύτῃ Θεοῦ Λόγου, καὶ τοῦ Πατρός. Είχε μὲν οὖν ὁ Δεσπότης τὰ τῶν δούλων διὰ τοὺς δούλους, ἀλλ' ὑπὲρ τοὺς δούλους. Δεσπό της γὰρ ἦν, εἰ καὶ δουλικὴν εἰλήφει μορφήν· ἐπείνα κατ' ἀλήθειαν ὡς ἡμεῖς, ἐδίψα, νυσταγμόν ἔφερε, κοπιῶν ἦν, λυπούμενος ἦν, δακρύων, δειλιῶν, ἀλλ' ἑκουσίως. Οτε θέλων αὐτὸς ἐνεδίδου τῇ αὐτοῦ ἀν θρωπότητι τὸ ἴδιον ἀμέμπτως ποιεῖν, καὶ τοῦτο ὑπὲρ ἡμᾶς, πάλιν ήσθιεν, ἔπινεν, ἐκάθευδε, διελέγετο καθάπερ ἡμεῖς. ᾿Αλλὰ πάντα αναμαρτήτως, καὶ τοῦτο ὑπὲρ ἡμᾶς. Τίνι γὰρ ἂν ἡμῶν ἐν τοῖς φυσικοῖς ἀδιαβλήτοις εὑρεθείη διόλου τὸ ἄμεμπτον; Επασχεν ὑπὲρ ἡμῶν, ἤλγει τῇ ἐν σταυρῷ προσηλώσει καὶ διατάσει· τέλος ἀπέθανεν. 'Αλλ' ἐθελουσίως ἦν αὐτῷ καὶ τὸ πάθος καὶ τὸ ἄλγος, καὶ τὸ θανεῖν ἔπασχεν ἡ σάρξ. Ηλγει φυσικῶς ἡ ψυχὴ διὰ τὴν συνάφειαν, ἐξ αὐτῆς γὰρ ἡ αἴσθησις τῇ σαρκίσ πλὴν ἡ θεότης ἡ ἐν ἀμφοῖν οὐκ ἔπασχεν, οὐκ ἤλγει. Τῶν γὰρ τοιούτων τὸ θεῖον ὑπέρτερον. Η ψυχή διῄρητα τῆς σαρκός, ἀλλ᾽ ἢ θεότης ἐξ ἀμφοῖν ἀδιαίρετος ἦν. Παθὼν ὁ Κύριος καὶ θανὼν καὶ ταφεὶς ἀπετινάξατο τὴν φθορὰν καὶ τὰ τῆς φθορᾶς. Καὶ κατασκευάσας αὐτοῦ τὸ σῶμα πρὸς ἀφθαρσίαν, καὶ τὴν οἰκείαν ψυχήν κατ' ἐξουσίαν ὡς Θεὸς προσ λαβόμενος ἀνέστη τριήμερος. Ἐγὼ γὰρ τίθημι τὴν ψυχήν μου, φησίν, Ιναλάβω πάλιν αὐτήν. Εξου σίαν ἔχω θεῖναι αὐτὴν, καὶ ἐξουσίαν ἔχω πάλιν λαβεῖν αὐτήν. Εἰ δὲ καὶ μετὰ τὴν ἀνάστασιν ὁ Κύριος έφαγεν, ἀλλὰ κατ' οἰκονομίαν τοῦτο πεποίηκε, τοῖς ἰδίοις παριστῶν μαθηταῖς, ὡς αὐτὸς ἦν ἀναστὰς, ὁ πρότερον ὢν μετ' αὐτῶν. Ὅταν δὲ λέγω κατ' οἰκονομίαν τὴν φαντασίαν ἐκκρούομαι· καὶ γὰρ ἔφαγεν Ο ἀληθῶς, τὴν τροφὴν δὲ καινοπρεπῶς ὡς εἶδεν αὐτὸς διῳκήσατο. Διὰ τοῦτο καὶ τύπους ὑπεδείκνυ πληγῶν, τὰ γεγονότα μὲν, μὴ ὄντα δὲ, παρόντα ποιῶν ὡς παντοδύναμος. Επεί τοί γε τὸ σῶμα ἐκεῖνο πάσης ἐ δείας, πάσης ἀντιτυπίας υπέρτερον γεγονός, οὔτε τροφάς οὔτε ψηλαφήσεις προσίετο. Διὸ καὶ μὴ κατὰ σάρκα νῦν εἶναι τὸν Κύριον λέγομεν, ὡς τὰ τῆς σαρ κς ἀποθέμενον, τροφῆς ἔφεσιν, ὕπνον, κόπον καὶ τὰ τοιαῦτα· πρὸς τούτοις καὶ τὸ ἀντίτυπον. Τὸ σῶμα γὰρ αὐτοῦ διὰ τῆς ἀπεκδύσεως τῆς φθορᾶς ἀνενδεὶς ἀπετελέσθη καὶ ἀπαθές, καὶ ἀναφὲς, καὶ ἀθάνατον, οὐ μὴν καὶ ἄκτιστον, οὔτ᾽ αὖ ἀπερίγραπτον, ταῦτα γὰρ μόνης θεότητος· καὶ ἵν᾽ εἴπω συνελών, ὅσον μὲν ἦν δεκτικόν θείων αὐχημάτων τὸ ἀνθρώπινον του.
anima omnino art malum non prona erat, in se- ψυχὴ παντελῶς πρὸς τὸ κακὸν ἀκίνητος ἦν, αὐτὸν
scientis
ipsa ipsum babens Deum Verbum, non possessione
sed union:; et illa quidem imperium exercebat in corpore, Deus vero Verbum ejus erat dus,
quem libere sequebatur, dum divinæ voluntatis impletionem ipsa, summa sanctitate, valde appeteret. Propterea et Dominus, Patrem orans in tempore passionis, ut homo dicebat: Non sicut ego
volo, sed sicut tu; fiat voluntas tua Et
vero hic sermo est animæ Domini unam
voluntatem sie uniti Dei.Verbi et Patris. Habebat
igitur Herus ea qua sunt servorum propter servos,
sed supra servos; herus enim erat licet servilem
induisset formam; nam vere sicut nos, esuriebat,
soporem sustinebat, defatigabatur, incerebat, lacrymabatur, timebat, sed libenter. Quando vo
lens ipse humanitati suæ dabat proprium patientur agere, et id supra nos, rursus comedebat,
bibeba', dormiebat, colloquebatur sicut nos, sed
omnia hæc sancte et supra nos. Qu's enim inter
nos in naturalibus innoxiis inveniretur prorsus
innocens? Patiebatur pro nobis, in cruce fixione
et tensione (algebat) dolebat. Demum mortuus est,
sed libenter; aderant et passio et dolor et mors;
patiebatur caro, naturaliter dolebat anima propter societatem; ex ea enim carni sensus. Αttamen divinitas in utraque non patiebatur,
dolebat; longe enim supra hac est Divinitas; anima separata est a carne, sed Divinitas indivisa ab
non
utraque erat. Passus Domimus et mortuus et sepaltus corruptionem excussit, et quæ sunt corrufrtionis, et postquam corpus ad incorruptionem disposuisset, propriamque animam ex potestate ut
Deus assumpsisset, surrexit tertia die. Ego, enim,
ail, pono animam meam.ut iterum eam sumam; nam
potestatem habeo ponendi eam, et potestatem
habeo iterum eam sumendi Si autem et post
resurrectionem Dominus comedit, id certe ex
dispositione fecit, cum suis prandens discipulis,
quasi is surrexisset qui prius erat cum eis. Quando
autem dico ex dispositione, excludo phantasiam;
etenim vere comedit, cibum vero novo quodam
decenti modo ut ipsi visum est, digessit. Ριοpterea quoque signa vulnerum ostendit, quæ fuerant quidem et jam non erant, præsentia ea reddens
ut omnipotens. Cum enim corpus illud omni penuria, omni repercussi superius factum sit, neque
cibos, neque contrectationem admittebat, idcirco etiam non secundum carnem nunc esse Dominum
dicimus, ut pote qui carnalia deposuit, cibi appetitumn, somnum, laborem et alia hujusmodi, præleren
que et renisum; ejus enim corpus excussa corru
ptione, nihil egens factum est, fet impassibile, intactile, et immortale; non tamen increatum, neque
infinitum, hæc enim solius Divinitatis sunt; et ut
verba contrahama, quantum erat capax divinorum
honorum humanitas Christi, ex ipso Verbo per
unfonem habuit, per quam et veneranda et ado-
• Luc. xxvi, 59. * Joan. x, 18.
έχουσα τὸν Θεὸν Λόγον ἐν ἑαυτῇ, οὐ κατὰ σχέσιν,
ἀλλὰ καθ' ἔνωσιν. Καὶ ἡ μὲν τὴν ἡγεμονίαν ἐνήρ
γει τοῦ σώματος, ὁ δὲ Θεὸς Λόγος ἦν αὐτῆς ἡγε
μών, αυτεξουσίως ἑπομένης αὐτῷ, καὶ τὴν τοῦ θείου
θελήματος αὐτοῦ καὶ λίαν ἐπιποθούσης ἐκπλήρωσιν,
τῷ τῆς ἁγιότητος ὑπερβάλλοντι. Διὸ καὶ ὁ Κύριος
πρὸς τὸν αὐτοῦ Πατέρα προσευχόμενος ἐν τῷ και
ρῷ τοῦ πάθους ὡς ἄνθρωπος ἔλεγεν, Οὐχ ὡς ἐγὼ
θέλω, ἀλλ' ὡς σύ γεννηθήτω τὸ θέλημά σου.Κι
γὰρ οὗτος ὁ λόγος τῆς τοῦ Κυρίου ψυχῆς, ἂν εἰδυίας
θέλημα τοῦ ἡνωμένου ταύτῃ Θεοῦ Λόγου, καὶ τοῦ
Πατρός. Είχε μὲν οὖν ὁ Δεσπότης τὰ τῶν δούλων
διὰ τοὺς δούλους, ἀλλ' ὑπὲρ τοὺς δούλους. Δεσπό
της γὰρ ἦν, εἰ καὶ δουλικὴν εἰλήφει μορφήν· ἐπείνα
κατ' ἀλήθειαν ὡς ἡμεῖς, ἐδίψα, νυσταγμόν ἔφερε,
κοπιῶν ἦν, λυπούμενος ἦν, δακρύων, δειλιῶν, ἀλλ'
ἑκουσίως. Οτε θέλων αὐτὸς ἐνεδίδου τῇ αὐτοῦ ἀνθρωπότητι τὸ ἴδιον ἀμέμπτως ποιεῖν, καὶ τοῦτο
ὑπὲρ ἡμᾶς, πάλιν ήσθιεν, ἔπινεν, ἐκάθευδε, διελέγετο καθάπερ ἡμεῖς. ᾿Αλλὰ πάντα αναμαρτήτως,
καὶ τοῦτο ὑπὲρ ἡμᾶς. Τίνι γὰρ ἂν ἡμῶν ἐν τοῖς
φυσικοῖς ἀδιαβλήτοις εὑρεθείη διόλου τὸ ἄμεμπτον;
Επασχεν ὑπὲρ ἡμῶν, ἤλγει τῇ ἐν σταυρῷ προσηλώ
σει καὶ διατάσει· τέλος ἀπέθανεν. 'Αλλ' ἐθελουσίως
ἦν αὐτῷ καὶ τὸ πάθος καὶ τὸ ἄλγος, καὶ τὸ θανεῖν
ἔπασχεν ἡ σάρξ. Ηλγει φυσικῶς ἡ ψυχὴ διὰ τὴν
συνάφειαν, ἐξ αὐτῆς γὰρ ἡ αἴσθησις τῇ σαρκίσ
πλὴν ἡ θεότης ἡ ἐν ἀμφοῖν οὐκ ἔπασχεν, οὐκ ἤλγει.
Τῶν γὰρ τοιούτων τὸ θεῖον ὑπέρτερον. Η ψυχή
διῄρητα τῆς σαρκός, ἀλλ᾽ ἢ θεότης ἐξ ἀμφοῖν
ἀδιαίρετος ἦν. Παθὼν ὁ Κύριος καὶ θανὼν καὶ
ταφεὶς ἀπετινάξατο τὴν φθορὰν καὶ τὰ τῆς φθορᾶς.
Καὶ κατασκευάσας αὐτοῦ τὸ σῶμα πρὸς ἀφθαρσίαν,
καὶ τὴν οἰκείαν ψυχήν κατ' ἐξουσίαν ὡς Θεὸς προσ
λαβόμενος ἀνέστη τριήμερος. Ἐγὼ γὰρ τίθημι τὴν
ψυχήν μου, φησίν, Ιναλάβω πάλιν αὐτήν. Εξου
σίαν ἔχω θεῖναι αὐτὴν, καὶ ἐξουσίαν ἔχω πάλιν
λαβεῖν αὐτήν. Εἰ δὲ καὶ μετὰ τὴν ἀνάστασιν ὁ Κύριος
έφαγεν, ἀλλὰ κατ' οἰκονομίαν τοῦτο πεποίηκε, τοῖς
ἰδίοις παριστῶν μαθηταῖς, ὡς αὐτὸς ἦν ἀναστὰς, ὁ
πρότερον ὢν μετ' αὐτῶν. Ὅταν δὲ λέγω κατ' οίκονομίαν τὴν φαντασίαν ἐκκρούομαι· καὶ γὰρ ἔφαγεν
Ο ἀληθῶς, τὴν τροφὴν δὲ καινοπρεπῶς ὡς εἶδεν αὐτὸς
διῳκήσατο. Διὰ τοῦτο καὶ τύπους ὑπεδείκνυ πληγῶν,
τὰ γεγονότα μὲν, μὴ ὄντα δὲ, παρόντα ποιῶν ὡς
παντοδύναμος. Επεί τοί γε τὸ σῶμα ἐκεῖνο πάσης
ἐ δείας, πάσης ἀντιτυπίας υπέρτερον γεγονός, οὔτε
τροφάς οὔτε ψηλαφήσεις προσίετο. Διὸ καὶ μὴ κατὰ
σάρκα νῦν εἶναι τὸν Κύριον λέγομεν, ὡς τὰ τῆς σαρ
κς ἀποθέμενον, τροφῆς ἔφεσιν, ὕπνον, κόπον καὶ τὰ
τοιαῦτα· πρὸς τούτοις καὶ τὸ ἀντίτυπον. Τὸ σῶμα
γὰρ αὐτοῦ διὰ τῆς ἀπεκδύσεως τῆς φθορᾶς ἀνενδεὶς
ἀπετελέσθη καὶ ἀπαθές, καὶ ἀναφὲς, καὶ ἀθάνατον,
οὐ μὴν καὶ ἄκτιστον, οὔτ᾽ αὖ ἀπερίγραπτον, ταῦτα
γὰρ μόνης θεότητος· καὶ ἵν᾽ εἴπω συνελών, ὅσον μὲν
ἦν δεκτικόν θείων αὐχημάτων τὸ ἀνθρώπινον του.
col. 597–598page 36 of 548
PG 142:597Χριστοῦ, μετέσχεν υπ' αὐτοῦ τοῦ Λόγου διὰ τὴν ἔνωσιν, δι᾿ ἣν καὶ σεπτόν ἐστι, καὶ προσκυνητών ὅσον δὲ οὐκ ἦν δεκτικὸν οὐ μετέσχεν, ἵνα κἀντεῦθεν τό τε διάφορον τῶν φύσεων τοῦ Χριστοῦ, τό τε μονα δικὴν τοῦ προσώπου γινώσκωμεν. Πρεσβεύομεν τοίνυν ἐπὶ Χριστοῦ μίαν ὑπόστασιν σύνθετον, ἐκ δύο συντεθειμένην φύσεων, θεότητος δηλονότι καὶ ἀνθρωπότητας, ἀλλήλαις Ηνωμένων κατ' αὐτὴν τὴν τοῦ Λόγου ὑπόστασιν. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ τὴν τοιαύτην ἔνωσιν καθ᾽ ὑπόστασιν λέγομεν, ὅτι μία ὑπόστασις ἐκ τῶν τριῶν τῆς θεότητος ὑπο στάσεων, ἥτις ἐστὶν ἡ τοῦ Υἱοῦ, τὰς δύο φύσεις ἀλλήλαις ἤνωσεν ἀσυγχύτως ἐν ἑαυτῇ τε καὶ καθ' αὐτήν. Οὐ γὰρ ὑπέστη καθ᾽ αὑτὸ, κἂν ἀκαριαίως τὸ τοῦ Χριστοῦ ἀνθρώπινον ὡς ἂν ὑπόστασις τοῦτο λέγοιτο. Καὶ γὰρ οὐκ ἐχρῆν· τί γὰρ ἦν τὸ κέρδος ἡμῖν τὸ θεωθῆναι μίαν ὑπόστασιν; ἀλλὰ τὴν φύσιν ὁ Θεὸς Λόγος ἐν ἑαυτῷ προσελάβετο πᾶσαν τῆς ἀνθρωπότητος, ἵνα θεώσῃ πάντας ἡμᾶς. "Οθεν μια; ὑποστάσεως κηρύττομεν τὸν Χριστὸν, καὶ δύο φύ στων Ηνωμένων ἀλλήλαις ἀσυγχύτως ἕνωσιν ἄκραν, ἀδιαιρέτων μενουσῶν ἀϊδίως, ἔκ τε ἀλλήλων καὶ τῆς ὑποστάσεως καθ᾿ ἣν ἥνωνται. Τῶν δὲ φύσεων ἐχουσῶν τὸ ἀσύγχυτον καὶ τὰ προσόντα ταύταις ἀσύγχυτα, τὰς θελήσεις καὶ τὰς ἐνεργείας φημί. Μένει γοῦν ἡ θεϊκὴ θέλησις θεϊκή, καὶ ἡ ἀνθρωπική πάλιν ἀνθρωπική, πλήν τεθεωμένη διὰ τὴν ἕνωσιν, Τοῦτο κἀν ταῖς ἐνεργείαις γι' ώσκεται. Δύο τοίνυν θελήσεις ἐν τῷ Χριστῷ. Θέλων δὲ καὶ κατ' ἄμφω τὰς θελήσεις, κατ' ἄμφω τε τὰς ἐνεργείας ἐνεργῶν, εἷς ὁ αὐτὸς ὁ θεάνθρωπος, μή διαιρούμενος εἰς Θεὸν ἰδικῶς, καὶ εἰς ἄνθρωπον ἰδικῶς, ἀλλ' εἷς ἀμετ ρίστως ὑπάρχων Θεὸς καὶ ἄνθρωπος ὁ αὐτὸς, ταυτόν δ' εἰπεῖν Θεὸς καὶ ἀνήρ· ὅθεν θεανδρικὴν ἐνέργειαν ὁ εἰπὼν οὐ σύγχυσιν ταῖς φυσικαῖς ἐνεργείαις εἰσήγαγεν, ἀλλὰ τὴν εἰς ἄκρον αὐτῶν παρέστησεν Ενωσιν καὶ τὸ τεθεῶσθαι τὴν ἀνθρωπίνην ἐνέργειαν. Ωσπερ γὰρ ἐν Χριστῷ διὰ τῆς ἑνώσεως ἡ ἀνθρωπίνῃ τεθέωτο φύσις, οὕτω δὴ καὶ ἡ θέλησις συντεθέωτο καὶ ἡ ἐνέργεια. Διὸ καὶ τερατουργοῦντος αὐτ τοῦ τοῖς θεϊκοῖς ἐνεργήμασι τὰ ἀνθρωπικὰ συνεχ ζεύγνυτο, κἀκ τῶν ἀνθρωπικῶν ἐνεργημάτων, λόγου. δηλονότι καὶ ἀφῆς καὶ τῶν τοιούτων, αἱ θεοσημείαι προέβαινον· καθάπερ σιδήρου τμητικοῦ πυρωθέντος 4 καὶ τέμνοντος καὶ καίοντας ἐν ταυτῷ, καὶ ἡ τομή μετὰ τῆς καύσεως γίνεται, καὶ ἡ καῦσες ἀχώριστός ἐστι τῆς τομῆς καὶ ἡ τῶν δύο ἐνεργειῶν συνδρομή τὸ ἑνιαῖον εἰσφέρει ταύταις οὐ κατὰ φύσιν, ἀλλὰ καθ' Ένωσιν. Ο τοίνυν θεανδρικὴν φήσας ενέργειαν διὰ μὲν τῆς ἑνικῆς προφορᾶς τὸ τὰς δύο ενεργείας ἐν εἶναι τῇ συνελεύσει καὶ μὴ διακεκρίσθαι ταύτας πραγματικῶς ἀπ᾿ ἀλλήλων δεδήλωκεν· ἐν δὲ τῷ εἰπεῖν θεανδρικήν, θείαν δηλονότι καὶ ἀνδρικὴν, τὸ τῶν ἐνεργειῶν τῇ φύσει διάφορον καὶ μετὰ τὴν Ένωσιν ἔδειξεν. Αλλως δὲ δύο τινὰ δηλοῦντος τοῦ τῆς ἐνεργείας ὀνόματος, ἐνέργεια γὰρ φυσική ἐστιν ἡ τῆς ἐνοικούσης τῇ φύσει δυνάμεως πρόβασις εἰς ἔργου τινὸς ἐκπλήρωσιν, ἔτς ἐν τῷ ἐνεργεῖν ἔχει τὸ εἶναι, καθὼς ἡ δύναμις ἐν τῷ πεφυκέναι καὶ
SERMO AD MONACHOS SUOS.
Χριστοῦ, μετέσχεν υπ' αὐτοῦ τοῦ Λόγου διὰ τὴν ranula est; quantum autem non erat capax, non
ἔνωσιν, δι᾿ ἣν καὶ σεπτόν ἐστι, καὶ προσκυνητών·
ὅσον δὲ οὐκ ἦν δεκτικὸν οὐ μετέσχεν, ἵνα κἀντεῦθεν
τό τε διάφορον τῶν φύσεων τοῦ Χριστοῦ, τό τε μονα
δικὴν τοῦ προσώπου γινώσκωμεν.
Πρεσβεύομεν τοίνυν ἐπὶ Χριστοῦ μίαν ὑπόστασιν
σύνθετον, ἐκ δύο συντεθειμένην φύσεων, θεότητος
δηλονότι καὶ ἀνθρωπότητας, ἀλλήλαις Ηνωμένων
κατ' αὐτὴν τὴν τοῦ Λόγου ὑπόστασιν. Διὰ τοῦτο γὰρ
καὶ τὴν τοιαύτην ἔνωσιν καθ᾽ ὑπόστασιν λέγομεν,
ὅτι μία ὑπόστασις ἐκ τῶν τριῶν τῆς θεότητος ὑποστάσεων, ἥτις ἐστὶν ἡ τοῦ Υἱοῦ, τὰς δύο φύσεις
ἀλλήλαις ἤνωσεν ἀσυγχύτως ἐν ἑαυτῇ τε καὶ καθ'
αὐτήν. Οὐ γὰρ ὑπέστη καθ᾽ αὑτὸ, κἂν ἀκαριαίως τὸ
τοῦ Χριστοῦ ἀνθρώπινον ὡς ἂν ὑπόστασις τοῦτο
λέγοιτο. Καὶ γὰρ οὐκ ἐχρῆν· τί γὰρ ἦν τὸ κέρδος
ἡμῖν τὸ θεωθῆναι μίαν ὑπόστασιν; ἀλλὰ τὴν φύσιν
ὁ Θεὸς Λόγος ἐν ἑαυτῷ προσελάβετο πᾶσαν τῆς
ἀνθρωπότητος, ἵνα θεώσῃ πάντας ἡμᾶς. "Οθεν μια;
ὑποστάσεως κηρύττομεν τὸν Χριστὸν, καὶ δύο φύστων Ηνωμένων ἀλλήλαις ἀσυγχύτως ἕνωσιν ἄκραν,
ἀδιαιρέτων μενουσῶν ἀϊδίως, ἔκ τε ἀλλήλων καὶ
τῆς ὑποστάσεως καθ᾿ ἣν ἥνωνται. Τῶν δὲ φύσεων
ἐχουσῶν τὸ ἀσύγχυτον καὶ τὰ προσόντα ταύταις
ἀσύγχυτα, τὰς θελήσεις καὶ τὰς ἐνεργείας φημί.
Μένει γοῦν ἡ θεϊκὴ θέλησις θεϊκή, καὶ ἡ ἀνθρωπική
πάλιν ἀνθρωπική, πλήν τεθεωμένη διὰ τὴν ἕνωσιν,
Τοῦτο κἀν ταῖς ἐνεργείαις γι' ώσκεται. Δύο τοίνυν
θελήσεις ἐν τῷ Χριστῷ. Θέλων δὲ καὶ κατ' ἄμφω
τὰς θελήσεις, κατ' ἄμφω τε τὰς ἐνεργείας ἐνεργῶν,
εἷς ὁ αὐτὸς ὁ θεάνθρωπος, μή διαιρούμενος εἰς
Θεὸν ἰδικῶς, καὶ εἰς ἄνθρωπον ἰδικῶς, ἀλλ' εἷς ἀμετ
ρίστως ὑπάρχων Θεὸς καὶ ἄνθρωπος ὁ αὐτὸς, ταυτόν
δ' εἰπεῖν Θεὸς καὶ ἀνήρ· ὅθεν θεανδρικὴν ἐνέργειαν
ὁ εἰπὼν οὐ σύγχυσιν ταῖς φυσικαῖς ἐνεργείαις
εἰσήγαγεν, ἀλλὰ τὴν εἰς ἄκρον αὐτῶν παρέστησεν
Ενωσιν καὶ τὸ τεθεῶσθαι τὴν ἀνθρωπίνην ἐνέργειαν.
Ωσπερ γὰρ ἐν Χριστῷ διὰ τῆς ἑνώσεως ἡ ἀνθρω
πίνη τεθέωτο φύσις, οὕτω δὴ καὶ ἡ θέλησις συντε
θέωτο καὶ ἡ ἐνέργεια. Διὸ καὶ τερατουργοῦντος αὐτ
τοῦ τοῖς θεϊκοῖς ἐνεργήμασι τὰ ἀνθρωπικὰ συνεχ
ζεύγνυτο, κἀκ τῶν ἀνθρωπικῶν ἐνεργημάτων, λόγου.
δηλονότι καὶ ἀφῆς καὶ τῶν τοιούτων, αἱ θεοσημείαι
προέβαινον· καθάπερ σιδήρου τμητικοῦ πυρωθέντος
4 καὶ τέμνοντος καὶ καίοντας ἐν ταυτῷ, καὶ ἡ τομή
μετὰ τῆς καύσεως γίνεται, καὶ ἡ καῦσες ἀχώριστός
ἐστι τῆς τομῆς καὶ ἡ τῶν δύο ἐνεργειῶν συνδρομή
τὸ ἑνιαῖον εἰσφέρει ταύταις οὐ κατὰ φύσιν, ἀλλὰ καθ'
Ένωσιν. Ο τοίνυν θεανδρικὴν φήσας ενέργειαν διὰ
μὲν τῆς ἑνικῆς προφορᾶς τὸ τὰς δύο ενεργείας ἐν
εἶναι τῇ συνελεύσει καὶ μὴ διακεκρίσθαι ταύτας
πραγματικῶς ἀπ᾿ ἀλλήλων δεδήλωκεν· ἐν δὲ τῷ
εἰπεῖν θεανδρικήν, θείαν δηλονότι καὶ ἀνδρικὴν, τὸ
τῶν ἐνεργειῶν τῇ φύσει διάφορον καὶ μετὰ τὴν
Ένωσιν ἔδειξεν. Αλλως δὲ δύο τινὰ δηλοῦντος τοῦ
τῆς ἐνεργείας ὀνόματος, ἐνέργεια γὰρ φυσική ἐστιν
ἡ τῆς ἐνοικούσης τῇ φύσει δυνάμεως πρόβασις εἰς
ἔργου τινὸς ἐκπλήρωσιν, ἔτς ἐν τῷ ἐνεργεῖν ἔχει
τὸ εἶναι, καθὼς ἡ δύναμις ἐν τῷ πεφυκέναι καὶ
participavit, ut exinde quoque differentiam naturarum unitatemque personæ cognoscamus.
Veneramur igitur in Christo unam hypostasim'
compositam, duobus compositam naturis, divini.
tate scilicet et humanitate sibi invicem unitis secundum ipsam Verbi hypostasim; ideo enin hanc
unionem dicimus secundum hypostasi:n, quia una
hypostasis, inter tres divinitatis hypostases, quæ
est hypostasis Filii, duas naturas inter se invicem
univit inconfuse in seipsa, et secuudum ipsam;
non enim substitit secundum se, vel unum mo-
`mentum, humanitas Christi, ita ut illa lypostasis
diceretur, et revera non oportebat. Quid enim lucri nobis si deificata fuisset una hypostasis? Sed
Deus Verbum in seipso assumpsit totam naturam
humanitatis ut nos omnes deificaret, unde unius
λιypostaseos esse Christum prædicamus, et duarun
naturarum inter se summa unione unitarum inconfuse, in æternumque manentium indivisarını
ab invicem atque hypostasi secundum quam uniuntur. Naturis vero habentibus esse inconfusas, et
Inconfusa sunt quæ eis conveniunt: voluntates
dico et operationes: manet igitur divina voluntas
divina, et rursus humana humana, excepto quod
et per unionem deificata sit, quod et operationibus
cognoscitur. Duo sunt igitur in Christo voluntales. Volens autem secundum duas voluntates, operans secundum duas operationes. Unus idem est
Deus homo, non divisus in Deo proprie et homine
proprie, sed unus modo indivisibili Deus et hon o
iden est, aliis verbis, Deus et vir. Unde divino
virilem operationem dicens, non confusionen in
naturales operationes induxit, sed earum in summa
unionem proposuit, et deificationem operationis
humanæ. Quemadmodum enim in Christo, per
unionem deificata est humana natura, ita sane ot
voluntas una deificata fuit, et operatio;. ideoque
el miracula edens Christus, divinis operationibus
humanas conjungebat, et ex humanis operationi -
bus Verbi evidenter, tactuque et aliis hujusmodi,
Dei manifestationes prodibant: quomodo ferrnm
acutum ardensque, et secat et urit idem, et fit
cum ustione sectio et ustio inseparabilis est a sectione, et duarum operationum concursus unitatem
his inducit, non secundum naturam, sed secunduni
unionem. Qui igitur dixit divino virilem operationem, unica enuntiatione ostendit duas operationes
unum quid esse concursu, nec in re illas ab invicem discriminari, sed quia dixit divino virilem,
divinam scilicet et virilem, operationum naturalem
differentiam vel post unionem ostendit. Aliter vero
duo quædam indicante operationis nomine, operatio enim naturalis, est naturæ inhærentis potentiæ
processio ad alicujus operis impletionem, quæ iu
operandum habet esse, sicut potentia habet esse
in eo quod sit a patura et possit, dicitur runstis
col. 599–600page 37 of 548
PG 142:599δύνασθαι, λέγεται πάλιν ἐνέργεια καὶ ἡ τοῦ ἔργου ή ἐκπλήρωσις, αὐτὸ τὸ ἐνεργητὸν, ὁ τοῦ πράγματος ἀποτελεσμὸς, ἡ πρᾶξις αὐτή. Τοῦτο δὲ τὸ δεύτερον σημαινόμενον τῆς ἐνεργείας προσαρμοστέον τῇ Θεανδρική. Θεανθρώπου γὰρ ὑπάρχοντος τοῦ Χρισ στοῦ καὶ πᾶσα πρᾶξις αὐτοῦ θεανθρωπινὴ καὶ θεανδρική. Τὸ δ' οὕτω λέγειν οὐ φέρει σύγχυσιν ταῖς ἐνερ γείαις ταῖς φυσικαῖς, ἀλλ' ένα καὶ τὸν αὐτὸν εἶναι ; διασαφεῖ τὸν ἐνεργοῦντα καὶ θεϊκῶς καὶ ἀνθρωπικῶς, οὔτε τὰ θεῖα κατὰ Θεὸν, ἄνθρωπος γάρ, οὔτε κατ' ἄνθρωπον τὰ ἀνθρώπινα, Θεὸς γάρ. Ωσαύτως καὶ ὁ μίαν φύσιν εἰρηκὼς τοῦ Θεοῦ Λόγου σεσαρκωμένην προσθεὶς τὴν τοιαύτην ἀνεῖλεν ὑπόνοιαν. Ἑτέρα γὰρ ἡ Λόγου φύσις, ήγουν ἡ θεία, καὶ ἑτέρα πάλιν ἡ τῆς σαρκὸς ἤτοι ἡ ἀνθρωπική, συνεκδοχι χῶς ἕτερον θέλημα τῆς θείας φύσεως, καὶ ἕτερον τῆς ἀνθρωπικῆς. Θέλημα δὲ τὴν θέλησιν λέγομεν, αὐτὴν τὴν δύναμιν τὴν θελητικήν, ἥτις ἐστὶ θέλημα φυσικόν. Το τοίνυν τῆς ἀνθρωπίνης θέλημα φύσεως ὁ Κύριος προσλαβόμενος, καὶ θεώσας αὐτὸ διετήρησεν ὅπερ ἦν κατὰ φύσιν ἀνθρώπινον. Καὶ τοῦτο παραστῆνας βουλόμενος ἐναργώς, εἰσελθὼν εἰς οἶκον ἐν τοῖς μέρεσι Τύρου καὶ Σιδώνος, οὐδένα ἠθέλησε γνῶναι, καὶ οὐκ ἠδυνήθη λαλεῖν· οἰκονομικῶς γὰρ θελήσας λαθεῖν οὐ δεδύνητο, διδάσκων ἡμᾶς διὰ τῶν πραγμάτων αὐτῶν, ὅτι τὸ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως θέλημα τὸ ἀσθενὲς ὁ πανσθενὴς οὐκ ἀπεδοκίμασεν, ἀλλ' οὐσιωδῶς ᾠκειώσατο καὶ αὐτό. τὴν ἡμετέραν ὅλην φύσιν μετὰ πάντων τῶν κατὰ φύσιν ἀναλαβών. Λέγεται μὲν ἐν θέλημα προηγουμένως ἡ θέλησις, ἥτις ἐστὶ θέλημα φυσικόν, ὡς δεδήλωται. Λέγεται γὰρ θέλημα καὶ αὐτὸ θελητὸν, ὅπερ ἐν ἀνθρώποις ἐστὶν ὑποτακτικὸν οὐ τὸ αὐτὸ πάσῃ τῇ φύσει προσόν. Τῷ μὲν γὰρ τῶν ἀνθρώπων τὸ ἰδιάζειν τυχόν τεθέληται, τῷ δὲ τὸ παρρησιάζεσθαι· καὶ τῷ μὲν τὸ γεηπονεῖν, τῷ δὲ τὸ ναυτίλλεσθαι· καὶ ἄλλῳ πάλιν ἄλλο τι κατά γνώμην ἐστί. Πολλάκις δὲ τῷ αὐτῷ καὶ ἑνὶ διάφορον, καὶ ἄλλοτε ἄλλο τὸ θελητόν. Καλεῖται δὲ τὸ τοιοῦτον ὑποτακτικόν θέλημα γνωμικόν. Τοιγαρούν ὁ Κύριος ἐπεὶ δύο φύσεων ὠμολόγηται, δύο κεκτή. σθαι καὶ θελήματα πιστεύεται φυσικά, θεζόν τε καὶ ἀνθρώπινον· ήγουν δυνάμεις δύο θελητικὰς ἀλλ λων διαφερούσας τῷ λόγῳ τῆς φύσεως. Ἐπεὶ δὲ μιᾶς ὑποστάσεως ἔγνωσται, σφαλερὸν εἰπεῖν ἐπ᾿ αὐτοῦ διάφορα θελήματα γνωμικά. Τὸ γὰρ θελητὸν ἐν, ὅτι καὶ ὁ θέλων εἶ;; τῆς ἀνθρωπικῆς αὐτοῦ θε λήσεως πρὸς τὸ οἰκεῖον θελητὸν κινουμένης, ὅτε τοῦτο τῇ θεϊκῇ θελήσει αὐτοῦ θελητὸν ἦν, καὶ ἐφ' ὅσον ἦν θελητόν. Διχῶς δὲ τῆς γνώμης λεγομένης, λέγεται γὰρ γνώμη καὶ ἡ ἁπλῶς ροπὴ πρὸς τὸ θελητόν, ὡς ἐλλόγως γινομένη καὶ μετὰ γνώσεως ἐν τοῖς λογικοῖς, λέγεται γνώμη καὶ ἡ ἐκ προβουλεύσεως καὶ κρίσεως περί τι διάθεσις. Οὐκ ἀσφαλὲς ἢ γνώμην * θέλημα γνωμικὸν εἰπεῖν ἐπὶ τοῦ Χριστοῦ κατὰ τὸ τῆς γνώμης δεύτερον σημαινόμενον, διὰ τὸ συνεισάγεσθαι τούτοις τὴν ἄγνοιαν. Εἰ γὰρ καὶ τὴν ἀγνοοῦσαν ὁ Κύριος φύσιν ἀνέλαβεν, ἀλλὰ τῶν θείων οὐχημάτων ταύτῃ μετέδωκε. Καὶ ἦν ἡ τοῦ Κυρίου
operatio operis impleuio, ipsum operatum, operis & δύνασθαι, λέγεται πάλιν ἐνέργεια καὶ ἡ τοῦ ἔργου
ή
perfectio, actio ipsa, hoc igitur posterius significa- ἐκπλήρωσις, αὐτὸ τὸ ἐνεργητὸν, ὁ τοῦ πράγματος
tum operatione, aptandum est operationi divino ἀποτελεσμὸς, ἡ πρᾶξις αὐτή. Τοῦτο δὲ τὸ δεύτερον
virili Deus homo enim cum est Christus, et oil- σημαινόμενον τῆς ἐνεργείας προσαρμοστέον τῇ
tis ejus operatio divino-humana est, et divino- Θεανδρική. Θεανθρώπου γὰρ ὑπάρχοντος τοῦ Χρισ
virilis. Sic autem loqui non infert confusionem στοῦ καὶ πᾶσα πρᾶξις αὐτοῦ θεανθρωπινὴ καὶ θέανδρι
operationibus naturalibus, sed unum et eumdem κή. Τὸ δ' οὕτω λέγειν οὐ φέρει σύγχυσιν ταῖς ἐνερ
esse demonstrat qui divine et humane opeγείαις ταῖς φυσικαῖς, ἀλλ' ένα καὶ τὸν αὐτὸν εἶναι
ratur; nec divina secundum Deum, nam est διασαφεῖ τὸν ἐνεργοῦντα καὶ θεϊκῶς καὶ ἀνθρω
homo; nec humana secundum hominem, nam est πικῶς, οὔτε τὰ θεῖα κατὰ Θεὸν, ἄνθρωπος γάρ, οὔτε
Deus. Similiter qui dixit unam naturam Dei Verbi, κατ' ἄνθρωπον τὰ ἀνθρώπινα, Θεὸς γάρ. Ωσαύτως
adjiciens incarnatam, hanc abstulit suspicionem; καὶ ὁ μίαν φύσιν εἰρηκὼς τοῦ Θεοῦ Λόγου σεσαρalia enim est Verbi natura, scilicet divina, aliaque κωμένην προσθεὶς τὴν τοιαύτην ἀνεῖλεν ὑπόνοιαν.
rursus natura carnis, scilicet humana; et synec- Ἑτέρα γὰρ ἡ Λόγου φύσις, ήγουν ἡ θεία, καὶ ἑτέρα
dochice, alia voluntas naturæ divinæ, et alla hu- πάλιν ἡ τῆς σαρκὸς ἤτοι ἡ ἀνθρωπική, συνεκδοχι
manæ. Voluntatem dicimus actum volendi, ipsam χῶς ἕτερον θέλημα τῆς θείας φύσεως, καὶ ἕτερον
potestatem volentem, quæ est voluntas naturalis. τῆς ἀνθρωπικῆς. Θέλημα δὲ τὴν θέλησιν λέγομεν,
Voluntatem igitur humanæ naturæ Dominus post- αὐτὴν τὴν δύναμιν τὴν θελητικήν, ἥτις ἐστὶ θέλημα
quam assumpsisset deificassetque ipsam servavit φυσικόν. Το τοίνυν τῆς ἀνθρωπίνης θέλημα φύσεως
quæ erat secundum naturam humanam. Et illud ὁ Κύριος προσλαβόμενος, καὶ θεώσας αὐτὸ διετήρη
cum evidenter proponere vellet, domum ingres- σεν ὅπερ ἦν κατὰ φύσιν ἀνθρώπινον. Καὶ τοῦτο
sus in regionibus Tyri et Sidonis, a romine παραστῆνας βουλόμενος ἐναργώς, εἰσελθὼν εἰς οἶκον
cognosci voluit nec potuit latere; ex dispositione ἐν τοῖς μέρεσι Τύρου καὶ Σιδώνος, οὐδένα ἠθέλησε
latere volens, nequivit, docens nos ex ipsis eperi. γνῶναι, καὶ οὐκ ἠδυνήθη λαλεῖν· οἰκονομικῶς γὰρ
bus, voluntatem bis quæ sunt humanæ naturæ de- θελήσας λαθεῖν οὐ δεδύνητο, διδάσκων ἡμᾶς διὰ
bilem, ab omnipotente non recusatam, sed essen- τῶν πραγμάτων αὐτῶν, ὅτι τὸ τῆς ἀνθρωπίνης
tialiter ipsam ei dispositam, dum nostram totam φύσεως θέλημα τὸ ἀσθενὲς ὁ πανσθενὴς οὐκ ἀπε
naturam cum omnibus quæ sunt secundum nakıram δοκίμασεν, ἀλλ' οὐσιωδῶς ᾠκειώσατο καὶ αὐτό. τὴν
accepit.
ἡμετέραν ὅλην φύσιν μετὰ πάντων τῶν κατὰ φύσιν
ἀναλαβών.
Λέγεται μὲν ἐν θέλημα προηγουμένως ἡ θέλησις,
ἥτις ἐστὶ θέλημα φυσικόν, ὡς δεδήλωται. Λέγεται γὰρ
θέλημα καὶ αὐτὸ θελητὸν, ὅπερ ἐν ἀνθρώποις ἐστὶν
ὑποτακτικὸν οὐ τὸ αὐτὸ πάσῃ τῇ φύσει προσόν. Τῷ
μὲν γὰρ τῶν ἀνθρώπων τὸ ἰδιάζειν τυχόν τεθέληται,
τῷ δὲ τὸ παρρησιάζεσθαι· καὶ τῷ μὲν τὸ γεηπονεῖν,
τῷ δὲ τὸ ναυτίλλεσθαι· καὶ ἄλλῳ πάλιν ἄλλο τι κατά
γνώμην ἐστί. Πολλάκις δὲ τῷ αὐτῷ καὶ ἑνὶ διάφο
ρον, καὶ ἄλλοτε ἄλλο τὸ θελητόν. Καλεῖται δὲ τὸ
τοιοῦτον ὑποτακτικόν θέλημα γνωμικόν. Τοιγαρούν
ὁ Κύριος ἐπεὶ δύο φύσεων ὠμολόγηται, δύο κεκτή.
σθαι καὶ θελήματα πιστεύεται φυσικά, θεζόν τε καὶ
ἀνθρώπινον· ήγουν δυνάμεις δύο θελητικὰς ἀλλ
λων διαφερούσας τῷ λόγῳ τῆς φύσεως. Ἐπεὶ δὲ
Dicitur quidem igitur voluntas actio volendi quæ
est voluntas naturalis, ut monstratum est; dicitur
autem voluntas etiam ipsum volitum quod in hominibus est subjiciens non idem omni naturæ conveniens, Alii enim hominum solum vivere
placet, alii quidem libere loqui, alii terram exercere, alii navigare, et rursus alii aliud est in mente. Plerumque autem eilem et uni diversum, et
aliud aliudque est volitum. Vocatur autem hæc
voluntas subjiciens (moralis, ex more, juxta morem, sententiam). Cum igitur duarum esse naturarum Dominum confitentur, creditur et duas hahere voluntales naturales, divinam et humanam,
scilicet duas potentias volentes ab invicem distinclas ratione nature. Cum igitur eum unius esse μιᾶς ὑποστάσεως ἔγνωσται, σφαλερὸν εἰπεῖν ἐπ᾿
hypostaseos cognoscitur, non eautum est dicere
de eo diversas voluntates morales. Volitum enim
unum est quia et volens unus, voluntate ejus humana ad proprium volitum inclinata, quando hoc
cjus volitum, et in quantum erat volitum, voluntati
divinæ erat. Dupliciter autem dicitur (mos) sententia; dicitur enim et merus motus ad volitum
ut sapienter exsistens et cum cognitione in creaturis
rationabilibus; dicitur etiam sententia, et ex deliberatione previa judicioque dispositio ad aliquid.
Non cautum est sive sententiam sive voluntatem
moralem dicere de Christo, secundum posterius
sententiae sensum; quia cum liis inducitur ignoramtia; etsi enim ignorantem naturam sumpserit
αὐτοῦ διάφορα θελήματα γνωμικά. Τὸ γὰρ θελητὸν
ἐν, ὅτι καὶ ὁ θέλων εἶ;; τῆς ἀνθρωπικῆς αὐτοῦ θε
λήσεως πρὸς τὸ οἰκεῖον θελητὸν κινουμένης, ὅτε
τοῦτο τῇ θεϊκῇ θελήσει αὐτοῦ θελητὸν ἦν, καὶ ἐφ'
ὅσον ἦν θελητόν. Διχῶς δὲ τῆς γνώμης λεγομένης,
λέγεται γὰρ γνώμη καὶ ἡ ἁπλῶς ροπὴ πρὸς τὸ
θελητόν, ὡς ἐλλόγως γινομένη καὶ μετὰ γνώσεως ἐν
τοῖς λογικοῖς, λέγεται γνώμη καὶ ἡ ἐκ προβουλεύ
σεως καὶ κρίσεως περί τι διάθεσις. Οὐκ ἀσφαλὲς ἢ
γνώμην * θέλημα γνωμικὸν εἰπεῖν ἐπὶ τοῦ Χριστοῦ
κατὰ τὸ τῆς γνώμης δεύτερον σημαινόμενον, διὰ τὸ
συνεισάγεσθαι τούτοις τὴν ἄγνοιαν. Εἰ γὰρ καὶ τὴν
ἀγνοοῦσαν ὁ Κύριος φύσιν ἀνέλαβεν, ἀλλὰ τῶν θείων
οὐχημάτων ταύτῃ μετέδωκε. Καὶ ἦν ἡ τοῦ Κυρίου
col. 601–602page 38 of 548
PG 142:601ψυχὴ πᾶσαν ἔχουσα σοφίαν, θείαν ἅμα δὴ καὶ ἀν θρωπικὴν, πᾶσαν γνῶσιν, τῶν γεγονότων, τῶν δν των, τῶν ἐσομένων, οὐ φύσει, οὐ χάριτι, διὰ δὲ τὴν πρὸς αὐτὸν τὸν μόνον σοφὸν, καὶ πάντα καὶ πρὸ τῆς αὐτῶν γενέσεως εἰδότα προαιωνίως καθ᾽ ὑπό στασιν ἔνωσιν. Ποίας οὖν ἔχρηζεν αὕτη βουλῆς; τίος τῶν μετὰ τὴν βουλὴν ἡ πάντα γινώσκουσα, και ὡς ἔφαμεν; Εἰ δέ ποτε πεινῶντα τὸν Κύριον ἐλθεῖν γέγραπται πρὸς συχῆν καρπὸν οὐκ ἔχουσαν, εἰ ἄρα εὑρήσει τι ἐν αὐτῇ, καὶ οὐχ εὗρεν, εἰ μὴ φύλλα, καθ᾽ ὑπό νοιαν ὁ τοιοῦτος τοῦ λόγου σχηματισμός, καθὼς ἂν ὑπενόησεν ἴσως ὁ τὴν αὐτοῦ πρὸς τὴν συχῆν κατιδὼν ἔλευσιν, μή μέντοι τὸν τῆς οἰκονομίας λόγων εἰδώς. Τίνι γὰρ ἂν καὶ τῶν τυχόντων ηγνοήθη τὸ πρόδηλον; ἐπεὶ καὶ καιρὸς συχῶν οὐκ ἦν, ἀλλ' ὡς ἂν ὁ τὸ πᾶν ἰσχύων ἐνδείξηται κατὰ καιρὸν ὅτι μὴ μόνον εὐεργετικὴν ἔχον δύναμιν, ἀλλά γε καὶ τιμωρητικὴν, καὶ ὡς εἴπερ εθέλοι λόγῳ μόνῳ τοὺς σταυρώσαντας ἀποξηρανεῖ, τὴν πείναν καὶ τὴν πρὸς τὴν συχὴν ἔλευσιν προηγούμενα τίθησι τῆς τοιαύτης ἐνδείξεως ὁ σοφὸς καὶ φιλάνθρωπος· διά τοι τοῦτο καὶ παρὰ τὸ εἰωθὸς ἡ πεῖνα πρωΐας οὔσης, καθὼς τεθέλητο. Τοιγαροῦν ἡ πρὸς τὴν συχὴν ἄφιξις, ὡσαύτως καὶ ἡ περὶ τοῦ Λαζάρου πεῦσις, ὅποι τέ θεῖτο θανὼν ἐκεῖνος, καὶ εἴ τι παραπλήσιον, οὐκ ἁγνείας, ἀλλ' οἰκονομίας καὶ προσφόρου συγκαταβάσεως. Κατὰ μὲν οὖν τὸ δεύτερον τῆς γνώμης καὶ τῆς προαιρέσεως σημαινόμενον αὔτε γνώμην, οὔτε προαίρεσιν εἴποιμεν ἂν ἐπὶ τοῦ Χριστοῦ· κατὰ δὲ τὸ πρῶτον καὶ κατὰ γνώμην Θεοῦ τόδε τι διαπεπρᾶχθαι φαμεν· τουτέστι θελητὸν τῷ Θεῷ καὶ ἀπο δεκτὸν τὸ πραχθέν. Ως εἰ λέγοιμεν τὸν Δαυίδ βεβασιλευκέναι κατά γνώμην Θεοῦ, καὶ προαιρετικός μὲν ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος, προαιρετικὸν δὲ τὸ Πνε μα τὸ ἅγιον εἴρηται. Δέον οὖν ἐρευνᾶσθαι τὴν λέξιν ἐν ἅπασιν, εἰ πλείω δηλοῖ τοῦ ἑνὸς, καὶ μετ᾿ εὐκρινείας τοὺς λόγους προβαίνειν πρὸς τὰ δηλούμενα. Πολλὴ γὰρ ἡ ἐκ τῆς ὁμωνυμίας ἀπάτη, καὶ πρῶτος αὕτη τρόπος ἐν τοῖς σοφίσμασιν. Οὕτω τοι καὶ τὸ Θεὸς ὄνομα, καὶ τὸ ἄνθρωπος ποτὲ μὲν φύσιν σημαίνει, ποτὲ δ' ὑπόστασιν. 'Η δὲ θεότης ὡσαύτως καὶ ἡ ἀνθρωπότης φύσιν ἀεὶ μόνην, ἀλλ᾽ οὔποτε καὶ ὑπόστασιν. Τὸ δὲ Χριστὸς δηλοῖ σύνθε του ἐκ θεότητός τε καὶ ἀνθρωπότητος. Καὶ τὸ χρίσμα μὲν ἡ θεότης, ἡ ἀνθρωπότης δὲ τὸ χρισθέν. Χρίσιν δὲ νοητέον τὴν ὅλου τοῦ χρίσματος εἰς ὅλον τὸ χρισθεν περιχώρησιν. Οὕτω γὰρ ἂν εἴη τὸ τὴν χρίσιν δεδεγμένον ταῖς ἀληθείαις ὅλον Χριστόν. Το γὰρ ἐπιπολαίως χρισθὲν ἐκ μέρους Χριστόν, ἀλλ' οὐχ ὅλον, ὅθεν οὐδὲ κυρίως Χριστόν. Διὸ βασιλεῖ; τε καὶ ἀρχιερεῖς τῷ ἐλαίῳ χριόμενοι, καὶ τὴν ἐπιπή. λαιον δεχόμενοι χρίσιν, οὐ κυρίως Χριστοί. Εἰ δὲ ἡ χάρις εἰς βάθος διὰ τοῦ χρίσματος, οὐ κυρίω; Χρι στο, χάριτι γὰρ καὶ ἐπίκληροι. Μόνος τοίνυν δ Κύριος κυρίως Χριστός, ὡς ὅλως διόλου, καὶ οὐ χάριτι. Τῇ δὲ καθ' ὑπίστασιν ἐνώσει καὶ ἀϊδίως Χριστός. Τὰ Η Θεός ή ομα σημαίνει μὲν καὶ τὸ
SERMO AD MONACHOS SUOS.
ψυχὴ πᾶσαν ἔχουσα σοφίαν, θείαν ἅμα δὴ καὶ ἀν- Dominus hanc saltem participem reddidit divinæ
θρωπικὴν, πᾶσαν γνῶσιν, τῶν γεγονότων, τῶν δντων, τῶν ἐσομένων, οὐ φύσει, οὐ χάριτι, διὰ δὲ τὴν
πρὸς αὐτὸν τὸν μόνον σοφὸν, καὶ πάντα καὶ πρὸ
τῆς αὐτῶν γενέσεως εἰδότα προαιωνίως καθ᾽ ὑπό
στασιν ἔνωσιν. Ποίας οὖν ἔχρηζεν αὕτη βουλῆς;
τίος τῶν μετὰ τὴν βουλὴν ἡ πάντα γινώσκουσα,
και ὡς ἔφαμεν;
riim quæ sunt post deliberationem egeret ea quæ
gloriæ (divinorum honorum), et erat Domini anima
omnem habens sapientiam, divinam simul et humanam; omnem scientiam præteritorum, praesentium et futurorum non natura, non gratia, sed
unione secundum hypostasim, cum ipso solo sapiente et omnia vel antequam fiant cognosernte.
Qua igitur deliberatione hæc egeret, vel quo eoomnia cognoscit, ut diximus?
Si quando quidem scriptum est: Dominum esu“
rientem venisse ad ficum non habentem fructum,
si forte aliquid inveniret in ea nec invenit nisi
folia, secundum conjecturam is est sermonis modus
ut forsan conjecisset qui eum vidisset ad ficum venientem nec tamen dispositionis rationem scivisset, a quo enim et accidentium ignorata fuisset
evidentia, cum tempus ficorum non adesset; sed
ut omnipotens ille ostenderet secundum tempus,
quod non solum habeat potentiam quæ benefaciat,
sed etiam quæ castiget, et quod, si velit verbo
solo crucifigentes siccabit; famen et accesšum ad
fićum exempla ponit talis demonstrationis sapiens
et hominum amator; ideo sane et contra morem
fuit fames mane sicut placuerat. Idcirco sane ad
ficum accessus, sicut et de Lazaro interrogatio:
ubi positus fuisset mortuus ille? et si quid simile,
non ignorantiæ sunt sed dispositionis et condescensionis aptæ. Secundum igitur posteriorem sententiæ et prælationis sensum, neque sententiam
neque pra·lationem diceremus de Christo; secundum vero priorem, (et) secundum sententiam Dei
aliquid factum fuisse dicimus, hoc est, voluit, faclum gratumque habuit Deus, ut si dicamus, Dae
videm regnasse secundum sententiam Dei. Et quidem Verbum Dei (sui juris, et sui juris Spiritus
sanetus dicuntur) prælationis capax et capax prælationis Spiritus sanctus dicitur. Oportet igitur
serutari enuntiationem in omnibus, si plura uno
significet, et cum discretione verba procedere að
ea quæ significantur. Multus enim ex homonymia
error, et præcipuus ea mos est in sophismatibus.
Sic sane et nomen c Deus, et nomen homo;
modo enim naturam significat, modoque hypostasim. Divinitas quoque sicut et humanitas naturam
semper solam, sed nunquam et hypostasim; Chri
stus autem præbet compositum ex Divinitate et
humanitate. Unguentum quidem Divinitas, unctum
humanitas, unctionem vero intelligere est (transitionem, transfusionen) circumincessionem totius
unguenti in toto uncto; sic enim qui unctionem
accepisset, vere foret totus Christus (unctus), nam
summatim tantum unctus ex parte Christus est,
non vere totus, unde nec regie Christus. Ideo reges et sacerdotum principes oleo uncti, et summatim unctionem accipientes non regie Chris'é
sunt, et si gratia in profundo per unctionem, ROD
regie Christi sunt, nam vel cum gratia caduci.
Solus igitur Dominus regie Christus est utpote totus omnio; non vero gratia,sed uuione secunda
Εἰ δέ ποτε πεινῶντα τὸν Κύριον ἐλθεῖν γέγρα
πται πρὸς συχῆν καρπὸν οὐκ ἔχουσαν, εἰ ἄρα εὑρήσει
τι ἐν αὐτῇ, καὶ οὐχ εὗρεν, εἰ μὴ φύλλα, καθ᾽ ὑπό
νοιαν ὁ τοιοῦτος τοῦ λόγου σχηματισμός, καθὼς
ἂν ὑπενόησεν ἴσως ὁ τὴν αὐτοῦ πρὸς τὴν συχῆν
κατιδὼν ἔλευσιν, μή μέντοι τὸν τῆς οἰκονομίας
λόγων εἰδώς. Τίνι γὰρ ἂν καὶ τῶν τυχόντων ηγνοήθη
τὸ πρόδηλον; ἐπεὶ καὶ καιρὸς συχῶν οὐκ ἦν, ἀλλ'
ὡς ἂν ὁ τὸ πᾶν ἰσχύων ἐνδείξηται κατὰ καιρὸν ὅτι
μὴ μόνον εὐεργετικὴν ἔχον δύναμιν, ἀλλά γε καὶ
τιμωρητικὴν, καὶ ὡς εἴπερ εθέλοι λόγῳ μόνῳ τοὺς
σταυρώσαντας ἀποξηρανεῖ, τὴν πείναν καὶ τὴν πρὸς
τὴν συχὴν ἔλευσιν προηγούμενα τίθησι τῆς τοιαύτης
ἐνδείξεως ὁ σοφὸς καὶ φιλάνθρωπος· διά τοι τοῦτο
καὶ παρὰ τὸ εἰωθὸς ἡ πεῖνα πρωΐας οὔσης, καθὼς
τεθέλητο. Τοιγαροῦν ἡ πρὸς τὴν συχὴν ἄφιξις,
ὡσαύτως καὶ ἡ περὶ τοῦ Λαζάρου πεῦσις, ὅποι τέθεῖτο θανὼν ἐκεῖνος, καὶ εἴ τι παραπλήσιον, οὐκ
ἁγνείας, ἀλλ' οἰκονομίας καὶ προσφόρου συγκαταβάσεως. Κατὰ μὲν οὖν τὸ δεύτερον τῆς γνώμης καὶ
τῆς προαιρέσεως σημαινόμενον αὔτε γνώμην, οὔτε
προαίρεσιν εἴποιμεν ἂν ἐπὶ τοῦ Χριστοῦ· κατὰ δὲ
τὸ πρῶτον καὶ κατὰ γνώμην Θεοῦ τόδε τι διαπεπράχθαι φαμεν· τουτέστι θελητὸν τῷ Θεῷ καὶ ἀποδεκτὸν τὸ πραχθέν. Ως εἰ λέγοιμεν τὸν Δαυίδ βεβα
σιλευκέναι κατά γνώμην Θεοῦ, καὶ προαιρετικός
μὲν ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος, προαιρετικὸν δὲ τὸ Πνε
μα τὸ ἅγιον εἴρηται. Δέον οὖν ἐρευνᾶσθαι τὴν
λέξιν ἐν ἅπασιν, εἰ πλείω δηλοῖ τοῦ ἑνὸς, καὶ
μετ᾿ εὐκρινείας τοὺς λόγους προβαίνειν πρὸς τὰ
δηλούμενα. Πολλὴ γὰρ ἡ ἐκ τῆς ὁμωνυμίας ἀπάτη,
καὶ πρῶτος αὕτη τρόπος ἐν τοῖς σοφίσμασιν. Οὕτω
τοι καὶ τὸ Θεὸς ὄνομα, καὶ τὸ ἄνθρωπος ποτὲ μὲν
φύσιν σημαίνει, ποτὲ δ' ὑπόστασιν. 'Η δὲ θεότης
ὡσαύτως καὶ ἡ ἀνθρωπότης φύσιν ἀεὶ μόνην, ἀλλ᾽
οὔποτε καὶ ὑπόστασιν. Τὸ δὲ Χριστὸς δηλοῖ σύνθετου ἐκ θεότητός τε καὶ ἀνθρωπότητος. Καὶ τὸ
χρίσμα μὲν ἡ θεότης, ἡ ἀνθρωπότης δὲ τὸ χρισθέν.
Χρίσιν δὲ νοητέον τὴν ὅλου τοῦ χρίσματος εἰς ὅλον
τὸ χρισθεν περιχώρησιν. Οὕτω γὰρ ἂν εἴη τὸ τὴν
χρίσιν δεδεγμένον ταῖς ἀληθείαις ὅλον Χριστόν. Το
γὰρ ἐπιπολαίως χρισθὲν ἐκ μέρους Χριστόν, ἀλλ'
οὐχ ὅλον, ὅθεν οὐδὲ κυρίως Χριστόν. Διὸ βασιλεῖ; τε
καὶ ἀρχιερεῖς τῷ ἐλαίῳ χριόμενοι, καὶ τὴν ἐπιπή.
λαιον δεχόμενοι χρίσιν, οὐ κυρίως Χριστοί. Εἰ δὲ ἡ
χάρις εἰς βάθος διὰ τοῦ χρίσματος, οὐ κυρίω; Χρι
στο, χάριτι γὰρ καὶ ἐπίκληροι. Μόνος τοίνυν δ
Κύριος κυρίως Χριστός, ὡς ὅλως διόλου, καὶ οὐ
χάριτι. Τῇ δὲ καθ' ὑπίστασιν ἐνώσει καὶ ἀϊδίως
Χριστός. Τὰ Η Θεός ή ομα σημαίνει μὲν καὶ τὸ
col. 603–604page 39 of 548
PG 142:603ποιητικὸν, καὶ τὸ δημιουργικόν, θεῖναι γὰρ τὸ Θεός θείς, θεατικῆς ποιῆσαι, καὶ θεὶς ὁ ποιήσας, ἀριδηλότερον δὲ τῆς θεατικῆς ἐνεργείας ἐστὶ παραστατικόν. Καὶ αὐτῶν γὰρ τῶν μήπω γενομένων ὡς ὑπ' ὄψιν κειμένων θεατής ἐστιν ὁ Θεὸς, ἔφορές τε τῶν ὅλων ἁπαξαπλῶς, Πάντων δὲ τῶν ὀνομάτων οικειότερον τῷ ἀνάρχῳ καὶ ἀπείρῳ καὶ παραγωγεῖ τῶν ποτὲ μὴ ὄντων τὸ ἄν· ὅτι τε ἀεὶ ἐστι μόνος αὐτὸς, καὶ ὅτι πηγὴ τοῦ εἶναι μόνος αὐτός. Ὁ ἐν ἁγίοις Νικηφόρος ο Βλεμμίδης παρὰ τοῦ ασιλέως Ιωάννου τοῦ Δούκα περὶ τῆς ἐκπορεύο σεως τοῦ παναγίου Πνεύματος ερωτηθεὶς, εἰ και λῶς φρονοῦσι Λατίνοι ἢ οῦ, ἀπεκρίθη οὕτως· ὡς εἰ καὶ τῇ γλώσσῃ τὸ δύο εἰσάγειν αίτια, ἢ δύο ἀρχὰς ἀποφεύγουσιν, ἀλλὰ καὶ πάλιν ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦ μα λέγοντες εκπορεύεσθαι εἰς τοῦτο μᾶλλον τῷ να ἐκπίπτουσι (!). Καὶ ὁ διὰ λόγων ἀποδιδράσκουσιν εἰς τοῦτ' αὐτὸ διὰ τῶν ἔργων περιτρέπονται. Ταυ τὸν γὰρ ποιοῦσιν, ὡς εἴ τις ἄνθρωπον λέγων, ἐνίσ σταται καὶ ζῶον μὴ λέγειν εἶναι αὐτόν. Καὶ ὅπως καὶ τίνι λόγῳ περιτρεπομένους αὐτοὺς εὑρίσκομεν εἰς ὅπερ ἀπαγορεύουσι, δῆλον ἐντεῦθεν· εἰ τὸ γεν νᾶσθαι τὸν Υἱὸν καὶ ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τῆς αποστατικής διαφορᾶς ἑκατέρων τυγχάνουσιν ίδια, καθό γεννᾶται ὁ Υἱὸς κατὰ τοῦτο αἴτιον ἔχει τὸν Πατέρα· καθὸ ἐκπορεύεται τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, κατὰ τοῦτο αἴτιον ἔχει καὶ τὸν Υἱόν. Εἰ ὁ Πατήρ γεννῶν τὸν Υἱὸν αἴτιος αὐτοῦ ἐστιν, ἐκπο ρεύων δὲ τὸ Πνεῦμα αἴτιος αὐτοῦ ἐστιν, ἐκπο ρεύει δὲ τὸ Πνεῦμα καὶ ὁ Υἱός, αἴτιος καὶ ὁ Υἱὸς ἄρα τοῦ Πνεύματος. Εἰ κατὰ τὴν ἀλήθειαν καὶ τὴν τῆς εὐσεβείας παράδοσιν καὶ τὴν τῶν Πατέρων διδασκαλίαν τὸ ἐκπορεύεσθαι καὶ ἡ ἐκπόρευσις ἐπὶ τοῦ ἁγίου λεγόμενα Πνεύματος τοῦ πῶς ἀπὸ τοῦ Πατρὸς εἶναι τυγχάνουσι δηλωτικά, καὶ τῆς ὑποστατικῆς διαφορᾶς τῆς πρὸς τὸν Υἱὸν γνωριστική; ἴδιον ὡμολόγηται, οὐμενουν τῆς πρὸς αὐτὸν συνα φείας, εἴτουν συμφυΐας ἢ ὁμοουσιότητος δεικτικόν. Τούτου δ' αἴτιος ὁ Πατήρ. Έχει δὲ τοῦτο κατ' αὐτ τοὺς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Ὅτι μηδὲν ἄλλο δίδωσιν οὖν τὸ καὶ τιθέμενον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ, ἀλλὰ μᾶλλον ὡς ἐκ τοῦ Πατρός. Οὕτω δὴ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι παρισταν. Δύο ἄρα τὰ αἴτια τοῦ Πνεύματος, εἴτουν τῆς ἀποκληρωθείσης αὐτῷ ὑποστατικῆς ἰδιότητος, τῆς ἐκπορεύσεως δηλαδὴκατὰ πάντα τρόπον συνάγεται. Ο λέγων γεννᾶσθαι τὸν Υἱὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς, μὴ καὶ αἴτιον δὲ ἀπισχυριζόμενος τοῦτον αὐτοῦ, ψεύδεται πάντως. Εἰ γὰρ γεννᾶται, καὶ αἴτιον ἔχει τὸ ἐξ οὗ γεννᾶται. Καὶ ὁ λέγων ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Πατρός, μὴ καὶ αἴτιον δὲ αὐτοῦ τοῦτο λέγων, ψεύδεται. Συνεισάγει γὰρ διὰ τῆς ἐκπορεύσεως καὶ τὸ αἴτιον αὐτοῦ εἶναι· ἐπείπερ ἐξ αὐτοῦ ἐκπορεύεται. Ο λέγων ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, μὴ καὶ αἴτιον δὲ αὐτοῦ τοῦτον λέγων, ψεύδεται.
60%
hypostasim perpetuo Christus. Nomen quidem Deus ποιητικὸν, καὶ τὸ δημιουργικόν, θεῖναι γὰρ τὸ
Θεός indicat quidem quod agendi, quod creandi
capax est; fecisse enim est posuisse Oɛivat et qui
fecit est qui posuit θείς, evidentissimum quoque
est quod proponat operatiomem (spectantem) θεατικῆς (qua spectetur) spectando idoneam. Nam ipso
Fum quæ nondum facta sunt quasi sul oculis jacentium spectator est Deus, et inspector omnium
universim. Omniumque nominum aptissimum ei
ποιῆσαι, καὶ θεὶς ὁ ποιήσας, ἀριδηλότερον δὲ τῆς
θεατικῆς ἐνεργείας ἐστὶ παραστατικόν. Καὶ αὐτῶν
γὰρ τῶν μήπω γενομένων ὡς ὑπ' ὄψιν κειμένων
θεατής ἐστιν ὁ Θεὸς, ἔφορές τε τῶν ὅλων ἀπαξαπλῶς, Πάντων δὲ τῶν ὀνομάτων οικειότερον τῷ
ἀνάρχῳ καὶ ἀπείρῳ καὶ παραγωγεῖ τῶν ποτὲ μὴ
ὄντων τὸ ἄν· ὅτι τε ἀεὶ ἐστι μόνος αὐτὸς, καὶ ὅτι
πηγὴ τοῦ εἶναι μόνος αὐτός.
qui principio carens, immensus est, et quæ non erant educit, est: (eurs) c qui est v et quia semper solus ipse est, et quia frou esse) exsistentiæ ſons Ipse solus.
Qui in sanctis est Nicephorus Blemmides a rege
Janne Duca de processione sanctissimi Spiritus
interrogatus: Utrum recte sentiant Latini necne,
sic respondit: eos etsi lingua duas causas inducere
vel duo principia recusent, dum rursus ex Filio
Spiritum procedere dicunt, in eo præcipue mente
falli, el quod verbis refugiunt in idipsum operibus
converti, eadem enim agunt ac si quis ‹ hominem › dicens intendat (includat) ipsum et animal
esse, non dicere; et quomodo, quaque ratione eos
conversos inveniamus in id quod refugiunt ex eo
patere: si gigni Filium, et procedere Spiritum inveniuntur propria differentiæ hypostaticæ utriusque, quatenus gignitur Filius causam habet, quoad
ið, Patrem; quatenus procedit Spiritus de Filio
quoque causam habet, quoad id, Filium quoque.
Si Pater gignens Filium causa ejus est, emittens
Spiritum causa ejus est; sed et Filius emittit Spiritum, Spiritus igitur causa est et Filius. Si, secundum veritatem, et traditionem pietatis, et Patrum doctrinam, (d) procedere et processio de
Spiritu sancto dicta, ea inveniantur quæ signiflcent
quomodo sit a Patre, et hypostaticæ differentia
erga Filium discretive proprium admittitur, non
tamen quod indicet cum eo conjunctionem, sive
connaturam, seu consubstantialitatem. Hujus autem causa Pater est, sed id liabet ille juxta ipsos,
el ex Pilio quid nihil aliud dat igitur) illud, et
positum de Filio, sed quam potius ut ex Patre. Sic
sane etiam de Filio Spiritum sanctum procedere
proponitur. Duo igitur causa Spiritus, scilicet ejus
quæ ei obtingit hypostatice proprietatis, id est,
processionis, omni modo conducuntur. Qui dicit
igitur Filium a Patre gigni, non autem hunc ejus
causam esse contendit, omnino mentitur. Si enim
gignitur, causam habet etiain id unde gignitur. Et
qui dicit Spiritum procedere de Patre, nec ejus
et lunc esse, mentitur, nam per processionem inducit et hunc ejus causam esse, cum
ex hoc procedit. Qui dicit Spiritum procedere el
de Filio, non autem et causam ejus hunc esse dicit,
mentitur. Concludentes igitur declaramus ita quod
naturaliter, in his quæ dicunt, blasphemant et
propter blasphemiam reprobatorum judicabuntur.
Etsi enim additio concederetur, quod naturaliter
est malum adest, et etsi admitteretur non esse ma1
Ὁ ἐν ἁγίοις Νικηφόρος ο Βλεμμίδης παρὰ τοῦ
ασιλέως Ιωάννου τοῦ Δούκα περὶ τῆς ἐκπορεύο
σεως τοῦ παναγίου Πνεύματος ερωτηθεὶς, εἰ και
λῶς φρονοῦσι Λατίνοι ἢ οῦ, ἀπεκρίθη οὕτως· ὡς εἰ
καὶ τῇ γλώσσῃ τὸ δύο εἰσάγειν αίτια, ἢ δύο ἀρχὰς
ἀποφεύγουσιν, ἀλλὰ καὶ πάλιν ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λέγοντες εκπορεύεσθαι εἰς τοῦτο μᾶλλον τῷ να
ἐκπίπτουσι (!). Καὶ ὁ διὰ λόγων ἀποδιδράσκουσιν
εἰς τοῦτ' αὐτὸ διὰ τῶν ἔργων περιτρέπονται. Ταυ
τὸν γὰρ ποιοῦσιν, ὡς εἴ τις ἄνθρωπον λέγων, ἐνίσ
σταται καὶ ζῶον μὴ λέγειν εἶναι αὐτόν. Καὶ ὅπως
καὶ τίνι λόγῳ περιτρεπομένους αὐτοὺς εὑρίσκομεν
εἰς ὅπερ ἀπαγορεύουσι, δῆλον ἐντεῦθεν· εἰ τὸ γεν
νᾶσθαι τὸν Υἱὸν καὶ ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τῆς
αποστατικής διαφορᾶς ἑκατέρων τυγχάνουσιν ίδια,
καθό γεννᾶται ὁ Υἱὸς κατὰ τοῦτο αἴτιον ἔχει τὸν
Πατέρα· καθὸ ἐκπορεύεται τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ
Υἱοῦ, κατὰ τοῦτο αἴτιον ἔχει καὶ τὸν Υἱόν. Εἰ ὁ
Πατήρ γεννῶν τὸν Υἱὸν αἴτιος αὐτοῦ ἐστιν, ἐκπορεύων δὲ τὸ Πνεῦμα αἴτιος αὐτοῦ ἐστιν, ἐκπορεύει δὲ τὸ Πνεῦμα καὶ ὁ Υἱός, αἴτιος καὶ ὁ Υἱὸς
ἄρα τοῦ Πνεύματος. Εἰ κατὰ τὴν ἀλήθειαν καὶ τὴν
τῆς εὐσεβείας παράδοσιν καὶ τὴν τῶν Πατέρων
διδασκαλίαν τὸ ἐκπορεύεσθαι καὶ ἡ ἐκπόρευσις ἐπὶ
τοῦ ἁγίου λεγόμενα Πνεύματος τοῦ πῶς ἀπὸ τοῦ
Πατρὸς εἶναι τυγχάνουσι δηλωτικά, καὶ τῆς ὑποστατικής διαφορᾶς τῆς πρὸς τὸν Υἱὸν γνωριστική;
ἴδιον ὡμολόγηται, οὐμενουν τῆς πρὸς αὐτὸν συναφείας, εἴτουν συμφυΐας ἢ ὁμοουσιότητος δεικτικόν.
Τούτου δ' αἴτιος ὁ Πατήρ. Έχει δὲ τοῦτο κατ' αὐτ
τοὺς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Ὅτι μηδὲν ἄλλο δίδωσιν οὖν
τὸ καὶ τιθέμενον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ, ἀλλὰ μᾶλλον ὡς ἐκ
τοῦ Πατρός. Οὕτω δὴ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα
τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι παρισταν. Δύο ἄρα τὰ αἴτια
τοῦ Πνεύματος, εἴτουν τῆς ἀποκληρωθείσης αὐτῷ
ὑποστατικῆς ἰδιότητος, τῆς ἐκπορεύσεως δηλαδή
κατὰ πάντα τρόπον συνάγεται. Ο λέγων γεννᾶσθαι
τὸν Υἱὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς, μὴ καὶ αἴτιον δὲ ἀπισχυριζόμενος τοῦτον αὐτοῦ, ψεύδεται πάντως. Εἰ γὰρ
γεννᾶται, καὶ αἴτιον ἔχει τὸ ἐξ οὗ γεννᾶται. Καὶ ὁ
λέγων ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Πατρός,
μὴ καὶ αἴτιον δὲ αὐτοῦ τοῦτο λέγων, ψεύδεται.
Συνεισάγει γὰρ διὰ τῆς ἐκπορεύσεως καὶ τὸ αἴτιον
αὐτοῦ εἶναι· ἐπείπερ ἐξ αὐτοῦ ἐκπορεύεται.
Ο λέγων ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ,
μὴ καὶ αἴτιον δὲ αὐτοῦ τοῦτον λέγων, ψεύδεται.
Hæc qui poterit conciliet cum iis quæ exstant supra col. 534.
Encyclical Letter on Marchesina, Concubine of Emperor John Ducas, Expelled from the Temple by BlemmydesEpistola encyclica de Marchesinia, imp. Joan. Ducae pellice, quam templo ejecerat Blemmida
col. 605–606page 40 of 548
Epistola encyclica de Marchesinia, imp. Joan. Ducæ pellice, quam templo ejecerat Blemmida
PG 142:605Συμπεριλαμβάνοντες δὲ ἀποφαινόμεθα οὕτως· ὅτι φυσικῶς εἰς ἃ λέγουσι βλασφημοῦσι καὶ διὰ τὴν βλασφημίαν τῶν ἀποβλήτων κριθήσονται. Όταν γὰρ ἡ προσθήκη συγχωρηθῇ, τὸ καὶ φυσικῶς και κὸν εἶναι προσίσταται· καὶ ὅταν δοθῇ τὸ μὴ κακὸν εἶναι, τὸ τῆς προσθήκης επισφαλές οὐ συγχωρεί τὰ κατὰ διαδοχήν· καὶ οὕτως ἀμφωτέρωθεν ἀλληλουχεῖται τὰ τῆς κακότητος, καὶ κατὰ τοὺς ἐπεμ βεβλημένους τῶν κρίκων ἀλλήλοις συνδέδενται. ΝΙΚΗΦΟΡΟΥ ΜΟΝΑΣΤΟΥ ΚΑΙ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟΥ ΤΟΥ ΚΑΤΑ ΤΑ ΗΜΑΘΙΑ ΗΣΥΧΑΣΤΗΡΙΟΥ ΤΟΥ ΒΛΕΜΜΙΔΟΥ ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΚΑΘΟΛΙΚΩΤΕΡΑ ΚΑΙ ΠΡΟΣ ΠΟΛΛΟΥΣ. Οτε ἡ ἀρχόντισσα ἡ Μαρκεσίνα, ἡ ἐξόχως έρω μένη τῷ βασιλεῖ, καὶ διὰ τοῦτο πάντων υπερτε ροῦσα, καὶ αὐτῆς τῆς Αὐγούστης πρωτεύουσα τυραννικῶς, εἰσέφρησεν ἐν τῇ καθ' ἡμᾶς σεβασμία μονῇ τοῦ ῾Αγίου Γρηγορίου τοῦ θαυματουργοῦ, ἐν ἐκείνῃ τῇ μονῇ τῷ τότε διαγόντων ἡμῶν· εἰσῆλθε δὲ καὶ πρὸς τὸν ναὸν τοῦ Θεοῦ, τελουμένης τῆς λειτουργίας, καὶ ἀπεκλείσθη παρ' ἡμῶν τῆς ἱερᾶς ἀκροάσεως, καὶ ἀπεδιώχθη μετ' αἰσχύνης, ὀδυρομένη τὸ γεγονὸς ἐπὶ αὐτῇ· πάλιν ἡμεῖς ἐν πνεύματι τολμητίας, καὶ πάλιν ἡμῖν ἀπειλαὶ καὶ περιστάσεις καὶ κίνδυνοι. Ετι τὴν κοσμικήν ἐσμεν σοφίαν ἀπαίδευτοι, καὶ στυγητοὶ διὰ τοῦτο καὶ ἀποτρέ παιοι. Πάλιν ἀντιφερόμεθα ταῖς ἀρχαῖς, καὶ εἰκότως ἀπελεγχόμεθα δύσχρηστοι. Μικρὸν τῆς τῶν δεινῶν ἐπιφορᾶς ἀνεψύξαμεν, καὶ ὁ Σατὰ ἤγαγεν εἰς ἡμᾶς τὴν ἀσελγῆ τε, καὶ φαρμακόν, τῆς οἰκουμένης τὸ πρόσκομμα, τὸ παγκόσμιον σκάνδαλον, μετὰ τοῦ αὐχένο; καὶ τῆς ὀφρύος καὶ τοῦ φρυάγματος τάχα μὲν καταπλήξων καὶ καταπαλαίσων ἡμᾶς, ἤδη ταῖς τῶν ἀλγεινῶν ἐκδειματωθέντας καὶ προκατασει σθέντας ἐπαγωγαίς. Τοῦτο γὰρ ᾠήθη, πτωχοὺς τὴν διάνοιαν, καὶ τὸν τῆς ψυχῆς τόνου παρειμένους εἰδὼς, δντω; δὲ τῷ μόνῳ σοφῷ τε καὶ ἰσχυρῷ καταπορισθητή μενος το και εκνευρισθητή
COS
DE REGIA PELLICE TEMPLO EJECTA.
cundum traditionem sunt, et sic utrobique connectuntur quæ sunt malitiæ et sicut incerti circuli alia
aliis colliguntur.
Συμπεριλαμβάνοντες δὲ ἀποφαινόμεθα οὕτως· ὅτι lum. Additionis periculum non admittit quæ seφυσικῶς εἰς ἃ λέγουσι βλασφημοῦσι καὶ διὰ τὴν
βλασφημίαν τῶν ἀποβλήτων κριθήσονται. Όταν
γὰρ ἡ προσθήκη συγχωρηθῇ, τὸ καὶ φυσικῶς και
κὸν εἶναι προσίσταται· καὶ ὅταν δοθῇ τὸ μὴ κακὸν εἶναι, τὸ τῆς προσθήκης επισφαλές οὐ συγχωρεί
τὰ κατὰ διαδοχήν· καὶ οὕτως ἀμφωτέρωθεν ἀλληλουχεῖται τὰ τῆς κακότητος, καὶ κατὰ τοὺς ἐπεμβεβλημένους τῶν κρίκων ἀλλήλοις συνδέδενται.
ΜΟΝΑΣΤΟΥ ΚΑΙ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟΥ ΤΟΥ ΚΑΤΑ ΤΑ ΗΜΑΘΙΑ ΗΣΥΧΑΣΤΗΡΙΟΥ
ΤΟΥ ΒΛΕΜΜΙΔΟΥ
ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΚΑΘΟΛΙΚΩΤΕΡΑ ΚΑΙ ΠΡΟΣ ΠΟΛΛΟΥΣ.
MONACHI ET PRESBYTERI QUOD IN EMATHIS EST MONASTERII
EPISTOLA
UNIVERSALIOR ET AD MULTOS
De Marchesina, impp. Joannis Duca pellice, quam templo ejecerat Blemmida.
(Ex Leonis Allatif libro De consensu p. 717.)
Οτε ἡ ἀρχόντισσα ἡ Μαρκεσίνα, ἡ ἐξόχως έρω- Principem Marcesinamn, eflictim ab imperatore
μένη τῷ βασιλεῖ, καὶ διὰ τοῦτο πάντων υπερτεροῦσα, καὶ αὐτῆς τῆς Αὐγούστης πρωτεύουσα
τυραννικῶς, εἰσέφρησεν ἐν τῇ καθ' ἡμᾶς σεβασμία
μονῇ τοῦ ῾Αγίου Γρηγορίου τοῦ θαυματουργοῦ, ἐν
ἐκείνῃ τῇ μονῇ τῷ τότε διαγόντων ἡμῶν· εἰσῆλθε
δὲ καὶ πρὸς τὸν ναὸν τοῦ Θεοῦ, τελουμένης τῆς
λειτουργίας, καὶ ἀπεκλείσθη παρ' ἡμῶν τῆς ἱερᾶς
ἀκροάσεως, καὶ ἀπεδιώχθη μετ' αἰσχύνης, ὀδυρο
μένη τὸ γεγονὸς ἐπὶ αὐτῇ· πάλιν ἡμεῖς ἐν πνεύματι
τολμητίας, καὶ πάλιν ἡμῖν ἀπειλαὶ καὶ περιστάσεις
καὶ κίνδυνοι. Ετι τὴν κοσμικήν ἐσμεν σοφίαν
ἀπαίδευτοι, καὶ στυγητοὶ διὰ τοῦτο καὶ ἀποτρέ
παιοι. Πάλιν ἀντιφερόμεθα ταῖς ἀρχαῖς, καὶ εἰκότως
ἀπελεγχόμεθα δύσχρηστοι. Μικρὸν τῆς τῶν δεινῶν
ἐπιφορᾶς ἀνεψύξαμεν, καὶ ὁ Σατὰ ἤγαγεν εἰς ἡμᾶς
τὴν ἀσελγῆ τε, καὶ φαρμακόν, τῆς οἰκουμένης τὸ
- πρόσκομμα, τὸ παγκόσμιον σκάνδαλον, μετὰ τοῦ
αὐχένο; καὶ τῆς ὀφρύος καὶ τοῦ φρυάγματος τάχα
μὲν καταπλήξων καὶ καταπαλαίσων ἡμᾶς, ἤδη ταῖς
τῶν ἀλγεινῶν ἐκδειματωθέντας καὶ προκατασει
σθέντας ἐπαγωγαίς. Τοῦτο γὰρ ᾠήθη, πτωχοὺς τὴν
διάνοιαν, καὶ τὸν τῆς ψυχῆς τόνου παρειμένους
εἰδὼς, δντω; δὲ τῷ μόνῳ σοφῷ τε καὶ ἰσχυρῷ
καταπορισθητή μενος το και εκνευρισθητή
adamatam, ideoque reliquos alios superantem, et
ipsi Augustæ prælatam, tyrannice in venerandum
Sancti Gregorii Thaumaturgi monasterium, ubi eo
tempore nos degebamus, irrepsisse; introisse
etiam in Dei templum, cum sacrificium missæ
fleret, et exclusam fuisse per nos a sacra anditione, atque cum dedecore fugatam, dum interim
illa de hoc facinore lamentaretur, et dolenter ferret; iterum nos spiritu audaces, confulenter 10quimur, et agimus; rursumque minæ, angustiæ,
et pericula. Adhuc nos inundanam sapientiam nom
edidicimus; ideoque et odiosi sumus et exsecrandi..
Rursus potestatibus obsistimus, meritoque inutiles.
redarguimur. Haud diu est, cum, a malorum ¡mpetu emergentes, nos recreavimus, et Salam ad
nos traduxit impudicam et veneficam, orbis offendiculum, universale scandalum, cum cervice et
supercilio ac fastu forte nos attonitos redditurus,
ac prostraturus, infortuniorum atque incommodorum crebris occursationibus jam perterritos concussosque. Id enim síbi proposuerat, facile inopes
nos mente et animi viribus delassatos agnoscens,
sed vere a solo sapiente et valido decipiendus et
enervandus. Repentina, effrenis, projectaque mæ-
col. 607–608page 41 of 548
PG 142:607᾿Αθρους ἀκάθεκτος ἡ μαινὰς τῷ ἡμεδαπῷ σε μνείῳ απερρίφθαι προξενεῖ ἐξ αὐτοῦ πικρίαν ἀνύποιστον, προσέφραξε, μετὰ βαρείας ὅτα, καὶ σφοδρᾶς τῆς πομπῆς, ὀξυῤῥόπου δίκην χειμάρρου πολυμιγούς τε ἑωρακότες αὐτὴν οἱ περὶ τὰς πύλας ἡμέτεροι καὶ ὅσοι τῶν ἐντὸς πεφρίκασι, διαπεφωνήκασιν. Εἰσέβουν φύη πανετοίμως καὶ εἰς αὐτὸν τὸν νεών, τῆς θείας καὶ μυστικῆς ἐπιτελουμένης θυσίας, ἐναγής. Ἡμεῖς δὲ καὶ ταῦτ' ἐν ἀμηχανία γεγονότες τῷ ἀδοκήτῳ τοῦ πράγματος ἀπείργομεν εὐθὺς τὴν μοιχαλίδι τῆς ἱερᾶς ἀκροάσεως, τῆς κοινῆς καὶ συμφώνου τῶν πιστῶν εὐχῆς τε καὶ ὑμνῳδίας, ἀποτροπιαζόμεθα τὴν ἀσχήμονα, τὴν ἐκτόπως τοῖς νόμοις τοῦ Χριστοῦ ενυβρίζουσαν, καὶ τὴν ὕβριν δημοσιεύουσαν· ὅλαις ὁρμαῖς ἐξοστρακίζομεν τῶν ὁσίων τόπων τὴν βέβη λον, περιδεεῖς μὲν ὄντες τῇ ἀσθενείᾳ τῆς σαρκὸς καὶ ὑπότρομοι, τῷ τοῦ Κυρίου δὲ κρατίστῳ φόβ τὸν ἄνθρωπον ἐκκρουόμενοι, καὶ τοῦ παρανομῆσαι τὸ θανεῖν μᾶλλον αἱρούμενοι, καὶ τῷ τῇ ἀκοινω νήτη συνεκκλησιάσαι τῶν ἀ ευκταίων πλέον ἡγού μενοι τοῦ πικρῶς ἀπαλλαγῆναι τοῦδε τοῦ σκήνους, πληγὰς ἐν αὐτῷ καὶ καθείρξεις, καὶ λιμώξεις, καὶ εἴ τι ἄλλον τῶν ἀπειλουμένων ὑπενεγκόντες διὰ βίου παντός. Τῶν μὲν γὰρ παρόντων ἀδρῶν τὸ βιαιότατόν τε καὶ μονιμώτατον μὴ περαιτέρω τῆς τοῦ δεσμοῦ διαρρήξεως εξισχύσαν, τῇ ἐπικήρῳ συγκατεστράφη ζωή, μεγίστων ἀντιφιλοτιμησά μενον καὶ ἀκαταλύτων ἐπάθλων ἐσμόν· τὸ δ᾽ ἀλο γῆσαι νόμων Θεοῦ, καί τι τῶν θελγόντων τὴν απ σθησιν προκρίναι τῶν τοῦ Κυρίου θεσμῶν τὸ αἰσχύνην ἀπέραντον. Χρὴ μὲν οὖν ἡμᾶς τὴν ἐν προσευχαῖς ἀληθίζειν ἐπίκλησιν, καὶ οἷα τέκνα του ἀγαθοῦ τὸ ἀγαθὸν ἐνεργεῖν, εἰ καὶ ὁ χοῦς ὑποσύρει, συντόνως ἀνθέλκειν ἑαυτοὺς πρὸς τὰ ἄνω διὰ τὴν πρὸς τὴν ὕψιστον Πατέρα αἰδὼ, καὶ τὸ πολίτευμα ἔχειν ὡς ἐν πατρίδι ἐν οὐρανοῖς, ἔῤῥειν ἀφέντας πᾶν γερὸν καὶ πρό γε τῆς ἀναλύσεως. Εἰ δὲ τῆς πρώτ της οὐκ ἐφικνούμεθα τάξεως, πρὸς τὰς ἀνεκφράστους ἀπολαύσεις τέως ὁρᾶν, αἱ δὴ βραβεία τοῖς ἐν ἀρετῇ καμοῦσι προητοιμάσθησαν, καὶ πᾶσαν θλί ψιν ὑποφέρειν διὰ τὴν αἰωνίζουσαν εὐκληρίαν. Οὐ γὰρ ἔστιν ὅλως τοῦ νῦν καιροῦ τὰ παθήματα, και ὁπόσα, κἂν ἐποιά ποτ' ἂν εἴη πρὸς τὴν ἐλπιζομένην ῃ ἀντίδοσιν άξια. Εἰ δὲ καὶ τῆς τῶν μισθωτῶν διαμαρτάνομεν όμηγύρεως, κἂν γοῦν τῇ ἐσχάτῃ μοίρα τῶν σωζομένων ἐγκαταλέγεσθαι, καὶ τῶν δεσποτικῶν προσταγμάτων ἀντέχεσθαι, δεδοικότας τὸ τῆς περιφρονήσεως ἐπιτίμιον, τὴν ἐν γεέννῃ κατάκρισιν, καὶ διὰ τοῦτο καὶ προκινδυνεύειν αὐτῶν, εἰ δεήσειεν. Ἐπεὶ πόσης ἀνοίας ἐστὶ μικρῶν τιμωριών τὰς μείζους, καὶ παυροτέρων βασάνων τάς διαρκεστέρας αλλάξασθαι, καὶ μᾶλλον εἴπως αἱ μὲν αἱ βραχείαι σωφρονίζουσι, καὶ καθαίρουσι, τίς γὰρ ζήσας οὐχ ἥμαρτεν; ἀπὸ ῥύπου δὲ τίς καθαρός; αἱ δὲ λάχος εἰσὶν ἀναφαίρετον; ὥσπερ γάρ τις ἐπωτοῦν ἐσταικώς, ἐκλογῆς αὐτῷ προκειμένης και λάσεων, εἰ τῶν τήμερον κουφοτάτων, μετρίων ίσως τινῶν ῥαπισμῶν, προέλοιτο τὰς ἐπιπονωτέρας εἰς τὸ ἑξῆς, οἷον στρεβλώσεις, ξέσεις, μελῶν ἐκτομάς,
nas ista ad venerandum nostrum liospitium, cum ᾿Αθρους ἀκάθεκτος ἡ μαινὰς τῷ ἡμεδαπῷ σε μνείῳ
gravi ingentique pompa, non sine cæco impetu,
instar rapidi varioque aquarum decursu tumidi
torrentis, irruit. Nostri, qui fores custodiebant, et
quicunque alii intra templum aderant, intuiti obriguerunt; nec una omnes sententia tenebat. Cum
omni apparatu et in ipsum templum, dum divinum
ac mysticum sacrificium conficiebatur, exs-crabilis
illa iufluxit. Nos, rei iuexspectata novitate, quid
ageremus, nescientes, statim adulteram a sacra
auditione, communi concordique fidelium oratione
ac hymnodia repellimus, aversamur impudentem,
maximeque Christi legibus injuriosam, et injuriam
palam profitentem; totis conatibus e sacris locis
prɔfanam ejicimus; infirmitate carnis trementes et
timidi, sed Dei inconcusso timore hominem exuentes, ducentesque mortem improbitate impietateque
Ipsa multo optabiliorem; et cum ea, cujus cum
Christianis nullum consortium est, simul in ecclesia commorari, exsecrabilius æstimantes, quam
pessima morte ex hoc corpore separari, verbera
simul et carceres et famem, et si quid his pejus
excogitari poterit, per totam vitain sustinentes.
Præsentium enim malorum violentissimum atque
longissimum in ævum perdurans, non ultra vinculi
abruptione extentum cum mareida hac vita convolvitur, maximorum et nunquam dissolvendorum
præmiorum copiam retribuens. At leges Dei conteannere, et quod sensum oblectat, Dominicis sancitis praeferre, trudi etiam, ex se mcerorem affert απερρίφθαι προξενεῖ ἐξ αὐτοῦ πικρίαν ἀνύποιστον,
προσέφραξε, μετὰ βαρείας ὅτα, καὶ σφοδρᾶς τῆς
πομπῆς, ὀξυῤῥόπου δίκην χειμάρρου πολυμιγούς τε
ἑωρακότες αὐτὴν οἱ περὶ τὰς πύλας ἡμέτεροι καὶ
ὅσοι τῶν ἐντὸς πεφρίκασι, διαπεφωνήκασιν. Εἰσέβουν
φύη πανετοίμως καὶ εἰς αὐτὸν τὸν νεών, τῆς θείας καὶ
μυστικῆς ἐπιτελουμένης θυσίας, ἐναγής. Ἡμεῖς δὲ
καὶ ταῦτ' ἐν ἀμηχανία γεγονότες τῷ ἀδοκήτῳ τοῦ
πράγματος ἀπείργομεν εὐθὺς τὴν μοιχαλίδι τῆς
ἱερᾶς ἀκροάσεως, τῆς κοινῆς καὶ συμφώνου τῶν
πιστῶν εὐχῆς τε καὶ ὑμνῳδίας, ἀποτροπιαζόμεθα
τὴν ἀσχήμονα, τὴν ἐκτόπως τοῖς νόμοις τοῦ Χριστοῦ
ενυβρίζουσαν, καὶ τὴν ὕβριν δημοσιεύουσαν· ὅλαις
ὁρμαῖς ἐξοστρακίζομεν τῶν ὁσίων τόπων τὴν βέβη
λον, περιδεεῖς μὲν ὄντες τῇ ἀσθενείᾳ τῆς σαρκὸς
καὶ ὑπότρομοι, τῷ τοῦ Κυρίου δὲ κρατίστῳ φόβ
τὸν ἄνθρωπον ἐκκρουόμενοι, καὶ τοῦ παρανομῆσαι
τὸ θανεῖν μᾶλλον αἱρούμενοι, καὶ τῷ τῇ ἀκοινωνήτη συνεκκλησιάσαι τῶν ἀ ευκταίων πλέον ἡγούμενοι τοῦ πικρῶς ἀπαλλαγῆναι τοῦδε τοῦ σκήνους,
πληγὰς ἐν αὐτῷ καὶ καθείρξεις, καὶ λιμώξεις, καὶ
εἴ τι ἄλλον τῶν ἀπειλουμένων ὑπενεγκόντες διὰ
βίου παντός. Τῶν μὲν γὰρ παρόντων ἀδρῶν τὸ
βιαιότατόν τε καὶ μονιμώτατον μὴ περαιτέρω τῆς
τοῦ δεσμοῦ διαρρήξεως εξισχύσαν, τῇ ἐπικήρῳ
συγκατεστράφη ζωή, μεγίστων ἀντιφιλοτιμησάμενον καὶ ἀκαταλύτων ἐπάθλων ἐσμόν· τὸ δ᾽ ἀλογῆσαι νόμων Θεοῦ, καί τι τῶν θελγόντων τὴν απ
σθησιν προκρίναι τῶν τοῦ Κυρίου θεσμῶν τὸ
intolerabilem, et nullis terminis circumscriptam αἰσχύνην ἀπέραντον. Χρὴ μὲν οὖν ἡμᾶς τὴν ἐν
infamiam. Oportet itaque nos invocationem, quam προσευχαῖς ἀληθίζειν ἐπίκλησιν, καὶ οἷα τέκνα του
inter orandum effundimus, veram ostendere, et ἀγαθοῦ τὸ ἀγαθὸν ἐνεργεῖν, εἰ καὶ ὁ χοῦς ὑποσύρει,
veluti illius boni filii bonum operari; et licet pu!- συντόνως ἀνθέλκειν ἑαυτοὺς πρὸς τὰ ἄνω διὰ τὴν
vis subtrahat, iutente nosmetipsos ad superiora πρὸς τὴν ὕψιστον Πατέρα αἰδὼ, καὶ τὸ πολίτευμα
propter erga Patrem altissimum reverentiam com- ἔχειν ὡς ἐν πατρίδι ἐν οὐρανοῖς, ἔῤῥειν ἀφέντας πᾶν
pellere, et conversationem, tanquam in patria, in γερὸν καὶ πρό γε τῆς ἀναλύσεως. Εἰ δὲ τῆς πρώτ
cœlis habere, salvere jusso, ante etiam ipsam της οὐκ ἐφικνούμεθα τάξεως, πρὸς τὰς ἀνεκφρά
solutionem, quidqu'd in nobis terreni conspicitur. στους ἀπολαύσεις τέως ὁρᾶν, αἱ δὴ βραβεία τοῖς ἐν
Quod si ad pr'mum ordinem non pervenerimus, ἀρετῇ καμοῦσι προητοιμάσθησαν, καὶ πᾶσαν θλί
saltim ad delectationes, quæ verbis exprimi ne- ψιν ὑποφέρειν διὰ τὴν αἰωνίζουσαν εὐκληρίαν. Οὐ
queunt, et quae veluti victoria premium iis, qui γὰρ ἔστιν ὅλως τοῦ νῦν καιροῦ τὰ παθήματα, και
virtutibas insudarunt, præparatæ sunt, animum
ὁπόσα, κἂν ἐποιά ποτ' ἂν εἴη πρὸς τὴν ἐλπιζομένην
intendere, et propter sempiternam beatitudinem ῃ ἀντίδοσιν άξια. Εἰ δὲ καὶ τῆς τῶν μισθωτῶν δια
afiction's omnes perferre. Neque enim sunt hujusce temporis passiones, quotcunque illæ et quan •
tæ unque sint, illius, quam speramus, retributionis
con lignæ. Quod si e mercenariorum cœtu excidemus, saltimmt in postremo eorum, qui salvantur,
or.lume annumerari, et præceptorum Domini causam
fensionemque suscipere, neglectus poenam, in
zel una scilicet condemnationem, timentes; proptereaque, si opus fuerit, eorum causa vil:e discrimen adire. Quandoquidem quante dementic est
pusillis castigationibus majores, et exiguis toramentis pereuiora præponere; eo me potissimum,
di breviores sobrietatem et sapientiam conciliant,
hominemque espurgant (quis cnim, dummodo -
wixerit, non deliquit? et quis ab immunditia mun.
μαρτάνομεν όμηγύρεως, κἂν γοῦν τῇ ἐσχάτῃ μοίρα
τῶν σωζομένων ἐγκαταλέγεσθαι, καὶ τῶν δεσποτι
κῶν προσταγμάτων ἀντέχεσθαι, δεδοικότας τὸ τῆς
περιφρονήσεως ἐπιτίμιον, τὴν ἐν γεέννῃ κατάκρι
σιν, καὶ διὰ τοῦτο καὶ προκινδυνεύειν αὐτῶν, εἰ
δεήσειεν. Ἐπεὶ πόσης ἀνοίας ἐστὶ μικρῶν τιμωριών
τὰς μείζους, καὶ παυροτέρων βασάνων τάς διαρκε
στέρας αλλάξασθαι, καὶ μᾶλλον εἴπως αἱ μὲν αἱ
βραχείαι σωφρονίζουσι, καὶ καθαίρουσι, τίς γὰρ
ζήσας οὐχ ἥμαρτεν; ἀπὸ ῥύπου δὲ τίς καθαρός;
αἱ δὲ λάχος εἰσὶν ἀναφαίρετον; ὥσπερ γάρ τις
ἐπωτοῦν ἐσταικώς, ἐκλογῆς αὐτῷ προκειμένης και
λάσεων, εἰ τῶν τήμερον κουφοτάτων, μετρίων ίσως
τινῶν ῥαπισμῶν, προέλοιτο τὰς ἐπιπονωτέρας εἰς
τὸ ἑξῆς, οἷον στρεβλώσεις, ξέσεις, μελῶν ἐκτομάς,
col. 609–610page 42 of 548
PG 142:609ἀφρονέστατος κρίνοιτ' ἂν δίκαιος καὶ ἀλογώτατος·?) οὕτως ὁ τῶν ἄρτι προελόμενος δυσχερῶν τὰς ἐσου μένας ἀλγηδόνας ἐν αἰῶνι τῷ τῆς ἐκτίσεως, ὅταν εκάστου τὸ ἔργον, ὁποῖον ἐστι, δοκιμάσῃ τὸ πῦρο ἀνοητότατός τε καὶ ἀθλιώτατος παραπλησίως καὶ ὁ τὴν τῶν ἀνθρώπων ἀπάτην ὑπὲρ τὴν τοῦ Θεοῦ δόξαν ἡγαπηκώς. Καὶ οὗτος γὰρ ὄντως τετύφλωται, καὶ σκιᾶς ἐπειλημμένος, ἢ νηός ἴχνους ἐν ὕδασιν, οἴεταί τι ἔχειν ἔχων οὐδέν. Επεί τοί γε εἰ φιλοδοξῇ, ζητείτω δόξαν τὴν ἀληθῆ τε καὶ μένουσαν, μὴ τὴν ψευδομένην καὶ παραῤῥέουσαν, ἀνθρώποις προσκεί μενο;, καὶ Θεοῦ ἀφιστάμενος. Ο γὰρ ἀνθρώποις σπεύδων ἀρέσκειν οὐκ ἔστι δοῦλος Χριστοῦ, καὶ οἷς πάντες ἄνθρωποι λέγουσι καλῶς, τούτοις δ ἀληθὴς λόγο; ἀποκληροῖ τὸ, οὐαί. Κἂν οὐχ οἱ πολ λοὶ τῆς ἴσης γνώμης ἡμῖν, ἀλλὰ μήτ' ἐν πονηρευομένοις παραζηλοῦν διδασκόμεθα, μήτε τοὺς τὴν ἀνομίαν ποιοῦντας ζηλοῦν. Κἂν οὗτοι πατέρες εἶεν, ἀφιέναι προσῆκον αὐτοὺς, καὶ ἀκολουθεῖν ὀπίσω Χριστοῦ, τῶν ἰχνῶν αὐτοῦ δεδράχθαι, τῶν αὐτοῦ δικαιωμάτων ἐξέχεσθαι. Μὴ οὕτως γάρ τις ποιών, ἄξιος οὐκ ἔστι Χριστοῦ. Τοῖς τοιούτοις ἐπειγόμενοι λογισμοί;, ἀπελαύνομεν παραυτίκα τῶν θείων ση κῶν τὴν ἀνόσιον, οὔτε τὸν ἅγιον ἄρτον τῇ ἀναιδεί καὶ ἀκαθάρτῳ δοῦναι τολμήσαντες, οὔτε μὴν ἔμ προσθεν τῆς καλινδουμένης τῷ τῆς μοιχείας βορο βόρῳ τοὺς λαμπρούς βαλεῖν καὶ μαργαρώδεις λό γους τῆς ἱερᾶς τελετῆς. Ὅθεν ἐν Κυρίῳ καρτερού μεν τὰ ἐπερχόμενα. 481: Τοῦ σοφωτάτου κυροῦ Νικηφόρου τοῦ Βλεμμίδου λόγος περὶ βασιλείας, μεταφρασθεὶς πρὸς τὸ σαφέστερον παρὰ τοῦ σακελλίου τῆς Μεγάλης Εκκλησίας διακόνου κυρού Γεωργίου του Γαλησιώτου, καὶ τοῦ Οἰναιώτου κυροῦ Γεωργίου, τῶν λογιωτάτων ἀνδρῶν καὶ Ρητόρων.
ORATIO DE REGIS OFFICIIS.
"
MONITUM.
ἀφρονέστατος κρίνοιτ' ἂν δίκαιος καὶ ἀλογώτατος· Α΄dus fuerit?) perenniora vero sors sunt auferri
οὕτως ὁ τῶν ἄρτι προελόμενος δυσχερῶν τὰς ἐσου
μένας ἀλγηδόνας ἐν αἰῶνι τῷ τῆς ἐκτίσεως, ὅταν
εκάστου τὸ ἔργον, ὁποῖον ἐστι, δοκιμάσῃ τὸ πῦρο
ἀνοητότατός τε καὶ ἀθλιώτατος παραπλησίως καὶ
ὁ τὴν τῶν ἀνθρώπων ἀπάτην ὑπὲρ τὴν τοῦ Θεοῦ
δόξαν ἡγαπηκώς. Καὶ οὗτος γὰρ ὄντως τετύφλωται,
καὶ σκιᾶς ἐπειλημμένος, ἢ νηός ἴχνους ἐν ὕδασιν,
οἴεταί τι ἔχειν ἔχων οὐδέν. Επεί τοί γε εἰ φιλοδοξῇ,
ζητείτω δόξαν τὴν ἀληθῆ τε καὶ μένουσαν, μὴ τὴν
ψευδομένην καὶ παραῤῥέουσαν, ἀνθρώποις προσκεί—
μενο;, καὶ Θεοῦ ἀφιστάμενος. Ο γὰρ ἀνθρώποις
σπεύδων ἀρέσκειν οὐκ ἔστι δοῦλος Χριστοῦ, καὶ
οἷς πάντες ἄνθρωποι λέγουσι καλῶς, τούτοις δ
ἀληθὴς λόγο; ἀποκληροῖ τὸ, οὐαί. Κἂν οὐχ οἱ πολ
λοὶ τῆς ἴσης γνώμης ἡμῖν, ἀλλὰ μήτ' ἐν πονηρευομένοις παραζηλοῦν διδασκόμεθα, μήτε τοὺς τὴν
ἀνομίαν ποιοῦντας ζηλοῦν. Κἂν οὗτοι πατέρες εἶεν,
ἀφιέναι προσῆκον αὐτοὺς, καὶ ἀκολουθεῖν ὀπίσω
Χριστοῦ, τῶν ἰχνῶν αὐτοῦ δεδράχθαι, τῶν αὐτοῦ
δικαιωμάτων ἐξέχεσθαι. Μὴ οὕτως γάρ τις ποιών,
ἄξιος οὐκ ἔστι Χριστοῦ. Τοῖς τοιούτοις ἐπειγόμενοι
λογισμοί;, ἀπελαύνομεν παραυτίκα τῶν θείων σηκῶν τὴν ἀνόσιον, οὔτε τὸν ἅγιον ἄρτον τῇ ἀναιδεί
καὶ ἀκαθάρτῳ δοῦναι τολμήσαντες, οὔτε μὴν ἔμπροσθεν τῆς καλινδουμένης τῷ τῆς μοιχείας βορο
βόρῳ τοὺς λαμπρούς βαλεῖν καὶ μαργαρώδεις λόγους τῆς ἱερᾶς τελετῆς. Ὅθεν ἐν Κυρίῳ καρτερού
μεν τὰ ἐπερχόμενα.
nescia! Quemadmodum enim quoquo modo delinquens, optione illi punitionum proposita, si præsentibus levissimis, paucis nempe alapis, molestius
in futurum tempus ærumnari, excruciari, deartuarique peroptaret, jure merito insipientissimus
ac dementissimus haberetur; pari ratione, qui
præsentibus noxis, tempore retributionis futuras
calamitates, cum, uniuscujusque opus quale sit,
ignis probabit, præferret, auentissimus æjue ac
miserrimus existimaretur, et qui hominum fraudes
gloria divina cariores haberet: hic siquidem vere
oculis captus est, ut qui, cum umbram apprebenderit, aut navis in aquis vestigium, aliquid se
possidere opinatur, cum nihil possideat. Quandoquidem si gloriæ amans est, gloriam veram ac
permanentem, non decipientem ac fluxam, homi -
nibus adhaerens, et a Deo recedens, conquirat. Qui
enim id studet, ut hominibus placeat, servus
Christi non est; et de quibus omnes homines
recta enuntiant, illis verus sermo,ve, impertitur.
Et licet multorum non eadem est ac nostri sententia, veruntamen neque malitiose facientes
æmulari docemur, neque imitari operautes iniquitalem. Et si bi Patres sunt, negligendi sunt,
sectandusque est Christus, illius vestigiis inh
rendum, et ex illius justificationibus dependendum.
Namque qui non operatur hoc modo, dignus Chri
sto non est. His freti cogitationibus, statim e sacris
alibus impiam pellimus, neque sanctum panem inverecundæ atque immundæ exhibere ausi sumus,
meque ante volutantem sese continuo in cœno ac adulterii sordibus, splendida et instar margaritarum candida sacrosancti sacrificii verba mittere. Quare in Domino, que nobis inferuntur danturque,
sustinemus.
DE NICEPHORI BLEMMIDE
ORATIONE POLITICA
EDITORIS ROMANI MONITUM (a).
Scriptis politicis, quæ in noc meo volumine multa sunt', bonam mantissam mihi attexere
videor, edendo Nicephori Blemmidæ de arte regnandi luculento libello, quem hactenus
invulgatum tum Vaticana bibliotheca tum aliæ etiam nonnullæ po-sidebant. Quo super
scripto illud in primis adnotandum est, duplex ejus esse exemplar, alterum purum et
originale, quale scilicet e Nicephori ingenio manuque prodiit; alterum metaphrasi ad
planiorem elocutionem translatum; quam rem diserte nos docet. Vindobonensis codex
apud Lambecium ed. nov. tom. VII, p. 481: Τοῦ σοφωτάτου κυροῦ Νικηφόρου τοῦ Βλεμμίδου λόγος
περὶ βασιλείας, μεταφρασθεὶς πρὸς τὸ σαφέστερον παρὰ τοῦ σακελλίου τῆς Μεγάλης Εκκλησίας διακόνου
κυρού Γεωργίου του Γαλησιώτου, καὶ τοῦ Οἰναιώτου κυροῦ Γεωργίου, τῶν λογιωτάτων ἀνδρῶν καὶ
Ρητόρων. Nicephori Blemmidæ oratio de regno, ad clariorem stylum translata a domino
Georgio Galesiota Magnæ Ecclesiæ (id est Constantinopolitana) diacono, et a domino Georgio
OEnæota, viris sapientissimis et rhetoribus. Ergo codex Vindobonensis transformatam habet,
non primigeniam, orationem; sicuti etiam codex regius Parisiacus a Cangio laudatus, ut
nos infra dicemus in scholiis ad capitulum orationis octavum. Eadem oratio sic, ut diximus
(a) Ang. Maji Script. Vet. tom. I!, p. 609.
Oration on the duties of a king, with a note from the Roman editorOratio de regis officiis, Praemittibut editoris Romani Monitum
col. 611–612page 43 of 548
Oratio de regis officiis, Præmittibut editoris Romani Monitum
PG 142:611ΤΟΥ ΣΟΦΩΤΑΤΟΥ ΝΙΚΗΦΟΡΟΥ ΒΛΕΜΜΙΔΟΥ ΛΟΓΟΣ ΟΠΟΙΟΝ ΔΕΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟΝ ΒΑΣΙΛΕΑ Α΄. Παλαιός τις νόμος ἐπεκράτησε τοῖς πράγμασι συμφωνῶν, ὥστε τοὺς δούλους διδόναι τῷ βασιλεῖ
transfigurata occurrit etiain in duobus Vaticanæ bibliothecæ codicibus, quorum recentior
ab altero vetustiore descriptus est, bona quidem calligraphia, sed mala interdum Græcorum
nexuum intelligentia, ut identidem conferens ego agnovi.
Reliquum ergo erat, ut Nicephori primigenia illa, ante Georgiorum metaphrasin, oratio
vestigaretur; quam item, etsi fine multatam, in uno Vaticano codice feliciter offendi
lectam autem, paulo abstrusiore atque interdum poetico prope stylo constare sensi; ita ut
bene de hoc libello meriti sint Georgii illi duo, a quibus molliore syntaxi verbisqua
communioribus Nicephorus convestitus est. Quæ cum ita se haberent, ego quoque de
ectoribus meis bene me credidi meriturum, si hanc potius metaphrasim quam originalem
ipsam lucubrationem in Latinam linguam transferrem, ac politicorum hominum principumque
commoditati exhiberem. Ne tamen ipsum Nicephori purum scriptum ingratis tenebris
premerem; id quoque si non præm itendum metaphrasi, certe adjiciendum, in hac mea
editione putavi præsertim quia non semper metaphrasis lucem.originali scripto adfert;
sed hoc potius illam illuminat aliquando et corrigit.
Nicephori Blemmidæ, inter monachos dignitate abbatis, scripta plurima, eruditionem
raultiplicem, virtutem non vulgarem, ex historia satis cognoscimus. Etas quoque ejusdem
apprime constat; vixit enim sub Græcis Cæsaribus Nicææ regnantibus propter Byzantium a
Latinis occupatum; circaque annum 1255 Constantinopolitani patriarchatus dignitatem a
Theodoro Lascare imp. sibi delatam recusavit. Jam neque metaphrastes Georgius Galesiota
ab eadem ætate multum abest: fuit is enim Gregorii Cyprii (qui anno 1289 patriarchatum
Constantinopolitanum abdicavit) familiaris Denique etiam participem metaphraseos
faciendæ Georgium Enæotam, æqualem Galesiota fuisse patet; quanquain hunc postremum
inter Georgios connumerare Allatius oblitus est.
Oratio hæc inscripta fuit a Nicephoro Bastixò; 'Avonds, Regia Statua; quia videlicet regis
optimi imaginem sibi effingere conatus est; veluti Polycliteum aliquod signum omni arte
Jaboratum atque pulcherrimum, ut ipse loquitur cap. 6. Et sane hinc patet quantum conferat
ad civilem philosophiam Christiana doctrina; quæ nisi adsit, omnis propemodum disputatio
politicorum inanis esse videtur et infructuosa. Ecce enim in uno Christiani Nicephori
libello plus fortasse utilitatis est quam in multis veterum ethnicorum. Auctor in priore
operis parte capitalia vitia persequitur et virtutes cardinales commendat: in postrema vero
parte pietatem adversus l'eum et ecclesiasticorum dogmatum observantiam, proposita
præsentis ac multo magis futuræ vitæ beatitate, eloquenter suadet.
In eodem codice præmittitur orationi politica
illa Nicephori epistola de alio argumento (id est de
pellice Joannis Ducæ imp. a Nicephoro templo ejeeta) quam jamdiu vulgavit Leo Allatius in opere
De consensu, p. 717 sqq. Est autem hic coder Vaticanus auctori suppar, nempe inter xii et xiv sæCUlum scriptus.
Vide Allatium de Georgiis, cap. 54; Lequinium
Or. Christ. tom. 1, p. 289,
ΤΟΥ ΣΟΦΩΤΑΤΟΥ
ΝΙΚΗΦΟΡΟΥ ΒΛΕΜΜΙΔΟΥ
ΛΟΓΟΣ
ΟΠΟΙΟΝ ΔΕΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟΝ ΒΑΣΙΛΕΑ
SAPIENTISSIMI
ORATIO
QUALEM OPORTEAT ESSE REGEM.
1. Rex sermonem sapientium audiat.
quædam lex vim obtinuit, publico regimini conVetusta Α΄. Παλαιός τις νόμος ἐπεκράτησε τοῖς πράγμασι
συμφωνῶν, ὥστε τοὺς δούλους διδόναι τῷ βασιλεῖ·
col. 613–614page 44 of 548
PG 142:613ὅπερ προξενεί πολλὴν τοῖς τοιούτοις δούλοις ὠρέ λειαν· οὕτως γὰρ μέλλουσι πληροῦσθαι τὰ πρέ ποντά ὁ γὰρ ἐμπιστευθείς τὴν τῶν πάντων διο! κησιν, ἐκεῖνος ἔχει τὴν προμήθειαν· διὰ τοῦτο ἀφ' ἑαυτοῦ τὸν βασιλέα μηδὲν ἔχοντα ίδιον πρέπον ἐστὶν ἐκ τῶν κοινῶν λαμβάνειν, καὶ κοινὰ τὰ τῶν ὅλων ποιεῖν· ὡς ἂν ἐντεῦθεν οἰκονομῇ πάντας ἀσφαλῶς ἔχειν τὰ ἴδια, συγκροτοῦντας καὶ συμβοη θοῦντας ἀλλήλοις, καὶ διὰ παντὸς ἐπιμελουμένους ἵνα φυλάττωνται αδιαχώριστοι, ὥσπερ ἐν σῶμα ὄντες· οὕτω δὲ καὶ ζῶον ἀκαταμάχητον δύναται εἶναι, ἐὰν πάντα τὰ ἑαυτοῦ μέλη καὶ μέρη τὰς ἑαυτῶν ἐνεργείας πληρῶσιν· ὁ γοῦν βασιλεὺ: με φαλὴ καὶ νοῦς τῶν ὅλων ὑπάρχων, έχει δίκαιον λαμβάνειν ἀπὸ πάντων τελέσματα, εἰς τὴν αὐτῶν κατοχύρωσιν καὶ ἀσφάλειαν· ἀπὸ μὲν οὖν τῶν πραγματευομένων, καὶ κερδαινόντων ἁρμόζει λαμ βάνειν τὸν βασιλέα μερίδα· ἀπὸ δὲ τῶν ἐχόντων λογιότητα καὶ σοφίαν δέχεσθαι τὴν διὰ τῶν λόγων εὐφημίαν καὶ τοὺς ἐπαίνους· ὅπερ ἐστὶ χρητιμώ τερον παντὸς ἄλλου τελέσματος, τόσον ὅτι καὶ οἱ λόγοι τῶν ἄλλων τεχνῶν εἰσι τιμιώτεροι· εἰ γοῦν ἁπάντων ἀνθρώπων ὑψηλότερος ὁ βασιλεὺς, ἡ δὲ φιλοσοφία τῶν ἄλλων τεχνών χρησιμωτέρα, τί ἄλλο ἀρμοδιώτερον εἰς βασιλέα τοῦ διὰ τῶν λόγων ἐπαίνου; ἐπειδὴ τὰ μεγάλα τοῖς μεγάλοις ἁρμόζει, καὶ τὰ ὑψηλὰ πάντων τοῖς ὑψηλοῖς· τοίνυν ἡ βασι λεία μὲν εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν ἔχει Θεοῦ ἡ δὲ φιλοσοφία εἰκόνα τῆς τοῦ Θεοῦ προνοίας· ὥστε ή βασιλεία ἢ μὴ ἀγαπῶσα τὴν σοφίαν μακράν ἐστι τοῦ Θεοῦ· διὰ τοῦτο πρέπουσι τῷ βασιλεῖ οἱ ἀπὸ της σοφίας καρποί. Β'. ᾿Αναγκαίως τοίνυν ἐστὶ πρῶτον εἰπεῖν τὸν δρον τῆς βασιλείας· ἔστι δὲ αὕτη λαού στηριγμός ἀμετακίνητος· οὐκ ἐν ὑποκρίσει καὶ ἀπάτῃ ἐναντία τὰ ἔργα δεικνύουσα, καὶ τῷ ὑψηλῷ ὀνόματι ἀντιλέγουσα· πῶς δὲ ἑδραίωμα καὶ σύστασις μέλλει ή βασιλεὺς δικαίως ονομάζεσθαι, ἐὰν εἰς ἀλόγους ἐπιθυμίας ἐμπίπτῃ καὶ θυμούς ἀσχήμονας καὶ ἀτάκτους; Μάλλον μὲν οὖν ταραχῆς καὶ ἐμποδισμού γίνεται πρόξενος, ὡς παράδειγμα τοῦ ὑπηκόου λαοῦ, ἀναγκαζομένου καὶ σπουδάζοντος μιμεῖσθαι αὐτόν· ὥστε ἁρμόζει τὸν βασιλέα, ἵνα πρῶτον ἑαυτοῦ βασιλεύῃ, καὶ μετὰ ταῦτα παντὸς τοῦ λαοῦ. Ὁ δὲ μὴ δυνάμενος μιας οἰκίας τῆς ἰδίας κατάρχειν πῶς ἀληθῶς αὐτοκράτωρ πόλεων καὶ λαῶν ὀνομάζεσθαι δίκαιος; Εἰ δὲ ὁ τοιοῦτος λαί μαργος ὑπάρχει καὶ δοῦλος τῶν αἰσχρῶν ἡδονῶν, ἀξιός ἐστι μισεῖσθαι καὶ ἀποστρέφεσθαι παρὰ τῆς ὑπερτάτης τιμῆς καὶ τοῦ ὕψους τῆς βασιλεία;· τίς γὰρ οὐκ ἂν αἰσχυνθείη καὶ μόνον ἐνθυμηθείς βα σιλικήν σεμνότητα εἰς αἰσχρὰς καὶ ἀπρεπεῖς πρά ξεις ἐμπίπτουσαν, καὶ παρόμοια πάσχουσαν, ὥσπερ τινὲς ὑπὸ τῆς μυθευομένης μαγικής Κίρκης ἐκείνης
ORATIO DE REGIS OFFICIIS.
ὅπερ προξενεί πολλὴν τοῖς τοιούτοις δούλοις ὠρέ- sentanea, ut subditi mortales tributum regi penλειαν· οὕτως γὰρ μέλλουσι πληροῦσθαι τὰ πρέ
ποντά ὁ γὰρ ἐμπιστευθείς τὴν τῶν πάντων διο!-
κησιν, ἐκεῖνος ἔχει τὴν προμήθειαν· διὰ τοῦτο ἀφ'
ἑαυτοῦ τὸν βασιλέα μηδὲν ἔχοντα ίδιον πρέπον
ἐστὶν ἐκ τῶν κοινῶν λαμβάνειν, καὶ κοινὰ τὰ τῶν
ὅλων ποιεῖν· ὡς ἂν ἐντεῦθεν οἰκονομῇ πάντας
ἀσφαλῶς ἔχειν τὰ ἴδια, συγκροτοῦντας καὶ συμβοηθοῦντας ἀλλήλοις, καὶ διὰ παντὸς ἐπιμελουμένους
ἵνα φυλάττωνται αδιαχώριστοι, ὥσπερ ἐν σῶμα
ὄντες· οὕτω δὲ καὶ ζῶον ἀκαταμάχητον δύναται
εἶναι, ἐὰν πάντα τὰ ἑαυτοῦ μέλη καὶ μέρη τὰς
ἑαυτῶν ἐνεργείας πληρῶσιν· ὁ γοῦν βασιλεὺ: με·
φαλὴ καὶ νοῦς τῶν ὅλων ὑπάρχων, έχει δίκαιον
λαμβάνειν ἀπὸ πάντων τελέσματα, εἰς τὴν αὐτῶν
κατοχύρωσιν καὶ ἀσφάλειαν· ἀπὸ μὲν οὖν τῶν
πραγματευομένων, καὶ κερδαινόντων ἁρμόζει λαμ
βάνειν τὸν βασιλέα μερίδα· ἀπὸ δὲ τῶν ἐχόντων
λογιότητα καὶ σοφίαν δέχεσθαι τὴν διὰ τῶν λόγων
εὐφημίαν καὶ τοὺς ἐπαίνους· ὅπερ ἐστὶ χρητιμώ
τερον παντὸς ἄλλου τελέσματος, τόσον ὅτι καὶ οἱ
λόγοι τῶν ἄλλων τεχνῶν εἰσι τιμιώτεροι· εἰ γοῦν
ἁπάντων ἀνθρώπων ὑψηλότερος ὁ βασιλεὺς, ἡ δὲ
φιλοσοφία τῶν ἄλλων τεχνών χρησιμωτέρα, τί
ἄλλο ἀρμοδιώτερον εἰς βασιλέα τοῦ διὰ τῶν λόγων
ἐπαίνου; ἐπειδὴ τὰ μεγάλα τοῖς μεγάλοις ἁρμόζει,
καὶ τὰ ὑψηλὰ πάντων τοῖς ὑψηλοῖς· τοίνυν ἡ βασι
λεία μὲν εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν ἔχει Θεοῦ ἡ δὲ
φιλοσοφία εἰκόνα τῆς τοῦ Θεοῦ προνοίας· ὥστε ή
βασιλεία ἢ μὴ ἀγαπῶσα τὴν σοφίαν μακράν ἐστι
τοῦ Θεοῦ· διὰ τοῦτο πρέπουσι τῷ βασιλεῖ οἱ ἀπὸ
της σοφίας καρποί.
Β'. ᾿Αναγκαίως τοίνυν ἐστὶ πρῶτον εἰπεῖν τὸν
δρον τῆς βασιλείας· ἔστι δὲ αὕτη λαού στηριγμός
ἀμετακίνητος· οὐκ ἐν ὑποκρίσει καὶ ἀπάτῃ ἐναντία
τὰ ἔργα δεικνύουσα, καὶ τῷ ὑψηλῷ ὀνόματι ἀντιλέ
γουσα· πῶς δὲ ἑδραίωμα καὶ σύστασις μέλλει ή
βασιλεὺς δικαίως ονομάζεσθαι, ἐὰν εἰς ἀλόγους
ἐπιθυμίας ἐμπίπτῃ καὶ θυμούς ἀσχήμονας καὶ
ἀτάκτους; Μάλλον μὲν οὖν ταραχῆς καὶ ἐμποδισμού
γίνεται πρόξενος, ὡς παράδειγμα τοῦ ὑπηκόου
λαοῦ, ἀναγκαζομένου καὶ σπουδάζοντος μιμεῖσθαι
αὐτόν· ὥστε ἁρμόζει τὸν βασιλέα, ἵνα πρῶτον
ἑαυτοῦ βασιλεύῃ, καὶ μετὰ ταῦτα παντὸς τοῦ
λαοῦ. Ὁ δὲ μὴ δυνάμενος μιας οἰκίας τῆς ἰδίας
κατάρχειν πῶς ἀληθῶς αὐτοκράτωρ πόλεων καὶ
λαῶν ὀνομάζεσθαι δίκαιος; Εἰ δὲ ὁ τοιοῦτος λαίμαργος ὑπάρχει καὶ δοῦλος τῶν αἰσχρῶν ἡδονῶν,
ἀξιός ἐστι μισεῖσθαι καὶ ἀποστρέφεσθαι παρὰ τῆς
ὑπερτάτης τιμῆς καὶ τοῦ ὕψους τῆς βασιλεία;· τίς
γὰρ οὐκ ἂν αἰσχυνθείη καὶ μόνον ἐνθυμηθείς βασιλικήν σεμνότητα εἰς αἰσχρὰς καὶ ἀπρεπεῖς πράξεις ἐμπίπτουσαν, καὶ παρόμοια πάσχουσαν, ὥσπερ
τινὲς ὑπὸ τῆς μυθευομένης μαγικής Κίρκης ἐκείνης
Sic optimus imperator Antoninus Pius aiebat: Postea quam ad imperium transivimus, et
illud quod habuimus ante, perdidimus. Capitolin.
cap. 4. Contra irridebatur Vespasianus imp. qui
de suo impensas fac ereidentidem dictitabat. Exdant que res ipsismet subditis multam exhibet
utilitatem. Sic enim officium quisque suum exsequitur. Nam rex, cui omnia administranda commissa fuerunt, providendo invigilat: ideoque ipsum
nihil proprium habentem decet de publico accipere, et quodammodo publicas efficere omnium
facultates. Sic enim is curaverit, nt rem quisque
suam tuto possideat, dum invicem homines conspirant et adjuvant, omnique ope nituntur ut
unius corporis instar inter se cohæreant. Quippe
animal inviolabile est, quoad ejus membra partesque muneribus quæque suis defunguntur. Jain
vero rex, cum sit omnium civium caput et mens,
tributa ab omnibus jure meritoque capit, quibus ad
eosdem protegendos conservandosque utatur. Ab
fis igitur qui negotiantur lucrisque dant operam,
æquum est regem particulas accipere: ab iis autem qui sapientiam litterasque profitentur, verborum elogia famamque referre quod quidem
tributorum omnium pretiosissimoni est; quatenus
nimirum litteræ reliquis artibus sunt præstantiores. Igitur si aliis hominibus celsior rex est, philosophia antem cæteris artibus excellentior, quidnam
regi convenientius est, quam litterarum præconium? quandoquidem magna magnos decent, sublimia sublimes. Regnum quidem imago quædam
similitudoque Dei est: philosophia autem providentia divinæ representatio: ita ut siquod aliquando regni genus a sapientia abhorret, id longe
a Deo recedat. Igitur regi conveniunt sapientiæ
fructus.
11. Res vitet impudicitiam. — Sed enim quid sit
regnum ante omnia definiendum est. Regnum sermone Græco significat populi basim. Est ergo res
constans, non quæ per hypocrisin atque fraudem
contraria opera exhibeat, nominisque excelsitati
repugnet. Cur autem basis firmamentumque juste
appelletur rex, qui absurdis cupiditatibus, inhonestis scilicet inordinatisque animi motibus, obnoxius sit? Imo vero scandali perturbationisque
occasio fit, quandoquidem ipse propositus ad
exemplum est, cui se conformare subjectus populus
vel invitus vel sponte solet. Rex ergo oportet se
ipsum primum, deinde populum universum, regal.
Jam qui ne uni quidem propriæ domui moderari
potest, quomodo is, inquam, populorum et urbium
jure meritoque imperator appellabitur? Quod si is
avidus servusque turpium voluptatum est, in
odium publicum merito incurrit, et de summa sua
dignitate regalique fastigio periclitatur. Quem
enim paululum cogitantem non pudeat majestatis
regiæ ad indecoros fcdosque actus se deprimentis,
idemque patientis, atque illi homines, quos nota
cerpt. Vat. p. 219.
Lege Petri Magistri fragmenta politica,
lib. v [ap. Maium tomo codem Script. Vet. Se
cindo..
col. 615–616page 45 of 548
PG 142:615γινόμενοι, ὡς κυλιόμενοι ἐν τῷ βορβόρῳ τῶν ήδη νῶν· κύνες δὲ, ὡς λυσσῶντες καὶ ἐκμαινόμενοι πρὸς τοὺς ἀσελγεῖς ἔρωτας· τῷ δὲ βασιλεῖ κατα πολύ ἐστιν εὐπρεπὲς τὸ παρὰ τοῦ Ἑρμοῦ τῆς τοῦ λόγου σοφίας φάρμακον λογικόν, ἐναντιούμενον πρὸς τὰς ἀκολάστους δυνάμεις τῆς ἡδονῆς, ὡς ερ ἐν τῷ μύθῳ βοτάνη τις λεγομένη μῶλυ· ἀλλὰ δὴ καὶ δίστομον ξίφος το χωρίζον μετὰ συνετής γνώσεως τὸ καλὸν ἐκ τοῦ χείρονος· καὶ τὸ μὲν καλὸν ὡς ὠφέλιμον προκρίνον καὶ συνιστῶν, τὸ δὲ ἐναντίον, ἀποδιῶκόν τε καὶ μεμφόμενον· οὕτω γὰρ καὶ Οδυσσεὺς οὐ μόνον ἐξέφυγε τὰς γοητείας τῆς Κίρκης, ἀλλὰ καὶ τοὺς παθόντας ἠλευθέρωσε φίσ λους· καὶ τὸν βασιλέα πρέπει, ἵνα οὐ μόνον αὐτὸς ὑπάρχῃ ἀδούλωτος καὶ πεφυλαγμένος ἀπὸ πασῶν ἡδονῶν, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἄλλους ελευθεροῖ καὶ διὰ λόγου καὶ ὑποδείγματος, καὶ ὕμνων ἱερῶν ἀκούειν διηνεκώς Εἰ γοῦν μεγάλην προξενεῖ λύπην εἰς τοὺς νουνεχεῖς καὶ φρονίμους ἀνθρώπους τὸ παρο ραν τὸν βασιλέα αἰχμάλωτον τὸ ὑπήκοον, πόσῳ μᾶλλον ἐστι λυπηρὸν καὶ ὀδυνηρόν, ἐὰν ὁ βασιλεὺς οἰκειοθελῶς αἰχμάλωτος γένηται ὑπὸ τῶν αἰσχρῶν ἡδονῶν, καὶ εἰς ὄνειδος καὶ γέλωτα καταστῇ; κάν γὰρ κρύπτηται καὶ σπουδάζῃ λανθάνειν, ἀλλὰ δια φυγεῖν οὐ δύναται τὸ τῆς συνειδήσεως ἀληθὲς, καὶ μάλιστα τὸν τὰ κρυπτὰ βλέποντα παντεπόπτην ὀφθαλμὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ τὰ τῆς αἰσχύνης Εργα μισοῦντα· ὅπου τε τὰ πλείονα, καὶ οἱ ἄνθρωπο βλέποντες καταγελῶσι καὶ διασύρουσι, καὶ ὁ γέλως παραπέμπεται καὶ εἰς τοὺς ἐφεξῆς χρόνους· πολ λοὺς γὰρ βλέπομεν ἐν τοῖς ἱστορικοῖς βιβλίοις ὑβριζομένους, καὶ πλείστους ἐπαινουμένους διὰ τὴν περὶ τὰ καλὰ σπουδὴν αὐτῶν, καὶ εἰς αἰωνίαν καὶ διηνεκή μνήμην περιλαλωμένους και παραπέμπου μένους. Βασιλεὺς Ελλήνων ᾿Αλέξανδρος, νικήσας Δαρεῖον, καὶ τὰς ἐκείνου θυγατέρας ὡς προτίμησιν τῆς νίκης διὰ τὸ ὑπερβολικὸν τοῦ κάλλους προσ αγομένας αὐτῷ, οὐδὲ ἰδεῖν κατεδέξατο· εἰπὼν αι σχύνης ἄξιον εἶναι νικῆσαι μὲν ἄνδρας, ὑπὸ γυναικῶν δὲ ἡττηθῆναι. "Ομοιον δὲ τούτῳ ἐποίησε Κύρος ὁ τῶν Μήδων καὶ Περσῶν βασιλεύς· νικήσας γὰρ τὸν πόλεμον Αστυρίων, καὶ παρὰ τοῦ στρατεύματος εἰς χοίρους καὶ κύνας μετεβάλοντο χοίροι μὲν η τὴν τῶν Σουσίων βασιλίδα ὡς λάφυρον λαβὼν διὰ τὴν τοῦ κάλλους ὑπερβολὴν, πολλὴν μὲν αὐτῆ; ἐποιήσατο ἐπιμέλειαν, ἰδεῖν δὲ οὐδόλως ἠξίωσεν, ἀποφηνάμενος φύλακας εἶναι χρὴ τῆς σωφροσύνης τοὺς βασιλεῖς, ἀλλ' οὐκ ἐπιβούλους, διά τε τὴ μέσ γεθος τῆς ἀξίας, καὶ ὅτι σωφροσύνη ἀνδρείαν καὶ φρόνησιν συνέχει τε καὶ συνάπτει· τὸ γὰρ δουλωθῆναι ταῖς ἡδοναῖς καὶ γυναικομανή φαίνεσθαι, καὶ ὥσπερ διὰ χαλινοῦ πρὸς τὰ αἰσχρὰ φέρεσθαι
γινόμενοι, ὡς κυλιόμενοι ἐν τῷ βορβόρῳ τῶν ήδη
νῶν· κύνες δὲ, ὡς λυσσῶντες καὶ ἐκμαινόμενοι
πρὸς τοὺς ἀσελγεῖς ἔρωτας· τῷ δὲ βασιλεῖ καταπολύ ἐστιν εὐπρεπὲς τὸ παρὰ τοῦ Ἑρμοῦ τῆς τοῦ
λόγου σοφίας φάρμακον λογικόν, ἐναντιούμενον
πρὸς τὰς ἀκολάστους δυνάμεις τῆς ἡδονῆς, ὡς ερ
ἐν τῷ μύθῳ βοτάνη τις λεγομένη μῶλυ· ἀλλὰ
δὴ καὶ δίστομον ξίφος το χωρίζον μετὰ συνετής
γνώσεως τὸ καλὸν ἐκ τοῦ χείρονος· καὶ τὸ μὲν
καλὸν ὡς ὠφέλιμον προκρίνον καὶ συνιστῶν, τὸ δὲ
ἐναντίον, ἀποδιῶκόν τε καὶ μεμφόμενον· οὕτω γὰρ
καὶ Οδυσσεὺς οὐ μόνον ἐξέφυγε τὰς γοητείας τῆς
Κίρκης, ἀλλὰ καὶ τοὺς παθόντας ἠλευθέρωσε φίσ
λους· καὶ τὸν βασιλέα πρέπει, ἵνα οὐ μόνον αὐτὸς
ὑπάρχῃ ἀδούλωτος καὶ πεφυλαγμένος ἀπὸ πασῶν
ἡδονῶν, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἄλλους ελευθεροῖ καὶ διὰ
λόγου καὶ ὑποδείγματος, καὶ ὕμνων ἱερῶν ἀκούειν
διηνεκώς Εἰ γοῦν μεγάλην προξενεῖ λύπην εἰς
τοὺς νουνεχεῖς καὶ φρονίμους ἀνθρώπους τὸ παρο
ραν τὸν βασιλέα αἰχμάλωτον τὸ ὑπήκοον, πόσῳ
μᾶλλον ἐστι λυπηρὸν καὶ ὀδυνηρόν, ἐὰν ὁ βασιλεὺς
οἰκειοθελῶς αἰχμάλωτος γένηται ὑπὸ τῶν αἰσχρῶν
ἡδονῶν, καὶ εἰς ὄνειδος καὶ γέλωτα καταστῇ; κάν
γὰρ κρύπτηται καὶ σπουδάζῃ λανθάνειν, ἀλλὰ δια
φυγεῖν οὐ δύναται τὸ τῆς συνειδήσεως ἀληθὲς, καὶ
μάλιστα τὸν τὰ κρυπτὰ βλέποντα παντεπόπτην
ὀφθαλμὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ τὰ τῆς αἰσχύνης Εργα
μισοῦντα· ὅπου τε τὰ πλείονα, καὶ οἱ ἄνθρωπο
βλέποντες καταγελῶσι καὶ διασύρουσι, καὶ ὁ γέλως
παραπέμπεται καὶ εἰς τοὺς ἐφεξῆς χρόνους· πολλοὺς γὰρ βλέπομεν ἐν τοῖς ἱστορικοῖς βιβλίοις
ὑβριζομένους, καὶ πλείστους ἐπαινουμένους διὰ τὴν
περὶ τὰ καλὰ σπουδὴν αὐτῶν, καὶ εἰς αἰωνίαν καὶ
διηνεκή μνήμην περιλαλωμένους και παραπέμπου
μένους. Βασιλεὺς Ελλήνων ᾿Αλέξανδρος, νικήσας
Δαρεῖον, καὶ τὰς ἐκείνου θυγατέρας ὡς προτίμησιν
τῆς νίκης διὰ τὸ ὑπερβολικὸν τοῦ κάλλους προσαγομένας αὐτῷ, οὐδὲ ἰδεῖν κατεδέξατο· εἰπὼν αι
σχύνης ἄξιον εἶναι νικῆσαι μὲν ἄνδρας, ὑπὸ γυναικῶν δὲ ἡττηθῆναι. "Ομοιον δὲ τούτῳ ἐποίησε Κύρος
ὁ τῶν Μήδων καὶ Περσῶν βασιλεύς· νικήσας γὰρ
τὸν πόλεμον Αστυρίων, καὶ παρὰ τοῦ στρατεύματος
in fabulis saga Circe in sues canesque transforma- εἰς χοίρους καὶ κύνας μετεβάλοντο; χοίροι μὲν
bat? Et illi quidem sues effecti fuerunt, quia voluptatum in cœno sese volutabant; canes autem,
quia rabie quadam atque insania conciti ad impue
dicos amores ruebant. Itaque regi valde idoneum
est rationale sapientis doctrinæ a Mercurio inventum pharmacum, quod petulantes voluptatis vires
compescat, tanquam illa in fabulis herba dicia
moly. Ino regi opus est gladio ancipite, qui non
sine sapiente consilio bonum deteriore discriminet;
ita ut virtutem sibi vindicet atque adserat, vitium
repellat atque castiget. Sic enim et Ulyxes non
solum ipse Circes incantamenta vitavit, verum
etiam socios, qui in id malum incurrerant, liberavit. Similiter regis officium est non solum ut
ipse ab omnibus voluptatum illecebris liber immunisque sit, verum etiam ut alios homines ab
his expediat tum oratione sua tum exemplo: ita
ut sacris hymnis perpetuo celebrari se audiat. Jam
si cordati prudentesque homines magnopere dolent, cum a rege subditus aliquis in captivitate
apud hostes detentus negligitur; quanto tristius
molestiusque est, si forte rex sponte sua pudendis
voluptatibus servit, seque risui atque conviciis
adpetendum exhibet? qui etiamsi in tenebris facinora sua continere satagat, verax lamen conscientime suæ testimonium efugere nequit, Deique præsertim omnituentem oculum, qui secretæ quoque
turpitudinis opera odio prosequitur. Præter quam
quod homines quoque pleraque observant, risuque
et maledictis differunt; eaque irrisio in futurum
quoque tempus propagatur. Ecce enim multos
videmus in historicis libris infamia conspersos:
plurimos item propter suum honestorum operum
studium laude mactatos, alque æternæ posterorum
memoriæ perenni cum famna traditos. Rex Græcorum Alexander post devictum Darium, filias hujus
pulchritudine mira conspicuas, ceu maximum victorie premium sibi oblatas, ne videre quidem
passus est; aitque, turpe fure, si is qui viros vicisset, a feminis vinceretur. Cyri Medorum Persarumque regis par virtus fuit. Nam et hic superatis
acie Assyriis, atque ab exercitu suo, manubiarum
nomine. Susiorum regina donatus, quæ insigni η τὴν τῶν Σουσίων βασιλίδα ὡς λάφυρον λαβὼν
forma præstabat, reginæ is quidem magnam curam
gessit; ceteroquin ipsam aspicere recusavit, dicens,
opus esse ut pudicitiæ reges custodes fiant, non
insidiatores; tum quia id supremam dignitatem
decet, tum quia pudicitia fortitadinem prudentiamque conservat et copulat. Revera qui se voluptatum famulitio addicunt, ac furiosum feminarum amorem præ se ferunt, effusisque habeuis, ad
Odyss. x, 505.
Hyumus reapse laudativus a Photio scriptus,
atque ore Ecclesiæ dictus ad Basilium imperatorem, exstat in melodorum ineditorum codice Barberino, de quo locutus sum in prioris voluminis
præfatione, p. 44. Videtur ergo in Græcoru:n more
positum fuisse, ut principes suos sacris etiar
διὰ τὴν τοῦ κάλλους ὑπερβολὴν, πολλὴν μὲν αὐτῆ;
ἐποιήσατο ἐπιμέλειαν, ἰδεῖν δὲ οὐδόλως ἠξίωσεν,
ἀποφηνάμενος φύλακας εἶναι χρὴ τῆς σωφροσύνης
τοὺς βασιλεῖς, ἀλλ' οὐκ ἐπιβούλους, διά τε τὴ μέσ
γεθος τῆς ἀξίας, καὶ ὅτι σωφροσύνη ἀνδρείαν καὶ
φρόνησιν συνέχει τε καὶ συνάπτει· τὸ γὰρ δουλω
θῆναι ταῖς ἡδοναῖς καὶ γυναικομανή φαίνεσθαι,
καὶ ὥσπερ διὰ χαλινοῦ πρὸς τὰ αἰσχρὰ φέρεσθαι
hymnis celebrarent. Nisi forte Nicephorus respicit
potius ad hymnos illos, de quibus Plato Leg. vii.
p. 800 sqq. ed. Serr. Vel explicandum est, tum sacris hymnis perpetuo audiendis.
Lege Xenophontem Cyrop. lib. v, 1. Addere
licebat Africani majoris exemplum, quod est apud
Polybium, x, 19.
col. 617–618page 46 of 548
PG 142:617ἔργα, καὶ δειλούς ποιεῖ τοὺς τοιούτους καὶ ἄφρονας και ρωμαλέος λογίζηται εἶναι, δειλός ἐστι καὶ αθλιώτερος ἀῤῥώστου παντὸς, ἐπειδὴ τὴν δύναμιν παρέλυσε τῆς ψυχῆς· καὶ εἴ τις τὴν κατάλυσιν τῶν Ιστορουμένων βασιλέων ἐξετάσει, οὐδὲν ἄλλο ἡ τὴν λαγνείαν ἣν εἶχον, εὑρήσει τὸ αἴτιον· καὶ γὰρ ὁ Αστύριος Σαρδανάπαλος πόθεν ἀφηρέθη τὴν ἀρχὴν παρὰ τοῦ Μήδου Αρσάκου, καὶ ταῦτα πλοῦτον ἔχων τοσοῦτον, καὶ τηλικοῦτον πλῆθος στρατεύματος ἐπαγόμενος; Πάντως ἀπὸ τοῦ ἐκμανῆναι ταῖς αἰσχίσταις ἐπιθυμίαις, καὶ τῆς οἰκείας δειλίας καὶ γυναικώδους ψυχῆς, ἦτις ἄνανδρον ἐποίησε καὶ τὸ στράτευμα· τῆς γὰρ κεφαλῆς παθαινομένης, ἀνάγκη καὶ τὸ λοιπὸν σῶμα συμπάσχειν· Εως μὲν οὖν διά τῆς σωφροσύνης ὤπλιζεν ἑαυτὸν, ἰσχυρὸς ἦν καὶ ἅπασι φοβερός· ἀφ' οὗ δὲ τῶν ἡδονῶν δοῦλος ἐγέ νετο, ὑπὸ πάντων κατεπατεῖτο· καθώς τις τοῦτο προεμαντεύσατο Ο δὲ Δαρεῖος ὁ Αστυάγους υἱὸς την Βαβυλωνίων ἀρχὴν μετά πάσης εύχο λίας κατέλυσε, μέχρις ἂν τὴν σωφροσύνην ἐτίμα ὕστερον δὲ εἰς ἀσέλγειαν εμπεσών, οὐ μόνον τὴν βασιλείαν ἀπώλεσεν, ἀλλὰ καὶ ζωῆς ἐστερήθη παρά Κύρου τοῦ Πέρσου ὃς εἶχε τὴν σωφροσύνην. Τί δὲ κατέβαλε τὸν τοῦ ᾿Αρσάμου Δαρεῖον καὶ πᾶσαν κατέλυσε τὴν ἀρχὴν τῶν Περσῶν; Πάντως ἡ περί τὰς ἀκολασίας ὄρεξις καὶ ἐπιθυμία. Καὶ ἵνα τοὺς μὲν παλαιούς καταλείψωμεν, τῶν δὲ νεωτέρων μνησθῶμεν, ἐρῶ· Τί ἄλλο τὴν μεγαλόπολιν ταύτην αἰχμάλωτον τοῖ; Λατίνοις παρέδωκε, καὶ πάσης συμφοράς τὴν οἰκουμένην ἐπλήρωσεν, ἢ ἡ ἐπίψογος τῶν τότε κρατούντων διαγωγή, καὶ ἡ ἐντεῦθεν χαύνωσις καὶ δειλία; καὶ γὰρ ἕτερον οὐδέν τι καὶ τοὺς ἄνδρας γυναικώδεις ποιεῖ, ὡς ἡ πρὸς γυα ναῖκας άλογο; ὁρμὴ καὶ ἐμπάθεια· ἐκ τούτων γὰρ σαθροῦται καὶ σώμα καθόλου· σωφροσύνη μὲν γὰρ ἐνδυναμοί σῶμα καὶ ψυχὴν ἰσχυροποιεῖ, ἀκο λασία δὲ καὶ ἀμφότερα βλάπτει καὶ ζημιοί· καν γὰρ δοκῇ ὁ ἀκόλαστος ὑγείαν ἔχειν καὶ εὐκρασίαν σωματικήν, οὐδὲν διαφέρει τῶν μυθευομένων του Αδώνιδος κήπων, οἵτινες καὶ ἐπάνω τῶν λίθων πεφυτευμένοι πολὺν ἐλάμβανον γέλωτα Οι δὲ τὰ σπουδάσματα τῆς πορνικῆς ἐργασίας, τοιαῦτα καὶ τὰ τῆς ὑγείας τῆς ἐξ αὐτῆς ὀνείρου παντός ἀσθενέστερα· φθείρει γὰρ τὴν ζωὴν, καὶ τὸν τῆς ἀνδρίας θεμέλιον ανατρέπει. Τὴν δὲ φρόνησιν εἰς τὸ ἐναντίον καὶ τὸ μηδὲν γινώσκειν παρασκευάζει καὶ τὴν εὐδαιμονίαν ματαίως ποιεῖ φέρεσθαι ὡς ὕλην ἀρχὴν τεχνίτην μηδαμῶς ἔχουσα. Διὰ ταῦτα αὐτάς.
ORATIO DE REGIS OFFICIIS.
ἔργα, καὶ δειλούς ποιεῖ τοὺς τοιούτους καὶ ἄφρονας· turpia opera proruunt, timili mox dem:tesqne
και ρωμαλέος λογίζηται εἶναι, δειλός ἐστι καὶ
αθλιώτερος ἀῤῥώστου παντὸς, ἐπειδὴ τὴν δύναμιν
παρέλυσε τῆς ψυχῆς· καὶ εἴ τις τὴν κατάλυσιν τῶν
Ιστορουμένων βασιλέων ἐξετάσει, οὐδὲν ἄλλο ἡ τὴν
λαγνείαν ἣν εἶχον, εὑρήσει τὸ αἴτιον· καὶ γὰρ ὁ
Αστύριος Σαρδανάπαλος πόθεν ἀφηρέθη τὴν ἀρχὴν
παρὰ τοῦ Μήδου Αρσάκου, καὶ ταῦτα πλοῦτον
ἔχων τοσοῦτον, καὶ τηλικοῦτον πλῆθος στρατεύματος ἐπαγόμενος; Πάντως ἀπὸ τοῦ ἐκμανῆναι ταῖς
αἰσχίσταις ἐπιθυμίαις, καὶ τῆς οἰκείας δειλίας καὶ
γυναικώδους ψυχῆς, ἦτις ἄνανδρον ἐποίησε καὶ τὸ
στράτευμα· τῆς γὰρ κεφαλῆς παθαινομένης, ἀνάγκη
καὶ τὸ λοιπὸν σῶμα συμπάσχειν· Εως μὲν οὖν διά
τῆς σωφροσύνης ὤπλιζεν ἑαυτὸν, ἰσχυρὸς ἦν καὶ
ἅπασι φοβερός· ἀφ' οὗ δὲ τῶν ἡδονῶν δοῦλος ἐγέ
νετο, ὑπὸ πάντων κατεπατεῖτο· καθώς τις τοῦτο
προεμαντεύσατο Ο δὲ Δαρεῖος ὁ Αστυάγους
υἱὸς την Βαβυλωνίων ἀρχὴν μετά πάσης εύχο
λίας κατέλυσε, μέχρις ἂν τὴν σωφροσύνην ἐτίμα·
ὕστερον δὲ εἰς ἀσέλγειαν εμπεσών, οὐ μόνον τὴν
βασιλείαν ἀπώλεσεν, ἀλλὰ καὶ ζωῆς ἐστερήθη παρά
Κύρου τοῦ Πέρσου ὃς εἶχε τὴν σωφροσύνην. Τί δὲ
κατέβαλε τὸν τοῦ ᾿Αρσάμου Δαρεῖον καὶ πᾶσαν
κατέλυσε τὴν ἀρχὴν τῶν Περσῶν; Πάντως ἡ περί
τὰς ἀκολασίας ὄρεξις καὶ ἐπιθυμία. Καὶ ἵνα τοὺς
μὲν παλαιούς καταλείψωμεν, τῶν δὲ νεωτέρων
μνησθῶμεν, ἐρῶ· Τί ἄλλο τὴν μεγαλόπολιν ταύτην
αἰχμάλωτον τοῖ; Λατίνοις παρέδωκε, καὶ πάσης
συμφοράς τὴν οἰκουμένην ἐπλήρωσεν, ἢ ἡ ἐπίψογος
τῶν τότε κρατούντων διαγωγή, καὶ ἡ ἐντεῦθεν
χαύνωσις καὶ δειλία; καὶ γὰρ ἕτερον οὐδέν τι
καὶ τοὺς ἄνδρας γυναικώδεις ποιεῖ, ὡς ἡ πρὸς γυα
ναῖκας άλογο; ὁρμὴ καὶ ἐμπάθεια· ἐκ τούτων
γὰρ σαθροῦται καὶ σώμα καθόλου· σωφροσύνη μὲν
γὰρ ἐνδυναμοί σῶμα καὶ ψυχὴν ἰσχυροποιεῖ, ἀκο
λασία δὲ καὶ ἀμφότερα βλάπτει καὶ ζημιοί· καν
γὰρ δοκῇ ὁ ἀκόλαστος ὑγείαν ἔχειν καὶ εὐκρασίαν
σωματικήν, οὐδὲν διαφέρει τῶν μυθευομένων του
Αδώνιδος κήπων, οἵτινες καὶ ἐπάνω τῶν λίθων
πεφυτευμένοι πολὺν ἐλάμβανον γέλωτα Οι
δὲ τὰ σπουδάσματα τῆς πορνικῆς ἐργασίας, τοιαῦτα
καὶ τὰ τῆς ὑγείας τῆς ἐξ αὐτῆς ὀνείρου παντός
ἀσθενέστερα· φθείρει γὰρ τὴν ζωὴν, καὶ τὸν τῆς
ἀνδρίας θεμέλιον ανατρέπει. Τὴν δὲ φρόνησιν εἰς τὸ
ἐναντίον καὶ τὸ μηδὲν γινώσκειν παρασκευάζει·
καὶ τὴν εὐδαιμονίαν ματαίως ποιεῖ φέρεσθαι ὡς
ὕλην ἀρχὴν τεχνίτην μηδαμῶς ἔχουσα. Διὰ ταῦτα
Intellige Belesyos vaticinium, ut diserte ait
in genuino scripto noster Nicephorus; et confer Diodorum Siculum lib. 11, 24.
Darium bunc Græci Cyaxarem appellant
(nominatim Xenophon), ut diserte ait Polychronius
a me nuper editus in Comm. ad Dan. Coll. Vat.
tom. 1, part. 11, p. 131. Jam Cyrum Cyaxari el Astyagi successisse exploratum est; utrum vero hæ
reditario et pacifico jure, an armorum vi, historici
discrepant. Lege citatum locum p. 131, Xenophonlemn, etc.
PATROL. GR. CXLII.
evadunt: hique etiamsi robustis viribus præditi
existimentur, nihilominus formidolosi sunt atque
ægroto quolibet miseriores, postquam animi vim
fregerunt. Profecto qui regum in historiis ruinas
investigaverit, nullam fere ejus rei causam, præter
illorum lasciviam, deprehendet. Namque et Assy -
rius Sardanapains curnam regno ab Arbace Medo
spoliatus fuit, cum cæteroqui tantis opibus tantam
que exercitus numero esset succinctus? Prorsus ob
turpissimas, quibus deditus erat, cupiditates, atque ob suam ignaviam effeminatunique animum,
qui militares quoque ejus copias corrupit. Nan
sl caput languet, reliquum quoque corpus compati
necesse est. Quamdiu igitur honestis moribus
semet ille communivit, validus fuit ac nemini non
formidabilis: postquam autem voluptatibus succubuit, cuncti eum gravi pede presseruut: quam
rem vates quidam præcinuerat. Ja'n et Darius.
Astyagis filius, Babyloniorum imperium facile delevit, cumn adhuc ipse probitatem colerel: verum
ubi ad luxuriam deflexit, non regnum tantummodo
amisit, verum etiam vita a Cyro Persa, frugi homine, orbatus fuit. Præterea curnam Arsami filius
Darius cum universo Persarum imperio concidit?
Sine dubio propter intemperantis libidinis efrenem
cupiditatem. Atque ut, veteribus omissis, rerentiora tempora commemoremus, quid, inquam,
aliud magnaın hanc urbem captivam Latinis tradidit, crbemque omni calamitate inundavit, quam
culpabilis illorum qui tunc imperabant vita, ex
eaque manans ignavia atque timiditas? Nihil mehercule æque viros effeminat, quam erga mulieres
cæcum studium atque proclivitas. Etenim hine
etiam corpus penitus faccescit. Secus vero pudicitia et corpus roborat et animo vires suppeditat:
intemperantia autem utrique nocet perniciemque
crea'. Etiamsi enim libidinosus homo videatur
recta valetudine bonaque corporis temperatione
præditus, nibilominus a fabulosis Adonidis hortis
non differt, qui in saxeo solo plantati magnopere
deridebantur. Jam qualis neretriciæ operz substantia est, talis item quæ inde consequitur vələtudo, quovis nimirum somnio fragilior: dissolvitur
enim vita, et virilitatis fundamenta quatiuntur; lumenque ingenii in contrarias tenebras inscitiæ.
convertitur. Tum vero regii status fortuna temere
circumagitor, veluti otiosa materia fictore suo deLege Niceta Choniate historiam ed. Paris.
p. 363 sqq., ubi de Græcorum principum, qui_fugam capessiverunt, solutis moribus, deque Balduini Flandri, qui in imperlum successit, castitate
verba funt. Capta est a Latinis Constantinopolis
anno 1201, recepta a Græcis anno 1261. Ergo
intra id intervalkuin scripta est hæc oratio.
Codd. αὐτάς.
Scilicet iul evasit in proverbium apud Gre
ros. Legesis Zenob. r, 49; Diogen. r, 14, ne alla
testimonia, quæ multa sunt, congeram.
col. 619–620page 47 of 548
PG 142:619τῶν ἀναγκαιοτάτων τῷ βασιλεῖ κρατεῖν καὶ βασι λες ν τῶν ἡδονῶν. όργιζομένους, Γ'. Τὸ δὲ ὀργίλον καὶ μανικόν παραπέμπειν εἰς τοὺς λῃστάς τούτων γὰρ ὁ θυμὸς κατὰ τὴν ὁμοίωσίν ἐστι τοῦ ὄψεως· καὶ τὸ ἀπηνὲς καὶ ἀσυμ πάθητον κατὰ τὴν τῶν πονηρῶν δαιμόνων μεσαν θρωπίαν. Ο δὲ ταχθεὶς κατὰ τὴν ὁμοιότητα του Θεοῦ, καὶ τοῦ πλάσματος αὐτοῦ, ἤγουν τῶν δούλων τὴν ἐπιμέλειαν πιστευθείς, τὸ γαληνὸν ὀφείλει ἔχειν καὶ ἡμερον καὶ φιλάνθρωπον· γινώσκων καλῶς ὅτι χρεωστεί περιέπειν ὡς συγγενὲς τὸ ἀρχόμενον καὶ καθὼς ἑαυτόν· καὶ τῶν μὲν ὑγιαινόντων ποιεῖσθαι προμήθειαν, ἐπισκέπτεσθαι δὲ παντοίως τους όρο ῥωστοῦντας, καὶ θεραπεύειν κατὰ πᾶσαν πρόνοιαν καὶ σπουδήν, καὶ οἰκειοῦσθαι τούτους δι' εὐεργεσίας καὶ ἱλαρότητος. Εἰ δέ τινας ἴδοι μετὰ τὸ εὐεργε στῶν τε καὶ δωρεῶν ἀπολαύειν συχνῶν, ἀνυποτάκτους καὶ μὴ εὔνοιαν ἔχοντας, καὶ αὐστηρότερον ἀνάγκη τούτοις προσφέρεσθαι ο πλὴν καὶ οὕτως ὡς οἰκείοις αὐτοῦ μέλεσι συλλυπεῖσθαι τοῖς πάσχουσιν οὕτω γὰρ ὁ βασιλεύων εἰς ἑαυτὸν ἕλκει τοὺς οἰκτιρμοὺς τοῦ Θεοῦ· οὕτω τὴν βασιλείαν έχει μόνιμόν τε καὶ ἀκατάλυτον· οὕτω παρὰ πάντων φιλεῖται, καὶ παρὰ πάντων ὡς ἀφ' ἑνὸς στόματος εἰς πάντα τόπον διαφημίζεται· τοιούτοις ἐπαίνοις πλεκόντων καὶ στεφανούντων τὸν βασιλέα, καὶ ἀπὸ συμφωνίας λεγόντων, Οὗτός ἐστιν ὁ σωφρονέστατος, ὁ πραότατος, ὁ ἐξομοιούμενος τῷ Θεῷ· τὸ δὲ δι᾽ ὀλίγον τι πλημμέλημα ἀπηνῶς καὶ ἀπανθρώπως τοὺς δούλους κολάζειν οὐδὲν διαφέρει τοῦ διὰ μανίαν δαιμονικήν τὰς ἰδίας κατατρώγοντας σάρκας· καὶ γὰρ ὥσπερ ἐν τῇ τοιαύτῃ μανίᾳ ἡ ταύτης ὁρμὴ κατισχύει τῶν ὀδυνῶν, οὕτω καὶ τὸ τοῦ θυμοῦ ἀκράτητον ἀναισθητεῖν τοὺς βουλομένους παρασκευάζει προς τὰς κολάσεις, καὶ οὐδὲν ἀφίησι νοεῖν ὅσην έχουσε λύπην οἱ κολαζόμενοι· καὶ ὅτι τῆς αὐτῆς ἐστι φύσεως ὁ κολαζόμενος ἄνθρωπος, καὶ πόσην ὑπομένει την λύπην, καὶ ὅπως ὁ συμπαθής Θεὸς μεγάλην ἐπάγε κατ' αὐτοῦ τὴν τιμωρίαν τε καὶ ἐκδίκησιν· οἷον ἔτυψέ τις καὶ ἔδειρέ τινα πικρώς διὰ ῥάβδου, καὶ τρόπον ἕτερον ἐμαστίγωσεν ὑπὸ ἀλό του θυμοῦ κιντ θείς· ἀντετύφθη, ἀντεπλήγη ὑπὸ πυρετοῦ τυχών, ὑπὸ κεφαλῆς ἄλγους, ὑπὸ ρίγους καὶ ὑπὸ ἑτέρων μεγάλων ἀσθενειῶν· ὅτε δὲ πλέον τι εκακοποίησε, καὶ πλείονα τιμωρίαν καὶ ἄμυναν ἀπέλαβεν ἀπὸ Θεοῦ. Εἰ δὲ τὰ τῆς δίκης οὐ παρευθύς, δώσει την τιμωρίαν καθ' ἂν οὐ γινώσκει καιρόν· ὥσπερ ἐν τοῖς θείοις καὶ ἱεροῖς λογίοις ἀκούομεν καὶ διδα σκόμεθα, ὅτι ἐν ἄλλοις πταίομεν καιροῖς, ἐν ἄλλοις ἀπολαμβάνομεν· ὥσπερ οἴδαμεν ὑπὸ λιμοῦ παθόντας καὶ τοὺς Γαβαωνίτας Εἰ δ᾽ ἴσως τοῦ χρό νου παρατρέχοντος ατιμώρητος φαίνεται, ἀλλ᾽ ἂν τῷ τέλει τῆς ζωῆς πολλαπλασίονα υποστήσεται καὶ ὁ ὑπὲρ των Γαβαων τών 11 με
stituta. Quæ cum ita se habeant, summopere ne- τῶν ἀναγκαιοτάτων τῷ βασιλεῖ κρατεῖν καὶ βασι
cesse est ut rex voluptatum victor sit, easque λες ν τῶν ἡδονῶν.
regal.
Ill. Rex ne sit iracundus. Age vero iracundiæ
quoque vesaniam ad latrones rex amandabitį; quorum furor instar serpentium est; crudelitas autem
et immitis animus a malorum dæmonum adversus
homines odio non differt. Porro virum, quem Deus
legatum veluti suum orbi præfecit, et cui creatirarıımı suarıtın, id est subditorum hominum, curam
commisit, tranquillitas decet, mansuetudo atque
clementia; reputautein scilicet, oportere a se hominibus subditis eamdem curam impendi, quam
cognatis buis, quam sibimet ipsi impertiri solet.
Incolumes igitur prudenter reget; infirmis omni
ope consultum volet, et quolibet providentiæ studiique genere subveniet eosdemque beneficiis et
comitate sibi devinciet. Quod si quos forte, quantumvis benefactis ac fargitionibus sæpenumero
ornatos, refractarios adhuc minimeque benevolos
experietur, cum his sane severius agendum est;
ita tamen ut hujusmodi quoque hominibus, veluti
inembris nostris morbo aliquo laborantibus, coupatiamur. Sic enim rex benignitatem sibi Dei conciliabit; sie firmum regnum inconcussumque tenebit, sic in omnium amore crit, atque ab omnibus uno
ore quaquaversus praedicabitur. Nimirum his laulibus homines coronam regi contexent, dum concordi
voce iterabunt: Hic temperantissimus, hic mitissimus, hic Deo similis est. Secus vero qui levis cujuslibet
delicti causa dure atque inhumaniter servos homines
plectit, is nihil ab eo differt qui diabolico instinetu percitus carnes proprias forte voraret. Sićuți
enium in ejusmodi insania vincit dolorem furor,
sic indomita ira inexorabiles ad expetendas pienas
facit eos qui commoti sunt; neque cogitare sinit
quantus illorum dolor futurus sit qui puniuntur;
et quod homogeneæ naturæ sit qui cruciatur homo,
quantumque mœrorem contrahat; et quod miserator alienæ calamitatis Deus magnam paret sævo
homini poenam atque vindictam. Acerbe aliquis,
puta, aliquem virgis cædit, aut alio modo plagas
imponit injusta ira commotus: ecce idem repercutitur vicissimque pulsatur, febri puta, dolore
capitis, paroxysmi horrore, aliisre gravibus infr.
mitatibus: et quanto molestior aliis fuit, tanto
gravioren talionis poenam a Numine refert. Quod
si minus cito vindictam experitur, attamen insperato tempore pœnas luet. Quippe sacris divinisque
oraculis admonemur, alio nos tempore peccare
solere, alio facti mercedem recipere, veluti propter
cœsos Gabaonitas famem deinceps coortam scimus.
Quod si quis forte per hujus temporis lapsum
impunis fuerit, idem tamen in vitæ termnino multo
Quantopere virum principem iracundia vledeceat, sapienter disputat Cicero in insigni illa epistola ad Q. fratrein 1, 1; necnon Tuscul. iv, 22, et
De rep. II, 41.
Ita codd. pro όργιζομένους, quod est ingenuinu oratione.
Γ'. Τὸ δὲ ὀργίλον καὶ μανικόν παραπέμπειν εἰς
τοὺς λῃστάς τούτων γὰρ ὁ θυμὸς κατὰ τὴν
ὁμοίωσίν ἐστι τοῦ ὄψεως· καὶ τὸ ἀπηνὲς καὶ ἀσυμπάθητον κατὰ τὴν τῶν πονηρῶν δαιμόνων μεσαν
θρωπίαν. Ο δὲ ταχθεὶς κατὰ τὴν ὁμοιότητα του
Θεοῦ, καὶ τοῦ πλάσματος αὐτοῦ, ἤγουν τῶν δούλων
τὴν ἐπιμέλειαν πιστευθείς, τὸ γαληνὸν ὀφείλει ἔχειν
καὶ ἡμερον καὶ φιλάνθρωπον· γινώσκων καλῶς ὅτι
χρεωστεί περιέπειν ὡς συγγενὲς τὸ ἀρχόμενον καὶ
καθὼς ἑαυτόν· καὶ τῶν μὲν ὑγιαινόντων ποιεῖσθαι
προμήθειαν, ἐπισκέπτεσθαι δὲ παντοίως τους όρο
ῥωστοῦντας, καὶ θεραπεύειν κατὰ πᾶσαν πρόνοιαν
καὶ σπουδήν, καὶ οἰκειοῦσθαι τούτους δι' εὐεργεσίας
καὶ ἱλαρότητος. Εἰ δέ τινας ἴδοι μετὰ τὸ εὐεργε
στῶν τε καὶ δωρεῶν ἀπολαύειν συχνῶν, ἀνυποτά
κτους καὶ μὴ εὔνοιαν ἔχοντας, καὶ αὐστηρότερον
ἀνάγκη τούτοις προσφέρεσθαι ο πλὴν καὶ οὕτως ὡς
οἰκείοις αὐτοῦ μέλεσι συλλυπεῖσθαι τοῖς πάσχουσιν·
οὕτω γὰρ ὁ βασιλεύων εἰς ἑαυτὸν ἕλκει τοὺς οἰκτιρ
μούς τοῦ Θεοῦ· οὕτω τὴν βασιλείαν έχει μόνιμόν
τε καὶ ἀκατάλυτον· οὕτω παρὰ πάντων φιλεῖται,
καὶ παρὰ πάντων ὡς ἀφ' ἑνὸς στόματος εἰς πάντα
τόπον διαφημίζεται· τοιούτοις ἐπαίνοις πλεκόντων
καὶ στεφανούντων τὸν βασιλέα, καὶ ἀπὸ συμφωνίας
λεγόντων, Οὗτός ἐστιν ὁ σωφρονέστατος, ὁ πραότα
τος, ὁ ἐξομοιούμενος τῷ Θεῷ· τὸ δὲ δι᾽ ὀλίγον τι
πλημμέλημα ἀπηνῶς καὶ ἀπανθρώπως τοὺς δούλους
κολάζειν οὐδὲν διαφέρει τοῦ διὰ μανίαν δαιμονικήν
τὰς ἰδίας κατατρώγοντας σάρκας· καὶ γὰρ ὥσπερ
ἐν τῇ τοιαύτῃ μανίᾳ ἡ ταύτης ὁρμὴ κατισχύει τῶν
ὀδυνῶν, οὕτω καὶ τὸ τοῦ θυμοῦ ἀκράτητον αναι
σθητεῖν τοὺς βουλομένους παρασκευάζει προς
τὰς κολάσεις, καὶ οὐδὲν ἀφίησι νοεῖν ὅσην έχουσε
λύπην οἱ κολαζόμενοι· καὶ ὅτι τῆς αὐτῆς ἐστι φύσεως
ὁ κολαζόμενος ἄνθρωπος, καὶ πόσην ὑπομένει την
λύπην, καὶ ὅπως ὁ συμπαθής Θεὸς μεγάλην ἐπάγε:
κατ' αὐτοῦ τὴν τιμωρίαν τε καὶ ἐκδίκησιν· οἷον
ἔτυψέ τις καὶ ἔδειρέ τινα πικρώς διὰ ῥάβδου, καὶ
τρόπον ἕτερον ἐμαστίγωσεν ὑπὸ ἀλό του θυμοῦ κιντ
θείς· ἀντετύφθη, ἀντεπλήγη ὑπὸ πυρετοῦ τυχών,
ὑπὸ κεφαλῆς ἄλγους, ὑπὸ ρίγους καὶ ὑπὸ ἑτέρων
μεγάλων ἀσθενειῶν· ὅτε δὲ πλέον τι εκακοποίησε,
καὶ πλείονα τιμωρίαν καὶ ἄμυναν ἀπέλαβεν ἀπὸ
Θεοῦ. Εἰ δὲ τὰ τῆς δίκης οὐ παρευθύς, δώσει την
τιμωρίαν καθ' ἂν οὐ γινώσκει καιρόν· ὥσπερ ἐν
τοῖς θείοις καὶ ἱεροῖς λογίοις ἀκούομεν καὶ διδα
σκόμεθα, ὅτι ἐν ἄλλοις πταίομεν καιροῖς, ἐν ἄλλοις
ἀπολαμβάνομεν· ὥσπερ οἴδαμεν ὑπὸ λιμοῦ παθόντας καὶ τοὺς Γαβαωνίτας Εἰ δ᾽ ἴσως τοῦ χρό
νου παρατρέχοντος ατιμώρητος φαίνεται, ἀλλ᾽ ἂν
τῷ τέλει τῆς ζωῆς πολλαπλασίονα υποστήσεται καὶ
"
Male explicavit metaphrastes Nicepho -
rύm, qui recte Isabel ὁ ὑπὲρ των Γαβαων τών 11με; cuns ntiens videlicet cum sacra Ihstura 11
Reg. xi, 1 Ego igitur in interpretatione Nicephoram malui quam metaphrastem sequi.
col. 621–622page 48 of 548
PG 142:621δώσει τὴν τιμωρίαν. Τέως γε μὴν οὐ δυνατὸν δια φυγεῖν αὐτὸν τὴ παρὰ πάντων μισεῖσθαι· κἂν διὰ δειλίαν οἱ μισοῦντες οὐ δεικνύουσι τὸ μῖσος, ἀλλ' ἐν τῷ κρυπτῷ τῆς ψυχῆς καὶ ἐν τοῖς διαλογισμοίς ἔχουσι κατ' αὐτοῦ. Καταπολὺ δέ ἐστι καλλίων καὶ ὠφελιμώτερος ὁ διὰ τὴν χρηστότητα τῆς γνώμης καὶ τὴν σύνεσιν καὶ τὴν ἀρετὴν ἀπὸ κοινής γνώμης αι ρετός βασιλεὺς τοῦ διὰ τὸ κολαστικὸν καὶ τὸ βίαιον φοβεροῦ φαινομένου· τὸν μὲν γὰρ ἀπὸ διαθέσεως καὶ γνώμης κοινῆς αἱρετὸν βασιλέα καὶ ἀγαπῶσι καὶ μετ' εύνοια; φοβοῦνται· τὸν δὲ κολαστικὴν ἐπιο θυμοῦσι σφόδρα ἐκφεύγειν. Πῶς δ᾽ ἄν τις δύναιτο λέγειν, πόσην ἔχει τὴν ἀσχημοσύνην ὁ βασιλεὺς, εἰ περ θυμοῦται ἀκράτητα, καὶ οὐ συνήθη ποιήσει τὴν ψυχὴν αὐτοῦ ὑπομένειν καὶ κατέχειν τὸ πῦρ τοῦ θυμοῦ; ὁπότε ἡ τούτου φλὸς ἀνάπτει τὴν καρδίαν καὶ ἀναφλέγει, τοῦ περὶ τὴν καρδίαν αίματος περι ζέοντος καὶ ταρασσομένου· ἐν γὰρ τοῖς ἀγγείοις τοῦ σώματος τὸ αἷμα στενοχωρούμενον, καὶ πρὸς τὴν ἔξω επιφάνειαν βιαζόμενον τρέχειν, τὸ μὲν πρόσωπον ὠγκωμένον ποιεῖ, καὶ ἀπὸ ἀναιδείας ἐρυ θρόν· εἶτα καὶ μέλαν, τοῦ λοιποῦ σώματος κλονουμένου τε καὶ ταραττομένου· τοὺς δὲ ὀφθαλμοὺς πυροειδεῖς καὶ φλογώδεις, καὶ οἷου; τῶν δρακόντων ἀκούομεν, ἀτάκτως καὶ συνεχῶς κινουμένους τε καὶ ἀναπηδώντας, καὶ τοὺς οἰκείους όρους ἐκφυγείν βου λομένους· τὴν δὲ φωνὴν ἐπὶ μέγα ἐξαίρει· καὶ τοὺς λόγους ατάκτους καὶ μὴ δηλοῦντας ποιεί σα φῶς τὰ λεγόμενα, διὰ τὸ πολὺ τῆς ὀργῆς. Βασιλέων; τοίνυν οὕτω διακειμένου, ποταπὴν οἰήσεται τις τὴν κατάστασιν τῆς τούτου ψυχῆς; Ως ευστόχω; ἄρα καὶ καλῶς εἶπεν ὁ Σολομών, ότι θυμώδης ἀνὴρ οὐκ ευσχήμων διὰ τοῦτο καὶ ἀπρεπὲς καθόλου καὶ ἀνάξιον τὸ τοῦ θυμοῦ πάθος τῆς βασιλικῆς και σμιότητος. Δ'. Λαῶν κοσμήτορες οἱ βασιλεῖς ἔκπαλαι παρά τῶν σοφῶν ὠνομάσθησαν, καὶ ποιμένες λαῶν Θ δὲ προτιμηθεὶς εἰς καλλωπισμὸν λαοῦ, ὥσπερ ἐν πολέμοις ὁ στρατηγός, καθὰ πρῶτος ἀρχηγὸς καὶ διδάσκαλος τῶν ἠθῶν, πόσην πλέον τῶν ἄλλων ὀφεί λες ἔχειν οὗτος τὴν κοσμιότητα; πόσην δὲ ἐπιμέν λειαν καὶ περὶ τὰ πρόβατα ὁ ποιμὴν ἐνδείκνυται; ἄγων μὲν ἐπὶ νομὰς ἀγαθὰ;, τέρπων δὲ καὶ εὐο φραίνων αὐτὰ μετὰ αὐλῶν καὶ ᾀσμάτων· οὐ κατα δεσμεύων, οὐδὲ πιέζων, οὐδὲ θλίβων, οὐδὲ λυπῶν, διὰ πρόφασιν αἰτιῶν· ταῦτα γὰρ οὐ καλοῦ εἰσι ποι μένος, οὐδὲ κατὰ τὸν εὐαγγελικὸν ὁρισμὸν τιθέναι τὴν ψυχὴν ὑπὲρ τῆς ποίμνης πεπαιδευμένου. Τὸ δὲ μὴ λυπείσθαι ἐπὶ τῇ ταλαιπωρίᾳ καὶ τῇ συντριβή τῶν ἀρχομένων, τῆς ἴσης καὶ ὁμοίας φύσεως ήξιω μένων παρὰ Θεοῦ, ἀλλὰ τέρπεσθαι καὶ χαίρειν ἐπὶ τοῖς ἑτέρων κακοῖς, ὁμοιόν ἐστι τῆς ὠμότητος καὶ θηριωδίας τοῦ διαβεβοημένου ἐκείνου Ἐχέτου Ο Σέσωστρις ὁ τῶν Αἰγυπτίων καὶ ᾿Ασσυρίων δυνά στης, βασιλέας πολλούς δουλωσάμενος, σχεδόν γὰρ
ORATIO DE REGIS officiis.
δώσει τὴν τιμωρίαν. Τέως γε μὴν οὐ δυνατὸν δια- majus supplicium subibit. Interlin vero laud offφυγεῖν αὐτὸν τὴ παρὰ πάντων μισεῖσθαι· κἂν διὰ
δειλίαν οἱ μισοῦντες οὐ δεικνύουσι τὸ μῖσος, ἀλλ' ἐν
τῷ κρυπτῷ τῆς ψυχῆς καὶ ἐν τοῖς διαλογισμοίς
ἔχουσι κατ' αὐτοῦ. Καταπολὺ δέ ἐστι καλλίων καὶ
ὠφελιμώτερος ὁ διὰ τὴν χρηστότητα τῆς γνώμης καὶ
τὴν σύνεσιν καὶ τὴν ἀρετὴν ἀπὸ κοινής γνώμης αιρετός βασιλεὺς τοῦ διὰ τὸ κολαστικὸν καὶ τὸ βίαιον
φοβεροῦ φαινομένου· τὸν μὲν γὰρ ἀπὸ διαθέσεως
καὶ γνώμης κοινῆς αἱρετὸν βασιλέα καὶ ἀγαπῶσι
καὶ μετ' εύνοια; φοβοῦνται· τὸν δὲ κολαστικὴν ἐπιο
θυμοῦσι σφόδρα ἐκφεύγειν. Πῶς δ᾽ ἄν τις δύναιτο
λέγειν, πόσην ἔχει τὴν ἀσχημοσύνην ὁ βασιλεὺς, εἰπερ θυμοῦται ἀκράτητα, καὶ οὐ συνήθη ποιήσει τὴν
ψυχὴν αὐτοῦ ὑπομένειν καὶ κατέχειν τὸ πῦρ τοῦ
θυμοῦ; ὁπότε ἡ τούτου φλὸς ἀνάπτει τὴν καρδίαν
καὶ ἀναφλέγει, τοῦ περὶ τὴν καρδίαν αίματος περιζέοντος καὶ ταρασσομένου· ἐν γὰρ τοῖς ἀγγείοις
τοῦ σώματος τὸ αἷμα στενοχωρούμενον, καὶ πρὸς
τὴν ἔξω επιφάνειαν βιαζόμενον τρέχειν, τὸ μὲν
πρόσωπον ὠγκωμένον ποιεῖ, καὶ ἀπὸ ἀναιδείας ἐρυθρόν· εἶτα καὶ μέλαν, τοῦ λοιποῦ σώματος κλονου
μένου τε καὶ ταραττομένου· τοὺς δὲ ὀφθαλμοὺς
πυροειδεῖς καὶ φλογώδεις, καὶ οἷου; τῶν δρακόντων
ἀκούομεν, ἀτάκτως καὶ συνεχῶς κινουμένους τε καὶ
ἀναπηδώντας, καὶ τοὺς οἰκείους όρους ἐκφυγείν βου
λομένους· τὴν δὲ φωνὴν ἐπὶ μέγα ἐξαίρει· καὶ
τοὺς λόγους ατάκτους καὶ μὴ δηλοῦντας ποιεί σα
φῶς τὰ λεγόμενα, διὰ τὸ πολὺ τῆς ὀργῆς. Βασιλέων;
τοίνυν οὕτω διακειμένου, ποταπὴν οἰήσεται τις τὴν
κατάστασιν τῆς τούτου ψυχῆς; Ως ευστόχω; ἄρα
καὶ καλῶς εἶπεν ὁ Σολομών, ότι θυμώδης ἀνὴρ οὐκ
ευσχήμων διὰ τοῦτο καὶ ἀπρεπὲς καθόλου
καὶ ἀνάξιον τὸ τοῦ θυμοῦ πάθος τῆς βασιλικῆς και
σμιότητος.
Δ'. Λαῶν κοσμήτορες οἱ βασιλεῖς ἔκπαλαι παρά
τῶν σοφῶν ὠνομάσθησαν, καὶ ποιμένες λαῶν
Θ δὲ προτιμηθεὶς εἰς καλλωπισμὸν λαοῦ, ὥσπερ ἐν
πολέμοις ὁ στρατηγός, καθὰ πρῶτος ἀρχηγὸς καὶ
διδάσκαλος τῶν ἠθῶν, πόσην πλέον τῶν ἄλλων ὀφεί
λες ἔχειν οὗτος τὴν κοσμιότητα; πόσην δὲ ἐπιμέν
λειαν καὶ περὶ τὰ πρόβατα ὁ ποιμὴν ἐνδείκνυται;
ἄγων μὲν ἐπὶ νομὰς ἀγαθὰ;, τέρπων δὲ καὶ εὐο
φραίνων αὐτὰ μετὰ αὐλῶν καὶ ᾀσμάτων· οὐ καταδεσμεύων, οὐδὲ πιέζων, οὐδὲ θλίβων, οὐδὲ λυπῶν,
διὰ πρόφασιν αἰτιῶν· ταῦτα γὰρ οὐ καλοῦ εἰσι ποι
μένος, οὐδὲ κατὰ τὸν εὐαγγελικὸν ὁρισμὸν τιθέναι
τὴν ψυχὴν ὑπὲρ τῆς ποίμνης πεπαιδευμένου. Τὸ δὲ
μὴ λυπείσθαι ἐπὶ τῇ ταλαιπωρίᾳ καὶ τῇ συντριβή
τῶν ἀρχομένων, τῆς ἴσης καὶ ὁμοίας φύσεως ήξιωμένων παρὰ Θεοῦ, ἀλλὰ τέρπεσθαι καὶ χαίρειν ἐπὶ
τοῖς ἑτέρων κακοῖς, ὁμοιόν ἐστι τῆς ὠμότητος καὶ
θηριωδίας τοῦ διαβεβοημένου ἐκείνου Ἐχέτου
Ο Σέσωστρις ὁ τῶν Αἰγυπτίων καὶ ᾿Ασσυρίων δυνάστης, βασιλέας πολλούς δουλωσάμενος, σχεδόν γὰρ
Proverb. xt, 25, ed. Gr.
Utraque appeliallo occurrit apud Homerum. Tum etiam in Creta publici rectores vocagere potest universale odium: quamvis enim inimici ejus retinentur metu quominus odium declarent, in snimorum tamen arcano mentiamque
latebris iram fovent. Valde ergo praestat opportuniorque est leni animò præditus rex, qui ob suam
prudentiam atque virtutem communi suffragin
creatus fuerit, quam qui suppliciis ac violentia
tremendum se fecerit. Etenim regem ex animi
sententia communique voto delectum amant omnes, et cum benevolentia verentur; sævum regem
magnopere aversantur atque devitant. Quis autem
satis dicere queat, quam turpe sit regem sin:
modo ira indulgere, neque animum suum ad pa -
tientiam consuefacere atque ait cohibendas iracundiz fammas? videlicet cum bujus ardor visce
incendit atque perurit; cumque sanguis circa cor
fervet ac tumultuatur. Quippe in corporis vasis
compressus sanguis atque ad cutis superficiem
concurrere adactus, vultum quidem tumidum effi -
cit impudenterque rubentem; tum etiam nigros
colores trahit, et corpus reliquum quatitur et tremiscit oculi ignei flammeique, quales serpentium
esse audimus, incomposite perpetuoque moventur,
vel potius agitantur, suisque sedibus exsilire videntur: vox magnopere intenditur: sermo neque
verborum sententiam aperte significans, neque
ordinatus, ira nimia impediente. Cum ergo rex
ita se habet, quinam erit animi ejus status? Recte
igitur atque egregie dixit Salomon, virum iracundum non esse venustum. Quamobrem iræ periorb1tio indigna prorsus est majestate regia eamque
dedecorat.
17. Res sit clemens. Populurum compositores
dicti sunt olim a sapientibus reges, itemqué pastores populorum. Jam qui recte instruendo populo
prepositus est (haud aliter quum in exercitu est
imperator), ut morum scilicet autesignanus sit atque magister, quantam is quamque præcipnam
moris proprii compositionem præ se ferre debet?
Age sis considera quantam gregis sui curain pastor
expromit: ad pastiones uberes ducit, fistula cantuque oblectat et recreat; neque porro vinculis inpedit, neque vexat, neque illi eulparum obtentu
gravis molestusve est. Non enim id boni pastoris
officium foret, neque ojus qui ex evangelica norma
pro grege animam ponere edoctus fuit. Porro res
qui calamitatibus angoribusque subditorum homi
num non commovetur, quos Deus homog-nea natura donavit, immo eliam alienis letatur malis:
bic, inquam, rex ab illius famigerati Echeli savit a
moribusque ferinis non abest. Agyptiorum Assyriorumque rex Sesostris, multis devictis regibus
bantur cosme. Aristot. De rep. u, 10; item Cic. De
Tep. 11, 33.
Odyss. xvi, 84.
col. 623–624page 49 of 548
PG 142:623τὸ πλεῖστον μέρος τοῦ κόσμου ὑπεποιήσατο ἐπὶ τοσοῦτον ἀναιδείας καὶ ἀναισχυντίας εχώρησεν, ὥστε τοὺς κρατηθέντας ὑπ' αὐτοῦ βασιλεῖς ὑπου ζεύξαι ἐν ἁρματι, μετὰ πολλῆς ἀπονοίας τε καὶ ἐπάρσεως ἐπάνω καθίσας αὐτῶν, ἀντὶ ἀλόγων ζώων ἐχρῆτο τοῖς βασιλεῦσι, τερπόμενος αλογίστως καὶ θρασυνόμενος Ένὸς δὲ τῶν ὑποδειγμένων βρα δύνοντος πρὸς τὴν κίνησιν, τὴν αἰτίαν ἐρωτήσα; ὁ Σέσωστρις, ήκουσε παρ' ἐκείνου, διὰ τοῦτο βρα δύνειν, ὅτι τὸν λογισμὸν εἶχε βλέποντα την κίνησιν τῶν τροχῶν. Καταλαβὼν δὲ ὁ Σέσωστρις ὅτι τὴν τοιοῦτον λόγον εἶπεν αὐτῷ, τὸ τῆς τύχης δηλών ἄστατόν τε καὶ μετάβολον, πραότερος εἰ; τὸ ἑξῆς καὶ συμπαθέστερος ἦν. Ιέρων δὲ ἡ Συρακούσιος, καὶ ταῦτα μὴ βουλομένων ἄρξας τῶν Σικελῶν, οὐδένα τῶν ἀντιμαχομένων καὶ πολεμίων ἐλύπησεν ἐπιλα Εύμενος τῆς ἀρχῆς, ἀλλὰ μᾶλλον εὐηργέτει τούτους διὰ παντὸς, καὶ ὡς πατὴρ ἱλαρὸς πρὸς ἅπαν τὸ πλῆ θος διέκειτο· ἄρξε; οὖν ἔτη πεντήκοντα τέσσαρα, διεφύλαξε μὲν τῇ πατρίδι τὴν εἰρήνην, ἑαυτῷ δὲ τὸ ἀταραχόν τε καὶ ἀνενόχλητον· καὶ τολλάκις δὲ βουληθεὶς παραιτήσασθαι τὴν ἀρχὴν, κοινῇ παρτο κλήσει τοῦ πλήθους διεκωλύθη· ἐπὶ τοσοῦτον ἡγα κάτι παρὰ πάντων τῶν ἀρχομένων, σωφρονικώτα τος ὢν καὶ εὐεργετικώτατος, καὶ μᾶλλον ἡμερώτατος. Όμοιος αὐτῷ ἦν καὶ ᾿Αλκιμος 6 Αυλός· διὰ τοῦτο ἐν γαλήνῃ καὶ ἀφθονίᾳ τὸ ὑπήκοον ἐποίησε ζῆν· μετὰ δὲ παρέλευσιν ἑπτὰ χρόνων τῆς ἀρχῆς αὐτοῦ συναχθέντες πάντες ὁμοῦ οἱ λαοὶ παρεκάλων τὴν ζωὴν τοῦ βασιλέως αὐξάνεσθαι· γενόμενος δὲ πολυχρόνιος, τοῖς μὲν Λυδοῖς εὐδαιμονίαν κατέλιπεν, ἑαυτῷ δὲ κλέος καὶ ὄνομα μέχρι καὶ τοῦ νῦν χρό νου Επαινῶ τὸν ἐν βασιλεῦσιν ἀοίδιμον Κων σταντῖνον τὸν Μέγαν ὅτι ἐν τοῖς ἐκείνου προστάγμασιν ἀντὶ τοῦ γράφειν, Η βασιλεία μου διορίζεται, Η γαληνότης μου παρακελεύεται, γραφι δηλῶν ὅτι τὸ γαληνὸν καὶ ἡμερον ἴδιον ἐξαιρέτως τῶν βασιλέων, πλέον κοσμοῦν αὐτοῦ; καὶ καλλωπίζων τῆς ἀλουργίδος τε καὶ τοῦ διαδήματος· αὐτὰ γὰρ ἴσως καὶ τύραννοι ἔχουσι. Γαληνίτης δὲ μόνη τῆς βασιλικῆς ἀξίας ἐστὶν ἄσυλος θησαυρὸς καὶ ἀνεπιβούλευτος· διὸ πολλοὶ τῶν πάλαι βασιλέων ἔργοις και λόγοις ἐφιλοσόφησαν περὶ ταύτης τῆς ἀρετῆς οὐκ ἔλαττον δὲ τῶν ἄλλων Τραϊανός ὁ βασιλεὺς τὸν πατέρα Νερούαν διαδεξάμενος, καλῶς καὶ αὐτὸν βασιλεύσαντα ἐμιμεῖτο· τοσοῦτον γὰρ εἶχε τὸ ταπεινὸν καὶ συμπαθὲς καὶ ἀπρόσιτον ὡς καὶ παντὶ λυ πουμένῳ συμπάσχειν, καὶ συνάγειν· καὶ πρὸς τοὺς πταίοντας ἀνεξίκακον εἶναι, λέγων, Αρμόζει τῷ βασι λεῖ ἐξισοῦσθαι Θεῷ καὶ τῶν πταισάντων τῶν δούλων ἀνέχεσθαι· διὰ τοῦτο καὶ συγγνώμης ἠξιώθη παρὰ Θεοῦ σύ μόνον τῶν ἁμαρτιῶν, ἀλλὰ καὶ τῆς ἀσεβείας Ξανθός. Ρ. 290.
62$
(maximam cuim propemodum orbis partem per- τὸ πλεῖστον μέρος τοῦ κόσμου ὑπεποιήσατο
ἐπὶ τοσοῦτον ἀναιδείας καὶ ἀναισχυντίας εχώρησεν,
ὥστε τοὺς κρατηθέντας ὑπ' αὐτοῦ βασιλεῖς ὑπου
ζεύξαι ἐν ἁρματι, μετὰ πολλῆς ἀπονοίας τε καὶ
ἐπάρσεως ἐπάνω καθίσας αὐτῶν, ἀντὶ ἀλόγων ζώων
ἐχρῆτο τοῖς βασιλεῦσι, τερπόμενος αλογίστως καὶ
θρασυνόμενος Ένὸς δὲ τῶν ὑποδειγμένων βρα
δύνοντος πρὸς τὴν κίνησιν, τὴν αἰτίαν ἐρωτήσα; ὁ
Σέσωστρις, ήκουσε παρ' ἐκείνου, διὰ τοῦτο βρα
δύνειν, ὅτι τὸν λογισμὸν εἶχε βλέποντα την κίνησιν
τῶν τροχῶν. Καταλαβὼν δὲ ὁ Σέσωστρις ὅτι τὴν
τοιοῦτον λόγον εἶπεν αὐτῷ, τὸ τῆς τύχης δηλών
ἄστατόν τε καὶ μετάβολον, πραότερος εἰ; τὸ ἑξῆς
καὶ συμπαθέστερος ἦν. Ιέρων δὲ ἡ Συρακούσιος, καὶ
ταῦτα μὴ βουλομένων ἄρξας τῶν Σικελῶν, οὐδένα
τῶν ἀντιμαχομένων καὶ πολεμίων ἐλύπησεν ἐπιλα
Εύμενος τῆς ἀρχῆς, ἀλλὰ μᾶλλον εὐηργέτει τούτους
διὰ παντὸς, καὶ ὡς πατὴρ ἱλαρὸς πρὸς ἅπαν τὸ πλῆ
θος διέκειτο· ἄρξε; οὖν ἔτη πεντήκοντα τέσσαρα,
διεφύλαξε μὲν τῇ πατρίδι τὴν εἰρήνην, ἑαυτῷ δὲ
τὸ ἀταραχόν τε καὶ ἀνενόχλητον· καὶ τολλάκις δὲ
βουληθεὶς παραιτήσασθαι τὴν ἀρχὴν, κοινῇ παρτο
κλήσει τοῦ πλήθους διεκωλύθη· ἐπὶ τοσοῦτον ἡγα
κάτι παρὰ πάντων τῶν ἀρχομένων, σωφρονικώτα
τος ὢν καὶ εὐεργετικώτατος, καὶ μᾶλλον ἡμερώτατος. Όμοιος αὐτῷ ἦν καὶ ᾿Αλκιμος 6 Αυλός· διὰ
τοῦτο ἐν γαλήνῃ καὶ ἀφθονίᾳ τὸ ὑπήκοον ἐποίησε
ζῆν· μετὰ δὲ παρέλευσιν ἑπτὰ χρόνων τῆς ἀρχῆς
αὐτοῦ συναχθέντες πάντες ὁμοῦ οἱ λαοὶ παρεκάλων
τὴν ζωὴν τοῦ βασιλέως αὐξάνεσθαι· γενόμενος δὲ
πολυχρόνιος, τοῖς μὲν Λυδοῖς εὐδαιμονίαν κατέλιπεν,
ἑαυτῷ δὲ κλέος καὶ ὄνομα μέχρι καὶ τοῦ νῦν χρό
νου Επαινῶ τὸν ἐν βασιλεῦσιν ἀοίδιμον Κωνσταντῖνον τὸν Μέγαν ὅτι ἐν τοῖς ἐκείνου προστάγμασιν ἀντὶ τοῦ γράφειν, Η βασιλεία μου διορίζεται,
Η γαληνότης μου παρακελεύεται, γραφι
δηλῶν ὅτι τὸ γαληνὸν καὶ ἡμερον ἴδιον ἐξαιρέτως
τῶν βασιλέων, πλέον κοσμοῦν αὐτοῦ; καὶ καλλωπί
ζων τῆς ἀλουργίδος τε καὶ τοῦ διαδήματος· αὐτὰ
γὰρ ἴσως καὶ τύραννοι ἔχουσι. Γαληνίτης δὲ μόνη
τῆς βασιλικῆς ἀξίας ἐστὶν ἄσυλος θησαυρὸς καὶ ἀνεπιβούλευτος· διὸ πολλοὶ τῶν πάλαι βασιλέων ἔργοις
και λόγοις ἐφιλοσόφησαν περὶ ταύτης τῆς ἀρετῆς·
οὐκ ἔλαττον δὲ τῶν ἄλλων Τραϊανός ὁ βασιλεὺς τὸν
b
πατέρα Νερούαν διαδεξάμενος, καλῶς καὶ αὐτὸν βα
σιλεύσαντα ἐμιμεῖτο· τοσοῦτον γὰρ εἶχε τὸ ταπεινὸν καὶ συμπαθὲς καὶ ἀπρόσιτον ὡς καὶ παντὶ λυπουμένῳ συμπάσχειν, καὶ συνάγειν· καὶ πρὸς τοὺς
πταίοντας ἀνεξίκακον εἶναι, λέγων, Αρμόζει τῷ βασι
λεῖ ἐξισοῦσθαι Θεῷ καὶ τῶν πταισάντων τῶν δούλων
ἀνέχεσθαι· διὰ τοῦτο καὶ συγγνώμης ἠξιώθη παρὰ
Θεοῦ σύ μόνον τῶν ἁμαρτιῶν, ἀλλὰ καὶ τῆς ἀσεβείας
domuit) in tantum impudentiæ proterviæque venit,
ut captos ab se reges currui subjunxerit, multaque
dementia tumilus, desuper sublimis residens,
brutorum animantium loco regibus abuteretur,
eaque re stultissime oblectaretur ac superliret,
Tum vero cum unus de subjunctis currui regimus
tardius incederet, causamque a Sesostride rogaretur, idcirco se ait demoratum, quia ad rotarum
conversiones mentem intenderet. Sesostris autem
probe intelligens, id ab eo sibi dictum, ut fortunæ
inconstantiam volubilitatemque significaret, mitior
in posterumrclementiorque fuit. Iliero Syracusanus,
quanquam invitis Sienlis imperium arripuerat,
nulli tamen adversartoruin molestus fuit, postquam
imperio potitus est; quin immo perpetuis eos bedeliciis ornavit, atque ut niitis pater cum populo
vergains “est. Ergo imperium annos quatuor et
quinquaginta retinuit, pacem patria conservavit,
sibi vero quietem imperturbatamque securitatem.
Nam et non semel conatas imperiam deponere,
communibus populi precibus veritus fuit. Tantus
erat erga cum subditorum omnium amor! propterea
quod temperantissimus esset et beneficentissimus,
summaque præsertim clementia præditus. Similis
huic Alcimus Lydus fuit: atque idcirco in pace
rerumque omnium copia sullitus illi populus vitam traduxit. Septimo videlicet regui ejus auno.
celebratis ab universa gente comitiis, ut vita regis
prorogaretur omnes conceptis votis precati sunt. G
Igitur ille diuturno ævo incolumis, Lydis felicitatem, sibi gloriam nomenque illustre ad nostram
usque ætatem peperit. Laudo inter reges inclytum
Constantinum illum Magnum, propterea quod in
legi::us suis loco tituli Majestas mea decernit, scribebat Tranquillitas mea mandat: quo vocabulo siguificabat, tranquillitatem mansuetudinemque singulariter regum esse propriam, ipsosque ab ea
magis ornari quam a purpura atque diademate.
lec enim, ut reor, tyranni quoque habent; sola
vero tranquillitas securus est dignitatis regie
thesaurus nullique direptioni obnoxius. Quamobrem multi olim reges super hac virtute lum re
tum verbis philosophiati sunt: Trajanus in primis,
qui patri Nervæ principi bono successit, eumque
æmulatus est. Is adeo modestus, clemens atque incomparabili virtute fuit, ut cuilibet doienti compateretur atque adge.meret: offensas æquo animo
ferret, dicens, oportere regem Den parem essa
atque erga peccantes famulus indulgentem. Igitur
ipse quoque veriam a Deo consecutus est, non
peccatorum tantummodo, verum etiam paganitatis
Revera in obelisco quodam Ægyptio sacris
litteris et hieroglyphicis inscriptum erat: Rez
Egypti Sesonchosis orbis potens. (Est autem Sesunciosis Sesostris). Lege Julium Valerium_a m
editum De rebus Alexandri Muced. lib. 1, 31, el
Diodorum I, 55.
Loge Diodorum Siculum 1, 58.
Lege Suislam voc. Ξανθός.
Interpretur potius tranquillitas qnam sercnitas. Cæterum de utroque hoc titulo in Cæsareis
decretis usitato legesis Jureti doctas observatione
ad Symmachi epistolaş lib. 11, 8, p. 54; lib. x,46.
Ρ. 290.
|
col. 625–626page 50 of 548
PG 142:625αὐτοῦ, τὸ μέγιστον καὶ παράδοξον, ταῖς δεήσεσι τοῦ θαυματουργού Γρηγορίου, οὗ ὁ διάλογος τῆς γὰρ φιλανθρωπίας καὶ συμπαθείας ἧς ἐκεῖνος πλουσίως μετεδίδου τοῖς πταίουσιν, ἔτυχε καὶ αὐτὸς ἐν τῷ τῆς ζωῆς τέλει παρὰ Θεοῦ, τοῦ ἀποδεχομένου μὲν τὸ συμπαθὲς καὶ φιλάνθρωπον, μισοῦντος δὲ τὸ ἀπηγὲς καὶ ἀπάνθρωπον· καὶ τοὺς πρὸς διμόφυλον ἀκαμπεῖς καὶ ἀσυμπαθεῖς καταξίαν κολάζοντος ἔδειξε γὰρ ὅτι συνεργούσης εὐχῆς δικαίου νικᾷ τὸ συμ παθὲς καὶ αὐτὴν τὴν ἀσέβειαν. "Οτι δὲ καὶ σωφροσύν νὴν εἶχεν ὁ Τριανὸς ὁ βασιλεὺς κοσμοῦσαν αὐτῷ, πρόδηλον· ἐπειδὴ οὐδεὶς κἂν τὰς λοιπὰς ἀρετὰς ἔχῃ, χωρὶς αὐτῆς σωφροσύνης τὸν Κύριον θύεται καὶ γὰρ ἀδύνατον ἄνευ σωφροσύνης έχειν τινὰ ἀρετὴν ἑτέ ραν ἀνόθευτον· ἀνδρεῖον γὰρ πῶς ἄν τις εἴπῃ κατὰ τῶν σαρκικῶν παθῶν ἀνανδριζόμενον; ὁ γὰρ ἐαυτόν τε καὶ τὴν μεθ' ἧς ἀσελγαίνει μὴ παραιτούμενος ἀδι κεῖν πάντως οὐδὲ δίκαιός ἐστιν ὁ τοιοῦτος, ἀλλ' οὐδὲ φρόνιμος ὁ μὴ ζητῶν τὸ φέρον ὄνησιν αὐτῷ καὶ ὠφέλειαν τὴν ἀρίστην, λέγω δὴ καὶ τὸν ἁγιασμόν· ἀλλὰ καὶ τὸν ἡγεμόνα νοῦν δοῦλον ποιῶν ἀκαθάρτων ὀρέ ξεων. καὶ διὰ τὴν μυσαράν καὶ βδελυκτὴν ἡδονὴν τῶν ἀῤῥτων καὶ αἰωνίων ἀγαθῶν ἀποστερῶν ἑαυτόν. Ε΄. Ἔστι δὲ καὶ ἡ τῶν χρημάτων ἔρως ἀπρεπής μάλιστα τῷ βασιλεῖ καὶ ἀνάρμοστο;· τέσσαρα γὰρ ἀπὸ τῆς φιλοχρηματίας γεννώνται τὰ κάκιστα· τὸ μικροπρεπὲς καὶ φειδωλὸν ἐν ταῖς δόσεσι· τὸ καπη λικὸν καὶ πλεονεκτικὸν ἐν τῷ παρ' ἑτέρων λαμβάνειν αὐτῷ· τὸ μὲν γὰρ μηδόλως ἢ μετά βίας καὶ ὀλίγος εὐεργετεῖν δουλικόν· δοῦλος γὰρ οὐ δίδωσιν εἰ δ᾽ ἴσος δώσει, καὶ τοῦτο πάνω μικρὸν καὶ ὀλίγον, καὶ ἀπὸ κλοπῆς τῶν τοῦ δεσπότου πραγμάτων. Ο γὰρ καὶ αὐτὸ τὸ σῶμα δεδουλωμένος πῶς ἂν ἔχῃ διδόναι; τὸ δὲ πολλοῖς μὲν διδόναι πλὴν μετὰ μιν κρολογίας, καὶ ταῦτα πρὸς τοὺς ἀξίους πολλῶν, τοῦτο εὐτελοῦ; τινος καὶ οὐδαμινοῦ, οὐ μὴν τοῦ εἰς βασιλικόν καὶ ὑψηλὸν θρόνον ἐγκαθημένου. Τὸ δὲ τοῖς ταπεινοῖς πράγμασι συναναμίγνυσθαι, καὶ τοὺς τῶν κοινῶν ἀνθρώπων πορισμούς ἀνελευθέρως μηχανᾶσθαι καὶ οἰκονομεῖν, ὥστε μεταφέρειν. εἰς τὸ δημόσιον καὶ ὑποκλέπτειν καὶ ὑπαρπάζειν τὴν τοῦ ματουργού πουν μεγάλου, πολύς,
ORATIO DE REGIS OFFICIIS.
Deo
cet magni Gregorii, cujus est ille dialogus. Nimirum clementiam misericordiamque, quam erga
offensores suos vel calamitosos copiose exproinpse,
ral, vicissim ipse post mortalem hanc vitam
impetravit; qui ut benignitatem cbaritatemque amplectitur, ita savitiam iuhumanitatemque aversatur, durosque et inexorabiles erga homogeneau
naturam homines pro dignitate ac merito ulciscitur: demonstravitque aliquando. justi hominis intercedentibus precibus, paganitatis ipsum crimen
misericordia posse superari. Quod autem temperantia quoque Trajanus præditus fuerit, vel inde
patet, quod nemo etiamsi cæteris.ornatus virtutibus, absque tamen temperantia Deum visurus est.
Et quidem fieri non potest, u homo intemperans
virtutem ullam haud Cucatam possideat. Quomodo
enim fortis erit, qui carnalibus adfectibus semer
debilitat? Sed ne justus, quidem erit, qui se el
Slam, cum qua luxuriam exercet, injuria allicis.
Rostremo is procul prudentia est, qui rem multo
sibi pretiosissimam et utilissimam negligit, anima
scilicet sanctificationem, quique mentem suam
αὐτοῦ, τὸ μέγιστον καὶ παράδοξον, ταῖς δεήσεσι τοῦ (que maxima perque mira res fuit) precibus sciliθαυματουργού Γρηγορίου, οὗ ὁ διάλογος -
τῆς γὰρ φιλανθρωπίας καὶ συμπαθείας ἧς ἐκεῖνος
πλουσίως μετεδίδου τοῖς πταίουσιν, ἔτυχε καὶ αὐτὸς
ἐν τῷ τῆς ζωῆς τέλει παρὰ Θεοῦ, τοῦ ἀποδεχομένου
μὲν τὸ συμπαθὲς καὶ φιλάνθρωπον, μισοῦντος δὲ τὸ
ἀπηγὲς καὶ ἀπάνθρωπον· καὶ τοὺς πρὸς διμόφυλον
ἀκαμπεῖς καὶ ἀσυμπαθεῖς καταξίαν κολάζοντος
ἔδειξε γὰρ ὅτι συνεργούσης εὐχῆς δικαίου νικᾷ τὸ συμ
παθὲς καὶ αὐτὴν τὴν ἀσέβειαν. "Οτι δὲ καὶ σωφροσύν
νὴν εἶχεν ὁ Τριανὸς ὁ βασιλεὺς κοσμοῦσαν αὐτῷ,
πρόδηλον· ἐπειδὴ οὐδεὶς κἂν τὰς λοιπὰς ἀρετὰς ἔχῃ,
χωρὶς αὐτῆς σωφροσύνης τὸν Κύριον θύεται καὶ
γὰρ ἀδύνατον ἄνευ σωφροσύνης έχειν τινὰ ἀρετὴν ἑτέ
ραν ἀνόθευτον· ἀνδρεῖον γὰρ πῶς ἄν τις εἴπῃ κατὰ τῶν
σαρκικῶν παθῶν ἀνανδριζόμενον; ὁ γὰρ ἐαυτόν τε
καὶ τὴν μεθ' ἧς ἀσελγαίνει μὴ παραιτούμενος ἀδι
κεῖν πάντως οὐδὲ δίκαιός ἐστιν ὁ τοιοῦτος, ἀλλ' οὐδὲ
φρόνιμος ὁ μὴ ζητῶν τὸ φέρον ὄνησιν αὐτῷ καὶ
ὠφέλειαν τὴν ἀρίστην, λέγω δὴ καὶ τὸν ἁγιασμόν· ἀλλὰ
καὶ τὸν ἡγεμόνα νοῦν δοῦλον ποιῶν ἀκαθάρτων ὀρέξεων. καὶ διὰ τὴν μυσαράν καὶ βδελυκτὴν ἡδονὴν τῶν
ἀῤῥτων καὶ αἰωνίων ἀγαθῶν ἀποστερῶν ἑαυτόν.
natura reginam, impurarum cupiditatum famulam facit; qui scelestæ denique detestandæque· volupta -
tis causa summis bonis ac sempiternis, semet excludit.
Ε΄. Ἔστι δὲ καὶ ἡ τῶν χρημάτων ἔρως ἀπρεπής
μάλιστα τῷ βασιλεῖ καὶ ἀνάρμοστο;· τέσσαρα γὰρ
ἀπὸ τῆς φιλοχρηματίας γεννώνται τὰ κάκιστα· τὸ
μικροπρεπὲς καὶ φειδωλὸν ἐν ταῖς δόσεσι· τὸ καπηλικὸν καὶ πλεονεκτικὸν ἐν τῷ παρ' ἑτέρων λαμβάνειν αὐτῷ· τὸ μὲν γὰρ μηδόλως ἢ μετά βίας καὶ
ὀλίγος εὐεργετεῖν δουλικόν· δοῦλος γὰρ οὐ δίδωσιν·
εἰ δ᾽ ἴσος δώσει, καὶ τοῦτο πάνω μικρὸν καὶ ὀλίγον,
καὶ ἀπὸ κλοπῆς τῶν τοῦ δεσπότου πραγμάτων. Ο
γὰρ καὶ αὐτὸ τὸ σῶμα δεδουλωμένος πῶς ἂν ἔχῃ
διδόναι; τὸ δὲ πολλοῖς μὲν διδόναι πλὴν μετὰ μιν
κρολογίας, καὶ ταῦτα πρὸς τοὺς ἀξίους πολλῶν,
τοῦτο εὐτελοῦ; τινος καὶ οὐδαμινοῦ, οὐ μὴν τοῦ εἰς
βασιλικόν καὶ ὑψηλὸν θρόνον ἐγκαθημένου. Τὸ δὲ
τοῖς ταπεινοῖς πράγμασι συναναμίγνυσθαι, καὶ τοὺς
τῶν κοινῶν ἀνθρώπων πορισμούς ἀνελευθέρως μηχανᾶσθαι καὶ οἰκονομεῖν, ὥστε μεταφέρειν. εἰς τὸ
δημόσιον καὶ ὑποκλέπτειν καὶ ὑπαρπάζειν τὴν τοῦ
Falli mihi videtur metaphrastes. scribens Aau.
ματουργού πουν μεγάλου, sive qua non satis intel
lexit vim vocabuli πολύς, quo utitur Nicephorus;
sive quia cogit vit incantos de Græco Gregorio
Thaumaturgo, pro Magno Gregorio Romano. Scimus
tamen Gregorium quoque Romanum prodigiis inclaruisse, et Græcos Thaumaturgi epitheton haud
uni Neoersariensi tribuere.
Fabulam hanc, qua Trajanus imp. dicitur
precibus magui Gregorii ex inferorum pœnis liberatus, jamdiu refutarunt docti theologi, quos enumerat Caroles Sarlagna, Theolog. tom. IV, ed.
Rom. p. 255. Ea nərratur in Vita” magni Gregorði
a Paulo diaco 10, qui tamen hac super re ut nemo
discutiat suadet. Rursus eadem narratio occurrit
in Vīta pariter sucti Gregorii a Joanne diacono
scrip'a, qui, rem intra arctiores limites cogens,
Trajanum a cruciatibus quidem resolutum, sed
neque ex inferorum cla ist is du Fu, ne perle
V. Rex ne sit avarus.
- Insuper pecuniæ amor a
dignitate regis maxime abhorret. Etenim ex hac
cupiditate quatuor pessima gignuntur vitia; scilicet in dando, tenuitas et difficultas; in accipiendo,
cauponium et ingluvies. Et nihil omnino vel difticulter raroque largiri, servile est; nihil enim dat
servus; vel si forte dat, id plane tenuo minutumque est, ac de domini patrimonio. furtim detractum.
Quam enim.is habebit dandi copiam, cujus ipsum
corpus in mancipio est? Porro autem multis dare.
sed tenuiter, praesertim si roulla meriti suαι, hoc
vilis bominis est et contemptibilis, non ejus qui
regalem sublimemque thronum insideal. Tum humilibus negotiis semet immiscere, et vulgarium hominum lucra illiberaliter sectari atque tractare, ut
in fiscum transferas subtractum ereptumque subdito homini victum, hoc cauponarium est. Exigere
autem tributa insolita præterque subditorum vires,
in paradiso repositum, ait. Verumtamen Maurini
Patres in ejusdem S. Gregorii Vita copiosius doctiusque scripta, lib. m, cap. 40, fabellam hane
evidentibns argumentis explodunt, citatis præsestim Gregorii Dialogis, in quibus justa (ideoque
contraria) sententia semper legitur. Adeo, fallitur
Garcus Nicephorus, dum erroris hujus testimonium
e Gregorii nescio quo Dialogo accersit, sive revera
spurius aliquis apud Græcos exstiterit, sive lapsus
memoria Nicephorus est. Quod autem Paulus diaconus narrationem suam ex Anglorum sacris libris
haurire se ait, recte est: nam in ejus gentis aliquo liturgiis preces quoque pro. damnatorum minuenda poena leguntur; qui error a fabula illa
Trajani manavisse videtur, sicuti a spuria Damasceni quadam oratione, quæ Trajani pariter fabu'am habet, migravit ejusdem rei commemoratip
in Græcorum Euchologium.
Matth. v, 8.
col. 627–628page 51 of 548
PG 142:627υπηκόου ζωήν, τοῦτο καπηλικόν. Τὸ δὲ ἀπαιτεῖν τέλη παράλογα καὶ ὑπὲρ τὴν τῶν ἀρχομένων δύνα μιν ἀναιδεστάτης πλεονεξίας καὶ ἀδίκιας ἐστίν. Οθεν τὴν τῆς φιλοχρηματίας κακίστην νόσον ἀμαυροῦσαν μὲν καὶ σκοτίζουσαν τὸ τῆς ψυχῆς κάλλος, τὴν δὲ βασιλείαν ἐλαττοῦσαν καὶ ἀκρωτηριάζουσαν, δεῖ μισεῖν ἐξ ὅλης ψυχῆς· ταύτην γὰρ τὴν φιλοχρηματ τίαν ὁ μὲν βασιλεὺς Περσεὺς ἀγαπήσας ἐξεβλήθη καὶ τῆς ἀρχῆς αὐτοῦ καὶ τιμῆς· καὶ κατασχεθείς ὑπὸ τῶν Ῥωμαίων, ήγετο δέσμιος· καὶ μετὰ τῶν χρημάτων εἰς σκοτικὸν λάκκον ἐνεβλήθη, καὶ τὴν ἑαυτοῦ ζωὴν ἀθλίως ἀπώλεσεν· πολλὰ διὰ τὴν άφροσύνην καὶ φιλοχρηματίαν καταγελασθείς, καὶ μέχρι τοῦ παρόντος χρόνου καταγελᾶται, Ἀλέξανδρος δὲ ὁ θαυμάσιος βασιλεύς, τὴν φιλοχρηματίαν νικήσας, καὶ τὸ ταύτης πάθος μισήσας καὶ βδελυξάμενος, σχεδὸν τῆς οἰκουμένης ἁπάσης ἐν βραχεί χρόνῳ γέγονε βασιλεύς - θησαυρούς γὰρ οὗτος τοὺς φίλους ἡγούμενος, οὓς συνασπιστὰς εἰς πάντα πίσ λεμον εἶχε καὶ βοηθούς, παρὰ πάντων ἐπαινεῖται, πολλῶν βασιλέων μείζων γενόμενος, καὶ μέχρι τοῦ νῦν θαυμαζόμενος. Ταύτης τῆς γνώμης καὶ Κῦρος ἐτύγχανε· πάντα γὰρ χρήματα τοῖς φίλοις δωρούμενος, τὰ πάντων ἔχειν ἐνόμιζε· καὶ πλουτίζων τοὺς αὐτοῦ καὶ κοσμῶν, αὐτὸς ἠγάλλετό τε καὶ ἐφαιδρύνετο. Τινὸς δὲ εἰπόντος αὐτῷ, Σὺ δὲ, ὦ Κ ρε, πότε κοσμήσεις σαυτόν; Καὶ μὴν ἐξόχως, εἶπε, Κεκόσμημαι, πάντας ὑμᾶς κεκοσμημένους ὁμῶν. *Αλλου δέ τινος ἐρωτήσαντος αὐτὸν, Διατί οὐ πλου τεῖς; Καὶ μὴν, εἶπε, τοῦτο μέγας πλοῦτος ἐμοὶ, ὅτι βλέπω πλουτούντας πάντας τοὺς ἡμετέρους. Ο τοιοῦτος Κύρος πατὴρ ἐκαλεῖτο διὰ τὸ συμπαθὲς, καὶ τὸ κατὰ πάντα τρόπον ἐπιμελεῖσθαι, ἵνα πάντα τὰ κάλλιστα ἔχωσιν οἱ ὑπὸ τὴν ἐκείνου ἀρ χήν. Ὁ δὲ Καμβύσης διὰ τὸ τὰ ἐναντία τούτῳ ποιεῖν, χαλεπὸς καὶ πικρὸς δεσπότης ἐλέγετο. Ο δὲ Δαρείος φιλοχρήματος ὢν καὶ φειδωλός, καὶ αἰσχροκερδής καὶ τρόπους ἐπινοῶν χρημάτων συναγωγής, κάπηλος ὠνομάζετο Αλλα καὶ Επαμινώνδας ὁ Θηβαίων στρατηγός οὕτως ἀπὸ ψυχῆς ἐμίσει τὴν τοιαύτην νόσον περὶ τὰ χρήματα, ὥστε ὡς εἶδέ ποτέ τινα τῶν στρατιωτῶν ἀπεμπολήσαντα ὂν εἶχεν αἰχμάλωτον, ἀφελόμενος τὴν ἀσπίδα, τοῦ στρατιωτικοῦ τάγματος αὐτὸν ἀπεδίωξεν, εἰπών, Έμοι μὲν ἀντίστρεψον τὴν ἀσπίδα· σὺ δὲ σὺν τῷ καπήλῳ εὐτρέπισον. Κάτων δὲ ὁ τῶν Ρωμαίων στρατηγὸς τοὺς ἐλθόντας εἰς αὐτὸν πρέσβει; ἀπὸ Βρετανίας ἕνεκεν φιλίας καὶ ἀγάπης, καὶ πολλοὺς χρυσού και μίσαντας θησαυρούς, ἐκείνους μὲν ἡδέως καὶ μετ' εὐφροσύνης ἐδέξατο, καὶ τὴν φιλίαν ἣν ἐζήτουν ἀπο δεξάμενος ἔστερξε· τὸν δὲ χρυσὸν ἀπεπέμψατο (είν πὼν] ὡς οἱ δοῦλοι μέν εἰσιν ὠνητοί, οἱ δὲ φίλοι αἱ ρετοί. Τοσοῦτον δὲ καὶ οὗτος καταφρονητής ἐγένετο τῶν χρημάτων· διὰ ταῦτο καὶ πανταχού σχεδὸν τῆς οἰκουμένης γέγονε περιώνυμος. Οσα δὲ ἀμφότεροι οὗτοι οἱ στρατηγοὶ ὅ τε Κῦρος καὶ ὁ Ἐπαμινώνδας
inpudeus atque iniqua avaritia est. Quamobrem υπηκόου ζωήν, τοῦτο καπηλικόν. Τὸ δὲ ἀπαιτεῖν
"
τέλη παράλογα καὶ ὑπὲρ τὴν τῶν ἀρχομένων δύνα
μιν ἀναιδεστάτης πλεονεξίας καὶ ἀδίκιας ἐστίν. Οθεν
τὴν τῆς φιλοχρηματίας κακίστην νόσον ἀμαυροῦσαν
μὲν καὶ σκοτίζουσαν τὸ τῆς ψυχῆς κάλλος, τὴν δὲ
βασιλείαν ἐλαττοῦσαν καὶ ἀκρωτηριάζουσαν, δεῖ
μισεῖν ἐξ ὅλης ψυχῆς· ταύτην γὰρ τὴν φιλοχρηματ
τίαν ὁ μὲν βασιλεὺς Περσεὺς ἀγαπήσας ἐξεβλήθη
καὶ τῆς ἀρχῆς αὐτοῦ καὶ τιμῆς· καὶ κατασχεθείς
ὑπὸ τῶν Ῥωμαίων, ήγετο δέσμιος· καὶ μετὰ τῶν
χρημάτων εἰς σκοτικὸν λάκκον ἐνεβλήθη, καὶ τὴν
ἑαυτοῦ ζωὴν ἀθλίως ἀπώλεσεν· πολλὰ διὰ τὴν
άφροσύνην καὶ φιλοχρηματίαν καταγελασθείς, καὶ
μέχρι τοῦ παρόντος χρόνου καταγελᾶται, Αλέξαν
δρος δὲ ὁ θαυμάσιος βασιλεύς, τὴν φιλοχρηματίαν
νικήσας, καὶ τὸ ταύτης πάθος μισήσας καὶ βδελυξάμενος, σχεδὸν τῆς οἰκουμένης ἁπάσης ἐν βραχεί
χρόνῳ γέγονε βασιλεύς - θησαυρούς γὰρ οὗτος τοὺς
φίλους ἡγούμενος, οὓς συνασπιστὰς εἰς πάντα πίσ
λεμον εἶχε καὶ βοηθούς, παρὰ πάντων ἐπαινεῖται,
πολλῶν βασιλέων μείζων γενόμενος, καὶ μέχρι τοῦ
νῦν θαυμαζόμενος. Ταύτης τῆς γνώμης καὶ Κῦρος
ἐτύγχανε· πάντα γὰρ χρήματα τοῖς φίλοις δωρού
μενος, τὰ πάντων ἔχειν ἐνόμιζε· καὶ πλουτίζων
τοὺς αὐτοῦ καὶ κοσμῶν, αὐτὸς ἠγάλλετό τε καὶ
ἐφαιδρύνετο. Τινὸς δὲ εἰπόντος αὐτῷ, Σὺ δὲ, ὦ Κ5ρε, πότε κοσμήσεις σαυτόν; Καὶ μὴν ἐξόχως, εἶπε,
Κεκόσμημαι, πάντας ὑμᾶς κεκοσμημένους ὁμῶν.
*Αλλου δέ τινος ἐρωτήσαντος αὐτὸν, Διατί οὐ πλουτεῖς; Καὶ μὴν, εἶπε, τοῦτο μέγας πλοῦτος ἐμοὶ,
ὅτι βλέπω πλουτούντας πάντας τοὺς ἡμετέρους. Ο
τοιοῦτος Κύρος πατὴρ ἐκαλεῖτο διὰ τὸ συμπαθές, καὶ τὸ κατὰ πάντα τρόπον ἐπιμελεῖσθαι, ἵνα
πάντα τὰ κάλλιστα ἔχωσιν οἱ ὑπὸ τὴν ἐκείνου ἀρ
χήν. Ὁ δὲ Καμβύσης διὰ τὸ τὰ ἐναντία τούτῳ
ποιεῖν, χαλεπὸς καὶ πικρὸς δεσπότης ἐλέγετο. Ο δὲ
Δαρείος φιλοχρήματος ὢν καὶ φειδωλός, καὶ αἰσχροκερδὴς καὶ τρόπους ἐπινοῶν χρημάτων συναγωγής,
κάπηλος ὠνομάζετο Αλλα καὶ Επαμινώνδας
ὁ Θηβαίων στρατηγός οὕτως ἀπὸ ψυχῆς ἐμίσει τὴν
τοιαύτην νόσον περὶ τὰ χρήματα, ὥστε ὡς εἶδέ
ποτέ τινα τῶν στρατιωτῶν ἀπεμπολήσαντα ὂν εἶχεν
αἰχμάλωτον, ἀφελόμενος τὴν ἀσπίδα, τοῦ στρατιω
τικοῦ τάγματος αὐτὸν ἀπεδίωξεν, εἰπών, Έμοι
avaritie morbus pessimus, qui animæ decus infringit atque obscurat, regiam dignitatem humilificat atque imminuit, tolis animi viribus detestandus
est. Quippe huic avaritiæ rex Perseus deditus, regnum
suum ac dignitatem amisit; captusque a Romanis,
vinculis onustus in triumpho ductus est; cumque
sua pecunia in cæcum, carcerem conjectus, vitam
6. misere clausit: magnopere et tunc ob stultam
suam avaritiam irrisus, atque ad nostram usque
a tatem ludibrio habitus. At vero Alexander admirandus rex, avaritiæ victor, dum hoc vitium odio
et contemptui habet, universi prope orbis brevi
tempore dominium obtinuit. Is quia thesaurorum
apud se locum tenere dicebat familiares suos, quos
defensores in omni bello atque auxiliares circumferebat, a nemine non laudatur, multisque regibus
major evasit, atque ad hunc usque diem præconils
celebratur. Eodem animi habitu Cyrus quoque fuit:
qui opes universas amicis suis largiens, cunctas
se possidere putabat; qui dum suos dites faceret
atque exornaret, lætabatur ipse atque gestiebat.
Dicente autem nescio quo, Τu vero, Cyre, ecquando
temet ornabis? Vel maxime, respondit, ornatus
sum, dum vos omnes ornatos aspicio. Rursus alio
rogate, Curnam tibi opes non sumis? Atqui, inquit, sum ditissimus, quia meos omnes divitiis af -
fuentes video. Εjusmodi cum esset Cyrus, patris
nomén, ob suam clementiam obtinni', quia videlicet omnem dabal operam ut qui in ejus ditione
Jegebant, beatissimi essent. At Cambyses, quia
contrariis m'oribus præditus fuit, asper acer busque
dominus vocitatus est. Darius avarus, sordidus,
turpisque lucri studiosus, qui acervandae pecuniæ
causa nullum lapidem non movebat, caupo dicebatur. Jam et Thebanorum dux Epaminondas hunc
tantopere pecuniæ morbum oderat, ut observato
aliquando n.ilite, qui captivum suum divendebat,
scu:um illi eripuerit, eumidemque albo militari expunxerit, dicens: Mihi quidem scutum restitué;
tu vero cauponium un exerceto. Cato Romanovum imperator cum eum legati Britannici amicitiæ
charitatisque ineundæ causa convenissent, multamque vim auri offerrent, homines quidem hilariter
letevoleque admisit, postulatamque amicitiam li. D. μὲν ἀντίστρεψον τὴν ἀσπίδα· σὺ δὲ σὺν τῷ καπήλῳ
benter largitus est; aurum tamen remisit, dicens:
servos cui solere, amiços eligi. Adeo hic etiamı
pecuniæ contemptor fuit! quam ob rem late per
orbem prope universum nomen ejus inclaruit. Jam
que Cyrus et Epaminondas, hac virtute ac prudentim insignes, splendide patraverunt, ali scilicet
närrent, qui historiis illorum legendis tempus contriserunt. Elenin Alexandri, Cyri atgue Epaminonda res præclare geste ingenti face splendidiores
relucent; nemoque eas ignorat, nisi qui forte plane
20cors est atque omnis honestatis incuriosus. Sunt
L.egc Diodori ac Polybii Vaticana excerpta,
p. 73. 129.
lta diserte testatur Diodorus Siculus cd.
εὐτρέπισον. Κάτων δὲ ὁ τῶν Ρωμαίων στρατηγὸς
τοὺς ἐλθόντας εἰς αὐτὸν πρέσβει; ἀπὸ Βρετανίας
ἕνεκεν φιλίας καὶ ἀγάπης, καὶ πολλοὺς χρυσού και
μίσαντας θησαυρούς, ἐκείνους μὲν ἡδέως καὶ μετ'
εὐφροσύνης ἐδέξατο, καὶ τὴν φιλίαν ἣν ἐζήτουν ἀπο
δεξάμενος ἔστερξε· τὸν δὲ χρυσὸν ἀπεπέμψατο (είν
πὼν] ὡς οἱ δοῦλοι μέν εἰσιν ὠνητοί, οἱ δὲ φίλοι αἱρετοί. Τοσοῦτον δὲ καὶ οὗτος καταφρονητής ἐγένετο
τῶν χρημάτων· διὰ ταῦτο καὶ πανταχού σχεδὸν τῆς
οἰκουμένης γέγονε περιώνυμος. Οσα δὲ ἀμφότεροι
οὗτοι οἱ στρατηγοὶ ὅ τε Κῦρος καὶ ὁ Ἐπαμινώνδας
Wessel, tom. H, pag. 553. Confer Cic. De rep.
Ex Herodoto!!!, 89.
col. 629–630page 52 of 548
PG 142:629τοιοῦτοι φανέντες τὴν ἀρετὴν καὶ τὴν σύνεσιν χατ- 4 ώρθωσαν μεγαλοπρεπώς, λεγέτωσαν ἄλλοι, ὅσοι τὰς περὶ αὐτῶν ἱστορικὰς βίβλους ἀνέγνωσαν· Αλε ξάνδρου γὰρ καὶ Κύρου καὶ Επαμινώνδου κατορθώματα μεγάλου πυρσοῦ φαίνει λαμπρότερον· καὶ μόνοις εἰσὶν ἄγνωστα τοῖς βαθύμως καὶ ἀμελῶς ἔχουσι περὶ τὰ καλά· καὶ οὐδέποτε συντελεσθήσον και ταῦτα, μέχρις ἂν ὁ ἥλιος περιαυγάζῃ τὴν γῆν καὶ εἰς οἷον δὲ ἕτερον τὰ τρία ταῦτα συνέλθωσι, τό τε σωφρονικόν, τὸ πρᾶον, καὶ τὸ φιλότιμο, ἐκεῖ πάντως ἀκολουθοῦσι τὰ ἀνδραγαθήματα καὶ ἡ δόξα σωφροσύνη μὲν γὰρ ἀνδρίας ἐστὶ παίδευμα καὶ μελέτημα, προξενοῦν τροποῦσθαι τοὺς πολεμίους τε καὶ ἐχθρούς· πραότης δὲ καὶ τὸ ἀνεξίκακον γυμνά στόν ἐστι μεγαλοψυχίας τε καὶ ὑπομονῆς, καὶ ἄντι κρυς πρόξενος τοῦ παρὰ πάντων στέργεσθαι καὶ τι εἶσθαι· τὸ δέ γε φιλότιμον καὶ εὐεργετικὸν καὶ τους συμμάχους καὶ φίλους ἐνδυναμοῖ, καὶ τοὺς σὐχένας τῶν ἐχθρῶν καταστρέφει· καὶ τὸ οἰκεῖον κατωχυρωμένον ποιεῖ, καὶ τὸ ἀλλότριον καὶ ξένον δουλοῖ, καὶ ἀνοίγει πᾶν στόμα, καὶ πᾶσαν γλῶσσαν διερεθίζει πρὸς ἔπαινον· ὥστε τὰ τρία ταῦτα τὰ προτεθέντα, ἐν συντόμῳ εἰπεῖν, νίκης καὶ λαμπράς δόξης εἰσὶ πρόξενα τῷ τούτοις κεκοσμημένῳ. Μυθός ἐστι τῶν Ἑλλήνων, ὅτι δὴ μῆλα χρυσᾶ ὁ Ἡρακλῆς ἀφελόμενος ἀπὸ τῶν θυγατέρων του Ατλαντος Ἑσπερίδων, ὅτε ἀπέκτεινε καὶ τὸν ποικιλόμορφον καὶ ἑκατοντακέφαλον δράκοντα· δοκεῖ γοῦν ἀπὸ ἀλλη γερία, ὅτι μῆλα μὲν λέγονται διὰ τὴν νίκην χρυσᾶ δὲ διὰ τὴν δίξαν· ὁ γοῦν τὰ τρία ταῦτα μι σήσας, ήγουν ἡδονὴν, ὀργὴν καὶ χρημάτων ἔρωτα, εἰς ἃ ὡς ἐπὶ πολὺ περιπίπτουσιν οἱ ἄνθρωποι, έχανε τες ἐπὶ τούτοις, ὡς Ατλαντα, τὸν ἀνένδοτον λογι σμόν, οὗτος ὁ ταῦτα νενικηκώς, τέλειός ἐστι καὶ αξιοθαύμαστος, προλαμβάνων ἐν τῇ νεότητι τὰ ἐν γήρα πρέποντα κατορθώματα, καὶ τὸ τῆς ἀμελούσης ψυχῆς θηρίον μετὰ σπουδῆς καταβάλλων, καὶ ῥᾳ θύμως διακειμένης περὶ τὰς λογικὰς κατὰ φύσιν ὁρμάς, αἵτινες τὰς παρὰ φύσιν καὶ ἀλόγους κινήσεις καταβάλλουσι· πρὸς γὰρ τὸ ἰσχυρόν τε καὶ ὑψηλὸν τοῦ ἡγεμονικοῦ δειλιᾷ καὶ νεκροῦται τὸ ἀπηλλοτριωμένον καὶ παρὰ φύσιν· καὶ πάσχει πλέον ἢ απ λουρος ὠρυομένου λέοντος· ὥσπερ πάλιν ἐκ τοῦ ἐναντίου ἀπὸ τοῦ ῥᾳθυμεῖν καὶ ἀμελεῖν, καὶ ἀγαπᾷν ὕπνους πλέον τοῦ δέοντος, ισχυροποιοῦνται τὰ πάθη καὶ θράσος λαμβάνουσι· καὶ παραλαβόντα τοῦτον ὡς αἰχμάλωτον τὰ τοιαῦτα πάθη, ἀποτυφλοῦσιν ὥσπερ ἡ Δαλιδὰ τὸν ἀνδρικώτατον ἐκεῖνον Σαμψών, τὰς ἐπὶ τῆς κεφαλῆς τρίχας ἐκκόψασα· καὶ γίνεται εἰς ἐμπαιγμὸν καὶ τυφλὸς καὶ ἀναίσθητος. Ϛ'. Εστιν ὅτε καὶ ὑπὸ ματαίας επάρσεως δόξαν τὴν αἰσχύνην ἡγούμενος ἂν δὲ καὶ κόλακες αὐτὸν οἱ κατάρατοι καὶ ἐπίτριπτοι καὶ φθορεῖς πλησιάζου τις κολακεύωσι, καὶ τὰ πρὸς χάριν καὶ ἡδονὴν λέ γωσιν, ὡς γνησίους τούτους φίλους ἀσπάζεται, μὴ δυνάμενος διακρίνειν όσην έχουσι την διαφορὰν φίλοι; καὶ κόλακες· οἱ μὲν διὰ παντὸς, ήγουν οἱ κόλακες, ἐπιχειροῦσι τὰ πρὸς ἡδονὴν λέγειν, καὶ βλάβης εἰσὶ πρόξενος ο φίλοι δὲ πρὸς τὸ λυσιτελὲς καὶ ὠφέλι μου βλέπουσιν, εἰ καὶ πρὸς τὴν αἴσθησιν οἱ τούτων λό γοι φαίνονται λυπηροί· οἱ μὲν γὰρ πρὸς μόνον σπουδάζουσι τὸ λαμβάνειν, οἱ δὲ ὑπὲρ τῆς ὠφελεία;
ORATIO DE REGIS OFFICIIS.
τοιοῦτοι φανέντες τὴν ἀρετὴν καὶ τὴν σύνεσιν χατ- 4 enim res ejusmodi, quarum fama nunquam cowώρθωσαν μεγαλοπρεπώς, λεγέτωσαν ἄλλοι, ὅσοι τὰς
περὶ αὐτῶν ἱστορικὰς βίβλους ἀνέγνωσαν· Αλε
ξάνδρου γὰρ καὶ Κύρου καὶ Επαμινώνδου κατορ
θώματα μεγάλου πυρσοῦ φαίνει λαμπρότερον· καὶ
μόνοις εἰσὶν ἄγνωστα τοῖς βαθύμως καὶ ἀμελῶς
ἔχουσι περὶ τὰ καλά· καὶ οὐδέποτε συντελεσθήσονκαι ταῦτα, μέχρις ἂν ὁ ἥλιος περιαυγάζῃ τὴν γῆν·
καὶ εἰς οἷον δὲ ἕτερον τὰ τρία ταῦτα συνέλθωσι, τό
τε σωφρονικόν, τὸ πρᾶον, καὶ τὸ φιλότιμο, ἐκεῖ
πάντως ἀκολουθοῦσι τὰ ἀνδραγαθήματα καὶ ἡ δόξα
σωφροσύνη μὲν γὰρ ἀνδρίας ἐστὶ παίδευμα καὶ με
λέτημα, προξενοῦν τροποῦσθαι τοὺς πολεμίους τε
καὶ ἐχθρούς· πραότης δὲ καὶ τὸ ἀνεξίκακον γυμνάστόν ἐστι μεγαλοψυχίας τε καὶ ὑπομονῆς, καὶ ἄντικρυς πρόξενος τοῦ παρὰ πάντων στέργεσθαι καὶ
τι εἶσθαι· τὸ δέ γε φιλότιμον καὶ εὐεργετικὸν καὶ
τους συμμάχους καὶ φίλους ἐνδυναμοῖ, καὶ τοὺς
σὐχένας τῶν ἐχθρῶν καταστρέφει· καὶ τὸ οἰκεῖον
κατωχυρωμένον ποιεῖ, καὶ τὸ ἀλλότριον καὶ ξένον
δουλοῖ, καὶ ἀνοίγει πᾶν στόμα, καὶ πᾶσαν γλῶσσαν
διερεθίζει πρὸς ἔπαινον· ὥστε τὰ τρία ταῦτα τὰ
προτεθέντα, ἐν συντόμῳ εἰπεῖν, νίκης καὶ λαμπράς
δόξης εἰσὶ πρόξενα τῷ τούτοις κεκοσμημένῳ. Μυθός
ἐστι τῶν Ἑλλήνων, ὅτι δὴ μῆλα χρυσᾶ ὁ Ἡρακλῆς
ἀφελόμενος ἀπὸ τῶν θυγατέρων του Ατλαντος Εσ
περίδων, ὅτε ἀπέκτεινε καὶ τὸν ποικιλόμορφον καὶ
ἑκατοντακέφαλον δράκοντα· δοκεῖ γοῦν ἀπὸ ἀλλη
γερία, ὅτι μῆλα μὲν λέγονται διὰ τὴν νίκην
χρυσᾶ δὲ διὰ τὴν δίξαν· ὁ γοῦν τὰ τρία ταῦτα
μι
σήσας, ήγουν ἡδονὴν, ὀργὴν καὶ χρημάτων ἔρωτα,
εἰς ἃ ὡς ἐπὶ πολὺ περιπίπτουσιν οἱ ἄνθρωποι, έχανε excelsaque mentis potentia formidare solet atque
τες ἐπὶ τούτοις, ὡς Ατλαντα, τὸν ἀνένδοτον λογι
σμόν, οὗτος ὁ ταῦτα νενικηκώς, τέλειός ἐστι καὶ
αξιοθαύμαστος, προλαμβάνων ἐν τῇ νεότητι τὰ ἐν
γήρα πρέποντα κατορθώματα, καὶ τὸ τῆς ἀμελούσης
ψυχῆς θηρίον μετὰ σπουδῆς καταβάλλων, καὶ ῥᾳθύμως διακειμένης περὶ τὰς λογικὰς κατὰ φύσιν
ὁρμάς, αἵτινες τὰς παρὰ φύσιν καὶ ἀλόγους κινήσεις
καταβάλλουσι· πρὸς γὰρ τὸ ἰσχυρόν τε καὶ ὑψηλὸν
τοῦ ἡγεμονικοῦ δειλιᾷ καὶ νεκροῦται τὸ ἀπηλλοτριωμένον καὶ παρὰ φύσιν· καὶ πάσχει πλέον ἢ απ
λουρος ὠρυομένου λέοντος· ὥσπερ πάλιν ἐκ τοῦ ἐναντίου ἀπὸ τοῦ ῥᾳθυμεῖν καὶ ἀμελεῖν, καὶ ἀγαπᾷν
ὕπνους πλέον τοῦ δέοντος, ισχυροποιοῦνται τὰ πάθη καὶ θράσος λαμβάνουσι· καὶ παραλαβόντα τοῦτον ὡς
αἰχμάλωτον τὰ τοιαῦτα πάθη, ἀποτυφλοῦσιν ὥσπερ ἡ Δαλιδὰ τὸν ἀνδρικώτατον ἐκεῖνον Σαμψών, τὰς ἐπὶ
τῆς κεφαλῆς τρίχας ἐκκόψασα· καὶ γίνεται εἰς ἐμπαιγμὸν καὶ τυφλὸς καὶ ἀναίσθητος.
ticescet, quandiu Phœbi radius tellurem collustrą -
bit. Profecto ubicunque tres hæ virtutes convenerint, temperantia, mansuetudo et lil:eralitas, ibi
præclara facinora gloriamque exsistere necesse est.
Etenim temperantia, fortitudinis magisterium est
atque exercitatio, eaque vires suppeditat ad privatos publicosque hostes vincendos. Mansuetudo ac
patientia magnitudinem animi constantiamque nos
docet, et universalem nobis conciliat benevolentiam
atque amicitiam. Denique liberalitas et beneficentia socios nobis amicosque aretius devincit, et inimicorum fastum humilificat; propria firmat, aliena.
atque externa perdomat: omnium ora resolvit,
linguasque ad præconium excitat. Ut verba ad
compendium conferam, tribus his virtutibus ornatus homo splendidam gloriam victoriamque referet.
Græcorum fabulæ narrant, Herculem aurea mala,
abstulisse Hesperidum Atlantis filiarum, postquam
draconem multiformem centicipitemque interfecit.
Videntur autem dici per allegoriam mala quidem
propter victoriam, aurea vero propter gloriam. Qui
tria hac igitur vitia devicerit, voluptatem, iram,
avaritiam, in quæ plerumque homines incurrunt,
{lique atlantica veluti firmitate hærent; talis, inquam, victor, et perfectus vir est et admirabilis;
atque adhuc juvenis digna senilibus annis facinora perpetrat; idemque pigri animi monstrum
impigre perimit; pigri, inquam, animi ad rationales
dignosque natura sua actus, quibus alieni a ratiope
naturaque motus cohibendi sunt, Nam coram forti
torpere quidquid spurium præterque naturam est;
graviusque timet, quam leone rugiente feles. Secus autem ex ignavia, incuria, somnique superflui studio, corroborantur vitia atque audaciam
sumunt, moxque hominem irretitum excæcant;
ceu fortissimum illum Sampsonem Dalida, postquam ei caput capillis nudaverat: denique oculis
sensuque orbatus, ludibrio habetur.
Ϛ'. Εστιν ὅτε καὶ ὑπὸ ματαίας επάρσεως δόξαν VI. Rex caveat ab inani gloria.- Aliquando vero
τὴν αἰσχύνην ἡγούμενος· ἂν δὲ καὶ κόλακες αὐτὸν contingit, ut inani elatione abreptus rex, gloriam
οἱ κατάρατοι καὶ ἐπίτριπτοι καὶ φθορεῖς πλησιάζου esse existimet quæ reapse ignominia est: nempa
τις κολακεύωσι, καὶ τὰ πρὸς χάριν καὶ ἡδονὴν λέ- cum eum maledicti et scelesti exitiosique adulatoγωσιν, ὡς γνησίους τούτους φίλους ἀσπάζεται, μὴ res circumstant, qui ad gratiam voluptatemque
δυνάμενος διακρίνειν όσην έχουσι την διαφορὰν φίλοι aurium loquuntur; atque hos ille ceu fideles ami.
καὶ κόλακες· οἱ μὲν διὰ παντὸς, ήγουν οἱ κόλακες, cos amplectitur, neque potis est discernere quanἐπιχειροῦσι τὰ πρὸς ἡδονὴν λέγειν, καὶ βλάβης εἰσὶ topere ab amico differat adsentator. Hoc ergo hoπρόξενος ο φίλοι δὲ πρὸς τὸ λυσιτελὲς καὶ ὠφέλι μου minum genus blanda semper verba connectit, parβλέπουσιν, εἰ καὶ πρὸς τὴν αἴσθησιν οἱ τούτων λό niciemque propinat. At amici ad regis utilitatem
γοι φαίνονται λυπηροί· οἱ μὲν γὰρ πρὸς μόνον juramenque spectant, etiamsi forte oratio eorum
σπουδάζουσι τὸ λαμβάνειν, οἱ δὲ ὑπὲρ τῆς ὠφελεία; molesta videatur. Adsentatores habendo iubiant;
Gallico paume (la palma), ut quidam ingeniosus
amicus meus arbitrabatur.
Poeta nobilis ait: come quel fantin che
corre al pɔme. Non crgo est apud poetami pome pro
col. 631–632page 53 of 548
PG 142:631ὅτι κόλακες μὲν, καὶ τῶν κοράκων εἰσὶ χείρονες ὥσπερ ἐκεῖνοι των σωμάτων τοὺς ὀφθαλμούς (98, οὕτω καὶ οὗτοι τὴν ψυχὴν ἐκτυφλοῦντες· φίλοι δὲ ἀντὶ ἄλλων εἰσὶν ἑαυτῶν· πολλάκις μὲν γὰρ ὑπὸ χαυνότητος πάσχουσι τοῦτό τινες, καὶ ἄγονται ώς ἀνδράποδα ὑπὸ τῶν κολάκων· πολλάκις δὲ καὶ ἐξ ἀπονοίας τε καὶ ἐπάρσεω;· λέγουσι γὰρ καὶ Ιπ νικήσαντα, καὶ αὐτὰς Αμαζόνας κατατροπωσάμε πόνουν τὸν Κορίνθιον πολλὰς καὶ ἄλλας νίκας νον, του φίλου ἕτοιμοι δοῦναι καὶ αὐτὴν τὴν ψυχὴν· καὶ ἐπεὶ ἐξ ἐπάρσεως ἐβουλήθη καὶ εἰς αὐτὸν τὸν αιθέρα διὰ τοῦ Πηγάσου ἵππου δραμεῖν, πεσεῖν πεῶμα δακρύων ἄξιον· τοὺς ὀφθαλμοὺς γὰρ Ἐκτυφλωθείς, περιεπάτει πλανώμενος, μηδὲ χειραγωγίν ἔχων τὸν ὁδηγοῦντα. Ομοίως καὶ ὁ ἀνθρώπινος λο γισμὸς, εἰ καὶ μετὰ τῶν ἡδονῶν ἀλαζονευσάμενο; νικήσει πρότερον, κατασβέσει τα τὴν αὐτῶν φλόγα, καὶ τὸν θυμὸν πατάξει, καὶ τὸ τῆς φιλοχρηματίας βάρος ἀπορρίψει, κατορθώσας νίκην ἀρίστην, ότι πάσας χαμαιτήλους πράξεις υπερανέβη, ἐὰν μὴ μέσ χρι τούτου στήσῃ τὸ ὑπεροπτικόν, ἀλλ᾽ ἤδη καὶ εἰς τὰ ὑψηλότερα κατεπαρθῇ, ἀμελήσας τοῦ φροντίζειν τοῦ δέοντος, καὶ τοῦ τὰς τῶν φρονίμων ἀνθρώπων δέχεσθαι συμβουλάς, οὐ μόνον πτῶμα πίπτει παρά δοξον, ἀλλ᾿ ὥσπερ τυφλὸς περιπλανᾶται, μηδενός και λοῦ αἰσθανόμενος· καθάπερ ὑπὸ ταραχῆς πνευμάτων λάγει καταποντιζόμενος, ἐκ τοῦ ἐπαρθῆναι καὶ πλέον καὶ κυμάτων τῷ τῆς ἀκολασίας καὶ ἀδιαφορίας της λέσας, ὥσπερ ὁ μυθευόμενος Ικαρος· ἐῷ γὰρ λέ φρονῆσαι τοῦ δέοντος, τὸ ὀξύπτερον τῆς ψυχῆς ἀπο γειν τοὺς Λυκαονίδας, οἱ διὰ τὸν μάταιον τύφον αύτ τῶν κεραυνοῦ γεγόνασι παρανάλωμα μετὰ καὶ τοῦ στρατηγοῦ αὐτῶν, ὃς ἐπὶ μᾶλλον καὶ τῆς ἀπονοίας αὐτῆς ἐτύγχανε στρατηγός Αφίημι δὲ τὸν Σαλμωνέα ἐκεῖνον, ὃς εἰς τοσοῦτον ἦλθεν ἀπονοίας, ὅτι καὶ βροντὰς ἠθέλησε ποιεῖν ἐκ βοείων δερμάτ των καὶ διὰ τὴν τοιαύτην ἔπαρσιν ἐκείνου ἀφανισθέντα σὺν τῇ καινῇ πόλει καὶ τοῖς ταύτης οικήτορσι τούς τε μυθευομένους Αλωάδας ἐκεί νου; καὶ ἦν ἔπεσον ἐν γῇ πτῶσιν, ἐπεὶ θρα συνθέντες διά τινος ὑψηλοῦ ὄρους Πηλίου λεγομένου εἰς οὐρανὸν ἐπεχείρησαν ἀναβαίνειν· διὰ τοῦτο πρέσ πον ἐστὶν ἐξορίζειν ἀπὸ ψυχῆς τὸ ἐπηρμένον καὶ μετέωρον φρόνημα, ἐπειδὴ καταπτώσεως καὶ κατα βολῆς ἐστι πρόξενον· ἀγαπᾶν δὲ καὶ ζητεῖν ἐκ παντὸς τρόπου τὸ μέτριον καὶ στηριγμοῦ πρόξενον. "Αξιον οὖν μάχεσθαι καὶ ἐκτέμνειν τὰ αἰσχρὰ πά θη· καὶ ὥσπερ ὁ ἔνδοξος ἐκεῖνος Περσεύς παρά Ερμοῦ δρέπανον λαβὼν ἐξέτεμε τῆς Γοργόνης τρεῖς κεφαλὰς, πᾶσαν ἐξ ἐκείνης βλάβην ἀποφυγών, οὕτω χρὴ καὶ τὸν βασιλέα διὰ τοῦ λόγου τὰς ὑποβαλλούσας τὰ πάθη πρώτας κινήσεις εκκόπτειν τῇ τῆς ψυχῆς διακρίσει· οὐ μὴν δὲ ἀλλὰ καὶ τῷ τῆς ἀτυρίας καὶ Ωλενος, στρατηγόν πιο Σαλμωνές,
ὅτι κόλακες μὲν, καὶ τῶν κοράκων εἰσὶ χείρονες·
ὥσπερ ἐκεῖνοι των σωμάτων τοὺς ὀφθαλμούς (98,
οὕτω καὶ οὗτοι τὴν ψυχὴν ἐκτυφλοῦντες· φίλοι δὲ
ἀντὶ ἄλλων εἰσὶν ἑαυτῶν· πολλάκις μὲν γὰρ ὑπὸ
χαυνότητος πάσχουσι τοῦτό τινες, καὶ ἄγονται ώς
ἀνδράποδα ὑπὸ τῶν κολάκων· πολλάκις δὲ καὶ ἐξ
ἀπονοίας τε καὶ ἐπάρσεω;· λέγουσι γὰρ καὶ Ιπ·
νικήσαντα, καὶ αὐτὰς Αμαζόνας κατατροπωσάμεπόνουν τὸν Κορίνθιον πολλὰς καὶ ἄλλας νίκας
νον,
amici vitam quoque suam pro rege prodigere non του φίλου ἕτοιμοι δοῦναι καὶ αὐτὴν τὴν ψυχὴν· καὶ
recusant. Denique adsentatores corvis pejores
sunt; hi enim corporum oculos effodiunt; illi animam excæcant. Ast amicus amici tanquam altera
persona est. Nonnulli igitur sæpenumero levitate.
quadamı elati hoc morbo urgentur, atque a palponibus mancipiorum instar circumaguntur: nonnulli etiam ob insaniam mentis atque superbiam.
Aiunt Hipponoum Corinthium qui, præter victorias
ceteras, de Amazonibus quoque triumphaverat,
cum inani fastu tumidus, Pegaso conscenso, per
serem quoque ferri voluit, lacrymabili ex ea celsitate casu ruisse: quo excæcatus, errabat incertis gressibus, ne viæ quidem ducem habens. Similiter humana quoque mens, etiamsi adversus
voluptatem gloriabunda decertans primo vicerit,
flammamque harum exstinxerit, tum etiam iracundiam profligaverit, et avaritiæ pondus a se depu1 rit. egregiis triumphis partis propterea quod res
omnes humiles proculcaverit; si, inquam, homo
elationem suam hactenus non stiterit, sed sublimius adhuc evehi voluerit, neglectaque officiorum
enra, prudentium quoque admonitorum consilia
respuerit, non solum lapsu improviso carruet, verum instar carentis lumine errabit, nullo honestatis sensu retento, turbine veluti ventorum atque
fluctuum in intemperantie petulantiæque mare
submersus. Nam quia superbus fuit, quia meliocritatis oblitus, idcirco vim animi volatilem, fabulosi instar Icari, amisit. Mitto Lycaonidas, qui ob
vanum tumorem suum fulminibus cum duce proprio deflagraverunt, qui ipsis potissimum antesignanus superbiæ fuerat, Prætereo illum Salmoneum, qui eo vesaniæ prorupit, ut tonitrua quoque
bovinis pellibus imitaretur: cujus superbiæ causa
cum nova urbe sua ejusdemque incolis deletus
est. Sileo denique fabulosos illos flaloadas, eorumque humi lapsum, postquam celso quodam connisi fuerant Pelio monte conscenso column adpetere. Expedit igitur tumidas elatasque cogitationes
ɔnimo expellere, quæ casus atque ruinæ, ministræ
sunt; sectari autem atque omni studio complecţi
modestiam, quæ parens firmitatis est. Ergo opus
est inhonestas animi perturbationes bello persequi
atque amputare. Atque ut ille inclytus Perseus,
accepta a Mercurio falce, tria Gorgonis capita
abstulit, nullum ipse detrimentum ab ea passus;
ita oportet regem rationis ope fretum primos suborientium cupiditatum motus animo deliberato
præcidere: tui etiam kumilitate ac modestia diversorum vitiorum capita amburere, velut ille Hercules fabulose bydræ capita amputavit. Regem
quippe thronus decet flammeus simul et igneus,
Notum est antiquorum proverbium cornicum oculos configere, cujus egregiam interpretationem habes apnd classicum interpretemn me
Romæ editum ad Ciceronis orationem pro Flacco
De Hippono trage Jiam'scripserat Sophiecles, teste non semel Hesychio, Pollure 1, 5, et
ἐπεὶ ἐξ ἐπάρσεως ἐβουλήθη καὶ εἰς αὐτὸν τὸν
αιθέρα διὰ τοῦ Πηγάσου ἵππου δραμεῖν, πεσεῖν
πεῶμα δακρύων ἄξιον· τοὺς ὀφθαλμοὺς γὰρ ἐκτυφλωθείς, περιεπάτει πλανώμενος, μηδὲ χειραγωγίν
ἔχων τὸν ὁδηγοῦντα. Ομοίως καὶ ὁ ἀνθρώπινος λογισμὸς, εἰ καὶ μετὰ τῶν ἡδονῶν ἀλαζονευσάμενο;
νικήσει πρότερον, κατασβέσει τα τὴν αὐτῶν φλόγα,
καὶ τὸν θυμὸν πατάξει, καὶ τὸ τῆς φιλοχρηματίας
βάρος ἀπορρίψει, κατορθώσας νίκην ἀρίστην, ότι
πάσας χαμαιτήλους πράξεις υπερανέβη, ἐὰν μὴ μέσ
χρι τούτου στήσῃ τὸ ὑπεροπτικόν, ἀλλ᾽ ἤδη καὶ εἰς
τὰ ὑψηλότερα κατεπαρθῇ, ἀμελήσας τοῦ φροντίζειν
τοῦ δέοντος, καὶ τοῦ τὰς τῶν φρονίμων ἀνθρώπων
δέχεσθαι συμβουλάς, οὐ μόνον πτῶμα πίπτει παρά
δοξον, ἀλλ᾿ ὥσπερ τυφλὸς περιπλανᾶται, μηδενός και
λοῦ αἰσθανόμενος· καθάπερ ὑπὸ ταραχῆς πνευμάτων
λάγει καταποντιζόμενος, ἐκ τοῦ ἐπαρθῆναι καὶ πλέον
καὶ κυμάτων τῷ τῆς ἀκολασίας καὶ ἀδιαφορίας της
λέσας, ὥσπερ ὁ μυθευόμενος Ικαρος· ἐῷ γὰρ λέ
φρονῆσαι τοῦ δέοντος, τὸ ὀξύπτερον τῆς ψυχῆς ἀπογειν τοὺς Λυκαονίδας, οἱ διὰ τὸν μάταιον τύφον αύτ
τῶν κεραυνοῦ γεγόνασι παρανάλωμα μετὰ καὶ τοῦ
στρατηγοῦ αὐτῶν, ὃς ἐπὶ μᾶλλον καὶ τῆς ἀπονοίας
αὐτῆς ἐτύγχανε στρατηγός Αφίημι δὲ τὸν Σαλμωνέα ἐκεῖνον, ὃς εἰς τοσοῦτον ἦλθεν ἀπονοίας,
ὅτι καὶ βροντὰς ἠθέλησε ποιεῖν ἐκ βοείων δερμάτ
των καὶ διὰ τὴν τοιαύτην ἔπαρσιν ἐκείνου
ἀφανισθέντα σὺν τῇ καινῇ πόλει καὶ τοῖς ταύτης
οικήτορσι τούς τε μυθευομένους Αλωάδας ἐκείνου; καὶ ἦν ἔπεσον ἐν γῇ πτῶσιν, ἐπεὶ θρα
συνθέντες διά τινος ὑψηλοῦ ὄρους Πηλίου λεγομένου
εἰς οὐρανὸν ἐπεχείρησαν ἀναβαίνειν· διὰ τοῦτο πρέσ
πον ἐστὶν ἐξορίζειν ἀπὸ ψυχῆς τὸ ἐπηρμένον καὶ
μετέωρον φρόνημα, ἐπειδὴ καταπτώσεως καὶ καταβολῆς ἐστι πρόξενον· ἀγαπᾶν δὲ καὶ ζητεῖν ἐκ
παντὸς τρόπου τὸ μέτριον καὶ στηριγμοῦ πρόξενον.
"Αξιον οὖν μάχεσθαι καὶ ἐκτέμνειν τὰ αἰσχρὰ πά
θη· καὶ ὥσπερ ὁ ἔνδοξος ἐκεῖνος Περσεύς παρά
Ερμοῦ δρέπανον λαβὼν ἐξέτεμε τῆς Γοργόνης τρεῖς
κεφαλὰς, πᾶσαν ἐξ ἐκείνης βλάβην ἀποφυγών, οὕτω
χρὴ καὶ τὸν βασιλέα διὰ τοῦ λόγου τὰς ὑποβαλλούσας
τὰ πάθη πρώτας κινήσεις εκκόπτειν τῇ τῆς ψυχῆς
διακρίσει· οὐ μὴν δὲ ἀλλὰ καὶ τῷ τῆς ἀτυρίας καὶ
Stephano voc. Ωλενος,
Apollodorus Bibl. t1, 8.
Cod. στρατηγόν πιο Σαλμωνές, vel inulili varietate, vel manifesto mendo, quod coarguitur a genuino Nicephori textu.
Apollodorus Bibl. 1, 9.
Mem y, 7.
col. 633–634page 54 of 548
PG 142:633ταπεινώσεως περὶ τὰς κεφαλὰς τῶν ποικίλων πα θῶν καταφλέγειν, ὥσπερ ὁ Ἡρακλῆς τὰς τῆς μυθευομένης ἐκείνης ὕδρας ἀπέκοπτε κεφαλάς· του οὗτος θρόνος πρέπει τῷ βασιλεῖ φλογώδης ὁμοῦ τε καὶ πύρινος, κατακαίων μὲν τοὺς ἐναντίους ἐχθρού; τὸν δ' ἐπ' αὐτοῦ τοῦ θρόνου καθεζόμενον βασιλέα οὐ μόνον οὐ καταβλάπτων, ἀλλὰ καὶ πρὸς ὕψος ἀναβιβάζων οὐράνιον, καὶ καταφανῆ καὶ λαμπρὸν καὶ περί δοξον, καὶ διάδηλον ἕως αὐτῶν τῶν τῆς οἰκουμένης περάτων ἀπεργαζόμενος· ὥστε καὶ τὴν προφητικὴν μεγαληγορία, ἐφαρμόζεσθαι τούτῳ, λέγουσαν Εφαναν αἱ ἀστραπαι σου τῇ οἰκουμένῃ. Πᾶς ἄνθρωπος βλέπων χαρᾶς πληρούται ὁμοῦ καὶ ἐνο πλήξεως. Τί χρὴ πολλὰ λέγειν; Βασιλεὺς μετὰ τῶν ἄλλων καλῶν καὶ ταπεινόφρων γενόμενος, αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ ἡμῶν ἐστι μιμητής· δ; κλίνας τοὺς οὐρανοὺς, διὰ τὴν κοινὴν ἡμῶν σωτη ρίαν τοῦ τῶν ἀνθρώπων γένους, καταβέβηκεν εἰς ἡμᾶς καὶ δούλου μορφὴν ἀνεδέξατο· ὅς ἀνῆλθε μετά σώματος πάλιν εἰς οὐρανοὺς ὑπερκοσμίως, αὐτῷ τῶν οὐρανίων πυλῶν διανοιχθεισῶν. Ο γοῦν κεχο σμημένος ὑπὸ Χριστοῦ βασιλεὺς καὶ διὰ τοῦτο θελει δέστατος, ἐν οἷς μὲν τὸ ἀλλότριον ἀποδιώκει καὶ πάντη ἀνοίκειον αὐτῷ αίσχος, μεγάλην ἔχει τὴν εὐφροσύνην· ἐν οἷς δὲ τὸ βασιλικὴν ἐνδείκνυται κάλλος, χαρᾶς πληροῦται καὶ ἡδονῆς. Γινώσκω τοῦ το ἐγὼ ἀκριβῶς ἐξ αὐτῆς τῆς πείρας καὶ τῶν πραγμάτων. Οὕτω δ' ἔχων ὁ βασιλεὺς, κανών ἐστι καὶ ὑπόδειγμα παντὸς ἀγαθοῦ, καὶ διαλάμπει φαιδρότερον του περιπδομένου Πολυκλείτου ἐκείνου· καὶ κατά δύο τρόπους εὐφραίνεται, ἔν τε τῷ μετὰ σπουδῆς τὰ καλὰ διαπράττεσθαι, καὶ τὰ ἐναντία τούτοις μισεῖν καὶ ἀποδιώκειν ὡς ἀνοίκεια τούτῳ. Ζ'. Δεῖ δὲ πρὸς τούτοις τὸν βασιλέα καὶ σπουδαῖον εἶναι· οὐδὲν γὰρ ἄλλο οἶδεν εὐφραίνειν αὐτὸν ὡς τὸ ἐξ Ιδρώτων καὶ πόνων νίκας καὶ ἀριστείας ποιεῖν, καὶ τὴν ἰδίαν ἐπαυξάνειν ἀρχήν· ἔσται δὲ πάντως το οὗτος, εἴπερ ἐστὶ καὶ καρτερικός, καὶ προσδέχεται τοὺς ἐξ εὐνοίας υπομιμνήσκοντας αὐτόν τινος ἐλαττώματος· ἐπεὶ καὶ τῶν φαρμάκων καὶ βοηθημάτων τί καθαρτήρια ἐπαχθῆ μὲν δοκοῦσι καὶ λυπηρά πρὸς τὰ σώματα· τὴν δέ γε μοχθησαν προσλαμβάνοντα ύλην, ὑγείαν προξενοῦσι τοῖς σώμασιν· τοῖς μὲν ἀπὸ νόσου βοηθοῦσιν ἀντίδοτοι καὶ καθάρσια, ἐὰν μόνον παρασκευαζομένους τους ιατρούς παρα δέχωνται· τῷ δὲ κατὰ ψυχὴν ὑγιαίνειν ἐθέλο τι ἀντὶ τρυφῆς πάσης καὶ ἡδυσμάτων εἰσὶν αἱ καλαὶ παραινέσεις καὶ συμβουλαὶ ἀπὸ ἱστορίας· ὧν ἄνευ οὐδὲ τὸ ζῆν ἡγεῖται καλόν· νοερὶς γὰρ ὅλος υπάρ χων, εἰκότως ὀφείλει σπουδάζειν καὶ τὸν ἡγεμόνα νοῦν συνιστᾷν, ῾Ο δὲ λόγος ἐπικοσμείτω τὸν βασι λέα πρὸς τὸ κοινὸν προκεῖσθαι τοῖς πᾶσιν ὑπόδειγ μπ. Εστω δὲ αὐτῷ καὶ κόσμος εὐπρεπέστατος ἡ ἀλήθεια· ταύτῃ γὰρ λαμπρυνόμενος ὁ ὑψηλότατος βασιλεύς, πάλιν ἐπιφανής γενήσεται καὶ περίβλε προς· πάντας γὰρ ἐφέλκεται καὶ ἐπισπᾶται προς ἑ υτὸν, οἷον ἡ μαγνήτις, διὰ τῆς ἀληθείας ἅπαντας ἐπισπώμενος. Εἰ δ᾽ ἴσως ἕτοιμός ἐστιν εἰς τὸ ψεύ Πολυκλεί τον
ORATIO DE REGIS OFFICIIS.
ταπεινώσεως περὶ τὰς κεφαλὰς τῶν ποικίλων πα- qui hostes quidem ambural, sedentem autem in
θῶν καταφλέγειν, ὥσπερ ὁ Ἡρακλῆς τὰς τῆς μυ
θευομένης ἐκείνης ὕδρας ἀπέκοπτε κεφαλάς· του
οὗτος θρόνος πρέπει τῷ βασιλεῖ φλογώδης ὁμοῦ τε
καὶ πύρινος, κατακαίων μὲν τοὺς ἐναντίους ἐχθρού;
τὸν δ' ἐπ' αὐτοῦ τοῦ θρόνου καθεζόμενον βασιλέα οὐ
μόνον οὐ καταβλάπτων, ἀλλὰ καὶ πρὸς ὕψος ἀναβιβάζων οὐράνιον, καὶ καταφανῆ καὶ λαμπρὸν καὶ περί
δοξον, καὶ διάδηλον ἕως αὐτῶν τῶν τῆς οἰκουμένης
περάτων ἀπεργαζόμενος· ὥστε καὶ τὴν προφητικὴν
μεγαληγορία, ἐφαρμόζεσθαι τούτῳ, λέγουσαν
• Εφαναν αἱ ἀστραπαι σου τῇ οἰκουμένῃ. Πᾶς
ἄνθρωπος βλέπων χαρᾶς πληρούται ὁμοῦ καὶ ἐνο
πλήξεως. Τί χρὴ πολλὰ λέγειν; Βασιλεὺς μετὰ τῶν
ἄλλων καλῶν καὶ ταπεινόφρων γενόμενος, αὐτοῦ τοῦ
Χριστοῦ τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ ἡμῶν ἐστι μιμητής· δ;
κλίνας τοὺς οὐρανοὺς, διὰ τὴν κοινὴν ἡμῶν σωτη
ρίαν τοῦ τῶν ἀνθρώπων γένους, καταβέβηκεν εἰς
ἡμᾶς καὶ δούλου μορφὴν ἀνεδέξατο· ὅς ἀνῆλθε μετά
σώματος πάλιν εἰς οὐρανοὺς ὑπερκοσμίως, αὐτῷ
τῶν οὐρανίων πυλῶν διανοιχθεισῶν. Ο γοῦν κεχο
σμημένος ὑπὸ Χριστοῦ βασιλεὺς καὶ διὰ τοῦτο θελει
δέστατος, ἐν οἷς μὲν τὸ ἀλλότριον ἀποδιώκει καὶ
πάντη ἀνοίκειον αὐτῷ αίσχος, μεγάλην ἔχει τὴν
εὐφροσύνην· ἐν οἷς δὲ τὸ βασιλικὴν ἐνδείκνυται
κάλλος, χαρᾶς πληροῦται καὶ ἡδονῆς. Γινώσκω τοῦτο ἐγὼ ἀκριβῶς ἐξ αὐτῆς τῆς πείρας καὶ τῶν πραγμάτων. Οὕτω δ' ἔχων ὁ βασιλεὺς, κανών ἐστι καὶ
ὑπόδειγμα παντὸς ἀγαθοῦ, καὶ διαλάμπει φαιδρότερον του περιπδομένου Πολυκλείτου ἐκείνου· καὶ κατά
δύο τρόπους εὐφραίνεται, ἔν τε τῷ μετὰ σπουδῆς τὰ καλὰ διαπράττεσθαι, καὶ τὰ ἐναντία τούτοις μισεῖν
καὶ ἀποδιώκειν ὡς ἀνοίκεια τούτῳ.
ipso regem non solum haud lædat, verum etiam ad
astra sublevet; thronus, inquam, coruscus, splendidus, illustris, qui regem ad extremos usque orbis fines fama clarificet: ita ut prophetæ quoque
sublime effatum huic conveniat, quod ait: Apparuerunt fulgura tua orbi terrarum; omnis homo
videns, gaudio simul ac stupore completur. Quic
plura 9 Rex, si ad ceteras virtutes modestiam quoque adjecerit, Christi ipsius veri nostri Dei imita -
tor fit; qui cœlos inclinans, propter communemi
humani generis salutem, servili forma circumdatus adl nos descen:lit; qui cum corpore coelos denuo sublimiter repetiit, supernis illi patentibus
jannis. Rex igitur qui dignitatem a Christo accepit,
ideoque summe venerandus est, quatenus quidem
turpitudinem vitat que ab ejus persona maxime
abhorret, ingenti hilaritate perfunditur; quatenus
antem regium decus ostentat, maximam rursus
percipit voluptatem. Hoc ego apprime compertum
habeo experientia vitæ ac negotiorum. Rex, si ita
se habeat, omnis honestatis regula exemplumque
fit, celebratoque illo Polycleto splendidior coruscat, duplicique gaudio distenditur, tum quia 10nestatem studiose sectatur, tum quia vitium huic
contrarium odit atque repellit.
Ζ'. Δεῖ δὲ πρὸς τούτοις τὸν βασιλέα καὶ σπουδαῖον
εἶναι· οὐδὲν γὰρ ἄλλο οἶδεν εὐφραίνειν αὐτὸν ὡς τὸ ἐξ
Ιδρώτων καὶ πόνων νίκας καὶ ἀριστείας ποιεῖν, καὶ
τὴν ἰδίαν ἐπαυξάνειν ἀρχήν· ἔσται δὲ πάντως το
οὗτος, εἴπερ ἐστὶ καὶ καρτερικός, καὶ προσδέχεται
τοὺς ἐξ εὐνοίας υπομιμνήσκοντας αὐτόν τινος ἐλατ
τώματος· ἐπεὶ καὶ τῶν φαρμάκων καὶ βοηθημάτων
τί καθαρτήρια ἐπαχθῆ μὲν δοκοῦσι καὶ λυπηρά
πρὸς τὰ σώματα· τὴν δέ γε μοχθησαν προσλαμβάνοντα ύλην, ὑγείαν προξενοῦσι τοῖς σώμασιν· τοῖς
μὲν ἀπὸ νόσου βοηθοῦσιν ἀντίδοτοι καὶ καθάρσια,
ἐὰν μόνον παρασκευαζομένους τους ιατρούς παρα
δέχωνται· τῷ δὲ κατὰ ψυχὴν ὑγιαίνειν ἐθέλο τι
ἀντὶ τρυφῆς πάσης καὶ ἡδυσμάτων εἰσὶν αἱ καλαὶ
παραινέσεις καὶ συμβουλαὶ ἀπὸ ἱστορίας· ὧν ἄνευ
οὐδὲ τὸ ζῆν ἡγεῖται καλόν· νοερὶς γὰρ ὅλος υπάρχων, εἰκότως ὀφείλει σπουδάζειν καὶ τὸν ἡγεμόνα
νοῦν συνιστᾷν, ῾Ο δὲ λόγος ἐπικοσμείτω τὸν βασι
λέα πρὸς τὸ κοινὸν προκεῖσθαι τοῖς πᾶσιν ὑπόδειγ
μπ. Εστω δὲ αὐτῷ καὶ κόσμος εὐπρεπέστατος ἡ
ἀλήθεια· ταύτῃ γὰρ λαμπρυνόμενος ὁ ὑψηλότατος
βασιλεύς, πάλιν ἐπιφανής γενήσεται καὶ περίβλε
προς· πάντας γὰρ ἐφέλκεται καὶ ἐπισπᾶται προς
ἑ υτὸν, οἷον ἡ μαγνήτις, διὰ τῆς ἀληθείας ἅπαντας
ἐπισπώμενος. Εἰ δ᾽ ἴσως ἕτοιμός ἐστιν εἰς τὸ ψεύPsal. Lxxνι, 19.
Non intellexit metaphrastes Πολυκλεί
τον Nicephori: itaque pro opere Polycleti posuit
ipsum Polycletum. Loquitur autem rcapse auctor
VII. Rex sit actuosus et verax. - Insuper oportet
regem vitæ genus actuosum sectari: nihil enim
eum magis delectabit, quam res egregias sudore
proprio ac labore partas conficere, suumque imperium incrementis amplificare. Is autem bujusmodi
futurus est, si patientiam non detrectabit, et si
benevole audiet eos a quibus, si qua in re percaverit, admonebitur. Nam pharmara etiam et pure
gandorum viscerum adjumenta, videntur sane molesta corporibus et ingrata; eadem tamen materiam noxiam detrahunt, sanitatemque restituunt,
Morbosis nimirum corporibus opitulantur antidota
et purgationes, si certe medicis a quibus ministrantur, obtemperemus. Ast homini curandi
animi sul studioso, præsto sunt, adversus omnes
delicias atque illecebras, praeclare admonitiones
atque hortamenta bistoriarum, sine quibus ne
vivere quidem præclarum videtur. Etenim homo
cum sit totus intelligens, actuosus sit oportet,
mentemque ducem se habere demonstret. Rationis
igitur lumen regem ornet, ita ut cunctis exemplo
luceat. Sit autem præcipuum ejus ornamentum
veritas: hac enim fastigium regis collustratum si
fuerit, vicissim ipse fit clarus atque conspicuus,
mortalesque omnes ad se contrahit, ceu magnetis
de signo statuarii Polycleti omnium præconiis celebrato; cui similem fore dicit regem virtute
perfectumn. Ego igitur Latine interpretans, Nicc
phori mentem sequi malui, quam metaphrasiæ.
col. 635–636page 55 of 548
PG 142:635δεσθαι καὶ τῷ ἐντεῦθεν σκότει περικαλύπτεσθαι, πῶς ἂν ὁ τοιοῦτος ἔνδοξος ονομάζεσθαι δίκα:ος; ε! μὴ μᾶλλον στυγητὸς καὶ μεμισημένος, συγκρινόμενος τοῖς ἑτέρων καλοῖς καὶ ἀπελεγχόμενος, ὥσπερ μέγα νέφος ἀκτῖσιν ἡλιακαῖς. Τοιγαροῦν ἀποδιω κέσθω τὸ ψεῦδος μακρὰν ἀποκοπτόμενον τῷ τμητι κυτάτω ξίφει τῆς ἀληθείας, μηδεμίαν ἔχον παῤῥησίαν, ἀλλ' εἰς τὸν τόπον τῶν καταδίκων ἀπελαυνόμενον. Ἡ δὲ ἀλήθεια παῤῥησιαζέσθω, καὶ ἐν ταῖς ἐπαγγελίαις καὶ ὑποσχέσεσι προφθανέτω, καὶ ἐπα κολουθείτω τὸ τέλος· τὸ γὰρ καὶ ἐπολίγον βραδύνειν καὶ μὴ τελειοῦν τὴν ὑπόσχεσιν, μεταμέλειαν καὶ φειδωλίαν δηλοῖ. Τῆς δὲ γνώμης ταύτης παρά στασις τὸ μὴ παραυτίκα πληροῦν τὰ ὑπεσχημένα, ἀλλ' ἐπέχειν καὶ ἀμφιβάλλειν, ὥσπερ ὁ φιλόσοφος ἐκεῖνος Πύρρων ἐποίει, καὶ διὰ τοῦτο ὠνομάσθη ἐφεκτικός. Εἰ δὲ καὶ εἰς τέλος οἱ τῆς ὑποσχέσεως λόγοι ψευδεῖς ἀπελέγχονται, ἐκ τούτου ἀληθῶς δείκνυται, ὡς διασεσεισμένος ἐστὶ καὶ σαθρὸς τοῦ λογισμοῦ ὁ θεμέλιος. Τοῦτο δὲ ἀπρεπές ἐστι βασι λέως καὶ πάντη ἀνάξιον· οὐδὲ γὰρ ἀνάγκην ἔχει βιαζομένην, ὥστε ἀπατηλὰ καὶ ψευδή λέγειν· πῶς γάρ; ᾧ πολὺ τὸ κράτος καὶ κατὰ πάντων ἡ δύνα μις· εἰ γὰρ μὴ πρὸ τῶν ἄλλων ἁπάντων οὗτος τις μὲ τὴν ἀλήθειαν, πόθεν ἕξει τὸ ἀξιόπιστον; ἢ πόλ θεν τὸ ἀρχόμενον καὶ ὑπήκοον ἐκπαιδευθείη τὴν τῶν λόγων ἀσφάλειαν; ἔσονται γὰρ πρὸς ἀλλήλους ἐν ὑποψίᾳ ὅ τε ἄρχων καὶ ὁ ὀρχόμενος, καὶ συγχύσεως τὰ πάντα μέλλουσιν εἶναι μεστά, κατὰ τὴν τοῦ Εμπεδοκλέους δόξαν, ὃς ἐδόξαζεν, ὅτι τὰ ἐν κόσμῳ πάντα πράγματα ἦσαν ἐν συγχύσει καὶ ἀνα μεμιγμένα, πρὸ τοῦ τὸ νεῖκος καὶ τὴν φιλίαν δια χωρίσαι αὐτὰ, καὶ ἕκαστον πρὸς τὸ οἰκεῖον καὶ συγγενές καταστῆσαι· ἀλλὰ δὴ καὶ κατὰ τὰ δόγμα τα τοῦ τε Ηρακλείτου καὶ Δημοκρίτου, καὶ Ζήνωνος τοῦ ἀκινήτου, περὶ μίξεως καὶ ἐναντιουμένων ἀλλήλοις. ᾿Αρμοδιώτατος ἄρα καλλωπισμὸς ἡ ἀλή θεια τῷ βασιλεῖ, καὶ τὸ πρὸς τὰς εὐλόγου; τῶν δεο μένων αιτήσεις ἀποπληρωτικὸν ἐν συντόμῳ καὶ μὴ ἐν ἀναβολαῖς τε καὶ ὑπερθέσεσιν. Οὐ χρὴ δὲ παρα λιμπάνειν τοὺς ἱκετεύοντας ἀνιᾶσθαι καὶ ἐκπιέζει σθαι ἀπὸ τοῦ ἡμέραν ἐξ ἡμέρας παρατρέχειν, καὶ μὴ ἀποπληροῦν τὰς δεήσεις αὐτῶν· τοῦτο γὰρ πόρρω κηδεμονίας βασιλικῆς. Πύργος. Η. Χρὴ δὲ καὶ τοὺς στρατιώτας διεγείρειν προς τὰ γυμνάσια, καὶ αὐτὸν εἶναι τὸν βασιλέα καὶ εἰς τοῦτο ἀλείπτην καὶ παιδευτήν· τὸ γὰρ ἀγύμναστον, ἀμαθές τε καὶ ἀκαρτέρησιν· πᾶσα δὲ τέχνη καὶ πρᾶξις διὰ μελέτης καὶ ἐπιμελείας βελτιοῦται καὶ καλῶς συνίσταται, καὶ ἡρμοσμένως πάντως καὶ προσφυῶς ὡς ἄλλη φύσις ἡ συνήθεια ονομάζεται καὶ γὰρ οἱ συνειθισμένοι τοῖς πόνοις καὶ ταῖς και κοπαθείαις, κἂν ἀσθενεῖς ὦσι καὶ γηραιοὶ, ἰσχυρό. τεροι καὶ καρτερικώτεροι φαίνονται τῶν νέων καὶ δυνατῶν, ἀσυνήθων δὲ ὄντων· καὶ δῆλον ἀπὸ τῶν διενεργούντων τὰς οἰκοδομὰς καὶ τὰς κτίσεις, καὶ ἀπὸ ἐργαζομένων τὴν γῆν σκαπανέων και φυτηκό
quædam, veritatis cogente ri. Quod si forte rex a δεσθαι καὶ τῷ ἐντεῦθεν σκότει περικαλύπτεσθαι,
mendacio non abhorreat, seque hujus tenebris
circumtegat, qui licet hunc gloria præditum dicere? Immo vero is exsecrabilis est atque invisus,
et bonorum comparatione damnatur, ceu solaribus
coram radiis ingens nebula. Ergo falsitas procul
esto, acuto veritatis ense præcisa; nullusque ei s't
liber aditus, sed ad reorum carcerem relegetur.
Triumphet veritas, et sponsionibus atque promissis anteeat, tum etiam ad finem usque prosequatur.
Nam si fidem liberare vel parum differas, id pœnitentiam animi exilitatemve demonstrat. Is autem
hoc esse habitu mentis cognoscitur, qui non statim promissa facit, verum differt atque procrastinat, ceu philosophus ille Pyrrhon, qui propterea
ephecticus, id est assensum sustinens, appellatus
fuit. Qui vero promissorum omnino fidem fallit, is
hinc satis demonstrat mentis suæ fundamentum
prorsus esse putridum atque quassatum: quæ res
regi apprimne in lecora est eodemque indigna. Nulla
quippe eum necessitas cogit ad falso fraudulenterque loquendum. Qui enim id homini accidat, cui
rerum potestas omnium arbitriumque commissum
est? Nisi autem hic præ cæteris veritatem coluerit,
quomodo fidem deinceps nanciscetur? Rursus quo.
modo subditi homines ad constantiam orationis
erudientur? Immo invicem suspecti erunt princeps ac subditus, atque omnia perturbatione laborabunt, secundum Empedoclis opinionem, qui existimabat elementa omnia mundana fuisse permixta,
priusquam ea dissociarent rixa et sympathia, et
suo quodque elementum adfini adhæresceret: quæ
ea!em fere dogmata fuerunt Heracliti quoque et
Democriti et Zenonis cognomento immoti, de copula rerum et de repugnantia. Igitur nullum convenientius regi ornamentum est quam veritas,
precum supplicum, quæ quidem justæ sunt, compendiosa exauditio nullis dilationibus prorogata.
Non enim sinendum est ut supplices tristitia adficiantur, et diem de die prospectantes angantur,
dum suas preces irritas cernunt. Id enim a regali
providentia longe recedit.
et
πῶς ἂν ὁ τοιοῦτος ἔνδοξος ονομάζεσθαι δίκα:ος; ε!
μὴ μᾶλλον στυγητὸς καὶ μεμισημένος, συγκρινόμε
νος τοῖς ἑτέρων καλοῖς καὶ ἀπελεγχόμενος, ὥσπερ
μέγα νέφος ἀκτῖσιν ἡλιακαῖς. Τοιγαροῦν ἀποδιω
κέσθω τὸ ψεῦδος μακρὰν ἀποκοπτόμενον τῷ τμητι
κυτάτω ξίφει τῆς ἀληθείας, μηδεμίαν ἔχον παῤῥη
σίαν, ἀλλ' εἰς τὸν τόπον τῶν καταδίκων ἀπελαυνό
μενον. Ἡ δὲ ἀλήθεια παῤῥησιαζέσθω, καὶ ἐν ταῖς
ἐπαγγελίαις καὶ ὑποσχέσεσι προφθανέτω, καὶ ἐπακολουθείτω τὸ τέλος· τὸ γὰρ καὶ ἐπολίγον βραδύ
νειν καὶ μὴ τελειοῦν τὴν ὑπόσχεσιν, μεταμέλειαν
καὶ φειδωλίαν δηλοῖ. Τῆς δὲ γνώμης ταύτης παρά
στασις τὸ μὴ παραυτίκα πληροῦν τὰ ὑπεσχημένα,
ἀλλ' ἐπέχειν καὶ ἀμφιβάλλειν, ὥσπερ ὁ φιλόσοφος
ἐκεῖνος Πύρρων ἐποίει, καὶ διὰ τοῦτο ὠνομά
σθη ἐφεκτικός. Εἰ δὲ καὶ εἰς τέλος οἱ τῆς ὑποσχέ
σεως λόγοι ψευδεῖς ἀπελέγχονται, ἐκ τούτου ἀληθῶς
δείκνυται, ὡς διασεσεισμένος ἐστὶ καὶ σαθρὸς τοῦ
λογισμοῦ ὁ θεμέλιος. Τοῦτο δὲ ἀπρεπές ἐστι βασι
λέως καὶ πάντη ἀνάξιον· οὐδὲ γὰρ ἀνάγκην ἔχει
βιαζομένην, ὥστε ἀπατηλὰ καὶ ψευδή λέγειν· πῶς
γάρ; ᾧ πολὺ τὸ κράτος καὶ κατὰ πάντων ἡ δύνα
μις· εἰ γὰρ μὴ πρὸ τῶν ἄλλων ἁπάντων οὗτος τις
μὲ τὴν ἀλήθειαν, πόθεν ἕξει τὸ ἀξιόπιστον; ἢ πόλ
θεν τὸ ἀρχόμενον καὶ ὑπήκοον ἐκπαιδευθείη τὴν
τῶν λόγων ἀσφάλειαν; ἔσονται γὰρ πρὸς ἀλλήλους
ἐν ὑποψίᾳ ὅ τε ἄρχων καὶ ὁ ὀρχόμενος, καὶ συγχύ
σεως τὰ πάντα μέλλουσιν εἶναι μεστά, κατὰ τὴν
τοῦ Εμπεδοκλέους δόξαν, ὃς ἐδόξαζεν, ὅτι τὰ ἐν
κόσμῳ πάντα πράγματα ἦσαν ἐν συγχύσει καὶ ἀναμεμιγμένα, πρὸ τοῦ τὸ νεῖκος καὶ τὴν φιλίαν διαχωρίσαι αὐτὰ, καὶ ἕκαστον πρὸς τὸ οἰκεῖον καὶ
συγγενές καταστῆσαι· ἀλλὰ δὴ καὶ κατὰ τὰ δόγμα
τα τοῦ τε Ηρακλείτου καὶ Δημοκρίτου, καὶ Ζήνω
νος τοῦ ἀκινήτου, περὶ μίξεως καὶ ἐναντιουμένων
ἀλλήλοις. ᾿Αρμοδιώτατος ἄρα καλλωπισμὸς ἡ ἀλή
θεια τῷ βασιλεῖ, καὶ τὸ πρὸς τὰς εὐλόγου; τῶν δεομένων αιτήσεις ἀποπληρωτικὸν ἐν συντόμῳ καὶ μὴ
ἐν ἀναβολαῖς τε καὶ ὑπερθέσεσιν. Οὐ χρὴ δὲ παραλιμπάνειν τοὺς ἱκετεύοντας ἀνιᾶσθαι καὶ ἐκπιέζει
σθαι ἀπὸ τοῦ ἡμέραν ἐξ ἡμέρας παρατρέχειν, καὶ μὴ
ἀποπληροῦν τὰς δεήσεις αὐτῶν· τοῦτο γὰρ πόρρω
κηδεμονίας βασιλικῆς.
Vili. Rex milites exerceal.
Age vero milites
quoque ad exercitia excitandi sunt, ejusque rei regem oportet esse incentorem atque magistrum.
Inexercitatus enim miles rudis est et laboris intoJerans: omnis autem ars resque gerenda, meditatione et cura melior fit et bene constituitur: quare
apte omnino, et secundum rei veritatem, consuetudo dicitur altera natura. Namque adsueti laboribus atque molestiis, etiamsi infirmi sint et senes,
attamen validiores patientioresque videntur juvenilibus atque robustis, sed usu expertibus. Spectare
id licet in tignariis fbris, in fossoribus, vinitori
bus atque baju is: hi enim quotidiana bæc opera,
Codd. Πύργος.
Η. Χρὴ δὲ καὶ τοὺς στρατιώτας διεγείρειν προς
τὰ γυμνάσια, καὶ αὐτὸν εἶναι τὸν βασιλέα καὶ εἰς
τοῦτο ἀλείπτην καὶ παιδευτήν· τὸ γὰρ ἀγύμναστον,
ἀμαθές τε καὶ ἀκαρτέρησιν· πᾶσα δὲ τέχνη καὶ
πρᾶξις διὰ μελέτης καὶ ἐπιμελείας βελτιοῦται καὶ
καλῶς συνίσταται, καὶ ἡρμοσμένως πάντως καὶ
προσφυῶς ὡς ἄλλη φύσις ἡ συνήθεια ονομάζεται·
καὶ γὰρ οἱ συνειθισμένοι τοῖς πόνοις καὶ ταῖς και
κοπαθείαις, κἂν ἀσθενεῖς ὦσι καὶ γηραιοὶ, ἰσχυρό.
τεροι καὶ καρτερικώτεροι φαίνονται τῶν νέων καὶ
δυνατῶν, ἀσυνήθων δὲ ὄντων· καὶ δῆλον ἀπὸ τῶν
διενεργούντων τὰς οἰκοδομὰς καὶ τὰς κτίσεις, καὶ
ἀπὸ ἐργαζομένων τὴν γῆν σκαπανέων και φυτηκό
col. 637–638page 56 of 548
PG 142:637μων καὶ τῶν βασταζόντων ἐν τοῖς ὤμοις βάρη δυσ βάστακτα· ὡς ἔργον γὰρ ἔχοντες τὰ τοιαῦτα, καὶ ὑπὸ τῆς μακράς συνηθείας γεγυμνασμένοι, μετ' εύ κολίας ἐπιτηδεύουσι καὶ ἀνύουσι. Πρὸς ταῦτα δὲ οἱ καταπολὺ ἀνδρικώτατοι ἀδύνατοι καὶ ἀδόκιμοι φαί νονται· ὡσαύτως οι προεθίζοντες ἑαυτοὺς εἰς ἵππων ἐποχήσεις καὶ ὁπλοφορίας καὶ ξιφῶν καὶ δοράτων μεταχειρίσεις ἐν καιροῖς πολέμου φαίνονται χρήσιμοι, καὶ νικῶσι πολλοὺς δυνατωτέρους διὰ τὴν ἐκείνων ἀπειρίαν. ᾿Αγνοῶ δὲ καὶ κατὰ τί δοκεῖ λυσιτελὲς καὶ ὠφέλιμον τὸ καταγίνεσθαι εἰς παίγνια, καὶ μεταχειρίζεσθαι ποτὲ μὲν ἐν τῇ δεξιᾷ, ποτὲ δὲ ἐν τῇ ἀριστερᾷ ἐν τῷ μετεωρίζειν εἰς ὕψος διὰ τοῦ δίνου τὴν σφαίραν, δ δὴ κοινῶς ὀνομάζεται τζυκά νιον Ομοίως καὶ τὰ ἄλλα τῶν παιγνίων εἰς ἃ κεχήνασι πολλοὶ καὶ σπουδάζουσιν· οὐδὲν πάντως λυσιτελοῦσιν ἢ συμβάλλονται εἰς ἀντιπαρατάξεις πολεμικὰς καὶ μονομαχίας ἀνθρώπων ἰσχυρῶν καὶ μαχίμων· ἂν δέ τις εὐλογεῖν θέλῃ, καὶ λέγῃ ὅτι διὰ τῆς τοιαύτης γυμνασίας γίνονται οἱ ἄνθρωποι εξο στροφοι καὶ εὐκίνητοι, οὕτως ἂν ὁ μάγειρος καὶ τὸ χυτρίδιον διὰ τὸ ἀκίνητον ἀξιώσει μετακινεῖν τε καὶ στρέφειν, ἢ καὶ ἐπάνω ἀσκοῦ ἑνὶ ποδὶ ἄλλεσθαι καὶ πηδήν, καὶ τοιαῦτα ἕτερα ποιεῖν καταγνώσεως Εργα, τῇ προφάσει τοῦ γενέσθαι ευκίνητος. Οπότε δὲ κατανεύσει τις εἶναί τινα καὶ ἐκ τούτων ἴσως ὠφέ λειαν, ἀλλ' ὡς εἴπομεν, καταπολὺ ἐστι κάλλιον τὸ στρατιωτικῶς ἐγγυμνάζεσθαι, εἴ γε μετὰ τῆς εὐκινησίας κατεπέκεινα ἔχει καὶ ταῦτα. Οὐ δὲ τοῦτό ἐστιν ἐπαινετὸν καταπολὺ τὸ ἐν ἀμφοτέραις ταῖς χερσὶ λίθον ἔχοντά τινα περικλονεῖν τὸ ἴδιον σῶμα καὶ οὕτω πηδᾷν Μᾶλλον μὲν οὖν ἐστι κάλλιον τὸ μεθ' ὅπλων τρέχειν τινὰ, ἢ καὶ πάλην ἀσκεῖν καὶ ἀκοντισμούς, τὸ βάρος τῶν ὅπλων εἰς πᾶσαν γυμνασίαν εἰ δυνατὸν περιφέροντα, καὶ μεγάλην δόξαν ἐκ τούτου κερδαίνοντα. Εκύκλωσαν ποτε βάρβαροι Ρω μαίους· οἱ δὲ ἐκ πλαγίου ἐνέδραν καὶ λόχον ποιήσαν τῆς, ἐξαίφνης τοὺς κυκλοῦντας ἐκύκλωσαν, καὶ διὰ δοράτων ἀπέκτειναν· ἦσαν γὰρ ἀκριβῶς πρότερον παιδευθέντες ἀκοντίζειν, καὶ μεθ' ὅπλων ἱππάζεσθαι καὶ ταχυδρομεῖν, καὶ πῶς χρὴ πολεμίους κυκλῶσαι, καὶ πῶς ὑπὸ τούτων κυκλωθέντας ἀποφυγεῖν· ἡ γὰρ μελέτη πᾶν πράγμα βελτιοῖ καὶ αὐξάνει· διὰ τοῦτο σφόδρα ἐστὶ καὶ ἀναγκαῖον προγυμνάζεσθαι εἰς πάντα τὰ συμβαλλόμενα κατὰ πόλεμον, καὶ μὴ ἐν τῷ καιρῷ τοῦ πολέμου ζητεῖν τὴν αὐτῶν ἐπιτή δευσεν Θ'. Εἰ δὲ καὶ τῆς κατὰ θάλασσαν εὐδοκιμήσεως ἐπιτυγχάνειν καιρός, οὐδὲ ταύτην χρὴ παραιτεῖσθαι λίαν γάρ ἐστι χρήσιμος εἰς τὸ ναυμαχεῖν· ποιεῖ γὰρ τὸν ὁπλίτην ἑδραίως καὶ στηριγμένως ἴστασθαι ἐπὶ τῆς νηὸς ὥσπερ ἐπὶ πέτρας τινός, καθὼς ἱστοροῦσι τον Εύφημον ἐκεῖνον, μηδὲν δεινὸν ἀπὸ τοῦ τῆς θαλάσσης κλύδωνος ὄφιστάμενον· ὁ δὲ μὴ διὰ πεί ρας προπαιδευθεὶς ἐκ πρώτης προσβολής καταπίπτει, εἰ καὶ ἄλλως ῥωμαλέος ἐστι καὶ δυσκαταγώνιστος Μελέτη τὸ πᾶν,
ORATIO DE REGIS OFFICIIS.
μων καὶ τῶν βασταζόντων ἐν τοῖς ὤμοις βάρη δυσ- propter diuturnum usum, facile exercent: cum in
βάστακτα· ὡς ἔργον γὰρ ἔχοντες τὰ τοιαῦτα, καὶ
ὑπὸ τῆς μακράς συνηθείας γεγυμνασμένοι, μετ' εύ
κολίας ἐπιτηδεύουσι καὶ ἀνύουσι. Πρὸς ταῦτα δὲ οἱ
καταπολὺ ἀνδρικώτατοι ἀδύνατοι καὶ ἀδόκιμοι φαίνονται· ὡσαύτως οι προεθίζοντες ἑαυτοὺς εἰς ἵππων
ἐποχήσεις καὶ ὁπλοφορίας καὶ ξιφῶν καὶ δοράτων
μεταχειρίσεις ἐν καιροῖς πολέμου φαίνονται χρήσι
μοι, καὶ νικῶσι πολλοὺς δυνατωτέρους διὰ τὴν
ἐκείνων ἀπειρίαν. ᾿Αγνοῶ δὲ καὶ κατὰ τί δοκεῖ
λυσιτελὲς καὶ ὠφέλιμον τὸ καταγίνεσθαι εἰς παίγνια,
καὶ μεταχειρίζεσθαι ποτὲ μὲν ἐν τῇ δεξιᾷ, ποτὲ δὲ
ἐν τῇ ἀριστερᾷ ἐν τῷ μετεωρίζειν εἰς ὕψος διὰ τοῦ
δίνου τὴν σφαίραν, δ δὴ κοινῶς ὀνομάζεται τζυκάνιον Ομοίως καὶ τὰ ἄλλα τῶν παιγνίων εἰς ἃ
κεχήνασι πολλοὶ καὶ σπουδάζουσιν· οὐδὲν πάντως
λυσιτελοῦσιν ἢ συμβάλλονται εἰς ἀντιπαρατάξεις
πολεμικὰς καὶ μονομαχίας ἀνθρώπων ἰσχυρῶν καὶ
μαχίμων· ἂν δέ τις εὐλογεῖν θέλῃ, καὶ λέγῃ ὅτι διὰ
τῆς τοιαύτης γυμνασίας γίνονται οἱ ἄνθρωποι εξο
στροφοι καὶ εὐκίνητοι, οὕτως ἂν ὁ μάγειρος καὶ τὸ
χυτρίδιον διὰ τὸ ἀκίνητον ἀξιώσει μετακινεῖν τε καὶ
στρέφειν, ἢ καὶ ἐπάνω ἀσκοῦ ἑνὶ ποδὶ ἄλλεσθαι καὶ
πηδήν, καὶ τοιαῦτα ἕτερα ποιεῖν καταγνώσεως Εργα,
τῇ προφάσει τοῦ γενέσθαι ευκίνητος. Οπότε δὲ
κατανεύσει τις εἶναί τινα καὶ ἐκ τούτων ἴσως ὠφέλειαν, ἀλλ' ὡς εἴπομεν, καταπολὺ ἐστι κάλλιον τὸ
στρατιωτικῶς ἐγγυμνάζεσθαι, εἴ γε μετὰ τῆς εὐκινησίας κατεπέκεινα ἔχει καὶ ταῦτα. Οὐ δὲ τοῦτό
ἐστιν ἐπαινετὸν καταπολὺ τὸ ἐν ἀμφοτέραις ταῖς € ex obliquo insidiis structis obsessores suos repente
χερσὶ λίθον ἔχοντά τινα περικλονεῖν τὸ ἴδιον σῶμα obsederunt et lanceis confoderunt. Erant enim
καὶ οὕτω πηδᾷν; Μᾶλλον μὲν οὖν ἐστι κάλλιον τὸ antea ad jaculan lum accurate exerciti, ad equitanμεθ' ὅπλων τρέχειν τινὰ, ἢ καὶ πάλην ἀσκεῖν καὶ dum cum armis decurrendumque, ad circumveἀκοντισμούς, τὸ βάρος τῶν ὅπλων εἰς πᾶσαν γυμνα niendos hostes, ad effugium ex obsessione captanσίαν εἰ δυνατὸν περιφέροντα, καὶ μεγάλην δόξαν ἐκ dum. Quippe exercitatio meliora omnia facit et
τούτου κερδαίνοντα. Εκύκλωσαν ποτε βάρβαροι Ρω- anget. Ergo magnopere necesse est cuncta quæ ad
μαίους· οἱ δὲ ἐκ πλαγίου ἐνέδραν καὶ λόχον ποιήσαν bellum pertinent exercitio præoccupare: non auτῆς, ἐξαίφνης τοὺς κυκλοῦντας ἐκύκλωσαν, καὶ διὰ tem, instante bello, tum demum de iis cogitare.
δοράτων ἀπέκτειναν· ἦσαν γὰρ ἀκριβῶς πρότερον παιδευθέντες ἀκοντίζειν, καὶ μεθ' ὅπλων ἱππάζεσθαι
καὶ ταχυδρομεῖν, καὶ πῶς χρὴ πολεμίους κυκλῶσαι, καὶ πῶς ὑπὸ τούτων κυκλωθέντας ἀποφυγεῖν· ἡ γὰρ
μελέτη πᾶν πράγμα βελτιοῖ καὶ αὐξάνει· διὰ τοῦτο σφόδρα ἐστὶ καὶ ἀναγκαῖον προγυμνάζεσθαι
εἰς πάντα τὰ συμβαλλόμενα κατὰ πόλεμον, καὶ μὴ ἐν τῷ καιρῷ τοῦ πολέμου ζητεῖν τὴν αὐτῶν ἐπιτή
δευσεν
terim vel fortissimos alios ad ea ineptos videmus.
Similiter qui equitando et gerendis armis et gladiis lanceisque tractandis semet exercuerunt, belli
tempore utiles sunt, et fortioribus sed minus
exercitatis prævalent. Nescio autem cur utilis videatur Indorum exercitatio, nempe
cum modo
dextra modo sinistra manu jacitur in sublime rotante turbine sphæra: idemque aio de aliis ludis
quos multi valde mirantur et adpetunt: siquidem
hi nihil prosunt usibus bellicis neque conferunt
ad pugnacium hominum dimicationes. Quod si
moderate loquendum est, sane licet dicere homines
hoc exercitio fieri agiles et expelitos. Sic enim
etiam coquo, ne quietus degat, ollam circumagere
licet, super utre uno pede insistere vel saltare,
atque alios hujusmodi ridendos motus actitare,
dum agilitatis adquirendæ studium simulat. Sed
fac esse aliquam horum fortasse ludorum utilitatem nihilominus, ut diximus, multo honestius
est militariter se exercere, quandoquidem præter
agilitatem alios quoque fructus consequemur. Dicet aliquis: Nonne salten laudabile est saxum
utraque manu tenentem circumagere corpus et
saltare? Atqui, aio, multo est præclarius armatum
decurrere, et luctam vel jaculationem frequentare,
armorumque pondus in omni, si fieri potest, exercitio gestare, atque hinc laudem insignem referre.
Romanos olim circumdederant barbari; verum illi
Θ'. Εἰ δὲ καὶ τῆς κατὰ θάλασσαν εὐδοκιμήσεως IX. Rex scientiam maritimæ rei militaris hauɖ
ἐπιτυγχάνειν καιρός, οὐδὲ ταύτην χρὴ παραιτεῖσθαι·
λίαν γάρ ἐστι χρήσιμος εἰς τὸ ναυμαχεῖν· ποιεῖ γὰρ
τὸν ὁπλίτην ἑδραίως καὶ στηριγμένως ἴστασθαι ἐπὶ
τῆς νηὸς ὥσπερ ἐπὶ πέτρας τινός, καθὼς ἱστοροῦσι
τον Εύφημον ἐκεῖνον, μηδὲν δεινὸν ἀπὸ τοῦ τῆς
θαλάσσης κλύδωνος ὄφιστάμενον· ὁ δὲ μὴ διὰ πείρας προπαιδευθεὶς ἐκ πρώτης προσβολής καταπίπτει,
εἰ καὶ ἄλλως ῥωμαλέος ἐστι καὶ δυσκαταγώνιστος
Vocabulum hoc explicatur ludus pila in
equo a Cangio, qui de eo dissertationem se instituisse affirmat. Citat antem Cangius hunc ipsum
auctoris nostri locum ex ms.; sed incautius diciţ
esse vocabulum Blemmydæ; est enim paraphrasz; Blemmyda putem in genuino scripto id non
habet. Nimirum Cangius ignoravit, scriptum Blemnegligal. - Quod si opportunitas ferat maris quα
que peritiam adipiscendi, ne hanc quidem negli«
gere oportet; multum enim ea interest, siquando
maritimo bello opus fuerit. Sic enim miles firmiter in navi constanterque veluti in petra stare cousuescit (qualem narrant Euphemum illum), nihil,
que a maris fluctuatione patitur. Qui autem hangk
exercitio se præmuniverit, primo statim progressų
myde a Galesiota fuisse interpolatum seu potius
refectum.
Est illud sapientis Periandri elatum Μελέτη
τὸ πᾶν, in exercitatione sunt omnia.
Legesis Ciceronem De rep. 1, 6.
At Eupheno Argo navem, «lc/functo Tiphy,
fuisse gubernatain exploratum est.
col. 639–640page 57 of 548
PG 142:639οὐδὲ γὰρ ἂν δυνηθείη πρὸς τοὺς κατὰ θάλασσαν πολεμίους ἀντιμάχεσθαι, τῆς νηός σαλευομένης, αὐτὸς πρὸς ἐμέτους τρεπόμενες, καὶ ταρασσόμενος καὶ ιλιγγιῶν, καὶ τὴν τῶν ποδῶν βάσιν ἔχων ἀστή ρίχτον. Ἐπαινῶ τοὺς ᾿Αθηναίους ἐκείνους, μερίσαντας τὸν ἑαυτῶν βίον εἰς λόγους καὶ νόμους, καὶ πεζομαχίας καὶ ναυμαχίας· ἐκ μὲν γὰρ τῆς τῶν λόγων μελέτης καὶ νοῦν καὶ γλῶσσαν ἐπαίδευσαν· ἐκ δὲ τῶν νόμων δικαιοσύνην ἐξήσκησαν, ἐλευθερίαν ἐφύλαξαν, καὶ νίκαις καὶ ἀριστείαις πολλαῖς ἑκοσμήθησάν τε καὶ ἐδοξασθησαν; πρότερον μὲν γὰρ Δαρεῖον τὸν τοῦ πατέρα κατήσχυναν, κατατροπωσάμενοι καὶ καταλύσαντες εἰς Μαραθῶνα τὰς τριάκοντα μυριάδας, ἂς Δάτις καὶ 'Αρταφέρνης οἱ στρατηγοὶ ἐπεφέροντο, Ξέρξου ἔχοντες στρατεύματα χιλιάδας ἐννέα, καὶ Πλα ταιέων χιλίους συμμάχους· στρατηγούντων μὲν Μιλτιάδου τε καὶ Στησίλεω πολεμαρχούντων δε Καλλιμάχου καὶ Κυναιγείρου· ὕστερον δὲ οἱ αὐτοὶ Αθηναίοι, συμμαχούσης καὶ τῆς ἄλλης Ελλάδος, καὶ τὸν Ξέρξην κατηγωνίσαντο καὶ ὁ πρὶν ἀμετρα κομπάζων, καὶ στοιχεῖα μετακινῶν, καὶ τὴν μὲν ξηρὰν ποιῶν θάλασσαν, τὴν δὲ θάλασσαν ξηράν, καὶ ἀγριουμένην μαστιγῶν, καὶ διὰ τὸ τοῦ στρατεύματος πλῆθος καὶ ἀριθμὸν σχεδὸν ὑπερβαίνον ἀντὶ μοδίου τινός κάστρῳ χρώμενος πρὸς τὴν μέτρησιν, καὶ που ταμοὺς ἀποξηραίνων πινόντων τῶν ἵππων, ὡς ἐν Φρυγίᾳ μὲν τὸν Σκάμανδρον, ἐν Θετταλίᾳ δὲ τὸν Πηνειόν, ἐν 'Αττικῇ δὲ τὸν Ἰλισσὸν, τὴν δὲ ἥλιον ἀποκρύπτων διὰ τῶν τοξευμάτων τῆς στρατιάς, ἐκεῖνος ὁ δοκῶν πολὺς εἶναι καὶ μέγας, μόλις ἐν μιᾷ νηὶ ἀπὸ τοῦ ποταμοῦ Στρυμόνος διεσώζετο, μετὰ πολλῆς ἀγωνίας καὶ φόβου τὰς ᾿Αθηναίων χεῖρας διαφυγών· καὶ ταῦτα τῶν πάντων Ελλήνων διακοσίας ἑβδομήκοντα καὶ μίαν νῆας ἐχόντων εἰς Σπλα μίνην· ἐκεῖνος δισχιλίας διακοσίας ἑπτὰ ἐπαγόμενος νέας κατεναυμαχήθη. Κατὰ δὲ τὴν ξηρὰν ὕστερον, πεντακοσίων μυριάδων ἀνδρῶν μαχίμων δια φθαρεισῶν, τῶν μὲν πολέμῳ, τῶν δὲ ὑπὸ λιμοῦ καὶ κρύους ἐν τῷ φεύγειν ἐπιχειρεῖν, οὐκ οἶδα τίνες ὑπολειφθέντες τὴν Περσίδα κατέλαβον γῆν. τοιαύτας ἀριστείας καὶ τρόπαια ποιοῦσιν οἱ τὰ καλὰ ἔργα προπαιδευόμενοι, καὶ τούτοις μετά σπουδής προ. εθίζοντες ἑαυτοὺς τοῦ λόγου κοσμοῦντος καὶ διδόντος τα τρόπαια. Γ. ' δὲ μέγιστόν ἐστιν ἔργον εν πάσαις πράξεσι καὶ ἀνυσιμώτατον, τὸ μὴ βραδύνειν τὸν καιρὸν ἐν τῇ παρασκευῇ τούτων· κατὰ τὸν Χαρινάδην ἐκεῖ νον, ὃς ἀμελῶς καὶ ῥᾳθύμως ἐν τῷ πράττειν διέ κειτο· ἀλλὰ προευτρεπίζεσθαι καὶ μή τινος ἀνάγκης προσδοκωμένης πολέμου· ὡς ἂν προπαρεσκευασμέ. νας τὰς ψυχὰς ἔχοντες, ἐὰν ἴσως καὶ ἀπροσδοκήτως επέλθῃ τις πόλεμος, ὠφελήσωσι μὲν ἑαυτούς, τοὺς δὲ ἀντιμάχους κατατροπώσωνται· ὁ γὰρ χρόνος τα χύτατος, καὶ οὐδένα περιμένει τῶν ῥᾳθυμούντων, οὐδὲ δυνήσεται τις φθάσαι αὐτὸν κατόπισθεν τρέχων πεντήκοντα.
.63)
lal itur, quantumlibet robustus pugnasque sit. Non οὐδὲ γὰρ ἂν δυνηθείη πρὸς τοὺς κατὰ θάλασσαν
enim potest maritimis hostibus resistere, dum navis Quetuat, dum ipse vomitu et vertigine qualitur,
noque podem firmiter figere potest. Laudo Athenienses veteres, qui vitam suam eloquentia, juris
prudentia, bellis terrestribus ac maritimis, exercebant: siquidem eloquentia mentem linguauque
erliebant; jure justitiam condiscebant; armis]
libertatem tuebantur, victoriasque plurimus et trophæa gloriosa sibi comparabant. Nam primo quidem Darium Xerxis patrem turpiter fugere coegerunt, deletis apud Marathonem trecentis milituın
millibus, quos Datis atque Artaphernes ducebant;
cum ipsi Athenienses haud plus novem mille numero essent, præter Platæensium mille auxiliares:
ea
πολεμίους ἀντιμάχεσθαι, τῆς νηός σαλευομένης,
αὐτὸς πρὸς ἐμέτους τρεπόμενες, καὶ ταρασσόμενος
καὶ ιλιγγιῶν, καὶ τὴν τῶν ποδῶν βάσιν ἔχων ἀστή
ρίχτον. Ἐπαινῶ τοὺς ᾿Αθηναίους ἐκείνους, μερίσαν
τας τὸν ἑαυτῶν βίον εἰς λόγους καὶ νόμους, καὶ πεζομαχίας καὶ ναυμαχίας· ἐκ μὲν γὰρ τῆς τῶν λόγων
μελέτης καὶ νοῦν καὶ γλῶσσαν ἐπαίδευσαν· ἐκ δὲ τῶν
νόμων δικαιοσύνην ἐξήσκησαν, ἐλευθερίαν ἐφύλαξαν,
καὶ νίκαις καὶ ἀριστείαις πολλαῖς ἑκοσμήθησάν τε
καὶ ἐδοξασθησαν; πρότερον μὲν γὰρ Δαρεῖον τὸν τοῦ
πατέρα κατήσχυναν, κατατροπωσάμενοι καὶ καταλύ
σαντες εἰς Μαραθῶνα τὰς τριάκοντα μυριάδας, ἂς
Δάτις καὶ 'Αρταφέρνης οἱ στρατηγοὶ ἐπεφέροντο,
Ξέρξου ἔχοντες στρατεύματα χιλιάδας ἐννέα, καὶ Πλα
ταιέων χιλίους συμμάχους· στρατηγούντων μὲν Μιλ
τιάδου τε καὶ Στησίλεω πολεμαρχούντων δε
Καλλιμάχου καὶ Κυναιγείρου· ὕστερον δὲ οἱ αὐτοὶ
Αθηναίοι, συμμαχούσης καὶ τῆς ἄλλης Ελλάδος, καὶ
τὸν Ξέρξην κατηγωνίσαντο καὶ ὁ πρὶν ἀμετρα
κομπάζων, καὶ στοιχεῖα μετακινῶν, καὶ τὴν μὲν
ξηρὰν ποιῶν θάλασσαν, τὴν δὲ θάλασσαν ξηράν, καὶ
ἀγριουμένην μαστιγῶν, καὶ διὰ τὸ τοῦ στρατεύματος
πλῆθος καὶ ἀριθμὸν σχεδὸν ὑπερβαίνον ἀντὶ μοδίου
τινός κάστρῳ χρώμενος πρὸς τὴν μέτρησιν, καὶ που
ταμοὺς ἀποξηραίνων πινόντων τῶν ἵππων, ὡς ἐν
Φρυγίᾳ μὲν τὸν Σκάμανδρον, ἐν Θετταλίᾳ δὲ τὸν
Πηνειόν, ἐν 'Αττικῇ δὲ τὸν Ἰλισσὸν, τὴν δὲ ἥλιον
ἀποκρύπτων διὰ τῶν τοξευμάτων τῆς στρατιάς,
imperatoribus nimirum Militiade et Stesilao, pole.
niarchis attler: Callimacho et Cynegyro. lidem postra Athenienses, suppetias ferente universa Gracia, Xerxem quoque debellaverunt. Ergo is qui pridem sine modo superbiebat, elementa pervertebat,
mare in tellurem, tellurem in mare, convertens;
qni etiam
mare sariens virgis castigaverat; qui
exercitum multitudine innumerabilem, meta cas'rorum tanquam modio quodam dimeticbatur:
cujus equitatus fuvios exsiccabat, veluti in Phrygia Scamandrum, in Thessalia Peneum, in Attica
llissum; qui denique solem multitudine sagittarum
obscurabat; hic, inquam, magnus et immensus, vix
una navi ex o-tiis Strymonis Auvii evadens, saluti
consuluit, gre admodum nec sine terrore ingenti ἐκεῖνος ὁ δοκῶν πολὺς εἶναι καὶ μέγας, μόλις ἐν μιᾷ
manibus Atheniensium elapsus. Tanta autem victoria patrata est, cum Græciæ universæ nonnisi
naves ducentæ septuaginta et una ad Salaminam
starent; ipse autem Xerxes bis mille et ducentas
septein naves serum duceret. Deinde terra quoque
infinitum bellatoruin numerum amisit, partim acie,
partim fame et frigore in fuga consumptorum:
atque haud scio an vix aliqui Persidem reviserint.
Has nimirum victorias, hac tropha referunt, qui
se ad præclara opera exercitio diligentique meditatione comparaverunt. Eruditio enim trophæa confert et ornal,
✗. Rex ne sit cunctator, et captande occasioni
invigilet. Cujusvis autem negotii caput est et
robur, ne rex in prædictarum rerum apparatu
cunctator sit aut occasionem prætervehi sinat:
more illius Charinadæ, quem agendi socordia et
ignavia celebrem reddidit. Immo vero ab appsratu
non est desinendum, etiamsi nullum exspectetur
bellum. Sic enim comparati militum animi, siquod
improvisum exsistat bellum, patriæ utiles erunt,
hostesque propulsabunt. Volucre tempus est; neque id quisquam a tergo persequens consequi poStesilaus ergo unus erat e decem prætoruin
numero, qui Marathoniam pugnam rexerunt (Nep.
in Mill. cap. 6). Nomen Stesilai Thrasylao geniti
prodit etiam Herodotus vi, 111, cumque in dicta
νηὶ ἀπὸ τοῦ ποταμοῦ Στρυμόνος διεσώζετο, μετὰ
πολλῆς ἀγωνίας καὶ φόβου τὰς ᾿Αθηναίων χεῖρας
διαφυγών· καὶ ταῦτα τῶν πάντων Ελλήνων διακο
σίας ἑβδομήκοντα καὶ μίαν νῆας ἐχόντων εἰς Σπλαμίνην· ἐκεῖνος δισχιλίας διακοσίας ἑπτὰ ἐπαγόμενος
νέας κατεναυμαχήθη. Κατὰ δὲ τὴν ξηρὰν ὕστερον,
πεντακοσίων μυριάδων ἀνδρῶν μαχίμων δια
φθαρεισῶν, τῶν μὲν πολέμῳ, τῶν δὲ ὑπὸ λιμοῦ καὶ
κρύους ἐν τῷ φεύγειν ἐπιχειρεῖν, οὐκ οἶδα τίνες
ὑπολειφθέντες τὴν Περσίδα κατέλαβον γῆν. Τοιαύτας ἀριστείας καὶ τρόπαια ποιοῦσιν οἱ τὰ καλὰ ἔργα
προπαιδευόμενοι, καὶ τούτοις μετά σπουδής προ.
εθίζοντες ἑαυτοὺς τοῦ λόγου κοσμοῦντος καὶ διδόντος
τα τρόπαια.
Γ. ' δὲ μέγιστόν ἐστιν ἔργον εν πάσαις πράξεσι
καὶ ἀνυσιμώτατον, τὸ μὴ βραδύνειν τὸν καιρὸν ἐν τῇ
παρασκευῇ τούτων· κατὰ τὸν Χαρινάδην ἐκεῖνον, ὃς ἀμελῶς καὶ ῥᾳθύμως ἐν τῷ πράττειν διέκειτο· ἀλλὰ προευτρεπίζεσθαι καὶ μή τινος ἀνάγκης
προσδοκωμένης πολέμου· ὡς ἂν προπαρεσκευασμέ.
νας τὰς ψυχὰς ἔχοντες, ἐὰν ἴσως καὶ ἀπροσδοκήτως
επέλθῃ τις πόλεμος, ὠφελήσωσι μὲν ἑαυτούς, τοὺς
δὲ ἀντιμάχους κατατροπώσωνται· ὁ γὰρ χρόνος τα
χύτατος, καὶ οὐδένα περιμένει τῶν ῥᾳθυμούντων,
οὐδὲ δυνήσεται τις φθάσαι αὐτὸν κατόπισθεν τρέχων·
pugna occubuisse dicit.
Scribe πεντήκοντα.
Est hoc nomen tardissimi et socordis semis
apud Aristophanem Vesp. v. 232, et Pac. 1155.
col. 641–642page 58 of 548
PG 142:641οὐδὲ ἐὰν παραπλήσιος ᾖ την ταχύτητα τῶν τοῦ βο-; ρίου πτερωτῶν υἱῶν, ὡς οἱ Ἕλληνες μυθολογούσι τοῦ Ἰζῆ τε καὶ τοῦ Κάλαϊ. Λέγουσι τινες ὅτι καὶ Λύσιππος ὁ ζωγράφος ἐκεῖνος ὁ Σικυωνίοις βουληθεὶς ζωγραφῆσαι καὶ ὡς ἐν παραδείγματι δεῖ ξαι ὁποίαν ἔχει τὴν φυγὴν ὁ χρόνος, ἐποίησε τοῦτον κωφόν, ὀπισθοφάλακρον, πτερόποδα, καὶ ἐπάνω τοῦ τροχοῦ βεβηκότα, μάχαιραν διδόντα κάτωθεν ίστα μένῳ τινί· κωφόν μέν, ὡς πρὸς τοὺς αὐτὸν φω νοῦντας μηδαμῶς αἰσθανόμενον· φαλακρὸν δὲ τὰ ὄπισθεν, ὡς ἀδυνάτου ὄντος όπισθεν διώκοντά τινα κρατῆσαι αὐτόν. Πῶς δέ τις αὐτὸν παραδραμόντα φθάσαι ἰσχύσειε πτερόποδα ὄντα καὶ ἐπὶ σφαίρας Ιστάμενον; διδόντα δὲ ξίφος, διότι οἱ μήτε δυνάμενοι της κόμης κρατῆσαι, μήτε φθάσαι φεύγοντα, τι τρώσκονται τῷ βέλει τῆς λύπης ὡς τῆς ζημίας ἐπο αισθανόμενοι. Αννίβας ὁ τῆς Σικελίας καὶ Ἀφρικῆς στρατηγός, τῶν Ρωμαίων ποτὲ βουληθέντων ἐπισ στρατεύσαι κατὰ τῆς Σικελίας, προλαμβάνει την ἔξοδον· καὶ τὰ δύσβατα τῶν ἀλπίων ὀρέων δια καθάρας, δι' αὐτῶν πρὸς Ιταλίαν χωρεῖ· καὶ δια φόρως αὐτοὺς πολεμήσας, πολυτρόπως αὐτοὺς έχε νικῇ· τέλος δὲ πάλιν εἰς πολύ πλῆθος συναχθεῖσιν ἐπιτεθεὶς εἰς Καλαβρίαν παράδοξόν τινα ἐπάγει τὸν ὄλεθρον· λέγουσι γὰρ τοὺς χρυσούς δακτυλίους τῶν πεφονευμένων στρατιωτῶν μοδίῳ μετρῆσαί τε καὶ διαμερίσασθαι· τὰς δὲ γυναίκας Ρωμαίας διὰ τὴν τοιαύτην τῶν ἀνδρῶν σπάνιν ἀνδραπόδοις καὶ βαρβάροις συζεύγνυσθαι. Αλλ' ὁ τοσοῦτο; νικητής, ἐκεῖνος ᾿Αννίβας, επάρσει καὶ τρυφῇ καταχαυνω θεὶς, καὶ διὰ τοῦτο ἀμελήσας τέλος ἄριστον ἐπιθεῖ και ταῖς τοιαύταις πράξεσιν, ἕως ἐκπορθῆσαι τὴν Ρώμην καὶ κατασκάψαι, ὕστερον ὑπὸ Σκηπίωνος τοῦ στρατηγοῦ 'Ρωμαίων κατεδιώκετο, καὶ φεύγων τὴν Βιθυνίαν κατέλαβε, καὶ δηλητήριον φάρμακον πιών, πικρῶς ἀπώλεσε τὴν ζωήν· ὡσαύτως καὶ ἄλο λως ἄλλοτε κατὰ διαφόρους καιροὺς ἀμελήσαντες τὰ ὅποια ἔπαθον. Επιμελητέον τοίνυν ἁρπάζειν τὸν ἄρο μοδιώτατον ἐλθόντα καιρὸν, καὶ μὴ παραχωρεῖν αὐτ τὸν μὲν παρέρχεσθαι, εἰς τὸ μέλλον δὲ ἐλπίζειν ἀδή λως τῶν λυσιτελούντων ἐπιτυχεῖν, ἢ τὴν τυχὴν ἀνα μένειν τὰ συντείνοντα ἐκτελέσαι· ἀλλὰ μὴ προπαι δευτικὴν ἐπιστήμην ἔχειν κατορθοῦσαν πάντα τὰ χρήσιμα. Καὶ κυβερνήτης γὰρ ἄριστος ἐκεῖνος ἐστιν ὃς ἐν εὐδίαις εὐθέτῷ καιρῷ καὶ γαλήνῃ σπουδάζει και λογισμὸν ἔχει καὶ μέριμναν, εὐτρεπίζειν ἅπαν τα τὰ πρὸς ἀπαρτισμὸν τῆς νηός· καὶ ἐπιμελεῖται ἵνα ἐπιτήδεια ώσι τά τε πηδάλια καὶ ἄρμενα καὶ σχοινία· ὡς ἄν ποτε τρικυμίας καὶ κλύδωνος ἐπελ θόντος, ἀβλαβῆ καὶ ἀκίνδυνον εἰς λιμένα διασώσῃ τὴν ναῦν. Ο δὲ τῶν ἀναγκαίων τῆς νης χρειωδών ἀμελῶν, καὶ τὸν εὐδιεινὸν τῆς εὐπλείας καιρὸν ὑπὸ ῥαθυμίας καταλιμπάνων, καὶ πρὸς τὸ ἔργον δυσκίνητος ών, καταποντιστής μᾶλλον ἡ κυβερνήτης διο ἡ γαλμάτωσεν.
ORATIO DE REGIS OFFICIIS.
οὐδὲ ἐὰν παραπλήσιος ᾖ την ταχύτητα τῶν τοῦ βο- terit; nemo, inquam, ne si alatos quidem Borez
ρίου πτερωτῶν υἱῶν, ὡς οἱ Ἕλληνες μυθολογούσι
τοῦ Ἰζῆ τε καὶ τοῦ Κάλαϊ. Λέγουσι τινες ὅτι
καὶ Λύσιππος ὁ ζωγράφος ἐκεῖνος ὁ Σικυωνίοις
βουληθεὶς ζωγραφῆσαι καὶ ὡς ἐν παραδείγματι δεῖξαι ὁποίαν ἔχει τὴν φυγὴν ὁ χρόνος, ἐποίησε τοῦτον
κωφόν, ὀπισθοφάλακρον, πτερόποδα, καὶ ἐπάνω τοῦ
τροχοῦ βεβηκότα, μάχαιραν διδόντα κάτωθεν ίστα
μένῳ τινί· κωφόν μέν, ὡς πρὸς τοὺς αὐτὸν φωνοῦντας μηδαμῶς αἰσθανόμενον· φαλακρὸν δὲ τὰ
ὄπισθεν, ὡς ἀδυνάτου ὄντος όπισθεν διώκοντά τινα
κρατῆσαι αὐτόν. Πῶς δέ τις αὐτὸν παραδραμόντα
φθάσαι ἰσχύσειε πτερόποδα ὄντα καὶ ἐπὶ σφαίρας
Ιστάμενον; διδόντα δὲ ξίφος, διότι οἱ μήτε δυνάμενοι
της κόμης κρατῆσαι, μήτε φθάσαι φεύγοντα, τιτρώσκονται τῷ βέλει τῆς λύπης ὡς τῆς ζημίας ἐπο
αισθανόμενοι. Αννίβας ὁ τῆς Σικελίας καὶ Ἀφρικῆς
στρατηγός, τῶν Ρωμαίων ποτὲ βουληθέντων ἐπισ
στρατεύσαι κατὰ τῆς Σικελίας, προλαμβάνει την
ἔξοδον· καὶ τὰ δύσβατα τῶν ἀλπίων ὀρέων δια
καθάρας, δι' αὐτῶν πρὸς Ιταλίαν χωρεῖ· καὶ δια
φόρως αὐτοὺς πολεμήσας, πολυτρόπως αὐτοὺς έχε
νικῇ· τέλος δὲ πάλιν εἰς πολύ πλῆθος συναχθεῖσιν
ἐπιτεθεὶς εἰς Καλαβρίαν παράδοξόν τινα ἐπάγει
τὸν ὄλεθρον· λέγουσι γὰρ τοὺς χρυσούς δακτυλίους
τῶν πεφονευμένων στρατιωτῶν μοδίῳ μετρῆσαί τε
καὶ διαμερίσασθαι· τὰς δὲ γυναίκας Ρωμαίας διὰ
τὴν τοιαύτην τῶν ἀνδρῶν σπάνιν ἀνδραπόδοις καὶ
βαρβάροις συζεύγνυσθαι. Αλλ' ὁ τοσοῦτο; νικητής,
ἐκεῖνος ᾿Αννίβας, επάρσει καὶ τρυφῇ καταχαυνωθεὶς, καὶ διὰ τοῦτο ἀμελήσας τέλος ἄριστον ἐπιθεῖκαι ταῖς τοιαύταις πράξεσιν, ἕως ἐκπορθῆσαι τὴν
Ρώμην καὶ κατασκάψαι, ὕστερον ὑπὸ Σκηπίωνος
τοῦ στρατηγοῦ 'Ρωμαίων κατεδιώκετο, καὶ φεύγων
τὴν Βιθυνίαν κατέλαβε, καὶ δηλητήριον φάρμακον
πιών, πικρῶς ἀπώλεσε τὴν ζωήν· ὡσαύτως καὶ ἄλο
λως ἄλλοτε κατὰ διαφόρους καιροὺς ἀμελήσαντες τὰ
ὅποια ἔπαθον. Επιμελητέον τοίνυν ἁρπάζειν τὸν ἄρο
μοδιώτατον ἐλθόντα καιρὸν, καὶ μὴ παραχωρεῖν αὐτ
τὸν μὲν παρέρχεσθαι, εἰς τὸ μέλλον δὲ ἐλπίζειν ἀδήλως τῶν λυσιτελούντων ἐπιτυχεῖν, ἢ τὴν τυχὴν ἀναμένειν τὰ συντείνοντα ἐκτελέσαι· ἀλλὰ μὴ προπαιδευτικὴν ἐπιστήμην ἔχειν κατορθοῦσαν πάντα τὰ
χρήσιμα. Καὶ κυβερνήτης γὰρ ἄριστος ἐκεῖνος ἐστιν
ὃς ἐν εὐδίαις εὐθέτῷ καιρῷ καὶ γαλήνῃ σπουδάζει
και λογισμὸν ἔχει καὶ μέριμναν, εὐτρεπίζειν ἅπαν
τα τὰ πρὸς ἀπαρτισμὸν τῆς νηός· καὶ ἐπιμελεῖται
ἵνα ἐπιτήδεια ώσι τά τε πηδάλια καὶ ἄρμενα καὶ
σχοινία· ὡς ἄν ποτε τρικυμίας καὶ κλύδωνος ἐπελθόντος, ἀβλαβῆ καὶ ἀκίνδυνον εἰς λιμένα διασώσῃ
τὴν ναῦν. Ο δὲ τῶν ἀναγκαίων τῆς νης χρειωδών
ἀμελῶν, καὶ τὸν εὐδιεινὸν τῆς εὐπλείας καιρὸν ὑπὸ
ῥαθυμίας καταλιμπάνων, καὶ πρὸς τὸ ἔργον δυσκί
νητος ών, καταποντιστής μᾶλλον ἡ κυβερνήτης διο
Ita codd.
Atqui Lysippum Sicyonium dicit statuarium
Plinius lib. xXXIV, sect. 19. Consentit autem in oratione genuina Nicephorus qui nec pictorem vocat,
immo statuarium se agnoscere demonstrat verbo
filios, ut Graeci fabulantur, Zetin et Calain pernicitate sua æmuletur. Afunt Lysippum pictorem inclytum, dum Sicyoniis tempus ejusque celerem fugam exprimere vellet, repr:esentasse illud surdum,
occipitio calvo, pedibus alatis, rotæ insidens, ensemque cuidamı inferne adstanti porrigens. Surdum quidem, quia neminem a quo vocetur exaudit: retro calvum, quia nemo illud præteritum
retinere potest. Quis enim cursum adæquet alipedis
et præterlapsi rotæque insistentis? Denique gla·
dium porrigens, quandoquidem hi qui neque capillo retinere, neque cursu æquiparare potuerunt,
mororis telo figuntur, quia suum detrimentum
sentiunt. Hannibal per Siciliam et Africam creatus imperator, cum in Siciliam Romani expeditionem molirentur, transitum ipse anticipavit, viaque sibi per alpinos montes patefacta, in Italiam
irrupit; Romanos diversis praeliis pulsatos fregit;
novissime vero magnam illorum multitudinem denuo contractam incredibili clade in Calabria profligavit. Fertur enim llannibal occisorum Romanorum aureos annulos modio metitus distribuisse:
Romanas autem matronas fama est, penuria civium,
servis et barbaris nupsisse. Sed enim tantus hic
Hannibal superbia deliciisque inflatus, cum neglexisset præclarum terminum facinoribus suis imponere, ita ut Romam obsideret atque exscinderet,
postea a Romanorum duce Scipione fngatus est;
atque ita exsul in Bithyniam delatus, veneno epot,
amarum vitæ finem nactus est. Similiter ali aliter
diversis temporibus pari negligentia utentes pares
adversitates experti sunt. Studiose igitur curandum
est, ut opportunissimum quodque tempus caple -
mus, neque id sinamus elabi, cæca spe tusi fore
ut quod utile est nanciscamur, dum fortunam
ipsam quæ nobis expediunt curaturam arbitramur,
etiamsi nos ea minime seientia instructi simus,
quæ quidquid frugi est operatur. Profecto ille optimus gubernator est, qui sereno tranquilloque tempore, studium omne, cogitationem, et curam collocat in apparandis quircumque ad instruendam.
navem pertinent: quique consulit ut aptus sit malus, et vela, et funes, ita ut cum decumanus fictus tempestasque surrexerit, navim incolumem in
portum referat. Secus vero qui necessaria navis
instrumenta negligit, idoneumque prospere navigando serenumi tenipus socorditer omittit, neque
ad laborem alacriter incumbit, is navifragus potius quam gubernator appellari debet. Quanquam
enim e tempestate navis aliquando incolumis redeat, id fortunæ imputandnın erit; nam per gubernatoris quidem incuriam non stetit, quominus
ea fluctibus absorberetur. Pari ergo ratione ne duἡ γαλμάτωσεν.
Leviter errare videtur Nicephorus, geographiæ cæteroquin, de qua etiam scripsit, non igarus, dum Calabriam dicit pro finitima Apulia, în
qua provincia sunt Canure.
col. 643–644page 59 of 548
PG 142:643καιος ονομάζεσθαι· καὶ ἐὰν κλύδωνος ἐπιγενομένου ἡ ναῦς ἀπὸ τῶν κυμάτων ἀβλαβής διαφυλαχθείη, τοῦτο τῆς τύχης ἔργον εἴποι τις εἶναι· ὅσον γὰρ τὸ ; ἀπὸ τῆς ἀμελείας ἐκείνου πάντως ἂν ἡ ναῦς ἐκινδύνευσε καταποντισθείσα. Οὐ χρὴ τοίνυν οὐδὲ τὸν στρατηγὸν ἀπαρασκεύαστον εἶναι καὶ ἀμελῆ, ἀλλὰ κατηρτισμένον καὶ τέλειον εἶναι ἐν πᾶσι τοῖς ἔργοις τῆς ἀρχῆς, ήγουν ταχὺν εἶναι, σπουδαίον, πτερωτόν, εἰ δυνατὸν, εἰς τε τὴν τῶν οἰκείων φυλακὴν καὶ συν τήρησιν, εἰς τε τὴν τῶν ἐναντίων θήραν καὶ πρόσο ληψιν· καὶ μὴ ὅμοιον εἶναι τοῖς ἀμαθήτι τῶν Ιατρῶν, οίτινες οὐ παρασκευάζουσιν ἔχειν τὰ τοῖς νοσοῦσι προσήκοντα φάρμακα, ἀλλὰ κατ' αὐτὸν τῆς ἀνάγκης καιρὸν ἐπιζητοῦσε πορίζεσθαι· καὶ μὴ δυνηθέντες εὑρεῖν, τερατολογοῦσι καὶ ἐγκαυχώνται ὡς εἴπερ εἶχον φάρμακα τὰ χρειώδη, ταχέως ἂν τὴν νόσον ἀπήλασαν, πλεῖστα περὶ τῆς τῶν φαρμάκων δυνάμεως φυσιολογοῦντες. Τινὲς δὲ τῶν τοιούτων Ιατρῶν τὴν ἑαυτῶν ἀδυναμίαν τῇ φύσει ἀνατιθέασι, φόρτος μόνον κενὸς τοῖς ἀρρώστοις φαινόμενοι· καὶ εἴ τις αὐτοῖς ὀφθείη μεμφόμενος, φύσεως μόνης ὑπουργοί λέγουσιν εἶναι, τὰς ἀπὸ τῶν βιβλίων ἐπ στήμας παραιτησάμενοι· ἐῷ γὰρ λέγειν, ὅτι πολλάκις καὶ αὐτῇ τῇ φύσει ἐναντιοῦνται, θεραπευτα μὲν οὐκ ὄντες, βροτολογοι δὲ μάλιστα καὶ φθορεῖς. φρονίμους οἱ τὸν καιρὸν εἰδότες ὀξύτατον μετὰ πάσης νοσήματος ἀνθιστάμενοι, ἵνα ὡς ἐν συντόμῳ τὸ τῆς ᾿Αλλὰ μιμεῖσθαι τοὺς τῶν ἰατρῶν ἐπιστήμονας καὶ ἵστανται τῆς σπουδῆς, τῇ πρώτη κινήσει τοῦ ὑγείας καλὸν διασώσωσιν. ΙΑ΄. Ο δὲ ἀναγκαιότατόν ἐστι τῷ βασιλεῖ πάντων μάλιστα τὰ εἰς ἅπασαν τὴν ὑπ' αὐτὸν ἀρχὴν δικα στὰς ἐγκαταστῆσαι· οὐ μὴν δὲ ἀλλὰ καὶ ἐν ἀγοραῖς επιμελητὰς, οὐκ ἀνθρωπίνας σάρκας ἐπιθυμοῦντας ἐσθίειν (καθὼς ὁ μῦθος λέγει τὸν Προμηθέα παθεῖν ἐν τῷ ὄρει Καυκάσῳ προσηλωμένον, ἀετοῦ τὸ ἦ παρ αὐτοῦ κατεσθίοντος)· ἀλλὰ περὶ πλείστον ποιουμές νους τὰ δίκαια, πλεονεξίας ἀπεχομένους, καὶ ἀπὸ τῶν ἄλλων ταύτην ἀποδιώκοντας, ευταξίαν οἰκονομοῦντας παρρησιάζεσθαι· οὐ πρὸς συλλογὴν χρης μάτων παράνομον ἀποβλέποντας, καὶ ληστρικῶς διακειμένους τῇ πολιτείᾳ, ἀλλὰ μετὰ λελογισμένης συνέσεως τὸ νόμιμον ἐπὶ πᾶσι καὶ διορθωτικόν συν εισφέροντας, καὶ διαφέροντας τῶν ἄλλων πολλῇ τῇ περιουσίᾳ· μὴ παραπλησίους δὲ Κοροίβῳ, Μαργίτη τε, καὶ τῷ Μελετίδη ὧν ὁ μὲν περὶ τοὺς αἰ γιαλούς βαδίζων ἐμέτρει τὰ κύματα, καὶ μέχρι τριῶν προβαίνων, ἵστατο ἐπὶ πλέον μὴ δυνάμενος προχωρεῖν· ὁ δὲ διαπορῶν ἠρώτα, ὁπότερος των γονέων αὐτὸν ἐγέννησεν· ὁ δ᾽ ἕτερος οὐκ ἠθέλητε συμμιγήναι τῇ αὐτοῦ γυναικί, οὐ παρθενίαν τιμῶν, οὐδὲ ἀγνεύειν βουλόμενος, ἀλλὰ λέγων φοβεῖσθαι μή ποτε κόλασιν εύρῃ παρὰ τῆς πενθερᾶς αὐτοῦ χάρ.ν τῆς συνουσίας· ἀφελεῖς ὄντες παντελῶς καὶ ἀνόη τοι· μηδὲ πάλιν περιέργους καὶ κακοτρόπους καὶ επινοητικοὺς εἰς τὸ πονηρεύεσθαι· ὁποῖοι ἦσαν δ τε Κάκκος, ὁ Αὐτόλυκος, καὶ ὁ Ευρυβάτης τὰ ἀλλότρια κλέπτοντες ζῶα, καὶ εἰς τὰς οἰκείας αὐτῶν ἀντιστρόφως εἰσάγοντες καταδύσεις καὶ μάνδρας
cem quidem imparatum esse oportet vel negligen- καιος ονομάζεσθαι· καὶ ἐὰν κλύδωνος ἐπιγενομένου
tem, sed bene potius eruditum, arte sua exactum, ἡ ναῦς ἀπὸ τῶν κυμάτων ἀβλαβής διαφυλαχθείη,
atque in omni sui muneris parte perfectum, cele- τοῦτο τῆς τύχης ἔργον εἴποι τις εἶναι· ὅσον γὰρ τὸ
rem, navum; alis in summa, si fieri potest, in- ἀπὸ τῆς ἀμελείας ἐκείνου πάντως ἂν ἡ ναῦς ἐκινδύstructum sive ad suorum tutelam et conservatio- νευσε καταποντισθείσα. Οὐ χρὴ τοίνυν οὐδὲ τὸν
ném, sive ad hostes venandos præoccupandosque, στρατηγὸν ἀπαρασκεύαστον εἶναι καὶ ἀμελῆ, ἀλλὰ
Et sane is caveat ne similis sit inscitis medicis, κατηρτισμένον καὶ τέλειον εἶναι ἐν πᾶσι τοῖς ἔργοις
qui congrua agrotis pharmaca haud ante sibi τῆς ἀρχῆς, ήγουν ταχὺν εἶναι, σπουδαίον, πτερωτόν,
comparant, sed necessitatis demum tempore ea re- εἰ δυνατὸν, εἰς τε τὴν τῶν οἰκείων φυλακὴν καὶ συν
quirunt; quæ tunc si forte haud nanciscuntur, τήρησιν, εἰς τε τὴν τῶν ἐναντίων θήραν καὶ πρόσο
mira dicunt et jactant, illico nimirum a se morbum ληψιν· καὶ μὴ ὅμοιον εἶναι τοῖς ἀμαθήτι τῶν
pulsum iri, siquidem idonea pharmaea non desi- Ιατρῶν, οίτινες οὐ παρασκευάζουσιν ἔχειν τὰ τοῖς
«lerarent: atque interim plurimum de pharmaco- νοσοῦσι προσήκοντα φάρμακα, ἀλλὰ κατ' αὐτὸν τῆς
rum virtute blaterant. Nonnulli contra ex his me- ἀνάγκης καιρὸν ἐπιζητοῦσε πορίζεσθαι· καὶ μὴ
dicis impotentiam suam naturæ imputant, atque δυνηθέντες εὑρεῖν, τερατολογοῦσι καὶ ἐγκαυχώνται
ita nonnisi oneri ægrotantibus sunt. Si quis vero ὡς εἴπερ εἶχον φάρμακα τὰ χρειώδη, ταχέως ἂν τὴν
eos reprehendit, naturæ tantummodo se ministros νόσον ἀπήλασαν, πλεῖστα περὶ τῆς τῶν φαρμάκων
esse aiunt, librorumque doctrinas conspuunt. Mitto δυνάμεως φυσιολογοῦντες. Τινὲς δὲ τῶν τοιούτων
quod hi sæpenumero naturæ ipsi adversantur, ne- Ιατρῶν τὴν ἑαυτῶν ἀδυναμίαν τῇ φύσει ἀνατιθέασι,
que medici sunt, sed pestes et homicidæ. Imitandi φόρτος μόνον κενὸς τοῖς ἀρρώστοις φαινόμενοι· καὶ
snut igitur docti potius prudentesque medici, qui, εἴ τις αὐτοῖς ὀφθείη μεμφόμενος, φύσεως μόνης
gnari quam volucre tempus sit, artem suam cum ὑπουργοί λέγουσιν εἶναι, τὰς ἀπὸ τῶν βιβλίων ἐπ:
omni sedulitate expromunt, primis morbi motibus στήμας παραιτησάμενοι· ἐῷ γὰρ λέγειν, ὅτι πολλάadversantes, ut quam ocissime valetudinis integri- κις καὶ αὐτῇ τῇ φύσει ἐναντιοῦνται, θεραπευτα
tatem restituant.
μὲν οὐκ ὄντες, βροτολογοι δὲ μάλιστα καὶ φθορεῖς.
φρονίμους οἱ τὸν καιρὸν εἰδότες ὀξύτατον μετὰ πάσης
νοσήματος ἀνθιστάμενοι, ἵνα ὡς ἐν συντόμῳ τὸ τῆς
᾿Αλλὰ μιμεῖσθαι τοὺς τῶν ἰατρῶν ἐπιστήμονας καὶ
ἵστανται τῆς σπουδῆς, τῇ πρώτη κινήσει τοῦ
ὑγείας καλὸν διασώσωσιν.
XI. Rex dignos magistratus eligat. Age vero
nihil magis a rege fieri necessarium est, quam
judicum in universa ditione sua constitutionem;
itemque in foris mercatoriis, curatorum; qui sane
hand aveant humanis carnibus vesci (id quod
Prometheo contingere fabulæ narrant, cui adlixo
in Caucasi rupibus jecur depascitur aquila), sed
qui apprime studiosi justitiæ sint, qui avaritiam
et ipsi a se repellant et in aliis persequantur, qui
tutam æquabilitatem conservent, neque pecuniæe
per scelus colligendæ inhieut, publicamque rem
compllent, verum prudenti consilio jus ubique
æquitatemque præ se ferant, atque a cæteris mor.
talibus longe differant. Neque tamen bi similes
Corabo vel Margitæ vel etiam Melitida sint,
quorum primus in littore stans fluctus numerabat;
ita lamen ut post tertium subsisteret, majorem
numerum perceusere nescions. Alter dubitans
rogabat uter parentum suorum se genuisset. Tertius denique uxoris consortium vitabat, haud cælibatus puriorisque vitæ desiderans, sed a socru
sua vapulare metuens, si forte uxorem attingeret.
Quos omnes consilii exportes atque dementes
fuisse nemo non videt. Rursus populorum judices
ne sint astuti ac perversi, neque ad maleficia
solertes: quales erant Cacus, Autolycus, et Eurybates, qui̟ aliena armenta furantes ad suas caulas
atque latebras aversis corporibus pertrahebant; ita
ut qui pedum vestigia in latronum vestibulis obserPriores duos memorat Polybius in Vaticanis exccrptis p. 581, teruum Aristophanes Ran.
G
ΙΑ΄. Ο δὲ ἀναγκαιότατόν ἐστι τῷ βασιλεῖ πάντων
μάλιστα τὰ εἰς ἅπασαν τὴν ὑπ' αὐτὸν ἀρχὴν δικαστὰς ἐγκαταστῆσαι· οὐ μὴν δὲ ἀλλὰ καὶ ἐν ἀγοραῖς
επιμελητὰς, οὐκ ἀνθρωπίνας σάρκας ἐπιθυμοῦντας
ἐσθίειν (καθὼς ὁ μῦθος λέγει τὸν Προμηθέα παθεῖν
ἐν τῷ ὄρει Καυκάσῳ προσηλωμένον, ἀετοῦ τὸ ἦ παρ
αὐτοῦ κατεσθίοντος)· ἀλλὰ περὶ πλείστον ποιουμές
νους τὰ δίκαια, πλεονεξίας ἀπεχομένους, καὶ ἀπὸ
τῶν ἄλλων ταύτην ἀποδιώκοντας, ευταξίαν οίκονο
μοῦντας παρρησιάζεσθαι· οὐ πρὸς συλλογὴν χρηςμάτων παράνομον ἀποβλέποντας, καὶ ληστρικῶς
διακειμένους τῇ πολιτείᾳ, ἀλλὰ μετὰ λελογισμένης
συνέσεως τὸ νόμιμον ἐπὶ πᾶσι καὶ διορθωτικόν συνεισφέροντας, καὶ διαφέροντας τῶν ἄλλων πολλῇ τῇ
περιουσίᾳ· μὴ παραπλησίους δὲ Κοροίβῳ, Μαργίτη
τε, καὶ τῷ Μελετίδη ὧν ὁ μὲν περὶ τοὺς αἰ
γιαλούς βαδίζων ἐμέτρει τὰ κύματα, καὶ μέχρι
τριῶν προβαίνων, ἵστατο ἐπὶ πλέον μὴ δυνάμενος
προχωρεῖν· ὁ δὲ διαπορῶν ἠρώτα, ὁπότερος των
γονέων αὐτὸν ἐγέννησεν· ὁ δ᾽ ἕτερος οὐκ ἠθέλητε
συμμιγήναι τῇ αὐτοῦ γυναικί, οὐ παρθενίαν τιμῶν,
οὐδὲ ἀγνεύειν βουλόμενος, ἀλλὰ λέγων φοβεῖσθαι μή
ποτε κόλασιν εύρῃ παρὰ τῆς πενθερᾶς αὐτοῦ χάρ.ν
τῆς συνουσίας· ἀφελεῖς ὄντες παντελῶς καὶ ἀνόη
τοι· μηδὲ πάλιν περιέργους καὶ κακοτρόπους καὶ
επινοητικοὺς εἰς τὸ πονηρεύεσθαι· ὁποῖοι ἦσαν δ
τε Κάκκος, ὁ Αὐτόλυκος, καὶ ὁ Ευρυβάτης τὰ
ἀλλότρια κλέπτοντες ζῶα, καὶ εἰς τὰς οἰκείας αὐτῶν
ἀντιστρόφως εἰσάγοντες καταδύσεις καὶ μάνδρας -
v. 1022, et Lucianus in Amoribus haud procul one.
Sunt hi latrones in fabulis famosi.
col. 645–646page 60 of 548
PG 142:645ὥστε τοὺς περιεργαζομένους τὰ τῶν ποδῶν αὐτῶν ἴχνη ἐν τῇ εἰσελεύσει τῆς καταδύσεως τῶν κλεπτών, ὑπολαμβάνειν ὅτι μᾶλλον ἐξῆλθὸν τὰ ζῶα· καὶ οὐ τοῦτο μόνον ἐποίουν, ἀλλὰ καὶ μετήμεινον ταῦτα, καὶ μετεχρωμάτιζον, καὶ παντοίας μηχαναίς τε καὶ τέχναις τοὺς ἔχοντας αὐτὰ παρακρούοντο· καὶ τοὺς παρατηροῦντας λανθάνοντες διέφευγον, δίκην καπνού κρημνούς διερχόμενοι, καὶ τοίχους ὑπερπη δῶντες, καὶ ποικίλως ἐναλλασσόμενοι· ὡς ὁ Νηρεύς ἐκεῖνος, καὶ Περικλύμενος καὶ Πρωτεὺς ὁ Αἰγύπτιος σοφιστής· ὃν λέγουσιν ἀπὸ Παλλήνης τῆς Θρακικῆς ὑποστρέψαι ποτὲ εἰς Αἴγυπτον ἐν μυχοῖς καὶ χάσμασιν ἀδύτοις τε καὶ ἀγνώστοι; ἀλλὰ χρὴ ἐκλέγεσθαι πόλεων ἐπιστάτας καὶ δημα γωγούς, οἵτινες ὁμοίως καὶ ἀφέλειαν καὶ πονηρίαν ἐξέφυγον, καὶ φρονήσει καὶ δικαιοσύνῃ κεκόσμηνται· τοιούτων γὰρ ὄντων αὐτῶν, τό τε πλῆθος εὖ κοσμον ἔσται σὺν εὐταξίᾳ, καὶ ὁ βασιλεὺς ἕξει δό ξαν καὶ κλέος τοιούτου βασιλεύων λαοῦ. Ινα δὲ καὶ πρὸς ἀρίστους ἄνδρας τὸν λόγον ἐπαναγάγωμεν, τοιούτους εἶναι δεῖ τοὺς στρατηγοὺς καὶ τοῦ λαοῦ διαιτητὰς καὶ ἐφόρους, οἷος ἦν ὁ ᾿Αραψ ἐκεῖνος Γουνεὶς Κέφαλος ὁ ἐξ Ἰταλῶν πολιτογραφηθεὶς εἰς ᾿Αθήνας, Αριστείδης τε καὶ ᾿Αριστοφῶν, συνήθεις ὄντες τῶν ᾿Αθηναίων· ὁ μὲν γὰρ Γουνεὺς ἐννομεί τατος ων δικαστής και πλεονεξίαν πᾶσαν μισῶν, καὶ τοὺς πλεονέκτας κολάζων, Βαβυλωνίων καὶ Φο νίκων στασιασάντων ποτὲ, ἥκει πρὸς αὐτοὺς κελευσάσης τῆς Σεμιράμιδος· ὁ δὲ καὶ μόνον ὀφθεὶς δια λύει τὴν στάσιν· καὶ πρὸς φιλίαν συνάπτει τα γένη, τῷ τρόπῳ καὶ τῇ ἀρετῇ αἰδὼ καὶ ἐντροπὴν ἐμβαλὼν εἰς αὐτούς. Αριστείδης ἐπὶ τοσοῦτον ἐφί λει τὸ δίκαιον, ὥστε καὶ ἐξορίαν διὰ τοῦτο κατεδικάσθη, των πλειόνων δύσχρηστον αὐτὸν ἡγουμένων ὥσπερ ἐν Ῥώμῃ ποτὲ λέγουσι Μάρκιον τὸν στρα τηγὸν διὰ δικαιοσύνην ὑπὸ τοῦ πλήθους ἐξελαυνόμενον τῆς πατρίδος· καὶ τῶν ἐχεφρόνων πενθούντων αὐτὸν, ἐκεῖνος πρὸς οὐδὲν ἐχαυνώθη, ἀλλὰ τὴν γνώμην είχε στερεὰν καὶ ἀκλόνητον· Κέφαλος δὲ σχεδόν παντελῶς ἀνέγκλητος ἔμεινεν ἄν, εἰ μὴ συν κοφαντία τινὸς ἀπροβούλευτον ψήφισμα γέγονε κατ' αὐτοῦ, καίτοι γε αναιτίου ὄντος παντάπασιν· Αρ στοφῶν δὲ κατηγορούμενος διὰ πάσης αὐτοῦ τῆς ζωῆς, ἐπειδὴ μισοπόνηρος ἦν καὶ τοὺς κακούς ἀμυ νόμενο;, ὅμως ἅπαν κατηγορίας δικαστήριον ἐξεν χησεν. Εἰ δὲ λέγοι τις δυσχερὲς εἶναι τοιούτους ἄνε δρας νῦν εὑρεθῆναι, ἀλλ' οὐκ ἄλλοθέν ἐστι τὸ αἴτιον, ἢ ὅτι περιφρονοῦνται μὲν οἱ καλοὶ, καὶ ἐν οὐδεμιᾷ βελτίστῃ κρίνονται μοίρᾳ· οἱ πονηροὶ δὲ προκρινό μενον ἐπιδιδόασι καὶ αὐξάνουσι· πᾶν γὰρ τὸ ζητούμενος αὐξάνει τε καὶ παρρησιάζεται· τὸ δ' ἀμελούμενον ἐλαττοῦται καὶ ἀποκρύπτεται· πόθεν γὰρ ἄλλαθεν ἐν τοῖς καθ' ἡμᾶς τούτοις χρόνοις ἐσπάνισε τὰ τῶν λόγων και μαθημάτων καὶ ἀπεσβέσθη, καὶ ἡ τῶν ἠθῶν κοσμιότης ἐφθάρη, ἢ πάντως ὅτι παρ ευδοκιμοῦνται μὲν οἱ τοῦ καλοῦ καὶ τῶν λόγων, καὶ ἐν οὐδενὶ λόγῳ τάττονται· ἐκλέγονται δὲ καὶ προτι
ORATIO DE REGIS OFFICIIS.
!
ὥστε τοὺς περιεργαζομένους τὰ τῶν ποδῶν αὐτῶν varent, illinc potius armenta egressa existimarent.
ἴχνη ἐν τῇ εἰσελεύσει τῆς καταδύσεως τῶν κλεπτών,
ὑπολαμβάνειν ὅτι μᾶλλον ἐξῆλθὸν τὰ ζῶα· καὶ οὐ
τοῦτο μόνον ἐποίουν, ἀλλὰ καὶ μετήμεινον ταῦτα,
καὶ μετεχρωμάτιζον, καὶ παντοίας μηχαναίς τε
καὶ τέχναις τοὺς ἔχοντας αὐτὰ παρακρούοντο· καὶ
τοὺς παρατηροῦντας λανθάνοντες διέφευγον, δίκην
καπνού κρημνούς διερχόμενοι, καὶ τοίχους ὑπερπη
δῶντες, καὶ ποικίλως ἐναλλασσόμενοι· ὡς ὁ Νηρεύς
ἐκεῖνος, καὶ Περικλύμενος καὶ Πρωτεὺς ὁ
Αἰγύπτιος σοφιστής· ὃν λέγουσιν ἀπὸ Παλλήνης
τῆς Θρακικῆς ὑποστρέψαι ποτὲ εἰς Αἴγυπτον ἐν
μυχοῖς καὶ χάσμασιν ἀδύτοις τε καὶ ἀγνώστοι;·
ἀλλὰ χρὴ ἐκλέγεσθαι πόλεων ἐπιστάτας καὶ δημα
γωγούς, οἵτινες ὁμοίως καὶ ἀφέλειαν καὶ πονηρίαν
ἐξέφυγον, καὶ φρονήσει καὶ δικαιοσύνῃ κεκόσμην
ται· τοιούτων γὰρ ὄντων αὐτῶν, τό τε πλῆθος εὖκοσμον ἔσται σὺν εὐταξίᾳ, καὶ ὁ βασιλεὺς ἕξει δόξαν καὶ κλέος τοιούτου βασιλεύων λαοῦ. Ινα δὲ καὶ
πρὸς ἀρίστους ἄνδρας τὸν λόγον ἐπαναγάγωμεν,
τοιούτους εἶναι δεῖ τοὺς στρατηγοὺς καὶ τοῦ λαοῦ
διαιτητὰς καὶ ἐφόρους, οἷος ἦν ὁ ᾿Αραψ ἐκεῖνος
Γουνεὶς Κέφαλος ὁ ἐξ Ἰταλῶν πολιτογραφηθεὶς εἰς
᾿Αθήνας, Αριστείδης τε καὶ ᾿Αριστοφῶν, συνήθεις
ὄντες τῶν ᾿Αθηναίων· ὁ μὲν γὰρ Γουνεὺς ἐννομείτατος ων δικαστής και πλεονεξίαν πᾶσαν μισῶν,
καὶ τοὺς πλεονέκτας κολάζων, Βαβυλωνίων καὶ Φο:-
νίκων στασιασάντων ποτὲ, ἥκει πρὸς αὐτοὺς κελευσάσης τῆς Σεμιράμιδος· ὁ δὲ καὶ μόνον ὀφθεὶς διαλύει τὴν στάσιν· καὶ πρὸς φιλίαν συνάπτει τα
γένη, τῷ τρόπῳ καὶ τῇ ἀρετῇ αἰδὼ καὶ ἐντροπὴν
ἐμβαλὼν εἰς αὐτούς. Αριστείδης ἐπὶ τοσοῦτον ἐφί
λει τὸ δίκαιον, ὥστε καὶ ἐξορίαν διὰ τοῦτο κατεδικάσθη, των πλειόνων δύσχρηστον αὐτὸν ἡγουμένων·
ὥσπερ ἐν Ῥώμῃ ποτὲ λέγουσι Μάρκιον τὸν στρα
τηγὸν διὰ δικαιοσύνην ὑπὸ τοῦ πλήθους ἐξελαυνόμε
νον τῆς πατρίδος· καὶ τῶν ἐχεφρόνων πενθούντων
αὐτὸν, ἐκεῖνος πρὸς οὐδὲν ἐχαυνώθη, ἀλλὰ τὴν
γνώμην είχε στερεὰν καὶ ἀκλόνητον· Κέφαλος δὲ
σχεδόν παντελῶς ἀνέγκλητος ἔμεινεν ἄν, εἰ μὴ συν
κοφαντία τινὸς ἀπροβούλευτον ψήφισμα γέγονε κατ'
αὐτοῦ, καίτοι γε αναιτίου ὄντος παντάπασιν· Αρ
στοφῶν δὲ κατηγορούμενος διὰ πάσης αὐτοῦ τῆς
ζωῆς, ἐπειδὴ μισοπόνηρος ἦν καὶ τοὺς κακούς ἀμυνόμενο;, ὅμως ἅπαν κατηγορίας δικαστήριον ἐξεν
χησεν. Εἰ δὲ λέγοι τις δυσχερὲς εἶναι τοιούτους ἄνε
δρας νῦν εὑρεθῆναι, ἀλλ' οὐκ ἄλλοθέν ἐστι τὸ αἴτιον,
ἢ ὅτι περιφρονοῦνται μὲν οἱ καλοὶ, καὶ ἐν οὐδεμιᾷ
βελτίστῃ κρίνονται μοίρᾳ· οἱ πονηροὶ δὲ προκρινό
μενον ἐπιδιδόασι καὶ αὐξάνουσι· πᾶν γὰρ τὸ ζητούμενος αὐξάνει τε καὶ παρρησιάζεται· τὸ δ' ἀμελού
μενον ἐλαττοῦται καὶ ἀποκρύπτεται· πόθεν γὰρ
ἄλλαθεν ἐν τοῖς καθ' ἡμᾶς τούτοις χρόνοις ἐσπάνισε
τὰ τῶν λόγων και μαθημάτων καὶ ἀπεσβέσθη, καὶ
ἡ τῶν ἠθῶν κοσμιότης ἐφθάρη, ἢ πάντως ὅτι παρ
ευδοκιμοῦνται μὲν οἱ τοῦ καλοῦ καὶ τῶν λόγων, καὶ
ἐν οὐδενὶ λόγῳ τάττονται· ἐκλέγονται δὲ καὶ προτιNeque id solum latrones facicbant, verum etiam fucatis coloribus armenta transfigurabant, et sexcentis dolis atque artificiis justos dominos fallebant:
nam et illorum custodes latebant per inaccessa,
fumi instar, obrependo, mauros transiliendo, varias
formas induendo, veluti Nereus il'e, et Periclymenus, et Proteus sophist Ægyptius; quem aiunt
e Pallene Thracica migravisse in Ægyptum, ib`que
in antris quibusdam adytisque incognitis habitavisse. Oportet igitur eligere milium prafects
populique rectores, qui inscitia non minus quam
improbitate careant, quique prudentia et justitia
præditi s'nt. His enim ita se habentibus et populus
bene moratus crit, et rex inclytam gloriam refert
tali populo præsidens. Jam ut ad viros quoque
optimates orationem nostram convertamus, plane
opus est ut duces et populi compositores et ephori
ejusmodi sint, qualis ille Arabs Guneus, et Cephalus Italus qui ad Atheniensium civitatem transiit;
qualis item Aristides et Aristophon qui Atheniensium consuetudine et patria utebantur. Ganeus
quidem julex aquissimus, injustitiae omnis osor
atque vindex, bello inter Baby'onios Phœnicasque
coorto, jubente S miramide ad eos venit; vixque
a! his visus, bellum exstinxit, suaque virtute
discordes gentes composuit, reverentiam iis c
pudorem incutiens. Arisudes autem tantopere
justitiæ tenax erat, ut exsilium quoque ob eamdem
sit passus, quoniam ejus causa in multorum offen -
sionem incurrit. Veluti Rome Marcius dux propter suam justitiam a populo pul-us patria fuit:
quo tempore cordatis hominibus casum ejus
deflentibus, ipse tamen animo non est fractus,
sed suam sententiam firmam imperty: batamque
retinuit. Cephalus autem om i fere criminatione
liber fuisset, nisi, ob calumniam nescio cujus,
improvila sententia, quanquam plane innocens,
percussus fuisset. Aristophon denique in omni
vita calumalis adpetitus, quia improbitatis atque
in proborum hostis erat, in cunctis tamen judiciis
superior discessit. Porro siquis dicat, homines
μujusmodi gre his temporibus inveniri, causa rei
quidem haud alia est, quam quia boni contemnuntur, neque praeclarum aliquem fructum conse
quuntur; scelesti autem bonis praeclari subveluntur altius honoribusque mactantur. Nam res cujus
usus expetitur, facile crescit atque emergit; que
vero negligitur, ea minuitur latebrasque petit.
Cur enim ætate nostra disciplinæ ac literæ perraræ
vel exstinctæ sunt? cur morum quoque honestas
defloruit, nisi quia docti honestique viri prætesmittuntur, nulloque in pretio habentur, pravus
autem quisque deligitur et antefertur, tum in ecclesiasticis dignitatibus tum etiain civilibus? Neque
pensi habetur, quam laudabile gloriosunique, item
quam turpe atque infame, summæ ipsi potestati sit,
p
De hoc lege Apollodorum 1, 9. Reliqui notissimi.
col. 647–648page 61 of 548
PG 142:647μῶνται οἱ φαῦλοι ἔν τε τοῖς ἐκκλησιαστικοῖς ἀξιώ ματι, καὶ ἐν αὐτοῖς τοῖς πολιτικοῖ; καὶ οὐδὲ κρίνο ται, πόσον εἰς εὐδοξίαν καὶ ἔπαινον, ἢ ἀδοξίαν καὶ ψόγον, συμβάλλεται εἰς τὴν πρώτην και μεγίστην ἀρχὴν, τὸ ἢ τοὺς καλούς, ἢ τοὺς κακοὺς ἐκλέγεσθαι, καὶ καθιστᾷν ἱεράρχας καὶ πολιτάρχας, πραίτωράς τε καὶ στρατηγοὺς καὶ ἑτέρους προβιβασμούς· καὶ πόσον τὸ ὠφέλιμον ἢ τὸ ἐπιβλαβές περιγίνεται ἀπὸ τούτων, οὐ μόνον εἰς τὸ τοῦ λαοῦ πλῆθος, ἀλλὰ καὶ εἰς αὐτοὺς τοὺς ἐν ἀξιώμασιν ὄντας· ἐν οἷς γὰρ ἀν θρώποις οὐκ ἔστιν ὁ κοσμήτωρ τῆς ψυχῆς λόγος, ἐν τούτοις ἐπικρατεῖ ἀλογία καὶ ἀπαιδευσία, καὶ ἡ τῶν φαύλων ἐπιτήδευσις ἔργων· ἐν οἷς δὲ πάλιν οὐ πάρεστι τὸ τῆς ἀρετῆς καλόν, ἐξ ἀνάγκη; ἀνερυθριάστως καὶ ἀναιδῶς τὰ τῆς κακίας αίσχιστα έργα πράττεται και σπουδάζεται. Τί οὖν ἄλλο τὸν βασ λέα μέγιστον καὶ περιφανῆ καὶ περίδοξον καὶ διὰ πάσης γλώττης εὐφημούμενων, καὶ περιᾳδόμενον καὶ ἀγαπώμενον ἀπεργάζεται ἢ τὸ διὰ τιμῆς καὶ εὐμε νίας ἄγειν καὶ περὶ πολλοῦ ποιεῖσθαι τοὺς λογιότητε καὶ ἀρετῇ καὶ συνέσει κεκοσμημένους Τί δ' ἄλλο ἐκ τοῦ ἐναντίον τὴν ἄδοξον φήμην αὐτῷ προξενεί ἢ τὸ οἰκειοῦσθαι καὶ ἀναδέχεσθαι καὶ τιμᾶν τους ἀτάκτους καὶ ἀλόγους καὶ ἀσελγεῖ;; τὸ γὰρ περι φρονεῖν μὲν καὶ ἀτιμάζειν τους λόγῳ καὶ συνέσει πεπαιδευμένους, ἀναδέχεσθαι δὲ καὶ τιμᾶν τους κατεγνωσμένους καὶ μακρὰν δντας τοῦ καλοῦ καὶ τῆς εὐτάκτου διαγωγής, δείγμα σαφές ἐστιν, ὅτι κακίαν μὲν ἐξαίρει καὶ ἀνυψοί, ἀρετὴν δὲ ἀποτρέπεται καὶ μισεῖ· καὶ θαυμάζει μὲν ἀλογίαν, τοὺς ἐὰ λόγους βδελύττεται. Τὸ δ' οὕτω κρινόμενον ὁμολογουμένως μετά τοῦ πλήθους ἐστὶ καὶ τῆς αὐτοῦ συμφωνίας καὶ γνώμης. Διὰ ταῦτα πρέπον ἐστὶ καὶ ἀναγκαιότατον, ἐνδόξους καὶ ἐντίμους ποιεῖν τους καλοὺς καὶ ἀγαθοὺς ἄνδρας· ἵνα ὁ τοῦτο ποιῶν βασιλεὺς παρασκευάζῃ μὲν αὐξάνεσθαι τους καλούς, οἰκονομῇ δὲ εἰς ἑαυτὸν παρὰ πάντων άπαυστον δόξαν καὶ κλέος. ΧΧΙΙ, ΙΒ'. Κεφαλὴ δὲ πάντων τῶν ἀγαθῶν πρέπει τον βασιλέα βλέπειν διὰ παντὸς πρὸς Θεὸν, καὶ κατὰ πᾶσαν ἰσχύν τε καὶ δύναμιν συντηρεῖν καὶ φυλάσσειν τὰ τῶν θεοφόρων Πατέρων περὶ εὐσεβείας ὅρια καὶ θεσπίσματα παντελῶς ἀπαράβατα καὶ ἀμετακίνητα, καὶ μὴ κατά τινα τρόπον τούτων καταμελεῖν καὶ οὕτως ἐνδέχεσθαι παρὰ τοῦ ἐλεοῦντος Θεοῦ τὴν τούτων συντήρησιν καὶ κατόρθωσιν· καὶ διὰ τῆς πρὸς αὐτὸν τὸν Θεὸν ἀπαρασαλεύτου καὶ καθαρᾶς ἐλπίδος μετὰ τὸ ἀποπληροῦν σπουδαίως πάντα τὰ εἰρημένα, μέλλουσι κατευθύνεσθαι τὰ ἔργα καὶ σὲ κόποι αὐτοῦ· καὶ οἱ ἀντίμαχοι αὐτοῦ καὶ πολέμιοι καταπίπτειν καὶ καταβάλλεσθαι. Οὕτω καὶ ὁ βασι λεὺς Εζεκίας ἐποίησεν, ὁπότε ὁ Σενα χαρε μ στρατιά, κατὰ τῆς Ἱερουσαλήμ ήγειρεν ἀπὸ μὲν γὰρ τῶν ἐκτὸς τῆς πόλεως χωρίων, ἀφηρεῖτο μὲν τὰς τροφές, ἔφραττε δὲ τὰς πηγὰς, ἐξώρυττε δὲ τάφρους εἰς βάθος, κατησφαλίζετο δὲ τὴν πόλιν οἰκοδομήμασι προτειχισμάτων· ἐντὸς δὲ τῆς τοιαύτης πόλεως ἀπέταττε φύλακας, τοξότας καθώπλιζεν· ἔτι τε πελταστὰς καὶ δορυφόρους καὶ σφενδονήτας, καὶ τοὺς ἐκ χειρῶν καὶ μηχανημάτων πετροπομπούς. Σὺν τούτοις ἐξελέγετο τοὺς ἀρίστους τῶν φρουρού,
prout boni vel m.ali deliguntur, funtque pontifices, μῶνται οἱ φαῦλοι ἔν τε τοῖς ἐκκλησιαστικοῖς ἀξιώ·
præfecti urbium, prætores, duces, vel alii hujusmodi ματι, καὶ ἐν αὐτοῖς τοῖς πολιτικοῖ;; καὶ οὐδὲ κρίνο
magistratus. Neque item disquiritur, quanta utili- ται, πόσον εἰς εὐδοξίαν καὶ ἔπαινον, ἢ ἀδοξίαν καὶ
tas, vel secus quantum damnum, non solum ad ψόγον, συμβάλλεται εἰς τὴν πρώτην και μεγίστην
populum, sed etiam ad reges ipsos, a quibus electio ἀρχὴν, τὸ ἢ τοὺς καλούς, ἢ τοὺς κακοὺς ἐκλέγεσθαι,
fit, redundet. Nam quibus hominibus hand inest καὶ καθιστᾷν ἱεράρχας καὶ πολιτάρχας, πραίτωράς
animæ rectrix ratio, in his dementia, inscitia et τε καὶ στρατηγοὺς καὶ ἑτέρους προβιβασμούς· καὶ
pravorum operu u stadium dominatur. Rursus πόσον τὸ ὠφέλιμον ἢ τὸ ἐπιβλαβές περιγίνεται ἀπὸ
ubi honesta virtutis forma non est, ibi impudenter τούτων, οὐ μόνον εἰς τὸ τοῦ λαοῦ πλῆθος, ἀλλὰ καὶ
vers ri et debacchari vitia necesse est. Quid ergo εἰς αὐτοὺς τοὺς ἐν ἀξιώμασιν ὄντας· ἐν οἷς γὰρ ἀν
alui regem maximum, inlustrem, gloriosum, al θρώποις οὐκ ἔστιν ὁ κοσμήτωρ τῆς ψυχῆς λόγος,
omnium lingnis collaudatum celebratumque reddit, ἐν τούτοις ἐπικρατεῖ ἀλογία καὶ ἀπαιδευσία, καὶ ἡ
nii quod is honore, benevolentia omnique reveren- τῶν φαύλων ἐπιτήδευσις ἔργων· ἐν οἷς δὲ πάλιν οὐ
tiæ oflicio pro-equitur homines eruditione, virtute, πάρεστι τὸ τῆς ἀρετῆς καλόν, ἐξ ἀνάγκη; ἀνερυ
prudentia, ornatos? Quid e contrario aliud malam
θριάστως καὶ ἀναιδῶς τὰ τῆς κακίας αίσχιστα έργα
regi famam conciliat, nisi quod familiares habet, πράττεται και σπουδάζεται. Τί οὖν ἄλλο τὸν βασ
complectitur atque honorat incompositis moribus λέα μέγιστον καὶ περιφανῆ καὶ περίδοξον καὶ διὰ
homines, insipientes atque lascivos? Quippe cum πάσης γλώττης εὐφημούμενων, καὶ περιᾳδόμενον καὶ
1ex aspernatur despicitque homines litteris et conἀγαπώμενον ἀπεργάζεται ἢ τὸ διὰ τιμῆς καὶ εὐμε
silio instructos; habet autem in aere perditum νίας ἄγειν καὶ περὶ πολλοῦ ποιεῖσθαι τοὺς λογιότητε
queinvis et ab honestate modestiaque alienum; id καὶ ἀρετῇ καὶ συνέσει κεκοσμημένους; Τί δ' ἄλλο
hercle documento est, magnificari ab eo vitium, ἐκ τοῦ ἐναντίον τὴν ἄδοξον φήμην αὐτῷ προξενεί
olio haberi spernique virtutem; in pretio esse ἢ τὸ οἰκειοῦσθαι καὶ ἀναδέχεσθαι καὶ τιμᾶν τους
apud eum inscitiam, litteras conspui. Jam qui hac ἀτάκτους καὶ ἀλόγους καὶ ἀσελγεῖ;; τὸ γὰρ περιmente est, is sine dubio cum imperiti vulgi sen- φρονεῖν μὲν καὶ ἀτιμάζειν τους λόγῳ καὶ συνέσει
tentia animisque conspirat. Ergo decet atque ap- πεπαιδευμένους, ἀναδέχεσθαι δὲ καὶ τιμᾶν τους
prime necessarium est, honos honestosque viros κατεγνωσμένους καὶ μακρὰν δντας τοῦ καλοῦ καὶ
honoribus et gloria ornare. Sic enim rex efficiet, τῆς εὐτάκτου διαγωγής, δείγμα σαφές ἐστιν, ὅτι
ut et bonorum numerus augeatur, et sibi immor- κακίαν μὲν ἐξαίρει καὶ ἀνυψοί, ἀρετὴν δὲ ἀποτρέπε
tale nomen atque ab omnibus laus contingat.
ται καὶ μισεῖ· καὶ θαυμάζει μὲν ἀλογίαν, τοὺς ἐὰ
λόγους βδελύττεται. Τὸ δ' οὕτω κρινόμενον ὁμολογουμένως μετά τοῦ πλήθους ἐστὶ καὶ τῆς αὐτοῦ
συμφωνίας καὶ γνώμης. Διὰ ταῦτα πρέπον ἐστὶ καὶ ἀναγκαιότατον, ἐνδόξους καὶ ἐντίμους ποιεῖν τους
καλοὺς καὶ ἀγαθοὺς ἄνδρας· ἵνα ὁ τοῦτο ποιῶν βασιλεὺς παρασκευάζῃ μὲν αὐξάνεσθαι τους καλούς,
οἰκονομῇ δὲ εἰς ἑαυτὸν παρὰ πάντων άπαυστον δόξαν καὶ κλέος.
XII. Rex apprime sit religiosus. Sed enim ommis rei bonæ caput est, et in primis decet regem,
in quovis opere Deum spectare, atque omni nisu
viribusque curare, ut a sanctis Patribus definitos
in re religiosa terminos conservet atque retineat,
ab eorumque tirmis decretis nunquam discedat;
neque ea ullo modo negligat; atque ita a Deo miserante impetret incolumitatem eorumdem perpetuam et custodiam. llis a rege diligenter peractis,
non sine constanti puraque erga Deum spe, res
curæque ejus lætum exitum nanciscentur, adver-
`sarii hostesque profligabuntur et corruent. Ita se
ge-sit Ezecias res, quo tempore Senacherimus adversus Hierosolyma copias adduxit. Etenim agrum
suburbanum longe lateque cibariis spoliavit, puteos
excacavit, fossas ingentes perduxit, urbem exter
nis operibus circumvallavit; intra ipsam vero vigiles
constituit, sagittarios, sculalos, bastaios, funditores, armavit, necnon alios qui manibus aut machinis lapides jacularentur. Cum his collocavit deJectos optimates qui vigilibus præessent ac moderarentur, alios denique qui circum operas discurrerent nihilque prætermisit, quod tutelæ munitioni11 Paralip. ΧΧΙΙ,
ΙΒ'. Κεφαλὴ δὲ πάντων τῶν ἀγαθῶν πρέπει τον
βασιλέα βλέπειν διὰ παντὸς πρὸς Θεὸν, καὶ κατὰ
πᾶσαν ἰσχύν τε καὶ δύναμιν συντηρεῖν καὶ φυλάσσειν τὰ τῶν θεοφόρων Πατέρων περὶ εὐσεβείας ὅρια
καὶ θεσπίσματα παντελῶς ἀπαράβατα καὶ ἀμετακί
νητα, καὶ μὴ κατά τινα τρόπον τούτων καταμελεῖν·
καὶ οὕτως ἐνδέχεσθαι παρὰ τοῦ ἐλεοῦντος Θεοῦ τὴν
τούτων συντήρησιν καὶ κατόρθωσιν· καὶ διὰ τῆς
πρὸς αὐτὸν τὸν Θεὸν ἀπαρασαλεύτου καὶ καθαρᾶς
ἐλπίδος μετὰ τὸ ἀποπληροῦν σπουδαίως πάντα τὰ
εἰρημένα, μέλλουσι κατευθύνεσθαι τὰ ἔργα καὶ σὲ
κόποι αὐτοῦ· καὶ οἱ ἀντίμαχοι αὐτοῦ καὶ πολέμιοι
καταπίπτειν καὶ καταβάλλεσθαι. Οὕτω καὶ ὁ βασι
λεὺς Εζεκίας ἐποίησεν, ὁπότε ὁ Σενα χαρε μ στρατιά,
κατὰ τῆς Ἱερουσαλήμ ήγειρεν ἀπὸ μὲν γὰρ
τῶν ἐκτὸς τῆς πόλεως χωρίων, ἀφηρεῖτο μὲν τὰς
τροφές, ἔφραττε δὲ τὰς πηγὰς, ἐξώρυττε δὲ τάφρους
εἰς βάθος, κατησφαλίζετο δὲ τὴν πόλιν οἰκοδομήμασι
προτειχισμάτων· ἐντὸς δὲ τῆς τοιαύτης πόλεως
ἀπέταττε φύλακας, τοξότας καθώπλιζεν· ἔτι τε
πελταστὰς καὶ δορυφόρους καὶ σφενδονήτας, καὶ
τοὺς ἐκ χειρῶν καὶ μηχανημάτων πετροπομπούς.
Σὺν τούτοις ἐξελέγετο τοὺς ἀρίστους τῶν φρουρού,
col. 649–650page 62 of 548
PG 142:649των επιστάτας καὶ ἄρχοντας, καὶ τοὺς εἰς διατροφὴν τεταγμένους, καὶ πᾶσαν ἀσφάλειαν ἐμηχανᾶτο καὶ κατοχύρωσιν. "Ομως καὶ ταῦτα πάντα ποιῶν, ἀπὸ μένου τοῦ ὑψίστου Θεοῦ ἤλπιζε καὶ προσεδόκα τὴν ἀπολύτρωσιν· καὶ νύκτα καὶ ἡμέραν ἐν συντριβή καρδίας ἐζήτει καὶ παρεκάλει τὴν ἀπαλλαγὴν τῶν δεινῶν· διὰ τοῦτο οὐδὲ τῶν ἐλπίδων ἀπέτυχεν• ὁ γὰρ Σεναχερεὶμ ὁ θρασὺς καὶ ὑπέρογκος ἅμα τῷ προσβαλεῖν τῇ χώρᾳ τῶν Ἰουδαίων, ὑπὸ δειλίας μετάμελος γεγονώς, ήρξατο φεύγειν· τοὺς δὲ στρατης τοὺς αὐτοῦ μετὰ πολλοῦ στρατεύματος ἐκεῖσε κατέ λιπε, τὸν πόλεμον αὐτοῖς ἀναθέμενος. Απέστειλε δε δὲ τῷ βασιλεῖ Εζεκίᾳ γράμματα βλασφημίας καὶ ὀνει δισμοὺς ἔχοντα, ἅπερ ὁ σοφὸς βασιλεὺς ἀναγνούς καὶ τὴν καρδίαν πληγείς, μετὰ πλείστης λύπης και στεναγμοῦ καταλαμβάνει πρὸς τὸν ναόν· καὶ ἀνα γνοὺς ἐν τῷ ἱερῷ τὴν ἐπιστολὴν, τὸν Θεὸν προκαλεί γενέσθαι τῶν βλασφημουμένων ἐκδικητὴν, ἱκετεύων τοιαῦτα "Ιδε, Κύριε Σαβαώθ, ὅσα Σεναχερεὶμ ἐξ ἀπονοίας καὶ ἐπάρσεως ὠνείδισεν εἰς τὸ ἅγιον. Σῶσον ἡμᾶς ἐκ χειρὸς αὐτοῦ, Δέσποτα· γνώτω ὅτι σὺ εἴ μόνος Θεό;·, τί οὖν; ὁ τοῖς στεναγμοῖς τῶν εἰς αὐτὸν ἠλπικότων έτοιμος, ὁ συντρίβων πολέμους, ὁ καταβάλλων ὑπερηφάνους, ὁ θανατῶν ἀσεβεῖς, εἰς ᾅδου κατάγων ἁμαρτωλούς, δεκαοκτώ μυριάδας τῶν πολεμίων, ἀλλὰ καὶ χιλιάδα; αὐτῶν πέντε, ἐν μια νυκτὶ ἀναιρεῖ· καὶ οἱ τὴν τοῦ Θεοῦ πόλιν ἐν συντόμῳ ἐγκαυχώμενοι καταβαλεῖν ἀθλίως καὶ παρ' ἐλπίδα ἀποβάλλουσι τὴν ζωὴν, καὶ ἐν μιᾷ βοπῇ αἰχμαλωτίζονται τὰς ψυχάς· μόλις δὲ ὁ ᾿Ασσύριος της νικαῦτα τὸν ὅλεθρον ἐκφυγών, ὅπως ἂν αἴσθησιν λάδος τῆς τοῦ βλασφημουμένου δυνάμεως, ὅπως ἂν αἰσχύνην περιβάλοιτο ὡς ἔνδυμα, καὶ ἀτιμίας πλη ρωθείη τὸ πρόσωπον, καὶ κατεγνωσμένος τὴν τῶν Νινευΐτῶν καταλάβοι· ὕστερον παρὰ τῶν αὐτοῦ παί δων κατασφάττεται· ἀξίαν τιμωρίαν δούς, ὡς μετά βλασφημίας ἐκμανεὶς κατὰ τοῦ πεποιηκότος Θεού. Βασιλεὺς Ἰουδαίας ἦν ὁ Ἰωσαφάτ πολλῶν καὶ διαφόρων ἐθνῶν συμφωνησάντων κατ' αὐτοῦ, ἐξ ἀνάγκης καὶ αὐτὸς μετὰ σπουδῆς ἡτοιμάσθη πρός. ἀντιμάχησιν, συναθροίσας καὶ καθοπλίσας ὡς ἔπρεπε τὸν οἰκεῖον λαόν, καὶ τὰ τῆς πολεμικῆς καθόσον ἦν δυνατόν προδιαθέμενος ἄριστα. Πλὴν οὔτε τῷ πλήθει τῶν πολεμούντων ἐθάρρησεν, οὔτε τοῖς ὅπλοις, οὔτε τῇ κατὰ τὸν πόλεμον ἐμπειρίᾳ· ἀλλὰ εἰς μόνον τὸν κραταιὸν καὶ βοηθὸν καὶ παντοδύναμον Θεὸν καταφυγών· καὶ διὰ νηστείας καὶ δακρύων ὅ τε βασιλεὺς καὶ ὁ ὑπ' αὐτὸν ἅπας λαὸς ποιήσαντες εὐμενῆ, οὕτως ἦλθεν εἰς πόλεμον καὶ ἀντιπαράταξιν τῆς πολλαχόθεν συναχθείσης ἐκείνης στρατιάς. Τί τὸ ἐντεῦθεν; Ὁ μὲν βασιλεὺς ᾿Ιωσαφάτ ἐπί τινος υψηλοῦ καὶ μετεώρου τόπου συνάγεται· καὶ τὰ τῶν ὑπεναντίων στρατεύματα κατ' ἀλλήλων μεθ' ὁρμῆς φέρονται· καὶ Ἰδουμαῖοι μὲν ὑπὸ Μωιδι τῶν καὶ ᾿Αμμανιτῶν φονευονται πρότερον· πάλιν δὲ μικρὸν ὕστερον ἄμφω ταῦτα τὰ γένη κατακτείνονται ὑπ' ἀλλήλων· καὶ ὁ βασιλεὺς μετὰ τοῦ ὑπ' αὐτὸν ΤΙΣ; Η. πολεμίων.
DE REGIS OFFICIIS.
altissimo salutem exspectabat, et diu noctuque cum
córdis sui contritione propulsationem malorum
implorabat. Quare neque spes ejus lusa fuit. Elenim audax ille et superbus Senacherimus simul ac
Judæorum regionem attigit, timore resipnit fugamque capessivit; duces tamen suos ibidem reliquit,
quibus belli summam mandavit. Tum ad regem
Ezeciam litteras blasphemiis conviciisque plenas
misit, quibus rex catus lectis, corde ingemiscens,
multo cum mærore atque ejulatu ad templum contendit; ibique iterum lecta epistola, Deum, ut blusphemiarum ultor fieret, his verbis rogavit: Respice, Domine exercituum, quæ convicia Senacherimus dementia fastuque elatus adversus tuum
sanctuarium confecerit. Serva nos de manu ejus,
Domine. Sentiat ille Deum te esse. Quid ergo egit
ille qui sperantium gemitus sine mora exaudit, qui
bella confringit, superbos deprimit, impios interimit, peccatores ad inferos detrahit? Hostiuin ocles
ginta quinque millia una nocte occidit. Atque ita
qui Dei civitatem brevi se capturos jactabant, mi.
sere atque insperato vitam amiserunt; horæque
momento cum animabus suis in captivitatem deciderunt. Rex vero Assyrius vix tunc exitium vitavit; videlicet ut ejus Numinis, quod blasphemiis
leserat, viin agnosceret; ut ignominia tanquam
veste oblimaretur, et facies ejus pudore rubesceret,
atque ita ab omnibus exsibilatus Niniven revertereτων επιστάτας καὶ ἄρχοντας, καὶ τοὺς εἰς διατροφὴν que conferret. Εt tamen his actis, ab uno Deo
τεταγμένους, καὶ πᾶσαν ἀσφάλειαν ἐμηχανᾶτο καὶ
κατοχύρωσιν. "Ομως καὶ ταῦτα πάντα ποιῶν, ἀπὸ
μένου τοῦ ὑψίστου Θεοῦ ἤλπιζε καὶ προσεδόκα τὴν
ἀπολύτρωσιν· καὶ νύκτα καὶ ἡμέραν ἐν συντριβή
καρδίας ἐζήτει καὶ παρεκάλει τὴν ἀπαλλαγὴν τῶν
δεινῶν· διὰ τοῦτο οὐδὲ τῶν ἐλπίδων ἀπέτυχεν• ὁ
γὰρ Σεναχερεὶμ ὁ θρασὺς καὶ ὑπέρογκος ἅμα τῷ
προσβαλεῖν τῇ χώρᾳ τῶν Ἰουδαίων, ὑπὸ δειλίας με
τάμελος γεγονώς, ήρξατο φεύγειν· τοὺς δὲ στρατης
τοὺς αὐτοῦ μετὰ πολλοῦ στρατεύματος ἐκεῖσε κατέλιπε, τὸν πόλεμον αὐτοῖς ἀναθέμενος. Απέστειλε δε
δὲ
τῷ βασιλεῖ Εζεκίᾳ γράμματα βλασφημίας καὶ ὀνει
δισμοὺς ἔχοντα, ἅπερ ὁ σοφὸς βασιλεὺς ἀναγνούς
καὶ τὴν καρδίαν πληγείς, μετὰ πλείστης λύπης και
στεναγμοῦ καταλαμβάνει πρὸς τὸν ναόν· καὶ ἀναγνοὺς ἐν τῷ ἱερῷ τὴν ἐπιστολὴν, τὸν Θεὸν προκαλεί
γενέσθαι τῶν βλασφημουμένων ἐκδικητὴν, ἱκετεύων
τοιαῦτα "Ιδε, Κύριε Σαβαώθ, ὅσα Σεναχερεὶμ
ἐξ ἀπονοίας καὶ ἐπάρσεως ὠνείδισεν εἰς τὸ ἅγιον.
Σῶσον ἡμᾶς ἐκ χειρὸς αὐτοῦ, Δέσποτα· γνώτω ὅτι
σὺ εἴ μόνος Θεό;·, τί οὖν; ὁ τοῖς στεναγμοῖς τῶν
εἰς αὐτὸν ἠλπικότων έτοιμος, ὁ συντρίβων πολέμους,
ὁ καταβάλλων ὑπερηφάνους, ὁ θανατῶν ἀσεβεῖς,
εἰς ᾅδου κατάγων ἁμαρτωλούς, δεκαοκτώ μυριάδας
τῶν πολεμίων, ἀλλὰ καὶ χιλιάδα; αὐτῶν πέντε, ἐν
μια νυκτὶ ἀναιρεῖ· καὶ οἱ τὴν τοῦ Θεοῦ πόλιν ἐν
συντόμῳ ἐγκαυχώμενοι καταβαλεῖν ἀθλίως καὶ παρ'
ἐλπίδα ἀποβάλλουσι τὴν ζωὴν, καὶ ἐν μιᾷ βοπῇ αιχ
μαλωτίζονται τὰς ψυχάς· μόλις δὲ ὁ ᾿Ασσύριος της
νικαῦτα τὸν ὅλεθρον ἐκφυγών, ὅπως ἂν αἴσθησιν
λάδος τῆς τοῦ βλασφημουμένου δυνάμεως, ὅπως ἂν
αἰσχύνην περιβάλοιτο ὡς ἔνδυμα, καὶ ἀτιμίας πλη
ρωθείη τὸ πρόσωπον, καὶ κατεγνωσμένος τὴν τῶν
Νινευΐτῶν καταλάβοι· ὕστερον παρὰ τῶν αὐτοῦ παίδων κατασφάττεται· ἀξίαν τιμωρίαν δούς, ὡς μετά
βλασφημίας ἐκμανεὶς κατὰ τοῦ πεποιηκότος Θεού.
Βασιλεὺς Ἰουδαίας ἦν ὁ Ἰωσαφάτ πολλῶν καὶ
διαφόρων ἐθνῶν συμφωνησάντων κατ' αὐτοῦ, ἐξ
ἀνάγκης καὶ αὐτὸς μετὰ σπουδῆς ἡτοιμάσθη πρός.
ἀντιμάχησιν, συναθροίσας καὶ καθοπλίσας ὡς ἔπρε
πὲ τὸν οἰκεῖον λαόν, καὶ τὰ τῆς πολεμικῆς καθόσον
ἦν δυνατόν προδιαθέμενος ἄριστα. Πλὴν οὔτε τῷ
πλήθει τῶν πολεμούντων ἐθάρρησεν, οὔτε τοῖς
ὅπλοις, οὔτε τῇ κατὰ τὸν πόλεμον ἐμπειρίᾳ· ἀλλὰ currerunt. Quid inde? Josaplatis rex excelso quo
εἰς μόνον τὸν κραταιὸν καὶ βοηθὸν καὶ παντοδύνα
μον Θεὸν καταφυγών· καὶ διὰ νηστείας καὶ δακρύων
ὅ τε βασιλεὺς καὶ ὁ ὑπ' αὐτὸν ἅπας λαὸς ποιήσαντες
εὐμενῆ, οὕτως ἦλθεν εἰς πόλεμον καὶ ἀντιπαράταξιν
τῆς πολλαχόθεν συναχθείσης ἐκείνης στρατιάς. Τί
τὸ ἐντεῦθεν; Ὁ μὲν βασιλεὺς ᾿Ιωσαφάτ ἐπί τινος
υψηλοῦ καὶ μετεώρου τόπου συνάγεται· καὶ τὰ
τῶν ὑπεναντίων στρατεύματα κατ' ἀλλήλων μεθ'
ὁρμῆς φέρονται· καὶ Ἰδουμαῖοι μὲν ὑπὸ Μωιδι
τῶν καὶ ᾿Αμμανιτῶν φονευονται πρότερον· πάλιν δὲ
μικρὸν ὕστερον ἄμφω ταῦτα τὰ γένη κατακτείνονται ὑπ' ἀλλήλων· καὶ ὁ βασιλεὺς μετὰ τοῦ ὑπ' αὐτὸν
TV Reg. ΤΙΣ; Isa. xxΙ Η.
II Paralip. xx.
PATROL. Gn. CXLII.
tur. Pustremo tamen a suis liberis interfcitur, dignas crimine pœnas luens, propterea quod blaspħemias adversus Deuin creatorem furiose eructaverat. Judææ rex Josaphatus, multis diversisque
populis adversus eum conspirantibus, ipse quoque
necessitate coactus fuit ad parandam sedulo defensionem, populum suum conscribendo armisque
instruendo, remqne bellicam pro copia et viribus
disponendo. Is tamen neque bellatorum nuinero
confidebat, neque armis, neque peritia bellica;
verum unice ad fortem et auxiliatorem et omnipotentein Deum confugiebat; ideoque jejunans et lacrymans tum rex tum cunctus populus ei subjectus,
postquam Deum sibi conciliarunt, ad bellum progressi sunt, et collectitiæ hostium multitudini ocdam in loco cum suis copiis constitit; Idumæi
autem a Moabitis atquè Ammanitis cædi cœperunt.
Deinde similiter hi duo postremi populi inter se
digladiati sunt atque occiderunt. Rex autem cum
proprio exercitu in sublimi specula se continens,
cædis hostilis otiosus spectator erat, dum universa
alienigenarum multitudo partim captivata fuit, para
tim occisa. Tum auctori prodigiorum Deo, qui
unica voluntatis vi omnia peragit, quique tantam
victoriam triumphumque referendum curaverat,
concordi regis universique exercitus voce gratiæ
persolutæ sunt hymnusque dictus: nam sine ullo
Codd. πολεμίων.
col. 651–652page 63 of 548
PG 142:651στρατεύματος ἀπὸ περιωπῆς καὶ ὕψους τὴν παρά ταξιν ἔχων, ἔβλεπε μόνον τὰς τῶν πολεμίων σφα γάς, παντὸς τοῦ πλήθους τῶν ἀλλοφύλων ἐν ἡμέ ραις τρισὶν αἰχμαλωτισθέντος καὶ φονευθέντος. Ο δὲ τῶν θαυμάτων Θεός, ὁ πάντα μόνῳ τῷ βούλεσθαι οἰκονομῶν, καὶ τὴν τοσαύτην τροπαιουχίαν καὶ νί κὴν ἐπευδοκήσας, μια γλώττῃ τοῦ βασιλέως καὶ τῆς στρατιᾶς ἁπάσης τὴν εὐχαριστίαν έλαβε καὶ τὸν ὕμνον· ἄνευ γάρ πολεμικής συμμίξεως τὸ μέγα τοῦτο τρόπαιον ὁ βασιλεὺς ἔστησεν· ὥστε καὶ ὁ τρό ποῦ ἔνθα τὸ θαυμασιώτατον έργον πεπλήρωται, ἐκληρώσατο τὴν τῆς εὐλογίας ἐπωνυμίαν Τοι αύτας ἀριστείας καὶ νίκας ἄνευ πολεμικῆς ποιούσιν οἱ βεβαίαν ἐλπίδα καὶ ἀκλινῆ πρὸς τὸν Θεὸν ἔχον τες· ταύτας δὲ προξενεῖ βίος σεμνὸς καὶ θεάρεστος ἀγωγή· ὃν γὰρ εὐφραίνει τις, καὶ ὑπ' αὐτοῦ πάν τως φιλεῖται· ἔχει δὲ καὶ θάῤῥος πρὸς τὸν φιλοῦντα ὁ δὲ οὐκ ἀποστρέφεται, οὐδὲ λυπῶν ἀποπέμπει εἴωθε δὲ τὰ ἐναντία τοῖς ἐναντίοις συμβαίνειν. Διὰ τοῦτο καὶ τῷ Ἰσραὴλ κατορθοῦντι μὲν τοὺς θείους νόμους ὑπῆρχε το κατορθώματα καὶ νίκης ποιεῖν ἀθετοῦντι δὲ καὶ παραβαίνοντι τούτους, τὸ καταβάλλεσθαι· ὅτε μὲν γὰρ τὸν Θεὸν ἐξεζήτει, τὰ τούτου σχοινίσματα καὶ τὰ ὅρια επλατύνετο, κατάσχεσις τῶν ἀλλοτρίων ἐδίδοτο, τείχη κατεβάλλοντο ἐξαίφο νης, πόλεις ἑτοίμως ἡλίσκοντο, συντάξεις τῶν ἐθε νῶν συνεκόπτοντο, χάλαζα τινασσομένη μετά βιαίας ζύμης τε καὶ ὁρμῆς τοὺς πολεμίους ἐξεφόβει και συνετάρασσεν· ἥλιος ἵστατο τοῦ δρόμου καὶ τὴν ἡμέραν παρακατείχεν, εἰς παντελῆ ἐξολόθρευσιν καὶ ἀφανισμὸν τῶν ἐχθρῶν, Ἰησοῦ τοῦ Ναυῆ στρατηγοῦντος· τριακοσίοις ἀνδράσι τοῖς κυνηδὸν ἀπὸ τοῦ ποταμοῦ λείψασι καὶ οἷον μεθ᾽ ἁρπαγῆς ἐκπιοῦσι τὸ ὕδωρ καὶ μετὰ τοῦ Γεδεών εὑρισκομένοις, καὶ τοσ αύταις ὑδρίαις ὡς ἀγγείοις βατραχίνοις καὶ λαμ πάσι καὶ σάλπιγξι, μυριάδες πολεμίων διεφθείροντο δυνάμει τε μιᾶς χειρὸς ἐν ποδὶ ἀρότρου εξακόσιο ἔπιπτον. Πάλιν δὲ τῇ τοῦ Σαμψών χειρὶ διὰ σιαγόνος καὶ παρειᾶς διου κατεκτείνοντο χίλιοι. ᾿Αλλὰ εἰς ἂν εἰπεῖν δυνηθείη τὰς εὐκολίας τῶν χρόνων έχει νων; τὰς εὐδοξίας, τὰς τῶν νοσημάτων καὶ θανά των ἀποφυγάς, τις ἐπαυξήσεις καὶ προσθήκες των ἐνιαυτῶν εἰς παρέκτασιν τῆς ζωῆς; προδηλουμένη Ιλίου ἀναστροφῇ, καὶ πλείονι παρουσία φωτός μα χροτέρων γινομένων τῶν ἡμερῶν· ἀνακοπὴν πατα μοῦ, πέτραν ὕἱωρ ἐκβλύζουσαν ὡς καὶ λίμναν ποιεῖν· ἐρτυγομήτραν οὐρανόθεν καταπεμπομένην ὡς ὑετὸν, καὶ τὸν Ισραηλιτικὸν λαὸν τρέφουσαν Ερυθράς θαλάσσης διαίρεσιν, καὶ τὴν τῶν Ἰουδαίων. ἄνευ κινδύνου διαπεραίωσιν, καὶ τὴν τῶν Αἰγυπτίων διωκόντων καταπόντωσιν· ατύλου. πυρὸς καὶ νεφέλης προκαθοδήγησιν Αἰγύπτου πληγὰς καὶ μάστιγας· τὴν ἐξ ἀνθρώπων πέντε καὶ ἑβδομήκοντα ἐπίδοσιν καὶ διαδοχὴν μετὰ πλήθους τοῦ γένους, ὡς εἰς ἑξακοσίας χιλιάδας καὶ ἐπέκεινα προχωρῆσαι αὐτὴν ἐκ τῆς ῥίζης τοῦ Ἰακώβ· καὶ ταῦτα μυρίαις περικυκλουμένου ἐπιβουλαῖς, ὡς κατὰ μέρος ἡ περ..
cumflictu bellico tam insigne trophæum rex consti- στρατεύματος ἀπὸ περιωπῆς καὶ ὕψους τὴν παρά
ταξιν ἔχων, ἔβλεπε μόνον τὰς τῶν πολεμίων σφαγάς, παντὸς τοῦ πλήθους τῶν ἀλλοφύλων ἐν ἡμέ
ραις τρισὶν αἰχμαλωτισθέντος καὶ φονευθέντος. Ο
δὲ τῶν θαυμάτων Θεός, ὁ πάντα μόνῳ τῷ βούλεσθαι
οἰκονομῶν, καὶ τὴν τοσαύτην τροπαιουχίαν καὶ νίκὴν ἐπευδοκήσας, μια γλώττῃ τοῦ βασιλέως καὶ τῆς
στρατιᾶς ἁπάσης τὴν εὐχαριστίαν έλαβε καὶ τὸν
ὕμνον· ἄνευ γάρ πολεμικής συμμίξεως τὸ μέγα
τοῦτο τρόπαιον ὁ βασιλεὺς ἔστησεν· ὥστε καὶ ὁ τρό
ποῦ ἔνθα τὸ θαυμασιώτατον έργον πεπλήρωται,
ἐκληρώσατο τὴν τῆς εὐλογίας ἐπωνυμίαν Τοιαύτας ἀριστείας καὶ νίκας ἄνευ πολεμικῆς ποιούσιν
οἱ βεβαίαν ἐλπίδα καὶ ἀκλινῆ πρὸς τὸν Θεὸν ἔχοντες· ταύτας δὲ προξενεῖ βίος σεμνὸς καὶ θεάρεστος
ἀγωγή· ὃν γὰρ εὐφραίνει τις, καὶ ὑπ' αὐτοῦ πάν
τως φιλεῖται· ἔχει δὲ καὶ θάῤῥος πρὸς τὸν φιλοῦντα·
ὁ δὲ οὐκ ἀποστρέφεται, οὐδὲ λυπῶν ἀποπέμπει·
εἴωθε δὲ τὰ ἐναντία τοῖς ἐναντίοις συμβαίνειν. Διὰ
τοῦτο καὶ τῷ Ἰσραὴλ κατορθοῦντι μὲν τοὺς θείους
νόμους ὑπῆρχε το κατορθώματα καὶ νίκης ποιεῖν·
ἀθετοῦντι δὲ καὶ παραβαίνοντι τούτους, τὸ καταβάλ
λεσθαι· ὅτε μὲν γὰρ τὸν Θεὸν ἐξεζήτει, τὰ τούτου
σχοινίσματα καὶ τὰ ὅρια επλατύνετο, κατάσχεσις
τῶν ἀλλοτρίων ἐδίδοτο, τείχη κατεβάλλοντο ἐξαίφο
νης, πόλεις ἑτοίμως ἡλίσκοντο, συντάξεις τῶν ἐθε
νῶν συνεκόπτοντο, χάλαζα τινασσομένη μετά βιαίας
ζύμης τε καὶ ὁρμῆς τοὺς πολεμίους ἐξεφόβει και
συνετάρασσεν· ἥλιος ἵστατο τοῦ δρόμου καὶ τὴν
ἡμέραν παρακατείχεν, εἰς παντελῆ ἐξολόθρευσιν καὶ
ἀφανισμὸν τῶν ἐχθρῶν, Ἰησοῦ τοῦ Ναυῆ στρατηγοῦντος· τριακοσίοις ἀνδράσι τοῖς κυνηδὸν ἀπὸ τοῦ
ποταμοῦ λείψασι καὶ οἷον μεθ᾽ ἁρπαγῆς ἐκπιοῦσι τὸ
ὕδωρ καὶ μετὰ τοῦ Γεδεών εὑρισκομένοις, καὶ τοσαύταις ὑδρίαις ὡς ἀγγείοις βατραχίνοις καὶ λαμ
πάσι καὶ σάλπιγξι, μυριάδες πολεμίων διεφθείροντο
δυνάμει τε μιᾶς χειρὸς ἐν ποδὶ ἀρότρου εξακόσιο:
ἔπιπτον. Πάλιν δὲ τῇ τοῦ Σαμψών χειρὶ διὰ σιαγόνος
καὶ παρειᾶς διου κατεκτείνοντο χίλιοι. ᾿Αλλὰ εἰς
ἂν εἰπεῖν δυνηθείη τὰς εὐκολίας τῶν χρόνων έχει
νων; τὰς εὐδοξίας, τὰς τῶν νοσημάτων καὶ θανάτων ἀποφυγάς, τις ἐπαυξήσεις καὶ προσθήκες των
ἐνιαυτῶν εἰς παρέκτασιν τῆς ζωῆς; προδηλουμένη
Ιλίου ἀναστροφῇ, καὶ πλείονι παρουσία φωτός μα
tuit; ita ut locus etiam, in quo tam mirabile facinus patratum fuit eucharisticam quamdam appellationem adsciverit. Hæc egregia facta atque victoriæ,
absque etiam decertatione, contingunt illis qui
firmam indeficientemque in Deo spem fundaverunt.
Ili sunt fructus vitæ sanctæ Deoque placentis.
Quem enim quis delectat, ab eodem vicissim diligitur. Et ille quidem ab amante fidenter petit, hie
petentem non respuit neque tristem dimittit. Contrariis contraria accidunt. Igitur Israeli, quamdiu
divinæ legi parebat, prosperitates victoriæque ohveniebant; peccanti autem, calamitas in promptu
crat. Revera quotiescunque Deum pie colebat,
ditio ejus finesque protelabantur, hostes ei fiebant obnoxii, mcnia subito prosternebantur, urbes raptiin capiebantur, agmina adversaria concidebantur, grando violenter illapsa hostes exterrebat, sol restitabat diemque producebat, ut hostium
internecioni conficiend:e sufficeret, duce Jesu Navi.
filio. Praterea trecenti qui Gedeonem comitabantur viri, quique veluti prælibantes ac more
catulorum raptim de fumine lanbuerant, totidem,
Jagenis cum lampadibus et tubis instructi nulta
hostium millia consumpserunt. Item sub una manu
aratrique manubrio sexcenti ceciderunt; rursusque Sampsonis manu aṣinique maxilla mille homines icti perierunt. Sed enim quis temporum
iflorum prosperitates narrare queat? quis celebria facta, morborum et mortium depulsiones,
incrementaque annorum aul vita propagationem
concessa? manifestum solis regressum. ita ut
diuturniore lucis præsentia longiores dies fierent? flumen suspensum, rupem aquas fundentem stagnumque gignentem; coturnices cœlitus
projectas, imbrium ritu, ne israelitica plebs victu
careret; Erythraum mare divisum, Judorum absque periculo transitum; Ægyptiorum persequentium naufragium; igneæ columnæ nubisque ducatum; Ægypti plagas: quinque et septuaginta ho
minum turbæ incrementum tantum, ut in sexcenta animarum millia, atque etiam ultra, Jacobi
stirps excreverit; quanquam innumeris adpetita
insidiis, ut illorum historia singillatim dermongtrat. Profecto Dei beneficia, erga illos qui legi χροτέρων γινομένων τῶν ἡμερῶν· ἀνακοπὴν παταejus obtemperant, vim facundiae naturæque vine
cunt. contrario ii qui herilibus Dei mandatis cum
contemptu repugnant, magnis suppliciis irretiontur, rabidos scilicet venenatorum serpentium,
scorpiorum et aspidum, morsus experiuntur; terrae
hiatibus absorpti æternis vinculis in profundo retinentur; fulminibus inflammantur fœeni ritu ac
cinerescunt clades fugasque insignes ab hostibus
perpetiuntur; urbes suas eversas vident, neces-arios in servitutem abactos, bella civilia et interneciones. Insuper pluviarum penuria exarescunt, et
agrorum sterilitate ae fame conficiuntur. Malto
μοῦ, πέτραν ὕἱωρ ἐκβλύζουσαν ὡς καὶ λίμναν
ποιεῖν· ἐρτυγομήτραν οὐρανόθεν καταπεμπομένην
ὡς ὑετὸν, καὶ τὸν Ισραηλιτικὸν λαὸν τρέφουσαν·
Ερυθράς θαλάσσης διαίρεσιν, καὶ τὴν τῶν Ἰουδαίων.
ἄνευ κινδύνου διαπεραίωσιν, καὶ τὴν τῶν Αἰγυπ
τίων διωκόντων καταπόντωσιν· ατύλου. πυρὸς καὶ
νεφέλης προκαθοδήγησιν Αἰγύπτου πληγὰς καὶ
μάστιγας· τὴν ἐξ ἀνθρώπων πέντε καὶ ἑβδομήκοντα
ἐπίδοσιν καὶ διαδοχὴν μετὰ πλήθους τοῦ γένους, ὡς
εἰς ἑξακοσίας χιλιάδας καὶ ἐπέκεινα προχωρῆσαι
αὐτὴν ἐκ τῆς ῥίζης τοῦ Ἰακώβ· καὶ ταῦτα μυρίαις
περικυκλουμένου ἐπιβουλαῖς, ὡς κατὰ μέρος ἡ περ..
|| Paralip xx, 26: Vocaveruntque locum illum Vallem Benedictionis usque in præsentem diem.
col. 653–654page 64 of 548
PG 142:653αὐτῶν ἱστορία δηλοί. Οντως αἱ παρὰ τοῦ Θεοῦ εὐεργεσίαι εἰς τοὺς φυλάσσοντας τὰς αὐτοῦ ἐντολὰς νικῶσι καὶ λόγους και φύσεως δύναμιν· ὥσπερ πά λιν οἱ ἐκτρεπόμενοι ἀπὸ τῶν δεσποτικῶν θείων προστάξεων, καὶ καταφρονηταὶ τούτων γινόμενοι, μεγάλοις. δεινοῖς περιέπιπτον· χολέραις δηλονότι καὶ τρώσεσιν ἰοβόλων όφεων, σκορπίων τε καὶ ἀσπί δων· ἀλλὰ καὶ ἀπὸ σεισμῶν γῆς συγχώσεις καὶ δε σμοὺς ἀφίκτους ἐν ἀθύσσοις ὑπέμενον, καὶ ἐμπρης σμοὺς ἀπὸ κεραυνών φλογώδεις καὶ ἐκτεφρώσεις δίκην κονιορτοῦ, τροπὰς ἐξ ἐχθρῶν, καὶ πτώσεις διαδεύφημένας· ἔτι δὲ πόλεων ἐκπορθήσεις, τῶν οἱ κείων ἀνδραποδισμούς καὶ ἀπαγωγὰς καὶ καταδουλώσεις, εμφυλίους μάχας τε καὶ σφαγάς· πρὸς τούτοις ανομβρίαις καταξηραίνοντο, καὶ ἀφορίαις καρπῶν, καὶ λιμοῖς. κατετήκοντα. συνέθλιβον δὲ μᾶλλον αὐτοὺς καὶ ἀέρων φθοραί, ἐξ ὧν καὶ λοιμώδεις ἀποτίπτονται νόσοι καὶ συντριβαν σωμάτων, δαιμονίων καὶ πονηρῶν πνευμάτων διενοχλήσεις ἐπίεζαν δεινῶς ἀποπνιγόντων τε καὶ στρεβλούντων λέπραι καὶ ἀργίαι μελῶν, σπλάγχνων σήψεις καὶ διαβρώσεις, καὶ ἐδύναι μετὰ πολλῆς δριμύτητος πλήττουσαι, ὥσπερ ὁμοῦ συνδραμοῦσαι. Αλλὰ τίς? ἂν δυνηθείη ἀπαριθμεῖν τῶν καταφρονητῶν Θεοῦ τάς ποινάς τε καὶ τιμωρίας, καὶ τοὺς κατὰ καιρικὰς περιόδους ἀφανισμούς; Τὰ δὲ μετὰ τὴν τοῦ παρόντος βίου τελευτήν δικαιωτήρια ἐν τῷ μέλλοντι κατά πολὺ τῶν εἰρημένων εἰσὶ λυπηρότερα· ὅσῳ καὶ τὸ διηνεκὲς καὶ μόνιμον καὶ ἄπαυστον ἔχουσι τοῦτο γάρ ἐστι τὸ κάκιστον· ἐκείνοις γὰρ τοῖς αἰωνίας κολαστηρίοις αἱ μὴ ἐν τῇ παρούσῃ ζωῇ ἐπιστρέφον τις παραπέμπονται, ἀνυπομόνητον τὴν αἰσχύνην κληρούμενοι οἱ δέ γε πρὸς τὸν Κύριον ἀποβλέποντες, καὶ τὰς ἑαυτῶν πράξεις καὶ τὰ διανοήματα ἔμπροσθεν τιθέντες αὐτοῦ, ἐν μὲν τῷ κόσμῳ καὶ τῷ δε τῷ βίῳ ἔχουσι τὸ παρὰ πάντων ἐπαινεῖσθαί τε καὶ θαυμάζεσθαι, τὸ ἐν ταῖς εὐφημίαις μνήμην ἔχειν διὰ παντὸς, τὸ κατὰ νοῦν εὐφροσύνην ἔχειν καὶ ἡδονὴν, ἐξ αὐτῶν τῶν ἔργων ὧν πράττουσι, καὶ ἐκ τῆς ἐλπίδας τῶν ἀμοιβῶν. Αὐτὰ δὲ τὰ ὑπερκόσμια καὶ αἰώνια ἔπαθλα ποία γλῶσσα ἰσχύσει διηγήσασθαι; Ποῖος ἐφθαλμὸς ἐθεάσατο; Ποίον οὖς ἤκουσεν; ἐπὶ τίνος ἀνθρώπου καρδίαν ἀνέβη; ἀκατάληπτος ἐστὶν ἀνθρώπῳ παντὶ διὰ τὴν ὑπερβολὴν ἡ εὐτρεπισθεῖσα ἀπόλαυσις τοῖς ἐξ ὅλης ψυχῆς τὸν Θεὸν ἀγαπήσασι, καὶ ἡ λαμπρότης, καὶ ἡ ἀγαλλίασις καὶ ἡ δόξα. Ο τοίνυν τοσαύτην εὐδοξίαν καὶ εἰ κλειαν, καὶ τοσούτων ἀγαθῶν πλῆθος ἀποδιώκων διὰ ματαίαν ἐπιθυμίαν καὶ ὄρεξιν, τὴν δὲ διπλήν ἀδο ξίαν καὶ ἀτιμίαν μετὰ τῶν ἀνυποίστων ὀδυνηρῶν ἐκείνων ἀντιλαμβάνων, πόσης ἀλογίας καὶ ἀφροσύνης κρίνεται άξιος; ιγ. Καίτοι γε πλεῖον εὑρήσει τις ἐν τῷ παρόντι Β βίῳ τὸ ἀνήδονον τοῦ νομιζομένου ἡδέος, ὅταν ὁ νοῦς ἀπὸ τῶν παθῶν ἀχλύος καθαρεύσῃ ποσῶς καὶ γνωρίσῃ ἑαυτὸν ἐν τοῖς ῥυπάσμασι καὶ μολυσμοῖς κατακυλιόμενον τῆς ἐμπαθοῦς ἀσελγείας, καὶ παρὰ τῶν πλειόνων εἰς παροιμίαν τό, τῆς ἐν βορβόρῳ, περισυρόμενον καὶ καταγελώμενον. Γινώσκεμέν δὲ τὸν κεκρατημένον ἐν τοῖς τοιούτοις ὑποπτεύοντα προχείρως τοὺς μὴ τοιούτους αὐτοῦ, καὶ οὕτω τὴν κακὴν ταύτην υποψίαν αὐξάνοντα· ποτὲ μὲν ἐξαπατώμενον ἐξ ἀπονοίας ἀλογίστου καὶ ἄφρονος, ποτέ δὲ καὶ ἐκ ψευδῶν λόγων ἐξ ὑπονοίας τινῶν βασκά των παρασυρέντα· οὐδὲν γὰρ οὕτως ἀνοίγει την παρείσδυσιν τῆς συκοφαντίας, ὡς ἡ τῆς συνειδήσεως
GEO
DE REGIS OFFICIIS.
αὐτῶν ἱστορία δηλοί. Οντως αἱ παρὰ τοῦ Θεοῦ vero magis eisdem nocet pestilens aer, et maloεὐεργεσίαι εἰς τοὺς φυλάσσοντας τὰς αὐτοῦ ἐντολὰς rum spirituum molestiæ modo strangulantium moνικῶσι καὶ λόγους και φύσεως δύναμιν· ὥσπερ πά do aliter excruciantium; lepra paralysisque melie
λιν οἱ ἐκτρεπόμενοι ἀπὸ τῶν δεσποτικῶν θείων brorum, viscerum putredines ac lacerationes, acuπροστάξεων, καὶ καταφρονηταὶ τούτων γινόμενοι, tissimorum denique dolorum cumulus. Quanquam
μεγάλοις. δεινοῖς περιέπιπτον· χολέραις δηλονότι quis demum percenseat contemptorum Dei poenas
καὶ τρώσεσιν ἰοβόλων όφεων, σκορπίων τε καὶ ἀσπί atque supplicia et diversis temporibus exitia? Ce
δων· ἀλλὰ καὶ ἀπὸ σεισμῶν γῆς συγχώσεις καὶ δε teroquin quæ post hujus vitæ exitum supersunt
σμοὺς ἀφίκτους ἐν ἀθύσσοις ὑπέμενον, καὶ ἐμπρης ergastula, ea multo prædictis pœnis molestiora
σμοὺς ἀπὸ κεραυνών φλογώδεις καὶ ἐκτεφρώσεις scimus, quatenus nimirum perpetua sunt atque
δίκην κονιορτοῦ, τροπὰς ἐξ ἐχθρῶν, καὶ πτώσεις immotis claustris conclusa. Nam in ista demum
διαδεύφημένας· ἔτι δὲ πόλεων ἐκπορθήσεις, τῶν οἱ- æternitate summum malum versatur. Atqui ad
κείων ἀνδραποδισμούς καὶ ἀπαγωγὰς καὶ καταδουæterna illuc ergastula, bi qui in præsente vita
λώσεις, εμφυλίους μάχας τε καὶ σφαγάς· πρὸς
non resipiscunt, amandantur, intoleranda ignomi
τούτοις ανομβρίαις καταξηραίνοντο, καὶ ἀφορίαις: nia obruti. Contra ii qui ad Deum respiciunt suosκαρπῶν, καὶ λιμοῖς. κατετήκοντα. συνέθλιβον δὲ
que actus et cogitationes coram illo componunt,
μᾶλλον αὐτοὺς καὶ ἀέρων φθοραί, ἐξ ὧν καὶ λοιμώ- hoc quidem in orbe vitaque laudantur ab omnibus
δεις ἀποτίπτονται νόσοι καὶ συντριβαν σωμάτων,
ac suspiciuntur, nemoque est qui de illis honorifiδαιμονίων καὶ πονηρῶν πνευμάτων διενοχλήσεις
cam commemorationem non faciat; conscientia
ἐπίεζαν δεινῶς ἀποπνιγόντων τε καὶ στρεβλούντων denique recte factorum speque mercedis animum
λέπραι καὶ ἀργίαι μελῶν, σπλάγχνων σήψεις καὶ
erectum lætumque gerunt. Nam cœlestia quidem
διαβρώσεις, καὶ ἐδύναι μετὰ πολλῆς δριμύτητος supermundialia præmia quaenam lingua eloquetur?
πλήττουσαι, ὥσπερ ὁμοῦ συνδραμοῦσαι. Αλλὰ τίς quis oculus vidit? quænam auris audivit, vel in
ἂν δυνηθείη ἀπαριθμεῖν τῶν καταφρονητῶν Θεοῦ τάς cujusnam hominis cor ascenderunt. Incomprehenποινάς τε καὶ τιμωρίας, καὶ τοὺς κατὰ καιρικὰς sibilis est cuivis homini, propter suam magnitudiπεριόδους ἀφανισμούς; Τὰ δὲ μετὰ τὴν τοῦ παρόν
nem, parata illis beatitudo, splendor, gaudium, et
τος βίου τελευτήν δικαιωτήρια ἐν τῷ μέλλοντι κατά gloria, qui Deum toto ex animo diligunt. Siquis
πολὺ τῶν εἰρημένων εἰσὶ λυπηρότερα· ὅσῳ καὶ τὸ ergo tantam dignitatem excelsitatemque, tantamδιηνεκὲς καὶ μόνιμον καὶ ἄπαυστον ἔχουσι τοῦτο que bonorum copiam propter insanas quasdam cuγάρ ἐστι τὸ κάκιστον· ἐκείνοις γὰρ τοῖς αἰωνίας piditates desideriaque abjicit; vicissimque gravisκολαστηρίοις αἱ μὴ ἐν τῇ παρούσῃ ζωῇ ἐπιστρέφον simam ignominiam et dedecus cum intoleran-`
τις παραπέμπονται, ἀνυπομόνητον τὴν αἰσχύνην dis doloribus sibi deligit; nonne hic summam
κληρούμενοι οἱ δέ γε πρὸς τὸν Κύριον ἀποβλέπον suam stultitiam dementiamque demonstrat?
τες, καὶ τὰς ἑαυτῶν πράξεις καὶ τὰ διανοήματα ἔμπροσθεν τιθέντες αὐτοῦ, ἐν μὲν τῷ κόσμῳ καὶ τῷ
δε τῷ βίῳ ἔχουσι τὸ παρὰ πάντων ἐπαινεῖσθαί τε καὶ θαυμάζεσθαι, τὸ ἐν ταῖς εὐφημίαις μνήμην ἔχειν
διὰ παντὸς, τὸ κατὰ νοῦν εὐφροσύνην ἔχειν καὶ ἡδονὴν, ἐξ αὐτῶν τῶν ἔργων ὧν πράττουσι, καὶ ἐκ
τῆς ἐλπίδας τῶν ἀμοιβῶν. Αὐτὰ δὲ τὰ ὑπερκόσμια καὶ αἰώνια ἔπαθλα ποία γλῶσσα ἰσχύσει διηγήσα
σθαι; Ποῖος ἐφθαλμὸς ἐθεάσατο; Ποίον οὖς ἤκουσεν; ἐπὶ τίνος ἀνθρώπου καρδίαν ἀνέβη; Ακατάληπτός ἐστὶν ἀνθρώπῳ παντὶ διὰ τὴν ὑπερβολὴν ἡ εὐτρεπισθεῖσα ἀπόλαυσις τοῖς ἐξ ὅλης ψυχῆς τὸν
Θεὸν ἀγαπήσασι, καὶ ἡ λαμπρότης, καὶ ἡ ἀγαλλίασις καὶ ἡ δόξα. Ο τοίνυν τοσαύτην εὐδοξίαν καὶ εἰ
κλειαν, καὶ τοσούτων ἀγαθῶν πλῆθος ἀποδιώκων διὰ ματαίαν ἐπιθυμίαν καὶ ὄρεξιν, τὴν δὲ διπλήν ἀδοξίαν καὶ ἀτιμίαν μετὰ τῶν ἀνυποίστων ὀδυνηρῶν ἐκείνων ἀντιλαμβάνων, πόσης ἀλογίας καὶ ἀφροσύ
νης κρίνεται άξιος;
ιγ. Καίτοι γε πλεῖον εὑρήσει τις ἐν τῷ παρόντι Β:
βίῳ τὸ ἀνήδονον τοῦ νομιζομένου ἡδέος, ὅταν ὁ νοῦς
ἀπὸ τῶν παθῶν ἀχλύος καθαρεύσῃ ποσῶς καὶ
γνωρίσῃ ἑαυτὸν ἐν τοῖς ῥυπάσμασι καὶ μολυσμοῖς
κατακυλιόμενον τῆς ἐμπαθοῦς ἀσελγείας, καὶ παρὰ
τῶν πλειόνων εἰς παροιμίαν τό, τῆς ἐν βορβόρῳ,
περισυρόμενον καὶ καταγελώμενον. Γινώσκεμέν δὲ
τὸν κεκρατημένον ἐν τοῖς τοιούτοις ὑποπτεύοντα
προχείρως τοὺς μὴ τοιούτους αὐτοῦ, καὶ οὕτω τὴν
κακὴν ταύτην υποψίαν αὐξάνοντα· ποτὲ μὲν ἐξαπατώμενον ἐξ ἀπονοίας ἀλογίστου καὶ ἄφρονος, ποτέ
δὲ καὶ ἐκ ψευδῶν λόγων ἐξ ὑπονοίας τινῶν βασκάτων παρασυρέντα· οὐδὲν γὰρ οὕτως ἀνοίγει την πα
ρείσδυσιν τῆς συκοφαντίας, ὡς ἡ τῆς συνειδήσεως
Ita cod.
XIII. Rex caveat a mala fama. Quin adeo vite
quoque hujus multo abundantioren tristitiam quam
suavitatem agnoscere licebit, si quando animus
paulisper perturbationum caliginem alsterserit.
seque in sterquilinio sordibusque versautem agnovérit luxuriæ intemperantis, derisumque et expositum illi vulgi proverbio, Sus in cano. Sane no
vimus facile accidere. ut qui hujusmodi illecebris
deditus fuerit, de aliis quoque qui aliter vixunt.injuriose suspicetur; atque ita malam existimatianėm propagari: et modo quidem reapse hominem
fragilitate propria vitiosoque animo lapi; modo
tamen falsis etiam rumoribus immerito traduci.
Nihil enim-tantopere viam calumniæ sternit, quam i
col. 655–656page 65 of 548
PG 142:655ἐπὶ τοῖς κακοῖς προκατάγνωσις. 'Αλλ' ὁ βασιλεύς, αὐτοκράτωρ τῶν ἀλογίστων ὁρμῶν, τὴν κεφαλὴν ἔχει ἐστηριγμένην ἐν οὐρανῷ· καὶ τὸ ὑψηλὸν τῆς ἑαυτοῦ τιμῆς καὶ ἀξίας· καὶ λαμπρότητος βλέ πων, παντὸς ψευδῆ καὶ μάταια λέγοντος, οὐδαμῶς ἐπιστρέφεται· πάσης φλυαρίας οὐδόλως ἀκούει, μην δὲν ἐπίψογον γινώσκων εἰς ἑαυτόν· ὥσπερ γὰρ ὁ τὰ τῆς ὕβρεως ἔργα πράττων ἀφ' ἑαυτοῦ ἔχει τὸ ἄτιμον, οὕτως ὁ τὰ ἐπαίνου ἄξια ποιῶν οἰκοθεν ἐστι τιμιώτατος, καν μυρίοι ματαίως εξυβρίζωσι κατ' αὐτοῦ. Εἰ μὲν τὸ ἔργον καταγνώσεώς ἐστιν ἄξιον, ἐπιμελητέον πάσῃ σπουδή διορθώσασθαι τοῦτο πολλῷ μᾶλλον παρ' ὁ Αἰγύπτιοι, καθ' οὓς εἶχαν ἀπὸ συνηθείας ποιεῖν καθαρμούς τῶν ψυχῶν· εἰ δ' οὖν, ἀλλ' ὁ φλυαρών ὡς μαινόμενος ἄξιος παρα Ελέπεσθαι· ἀρχαία καὶ νουνεχής ἐστι τοῦτο νομοθεσία· οὐδὲν γὰρ βλάψειεν ὁ ἐν παραβύστῳ καὶ γωνία ὑβρίζων τὸν ὑπὸ πάντων ὡς ἀφ' ἑνὸς στόματος ἐπαινούμενον. Εἰ δ᾽ ἴσως καὶ λύπη τις τὴν ἀπὸ τοῦ ὑβρίζοντος λοιδορίαν ἐγέννησε, ἄξιον εκκόψαι τὴν ῥίζαν· καὶ πᾶς τις ἂν ἴδοι ταχέως συναπομαραινό μενον καὶ τὸ βλάστημα. "Ομοιον γὰρ καὶ ὁ βασιλεὺς ἐποίησε Φίλιππος· ἐπεὶ γὰρ ὁ Παρμενίων κατήγου ρος ἐγένετο πρὸς αὐτὸν ὡς ὁ Νικάνωρ ἐξύβρισε κατ' αὐτοῦ, ἀκριβῶς ὁ Φίλιππος ἀνεψηλάφησε τὴν αἰτίαν καὶ τὴν τοῦ Νικάνωρος ἀπὸ λιμοῦ ἔνδειαν καὶ στέ ρησιν εὑρηκώς, εὔπορον καὶ πλούσιον τὸν δυσφημοῦντα ἀπέδειξεν. Ο δὲ ἔκτοτε οὐκ ἐπαύετο τὸν εὐεργέτην αποσεμνύνων καὶ ἐκθειάζων· μαθόντα δὲ τοῦτο τὸν βασιλέα, κήρυκα πέμψαι καὶ διαφη μέσαι καὶ δῆλον ποιῆσαι πρὸς ἅπαντας τοὺς ὑπ' αὐτ τὸν, ὅτι οἱ ἄρχοντες εἰσιν αἴτιοι ἑαυτοῖς καὶ τῶν ἐπαίνων καὶ τῶν λοιδοριῶν· εὐποιήσας γὰρ τὸν Νικάνωρα, ἐνδεῶς ἔχοντα, ὡς εἴρηται, καὶ λιμώττοντα, καὶ διὰ τοῦτο δυσφημοῦντα, θερμότατον ἐπαινέτην μετὰ τοῦτο πεποίηκεν ἑαυτοῦ. Εἰ δ' ίσως πονηρόν ἐστι τὸ διαγγελλόμενον, ἄξιον ἐξακριβοῦσθαι καὶ διερευνἂν αὐτὸ μάλιστα· καὶ φανερού τοῦ τολμήματος γινομένου, σωφρονίζειν μετά χρη στότητος καὶ οὐκ ἔξω τοῦ πρέποντος ὅρου τὸν πλημμελήσαντα· ἐπεὶ τοῦτο κόσμος ἐστὶ διαφερόντως πρέπων τῷ βασιλεῖ. Πολλοὶ δὲ πεπόνθασιν ἄδικα παρὰ τῶν ὑποβαλλόντων ῥᾳδιουργίας καὶ διλιότητας. τῇ τοῦ ψεύδους ἐπικαλύψει απατωμένου τοῦ κρίνοντος· ὥσπερ οἱ μὴ τῇ βασάνῳ καὶ τῇ λυδίᾳ λίθῳ τὰ ὑπὸ τῆς τοῦ χαλκοῦ βαφῆς παρατρίβοντες κατασοφίζονται πολλάκις, καὶ τὴν νενοθευμένην ύλην φαν τάζονται ὡς χρυσόν· τινὲς δὲ καὶ οὐδαμινὴν βελον ὑπολαμβάνουσι λίθον τιμίαν καὶ καθαράν, τοῦ νόθου καὶ ἐξωτερικοῦ χρώματος τὴν ὁρατὴν συγχέοντος δύναμιν, ἢ μὴ πεπειραμένην, ἢ μὴ περιεργασαμέ νην, ἢ καὶ ἀσθενεστέραν ἴσως ὑπό τινος πάθους γε γενημένην· οὕτω δὴ καὶ ψεῦδος κατασκευασθέν μετὰ μηχανῆς, συγχέει τὸν λογισμόν, ἢ δι᾽ ἀπειρίαν, ρ.
prejudicata vitiorum conscientia. Verum ille rex, ἐπὶ τοῖς κακοῖς προκατάγνωσις. 'Αλλ' ὁ βασιλεύς,
qui vanas cupiditates freno coercet, caput suum
constanter in cœlum usque sublatum tenet, suæque dignitatis et gloriæ celsitudinem splendoremque contemplans, mendacem quemvis sermunculumn focci facit, nullis scurrilium hominum nugis
aurem præbet, quia nihil in se reprehensione di o
gnum agnoscit. Sicuti enim ille qui vituperanda
opera exercet, ex semetipso ignominiam haurit;
ita qui landabiliter vivit, jam ipse per se honoratissimus est, etiainsi eum sexcenti stultis maledietis oppugnent. Quod si forte actus aliquis dannabilis fuerit, is sedulo corrigendus est; miulioque
impensius quam Ægyptii solebant, apud quos animarum purgationes in more positæ erant. Sin aliter res sit, maledicum quidem ceu foriosum aliquem despiciendum esse, vetus sapiensque lex
monet. Nam qui clam atque in angulis maledicit,
nihil ei nocebit qui ab omnibus uno ore laudatur.
Quod si forte dolor aliquis maledici linguam acuit,
sane expedit ref radicem exscindere; quo facto
germen quoque exarescere nemo non videbit. Sic
enim se gessit Philippus rex. Nam cum Parmenio
apud eum accusaret Nicanorem regi maledicere
solitum, Philippus rei causam accurate vestigavit;
cumque comperisset Nicanorem egestate ac fame
premi, lautas divitias in maledicum contulit; qui
deinde laudandi extollendique benefactoris sui nullum finem faciebat: qua re cognita rex, per præconem edici publice in ditione sua jussit; minirum
principes tum laudum tum etiam maledictorum sibimet auctores fieri. Namque Nicanorem egenum
atque famelicum beneficiis cumulans ex obtrectatore ferventissimum laudatorem sui effecerat. Quod
si forte improbum aliquid ad regis aures devenial, par est de illo diligentiorem questionem
institui; reque comperta, peccantem corrigere
oportet non inclementer, ut ne pœna meritum excédat. Id enim vel maxime regem decet. Multi
enim injuriam patiuntur ab accusantium fraudibus
et commentis, dum mendaciorum obtentu judex
decipitur: veluti ii qui neque explorando neque
lydio lapide colorem æneo metallo dederunt, falluntur sæpe atque adulterinam materiam instar
auri reputant nonnulli etiam vilissimum vitrum
gemmæ nitidæ pretiosæque loco habent, quia
spurius videlicet fucatusque color visum perture
bat, vel inexpertum fortasse vel incuriosum vel
etiam infirmitate aliqua laborantem. Similiter
mendacium dolose objectum, perturbat judicis
mentem, vel quia is imperitus est, vel quia 80corditer vestigationem omittit, vel quia denique
ira commotus est ob delati criminis atrocitatem.
Quɔd si ille, qui reus peragitur, jamdiu suspectus
Num intelligendum est animarum judicium
quod nobis passim papyri exhibent? (Corpora
quidem Egyptios sæpissime purgare solitos, ait
Diodorus 1, 8.) De animæ purgationibus legendus
est Porphyrius in Sententiis, tum etiam in epistola
αὐτοκράτωρ τῶν ἀλογίστων ὁρμῶν, τὴν κεφαλὴν
ἔχει ἐστηριγμένην ἐν οὐρανῷ· καὶ τὸ ὑψηλὸν τῆς
ἑαυτοῦ τιμῆς καὶ ἀξίας· καὶ λαμπρότητος βλέ
πων, παντὸς ψευδῆ καὶ μάταια λέγοντος, οὐδαμῶς
ἐπιστρέφεται· πάσης φλυαρίας οὐδόλως ἀκούει, μην
δὲν ἐπίψογον γινώσκων εἰς ἑαυτόν· ὥσπερ γὰρ ὁ
τὰ τῆς ὕβρεως ἔργα πράττων ἀφ' ἑαυτοῦ ἔχει τὸ
ἄτιμον, οὕτως ὁ τὰ ἐπαίνου ἄξια ποιῶν οἰκοθεν ἐστι
τιμιώτατος, καν μυρίοι ματαίως εξυβρίζωσι κατ'
αὐτοῦ. Εἰ μὲν τὸ ἔργον καταγνώσεώς ἐστιν ἄξιον,
ἐπιμελητέον πάσῃ σπουδή διορθώσασθαι τοῦτο·
πολλῷ μᾶλλον παρ' ὁ Αἰγύπτιοι, καθ' οὓς εἶχαν ἀπὸ
συνηθείας ποιεῖν καθαρμούς τῶν ψυχῶν· εἰ
δ' οὖν, ἀλλ' ὁ φλυαρών ὡς μαινόμενος ἄξιος παρα
Ελέπεσθαι· ἀρχαία καὶ νουνεχής ἐστι τοῦτο νομοθε
σία· οὐδὲν γὰρ βλάψειεν ὁ ἐν παραβύστῳ καὶ γωνία
ὑβρίζων τὸν ὑπὸ πάντων ὡς ἀφ' ἑνὸς στόματος
ἐπαινούμενον. Εἰ δ᾽ ἴσως καὶ λύπη τις τὴν ἀπὸ τοῦ
ὑβρίζοντος λοιδορίαν ἐγέννησε, ἄξιον εκκόψαι τὴν
ῥίζαν· καὶ πᾶς τις ἂν ἴδοι ταχέως συναπομαραινό
μενον καὶ τὸ βλάστημα. "Ομοιον γὰρ καὶ ὁ βασιλεὺς
ἐποίησε Φίλιππος· ἐπεὶ γὰρ ὁ Παρμενίων κατήγου
ρος ἐγένετο πρὸς αὐτὸν ὡς ὁ Νικάνωρ ἐξύβρισε κατ'
αὐτοῦ, ἀκριβῶς ὁ Φίλιππος ἀνεψηλάφησε τὴν αἰτίαν·
καὶ τὴν τοῦ Νικάνωρος ἀπὸ λιμοῦ ἔνδειαν καὶ στέ
ρησιν εὑρηκώς, εὔπορον καὶ πλούσιον τὸν δυσφη
μοῦντα ἀπέδειξεν. Ο δὲ ἔκτοτε οὐκ ἐπαύετο τὸν
εὐεργέτην αποσεμνύνων καὶ ἐκθειάζων· μαθόντα
δὲ τοῦτο τὸν βασιλέα, κήρυκα πέμψαι καὶ διαφη
μέσαι καὶ δῆλον ποιῆσαι πρὸς ἅπαντας τοὺς ὑπ' αὐτ
τὸν, ὅτι οἱ ἄρχοντες εἰσιν αἴτιοι ἑαυτοῖς καὶ τῶν
ἐπαίνων καὶ τῶν λοιδοριῶν· εὐποιήσας γὰρ τὸν
Νικάνωρα, ἐνδεῶς ἔχοντα, ὡς εἴρηται, καὶ λιμώτ
τοντα, καὶ διὰ τοῦτο δυσφημοῦντα, θερμότατον
ἐπαινέτην μετὰ τοῦτο πεποίηκεν ἑαυτοῦ. Εἰ δ' ίσως
πονηρόν ἐστι τὸ διαγγελλόμενον, ἄξιον ἐξακριβούσθαι καὶ διερευνἂν αὐτὸ μάλιστα· καὶ φανερού
τοῦ τολμήματος γινομένου, σωφρονίζειν μετά χρη
στότητος καὶ οὐκ ἔξω τοῦ πρέποντος ὅρου τὸν πλημ
μελήσαντα· ἐπεὶ τοῦτο κόσμος ἐστὶ διαφερόντως
πρέπων τῷ βασιλεῖ. Πολλοὶ δὲ πεπόνθασιν ἄδικα
παρὰ τῶν ὑποβαλλόντων ῥᾳδιουργίας καὶ διλιότητας.
τῇ τοῦ ψεύδους ἐπικαλύψει απατωμένου τοῦ κρίνον
τος· ὥσπερ οἱ μὴ τῇ βασάνῳ καὶ τῇ λυδίᾳ λίθῳ τὰ
ὑπὸ τῆς τοῦ χαλκοῦ βαφῆς παρατρίβοντες κατασοφίζονται πολλάκις, καὶ τὴν νενοθευμένην ύλην φαν
τάζονται ὡς χρυσόν· τινὲς δὲ καὶ οὐδαμινὴν βελον
ὑπολαμβάνουσι λίθον τιμίαν καὶ καθαράν, τοῦ νόθου
καὶ ἐξωτερικοῦ χρώματος τὴν ὁρατὴν συγχέοντος
δύναμιν, ἢ μὴ πεπειραμένην, ἢ μὴ περιεργασαμέ
νην, ἢ καὶ ἀσθενεστέραν ἴσως ὑπό τινος πάθους γε
γενημένην· οὕτω δὴ καὶ ψεῦδος κατασκευασθέν
μετὰ μηχανῆς, συγχέει τὸν λογισμόν, ἢ δι᾽ ἀπειρίαν,
ad Marcellam a me Mediolani edita.
Lege Plutarchum Apophth. ed. Reisk. tom.
VI, ρ. 676, qui tamen accusatorem dicit Smicythum, non Parmenionem.
Another Text of the Oration of the SameEjusdem orationis textus alter
col. 657–658page 66 of 548
PG 142:657ἢ δι᾽ ἀμέλειαν τὴν ἀκριβῆ ἐξέτασιν παραιτούμενον, ἢ τεταραγμένον ὑπὸ θυμοῦ καὶ ὀργῆς διὰ μέσ γιστον, ἔγκλημα. Εἰ δὲ τὸ κατηγορούμενόν ἐστιν ἐν ὑποψίᾳ καὶ ἄλλοτέ ποτε τὸ τοιοῦτον πρόσωπον ἐπὶ τοῖς ὁμοίοις έφθασε κατηγορηθῆναι, ἢ καὶ ὁ κατήγορος εὐνοίας καὶ ἀληθείας κέκτηται δόξαν, πολὺς ἐστιν ἐντεῦθεν ὁ κίνδυνος. ᾿Αλλὰ τούτων ἁπάντων ὁμοῦ συνελθόντων καὶ μὴ δυνηθέντων παρασαλεῦσαι τῆς ὀρθῆς κρίσεως τὸν κριτὴν, κατὰ τοῦτον τὸν τρόπον γίνεται φανερὸν καὶ θαυμάζεται τῆς τούτου φρονήσεως τὸ στερεὸν καὶ ἑδραῖον καὶ κατωχυρωμένον καὶ βεβηκὸς καὶ κατὰ ἀλήθειαν ἀνδρικὸν καὶ γενναῖον. ιδ'. Ταῦτα ὁ μετὰ πολλῆς εὐνοίας συντεθειμένος παρ' ἐμοῦ λόγος οὗτος ὁ πενιχρές, ὥσπερ ἄλλο τι χρέος, προσφέρει τῷ βασιλεῖ· πίστιν ἐντεῦθεν διδοὺς καὶ πληροφορίαν τῆς ἡμετέρας ἀκραιφνούς καὶ καθαρᾶς μετά προαιρέσεως δουλείας τε καὶ ὑποταγῆς· καὶ ὁ βασιλεὺς ἡδέως καὶ ἱλαρῶς καὶ εὐμενῶς αὐτὸν προσδεξάμενος, τὰ κρείττονα δὲ καὶ πλείονα παρὰ τῶν ἐλλογιμωτέρων καὶ σοφωτέρων ἀπαιτήσας, δίκαιον ἀπαραίτητον ἔχει ἐνθεῖναι καὶ φυλάξαι αὐτὰ ἐν τῷ ταμείῳ τῆς ψυχῆς, καὶ κατέχειν καὶ συντηρεῖν ἄσυλα καὶ ἀμετακίνητα, ἀσφαλῶς καὶ καλῶς συγκλείσας καὶ ἁρμοσάμενος τάς θύρας αὐτῆς, καὶ κλείθροις καὶ μοχλοῖς ἰσχυροῖς στηρίξας μετ᾿ ἀσφαλείας, καὶ φύλακας ἀνυστάκτους τε καὶ ἀγρύπνους ἐπιστήσας αὐτοῖς· καὶ οὕτω λοιπόν θησαυρίσας πλοῦτον βασιλικῆς μεγαλειότητος ἄξιον, καὶ μεγαλοπρεπῶς καὶ αὐτοκρατορικῶς ἀπολαύων αὐτοῦ, ὀφείλει μεταδιδόναι φιλοτίμως καὶ δαψιλῶς πᾶσι τοῖς ἀρχομένοις· ίν' οὕτως αὐξάνωσι τὰ καλὰ καὶ πληθύνωνται, καὶ ἀφ' ἑτέρου εἰς ἕτερον διαδόσιμα γίνωνται· πάντως εἰς παράδειγμα καὶ ἀρχετύπου βλεπόντων τὸν βασιλέα οὕτω κεκοσμημένον, καὶ ἔργῳ καὶ λόγῳ παριστῶντα καὶ δεικνύοντα ἑαυτὸν εὑράμενον τὴν κρατίστην καὶ ἀληθεστάτην εὐδαιμονίαν, καὶ τὴν ἀποκειμένην ἀπὸ ταύτης ἀτε λεύτητον καὶ αιωνίαν μακαριότητα. ΝΙΚΗΦΟΡΟΥ ΒΛΕΜΜΥΔΟΥ ΛΟΓΟΣ ΟΣ ΕΠΕΣΤΑΛΗ ΤΟ ΒΑΣΙΛΕΙ ΒΑΣΙΛΙΚΟΣ ΚΛΗΘΕΙΣ ΑΝΔΡΙΑΣ *. α΄. Νόμος ἀρχῆθεν συμβαίνων τοῖς πράγμασι τους παρασκευάζειν ἀσφαλῶς κεκτῆσθαι τὰ ἴδια, τῷ ὑπηκόους εἰσφέρειν τῷ βασιλεῖ· καὶ τοῦτο σφίσιν αὐτοῖς τὰ μάλιστα συντελεῖ· καὶ οὐ μὴν ἄλλως έχ τελοῦντο τὰ δέοντα· τῷ μὲν γὰρ ἡ τῶν ὅλων ἐπιτροπῇ, τούτῳ δὴ καὶ ἡ πρόνοια· τὸν δὲ μηκέτι ἴδιον ἔχοντα τῶν ἰδιωτῶν, ἐπείπερ ἐξῄρηται, χρεὼν ἔχειν ἐκ τῶν κοινῶν ὑπὲρ τοῦ κοινοῦ, καὶ τὰ πάντων οἱ πειοῦσθαι μετὰ τῶν πάντων· καὶ οὕτω τοὺς ἰδίου; συνεισάγων. συνδιδόναι καὶ συναρήγειν ἀλλήλοις, καὶ τὸ συμ φυὲς ἐκ παντὸς τρόπου τηρεῖν ὡς ἐν ὀλομελείᾳ, καὶ ἀδιάσπαστοι· οὕτω δὴ καὶ ζώου σῶμα δυσκαταγώνιστον, πάντων μελῶν καὶ μερῶν ἀκραιφνή συνεισαγόντων τα σφῶν αὐτῶν ἐνεργήματα· τῷ τοι καὶ βασιλεὺς κεφαλὴ τῶν ὑπηκόων ἢ νοῦς καθεστώς, ἔχοι ἂν δικαίως ἀπαιτεῖν ἐξ ἁπάντων καταλλήλους
DE REGIS OFFICIIS. - TEXTUS GENUINUS.
ἢ δι᾽ ἀμέλειαν τὴν ἀκριβῆ ἐξέτασιν παραιτού- fuerit, atque alias etiam de re simili accusatus,
- μενον, ἢ τεταραγμένον ὑπὸ θυμοῦ καὶ ὀργῆς διὰ μέσ
vel si accusator benivolus veraxque creditur, tune
sane negotium periculosius est. Nihilominus si
borum omnium concursu judex a sententia recta
inflexus non fuerit, tunc enimvero palam fiet ac
celebrabitur mentis ejus sapientia atque constantia
summis viribus fulta, veritatisque studium generosum et viro dignum.
γιστον, ἔγκλημα. Εἰ δὲ τὸ κατηγορούμενόν ἐστιν ἐν
ὑποψίᾳ καὶ ἄλλοτέ ποτε τὸ τοιοῦτον πρόσωπον ἐπὶ τοῖς
ὁμοίοις έφθασε κατηγορηθῆναι, ἢ καὶ ὁ κατήγορος
εὐνοίας καὶ ἀληθείας κέκτηται δόξαν, πολὺς ἐστιν
ἐντεῦθεν ὁ κίνδυνος. ᾿Αλλὰ τούτων ἁπάντων ὁμοῦ
συνελθόντων καὶ μὴ δυνηθέντων παρασαλεῦσαι τῆς
ὀρθῆς κρίσεως τὸν κριτὴν, κατὰ τοῦτον τὸν τρόπον γίνεται φανερὸν καὶ θαυμάζεται τῆς τούτου φρονήσεως
τὸ στερεὸν καὶ ἑδραῖον καὶ κατωχυρωμένον καὶ βεβηκὸς καὶ κατὰ ἀλήθειαν ἀνδρικὸν καὶ γενναῖον.
ιδ'. Ταῦτα ὁ μετὰ πολλῆς εὐνοίας συντεθειμένος
παρ' ἐμοῦ λόγος οὗτος ὁ πενιχρές, ὥσπερ ἄλλο τι
χρέος, προσφέρει τῷ βασιλεῖ· πίστιν ἐντεῦθεν
διδοὺς καὶ πληροφορίαν τῆς ἡμετέρας ἀκραιφνούς
καὶ καθαρᾶς μετά προαιρέσεως δουλείας τε καὶ
ὑποταγῆς· καὶ ὁ βασιλεὺς ἡδέως καὶ ἱλαρῶς καὶ
εὐμενῶς αὐτὸν προσδεξάμενος, τὰ κρείττονα δὲ καὶ
πλείονα παρὰ τῶν ἐλλογιμωτέρων καὶ σοφωτέρων
ἀπαιτήσας, δίκαιον ἀπαραίτητον ἔχει ἐνθεῖναι καὶ
φυλάξαι αὐτὰ ἐν τῷ ταμείῳ τῆς ψυχῆς, καὶ κατέχειν
καὶ συντηρεῖν ἄσυλα καὶ ἀμετακίνητα, ἀσφαλῶς
καὶ καλῶς συγκλείσας καὶ ἁρμοσάμενος τάς θύρας
αὐτῆς, καὶ κλείθροις καὶ μοχλοῖς ἰσχυροῖς στηρίξας
μετ᾿ ἀσφαλείας, καὶ φύλακας ἀνυστάκτους τε καὶ
ἀγρύπνους ἐπιστήσας αὐτοῖς· καὶ οὕτω λοιπόν
θησαυρίσας πλοῦτον βασιλικῆς μεγαλειότητος ἄξιον,
καὶ μεγαλοπρεπῶς καὶ αὐτοκρατορικῶς ἀπολαύων
αὐτοῦ, ὀφείλει μεταδιδόναι φιλοτίμως καὶ δαψιλῶς
πᾶσι τοῖς ἀρχομένοις· ίν' οὕτως αὐξάνωσι τὰ καλὰ
καὶ πληθύνωνται, καὶ ἀφ' ἑτέρου εἰς ἕτερον διαδόσι
μα γίνωνται· πάντως εἰς παράδειγμα καὶ ἀρχέτυπου βλεπόντων τὸν βασιλέα οὕτω κεκοσμημένον,
καὶ ἔργῳ καὶ λόγῳ παριστῶντα καὶ δεικνύοντα
ἑαυτὸν εὑράμενον τὴν κρατίστην καὶ ἀληθεστάτην
εὐδαιμονίαν, καὶ τὴν ἀποκειμένην ἀπὸ ταύτης ἀτε
λεύτητον καὶ αιωνίαν μακαριότητα.
G
XIV. Conclusio. Hanc ego pauperculam orationem
cum multa animi benivolentia compositam, instar
debiti tributi, regi offero, ut fidele testimonium
sit sinceræ meæ puræque volente animo devotionis
ac servitutis. Quam ubi rex libenter læto vultu
benivoloque animo exceperit, tum alia meliora
et plura ab eruditioribus prudentioribusque exqui
siverit; facere non poterit, quin ea reponat iu
animi arca alque custodial, atque ab omni direptione protegat, claustris ejus egregie obseratis, seris validisque vectibus ad cautelam adhibitis, vifilibus denique custodibus juxta positis. Atque ita
omne opum genus regia magnitudine dignum congerens, eoque splendide et regaliter utens, partes
ejus liberaliter atque copiose in subjectos populos
effundet; ut sic bona magno numero proveniant,
vicissimque et ex ordine propagentur; dum oinnes
scilicet ad sic exornatum regem, tanquam ad exemplar archetypumque, respectant; ad regem, inquam, qui factis verbisque demonstret, summam
se verissimamque tum præsentis temporis felicitatem esse adeptum; tum etiam illam, quæ
nos deinde manet, perennem sine fine beatitudinem.
ΝΙΚΗΦΟΡΟΥ ΒΛΕΜΜΥΔΟΥ
ΛΟΓΟΣ ΟΣ ΕΠΕΣΤΑΛΗ ΤΟ ΒΑΣΙΛΕΙ
ΒΑΣΙΛΙΚΟΣ ΚΛΗΘΕΙΣ ΑΝΔΡΙΑΣ *.
α΄. Νόμος ἀρχῆθεν συμβαίνων τοῖς πράγμασι τους παρασκευάζειν ἀσφαλῶς κεκτῆσθαι τὰ ἴδια, τῷ
ὑπηκόους εἰσφέρειν τῷ βασιλεῖ· καὶ τοῦτο σφίσιν
αὐτοῖς τὰ μάλιστα συντελεῖ· καὶ οὐ μὴν ἄλλως έχτελοῦντο τὰ δέοντα· τῷ μὲν γὰρ ἡ τῶν ὅλων ἐπιτρο
πή, τούτῳ δὴ καὶ ἡ πρόνοια· τὸν δὲ μηκέτι ἴδιον
ἔχοντα τῶν ἰδιωτῶν, ἐπείπερ ἐξῄρηται, χρεὼν ἔχειν
ἐκ τῶν κοινῶν ὑπὲρ τοῦ κοινοῦ, καὶ τὰ πάντων οἱπειοῦσθαι μετὰ τῶν πάντων· καὶ οὕτω τοὺς ἰδίου;
Cod. συνεισάγων.
συνδιδόναι καὶ συναρήγειν ἀλλήλοις, καὶ τὸ συμφυὲς ἐκ παντὸς τρόπου τηρεῖν ὡς ἐν ὀλομελείᾳ, καὶ
ἀδιάσπαστοι· οὕτω δὴ καὶ ζώου σῶμα δυσκαταγώνιστον, πάντων μελῶν καὶ μερῶν ἀκραιφνή συνεισ
αγόντων τα σφῶν αὐτῶν ἐνεργήματα· τῷ τοι
καὶ βασιλεὺς κεφαλὴ τῶν ὑπηκόων ἢ νοῦς καθεστώς,
ἔχοι ἂν δικαίως ἀπαιτεῖν ἐξ ἁπάντων καταλλήλους
* Recole monitum priori hujus orationis exemplari præfixum.
col. 659–660page 67 of 548
PG 142:659τὰς εἰσφοράς· καὶ τοῦτο δρᾷν εἰς συντήρησιν τῆς ἡ αἰχμαλωτεύτης· ἐπεί τοί γε μέγα πένθος τοῖς γε ὁλότητος· τοὺς μὲν οὖν περὶ τάς ύλας ἠσχολημένους εὖ ἂν ἔχοι προσήκουσαν τῶν ἐργασιῶν εἰσπράττεσθαι τὴν ἀπόμοιραν· ἢ μὴν ἀνταλλαττομένους καὶ καθαρμόζοντας πρὸς τὴν κρίσιν τοῦ ὑπερέχοντος τοὺς δὲ περὶ λόγον ἐσπουδακότας καὶ τὴν ἀλήθειαν τὸν ἀληθῆ λόγον εἰσφέρειν, φόρου παντὸς ἑτέρου λυ σιτελέστερον, ὅσῳ καὶ τὸ σπούδασμα τῶν ἄλλων ἁπλῶς ὑπερέκεινα. Τοιγαροῦν εἰ πάντων ἀνθρώ των υπερτερεί βασιλεὺς, ἡ φιλοσοφία δὲ πασῶν ἐπιστημῶν ὁμοῦ καὶ τεχνῶν, τι ἂν εἴη φιλοσοφίας δώρου τῷ βασιλεῖ πρεπωδέστερον; εἴ γε τὰ ὑπερέχοντα τοῖς ὑπερέχουσι, καὶ αἱ ἀπαρχαὶ τοῖς ἐξάρ χουσι· βασιλεία μὲν οὖν εἰκονίζει κράτος Θεού, φιλοσοφία δὲ σοφίαν καὶ πρόνοιαν Θεοῦ· ἄσοφον δὲ κράτος καὶ προνοίας ἄνευ πόρξω Θεοῦ· διὸ τὰ τῆς φιλοσοφίας νοήματά τε καὶ πράγματα τῷ βασιλεῖ καθέστηκεν οἰκειότερα. νοῦν ἔχουσι περιορᾶσθαι βασιλεῖ τὴν αὐτὴν κληρουχίαν αἰχμάλωτον. Εἰ δέ τοι καὶ αὐτὸς πάθοι τοιοῦ τον, ποίαν οὐχ ὑπερβαίνει βαρυαλγή συμφοράν; ἢ ποῖον οὗτος τὸ γενναῖον ἐνδείξαιτο πρὸς ἀντίπαλον καὶ ἀνδρικὸν ὁ μὴ πρὸς ἐπανάστασιν άτερ δοράτων, άτερ ξιφῶν ὠκὺ παυομένην ἀνθεστηκώς; ἀλλὰ μαλακιζόμενος τε καὶ θηλυνόμενος, καὶ αὐθαιρέτοις ἐμπαιγμοῖς προδιδόμενος; Κἂν μή τις δρῴη, τὴν ἀλήθειαν οὐ διαφυγγάνει καὶ τὴν συνείδησιν· καὶ πρό γε τούτων το τηλεσκόπον ἔμμα καὶ πανδερκές, τὸ τὰ λαθρη δεν τολμώμενα, καὶ κατοπτεῦον ἀκριβῶς οὐδ᾽ ὅσον εἰπεῖν, καὶ τὰ τῆς αἰσχύνης ἐναντίον αὐτοῦ τελούμενα μυσαττόμενον· ὅπου γε καὶ ἀνθρώποις οὐκ ἄδηλα τὰ πολλὰ, καὶ καταμωκῶνται καὶ διακωμῳ δοῦσι καὶ ἐκθειάζουσι, καὶ εἰς αἰωνίζουσαν μνήμην τὴν περὶ τὰ καλὰ σπουδὴν αὐτῶν παραπέμπουσι. σιλεὺς Ελλήνων ᾿Αλέξανδρος ήττηθέντος Δαρείου καὶ τῶν ἐκείνου θυγατέρων προσηγμένων αὐτῷ γέρας ἀπόλεκτον διὰ κάλλους υπεροχὴν οὐ κατεδέξατο ταύταις δὴ προσιδεῖν· αἰσχρὸν εἶναι φάμενος ἄνδρας νικήσαντας ὑπὸ γυναικῶν ἡττηθῆναι· τὸ δ' αὐτὸ καὶ Κῦρος πρώην, ὁ Περσῶν αὐτοκράτωρ καὶ Μήδων· ἐπεὶ γὰρ Ασσυρίους καὶ τοὺς ἐκείνων συμ μάχους κατετροπώσατο, καὶ ἡ Πάνθεια τῶν Σουσίων ἡ βασιλὶς πάντων αὐτῷ λαφύρων ἐξῄρητο παρὰ τοῦ στρατοῦ, καὶ ἦν διαβεβοημένη τὸ εἶδος ὡς ἀπαράμιλλος τῆς ᾿Ασίας ἀπανταχῆ, πολλῆς μὲν αὐτὴν ἐπιμελείας ἠξίωσεν, έωρακέναι δ᾽ ὅλως οὐχ ᾑρετίσατο· φύλακας σωφροσύνης, οὐκ ἐπιβούλους, κρί νας εἶναι τοὺς βασιλεῖς, διά τε τὸ τῆς ἀξίας θεοειδὲς. καὶ ὅτι σωφροσύνη καὶ ἀνδρίας καὶ φρονήσεως συν οχή· τὸ γὰρ ἐκδεδόσθαι πρὸς ἔρωτας καὶ πρὸς γυ ναίκας κεχηνέναι, καὶ ὡς διὰ φορβειᾶς ἕλκεσθαι πρὸς τὰ αἴσχιστα, καὶ δειλοὺς καὶ ἄφρονας ἀπεργάζεται· κἂν ὁ οὕτω ἔχων σφριγη τὸ σῶμα, ψοφοδεὴς καὶ παντὸς καχεκτοῦντος ἀλλοιότερον διακείμενος, ἐπειδὴ τὸν τόνον τῆς ψυχῆς παραλέλυται καὶ εἴ τις ἂν τὴν τῶν θρυλλουμένων ἡγεμονιῶν σκο ποίη κατάλυσιν, ὑπὸ τῆς συνούσης αὐταῖς εὑρήσει λαγνείας ἐξειργασμένην· αὐτίκα γὰρ ὁ ᾿Ασσύριος Σαρδανάπαλος πόθεν εὕρατο τὴν πυρὶν, καὶ εἰς τὸν Μήδον Αρσάκην τὴν δυναστείαν ἀπετινάξατο, καὶ ταῦτα πόσῳ πλούτῳ βρίθων; πόσον ἐπαγόμενος στράτευμα; πάντως ἐκ τοῦ ἐκκεκαῦθαι ταῖς ἐπιθυμίαις αὐτοῦ πάντας ἐκ τῆς οἰκείας θηλύτητος, ἢ καὶ τὸν στρατὸν ἐξήνδρισε παθούσης γὰρ κατάκρως τῆς κεφαλῆς, τὸ συνημμένον σῶμα τις μηχανὴ μὴ πάθῃ; Εως μὲν οὖν σωφροσύνῃ καθώπλιστο, κρα ταιὸς ἦν, ἀπρόβλητος ἦν, πάντες αὐτὸν ἐδεδίεσαν, πάντες αὐτὸν ἐπεφρίκεσαν· ἀφ᾿ οὗ δὲ ταύτην ἀπεσκευάσατο, καὶ ταῖς ἡδοναῖς ἀγέπεσε καὶ ὑπτίασεν, ἔδε: τίνος ἑξῆς ὥστε καὶ καταπατεῖσθαι λοιπόν; ἢ Βελεσῦος χρησμολογοῦντος καὶ τοῦ λακτίζοντος; Ο δ' Αστυάγους Δαρείος οπόσος ἦν, δς τὴν Βαβυλωνίων ὡς ἐν ἀθυρματίῳ τινὶ καὶ παιδιά σύμπασαν ἐξηλάπαξε; Πλὴν ἀλλὰ καὶ οὗτος καὶ βασιλείας β'. Πρῶτον μὲν οὖν εἴ γε συνεπτυγμένος ὄρος τούνομα, τοῦτ' εὔλογον ἀναπτύξαι, κἀντεῦθεν δῆλον Θέσθαι τι βασιλεύς. Εστι τοίνυν βασιλεὺς βάσις λαοῦ· τὸ γὰρ ἀσινὲς οὐ κατ᾽ ἄνθρωπον πρὸς τὸ δεῖσθαι προσθήκης τε καὶ τροπῆς· ἡ δέ γε βάσις στεῤῥοτάτη πέφυκεν εἶναι τῶν ἐπ' αὐτῆς, μὴ κατει ρωνευομένην μηδ' ἀντιπεφρασμένην τὴν κλῆσιν φέρουσα. Πῶς οὖν τις ἐπιθυμίαις ἐκτόποις ἢ θυμοῖς ἀλόγοις περικλονούμενος βάσις ἂν εἴη λαοῦ; μεν οὖνγε τάραχος, περιτροπή· καπειδὴ καὶ σκοπὸς, ὑπόδειγμα πονηρὸν τοῦ ἄρχεσθαι λαχόντος πρὸς τὴν ἐξομοίωσιν ἐπισπεύδοντος, χρὴ λοιπὸν τὸν βασιλέα προβασιλεύειν τῶν ἐν αὐτῷ, καὶ οὕτω δὴ τῶν περὶ αὐτῶν τε καὶ τῶν ἐκτός. Τὸν δέ γε μιᾶς οἰκίας οὐκ ἰσχύσαντα τῆς ἔνδον κατακρατεῖν πολλοῦ ἂν δέοι πολλῶν ἀναγορεύεσθαι πόλεων ἀψευδῶς αὐτοκράτορα. Τὸ μὲν οὖν ἀνδραποδώδες καὶ λίχνον περὶ τὰς αἰσχίστας τῶν ἡδονῶν ὅσης ὑπεροψίας ἄξιον, ὅσων ἀποτροπιασμῶν, πρὸς τοσαύτης δεσποτείας, πρὸς τηλικαύτης τιμῆς; τίς γὰρ οὐκ ἂν ἐγκαλύψαιτο, καὶ μένον διανοησάμενος βασιλικῆς σεμνότητος καὶ Θειότητος ὄλισθον εἰς αἰσχρότατα; τούτων δή πα σχόντων, οἱ πρὸς τῆς Κίρκης ἠλόγωνται τὸ πάθος τὸ ἀτιμότατον, οἳ κάπροι καὶ κύνες ἐξ ἀνθρώπων γεγένηνται· τὸ μὲν ὡς τῷ βορβόρῳ τῆς ἡδυπαθείας ἐγκαλινδούμενοι, τὸ δ᾽ ὡς λυσσῶντες τῷ ἔρωτι βασιλεῖ δ' ἂν ἐπιπρεπές, ἑρμαϊκὸν μῶλυ, φάρμακον λογικὸν, πρὸς τὰς τῆς ἡδονῆς γοητείας ἀντιπαθές ἤδη δὲ καὶ ξίφος ἀμφίστομον, ἐξεῖα τομή διακρίσεως, διαιροῦσα τὸ κρεῖττον εὐθὺς ἐκ τοῦ χείρονος· καὶ τὸ μὲν αἱρουμένη καὶ συνιστῶτα, τοῦ δὲ κατατρέχουσα τούτοις γὰρ καὶ τὸν Λαερτίου φασὶ μὴ μόνον αὐτὸν διατετηρῆσθαι ταῖς τῆς Κίρκης μαγγανείαις ἀνάλω τον, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἑαλωκότας τῶν ἑταίρων ἐπανα σώσαθαι. Οὕτω καὶ βασιλέα χρή μή μόνον αὐτὸν ἀδούλωτον διαπεφυλάχθαι ταῖς ἡδοναῖς, ἀλλὰ καὶ τοὺς δεδουλωμένους ἐλευθεροῦν καὶ λόγῳ καὶ ὑποδείγματι, καὶ παιάνων ἱερῶν ἐπαίειν διαπαντός· ἀνέσ ης εἰς ὕψος σωφροσύνης αιχμαλωσίαν τῷ ἀγαθῷ
66)
τὰς εἰσφοράς· καὶ τοῦτο δρᾷν εἰς συντήρησιν τῆς ἡ αἰχμαλωτεύτης· ἐπεί τοί γε μέγα πένθος τοῖς γε
ὁλότητος· τοὺς μὲν οὖν περὶ τάς ύλας ἠσχολημένους
εὖ ἂν ἔχοι προσήκουσαν τῶν ἐργασιῶν εἰσπράττεσθαι τὴν ἀπόμοιραν· ἢ μὴν ἀνταλλαττομένους καὶ
καθαρμόζοντας πρὸς τὴν κρίσιν τοῦ ὑπερέχοντος·
τοὺς δὲ περὶ λόγον ἐσπουδακότας καὶ τὴν ἀλήθειαν
τὸν ἀληθῆ λόγον εἰσφέρειν, φόρου παντὸς ἑτέρου λυ
σιτελέστερον, ὅσῳ καὶ τὸ σπούδασμα τῶν ἄλλων
ἁπλῶς ὑπερέκεινα. Τοιγαροῦν εἰ πάντων ἀνθρώτων υπερτερεί βασιλεὺς, ἡ φιλοσοφία δὲ πασῶν
ἐπιστημῶν ὁμοῦ καὶ τεχνῶν, τι ἂν εἴη φιλοσοφίας
δώρου τῷ βασιλεῖ πρεπωδέστερον; εἴ γε τὰ ὑπερέ
χοντα τοῖς ὑπερέχουσι, καὶ αἱ ἀπαρχαὶ τοῖς ἐξάρ
χουσι· βασιλεία μὲν οὖν εἰκονίζει κράτος Θεού,
φιλοσοφία δὲ σοφίαν καὶ πρόνοιαν Θεοῦ· ἄσοφον δὲ
κράτος καὶ προνοίας ἄνευ πόρξω Θεοῦ· διὸ τὰ τῆς
φιλοσοφίας νοήματά τε καὶ πράγματα τῷ βασιλεῖ
καθέστηκεν οἰκειότερα.
νοῦν ἔχουσι περιορᾶσθαι βασιλεῖ τὴν αὐτὴν κληρου
χίαν αἰχμάλωτον. Εἰ δέ τοι καὶ αὐτὸς πάθοι τοιοῦ
τον, ποίαν οὐχ ὑπερβαίνει βαρυαλγή συμφοράν; ἢ
ποῖον οὗτος τὸ γενναῖον ἐνδείξαιτο πρὸς ἀντίπαλον καὶ
ἀνδρικὸν ὁ μὴ πρὸς ἐπανάστασιν άτερ δοράτων, άτερ
ξιφῶν ὠκὺ παυομένην ἀνθεστηκώς; ἀλλὰ μαλακιζόμε
νός τε καὶ θηλυνόμενος, καὶ αὐθαιρέτοις ἐμπαιγμοῖς
προδιδόμενος; Κἂν μή τις δρῴη, τὴν ἀλήθειαν οὐ
διαφυγγάνει καὶ τὴν συνείδησιν· καὶ πρό γε τούτων
το τηλεσκόπον ἔμμα καὶ πανδερκές, τὸ τὰ λαθρη
δεν τολμώμενα, καὶ κατοπτεῦον ἀκριβῶς οὐδ᾽ ὅσον
εἰπεῖν, καὶ τὰ τῆς αἰσχύνης ἐναντίον αὐτοῦ τελού
μενα μυσαττόμενον· ὅπου γε καὶ ἀνθρώποις οὐκ
ἄδηλα τὰ πολλὰ, καὶ καταμωκῶνται καὶ διακωμῳδοῦσι καὶ ἐκθειάζουσι, καὶ εἰς αἰωνίζουσαν μνήμην
τὴν περὶ τὰ καλὰ σπουδὴν αὐτῶν παραπέμπουσι. Βaσιλεὺς Ελλήνων ᾿Αλέξανδρος ήττηθέντος Δαρείου καὶ
τῶν ἐκείνου θυγατέρων προσηγμένων αὐτῷ γέρας
ἀπόλεκτον διὰ κάλλους υπεροχὴν οὐ κατεδέξατο
ταύταις δὴ προσιδεῖν· αἰσχρὸν εἶναι φάμενος
ἄνδρας νικήσαντας ὑπὸ γυναικῶν ἡττηθῆναι· τὸ δ'
αὐτὸ καὶ Κῦρος πρώην, ὁ Περσῶν αὐτοκράτωρ καὶ
Μήδων· ἐπεὶ γὰρ Ασσυρίους καὶ τοὺς ἐκείνων συμμάχους κατετροπώσατο, καὶ ἡ Πάνθεια τῶν Σουσίων
ἡ βασιλὶς πάντων αὐτῷ λαφύρων ἐξῄρητο παρὰ τοῦ
στρατοῦ, καὶ ἦν διαβεβοημένη τὸ εἶδος ὡς ἀπαρά
μιλλος τῆς ᾿Ασίας ἀπανταχῆ, πολλῆς μὲν αὐτὴν
ἐπιμελείας ἠξίωσεν, έωρακέναι δ᾽ ὅλως οὐχ ᾑρετί
σατο· φύλακας σωφροσύνης, οὐκ ἐπιβούλους, κρί
νας εἶναι τοὺς βασιλεῖς, διά τε τὸ τῆς ἀξίας θεοειδὲς.
καὶ ὅτι σωφροσύνη καὶ ἀνδρίας καὶ φρονήσεως συν
οχή· τὸ γὰρ ἐκδεδόσθαι πρὸς ἔρωτας καὶ πρὸς γυναίκας κεχηνέναι, καὶ ὡς διὰ φορβειᾶς ἕλκεσθαι
πρὸς τὰ αἴσχιστα, καὶ δειλοὺς καὶ ἄφρονας ἀπεργάζεται· κἂν ὁ οὕτω ἔχων σφριγη τὸ σῶμα, ψοφοδεὴς καὶ παντὸς καχεκτοῦντος ἀλλοιότερον διακείμενος, ἐπειδὴ τὸν τόνον τῆς ψυχῆς παραλέλυται·
καὶ εἴ τις ἂν τὴν τῶν θρυλλουμένων ἡγεμονιῶν σκοποίη κατάλυσιν, ὑπὸ τῆς συνούσης αὐταῖς εὑρήσει
λαγνείας ἐξειργασμένην· αὐτίκα γὰρ ὁ ᾿Ασσύριος
Σαρδανάπαλος πόθεν εὕρατο τὴν πυρὶν, καὶ εἰς τὸν
Μήδον Αρσάκην τὴν δυναστείαν ἀπετινάξατο, καὶ
ταῦτα πόσῳ πλούτῳ βρίθων; πόσον ἐπαγόμενος
στράτευμα; πάντως ἐκ τοῦ ἐκκεκαῦθαι ταῖς ἐπιθυμίαις αὐτοῦ πάντας ἐκ τῆς οἰκείας θηλύτητος, ἢ καὶ
τὸν στρατὸν ἐξήνδρισε παθούσης γὰρ κατάκρως
τῆς κεφαλῆς, τὸ συνημμένον σῶμα τις μηχανὴ μὴ
πάθῃ; Εως μὲν οὖν σωφροσύνῃ καθώπλιστο, κραταιὸς ἦν, ἀπρόβλητος ἦν, πάντες αὐτὸν ἐδεδίεσαν,
πάντες αὐτὸν ἐπεφρίκεσαν· ἀφ᾿ οὗ δὲ ταύτην ἀπεσκευάσατο, καὶ ταῖς ἡδοναῖς ἀγέπεσε καὶ ὑπτίασεν,
ἔδε: τίνος ἑξῆς ὥστε καὶ καταπατεῖσθαι λοιπόν; ἢ
Βελεσῦος χρησμολογοῦντος καὶ τοῦ λακτίζοντος; Ο
δ' Αστυάγους Δαρείος οπόσος ἦν, δς τὴν Βαβυλω
νίων ὡς ἐν ἀθυρματίῳ τινὶ καὶ παιδιά σύμπασαν
ἐξηλάπαξε; Πλὴν ἀλλὰ καὶ οὗτος καὶ βασιλείας
β'. Πρῶτον μὲν οὖν εἴ γε συνεπτυγμένος ὄρος
τούνομα, τοῦτ' εὔλογον ἀναπτύξαι, κἀντεῦθεν δῆλον
Θέσθαι τι βασιλεύς. Εστι τοίνυν βασιλεὺς βάσις
λαοῦ· τὸ γὰρ ἀσινὲς οὐ κατ᾽ ἄνθρωπον πρὸς τὸ
δεῖσθαι προσθήκης τε καὶ τροπῆς· ἡ δέ γε βάσις
στεῤῥοτάτη πέφυκεν εἶναι τῶν ἐπ' αὐτῆς, μὴ κατει
ρωνευομένην μηδ' ἀντιπεφρασμένην τὴν κλῆσιν
φέρουσα. Πῶς οὖν τις ἐπιθυμίαις ἐκτόποις ἢ θυμοῖς
ἀλόγοις περικλονούμενος βάσις ἂν εἴη λαοῦ; μενοὖνγε τάραχος, περιτροπή· καπειδὴ καὶ σκοπὸς,
ὑπόδειγμα πονηρὸν τοῦ ἄρχεσθαι λαχόντος πρὸς τὴν
ἐξομοίωσιν ἐπισπεύδοντος, χρὴ λοιπὸν τὸν βασιλέα
προβασιλεύειν τῶν ἐν αὐτῷ, καὶ οὕτω δὴ τῶν περὶ
αὐτῶν τε καὶ τῶν ἐκτός. Τὸν δέ γε μιᾶς οἰκίας οὐκ
ἰσχύσαντα τῆς ἔνδον κατακρατεῖν πολλοῦ ἂν δέοι
πολλῶν ἀναγορεύεσθαι πόλεων ἀψευδῶς αὐτοκράτορα. Τὸ μὲν οὖν ἀνδραποδώδες καὶ λίχνον περὶ τὰς
αἰσχίστας τῶν ἡδονῶν ὅσης ὑπεροψίας ἄξιον, ὅσων
ἀποτροπιασμῶν, πρὸς τοσαύτης δεσποτείας, πρὸς
τηλικαύτης τιμῆς; τίς γὰρ οὐκ ἂν ἐγκαλύψαιτο, καὶ
μένον διανοησάμενος βασιλικῆς σεμνότητος καὶ
Θειότητος ὄλισθον εἰς αἰσχρότατα; τούτων δή πασχόντων, οἱ πρὸς τῆς Κίρκης ἠλόγωνται τὸ πάθος
τὸ ἀτιμότατον, οἳ κάπροι καὶ κύνες ἐξ ἀνθρώπων
γεγένηνται· τὸ μὲν ὡς τῷ βορβόρῳ τῆς ἡδυπαθείας
ἐγκαλινδούμενοι, τὸ δ᾽ ὡς λυσσῶντες τῷ ἔρωτι
βασιλεῖ δ' ἂν ἐπιπρεπές, ἑρμαϊκὸν μῶλυ, φάρμακον
λογικὸν, πρὸς τὰς τῆς ἡδονῆς γοητείας ἀντιπαθές·
ἤδη δὲ καὶ ξίφος ἀμφίστομον, ἐξεῖα τομή διακρίσεως,
διαιροῦσα τὸ κρεῖττον εὐθὺς ἐκ τοῦ χείρονος· καὶ τὸ
μὲν αἱρουμένη καὶ συνιστῶτα, τοῦ δὲ κατατρέχουσα·
τούτοις γὰρ καὶ τὸν Λαερτίου φασὶ μὴ μόνον αὐτὸν
διατετηρῆσθαι ταῖς τῆς Κίρκης μαγγανείαις ἀνάλω
τον, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἑαλωκότας τῶν ἑταίρων ἐπανασώσαθαι. Οὕτω καὶ βασιλέα χρή μή μόνον αὐτὸν
ἀδούλωτον διαπεφυλάχθαι ταῖς ἡδοναῖς, ἀλλὰ καὶ
τοὺς δεδουλωμένους ἐλευθεροῦν καὶ λόγῳ καὶ ὑποδείγ
ματι, καὶ παιάνων ἱερῶν ἐπαίειν διαπαντός· ἀνέσ
6ης εἰς ὕψος σωφροσύνης αιχμαλωσίαν τῷ ἀγαθῷ
lia cod.
col. 661–662page 68 of 548
PG 142:661ἀπεστέρητο καὶ ζωῆς διὰ τὴν ἐπεισαχθεῖσαν ἀσέλ γειαν, τὸν Πέρσην Κῦρον οὐχ ὑπομείνας τὸν σώ φρονα. Τί δὲ καθεῖλε τὸν ᾿Αρσάμου Δαρεῖον, καὶ πᾶσαν Περσῶν κατέλυσε τὴν ἀρχήν; οὐχ ἡ περὶ τὰς φαύλας ορέξεις ῥοπὴ καὶ τὸ ἀκρατές; καὶ ἵνα τῶν πόῤῥω διὰ τὸ πλῆθος ἀφέμενοι, τῶν ἐγγυτάτω μνησθείημεν, τί τὸ ἡμέτερον ἀνάκτορον παρεστήσατο, τὴν ἁπασῶν τῶν πόλεων κρατιστεύουσαν, καὶ τῶν ἀῤῥήτων δεινῶν τὴν οἰκουμένην ἀνέπλησεν; ἆρ᾽ οὐχ ἡ τῶν προμάχων ἐπίῤῥητος βιοτή; τὸ ἀξιοζήλωτον σπούδασμα, καὶ τὸ ἐντεῦθεν διακεχαυνώσθαι πρὸς πᾶσαν ἔνστασιν; οὐδὲ γὰρ ἕτερον οὐδὲν ἄνδρας εἰς γυναῖκας ἀμείβειν οἶδεν, ὡς ἡ πρὸς αὐτὰς ἐμ παθής σχέσις καὶ ἐμμανής· οὐδὲν ἕτερον δυσαλέας ζωῆς καὶ μαχλοσύνης καὶ σῶμα σαθροί και ψυχήν. σωφροσύνη ῥώννυσι σῶμα, σωφροσύνη κραταιοί τὴν ψυχὴν· ἀκολασία δὲ καὶ ἄμφω διαλυμαίνεται· καν ὑγεία τις ἐξ ἡδονῆς τῷ καταβεβλακευμένη, κἂν εὐ σαρκία νομίζοιτο, τῶν ᾿Αδώνιδος κήπων οὐδέν τι διενηνόχατον, οἵπερ ἐπ' ὀστράκων τεθηλότες, πλέον τὸν γέλων συνίστων τοῖς ἐνορῶσιν, ἢ τὸ τεθηλός ἑαυτοῖς. Οἷα δὲ τῶν τῆς Κύπριδος τὰ σπουδάσματα, τοῖα καὶ τὰ τῆς εὐεξίας αὐτοῖς· ὀνείρων ἀποσκιάσματα· τὸ τῆς ζωῆς γὰρ κεφάλαιον τῆς ἀνθρωπίνης διέφθορεν, ὁ τῆς ἀνδρίας θέμεθλος ἀνατέτραπται, φρόνησις εἰς τὸ μηδὲν εἰδέναι, μηδ᾽ ὡς οὐκ ἴσασι, περιέστηκε· τὰ δὲ τῆς εὐκληρίας ὕλη μόνη, τεχνίτου λείποντος, εἰκή φερομένη, καὶ ἀποτελοῦσα τὸ καθώς ἔτυχε· διὰ ταῦτα τῶν ἀναγκαιοτάτων τῷ βασιλεῖ βασιλεύειν τῶν ἡδονῶν. γ'. Τὸ δ' ὀργίλου καὶ μεμηνὸς ἀπεῤῥίφθω λῃσταῖς, ὦν κατὰ τὴν τοῦ ὄφεως ὁμοίωσιν ὁ θυμός· ὧν κατά τὴν δαιμονικὴν μισανθρωπίαν τὸ ἀπηνές· τῷ καθ᾿ ὁμοίωσιν τεταγμένῳ Θεοῦ καὶ τοῦ πλάσματος αὐτοῦ πεπιστευμένῳ τὴν ἐπιμέλειαν, τὸ γαληνόν προσηρο μέσθω καὶ ἡμερον, τὸ ἐπιεικὲς καὶ φιλάνθρωπον ειδότι καλῶς ὅτι τὸ ἀρχόμενον συγγενές, καὶ ὡς ἑαυτὸν περιέποντι, τῶν ὑγιαινόντων προμηθουμένῳ, τοὺς ἀρρωστοῦντας ἐπισκεπτομένῳ, καὶ θεραπείας ἀξιοῦντι τῆς κρείττονος, μαλάγματι μὲν ὡς ἐπίπαν καὶ καταδέσμοις· ποτὲ δὲ καὶ κατὰ πολλὴν ἀνάγκην προσφερομένῳ καὶ αὐστηρότερον, εἴπερ μετὰ συ γνὴν καὶ παρήγορον ἀγωγὴν ὁρῴη τὴν νόσον ἀγρίαν τε καὶ δυσκάθεκτον· ὡς μέντοι μέλεσι γνησίοις συνοδυνωμένῳ τοῖς πάσχουσιν· οὕτω τις εἰς ἑαυτὸν ἡ Έλκει τοὺς οἰκτιρμούς τοῦ Θεοῦ· οὕτω βασιλείαν ἀκατάλυτον ἑαυτῷ προμνηστεύεται· οὕτω κἀνταῦθα πᾶσι φιλεῖται, πᾶσιν ἑκασταχή περιοδεται, διακε κραγόσιν: Ο σωφρονέστατος, ὁ πραότατος, ὁ ἀφοῦ μαιότατος Θεῷ. Τὸ δὲ σάρκας ἀνθρώπων καταξαίνειν δι᾿ ἀμυδρόν τι πλημμέλημα τοῦ κατεσθίειν διὰ μανίαν ἑαυτοὺς οὐ πάμπολυ διενήνοχεν· ὥσπερ γὰρ ´ ἐκεῖ τῆς τῶν ὀδυνῶν αἰσθήσεως ἡ φορὰ τῆς νόσου κατακρατεί, παραπλησίως κανταῦθα τοὺς ὀργιζομένους τὸ τοῦ θυμοῦ διατίθησιν ἀκατάσχετον, καὶ οὐ μεθίησιν ἐννοεῖν, ὅσον ἂν ἡνιῶντο πάσχοντες οὗτοι καὶ ὅτι τῆς αὐτῆς οὐσίας ὁ τιμωρούμενος, καὶ οἷον φέρει τὸ ἄλγος· καὶ οἴαν ὁ συμπαθής δεσπότης ἐπάγει τὴν ἄμυναν· ἔτυψε τις ροπάλοις πικρώς, πυγμαῖς ἔπληξεν, ἀλόγῳ θυμῷ χαριζόμενος· ἀντιτέ τυπταί, ἀντιπέπληκται, μίγει τυχόν, πυρετῷ, κεφα λῆς ἄλγει, καρδιωγμοίς, τηνεσμοῖς, ἑτέροις άνια ροῖς· ὅτ' οὐκ ἔμελλε, πλεῖόν τι δέδρακε, πλεῖόν τι πεπόνθει· εἰ δ᾽ οὐ παρὰ πόδας παντὶ ποινά, κατὰ καιροὺς οὓς οὐκ εἴσεται· μαρτυρεῖ πρὸς ἑτέροις πολλοῖς ὁ ὑπὲρ τῶν Γαβαωνιτῶν λιμός, ὡς ἐν ἄλλοις πταίοντες καιροῖς, ἐν ἄλλοις ἀπολαμβάνομεν. Ο δ' ἐνταυθοῖ τὰ πάντα παραδραμὼν βιαιοτέροις ἂν ἐγω κύρσοι καὶ μονιμωτέροις ἐν τῷ τέλει δεινοῖς. Τὸ δὲ γε μισεῖσθαι καὶ ἀπευκταῖος εἶναι καὶ ἀποτρόπαιος καρπώσαιτο καὶ ἔτι περιών· κἂν οὐκ εἰς τοὐμφανές διὰ δέος, ἀλλ' ἐν διαθέσει ψυχῆς ῥίζῃ πονηρῶν δια λογισμῶν· ὅσῳ δὲ κρείττων αἱρετὸς ἡγεμὼν διὰ τὸ χρηστόν, τοῦ φοβεροῦ διὰ τὸ καλαστικόν· ὑπὲρ μὲν γὰρ τοῦ προτέρου φόβος πολύς, αἱρετὴ δὲ καὶ μᾶλλον τοῦ δευτέρου ἀπαλλαγή. Τί δὲ χρὴ λέγειν τὰ τῆς ἀσχημοσύνης, εἴ ποτ᾽ ἂν ἴσως ἐκ τοῦ μὴ συνειθίσθαι τὴν ἐποχὴν τοῦ θυμοῦ μακρὸν ὑπερβαίη τοὺς ὅρους αὐτὸς παρὰ τὴν τοῦ πάσχοντος βούλησιν ἐπὰν τὸ περὶ τὴν κάραν αἷμα παφλάζον σφοδρῶς καὶ ἀνακυκώμενον, κατὰ πολλὴν ἐρημίαν τοῦ κατευνάζοντος καὶ καταστέλλοντος λογισμοῦ, καν τοῖς ἀγα γείοις συνωθούμενον οὕτω δὴ καὶ στενοχωρούμενον ταράττοι καὶ παρακινοίη τὸν ὀργιζόμενον, πρός τε τὴν ἐπιφάνειαν αὐτὴν βιαζόμενον, τὸ μὲν πρόσωπον διαδηκὸς ἐκτελοίη μετά τινος ἀναιδοῦς ἐρύθους και πελιδνότητος καὶ ποικίλης περικλονήσεως· τοὺς δ' ὀφθαλμοὺς ἄντικρυς ἄνθρακας ἀπεργάζοιτο καὶ οίους τοὺς δρακόντων ἀκούομεν, πυκνά περιστροβουμέ νους καὶ ἀναπάλλοντας καὶ τὰς οἰκείας ἕδρας οὐ στέγοντας· ἡ φωνὴ δ' ὑπερτείνοιτο, καὶ ὁ λόγος οὐκ εὔσημος ἀκριβῶς, ἅπαν τε τὸ σῶμα σπαράττοιτο καὶ ἀτάκτως ἄττοι και παραφέροιτο, τῷ πνεύματι τῆς ὀργῆς ἐνεργούμενον· ὁποία τότε ψυχῆς φανείη κατάστασις; ὄντως ἀνὴρ θυμώδης οὐκ εὐσχήμων, εὐστόχος εἴρηται· διὸ καὶ λίαν ἀπᾶδον τοῦτο τὸ πάθος τῇ βασιλικῇ κοσμιότητα. δ'. Λαῶν κοσμήτορες οἱ βασιλεῖς ἔκπαλαι κέκληνται καὶ ποιμένες λαῶν· ὁ τοίνυν λαούς προβεβλημένος κοσμεῖν, ὡς στατηγὸς ἐν ταῖς παρατάξεσιν, ὡς πρῶτος ἡγεμὼν καὶ παιδευτής ἐν τοῖς ἤθεσιν, ὅσον ἔχειν αὐτὸς ὀφείλει τὸ κόσμιον; ὅσον δὲ πρὸ; τὰ ποίμνια τὸ κηδεμονικὸν ὁ ποιμὴν, ἄγων μὲν ἐπὶ νομὰς ἀγαθὸς, αὐτῷ δὲ τέρπων καὶ σύριγγι καὶ ᾠδαῖς· οὐ δεσμῶν, οὐ στρεβλῶν, οὐ καταικίζων μικραῖς προφάσεσι· ταῦτα γὰρ οὐ καλοῦ ποιμένος, οὐδὲ τιθέναι τὴν ψυχὴν ὑπὲρ τῆς ποίμνης πεπαιδευμένου. Τό γε μὴν κἀπὶ τῇ τῶν ἀγομένων τέρ πεσθαι συντριβῇ τῶν τῆς αὐτῆς φύσεως ἠξιωμένων, καὶ τοῖς ἑτέρων ἀλγεινοῖς ἐφήδεσθαι, τῆς Ἐχέτου θηριωδίας καὶ ιταμότητος. Σέσωστρις Αἰγυπτίων καὶ ᾿Ασσυρίων δυνάστης, βασιλέας υποτάξας πολύ λους, κόσμου γὰρ κατῆρξεν, εἰ μὴ παντὸς, τοῦ γε πλείονος, ἅρματι μὲν αὐτοὺς ὑπεζεύγνυ λαμπρό, δι' αὐτῶν δ᾽ ἐπιβαίνων πεφρονηματισμένος καὶ γη θέσυνος· καὶ τινός ποτε τῶν ὑπεζευγμένων βράδι στον καὶ ἀνακεκομμένον βαδίσαντος, Τί δῆτα μέλο λεῖς, ἀνήρετο; καὶ δ;, Ὅτι τὰς τῶν τροχῶν, ἐπήγαγε,
DE REGIS OFFICIIS.
ἀπεστέρητο καὶ ζωῆς διὰ τὴν ἐπεισαχθεῖσαν ἀσέλγειαν, τὸν Πέρσην Κῦρον οὐχ ὑπομείνας τὸν σώ
φρονα. Τί δὲ καθεῖλε τὸν ᾿Αρσάμου Δαρεῖον, καὶ
πᾶσαν Περσῶν κατέλυσε τὴν ἀρχήν; οὐχ ἡ περὶ τὰς
φαύλας ορέξεις ῥοπὴ καὶ τὸ ἀκρατές; καὶ ἵνα τῶν
πόῤῥω διὰ τὸ πλῆθος ἀφέμενοι, τῶν ἐγγυτάτω μνη
σθείημεν, τί τὸ ἡμέτερον ἀνάκτορον παρεστήσατο,
τὴν ἁπασῶν τῶν πόλεων κρατιστεύουσαν, καὶ τῶν
ἀῤῥήτων δεινῶν τὴν οἰκουμένην ἀνέπλησεν; ἆρ᾽
οὐχ ἡ τῶν προμάχων ἐπίῤῥητος βιοτή; τὸ ἀξιοζήλωτον σπούδασμα, καὶ τὸ ἐντεῦθεν διακεχαυνώσθαι
πρὸς πᾶσαν ἔνστασιν; οὐδὲ γὰρ ἕτερον οὐδὲν ἄνδρας
εἰς γυναῖκας ἀμείβειν οἶδεν, ὡς ἡ πρὸς αὐτὰς ἐμπαθής σχέσις καὶ ἐμμανής· οὐδὲν ἕτερον δυσαλέας
ζωῆς καὶ μαχλοσύνης καὶ σῶμα σαθροί και ψυχήν.
σωφροσύνη ῥώννυσι σῶμα, σωφροσύνη κραταιοί τὴν
ψυχὴν· ἀκολασία δὲ καὶ ἄμφω διαλυμαίνεται· καν
ὑγεία τις ἐξ ἡδονῆς τῷ καταβεβλακευμένη, κἂν εὐ
σαρκία νομίζοιτο, τῶν ᾿Αδώνιδος κήπων οὐδέν τι
διενηνόχατον, οἵπερ ἐπ' ὀστράκων τεθηλότες, πλέον
τὸν γέλων συνίστων τοῖς ἐνορῶσιν, ἢ τὸ τεθηλός
ἑαυτοῖς. Οἷα δὲ τῶν τῆς Κύπριδος τὰ σπουδάσματα,
τοῖα καὶ τὰ τῆς εὐεξίας αὐτοῖς· ὀνείρων ἀποσκιά
σματα· τὸ τῆς ζωῆς γὰρ κεφάλαιον τῆς ἀνθρωπίνης
διέφθορεν, ὁ τῆς ἀνδρίας θέμεθλος ἀνατέτραπται,
φρόνησις εἰς τὸ μηδὲν εἰδέναι, μηδ᾽ ὡς οὐκ ἴσασι,
περιέστηκε· τὰ δὲ τῆς εὐκληρίας ὕλη μόνη, τεχνίτου
λείποντος, εἰκή φερομένη, καὶ ἀποτελοῦσα τὸ καθώς
ἔτυχε· διὰ ταῦτα τῶν ἀναγκαιοτάτων τῷ βασιλεῖ
βασιλεύειν τῶν ἡδονῶν.
γ'. Τὸ δ' ὀργίλου καὶ μεμηνὸς ἀπεῤῥίφθω λῃσταῖς,
ὦν κατὰ τὴν τοῦ ὄφεως ὁμοίωσιν ὁ θυμός· ὧν κατά
τὴν δαιμονικὴν μισανθρωπίαν τὸ ἀπηνές· τῷ καθ᾿
ὁμοίωσιν τεταγμένῳ Θεοῦ καὶ τοῦ πλάσματος αὐτοῦ
πεπιστευμένῳ τὴν ἐπιμέλειαν, τὸ γαληνόν προσηρο
μέσθω καὶ ἡμερον, τὸ ἐπιεικὲς καὶ φιλάνθρωπον·
ειδότι καλῶς ὅτι τὸ ἀρχόμενον συγγενές, καὶ ὡς
ἑαυτὸν περιέποντι, τῶν ὑγιαινόντων προμηθουμένῳ,
τοὺς ἀρρωστοῦντας ἐπισκεπτομένῳ, καὶ θεραπείας
ἀξιοῦντι τῆς κρείττονος, μαλάγματι μὲν ὡς ἐπίπαν
καὶ καταδέσμοις· ποτὲ δὲ καὶ κατὰ πολλὴν ἀνάγκην
προσφερομένῳ καὶ αὐστηρότερον, εἴπερ μετὰ συ
γνὴν καὶ παρήγορον ἀγωγὴν ὁρῴη τὴν νόσον ἀγρίαν
τε καὶ δυσκάθεκτον· ὡς μέντοι μέλεσι γνησίοις
συνοδυνωμένῳ τοῖς πάσχουσιν· οὕτω τις εἰς ἑαυτὸν ἡ
Έλκει τοὺς οἰκτιρμούς τοῦ Θεοῦ· οὕτω βασιλείαν
ἀκατάλυτον ἑαυτῷ προμνηστεύεται· οὕτω κἀνταῦθα
πᾶσι φιλεῖται, πᾶσιν ἑκασταχή περιοδεται, διακε
κραγόσιν: Ο σωφρονέστατος, ὁ πραότατος, ὁ ἀφοῦ
· μαιότατος Θεῷ. Τὸ δὲ σάρκας ἀνθρώπων καταξαί
νειν δι᾿ ἀμυδρόν τι πλημμέλημα τοῦ κατεσθίειν διὰ
μανίαν ἑαυτοὺς οὐ πάμπολυ διενήνοχεν· ὥσπερ γὰρ
´ ἐκεῖ τῆς τῶν ὀδυνῶν αἰσθήσεως ἡ φορὰ τῆς νόσου
κατακρατεί, παραπλησίως κανταῦθα τοὺς ὀργιζομένους τὸ τοῦ θυμοῦ διατίθησιν ἀκατάσχετον, καὶ οὐ
μεθίησιν ἐννοεῖν, ὅσον ἂν ἡνιῶντο πάσχοντες οὗτοι·
καὶ ὅτι τῆς αὐτῆς οὐσίας ὁ τιμωρούμενος, καὶ οἷον
φέρει τὸ ἄλγος· καὶ οἴαν ὁ συμπαθής δεσπότης
ἐπάγει τὴν ἄμυναν· ἔτυψε τις ροπάλοις πικρώς,
TEXTUS GENUINUS.
€62
πυγμαῖς ἔπληξεν, ἀλόγῳ θυμῷ χαριζόμενος· ἀντιτέ
τυπταί, ἀντιπέπληκται, μίγει τυχόν, πυρετῷ, κεφα
λῆς ἄλγει, καρδιωγμοίς, τηνεσμοῖς, ἑτέροις άνιαροῖς· ὅτ' οὐκ ἔμελλε, πλεῖόν τι δέδρακε, πλεῖόν τι
πεπόνθει· εἰ δ᾽ οὐ παρὰ πόδας παντὶ ποινά, κατὰ
καιροὺς οὓς οὐκ εἴσεται· μαρτυρεῖ πρὸς ἑτέροις
πολλοῖς ὁ ὑπὲρ τῶν Γαβαωνιτῶν λιμός, ὡς ἐν ἄλλοις
πταίοντες καιροῖς, ἐν ἄλλοις ἀπολαμβάνομεν. Ο δ'
ἐνταυθοῖ τὰ πάντα παραδραμὼν βιαιοτέροις ἂν ἐγω
κύρσοι καὶ μονιμωτέροις ἐν τῷ τέλει δεινοῖς. Τὸ δὲ
γε μισεῖσθαι καὶ ἀπευκταῖος εἶναι καὶ ἀποτρόπαιος
καρπώσαιτο καὶ ἔτι περιών· κἂν οὐκ εἰς τοὐμφανές
διὰ δέος, ἀλλ' ἐν διαθέσει ψυχῆς ῥίζῃ πονηρῶν δια
λογισμῶν· ὅσῳ δὲ κρείττων αἱρετὸς ἡγεμὼν διὰ τὸ
χρηστόν, τοῦ φοβεροῦ διὰ τὸ καλαστικόν· ὑπὲρ μὲν
γὰρ τοῦ προτέρου φόβος πολύς, αἱρετὴ δὲ καὶ μᾶλλον
τοῦ δευτέρου ἀπαλλαγή. Τί δὲ χρὴ λέγειν τὰ τῆς
ἀσχημοσύνης, εἴ ποτ᾽ ἂν ἴσως ἐκ τοῦ μὴ συνειθίσθαι τὴν ἐποχὴν τοῦ θυμοῦ μακρὸν ὑπερβαίη τοὺς
ὅρους αὐτὸς παρὰ τὴν τοῦ πάσχοντος βούλησιν·
ἐπὰν τὸ περὶ τὴν κάραν αἷμα παφλάζον σφοδρῶς καὶ
ἀνακυκώμενον, κατὰ πολλὴν ἐρημίαν τοῦ κατευνά
ζοντος καὶ καταστέλλοντος λογισμοῦ, καν τοῖς ἀγα
γείοις συνωθούμενον οὕτω δὴ καὶ στενοχωρούμενον
ταράττοι καὶ παρακινοίη τὸν ὀργιζόμενον, πρός τε
τὴν ἐπιφάνειαν αὐτὴν βιαζόμενον, τὸ μὲν πρόσωπον
διαδηκὸς ἐκτελοίη μετά τινος ἀναιδοῦς ἐρύθους και
πελιδνότητος καὶ ποικίλης περικλονήσεως· τοὺς δ'
ὀφθαλμοὺς ἄντικρυς ἄνθρακας ἀπεργάζοιτο καὶ οίους
τοὺς δρακόντων ἀκούομεν, πυκνά περιστροβουμέ
νους καὶ ἀναπάλλοντας καὶ τὰς οἰκείας ἕδρας οὐ
στέγοντας· ἡ φωνὴ δ' ὑπερτείνοιτο, καὶ ὁ λόγος οὐκ
εὔσημος ἀκριβῶς, ἅπαν τε τὸ σῶμα σπαράττοιτο
καὶ ἀτάκτως ἄττοι και παραφέροιτο, τῷ πνεύματι
τῆς ὀργῆς ἐνεργούμενον· ὁποία τότε ψυχῆς φανείη
κατάστασις; ὄντως ἀνὴρ θυμώδης οὐκ εὐσχήμων,
εὐστόχος εἴρηται· διὸ καὶ λίαν ἀπᾶδον τοῦτο τὸ
πάθος τῇ βασιλικῇ κοσμιότητα.
δ'. Λαῶν κοσμήτορες οἱ βασιλεῖς ἔκπαλαι κέκλην
ται καὶ ποιμένες λαῶν· ὁ τοίνυν λαούς προβεβλημέ
νος κοσμεῖν, ὡς στατηγὸς ἐν ταῖς παρατάξεσιν, ὡς
πρῶτος ἡγεμὼν καὶ παιδευτής ἐν τοῖς ἤθεσιν, ὅσον
ἔχειν αὐτὸς ὀφείλει τὸ κόσμιον; ὅσον δὲ πρὸ; τὰ
ποίμνια τὸ κηδεμονικὸν ὁ ποιμὴν, ἄγων μὲν ἐπὶ
νομὰς ἀγαθὸς, αὐτῷ δὲ τέρπων καὶ σύριγγι καὶ
ᾠδαῖς· οὐ δεσμῶν, οὐ στρεβλῶν, οὐ καταικίζων
μικραῖς προφάσεσι· ταῦτα γὰρ οὐ καλοῦ ποιμένος,
οὐδὲ τιθέναι τὴν ψυχὴν ὑπὲρ τῆς ποίμνης πεπαι
δευμένου. Τό γε μὴν κἀπὶ τῇ τῶν ἀγομένων τέρπεσθαι συντριβῇ τῶν τῆς αὐτῆς φύσεως ἠξιωμένων,
καὶ τοῖς ἑτέρων ἀλγεινοῖς ἐφήδεσθαι, τῆς Ἐχέτου
θηριωδίας καὶ ιταμότητος. Σέσωστρις Αἰγυπτίων
καὶ ᾿Ασσυρίων δυνάστης, βασιλέας υποτάξας πολύ
λους, κόσμου γὰρ κατῆρξεν, εἰ μὴ παντὸς, τοῦ γε
πλείονος, ἅρματι μὲν αὐτοὺς ὑπεζεύγνυ λαμπρό,
δι' αὐτῶν δ᾽ ἐπιβαίνων πεφρονηματισμένος καὶ γηθέσυνος· καὶ τινός ποτε τῶν ὑπεζευγμένων βράδι
στον καὶ ἀνακεκομμένον βαδίσαντος, Τί δῆτα μέλο
λεῖς, ἀνήρετο; καὶ δ;, Ὅτι τὰς τῶν τροχῶν, ἐπήγαγε,
col. 663–664page 69 of 548
PG 142:663στροφές καθορώ· συνεὶς οὖν ὁ Αἰγύπτιος τὸ τῆς ἡ ἄγαν τῷ βασιλεῖ καὶ ἀνάρμοστος· τέτταρα γὰρ τύχης ἄστατον ὑποδηλωθέν, πραότερος τοῦ λοιποῦ ἐντεῦθεν ἀποκυίσκεται τέρατα, τὸ ἀνελεύθερον, καὶ καὶ συμπαθέστερος ἦν. Ιέρων δὲ Συρακούσιος οὐχ ἑκόντων ἡγεμονεύσας τῶν Σικελῶν, οὔτινα τῶν πριν ἀντικαθισταμένων μετὰ τὴν ἡγητορίαν λελύπηκε μᾶλλον μὲν οὖν εὖ ἐποίει πᾶν τὸ πλῆθος διὰ παντὸς, οἷα πατὴρ ἱλαρὸς ἑκάστῳ δὴ προφερόμενος. Ετεσι δὲ κατάρξας τέσσαρσι πρὸς πεντήκοντα, τῇ πατρίδι μὲν τὴν εἰρήνην, ἑαυτῷ δὲ τὴν ἀρχὴν ἀστασίαστον πάντη διατετήρηκεν. Ἐπιβαλλόμενος δὲ πολλάκις ἀποθέσθαι τὴν δυναστείαν, κοινῇ τοῦ πλήθους ἀντιβολήσει διακεκώλυται· τοσοῦτον ἐράσμιος ἐγεγόνει τοῖς ἀρχομένοις, σωφρονικώτατος ὤν, εὐεργετικώ τητος, ἔτι μᾶλλον ἡμερώτατος. Τοῦ δ' αὐτοῦ τρόπου καὶ ᾿Αλκιμος ἦν ὁ Λυδός· ὅθεν ἐν γαλήνῃ καὶ ἀφθονίᾳ τὸ ὑπήκοον βιοῦν παρεσκεύασεν· ἑπτὰ δὲ διεληλυθότων ἐτῶν ἐθεοκλύτουν οἱ λαοὶ παγγενῆ συνιόντες καὶ πανδημεὶ τὸν βίοτον ἐπεκτείνεσθαι τῷ σφῶν αὐτῶν βασιλεῖ· καὶ ἦν τοῦτο· καὶ πολυετής δ Αλκιμος γεγονώς, εὐημερίαν μὲν τῷ τότε Λυδοῖς, ἑαυτῷ δ' ὄνομα καὶ ἕως δεῦρο πολὺ καὶ κλεινὸν καταλέλοιπεν. Επαινῶ τοὺς προγενέστερον βεβασιλευκότας Ρωμαίων, ὅτι τὸ, "Η γαληνότης ἡμῶν, πᾶσιν αὐτῶν ἐνετίθουν τοῖς διατάγμασιν, ἀντὶ τοῦ γράφειν, Η βασιλεία μου· δηλοῦντες ὅτι τὸ γαληνόν τε καὶ ἦμερον ἀφωσιωμένον τῷ βασιλεῖ καὶ ἐξαίρεσ τον. καὶ ὑπὲρ αὐτὴν τὴν ἀλουργίδα καὶ τὸ διάδημα τὰ μὲν γὰρ καὶ τύραννοι σφετερίζονται· γαληνότης δὲ βασιλικῆς ἀξίας καὶ μόνης ἄσυλόν τι χρῆμα καὶ ἀναφαίρετον· διὸ πολλοὶ τῶν πάλαι βασιλέων ἔργοις ο τε καὶ λόγοις ἐφιλοσόφησαν περὶ ταύτης τῆς ἀρετ τῆς· οὐκ ἔλαττον δὲ τῶν ἄλλων ὁ μετὰ Νερούαν τὸν πράως καὶ σοφῶς καὶ αὐτὸν βεβασιλευκότα, τὴν αὐτοκρατορίαν περιζωσάμενος· οὗτος γὰρ τοσοῦτον ἔσχηκε τὸ πρᾶον καὶ φίλοικτον, ὡς καὶ συγκάμπτεσθαι παντὶ λυπουμένῳ καὶ συναλγεῖν· πρὸς δὲ καὶ τωθασμούς φέρειν καὶ ἀνεξικακεῖν· δεῖν ἐξισοῦσθαι λέγων τὸν βασιλέα τῷ Θεῷ, καὶ πλημμελειῶν καὶ σκωμμάτων ἀντέχεσθαι. Τί οὖν ἀπῆγε τῆς τοσαύ της χρηστότητος; συγγνώμην τῶν ἡγνοημένων εύρατο καὶ ἡσεβημένων, τὸ μέγιστον, ὑπὸ πρεσβευτῇ τῷ πολλῷ Γρηγορίῳ, οὗ ὁ διάλογος· οὐ γὰρ ἑτέροις μετέδωκε δαψιλῶς, τούτου μετὰ τέλος ἀπήλαυσεν δαψιλέστερον· δείξας τὸ συμπαθές, εὐχῆς ἡ δικαίου συναρηγούσης, ἀσεβείας επικρατέστερον. Οτι δὲ καὶ σωφροσύνῃ κεκόσμητο, πρόδηλον· χωρὶς γὰρ ταύτης οὐδεὶς τὸν Κύριον, κἂν εὐσεβοίη, κατά ψαιτο, καν ταῖς ἄλλαις λέγοιτο κομᾷν ἀρεταῖς· καὶ γὰρ ὄντως οὐδ᾽ ἔστιν ἀρετὴν οὐδεμίαν ἄνευ σωφροσύνης εὑρεῖν ἀνόθευτον· ἀνδρεῖος γὰρ πῶς ὁ μὴ κατὰ σαρκίνων ὁρμῶν ἀνδριζόμενος; Ο δ' αὐτὸν ἀδικῶν καὶ μεθ᾿ ἧς ἀσελγαίνει, πῶς δίκαιος; "Η ποίαν αὐχολη φρόνησιν ὁ μὴ τὸ φέρον ὄνησιν ἑαυτῷ τὴν ὑπερτάτην συνειδώς τε καὶ ἐκλεγόμενος; λέγω δὲ τὸν ἁγιασμόν· ἀλλὰ τὸν ἡγεμόνα κατα δουλαγωγῶν ταῖς ἀκαθάρτοις ορέξεσι, καὶ τοῦ ἀκροτάτου τῶν ἐφετῶν ἀποστερῶν ἑαυτὸν, διὰ τὴν ἐξάγιστον ἡδονήν. τὸ μικροπρεπὲς ἐν ταῖς δόσεσι, τὸ καπηλικών, καὶ τὸ πλεονεκτικὸν ἐν ταῖς λήψεσι· τὸ μὲν γὰρ μηδ' όλως ἡ ὀλίγους καὶ βεβιασμένως εὐεργετεῖν δουλικόν· δοῦλος γὰρ οὐ δίδωσιν, ἢ ὀλίγοις εἴπερ ἐκβιασθείη, καὶ τούτοις κλέπτων τὰ τοῦ δεσπότου· πῶς γὰρ ἄλλως ὁ μηδὲν ἔχων, καὶ αὐτὸ τὸ σῶμα δεδιαπεπραμένος; Τὸ δὲ πολλοῖς μὲν δωρεῖσθαι, πεφεισμένως δέ γε καὶ πενιχρῶς, καὶ μάλιστα τοῖς ἀξίοις πολλοῦ, τοῦτ᾽ εὐτελοῦς τινος καὶ μικροῦ, μὴ μέντοι τοῦ πάντων ὑπερτερούντος καὶ ὑπερέχοντος· τὸ δ' αὐτοῖς χαμαιζήλοις συμφέρεσθαι πράγμασι, καὶ τοὺς ἰδιωτικούς πορισμούς μεταβιβάζειν εἰς τὸ δημόσιον, μηχαναίς τέ τισι κατασοφίζεσθαι καὶ περισυλᾶν τὸ ὑπήκοον, τοῦτο καπηλικόν· τὸ φορολογεῖν δὲ πέρα τοῦ δέοντος καὶ παραλόγως δασμολογεῖν, ἢ καὶ παντὶ τρόπῳ νηλεώς ἐκλωπίζειν τοὺς ὑπὸ χεῖρα καὶ τραχηλίζειν ἀπηρυ θριασμένης πλεονεξίας ἐστίν· ὅθεν τὴν τῆς φιλο χρηματίας κακίστην νόσον, ὡς τὸ τῆς ψυχῆς ἀχρειοῦσαν κάλλος, ὡς αὐτὴν τὴν ἀρχὴν ἀκρωτη ριάζουσαν, ἀποστυγητέον ὅλῃ σπουδῇ· τοιαύτην γὰρ ἀλέτειραν οὖσαν τῶν ἀγαθῶν Περσεὺς καὶ Αλέξανδρος βασιλεῖς Μακεδόνων, ὁ μὲν προσηκάμενος, καὶ συμμαχίας ἠρήμωτο καὶ τιμῶν, καὶ και θῃρημένος ὑπὸ Ρωμαίων, καὶ δέσμιος ἡγμένος, λάκκῳ ζοφώδει μετὰ τῶν χρημάτων ἐγκαθείρκτο, καὶ τὴν ἑαυτοῦ ζωὴν ἀθλίως οὕτω κατέστρεψεν ἱκανῶς τε τῆς φρενοβλαβείας τῷ τότε μυκτηρισθείς, καὶ εἰς ἔτι χλευάζεται παρὰ τῶν εἰδότων καὶ ταλα νίζεται· κρείττων δὲ τοῦ πάθους 'Αλέξανδρος γεν γονώς, καὶ ἀποσοβήσας καὶ ἀποδιοπομπήσας αὐτὸ, μικροῦ δεῖν ἁπάσης οἰκουμένης ἐν βραχεί κατεκράτησεν· θησαυροὺς γὰρ οὗτος τοὺς φίλους ἡγούμενος, ὑφ' ὧν καὶ συνασπίζοιτο καὶ δοξάζοιτο, τῆς ἀρίστης ἀπηύρα κρίσεως, ὑπὲρ ὅσους βασιλέας μετ γαλυνθείς. Ταύτης τῆς γνώμης καὶ Κῦρος ἐτύγχανε, καὶ πάντα διδοὺς τοῖς φίλοις, τὰ πάντων ἔχειν ἐνόμιζε· καὶ πλουτίζων τοὺς αὐτοῦ καὶ κοσμῶν, αὐτὸς ἠγάλλετό τε καὶ ἐφαιδρύνετο· καί ποτε παρ' αὐτῶν ἠρωτημένος, Σὺ δὲ, Κῦρε, πότε κοσμήσεις σαυτόν; "Αρ' οὐκ ἐξόχως, ἔφη, κεκόσμημαι, πάντας ὑμᾶς κεκοσμημένους ὁρῶν; Παρ' ἄλλων δὲ, Διὰ το οὐ πλουτεῖς; τί δ' εἴρηκεν; Οὐχ ὑπερβαλόντως πλουτῶ, τοὺς ἐμοὺς πάντας πλουτούντας εἰδὼς; Οὗτος πατὴρ ἐκαλεῖτο διὰ τὸ συμπαθές, καὶ τὸ πάντα τἀγαθὰ μηχανᾶσθαι τοῖς ὑπ' αὐτόν· ὥσπερ αὖ ὁ Καμβύσης διὰ τὸ χαλεπὸν καὶ ὀλίγωρον δεσπό της πικρός. Ο δέ γε Δαρείος, διὰ τὸ φιλοκερδές, διὰ τὸ χυδαιότροπον, διὰ τὸ μετακινεῖν καὶ ὑπονοθεύειν τὰ πράγματα, κάπηλος, Αλλ' Επαμινώνδας Θηβαίων στρατηγὸς οὕτως ἐτίθει τὴν τοιαύτην λώ Την ἐν βδελυκτοῖς, ὥστ᾽ ἐπειδή ποτε κατεῖδέ τινα τῶν ὑπασπιστῶν αἰχμαλώτων δεδεγμένον λύτρα, τὴν ἀσπίδα λαβὼν ἀπώσατο τοῦτον τοῦ τάγματος Εμοί, φάμενος, ἀπόδος τὴν ἀσπίδα, σὺ δὲ καπη λεῖον ἐξώνησαι. Πρὸς δέ γε Κάτωνα Ρωμαίων Ε'. Ἔστι δὲ καὶ ὁ τῶν χρημάτων ἔρω; ἀπρεπής στρατηγὸν οἱ τῶν Βρετανῶν ὑπὲρ φιλίας διαπρε
στροφές καθορώ· συνεὶς οὖν ὁ Αἰγύπτιος τὸ τῆς ἡ ἄγαν τῷ βασιλεῖ καὶ ἀνάρμοστος· τέτταρα γὰρ
τύχης ἄστατον ὑποδηλωθέν, πραότερος τοῦ λοιποῦ ἐντεῦθεν ἀποκυίσκεται τέρατα, τὸ ἀνελεύθερον, καὶ
καὶ συμπαθέστερος ἦν. Ιέρων δὲ Συρακούσιος οὐχ
ἑκόντων ἡγεμονεύσας τῶν Σικελῶν, οὔτινα τῶν πριν
ἀντικαθισταμένων μετὰ τὴν ἡγητορίαν λελύπηκε·
μᾶλλον μὲν οὖν εὖ ἐποίει πᾶν τὸ πλῆθος διὰ παντὸς,
οἷα πατὴρ ἱλαρὸς ἑκάστῳ δὴ προφερόμενος. Ετεσι
δὲ κατάρξας τέσσαρσι πρὸς πεντήκοντα, τῇ πατρίδι
μὲν τὴν εἰρήνην, ἑαυτῷ δὲ τὴν ἀρχὴν ἀστασίαστον
πάντη διατετήρηκεν. Ἐπιβαλλόμενος δὲ πολλάκις
ἀποθέσθαι τὴν δυναστείαν, κοινῇ τοῦ πλήθους ἀντιβολήσει διακεκώλυται· τοσοῦτον ἐράσμιος ἐγεγόνει
τοῖς ἀρχομένοις, σωφρονικώτατος ὤν, εὐεργετικώ
τητος, ἔτι μᾶλλον ἡμερώτατος. Τοῦ δ' αὐτοῦ τρόπου
καὶ ᾿Αλκιμος ἦν ὁ Λυδός· ὅθεν ἐν γαλήνῃ καὶ
ἀφθονίᾳ τὸ ὑπήκοον βιοῦν παρεσκεύασεν· ἑπτὰ δὲ
διεληλυθότων ἐτῶν ἐθεοκλύτουν οἱ λαοὶ παγγενῆ
συνιόντες καὶ πανδημεὶ τὸν βίοτον ἐπεκτείνεσθαι τῷ
σφῶν αὐτῶν βασιλεῖ· καὶ ἦν τοῦτο· καὶ πολυετής δ
Αλκιμος γεγονώς, εὐημερίαν μὲν τῷ τότε Λυδοῖς,
ἑαυτῷ δ' ὄνομα καὶ ἕως δεῦρο πολὺ καὶ κλεινὸν
καταλέλοιπεν. Επαινῶ τοὺς προγενέστερον βεβασιλευκότας Ρωμαίων, ὅτι τὸ, "Η γαληνότης ἡμῶν,
πᾶσιν αὐτῶν ἐνετίθουν τοῖς διατάγμασιν, ἀντὶ τοῦ
γράφειν, Η βασιλεία μου· δηλοῦντες ὅτι τὸ γαληνόν
τε καὶ ἦμερον ἀφωσιωμένον τῷ βασιλεῖ καὶ ἐξαίρεσ
τον. καὶ ὑπὲρ αὐτὴν τὴν ἀλουργίδα καὶ τὸ διάδημα·
τὰ μὲν γὰρ καὶ τύραννοι σφετερίζονται· γαληνότης
δὲ βασιλικῆς ἀξίας καὶ μόνης ἄσυλόν τι χρῆμα καὶ
ἀναφαίρετον· διὸ πολλοὶ τῶν πάλαι βασιλέων ἔργοις ο
τε καὶ λόγοις ἐφιλοσόφησαν περὶ ταύτης τῆς ἀρετ
τῆς· οὐκ ἔλαττον δὲ τῶν ἄλλων ὁ μετὰ Νερούαν τὸν
πράως καὶ σοφῶς καὶ αὐτὸν βεβασιλευκότα, τὴν
αὐτοκρατορίαν περιζωσάμενος· οὗτος γὰρ τοσοῦτον
ἔσχηκε τὸ πρᾶον καὶ φίλοικτον, ὡς καὶ συγκάμπτε
σθαι παντὶ λυπουμένῳ καὶ συναλγεῖν· πρὸς δὲ καὶ
τωθασμούς φέρειν καὶ ἀνεξικακεῖν· δεῖν ἐξισοῦσθαι
λέγων τὸν βασιλέα τῷ Θεῷ, καὶ πλημμελειῶν καὶ
σκωμμάτων ἀντέχεσθαι. Τί οὖν ἀπῆγε τῆς τοσαύ
της χρηστότητος; συγγνώμην τῶν ἡγνοημένων
εύρατο καὶ ἡσεβημένων, τὸ μέγιστον, ὑπὸ πρεσβευτῇ τῷ πολλῷ Γρηγορίῳ, οὗ ὁ διάλογος· οὐ γὰρ
ἑτέροις μετέδωκε δαψιλῶς, τούτου μετὰ τέλος ἀπήλαυσεν δαψιλέστερον· δείξας τὸ συμπαθές, εὐχῆς ἡ
δικαίου συναρηγούσης, ἀσεβείας επικρατέστερον.
Οτι δὲ καὶ σωφροσύνῃ κεκόσμητο, πρόδηλον· χωρὶς
γὰρ ταύτης οὐδεὶς τὸν Κύριον, κἂν εὐσεβοίη, κατάψαιτο, καν ταῖς ἄλλαις λέγοιτο κομᾷν ἀρεταῖς· καὶ
γὰρ ὄντως οὐδ᾽ ἔστιν ἀρετὴν οὐδεμίαν ἄνευ σωφροσύνης εὑρεῖν ἀνόθευτον· ἀνδρεῖος γὰρ πῶς ὁ μὴ
κατὰ σαρκίνων ὁρμῶν ἀνδριζόμενος; Ο δ' αὐτὸν
ἀδικῶν καὶ μεθ᾿ ἧς ἀσελγαίνει, πῶς δίκαιος; "Η
ποίαν αὐχολη φρόνησιν ὁ μὴ τὸ φέρον ὄνησιν
ἑαυτῷ τὴν ὑπερτάτην συνειδώς τε καὶ ἐκλεγόμενος;
λέγω δὲ τὸν ἁγιασμόν· ἀλλὰ τὸν ἡγεμόνα κατα
δουλαγωγῶν ταῖς ἀκαθάρτοις ορέξεσι, καὶ τοῦ
ἀκροτάτου τῶν ἐφετῶν ἀποστερῶν ἑαυτὸν, διὰ τὴν
ἐξάγιστον ἡδονήν.
τὸ μικροπρεπὲς ἐν ταῖς δόσεσι, τὸ καπηλικών,
καὶ τὸ πλεονεκτικὸν ἐν ταῖς λήψεσι· τὸ μὲν
γὰρ μηδ' όλως ἡ ὀλίγους καὶ βεβιασμένως εύερ
γετεῖν δουλικόν· δοῦλος γὰρ οὐ δίδωσιν, ἢ ὀλίγοις
εἴπερ ἐκβιασθείη, καὶ τούτοις κλέπτων τὰ τοῦ
δεσπότου· πῶς γὰρ ἄλλως ὁ μηδὲν ἔχων, καὶ αὐτὸ
τὸ σῶμα δεδιαπεπραμένος; Τὸ δὲ πολλοῖς μὲν
δωρεῖσθαι, πεφεισμένως δέ γε καὶ πενιχρῶς, καὶ
μάλιστα τοῖς ἀξίοις πολλοῦ, τοῦτ᾽ εὐτελοῦς τινος
καὶ μικροῦ, μὴ μέντοι τοῦ πάντων ὑπερτερούντος
καὶ ὑπερέχοντος· τὸ δ' αὐτοῖς χαμαιζήλοις συμφέ
ρεσθαι πράγμασι, καὶ τοὺς ἰδιωτικούς πορισμούς
μεταβιβάζειν εἰς τὸ δημόσιον, μηχαναίς τέ τισι
κατασοφίζεσθαι καὶ περισυλᾶν τὸ ὑπήκοον, τοῦτο
καπηλικόν· τὸ φορολογεῖν δὲ πέρα τοῦ δέοντος καὶ
παραλόγως δασμολογεῖν, ἢ καὶ παντὶ τρόπῳ νηλεώς
ἐκλωπίζειν τοὺς ὑπὸ χεῖρα καὶ τραχηλίζειν ἀπηρυ
θριασμένης πλεονεξίας ἐστίν· ὅθεν τὴν τῆς φιλο -
χρηματίας κακίστην νόσον, ὡς τὸ τῆς ψυχῆς
ἀχρειοῦσαν κάλλος, ὡς αὐτὴν τὴν ἀρχὴν ἀκρωτη
ριάζουσαν, ἀποστυγητέον ὅλῃ σπουδῇ· τοιαύτην
γὰρ ἀλέτειραν οὖσαν τῶν ἀγαθῶν Περσεὺς καὶ
Αλέξανδρος βασιλεῖς Μακεδόνων, ὁ μὲν προσηκά
μενος, καὶ συμμαχίας ἠρήμωτο καὶ τιμῶν, καὶ και
θῃρημένος ὑπὸ Ρωμαίων, καὶ δέσμιος ἡγμένος,
λάκκῳ ζοφώδει μετὰ τῶν χρημάτων ἐγκαθείρκτο,
καὶ τὴν ἑαυτοῦ ζωὴν ἀθλίως οὕτω κατέστρεψεν -
ἱκανῶς τε τῆς φρενοβλαβείας τῷ τότε μυκτηρισθείς,
καὶ εἰς ἔτι χλευάζεται παρὰ τῶν εἰδότων καὶ ταλανίζεται· κρείττων δὲ τοῦ πάθους 'Αλέξανδρος γεν
γονώς, καὶ ἀποσοβήσας καὶ ἀποδιοπομπήσας αὐτὸ,
μικροῦ δεῖν ἁπάσης οἰκουμένης ἐν βραχεί κατεκρά
τησεν· θησαυροὺς γὰρ οὗτος τοὺς φίλους ἡγούμε
νος, ὑφ' ὧν καὶ συνασπίζοιτο καὶ δοξάζοιτο, τῆς
ἀρίστης ἀπηύρα κρίσεως, ὑπὲρ ὅσους βασιλέας μετ
γαλυνθείς. Ταύτης τῆς γνώμης καὶ Κῦρος ἐτύγχα
νε, καὶ πάντα διδοὺς τοῖς φίλοις, τὰ πάντων ἔχειν
ἐνόμιζε· καὶ πλουτίζων τοὺς αὐτοῦ καὶ κοσμῶν,
αὐτὸς ἠγάλλετό τε καὶ ἐφαιδρύνετο· καί ποτε παρ'
αὐτῶν ἠρωτημένος, Σὺ δὲ, Κῦρε, πότε κοσμήσεις
σαυτόν; "Αρ' οὐκ ἐξόχως, ἔφη, κεκόσμημαι, πάντας
ὑμᾶς κεκοσμημένους ὁρῶν; Παρ' ἄλλων δὲ, Διὰ το
οὐ πλουτεῖς; τί δ' εἴρηκεν; Οὐχ ὑπερβαλόντως
πλουτῶ, τοὺς ἐμοὺς πάντας πλουτούντας εἰδὼς;
Οὗτος πατὴρ ἐκαλεῖτο διὰ τὸ συμπαθές, καὶ τὸ
πάντα τἀγαθὰ μηχανᾶσθαι τοῖς ὑπ' αὐτόν· ὥσπερ
αὖ ὁ Καμβύσης διὰ τὸ χαλεπὸν καὶ ὀλίγωρον δεσπό
της πικρός. Ο δέ γε Δαρείος, διὰ τὸ φιλοκερδές,
διὰ τὸ χυδαιότροπον, διὰ τὸ μετακινεῖν καὶ ὑπονοθεύειν τὰ πράγματα, κάπηλος, Αλλ' Επαμινώνδας
Θηβαίων στρατηγὸς οὕτως ἐτίθει τὴν τοιαύτην λώ -
Την ἐν βδελυκτοῖς, ὥστ᾽ ἐπειδή ποτε κατεῖδέ τινα
τῶν ὑπασπιστῶν αἰχμαλώτων δεδεγμένον λύτρα,
τὴν ἀσπίδα λαβὼν ἀπώσατο τοῦτον τοῦ τάγματος
Εμοί, φάμενος, ἀπόδος τὴν ἀσπίδα, σὺ δὲ καπη
λεῖον ἐξώνησαι. Πρὸς δέ γε Κάτωνα Ρωμαίων
Ε'. Ἔστι δὲ καὶ ὁ τῶν χρημάτων ἔρω; ἀπρεπής στρατηγὸν οἱ τῶν Βρετανῶν ὑπὲρ φιλίας διαπρε
col. 665–666page 70 of 548
PG 142:665τερον οὐδ᾽ οἶδεν ὁ κατειλημμένος, οἱ κακοῦ γέγονεν ἀλλὰ πεπωρωμένος πέφηνε καὶ ἀναίσθητος. σβευσάμενοι βασιλεῖς, ἕως γὰρ κἀκείνων ἡ τοῦ ἀνπρὸς ἄλλα τῶν γελοίων καθέλκοντα· τὸ δ' ἀθλιών δρὸς ἐπεφθάνει φήμη, καὶ χρυσοῦ μακρὰ τάλαντα διαπεπόμφασιν εἰς τοῦτο· καὶ ὅς τὴν μὲν φιλίαν ὡμολόγησε καὶ ἐκύρωσεν· τὸν δὲ χρυσὸν ἀπες'. Εστι δ' ἐνίοτε καὶ τῇ συμφορά βρενθυόμενος, πέμψατο· τοὺς δούλους εἰπὼν εἶναι τῶν ὠνητῶν· καὶ δόξαν τὴν αἰσχύνην ἡγούμενος. Εἰ δὲ καὶ κόλα τοὺς δέ γε φίλους τῶν αἱρετῶν· τοσοῦτον δὴ καὶ κες ἐπίτριπτοι θωπεύοντες τύχοιεν καὶ καταψῶν. οὗτος τοῦ τῶν χρημάτων κατεστρατήγησεν ἔρωτος. τες αὐτὸν καὶ σαίνοντες, ενασμενίζει τούτοις ἢ 'Οπόσα δ' άμφω καὶ διὰ ταύτην τὴν ἕξιν κατωρθωφίλοις, μή ξυνορῶν τὸ διάφορον· ὅτι κόλαξ μὲν ἐκ κείτην τώ στρατηγώ, δεικνύντων ἄλλοι, τῆς ἱστο παντὸς τρόπου τὸ ἡδὺ καρυκεύει, κἂν δηλητήριον ρίας ἀπολαμβάνοντες· τὰ γὰρ Ἀλεξάνδρῳ καὶ φίλος δὲ τὸ ἐπωφελὲς ἀγωνίζεται, κἂν πρὸς ἀνάγκην Κύρῳ καὶ πρὸς ταύτης ἐξειργασμένα, πυρσοῦ δια ἀνιν τὴν αἴσθησιν· καὶ ὁ μὲν ὅλαις ἡνίαις πρὸς φαίνει λαμπρότερον, οἷς μὴ τῷ τῆς διανοίας ὀπτι μόνον φέρεται τὸ λαβεῖν· ὁ δ᾽ ὑπὲρ τοῦ τῷ πεφιλο και μαστώνης ἀμαύρωσις ἐπικέχυται· καὶ οὔποτ' μένῳ συνοίσοντος, καὶ αὐτὴν προΐεται τὴν ζωήν ἂν ἀποσβαίη, τοῦ ἡλίου χθόνα περιαυγάζοντος· καὶ ὅτι κόλακες μὲν χείρους κοράκων· ὁ δὲ φίλος καὶ ὅπη δ' ἄλλῃ τὰ τρία ταῦτα συνέλθοιεν, τὸ σῶ ἄλλος αὐτός. Εστι μὲν οὖν τὸ ἐκλελυμένον τούτων φρον, τὸ ἥπιον, τὸ φιλότιμον, ἐκεῖ καὶ τὸ ἀριστεύειν παραίτιον τῶν δεινῶν· αὐτοῦ δὲ πολλάκις τὸ ὑπερ καὶ τὸ κλείζεσθαι. Σωφροσύνη μὲν γὰρ ἀνδρίας παίδευμα καὶ μελέτημα, καὶ τοῦ τῶν ἀνθισταμένων κατεπεμβαίνειν καὶ ἡττᾶν αὐτοὺς καὶ τροποῦν πραότης δὲ καὶ τὸ ἀνεξίκακον καρτερίας και μεγα λεψυχίας γυμνάσιον καὶ στεῤῥότης· ἅμα δὲ καὶ τῆς παρά πάντων στοργῆς ἀρχὴ καὶ κρηπίς· τὸ δ' εὐεργετικὴν καὶ τὰς τῶν συμμάχων χεῖρας νευροί, καὶ τοὺς τῶν ἀντιμάχων αὐχένας κλίνει, καὶ τὸ οἰκεῖον ἐχυροί, καὶ τὸ ἀλλότριον ὑποτάττει, καὶ πάντων ἀνοίγει στόμα, πᾶσαν γλῶσσαν θήγει πρὸς ἔπαινον· ὥστε καὶ νίκης καὶ δόξης ὁμοῦ τὰ διειλημμένα ποριστικώτατα· φύσει γὰρ νικητὴν ἔνδο ξήν τε φύσει τὸν κατωρθωκότα προαπετέλεσεν μήποτ' οὖν ὀρθῶς ταῦτ᾽ ἂν λέγοιτο μῆλα χρύσεα πρὸς Ηρκαλέους ἀφηρημένα τῶν Εσπερίδων ἐπὶ τοῦ ᾿Ατλαντος, τὸν ἑκατογκέφαλον ὅτε δὴ πέφνε καὶ ποικιλόφωνον δράκοντα τοῦ ᾿Αθύμαντος; εὖ γὰρ ἂν ἔχοι τῷ χρυσῷ τὴν δόξαν ἐξεικονίζεσθαι· τὸν δ᾽ ἀλλόκοτον δράκοντα καὶ τερατώδη πρὸς τὸ τῆς φαύ λης ορέξεως πολύτροπον ἐκλαμβάνεσθαι. Τοιγαρ οὖν ὁ τοῦτο κατηργηκὼς καὶ οἷον ἀπεκτονώς, ήρατο κλέος βραβείων τριῶν, ἡδονὴν, ὀργήν, ἔρωτα χρη μάτων νενικηκώς. Ταῦτα δ' ὡς τὰ πολλὰ ταῖς ἐσπε ρίσι φυλάττεται βιοταῖς, ἐν αἷς ὁ Ατίας λογισμός καὶ ἀνένδοτος· ὁ δ᾽ αὖ τὸ τέλειον προειληφώς χρόν νους ἐν ὀλίγῳ πεπληρώσει μακρούς· καὶ τρισαριστεὺς ἀξιοθαύμαστος ἀναδέδεικται τὰ γήρως κατ ορθώματα προηρπαχὼς ἐν νεότητι· καὶ τὸ τῆς ναρκώσης ψυχῆς ποικίλον θηρίον ἀνῃρηκὼς ἐν ᾗ σπουδῇ τῆς παρειμένης περὶ τὰς ἐλλόγους καὶ κατὰ φύσιν ὀρμάς· δι' ὧν ἄρα λοφῶσιν αἱ παρὰ φύσιν καὶ ἄλογοι· τῷ γὰρ ἀνημμένῳ καὶ συντόνῳ τοῦ και θηγεμόνος διαπέρριψε τὸ ἀλλόφυλον καὶ ἀπέψυχε καὶ πάσχει πλέον ἢ κνώδαλον ἐκ λέοντος ὠρυγῆς ὥσπερ τῷ διακεχαυνώσθαι καὶ πνεῦμα πεπτωκέναι, καὶ νήγρετον καθυπνωκέναι τὸν ἰσχυρὸν, ἀναζωπυροῦται τὰ πάθη, καὶ ἀποθρασύνεται, καὶ παρειληφότα τοῦτον ὑπὸ Δαλιδά τῆς ᾑρετισμένης συνοίκου νωχελίας, ἀποκεκαρμένον τὴν σύνεσιν ἐκτυφλοί, καὶ οὕτω διαπαίζει πολυειδώς, ἄλλοτε ᾿Αθάμαντος. ώ; Ο ήφανον. Διὸ καὶ τὸν Κορίνθιον Ιππόνουν μετὰ νέο κας ὅσας ἱστόρηται, τὴν τῶν ἀρκύων τῆς ᾿Αντείας ἐξάλυξιν, τῶν ἀδίκων ἐρώτων καὶ ἀδικωτέρων ἐπισ βουλῶν, τὴν τῶν Σολύμων, τῶν ᾿Αμαζόνων τῆς τῶν ἀκμαιοτέρων ἐνέδρας Λυκίων καταπολέμησιν, ἐπεὶ καὶ τὸν αἰθέρα διαπτῆναι τῷ Πηγάσω νεανιεύσοιτο, κατενηνέχθαι κύμβαχον, καὶ πεπηρῶσθαι μὲν τὰς ὄψεις, ἀλᾶσθαι δὲ κατὰ πεδίον ἀλήῖον, μὴ τετυχηκότα τέως χειραγωγοῦ· παραπλησίως ἄρα καὶ γαῦρος καὶ ἀλαζὼν λογισμός, εἰ καὶ τῆς ἀντώσης ἐν ἀρχαῖς μαλθακῶς ἡδονῆς περιγένοιτο πρότερον, ἔπειτα δὲ καὶ αὐτὴν τὴν μεσαιτάτην ταύτης φλόγωσιν κατασβέσειε, τήν τε τοῦ θυμοῦ προτομὴν ἀνέλοι, καὶ τὸν τῆς χρηματομανίας ὁλκὸν ἀποτάμοι, σύν στασιν καὶ λόχησιν ἐμπαθῆ τῷ ὑπερῆρθαι πάσης χαμαιζήλου σχέσεως τροπωσάμενος, εἰ μὴ πρὸς μόνα τὰ φαῦλα φέροι τὸ ὑπεροπτικὸν, ἀλλ᾽ ἤδη καὶ πρὸς τὰ κρείττω καὶ ὑψηλότερα, τοῦ τε συντείνειν ἑαυτὸν εἰς τὸ δέον καταπεφρονηκὼς, καὶ συμβουλία; νουνεχοῦ; ἑτέρου καταμελῶν, πρὸς τὸ πρῶτον και ταβάλλεται πτῶμα· καὶ τὸ διακριτικὸν ἐκτετυφλωμένος, ἔρημος πλανᾶται παντὸς ὁδηγοῦ, μηδενὸς ἐπαίων χρησίμου· πνευμάτων δὲ καὶ κυμάτων ὄχλῳ, διακένοις ταράχοις περιβομβούμενος, ἢ τῷ τῆς ἀτασθαλίας πελάγει καταποντοῦται, πτερορονήσας ὥσπερ Ικαρος τῷ πέρα τοῦ μέτρου πτερύξασθαι, καὶ τῶν ἡλιακῶν ἁμαρυγμάτων κατεπαρθής ναι· τοὺς γὰρ Λυκαονίτας παρίημι, κεραυνουμένους σὺν τῷ σφῶν αὐτῶν ἀρχηγέτῃ καὶ τῆς ἀποσ νοίας καὶ τῆς γενέσεως· καὶ τὴν ἀπὸ βύρσης βρον τῶντα Σαλμωνέα ταυτό πάσχοντα· καὶ τὴν καινὴν πόλιν ἐξαφανιζομένην σὺν τοῖς οἰκήτορσι· καὶ τοὺς Αλωάδας, καὶ τὴν ὑπ' ἀλλήλων πτῶσιν αὐτῶν ἐν τῇ γῇ, πρὶν Οσσαν ἐπ᾿ Ολυμπον θέντας, ἐπὶ δ' Οσσαν τὸ Πήλιον ἀναφοιτῆσαι πρὸς οὐρανόν· καὶ τὰς ἄλλας τῆς ὑπερηφανίας ὁρμὰς καὶ καταστροφὰς. Πορρωτάτω τοίνυν ἐξοριστέον, ἐπεὶ καταβλητικὸν, τὰ μετέωρον φρόνημα προσοικειωτέον δὲ τὸ μέτριον, ὅτι βεβηκὸς καὶ ὑπερείδειν εἰδός· καὶ δὴ τῇ τοῦ λόγου συναρμοστέον τιμῇ, καὶ τὴν ἀρίστην Ικάριος.
€65
DE REGIS OFFICIIS.
TEXTUS GENUINUS.
τερον οὐδ᾽ οἶδεν ὁ κατειλημμένος, οἱ κακοῦ γέγονεν •
ἀλλὰ πεπωρωμένος πέφηνε καὶ ἀναίσθητος.
σβευσάμενοι βασιλεῖς, ἕως γὰρ κἀκείνων ἡ τοῦ ἀν- πρὸς ἄλλα τῶν γελοίων καθέλκοντα· τὸ δ' ἀθλιών
δρὸς ἐπεφθάνει φήμη, καὶ χρυσοῦ μακρὰ τάλαντα
διαπεπόμφασιν εἰς τοῦτο· καὶ ὅς τὴν μὲν φιλίαν
ὡμολόγησε καὶ ἐκύρωσεν· τὸν δὲ χρυσὸν ἀπε- ς'. Εστι δ' ἐνίοτε καὶ τῇ συμφορά βρενθυόμενος,
πέμψατο· τοὺς δούλους εἰπὼν εἶναι τῶν ὠνητῶν· καὶ δόξαν τὴν αἰσχύνην ἡγούμενος. Εἰ δὲ καὶ κόλατοὺς δέ γε φίλους τῶν αἱρετῶν· τοσοῦτον δὴ καὶ κες ἐπίτριπτοι θωπεύοντες τύχοιεν καὶ καταψῶν.
οὗτος τοῦ τῶν χρημάτων κατεστρατήγησεν ἔρωτος. τες αὐτὸν καὶ σαίνοντες, ενασμενίζει τούτοις ἢ
'Οπόσα δ' άμφω καὶ διὰ ταύτην τὴν ἕξιν κατωρθω- φίλοις, μή ξυνορῶν τὸ διάφορον· ὅτι κόλαξ μὲν ἐκ
κείτην τώ στρατηγώ, δεικνύντων ἄλλοι, τῆς ἱστο παντὸς τρόπου τὸ ἡδὺ καρυκεύει, κἂν δηλητήριον·
ρίας ἀπολαμβάνοντες· τὰ γὰρ Ἀλεξάνδρῳ καὶ φίλος δὲ τὸ ἐπωφελὲς ἀγωνίζεται, κἂν πρὸς ἀνάγκην
Κύρῳ καὶ πρὸς ταύτης ἐξειργασμένα, πυρσοῦ δια ἀνιν τὴν αἴσθησιν· καὶ ὁ μὲν ὅλαις ἡνίαις πρὸς
φαίνει λαμπρότερον, οἷς μὴ τῷ τῆς διανοίας ὀπτι μόνον φέρεται τὸ λαβεῖν· ὁ δ᾽ ὑπὲρ τοῦ τῷ πεφιλο
και μαστώνης ἀμαύρωσις ἐπικέχυται· καὶ οὔποτ' μένῳ συνοίσοντος, καὶ αὐτὴν προΐεται τὴν ζωήν·
ἂν ἀποσβαίη, τοῦ ἡλίου χθόνα περιαυγάζοντος· καὶ ὅτι κόλακες μὲν χείρους κοράκων· ὁ δὲ φίλος
καὶ ὅπη δ' ἄλλῃ τὰ τρία ταῦτα συνέλθοιεν, τὸ σῶ ἄλλος αὐτός. Εστι μὲν οὖν τὸ ἐκλελυμένον τούτων
φρον, τὸ ἥπιον, τὸ φιλότιμον, ἐκεῖ καὶ τὸ ἀριστεύειν παραίτιον τῶν δεινῶν· αὐτοῦ δὲ πολλάκις τὸ ὑπερκαὶ τὸ κλείζεσθαι. Σωφροσύνη μὲν γὰρ ἀνδρίας
παίδευμα καὶ μελέτημα, καὶ τοῦ τῶν ἀνθισταμέ
νων κατεπεμβαίνειν καὶ ἡττᾶν αὐτοὺς καὶ τροποῦν·
πραότης δὲ καὶ τὸ ἀνεξίκακον καρτερίας και μεγα
λεψυχίας γυμνάσιον καὶ στεῤῥότης· ἅμα δὲ καὶ τῆς
παρά πάντων στοργῆς ἀρχὴ καὶ κρηπίς· τὸ δ'
εὐεργετικὴν καὶ τὰς τῶν συμμάχων χεῖρας νευροί,
καὶ τοὺς τῶν ἀντιμάχων αὐχένας κλίνει, καὶ τὸ
οἰκεῖον ἐχυροί, καὶ τὸ ἀλλότριον ὑποτάττει, καὶ
πάντων ἀνοίγει στόμα, πᾶσαν γλῶσσαν θήγει πρὸς
ἔπαινον· ὥστε καὶ νίκης καὶ δόξης ὁμοῦ τὰ διει
λημμένα ποριστικώτατα· φύσει γὰρ νικητὴν ἔνδοξήν τε φύσει τὸν κατωρθωκότα προαπετέλεσεν •
μήποτ' οὖν ὀρθῶς ταῦτ᾽ ἂν λέγοιτο μῆλα χρύσεα
πρὸς Ηρκαλέους ἀφηρημένα τῶν Εσπερίδων ἐπὶ
τοῦ ᾿Ατλαντος, τὸν ἑκατογκέφαλον ὅτε δὴ πέφνε καὶ
ποικιλόφωνον δράκοντα τοῦ ᾿Αθύμαντος; εὖ γὰρ
ἂν ἔχοι τῷ χρυσῷ τὴν δόξαν ἐξεικονίζεσθαι· τὸν δ᾽
ἀλλόκοτον δράκοντα καὶ τερατώδη πρὸς τὸ τῆς φαύλης ορέξεως πολύτροπον ἐκλαμβάνεσθαι. Τοιγαρ
οὖν ὁ τοῦτο κατηργηκὼς καὶ οἷον ἀπεκτονώς, ήρατο
κλέος βραβείων τριῶν, ἡδονὴν, ὀργήν, ἔρωτα χρημάτων νενικηκώς. Ταῦτα δ' ὡς τὰ πολλὰ ταῖς ἐσπερίσι φυλάττεται βιοταῖς, ἐν αἷς ὁ Ατίας λογισμός
καὶ ἀνένδοτος· ὁ δ᾽ αὖ τὸ τέλειον προειληφώς χρόν
νους ἐν ὀλίγῳ πεπληρώσει μακρούς· καὶ τρισαριστεὺς ἀξιοθαύμαστος ἀναδέδεικται τὰ γήρως κατ
ορθώματα προηρπαχὼς ἐν νεότητι· καὶ τὸ τῆς
ναρκώσης ψυχῆς ποικίλον θηρίον ἀνῃρηκὼς ἐν ᾗ
σπουδῇ τῆς παρειμένης περὶ τὰς ἐλλόγους καὶ κατὰ
φύσιν ὀρμάς· δι' ὧν ἄρα λοφῶσιν αἱ παρὰ φύσιν
καὶ ἄλογοι· τῷ γὰρ ἀνημμένῳ καὶ συντόνῳ τοῦ και
θηγεμόνος διαπέρριψε τὸ ἀλλόφυλον καὶ ἀπέψυχε·
καὶ πάσχει πλέον ἢ κνώδαλον ἐκ λέοντος ὠρυγῆς·
ὥσπερ τῷ διακεχαυνώσθαι καὶ πνεῦμα πεπτωκέ
ναι, καὶ νήγρετον καθυπνωκέναι τὸν ἰσχυρὸν, ἀναζωπυρούται τὰ πάθη, καὶ ἀποθρασύνεται, καὶ πα
ρειληφότα τοῦτον ὑπὸ Δαλιδά τῆς ᾑρετισμένης
συνοίκου νωχελίας, ἀποκεκαρμένον τὴν σύνεσιν
ἐκτυφλοί, καὶ οὕτω διαπαίζει πολυειδώς, ἄλλοτε
Ita cod. Fort. ᾿Αθάμαντος.
Ita cod. pro ώ;
Ο
ήφανον. Διὸ καὶ τὸν Κορίνθιον Ιππόνουν μετὰ νέο
κας ὅσας ἱστόρηται, τὴν τῶν ἀρκύων τῆς ᾿Αντείας
ἐξάλυξιν, τῶν ἀδίκων ἐρώτων καὶ ἀδικωτέρων ἐπισ
βουλῶν, τὴν τῶν Σολύμων, τῶν ᾿Αμαζόνων τῆς τῶν
ἀκμαιοτέρων ἐνέδρας Λυκίων καταπολέμησιν, ἐπεὶ
καὶ τὸν αἰθέρα διαπτῆναι τῷ Πηγάσω νεανιεύσοιτο,
κατενηνέχθαι κύμβαχον, καὶ πεπηρῶσθαι μὲν τὰς
ὄψεις, ἀλᾶσθαι δὲ κατὰ πεδίον ἀλήῖον, μὴ τετυχη
κότα τέως χειραγωγοῦ· παραπλησίως ἄρα καὶ γαῦ
ρος καὶ ἀλαζὼν λογισμός, εἰ καὶ τῆς ἀντώσης ἐν
ἀρχαῖς μαλθακῶς ἡδονῆς περιγένοιτο πρότερον,
ἔπειτα δὲ καὶ αὐτὴν τὴν μεσαιτάτην ταύτης φλόγω
σιν κατασβέσειε, τήν τε τοῦ θυμοῦ προτομὴν ἀνέλοι,
καὶ τὸν τῆς χρηματομανίας ὁλκὸν ἀποτάμοι, σύν
στασιν καὶ λόχησιν ἐμπαθῆ τῷ ὑπερῆρθαι πάσης
χαμαιζήλου σχέσεως τροπωσάμενος, εἰ μὴ πρὸς
μόνα τὰ φαῦλα φέροι τὸ ὑπεροπτικὸν, ἀλλ᾽ ἤδη καὶ
πρὸς τὰ κρείττω καὶ ὑψηλότερα, τοῦ τε συντείνειν
ἑαυτὸν εἰς τὸ δέον καταπεφρονηκὼς, καὶ συμβουλία;
νουνεχοῦ; ἑτέρου καταμελῶν, πρὸς τὸ πρῶτον και
ταβάλλεται πτῶμα· καὶ τὸ διακριτικὸν ἐκτετυφλω
μένος, ἔρημος πλανᾶται παντὸς ὁδηγοῦ, μηδενὸς
ἐπαίων χρησίμου· πνευμάτων δὲ καὶ κυμάτων ὄχλῳ,
διακένοις ταράχοις περιβομβούμενος, ἢ τῷ τῆς ἀτασθαλίας πελάγει καταποντοῦται, πτερορονήσας
ὥσπερ Ικαρος τῷ πέρα τοῦ μέτρου πτερύξασθαι, καὶ τῶν ἡλιακῶν ἁμαρυγμάτων κατεπαρθής
ναι· τοὺς γὰρ Λυκαονίτας παρίημι, κεραυνουμέ
νους σὺν τῷ σφῶν αὐτῶν ἀρχηγέτῃ καὶ τῆς ἀποσ
νοίας καὶ τῆς γενέσεως· καὶ τὴν ἀπὸ βύρσης βρον
τῶντα Σαλμωνέα ταυτό πάσχοντα· καὶ τὴν καινὴν
πόλιν ἐξαφανιζομένην σὺν τοῖς οἰκήτορσι· καὶ τοὺς
Αλωάδας, καὶ τὴν ὑπ' ἀλλήλων πτῶσιν αὐτῶν ἐν
τῇ γῇ, πρὶν Οσσαν ἐπ᾿ Ολυμπον θέντας, ἐπὶ δ'
Οσσαν τὸ Πήλιον ἀναφοιτῆσαι πρὸς οὐρανόν· καὶ
τὰς ἄλλας τῆς ὑπερηφανίας ὁρμὰς καὶ καταστρο
φάς. Πορρωτάτω τοίνυν ἐξοριστέον, ἐπεὶ καταβλη
τικὸν, τὰ μετέωρον φρόνημα προσοικειωτέον δὲ τὸ
μέτριον, ὅτι βεβηκὸς καὶ ὑπερείδειν εἰδός· καὶ δὴ
τῇ τοῦ λόγου συναρμοστέον τιμῇ, καὶ τὴν ἀρίστην
Cod. Ικάριος.
col. 667–668page 71 of 548
PG 142:667ταύτην συζυγίαν ή συμφυΐαν, τὴν ἀδαμαντίνην Λ σμῶν ἀλλοιουμένου τοῦ δεκτικοῦ· τῷ δὲ καλῷ κἀγα ἅρπην παραληπτέον τὴν Ἑρμαϊκήν· δι᾿ ἧς ὁ διος Περσεύς, ὁ νερὸς ἀνὴρ καὶ κατὰ τῆς ἀλογίας που δ λεμικὸς, οὐ δῆτα μίαν ἐκ τῶν τριῶν, ἀλλ' ὅλας τὰς εἰρημένας τρεῖς Γοργονείους τῆς μοχθηρᾶς ὀρέξεως ἐκτετμηκώς κεφαλές, πάθος ἅπαν καταγωνίσοιτο, τῷ ἑωρακέναι τὰς κορυφαίας εκτομὰς ἀπολιθωθὲν, καὶ ὅλως μεῖναν άπρακτον καὶ ἀκίνητον. Τοῦτο δὲ τὸ μετριόφρον καὶ ἄτυφον, καὶ πῦρ οἶδεν ὁ λόγος, τὸν ἐπηρμένον ὄφιν καταπιμπρῶν, καὶ τὴν ἐξ αὐτοῦ γεγενημένην ὕδραν, τὴν πολύμορφον κακίαν, τελέως ἐξαναιροῦν, μετὰ τῆς ὀρθῆς γενόμενον κρίσεως· ἡ μὲν γὰρ ἐκτέμνει την μοχθηρίαν, τὸ δὲ τὰς ἀπο φύσεις οὐ συγχωρεῖ· τοῦτο καὶ λαμπρὸν ἔχημα και ὄντως βασιλικόν· ὡς φλόξ μὲν ὑπαντιάζον τοῖς ἀν τιβαίνουσιν· αὐτὸν δὲ τὸν ἀναβάτην οὐκ ἀποῤῥι πτοῦν ὡς Φαέθοντα διὰ τὸ ἀνέδραστον, ἀλλὰ μετὰ πολλῆς τῆς ἀσφαλείας ἀναφέρον πρὸς ὕψος οὐρα γιον, καὶ διάδηλον ἕως αὐτῶν τῶν τῆς οἰκουμένης περάτων απεργαζόμενον πρὸς ἦν καὶ μεγαληγορία προφητική διακέκραγεν, Εφαναν αἱ ἀστραπαί σου τῇ οἰκουμένῃ· πᾶς ἄνθρωπος ἱλαρὸς εἶδε καὶ ἐτα λεύθη καὶ καταπέπληκται· βασιλεὺς γὰρ μετά τῶν ἄλλων βασιλικῶν καλῶν μετριοφρονῶν (τί τα πολλὰ χρὴ λέγειν;) αὐτὸν ὑπογράφει την κεκλικότα τοὺς οὐρανοὺς, καὶ καταβεβηκότα μέχρι δούλου μερο φῆς, τὸν βασιλέα τῆς δόξης· ᾧ τῶν αἰωνίων πυλῶν ἀρθεισῶν ὑπεράνω πάσης ἀρχῆς ὑπερκοσμίου μετά σώματος ἡ ἀνάβασις· ἀλλ' ὅ γε τὴν αὐτοῦ φέρων μόρφωσιν θεοειδέστατος βασιλεὺς, οἷς τὸ βασιλικόν διαδείκνυται κάλλος, ἐπεντρυφῇ· οἷς τὸ ἀλλότριον ἀλλότριον αἴσχος ἀποῤῥαπίζεται, γέγηθεν· εὖ οἶδα τοῦτο, παρὰ τῆς ἐναργείας δεδιδαγμένος· ὅτι γὰρ κάν ἀρετῆς καὶ ὑπὲρ τὸν ἀδόμενον Πολυκλείτειον πέφηνεν ὡραιότατος, ἀγάλλεται δῆτα καὶ ἀμφοτέρωθεν, ἔκ τε τῆς τῶν οἰκείων προσλήψεως καὶ ἀναῤῥήσεως, ἔκ τε τῆς τῶν ἀνοικείων ἀποθέσεως καὶ φαυλίσεως ὥσπερ γὰρ τὸ φίλτρον καὶ προσφυές ἐγκωμιαζομένου γάννυσιν, οὕτω στηλιτευόμενον, τὸ ἐχθρὸν καὶ ἀξύμβατον ἐκ τῶν ἐναντίων διὰ τῶν ἐναντίων, συν αγομένης μιᾶς οἰκειότητος. θῷ τὰ βέλτιστα καὶ προσαρμάτων καὶ ἡδυσμά των, οἷς χαίρει, οἷς εὐεκτεῖ, ὧν ἄνευ καὶ τὸ εἶναι οἱ μὴ εἶναι λελόγισται· νοερός γὰρ ὅλος καθεστηκώς, νοῦν τρέφειν καὶ ἔδειν ἐσπούδασε, καὶ οὕτω κέκρικε ζῆν, καὶ ὑπέρευγε ζῆν. Ὁ δὲ λόγος ἐπικοσμείτω τὸν βασιλικὸν ἀνδριάντα πρὸς τὴν τοῦ παραδείγματος ἐπικόσμησιν. ᾿Αριπρεπέστατος δὲ κόσμος ἀλήθεια ταύτην περιβεβλημένος ὁ ὑψηλότατος, ἐπεὶ φῶ; πᾶ σιν ἐπιφανὴς καὶ περίβλεπτος· πάντας γὰρ ἐπιο στρέφει πρὸς ἑαυτόν· εἴ γε μὴν τὴν τοῦ ψεύδους ὑποδύοιτο σκότον, ἔχοι ἂν ἐπὶ τὸ περίοπτον· εἰ μὴ καθότι ζοφύεις υπέρκειται τοῖς ἑτέρων ἀγασμοῖς παραθεωρούμενος, ὥσπερ καὶ μέλαν νέφος ἑτερογενοῦς τινος φαύσεως προσκεχυμένης τῷ περιέχοντι τοιγαροῦν ἐπισειέσθω τῷ ψεύδει Τενέδιος πέλεκυς, ἵν᾽ ἐκδειμαινόμενον ὑποστέλλοιτο, τὴν ἀναίρεσιν ὑφορώμενον· ἢ μακρά γραμμὴ καὶ μέλαινα ψῆφος κληρούσθων ἢ μὴν ἐκφοίτησις ἐς Κυνόσαργες, οἷον δὲ πεπαρρησιάσθω τὸ ἀψευδές - ήτω δὲ περισπούδαστον, καὶ τὸ θᾶττον ἀνύττειν τὰ ἐπηγγελμένα, τοῦ ἐπαγγέλλεσθαι· τὸ μὲν γὰρ μέλλον ἐπὶ βραχὺ τὸ περιεσκεμμένον δηλοῖ· καθώς αὖ ἐπὶ μήκιστον Πυρρωνείου μόριον ἐποχῆς. Εἰ δ᾽ αὖθις ὑπέστη μή παραχρῆμα περαίνοιτο, πῶς οὐκ ἂν ὑπεμφήναι τὸ τῆς γνώμης τῆς μετὰ τὴν κρίσιν ἀμφιῤῥεπές; Εἰ δὲ καὶ διαπίπτοιεν εἰς τέλος, ὄντως αὐτὸ τὸ τοῦ λο γισμοῦ βάθρον ὑποσεσάθρωται· τοῦτο δὲ τοῦ προκεκριμένου πάντων ὅσον ἀνάξιον· ᾧ μηδὲν κατ' ἀνάγ κην τὸ παλινάγρετα λέγειν· ᾧ πολὺ τὸ κράτος τὸ ἀνεμώλια βάζειν. Πόθεν δὲ τῷ ὑπερέχοντι τὸ ἀξιό πιστον; ἢ πόθεν τὸ τῶν λόγων ἀσφαλὲς ἐκπαιδευ θείη τὸ ὑπερβεβηκός; Ἐν υποψία πρὸς ἀλλήλους. ἄρχων τε καὶ ἀρχόμενος, ἐν συγχύσει τὸ πᾶν, κατά τὸ Ἐμπεδόκλειον σφαῖρον, καὶ τὴν τοῦ νείκους ήττη μένην φιλίαν, δι᾿ ἣν ὁ πυρὸς ἐκθέμενος ἄξια τῷ πυρὶ πεφίλωτο, ἵν᾿ ὁμοῦ γένηται χρήματα πάντα τό γε αὐτὸ διὰ τῆς ἀναλύσεως ἐν κινήσει τὸ πᾶν, κατὰ τὸν Ηρακλείτου λόγον τὸν ἄστατον· ᾧ τὴν ἐναντίαν ὁ ἀκίνητος ἐτράπετο Ζήνων· καὶ πῶς εἰς τοῦτο κε κίνηται, πῶς δ᾽ ἐκεῖνο, ἔστησε τὸ δόγμα, καὶ τὴν ὑπόληψιν ἐν δοκήσει τὸ πᾶν, ὡς Δημόκριτος ὁ μετά αὐτῶν ληρημάτων οὐκ ὤν· ἐξ ὧν κατεσκεύαζε, καὶ πάλιν νόμῳ χροιή, μᾶλλον δὲ γνῶσις καὶ λόγος καὶ σμημα τῷ κρατοῦντι τὸ ἀληθευτικόν· πρὸς δὲ καὶ τὰ τῶν αἰτήσεων εὐλόγως ἡγμένων ἀποπληρωτικόν ὥσπερ αὖ τὸ τῶν ἄλλως ἐχουσῶν ἀποτρεπτικό, καὶ ταῦτα τὴν ταχίστην, καὶ μετ᾿ ἐπειγωλῆς· οὐ μὴν ἑατέον τοὺς προσπεφοιτηκότας χρονοτριβούντας πιέζεσθαι· τοῦτο γὰρ πόρρω κηδεμονίας βασιλικῆς. ζ'. ᾿Αλλ' οὐδὲν τῷ σπουδαίῳ τῆς ὄντως ἡδύτητος οἰκειότερον· ἢ μᾶλλον ἐξαναιρέσεως τῆς δοκούσης ἐκ πόνων, ἐξ ιδρώτων, ἐκ βίας πέφυκε γίνεσθαι τοῦ καρτερεῖν συνειδέναι τὴν τῶν καρτερούντων ἄνθρωπος· ἐτεῇ δὲ κενόν· ἁρμοδιώτατον ἄρα και πικρίαν ἐξαίροντος· καὶ τοῦ καθυπερτερεῖν τὴν καθυπερτερούσαν χαρμονήν συνεισφέροντος ταύ την ποτὲ καὶ καταγνώσεως λύπη προξένησεν ἢ τοὺς ὅρους οὐχ ὑπερβέβηκεν, οὐδὲ πρὸς κρημνὸν ἐξώκειλεν ἀπογνώσεως· ἐπεὶ καὶ τὰ καθαρτικὰ τῶν φαρμάκων πολεμίως μὲν ἔχει πρὸς τὸ σῶμα τοῦ ζώου· τὴν δέ γε μοχθηρὰν ἐπισπώμενα ὕλην, υγείας παραίτια γίνεται, ἦταν οὐχ ὑπερβαίη τοὺς ὅρους ἡ κάθαρσις, οὐδὲ συνεκκριθείη τὸ ἀναγκαῖον εἰς σύστασιν· ἄλλοις μὲν οὖν ταυτί καθάρσια τυχόν ἢ καὶ ἀντίδοτοι, τοῖς μὴ πρὸς τὸ ἔσχατον ἐληλακόσι τῆς νόσου καὶ πάνδεινον· ὥστε μηδὲ προσίεσθαι τῆς σκολιότητος ἀποῤῥιπτουμένης, διὰ τῶν κατηγορημάτων αὐτῆς· καὶ πρὸς τὸ εὐθὲς διὰ τῶν εὐφημι η΄. Ἰτέον τὸ λοιπὸν ἐπὶ τὰ γυμνάσια τὸ στρατιωτικῶν· ἀλείπτης δὲ καὶ παιδευτής προηγείσθω κατὰ λόγον ὁ ἡγεμών· τὸ γὰρ ἀγύμναστον ἀδαές τε καὶ ἀκαρτέρητον μελέτῃ δὲ καὶ ἀσκήσει καὶ πρᾶξις καὶ τέχνη κρατύνεται· καὶ καλῶς εἴρηται, Φύσις ἄλλη τὸ ἔθος· ἐπείπερ οἱ μοχθεῖν εἰθισμένοι καὶ τληπαθεῖν, κἂν γεραιοί, τῶν ἀκμαίων τῶν εὐσθενῶν
(67
GC8
ταύτην συζυγίαν ή συμφυΐαν, τὴν ἀδαμαντίνην Λ σμῶν ἀλλοιουμένου τοῦ δεκτικοῦ· τῷ δὲ καλῷ κἀγα
ἅρπην παραληπτέον τὴν Ἑρμαϊκήν· δι᾿ ἧς ὁ διος
Περσεύς, ὁ νερὸς ἀνὴρ καὶ κατὰ τῆς ἀλογίας που
δ
λεμικὸς, οὐ δῆτα μίαν ἐκ τῶν τριῶν, ἀλλ' ὅλας τὰς
εἰρημένας τρεῖς Γοργονείους τῆς μοχθηρᾶς ὀρέξεως
ἐκτετμηκώς κεφαλές, πάθος ἅπαν καταγωνίσοιτο,
τῷ ἑωρακέναι τὰς κορυφαίας εκτομὰς ἀπολιθωθὲν,
καὶ ὅλως μεῖναν άπρακτον καὶ ἀκίνητον. Τοῦτο δὲ
τὸ μετριόφρον καὶ ἄτυφον, καὶ πῦρ οἶδεν ὁ λόγος,
τὸν ἐπηρμένον ὄφιν καταπιμπρῶν, καὶ τὴν ἐξ αὐτοῦ
γεγενημένην ὕδραν, τὴν πολύμορφον κακίαν, τελέως
ἐξαναιροῦν, μετὰ τῆς ὀρθῆς γενόμενον κρίσεως· ἡ
μὲν γὰρ ἐκτέμνει την μοχθηρίαν, τὸ δὲ τὰς ἀπο
φύσεις οὐ συγχωρεῖ· τοῦτο καὶ λαμπρὸν ἔχημα και
ὄντως βασιλικόν· ὡς φλόξ μὲν ὑπαντιάζον τοῖς ἀν
τιβαίνουσιν· αὐτὸν δὲ τὸν ἀναβάτην οὐκ ἀποῤῥιπτοῦν ὡς Φαέθοντα διὰ τὸ ἀνέδραστον, ἀλλὰ μετὰ
πολλῆς τῆς ἀσφαλείας ἀναφέρον πρὸς ὕψος οὐραγιον, καὶ διάδηλον ἕως αὐτῶν τῶν τῆς οἰκουμένης
περάτων απεργαζόμενον πρὸς ἦν καὶ μεγαληγορία
προφητική διακέκραγεν, Εφαναν αἱ ἀστραπαί σου
τῇ οἰκουμένῃ· πᾶς ἄνθρωπος ἱλαρὸς εἶδε καὶ ἐταλεύθη καὶ καταπέπληκται· βασιλεὺς γὰρ μετά
τῶν ἄλλων βασιλικῶν καλῶν μετριοφρονῶν (τί τα
πολλὰ χρὴ λέγειν;) αὐτὸν ὑπογράφει την κεκλικότα
τοὺς οὐρανοὺς, καὶ καταβεβηκότα μέχρι δούλου μερο
φῆς, τὸν βασιλέα τῆς δόξης· ᾧ τῶν αἰωνίων πυλῶν
ἀρθεισῶν ὑπεράνω πάσης ἀρχῆς ὑπερκοσμίου μετά
σώματος ἡ ἀνάβασις· ἀλλ' ὅ γε τὴν αὐτοῦ φέρων
μόρφωσιν θεοειδέστατος βασιλεὺς, οἷς τὸ βασιλικόν
διαδείκνυται κάλλος, ἐπεντρυφῇ· οἷς τὸ ἀλλότριον
ἀλλότριον
αἴσχος ἀποῤῥαπίζεται, γέγηθεν· εὖ οἶδα τοῦτο,
παρὰ τῆς ἐναργείας δεδιδαγμένος· ὅτι γὰρ κάν
ἀρετῆς καὶ ὑπὲρ τὸν ἀδόμενον Πολυκλείτειον πέφηνεν ὡραιότατος, ἀγάλλεται δῆτα καὶ ἀμφοτέρωθεν,
ἔκ τε τῆς τῶν οἰκείων προσλήψεως καὶ ἀναῤῥήσεως,
ἔκ τε τῆς τῶν ἀνοικείων ἀποθέσεως καὶ φαυλίσεως·
ὥσπερ γὰρ τὸ φίλτρον καὶ προσφυές εγκωμιαζόμε
νου γάννυσιν, οὕτω στηλιτευόμενον, τὸ ἐχθρὸν καὶ
ἀξύμβατον ἐκ τῶν ἐναντίων διὰ τῶν ἐναντίων, συναγομένης μιᾶς οἰκειότητος.
θῷ τὰ βέλτιστα καὶ προσαρμάτων καὶ ἡδυσμά
των, οἷς χαίρει, οἷς εὐεκτεῖ, ὧν ἄνευ καὶ τὸ εἶναι οἱ
μὴ εἶναι λελόγισται· νοερός γὰρ ὅλος καθεστηκώς,
νοῦν τρέφειν καὶ ἔδειν ἐσπούδασε, καὶ οὕτω κέκρικε
ζῆν, καὶ ὑπέρευγε ζῆν. Ὁ δὲ λόγος ἐπικοσμείτω τὸν
βασιλικὸν ἀνδριάντα πρὸς τὴν τοῦ παραδείγματος
ἐπικόσμησιν. ᾿Αριπρεπέστατος δὲ κόσμος ἀλήθεια -
ταύτην περιβεβλημένος ὁ ὑψηλότατος, ἐπεὶ φῶ; πᾶ
σιν ἐπιφανὴς καὶ περίβλεπτος· πάντας γὰρ ἐπιο
στρέφει πρὸς ἑαυτόν· εἴ γε μὴν τὴν τοῦ ψεύδους
ὑποδύοιτο σκότον, ἔχοι ἂν ἐπὶ τὸ περίοπτον· εἰ μὴ
καθότι ζοφύεις υπέρκειται τοῖς ἑτέρων ἀγασμοῖς
παραθεωρούμενος, ὥσπερ καὶ μέλαν νέφος ετερογε
νοῦς τινος φαύσεως προσκεχυμένης τῷ περιέχοντι •
τοιγαροῦν ἐπισειέσθω τῷ ψεύδει Τενέδιος πέλεκυς,
ἵν᾽ ἐκδειμαινόμενον ὑποστέλλοιτο, τὴν ἀναίρεσιν
ὑφορώμενον· ἢ μακρά γραμμὴ καὶ μέλαινα ψῆφος
κληρούσθων ἢ μὴν ἐκφοίτησις ἐς Κυνόσαργες, οἷον
δὲ πεπαρρησιάσθω τὸ ἀψευδές - ήτω δὲ περισπούδαστον, καὶ τὸ θᾶττον ἀνύττειν τὰ ἐπηγγελμένα, τοῦ
ἐπαγγέλλεσθαι· τὸ μὲν γὰρ μέλλον ἐπὶ βραχὺ τὸ
περιεσκεμμένον δηλοῖ· καθώς αὖ ἐπὶ μήκιστον
Πυρρωνείου μόριον ἐποχῆς. Εἰ δ᾽ αὖθις ὑπέστη μή
παραχρῆμα περαίνοιτο, πῶς οὐκ ἂν ὑπεμφήναι τὸ
τῆς γνώμης τῆς μετὰ τὴν κρίσιν ἀμφιῤῥεπές; Εἰ
δὲ καὶ διαπίπτοιεν εἰς τέλος, ὄντως αὐτὸ τὸ τοῦ λογισμοῦ βάθρον ὑποσεσάθρωται· τοῦτο δὲ τοῦ προκεκριμένου πάντων ὅσον ἀνάξιον· ᾧ μηδὲν κατ' ἀνάγ
κην τὸ παλινάγρετα λέγειν· ᾧ πολὺ τὸ κράτος τὸ
ἀνεμώλια βάζειν. Πόθεν δὲ τῷ ὑπερέχοντι τὸ ἀξιό
πιστον; ἢ πόθεν τὸ τῶν λόγων ἀσφαλὲς ἐκπαιδευθείη τὸ ὑπερβεβηκός; Ἐν υποψία πρὸς ἀλλήλους.
ἄρχων τε καὶ ἀρχόμενος, ἐν συγχύσει τὸ πᾶν, κατά
τὸ Ἐμπεδόκλειον σφαῖρον, καὶ τὴν τοῦ νείκους ήττη
μένην φιλίαν, δι᾿ ἣν ὁ πυρὸς ἐκθέμενος ἄξια τῷ
πυρὶ πεφίλωτο, ἵν᾿ ὁμοῦ γένηται χρήματα πάντα τό
γε αὐτὸ διὰ τῆς ἀναλύσεως ἐν κινήσει τὸ πᾶν, κατὰ
τὸν Ηρακλείτου λόγον τὸν ἄστατον· ᾧ τὴν ἐναντίαν
ὁ ἀκίνητος ἐτράπετο Ζήνων· καὶ πῶς εἰς τοῦτο κε
κίνηται, πῶς δ᾽ ἐκεῖνο, ἔστησε τὸ δόγμα, καὶ τὴν
ὑπόληψιν ἐν δοκήσει τὸ πᾶν, ὡς Δημόκριτος ὁ μετά
αὐτῶν ληρημάτων οὐκ ὤν· ἐξ ὧν κατεσκεύαζε, καὶ
πάλιν νόμῳ χροιή, μᾶλλον δὲ γνῶσις καὶ λόγος καὶ
σμημα τῷ κρατοῦντι τὸ ἀληθευτικόν· πρὸς δὲ καὶ τὰ
τῶν αἰτήσεων εὐλόγως ἡγμένων ἀποπληρωτικόν·
ὥσπερ αὖ τὸ τῶν ἄλλως ἐχουσῶν ἀποτρεπτικό,
καὶ ταῦτα τὴν ταχίστην, καὶ μετ᾿ ἐπειγωλῆς· οὐ
μὴν ἑατέον τοὺς προσπεφοιτηκότας χρονοτριβούντας
πιέζεσθαι· τοῦτο γὰρ πόρρω κηδεμονίας βασιλι
κῆς.
ζ'. ᾿Αλλ' οὐδὲν τῷ σπουδαίῳ τῆς ὄντως ἡδύτητος
οἰκειότερον· ἢ μᾶλλον ἐξαναιρέσεως τῆς δοκούσης
ἐκ πόνων, ἐξ ιδρώτων, ἐκ βίας πέφυκε γίνεσθαι·
τοῦ καρτερεῖν συνειδέναι τὴν τῶν καρτερούντων ἄνθρωπος· ἐτεῇ δὲ κενόν· ἁρμοδιώτατον ἄρα και
πικρίαν ἐξαίροντος· καὶ τοῦ καθυπερτερεῖν τὴν
καθυπερτερούσαν χαρμονήν συνεισφέροντος ταύτην ποτὲ καὶ καταγνώσεως λύπη προξένησεν ἢ
τοὺς ὅρους οὐχ ὑπερβέβηκεν, οὐδὲ πρὸς κρημνὸν
ἐξώκειλεν ἀπογνώσεως· ἐπεὶ καὶ τὰ καθαρτικὰ τῶν
φαρμάκων πολεμίως μὲν ἔχει πρὸς τὸ σῶμα τοῦ
ζώου· τὴν δέ γε μοχθηρὰν ἐπισπώμενα ὕλην,
υγείας παραίτια γίνεται, ἦταν οὐχ ὑπερβαίη τοὺς
ὅρους ἡ κάθαρσις, οὐδὲ συνεκκριθείη τὸ ἀναγκαῖον
εἰς σύστασιν· ἄλλοις μὲν οὖν ταυτί καθάρσια τυχόν
ἢ καὶ ἀντίδοτοι, τοῖς μὴ πρὸς τὸ ἔσχατον ἐληλακόσι
τῆς νόσου καὶ πάνδεινον· ὥστε μηδὲ προσίεσθαι τῆς
σκολιότητος ἀποῤῥιπτουμένης, διὰ τῶν κατηγορη
μάτων αὐτῆς· καὶ πρὸς τὸ εὐθὲς διὰ τῶν εὐφημιη΄. Ἰτέον τὸ λοιπὸν ἐπὶ τὰ γυμνάσια τὸ στρατιω
τικών· ἀλείπτης δὲ καὶ παιδευτής προηγείσθω κατὰ
λόγον ὁ ἡγεμών· τὸ γὰρ ἀγύμναστον ἀδαές τε καὶ
ἀκαρτέρητον μελέτῃ δὲ καὶ ἀσκήσει καὶ πρᾶξις
καὶ τέχνη κρατύνεται· καὶ καλῶς εἴρηται, Φύσις
ἄλλη τὸ ἔθος· ἐπείπερ οἱ μοχθεῖν εἰθισμένοι καὶ
τληπαθεῖν, κἂν γεραιοί, τῶν ἀκμαίων τῶν εὐσθενῶν
col. 669–670page 72 of 548
PG 142:669Β' ναυμαχίας τὸν βίον διῃρηκότας· ἐξ ὧν διά νοιαν ἐσυνετισαν, γλῶσσαν ἐπαίδευσαν, εδνομίαν ἐξήσκησαν, ἐλευθερίαν ἐφύλαξαν, νίκαις πυκναίς ἐλαμπρύνθησαν, ἀριστείαις πολλαῖς· ἐκλείσθησαν Δαρεῖον μὲν πρότερον τὸν Υστάσπου υἱέα καὶ Ξέρξου γενέτην κατῄσχυναν ὁπότε κατ' αὐτῶν ἐπι πόμφε Δάτιν καὶ Αρταφέρνην, μυριάδας τριάκοντα στρατοῦ Περσικού τροπωσάμενοι περὶ Μαραθῶνα, χιλιάσιν ἐννέα καὶ Πλαταιέσι χιλίοις, Μιλτιάδου μὲν καὶ Στησίλεω στρατηγούντων, καὶ Καλλιμάχου δὲ καὶ Κυναιγείρου πολεμαρχούντων·· ὕστερον δὲ καὶ τῆς ἄλλης συμμαχούσης Ἑλλάδος, τὸν Ξέρξην κατηγωνίσαντο· καὶ ὁ πρὶν ἄμετρα κομπάζων, καὶ στοιχεία μετακινῶν, ἤπειρον θαλαττῶν καὶ θάλατταν ἠπειρῶν, καὶ μὴ πειθομένην μαστίζων τε καὶ δε σμῶν, τῆς ἐκπληξίας! καὶ τειχέων περιοχῇ τὸν στρατὸν ὡς μεδίμνῳ μετρῶν διὰ τὸ δυσάριθμον, καὶ ποταμοὺς ἀποξηραίνων ἐν τῷ τοὺς ἵππους αὐτοῦ διερχομένου κύψαντας ὕδωρ πιεῖν, ὡς ἐν Φρυγίᾳ τὸν Σκάμανδρον, ἐν Θετταλίᾳ τὸν Πηνειόν, ἐν 'Ατο τικῇ τὸν Ἰλισσόν, κακ τῆς τῶν βελῶν ἐπαφέσεως ἀποκρύπτων τὸν ἥλιον, μόλις ἐκ Στρυμόνος ἐν νηΐ μιᾷ διεσώζετο, τὰς τῶν Ἀθηναίων χεῖρας ἀγωνία μεγάλη καὶ πολλῷ καμάτῳ διεκφυγών· ἐν θαλάσσῃ τὸ πρῶτον περὶ Αττικῶν πλοίων ὁμοῦ καὶ συμμαχικῶν ἑπτὰ δὲ πρὸς διακοσίοις καὶ δισχιλίοις τῶν Περσικῶν· ἔπειτα κατὰ τὴν ἤπειρον τέλεον ἧττηθεὶς, καὶ τὰς πεντακοσίας τοῦ μαχίμου καὶ ἀπομάχου λαοῦ μυριοστύας ἀποβαλών, τῶν μὲν που λέμῳ διαφθαρέντων, τῶν δὲ λιμῷ καὶ κρύει κατά τὴν φυγήν· οὐκ οἶδα τίνων την Περσίδα έωρακό των· τοιαῦτα ποιεῖν οἶδε προμελέτησις καὶ προσ θισμὸς ἔργων ἀρεϊκῶν, τοῦ λόγου συνεργοῦντος καὶ συνιστῶντος τὰ τρόπαια. Στυνήθων φερεπονώτεροι. Και μαρτυροῦσιν οἱ περὶ λόγων καὶ νόμων μελέτη πεζομαχίας τε καὶ τὰς οἰκοδομίας καὶ φυτηκομίας ἐξυπουργοῦντες, οἷς ἔργον τὸ σκάπτειν καὶ τὸ ἀχθοφορεῖν· οὕτω καὶ ἱπε πάζεσθαι προειθισμένος τις ἅμα δὲ καὶ ὁπλοφορεῖν, σ' εῤῥῶς τε κατέχειν αἰχμὴν ἢ φάσγανον, καὶ πλήτ᾽ τειν καιρίως καὶ νεανικῆς καὶ βῶν ἀζαλέην ἠδ᾽ ἐπὶ δεξιὰ νωμῖν ἐδ' ἐπ' ἀριστερὰ προσφόρως καὶ ἀπο φαλῶν, οὐ ποτ' ἂν ἀδόκιμος ἐν ταῖς κατὰ πόλεμον ξυμβολαῖς· ἀλλὰ καὶ πολλῶν σθεναρωτέρων μετά τῆς ἀπειρίας ἐπικρατέστερος· τό γε μὴν τὴν μικρὰν ὑφαρπάζειν σφαίραν διὰ τοῦ δίνου, καὶ περιάγειν και μετεωρίζειν καὶ ἀπολαμβάνειν ἐν δεξιᾷ, καὶ τα λα τῶν ἀθυρμάτων, οὐκ οἶδ᾽ ὁπέσον ἂν πρὸς ἐπλομαχίαν συμβάλοιντο, καὶ ἀντιπολέμησιν γενναίαν καὶ ἀνδρικήν· εἰ καὶ τηνάλλως ἐντεῦθεν αἰτιολογοίη τις τὸ ἐν πολέμοις εὐκίνητον· οὗτος δ' ἂν καὶ τὴν χυτρίδα προσλήψαιτο· καὶ μάλιστα διὰ τὴν ἀμφί βασιν ἢ καὶ τὸ ἀσκωλιάζειν, ὥστε κατὰ τοὺς δρό μους ἢ τὰς ἄλσεις μὴ ὀλισθαίνειν· κἀνταῦθα δοίη μεν, ἀλλ' ὅ προειρήκαμεν προφερέστερον, εἴ γε μετὰ τῆς εὐκινησίας καὶ πᾶσαν ἄλλην ἐκπαιδεύσει μέθο δον ὁμοῦ καὶ καρτερίαν πολεμικήν. Οὐδὲ τὸ διττω λίθω χεροῖν ἀμφοῖν διαμερισάμενον, καὶ πρότερον ὥσπερ ἐπὶ τρυτάνης αὐτὼ ταλαντεύσαντα καὶ ζυγο στατήσαντα καὶ σὺν αὐτοῖν τὰ χέρε πρόσω τε καί ὀπίσω νωμήσαντα, καὶ τὸ λοιπὸν συγκινήσαντα καὶ περικλονήσαντα σῶμα, μετὰ τοσαύτης μελλήσεως ἄλλεσθαι καὶ ἐφάλλεσθαι, χρήσιμον ἐς πολύ· μᾶλο λον μὲν οὖν τοὺς μεθ᾽ ὅπλων δρόμους καὶ τὰς ἐξ αὐτῶν καὶ μετ' αὐτῶν ἄλσεις προαιρετέον, καὶ τὴν πάλην καὶ τοὺς ἀκοντισμούς, τὸ τῶν ὅπλων ἄχθος εἰ οἷόν τε πανταχόθεν συμπεριφέροντα, τον γε κυδιάνειραν ἀφ' ἑαυτοῦ μάχην γνωσόμενον, καὶ τῶν ἀμφ' αὐτόν. Εκύκλωσαν ποτε Βάρβαροι Ρωμαίους οἱ δὲ τὸ πλαίσιον λύσαντες ἐς λόγους, περιέσχον ἐξαπιναίως τοὺς περιέχοντας· καὶ συγκλείσαντες, ἀκοντισμοῖς διεχρήσαντο προμε μελέτη το γὰρ αὐτοῖς καὶ τὸ ἀκοντίζειν καὶ τὸ μεθ᾽ ὅπλων ἱππάζεσθαι καὶ ταχυδρομεῖν, καὶ τὸ εὐπερίστροφον, καὶ ὅπως χρὴ διαπεφευγέναι κύκλωσιν, καὶ ὅπως κυκλώσασθαι. Μελέτη δέ τοι πᾶν ἔργον ὀγέλλει καὶ βελτιοι· διὸ τῶν ἀναγκαιοτάτων προγεγυμνάσθαι πᾶσι τοῖς κατὰ πόλεμον, καὶ μὴ συνάγειν ἐπ' αὐτὸ τάξιν ὁρεϊκὴν καὶ προπαίδευσιν· ἀλλ᾿ ὥσπερ κεφαλισμούς τινας τὰς προασκήσεις ἀρίστως προεκδιδάσκεσθαι πρός ευχερεστέραν τῶν μειζόνων κατόρθωσιν. θ'. Εἰ δὲ καὶ τῆς κατὰ θάλατταν ἐμπειριας τετ γηκέναι καιρός, μηδὲ ταύτην παραιτητέον· κάρτα γὰρ εἴχρηστος πρὸς τὸ ναυμαχεῖν ὡς ἐπὶ πέτρας τῆς νεὺς ἱστᾶσα τὸν ὁπλίτην ἀκράδαντον, οἷον ἔτ ρον Εύφημον, πάσχοντα μηδὲν ἐκ τῶν κλυδασμῶν ἀηδές· ὅμως τοί γε μὴ πεπειραμένος, κἂν ἄλλως ἀκαταγώνιστος μαχητής, ἐκ πρώτης ηττημένος εύν ρίσκεται προσβολῆς· οὐ γὰρ οἷός τέ ἐστι τοῖς ἑνα λίοις ἀντιμάχοις ἀντικαθίστασθαι, τῆς τριήρους σα λευσμένης, ναυτιῶν, σκοτοδινῶν, τὰς βάσεις περιο τρεπόμενον· ἐξαίρω τῶν 'Αθηναίων του; πάλαι ι'. Τὸ πάντων μέγιστον ἐν ταῖς πράξεσι καὶ ἀνυ σιμώτατον μὴ τούτων αὐτῶν ἐν τῷ παρασκευάζεσθαι κατατρίβειν τὸν καιρὸν καὶ ἀναισιμοῦν· μηδ' ἐν τοῖς ἐπιχειρήμασι μελλονικιάν, ἢ καὶ σχολαιότερον βαίνειν πρὸς τὸ καλοῦν, ἢ καὶ Χαρινάτου νεο θέστερον·· ἀλλά προητοιμάσθαι μὲν εἰς ἅπαν μή προσδοκώμενον, πάντων φυλακτηρίων, πάντων ἀμυντηρίων προηυτρεπισμένων, εἰρήνης ούσης, εἰ ρήνης ἐλπιζομένης· ἐπάν δέ τι φανείη τῶν δεόντων, ἢ πρὸς ἑαυτῶν λυσιτέλειαν ἢ πρὸς ἐναντίων ἐπή ρειαν, αἴφνης καὶ ἀνυπόπτως ἐπιέναι χρεὼν ὅσον τὸ τῆς ἰσχύος· ὀξὺς γὰρ ὁ χρόνος καὶ οὐκ ἂν οὐδενὶ καταληφθείη παραδραμὼν, οὐδ' εἰ Ζῆτις καὶ Καλαῖς ἐπετρεχέτην τῷ υἱὼ Βορέου τω πτερωτώ - Λύσιππος ἔθεν ὁ Σικυώνιος ὅ τι ποτέ ἐστιν ὁ χρόνος καλῶς συμβολογραφών, κωφὴν αὐτὸν ἡγαλμάτωσεν, ὀπισθοφάλακρον πτερόποδά τε, κἀπὶ σφαίρας βεβηκότα, μάχαιράν τιν: πρὸς τὸ κατόπιν ὀρέγοντα· δηλών ἐντεῦθεν ὡς οὐκ ἂν ἐπιστραφείη καλούμενος, διότι κεκώφευκεν· οὔτε τις αὐτὸν ἐκ τῶν ὀπίσω παρακα τάσχοι δεδραγμένος τῆς κόμης· τὸ γὰρ ἐπισθόκρα του καταβάλωτοι πῶς δὲ καὶ ὅλως παραδραμόντα
DE REGIS OFFICIIS. TEXTUS GENUINUS.
Β'
ναυμαχίας τὸν βίον διῃρηκότας· ἐξ ὧν διά
νοιαν ἐσυνετισαν, γλῶσσαν ἐπαίδευσαν, εδνομίαν
ἐξήσκησαν, ἐλευθερίαν ἐφύλαξαν, νίκαις πυκναίς
ἐλαμπρύνθησαν, ἀριστείαις πολλαῖς· ἐκλείσθησαν·
Δαρεῖον μὲν πρότερον τὸν Υστάσπου υἱέα καὶ
Ξέρξου γενέτην κατῄσχυναν ὁπότε κατ' αὐτῶν ἐπιπόμφε Δάτιν καὶ Αρταφέρνην, μυριάδας τριάκοντα
στρατοῦ Περσικού τροπωσάμενοι περὶ Μαραθῶνα,
χιλιάσιν ἐννέα καὶ Πλαταιέσι χιλίοις, Μιλτιάδου
μὲν καὶ Στησίλεω στρατηγούντων, καὶ Καλλιμάχου
δὲ καὶ Κυναιγείρου πολεμαρχούντων·· ὕστερον δὲ
καὶ τῆς ἄλλης συμμαχούσης Ἑλλάδος, τὸν Ξέρξην
κατηγωνίσαντο· καὶ ὁ πρὶν ἄμετρα κομπάζων, καὶ
στοιχεία μετακινῶν, ἤπειρον θαλαττῶν καὶ θάλατταν
ἠπειρῶν, καὶ μὴ πειθομένην μαστίζων τε καὶ δε
σμῶν, τῆς ἐκπληξίας! καὶ τειχέων περιοχῇ τὸν
στρατὸν ὡς μεδίμνῳ μετρῶν διὰ τὸ δυσάριθμον, καὶ
ποταμοὺς ἀποξηραίνων ἐν τῷ τοὺς ἵππους αὐτοῦ
διερχομένου κύψαντας ὕδωρ πιεῖν, ὡς ἐν Φρυγίᾳ
τὸν Σκάμανδρον, ἐν Θετταλίᾳ τὸν Πηνειόν, ἐν 'Ατο
τικῇ τὸν Ἰλισσόν, κακ τῆς τῶν βελῶν ἐπαφέσεως
ἀποκρύπτων τὸν ἥλιον, μόλις ἐκ Στρυμόνος ἐν νηΐ
μιᾷ διεσώζετο, τὰς τῶν Ἀθηναίων χεῖρας ἀγωνία
μεγάλη καὶ πολλῷ καμάτῳ διεκφυγών· ἐν θαλάσσῃ
τὸ πρῶτον περὶ Αττικῶν πλοίων ὁμοῦ καὶ συμμα
χικῶν ἑπτὰ δὲ πρὸς διακοσίοις καὶ δισχιλίοις
τῶν Περσικῶν· ἔπειτα κατὰ τὴν ἤπειρον τέλεον
ἧττηθεὶς, καὶ τὰς πεντακοσίας τοῦ μαχίμου καὶ
ἀπομάχου λαοῦ μυριοστύας ἀποβαλών, τῶν μὲν που
λέμῳ διαφθαρέντων, τῶν δὲ λιμῷ καὶ κρύει κατά
τὴν φυγήν· οὐκ οἶδα τίνων την Περσίδα έωρακό
των· τοιαῦτα ποιεῖν οἶδε προμελέτησις καὶ προσθισμὸς ἔργων ἀρεϊκῶν, τοῦ λόγου συνεργοῦντος καὶ
συνιστῶντος τὰ τρόπαια.
Στυνήθων φερεπονώτεροι. Και μαρτυροῦσιν οἱ περὶ λόγων καὶ νόμων μελέτη πεζομαχίας τε καὶ
τὰς οἰκοδομίας καὶ φυτηκομίας ἐξυπουργοῦντες, οἷς
ἔργον τὸ σκάπτειν καὶ τὸ ἀχθοφορεῖν· οὕτω καὶ ἱπε
πάζεσθαι προειθισμένος τις ἅμα δὲ καὶ ὁπλοφορεῖν,
σ' εῤῥῶς τε κατέχειν αἰχμὴν ἢ φάσγανον, καὶ πλήτ᾽
τειν καιρίως καὶ νεανικῆς καὶ βῶν ἀζαλέην ἠδ᾽ ἐπὶ
δεξιὰ νωμῖν ἐδ' ἐπ' ἀριστερὰ προσφόρως καὶ ἀπο
φαλῶν, οὐ ποτ' ἂν ἀδόκιμος ἐν ταῖς κατὰ πόλεμον
ξυμβολαῖς· ἀλλὰ καὶ πολλῶν σθεναρωτέρων μετά
τῆς ἀπειρίας ἐπικρατέστερος· τό γε μὴν τὴν μικρὰν
ὑφαρπάζειν σφαίραν διὰ τοῦ δίνου, καὶ περιάγειν
και μετεωρίζειν καὶ ἀπολαμβάνειν ἐν δεξιᾷ, καὶ
τα λα τῶν ἀθυρμάτων, οὐκ οἶδ᾽ ὁπέσον ἂν πρὸς
ἐπλομαχίαν συμβάλοιντο, καὶ ἀντιπολέμησιν γενναίαν
καὶ ἀνδρικήν· εἰ καὶ τηνάλλως ἐντεῦθεν αἰτιολογοίη
τις τὸ ἐν πολέμοις εὐκίνητον· οὗτος δ' ἂν καὶ τὴν
χυτρίδα προσλήψαιτο· καὶ μάλιστα διὰ τὴν ἀμφίβασιν ἢ καὶ τὸ ἀσκωλιάζειν, ὥστε κατὰ τοὺς δρόμους ἢ τὰς ἄλσεις μὴ ὀλισθαίνειν· κἀνταῦθα δοίημεν, ἀλλ' ὅ προειρήκαμεν προφερέστερον, εἴ γε μετὰ
τῆς εὐκινησίας καὶ πᾶσαν ἄλλην ἐκπαιδεύσει μέθοδον ὁμοῦ καὶ καρτερίαν πολεμικήν. Οὐδὲ τὸ διττω
λίθω χεροῖν ἀμφοῖν διαμερισάμενον, καὶ πρότερον
ὥσπερ ἐπὶ τρυτάνης αὐτὼ ταλαντεύσαντα καὶ ζυγοστατήσαντα καὶ σὺν αὐτοῖν τὰ χέρε πρόσω τε καί
ὀπίσω νωμήσαντα, καὶ τὸ λοιπὸν συγκινήσαντα καὶ
περικλονήσαντα σῶμα, μετὰ τοσαύτης μελλήσεως
ἄλλεσθαι καὶ ἐφάλλεσθαι, χρήσιμον ἐς πολύ· μᾶλο
λον μὲν οὖν τοὺς μεθ᾽ ὅπλων δρόμους καὶ τὰς ἐξ
αὐτῶν καὶ μετ' αὐτῶν ἄλσεις προαιρετέον, καὶ τὴν
πάλην καὶ τοὺς ἀκοντισμούς, τὸ τῶν ὅπλων ἄχθος
εἰ οἷόν τε πανταχόθεν συμπεριφέροντα, τον γε κυδιάνειραν ἀφ' ἑαυτοῦ μάχην γνωσόμενον, καὶ τῶν
ἀμφ' αὐτόν. Εκύκλωσαν ποτε Βάρβαροι Ρωμαίους·
οἱ δὲ τὸ πλαίσιον λύσαντες ἐς λόγους, περιέσχον
ἐξαπιναίως τοὺς περιέχοντας· καὶ συγκλείσαντες,
ἀκοντισμοῖς διεχρήσαντο προμε μελέτη το γὰρ αὐτοῖς
καὶ τὸ ἀκοντίζειν καὶ τὸ μεθ᾽ ὅπλων ἱππάζεσθαι καὶ
ταχυδρομεῖν, καὶ τὸ εὐπερίστροφον, καὶ ὅπως χρὴ
διαπεφευγέναι κύκλωσιν, καὶ ὅπως κυκλώσασθαι.
Μελέτη δέ τοι πᾶν ἔργον ὀγέλλει καὶ βελτιοι· διὸ
τῶν ἀναγκαιοτάτων προγεγυμνάσθαι πᾶσι τοῖς κατὰ
πόλεμον, καὶ μὴ συνάγειν ἐπ' αὐτὸ τάξιν ὁρεϊκὴν
καὶ προπαίδευσιν· ἀλλ᾿ ὥσπερ κεφαλισμούς τινας
τὰς προασκήσεις ἀρίστως προεκδιδάσκεσθαι πρός
ευχερεστέραν τῶν μειζόνων κατόρθωσιν.
θ'. Εἰ δὲ καὶ τῆς κατὰ θάλατταν ἐμπειριας τετ
γηκέναι καιρός, μηδὲ ταύτην παραιτητέον· κάρτα
γὰρ εἴχρηστος πρὸς τὸ ναυμαχεῖν ὡς ἐπὶ πέτρας
τῆς νεὺς ἱστᾶσα τὸν ὁπλίτην ἀκράδαντον, οἷον ἔτ:-
ρον Εύφημον, πάσχοντα μηδὲν ἐκ τῶν κλυδασμῶν
ἀηδές· ὅμως τοί γε μὴ πεπειραμένος, κἂν ἄλλως
ἀκαταγώνιστος μαχητής, ἐκ πρώτης ηττημένος εύν
ρίσκεται προσβολῆς· οὐ γὰρ οἷός τέ ἐστι τοῖς ἑναλίοις ἀντιμάχοις ἀντικαθίστασθαι, τῆς τριήρους σα
λευσμένης, ναυτιῶν, σκοτοδινῶν, τὰς βάσεις περιο
τρεπόμενον· ἐξαίρω τῶν 'Αθηναίων του; πάλαι
ι'. Τὸ πάντων μέγιστον ἐν ταῖς πράξεσι καὶ ἀνυσιμώτατον μὴ τούτων αὐτῶν ἐν τῷ παρασκευάζε
σθαι κατατρίβειν τὸν καιρὸν καὶ ἀναισιμοῦν· μηδ'
ἐν τοῖς ἐπιχειρήμασι μελλονικιάν, ἢ καὶ σχολαιό
τερον βαίνειν πρὸς τὸ καλοῦν, ἢ καὶ Χαρινάτου νεοθέστερον·· ἀλλά προητοιμάσθαι μὲν εἰς ἅπαν μή
προσδοκώμενον, πάντων φυλακτηρίων, πάντων
ἀμυντηρίων προηυτρεπισμένων, εἰρήνης ούσης, εἰ
ρήνης ἐλπιζομένης· ἐπάν δέ τι φανείη τῶν δεόντων,
ἢ πρὸς ἑαυτῶν λυσιτέλειαν ἢ πρὸς ἐναντίων ἐπή
ρειαν, αἴφνης καὶ ἀνυπόπτως ἐπιέναι χρεὼν ὅσον τὸ
τῆς ἰσχύος· ὀξὺς γὰρ ὁ χρόνος καὶ οὐκ ἂν οὐδενὶ
καταληφθείη παραδραμὼν, οὐδ' εἰ Ζῆτις καὶ Καλαῖς
ἐπετρεχέτην τῷ υἱὼ Βορέου τω πτερωτώ - Λύσιπ
πος ἔθεν ὁ Σικυώνιος ὅ τι ποτέ ἐστιν ὁ χρόνος καλῶς
συμβολογραφών, κωφὴν αὐτὸν ἡγαλμάτωσεν, ὀπισθοφαλακρον πτερόποδά τε, κἀπὶ σφαίρας βεβηκότα,
μάχαιράν τιν: πρὸς τὸ κατόπιν ὀρέγοντα· δηλών
ἐντεῦθεν ὡς οὐκ ἂν ἐπιστραφείη καλούμενος, διότι
κεκώφευκεν· οὔτε τις αὐτὸν ἐκ τῶν ὀπίσω παρακα
τάσχοι δεδραγμένος τῆς κόμης· τὸ γὰρ ἐπισθόκρα
του καταβάλωτοι πῶς δὲ καὶ ὅλως παραδραμόντα
Numerum navium Græcarum habes in metaphrasi.
col. 671–672page 73 of 548
PG 142:671τις καταλήψαιτο, τὸν ὀξυκινησίαν τοσαύτην φέροντα ἐξελόντες βίβλων τὸ λοιπὸν τῆς ὑπογραφής κἀκ τῶν ποδῶν κἀκ τῆς βάσεως; ῥομφαίαν σπά σαιτο λύπης, ὥστε θυμὸν ἀμύσσειν ὁ τῆς ζημίας αἰσθόμενος. 'Αννίβας Αφρικής και Σικελικῆς στρατ τιᾶς ἀρχηγὸς, ἐπειδὴ Ῥωμαῖοι κατὰ Σικελῶν εξορμήσειαν, προφθάνει τὴν ἔφοδον, καὶ τὰς τῶν Αλπίων ὀρέων διακαθάρας ἀβάτους, δι' αὐτῶν πρὸς Ἰταλίαν χωρεῖ, καὶ διαφόρως 'Ρωμαίοι; ἀντιταξά, μενος, διαφόρως αὐτοὺς ἐκνικῇ· τέλος ὅσον οἷόν τε πλῆθος ήθροικόσι καὶ παρεμβεβληκόσι κατὰ Κατ λαυρίαν ἐπεισρυεὶς, ἄπιστον ἐπάγει τὸν ὄλεθρον· λέ γεται γὰρ τοὺς τῶν ἀνῃρημένων δακτυλίους μεδίμνοις ἐκμεμετρῆσθαι, τάς τε Ρωμαίας ἐκ λειπανδρίας Βαρβάροις συνωκηκέναι καὶ ἀνδραπόδοις. ᾿Αλλὰ ὁ τοσοῦτος νικητής επάρσει καὶ τρυφῇ κατα χαυνωθείς, καὶ τοῦ τέλος ἐπιθεῖναι τῇ πράξει καὶ παραλήψεσθαι τὴν Ῥώμην καὶ κατασκάψαι τὴν ἄνεσ σιν ἀνθελόμενος, ὕστερον ὑπὸ Σκηπίωνος στρατηγοῦ Ῥωμαίων κατεδιώκετο· καὶ φυγὰς τὴν Βιθυνίαν κατειληφώς, δηλητηρίῳ τὸν βίον μετήλλαττεν ἄλλοι τε ἄλλως τοῦ καιροῦ καταμελήσαντες, έδυσε φόρησαν. Σπευστέον οὖν τὸν εὔθετον ἁρπάζειν ἀπην τηκέτα καιρὸν, καὶ μὴ προϊέναι παραχωρεῖν, τῷ τηνικαῦτα ζητεῖν συντείνοντα καὶ οἰκονομεῖν ἢ τῷ νωθρεύεσθαί τε καὶ ἀναβάλλεσθαι, καὶ τύχην ἀνα μένειν αὐτουργὸν τῶν ἀποτελεσμάτων, ἀλλ' οὐκ ἐπιν στήμην κατορθωτικὴν τῶν χρησίμων προβάλλεσθαι και κυβερνήτης γὰρ ἄριστος ἐκεῖνος ἐστιν, ὃς οὐ κακῶς τὸν διαπλοϊσμὸν παραπόλλυσιν εὔκαιρον ᾧπερ εὖ ἔχει τὰ πηδάλια, τὰ ἱστία, τὰ πρότονα, καὶ εἴ τι ἄλλο πρὸς καταρτισμὸν τῆς νεώς, γαλήνης οὔ σης, αιθρίας οὔσης· ἥ τε νῆψις ἔμμονος, καὶ τὸ ἐμ μέριμνον άπαυστον· ὅπως ἂν εἰ προκύψεις καταιγίς, εἰ κλύδων ἐγείροιτο, παραυτόθεν ἀντικατασταίη και περιγένοιτο, καὶ πρὸς ἀγαθοὺς ἀγάγοι λιμένας τὴν ναῦν· ὅ γε μὴν τῶν τῆς νεὼς ἐπιτηδείων καταμελῶν, ἢ τὸν τῆς εὐπλοίας καιρὸν εἰκῇ προϊέμενος, καὶ ὅλως ἐκ ραστώνης ὑποσκάζων πρὸς τὸ ἔργον καὶ δυσκινη τῶν, καταποντιστὴς μᾶλλον ἢ κυβερνήτης ἐστί· καὶ εἰ διασωθείη τοῦ πελάγους καὶ κρείττων ὀφθείη τῶν κυμάτων ἡ ναῦς, τοῦθ᾽ ὡς ἔτυχε· καὶ τούτου δὲ τὸ εὖ ἡ τοῦ ναυαρχοῦντος εἰκαιοτροπία πρὸς τούνε αντίον μετεσκεύασεν. Οὐ χρὴ τοίνυν οὐδὲ τὸν ἀρχηγὸν ἀπαρασκεύως ἔχειν ἢ νωχελῶς, ἀλλὰ κατηρτισμένον ἐν τοῖς ἔργοις ἅπασι τῆς ἀρχῆς, ὠχὺν εἰ. ναι, πτηνὸν εἶναι, φθάνειν ἀερίως εἴ; τε τὴν τῶν προσόντων ὑπερμάχησιν καὶ συντήρησιν, εἰς τε τὴν τῶν μὴ προσόντων θήραν καὶ πρόσληψιν, καὶ μὴ τοῖς τῶν Ἀσκληπιαδῶν ἀμεθόδοις ἐοικέναι, καὶ φρενολήπτοις· ὧν οἱ δεύτεροι κατ' αὐτὴν τὴν τῆς ἀνάγκης ἀκμὴν τὰ φάρμακα πορίζεσθαι βούλονται καὶ μὴ εὑρίσκοντες ἴσως, ὑφαίνουσι λήρους μακρούς, Εἴπερ ἦν ἡμῖν τοδὶ τὸ ἀλεξιτήριον, λέγοντες, ἣν ἂν ἡμῖν κάρτιστα πρὸς τὴν νοῦσον ἀνταγωνίσασθαι τὸ μὲν γὰρ δυνάμεως τοίας τετύχηκεν, ἡ δὲ τοίας δυσκρασίας εξέθορεν· οἱ λοιποὶ τῇ φύσει τὸ πᾶν ἐπιῤῥιπτοῦσι, ἐτώσιον ἄχθος ἐπιπεφορτισμέ ναι τοῖς κάμνουσιν· εἰ καί τις αἰτιῷτο τῆς ἀπρα ξίας, φύσεως εἶναί φασιν ὑπουργοί, τῶν οἰκείων Ο ἐῷ γὰρ εἰπεῖν ὡς τῇ φύσει πολλάκις καὶ ἀντιπράτο τουσιν, ἀκέστορες μὲν οὐδαμῶς, ἀναιρέται δὲ μᾶλ λον εὑρισκόμενοι καὶ βροτολοιγοι· τοὺς δ' ἐπιστήμονας ἐκμιμεῖσθαι καὶ νουνεχεῖς, ὅτι λυσιτελές τε καὶ τίμιον· οἱ τὸν καιρὸν εἰδότες ἐξὺν μετά πάσης ίστανται τῆς ἑτοιμασίας ἐπὶ τῆς ἀφετηρίας αὐτῆς ὡς ἐν ἀκαρεῖ τὸ παρὸν ἀγαθὸν διασώσειαν, ἀνακα λέσοιντό τε τὸ μὴ παρόν· οὐ τὸ εὔκαιρον παραπέμποντες, ἀλλ' ἐξ ὧν ἐργάζοντες παρακαλούμενοι, μάλ λον δ' έλκοντες· είτ' εφεστηκότι πρὸς ἐργασίαν βελτίω χρώμενοι· πάμπαν ἀμελλητί, μεθ᾽ ὅσης ἠπειγμένης ὁρμῆς εἶεν. ΙΑ΄. Δικασπόλους δὲ καὶ ἀγορανόμους δήμοις εγκα ταττατέον καὶ πόλεσιν οὐχ ἡπάτων ἀνδρομέων ἐμφορουμένους ὡς τῶν Προμηθέως λέγουσιν ἐν τῷ Σκυ θικῷ Καυκάσῳ τὸν ἀετὸν, κεκλοφότος τὸ πῦρ· ἀλλὰ τὴν ἀλόγιστον ἐπιθυμίαν ἐκκόπτοντας, πλεονεξίαν ἐξαίροντας, δικαιοσύνην εἰσφέροντας, ευταξίαν παι δεύοντας, πᾶσαν ἄτοπον πρᾶξιν κολάζοντας, πρὸς τὸ έννομον ἀποσκοποῦντας καὶ διορθωτικόν, οὐ πρὸς χρημάτων παράνομον ἀθροισμὸν καὶ λῃστείαν τοῦ πολιτεύματος· ἄνδρας συνέσει τῶν πολλῶν ὑπερφέροντας· οὐ κατὰ Κόροιβον ὄντας καὶ Μαργίτην, καὶ Μελιτίδην· ὧν ὁ μὲν τοὺς ρηγμίνας περινοστῶν, ηρίθμει τὰ κύματα, καὶ μέχρι τριῶν προβαίνων, ὑπενίστει, προϊέναι περαιτέρω μὴ ἐγνωκώς· ὁ δ᾽ ἐκμαθεῖν ἀνηρώτα τίς ἐξ ἀμφοῖν τοῖν γονέοιν ἐγκυμονήσας αὐτὸν ἀπέτεκεν· ὁ δ᾽ ὕστατος, οὐ παρθενίας τιμῶν, οὐχ ἀγνεύειν προῃρημένος, τῇ γαμετῇ συνελθεῖν οὐκ ἐπείθετο, δεδιέναι λέγων μὴ πρὸς τῆς γειναμένης αὐτὴν ἐγκληθεὶς ὑφέξει δίκας τῆς συνελεύσεως οὔτε μὴν ἐκ διαμέτρου Κάκκους, Αυτολύκους, Ευρυ βάτους, ἐκ τῶν ὀπίσω ποιουμένους ἐν ταῖς σφῶν αὐτ τῶν καταδύσεις τὴν τῶν κλωπευομένων ζώων ὑπείς δυσιν, ὥστε δοκεῖν ἐξιέναι μᾶλλον τὰ εἰσαγόμενα μεταχρωννύντας τε καὶ μεταμείβοντας, καὶ ποικίλως παρακρουομένους τοὺς ἔχοντας· ἀναῤῥιχωμένους τε καὶ κρημνοβατοῦντας ἐπ' ὄψεσι τῶν τηρούντων, καὶ δίκην ἀέλλης ἐκδραπετεύοντας, διαλανθάνοντας, ἀφαν τουμένους, πολυειδώς αὖ ἐξαλλαττομένους· ὡς Νη ρεύς τις ἢ Περικλύμενος ἢ Πρωτεὺς ὁ Αἰγύπτιος σου φιστής· οὗ καὶ τὴν πρὸς Αἴγυπτον ἐκ Παλλήνης τῆς Θρακικής παλιννόστησιν, ἐν χάσμασι καὶ μυχοῖς ὑπο ποντίοις παραδοξοποιοῦσιν, ὡς ἀδιάγνωστον· ἀλλὰ τὸ εὔηθες ἐκκεκλικότας καὶ πονηρὸν ἐν ταυτῷ, φρο νήσει κεκοσμήσθαι δίκαιον τοὺς τῶν ἄλλων ἐπισκη πτῆρας· οὕτω γὰρ τῶν τῆς ἀφροσύνης ἔργων ἐλαυνομένων, εὐκοσμία τῷ πλήθει προσείη, καὶ δόξα μεγίστη τῷ τοιούτου λαοῦ βασιλεύοντι· τοιούτους είναι προσήκει τους διαιτητὰς καὶ τοὺς ἐφόρους, οἷος ὁ ᾿Αραψ Γουνεὺς, Κέφαλος ὁ ἐξ Ἰταλῶν εἰς ᾿Αθήνας πολιτογραφηθεὶς, Αριστείδης, καὶ ᾿Αριστο φῶν, Αθηναίων ιθαγενείς· Γουνεὺς μὲν γὰρ ἐννομώτατος ὢν δικαστὴς καὶ πλεονεξίαν πᾶσαν ἀποστυγῶν, καὶ τοὺς ἁρπακτῆρας αἰσχύνων τιμωρούμενος, ἐπειδή ποτε Βαβυλώνιοι καὶ Φοίνικες στασιάσειαν, ἥκει πρὸς αὐτοὺς ἐγκέλευστος ὑπὸ Σεμιράμιδος· ὁ δὲ λύει τὴν στάσιν ὀφθεὶς, καὶ ἀποκαταλλάττει τὰ
τις καταλήψαιτο, τὸν ὀξυκινησίαν τοσαύτην φέροντα ἐξελόντες βίβλων τὸ λοιπὸν τῆς ὑπογραφής
κἀκ τῶν ποδῶν κἀκ τῆς βάσεως; ῥομφαίαν σπά
σαιτο λύπης, ὥστε θυμὸν ἀμύσσειν ὁ τῆς ζημίας
αἰσθόμενος. 'Αννίβας Αφρικής και Σικελικῆς στρατ
τιᾶς ἀρχηγὸς, ἐπειδὴ Ῥωμαῖοι κατὰ Σικελῶν
εξορμήσειαν, προφθάνει τὴν ἔφοδον, καὶ τὰς τῶν
Αλπίων ὀρέων διακαθάρας ἀβάτους, δι' αὐτῶν πρὸς
Ἰταλίαν χωρεῖ, καὶ διαφόρως 'Ρωμαίοι; ἀντιταξά,
μενος, διαφόρως αὐτοὺς ἐκνικῇ· τέλος ὅσον οἷόν τε
πλῆθος ήθροικόσι καὶ παρεμβεβληκόσι κατὰ Κατ
λαυρίαν ἐπεισρυεὶς, ἄπιστον ἐπάγει τὸν ὄλεθρον· λέγεται γὰρ τοὺς τῶν ἀνῃρημένων δακτυλίους μεδί
μνοις ἐκμεμετρῆσθαι, τάς τε Ρωμαίας ἐκ λειπαν
δρίας Βαρβάροις συνωκηκέναι καὶ ἀνδραπόδοις.
᾿Αλλὰ ὁ τοσοῦτος νικητής επάρσει καὶ τρυφῇ καταχαυνωθείς, καὶ τοῦ τέλος ἐπιθεῖναι τῇ πράξει καὶ
παραλήψεσθαι τὴν Ῥώμην καὶ κατασκάψαι τὴν ἄνεσ
σιν ἀνθελόμενος, ὕστερον ὑπὸ Σκηπίωνος στρατηγοῦ Ῥωμαίων κατεδιώκετο· καὶ φυγὰς τὴν Βιθυνίαν
κατειληφώς, δηλητηρίῳ τὸν βίον μετήλλαττεν·
ἄλλοι τε ἄλλως τοῦ καιροῦ καταμελήσαντες, έδυσε
φόρησαν. Σπευστέον οὖν τὸν εὔθετον ἁρπάζειν ἀπην
τηκέτα καιρὸν, καὶ μὴ προϊέναι παραχωρεῖν, τῷ
τηνικαῦτα ζητεῖν συντείνοντα καὶ οἰκονομεῖν ἢ τῷ
νωθρεύεσθαί τε καὶ ἀναβάλλεσθαι, καὶ τύχην ἀνα
μένειν αὐτουργὸν τῶν ἀποτελεσμάτων, ἀλλ' οὐκ ἐπιν
στήμην κατορθωτικὴν τῶν χρησίμων προβάλλεσθαι·
και κυβερνήτης γὰρ ἄριστος ἐκεῖνος ἐστιν, ὃς οὐ
κακῶς τὸν διαπλοϊσμὸν παραπόλλυσιν εὔκαιρον
ᾧπερ εὖ ἔχει τὰ πηδάλια, τὰ ἱστία, τὰ πρότονα, καὶ
εἴ τι ἄλλο πρὸς καταρτισμὸν τῆς νεώς, γαλήνης οὔ
σης, αιθρίας οὔσης· ἥ τε νῆψις ἔμμονος, καὶ τὸ ἐμμέριμνον άπαυστον· ὅπως ἂν εἰ προκύψεις καταιγίς,
εἰ κλύδων ἐγείροιτο, παραυτόθεν ἀντικατασταίη και
περιγένοιτο, καὶ πρὸς ἀγαθοὺς ἀγάγοι λιμένας τὴν
ναῦν· ὅ γε μὴν τῶν τῆς νεὼς ἐπιτηδείων καταμελῶν,
ἢ τὸν τῆς εὐπλοίας καιρὸν εἰκῇ προϊέμενος, καὶ ὅλως
ἐκ ραστώνης ὑποσκάζων πρὸς τὸ ἔργον καὶ δυσκινητῶν, καταποντιστὴς μᾶλλον ἢ κυβερνήτης ἐστί· καὶ
εἰ διασωθείη τοῦ πελάγους καὶ κρείττων ὀφθείη τῶν
κυμάτων ἡ ναῦς, τοῦθ᾽ ὡς ἔτυχε· καὶ τούτου δὲ
τὸ εὖ ἡ τοῦ ναυαρχοῦντος εἰκαιοτροπία πρὸς τούνε
αντίον μετεσκεύασεν. Οὐ χρὴ τοίνυν οὐδὲ τὸν ἀρ·
χηγὸν ἀπαρασκεύως ἔχειν ἢ νωχελῶς, ἀλλὰ κατηρ
τισμένον ἐν τοῖς ἔργοις ἅπασι τῆς ἀρχῆς, ὠχὺν εἰ.
ναι, πτηνὸν εἶναι, φθάνειν ἀερίως εἴ; τε τὴν τῶν
προσόντων ὑπερμάχησιν καὶ συντήρησιν, εἰς τε τὴν
τῶν μὴ προσόντων θήραν καὶ πρόσληψιν, καὶ μὴ
τοῖς τῶν Ἀσκληπιαδῶν ἀμεθόδοις ἐοικέναι, καὶ
φρενολήπτοις· ὧν οἱ δεύτεροι κατ' αὐτὴν τὴν τῆς
ἀνάγκης ἀκμὴν τὰ φάρμακα πορίζεσθαι βούλονται·
καὶ μὴ εὑρίσκοντες ἴσως, ὑφαίνουσι λήρους μακρούς,
Εἴπερ ἦν ἡμῖν τοδὶ τὸ ἀλεξιτήριον, λέγοντες, ἣν ἂν
ἡμῖν κάρτιστα πρὸς τὴν νοῦσον ἀνταγωνίσασθαι·
τὸ μὲν γὰρ δυνάμεως τοίας τετύχηκεν, ἡ δὲ τοίας
δυσκρασίας εξέθορεν· οἱ λοιποὶ τῇ φύσει τὸ
πᾶν ἐπιῤῥιπτοῦσι, ἐτώσιον ἄχθος ἐπιπεφορτισμέναι τοῖς κάμνουσιν· εἰ καί τις αἰτιῷτο τῆς ἀπραξίας, φύσεως εἶναί φασιν ὑπουργοί, τῶν οἰκείων
Ο
ἐῷ γὰρ εἰπεῖν ὡς τῇ φύσει πολλάκις καὶ ἀντιπράτο
τουσιν, ἀκέστορες μὲν οὐδαμῶς, ἀναιρέται δὲ μᾶλ
λον εὑρισκόμενοι καὶ βροτολοιγοι· τοὺς δ' ἐπιστήμο
νας ἐκμιμεῖσθαι καὶ νουνεχεῖς, ὅτι λυσιτελές τε καὶ
τίμιον· οἱ τὸν καιρὸν εἰδότες ἐξὺν μετά πάσης
ίστανται τῆς ἑτοιμασίας ἐπὶ τῆς ἀφετηρίας αὐτῆς·
ὡς ἐν ἀκαρεῖ τὸ παρὸν ἀγαθὸν διασώσειαν, ἀνακαλέσοιντό τε τὸ μὴ παρόν· οὐ τὸ εὔκαιρον παραπέμ
ποντες, ἀλλ' ἐξ ὧν ἐργάζοντες παρακαλούμενοι, μάλ
λον δ' έλκοντες· είτ' εφεστηκότι πρὸς ἐργασίαν βελτίω
χρώμενοι· πάμπαν ἀμελλητί, μεθ᾽ ὅσης ἠπειγμένης
ὁρμῆς εἶεν.
ΙΑ΄. Δικασπόλους δὲ καὶ ἀγορανόμους δήμοις εγκαταττατέον καὶ πόλεσιν οὐχ ἡπάτων ἀνδρομέων ἐμφορουμένους ὡς τῶν Προμηθέως λέγουσιν ἐν τῷ Σκυ
θικῷ Καυκάσῳ τὸν ἀετὸν, κεκλοφότος τὸ πῦρ· ἀλλὰ
τὴν ἀλόγιστον ἐπιθυμίαν ἐκκόπτοντας, πλεονεξίαν
ἐξαίροντας, δικαιοσύνην εἰσφέροντας, ευταξίαν παι
δεύοντας, πᾶσαν ἄτοπον πρᾶξιν κολάζοντας, πρὸς τὸ
έννομον ἀποσκοποῦντας καὶ διορθωτικόν, οὐ πρὸς
χρημάτων παράνομον ἀθροισμὸν καὶ λῃστείαν τοῦ
πολιτεύματος· ἄνδρας συνέσει τῶν πολλῶν ὑπερφέροντας· οὐ κατὰ Κόροιβον ὄντας καὶ Μαργίτην, καὶ
Μελιτίδην· ὧν ὁ μὲν τοὺς ρηγμίνας περινοστῶν,
ηρίθμει τὰ κύματα, καὶ μέχρι τριῶν προβαίνων,
ὑπενίστει, προϊέναι περαιτέρω μὴ ἐγνωκώς· ὁ δ᾽
ἐκμαθεῖν ἀνηρώτα τίς ἐξ ἀμφοῖν τοῖν γονέοιν ἐγκυμονήσας αὐτὸν ἀπέτεκεν· ὁ δ᾽ ὕστατος, οὐ παρθενίας
τιμῶν, οὐχ ἀγνεύειν προῃρημένος, τῇ γαμετῇ συνελθεῖν οὐκ ἐπείθετο, δεδιέναι λέγων μὴ πρὸς τῆς γεινα
μένης αὐτὴν ἐγκληθεὶς ὑφέξει δίκας τῆς συνελεύσεως·
οὔτε μὴν ἐκ διαμέτρου Κάκκους, Αυτολύκους, Ευρυ
βάτους, ἐκ τῶν ὀπίσω ποιουμένους ἐν ταῖς σφῶν αὐτ
τῶν καταδύσεις τὴν τῶν κλωπευομένων ζώων ὑπείςδυσιν, ὥστε δοκεῖν ἐξιέναι μᾶλλον τὰ εἰσαγόμενα·
μεταχρωννύντας τε καὶ μεταμείβοντας, καὶ ποικίλως
παρακρουομένους τοὺς ἔχοντας· ἀναῤῥιχωμένους τε
καὶ κρημνοβατοῦντας ἐπ' ὄψεσι τῶν τηρούντων, καὶ
δίκην ἀέλλης ἐκδραπετεύοντας, διαλανθάνοντας, ἀφαν
τουμένους, πολυειδώς αὖ ἐξαλλαττομένους· ὡς Νηρεύς τις ἢ Περικλύμενος ἢ Πρωτεὺς ὁ Αἰγύπτιος σου
φιστής· οὗ καὶ τὴν πρὸς Αἴγυπτον ἐκ Παλλήνης τῆς
Θρακικής παλιννόστησιν, ἐν χάσμασι καὶ μυχοῖς ὑποποντίοις παραδοξοποιοῦσιν, ὡς ἀδιάγνωστον· ἀλλὰ
τὸ εὔηθες ἐκκεκλικότας καὶ πονηρὸν ἐν ταυτῷ, φρο
νήσει κεκοσμήσθαι δίκαιον τοὺς τῶν ἄλλων ἐπισκηπτῆρας· οὕτω γὰρ τῶν τῆς ἀφροσύνης ἔργων ἐλαυ
νομένων, εὐκοσμία τῷ πλήθει προσείη, καὶ δόξα
μεγίστη τῷ τοιούτου λαοῦ βασιλεύοντι· τοιούτους
είναι προσήκει τους διαιτητὰς καὶ τοὺς ἐφόρους,
οἷος ὁ ᾿Αραψ Γουνεὺς, Κέφαλος ὁ ἐξ Ἰταλῶν εἰς
᾿Αθήνας πολιτογραφηθεὶς, Αριστείδης, καὶ ᾿Αριστοφῶν, Αθηναίων ιθαγενείς· Γουνεὺς μὲν γὰρ ἐννομώ
τατος ὢν δικαστὴς καὶ πλεονεξίαν πᾶσαν ἀποστυ
γῶν, καὶ τοὺς ἁρπακτῆρας αἰσχύνων τιμωρούμενος,
ἐπειδή ποτε Βαβυλώνιοι καὶ Φοίνικες στασιάσειαν,
ἥκει πρὸς αὐτοὺς ἐγκέλευστος ὑπὸ Σεμιράμιδος· ὁ
δὲ λύει τὴν στάσιν ὀφθεὶς, καὶ ἀποκαταλλάττει τὰ
?
col. 673–674page 74 of 548
PG 142:673όντας τῇ πρώτῃ ἀρχῇ· καὶ πόσον εἰς αὐτὴν ἐντεῦθεν διαβιβάζεται μὴ μόνον εἰς τὴν πληθὺν τὸ συνοῖσον ἢ τὸ λυμαντικόν· ὅθεν γὰρ ἀπῴχετο λόγος, ἐκεῖ καὶ φήμη καὶ δράσις τῆς ἀλογίας ἐνέσκηψεν· ἔθεν ἀρετὴ ἀπελήλαται, τὸ τῆς κακίας ἔργον διάγδουπον ἐπει σπέπαικε· τί οὖν μέγιστον καὶ ἥδιστον ἐκφανεῖ τὴν προύχοντα; Το λογιότητα καὶ ἤθους σεμνότητα κε κτημένον ἅμα καὶ περὶ πολλοῦ τιθέμενον ἐξακούεσθαι, ἢ τούμπαλιν ἀμουσίαν καὶ ἀβελτηρίαν εἰσοικιζόμενον καὶ τιμῶντα διαφημίζεσθαι· τὸ γὰρ τῶν πεπαιδευμένων ὑπερορᾷν καὶ τοὺς ἀποφωλίους προσίεσθαι καὶ ἀνυψοῦν τί ἄλλο ἐστὶν ἡ κακίαν ἐξαίρειν καὶ ἀρετὴν ἀποτρέπεσθαι; θαυμάζειν ἀλογίαν, καὶ λόγον ἀποδιοπομπεῖν; Τὸ δ' οὕτω κρίνον ὁμολογουμένως μετὰ τοῦ πλήθους καὶ τῆς συστοιχίας αὐτοῦ διὰ ταῦτα περιόπτους τιθέναι τοὺς ἐσθλοὺς ἄνδρας ἀναγκαιότατον· ν' ὁ τοῦτο δρῶν αἴροι μὲν ζῆλον ἔρω γων σπουδαίων πολλοῖς, αἴροι δὲ κῦδος ἄσπετον ἑαυτῷ. γένη, τῷ τρόπῳ καταιδέσας τοὺς στασιάζοντας. Αριχας καὶ πολιτάρχας, τοίους ἢ τοίους ἐξάδεσθαι προσε στείδης δὲ κατακρινόμενος εξοστρακισμὸν, καὶ πυν θανόμενος τι ἂν λυποίη, Δίκαιος εἶ πολλοῦ καὶ τοῖς πλείοσι δύσχρηστος, ήκουεν· οὕτω ἐν 'Ρώμῃ Μάρτ κιος στρατηγός, ὃν διὰ δικαιοσύνην, τῆς πατρίδος ἐξελαυνόμενον ἐπένθει μὲν ἡ πόλις, αὐτὸς δ' ἦν ἀλυ πῆς, καὶ τῆς οἰκείας στερεότητος οὐδέ τι παρέκλι νεν· Κέφαλος μικροῦ δεῖν διαμεμενήκει πάμπαν ἀνέγκλητος, εἰ μὴ ψηφίσματος ἀπροβουλεύτου συχν φαντία παρεισδεδύκει, μηδὲν ἔχοντος ἐπιμέμψασθαι τῷ ἀνδρὶ μηδενός· Αριστοφῶν δὲ τοὐναντίον διὰ βίου κατηγορούμενο;· τὸ γὰρ αὐτοῦ μισοπόνηρον τοὺς ἀντιπολιτευομένους νύττον οὐκ ἀπημβλύνετο πλὴν ἀλλὰ τὴν νικῶσαν ἀπενηνεγμένος ἐξῄει δικα στηρίου παντός. Εἰ δὲ δυσχερὲς τοιούτους άνδρας εὑρίσκεσθαι νῦν, ἀλλ' ὅτι περιφρονοῦνται, πονηροὶ δ' ἐπιδιδόασι προκρινόμενοι· πᾶν γὰρ τὸ ζητούμενον καὶ τιμώμενον αύξει καὶ παῤῥησιάζεται· τὸ δ' ἀμε λούμενον φθινύθει καὶ ἀποκρύπτεται· πόθεν γὰρ ἄλλοθεν ὁ πολὺς λόγος ἀπέσβη παρ' ἡμῖν, καὶ ἡ κα σμιότης διέφθορα τῶν ἠθῶν, ἢ πάντως ἐκ τῆς αὐτῶν ἀποπομπῆς, ἐκ τῆς τῶν ἐναντίων ἐπιλογῆς, ἔν τε τοῖς πολιτικοῖς ἔν τε τοῖς πνευματικοῖς ἀξιώμασι; καὶ οὐκ έγνωσται πόσον εἰς εὐδοξίαν ἢ ἀδοξίαν συμ βάλλεται τὸ στρατηγοὺς καὶ πραίτωρας καὶ ἱεράρ ιβ. Κεφάλαιον τῶν ἀγαθῶν ἀτενίζειν ἀεὶ πρὸς τὸν Κύριον, καὶ τρέχειν μὲν καὶ οἰκοδομεῖν καὶ φυ λάσσειν καθ' ὅλην ἀνθρωπίνην ἰσχύν· ἀμελεῖν ὅλως γάρ, εύηθες.
DE REGIS OFFICIIS.
TEXTUS GENUINUS.
όντας τῇ πρώτῃ ἀρχῇ· καὶ πόσον εἰς αὐτὴν ἐντεῦθεν
διαβιβάζεται μὴ μόνον εἰς τὴν πληθὺν τὸ συνοῖσον ἢ
τὸ λυμαντικόν· ὅθεν γὰρ ἀπῴχετο λόγος, ἐκεῖ καὶ
φήμη καὶ δράσις τῆς ἀλογίας ἐνέσκηψεν· ἔθεν ἀρετὴ
ἀπελήλαται, τὸ τῆς κακίας ἔργον διάγδουπον ἐπει
σπέπαικε· τί οὖν μέγιστον καὶ ἥδιστον ἐκφανεῖ τὴν
προύχοντα; Το λογιότητα καὶ ἤθους σεμνότητα κεκτημένον ἅμα καὶ περὶ πολλοῦ τιθέμενον ἐξακούε
σθαι, ἢ τούμπαλιν ἀμουσίαν καὶ ἀβελτηρίαν εἰσοικι
ζόμενον καὶ τιμῶντα διαφημίζεσθαι· τὸ γὰρ τῶν
πεπαιδευμένων ὑπερορᾷν καὶ τοὺς ἀποφωλίους προσίεσθαι καὶ ἀνυψοῦν τί ἄλλο ἐστὶν ἡ κακίαν ἐξαίρειν
καὶ ἀρετὴν ἀποτρέπεσθαι; θαυμάζειν ἀλογίαν, καὶ
λόγον ἀποδιοπομπεῖν; Τὸ δ' οὕτω κρίνον ὁμολογουμένως μετὰ τοῦ πλήθους καὶ τῆς συστοιχίας αὐτοῦ·
διὰ ταῦτα περιόπτους τιθέναι τοὺς ἐσθλοὺς ἄνδρας
ἀναγκαιότατον· ν' ὁ τοῦτο δρῶν αἴροι μὲν ζῆλον ἔρω
γων σπουδαίων πολλοῖς, αἴροι δὲ κῦδος ἄσπετον
ἑαυτῷ.
γένη, τῷ τρόπῳ καταιδέσας τοὺς στασιάζοντας. Αρι- χας καὶ πολιτάρχας, τοίους ἢ τοίους ἐξάδεσθαι προσε
στείδης δὲ κατακρινόμενος εξοστρακισμὸν, καὶ πυν
θανόμενος τι ἂν λυποίη, Δίκαιος εἶ πολλοῦ καὶ τοῖς
πλείοσι δύσχρηστος, ήκουεν· οὕτω ἐν 'Ρώμῃ Μάρτ
κιος στρατηγός, ὃν διὰ δικαιοσύνην, τῆς πατρίδος
ἐξελαυνόμενον ἐπένθει μὲν ἡ πόλις, αὐτὸς δ' ἦν ἀλυπῆς, καὶ τῆς οἰκείας στερεότητος οὐδέ τι παρέκλι
νεν· Κέφαλος μικροῦ δεῖν διαμεμενήκει πάμπαν
ἀνέγκλητος, εἰ μὴ ψηφίσματος ἀπροβουλεύτου συχν
φαντία παρεισδεδύκει, μηδὲν ἔχοντος ἐπιμέμψασθαι
τῷ ἀνδρὶ μηδενός· Αριστοφῶν δὲ τοὐναντίον διὰ
βίου κατηγορούμενο;· τὸ γὰρ αὐτοῦ μισοπόνηρον
τοὺς ἀντιπολιτευομένους νύττον οὐκ ἀπημβλύνετο·
πλὴν ἀλλὰ τὴν νικῶσαν ἀπενηνεγμένος ἐξῄει δικα
στηρίου παντός. Εἰ δὲ δυσχερὲς τοιούτους άνδρας
εὑρίσκεσθαι νῦν, ἀλλ' ὅτι περιφρονοῦνται, πονηροὶ δ'
ἐπιδιδόασι προκρινόμενοι· πᾶν γὰρ τὸ ζητούμενον
καὶ τιμώμενον αύξει καὶ παῤῥησιάζεται· τὸ δ' ἀμελούμενον φθινύθει καὶ ἀποκρύπτεται· πόθεν γὰρ
ἄλλοθεν ὁ πολὺς λόγος ἀπέσβη παρ' ἡμῖν, καὶ ἡ κα
σμιότης διέφθορα τῶν ἠθῶν, ἢ πάντως ἐκ τῆς αὐτῶν
ἀποπομπῆς, ἐκ τῆς τῶν ἐναντίων ἐπιλογῆς, ἔν τε
τοῖς πολιτικοῖς ἔν τε τοῖς πνευματικοῖς ἀξιώμασι;
καὶ οὐκ έγνωσται πόσον εἰς εὐδοξίαν ἢ ἀδοξίαν συμβάλλεται τὸ στρατηγοὺς καὶ πραίτωρας καὶ ἱεράρ
ιβ. Κεφάλαιον τῶν ἀγαθῶν ἀτενίζειν ἀεὶ πρὸς
τὸν Κύριον, καὶ τρέχειν μὲν καὶ οἰκοδομεῖν καὶ φυ
λάσσειν καθ' ὅλην ἀνθρωπίνην ἰσχύν· ἀμελεῖν ὅλως
γάρ, εύηθες.
'
}
Logical Epitome, Greek 1605 Augsburg, Latin 1607 ibid., edited by Johannes WegelinusEpitome logica, Graece an 1605 Augustae Vindel., Latine 1607 ibid., a Joanne Wegelino edita
col. 675–676page 75 of 548
Epitome logica, Græce an 1605 Augustæ Vindel., Latine 1607 ibid., a Joanne Wegelino edita
PG 142:675ΝΙΚΗΦΟΡΟΥ ΒΛΕΜΜΙΔΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΗΣ ΕΠΙΤΟΜΗΣ ΕΠΙΤΟΜΗ ΛΟΓΙΚΗΣ.
ΝΙΚΗΦΟΡΟΥ ΒΛΕΜΜΙΔΟΥ
ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΗΣ ΕΠΙΤΟΜΗΣ
BIBAION A'.
ΕΠΙΤΟΜΗ ΛΟΓΙΚΗΣ.
EPITOMES ISAGOGICÆ
LIBER PRIMUS.
JOANNIS WEGELINI AUGUSTANI·
EPISTOLA NUNCUPATORIA
Textui Græco, anno 1605 Augustæ Vindelicorum edito, præmissa.
Nobilissimo et amplissimo viro, pietate, prudentia et doctrina spectatissimo, D. WOLFGANGO Duo in Hammel et Ainhofeu, reipublic. Augustanæ patritio et senatori, ac
ecclesiæ ibidem evangelicæ curatori, novique collegii administratori, Domino suo plurimum honorando, gratiam Deo.
Omnibus hominibus sana mente præditis, nobilissime et amplissime vir, domine plurimum honorande, in primo ortu insitum est a conditore Deo optimo maximo ut non tanun voces simplices pro rerum significatarum natura a se invicem discernere, definiendo
declarare, dividendo explicare; sed etiam inter se conjungere affirmando et a se invicem
disjungere negando; tum ab una enuntiatione ad aliam ratiocinando progredi, et ultro
citroque veluti discurrere, syllogismos et alias argumentationum formas conficere ac denique has ad totius alicujus systematis sive corporis constructionem certa quadam methodo disponere et coagmentare possint. Quæ naturalis est logica omnibus hominibus cum
rationis beneficio communis; qua etiam a se invicem tantum differunt, quantum mentis
acumine, perspicientia et sagacitate alii aliis antecellunt. Verum enimvero cum Japsu
protoplastórum illa mentis concreata acrimonia et perspicacitas, celeritas et dexteritas non
tantum in rebus spiritualibus quoad verum et salutarem Dei et mysteriorum ipsius cognitionem prorsus sit amissa, sed etiam in naturalibus et civilibus multum labefactata,
ut jam homines partim apprehendendo, definiendo et dividendo simplicia, partim conjungendo et disjungendo eadem, partim ratiocinando et discurrendo, partim connectendo
et disponendo sæpe et multis modis aberrent: hinc adeo quidam aliis ingeniosiores et
perspicaciores longo usu et observatione cum propria tum aliorum certas quasdam simplicium vocum classes et earumdem logicas distinctiones (quas prædicamenta et prædicaBilia vocant) definitionum, divisionum, propositionum et prædicationum, tum syllogismorum ac aliarum argumentationum adhæc locorum omnis generis et denique methodo-
col. 677–678page 76 of 548
rum genera, formas; differentias exceptarunt, certisque legibus.astrinxerunt. Et hæc artificialis logica dicitur, quod certis quibusdam præceptis ad unum finem humano generi utilem spectantibus in formam artis redacta sit. Quanquam autem aliqui etiam sine hac arte logica eruditi et in sua facultate præstantes viri reperiantur: illi tamen quidquid habent doctrinæ, singularis ingenii beneficio consecuti sunt: quale cum omnibus haud contigerit, cæteris hæc ars logica discenda et exercenda, ac ita natura adjuvanda est. Conr imprimis illi qui res sine logica sciunt, ut plurimum de illis duntaxat confuse quod ita sint, non etiam distincte cur ita sint cognitum habeant; et proinde in sua qualicunque scientia sæpenumero inconstantes sint, et facili labore ad alias opiniones adduci queant. Quin et hoc ipsum scilicet, quod sciant aliquid, scire non possunt sine logica, qua sola per reflexionem quamdam mentis ad normas logicas vere aliquid nos scire scimus. Sicut enim artis nautica imperiti, etsi interdum recte navigent, hoc ipsum tamen ignorant, quia tabulam uti normam non respiciunt: eodem modo imperiti logicæ artis, tametsi sciant aliquid, học ipsum tamen se scire sæpe non sciunt; propterea quod scientiam suam arte Jogica explorare non possunt. Quæ cum ita se habeant, et hæc artificialis logica pro singulari Dei beneficio agnoscenda, et proinde non contemnenda aut intermittenda, sed magni facienda et in scholis discenda est; ab illo imprimis qui eam optime tradidit. Qui quidem est, communi etiam omnium gentium consensu, miraculum illud naturæ, Aristoteles: qui etiam primus omnium phi losophorum artem hanc perfectissime invenit, conscripsit, docuit. Cum enim, ut ipse inquit philosophus, aliæ artes antiquitus inventa primum, et deinde temporum decursu paulatim auctæ et perfectæ fuerint; aliæ vero nuper inventæ nec adhuc auctæ adeo atque perfectæ sint, sed absolvendæ restent: ars logica nec a veteribus philosophis olim, nec nuper ab iis qui circa Aristolis ætatem vixerunt, inventa, nedum perfecta et absoluta fuit. Quanquam enim negari non potest, quin Pythagoras, Zeno Eleates, Socrates et Plato, logica quædam tradiderint; ut imprimis Socrates abartificio definitionis et inductionis invento commendatur; nullus tamen eorum totam artem logicam certis canonibus complexus est. Si cut autem qui ad domum aliquam exstruendam ligna aliquot, aut lapides, aut cæmenta con ferunt, non propterea domum construere, multo minus totam absolvisse dicendi sunt, sie nec illi, etsi ntilia quædam præcepta logica hinc inde inculcarunt, artem logicam conscripsisse et perfecisse putandi sunt. Sed et ipse Philosophus allegato loco fatetur jam ante sua tempora exstitisse, qui orationes ad interrogandum aptas tradiderunt ediscendas; eos nimirum qui ex litigiosis disputationibus quæstum fecerunt: verum etiam simul affirmat, institutio nein earum Gorgie similem fuisse, ut qui interrogationes de iis rebus quæ sæpe in dispu tationem veniunt proponendo, non ipsam artem, sed tantum ea quæ ab arte proficiscun tur tradiderint perinde ac si quis omnis generis calceamentorum copiam suppeditaret, sed rationem conficiendorum non doceret; qui prodesset quidem, sed tamen artem sutoriam docuisse dici non posset. Aristoteles igitur artis logicæ primus inter philosophos inven for, excultor et magister jure optimo agnoscitur et prædicatur. Etsi autem Diogenes Laer tius plures ab ipso libros logicos confectos et editos commemorat quam hodie in ipsius. Logica sive Organo reperimus, hi tamen ipsi, qui divino beneficio hactenus conservati sunt, totius artis logicæ maximam partem saluberrimis præceptis comprehensam optimo que ordine digestam continent. Quod vero a quibusdam in hisce Aristotelis reliquis libris logicis uberior hypotheticorum syllogismorum et aliarum compositarum argunen tationum, divisionis item ac denique methodorum doctrina desideratur, defectus ille ex aliis in hoc genere præstantibus logicis, qui inventis Aristotelicis facile aliquid amplius addere potuerunt, compensari potest. Quapropter omni laude dignissimi sant interpretes Arabes, Græci, Latini, qui cum alia Aristotelis scripta, tum etiam logica, partim para ubrasi, partim exegesi et fusione commentario omnibus temporibus explicare conati sunt. Sed non minus etiam suam laudem merentur, qui ex logicis Aristotelis tibris in gratiam discentium epitomas et synopses extraxerunt, easque vel continuo orationis genere vel dialogistico vel etiam quæstionum el responsionum forqia adornarunt. Quarum quidem aliis sæculis major, aliis minor; sed patrum et avorum proxime præterito maxima fuit et etiam nunc est copia; de quibus aliorum, esto judicium. Et certo non ita mihi difficile fuisset, vel ex Organo Aristotelis vel liberiorem methodum sequenti non ex eo tantum, sed etiam ex interpretibus et aliis auctoribus logicis talem aliquam synopsim colligere. Sed cum in tanta brorum ejuscemodi recentiorum copia supervacaneam quodammodo meam operam foturam existimassem; et veto manuscriptorum quorumdam librorum veterum typis nunquam excusorum occasionem in instructissima reipublicæ nostræ bib iotheca mihi ob'atam viderem: hue animum potius applicui ut ex ea tales aliquot cum antiquitatis et doctrinæ causa gratiores, tum juventuti scholasticæ, mihi commissæ conve nientiores et utiliores eruerem et proferrem, in Latinam linguam converterem et com mentariis in tironum usum declararem. Qualis etiam est hae Nicephori Bieimidæ Epi tome logien, quam ex quatuor manuscriptis codicibus bibliothecæ nostræ publicæ inter se collatis optima fide des rips, Latinam feci, et scholiis cum analyticis tum exegeticis priva tim declaravi, et jam etiam ad communem omnium qui uti volunt et possunt utilitatem Græ erimus edo. Quæ sane tribus præcipue de causis debet omnibus antiquioris et soli dioris et sinterioris philosophiæ studiosis esse commendatissima. Primum enim non tantúm communem logicæ partem universam, quæ est de prædicabilibus, prædicamentis,
col. 679–680page 77 of 548
NICEPHORI blemmidæ propositionibus, syllogismis; sed etiam doctrinam definitionis et divisionis, itemque de sophisticis elenchis (ut taceam doctissima prolegomena) ex sententia Aristotelis perspicere et methodice genere orationis optimo explicat, omnesque passim divisiones propositas synopticis tabulis uno quasi intuitu conspiciendas exhibet. Deinde vero etiam impera tori, ut diserte in prooemio dicitur et pagina etiam 182 indicatur, nimirum ut ex historiis non dubie colligitur, Joanni Ducæ, Græcorum Nicæno (Orientis enim imperium tum divi sum fuerat) imperatori et quidem ipsius jussu ante annos 370 circiter logica epitome confecta fuit. Quod enim aliqui auctorem hujus epitomes Michaeli Psello coetaneum faciunt, quem anno Christi 1057 floruisse constat, quomodo ipsa epitome logica ab annis 550 scripta fuis set, cum historiis ego conciliare non possum, quæ auctorem ipsius in tempore Joannis Duca collocant, qui circa annum Christi 1230 rerum Græcarum potitus est. Ac denique auctorem habet Epitome hæc logica Nicephorum Blemmidem, virum et doctissimum et religiosissimum, cujus apud historicos sui temporis honestissima passim fit mentio. Hic enim cum sub Joanne Duca de consensu Græcæ et Latinæ Ecclesiæ ageretur, multa e sacris litteris testimonia collegit, quæ Latinorum dogma confirmarunt. Hic Germano pa triarcha exstincto Nicaæ, quo post captam Constantinopolim a Latinis sedes illa aliquandiu translata fuit, propter singularem doctrinam et pietatem successor denominatus est; quan quam vitæ quietioris amore munus oblatum recusavit. Hic Marcesinam pellicem, cujus consuetudine imperator Ducas usus est, posthabita uxore Alemanna, Manfredi Sicilia regis sorore, Anna, quam, priore conjuge Irene Theodosii Lascaris filia defuncta, duxerat, templo a se exstructo ingressuram exclusit. Nefas enim judicabat nefariam et impudicam mulierem profanis et consceleratis pedibus sacrum pavimentum calcare cum prius eam tam lingua quam calamo redarguisset sæpius; qui etiam nihil de hoc ab imperatoré sibi metuit, quem pellex prætextu læsæ majestatis imperatoriæ ad vindictam contra ipsum incitaverat, frustra tamen; quod ipse imperator tandem peccatum suum agnoscens et confitens in hominem justum et bene de se meritum salva conscientia nihil moliri mali neque posset neque vellet. His nimirum de causis Nicephori Blemmida ista logica Epi tome charior et commendatior nobis esse debet, ut et alia ejus scripta quæ adhuc in bi bliothecis, Italiæ præsertim, asservantur; ex quibus ego etiam physicam illius Epitomen triginta et unius gravissimorum capitum in manibus habeo et interpretor. Tibi autem, nobilissime et acceptissime vir, domine plurimum honorande, logicam hanc ilius Epitomen inscribo, propterea quod etiam de libris ejusmodi philosophicis et laboribus scholasticis rectius judicare potes; ut qui jam a multis annis in nostra republica non tantum senator sed etiam scholarcha fueris. Accedit huc, quod cum ab aliis, tum in primis a domino meo socero tuus erga litteras et litterarum cultores singularis amor mihi sæpius commendatus fuit. Ac cum non ita pridem in ecclesiæ evangelicæ curatorum, collegiique nostri administratorum ordinem omnium approbatione electus fueris hac mea nuncupatione non tantum de munere gravissimo oblato, pie gratu lari, sed in primis etiam meami obedientiam et subjectionem testari volui. Tanta etiam tua amplitudo est, ut adversus obtrectatores, si qui erunt, librum hunc satis tueri possit. Eum igitur ut in meliorem partem benevole accipiat, et me sibi commendatum habere dignetur, majorem in modum rogo. Datum in collegio, Augustæ Vindelicorum, 25 Decembris, quo die Filius Dei ante annos 1604 propter nos et nostram salutem homo natus est, qui propter hanc ipsam suam nativitatem Amplitudini Tuæ, totique ejus familiæ annum novum felicem esse clementer concedat. Amen. Amplitud. Tuæ observantiss. M. Jo. WEGELINUS, Augustanus. Usus sum, amice lector, quatuor manuscriptis codicibus bibliotheca Augustana in bac logica Nicephori Blemmida Epitome describenda et conferenda. Proinde eam ex mutua collatione perfectiorem edo, quam in ullo est singulorum illorum. Subinde enim unus alteri succurrit, vel omissa restituendo, vel perperam scripta corrigendo. Quæ autem in uno deerant, sed in altero reperiebantur, si quidem ad sententiæ integritatein pertinere visa sunt, simpliciter in contextum assumpsi: quæ vero talia erant, ut vel etiam abesse posse viderentur, uncis quadrati formam repræsentantibus inclusi. Tabulas synopticas quæ in duobus manuscriptis codicibus ad calcem erant omnes simul adjectæ, ego suis capitibus ad quæ pertinebant, seorsum adjunxi; ut in illis quasi uno contuitu præcipuæ divisiones in singulis capitibus conspicerentur. Sic ergo tecum, amice lector, Epitomen hauc logi cam eruditissimam, et, ut spero, non ingratam communico; ex qua quid promittere tibi debeas, en breviter singulorum capitum, quæ sunt quadraginta, argumenta accipe. Prima duo capita sunt de definitione et divisione; nobilissima profecto capita, et tanto pluris fa cienda quanto minus de illis, de divisione in primis (de definitione enim in Topicis
col. 681–682page 78 of 548
nens. reperitur, ut argumenta suppeditat), ab Aristotele in loco est pertractatum. Quoad ordi nem tamen, rectius, meo judicio, illa capiti 25 subjungerentur; quod sine definitione et divisione doctrina prædicabilium et prædicamentorum melius tradi et intelligi, quanı doctrina de definitione et divisione sine prædicabilium et prædicamentorum cognitione explicari et percipi potest. Abhinc capitibus quinque proxime sequentibus utilissinia quædam quasi prolegomena persequitur. Nam capite 3 de experimentis, artis et scientia differentiis, natura et origine; - 4. de sex philosophiæ definitionibus a Pythagora, Plato ne, Aristotele relictis; - 5. de distinctione vola;; - 6. de septem philosophorum sectis; 7. de divisione philosophiæ in theoreticam et practicam, deque utriusque sub divisione, et singularum partium objecto, fine, ordine, erudite et scite auctor disserit. Cap. 8, de synonymis, heteronymis, diversis, homonymis, polyonymis, paronyn is (malo enim Græca vocabula retinere, quam Latina duriora usurpare) agit; quæ singula definit, el a se invicem distinguit, ut haud immerito trium definitionum illarum, quæ in principio libri Categoriarum traduntur, commentarius hoc caput dici possit. - Cap. 9, de quinque vocibus (quas alias prædicabilia appellant) in genere disputat, quarum nume rum quinarium erudita divisione investigat, et prædicationis diversitatem indicat. Cap. 10, de genere et de specie seorsum tractat, utriusque diversa primum significata. dein definitiones et divisiones, ac denique cum relata sint (genus enim speciei genus, e species generis est species) sxisews, hoc est habitudinis, seu relationis differentias expo Cap. 11, rursum de genere et specie et insuper de individuo disserit, ubi genera et species diverso respectu ante multa, in multis, et post multa dici ostendit; dein entis divisionem proponit, quam instituto suo accommodat et varia individui significata enu merat. Cap. 12, differentiam aggreditur, quæ quoniam duplex est, essentialis et acciden talis, definitiones et divisiones, aliaque quædam adjacentia subjungit. -- Cap. 13, proprii quatuor modos et totidem significata communis recenset, ac imprimis quartum proprii modum declarat. Cap. 14, de decem categoriis seu prædicamentis explicat, quomodo illa philosophi invenerint, et a se invicem distinxerint; quorum etiam singula partim definitionibus, partim exemplis declarat; imprimis autem fusius tria illa postrema, ubi, quando, et situm esse; ut accusandus non sit, quod in speciali explicatione de illis postes nibil tradat amplius. Cap. 15, adhuc de prædicamentis agit, et in primis divisionem illam anteprædicamentalem de eorum quæ vel in subjecto sunt, et de subjecto dicuntur, vel alterutrum duntaxat, vel neutrum sunt, differentiis explicat; et ex entis divisione prædicamentorum originem et ordinem riuatur; quoi quidem etiam in decem prædica menta, non ut genus in species, sed ut vocabulum ab uno vel ad unum dividi ostendit, et insuper a prædicabilibus prædicamenta distinguit. Cap. 16, de iis quæ prædicantur agit; prædicationum aliquot divisiones enucleans et regulam anteprædicamentalem prio rem explicans, et undecim modos eorum quæ sunt in aliquo commemorans, quos ad præ dicamentum ubi reducit, Cap. 17, unius et ejusdem et diversi modos enumerat, et regulain posteriorem an'eprædicamentalem explicat, simulque (quod imprimis in theolo ga ad articulum de hypostatica duarum naturarum in Christo unione rectius intelligen dun haud parum emolumenti habet) de hypostaseos, enypostati, anypostati significatio nibus determinat. - Cap. 19, substantiæ divisionem per intermedia genera et species ad individua usque substantialia persequitur, tandemque docet, rectius genera et species quam individua substantiæ propriissime el primo et maxime substantias appellari. Cap. 20, substantiæ consectaria, quæ vulgo propria appellantur enumerat et evolvit, ubi multa passim philosophicæ eruditionis plena interserit. - Cap. 21, qualitatis divisiones et subdivisiones persequitur et quia aliqui motum etiam quantitatem esse putarunt, opi nionem hanc rejicit, et species motus divisoria methodo investigat. Cap. 22, de quali tate agit, quam in quatuor genera dividit, et singula per definitionem et divisionem ex plicat; qualia item quot modis accipiantur determinans. Cap. 23, relatorum duplicem definitionem, divisiones varias et consectaria proponit. Cap. 24, tria prædicamenta agere, pati et habere definit, dividit et per adjacentia explicat. Cap. 25, cum jam supra capite decimo quarto de tribus prædicamentis, quando, ubi et situm esse egerit, ad oppo sita accedit, quorum numerum quaternarium per divisionem investigat, et singulas spe cies, in primis contraria, privantia, et contradicentia fuse explicat, habitus et privationis homonymiam utiliter inter alia evolvens. - Cap. 26, cum jain de modis prioris et simul capite decimo octavo, el de motus speciebus capite vicesimo primo et de significatis habendi capite vicesimo quarto explicuerit, ad nomen et verbum, quæ sunt integrales enuntiatio mis partes, accedit; utriusque definitionem ex Aristotele proponit et explicat, differentias et divisiones explanat; et alia, in primis de duplici verborum, ut et substantivi verbi est, erat, erit, significatione; de veritate item et falsitate orationis, venuste et erudite dis putat. Cap. 27, orationem delinit, et in quinque species, vocativam, imperativam, inter rogativam, optativam et enuntiativam dividit; et singularum specierum originem ab anima potentiis philosophice rimatur; mox enuntiationem in affirmationem et negationem divi dit, ex quibus oppositio efficitur, quam itidem definit et duobus modis ficri ostendit; donec alia nova divisione propositiones dividat in eas quæ solo subjecto et prædicato, et in eas quæ etiam tertio apprædicato, et in eas quæ insuper modo constant; et denique de una et multiplici propositione aliisque ad propositionem pertinentibus disserit. — Cap. 28, de tribus materiis propositionum," necesssaria, impossibili et contingente explicat, d
col. 683–684page 79 of 548
quas primum a modis propositionum discernit et deinde contingentem materiam in tx6e Onxulay, id est, eorum quæ evenerunt, et eorum quæ adhuc futura sunt, học est, proprie contingentem dividit: hinc ad propositiones et indefinitas accedit, mox signa enumerat, definit, dividit ad hæc definitas in universales et particulares subdividit; atque inde contrarias, subcontrarias, contradictorias, subalternas propositiones determinat, et quo modo quoad verum et falsum in omni materia se habeant, indicat: donec tanden propo sitionum modos, necessarium, impossibile et contingens dividit. Cap. 29, indefinitas propositiones describit, et affirmativas particularibus, negativas modo particularibus, modo universalibus (idque sæpius) æquipollere ostendit: sed et definitas, indefinitas et singulares propositiones quomodo in oppositione respectu veri et falsi se habeant, declarat: interim etiam de vi et usu articuli Græcorum quædam obiter injiciens. - Cap. 30, de affirmatione et negatione agit, in specie ostendens quomodo in omnis generis propositionibus negatio facienda sit; quid item sit affirmatio ex transpositione, et cur ita dicta sit, et quomodo fiat; quatenus insuper nomina et verba, particula negandi et signa in propositionibus transposita idem significent; quibus omnibus regulam subjicit, qua consequentes propo sitiones efficiantur. - Cap. 31, definitio syllogismi, mox divisio in simplicem et composi tum, utriusque item majores et minores propositiones, itemque termini et eorumdem affectio; hinc principia canonica, in toto esse, et dici de omini, etc., et regulæ generales. de puris particularibus et negativis nil concludentibus; de consecutione item conclusionis ad deteriorem partem proponuntur et explicantur: quibus omnibus tandem doctrina de conversione propositionum, contingente, simplici, per contrapositionem, exemplis illus trata subjicitur. Cap. 32, docetur, quomodo medii termini variata dispositio tres figuras syllogisticas efficiat et quot singulæ modos, quæ item cum aliis communia et sibi propria habeant adjacentia; et quo ordine quaque ex causa sic numerentur. Cap. 33, primare figuræ modos quatuor syllogisticos exemplis declarat et unius asyllogisti inconsequentia cæterorum etiam vitiositatem ostendit. Cap. 34, secundæ et tertiæ figuræ modos syllo gisticos exemplis illustrat, et uno alteroque asyllogisto docet, quid etiau de cæteris judi candum sit. Cap. 35, syllogismos dividit in perfectos et imperfectos, docetque quomodo secundæ et tertiæ figuræ syllogismi ut imperfecti ad primæ figuræ modos ut perfectos re duci, vel etiam abductione ad impossibile confirmari possint. - Cap. 36, syllogismorum hypotheticorum partes et species persequitar. - Cap. 37, sex sophismata in dictione. Cap. 38, septem extra dictionem declarat. - Cap. 39, elenchum definit et explicat, osten dens insuper quomodo ad elench ignorationem oinnes paralogismi reduci queant. Cap. 40, de propositionibus privativis et transpositis erudita quædam annotat, ac denique cum syllogismorum categoricorum et hypotheticorum tuin sophisticorum elenchorum nu merum colligit. Habes, amice lector, capitum singulorum argumenta, quæ accurate et perspicue et suf ficienter in ipso libro explicantur. Quoi si meam operam tibi gratam fore intellexere, alias etiam versionem meam. Latinam recognitam tecum communicabo. Bene vale et fave. Textui Latino Logica, anno 1607 Augusta Vindel. edito præfixa. Nobilissimis et amplissimis viris Marco Velsero et Joanni Jacobo Remboldo, Aug. Vin del. Duumviris præfect. septemvirumque collegio, Dominis pl. observandis. S. P D. Nicephori Blemmide, qui plura cum in theologia tum in hilosophia scripsit ante annos circiter trecentos septuaginta septem, Epitomen logicam et physicam, Græce e manuscri ptis inter se collatis quatuor codicibus bibliothecæ vestræ publicæ, nobilissimi et amplissimi viri, domini plurimum observandi, primus ego anno post Christum natum supra mille simum sexcentesimo quinto typis hic excudendam curavi, et in publicum emisi. Anno sequente primo Physicam a me Latine versam et brevi analysi singulorum capitum in membra membrorumque argumentis, allegationibus item marginalibus et notis alicubi auctam et illustratam, edidi. Hanc etiam Logicam profero eadem qua antea Physicam opera studioque meo. Nam et eam ex Græco sermone in Latinum transtuli, et singula capita in membra resolvi, eademque succinctis argumentis comprehendi, et Aristotelis, interpretum ejus, itɔmque aliorum philosophorum probatorum et meorum in Gregorium Aneponymum scnoliorum notationibus in marginem rejectis, passim locupletavi. Commentarium etiam luculentiorem, quem jam confectum habeo, addidissem, nisi jam antea in hac materia aliquid foras dedissem, et operæ typographicæ partim mihi sumptus facienti, partim om
col. 685–686page 80 of 548
PG 142:685ΕΠΙΤΟΜΗΣ ΛΟΓΙΚΗΣ α. Περί δρου. β. Περί διαιρέσεως. γ. Περὶ πείρας, εμπειρίας, τέχνης καὶ ἐπιστήμης· ἐν ᾧ περὶ τῶν δυνάμεων τῆς ψυχῆς. δ'. Τίνες εἰσὶν οἱ τῆς φιλοσοφίας όρισμοί. ε'. Περὶ ἐπινοίας. Σ'. Περὶ αἱρέσεως· τίς ἡ κατὰ τὴν φιλοσοφίαν αἵρεσις. ζ. Τις ἡ τῆς φιλοσοφίας διαίρεσις. η'. Περί συνωνύμων, έτερωνύμων, ετέρων, ὁμωνύμων τε καὶ πολυωνύμων καὶ παρω νύμων. θ'. Περὶ τῶν πέντε φωνῶν. ι. Περὶ γένους καὶ εἴδους, ἐν ᾧ καὶ περὶ σχέ. σεως.
EPITOME LOGICA. CAPITULA LIBRI.
ptori pluris constituræ fuissent, et per se etiam ipsamet hæc Logica sic facilis et perspicua
foret, ut ab iis qui aliquanto diligentius in Logicorum scholis versati sunt, citra longiorem
commentarium, inquisitis saltem locis quæ allegata sunt, ubi occurrere videbitur difficultas, intelligi posset. Quam erudite autem et ad mentem Aristotelis accommodate scripta
sit, nolo hic prolixius dicere; cum, ut est in communi verbo, vino vendibili suspensa
hedera nihil sit opus. Ipsi lectori judicium relinquo. Hoc tamen silentio præterire non
possum, quanti nimirum hanc Logicam ipsi Græci fecerint, ex eo facile colligi posse, quod
non tantum in bibliotheca A. V. quater in diversis iisque vetustis codicibus, sed etiam (ut
ex catalogis deprehendo) in Vaticana bis ad minimum, in Viennensi ter vel quater, in
Palatina bis, in Monacensi toties manuscripta reperitur. Nec dubium est, quin etiam alibi
sæpius habeatur, cum Gesnerus in edita Bibliotheca scribat, illam in multis Italiæ bibliothecis manuscriptam Græce exstare. Sed nisi Græci ipsi eam magni fecissent, in tot profecto exemplaria tanto labore non descripsissent. Hac itaque ego etiam de causa operm
pretium me facturum putavi, si non tantum eam e manuscriptis codicibus eruerem, et ex
mutua collatione perficerem, sed Latinitate insuper donarem et sic ut jam prodit, meo
qualicunque labore concinnatam publicarem. Quod autem eam nobilissimi et amplission
viri, domini plurimum observandi, A. V. inseribo et dedico, causis meo judicio satis justis
et gravibus adduc us facio. Primum enim cum ex A. V. manuscriptis codicibus illam descripserim, et deinde Latine verterim sicque al prelum adornarim; quod absque illis
fuisset, facere mihi non licuisset, decere omnino judicavi, ut unde in Græca lingua habere ipsam contigit, eodem, hoc est, ad A. V. jure quasi postliminii reverteretur. Cumque
etiam ad alia quædam opuscula quæ antehac publicavi et ad reliqua etiam mea studia bactenus per plures annos bibliotheca A. V. cum a manuscriptis, tum ab impressis libris
instructissima, clementer mihi patuerit pro eo etiam hac mea dedicatione gratitudinis
aliquod signum dare volui. Ac denique cum A. V. non tantum bonas litteras, artes et
scientias intelligat, sed etiam amet, ornet et provehat; cui rei satis est indicio, quod cun
bibliothecam illam publicam a majoribus collectam, quotannis adhuc magna librorum
novorum accessione amplificat, tum scholam ei adjunctam, cujus ego quoque per plures
annos discipulus olim fui, clementer adhuc fovet et sustentat; confido etiam hanc Epitomen
artis logica, qua nulla magis ad omnes alias artes, scientias et facultates utiliter et docendas et discendas est necessaria, A. V. non esse plane displicituram. Parum sane per se,
fateor, A. V. humilitas hujus logicæ respondet. Sed eam, ut opinor, aliquantulum sublevaro
et attollere poterit Joannis Ducæ Græcorum imperatoris majestas, cujus mandato ab auctore Blemmide primum conscripta fuit. Eam igitur ut A. V. clementer suscipiat et me porro
etiam sibi commendatum habere dignetur, majorem in modum submisse rogo: quani
quidem ego a divina clementia reipublicæ ornandæ et tuendæ salvam et incoluinem esso
precor.
Augustæ Vindelicorum e museo, 16 Augusti, anno Domini 1607.
A. V. observantissimus M. Jo. WEGELINUS Augustanus.
ΕΠΙΤΟΜΗΣ ΛΟΓΙΚΗΣ
TA KEPAMALA
EPITOMES
LOGICE CAPITULA.
α. Περί δρου.
β. Περί διαιρέσεως.
γ. Περὶ πείρας, εμπειρίας, τέχνης καὶ ἐπιστήμης· ἐν ᾧ περὶ τῶν δυνάμεων τῆς ψυχῆς.
δ'. Τίνες εἰσὶν οἱ τῆς φιλοσοφίας όρισμοί.
ε'. Περὶ ἐπινοίας.
Σ'. Περὶ αἱρέσεως· τίς ἡ κατὰ τὴν φιλοσοφίαν
αἵρεσις.
ζ. Τις ἡ τῆς φιλοσοφίας διαίρεσις.
η'. Περί συνωνύμων, έτερωνύμων, ετέρων,
ὁμωνύμων τε καὶ πολυωνύμων καὶ παρωνύμων.
θ'. Περὶ τῶν πέντε φωνῶν.
1. De definitione.
2. De divisione.
3. De experimento. experientia, arte et scientia; in
quo etiam de animæ potentiis agitur.
4. Quæ sint philosophic definitiones.
5. De conceptu mentis, seu notione.
6. De secta: quæ sit in philosophia secta.
7. Quæ sit philosophiæ divisio.
8. De univocis, diversivocis, diversis, æquivocis
ilem et multivocis, et denominativis (ut hæc appellant).
9. De quinque vocibus.
ι. Περὶ γένους καὶ εἴδους, ἐν ᾧ καὶ περὶ σχέ. 10. De genere et specie, in quo etiam de schcsi, hoc
σεως.
est, habitudine seu relatione.
col. 687–688page 81 of 548
PG 142:687ια'. Περὶ γενῶν καὶ εἰδῶν ἐν ᾧ καὶ περὶ ἀεύ μων. ιβ'. Περί διαφορᾶς καὶ συμβεβηκότος. ιγ'. Περὶ ἰδίου, ἐν ᾧ καὶ περὶ κοινοῦ. ιδ'. Περὶ κατηγοριών. ιε'. "Ετι περὶ κατηγοριών. ις'. Περὶ τῶν κατηγορουμένων, ἐν ᾧ καὶ περὶ τοῦ ἔν τινι. ιζ'. Περὶ ἑνὸς, ταυτοῦ, καὶ ἑτέρου· ἐν ᾧ καὶ περὶ ὑποστάσεως. της. Περὶ προτέρου καὶ ὑστέρου καὶ περὶ τοῦ ἅμα. ιθ'. Περὶ οὐσίας. κ'. Ετι περὶ οὐσίας. κα'. Περὶ ποσοῦ· ἐν ᾧ καὶ περὶ κινήσεως. κβ'. Περὶ ποιοῦ καὶ ποιότητος. κγ'. Περὶ τῶν πρός τι κά. Περὶ τοῦ ποιεῖν καὶ πάσχειν καὶ ἔχειν. κε'. Περὶ τῶν ἀντικειμένων. κς'. Περὶ ὀνόματος καὶ ῥήματος. κζ'. Περὶ λόγου καὶ προτάσεων. κη'. Περὶ τῶν ἐν ταῖς προτάσεσι θεωρουμένων ὑλῶν, καὶ περὶ προσδιορισμῶν. κθ'. Περὶ ἀπροσδιοριστων προτάσεων. λ. Περὶ καταφάσεως καὶ ἀποφάσεως. λα'. Περὶ συλλογισμοῦ καὶ ἀντιστροφῆς. λβ'. Περὶ τῶν τριῶν σχημάτων. λγ'. Περὶ τοῦ πρώτου σχήματος. λή. Περὶ τοῦ δευτέρου σχήματος καὶ τρίτου. λε'. Περὶ τῆς τοῦ δευτέρου καὶ τρίτου σχήματος ἀναγωγῆς εἰς τὸ πρῶτον σχῆμα, καὶ περὶ τῆς εἰς ἀδύνατον ἀπαγωγῆς. λς'. Περὶ τῶν ὑποθετικῶν συλλογισμῶν. 5. Περὶ τῶν παρὰ τὴν λέξιν σοφισμάτων. λη'. Περὶ τῶν ἐκτὸς τῆς λέξεως σοφισμάτων. λθ'. Περὶ ἐλέγχου, καὶ ὅτι παντες οἱ παραλογισμοί εἰς τὴν τοῦ ἐλέγχου ἄγνοιαν ἀνά γονται. μ'. Περὶ προτάσεων καὶ συλλογισμών. ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ. α'. Ἐπειδήπερ ή λογική επιστήμη πρὸς τὴν δε ράν Γραφὴν καὶ πάντας τοὺς τῆς ἀληθείας λόγους οὐκ ὀλίγον φέρει το χρήσιμον δέον ἐκρίναμεν τοῖς τοῦ λόγου φοιτηταῖς τοῦ ὄντος καὶ τῆς ἀληθείας μύ σταις μικρούς τινας ἐν ταύτῃ τῇ λογικῇ λιπεῖν ἡμε τέρους ὑπομνηματισμούς, οὓς αίτησαμένῳ βασιλεῖ,
.GS7
11. De generibus et speciebus, in quo eliam de indi- ια'. Περὶ γενῶν καὶ εἰδῶν ἐν ᾧ καὶ περὶ ἀεύ
viduis.
12. De differentia et accidente.
13. De proprio, in quo etiam de communi.
14. De prædicamentis (ut vocant).
15. Amplius de prædicamentis.
16. De iis que prædicantur, ubi etiam de eo quod est
in aliquo.
17. De uno, eodem et diverso, in quo etiam de hypostasi agitur.
18. De priore et de posteriore et de simul.
19. De substantia.
20. Adhuc de substantia.
21. De quanto, in quo etiam de motu.
22. De qualiet qualitale.
23. De iis quæ sunt ad aliquid.
24. De agere et puli et habere.
25. De oppositis.
26. De nomine et verbo.
27. De oratione et propositionibus.
28. De materiisqua: in propositionibus considerantur,
et de restrictitionibus.
29. Cc non restrictis propositionibus.
50. De affirmatione et negatione.
31. Ds syllogismo et conversione.
32. De tribus figuris.
33. De prima figura.
34. De secunda et tertia figura,
35. De secundæ et tertia figura-reductione ad primam figuram, et de abductione ad impossibile.
56. De syllogismis hypotheticis.
37. De sophismalis seu captionibus in dictione.
58. De sophismatis extra dictionem.
39. De elencho seu reprehensione, et quod omnes paralogismi seu viliosæ ratiocinationes ad ignorationem elenchi reducantur.
40. De propositionibus et syllogismis.
μων.
ιβ'. Περί διαφορᾶς καὶ συμβεβηκότος.
ιγ'. Περὶ ἰδίου, ἐν ᾧ καὶ περὶ κοινοῦ.
ιδ'. Περὶ κατηγοριών.
ιε'. "Ετι περὶ κατηγοριών.
ις'. Περὶ τῶν κατηγορουμένων, ἐν ᾧ καὶ περὶ
τοῦ ἔν τινι.
ιζ'. Περὶ ἑνὸς, ταυτοῦ, καὶ ἑτέρου· ἐν ᾧ καὶ περὶ
ὑποστάσεως.
της. Περὶ προτέρου καὶ ὑστέρου καὶ περὶ τοῦ
ἅμα.
ιθ'. Περὶ οὐσίας.
κ'. Ετι περὶ οὐσίας.
κα'. Περὶ ποσοῦ· ἐν ᾧ καὶ περὶ κινήσεως.
κβ'. Περὶ ποιοῦ καὶ ποιότητος.
κγ'. Περὶ τῶν πρός τι
κά. Περὶ τοῦ ποιεῖν καὶ πάσχειν καὶ ἔχειν.
κε'. Περὶ τῶν ἀντικειμένων.
κς'. Περὶ ὀνόματος καὶ ῥήματος.
κζ'. Περὶ λόγου καὶ προτάσεων.
κη'. Περὶ τῶν ἐν ταῖς προτάσεσι θεωρουμένων
ὑλῶν, καὶ περὶ προσδιορισμῶν.
κθ'. Περὶ ἀπροσδιοριστων προτάσεων.
λ. Περὶ καταφάσεως καὶ ἀποφάσεως.
λα'. Περὶ συλλογισμοῦ καὶ ἀντιστροφῆς.
λβ'. Περὶ τῶν τριῶν σχημάτων.
λγ'. Περὶ τοῦ πρώτου σχήματος.
λή. Περὶ τοῦ δευτέρου σχήματος καὶ τρίτου.
λε'. Περὶ τῆς τοῦ δευτέρου καὶ τρίτου σχήματος
ἀναγωγῆς εἰς τὸ πρῶτον σχῆμα, καὶ περὶ τῆς
εἰς ἀδύνατον ἀπαγωγῆς.
λς'. Περὶ τῶν ὑποθετικῶν συλλογισμῶν.
5. Περὶ τῶν παρὰ τὴν λέξιν σοφισμάτων.
λη'. Περὶ τῶν ἐκτὸς τῆς λέξεως σοφισμάτων.
λθ'. Περὶ ἐλέγχου, καὶ ὅτι παντες οἱ παραλο
γισμοί εἰς τὴν τοῦ ἐλέγχου ἄγνοιαν ἀνάγονται.
μ'. Περὶ προτάσεων καὶ συλλογισμών.
EPITOMES LOGICÆ PROŒEMIUM.
SYNOPSIS.
1. Causam impulsivam ab utilitate sumptam indicat auctor, quare hos Commentarios logicos ediderit,
simulque occasionem scriptionis explicat, quæ fuit regis postulatum; et item tempus notat quo scripserit,
juvenilem nimirum ætatem, cum eleganti bet et decoro modestiæ. - 2. Collationem regni et philosophia
partim a fine, partim a forma petitam instituit.-3. Per consectarium ostendit regni el philosophia conjunctione quam proxime ad divinam imaginem perveniri, et hinc etiam ad subditos magnam felicitatem
propagari, quod Platonis sententia confirmat. - 4. Cum præcisione per expolitionem confirmat, scienter
regere summam esse practice philosophiæ perfectionem, et regem qui cum in practica, tum theoretica et
logica philosophia fuerit versatus, quasi Deum quemdam alterum in terra deprehensum iri. — 5. Thesin
ad hypothesin transfert, et quod generatim dixit, ad imperatorem suum applical cum ejusdem commendatione. - 6. Causam instituiæ scriptionis repetit. - 7. Veniam petit siquid vel in ordine transposuerit,
vel in ipsorum præceptorum perfectione minus assecutus fuerit.
PROE HUM.
2 1. Quandoquidem logica scientia ad sacras LitIeras et universas veritatis rationes non exiguumn
affert emolumentum: convenire judicavimus, fut
rationis discipulis, qui rerum veritati initiati essent, exiguos aliquos hac logica commentarios nostros relinqueremus, quos ad regis postulatum ju-
ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ.
α'. Ἐπειδήπερ ή λογική επιστήμη πρὸς τὴν δε
ράν Γραφὴν καὶ πάντας τοὺς τῆς ἀληθείας λόγους
οὐκ ὀλίγον φέρει το χρήσιμον δέον ἐκρίναμεν τοῖς
τοῦ λόγου φοιτηταῖς τοῦ ὄντος καὶ τῆς ἀληθείας μύ
σταις μικρούς τινας ἐν ταύτῃ τῇ λογικῇ λιπεῖν ἡμε
τέρους ὑπομνηματισμούς, οὓς αίτησαμένῳ βασιλεῖ,
col. 689–690page 82 of 548
PG 142:689νέοι ἔτι ὄντες καὶ πρὸς φιλοσοφίαν εἰσαγωγικοί καὶ ἀνεπιστήμονες (ὁποῖοι καὶ εἰς τὸ ἑξῆς ἐκ τῆς συντρόφου ῥαθυμίας και ρυπαρίας διεμείναμεν ἐκ δεδώκαμεν, οὕτω προοιμιασάμενοι. β. Βασιλείας καὶ φιλοσοφίας πολὺ τὸ συγγενές τε καὶ ὁμοιότροπον. Καὶ ἄμφω γὰρ τὸ μεγαλεῖον τῆς θεαρχίας ἐξεικονίζουσι, καὶ τὸν ἴσον προτίθενται σκοπὸν ἑαυταῖς· ἡ μὲν τῶν ἀξιῶν ὑπερέχουσα, καὶ ταῖς ἀρχαῖς ἐπιτάττουσα· ἡ δὲ τῶν τεχνῶν ἐξάρ χουσα καὶ τῶν ἐπιστημῶν, καὶ νομοθετοῦσα ταύταις ἁπάσαις, καὶ καλουμένη διὰ ταῦτα τέχνη τεχνῶν καὶ ἐπιστήμη ἐπιστημῶν· ὥσπερ ἡ βασιλεία τῶν ἀξιῶν ἀξία καὶ ὑπεροχὴ τῶν ὑπεροχῶν. γ'. Βασιλείας οὖν καὶ φιλοσοφίας συνελθουσῶν τέ λειον τὸ κατ' εἰκόνα θείαν χαρακτηρίζεται καὶ ἀν ενδεὶς, ὡς ἐξὸν ἀνθρώπῳ, τὸ ἀρχικὴν ἀποδείκνυται καντεῦθεν εὐζωΐα καὶ εὐπραγία τοῖς ἀρχομένοις πολλή καθώς που και τις μέγας φιλόσοφος ἐγνωμάτευσεν ἄριστα, τότε τους ὑπηκόους εὖ ἔχειν ἀπο φηνάμενος, ὅτε βασιλεύει φιλόσοφος, ἢ φιλοσοφεί βασιλεύς. δ. Καὶ ἵν᾽ εἴπω συντόμως τὸ πᾶν, οὐκ ἄλλο τι ἐστὶ τὸ βασιλεύειν ἐπιστημονικῶς ἡ τῆς πρακτικῆς φιλοσοφίας αὐτὸ τὸ ἀκρότατον. Ἐν αὐτῷ γὰρ ἅπαν τὸ νομοθετικόν τε καὶ δικαστικόν. Εἰ δὲ τοῦτο, μετὰ τοῦ θεωρητικοῦ τε καὶ λογικοῦ καὶ ἐν πράγ μασι καὶ δόγμασι βασιλικῶς ἐπιστατήσει ὁ βασι λεύς· καὶ τὸ προνοητικὸν καὶ διακυβερνητικὴν καὶ ὅλως τὸ παιδευτικὸν ἐνδείξεται πανταχοῦ, καὶ θεός τις ἄλλος ἐπὶ γῆς εὑρεθήσεται, μετὰ τῆς τῶν ὄντων γνώσεως ἀκωλύτως τῶν καταδεεστέρων ἐπιμελούμε ε'. Ταῦτ᾽ οὖν δὲμὸς αὐτοκράτωρ εἰδὼς, ὅτι πολλὴν περὶ φιλοσοφίαν εἰσάγει σπουδήν, τοῖς φυσικοῖς πλεονεκτήμασι τὴν περὶ τὰ κάλλιστα μελέτην ἐπι συνάπτων, ἐξ ὧν ὁμοῦ πέφυκεν ἐντελῶς κατορθοῦσθαι πᾶν ἔργον τίμιον. ς'. Ἐπεὶ δὲ καὶ ἡμᾶς τοὺς μικρούς μικράν τινα καὶ πρόχειρον αὐτῷ συνεισενεγκεῖν τοῦ σπουδάσμαη τος ἐκέλευσεν ἀφορμὴν ἀποπληροῦντες τὴν κέλευσιν τοὺς ὑποτεταγμένους εἰσαγωγούς ἐν φιλοσοφίᾳ κατ' ἐπιτομὴν συνετάξαμεν ὀλίγους υπομνηματισ μούς. ζ'. Οθεν εἴ τις τῶν ἐπιστημόνων τὸ παρὸν ἐπέρω χοιτο συνταγμάτιον μὴ πρὸς τὸ τῆς ὑπομνηματί. σεως ἀμεθόδευτον καὶ τὸ τῶν ἐπιστασιῶν ἀκατευ στόχητον ἀφορῶν ὀργιζέσθω. Καὶ γὰρ ὁ δέδοται, τοῦτο καὶ εἴρηται καὶ ὡς δέδοται. Ο δὲ ἡ σύνοικος ἀμέλεια καὶ ἡ ἀκαθαρσία φθάσαι κεκωλύκασιν ἡμᾶς, ἐκ τῆς πλουτοδότιδος φιλοσοφίας εἰσφερέτω παρ' ἑαυτοῦ ὁ ἠξιωμένος λαβεῖν, τῆς τὰ ἀνεπιστημοσύνης συγγινωσκέτω ἡμῖν.
νέοι ἔτι ὄντες καὶ πρὸς φιλοσοφίαν εἰσαγωγικοί venili alate, cum adhuc ad philosophiam inκαὶ ἀνεπιστήμονες (ὁποῖοι καὶ εἰς τὸ ἑξῆς ἐκ τῆς
συντρόφου ῥαθυμίας και ρυπαρίας διεμείναμεν ἐκ
δεδώκαμεν, οὕτω προοιμιασάμενοι.
β. Βασιλείας καὶ φιλοσοφίας πολὺ τὸ συγγενές τε
καὶ ὁμοιότροπον. Καὶ ἄμφω γὰρ τὸ μεγαλεῖον τῆς
θεαρχίας ἐξεικονίζουσι, καὶ τὸν ἴσον προτίθενται
σκοπὸν ἑαυταῖς· ἡ μὲν τῶν ἀξιῶν ὑπερέχουσα, καὶ
ταῖς ἀρχαῖς ἐπιτάττουσα· ἡ δὲ τῶν τεχνῶν ἐξάρχουσα καὶ τῶν ἐπιστημῶν, καὶ νομοθετοῦσα ταύταις
ἁπάσαις, καὶ καλουμένη διὰ ταῦτα τέχνη τεχνῶν
καὶ ἐπιστήμη ἐπιστημῶν· ὥσπερ ἡ βασιλεία τῶν
ἀξιῶν ἀξία καὶ ὑπεροχὴ τῶν ὑπεροχῶν.
γ'. Βασιλείας οὖν καὶ φιλοσοφίας συνελθουσῶν τέ
λειον τὸ κατ' εἰκόνα θείαν χαρακτηρίζεται καὶ ἀνενδεὶς, ὡς ἐξὸν ἀνθρώπῳ, τὸ ἀρχικὴν ἀποδείκνυται·
καντεῦθεν εὐζωΐα καὶ εὐπραγία τοῖς ἀρχομένοις
πολλή καθώς που και τις μέγας φιλόσοφος έγνωμάτευσεν ἄριστα, τότε τους ὑπηκόους εὖ ἔχειν ἀποφηνάμενος, ὅτε βασιλεύει φιλόσοφος, ἢ φιλοσοφεί
βασιλεύς.
δ. Καὶ ἵν᾽ εἴπω συντόμως τὸ πᾶν, οὐκ ἄλλο τι
ἐστὶ τὸ βασιλεύειν ἐπιστημονικῶς ἡ τῆς πρακτικῆς
φιλοσοφίας αὐτὸ τὸ ἀκρότατον. Ἐν αὐτῷ γὰρ ἅπαν
τὸ νομοθετικόν τε καὶ δικαστικόν. Εἰ δὲ τοῦτο,
μετὰ τοῦ θεωρητικοῦ τε καὶ λογικοῦ καὶ ἐν πράγ
μασι καὶ δόγμασι βασιλικῶς ἐπιστατήσει ὁ βασιλεύς· καὶ τὸ προνοητικὸν καὶ διακυβερνητικὴν καὶ
ὅλως τὸ παιδευτικὸν ἐνδείξεται πανταχοῦ, καὶ θεός
τις ἄλλος ἐπὶ γῆς εὑρεθήσεται, μετὰ τῆς τῶν ὄντων
γνώσεως ἀκωλύτως τῶν καταδεεστέρων ἐπιμελούμε
ε'. Ταῦτ᾽ οὖν δὲμὸς αὐτοκράτωρ εἰδὼς, ὅτι πολλὴν
περὶ φιλοσοφίαν εἰσάγει σπουδήν, τοῖς φυσικοῖς
πλεονεκτήμασι τὴν περὶ τὰ κάλλιστα μελέτην ἐπισυνάπτων, ἐξ ὧν ὁμοῦ πέφυκεν ἐντελῶς κατορθοῦσθαι πᾶν ἔργον τίμιον.
et
troduceremur et ignari essemus (quales etiam
deinceps ex solita remissione el squalore permansimus) sic præfali edidimus.
2. Regni et philosophiæ multa est cognatio et
convenientia. Ambo enim divini Imperii majestatem quasi in effigie repræsentant, et parem sibi
scopum proponunt; cum illud quidem dignitatibus
antecedat et potestatibus imperet: hæc autem artibus et scientiis cum imperio præsit, hisque ol!!
nibus leges præscribat; ac ob id ars artium et
scientia scientiarum vocetur; quemadmodum re
gnum dignitas dignitatum et eminentiarum eminentia.
3. Quando proinde regnum et plilosophia coierint, tum imaginis divinæ perfectio exprimitur,
omnisque indigentiæ expers, quantum et quatenus
homini contingere 3 potest, imperium demonstratur, atque hinc etiam ad subditos beatitudo
vitæ et rerum regendarum prosperitas derivatur.
Quemadmodum etiam alicubi magnus quidam philosophus optime censuit, qui pronuntiavit, tune
bene cum subditis actum iri, cum regit philosophus,
aut rex philosophatur.
4. Atque, ut breviter rem omnem dicam, scienter regere nihil est aliud quam active philosophiz
summum fastigium. In ipsa enim omnis legum
ferendarum et judiciorum ratio consistit. Quod
cum ita sit, comparata insuper et contemplativæ et
rationalis philosophiæ cognitione, rex ut rege dignum est et agendo et decernendo præerit et providentiam ac gubernandi dexteritatem et per onnia eruditionem ubique ostendet, et alter quidam
in terra deus deprehendetur, ut qui cum entium
eognitione citra impedimentum etiain inferiorum
rerum curam suscipiat.
5. Hæc igitur cum sciret imperator meus,
maxima ad philosophiam incumbit diligentia, et
cum excellentibus naturæ notitiis optimorum studiorum exercitationen conjungit, quibus simul
junctis omne honestum opus 4 et negotium perfecte et cum laude administrari consuevit.
6. Quoniam autem etiam nos pro tenuitate noς'. Ἐπεὶ δὲ καὶ ἡμᾶς τοὺς μικρούς μικράν τινα
καὶ πρόχειρον αὐτῷ συνεισενεγκεῖν τοῦ σπουδάσμα- η stra exiguum aliquod et facile sibi jussit afferre
τος ἐκέλευσεν ἀφορμὴν ἀποπληροῦντες τὴν κέλευ
σιν τοὺς ὑποτεταγμένους εἰσαγωγούς ἐν φιλοσοφίᾳ
κατ' ἐπιτομὴν συνετάξαμεν ὀλίγους υπομνηματισμούς.
ζ'. Οθεν εἴ τις τῶν ἐπιστημόνων τὸ παρὸν ἐπέρω
χοιτο συνταγμάτιον μὴ πρὸς τὸ τῆς ὑπομνηματί.
σεως ἀμεθόδευτον καὶ τὸ τῶν ἐπιστασιῶν ἀκατευ
στόχητον ἀφορῶν ὀργιζέσθω. Καὶ γὰρ ὁ δέδοται,
τοῦτο καὶ εἴρηται καὶ ὡς δέδοται. Ο δὲ ἡ σύνοικος
ἀμέλεια καὶ ἡ ἀκαθαρσία φθάσαι κεκωλύκασιν
ἡμᾶς, ἐκ τῆς πλουτοδότιδος φιλοσοφίας εἰσφερέτω
παρ' ἑαυτοῦ ὁ ἠξιωμένος λαβεῖν, τῆς τὰ ἀνεπιστημοσύνης συγγινωσκέτω ἡμῖν.
opusculi subsidium; ut mandato ejus pareremus,
subjectas in philosophiam compendiarias introducLiones, exiguos commentarios, composuimus.
7. Quare si quis doctorum in præsens incide:
opusculum, ne ad commentationis indispositionem
et præceptorum minus accuratam solertemque
dexteritatem respiciens irascatur. Quod enim datum est, id etiam dictum est, et ut dalum est.
Quod autem negligentia nobis familiaris et inexpurgali animi crassities assequi prohibuerunt, ex li
beralissimo philosophiæ penu ultro huc, qui cupit
auferre, afferat, et nostræ ignorantiæ veniam imErtial
'
col. 691–692page 83 of 548
PG 142:691ορισμοί όρισμο! όροι, Υπογραφή αναλογία ὡρισμένον, ὅροι, πέρατα, ὄρος ΚΕΦΑΛ. Α'. Περὶ ὅρου. α'. "Ορος λέγεται μὲν καὶ τὸ ὁροθέσιον λέγεται δὲ καὶ ἡ ἀρχὴ τοῦ πράγματος καὶ τὸ τέλο; αὐτό. Οὕτω γὰρ τὸ πᾶν τὸ πεπερασμένον ὡρισμένον και λεῖται, καθὸ πεπέρασται. Κατὰ τοῦτο τὸ σημαινόμενον καὶ 'Αριστοτέλης ὅρον ἐκάλεσεν, εἰς ὃν ἀναλύεται ἡ πρότασις. Οἷον ἔστω πρότασις, Βασιλεὺς φ λοσοφεῖ· ὅροι τῆς προτάσεως ταύτης εἰσὶ, τὸ βασιλεὺς, καὶ τὸ φιλοσοφεῖ. Εἰς ταῦτα γὰρ ἀναλύεται ἡ πρότασις, ὥσπερ εἰς τελευταία πέρατα, καὶ οὐκ ἔστι δυνατὸν περαιτέρω προελθεῖν τὴν ἀνάλι σιν. Ωσπερ γὰρ ἀρχαὶ ταῦτα τῆς ἐν προτάσει συν θέσεως, οὕτω καὶ τέλη τυγχάνει τῆς ἀναλύσεως. Καὶ ἡ ἀρχὴ δὲ καὶ τὸ τέλος πέρατα λέγονται. Πέρας γὰρ ἐστι τὸ κατάντημα. Οθεν τοῖς μὲν ἐκ τῆς ἀρχῆς πρὸς τὸ τέλος ἰοῦσι τὸ τέλος πέρας εὑρίσκε. ται, τοῖς δ᾽ ἐκ τοῦ τέλους πρὸς τὴν ἀρχὴν ἡ ἀρχή. Καὶ ἄμφω δὲ τὰ πέρατα, διὰ τὸ κατ' αὐτὰ ὡρίσθαι τὸ πρᾶγμα, ὅροι κατονομάζονται. Λέγεται ὄρος καὶ στάσις ῥητορικὴ, καὶ κεφάλαιο» τῇ στάσει ἐμωνυ μοῦν, καὶ δογμάτων περίληψις. Καὶ πᾶς λόγος κεφαλαιώδης καὶ εὐσύνοπτος ὄρος καλεῖται. Τάττεται δὲ ὄρος καὶ τὸ ὁρίζειν καὶ ἐπὶ ἀσφαλείας καὶ με βαιώσεως. ὄρος όρος ορίζειν όρος ὁρισμός β'. Ἔτι δὲ παρὰ ταῦτα λέγεται ὄρος καὶ ὁρισμός ὁ ἐκ γένους καὶ συστατικῶν διαφορῶν, ἢ τῶν ἀναλογούντων αὐτοῖς συγκείμενος λόγος καὶ σημαίνων οὐσίαν πράγματος ἐν ὀλίγῳ· περὶ οὗ νῦν πρόκει και λέγειν ἡμᾶς. Σημαίνει μὲν γὰρ καὶ τὸ ὄνομα πράγματος οὐσίαν, ἀλλὰ σκιωδῶς· ὁ δὲ ὁρισμές φα νερῶς· ἦν καὶ ἀποδιδόασιν οὕτως. γ'. Ὅρος ἐστὶ λόγος σύντομος, δηλωτικὸς τῆς φύσ σεως τοῦ ὑποκειμένου πράγματος. Τὸ μὲν οὖν λόγος
SYNOPSIS CAPITIS PRIMI,
QUOD EST DE Definitione.
1. Homonymia vocabuli Græci Soov el significatorum enumeratio. - 2. Quo significato hic accipiatur.
5. Definitio definitionis cum explicarione ejusdem logica.4. Quare definitio oratio definiatur. - 5. Quare
concisa. — 6. Quare adjiciatur, naturam subjecta rei declarans. — 7. Virtus definitionis, quod cum de
finito convertatur; quæ etiam exemplo definitionis hominis declaratur, quam Græci veteres adhuc gentiles usurparunt; quæ ex eorum sententia per singulas particulas explicatur. - 8. Vitium definitionis,
quando non convertitur cum definito, quod fit duabus ex causis; vel ex additione vel subtractione dicLionum, qucrum illa defectum, hæc excessum rerum causatur. — 9. Occupatio, qua docet quæ additio
definitionis conversionem impediat et quod propriorum ac inseparabilium accidentium additio definitionis
conversionem non destruat, sed tantum brevitatem vitiet, et quod hac de causa in definitiones tantum
descriptorias assumɑniur. 40. Proprie dieta definitio et definitio descriptoria quid differant. — 11. Definitio descriptoria cur ita dicta. - 19. Usus descriptionis. - 13. Definitionis descriptoriæ usus.
14. Definitionem descriptoriam non eodem semper modo fieri. — 15. Inscitiæ esse, cum suppetunt di
ferentiæ essentiales, usurpare accidentales, et describere quod potuerit definiri, nisi imperfectorum ratio
sit habenda.-16. Definitiones etiam sumi ex materia et forma. - 17. Sumi item ex subjecto et fine.
18. Sumi denique ex subjecto solo, et ex fine solo, cum alterutrum sufficit, plerumque tamen cum genere. — 19. In hujusmodi etiam definitionibus (quæ alias causales dicuntur) reperiri quæ generibus et
differentiis constituentibus sint analoga, sive proportione respondeant. 20. Cur ορισμοί quos Latine
definitiones reddimus, ita Græcis dicti. 21. Alia ratio cur et όρισμο! et όροι, il est definitiones el
fues ita Græcis dicii. — 23. Υπογραφή que Latinis est descriptio cur Græcis ita dicta, ubi etiam
αναλογία definitionis, descriptionis et descriptoriæ definitionis enucleatur. - 25. Annotatio de propίο
quod in definitionibus et descriptionibus differentiæ rationem habeat, sive essentialis sive adventitiæ,
prout nimirum fuerit proprium.
5-6 CAPUT 1.
De definitione.
etiam
1. Quod Græcis öpo; est, dicitur quidem
limes. Sed et cum principium, tum ipse finis rei
dicitur. Sic enim universum quod extremitates ha1nt, ὡρισμένον, id est terminatum vocatur, quate
nus extremitates habet. Quoad hoc significatum
etiam Aristoteles öpov, id est, terminum vocavit,
in quem propositio resolvitur. Veluti sit propositio:
Rex philosophatur: ὅροι, id est termini 7 hujus
propositionis sunt, tò rex et tò philosophatur. In
hæc enim, ut in ultimas extremitates propositio
resolvitur, nec fieri potest ut resolutio ulterius procedat. Quemadmodum enim hæc compositionis in
propositione principia, sic et resolutionis fines sunt.
Et vero cum principium tum Anis, πέρατα, id est
extremitates dicuntur. In quod enim aliquid evadit
et desinit, extremitas est. Unde illis quidem qui a
principio ad finem eunt, finis; qui a fine ad prin -
cipium, principium extremitas deprehenditur. Sed
et ambæ extremitates quod secundum cas res terminata sit, termini denominantur. Dicitur ὄρος
etiam status rhetoricus et caput, quod eodem cum
statu venit nomine, et dogmatum seu sententiarum
comprehensio; et omnis in summam contracta
Περὶ ὅρου.
α'. "Ορος λέγεται μὲν καὶ τὸ ὁροθέσιον λέγεται
δὲ καὶ ἡ ἀρχὴ τοῦ πράγματος καὶ τὸ τέλο; αὐτό.
Οὕτω γὰρ τὸ πᾶν τὸ πεπερασμένον ὡρισμένον και
λεῖται, καθὸ πεπέρασται. Κατὰ τοῦτο τὸ σημαινόμε
νον καὶ 'Αριστοτέλης ὅρον ἐκάλεσεν, εἰς ὃν ἀναλύε
ται ἡ πρότασις. Οἷον ἔστω πρότασις, Βασιλεὺς φ:-
λοσοφεῖ· ὅροι τῆς προτάσεως ταύτης εἰσὶ, τὸ
βασιλεὺς, καὶ τὸ φιλοσοφεῖ. Εἰς ταῦτα γὰρ ἀναλύε
ται ἡ πρότασις, ὥσπερ εἰς τελευταία πέρατα, καὶ
οὐκ ἔστι δυνατὸν περαιτέρω προελθεῖν τὴν ἀνάλισιν. Ωσπερ γὰρ ἀρχαὶ ταῦτα τῆς ἐν προτάσει συν
θέσεως, οὕτω καὶ τέλη τυγχάνει τῆς ἀναλύσεως. Καὶ
ἡ ἀρχὴ δὲ καὶ τὸ τέλος πέρατα λέγονται. Πέρας
γὰρ ἐστι τὸ κατάντημα. Οθεν τοῖς μὲν ἐκ τῆς
ἀρχῆς πρὸς τὸ τέλος ἰοῦσι τὸ τέλος πέρας εὑρίσκε.
ται, τοῖς δ᾽ ἐκ τοῦ τέλους πρὸς τὴν ἀρχὴν ἡ ἀρχή.
Καὶ ἄμφω δὲ τὰ πέρατα, διὰ τὸ κατ' αὐτὰ ὡρίσθαι
τὸ πρᾶγμα, ὅροι κατονομάζονται. Λέγεται ὄρος καὶ
στάσις ῥητορικὴ, καὶ κεφάλαιο» τῇ στάσει ἐμωνυ
μοῦν, καὶ δογμάτων περίληψις. Καὶ πᾶς λόγος κε -
φαλαιώδης καὶ εὐσύνοπτος ὄρος καλεῖται. Τάττεται
δὲ ὄρος καὶ τὸ ὁρίζειν καὶ ἐπὶ ἀσφαλείας καὶ με
βαιώσεως.
oculisque subjecta oratio, ὄρος vocatur. Sed et adhibetur etiam όρος et ορίζειν pro securitate et cautione cum indicem rei obnoxiæ et oppignoratæ damus.
2. Insuper autem præter hæc dicitur όρος et
ὁρισμός id quod Latinis est finis et Anilio seu de- c
finitio, nimirum ex genere et constituentibus differentiis aut talibus quæ his analoga sunt 8 conflata
oratio, et quæ rei substantiam paucis significat: de
qua nunc dicere nobis est propositum. Nam et nomen quidem etiam rei substantiam, sed obscure,
definitio autem, aperte significat, quam etiam sic
explicant.
3. Definitio est oratio concisa, naturam rei subjectæ declarans; to oratio proin ut genus assuinpβ'. Ἔτι δὲ παρὰ ταῦτα λέγεται ὄρος καὶ ὁρισμός
ὁ ἐκ γένους καὶ συστατικῶν διαφορῶν, ἢ τῶν ἀναλο
γούντων αὐτοῖς συγκείμενος λόγος καὶ σημαίνων
οὐσίαν πράγματος ἐν ὀλίγῳ· περὶ οὗ νῦν πρόκει
και λέγειν ἡμᾶς. Σημαίνει μὲν γὰρ καὶ τὸ ὄνομα
πράγματος οὐσίαν, ἀλλὰ σκιωδῶς· ὁ δὲ ὁρισμές φανερῶς· ἦν καὶ ἀποδιδόασιν οὕτως.
γ'. Ὅρος ἐστὶ λόγος σύντομος, δηλωτικὸς τῆς φύσ
σεως τοῦ ὑποκειμένου πράγματος. Τὸ μὲν οὖν λόγος
col. 693–694page 84 of 548
PG 142:693ὡς γένος είληπται· τὰ δὲ σύντομος, καὶ τὸ δηλω-: τὸ τὸ τικὸς τῆς φύσεως τοῦ ὑποκειμένου πράγματος, ὡς διαφοραί συστατικαί. δ'. Λόγος τοίνυν εἴρηται ὁ ὁρισμὸς πρὸς ἀντιδιαστολὴν τοῦ ὀνόματος· ὅτι τὸ μὲν ὄνομα κἂν όπως σοὖν σημαίνῃ φύσιν πράγματος καὶ αὐτό, ἀλλ᾽ οὖν ἐκ μιᾶς συνέστηκε λέξεως· ὁ δὲ λόγος ἐκ δύο λέξεων τὸ ἐλάχιστον. ε'. Σύντομος δέ, διά τε τοὺς ἄλλους μακροὺς καὶ τοὺς διεξοδικῶς περὶ φύσεως πραγμάτων διαλαμβάνοντας. ς. Ἐπεὶ δέ εἰσι λόγοι σύντομοι καὶ οὐκ εἰσὶν οἱ τοιοῦτοι ορισμοί, φύσιν πράγματος μὴ δηλοῦντες, οἷα καὶ τὰ ἀποφθέγματα· τὸ Γνώθι σαυτόν, τό, Μη δὲν ἄγαν, καὶ τὰ τοιαῦτα· διὰ τοῦτο προσετέθη τὸ δη Φωτικὸς τῆς φύσεως τοῦ ὑποκειμένου πράγματος. 5. Ἀρετὴ δὲ τοῦ ὁρισμοῦ ἐστι τὸ ἀντιστρέφειν πρὸς τὸ ὁριστὸν, οἷον ὡς ἐν ὑποδείγματι· τὸν ἄνο θρωπον ὁρίζονται ζώον λογικὸν θνητὸν νοῦ καὶ ἐπι στήμης δεκτικόν. Καὶ ζῶον μὲν λέγουσιν αὐτὸν χωρίζοντες ἀπό τε τῶν ἀψύχων, καὶ ἀπὸ τῶν φυτῶν καὶ τῶν ζωοφύτων. Ἐπεὶ δὲ τὸ ζῶον γένος ἐστὶ τῶν λογικῶν τε ζώων τε καὶ ἀλόγων, διὰ τοῦτο προστιθέασι καὶ τὸ λογικών, διιστῶντες τὸν ἄνθρωπον τῶν ἀλόγων ζώων. Ἐπεὶ δὲ καὶ τοὺς ἀγγέλους ζῶα λέ γουσι λογικά, πρὸς δὲ καὶ τὰ οὐράνια σώματα, ζώα λογικά τερατεύονται· διὰ τοῦτο προστιθέασι καὶ τὰ θνητόν, ἀπὸ τῶν εἰρημένων τὸν ἄνθρωπον διαστέλλοντες. Ἀλλὰ καὶ νύμφας μακραίωνας εἶναι μυθεύονται ζώα λογικὰ καὶ μακρόβια, ὅμως μέντοι @ θνητά, ἐκ φύσεως, ἀλλ᾽ οὐκ ἐκ μαθήσεως γινώ σκοντα τους τεχνικούς τε λόγους τοὺς ἐπιστημονικοὺς. Τούτων οὖν ἀφιστῶντες τὸν ἄνθρωπον προσ τιθέασι τῷ ὄρῳ αὐτοῦ καὶ τὸ νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν. Εστιν οὖν οὗτος ὁ ὅρος ἐκ γένους μὲν τοῦ ζώου, ἐκ δὲ συστατικῶν διαφορῶν τοῦ τε λογι κοῦ καὶ τοῦ θνητοῦ· καὶ τὸ νοῦ τε καὶ ἐπιστήμης δεκτικὸν ἴδιον ἂν τοῦ ἀνθρώπου· συστατικῇ ἔοικε διαφορά διὰ τὸ οὐσιωδῶς προσεἶναι αὐτῷ. Εἰσὶ γὰρ καὶ οὐσιώδη ἴδια, ἅ τινες διαφορὰς μονοειδείς όνο μάζουσιν. Αντιστρέφει τοίνυν ὁ δηλωθεὶς ὁρισμός πρὸς τὸ ὀριστόν. Καὶ γὰρ εἴ τι ἄνθρωπος, τοῦτο ζώον λογικὸν θνητὸν νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν, καὶ εἴ τι ζώον λογικὸν θνητὸν νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικὸν, τοῦτο ἄνθρωπός ἐστιν. Αρετὴ μὲν οὖν τοῦ ὁρισμοῦ τὸ ἀντιστρέφειν πρὸς τὸ ὁριστόν· και πία δὲ τὸ μὴ ἀντιστρέφειν. η. Γίνεται δὲ τὸ μὴ ἀντιστρέφειν ἢ διὰ προσθή πην λέξεων, ἢ δι᾽ ἀφαίρεσιν. Καὶ ὁ μὲν τῶν λέξεων πλεονασμὸς ἔλλειψιν τῶν πραγμάτων ἐργάζεται, ἡ δὲ ἔλλειψις τῶν λέξεων τῶν πραγμάτων πλεονασμόν. Καὶ οὕτως ἀμφοτέρωθεν ἔκ τε τοῦ πλεονασμοῦ καὶ τῆς ἐλλείψεως ἀτελῆς ὁ ὅρος ἐστίν. Εἰ γὰρ ἐπὶ τοῦ κατὰ τὸν ἄνθρωπον ὁρισμοῦ πλεονάσας τις ταῖς λέ ξεσιν ἐρεῖ, Ανθρωπός ἐστι ζώον λογικὸν θνητὸν νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν γραμματικόν ἔλλειψιν τῶν πραγμάτων ἐποίησεν. Οὐ πάντας γὰρ τοὺς ἀνθρώ τους τῷ ὅρῳ ἐμπεριέλαβεν, ἀλλὰ μόνους τους γραμ το τὸ Ει
EPITOME LOCICA.
ὡς γένος είληπται· τὰ δὲ σύντομος, καὶ τὸ δηλω- lum est: at τὸ concisa et τὸ declarans naturam rel
τικὸς τῆς φύσεως τοῦ ὑποκειμένου πράγματος, ὡς
διαφοραί συστατικαί.
δ'. Λόγος τοίνυν εἴρηται ὁ ὁρισμὸς πρὸς ἀντιδιαστολὴν τοῦ ὀνόματος· ὅτι τὸ μὲν ὄνομα κἂν όπως
σοὖν σημαίνῃ φύσιν πράγματος καὶ αὐτό, ἀλλ᾽ οὖν
ἐκ μιᾶς συνέστηκε λέξεως· ὁ δὲ λόγος ἐκ δύο λέξεων
τὸ ἐλάχιστον.
ε'. Σύντομος δέ, διά τε τοὺς ἄλλους μακροὺς καὶ
τοὺς διεξοδικῶς περὶ φύσεως πραγμάτων διαλαμβάνοντας.
ς. Ἐπεὶ δέ εἰσι λόγοι σύντομοι καὶ οὐκ εἰσὶν οἱ
τοιοῦτοι ορισμοί, φύσιν πράγματος μὴ δηλοῦντες,
οἷα καὶ τὰ ἀποφθέγματα· τὸ Γνώθι σαυτόν, τό, Μη
δὲν ἄγαν, καὶ τὰ τοιαῦτα· διὰ τοῦτο προσετέθη τὸ δηΦωτικὸς τῆς φύσεως τοῦ ὑποκειμένου πράγματος.
5. Ἀρετὴ δὲ τοῦ ὁρισμοῦ ἐστι τὸ ἀντιστρέφειν
πρὸς τὸ ὁριστὸν, οἷον ὡς ἐν ὑποδείγματι· τὸν ἄνο
θρωπον ὁρίζονται ζώον λογικὸν θνητὸν νοῦ καὶ ἐπι
στήμης δεκτικόν. Καὶ ζῶον μὲν λέγουσιν αὐτὸν
χωρίζοντες ἀπό τε τῶν ἀψύχων, καὶ ἀπὸ τῶν φυτῶν
καὶ τῶν ζωοφύτων. Ἐπεὶ δὲ τὸ ζῶον γένος ἐστὶ τῶν
λογικῶν τε ζώων τε καὶ ἀλόγων, διὰ τοῦτο προστι
θέασι καὶ τὸ λογικών, διιστῶντες τὸν ἄνθρωπον τῶν
ἀλόγων ζώων. Ἐπεὶ δὲ καὶ τοὺς ἀγγέλους ζῶα λέγουσι λογικά, πρὸς δὲ καὶ τὰ οὐράνια σώματα, ζώα
λογικά τερατεύονται· διὰ τοῦτο προστιθέασι καὶ τὰ
θνητόν, ἀπὸ τῶν εἰρημένων τὸν ἄνθρωπον διαστέλλοντες. Ἀλλὰ καὶ νύμφας μακραίωνας εἶναι μυθεύ
ονται ζώα λογικὰ καὶ μακρόβια, ὅμως μέντοι @
θνητά, ἐκ φύσεως, ἀλλ᾽ οὐκ ἐκ μαθήσεως γινώσκοντα τους τεχνικούς τε λόγους τοὺς ἐπιστημονι
κούς. Τούτων οὖν ἀφιστῶντες τὸν ἄνθρωπον προστιθέασι τῷ ὄρῳ αὐτοῦ καὶ τὸ νοῦ καὶ ἐπιστήμης
δεκτικόν. Εστιν οὖν οὗτος ὁ ὅρος ἐκ γένους μὲν
τοῦ ζώου, ἐκ δὲ συστατικῶν διαφορῶν τοῦ τε λογικοῦ καὶ τοῦ θνητοῦ· καὶ τὸ νοῦ τε καὶ ἐπιστήμης
δεκτικὸν ἴδιον ἂν τοῦ ἀνθρώπου· συστατικῇ ἔοικε
διαφορά διὰ τὸ οὐσιωδῶς προσεἶναι αὐτῷ. Εἰσὶ γὰρ
καὶ οὐσιώδη ἴδια, ἅ τινες διαφορὰς μονοειδείς όνο
μάζουσιν. Αντιστρέφει τοίνυν ὁ δηλωθεὶς ὁρισμός
πρὸς τὸ ὀριστόν. Καὶ γὰρ εἴ τι ἄνθρωπος, τοῦτο
ζώον λογικὸν θνητὸν νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν,
καὶ εἴ τι ζώον λογικὸν θνητὸν νοῦ καὶ ἐπιστήμης
δεκτικὸν, τοῦτο ἄνθρωπός ἐστιν. Αρετὴ μὲν οὖν
τοῦ ὁρισμοῦ τὸ ἀντιστρέφειν πρὸς τὸ ὁριστόν· και
πία δὲ τὸ μὴ ἀντιστρέφειν.
η. Γίνεται δὲ τὸ μὴ ἀντιστρέφειν ἢ διὰ προσθή
πην λέξεων, ἢ δι᾽ ἀφαίρεσιν. Καὶ ὁ μὲν τῶν λέξεων
πλεονασμὸς ἔλλειψιν τῶν πραγμάτων ἐργάζεται, ἡ
δὲ ἔλλειψις τῶν λέξεων τῶν πραγμάτων πλεονασμόν.
Καὶ οὕτως ἀμφοτέρωθεν ἔκ τε τοῦ πλεονασμοῦ καὶ
τῆς ἐλλείψεως ἀτελῆς ὁ ὅρος ἐστίν. Εἰ γὰρ ἐπὶ τοῦ
κατὰ τὸν ἄνθρωπον ὁρισμοῦ πλεονάσας τις ταῖς λέξεσιν ἐρεῖ, Ανθρωπός ἐστι ζώον λογικὸν θνητὸν νοῦ
καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν γραμματικόν ἔλλειψιν τῶν
πραγμάτων ἐποίησεν. Οὐ πάντας γὰρ τοὺς ἀνθρώ
τους τῷ ὅρῳ ἐμπεριέλαβεν, ἀλλὰ μόνους τους γραμ-
subjectæ, ut differentiæ constituentes.
4. Definitio igitur oratio dicta est, ut a nomine
contradistingueretur; quod licet nomen ipsum etiam
quoquo modo naturam rei significet, ex una lainen
dictione constat: oratio autem ex duabus ad minimum dictionibus conficitur.
5. Concisa porro et propter alias furgas orationes, et eas quæ fusæ pluribusque ambagibus de
rerum natura disceptant.
6. Quandoquidem autem concisæ sunt orationes,
et non tamen definitiones, quippe quæ rei naturam non declarant, ut suntapophthegmata, to Nosce
teipsum, το Ne quid nimis, et hujuscemodi: propter -
ea adjectum est, τὸ naturam subjects rei declarans.
7. Definitionis porro virtus est converti cum def.
nito, velut in exemplo: 9 hominem deßiniunt anlmal rationale mortale, intelligentiæ et scientiæ capax. Et animal quidem dicunt eum cum ab inanimis, tum a plantis et plantanimantibus separantes.
Quoniam autem animal et rationalium, et irrationaliam animalium genus est, propterea etiam rationale apponunt, hominem ab irrationalibus animalibus dirimentes. Et quia angeles animalia dicunt
rationalia; et insuper etiam corpora cœlestia
animalia esse rationalia fingunt: propterea et
to mortale a dictis hominem distinguentes adjiciunt. Sed et longævas nymphas esse fabulantur
animalia rationalia et longam vitam agentia, mortalia tamen nihilominus; natura, non ex institutione
omnes artium et scientiarum rationes cognoscentia.
Ab his igitur sejungentes hominem definitioni ejus
adjiciunt etiam intelligentiæ el scientiæ capax.
Definitio ergo hæc ex genere quidem, auimali; ex
differentiis autem constituentibus rationali et mortali constat. Sed et rè intelligentiæ et scientiæ capax, quod hominis est proprium, constituenti simile
est differentiæ, propterea quod essentialiter adest
ei. 10 Sunt enim etiam essentialia propria, qua
aliqui differentias monoides, id est, unius speciei
. nominant. Convertitur ergo declarata definitio cum
definito. Si quid enim hono est, hoc animal ratiomale mortale, intelligentiæ et scientiæ capar est;
animal rationale, mortale, intelligentia et scientia
capax, hoc hemo est. Definitionis igitur virtus
est, cum definito converti; vitium vero est (definiHonis) non converti (cum delinito).
8. Evenit autem ut non convertatur aut propier dictionum additionem aut propter subtrac
Lionem. Ει dictionum quidem redundantia, defe
ctum rerumi efficit, et sic utraque ex parte, cuin ex
redundantia tum ex defectu imperfecta est definitio.
Si quis enim in definitione hominis redundans dictionibus inquiat: Homo est animal rationale, mortale, intelligentia et scientiæ capas, grammaticum:
defectum rerum admisit. Neque enim si quid homo
est, hoc animal rationale, mortale, intelligentia
et scientiæ capax, grammaticum est. Sin autem
col. 695–696page 85 of 548
PG 142:695ματικούς. Καὶ εἴ τι μὲν ζώον λογικὸν θνητὸν νοῦ εἰσάγει μακραίωνας, τοῖς ἀνθρώποις συμπεριέλαβε. οὐκ εἴ τι δὲ ζῶον λογικὸν θνητόν, τοῦτο ἤδη καὶ καὶ ἐπιστήμης δεκτικών γραμματικὸν, τοῦτο καὶ ἄνθρωπος. Οὐ μὴν δὲ καὶ ἀντιστρέφει οὐδὲ γὰρ εἰ τι ἄνθρωπος, τοῦτο ζώον λογικὸν θνητὸν νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικών γραμματικόν. Εἰ δέ γε πάλιν ἐλλείψας ταῖς λέξεσιν εἴποι τις, Ανθρωπος ἐστι ζῶον λογικὸν θνητόν, ἐπλέονατε κατὰ τὸν Ἑλληνικὸν ὕθλον τοῖς πράγματι. Καὶ ἂς γὰρ οὗτος νύμφας Καὶ εἴ τι μὲν ἄνθρωπος, τοῦτο ζώον λογικὸν θνητών, ἄνθρωπος. τὸ τὸ θ'. Ιστέον δὲ ὅτι ἐκείνη ἡ προσθήκη τὴν τοῦ ὄρου κωλύει ἀντιστροφήν, ή προστιθεῖσα αὐτῷ, ἃ μὴ θεωροῦνται ἐν πᾶσι τοῖς ὁριστοῖς. Επεί τοί γε καὶ τῶν ἰδίων καὶ τῶν ἐν πᾶσι τοῖς ὑπὸ τὸ αὐτὸ εἶδος ἀτόμοις θεωρουμένων συμβεβηκότων προσθήκη; τήν ἀντιστροφὴν οὐ κωλύει· περιττολογίαν δὲ μόνην ἐμποιεῖ, κἀντεῦθεν τὴν συντομίαν τοῦ ὅρου περαι ρεῖ. Καὶ γὰρ εἴ τις τῷ τοῦ ἀνθρώπου ὅρῳ τὸ γελα στικὴν προσθήσει καὶ τὸ ὀρθοπεριπατητικὸν, οὐ παραβλάψει τὴν ἀντιστροφὴν οὐδαμῶς. Ε' τι γὰρ ζῶον λογικὸν θνητὸν νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικών γελαστικὴν ὀρθοπεριπατητικόν, τοῦτο ἄνθρωπος καὶ εἴ τι ἄνθρωπος, τοῦτο ζῶον λογικὸν θνητὸν νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν, γελαστικόν, ὀρθοπεριπα τητικών. Παραλαμβάνονται δὲ τὰ ἴδια καὶ τὰ αχώριστα συμβεβηκότα εἰς τοὺς ὑπογραφικούς όρι σμούς. ι'. Διαφέρει δὲ ὁ κυρίως ὁρισμὸς τοῦ ὑπογραφι κοῦ ὁρισμοῦ· ὅτι ὁ μὲν κυρίως ὁρισμὸς ἐκ γένους σύγκειται καὶ διαφορῶν τῶν ὅλων οὐσιωδῶν· ὁ δὲ ὑπογραφικὸς ἐκ γένους καὶ διαφορῶν, τινῶν μὲν οὐσιωδῶν, τινῶν δὲ ἐπουσιωδῶν. ια΄. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ ὑπογραφικὸς ὁρισμός λέξ γεται, ὅτι κατὰ τὸ μὲν κοινωνεῖ τῷ ὀρισμῷ, κατά τὰ τὶ δὲ τῇ ὑπογραφῇ. Καὶ γὰρ ἡ ὑπογραφὴ ἔκ τε γένους καὶ ἰδίων καὶ συμβεβηκότων αχωρίστων συνε ίσταται· ὡς ὅταν εἴποι τις, Ανθρωπός ἐστι ζῶον γελαστικὸν, ὀρθοπεριπατητικὸν, πλατυώνυχον, χερσὶ χρώμενον. Συνέστη γὰρ ἡ τοιαύτη υπογραφὴ ἐκ γένους τοῦ ζώου, καὶ διαφορῶν ἐπουσιωδῶν, τοῦ τε γελαστικοῦ ὅπερ ἐστὶν ἴδιον, καὶ τῶν ἄλλων ἅπερ εἰσὶ συμβεβηκότα ἀχώριστα. ιβ'. Εχει δὲ τὸ χρήσιμον ἡ ὑπογραφή, όταν οὐκ ἔχῃ τὸ πρᾶγμα ουσιώδεις διαφοράς. ιγ. Χρήσιμος δὲ καὶ ὁ ὑπογραφικὸς ἐρισμός, ὅταν ἔχῃ μὲν τὸ πρᾶγμα ουσιώδεις διαφοράς, οὐ μὴν ἀρχούσας εἰς τὸ ἀνελλιπῶς παραστῆσαι αὐτό· ὡς ἐπὶ τοῦ ὅρου τοῦ ἵππου. Λέγομεν γάρ, Ιππος ἐστὶ ζῶον ἄλογον· καὶ τὸ μὲν ἄλογον οὐσιών δης διαφορά ἐστιν· ἀλλ᾽ ἐπειδὴ τῶν ὅλων ζώων χω ρίσαι τὸν ἵππον οὐ δύναται, προστιθέαμεν καὶ τὸ ἴδιον, ὅπερ ἐστὶ τὸ χρεμετιστικόν. Τινὲς δὲ διὰ σας φήνειαν πλείονα καὶ τὸ τετράπουν, ὅπερ ἐστὶν ἀχώ ριστον συμβεβηκός, προστιθέασιν, οὕτω λέγων τες· Ἵππος ἐστὶ ζῶον ἄλογον τετράπουν χρεμετιστικὸν.
rursus dictionibus aliquis defciens inquiat: Homo & ματικούς. Καὶ εἴ τι μὲν ζώον λογικὸν θνητὸν νοῦ
est animal rationale, mortale, 11 secundum Græcanicas nugas rebus abundavit. Quas enim hæ longævas nymphas introducunt, una cum hominibus
complexus est. Et siquid equidem homo est, hoc
animal rationale mortale est: non autem siquid
animal rationale mortale est, hoc jam etiain homo
est.
εἰσάγει μακραίωνας, τοῖς ἀνθρώποις συμπεριέλαβε.
οὐκ εἴ τι δὲ ζῶον λογικὸν θνητόν, τοῦτο ἤδη καὶ
9. Cæterum et hoc sciendum est quod illa (modo)
additio conversionem definitionis prohibeat, quæ
adjicit ipsi ea quæ in omnibus definitis non spetantur. Quoniam nimirum et propriorum et eorum
accidentium, quæ in omnibus individuis spectanTur, additio conversionem non prohibet, sed non
necessariam duntaxat orationis copiam affert; et
exinde, definitionis brevitatem tollit. Si quis enim
hominis definitioni to risibile et erectum incedens
καὶ ἐπιστήμης δεκτικών γραμματικὸν, τοῦτο καὶ
ἄνθρωπος. Οὐ μὴν δὲ καὶ ἀντιστρέφει οὐδὲ γὰρ εἰ
τι ἄνθρωπος, τοῦτο ζώον λογικὸν θνητὸν νοῦ καὶ
ἐπιστήμης δεκτικών γραμματικόν. Εἰ δέ γε πάλιν
ἐλλείψας ταῖς λέξεσιν εἴποι τις, Ανθρωπος ἐστι ζῶον
λογικὸν θνητόν, ἐπλέονατε κατὰ τὸν Ἑλληνικὸν
ὕθλον τοῖς πράγματι. Καὶ ἂς γὰρ οὗτος νύμφας
Καὶ εἴ τι μὲν ἄνθρωπος, τοῦτο ζώον λογικὸν θνητών,
ἄνθρωπος.
aljiciat, nequaquam violabit conversionem. Si quid
enim animal rationale, mortale, intelligentiæ et
scientia capax, risibile, erectum incedens: hoc
etiam homo est. Et si quid bomo, hoc animal rationale, mortale, intelligentiæ et scientiæ capax,
visibile, erectum incedens est. At propria et inseparabilia accidentia in delnitiones descriptor.asias
cumuntur.
12 10. Differt autem proprie dicta definitio a
definitione descriptoria; quod proprie dicta definitin ex genere et differentiis omnino essentialibus
constat, descriptoria autem ex genere et differentis aliis essentialibus, aliis accidentalibus.
11. Ob hoc enim ipsum etiam descriptoria delnitio dicitur, quod ex parte quidem cum definitione, ex
parte vero cum descriptione communicat. Descriptio
enim et ex genere et propriis et inseparabilibus ac-
• identibus constat, ut siquis dicat: Homo est anipal risibile, erectum incedens, latis unguibus prælitum, utens manibus. Composita enira est hæc
descriptio ex genere animalis, et differentiis
essentiam consequentibus, risibilis quod est pro
prium, tum aliis quæ sunt inseparabilia accidenia.
12. Usum autem habet descriptio,quando res non
habet essentiales differentias.
13. Sed et descriptoria definitio utilis est cum
res habet essentiales quidem differentias, sed non
tamen suflicientes, quæ ipsam perfectam exhibeant,
ut in definitione equi. Dicimus enim, Equus est aniin 1 irrationale. Et τὸ irrationale quidem 13 est
differentia essentialis; sed quia ab omnibus animalibus equumn separare non potest, etiam proprium
adjicimus, quod est hinniendi facultate præditum.
Sed et aliqui majoris perspicuitatis gratia τὸ quadrupes, quod est inseparabile accidens, adjiciunt,
sic dicentes: Equus est animal irrationale quadrupes binniendi facultate præditum,
θ'. Ιστέον δὲ ὅτι ἐκείνη ἡ προσθήκη τὴν τοῦ ὄρου
κωλύει ἀντιστροφήν, ή προστιθεῖσα αὐτῷ, ἃ μὴ
θεωροῦνται ἐν πᾶσι τοῖς ὁριστοῖς. Επεί τοί γε καὶ
τῶν ἰδίων καὶ τῶν ἐν πᾶσι τοῖς ὑπὸ τὸ αὐτὸ εἶδος
ἀτόμοις θεωρουμένων συμβεβηκότων προσθήκη; τήν
ἀντιστροφὴν οὐ κωλύει· περιττολογίαν δὲ μόνην
ἐμποιεῖ, κἀντεῦθεν τὴν συντομίαν τοῦ ὅρου περαι
ρεῖ. Καὶ γὰρ εἴ τις τῷ τοῦ ἀνθρώπου ὅρῳ τὸ γελαστικὴν προσθήσει καὶ τὸ ὀρθοπεριπατητικὸν, οὐ παραβλάψει τὴν ἀντιστροφὴν οὐδαμῶς. Ε' τι γὰρ
ζῶον λογικὸν θνητὸν νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικών
γελαστικὴν ὀρθοπεριπατητικόν, τοῦτο ἄνθρωπος
καὶ εἴ τι ἄνθρωπος, τοῦτο ζῶον λογικὸν θνητὸν νοῦ
καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν, γελαστικόν, ὀρθοπεριπα
τητικών. Παραλαμβάνονται δὲ τὰ ἴδια καὶ τὰ
αχώριστα συμβεβηκότα εἰς τοὺς ὑπογραφικούς όρι
σμούς.
ι'. Διαφέρει δὲ ὁ κυρίως ὁρισμὸς τοῦ ὑπογραφι
κοῦ ὁρισμοῦ· ὅτι ὁ μὲν κυρίως ὁρισμὸς ἐκ γένους
σύγκειται καὶ διαφορῶν τῶν ὅλων οὐσιωδῶν· ὁ δὲ
ὑπογραφικὸς ἐκ γένους καὶ διαφορῶν, τινῶν μὲν οὐ
σιωδῶν, τινῶν δὲ ἐπουσιωδῶν.
ια΄. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ ὑπογραφικὸς ὁρισμός λέξ
γεται, ὅτι κατὰ τὸ μὲν κοινωνεῖ τῷ ὀρισμῷ, κατά
τὰ τὶ δὲ τῇ ὑπογραφῇ. Καὶ γὰρ ἡ ὑπογραφὴ ἔκ τε
γένους καὶ ἰδίων καὶ συμβεβηκότων αχωρίστων συνε
ίσταται· ὡς ὅταν εἴποι τις, Ανθρωπός ἐστι ζῶον
γελαστικὸν, ὀρθοπεριπατητικὸν, πλατυώνυχον, χερσὶ
χρώμενον. Συνέστη γὰρ ἡ τοιαύτη υπογραφὴ ἐκ
γένους τοῦ ζώου, καὶ διαφορῶν ἐπουσιωδῶν, τοῦ τε
γελαστικοῦ ὅπερ ἐστὶν ἴδιον, καὶ τῶν ἄλλων ἅπερ
εἰσὶ συμβεβηκότα ἀχώριστα.
ιβ'. Εχει δὲ τὸ χρήσιμον ἡ ὑπογραφή, όταν οὐκ
ἔχῃ τὸ πρᾶγμα ουσιώδεις διαφοράς.
ιγ. Χρήσιμος δὲ καὶ ὁ ὑπογραφικὸς ἐρισμός,
ὅταν ἔχῃ μὲν τὸ πρᾶγμα ουσιώδεις διαφοράς, οὐ
μὴν ἀρχούσας εἰς τὸ ἀνελλιπῶς παραστῆσαι
αὐτό· ὡς ἐπὶ τοῦ ὅρου τοῦ ἵππου. Λέγομεν γάρ,
Ιππος ἐστὶ ζῶον ἄλογον· καὶ τὸ μὲν ἄλογον οὐσιών
δης διαφορά ἐστιν· ἀλλ᾽ ἐπειδὴ τῶν ὅλων ζώων χω
ρίσαι τὸν ἵππον οὐ δύναται, προστιθέαμεν καὶ τὸ
ἴδιον, ὅπερ ἐστὶ τὸ χρεμετιστικόν. Τινὲς δὲ διὰ σας
φήνειαν πλείονα καὶ τὸ τετράπουν, ὅπερ ἐστὶν ἀχώ
ριστον συμβεβηκός, προστιθέασιν, οὕτω λέγων
τες· Ἵππος ἐστὶ ζῶον ἄλογον τετράπουν χρεμετι
στικόν.
col. 697–698page 86 of 548
PG 142:697ιδ'. Οὐ πάντοτε δὲ ὁ ὑπογραφικὸς ὁρισμὸς πᾶσι χρᾶται τοῖς οὐσιώδεσι καὶ ἔκτοτε τοῖς ἐπουσιώδεσιν, ἀλλὰ καὶ μια μόνῃ πολλάκις ἀρκούμενος οὐσιώδει διαφορά, τὸ λοιπὸν ἐξ ἐπουσιωδῶν συμ πληροί. με'. Διαφορῶν δὲ οὐσῶν οὐσιωδῶν ἀρκουτῶν εἰς τὸν ἐρισμόν, τὸ παραλαμβάνειν επουσιώδεις ἀτεχνίας ἐστίν. Ωσαύτως καὶ τὸ δι' ὑπογραφής δεικνύειν τὸ πεφυκός δειχθήναι δι᾿ ὁρισμοῦ· πλὴν εἰ μή πως πρὸς ἀτελεῖς τὸν λόγον ποιούμενός τις, οὐ δύναται τὸ πρᾶγμα σαφῶς αὐτοῖς ἐκ τῶν οὐσιωδῶν καὶ μάς των παραστῆσαι διαφορῶν. Τότε γὰρ καὶ διαφοράς επουσιώδεις διὰ τοὺς πρὸς οὓς ὁ λόγος, εἰς διασάφησιν πλείονα παραλήψεται. ις'. Λαμβάνονται οἱ ἐρισμοὶ καὶ ἐξ ὕλης καὶ ἐξ είδους. Οἷον, 'Ανδριάς ἐστιν ἐκ χαλκοῦ πεποιημένος ἀνδρὸς εἶδος ἐμφαίνων. Ὕλη μὲν οὖν ἐστιν ὁ χαλκὸς καὶ ἀναλογεῖ τῷ γένει· τὸ δὲ ἀνδρὸς εἶδος ἐμφαίνων, εἶδος ὄν, ταῖς διαφοραῖς ἀναλογεί ταῖς συστα τικαῖς ιζ. Λαμβάνονται καὶ ἐξ ὑποκειμένου καὶ τέλους. Υποκείμενον μὲν οὖν ἐστι, περὶ ὁ τὸ ὁριστὸν και ταγίνεται· τέλος δὲ, οὗ στοχάζεται. Οἷον Ιατρική ἐστι τέχνη περὶ τὰ ἀνθρώπεια σώματα καταγινομένη, υγείας περιποιητική. Υποκείμενα γὰρ τῇ Ιατρικῇ τὰ ἀνθρώπεια σώματα· τέλος δὲ τὸ περι ποιεῖσθαι αὐτοῖς τὴν ὑγίειαν καὶ ἡ παροῦσαν διαφυλάττειν, ἢ ἀποῦσαν ἀνακαλεῖσθαι. της. Λαμβάνονται καὶ ἐξ ὑποκειμένου μόνου και ἐκ τέλους μόνου, ὅταν ἐκ θατέρου τούτων δυνατὸν ᾖ Ζηλοῦσθαι τὸ πρᾶγμα. Ἐξ υποκειμένου μόνου όρι σμός, ὡς ὅτε λέγει τις, Υαλουργική ἐστι τέχνη και ταγινομένη περὶ τὴν ὕπλον· ἐκ; δὲ τοῦ τέλους μόν του, ὡς τὸ, Μαγειρική ἐστι τέχνη εδεσμάτων και τασκευαστική. ιθ'. Θεωροῦνται δὲ καὶ ἐν τοῖς τοιούτοις ἅπασιν ἐρισμοῖς τὰ γένεσιν ἀναλογοῦντα καὶ διαφοραῖς ταῖς συστατικαῖς· ὥσπερ κάν τοῖς προσεχῶς εἰρημένοις ἡ τέχνη μὲν ὡς γένος ἐστὶν, ὡς διαφορα. δὲ συστα τ:καὶ τὰ λοιπά. κ'. Τὴν κλῆσιν δ' ἔχουσιν οἱ ὁρισμοὶ ἐκ μεταφορᾶς τῶν τῆς γῆς ὁροθεσίων· ὡς γὰρ δι᾽ ἐκείνων χωρίζε τα τὰ χωρία ἀπ' ἀλλήλων, οὕτω καὶ διὰ τῶν ὁρισμῶν ἀπ' ἀλλήλων τὰ πράγματα διακρίνεται. κα'. Λέγονται δὲ καὶ ὁρισμοὶ καὶ ὅροι διά τε τὸ περιορίζειν καὶ περικλείειν, καὶ οὕτω διαχωρίζειν ἐξ ἀλλήλων τὰ ὁριστὰ, καὶ διὰ τὸ εὐόματα καὶ εὐσύνο οπτα και σαφή ποιεῖν τὰ πράγματα. Δηλοῦσι μὲν γὰρ καὶ τὰ ὀνόματα φύσεις πραγμάτων, ὡς ἔφημεν. Διό καί τινες ὅρους συνεσταλμένους ταῦτα κεκλήκα. σιν, ὥσπερ οὖν ὀνόματα ἐξηπλωμένα τους ορισμούς πλὴν ὅ δηλοῦσι τὰ ὀνόματα, σκοτεινῶς τε καὶ ἀσα φῶς καὶ ἀδιακρίτως δηλοῦν πεφύκασιν· οἱ δὲ ὅρο καθαρῶς καὶ σαφῶς καὶ διακεκριμένως, διὰ τὸ χρή είναι διαφοραῖς καὶ ταύταις ουσιώδεσι, τουτέστιν η το ορισμοί, δροθεσίων, ορισμοί καὶ ὅροι,
ιδ'. Οὐ πάντοτε δὲ ὁ ὑπογραφικὸς ὁρισμὸς πᾶσι
χρᾶται τοῖς οὐσιώδεσι καὶ ἔκτοτε τοῖς ἐπουσιώδεσιν,
ἀλλὰ καὶ μια μόνῃ πολλάκις ἀρκούμενος οὐσιώδει διαφορά, τὸ λοιπὸν ἐξ ἐπουσιωδῶν συμπληροί.
με'. Διαφορῶν δὲ οὐσῶν οὐσιωδῶν ἀρκουτῶν εἰς τὸν
ἐρισμόν, τὸ παραλαμβάνειν επουσιώδεις ἀτεχνίας
ἐστίν. Ωσαύτως καὶ τὸ δι' ὑπογραφής δεικνύειν τὸ
πεφυκός δειχθήναι δι᾿ ὁρισμοῦ· πλὴν εἰ μή πως
πρὸς ἀτελεῖς τὸν λόγον ποιούμενός τις, οὐ δύναται
τὸ πρᾶγμα σαφῶς αὐτοῖς ἐκ τῶν οὐσιωδῶν καὶ μάς
των παραστῆσαι διαφορῶν. Τότε γὰρ καὶ διαφοράς
επουσιώδεις διὰ τοὺς πρὸς οὓς ὁ λόγος, εἰς διασάφησιν πλείονα παραλήψεται.
ις'. Λαμβάνονται οἱ ἐρισμοὶ καὶ ἐξ ὕλης καὶ ἐξ
είδους. Οἷον, 'Ανδριάς ἐστιν ἐκ χαλκοῦ πεποιημένος
ἀνδρὸς εἶδος ἐμφαίνων. Ὕλη μὲν οὖν ἐστιν ὁ χαλκὸς
καὶ ἀναλογεῖ τῷ γένει· τὸ δὲ ἀνδρὸς εἶδος ἐμφαί
νων, εἶδος ὄν, ταῖς διαφοραῖς ἀναλογεί ταῖς συστα
τικαῖς:
ιζ. Λαμβάνονται καὶ ἐξ ὑποκειμένου καὶ τέλους.
Υποκείμενον μὲν οὖν ἐστι, περὶ ὁ τὸ ὁριστὸν και
ταγίνεται· τέλος δὲ, οὗ στοχάζεται. Οἷον Ιατρική
ἐστι τέχνη περὶ τὰ ἀνθρώπεια σώματα καταγινομένη, υγείας περιποιητική. Υποκείμενα γὰρ τῇ
Ιατρικῇ τὰ ἀνθρώπεια σώματα· τέλος δὲ τὸ περι
ποιεῖσθαι αὐτοῖς τὴν ὑγίειαν καὶ ἡ παροῦσαν διαφυλάττειν, ἢ ἀποῦσαν ἀνακαλεῖσθαι.
της. Λαμβάνονται καὶ ἐξ ὑποκειμένου μόνου και
ἐκ τέλους μόνου, ὅταν ἐκ θατέρου τούτων δυνατὸν ᾖ
Ζηλοῦσθαι τὸ πρᾶγμα. Ἐξ υποκειμένου μόνου όρι
σμός, ὡς ὅτε λέγει τις, Υαλουργική ἐστι τέχνη και
ταγινομένη περὶ τὴν ὕπλον· ἐκ; δὲ τοῦ τέλους μόν
του, ὡς τὸ, Μαγειρική ἐστι τέχνη εδεσμάτων και
τασκευαστική.
ιθ'. Θεωροῦνται δὲ καὶ ἐν τοῖς τοιούτοις ἅπασιν
ἐρισμοῖς τὰ γένεσιν ἀναλογοῦντα καὶ διαφοραῖς ταῖς
συστατικαῖς· ὥσπερ κάν τοῖς προσεχῶς εἰρημένοις
ἡ τέχνη μὲν ὡς γένος ἐστὶν, ὡς διαφορα. δὲ συστα
τ:καὶ τὰ λοιπά.
κ'. Τὴν κλῆσιν δ' ἔχουσιν οἱ ὁρισμοὶ ἐκ μεταφορᾶς
τῶν τῆς γῆς ὁροθεσίων· ὡς γὰρ δι᾽ ἐκείνων χωρίζετα τὰ χωρία ἀπ' ἀλλήλων, οὕτω καὶ διὰ τῶν όρισ
μῶν ἀπ' ἀλλήλων τὰ πράγματα διακρίνεται.
κα'. Λέγονται δὲ καὶ ὁρισμοὶ καὶ ὅροι διά τε τὸ
περιορίζειν καὶ περικλείειν, καὶ οὕτω διαχωρίζειν
ἐξ ἀλλήλων τὰ ὁριστὰ, καὶ διὰ τὸ εὐόματα καὶ εὐσύνο
οπτα και σαφή ποιεῖν τὰ πράγματα. Δηλοῦσι μὲν
γὰρ καὶ τὰ ὀνόματα φύσεις πραγμάτων, ὡς ἔφημεν.
Διό καί τινες ὅρους συνεσταλμένους ταῦτα κεκλήκα.
σιν, ὥσπερ οὖν ὀνόματα ἐξηπλωμένα τους ορισμούς •
πλὴν ὅ δηλοῦσι τὰ ὀνόματα, σκοτεινῶς τε καὶ ἀσαφῶς καὶ ἀδιακρίτως δηλοῦν πεφύκασιν· οἱ δὲ ὅρο:
καθαρῶς καὶ σαφῶς καὶ διακεκριμένως, διὰ τὸ χρήείναι διαφοραῖς καὶ ταύταις ουσιώδεσι, τουτέστιν
η
14. Non semper autem descriptoria definitio
omnibus utitur essentialibus (differentiis) et hinc
essentiam sequentibus, sive adventitiis; sed sæpe
etiam una sola acquiescens essentiali differentia,
quod reliquum est ex adventitiis complet.
15. Quando vero essentiales differentiæ sumciunt ad definitionem, inscitiæ est adventitias assumere; eodein modo et descriptione ostendere
quod definitione ostendi potest; nisi quis ad imperfectos sermonem faciens non possit illis ex essentialibus et solis differentiis manifesto rem ob
oculos ponere. Tunc enim etiam adventitias differentias propter eos ad quos sermo fit, uberioris
explanationis gratia assumet.
16. Sumuntur definitiones et ex materia et ex
forma, veluti: Statua est ex are facta viri speciem
14 repraesentans. Materia proinde quidem est as,
et generi proportione respondet. Αt το viri speciem repræsentans, cum forma sit, differentiis
constituentibus est analogum.
17. Sumuntur etiam ex subjecto et fine. Subjectum quidem est, circa quod definitum occupatur;
Ginis autem quo collineat seu respicit, ut: Medicina
est ars quæ circa humana corpora occupatur, quo
rum sanitatem asserit. Medicinæ enim subjecta
sunt humana corpora; finis autem est, sanitatem
ipsis asserere, et vel præsentem conservare, vel absentem revocare.
18. Sumuntur etiam ex subjecto solo et tine solo,
cum ex horum altero res declarari potest. Definitio
ex subjecto solo est, ut cum dicit aliquis, Vitraria
est ars quæ circa vitrum occupatur. Ex fine autem
solo, ut Culinaria sen coquinaria est ars quæ cibos
apparat.
19. Spectantur vero etiam in hujuscemodi onnibus definitionibus, quæ generibus et differentiis
constituentibus sunt analogæ, quemadmodum etiam
in illis quæ modo ante dictæ sunt, ars quidem ut
genus; catera autem sunt, ut constituentes diffe
rentia.
20. Appellationem sortiti sunt ορισμοί, id est,
definitiones 15 ex translatione terra δροθεσίων,
id est limitum. Quemadmodum enim per hos fundi
a se invicem separantur, sic etiam res a se invicem
mediantibus definitionibus discernuntur.
21. Dicuntur autem etiam ορισμοί καὶ ὅροι, id
est definitiones et fines, quod circumquaque
niant et undique claudant, ac sic a se invicem definita disse parent, quodque res aspectui obvias et
perspicuas manifestasque faciant. Nam et nomina
quidem eliam naturas rerum, ut diximus, explicant quapropter etiam ipsa aliqui contractas definitiones vocarunt; quemadmodum definitiones,
explicata nomina. Verumtamen id quod declaraut
nomina, obscure et inevidenter indiscreteque des
clarare solent definitiones contra pure et eviden-
col. 699–700page 87 of 548
PG 142:699οὐσίας καὶ φύσεις πραγμάτων δυναμέναις ἀπ' ἀλλή λων διαχωρίζειν. κβ'. Η δὲ ὑπογραφὴ ταύτης της κλήσεως ἔτυχε διὰ τὸ ἐοικέναι σκιαγραφία. Τελείᾳ μὲν γὰρ γραφή ὁ ὅρος ἔοικε, δηλῶν αὐτὴν τὴν φύσιν τοῦ πράγματος. Ἡ δ' ὑπογραφή σκιαγραφίαν μιμεῖται τινα. Τὰ γὰρ περὶ τὴν φύσιν τοῦ πράγματος διαλαμβάνουσα δίδωσιν ἐκ τούτων εἰκάζειν τὸ πρᾶγμα Ο δὲ ὑπογραφικός ὁρισμός οὔτε σκιαγραφία ἔοικεν, οὔτ᾽ αὖ ἐντελογραφία, ἀλλὰ μεσότητί τινι. προσεγγίζει δὲ μᾶλλον εἴτε τῷ ὁρισμῷ, εἴτε τῇ ὑπογραφή, κατὰ τὰς οὐσιώδεις ἢ ἐπουσιώδεις διαφοράς, ἐξ ὧν ὁμοῦ καὶ συνέστηκεν. κγ'. Ιστέον δ' ὅτι καὶ τὸ ἴδιον ἐν τοῖς ὁρισμοῖς τε καὶ ταῖς ὑπογραφαῖς λόγον έχει διαφορᾶς, ουσιώδους μὲν τὸ καθαρῶς οὐσιῶδες, δ καὶ διαφορὰν μονοειδή καλοῦσιν, ὡς εἴπομεν, ὡς μὴ κατὰ πλειόνων εἰδῶν λεγόμενον, οἷον ἐν ἀνθρώπῳ τὸ νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν· ἐπουσιώδους δὲ διαφορᾶς λόγον ἔχει τὸ λοιπὸν ἴδιον· οἷον ἐν ἀνθρώπῳ τὸ γελαστικόν, ἐν ἵππῳ τὸ χρεμετιστικὸν, καὶ ἐν κυνὶ τὸ ὑλακτικόν. Οπερ ἴδιον κἂν ἐπουσιῶδες εἴη, πλὴν ἀλλὰ συμβεβηκότος παντὸς προτιμότερον, ὅτῳ καὶ εἶδες ὅλον χαρακτηρίζειν δύναται πλέον ἢ ἅπαν συμβεβηκὸς. Αἱ διαιρέσεις τοῦ πρώτου βιβλίου τοῦ σοφωτάτου Βλεμμίδου καθ ἕκαστον κεφάλαιον. Ο όρος ἢ ἐκ γένους και συστατικῆς διαφορᾶς ἐξ ὕλης καὶ εἴδους ἐξ ὑποκειμένου καὶ τοῦ τέλους. Ορος
ter et discrete, propterea quod differentiis utantur, & οὐσίας καὶ φύσεις πραγμάτων δυναμέναις ἀπ' ἀλλή
iisque essentialibus, hoc est, quæ essentias et na- λων διαχωρίζειν.
turas rerum a se invicem disseparare queant.
22. Descriptio autem hanc appellationem sortita est
quod umbratili picturæ simil's sit. Perfectæ enim
picturæ definitio quidem similis est, quæ ipsam
rej naturam declarat; descriptio autem umbrati
lem aliquam picturam 16 imitatur. Cum enim ca
qua circa rei naturam sunt.intercipiat, ex illis
rem conjectandam concedit. Descriptoria autem
definitio umbratili, nec perfectæ pictura, sed intermedio alicui similis est: propius tamen accedit
sive ad definitionem sive ad descriptionem pro
essential bus vel adventitiis differentiis.
23. Sciendum denique quod etiam proprium chin
in definitionibus tum in descriptionibus differentiæ
rationem habeat: essentialis quidem, id quod pure
essentiale est, quod etiam, ut diximus, monoidem seu
unius speciei vocant differentiam, quia de pluribus
speciebus non dicitur, velut in homine, intelligentiæ
et scientiæ capax. Essentiam autem sequentis differentiæ rationem obtinet reliquum proprium, ut in
homine ridendi, in equo hinniendi, in cane latrandi
facultatem habens. Quod proprium est si tale est,
ut essentiam consequatur, omni tamen accidente
tanto est præstantius, quanto magis totam speciem
quam omne accidens imprimere et insignire podest.
κβ'. Η δὲ ὑπογραφὴ ταύτης της κλήσεως ἔτυχε
διὰ τὸ ἐοικέναι σκιαγραφία. Τελείᾳ μὲν γὰρ γραφή
ὁ ὅρος ἔοικε, δηλῶν αὐτὴν τὴν φύσιν τοῦ πράγμα -
τος. Ἡ δ' ὑπογραφή σκιαγραφίαν μιμεῖται τινα.
Τὰ γὰρ περὶ τὴν φύσιν τοῦ πράγματος διαλαμβάνουσα δίδωσιν ἐκ τούτων εἰκάζειν τὸ πρᾶγμαΟ δὲ ὑπογραφικός ὁρισμός οὔτε σκιαγραφία ἔοικεν,
οὔτ᾽ αὖ ἐντελογραφία, ἀλλὰ μεσότητί τινι. Προσεγ
γίζει δὲ μᾶλλον εἴτε τῷ ὁρισμῷ, εἴτε τῇ ὑπογραφή,
κατὰ τὰς οὐσιώδεις ἢ ἐπουσιώδεις διαφοράς, ἐξ ὧν
ὁμοῦ καὶ συνέστηκεν.
κγ'. Ιστέον δ' ὅτι καὶ τὸ ἴδιον ἐν τοῖς ὁρισμοῖς τε
καὶ ταῖς ὑπογραφαῖς λόγον έχει διαφορᾶς, ουσιώδους
μὲν τὸ καθαρῶς οὐσιῶδες, δ καὶ διαφορὰν μονοειδή
καλοῦσιν, ὡς εἴπομεν, ὡς μὴ κατὰ πλειόνων εἰδῶν
λεγόμενον, οἷον ἐν ἀνθρώπῳ τὸ νοῦ καὶ ἐπιστήμης
δεκτικόν· ἐπουσιώδους δὲ διαφορᾶς λόγον ἔχει τὸ
λοιπὸν ἴδιον· οἷον ἐν ἀνθρώπῳ τὸ γελαστικόν,
ἐν
ἵππῳ τὸ χρεμετιστικὸν, καὶ ἐν κυνὶ τὸ ὑλακτικόν.
Οπερ ἴδιον κἂν ἐπουσιῶδες εἴη, πλὴν ἀλλὰ συμβε
βηκότος παντὸς προτιμότερον, ὅτῳ καὶ εἶδες ὅλον
χαρακτηρίζειν δύναται πλέον ἢ ἅπαν συμβεβη
κός.
Αἱ διαιρέσεις τοῦ πρώτου βιβλίου τοῦ σοφωτάτου Βλεμμίδου καθ ἕκαστον κεφάλαιον.
Ο όρος
ἢ ἐκ γένους και συστατικῆς διαφορᾶς·
ἐξ ὕλης καὶ εἴδους
ἐξ ὑποκειμένου καὶ τοῦ τέλους.
17 Divisiones prioris libri doctissimi Blemmidæ per singula capita.
Ορος significat
D.Suitio conficitur vel ex
1. Limitem.
2. Extremnitatem, ut sunt principium et fiuis.
3. Terminum logicum quomodo Aristoteles dicit öpos, id est, terminum-voco
in quem resolvitur propositio.
4. Statum rhet oricum.
5. Caput statui homonymum.
6. Dogmatum comprehensionem.
7. Omnem breveni et compendiosam orationem.
8. Securitatem et cautionem.
9. Definitionem, quæ definitur oratio concisa naturam rei subjectæ declarans,
Genere et differentia constituente,
Materia et forma,
Subjecto et fine (sive conjunctis sive conjunctis).
differentiis essentialibus,
differentiis aliquibus essentialibus, aliquibus esse}} -
tiam consequentibus,
propriis et inseparabilibus accidentibus.
Definitio
Definitio descriptoria
Descriptio
conficitur ex genere et
Definitio
Descriptio
perfectæ,
similis est picturæ
umbratili,
Definitio descriptoria
interniedia.
18 SYNOPSIS CAPITIS II,
QUOD EST DE DIVISIONE.
2. Octo erame1. Præmissis aliquot divisionibus et subdivisionibus rerum divisionis modos investigat.
rat in universum, cosdemque exemplis declarat. - 5. genere in species.· 4. specie in individues.
col. 701–702page 88 of 548
PG 142:701(ἐπιδιαίρεσις) ἀντιδιαιρούμενα. ἀντιδιαιρούμενα ΚΕΦΑΛ. Β'. Περὶ διαιρέσεως. α'. Πᾶν πρᾶγμα ἢ διαιρετόν ἐστιν ἢ ἀδιαίρετον. Τὸ δὲ διαιρετὶν ἢ καθ' αὐτὸ διαιρεῖται, ἢ κατὰ συμβεβηκός. Καὶ τὸ μὲν καθ᾽ αὑτὸ διαιρούμενον ἢ ὡς πράγμα διαιρεῖται ἡ ὡς φωνή. Καὶ εἰ μὲν ὡς πράγμα, γίνεται ἀπὸ γένους εἰς εἴδη διαίρεσις, καὶ ἀπὸ εἴδους εἰς ἄτομα, καὶ ἀπὸ ὅλων εἰς μέρη, καὶ ἀφ' ἑνὸς καὶ πρὸς ἐν. Ταῦτα γὰρ ὡς πράγματα διαιρούνται. Εἰ δὲ ὡς φωνή, γίνεται ἡ διαίρεσις ἀπὸ ὁμωνύμου φωνῆς εἰς διάφορα σημαινόμενα. Το μὲν οὖν καθ' αὐτὸ διαιρούμενον, τοιαύτην ἐπιδέχεται τὴν διαίρεσιν· τὸ δὲ κατὰ συμβεβηκὸς ἢ ὡς ἀπὸ οὐσίας εἰς συμβεβηκότα ἔχει τὴν διαίρεσιν, ἢ ὡς ἀπὸ συμβεβηκότων εἰς οὐσίας, ἢ ἀπὸ συμβεβηκότων εἰς συμβεβηκότα. Ταῦτα γὰρ πάντα κατά συμβεβηκὸς εἰσιν. 2. Εντεῦθεν τοίνυν φαίνονται τρόποι διαιρετικοὶ ἐκτώ γ'. Ὁ ἀπὸ γένους εἰς εἴδη· οἷον τὸ ζῶον διαιρεῖται εἰς λογικὸν καὶ ἄλογον. δ'. Ὁ ἀπὸ εἴδους εἰς ἄτομα, οἷον ὁ ἄνθρωπος διαι ρεῖται εἰς Πέτρον καὶ Παῦλον, καὶ τοὺς λοιποὺ; κατά μέρος ἀνθρώπους. ε΄. Ὁ ἀπὸ ὅλων εἰς μέρη, ὁμοιομερή τε καὶ ἀνομοιομερῆ. Καὶ ὁμοιομερῆ μὲν λέγονται τὰ δεχόμενα καὶ τὸ ὄνομα καὶ τὸν ὄρον τοῦ ὅλου τε καὶ ἀλλήλων· ὡς ὅταν τέμωμεν τὴν σάρκα εἰς πολλὰς σάρκας. Καὶ γὰρ ἕκαστον τῶν μερῶν σὰρξ λέγεται, καὶ τὸν ὁρισ σμὸν τῆς σαρκὸς ἐπιδέχεται. Αἷμα γάρ ἐστι πεπηγὸς ὑπὸ φύσεως. Ανομοιομερή δέ εἰσι τὰ μήτε ὀνόματος μήτε ὁρισμοῦ κοινωνοῦντα ἢ τῷ ὅλῳ, ἢ ἀλλήλοις ὡς ὅταν διέλωμεν τὸν Πέτρον εἰς κεφαλήν, χεῖρας καὶ πόδας· οὐδὲν γὰρ ἐκ τούτων, οὔτε τὸ ὄνομα, οὔτε τὸν ὁρισμὸν ἐπιδέχεται τοῦ ὅλου ἢ τῶν λοιπῶν μερῶν. 5. ἀφ' ἑνὸς καὶ πρὸς ἔν· ἀφ' ἑνὸς μὲν, ὡς ἀπὸ τῆς ἰατρικῆς, ιατρικὸν βιβλίον, Ιατρικὸν ἐργαλεῖον. Ταῦτα γὰρ ἀφ' ἑνός εἰσιν, ἐπείπερ ἀπὸ μιᾶς τῆς Ιατρικῆς ὠνομάσθησαν· πρὸς ἐν δὲ ὡς ὑγιεινὸν φάρμακον, ὑγιεινὸν βρῶμα. Πρὸς ἐν γὰρ βλέπουσι, τὴν ὑγίειαν. ζ'. Ὁ ἀπὸ ὁμωνύμου φωνῆς εἰς διάφορα σημαινόμενα, εἴτε ὅλα είτε μέρη· ὅλα μὲν ὡς ὅταν ἡ κύων φωνὴ διαιρῆται εἷς τε τὸν ἀστρῷον κύνα, τὸν χερ
5. tolis in parles, quas dividit in similares et dissimilares, et utrasque describit.
ad unum.
G. Ab uno et
7. vece homonyma seu arquivoca in sua significata. - 8. substantia in.accidentia.
9. Ab accidentibus in substantias.· 19 10. Ab accidentibus in accidentia. 11. Censet ex his orto
modis tres tantum esse proprie dividendi modos, reliquos abusive sir dici. 12. Ostendit a specie in indiridun non esse divisionem, sed enumerationem saltem, quia ipsa infinita sunt. 13. Nec ab accidentibus esse in substantias divisionem, sed esse eam potius a substantia in alias substantias. 14. Nec
a substantia in accidentia, sed saltem a substantia in alias substantias vicissim accidentia habentes.
15. Nec ab accidentibus in accidentia, sed vel a genere in species, vel a substantia in alias substantias.
16. Nec in illis quæ ab uno et ad unum dicuntur quod eorum uti infinitorum sit tantum enuntiatio.
17. Divisio, subdivisio et superdivisio (ἐπιδιαίρεσις) quid differani, et quando hac fieri debeat.
18. Causa quare ex eodem genere secl@ species dicantur Gracis ἀντιδιαιρούμενα. 19. Alia oppellalionis causa. 20. Quid natura prius. 21. In speciebus inter se collatis et individuis non
esse natura prius, qua de causa illa ἀντιδιαιρούμενα dicantur. 22. Nec magis et minus in illis esse,
secus quam in his quæ ab uno et ad unum dicuntur..
Περὶ διαιρέσεως.
α'. Πᾶν πρᾶγμα ἢ διαιρετόν ἐστιν ἢ ἀδιαίρετον.
Τὸ δὲ διαιρετὶν ἢ καθ' αὐτὸ διαιρεῖται, ἢ κατὰ
συμβεβηκός. Καὶ τὸ μὲν καθ᾽ αὑτὸ διαιρούμενον ἢ
ὡς πράγμα διαιρεῖται ἡ ὡς φωνή. Καὶ εἰ μὲν ὡς
πράγμα, γίνεται ἀπὸ γένους εἰς εἴδη διαίρεσις, καὶ
ἀπὸ εἴδους εἰς ἄτομα, καὶ ἀπὸ ὅλων εἰς μέρη, καὶ
ἀφ' ἑνὸς καὶ πρὸς ἐν. Ταῦτα γὰρ ὡς πράγματα
διαιρούνται. Εἰ δὲ ὡς φωνή, γίνεται ἡ διαίρεσις
ἀπὸ ὁμωνύμου φωνῆς εἰς διάφορα σημαινόμενα. Το
μὲν οὖν καθ' αὐτὸ διαιρούμενον, τοιαύτην ἐπιδέχεται τὴν διαίρεσιν· τὸ δὲ κατὰ συμβεβηκὸς ἢ ὡς ἀπὸ
οὐσίας εἰς συμβεβηκότα ἔχει τὴν διαίρεσιν, ἢ ὡς
ἀπὸ συμβεβηκότων εἰς οὐσίας, ἢ ἀπὸ συμβεβηκότων
εἰς συμβεβηκότα. Ταῦτα γὰρ πάντα κατά συμβεβηκός εἰσιν.
2. Εντεῦθεν τοίνυν φαίνονται τρόποι διαιρετικοὶ
ἐκτώ·
γ'. Ὁ ἀπὸ γένους εἰς εἴδη· οἷον τὸ ζῶον διαιρεῖται
εἰς λογικὸν καὶ ἄλογον.
δ'. Ὁ ἀπὸ εἴδους εἰς ἄτομα, οἷον ὁ ἄνθρωπος διαιρεῖται εἰς Πέτρον καὶ Παῦλον, καὶ τοὺς λοιποὺ; κατά
μέρος ἀνθρώπους.
ε΄. Ὁ ἀπὸ ὅλων εἰς μέρη, ὁμοιομερή τε καὶ ἀνομοιομερή. Καὶ ὁμοιομερῆ μὲν λέγονται τὰ δεχόμενα καὶ
τὸ ὄνομα καὶ τὸν ὄρον τοῦ ὅλου τε καὶ ἀλλήλων· ὡς
ὅταν τέμωμεν τὴν σάρκα εἰς πολλὰς σάρκας. Καὶ
γὰρ ἕκαστον τῶν μερῶν σὰρξ λέγεται, καὶ τὸν ὁρι- σ
σμὸν τῆς σαρκὸς ἐπιδέχεται. Αἷμα γάρ ἐστι πεπηγὸς
ὑπὸ φύσεως. Ανομοιομερή δέ εἰσι τὰ μήτε ὀνόματος
μήτε ὁρισμοῦ κοινωνοῦντα ἢ τῷ ὅλῳ, ἢ ἀλλήλοις·
ὡς ὅταν διέλωμεν τὸν Πέτρον εἰς κεφαλήν, χεῖρας
καὶ πόδας· οὐδὲν γὰρ ἐκ τούτων, οὔτε τὸ ὄνομα,
οὔτε τὸν ὁρισμὸν ἐπιδέχεται τοῦ ὅλου ἢ τῶν λοιπῶν
μερῶν.
5. ἀφ' ἑνὸς καὶ πρὸς ἔν· ἀφ' ἑνὸς μὲν, ὡς ἀπὸ
τῆς ἰατρικῆς, ιατρικὸν βιβλίον, Ιατρικὸν ἐργαλεῖον.
Ταῦτα γὰρ ἀφ' ἑνός εἰσιν, ἐπείπερ ἀπὸ μιᾶς τῆς
Ιατρικῆς ὠνομάσθησαν· πρὸς ἐν δὲ ὡς ὑγιεινὸν
φάρμακον, ὑγιεινὸν βρῶμα. Πρὸς ἐν γὰρ βλέπουσι,
τὴν ὑγίειαν.
ζ'. Ὁ ἀπὸ ὁμωνύμου φωνῆς εἰς διάφορα σημαινό
CAPUT II.
De divisione.
1. Omnis res vel dividi potest vel non potest
dividi. Quæ autem dividi potest aut secundum se
dividitur aut secundum accidens. 20 Εt quidem
quæ secundum se dividitur, aut ut res aut ut vox
dividitur. Et siquidem ut res dividitur, divisio
ſit a genere in species et a specie in individua, et
a tolis in partes, et ab uno et ad unum. Hæc enim
ut res dividuntur. Sin vero ut vox dividitur
а voce bomonyma (quam æquivocam vocant)
in diversa significata fit divisio. Quod igitur
secundum se dividitur, hujusmodi divisionem
suscipit. Quod autem secundum accidens dividitur vel ut a substantia in accidentia, vel ut ab
accidentibus in substantias, vel ut ab accidentibus
in accidentia divisionem habet. Quippe hæc omnia
sunt secundum accidens.
2. llinc igitur octo dividendi modi oriuntur.
3. genere in species, velut animal divilitur
in rationale et irrationale.
4. specie in individua, velut homo dividitur
in Petrum et Paulum et cæteros particulares homines.
5. totis in partes cum similares, tum dissimilares. Et siinilares qnidem dicuntur, quæ recipiunt et nomen et definitionem cum totius tum sui
invicem; ut cum carnem in multas carnes secuerinus. Quælibet enim 21 partium et caro dicitur,
et definitionem carnis recipit. Sanguis enim est
a natura concretus. Dissimilares autem sunt, quæ
neque nomine neque definitione vel cum toto vel
secum invicem communicant; ut cum Petrum
in caput, manus et pedes diviserimus. Nulla enim
ex his neque nomen neque definitionem totius aut
cæterarum partium suscipit.
6. Ab uno et ad unum. Ab uno quidem, ut a
medicina medicus liber, officina medica. Hæc enim
ab uno sunt, quandoquidem ab una medicina
nominata sunt. Ad unum vero, ut salubre medicamentum, salubris cibus. Ad unum enim, salutem
seu sanitatem respiciunt.
7. voce hononyma in diversa significata, sive
μενα, εἴτε ὅλα είτε μέρη· ὅλα μὲν ὡς ὅταν ἡ κύων tola sive partes; lola quidem, ut cum vox canis
φωνὴ διαιρῆται εἷς τε τὸν ἀστρῷον κύνα, τὸν χερdividitur et in sidereum ct terrestrem et marinum
col. 703–704page 89 of 548
PG 142:703γλώσσης σαῖον καὶ τὸν θαλάσσιον· ταῦτα γὰρ ὅλα εἰσί. Μέρη δὲ ὡς ὅταν τὸ τῆς γλώττης ὄνομα φέρηται κατὰ τοῦ ἄκρου τοῦ ὑποδήματος, τοῦ ἄκρου τοῦ αὐλοῦ, καὶ τοῦ γευστικού μορίου τῶν ζώων· ἅτινα μέρη εἰσι καὶ οὐχ ὅλα. η'. ῾Ο ἀπὸ οὐσίας εἰς συμβεβηκότα, ὡς ὅταν εἴπων μεν· Τῶν ἀνθρώπων οἱ μέν εἰσι λευκοί, οἱ δὲ μέ λανες. θ'. 'Ι) ἀπὸ συμβεβηκότων εἰς οὐσίας, ὡς Τῶν λευ κῶν τὰ μὲν ἔμψυχα, τὰ δὲ ἄψυχα. ι. Ὁ ἀπὸ συμβεβηκότων εἰς συμβεβηκότα, οίον, Τῶν λευκῶν τὰ μὲν θερμά, τὰ δὲ ψυχρά θερμὰ μὲν ὡς ἐπὶ τῆς ἀσβέστου, ψυχρὰ δὲ ὡς ἐπὶ τῆς χιόνος. ια'. Ίστέον δ' ὅτι κυρίως διαιρετικοί τρόποι τρεῖς εἰσιν· ὁ ἀπὸ γένους εἰς εἴδη, ὁ ἀπὸ ὅλων εἰς μέρη, καὶ ὁ ἀπὸ ὁμωνύμου φωνῆς εἰς διάφορα σημαινόμενα· οἱ δὲ ἄλλοι τρόποι καταχρηστικώτερον διαιρετικοὶ ὀνομάζονται. ιβ. ᾿Απὸ γὰρ εἰδῶν εἰς ἄτομα διαίρεσις οὐκ ἔστιν, ἀλλ' ἀπαρίθμησις. "Απειρα γὰρ ὄντα τὰ ἄτομα διαι ρέσει καθυποβληθῆναι οὐ δύναται. ιγ. Αλλ' οὐδὲ ἀπὸ συμβεβηκότων εἰς οὐσίας γίνεται διαίρεσις. Ο γὰρ λέγων, ὅτι τῶν λευκῶν τὰ μὲν ἔμψυχα, τὰ δὲ ἄψυχα, ὡς ἀπὸ σωμάτων ἐπιδε δεγμένων λευκότητα ποιεῖται τὴν διαίρεσιν, άτινα οὐσίαι εἰσίν. Οὐδὲ γὰρ δύναται τὸ συμβεβηκὸς εἰς οὐσίας διαιρεθῆναι, ὅτι τὸ διαιρούμενον ὡς πράγμα εἰς ὅμοια θέλει διαιρεῖσθαι, οὐ μὴν εἰς ἀνόμοια. ιδ'. Ούτε δὲ ἀπὸ οὐσίας εἰς συμβεβηκότα γίνεται διαίρεσις. Τὸ γὰρ λέγειν ὅτι τῶν ἀνθρώπων οἱ μέν εἰσι λευκοί, οἱ δὲ μέλανες, οὐκ ἔστι διαίρεσις ἀπὸ οὐσίας εἰς συμβεβηκότα, ἀλλὰ ἀπὸ οὐσίας εἰς οὐσίας πάλιν ἐχούσας συμβεβηκότα. Εἰς ἀνθρώπους γὰρ μέλανας καὶ λευκοὺς ἐγένετο ἡ διαίρεσις, οἵτινες οὐσίαι εἰσίν. ιε'. Αλλ' οὐδ᾽ ἀπὸ συμβεβηκότων εἰς συμβεβηκότα γίνεται διαίρεσις. "Η γὰρ ἀπὸ γένους εἰς εἴδη ἐστὶν ἡ τοιαύτη διαίρεσις· ὡς ὅταν εἰς λευκὸν καὶ μέλαν διαι ρήσω τὸ χρῶμα· γένος γάρ ἐστι τὸ χρῶμα τοῦ λευχοῦ καὶ τοῦ μέλανος· ἡ ἀπὸ οὐσίας εἰς οὐσίας. Τὸ γὰρ λέ γειν, ὅτι τῶν λευκῶν τὰ μὲν εἰσι θερμά, τὰ δὲ ψυ χρά, οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν, ἢ ὅτι τῶν σωμάτων τῶν ἐπι δεδεγμένων λευκότητα τὰ μὲν ἔχει θερμότητα, τὰ δὲ ψυχρότητα. Καὶ γὰρ αὐτή καθ᾿ ἑαυτὴν ἡ λευκότης, ἥτις ἐστὶ συμβεβηκός, οὔτε θερμή ἐστιν, οὔτε ψυχρά. Ἐπεὶ οὐκ ἔστι τι συμβεβηκὸς ἑτέρῳ συμβεβηκότε πρὸς ὕπαρξιν ὑποκείμενον· μόνη δὲ ἡ οὐσία πᾶσι τοῖς συμβεβηκόσι πρὸς τὸ εἶναι ταῦτα ὑπόκει και ις'. Οὔτε δὲ ἐν τοῖς ἀφ' ἑνὸς καὶ πρὸς ἐν θεωρεῖται διαίρεσις, ἀλλ' ἀπαρίθμησις. Αόριστα γὰρ καὶ ταῦτα καὶ ἀπερίληπτα, ὥσπερ δὴ καὶ ἄτομα. Δύνα ται γὰρ εἰπεῖν τις ιατρικὸν βιβλίον, καὶ ἰατρικὴν σκεῦος, Ιατρικὸν ἔμπλαστρον, καὶ ἄλλα μυρία· ὡσαύ τως ὑγιεινὸν οἶνον, ὑγιεινὴν δίαιταν, ὑγιεινὸν ἀέρα, καὶ τὰ τοιαῦτα. ιζ. Ιστέον δὲ ὅτι διαίρεσις, ἐπιδιαίρεσις, κατὰ
canem. Paries auten ut cum γλώσσης (lingue) σαῖον καὶ τὸν θαλάσσιον· ταῦτα γὰρ ὅλα εἰσί. Μέρη
nomen de extremitate, id est, lingula, calceamenti;
et de extremitate, id est, lingula tibiæ; et de gustatoria animalium particula effertur, quæ partes,
non tota sunt.
8. substantia in accidentia, ut cum dixerimus:
Hom'num alii albi, alii nigri sunt.
22 9. Ab accidentibus in substantias, ut Alborum alia animata, alia inanimata sunt.
10. Ab accidentibus in accidentia, ut Alborum
alia calidla, alia frigida sunt, calida quidem, ut in
calce viva; frigida vero, ut in nive (videre est).
11. Sciendum autem quod modi divisorii proprie sint tres: a genere iu species, a totis in partes, el a voce homonyma in diversa significata
cæteri autem modi magis abusive divisorii nominantur.
12. speciebus enim in individua non est divisio, sed enumeratio. Individua enim cum infinita
siut, divisioni subjici non possunt.
13. Sed nec ab accidentibus in substantias fit
divisio. Qui enim dicit alborum alia animata, alia
inanimata esse, quasi a corporibus quæ albedinem
receperunt, quæ substantiæ sunt, divisionem eff.
cit. Neque enim accidens in substantias dividi
potest, quia quod ut res dividitur, in similia vult
dividi, non in dissimilia.
14. Neque vero etiam a substantia in accidentia
ft divisio. Dicere enim, hominuin alios esse aibos,
alios nigros, non est divisio a substantia in accidentia, sed a substantia in substantias quæ vicissim habent accidentia. In homines enim nigros
et 23 allos facta est divisio, qui sunt substantiae.
15. Sed nec ab accidentibus in accidentia fit
divisio. Nam vel a genere in species est talis divisio,
ut cum colorem in album et nigrum divisero
(color enim albi et nigri genus est), vel a sub-tantia in substantias. Dicere enim alborum alia calida,
alia frigida esse, nihil aliud est, quam quod corporum albedine præditorum alia calorem habeant,
alia frigus. Ipsa enim per se albedo quae accidens
est, neque calida neque frigida est, quoniam nullum
accidens alii accidenti ad exsistentiam subjectuni
est; sed sola substantia omnibus accidentibus, ut
hæc sint, subjicitur.
16. Neque vero in illis quæ ab uno et ad unum
sunt divisio spectatur, sed enumeratio. Nam et hæc
infinita sunt et comprehendi non possunt, quemadmodum sane etiam individua. Dicere enim potest aliquis, librum medicum et vas medicum et
emplastrum medicum, et infinita alia. Eodem modo
salubre vinum, salubrem diætam, salubrem serem
et hujusmodi.
47. Sciendum autem quod divisio, addivisio seu
δὲ ὡς ὅταν τὸ τῆς γλώττης ὄνομα φέρηται κατὰ τοῦ
ἄκρου τοῦ ὑποδήματος, τοῦ ἄκρου τοῦ αὐλοῦ, καὶ
τοῦ γευστικού μορίου τῶν ζώων· ἅτινα μέρη εἰσι
καὶ οὐχ ὅλα.
η'. ῾Ο ἀπὸ οὐσίας εἰς συμβεβηκότα, ὡς ὅταν εἴπων
μεν· Τῶν ἀνθρώπων οἱ μέν εἰσι λευκοί, οἱ δὲ μέ
λανες.
θ'. 'Ι) ἀπὸ συμβεβηκότων εἰς οὐσίας, ὡς Τῶν λευ
κῶν τὰ μὲν ἔμψυχα, τὰ δὲ ἄψυχα.
ι. Ὁ ἀπὸ συμβεβηκότων εἰς συμβεβηκότα, οίον,
Τῶν λευκῶν τὰ μὲν θερμά, τὰ δὲ ψυχρά θερμὰ μὲν
ὡς ἐπὶ τῆς ἀσβέστου, ψυχρὰ δὲ ὡς ἐπὶ τῆς χιό
νος.
ια'. Ίστέον δ' ὅτι κυρίως διαιρετικοί τρόποι τρεῖς
εἰσιν· ὁ ἀπὸ γένους εἰς εἴδη, ὁ ἀπὸ ὅλων εἰς μέρη,
καὶ ὁ ἀπὸ ὁμωνύμου φωνῆς εἰς διάφορα σημαινό
μενα· οἱ δὲ ἄλλοι τρόποι καταχρηστικώτερον διαιρε
τικοὶ ὀνομάζονται.
ιβ. ᾿Απὸ γὰρ εἰδῶν εἰς ἄτομα διαίρεσις οὐκ ἔστιν,
ἀλλ' ἀπαρίθμησις. "Απειρα γὰρ ὄντα τὰ ἄτομα διαι
ρέσει καθυποβληθῆναι οὐ δύναται.
ιγ. Αλλ' οὐδὲ ἀπὸ συμβεβηκότων εἰς οὐσίας
γίνεται διαίρεσις. Ο γὰρ λέγων, ὅτι τῶν λευκῶν τὰ
μὲν ἔμψυχα, τὰ δὲ ἄψυχα, ὡς ἀπὸ σωμάτων ἐπιδε
δεγμένων λευκότητα ποιεῖται τὴν διαίρεσιν, άτινα
οὐσίαι εἰσίν. Οὐδὲ γὰρ δύναται τὸ συμβεβηκὸς εἰς
οὐσίας διαιρεθῆναι, ὅτι τὸ διαιρούμενον ὡς πράγμα
εἰς ὅμοια θέλει διαιρεῖσθαι, οὐ μὴν εἰς ἀνόμοια.
ιδ'. Ούτε δὲ ἀπὸ οὐσίας εἰς συμβεβηκότα γίνεται
διαίρεσις. Τὸ γὰρ λέγειν ὅτι τῶν ἀνθρώπων οἱ μέν
εἰσι λευκοί, οἱ δὲ μέλανες, οὐκ ἔστι διαίρεσις ἀπὸ
οὐσίας εἰς συμβεβηκότα, ἀλλὰ ἀπὸ οὐσίας εἰς οὐσίας
πάλιν ἐχούσας συμβεβηκότα. Εἰς ἀνθρώπους γὰρ
μέλανας καὶ λευκοὺς ἐγένετο ἡ διαίρεσις, οἵτινες
οὐσίαι εἰσίν.
ιε'. Αλλ' οὐδ᾽ ἀπὸ συμβεβηκότων εἰς συμβεβηκότα
γίνεται διαίρεσις. "Η γὰρ ἀπὸ γένους εἰς εἴδη ἐστὶν ἡ
τοιαύτη διαίρεσις· ὡς ὅταν εἰς λευκὸν καὶ μέλαν διαι
ρήσω τὸ χρῶμα· γένος γάρ ἐστι τὸ χρῶμα τοῦ λευχοῦ
καὶ τοῦ μέλανος· ἡ ἀπὸ οὐσίας εἰς οὐσίας. Τὸ γὰρ λέ
γειν, ὅτι τῶν λευκῶν τὰ μὲν εἰσι θερμά, τὰ δὲ ψυχρά, οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν, ἢ ὅτι τῶν σωμάτων τῶν ἐπιδεδεγμένων λευκότητα τὰ μὲν ἔχει θερμότητα, τὰ δὲ
ψυχρότητα. Καὶ γὰρ αὐτή καθ᾿ ἑαυτὴν ἡ λευκότης,
ἥτις ἐστὶ συμβεβηκός, οὔτε θερμή ἐστιν, οὔτε ψυχρά.
Ἐπεὶ οὐκ ἔστι τι συμβεβηκὸς ἑτέρῳ συμβεβηκότε
πρὸς ὕπαρξιν ὑποκείμενον· μόνη δὲ ἡ οὐσία πᾶσι
τοῖς συμβεβηκόσι πρὸς τὸ εἶναι ταῦτα ὑπόκει
και
ις'. Οὔτε δὲ ἐν τοῖς ἀφ' ἑνὸς καὶ πρὸς ἐν θεωρεῖται
διαίρεσις, ἀλλ' ἀπαρίθμησις. Αόριστα γὰρ καὶ
ταῦτα καὶ ἀπερίληπτα, ὥσπερ δὴ καὶ ἄτομα. Δύναται γὰρ εἰπεῖν τις ιατρικὸν βιβλίον, καὶ ἰατρικὴν
σκεῦος, Ιατρικὸν ἔμπλαστρον, καὶ ἄλλα μυρία· ὡσαύ
τως ὑγιεινὸν οἶνον, ὑγιεινὴν δίαιταν, ὑγιεινὸν ἀέρα,
καὶ τὰ τοιαῦτα.
ιζ. Ιστέον δὲ ὅτι διαίρεσις, ἐπιδιαίρεσις, κατὰ
col. 705–706page 90 of 548
PG 142:705τοῦτο διαφέρουσιν ἀλλήλων, καθότι ἡ μὲν διαίρεσις πρώτως τέμνει τὸ πρᾶγμα· ἡ δὲ ἐπιδιαίρεσις κατά δευτέραν ἐπιβολὴν τέμνει τὸ αὐτὸ πρᾶγμα· ἡ δέ γε ὑποδιαίρεσις ἐν τῶν τμημάτων παραλαβοῦσα τέμνει αὐτό· οἷον ῾Ο ἄνθρωπος διαιρεῖται εἰς ἄρσεν καὶ θῆλυ· τοῦτο διαίρεσις· καὶ πάλιν Ο άνθρωπος διαι ρεῖται εἰς ψυχὴν καὶ σῶμα· τοῦτο ἐπιδιαίρεσις, Στις τότε μόνον ὀφείλει γίνεσθαι, ὅτε καθ᾽ ἕκαστον τῶν τμημάτων της πρώτης διαιρέσεως, τὰ τῆς δευ τέρας διαιρέσεως, εἴτουν ἐπιδιαιρέσεως, θεωροῦνται τα τμήματα. Ἰδοὺ γὰρ ἐν τῷ ἄρρενι καὶ ἐν τῷ θήλει θεωρείται ψυχὴ καὶ σῶμα. Ὅταν δὲ εἰπὼν ὅτι ἡ ουσία διαιρεῖται εἰς σῶμα καὶ ἀσώματον, εἴπω πάλιν, ὅτι τὸ σῶμα διαιρεῖται εἰς ἔμψυχον καὶ ἄψυχον, ἐποίησα ὑποδιαίρεσιν.. τηʹ. Λέγονται δὲ τὰ ἐκ τοῦ αὐτοῦ γένους τμηθέντα εἴδη ἀντιδιαιρούμενα ὡς ἀντίθεσιν τινα πρὸς ἄλληλα φέροντα, κἂν ἐκ τοῦ αὐτοῦ εἶεν καὶ ἑνός· οἷον τὸ σῶμα καὶ τὸ ἀσώματον ἐκ τῆς οὐσίας διαιρεθέντα, καὶ μετέχοντα τῆς οὐσίας ἐπίσης, ἀντίκεινται θάτε ρον θατέρῳ κατὰ τὰς οὐσιώδεις διαφοράς· τὸ μὲν γὰρ τριχῇ διαστατόν· τὸ δὲ τοῦ τριχῆ διαστατὸν είναι πόρρω καθέστηκε. Καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων 6 μοίως. ιθ'. Λέγοιντο δ' ἂν ἀντιδιαιρούμενα, καὶ ὡς ὁμο τίμως μετέχοντα τοῦ γένους ἐξ οὗ διήρηται, καὶ ὡς ἂν εἶπει τις δντα Ισυδιαιρούμενα καὶ ἀντὶ θατέρου θάτερον κατὰ τὸ ἰσοδιαίρετον λογιζόμενα. Καὶ γὰρ ἐν τούτοις οὐκ ἔστι τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον μετέχον τοῦ γένους· οὔτε γὰρ τὸ σῶμα τυγχάνει οὐσία μᾶλ λον τοῦ ἀσωμάτου, οὔτε τὸ ἀσώματον οὐσία μᾶλλον τοῦ σώματος· καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὡσαύτως. Οὔτε δὲ τὸ φύσει πρότερον ἐν τοῖς ἀντιδιαιρουμένοις εὑρίσκεται· κατὰ πάντα; γὰρ τους τρόπους τῶν διαιρέσεων ἄπεστιν ἐκ τῶν τμημάτων τό τε μᾶλλον καὶ ἧττον καὶ τὸ φύσει πρότερον, πλὴν τῶν ἀφ' ἑνὸς καὶ πρὸς ἕν. (είδη αντιδιαιρούμενα), 25 19. είδη ἀντιδιαιρούμενα ἰσοδιαιρούμενα, ἐν τοῖς ἀντιδιαιρουμέ. κ'. Φύσει δὲ πρότερον λέγεται τὸ συναναιροῦν καὶ μὴ συναναιρούμενον· καὶ συνεισφερόμενον καὶ μὴ συνεισφέρον, οἷον τὸ ζῶον φύσει πρότερον τοῦ ἀν θρώπου, διότι ἀναιρούμενον συναναιρεῖ τὸν ἀνθρώπου ζώου γὰρ μὴ ὄντος, οὐδὲ ἄνθρωπος ἔσται συνεισφερόμενον δὲ οὐ συνεισφέρει· ἐπεὶ συνεισφέρεται μὲν τῷ ἀνθρώπῳ (ἀνθρώπου γὰρ ὄντος καὶ ζῶόν ἐστιν ἐξ ἀνάγκης), οὐ συνεισφέρει δὲ τὸν ἄνο θρωπον. Ζώου γὰρ ὄντος οὐκ ἤδη καὶ ἄνθρωπος ἔσται, ἀλλ᾽ ἵππος τυχόν, ἢ βοῦς ἢ κύων, ἢ ἄλλο τι ζῶον. Φύσει γοῦν πρότερόν ἐστι τὸ γένος τοῦ εἴδους, καὶ τὸ εἶδος τῶν ἀτόμων. κα'. Ἐν δὲ τοῖς εἴδεσιν ἢ τοῖς ἀτόμοις οὐ θεωρεῖται τὸ φύσει πρότερον. Οὐ γὰρ τὸ λογικὸν φύσει πρόσ τερον τοῦ ἀλόγου (ἐπεὶ οὐδὲ συναναιρεί, οὐδὲ συνεις
τοῦτο διαφέρουσιν ἀλλήλων, καθότι ἡ μὲν διαίρεσις superdivisio et subdivisio secundum hoc differunt,
πρώτως τέμνει τὸ πρᾶγμα· ἡ δὲ ἐπιδιαίρεσις κατά
δευτέραν ἐπιβολὴν τέμνει τὸ αὐτὸ πρᾶγμα· ἡ δέ γε
ὑποδιαίρεσις ἐν τῶν τμημάτων παραλαβοῦσα τέμνει
αὐτό· οἷον ῾Ο ἄνθρωπος διαιρεῖται εἰς ἄρσεν καὶ
θῆλυ· τοῦτο διαίρεσις· καὶ πάλιν Ο άνθρωπος διαι
ρεῖται εἰς ψυχὴν καὶ σῶμα· τοῦτο ἐπιδιαίρεσις,
Στις τότε μόνον ὀφείλει γίνεσθαι, ὅτε καθ᾽ ἕκαστον
τῶν τμημάτων της πρώτης διαιρέσεως, τὰ τῆς δευτέρας διαιρέσεως, εἴτουν ἐπιδιαιρέσεως, θεωροῦνται
τα τμήματα. Ἰδοὺ γὰρ ἐν τῷ ἄρρενι καὶ ἐν τῷ
θήλει θεωρείται ψυχὴ καὶ σῶμα. Ὅταν δὲ εἰπὼν ὅτι
ἡ ουσία διαιρεῖται εἰς σῶμα καὶ ἀσώματον, εἴπω
πάλιν, ὅτι τὸ σῶμα διαιρεῖται εἰς ἔμψυχον καὶ ἄψυ
χον, ἐποίησα ὑποδιαίρεσιν..
τηʹ. Λέγονται δὲ τὰ ἐκ τοῦ αὐτοῦ γένους τμηθέντα
εἴδη ἀντιδιαιρούμενα ὡς ἀντίθεσιν τινα πρὸς ἄλληλα
φέροντα, κἂν ἐκ τοῦ αὐτοῦ εἶεν καὶ ἑνός· οἷον τὸ
σῶμα καὶ τὸ ἀσώματον ἐκ τῆς οὐσίας διαιρεθέντα,
καὶ μετέχοντα τῆς οὐσίας ἐπίσης, ἀντίκεινται θάτερον θατέρῳ κατὰ τὰς οὐσιώδεις διαφοράς· τὸ μὲν
γὰρ τριχῇ διαστατόν· τὸ δὲ τοῦ τριχῆ διαστατὸν
είναι πόρρω καθέστηκε. Καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων 6μοίως.
ιθ'. Λέγοιντο δ' ἂν ἀντιδιαιρούμενα, καὶ ὡς ὁμο
τίμως μετέχοντα τοῦ γένους ἐξ οὗ διήρηται, καὶ ὡς
ἂν εἶπει τις δντα Ισυδιαιρούμενα καὶ ἀντὶ θατέρου
θάτερον κατὰ τὸ ἰσοδιαίρετον λογιζόμενα. Καὶ γὰρ
ἐν τούτοις οὐκ ἔστι τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον μετέχον
τοῦ γένους· οὔτε γὰρ τὸ σῶμα τυγχάνει οὐσία μᾶλ
λον τοῦ ἀσωμάτου, οὔτε τὸ ἀσώματον οὐσία μᾶλλον
τοῦ σώματος· καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὡσαύτως. Οὔτε
δὲ τὸ φύσει πρότερον ἐν τοῖς ἀντιδιαιρουμένοις
εὑρίσκεται· κατὰ πάντα; γὰρ τους τρόπους τῶν
διαιρέσεων ἄπεστιν ἐκ τῶν τμημάτων τό τε μᾶλλον
καὶ ἧττον καὶ τὸ φύσει πρότερον, πλὴν τῶν ἀφ' ἑνὸς
καὶ πρὸς ἕν.
G
quatenus divisio quidem rem primario 24 secat;
addivisio altero aggressu eamdem rem dividit; subdivisio denique ununi membrum assumptum partitor:
velut Homo dividitur in marem et feminam. Hoc
divisio est. Et rursus Homo dividitur in animam
et corpus; hoc addivisio est, quæ tum modo feri
debet, cum in quolibet primæ divisionis membro,
membra secundariæ divisionis, sive addivisionis
considerantur et spectantur. Ecce enim in mare
et in femina cum anima tum corpus consideratur.
Quando autem primum dixero substantiam dividi
in corpus et incorporeum et denuo dicam corpus
in animatum et inanimatum dividi, subdivisionem
effeci.
18. Dicuntur porro species quæ ex eodem genere sectae sunt (είδη αντιδιαιρούμενα), il est species
contradivisæ ut qu'e mutuam oppositionem secum
trahant, tametsi ex uno et eodem sint: veluti,
corpus et incorporeum divisa ex substantia et
substantiam ex æquo participantia quoad essentiales differentias sibi opponuntur, alterum alteri.
Illud enim trina dimensione constat; hoc autem
ab eo ut trifariam in dimensiones pateat, longe
remotum est. Et in aliis similem in modum res so
habet.
25 19. Sed et dici queant είδη ἀντιδιαιρούμενα
et quod pari honoris gradu participent genus ex
quo divisæ sunt et quod sint, quasi dicat aliquis,
ἰσοδιαιρούμενα, id est, æqualiter in divisionem
venientes et tales qualium altera ut altera quoad
divisionis æqualitatem reputetur. In his enim non
est, quod genus participet magis et minus. Nec
enim corpus magis est substantia quam incorporeum,
nec incorporeum magis est substantia quani corpus.
Et in aliis eodem modo res se habet. Neque vero
etiam quod natura prius est ἐν τοῖς ἀντιδιαιρουμέ.
vous, id est in iis quæ e regione, sive qualiter dividantur, reperitur. In omnibus enim divisionum modis
cum tò magis et minus tum tò natura prius a membris, exceptis eorum quæ ab uno et ad unum (sunt dicunturque) longe remotum est.
κ'. Φύσει δὲ πρότερον λέγεται τὸ συναναιροῦν καὶ
μὴ συναναιρούμενον· καὶ συνεισφερόμενον καὶ μὴ
συνεισφέρον, οἷον τὸ ζῶον φύσει πρότερον τοῦ ἀν
θρώπου, διότι ἀναιρούμενον συναναιρεῖ τὸν ἄνθρω
που ζώου γὰρ μὴ ὄντος, οὐδὲ ἄνθρωπος ἔσται·
συνεισφερόμενον δὲ οὐ συνεισφέρει· ἐπεὶ συνεισφέ
ρεται μὲν τῷ ἀνθρώπῳ (ἀνθρώπου γὰρ ὄντος καὶ
ζῶόν ἐστιν ἐξ ἀνάγκης), οὐ συνεισφέρει δὲ τὸν ἄνο
θρωπον. Ζώου γὰρ ὄντος οὐκ ἤδη καὶ ἄνθρωπος
ἔσται, ἀλλ᾽ ἵππος τυχόν, ἢ βοῦς ἢ κύων, ἢ ἄλλο τι
ζῶον. Φύσει γοῦν πρότερόν ἐστι τὸ γένος τοῦ εἴδους,
καὶ τὸ εἶδος τῶν ἀτόμων.
κα'. Ἐν δὲ τοῖς εἴδεσιν ἢ τοῖς ἀτόμοις οὐ θεωρεί
ται τὸ φύσει πρότερον. Οὐ γὰρ τὸ λογικὸν φύσει πρόσ
τερον τοῦ ἀλόγου (ἐπεὶ οὐδὲ συναναιρεί, οὐδὲ συνεις20. Natura autem prius dicitur, cum quod simul
alterum tollit nec ab illo simul tollitur; tum quod
simul infertur ab altero, nec infert alterum: veluti
animal natura prius est homine, propterea quod
cum tollitur, hominem secum tollit (quippe si
non est animal, neque homo erit); 26 cum autem
simul infertur, non simul infert; quandoquidem
simul quidem cum homine infertur (homine enim
exsistente et animal est necessario), non tamen
simul infert hominem. Animali enim exsistente non
protinus etiam homo erit, sed equus fortasse avt
bos, aut canis, aut aliud aliquod animal. Natura
proinde prius est genus specie, et species individuis.
21. In speciebus autem vel individuis id quod
natura prius est, non spectatur. Non enim ratiopale natura pr.us est quam irrationale seu brutum
col. 707–708page 91 of 548
PG 142:707φέρεται)· οὐδὲ πάλιν ὁ Πέτρος φύσει πρότερος τοῦ Παύλου. κβ'. 'Αλλ' οὐδὲ μᾶλλον ζῶον ὑπάρχει τὸ λογικόν, τὸ δὲ ἄλογον ἧττον· οὐδὲ ὁ Πέτρος μᾶλλον ἄνθρωπος καὶ ἧττον ὁ Παῦλος. Φάρμακον δὲ ἄλλου φαρ μάκου ὑγιεινότερον καὶ βιβλίον άλλου βιβλίου Ιατρι Σχήμα κεφαλ. β', περὶ διαιρέσεως. ἢ καθ' αὐτὸ Πᾶν τὸ διαφορούμενον ἢ κατὰ συμβεβηκός ἢ ὡς 'πραγμα ἢ ἀπὸ γένους εἰς είδη, ἀπὸ εἴδους εἰς ἄτομα, ἡ ἀφ' ἑνὸς καὶ πρὸς ἕν, ἢ ὡς φωνὴ καὶ ἔστιν ἀπὸ ὁμωνύμου, φωνῆς εἰς διάφορα σημαινόμενα. ἢ ἀπὸ οὐσίας εἰς συμβεβηκότα, ἢ ἀπὸ συμβεβηκότων εἰς οὐσίας, ἢ ἀπὸ συμβεβηκότων εἰς συμβεβηκότα. τῆς ματαιοτεχνίας οι κακοτεχνίας
(neque enim simul tollit, neque infertur simul), φέρεται)· οὐδὲ πάλιν ὁ Πέτρος φύσει πρότερος τοῦ
nec rursus Petrus quam Paulus natura prior est.
22. Sed neque rationale magis est animal, minus autem irrationale seu brutum, neque Petrus
est magis homo, minusque Paulus. Sed medicamentum medicamento alio est salubrius, et liber
alio libro ad medicinam est convenientior sive (si
ita liceat dicere) medicinalior.
Παύλου.
κβ'. 'Αλλ' οὐδὲ μᾶλλον ζῶον ὑπάρχει τὸ λογικόν,
τὸ δὲ ἄλογον ἧττον· οὐδὲ ὁ Πέτρος μᾶλλον ἄνθρω
πος καὶ ἧττον ὁ Παῦλος. Φάρμακον δὲ ἄλλου φαρ
μάκου ὑγιεινότερον καὶ βιβλίον άλλου βιβλίου Ιατρι
xwtepov.
Σχήμα κεφαλ. β', περὶ διαιρέσεως.
ἢ καθ' αὐτὸ
Πᾶν τὸ διαφορούμενον
ἢ κατὰ συμβεβηκός
ἢ ὡς 'πραγμα
ἢ ἀπὸ γένους εἰς είδη,
ἀπὸ εἴδους εἰς ἄτομα,
ånd öλwv el; µipn,
ἡ ἀφ' ἑνὸς καὶ πρὸς ἕν,
ἢ ὡς φωνὴ καὶ ἔστιν ἀπὸ ὁμωνύμου, φωνῆς εἰς
διάφορα σημαινόμενα.
ἢ ἀπὸ οὐσίας εἰς συμβεβηκότα,
ἢ ἀπὸ συμβεβηκότων εἰς οὐσίας,
ἢ ἀπὸ συμβεβηκότων εἰς συμβεβηκότα.
Tabula capitis 2 de divisione.
aut secundum se
Quidquid dividitur
dividitur
aut secundum accidens
{
aut ut res
aut a genere in species..
aut a specie in individua,
aut a totis in partes,
aut ab uno et ad unum.
aut ut vox, el est a voce homonyma in diversa significata.
aut a substantia in accidentia,
aut ab accidentibus in substantias,
aut ab accidentibus in aecidentia.
27 SYNOPSIS CAPITIS III,
QUOD EST DE experimentO, EXPERIENTIA, ARTE Et scientia; ubi etiam dE ANIMÆ POTENTIIS.
28 1. Duas notitia divisiones proponi:, ex quarum membris quatuor inter se invicem combinatis omnes
notitie species producit, quemadmodum etiam sub finem capitis in tabulis synopticis ob oculos ponitur.
·2. Ex prima combinatione experimentum constituit et definit. - 3. Ex secunda combinatione experientiam elicit, quam ibidem definit, et exemplo medicorum empiricorum declarat. 4. Ex tertia combina -
tione artis et scientiæ partem colligit. - 5. Ex quarta combinatione perfectam artem et scientiam infer!,
et utriusque differentiam in objectis indicat. – 6. Artis definitionem proponit, ex antecedentibus illalam.
- 7. Aliam etiam artis definitionem proponit, quam alias Luciano tribuunt, et per singulas particulas
explicat, ubi etiam per occasionem oppositorum artis τῆς ματαιοτεχνίας οι κακοτεχνίας diferentiam
ostendit. 8. Tertiam definitionem artis profert. - 9. Scientiæ definitionem proponit et explicat, simulque ipsam ab arte distinguit, quarum hæc circa fluxa et non semper eodem modo se habentia versatur, ut
etiam medicina; cum illa circa fluxus et mutationis expertia occupetur, ut physica. 10. Etymologiam
vocabu!i Græci intothµŋ; assignat. 11. Posteriorem capitis partem aggreditur et anime potentias
dividit.— 12. Vegetativas tres recenset, nutricem, auctricem et generatricem. 29 15. Vitales et appetentes quatuor, voluntatem, electionem, iram et cupiditatem, et porro has in rationales, rationis experies
et medias subdividit. - 14. Cognoscentes quinque numeral, mentem, dianæam, opinionem, imaginationem, sensum, quas eodem modo subdividit. 15. Opinionem facit duplicem, cum ratione el sine ratione,et utramque describit, et exemplis declarat. - 16. Sensum definit. -- 17. Phantasiam item.
18. Explicat quare Aristoteles imaginationem vocarit mentem patientem, el primo quidem cur mentem
deinde cur patientem. — 19. Per porisma causaler, cur imaginatione corrupta cognitorum oblivionem:
patiamur, et cur conceptus mentis passiones animæ dicantur. 20. Diancam definit. 21. Explicat
quare dianæa mens potestate vocetur. 22. Quid conferat et quomodo ad mentem actu perducatur et
quod ac quare ejus intellectio passio dicatur. 23. Quatenus ab opinione rationali differat. 24. Mentem describit el determinat, quinam hanc notitiam sinceram habeant. 25. Potentiis animæ declaratis
aperit, ex quibus animæ potentiis singulæ notitiarum species proveniant, et primo quidem ex quibus expe-
- 26. Deinde ex quibus experientia, cum quæ abrofia, tum quæ lotopla dicitur.-27. Tertio,
ex quibus ars. - 28. Quarto, ex quibus scientia. - 29. Per porisma, aliud a superiore, quod fuit membro
quarto, artis et scientiæ discrimen infert.
rimentum.
col. 709–710page 92 of 548
PG 142:709ΚΕΦΑΛ. Γ'. Περὶ πείρας, ἐμπειρίας, τέχνης, καὶ ἐπιστήμης ἐν ᾧ καὶ περὶ τῶν δυνάμεων τῆς ψυχῆς. α΄. Η γνῶσις ἢ ἄνευ λόγου ἐστιν, ἢ μετὰ λόγου καὶ ἡ μερική ἐστιν, ἢ καθόλου. β'. Ἡ μὲν οὖν ἄνευ λόγου γνώσις ή μερικὴ ποιεῖ τὴν πεῖραν· καὶ ἔστιν ἡ πεῖρα ἑνὸς πράγματος ἄλος γος γνώσις· οἷον ὅταν τις ἓν μόνον γινώσκοι βοή θημα, καὶ τούτῳ χρῷτο, τὴν αἰτίαν ἀγνοῶν καθ᾿ ἣν ὠφελεῖ τὸ τοιοῦτον βοήθημα. γ'. Ἡ δὲ ἄνευ λόγου γνῶσις ή καθόλου ποιεῖ τὴν ἐμπειρίαν· καὶ ἔστιν ἐμπειρία ἡ τῶν καθόλου γνώ σις ἄλογος· ὥσπερ ἐπὶ τῶν ἐμπειρικῶν ἰατρῶν οὗτοι γὰρ πολλὰ μὲν γινώσκουσι βοηθήματα, την αἰτίαν δὲ τῆς βοηθείας αὐτῶν οὐ γινώσκουσιν. Εμ πειρία τοίνυν ἐστὶ μνήμη καὶ τήρησις ἄλογος τῶν πολλάκις καὶ ὡσαύτως ὀφθέντων. Ο γὰρ ἐμπειρικός Ιατρὸς ἐν μνήμῃ κατέχων καὶ τηρῶν τὰ πολλάκις καὶ ὡσαύτως ὀφθέντα ἰάματα κέχρηται τούτοις· τὸν γὰρ λόγον τῆς ἰάσεως οὐκ εἰδώς. δ'. Ἡ δὲ μετὰ λόγου μερική γνώσις τέχνης ἐπιστήμης μέρος ποιεῖ· τέχνης μὲν, εἰ τὸ ὑποκείμενον τρεπτὸν, ἐπιστήμης δὲ, εἰ τὸ ὑποκείμενον άτρεπτον. ε'. Ἡ δὲ καθόλου μετά λόγου γνῶσις τελείαν τέ χνην ἢ τελείαν ἐπιστήμην ποιεῖ· τέχνην μὲν, είπερ ἔχει τὰ ὑποκείμενα τρεπτά τε καὶ ἀλλοιωτὰ, εἰ δ' ἄτρεπτα καὶ ἀναλλοίωτα, επιστήμην. 5. Τέχνη γὰρ καὶ ἐπιστήμη κατὰ τὰ ὑποκείμενα διαφέρουσιν. Εστι μὲν οὖν ἡ τέχνη γνῶσις τῶν κα θόλου μετὰ λόγου τρεπτὰ τὰ ὑποκείμενα ἔχουσα. ζ'. Η πάλιν, τέχνη ἐστὶ σύστημα ἐκ καταλήψεων ἐγγεγυμνασμένων πρός τι τέλος εὔχρηστον τῶν ἐν τῷ βίῳ. Σύστημα μὲν οὖν ἐκ καταλήψεων, τουτέστιν αύροισμα ἐξ ἐφευρέσεων, είρηται, πρὸς ἀντιδιαστολὴν τῆς πείρας ὑπαρχούσης γνώσεως μερική, ἐγγεγυμνασμένων δὲ, ἤτοι δεδοκιμασμένων, διὰ τὴν ἐμπειρίαν ἀδόκιμον οὖσαν τριβήν. Τὴ δὲ, πρός τι τέλος εύχρηστον τῶν ἐν τῷ βίῳ, προστέθειται διὰ τὰς ματαιοτεχνίας καὶ κακοτεχνίας, αίτινες οὐδὲ τέχναι εἰσίν. Η γὰρ ματαιοτεχνία οὔτε ὠφέλειαν οὔτε βλάβην εἰσφέρει τῷ βίῳ, ὡς ἡ νευροβατική, καὶ ἡ κοντοπαικτική· ἡ δέ γε κακοτεχνία πρὸς τῷ μηδὲν ὠφελεῖν καὶ βλάπτει τὸν βίον, ὡς ἡ γοητική. η΄. Τέχνη πάλιν ἐστὶν ἕξις ἐδῷ βαδίζουσα μετά φαντασίας. Πρόσκειται τὸ μετὰ φαντασίας διὰ τὴν φύσιν· ἕξις γάρ τί, ἐστι καὶ ἡ φύσις, ὡς ἔχουσα τὸ εἶναι ἐν οἷς ἐστιν· οἷον ἐν ζώῳ, ἐν φυτῷ, ἐν λίθῳ καὶ τοῖς λοιποῖς· βαδίζει δὲ καὶ ὁδῷ, τουτέστι κατὰ τάξιν προέρχεται, καὶ πάντα κατὰ λόγον ποιεί, ἀλλ' οὐ μετὰ φαντασίας, ὥσπερ ἡ τέχνη. Οὐδὲ γὰρ προδιατυποὶ ἐν ἑαυτῇ ὁ βούλεται κατασκευάσαι. Αλογος γάρ ἐστιν. Αλλ' ὁ τεχνίτης κεχρημένος τῷ λόγῳ, ἡνίκα τι βούλεται ποιῆσαι, πρότερον διατυποῖ τὸ τοιοῦτον ἐν ἑαυτῷ, καὶ εἶδ᾽ οὕτως ἀποτελεῖ.
Περὶ πείρας, ἐμπειρίας, τέχνης, καὶ ἐπιστήμης·
ἐν ᾧ καὶ περὶ τῶν δυνάμεων τῆς ψυχῆς.
α΄. Η γνῶσις ἢ ἄνευ λόγου ἐστιν, ἢ μετὰ λόγου
καὶ ἡ μερική ἐστιν, ἢ καθόλου.
β'. Ἡ μὲν οὖν ἄνευ λόγου γνώσις ή μερικὴ ποιεῖ
τὴν πεῖραν· καὶ ἔστιν ἡ πεῖρα ἑνὸς πράγματος ἄλος
γος γνώσις· οἷον ὅταν τις ἓν μόνον γινώσκοι βοήθημα, καὶ τούτῳ χρῷτο, τὴν αἰτίαν ἀγνοῶν καθ᾿ ἣν
ὠφελεῖ τὸ τοιοῦτον βοήθημα.
γ'. Ἡ δὲ ἄνευ λόγου γνῶσις ή καθόλου ποιεῖ τὴν
ἐμπειρίαν· καὶ ἔστιν ἐμπειρία ἡ τῶν καθόλου γνώ
σις ἄλογος· ὥσπερ ἐπὶ τῶν ἐμπειρικῶν ἰατρῶν·
οὗτοι γὰρ πολλὰ μὲν γινώσκουσι βοηθήματα, την
αἰτίαν δὲ τῆς βοηθείας αὐτῶν οὐ γινώσκουσιν. Εμπειρία τοίνυν ἐστὶ μνήμη καὶ τήρησις ἄλογος τῶν
πολλάκις καὶ ὡσαύτως ὀφθέντων. Ο γὰρ ἐμπειρικός
Ιατρὸς ἐν μνήμῃ κατέχων καὶ τηρῶν τὰ πολλάκις
καὶ ὡσαύτως ὀφθέντα ἰάματα κέχρηται τούτοις· τὸν
γὰρ λόγον τῆς ἰάσεως οὐκ εἰδώς.
CAPUT III.
De experimento, experientia, arle et scientia; ubi
elium de animæ potentits.
30 1. Notitia vel sine ratione est vel cum ratione, estque vel particularis vel universalis.
2. Que quiden igitur sin: ratione est particu
laris notitia, experimentum facit; et est experi
mentum unius rei notitia rationis expers, ut cum
quis unum solum novit remedium eoque utitur,cansam ignorans propter quam tale remedium sit ut le.
3. Quæ autem sine ratione est universalis notitia, experientiam constituit. Estque experientia,
universalium notitia rationis expers, ut in medicis
qui empirici dicuntur, propterea nimirum quod
experientia mitantur, videre est. Hi enim multa
quidem norunt remedia, sed causan quare juvent
ipsa et utilia sint, ignorant. Est igitur experientia
memoria et observatio eorum quæ sæpe et eodem
modo visa sunt. Nam medicus empiricus, id est,
qui experientia nititur, cum memoria teneat et observet medicamenta quæ sibi sæpe et eodem modo animadversa sunt, utitur illis, tametsi rationem
quare sanent, non intelligat.
δ'. Ἡ δὲ μετὰ λόγου μερική γνώσις τέχνης
ἐπιστήμης μέρος ποιεῖ· τέχνης μὲν, εἰ τὸ ὑποκεί
μενον τρεπτὸν, ἐπιστήμης δὲ, εἰ τὸ ὑποκείμενον
άτρεπτον.
ε'. Ἡ δὲ καθόλου μετά λόγου γνῶσις τελείαν τέχνην ἢ τελείαν ἐπιστήμην ποιεῖ· τέχνην μὲν, είπερ
ἔχει τὰ ὑποκείμενα τρεπτά τε καὶ ἀλλοιωτὰ, εἰ
δ' ἄτρεπτα καὶ ἀναλλοίωτα, επιστήμην.
5. Τέχνη γὰρ καὶ ἐπιστήμη κατὰ τὰ ὑποκείμενα
διαφέρουσιν. Εστι μὲν οὖν ἡ τέχνη γνῶσις τῶν κα
θόλου μετὰ λόγου τρεπτὰ τὰ ὑποκείμενα ἔχουσα.
4. Porro particularis cum ratione notitia, artis
vel scientiae partem elicit: artis quidem, si subjectum sit mutabile, scientiæ vero, si subjectumn
inmutabile.
31 5. Universalis vero cum ratione notitia
perfectam artem aut perfectam scientiam efficit:
artem quidem, siquidem subjecta habet mutationi
el alterationi obnoxia; scientiam vero, si mutationis et alterationis experientia. Quippe ars et
scientia quoad subjecta differunt.
ζ'. Η πάλιν, τέχνη ἐστὶ σύστημα ἐκ καταλήψεων
ἐγγεγυμνασμένων πρός τι τέλος εὔχρηστον τῶν ἐν
τῷ βίῳ. Σύστημα μὲν οὖν ἐκ καταλήψεων, τουτέστιν
αύροισμα ἐξ ἐφευρέσεων, είρηται, πρὸς ἀντιδιαστο
λὴν τῆς πείρας ὑπαρχούσης γνώσεως μερική,
ἐγγεγυμνασμένων δὲ, ἤτοι δεδοκιμασμένων, διὰ
τὴν ἐμπειρίαν ἀδόκιμον οὖσαν τριβήν. Τὴ δὲ, πρός
τι τέλος εύχρηστον τῶν ἐν τῷ βίῳ, προστέθειται διὰ
τὰς ματαιοτεχνίας καὶ κακοτεχνίας, αίτινες οὐδὲ
τέχναι εἰσίν. Η γὰρ ματαιοτεχνία οὔτε ὠφέλειαν
οὔτε βλάβην εἰσφέρει τῷ βίῳ, ὡς ἡ νευροβατική,
καὶ ἡ κοντοπαικτική· ἡ δέ γε κακοτεχνία πρὸς τῷ
μηδὲν ὠφελεῖν καὶ βλάπτει τὸν βίον, ὡς ἡ γοητική.
η΄. Τέχνη πάλιν ἐστὶν ἕξις ἐδῷ βαδίζουσα μετά
φαντασίας. Πρόσκειται τὸ μετὰ φαντασίας διὰ τὴν
φύσιν· ἕξις γάρ τί, ἐστι καὶ ἡ φύσις, ὡς ἔχουσα τὸ
εἶναι ἐν οἷς ἐστιν· οἷον ἐν ζώῳ, ἐν φυτῷ, ἐν λίθῳ
καὶ τοῖς λοιποῖς· βαδίζει δὲ καὶ ὁδῷ, τουτέστι κατὰ
τάξιν προέρχεται, καὶ πάντα κατὰ λόγον ποιεί,
ἀλλ' οὐ μετὰ φαντασίας, ὥσπερ ἡ τέχνη. Οὐδὲ γὰρ
προδιατυποὶ ἐν ἑαυτῇ ὁ βούλεται κατασκευάσαι.
Αλογος γάρ ἐστιν. Αλλ' ὁ τεχνίτης κεχρημένος
τῷ λόγῳ, ἡνίκα τι βούλεται ποιῆσαι, πρότερον διατυ
ποῖ τὸ τοιοῦτον ἐν ἑαυτῷ, καὶ εἶδ᾽ οὕτως ἀποτελεῖ.
6. Quare ars quidem est notitia universalium
cum ratione conjuncta, habens subjecta mutabilia.
7. Vel rursum: ars est constitutio ex observationibus et præceptionibus exercitatione deprehensis ad utilem aliquam rerum humanarum finem
pertinentibus conflata. Constitutio proinde quidem ex observationibus et præceptionibus, hoc est,
collectio seu congeries ex adinventionibus dicta est,
ut ab experimento contradistingueretur, quod particularis notitia est; sed exercitatione deprehensis
sive probatis, propter experientiam, que probationis expers est exercitatio seu usus. Denique tò ad
utilem aliquem rerum humanarum finem pertinen
tibus (conflata), adjectumn est propter malas arles
et vanas artes, quæ ne quidem artes (simpliciter
ita dictae sunt. Nam 32 vana ars nec emolumen
tum, nec detrimentum affert vite, ut funanbulatoria et contolusoria. At mala ars præterquam quo.1
nihil commodat, obest etiam vitae, ut incantatoria.
8. Rursus ars est habitus (certa) via procedens
cum imaginatione. Adjectum est tò cum imaginatione propter naturam. Nam et natura, quidam habitus est, ut quæ habeat sive contineat esse rerum
in quibus est: ut in animali, in planta, in lapide et
celeris. Procedit autem etiam certa via, loc est,
ordine progreditur, et omnia secundum rationem
col. 711–712page 93 of 548
PG 142:711ἐπιστήμη, στάσιν, ἐπιστήμη, θ'. Επιστήμη δέ ἐστιν ἡ τῶν καθόλου άπταιστος γνῶσις καὶ ἀμετακίνητος. Απταίστως γὰρ γινώ σκει τὰ γινωσκόμενα, διὰ τὸ αὐτῶν ἄῤῥευστόν τε καὶ ἀναλλοίωτον. Οὐδὲ γὰρ ἐξετάζει τῶν ἐπὶ μέρους κρά σεων τὰς ἰδιότητας ὥσπερ ἡ ἰατρικὴ, ἀλλὰ περὶ τοῦ καθόλου ἀνθρώπου διαλαμβάνει καὶ τοῦ καθόλου ἵππου καὶ τῶν ὁμοίων, ἅτινα ἀεὶ ὡσαύτως ἔχουσιν ἡ δὲ τέχνη περὶ τὰ ρευστά, καὶ τὰ μὴ ἀεὶ ὡσαύτως ἔχοντα καταγίνεται. Τὰ γὰρ ὑποκείμενα ταύτῃ ρευστά εἰσι καὶ ἀλλο:ωτά· καθώς τῇ ἰατρικῇ τὰ ἀνθρώπεια σώματα. "Οθεν καὶ τοῦ ἰατροῦ ἐστιν, ὅτε δόντος τινὶ καθάρσιον ἐν καιρῷ δέοντι, αίφνης δὲ τραπέντος τηνικαῦτα τοῦ καταστήματος, κἀντεῦθεν ἀλλοιωθέντος τοῦ ὑποκειμένου, βλάβη καὶ οὐκ ὠφέλεια τῷ καθαρτίῳ ἐπηκολούθησε, καὶ γέγονεν ἡ ἀποτυχία τῆς ἰάσεως οὐ παρὰ τὸν λόγον τῆς τέχνης, ἀλλὰ παρὰ τὸ τρεπτὸν τοῦ ὑποκειμένου καὶ ἀλλοιω τόν. Τοῦτο δὲ τὸ ἄστατον τῶν ὑποκειμένων καὶ ἐπὶ πασῶν θεωρείται τεχνῶν. ι'. "Οθεν ἢ τὰ ὑποκείμενα ἔχουσα στάσιμα ἐπι στήμη ὠνόμασται, διὰ τὸ ἐπὶ στάσιν καὶ ὅρον τῶν πραγμάτων ἄγειν ἡμᾶς, τῆς ἀοριστίας καὶ μετα βολῆς τῶν ἐπὶ μέρους απάγουσα. Η γὰρ ἐπιστήμη περὶ τὰ καθόλου καὶ ἀμετάπτωτα καταγίνεται. ια΄. Δεῖ δὲ καὶ τοῦτο γινώσκειν, ὅτι τῶν ψυχικῶν δυνάμεων αἱ μέν είσι φυτικαί, αἱ δὲ ζωτικαὶ καὶ ὀρεκτικαὶ, αἱ δὲ γνωστικαί. ιβ. Καὶ φυτικαὶ μὲν εἰσιν ἥ τε θρεπτικὴ καὶ αὐξητική και γεννητική, ζωτικαὶ δὲ καὶ ὀρεκτικαὶ βούλησις καὶ προαίρεσις, θυμός καὶ ἐπιθυμία. ιγ'. Καὶ ἡ μὲν βούλησις δύναμίς ἐστι λογική άλογο δὲ δυνάμεις ἡ ἐπιθυμία καὶ ὁ θυμός. Η δὲ προαίρεσις ἐπαμφοτερίζει. Η μὲν γὰρ βούλησις αὐτῆς καθ᾿ αὐτήν ἐστι τῆς λογικῆς ψυχῆς, καὶ προς μόνον τὰ ἀγαθὸν ἀποτείνεται· ἡ δὲ προαίρεσις τῆς συμπεπλεγμένης ἐστὶ τῇ ἀλόγῳ. Καὶ ποτὲ μὲν πρὸς τοῦ λόγου γίνεται, ποτὲ δὲ πρὸς τῆς ἀλογίας, καὶ αἱρεῖ τα: τάδε πρὸ τοῦδε, διὸ καὶ προαίρεσις λέγεται. αἱρεῖται, προαίρεσις ιδ'. Γνωστικαὶ δὲ τῆς ψυχῆς δυνάμεις εἰσὶ νοῦς, διάνοια, δόξα, φαντασία καὶ αἴσθησις· καὶ λογικαί μὲν τούτων νοῦς καὶ διάνοια· ἄλογοι δὲ φαντασία και αἴσθησις. ιε'. '11 δὲ δόξα επαμφοτερίζει. Γίνεται γὰρ καὶ μετὰ λόγου καὶ ἄνευ λόγου. Καὶ ἄνευ λόγου μὲν, ὅταν χωρὶς αἰτίας δοξάζῃ τὰ πράγματα μετά λόγου δὲ ὅταν ἐξ αἰτίας εὐλόγου τινὸς εἰς τὸ δοξάσαι ποιά γηται· οἷον δοξάζει τις τὴν λογικὴν ψυχὴν ἀθάνατον εἶναι, μὴ ἔκ τινος αἰτίας εἰς τοῦτο ἐλθὼν, ἰδοῦ ἄλογος ἡ δόξα. Δοξάζει πάλιν ἄλλος τὴν αὐτὴν ψυχὴν ὑπάρ χειν ἀθάνατον, ἀλλ' ἐκ τοῦ εἶναι αὐτὴν αὐτοκίνητου,
facit, sed non tamen cum imaginatione quemadmodum ars. Neque enim prius animo in seipsa
concipit quod vult construere, quippe rationis expers est; sed artifex qui ratione utitur, quando
aliquid efficere vult, prius id apud seipsum animo concipit, et sic deinde perfcit.
9. Jam vero scientia est infallibilis et immutabilis universalium notitia. Ea enim quæ cognoscuntur infallibiliter cognoscit, propterea quod natura
eorum fluxus et alterationis expers est. Neque enim
particularium temperamentorum proprietates exquirit, ut medicina, sed de universali 33 homine
et de universali equo et similibus quæ eodem se
semper modo habent, disceptat. Ars vero circa
fluxa et non eodem modo semper se habentia versatur. Quæ enim huic subjecta sunt fluxa et alterationi obnoxia sunt: quemadmodum medicinæ
humana corpora. Unde etiam medici est, cum
alicui purgationem opportuno dedit tempore, subito autem tum habitus corporis mutatus et hinc
subjectum alteraturn est, quod detrimentum, non
emolumentum purgationem sit secutum,
sanationis frustratio non ex artis ratione, sed ex
mutabili et alterabili subjecti natura contigerit.
Hæc autem subjectorum instabilitas in omnibus
etiam artibus consideratur.
el
10. Unde etiam ἐπιστήμη, quæ subjecta habet
stabilia, sic nominata est Græcis quod nos int
στάσιν, hoc est ad statum deducat; dum ab intinitione et mutabilitate particularium abducit.
Quippe ἐπιστήμη, hoc est scientia, circa universa -
la et casuum varietatis expertia versatur.
11. Caterum et hoc cognoscendum est, potentiarum animæ alias quidem esse vegetativas, alias
vero vitales et appetitivas, alias denique cognoscentes.
34. 12. Εt quidem vegetative sunt, et nutrix el
auctrix et generatrix, vitales autem, et appetitivæ,
voluntas et electio, ira seu irascendi potentia, et
cupiditas, seu cupiendi facultas.
θ'. Επιστήμη δέ ἐστιν ἡ τῶν καθόλου άπταιστος
γνῶσις καὶ ἀμετακίνητος. Απταίστως γὰρ γινώσκει τὰ γινωσκόμενα, διὰ τὸ αὐτῶν ἄῤῥευστόν τε καὶ
ἀναλλοίωτον. Οὐδὲ γὰρ ἐξετάζει τῶν ἐπὶ μέρους κράσεων τὰς ἰδιότητας ὥσπερ ἡ ἰατρικὴ, ἀλλὰ περὶ τοῦ
καθόλου ἀνθρώπου διαλαμβάνει καὶ τοῦ καθόλου
ἵππου καὶ τῶν ὁμοίων, ἅτινα ἀεὶ ὡσαύτως ἔχουσιν·
ἡ δὲ τέχνη περὶ τὰ ρευστά, καὶ τὰ μὴ ἀεὶ ὡσαύτως
ἔχοντα καταγίνεται. Τὰ γὰρ ὑποκείμενα ταύτῃ
ρευστά εἰσι καὶ ἀλλο:ωτά· καθώς τῇ ἰατρικῇ τὰ
ἀνθρώπεια σώματα. "Οθεν καὶ τοῦ ἰατροῦ ἐστιν,
ὅτε δόντος τινὶ καθάρσιον ἐν καιρῷ δέοντι, αίφνης
δὲ τραπέντος τηνικαῦτα τοῦ καταστήματος, κάντεύ
θεν ἀλλοιωθέντος τοῦ ὑποκειμένου, βλάβη καὶ οὐκ
ὠφέλεια τῷ καθαρτίῳ ἐπηκολούθησε, καὶ γέγονεν ἡ
ἀποτυχία τῆς ἰάσεως οὐ παρὰ τὸν λόγον τῆς τέχνης,
ἀλλὰ παρὰ τὸ τρεπτὸν τοῦ ὑποκειμένου καὶ ἀλλοιωτόν. Τοῦτο δὲ τὸ ἄστατον τῶν ὑποκειμένων καὶ ἐπὶ
πασῶν θεωρείται τεχνῶν.
ι'. "Οθεν ἢ τὰ ὑποκείμενα ἔχουσα στάσιμα ἐπι
στήμη ὠνόμασται, διὰ τὸ ἐπὶ στάσιν καὶ ὅρον τῶν
πραγμάτων ἄγειν ἡμᾶς, τῆς ἀοριστίας καὶ μεταβολῆς τῶν ἐπὶ μέρους απάγουσα. Η γὰρ ἐπιστήμη
περὶ τὰ καθόλου καὶ ἀμετάπτωτα καταγίνεται.
ια΄. Δεῖ δὲ καὶ τοῦτο γινώσκειν, ὅτι τῶν ψυχικῶν
δυνάμεων αἱ μέν είσι φυτικαί, αἱ δὲ ζωτικαὶ καὶ όρε
κτικαὶ, αἱ δὲ γνωστικαί.
ιβ. Καὶ φυτικαὶ μὲν εἰσιν ἥ τε θρεπτικὴ καὶ αὐ
ξητική και γεννητική, ζωτικαὶ δὲ καὶ ὀρεκτικαὶ
βούλησις καὶ προαίρεσις, θυμός καὶ ἐπιθυμία.
ιγ'. Καὶ ἡ μὲν βούλησις δύναμίς ἐστι λογική άλογο
δὲ δυνάμεις ἡ ἐπιθυμία καὶ ὁ θυμός. Η δὲ προαί
ρεσις ἐπαμφοτερίζει. Η μὲν γὰρ βούλησις αὐτῆς
καθ᾿ αὐτήν ἐστι τῆς λογικῆς ψυχῆς, καὶ προς μόνον
τὰ ἀγαθὸν ἀποτείνεται· ἡ δὲ προαίρεσις τῆς συμπε
πλεγμένης ἐστὶ τῇ ἀλόγῳ. Καὶ ποτὲ μὲν πρὸς τοῦ
λόγου γίνεται, ποτὲ δὲ πρὸς τῆς ἀλογίας, καὶ αἱρεῖ
τα: τάδε πρὸ τοῦδε, διὸ καὶ προαίρεσις λέγεται.
14. Et voluntas quidem est, rationalis potentia: rationis autem expertes potentiæ sunt,
cupiditas et ira. Electio denique utrisque ambigit, sive cum utrisque communicat. Voluntas
enim quidem animæ rationalis est ipsius, quatenus
per se consideratur et ad solum bonum extenditur: electio autem ipsius est, quatenus cum
irrationali natura copulata est; et alias quidem
ad rationem, alius autem ad brutam naturam se explicat, et hoc præ illo αἱρεῖται, hoc est amplecitur seu (si ita dicere liceat; fegit, quapropter eliam προαίρεσις hoc est lectio dicitur.
14. Cognoscentes denique animae sunt potentie,
mens, dianœa, op'nio, imaginatio et sensus; el
ex his quidem rationales sunt, mens el dianœa,
rationis autem expertes sunt, imaginatio et sensus.
15. Opinio denique medie natura est. Nam
et cum ratione et sine ratione est. Ac sine ratione quidem quando res sive causa opinatur: cum
ratione 35 vero, quando ex causa aliqua rationi
consentanea ad opinandum provehatur: velut opinatur aliquis animam rationalem esse immortalem,
call: ad hoc causa ad luctus: en bac est sine
ιδ'. Γνωστικαὶ δὲ τῆς ψυχῆς δυνάμεις εἰσὶ νοῦς,
διάνοια, δόξα, φαντασία καὶ αἴσθησις· καὶ λογικαί
μὲν τούτων νοῦς καὶ διάνοια· ἄλογοι δὲ φαντασία και
αἴσθησις.
ιε'. '11 δὲ δόξα επαμφοτερίζει. Γίνεται γὰρ καὶ
μετὰ λόγου καὶ ἄνευ λόγου. Καὶ ἄνευ λόγου μὲν,
ὅταν χωρὶς αἰτίας δοξάζῃ τὰ πράγματα μετά λόγου
δὲ ὅταν ἐξ αἰτίας εὐλόγου τινὸς εἰς τὸ δοξάσαι ποιά
γηται· οἷον δοξάζει τις τὴν λογικὴν ψυχὴν ἀθάνατον
εἶναι, μὴ ἔκ τινος αἰτίας εἰς τοῦτο ἐλθὼν, ἰδοῦ ἄλογος
ἡ δόξα. Δοξάζει πάλιν ἄλλος τὴν αὐτὴν ψυχὴν ὑπάρ
χειν ἀθάνατον, ἀλλ' ἐκ τοῦ εἶναι αὐτὴν αὐτοκίνητου,
col. 713–714page 94 of 548
PG 142:713ταυτὸν δ᾽ εἰπεῖν, αὐτενέργητον· τὸ δὲ αὐτοκίνητον ἀεικίνητον· τὸ δὲ ἀεικίνητον ἀθάνατον· ἰδοὺ μετά λόγου δόξα, ήτις ἐστὶ τὸ συμπέρασμα τῶν προτάσεων. ις. Αίσθησις δέ ἐστιν ἡ τοῦ παρόντος μερική γνῶσις. Τοῦ παρόντος γὰρ ἀντιλαμβάνεται ἡ απ σθησις· οἷον ὅρασις, εἰ μὴ ὄψεταί τι, οὐ δύναται γνῶναι αὐτό. Καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὁμοίως. ιζ. Φαντασία δέ ἐστιν ἡ τοῦ ἀπόντος μερική γνώ σις· ὡς ὅταν χθὲς ἰδὼν ἄνθρωπον σήμερον φαντασθώ αὐτὸν, ήγουν ἀναπολήσω τὸν τοιοῦτον. ιη. Νοῦν δὲ παθητικόν ὁ ᾿Αριστοτέλης τὴν φαν τασίαν ὠνόμασε· νοῦν μὲν, ὡς ἔνδον ἐν ἑαυτῇ τὸ γνωστὸν ἔχουσαν, καὶ ταύτῃ διαφέρουσαν τῆς αἰσθήσ σεως· ὅτι ἅπερ ἡ αἴσθησις ἔξω κείμενα γινώσκει, δεομένη πάντως τῆς ἐκείνων παρουσίας πρὸς τὸ ἐνεργῆσαι περὶ αὐτὰ, τούτων ἡ φαντασία τους τύο πους διὰ τῶν αἰσθήσεων ἀπομαξαμένη, ἔχει ἐν ἑαυτῇ καὶ δύναται προβάλλειν, μή δεομένη τῶν ἔξω κειμένων. Διὸ κἂν τοῖς ὕπνοις ἐνεργεῖ τὸ φανταστικὸν, ἀνενεργήτων μενουσῶν τῶν αἰσθήσεων. Νοῦν μὲν οὖν διὰ ταῦτα τὴν φαντασίαν ἐκάλεσεν ὁ Φιλό σοφος, παθητικὴν δὲ, διότι μετά μερισμοῦ γινώσκει (τὰ πράγματα) καὶ διαστάσεως ἐκ τῶν αἰσθήσεων ἀρχομένη τε καὶ συνισταμένη καὶ τῇ χρονίῳ δια λυομένη πολλάκις ἀπουσίᾳ τῶν αἰσθητῶν. ιθ'. Ἐπεὶ οὖν οὐδὲν τῶν ἐνταῦθα πραγμάτων χωρὶς φαντασίας ἰσχύομεν νοεῖν, οὐκ ἀπαθὴς δὲ καθέστηκεν αὕτη· διαλύσει δὲ ὑπόκειται, καθὼς ἔφη μεν, καὶ φθορᾷ διὰ τοῦτο τῆς φαντασίας φθειρομένης, τὴν τῶν ἐγνωσμένων πάσχομεν λήθην· ἐπεὶ συμπεπλεγμένην τῇ φαντασίᾳ την νόησιν ἔχομεν. Οθεν καὶ τὰ νοήματα παθήματα λέγεται τῆς ψυχῆς οὐχ ὅτι πάσχει ἡ λογική ψυχή, ἀλλ' ὅτι χωρίς τοῦ παθητικοῦ νοῦ, τουτέστι τῆς φαντασίας, οὐδὲν πέτ φυκε τῶν ἐν τῷ κόσμῳ νοεῖν. κ'. Διάνοια δέ ἐστι γνωστικὴ τῶν καθόλου μετά λόγου δύναμις, οὐκ ἀθρόως, ἀλλὰ διά τινος μεθόδου καταλαμβάνουσα τὸ γνωστόν. κα'. Καλεῖται δὲ ἡ διάνοια καὶ δυνάμει νοῦς διὰ τὸ συνεπαίρεσθαι τῷ ἐνεργείς νῷ, τουτέστι διὰ συλ λογισμῶν ἀνάγεσθαι πρὸς ἅπερ ἁπλαῖς ἐπιβολαῖς ὁ ενεργεία νοεῖ νοῦς. κβ'. Η διάνοια τοίνυν ὁ δυνάμει νούς συνεργεί πρὸς τὸ δέον, καὶ βοηθεῖ καὶ ταῖς ὀρεκτικαῖς δυνά μεσι τῆς ψυχῆς, καὶ πρὸς τὸ λελογισμένον ἀλόγους οὖσας αὐτὰς ὁδηγεῖ. Συνεπαίρεται δὲ καὶ τῷ ἐνερ γείᾳ τῷ πρὸς τὴν τῶν ὄντων ἀναγομένη γνῶσιν, ὡς εἴρηται. Διὸ γοῦν ἐκ τοῦ ἀτελοῦς ἐπὶ τὸ τέλειον πρόεισιν, ήγουν ἐκ τοῦ δυνάμει πρὸς τὸ ἐνεργεία. Διὰ τοῦτο καὶ ἡ ταύτης ενέργεια εἴτουν ή νόησις
ταυτὸν δ᾽ εἰπεῖν, αὐτενέργητον· τὸ δὲ αὐτοκίνητον ratione opinio. Rursus alius opinatur eamdem aniἀεικίνητον· τὸ δὲ ἀεικίνητον ἀθάνατον· ἰδοὺ μετά
λόγου δόξα, ήτις ἐστὶ τὸ συμπέρασμα τῶν προτά
σεων.
mam esse immortalem, sed exinde quod a seipsa
moveatur, sive quod idem est, a seipsa operetur.
Quod autem a seipso movetur, semper movetur,
Quod semper movetur, est immortale. Ecce cum ratione opinio, quæ propositionum est conclusio.
ις. Αίσθησις δέ ἐστιν ἡ τοῦ παρόντος μερική
γνῶσις. Τοῦ παρόντος γὰρ ἀντιλαμβάνεται ἡ απ
σθησις· οἷον ὅρασις, εἰ μὴ ὄψεταί τι, οὐ δύναται
γνῶναι αὐτό. Καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὁμοίως.
ιζ. Φαντασία δέ ἐστιν ἡ τοῦ ἀπόντος μερική γνώ
σις· ὡς ὅταν χθὲς ἰδὼν ἄνθρωπον σήμερον φαντασθώ
αὐτὸν, ήγουν ἀναπολήσω τὸν τοιοῦτον.
ιη. Νοῦν δὲ παθητικόν ὁ ᾿Αριστοτέλης τὴν φαν
τασίαν ὠνόμασε· νοῦν μὲν, ὡς ἔνδον ἐν ἑαυτῇ τὸ
γνωστὸν ἔχουσαν, καὶ ταύτῃ διαφέρουσαν τῆς αἰσθήσ
σεως· ὅτι ἅπερ ἡ αἴσθησις ἔξω κείμενα γινώσκει,
δεομένη πάντως τῆς ἐκείνων παρουσίας πρὸς τὸ
ἐνεργῆσαι περὶ αὐτὰ, τούτων ἡ φαντασία τους τύο
πους διὰ τῶν αἰσθήσεων ἀπομαξαμένη, ἔχει ἐν
ἑαυτῇ καὶ δύναται προβάλλειν, μή δεομένη τῶν ἔξω
κειμένων. Διὸ κἂν τοῖς ὕπνοις ἐνεργεῖ τὸ φανταστι
κὸν, ἀνενεργήτων μενουσῶν τῶν αἰσθήσεων. Νοῦν
μὲν οὖν διὰ ταῦτα τὴν φαντασίαν ἐκάλεσεν ὁ Φιλόσοφος, παθητικὴν δὲ, διότι μετά μερισμοῦ γινώσκει
(τὰ πράγματα) καὶ διαστάσεως ἐκ τῶν αἰσθήσεων
ἀρχομένη τε καὶ συνισταμένη καὶ τῇ χρονίῳ δια
λυομένη πολλάκις ἀπουσίᾳ τῶν αἰσθητῶν.
ιθ'. Ἐπεὶ οὖν οὐδὲν τῶν ἐνταῦθα πραγμάτων
χωρὶς φαντασίας ἰσχύομεν νοεῖν, οὐκ ἀπαθὴς δὲ κα
θέστηκεν αὕτη· διαλύσει δὲ ὑπόκειται, καθὼς ἔφη
μεν, καὶ φθορᾷ διὰ τοῦτο τῆς φαντασίας φθειρομέ
νης, τὴν τῶν ἐγνωσμένων πάσχομεν λήθην· ἐπεὶ
συμπεπλεγμένην τῇ φαντασίᾳ την νόησιν ἔχομεν.
Οθεν καὶ τὰ νοήματα παθήματα λέγεται τῆς ψυχῆς·
οὐχ ὅτι πάσχει ἡ λογική ψυχή, ἀλλ' ὅτι χωρίς τοῦ
παθητικοῦ νοῦ, τουτέστι τῆς φαντασίας, οὐδὲν πέτ
φυκε τῶν ἐν τῷ κόσμῳ νοεῖν.
κ'. Διάνοια δέ ἐστι γνωστικὴ τῶν καθόλου μετά
λόγου δύναμις, οὐκ ἀθρόως, ἀλλὰ διά τινος μεθόδου
καταλαμβάνουσα τὸ γνωστόν.
κα'. Καλεῖται δὲ ἡ διάνοια καὶ δυνάμει νοῦς διὰ
τὸ συνεπαίρεσθαι τῷ ἐνεργείς νῷ, τουτέστι διὰ συλ
λογισμῶν ἀνάγεσθαι πρὸς ἅπερ ἁπλαῖς ἐπιβολαῖς ὁ
ενεργεία νοεῖ νοῦς.
κβ'. Η διάνοια τοίνυν ὁ δυνάμει νούς συνεργεί
πρὸς τὸ δέον, καὶ βοηθεῖ καὶ ταῖς ὀρεκτικαῖς δυνάμεσι τῆς ψυχῆς, καὶ πρὸς τὸ λελογισμένον ἀλόγους
οὖσας αὐτὰς ὁδηγεῖ. Συνεπαίρεται δὲ καὶ τῷ ἐνερ
γείᾳ τῷ πρὸς τὴν τῶν ὄντων ἀναγομένη γνῶσιν,
ὡς εἴρηται. Διὸ γοῦν ἐκ τοῦ ἀτελοῦς ἐπὶ τὸ τέλειον
πρόεισιν, ήγουν ἐκ τοῦ δυνάμει πρὸς τὸ ἐνεργεία.
Διὰ τοῦτο καὶ ἡ ταύτης ενέργεια εἴτουν ή νόησις
PATROL. GR. CXLII.
16. Sensus autem est præsentis rei notitia particularis. Sensus enim id quod præsens est apprehendit veluti visus nisi videat aliquid, cognoscere id non potest. Et similem in modum in aliis
sensibus res se habet.
17. Imaginatio est absentis rei notitia particularis, ut cum heri conspicatus hominem holie eum
imaginatus fuero, hoc est, ejusmodi reculuero.
18. Aristoteles autem imaginationem, mentem
patientem uominavit: mentem quidem quod intus
in seipsa habeat id quod cognosci potest, et hactenus a sensu differat, quod ea quæ sensus extra
posita cognocit requirens omnino eorum præsentiam 36 ut operetur circa ipsa, horum formas mediantibus sensibus abstersas in seipsa habet imaginatio, et promovere potest, ut iis quæ cxira
posita sunt, nou opus habeat. Quapropter etiam
imaginativa in somnis operatur sensibus etiam
operationis expertibus manentibus. Hac igitur de
causa imaginationem Philosophus mentem vocavit.
Patientem autem, quod cum partitione et intervallo (res) cognoscit, ut quæ a sensibus et incipiat et consistat, et sæpe longa sensibilium absentia dissolvatur.
19. Quoniam igitur nihil rerum apud nos sine
imaginatione intelligere valemus, hæc autem passionis expers non est, sed dissolutioni, ut diximus, corruptiouique subjecta est: propterea cum
imaginatio corrumpitur, eorum quæ nobis cognita
sunt, oblivionem patimur, quandoquidem com
imaginatione conjunctam intellectionem habemus.
Unde etiam conceptus mentis passiones animæ
dicuntur; non quod anima rationalis patiatur,
sed quod sine mente patiente, hoc est siue imaginatione, nihil rerum mundanarum intelligere per
naturam potis sit.
20. Jam vero dianœa (ratiocinatio, seu discursus) 37 est potentia, quæ cum ratione cognoscit
universalia; quæ non confestim, sed compendiaria
quadam via et ratione, id quod cognosci potest,
apprehendit.
21. Vocatur autem dianœa etiam niens potestate, quod simul evehatur ad mentem actu, hoc
est, ad ea per syllogismos adducatur, quæ sim.
plicibus applicationibus mens actu intelligit.
22. Dianaea igitur, mens potestate, ad officiuni cooperatur, opemque fert etiam appetitivis animæ potentiis, ipsasque cum rationis expertes sint, ad rationis magisterium deducit. Sed
simul etiam ad mentem actu evehitur, dum að
eorum quæ sunt notitiam, ut dictum est, adducitur.
Hac de causa etiam hujus operatio, hoc est
intellectio; passio dicitur, ad distinctionem ope
col. 715–716page 95 of 548
PG 142:715πάθος λέγεται πρὸς διάκρισιν τῆς ἐνεργείας του νοῦ, τοῦ αὐτοτελούς καλουμένου καὶ ἐνεργείᾳ τοῦ, ὡς τῇ οὐσία σύνδρομον τὴν ἐνέργειαν ἔχοντος, όμι γῆ τε τοῦ δυνάμει καὶ διὰ τοῦτο παντελῶς ἀπαθῆ. αυτοψία, κγ'. Διαφέρει δὲ διάνοια τῆς μετὰ λόγου δόξης ὅτι ἡ μὲν μετὰ λόγου δόξα συμπέρασμά ἐστιν, ὡς εἴρηται, τῶν προτάσεων· ἡ δὲ διάνοια λαμβάνουσα τὰς προτάσεις ὁμολογουμένας κατασκευάζει τὸ ζητούμενον. Λαμβάνουσα γὰρ ὁμολογούμενον ὅτι ἡ ψυχὴ αὐτοκίνητός ἐστι, καὶ ὅτι τὸ αὐτοκίνητου ἀεικίνητον, καὶ ὅτι τὸ ἀεικίνητον ἀθάνατον, κατα σκευάζει ἐντεῦθεν ἀθάνατον τὴν ψυχὴν· καὶ οὕτως ἐκ τῆς τοιαύτης κατασκευῆς ἡ μετά λόγου δόξα συμ περαίνει, ὅτι ἡ ψυχὴ ὑπάρχει ἀθάνατος. κδ'. Ο δὲ νοῦς ἀπλῇ προσβολῇ, τουτέστιν εὐθέως, ἀχρόνως, κρειττόνως ἢ κατὰ ἀπόδειξιν πάντα τὰ ὑποπίπτοντα αὐτῷ γινώσκει, τὰ νοητὰ δηλαδή· Αν δὴ γνῶσιν ἐκεῖνοι ἔχουσιν ἀκραιφνή τε καὶ ἀμιγῆς οἵτινες διὰ πράξεως καὶ θεωρίας εἰς ἄκρον καθάρ σεω; καὶ ἐπιστήμης ἀφίκοντο. κε'. Τούτων οὕτως ἐχόντων, ἐκ μὲν τῆς αἰσθήσεως ἐγείρεται ἡ πεῖρα· καὶ γὰρ αὕτη μερική έστι γνώ σις καὶ ἄλογος. κς'. Ἡ δὲ ἐμπειρία ἔκ τε τῆς ἄνευ λόγου δόξης ἔρχεται, καὶ ἐκ τῆς αἰσθήσεως καὶ φαντασίας ὁμοῦ καὶ ὅτε μὲν ἐκ τῆς αἰσθήσεως καὶ τῆς φαντασίας, αὐτοψία καλεῖται· καὶ γὰρ αὐτόπτης γενόμενος τῶν βοηθημάτων ὁ ἐμπειρικός Ιατρός, καὶ βασανίσας αὐτὰ διὰ τῆς αἰσθήσεως, καὶ συναγαγὼν ἐν ἑαυτῷ διὰ τῆς φαντασίας τὰς ἐνεργείας αὐτῶν, χρᾶται κατά καιροὺς ἑνὶ ἑκάστῳ πρὸς τὰς ἰάσεις· ὁπότε δ' ἐκ τῆς ἀλόγου δόξης ή εμπειρία ὁρμᾷ, τότε καλείται Ιστορία, ὡς ὅταν τις νομίσῃ τὰς φύσεις τῶνὸς τῶν βοηθημάτων τοιάτες τινὰς εἶναι μὴ πειρασθείς αὐτὸς, ἀλλ' ἀπ' ἄλλων ἀκούσας καὶ οὕτω δοξάσας. κα. Ἐκ δὲ τῆς μετά λόγου δόξης καὶ τῆς διανοίας ἡ τέχνη ἀνίσταται. Καὶ γὰρ καὶ αὕτη ταύταις ὁμοί ως τα καθόλου μετά λόγου γινώσκει. κη'. Ἡ δὲ ἐπιστήμη γεννᾶται ἐκ τε τῆς διανοίας καὶ τοῦ νοῦ. Καὶ τὰς μὲν δεομένας ἀποδείξεων άρχ χάς, οἷον ὅτι τὸ σημεῖον ἀμερὲς καὶ τὰ τοιαῦτα, ἐκ τῆς διανοίας λαμβάνει, της δ' ὁμολογουμένας καὶ ἀ ενδεεῖς ἀποδείξεων, οἷον ὅτι ὁ Θεὸς ἀγαθὸς καὶ τὰ ὅμοια, ἐκ τοῦ νοῦ. κα. Διαφέρει γοῦν καὶ κατὰ τοῦτο τέχνη ἐπιστήμης, ὅτι ἡ μὲν τέχνη ἔκ τε τῆς μετά λόγου δόξης καὶ τῆς διανοίας ἐγείρεται, ἡ δὲ ἐπιστήμη ἐκ τῆς διανοίας καὶ τοῦ νοῦ,
perfecta et meus πάθος λέγεται πρὸς διάκρισιν τῆς ἐνεργείας του
νοῦ, τοῦ αὐτοτελούς καλουμένου καὶ ἐνεργείᾳ τοῦ,
ὡς τῇ οὐσία σύνδρομον τὴν ἐνέργειαν ἔχοντος, όμι
γῆ τε τοῦ δυνάμει καὶ διὰ τοῦτο παντελῶς ἀπαθῆ.
rationis mentis, quæ seipsa
actu vocatur, ut quæ cum essentia concurrentem
habeat operationem, et cum ea quæ potestate est,
impermistam, et ob id passionis prorsus expers
sit.
23. Differt autem dianca ab opinione, quæ cum
ratione est, quod opinio quidem cum ratione propositionum est, ut dictum est, conclusio; dianaea
autem propositiones extra controversiam 38 positas accipiens quæsitum confirmat. Accipiens
enim hoc apud omnes in confesso positum, quod
anima a se moveatur, quodque id quod a se moretur semper moveatur, et quod denique id quod
semper movetur, immortale sit, confirmat hinc
animam immortalem esse: et sic ex hujuscemodi
confirmatione concludit opinio, quæ cum ratione
est, quod anima immortalis sit.
24. Mens denique simplici applicatione, hoc est
confestim, sine tempore, melius quam per demonstrationem omnia quæ sub ipsam cadunt, intelligibilia nimirum, cognoscit. Quam sane notitiam
sinceram et impermistam illi habent qui per
actionem et contemplationem ad summum purgationis et scientiæ fastigium pervenerunt.
25. Hæc cum ita sese habeant, ex sensu quidem
experimentum emergit. Id enim particularis et
ratione destituta est notitia.
'
26. At vero experientia et ex opinione rationis
experte, et ex sensu et imaginatione simul provenit: et cum quidem ex sensu et inaginatione,
αυτοψία, hoc est, ipsa rei in-pectio: etenim
empiricus, hoc est, qui experientia nititur, medicus, cum 39 ipse remedia viderit, et eaten per
sensum probaverit, eorumque operationes per imaginationem in seipso collegerit, singulis illis per
occasionem ad curationes utitur; quando vero ex
opinione rationis experte proruit experientia, tune
historia vocatur, ut cum qui arbitratur tales aliquas esse horum remediorum naturas, cum ipse
ea nondum expertus fuerit, sed ab aliis audiverit
et sic opinatus fuerit.
27. Ex opinione autem cum ratione et dianœa,
Ars exsurgit. Nam et hæc, perinde ut ipse, universalia cum ratione cognoscit.
@
28. Scientia denique tum ex dianœa, tum ex mente generatur. Ac ea quidem principia, quæ demonstrationibus indigent, veluti quod punctum partes
non habeat, et similia, ex dianœa accipit, illa vero
quæ apud omnes in confesso sunt et demonstra -
tionibus non indigent, ut quod Deus bonus, et similia, ex mente.
29. Diſſert igitur etiam quoad hoc ars a scientia,
quod ars quidem et ex opinione rationis participe et ex dianœa, scientia autem ex dianoa et
mente emergit.
κγ'. Διαφέρει δὲ διάνοια τῆς μετὰ λόγου δόξης·
ὅτι ἡ μὲν μετὰ λόγου δόξα συμπέρασμά ἐστιν, ὡς
εἴρηται, τῶν προτάσεων· ἡ δὲ διάνοια λαμβάνουσα
τὰς προτάσεις ὁμολογουμένας κατασκευάζει τὸ
ζητούμενον. Λαμβάνουσα γὰρ ὁμολογούμενον ὅτι ἡ
ψυχὴ αὐτοκίνητός ἐστι, καὶ ὅτι τὸ αὐτοκίνητου
ἀεικίνητον, καὶ ὅτι τὸ ἀεικίνητον ἀθάνατον, κατασκευάζει ἐντεῦθεν ἀθάνατον τὴν ψυχὴν· καὶ οὕτως
ἐκ τῆς τοιαύτης κατασκευῆς ἡ μετά λόγου δόξα συμ
περαίνει, ὅτι ἡ ψυχὴ ὑπάρχει ἀθάνατος.
κδ'. Ο δὲ νοῦς ἀπλῇ προσβολῇ, τουτέστιν εὐθέως,
ἀχρόνως, κρειττόνως ἢ κατὰ ἀπόδειξιν πάντα τὰ
ὑποπίπτοντα αὐτῷ γινώσκει, τὰ νοητὰ δηλαδή· Αν
δὴ γνῶσιν ἐκεῖνοι ἔχουσιν ἀκραιφνή τε καὶ ἀμιγῆς
οἵτινες διὰ πράξεως καὶ θεωρίας εἰς ἄκρον καθάρ
σεω; καὶ ἐπιστήμης ἀφίκοντο.
κε'. Τούτων οὕτως ἐχόντων, ἐκ μὲν τῆς αἰσθήσεως
ἐγείρεται ἡ πεῖρα· καὶ γὰρ αὕτη μερική έστι γνώ
σις καὶ ἄλογος.
κς'. Ἡ δὲ ἐμπειρία ἔκ τε τῆς ἄνευ λόγου δόξης
ἔρχεται, καὶ ἐκ τῆς αἰσθήσεως καὶ φαντασίας ὁμοῦ·
καὶ ὅτε μὲν ἐκ τῆς αἰσθήσεως καὶ τῆς φαντασίας,
αὐτοψία καλεῖται· καὶ γὰρ αὐτόπτης γενόμενος τῶν
βοηθημάτων ὁ ἐμπειρικός Ιατρός, καὶ βασανίσας
αὐτὰ διὰ τῆς αἰσθήσεως, καὶ συναγαγὼν ἐν ἑαυτῷ
διὰ τῆς φαντασίας τὰς ἐνεργείας αὐτῶν, χρᾶται κατά
καιροὺς ἑνὶ ἑκάστῳ πρὸς τὰς ἰάσεις· ὁπότε δ' ἐκ
τῆς ἀλόγου δόξης ή εμπειρία ὁρμᾷ, τότε καλείται
Ιστορία, ὡς ὅταν τις νομίσῃ τὰς φύσεις τῶνὸς τῶν
βοηθημάτων τοιάτες τινὰς εἶναι μὴ πειρασθείς
αὐτὸς, ἀλλ' ἀπ' ἄλλων ἀκούσας καὶ οὕτω δοξάσας.
κα. Ἐκ δὲ τῆς μετά λόγου δόξης καὶ τῆς διανοίας
ἡ τέχνη ἀνίσταται. Καὶ γὰρ καὶ αὕτη ταύταις ὁμοί
ως τα καθόλου μετά λόγου γινώσκει.
κη'. Ἡ δὲ ἐπιστήμη γεννᾶται ἐκ τε τῆς διανοίας
καὶ τοῦ νοῦ. Καὶ τὰς μὲν δεομένας ἀποδείξεων άρχ
χάς, οἷον ὅτι τὸ σημεῖον ἀμερὲς καὶ τὰ τοιαῦτα, ἐκ
τῆς διανοίας λαμβάνει, της δ' ὁμολογουμένας καὶ
ἀ ενδεεῖς ἀποδείξεων, οἷον ὅτι ὁ Θεὸς ἀγαθὸς καὶ τὰ
ὅμοια, ἐκ τοῦ νοῦ.
κα. Διαφέρει γοῦν καὶ κατὰ τοῦτο τέχνη επιστή
μης, ὅτι ἡ μὲν τέχνη ἔκ τε τῆς μετά λόγου δόξης
καὶ τῆς διανοίας ἐγείρεται, ἡ δὲ ἐπιστήμη ἐκ τῆς
διανοίας καὶ τοῦ νοῦ,
col. 717–718page 96 of 548
PG 142:717Η γνώσις Σχήμα κεφαλ. γ', Περί γνώσεως. ἢ ἄνευ λόγου ἢ μετὰ λόγου ἢ ἄνευ λόγου Η μερική, καθόλου. ἀσύστατος ή μερική, ἢ καθόλου, ἢ μετὰ λόγου πεῖρα ἐμπειρία ἐπιστήμης Η μερική ἢ τέχνης μέρος τέχνη ἢ ἐπιστήμη τελεία ἀσύστατο, Καὶ ἄλλως. ἢ καθόλου Η μερική, καὶ ποιεῖ τὴν πεῖραν, ἢ ἄνευ λόγου Γνώσις ή μερική, μέρος ἢ μετὰ λόγου ἐπιστήμης καθόλου τέχνης ἢ τρεπτὰ ἔχουσα τὰ ὑποκείμενα, καὶ ποιεῖ τέχνην τελείαν ἢ ἄτρεπτα, καὶ ποιεῖ ἐπιστήμην τελεία».
Η γνώσις
Σχήμα κεφαλ. γ', Περί γνώσεως.
ἢ ἄνευ λόγου
ἢ μετὰ λόγου
ἢ ἄνευ λόγου
Η μερική,
καθόλου.
ἀσύστατος
ή μερική,
ἢ καθόλου,
ἢ μετὰ λόγου
πεῖρα
ἐμπειρία
ἐπιστήμης
Η μερική
ἢ τέχνης μέρος
τέχνη ἢ ἐπιστήμη τελεία
ἀσύστατο,
Καὶ ἄλλως.
ἢ καθόλου
Η μερική, καὶ ποιεῖ τὴν πεῖραν,
ἢ ἄνευ λόγου
Γνώσις
ή μερική, μέρος
ἢ μετὰ λόγου
ἐπιστήμης
καθόλου
vel sine ratione et
40 Tabula capitis 3, De notitia.
vel particularis.
vel universalis.
Notitia est
vel cum ratione et
vel particularis,
vel universalis.
vel sine ratione
inconsistens
τέχνης
ἢ τρεπτὰ ἔχουσα τὰ ὑποκείμε
να, καὶ ποιεῖ τέχνην τελείαν
ἢ ἄτρεπτα, καὶ ποιεῖ ἐπιστήμην τελεία».
vel artis pars
vel cum ratione
Experientia
Experimentum
Scientia
ars aut scientia perfecta
vel particularis
inconsistens
41 Et aliter.
vel universalis
vel particularis, et efficit experimentum,
vel universalis, et elicit experientiam.
vel particularis: pars
vel sine ratione
Notitia (est).
vel cum ratione
vel universalis
{
scientia
vel
artis
vel mutabilia babens subjecta,
et efficit perfectain artem,
vel immutabilia, et efficit perfectam scientiam.
col. 719–720page 97 of 548
PG 142:719Τῶν ψυχικῶν δυνάμεων αἱ μὲν φυσικαί, αἱ δὲ γεννητικα αἱ δὲ ζωτικαὶ καὶ ὀρες κτικαί, αἱ δὲ γνωστικα, βούλησις, προαίρεσις. θυμὸς, καὶ ἐπιθυμία. νοῦς, διάνοια, δόξα, φαντασία, αἴσθησις. αυτοχειρία κατ' ἔπαινον κατ' ἐτυμολογίαν ει ΚΕΦΑΛ. Δ'. Τίνες οἱ τῆς φιλοσοφίας ορισμοί. α'. Πολλοὶ τῆς φιλοσοφίας εκτέθεινται ὁρισμοί· ἐξ δέ εἰσι τῶν ἄλλων οἱ κρείττους καὶ ἀσφαλέστεροι. Καὶ πρῶτος μὲν ὁ λέγων ὅτι φιλοσοφία ἐστὶ γνῶσις τῶν ὄντων ᾗ ὄντα ἐστὶν, ἀντὶ τοῦ, καθό φύσεως ἔχουσ σιν ἕκαστα, οὐ μὴν ἀριθμοῦ καὶ ἰδιότητος· οὐ γὰρ προτίθεται ὁ φιλόσοφος εἰδέναι τοὺς ἐπὶ μέρους άνω θρώπους ὁπόσοι εἰσὶ καὶ ὁποῖοι τὰς ἰδιότητας. Οὐδὲ τὰ λοιπὰ τῶν ὄντων καθ᾿ ἕκαστον ἐπισκέπτεται, τὴν φύσιν δὲ τῶν ὄντων κοινῶς· ὡσαύτως δὲ καὶ τὰς τῶν ἄλλων πραγμάτων φύσεις επίστασθαι βούλεται 2. β'. Δεύτερος ὅρος ὁ λέγων ὅτι φιλοσοφία ἐστὶ γνῶ σις θείων τε καὶ ἀνθρωπίνων πραγμάτων. Ἐπεὶ γὰρ τὰ ὄντα ἢ φθαρτά εἰσιν ἢ ἄφθαρτα, τιμιώτερα δὲ τῶν μὲν ἀφθάρτων τὰ θεῖα, τῶν δὲ φθαρτῶν τὰ ἀνθρώ ἐκ τῶν τιμιωτέρων μερῶν τὰ πάντα ἐδήλωσε, καὶ γνῶσιν δὲ αὐτὸς τῶν ὄντων τὴν φιλοσοφίαν ἐκά λεσε. πινα
Τῶν ψυχικῶν δυνάμεων
Animalium seu animæ
potentiarum (sant)
αἱ μὲν φυσικαί,
αἱ δὲ γεννητικα
αἱ δὲ ζωτικαὶ καὶ ὀρες
κτικαί,
αἱ δὲ γνωστικα,
βούλησις,
προαίρεσις.
θυμὸς, καὶ
ἐπιθυμία.
νοῦς,
διάνοια,
δόξα,
φαντασία,
αἴσθησις.
aliæ quidem vegetantes
aliæ vero vitales et
appetitivæ
aliæ denique cognoaliæ quidem altrices,
aliæ vero auctrices,
aliæ denique generatrices,
voluntas,
electio,
ira, et
cupiditas.
mens,
dianœa,
scentes
opinio,
imaginatio,
sensus.
SYNOPSIS CAPITIS IV,
QUOD EST DE PHILOSOPHIÆ DEFINITIONIBUS.
1. Sex philosophiæ definitiones commemorat, primam ab objecto, ente, sumptam; quæ tamen metaphysica
videatur potius convenire, quæ alias prima philosophia dicitur. Illa enim ens simplicissime considerat,
non quatenus, quantum aut quale, vel aliter determinatum est. 432. Secundam iterum ab objecto
divinarum et humanarum rerum desumptam, per partitionem. 3. Tertiam a fine vel effectu, qui est
meditatio mortis, scilicet voluntaria, quemadmodum etiam per occupationem de αυτοχειρία tacitam obje
ctionem prævenit, et cum vitam tum mortem distinguit, ut ita manifestum fiat, qua de morte hic sermo
sil. - 4. Quartam item a fine, qui est similitudo cum Deo. 5. Probat hanc definitionem. 6. Per
occupationem explicat, cur in definitione adjiciatur, quanta (similitudo) in hominem cadere potest.
Quintam proponit κατ' ἔπαινον ab ordine, quem philosophia habet inier artes et scientias; quippe quasi
regina super omnes erecta est; quod tamen etiam metaphysica convenit. — 8. Sextam κατ' ἐτυμολογίαν ει
a fine. Sapientiæ quippe amor, hoc est Dei, qui est ipsa sapientia, dilectio, philosophic finis est. 9.
Commemoratas definitiones singulas suis auctoribus assignat,
CAPUT IV.
Quænam sınt philosophiæ definitiones.
1. Multæ definitiones philosophiæ sunt expositæ,
ex quibus tamen sex meliores et solidiores sunt
aliis. Ac primo quidem est quæ dicit, philosophiam
esse notitiam entium, quatenus entia sunt; hoc
est, quatenus singula naturam, non quatenus numerum et proprietatem habent. Neque enim philosophus 4 sibi propositumn habet, ut particulares
homines cognoscat, quot numero et quales sint
proprietatibus. Neque vero etiam cætera entia sigillatim, sed naturam eorum communiter considerat
eodenique modo etiam aliarum rerum naturas
scire vult.
Τίνες οἱ τῆς φιλοσοφίας ορισμοί.
α'. Πολλοὶ τῆς φιλοσοφίας εκτέθεινται ὁρισμοί· ἐξ
δέ εἰσι τῶν ἄλλων οἱ κρείττους καὶ ἀσφαλέστεροι.
Καὶ πρῶτος μὲν ὁ λέγων ὅτι φιλοσοφία ἐστὶ γνῶσις
τῶν ὄντων ᾗ ὄντα ἐστὶν, ἀντὶ τοῦ, καθό φύσεως ἔχουσ
σιν ἕκαστα, οὐ μὴν ἀριθμοῦ καὶ ἰδιότητος· οὐ γὰρ
προτίθεται ὁ φιλόσοφος εἰδέναι τοὺς ἐπὶ μέρους άνω
θρώπους ὁπόσοι εἰσὶ καὶ ὁποῖοι τὰς ἰδιότητας. Οὐδὲ
τὰ λοιπὰ τῶν ὄντων καθ᾿ ἕκαστον ἐπισκέπτεται, τὴν
φύσιν δὲ τῶν ὄντων κοινῶς· ὡσαύτως δὲ καὶ τὰς
τῶν ἄλλων πραγμάτων φύσεις επίστασθαι βούλεται
2. Secunda definitio est quæ dicit, philosophiam β'. Δεύτερος ὅρος ὁ λέγων ὅτι φιλοσοφία ἐστὶ γνῶ
esse cum divinarum tum humanarum rerum noti- σις θείων τε καὶ ἀνθρωπίνων πραγμάτων. Ἐπεὶ γὰρ
tiam. Quoniam enim entia vel corruptibilia sunt vel
incorruptibilia, et incorruptibilium quidem divina,
corruptibilium autem humana præstantiora sunt,
ex præstantioribus partibus omnes (reliquas) debkaravit, et notitiam entium ipsa quoque (hæc defiaitio) philosophiam vocayib
τὰ ὄντα ἢ φθαρτά εἰσιν ἢ ἄφθαρτα, τιμιώτερα δὲ τῶν
μὲν ἀφθάρτων τὰ θεῖα, τῶν δὲ φθαρτῶν τὰ ἀνθρώἐκ τῶν τιμιωτέρων μερῶν τὰ πάντα ἐδήλωσε,
καὶ γνῶσιν δὲ αὐτὸς τῶν ὄντων τὴν φιλοσοφίαν ἐκά
λεσε.
πινα
col. 721–722page 98 of 548
PG 142:721γ΄. Τρίτος ὄρος ὁ λέγων, ὅτι φιλοσοφία ἐστὶ μελέτη θανάτου, δηλονότι τοῦ προαιρετικοῦ. Οὐδὲ γὰρ βού λεται ὁ φιλόσοφος περὶ τῆς ἀναιρέσεως αὑτοῦ μελε ο τάν. Οὕτω γὰρ ἂν τοὺς δημιουργικούς ανατρέποι νόμους· εἴ γε ὁ μὲν δημιουργὸς συνέδησε τῷ σώ ματι τὴν ψυχὴν, ὁ δὲ βούλεται τὸν τοιοῦτον ἀναλύειν δεσμὸν παρὰ τὴν τοῦ συνδήσαντος κέλευσιν. 'Αλλ' ἐπεὶ διττή ἐστιν ἡ ζωὴ (καὶ γὰρ ἡ μὲν φυσική, ἡ δὲ προαιρετική· καὶ φυσικὴ μὲν ἡ συνάφεια τῆς ψυ χῆς καὶ τοῦ σώματος, καθ᾽ ἣν ὑπὸ τῆς προνοίας ἐτά χθημεν ζήν, καθ᾽ ἦν τὸ σῶμα δεσμεῖ τὴν ψυχήν προαιρετικὴ δὲ (ζωή) ἢ πρὸς τὸ σῶμα συμπάθεια καὶ περὶ τὰς ἡδονὰς ἀσχολία, καθ᾿ ἣν ἡ ψυχὴ ἑαυ τὴν δεσμεῖ καὶ προσπατταλεύει τῷ σώματι)· διττός γινώσκεται δὲ ὁ θάνατος, φυσικὸς καὶ προαιρετικό;. Καὶ φυσικὸς μὲν ἔστι θάνατος ὁ τοῦ σώματος διαχωρισμὸς ἀπὸ τῆς ψυχῆς, καθ' όν ἅπας ἄνθρωπος τε λευτῇ· προαιρετικὸς δὲ θάνατος ἡ κατ' ἀρετὴν ὑπάρο χει ζωή· καθ᾿ ἣν ὁ ἀληθῆς φιλόσοφος χωρίζει καὶ πρὸ τοῦ φυσικοῦ θανάτου τὴν ψυχὴν ἐκ τοῦ σώματ τος νέκρωσιν ἀπεργαζόμενος τῶν παθῶν· (καὶ) διὰ τῆς τοιαύτης νεκρώσεως τῷ ἀπαθεῖ κατὰ τὸ δυνατὸν ὁμοιούμενος. Εστι δὲ καὶ κοινότερον περὶ τῆς τοῦ θανάτου μελέτης εἰπεῖν· ὅτιπερ ὁ τὴν ἐντεῦθεν ἐχε δημίαν ἐν νῷ φέρων διαπαντός καὶ μελέτημα ταύ της τιθέμενος Εμμονον, πάντων φιλοσοφήσει τῶν σωματικῶν τὴν ἀπαλλαγὴν, καὶ ὅσα τὴν ψυχὴν βελ τιοί κατορθῶσαι σπουδάσει, καὶ τὴν ἀρετὴν καὶ συμ πολιτευομένην καὶ συνέκδημον κτήσεται, τῶν ἐπι κήρων ἀνταλλαξάμενος τὰ αἰώνια. δ. Τέταρτος όρος ἐστὶν ὁ λέγων ὅτι φιλοσοφία ἐστὶν ὁμοίωσις Θεῷ κατὰ τὸ δυνατὸν ἀνθρώπῳ. ε'. Ἐπεὶ γὰρ ὁ Θεὸς διττὰς ἔχει τὰς ἐνεργείας τὰς μὲν γνωστικὰς τῶν ὄντων, καθ᾽ ἂς πάντα γινώσκει καὶ πρὸ γενέσεως αὐτῶν· τὰς δὲ προνοητικὰς τῶν καταδεεστέρων, καθ᾽ ἂς προνοείται τοῦ κόσμου παν τῆς ἀλλὰ δὴ καὶ ὁ φιλόσοφος τῶν ὄντων σπεύδει πάντων εἶναι θεωρητὴς καὶ τὴν τῶν ὅλων φύσιν ἐπί στασθαι· προνοεῖται δὲ καὶ τῶν καταδεεστέρων· διὰ μὲν τῆς θεωρητικῆς τὰ δόγματα διδάσκων τῆς ἀλη θείας, διὰ δὲ τῆς πρακτικῆς ἤθη ρυθμίζων καὶ νο μοθετῶν τὰ δέοντα καὶ δικάζων καὶ παντοίαν ἄλλην” ποιούμενος ἐπιμέλειαν, τοῦ συνοίσοντος· εἰκότως ἡ φιλοσοφία διὰ ταῦτα Θεῷ ὑπάρχει ὁμοίωσις. ς'. Πρόσκειται δὲ τὸ κατὰ τὸ δυνατὸν ἀνθρώπῳ καλῶς, ἐπεὶ τῶν γνώσεων καὶ τῶν προνοιών πάμπολυ τὸ διάφορον. "Ων γὰρ αἱ οὐσίαι διάφοροι καὶ καθ' ὅσον, τούτων καὶ αἱ τελειότητες κατά τοσοῦτον διάφοροι. Τίς δὲ σύγκρισις φύσεως πάμπαν τρεπτῆς καὶ ρευστῆς πρὸς τὴν μακαρίαν ἐκείνην ού σίαν καὶ παντάπασιν ἐξῃρημένην ἁπάσης φθορᾶς καὶ τροπῆς τὴν πά τα νοῦν μὴ μόνον ἀνθρώπινον, ἀλλὰ καὶ ἀγγελικὸν ἐς ἀπειράκις ἄπειρον ὑπερβαίνουσαν;
γ΄. Τρίτος ὄρος ὁ λέγων, ὅτι φιλοσοφία ἐστὶ μελέτη
θανάτου, δηλονότι τοῦ προαιρετικοῦ. Οὐδὲ γὰρ βού
λεται ὁ φιλόσοφος περὶ τῆς ἀναιρέσεως αὑτοῦ μελεο
τάν. Οὕτω γὰρ ἂν τοὺς δημιουργικούς ανατρέποι
νόμους· εἴ γε ὁ μὲν δημιουργὸς συνέδησε τῷ σώ
ματι τὴν ψυχὴν, ὁ δὲ βούλεται τὸν τοιοῦτον ἀναλύειν
δεσμὸν παρὰ τὴν τοῦ συνδήσαντος κέλευσιν. 'Αλλ'
ἐπεὶ διττή ἐστιν ἡ ζωὴ (καὶ γὰρ ἡ μὲν φυσική, ἡ
δὲ προαιρετική· καὶ φυσικὴ μὲν ἡ συνάφεια τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος, καθ᾽ ἣν ὑπὸ τῆς προνοίας ἐτά
χθημεν ζήν, καθ᾽ ἦν τὸ σῶμα δεσμεῖ τὴν ψυχήν
προαιρετικὴ δὲ (ζωή) ἢ πρὸς τὸ σῶμα συμπάθεια
καὶ περὶ τὰς ἡδονὰς ἀσχολία, καθ᾿ ἣν ἡ ψυχὴ ἑαυ
τὴν δεσμεῖ καὶ προσπατταλεύει τῷ σώματι)· διττός
γινώσκεται δὲ ὁ θάνατος, φυσικὸς καὶ προαιρετικό;.
Καὶ φυσικὸς μὲν ἔστι θάνατος ὁ τοῦ σώματος διαχωρισμὸς ἀπὸ τῆς ψυχῆς, καθ' όν ἅπας ἄνθρωπος τε
λευτῇ· προαιρετικὸς δὲ θάνατος ἡ κατ' ἀρετὴν ὑπάρο
χει ζωή· καθ᾿ ἣν ὁ ἀληθῆς φιλόσοφος χωρίζει καὶ
πρὸ τοῦ φυσικοῦ θανάτου τὴν ψυχὴν ἐκ τοῦ σώματ
τος νέκρωσιν ἀπεργαζόμενος τῶν παθῶν· (καὶ) διὰ
τῆς τοιαύτης νεκρώσεως τῷ ἀπαθεῖ κατὰ τὸ δυνατὸν
ὁμοιούμενος. Εστι δὲ καὶ κοινότερον περὶ τῆς τοῦ
θανάτου μελέτης εἰπεῖν· ὅτιπερ ὁ τὴν ἐντεῦθεν ἐχε
δημίαν ἐν νῷ φέρων διαπαντός καὶ μελέτημα ταύ
της τιθέμενος Εμμονον, πάντων φιλοσοφήσει τῶν
σωματικῶν τὴν ἀπαλλαγὴν, καὶ ὅσα τὴν ψυχὴν βελτιοί κατορθῶσαι σπουδάσει, καὶ τὴν ἀρετὴν καὶ συμ
πολιτευομένην καὶ συνέκδημον κτήσεται, τῶν ἐπικήρων ἀνταλλαξάμενος τὰ αἰώνια.
δ. Τέταρτος όρος ἐστὶν ὁ λέγων ὅτι φιλοσοφία
ἐστὶν ὁμοίωσις Θεῷ κατὰ τὸ δυνατὸν ἀνθρώπῳ.
3. Tertia definitio est, quæ dicit, philosophiatu
esse meditationem mortis, electitiæ nimirum seu
voluntariz. Neque enim hoc philosophus meditari
vult,'quomodo sibi ipsi manus inferat (sic enim condititias leges everteret; siquidem conditor quidem
animam cum corpore copulavit, ille autem hujuscemodi copulam injussu ejus qui copulavit dissolvere
præsumit). Sed quoniam vita duplex est (est enim
alia quidem naturalis, alia vero electiva; et naturalis 45 quidem, connexio animæ et corporis, secundum quam a divina providentia vivendi dispositionem accepimus, qua corpus ligat animam;
electitia vero, conjunctio seu consortium cum corpore et circa voluptates occupatio, qua seipsam
anima ligat, et corpori affigit): duplex etiam mors
esse cognoscitur, naturalis et electiva. Et naturalis
quidem mors est disseparatio animæ a corpore,
secundum quam omnis homo decedit, electitia vero
mors, secundum virtutem vita exsistit; secundumi
quam verus philosophus etiam ante mortem naluralem separat animam a corpore, dum passionum
mortificationem operatur, et bujuscemodi mortificatione naturæ impassibili, quantum ejus fieri potest, similis efficitur. Sed licet etiam communius de
meditatione mortis disserere: quod qui ex hoc
mundo discessum mente semper circumfert et in
constante hujus meditatione versatur, is liberationem ab omnibus corporalibus commentabitur et
quæcunque animum meliorem efficiunt, peragere
studebit, virtutemque cum in republica comitem.
tum in peregrinatione sociam habebit, caducis 46
et fluxis pro æternis permutatis.
ε'. Ἐπεὶ γὰρ ὁ Θεὸς διττὰς ἔχει τὰς ἐνεργείας τὰς
μὲν γνωστικὰς τῶν ὄντων, καθ᾽ ἂς πάντα γινώσκει
καὶ πρὸ γενέσεως αὐτῶν· τὰς δὲ προνοητικὰς τῶν
καταδεεστέρων, καθ᾽ ἂς προνοείται τοῦ κόσμου παντῆς ἀλλὰ δὴ καὶ ὁ φιλόσοφος τῶν ὄντων σπεύδει
πάντων εἶναι θεωρητὴς καὶ τὴν τῶν ὅλων φύσιν ἐπίστασθαι· προνοεῖται δὲ καὶ τῶν καταδεεστέρων· διὰ
μὲν τῆς θεωρητικῆς τὰ δόγματα διδάσκων τῆς ἀλη
θείας, διὰ δὲ τῆς πρακτικῆς ἤθη ρυθμίζων καὶ νομοθετῶν τὰ δέοντα καὶ δικάζων καὶ παντοίαν ἄλλην”
ποιούμενος ἐπιμέλειαν, τοῦ συνοίσοντος· εἰκότως ἡ
φιλοσοφία διὰ ταῦτα Θεῷ ὑπάρχει ὁμοίωσις.
tentias dicit, et in quamvis aliam profuturi curam
jure similitudo cum Deo exsistit.
ς'. Πρόσκειται δὲ τὸ κατὰ τὸ δυνατὸν ἀνθρώπῳ καλῶς, ἐπεὶ τῶν γνώσεων καὶ τῶν προνοιών
πάμπολυ τὸ διάφορον. "Ων γὰρ αἱ οὐσίαι διάφοροι
καὶ καθ' ὅσον, τούτων καὶ αἱ τελειότητες κατά
τοσοῦτον διάφοροι. Τίς δὲ σύγκρισις φύσεως πάμπαν
τρεπτῆς καὶ ρευστῆς πρὸς τὴν μακαρίαν ἐκείνην ού
σίαν καὶ παντάπασιν ἐξῃρημένην ἁπάσης φθορᾶς
καὶ τροπῆς τὴν πά τα νοῦν μὴ μόνον ἀνθρώπινον,
ἀλλὰ καὶ ἀγγελικὸν ἐς ἀπειράκις ἄπειρον ὑπερβαί
νουσαν;
4. Quarta definitio est quæ ait, philosophiam
esse similitudinem cum Deo, quanta in hominem
cadere potest.
5. Quoniam enim Deus habet duplices operationes; alias quidem quibus cognoscit entia, secumdum quas omnia etiam ante ortum suum cognoscit; alias vero, quibus egenarum rerum providentiam habet, secundum quas toti mundo prospicit, jam vero etiam philosophus eorum, quæ sunt
contemplator esse, et rerum universarum naturam
scire contendit; quin et egenarum rerum rationem
et curam habet, quando contemplativæ quidem
(philosophiae) beneficio, dogmata seu decreta veritatis docet; activæ autem mores ad concinnitatem
conformal, et de officiis leges promulgat, et senet diligentiam incumbit: eapropter philosophia
ho.
6. Bene autem adjectum est, quanta in bominem
cadere potest; siquidem notitiarum et providentiarum magna est diversitas. Quorum enimį substantiæ sunt diversæ et in quantum sunt diverse,
rum etiam perfectiones 47 in tantum suut diverse.
Atqui quæ comparatio est naturæ per omnia mulabilis fluxuque cum beata illa substantia quæ ab
omni corruptione et mutatione exempta est, quæque omnem non modo humanum, sed etiam angelicum intellectum in infinities infinitum transcendit?
col. 723–724page 99 of 548
PG 142:723αὐτόσοφία, φιλοσόφος, Ορισμοί φιλοσοφίας ζ'. Πέμπτος ὁρισμὸς ὁ τὴν φιλοσοφίαν τέχνην τε χνῶν καὶ ἐπιστήμην ἐπιστημῶν ὁριζόμενος, ἐπεὶ πᾶσαι τέχναι καὶ ἐπιστῆμαι παρὰ τῆς φιλοσοφίας λαμβάνουσι τὰς ἀρχὰς, εἴ γε τῶν ὅλων αὕτη τὰς φύσεις ἐπίσταται. η'. Εκτος καὶ τελευταῖες ἐστιν ὁρισμὸς ὁ τὴν φι λοσοφίαν εἶναι λέγων φιλίαν σοφίας, τουτέστιν ἀγά πην Θεοῦ. Αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ αὐτοσοφία· καὶ ὁ φι λῶν αὐτὸν, καὶ κατὰ τὸ δυνατὸν διὰ θεωρίας καὶ πράξεως αὐτῷ συνῶν, ἐκεῖνος ἂν κυρίως κληθείη φιλόσοφος. θ'. Ο μὲν οὖν πρῶτος τῶν εἰρημένων ορισμών καὶ ὁ δεύτερος, καὶ ὁ ἔκτος, εἰς Πυθαγόραν τὸν Σά μιον ἀναφέρονται, ὁ τρίτος δὲ καὶ ὁ τέταρτος εἰς τὸν Πλάτωνα· ὁ δέ γε πέμπτος εἰς τὸν Ἀριστοτέλην. Σχῆμα κεφαλ. δ. Τίνες οἱ τῆς φιλοσοφίας όρισμοί. φιλοσοφία ἐστὶ γνῶσις τῶν ὄντων ᾗ ὄντα ἐστι φιλοσοφία ἐστὶ γνῶσις θείων τε καὶ ἀνθρωπίνων πραγμάτων φιλοσοφία ἐστὶ μελέτη θανάτου φιλοσοφία ἐστὶν ὁμοίωσις Θεῷ κατὰ τὸ δυνατὸν ἀνθρώπῳ φιλοσοφία ἐστὶ τέχνη τεχνῶν καὶ ἐπιστημῶν ἐπιστήμη φιλοσοφία ἐστὶ φιλία σοφίας Επίνοιαν, ἐπίνοιαν ΚΕΦΑΛ. Ε'. Περὶ ἐπινοίας. α. Διττή λέγεται ἡ ἐπίνοια. β΄. Η μὲν οἷον ἐπίνοιά τις οὖσα καὶ ἐπενθύμησις τὰ ἐκ τῆς φύσεως συνημμένα διαχωρίζουσα καὶ ἰδιο συστάτως ἐπινοοῦσα ἑκάτερον. γ΄. Οἷον ἅμα ψυχή και σώμα δεδημιούργηνται, καὶ ἂν ἐξ ἀμφοτέρων ὁ ἄνθρωπος γέγονεν. Αλλ' ἡ ἐπίνοια διαιρεῖ τὸν ἄνθρωπον εἰς τὴν ψυχὴν καὶ τὸ σῶμα καὶ πρὸ τῆς ἀπ' ἀλλήλων αὐτῶν διακρίσεως καὶ τὴν ψυχὴν χωρίς τοῦ σώματος ἐπινοεῖ, καὶ τὸ σώμα χωρὶς τῆς ψυχῆς· διὰ τὸ τὴν μὲν ἀθάνατον εἶναι οὐσίαν καὶ ζωῆς αἰτίαν τῷ σώματι, τὸ δὲ θνητής φύσεως οὐκ ἀφ' ἑαυτοῦ τὸ ζῆν ἔχον, καὶ ὅσα ἄλλα πρόσεισιν ἑκατέροις διάφορα.
NICEPHORI BLEMMIDA
7. Quinta definitio est, quæ philosophiam artem
artium et scientiam scientiarum definit: cum omnes artes et scientiæ sua principia a philosophia
accipiant', siquidem hæc universorum naturas scit.
Dei
8. Şexta et ultima definitio est, quæ philosophiam esse dicit amorem sapientiæ, hoc est,
lilectionem. Ipse enim est αὐτόσοφία, hoc est, ipsa
sapientia; quique amat ipsum et quantum fieri
potest contemplatione et actione cum ipso congreditur, ille proprie φιλοσόφος, hoc est, sapientiae
amans seu studiosus vocabitur.
9. Prima quidem igitur dictarum definitionum
et secunda et sexta Pythagoræ Samio acceptæ feruntur: tertia vero et quarta Platoni; quiuta denique Aristoteli.
Ορισμοί φιλοσοφίας
Philosophiæ definitiones
(sex):
ζ'. Πέμπτος ὁρισμὸς ὁ τὴν φιλοσοφίαν τέχνην τε
χνῶν καὶ ἐπιστήμην ἐπιστημῶν ὁριζόμενος, ἐπεὶ
πᾶσαι τέχναι καὶ ἐπιστῆμαι παρὰ τῆς φιλοσοφίας
λαμβάνουσι τὰς ἀρχὰς, εἴ γε τῶν ὅλων αὕτη τὰς
φύσεις ἐπίσταται.
η'. Εκτος καὶ τελευταῖες ἐστιν ὁρισμὸς ὁ τὴν φι
λοσοφίαν εἶναι λέγων φιλίαν σοφίας, τουτέστιν ἀγάπην Θεοῦ. Αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ αὐτοσοφία· καὶ ὁ φι
λῶν αὐτὸν, καὶ κατὰ τὸ δυνατὸν διὰ θεωρίας καὶ
πράξεως αὐτῷ συνῶν, ἐκεῖνος ἂν κυρίως κληθείη
φιλόσοφος.
θ'. Ο μὲν οὖν πρῶτος τῶν εἰρημένων ορισμών
καὶ ὁ δεύτερος, καὶ ὁ ἔκτος, εἰς Πυθαγόραν τὸν Σά
μιον ἀναφέρονται, ὁ τρίτος δὲ καὶ ὁ τέταρτος εἰς τὸν
Πλάτωνα· ὁ δέ γε πέμπτος εἰς τὸν Ἀριστοτέ
λην.
Σχῆμα κεφαλ. δ. Τίνες οἱ τῆς φιλοσοφίας όρισμοί.
φιλοσοφία ἐστὶ γνῶσις τῶν ὄντων ᾗ ὄντα ἐστι
φιλοσοφία ἐστὶ γνῶσις θείων τε καὶ ἀνθρωπίνων πραγμάτων
φιλοσοφία ἐστὶ μελέτη θανάτου·
φιλοσοφία ἐστὶν ὁμοίωσις Θεῷ κατὰ τὸ δυνατὸν ἀνθρώπῳ
φιλοσοφία ἐστὶ τέχνη τεχνῶν καὶ ἐπιστημῶν ἐπιστήμη·
φιλοσοφία ἐστὶ φιλία σοφίας
48 Tabula capitis 4, De philosophia defnitionibus.
philosophia est notitia entium quatenus entia sunt.
philosophia ést notitia ĉum divinaruṁ tum humanarum rerum.
philosophia est méditatio mortis.
philosophia est similitudo cum Deo quanta in hominem cadere potest.
philosophia est ars artium et scientia scientiarum,
philosophia est amor sapientiæ.
SYNOPSIS CAPITIS V,
QUOD EST DE CONCEPTU MENTIS, SEU NOTIONE.
4. Επίνοιαν, id est notionem seu conceptum mentis,
etymologia exponit. 3. Exempla id declarat.
ficativum et proprium et principale esse ostendit.
7. Nudam ἐπίνοιαν a phantasia distinguit.
bifariam distinguit.
2. Prius significatum ejus cum
4. Idem of allero exemplo explicat.
- 5. Idem signi6. Posterius significatum recenset et exemplis declarat.
CAPUT V.
De conceptu mentis.
49 1. Conceptus nientis duplex dicitur.
2. Unus quidem, qui sit quasi supra rem facla
spèculatio et cogitatio, quæ a natura conjuncta
disseparet et utrumque sub propria subsistentia
concipiat.
3. Velut simul anima et corpus sunt condita, et
cx virisque unam, homo scilicet, factum est. Sed
mentis conceptus hominem in animam et corpus
edam ante illorum a se invicem secretionem dividit, animamque a corpore seorsim, et corpus seorsim ab ahima concipit; propterea quod hæc quidem
substantia est immortalis, et corpori vitæ causa:
illud autein mortalis naturæ, non habens a seipso
quod rivit, et quæ alia utrisque diversa accedunt.
Περὶ ἐπινοίας.
α. Διττή λέγεται ἡ ἐπίνοια.
β΄. Η μὲν οἷον ἐπίνοιά τις οὖσα καὶ ἐπενθύμησις
τὰ ἐκ τῆς φύσεως συνημμένα διαχωρίζουσα καὶ ἰδιοσυστάτως ἐπινοοῦσα ἑκάτερον.
γ΄. Οἷον ἅμα ψυχή και σώμα δεδημιούργηνται,
καὶ ἂν ἐξ ἀμφοτέρων ὁ ἄνθρωπος γέγονεν. Αλλ' ἡ
ἐπίνοια διαιρεῖ τὸν ἄνθρωπον εἰς τὴν ψυχὴν καὶ τὸ
σῶμα καὶ πρὸ τῆς ἀπ' ἀλλήλων αὐτῶν διακρίσεως
καὶ τὴν ψυχὴν χωρίς τοῦ σώματος ἐπινοεῖ, καὶ τὸ
σώμα χωρὶς τῆς ψυχῆς· διὰ τὸ τὴν μὲν ἀθάνατον
εἶναι οὐσίαν καὶ ζωῆς αἰτίαν τῷ σώματι, τὸ δὲ
θνητής φύσεως οὐκ ἀφ' ἑαυτοῦ τὸ ζῆν ἔχον, καὶ ὅσα
ἄλλα πρόσεισιν ἑκατέροις διάφορα.
col. 725–726page 100 of 548
PG 142:725ΕΡΙΤΟΜΕ δ'. Πάλιν ὁμοῦ τὸ σῶμα καὶ τὸ χρῶμα πεφύκασιν εἶναι· καὶ οὐκ ἔστι σῶμα χρώματος χωρισθῆναι, οὔτε χρώμα τοῦ ὑποκειμένου σώματος ἄμοιρον· ἀλλ' ἐξ ἀλλήλων ταῦτα (ἡ) ἐπίνοια διαχωρίζουσα, τὸ κε χρωσμένον φύσει σῶμα συνίστησιν ἐν ἑαυτῇ μεμονωμένον, έστερημένον τοῦ χρώματος καὶ τὸ χρῶμα πάλιν ἰδίᾳ διηρημένον τοῦ σώματος. ε'. Καὶ αὕτη μὲν ἡ πρώτως καὶ κυρίως ἐπίνοια ς. Ἡ δὲ λοιπὴ ψιλὴ ἐπίνοια ονομάζεται, ἥτις διανοίας ὑπάρχει ἀνάπλασμα. Τὰ γὰρ μηδαμή μη δαμῶς ὄντα ὡς ὄντα λογίζεται· πτερωτὸν ἄνθρωπον συνιστῶσα, καὶ σκύμνους λεόντων ἕλκοντας ἄροτρον, καὶ πλοῖον ἐναέριον, καὶ ἕτερα παραπλήσια, καὶ ἐκ τῶν ὅλων δὲ μέρη λαμβάνουσα καὶ συντιθεῖσα μετ' ἀλλήλων ὑφιστῷ τὰ πάντη ἀνύπαρκτα. Τοιοῦτον ὁ κένταυρος, εἴτουν ἱππάνθρωπος, τῶν ὄντων οὐδὲν ἀλλ' ἢ μόνον ψιλὸν ἐπινόημα. 5. Διαφέρει δὲ τῆς φαντασίας ἡ ψιλὴ ἐπίνοια, ὅτι ἡ μὲν φαντασία τῶν ὄντων ἐστὶν ἀναπόλησις ὅταν τις τὸ ὁραθὲν ἀναπολῇ καὶ φαντάζηται. Ἡ δὲ ψιλὴ ἐπίνοια τῶν μηδαμῶς ὅντων ἐστὶ διατύπωσις, γένεσιν ἔχουσα τὴν ἐνθύμησιν, τὴν δὲ λήθην, τες λείαν φθοράν. Η επίνοια Σχῆμα κεφαλ. δ', Περὶ ἐπινοίας. ἡ μὲν ἐπίνοιά τίς ἐστι, τὰ ἐκ φύσεως συνημμένα διαχωρίζουσα καὶ ἰδιοσυστάτως ἐπινοοῦσα ἐκάτερον, ὡς τὸν ἄνθρωπον ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος, ήτις λέ γεται κυρίως ἔννοια ἡ δὲ ψιλὴ ἐπίνοια, τὰ μηδαμή μηδαμῶς ὄντα συνιστώσα, οἷον πλοῖον ἐναέριον, ἢ τραγέλαφος. ΚΕΦΑΛ. Γ'. Περὶ αἱρέσεων. α΄. Η κατὰ φιλοσοφίαν αίρεσίς ἐστιν ἀνδρῶν ἀστείων δόξα, πρὸς ἑαυτοὺς μὲν συμφωνούντων, πρὸς ἑτέρους δὲ διαφωνούντων. β'. 'Ανδρῶν εἴρηται καὶ οὐχὶ ἀνδρὸς, ἐπειδὴ ἡ τοῦ ἑνὸς ἀνδρὸς δόξα αἵρεσιν οὐ ποιεῖ, ἀλλὰ θέσιν. θέ σις γάρ ἐστι παράδοξης ὑπόληψις (καὶ) ἑνὸς τῶν
δ'. Πάλιν ὁμοῦ τὸ σῶμα καὶ τὸ χρῶμα πεφύκασιν
εἶναι· καὶ οὐκ ἔστι σῶμα χρώματος χωρισθῆναι,
οὔτε χρώμα τοῦ ὑποκειμένου σώματος ἄμοιρον· ἀλλ'
ἐξ ἀλλήλων ταῦτα (ἡ) ἐπίνοια διαχωρίζουσα, τὸ κε
χρωσμένον φύσει σῶμα συνίστησιν ἐν ἑαυτῇ μεμονωμένον, έστερημένον τοῦ χρώματος καὶ τὸ χρῶμα
πάλιν ἰδίᾳ διηρημένον τοῦ σώματος.
ε'. Καὶ αὕτη μὲν ἡ πρώτως καὶ κυρίως ἐπίνοια
ς. Ἡ δὲ λοιπὴ ψιλὴ ἐπίνοια ονομάζεται, ἥτις
διανοίας ὑπάρχει ἀνάπλασμα. Τὰ γὰρ μηδαμή μηδαμῶς ὄντα ὡς ὄντα λογίζεται· πτερωτὸν ἄνθρωπον
συνιστῶσα, καὶ σκύμνους λεόντων ἕλκοντας ἄροτρον,
καὶ πλοῖον ἐναέριον, καὶ ἕτερα παραπλήσια, καὶ ἐκ
τῶν ὅλων δὲ μέρη λαμβάνουσα καὶ συντιθεῖσα μετ'
ἀλλήλων ὑφιστῷ τὰ πάντη ἀνύπαρκτα. Τοιοῦτον ὁ
κένταυρος, εἴτουν ἱππάνθρωπος, τῶν ὄντων οὐδὲν
ἀλλ' ἢ μόνον ψιλὸν ἐπινόημα.
4. Rursus simul et corpus et color esse consueverunt; nec potest corpus a colbre separatum esse,
nec color subjecto corpore vacare potest. Sed mentis conceptus ista a se invicem disseparans, corpus
quod natura coloratum est, in seipso solitarium et
colore privatum; et rursus colorem a corpore divisum sigillatim constituit.
3. Et hic quidem primario et proprie conceptus
mesis dicitur.
6. Qui autem praeter hunc est, undus mentis
conceptus nominatur, qui 50 dianϾ figmentum
exsistit. Quæ enim nullo modo uspiam sunt, quasi
sint, ratione concipit: quando hominem alatum,
et catulos leonum trahentes aratrum, et navigium
quod in aere feratur, et alia his similia, constituit.
Sed et ex totis partes accipiens, et secum invicem
componens, ea quæ nullam prorsus habent exsistentiam, supponit. Tale quid est Centaurus, sive
(at ita Latine dicamus) equhomo seu homequus; quod nihil est entium, sed duntaxat nudum comimentuin.
5. Διαφέρει δὲ τῆς φαντασίας ἡ ψιλὴ ἐπίνοια,
ὅτι ἡ μὲν φαντασία τῶν ὄντων ἐστὶν ἀναπόλησις·
ὅταν τις τὸ ὁραθὲν ἀναπολῇ καὶ φαντάζηται. Ἡ δὲ
ψιλὴ ἐπίνοια τῶν μηδαμῶς ὅντων ἐστὶ διατύπωσις,
γένεσιν ἔχουσα τὴν ἐνθύμησιν, τὴν δὲ λήθην, τες
λείαν φθοράν.
Η επίνοια
Conceptus mentis est
7. Differt autem ab imaginatione nudus ment's
conceptas, quod imaginatio quidem est entium repetitio, quando quis quod sibi visum est recolit et
imaginatur; sed nudus mentis conceptus earnm
quæ prorsus non sunt conformatio; quæ pro generatione cogitationem, pro perfecta corruptions
oblivionem habet.
Σχῆμα κεφαλ. δ', Περὶ ἐπινοίας.
ἡ μὲν ἐπίνοιά τίς ἐστι, τὰ ἐκ φύσεως συνημμένα διαχωρίζουσα καὶ ἰδιοσυστά
τως ἐπινοοῦσα ἐκάτερον, ὡς τὸν ἄνθρωπον ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος, ήτις λέ
γεται κυρίως ἔννοια·
ἡ δὲ ψιλὴ ἐπίνοια, τὰ μηδαμή μηδαμῶς ὄντα συνιστώσα, οἷον πλοῖον ἐναέριον,
ἢ τραγέλαφος.
51 Tabula capilis 5, De conceptu mentis.
alius quidem supra rem facta speculatio quæ a natura éonjuncta dirimit,
et utrumque sub peculiari hypostasi seu subsistentia concipit, ut hominem ex anima et corpore qui proprie conceptus mentis dicitur;
alius vero nudus mentis conceptus, qui quæ nuspiam prorsus sunt constituit,
ut sunt navigium quod in aere feratur, aut tragelaphus, quasi dicas hircocervus.
SYNOPSIS CAPITIS VI,
QUOD EST DE SECTIS.
1. Sectam philosophicam definit. - 2. Defnitionem explicat, et primo quidem rationem reddit, quare dicat,
quod sit virorum non viri opinio, ubi eam etiam a thesi distinguit, quam itidem definit. 3. Cur urbanorum seu elegantium. - 4. Cur, inter se quidem consentientium, sed ab aliis dissentientium.5. Seclam
septem modis dici ostendit. 6. Ab auctore. 7. patria ejus. 8. loco congressuum. 9.
censura in judicando adhibita. 52 10. modo vivendi.
12. Av accidente aliquo
Περὶ αἱρέσεων.
α΄. Η κατὰ φιλοσοφίαν αίρεσίς ἐστιν ἀνδρῶν
ἀστείων δόξα, πρὸς ἑαυτοὺς μὲν συμφωνούντων,
πρὸς ἑτέρους δὲ διαφωνούντων.
β'. 'Ανδρῶν εἴρηται καὶ οὐχὶ ἀνδρὸς, ἐπειδὴ ἡ τοῦ
ἑνὸς ἀνδρὸς δόξα αἵρεσιν οὐ ποιεῖ, ἀλλὰ θέσιν. θέσις γάρ ἐστι παράδοξης ὑπόληψις (καὶ) ἑνὸς τῶν
11. fine.
CAPUT VI.
De sectis.
1. Serta secundum philosophiam est virorum
urbanorum secum ipsis quidem consentientium, ab
aliis vero dissentientium opinio.
2. Virorum dictum est, et non viri; quandoquidem unius viri opinio sectam non facit, sed thesin.
Nam thesis est præler (omnium) opinionem existi-
col. 727–728page 101 of 548
PG 142:727κατὰ φιλοσοφίαν γνωρίμων, ὡς ἡ τοῦ Ἡρακλείτου, ὅτι πάντα κινείται· καὶ ἡ τοῦ Παρμενίδου, ὅτι ἐν τὸ δν καὶ ἀκίνητον· καὶ ἡ τοῦ ᾿Αντισθένους, ὅτι οὐκ ἔστιν ἀντιλέγειν. Πολλοὶ τοιγαροῦν εἰσιν οἱ συνιστῶντες τὴν αἵρεσιν. ἀπαθείᾳ, γ'. ᾿Αλλὰ καὶ ἀστεῖοι, τουτέστι αξιόλογοί τε καὶ επιστήμονες. Εἰ γὰρ εἰκαῖοι καὶ ἀγελαῖοι, αἵρεσιν ἐν φιλοσοφίᾳ πῶς ποιήσονται; δ'. Χαρακτηρίζει δὲ τὴν αἵρεσιν συμφωνία μετὰ διαφωνίας. Οἱ γὰρ καὶ πρὸς ἑαυτοὺς συμφωνοῦντες καὶ πρὸς τοὺς ἄλλους αἵρεσιν οὐ ποιοῦσι. Τὸ γὰρ παρὰ πάντων ὁμολογούμενον κοινὴ ἔννοιά ἐστιν οἷον ὅτι ὁ Θεὸς ἀγαθὸς, καὶ ὁ ἥλιος φωτιστικός. ε'. Ονομάσθησαν δὲ αἱ κατὰ φιλοσοφίαν αἱρέσεις κατὰ τρόπους ἑπτά. ς'. Η γὰρ ἀπ' αὐτοῦ τοῦ αἱρεσιάρχου, ὡς Πλατωνικοὶ καὶ ᾿Αριστοτελικοί. ζ'. Ἡ ἀπὸ τῆς πατρίδος τοῦ αἱρεσιάρχου, ὡς οἱ Κυρηναϊκοί, διὰ τὸν Κυρηναίον Αρίστιππον. Καὶ οἱ Μεγαρικοὶ δι' Ευκλείδην τον Μεγαρέα. η'. Ἡ ἀπὸ τοῦ τόπου, ἐν ᾧ τὰς συνουσίας ἐποιοῦν το, ὡς οἱ στωικοί, διὰ τὴν ἐν Ἀττικῇ ποικίλην στοάν. θ'. "Η ἀπὸ τῆς ἐν τῷ φιλοσοφεῖν ἐπικρίσεως, ὡς οἱ ἐφεκτικοί. Οὗτοι γὰρ ἀκαταληψίαν δοξάζοντες ἐπεῖχον τὰς λύσεις τῶν προτάσεων. ι'. Ἡ ἀπὸ τοῦ τρόπου τῆς ζωῆς, ὥσπερ οἱ κυνικοί ζῶντες ἀδιαφόρως δίκην κυνῶν· τά τε δόγματα της φιλοσοφίας φρουροῦντες, καὶ ὑπερμαχοῦντες αὐτῶν διὰ τῶν ἀποδείξεων, καὶ τοὺς φίλους ἐκ τῶν ἀλλο τρίων, ήγουν τοὺς πρὸς τὸ φιλοσοφεῖν ἐπιτηδείους ἐκ τῶν ἀνεπιτηδείων πρὸς αὐτὸ διακρίνοντες· καὶ τοὺς μὲν εὐμενῶς δεχόμενοι, τοὺς δὲ μετὰ παῤῥησίας ἐλέγχοντες καὶ τοῦ ὁμακοΐου μακρὰν ἐκδιώκοντές. ια΄. Η ἀπὸ τοῦ τέλους, ὥσπερ οἱ ἡδονικοί, τέλος τῆς φιλοσοφίας λέγοντες εἶναι τὴν ἡδονὴν, τὴν ἐκ γνώσεως καὶ ἀπαθείας καὶ τῆς πρὸς τὸ θεῖον ἀνα γωγῆς, τὸ πρῶτον τῶν ἐφετῶν. ιβ'. "Η από τινος συμβεβηκότος, ὡς οἱ Περιπατητικοὶ, κληθέντες οὕτω διὰ τὸ τὰς συνουσίας ποιεῖσθαι κατά περίπατον· ὡς ἂν ἅμα τῇ ψυχῇ καὶ τὸ σῶμα γυμνάζοιτο.
malio unius alicujus eorum qui in philosophia sunt κατὰ φιλοσοφίαν γνωρίμων, ὡς ἡ τοῦ Ἡρακλείτου,
celebres, ut Heracliti, quod omnia moveantur; et ὅτι πάντα κινείται· καὶ ἡ τοῦ Παρμενίδου, ὅτι ἐν τὸ
Parmenidis, quod ens sit unum et immobile; et An- δν καὶ ἀκίνητον· καὶ ἡ τοῦ ᾿Αντισθένους, ὅτι οὐκ
tisthenis, quod non liceat contradicere. Proinde qui ἔστιν ἀντιλέγειν. Πολλοὶ τοιγαροῦν εἰσιν οἱ συνιστῶνsectam constituant, multi sunt.
τες τὴν αἵρεσιν.
3. Verum etiam urbani, hoc est, cum alicujus
auctoritatis tum docti; si enim vulgares sint et gregarii, quomodo in philosophia sectam constituent?
4. Denique certam sectæ notam dat, consensio
cum dissensione. Qui enim et secum invicem, et
cum aliis consentiunt, sectam uon efficiunt. Quod
enim ab omnibus unanimiter asseveratur, communis notio est: ut quod Deus bonus sit, et sol illuminandi facultatem habeat.
5. Cæterum sectæ in philosophia septem modis
nominatae sunt.
53 6. Vel enim ab ipso secta principe, ut Platonici et Aristotelici.
7. Vel a patria ejus qui sectæ princeps est, ut
Cyrenaici propter Aristippum Cyrenæuni; et Megarici propter Euclidem Megarensem.
8. Vel a loco in quo congressus instituebant, ut
stoici propter variam in Attica (sive Athenis) stoɔm
(seu porticum).
9. Vel a censura quam in philosophando adhibuerunt, ut ephectici (hoc est, qui assensionem inbilebant). Ii enim cum opinarentur nihil comprebendi posse, propositionum solutiones inhibebant
10. Vel a modo vitæ, ut cynici, qui indiferenter
canum instar vivebant, quique philosophis dogmata muniebant, eademque demonstrationibus
propugnabant, et amicos ab alienis, hoc est, ad
philosophandum aptos ab ineptis ad id ipsum, secernebant, et illos quidem benevole suscipiebant,
hos vero libere et palam reprehendebant, et procul
ab auditorio exigebant.
11. Vel a fine, ut voluptarii, qui finem philosophiæ esse dicebant voluptatem quæ ex notitia et
ἀπαθείᾳ, hoc est, vacuitate passionum, et addutione ad divinum numen, quod omnium expetendorum primum est, percipitur.
54 12. Vel ab accidente aliquo, ut peripatetici,
qui sic appellati sunt, quod secundum peripaton,
hoc est deambulationem, suos congressus instituerent: ut una cum anima corpus exerceretur.
γ'. ᾿Αλλὰ καὶ ἀστεῖοι, τουτέστι αξιόλογοί τε καὶ
επιστήμονες. Εἰ γὰρ εἰκαῖοι καὶ ἀγελαῖοι, αἵρεσιν ἐν
φιλοσοφίᾳ πῶς ποιήσονται;
δ'. Χαρακτηρίζει δὲ τὴν αἵρεσιν συμφωνία μετὰ
διαφωνίας. Οἱ γὰρ καὶ πρὸς ἑαυτοὺς συμφωνοῦντες
καὶ πρὸς τοὺς ἄλλους αἵρεσιν οὐ ποιοῦσι. Τὸ γὰρ
παρὰ πάντων ὁμολογούμενον κοινὴ ἔννοιά ἐστιν·
οἷον ὅτι ὁ Θεὸς ἀγαθὸς, καὶ ὁ ἥλιος φωτιστικός.
ε'. Ονομάσθησαν δὲ αἱ κατὰ φιλοσοφίαν αἱρέσεις
κατὰ τρόπους ἑπτά.
ς'. Η γὰρ ἀπ' αὐτοῦ τοῦ αἱρεσιάρχου, ὡς Πλατωνικοὶ καὶ ᾿Αριστοτελικοί.
ζ'. Ἡ ἀπὸ τῆς πατρίδος τοῦ αἱρεσιάρχου, ὡς οἱ
Κυρηναϊκοί, διὰ τὸν Κυρηναίον Αρίστιππον. Καὶ οἱ
Μεγαρικοὶ δι' Ευκλείδην τον Μεγαρέα.
η'. Ἡ ἀπὸ τοῦ τόπου, ἐν ᾧ τὰς συνουσίας ἐποιοῦν
το, ὡς οἱ στωικοί, διὰ τὴν ἐν Ἀττικῇ ποικίλην
στοάν.
θ'. "Η ἀπὸ τῆς ἐν τῷ φιλοσοφεῖν ἐπικρίσεως, ὡς
οἱ ἐφεκτικοί. Οὗτοι γὰρ ἀκαταληψίαν δοξάζοντες
ἐπεῖχον τὰς λύσεις τῶν προτάσεων.
ι'. Ἡ ἀπὸ τοῦ τρόπου τῆς ζωῆς, ὥσπερ οἱ κυνικοί
ζῶντες ἀδιαφόρως δίκην κυνῶν· τά τε δόγματα της
φιλοσοφίας φρουροῦντες, καὶ ὑπερμαχοῦντες αὐτῶν
διὰ τῶν ἀποδείξεων, καὶ τοὺς φίλους ἐκ τῶν ἀλλοτρίων, ήγουν τοὺς πρὸς τὸ φιλοσοφεῖν ἐπιτηδείους
ἐκ τῶν ἀνεπιτηδείων πρὸς αὐτὸ διακρίνοντες· καὶ
τοὺς μὲν εὐμενῶς δεχόμενοι, τοὺς δὲ μετὰ παρρη
σίας ἐλέγχοντες καὶ τοῦ ὁμακοΐου μακρὰν ἐκδιώ
κοντες.
ια΄. Η ἀπὸ τοῦ τέλους, ὥσπερ οἱ ἡδονικοί, τέλος
τῆς φιλοσοφίας λέγοντες εἶναι τὴν ἡδονὴν, τὴν ἐκ
γνώσεως καὶ ἀπαθείας καὶ τῆς πρὸς τὸ θεῖον ἀναγωγῆς, τὸ πρῶτον τῶν ἐφετῶν.
ιβ'. "Η από τινος συμβεβηκότος, ὡς οἱ περιπατητικοί, κληθέντες οὕτω διὰ τὸ τὰς συνουσίας ποιεί
σθαι κατά περίπατον· ὡς ἂν ἅμα τῇ ψυχῇ καὶ τὸ
σῶμα γυμνάζοιτο.
col. 729–730page 102 of 548
PG 142:729Ποσαχώς ὠνομάσθησαν αἱ κατὰ φιλοσοφίαν αἱρέσεις, Σχήμα κεφαλ. ς', Περὶ αἱρέσεων. ἢ ἀπὸ τοῦ αἱρεσιάρχου, ὡς οἱ Πλατωνικοί ἢ ἀπὸ τῆς πατρίδος τοῦ αἱρεσιάρχου, ὡς οἱ Κυρηναϊκοὶ διὰ τὸν Κυρηναίον Αρίστιππον ἀπὸ τοῦ τόπου, ὡς οἱ στωικοί ἀπὸ τῶν ἐν τῷ φιλοσοφεῖν ἐπικρίσεων, ὡς οἱ ἐφεκτικοί ἀπὸ τοῦ τρόπου τῆς ζωῆς, ὡς οἱ κυνικοί ἀπὸ τοῦ τέλους, ὡς οἱ ἡδονικοί ἢ ἀπό τινος συμβεβηκότος, ὡς οἱ περιπατητικοί. ΚΕΦΑΛ. Ζ. Τις ἡ τῆς φιλοσοφίας διαίρεσις. α'. Η φιλοσοφία διαιρεῖται εἰς τὸ θεωρητικὸν καὶ τὸ πρακτικόν. Καὶ διὰ μὲν τοῦ θεωρητικού για νώσκει τὰ ὄντα· διὰ τοῦ πρακτικοῦ τὰ ἤθη κοσμεί. Τοῦ μὲν οὖν θεωρητικοῦ τέλος ἐστὶ τὸ ἀληθὲς, τοῦ πρακτικοῦ δὲ τὸ ἀγαθόν. β'. 'Αλλ' ἐπείπερ ἀναγκαῖόν ἐστι διακρίνεσθαι τὸ ἀληθὲς ἀπὸ τοῦ ψεύδους, καὶ τὸ ἀγαθὸν ἀπὸ τοῦ και κοῦ, ὥστε τὰ μὲν ἐλέσθαι ἡμᾶς, τὰ δὲ φυγεῖν καὶ μὴ τοῖς ἐναντίοις περιπίπτειν δι᾽ ἄγνοιαν, πρὸς τὴν τοιαύτην διάκρισιν ἐξεῦρεν ἡ φιλοσοφία (την) ἀπό δειξιν ὄργανον ἐπιτηδειότατον· ὅπερ ἐστὶ τὸ λογι κόν· ήγουν περὶ δ καταγίνεται ἡ λογική πραγματεία. Καὶ ἔστι τὸ λογικόν φιλοσοφίας ἐργαλεῖον χρειωδέστατον, ὑπ' αὐτῆς κατεσκευασμένον· ὥσπερ ὑπὸ χαλκευτικῆς ὁ ἄκμων, καὶ ἡ σφύρα καὶ τὸ ξυλάφιον, όργανα ὑπάρχοντα ταύτης δὴ τῆς χαλκευτι χής. γ. Το θεωρητικὸν τῆς φιλοσοφίας διαιρείται εις τὸ φυσιολογικὸν, τὸ μαθηματικὸν καὶ τὸ θεολογικὸν. δ. Διαιρεῖται δὲ εἰς τρία το θεωρητικόν, ἐπεὶ καὶ τὰ ὄντα περὶ ἃ τὸ θεωρητικόν καταγίνεται, τριττά. Η γὰρ τῆς ὕλης αχώριστα παντελῶς καὶ τῇ ὑποστά
Ποσαχώς ὠνομάσθησαν
αἱ κατὰ φιλοσοφίαν
αἱρέσεις,
Septem modis sectæ in
philosophia nomina.
tae sunt,
Σχήμα κεφαλ. ς', Περὶ αἱρέσεων.
ἢ ἀπὸ τοῦ αἱρεσιάρχου, ὡς οἱ Πλατωνικοί -
ἢ ἀπὸ τῆς πατρίδος τοῦ αἱρεσιάρχου, ὡς οἱ Κυρηναϊκοὶ διὰ τὸν Κυρηναίον
Αρίστιππον
ἀπὸ τοῦ τόπου, ὡς οἱ στωικοί
ἀπὸ τῶν ἐν τῷ φιλοσοφεῖν ἐπικρίσεων, ὡς οἱ ἐφεκτικοί -
ἀπὸ τοῦ τρόπου τῆς ζωῆς, ὡς οἱ κυνικοί·
ἀπὸ τοῦ τέλους, ὡς οἱ ἡδονικοί·
ἢ ἀπό τινος συμβεβηκότος, ὡς οἱ περιπατητικοί.
Tabula capitis 6, De sectis.
vel a principe secta, ut Platonici,
vel a patria principis secta, ut Cyrenaici, propter Aristippumn Cyrenæum»,
vel a loco, ut stoici,
vel a censuris in philosophando, ut ephectici,
vel a modo vitæ, ut cynici,
vel a line, ut voluptuarii,
vel ab accidente aliquo, ut peripatetici.
SYNOPSIS CAPITIS VII,'
QUOD EST DE PHILOSOPHIE DIVISIONE.
4. Philosophiam secundum peripateticos bipartito dividit in contemplativam et activam, ac utriusque CHM
objectum, tum opus et finem explicat. - 55 2. Ostendit philosophiam sibi ad hos fines consequendos
aptum instrumentum invenisse, logicam nimirum, quam etiam describit et similibus declarat. 3. Con.
templativam philosophiæ partem in tres alias partes subdividit.-4.jSupradictam subdivision-m ab objecti
scilicet entis speculabilis triplicitate comprobat, et in entibus mathematicis diutius immoratur, et corum
conditionem simili declarat.— 5. Contemplativa: philosophiæ partium objecta sigillatim explicat. — 6. Earumdem ordinem quoad nos exponit. - 7. Et nomenclationis rationem reddit. - 8. Mathematicam in
quatuor partes sive species subdividit. 9. Subdivisionem hanc a divisionibus quantitatis confirmat.
10. Singulis mathematicis istis scientiis sua objecta assignat, et hinc defnitiones confcit. — 11. De
subdivisione theoreticæ philosophiæ concludit. - 12. Activam philosophia partem in tres alias subdividil, el in concreto describit. - 13. Ostendit universam philosophiam practicam in legum ferendarum
et judiciorum muneribus absolvi. - 14. Ex divisione et subdivisionibus animæ, cujus philosophia est
medicina, superiorem divisionem philosophiæ in contemplativam et activam elicit. -45. Sed et exinde
subdivisionem contemplative philosophiæ in physiologicam, metaphysicam et mathematicam deducit, cui
etiam dissertationem de anima adjungit.
Τις ἡ τῆς φιλοσοφίας διαίρεσις.
α'. Η φιλοσοφία διαιρεῖται εἰς τὸ θεωρητικὸν
καὶ τὸ πρακτικόν. Καὶ διὰ μὲν τοῦ θεωρητικού για
νώσκει τὰ ὄντα· διὰ τοῦ πρακτικοῦ τὰ ἤθη κοσμεί.
Τοῦ μὲν οὖν θεωρητικοῦ τέλος ἐστὶ τὸ ἀληθὲς, τοῦ
πρακτικοῦ δὲ τὸ ἀγαθόν.
β'. 'Αλλ' ἐπείπερ ἀναγκαῖόν ἐστι διακρίνεσθαι τὸ
ἀληθὲς ἀπὸ τοῦ ψεύδους, καὶ τὸ ἀγαθὸν ἀπὸ τοῦ και
κοῦ, ὥστε τὰ μὲν ἐλέσθαι ἡμᾶς, τὰ δὲ φυγεῖν καὶ
μὴ τοῖς ἐναντίοις περιπίπτειν δι᾽ ἄγνοιαν, πρὸς τὴν
τοιαύτην διάκρισιν ἐξεῦρεν ἡ φιλοσοφία (την) ἀπόδειξιν ὄργανον ἐπιτηδειότατον· ὅπερ ἐστὶ τὸ λογικόν· ήγουν περὶ δ καταγίνεται ἡ λογική πραγμα
τεία. Καὶ ἔστι τὸ λογικόν φιλοσοφίας ἐργαλεῖον
χρειωδέστατον, ὑπ' αὐτῆς κατεσκευασμένον· ὥσπερ
ὑπὸ χαλκευτικῆς ὁ ἄκμων, καὶ ἡ σφύρα καὶ τὸ ξυλάφιον, όργανα ὑπάρχοντα ταύτης δὴ τῆς χαλκευτι
χής.
γ. Το θεωρητικὸν τῆς φιλοσοφίας διαιρείται εις
τὸ φυσιολογικὸν, τὸ μαθηματικὸν καὶ τὸ θεολογικόν.
δ. Διαιρεῖται δὲ εἰς τρία το θεωρητικόν, ἐπεὶ καὶ
τὰ ὄντα περὶ ἃ τὸ θεωρητικόν καταγίνεται, τριττά.
Η γὰρ τῆς ὕλης αχώριστα παντελῶς καὶ τῇ ὑποστά
CAPUT VII.
Que sit philosophia divisio.
561. Philosophia in contemplativam et activaın
dividitur. Et per contemplativam quidem ea quæ
sunt cognoscit, per activam autem mores exornat.
Proinde contemplativæ quidem finis est verum;
activa vero bonum.
2. Verumtamen quandoquidem necessarium est
verum a falso et bonum a malo discernere, ut illud
quidem amplectamur, hoc vero fugiamus, nec in
contraria propter ignorantiam incidamus: philosophia demonstrationem, aptissimum instrumentum,
invenit, quod est logica; utpote circa quam logica
tractatio occupatur. Et est (logica instrumentum
philosophiæ utilissimum ab ipsa comparatum et
effectum, quemadmodum ab arte ferraria incus et
malleus et forceps, quæ hujus, ferrariæ nimirum
artis, sunt organa.
3. Contemplativæ philosophiæ (pars) dividitur in
physiologiam, mathematicam et theologiam.
4. Dividitur autem contemplativa in tria, quoniam et entia, circa quæ occupatur contemplativa,
sunt triplicia. Vel enim a materia prorsus sunt in-
col. 731–732page 103 of 548
PG 142:731σει καὶ τῇ ἐπινοίᾳ, ὁποῖα τὰ φυσικὰ σώματα (παντελῶς) τῆς ὕλης χωριστὰ καὶ τῇ ὑποστάζει και τῇ ἐπινοίᾳ, οἷα τὰ ὑπὲρ φύσιν (τε) καὶ ἀσώματα· ἢ κατὰ τὶ μὲν ἀχώριστα τῆς ὕλης, κατὰ τὰ δὲ χωριο στά· κατὰ μὲν τὴν ὑπόστασιν ἔνυλα ὄντα, κατὰ δὲ τὴν ἐπίνοιαν ἄϋλα· ὥσπερ οἱ ἀριθμοὶ καὶ τὰ σχή ματα. Οὐδὲ γὰρ ὁ δέκα τυχὸν ἀριθμὸς, ἢ τὸ τρίγων νον ἄνευ ὕλης ὑποστήναι δύναται. 'Αλλ' ἢ ἐν ξύλοις, ἢ ἐν λίθοις, ἢ ἔν τισιν ἄλλοις ὑλικοῖς τὴν ὕπαρξιν ἔχουσιν· ὁ μὲν ἀριθμὸς κατὰ διορισμόν, τὸ δὲ σχῆ μα κατὰ συνέχειαν τῇ μέντοι ἐπινοίᾳ δύνανται τῆς Όλης χωρίζεσθαι. Καὶ γὰρ ἡνίκα τις φαντάζεται καὶ ἀναπολεῖ τοὺς ἀριθμοὺς αὐτοὺς καθ' ἑαυτούς, ἢ τὰ σχήματα, καθὼς ὁ κηρὸς ἀναματτόμενος τὴν σφραγίδα, οὐδέν τι τοῦ σφραγιστηρίου ἀφαιρεῖται τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ οὗτος οὐδέν τι τῆς ὕλης λαμβάνει τότε, μόνα δὲ τὰ σχήματα καὶ τοὺς ἀριθμούς ἀΰλως ἐν τῇ διανοίᾳ διατυποῖ. ε'. Ἐπεὶ γοῦν τῷ θεωρητικῷ πάντα τὰ ὄντα τρις γνῶσιν ὑπόκειται, τὰ δὲ ὄντα τριττά· τούτου χάριν καὶ τὸ θεωρητικὸν εἰς τρία διαιρεῖται. Καὶ τὸ μὲν φυσιολογικὸν περὶ τὰ πάντη ἔνυλα καταγίνεται, τὸ δὲ θεολογικὸν περὶ τὰ πάντη ἄλλα· τὸ δέ γε μαθη ματικὸν περὶ τὰ μετέχοντα καὶ ὕλης καὶ ἀΰλίας. ς'. Καὶ πρῶτον μὲν ἔστὶ πρὸς ἡμᾶς τὸ φυσιολογικὸν, ὡς πλησιάζον τοῖς ἐνύλοις ἡμῖν· δεύτερον, τὸ μαθηματικόν, οἷόν τις σύνδεσμος υπάρχων όλης καὶ ἀϋλίας· τρίτον καὶ τελευταῖον τὸ θεολογικόν, ἀμέτοχον δν τῆς ὕλης παντάπασι. ζ'. Τὸ μὲν οὖν φυσιολογικόν, ὡς περὶ τὰ φυσικὰ καταγινόμενον καὶ φθαρτά, διὰ τοῦθ᾽ οὕτως ὠνόμασται. Τὰ δὲ θεολογικὸν, ὡς περὶ τὰ θεῖα καὶ ἄφθαρ τα, κέκληται θεολογικόν. Ἐπεὶ δὲ διὰ τοῦ μαθηματικοῦ ἐξ ἄλλων ἄλλα μανθάνομεν, καὶ ἀπὸ τῶν αἰσθη τῶν τὰ ὑπὲρ αἴσθησιν διδασκόμεθα, καὶ οἱονεί τιν γεφύρᾳ καὶ κλίματι χρώμενοι τούτῳ, πρὸς τὴν ἀ λίαν ἐκ τῆς ὕλης δι' αὐτοῦ μεταβαίνομεν, καὶ ἀπὸ τῶν χθαμαλῶν καὶ γηΐνων πρὸς θεωρίαν ὑψηλὴν Μετατιθέμεθα καὶ οὐράνιον, διὰ τοῦτο μαθηματικὸν αὐτὸ προσηγόρευται. Μάθησις γάρ ἐστι τῶν μὴ εγνωσμένων κατάληψις, καὶ οἷον ἐξ ἀγνωσίας εἰς γνῶσιν μετάθεσις. η'. Τοῦτο τὸ μαθηματικὸν διαιρεῖται εἰς ἀριθμητικὴν, μουσικήν, γεωμετρίαν καὶ ἀστρονομίαν καὶ γὰρ περὶ ποσόν γίνεται· τοῦ δὲ ποσοῦ τὸ μὲν ἔστι συνεχές, τὸ δὲ διωρισμένον. Καὶ συνεχὲς μὲν ἔστι, ου τα μόρια πρός τινα κοινόν δρον συνάπτει, οἷον ή γραμμή. 6. Καὶ γὰρ πάντα τὰ μέρη αὐτῆς συνημμένα ἐστὶν ἀλλήλοις, μή παρὰ τῶν ἐν αὐτῇ σημείων διειρ νόμενα την συνάφειαν. Τὸ γὰρ σημείον, ὃ πέρας ἐστὶ τοῦ ἡμέσους μέρους τυχὸν τῆς γραμμής, ἀρχὴ τοῦ λοιποῦ ἡμίσους μέρους ταύτης καθέστηκε Διορισμένον δὲ ποσόν εστι, ο τα μόρια τράς τινα
separabilia cum subsistentia, tum mentis no- σει καὶ τῇ ἐπινοίᾳ, ὁποῖα τὰ φυσικὰ σώματα·
tione, qualia sunt corpora naturalia; aut (prorsus) sunt a 57 materia separabilia et subsistentia
et mentis notione; ut quæ supra naturam sunt et
incorporea, aut partim quidem inseparabilia a materia, partim vero separabilia, ut quæ quidem
quoad subsistentiam in materia, quoad mentis
vero notionem, materiæ expertia sunt, velut numeri et figuræ. Neque enim numerus denarius,
exempli gratia, aut triangulum sine materia subsistere potest; sed vel in Tignis, vel in lapidibus, vel
in aliis quibusdain materialibus exsistentiam habeat
numerus quidem, quoad discretionem, figura vero,
quoad continuitatem. Quando enim aliquis imagio
natur et ipsos numeros vel figuras per se recolit;
quemadmodum cera que sigillum abstergit et
exprimit, nihil de lapide signatorio aufert: eodem
modo et hic nihil tum de materia absumit, sed
solas figuras et numeros sine materia in dianœa
exprimit et effingit.
(
(παντελῶς) τῆς ὕλης χωριστὰ καὶ τῇ ὑποστάζει και
τῇ ἐπινοίᾳ, οἷα τὰ ὑπὲρ φύσιν (τε) καὶ ἀσώματα· ἢ
κατὰ τὶ μὲν ἀχώριστα τῆς ὕλης, κατὰ τὰ δὲ χωριο
στά· κατὰ μὲν τὴν ὑπόστασιν ἔνυλα ὄντα, κατὰ δὲ
τὴν ἐπίνοιαν ἄϋλα· ὥσπερ οἱ ἀριθμοὶ καὶ τὰ σχήματα. Οὐδὲ γὰρ ὁ δέκα τυχὸν ἀριθμὸς, ἢ τὸ τρίγων
νον ἄνευ ὕλης ὑποστήναι δύναται. 'Αλλ' ἢ ἐν ξύλοις,
ἢ ἐν λίθοις, ἢ ἔν τισιν ἄλλοις ὑλικοῖς τὴν ὕπαρξιν
ἔχουσιν· ὁ μὲν ἀριθμὸς κατὰ διορισμόν, τὸ δὲ σχῆ
μα κατὰ συνέχειαν τῇ μέντοι ἐπινοίᾳ δύνανται τῆς
Όλης χωρίζεσθαι. Καὶ γὰρ ἡνίκα τις φαντάζεται
καὶ ἀναπολεῖ τοὺς ἀριθμοὺς αὐτοὺς καθ' ἑαυτούς,
ἢ τὰ σχήματα, καθὼς ὁ κηρὸς ἀναματτόμενος τὴν
σφραγίδα, οὐδέν τι τοῦ σφραγιστηρίου ἀφαιρεῖται·
τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ οὗτος οὐδέν τι τῆς ὕλης λαμβάνει τότε, μόνα δὲ τὰ σχήματα καὶ τοὺς ἀριθμούς
ἀΰλως ἐν τῇ διανοίᾳ διατυποῖ.
ε'. Ἐπεὶ γοῦν τῷ θεωρητικῷ πάντα τὰ ὄντα τρις
γνῶσιν ὑπόκειται, τὰ δὲ ὄντα τριττά· τούτου χάριν
καὶ τὸ θεωρητικὸν εἰς τρία διαιρεῖται. Καὶ τὸ μὲν
φυσιολογικὸν περὶ τὰ πάντη ἔνυλα καταγίνεται, τὸ
δὲ θεολογικὸν περὶ τὰ πάντη ἄλλα· τὸ δέ γε μαθη
ματικὸν περὶ τὰ μετέχοντα καὶ ὕλης καὶ ἀΰλίας.
5. Quoniam ergo contemplativæ (philosophiæ
parti) omnia entia ad cognitionem subjecta sunt,
triplicia autem sunt entia: hujus gratia et contemplativa (philosophiae pars) in tria (tres partes)
dividitur. Et physiologia quidem circa ea occupatur 58 quæ prorsus sunt in materia, theologia
vero circa ea quæ per omnia materia sunt expertia: mathematica denique circa ea quæ et materiam et immortalitatem participant.
6. Et prima quidem quoad nos est physiologia
ut quæ nobis qui in materia sumus, propinquet;
secunda, mathematica quæ veluti conjunctio quædam est materiæ et immortalitatis: tertia et ultima est theologia, quæ materiæ per omnia est
expers.
7. Physiologia igitur, quod circa naturam et
corruptibilia occupetur, propterea sic nominata
est: theologia vero, quod circa divina et incorruptibilia versetur, vocata est theologia. Quoniam autem
per mathematicam ex aliis alia discimus, et a sen-
'sibus ea quæ supra sensum sunt, edocemur, et
per hanc veluti quodam ponte et scala utentes ad
immaterialitatem ex materia transcendimus, et ab
humilibus terrenisque ad sublimem et cœlestem
contemplationem transferimur; eapropter ipsa est
mathematica nuncupata. Mathesis enim sen doctrin:
est. non cognitorum apprehensio et veluti ex ignoratione ad cognitionem transpositio.
59 8. Haec mathematica in arithmeticam, nrusicam, geometriam et astronomiam dividitur. Etenim circa quantum occupatur. Quastitim autem
aliud quidem est continuum, aliud vero discretum.
Et continuum quidem est cujus partes communi
quodam termino conjunguntur, veluti linea.
9. Omnes enim partes illius conjunctæ sunt sibi
invicem ut punctis que sunt in ipsa nihil a conjunctione impediantur. Punctum enim quod medie
partis, lineæ, exempli gratla, extremitas est, reliquæ mediae partis in hac est principiumi. DiscreCum autem quantum est, quod partes suas ad
ς'. Καὶ πρῶτον μὲν ἔστὶ πρὸς ἡμᾶς τὸ φυσιολο
γικὸν, ὡς πλησιάζον τοῖς ἐνύλοις ἡμῖν· δεύτερον,
τὸ μαθηματικόν, οἷόν τις σύνδεσμος υπάρχων όλης
καὶ ἀϋλίας· τρίτον καὶ τελευταῖον τὸ θεολογικόν,
ἀμέτοχον δν τῆς ὕλης παντάπασι.
ζ'. Τὸ μὲν οὖν φυσιολογικόν, ὡς περὶ τὰ φυσικὰ
καταγινόμενον καὶ φθαρτά, διὰ τοῦθ᾽ οὕτως ὠνόμα
σται. Τὰ δὲ θεολογικὸν, ὡς περὶ τὰ θεῖα καὶ ἄφθαρ
τα, κέκληται θεολογικόν. Ἐπεὶ δὲ διὰ τοῦ μαθηματι
κοῦ ἐξ ἄλλων ἄλλα μανθάνομεν, καὶ ἀπὸ τῶν αἰσθη
τῶν τὰ ὑπὲρ αἴσθησιν διδασκόμεθα, καὶ οἱονεί τιν
γεφύρᾳ καὶ κλίματι χρώμενοι τούτῳ, πρὸς τὴν ἀ
λίαν ἐκ τῆς ὕλης δι' αὐτοῦ μεταβαίνομεν, καὶ ἀπὸ
τῶν χθαμαλῶν καὶ γηΐνων πρὸς θεωρίαν ὑψηλὴν μετατιθέμεθα καὶ οὐράνιον, διὰ τοῦτο μαθηματικὸν
αὐτὸ προσηγόρευται. Μάθησις γάρ ἐστι τῶν μὴ
εγνωσμένων κατάληψις, καὶ οἷον ἐξ ἀγνωσίας εἰς
γνῶσιν μετάθεσις.
η'. Τοῦτο τὸ μαθηματικὸν διαιρεῖται εἰς ἀριθμη
τικήν, μουσικήν, γεωμετρίαν καὶ ἀστρονομίαν καὶ
γὰρ περὶ ποσόν γίνεται· τοῦ δὲ ποσοῦ τὸ μὲν ἔστι
συνεχές, τὸ δὲ διωρισμένον. Καὶ συνεχὲς μὲν ἔστι,
ου τα μόρια πρός τινα κοινόν δρον συνάπτει, οἷον ή
γραμμή.
6. Καὶ γὰρ πάντα τὰ μέρη αὐτῆς συνημμένα
ἐστὶν ἀλλήλοις, μή παρὰ τῶν ἐν αὐτῇ σημείων διειρνόμενα την συνάφειαν. Τὸ γὰρ σημείον, ὃ πέρας
ἐστὶ τοῦ ἡμέσους μέρους τυχὸν τῆς γραμμής, ἀρχὴ
τοῦ λοιποῦ ἡμίσους μέρους ταύτης καθέστηκε
Διορισμένον δὲ ποσόν εστι, ο τα μόρια τράς τινα
col. 733–734page 104 of 548
PG 142:733καινὸν ὅρων οὐ συνάπτει· οἷον ὁ ἀριθμός· οὐ γὰρ τοῦ ἐξ συχὸν τὸ ἥμισυ μέρος ήτοι τὰ τρία, κοινὸν ὅλον Έχει τινὰ μετὰ τοῦ λοιποῦ ἡμίσους ἤτοι τῶν ἄλλων τριῶν, πρὸς ἐν ὄρον ταῦτα δὴ τὰ μέρη συναφθείεν ἄν· ἀλλὰ ταῖς μονάσιν ἀπ' ἀλλήλων ἅπαντα μέρη παντὸς ἀριθμοῦ διακέκριται. Τοῦ μὲν οὖν διωρισμένου ποσοῦ, τὸ μὲν ἔστι καθ᾽ αὑτὸ, οἷον τὸ ἄρ τιον, τὸ περιττὸν, τὸ τέλειον, καὶ τὰ τοιαῦτα· τὸ δὲ σχέσιν ἔχον πρὸς ἄλλο τι, οἷον διπλάσιον, ἥμισυ, μείζον, ἔλαττον, ἐπίτριτον, ἡμιόλιον, καὶ τὰ ὅμοια. Τοῦ δὲ συνεχοῦς ποσοῦ τὸ μὲν ἔστιν ἐν μονῇ καὶ στάσει, τὸ δ' ἐν κινήσει καὶ περιφορά. ε'. Η τοίνυν ἀριθμητική καταγίνεται περὶ ποσόν διωρισμένον καθ' ἑαυτὸ, ἡ δὲ μουσικὴ περὶ ποσὶν διωρισμένον ἐν σχέσει. Καὶ ἔστιν ἡ μὲν ἀριθμητική γνῶσις ποσοῦ διωρισμένου καθ᾽ αὑτὸ, ἡ δὲ μουσική γνῶσις ποσοῦ διωρισμένου ἐν σχέσει. Η γεωμετρίᾳ καταγίνεται περὶ ποσόν συνεχὲς ἀκίνητον, ὁποῖον ἡ γῆ. Καὶ ἔστιν ἡ γεωμετρία γνῶσις ποσού συνεχούς ἀκινήτου, ἡ δὲ ἀστρονομία περὶ ποσόν συνεχὲς ἀεικίνητον, ὁποῖον ὁ οὐρανός. Καὶ ἔστιν ἡ ἀστρονομία γνῶσις ποσού συνεχούς ἀεικινήτου. ια΄. Ταῦτα μὲν περὶ τοῦ τῆς φιλοσοφίας θεωρητικοῦ. ιβ'. Τὸ δὲ πρακτικὸν διαιρεῖται εἰς ἠθικὸν, οἰκονομικὸν καὶ πολιτικόν. Καὶ ἠθικὸς μὲν ἔστι φιλόσοφος ὁ τὰ ἑαυτοῦ ἤθη καὶ ἄλλου ρυθμίζειν δυνάμενος" οικονομικὸς δὲ ὁ καὶ οἶκον ὅλον ἐκπαιδεύειν καλῶς ἐπιστάμενος. Ο δέ γε πόλιν ἢ καὶ πόλεις διεξάγων καὶ διακυβερνῶν ἀρίστως πολιτικός. ιγ'. Κατορθοῦται δὲ τὸ πᾶν πρακτικὸν διά τε τοῦ νομοθετικοῦ καὶ δικαστικοῦ. Καὶ γὰρ νομοθετεῖ ὁ πρακτικός φιλόσοφος καὶ πόλει καὶ οἴκῳ καὶ μαθη τῇ καὶ ἑαυτῷ τὰ συνοίσοντα. Ωσαύτως δὲ καὶ δικά ζει, τοὺς μὲν καλῶς πράττοντας τῶν ἀγομένων ἐπαινῶν καὶ τιμῶν, καὶ τῶν προσηκουσῶν ἀμοι δῶν ἀξιῶν, τοὺς δὲ κακῶς ἑλέγχων καὶ φαυλίζων καὶ τιμωρούμενος. Γίνεται δὲ καὶ ἑαυτῷ δικαστής ὁ φιλόσοφος, καὶ τέρπεται μὲν πράττων τὰ ἀγαθὰ καὶ ταῖς ἀρεταῖς ἐνηδύνεται· παραβαίνων δέ τι τῶν δεόντων πενθεῖ, καὶ ἑαυτὸν ἐπιπλήττει καὶ διόρθωσιν τῶν ἐσφαλμένων ἐργάζεται. ιδ. Ωσπερ τοίνυν τοῦ σώματος τελείωσίς ἐστιν ἡ Ιατρική· οὕτω δὴ τῆς ψυχῆς ἡ φιλοσοφία τελείωσις, ἰατρικὴ γινωσκομένη ψυχῆς. Ἐπεὶ δὲ τῆς ψυχῆς τὸ μὲν ἔστιν ὀρεκτικόν, τὸ δὲ γνωστικόν καὶ τὸ μὲν ἄλογον, τὸ δὲ λογικόν· καὶ τοῦ γνωστικοῦ τε καὶ λογικοῦ τὸ μὲν συνεργούν τῷ ὀρεκτικά, οἷος ὁ δυνάμει νοῦς, ἡ διάνοια, τὸ δὲ χωριστὸν καὶ ἐξηρημένον παντάπασιν, οἷος ὁ κατ' ἐνέργειαν νοῦ; ὅσον μὲν τῆς φιλοσοφίας τελειωτικόν ἐστι τοῦ ὀρε κτικοῦ τῆς ψυχῆς, καὶ αὐτοῦ δὴ δυνάμει νοῦ, τοῦ συνεργοῦντος τῷ ὀρεκτικῷ, τοῦτο πρακτικόν όνο μάζεται περὶ πρᾶξιν ἠσχολημένον, καὶ τέλος ἔχον τὴν αἵρεσιν καὶ ἐπίτευξιν τοῦ ἀγαθοῦ· ὅσον δὲ τοῦ
EPITOME
καινὸν ὅρων οὐ συνάπτει· οἷον ὁ ἀριθμός· οὐ γὰρ τοῦ
ἐξ συχὸν τὸ ἥμισυ μέρος ήτοι τὰ τρία, κοινὸν ὅλον
Έχει τινὰ μετὰ τοῦ λοιποῦ ἡμίσους ἤτοι τῶν ἄλλων
τριῶν, πρὸς ἐν ὄρον ταῦτα δὴ τὰ μέρη συναφθείεν
ἄν· ἀλλὰ ταῖς μονάσιν ἀπ' ἀλλήλων ἅπαντα μέρη
παντὸς ἀριθμοῦ διακέκριται. Τοῦ μὲν οὖν διωρισμένου ποσοῦ, τὸ μὲν ἔστι καθ᾽ αὑτὸ, οἷον τὸ ἄρ
τιον,
τὸ περιττὸν, τὸ τέλειον, καὶ τὰ τοιαῦτα· τὸ
δὲ σχέσιν ἔχον πρὸς ἄλλο τι, οἷον διπλάσιον, ἥμισυ,
μείζον, ἔλαττον, ἐπίτριτον, ἡμιόλιον, καὶ τὰ ὅμοια.
Τοῦ δὲ συνεχοῦς ποσοῦ τὸ μὲν ἔστιν ἐν μονῇ καὶ
στάσει, τὸ δ' ἐν κινήσει καὶ περιφορά.
LOGICA.
communem terminum non conjungit, veluti numerus. Neque enim senarii, exempli gratia, pars
dimidia, sive ternarius, communem quemdam
terminum habet cum reliquo dimidio, sive cæteris
tribus quo termino hæ scilicet partes conjunctæ
essent; sed unitatibus a se invicem omnes partes,
omnis numeri discretæ sunt. Quapropter discretum quidem quantum aliud est per se, veluti par,
impar, perfectum, et quae sunt hujus generis: aliud
vero affectionem seu respectum habet ad aliúd;
veluti duplum, dimidium, majus, minus, 60 sesquitertium, se‹quialterum, et similia. Continuum autem
quantum aliud est in mansione et statu, aliud in
motu et conversione.
ε'. Η τοίνυν ἀριθμητική καταγίνεται περὶ ποσόν
διωρισμένον καθ' ἑαυτὸ, ἡ δὲ μουσικὴ περὶ ποσὶν
διωρισμένον ἐν σχέσει. Καὶ ἔστιν ἡ μὲν ἀριθμητική
γνῶσις ποσοῦ διωρισμένου καθ᾽ αὑτὸ, ἡ δὲ μουσική
γνῶσις ποσοῦ διωρισμένου ἐν σχέσει. Η γεωμε
τρία καταγίνεται περὶ ποσόν συνεχὲς ἀκίνητον,
ὁποῖον ἡ γῆ. Καὶ ἔστιν ἡ γεωμετρία γνῶσις ποσού
συνεχούς ἀκινήτου, ἡ δὲ ἀστρονομία περὶ ποσόν
συνεχὲς ἀεικίνητον, ὁποῖον ὁ οὐρανός. Καὶ ἔστιν
ἡ ἀστρονομία γνῶσις ποσού συνεχούς ἀεικινήτου.
ια΄. Ταῦτα μὲν περὶ τοῦ τῆς φιλοσοφίας θεωρη
τικοῦ.
ιβ'. Τὸ δὲ πρακτικὸν διαιρεῖται εἰς ἠθικὸν, οἰκονο
μικὸν καὶ πολιτικόν. Καὶ ἠθικὸς μὲν ἔστι φιλόσοφος ὁ τὰ ἑαυτοῦ ἤθη καὶ ἄλλου ρυθμίζειν δυνάμενος"
οικονομικὸς δὲ ὁ καὶ οἶκον ὅλον ἐκπαιδεύειν καλῶς
ἐπιστάμενος. Ο δέ γε πόλιν ἢ καὶ πόλεις διεξάγων
καὶ διακυβερνῶν ἀρίστως πολιτικός.
ιγ'. Κατορθοῦται δὲ τὸ πᾶν πρακτικὸν διά τε τοῦ
νομοθετικοῦ καὶ δικαστικοῦ. Καὶ γὰρ νομοθετεῖ ὁ
πρακτικός φιλόσοφος καὶ πόλει καὶ οἴκῳ καὶ μαθητῇ καὶ ἑαυτῷ τὰ συνοίσοντα. Ωσαύτως δὲ καὶ δικάζει, τοὺς μὲν καλῶς πράττοντας τῶν ἀγομένων
ἐπαινῶν καὶ τιμῶν, καὶ τῶν προσηκουσῶν ἀμοιδῶν ἀξιῶν, τοὺς δὲ κακῶς ἑλέγχων καὶ φαυλίζων
καὶ τιμωρούμενος. Γίνεται δὲ καὶ ἑαυτῷ δικαστής
ὁ φιλόσοφος, καὶ τέρπεται μὲν πράττων τὰ ἀγαθὰ
καὶ ταῖς ἀρεταῖς ἐνηδύνεται· παραβαίνων δέ τι
τῶν δεόντων πενθεῖ, καὶ ἑαυτὸν ἐπιπλήττει καὶ
διόρθωσιν τῶν ἐσφαλμένων ἐργάζεται.
ιδ. Ωσπερ τοίνυν τοῦ σώματος τελείωσίς ἐστιν
ἡ Ιατρική· οὕτω δὴ τῆς ψυχῆς ἡ φιλοσοφία τελείω
σις, ἰατρικὴ γινωσκομένη ψυχῆς. Ἐπεὶ δὲ τῆς
ψυχῆς τὸ μὲν ἔστιν ὀρεκτικόν, τὸ δὲ γνωστικόν
καὶ τὸ μὲν ἄλογον, τὸ δὲ λογικόν· καὶ τοῦ γνωστι
κοῦ τε καὶ λογικοῦ τὸ μὲν συνεργούν τῷ ὀρεκτικά,
οἷος ὁ δυνάμει νοῦς, ἡ διάνοια, τὸ δὲ χωριστὸν καὶ
ἐξηρημένον παντάπασιν, οἷος ὁ κατ' ἐνέργειαν νοῦ;
ὅσον μὲν τῆς φιλοσοφίας τελειωτικόν ἐστι τοῦ ὀρε
κτικοῦ τῆς ψυχῆς, καὶ αὐτοῦ δὴ δυνάμει νοῦ, τοῦ
συνεργοῦντος τῷ ὀρεκτικῷ, τοῦτο πρακτικόν όνομάζεται περὶ πρᾶξιν ἠσχολημένον, καὶ τέλος ἔχον
τὴν αἵρεσιν καὶ ἐπίτευξιν τοῦ ἀγαθοῦ· ὅσον δὲ τοῦ
10. Arithmetica quidem igitur circa quantu
discretum per se occupatur, musica vero circa
quantum discretum in respectu. Estque arithmetica quidem notitia quanti discreti per se musica
vero notitia quanti discreti in respecto. Geometria circa quantum continuum immobile occupatur,
quale terra est. Estque geometria notitia quanti
continui immobilis. Astronomia vero circa quantum continuum semper mobile versatur, quale
coelum est. Estque astronomia notitia quanti continui quod semper movetur.
11. Hæc quidem de contemplativa philosophia
parte.
12. Porro activa (philosophie pars) in ethicam,
œconomicam et politicam dividitur. Et ethicus
(seu moralis) quidem philosophus est, qui suos et
alterius mores concinne conformare potest: œconomicus autem qui etiam totam domum probe
novit erudire politicus denique qui civitatem aut
etiam civitates dirigit et gubernat optime.
13. Omnes autem folius active (philosophia)
61 partes implentur per legum ferendarum et
judiciorum officium. Activus enim philosophus et
civitati et domui et discipulo et sibi ipsi de profuunris leges fert. Eodem modo etiam judicat, duin
subditorum recte quidem agentes laudat et honore
et convenientibus præmiis dignatur; male vero (se
gerentes) reprehendit, negligit et punit. Sed et sibi
ipsi etiam philosophus fit judex, et bona quidem
agens oblectatur et in vistutibus voluptatem capit;
sed aliquid officiorum transgrediens, dolet, seque
ipsum castigat, et lapsuum correctionem allaborat.
14. Quemadmodum igitur medicina corporis est
perfectio, ita sane animæ perfectio philosophia
est, quæ animæ medicina agnoscitur. Quoniam
autem animæ pars alia est quæ appetit, alia quæ
cognoscit; et rursus hujus alia quidem rationts
particeps, alia rationis expers est: cumque ejus
quæ cognoscit, quæque rationis particeps est, una
quiden cooperetur appetenti (parti), qualis est
mens potestate, ipsa dianœa; altera vero separabilis et prorsus exempta sit, qualis est mens
actu; quanta quidem philosophia pars 62 sppetentem animæ partem, et ipsam scilicet mentem
potestate, quæ appetenti cooperatur, perficit,
col. 735–736page 105 of 548
PG 142:735γνωστικοῦ τελειωτικόν, τέλος ἔγον τὴν ἀλήθειαν, τοῦτο λέγεται κοινώς θεωρητικόν. Η φιλοσοφία (διαι μεῖται) ιε'. 'Αλλ' ὅσον μὲν τὴν γνῶσιν τοῦ δυνάμει νοῦ τε λειοί, τὴν μετ' αἰσθήσεως καὶ φαντασίας περὶ τὰ ἔνυλα εἴδη καὶ ἀχώριστα τῆς ὕλης καταγινομένην, τοῦτο καλεῖται φυσιολογικόν, ὅτι περὶ ταῦτα ἡ φύσ σις καὶ ἐν τούτοις ἐστίν· ὅσον δὲ τὴν τοῦ ἐνεργεία νοῦ καθαρὰν ἐνέργειαν τελειοῖ, καὶ τὴν τοῦ δυνά μει νοῦ τὴν συνεπαιρουμένην τῷ ἐνεργείᾳ νῷ, εἰ μὲν περὶ τὰ πάντη χώριστα τῆς ὕλης ἡ γνῶσις ἐστι, τὸ τοιοῦτον θεολογικὸν καλεῖται, καὶ πρώτη φιλοσοφία, καὶ μετὰ τὰ φυσικὰ, ὡς ἐπέκεινα τε ταγμένον τῶν φυσικῶν· εἰ δὲ περὶ τὰ πῆ μὲν χω ριστὰ τῆς ὕλης εἴδη, πῆ δὲ ἀχώριστα, τὸ τοιοῦτον μαθηματικὸν ὀνομάζεται καὶ περὶ ψυχῆς. Η τε γὰρ μαθηματική ουσία μέση (τις) πώς ἐστιν ύλης καὶ ἀθλίας· τῷ μὲν καθόλου τὸ χωριστὸν ἔχουσα τῆς ὕλης, τῷ δὲ διαστατῷ καὶ διακεκριμένῳ τὸ ἀχώριστον. Καὶ ἡ ψυχὴ ὁμοίως· κατὰ μὲν τὰς αἰσθήσεις καὶ φαντασίας, καὶ τὸν δυνάμει νοῦν, ἀχώριστος τῆς ὕλης ἐστί· κατὰ δὲ τὸν ἐνεργεία νοῦν, ὅς ἐστι τῆς ψυχῆς τὸ ἀκρότατόν τε καὶ καθα ρώτατον, παντάπασιν ἡ ψυχὴ τῆς ὕλης κεχώρισται. Σχῆμα κεφαλ. 5, Τίς ἡ τῆς φιλοσοφίας διαίρεσις. εἰς θεωρητικὸν καὶ πρακτικὸν φυσιολογικόν, μαθηματικὸν καὶ θεολογικών. ἠθικὸν οικονομικὸν, πολιτικόν. γεωμετρία, ἀστρονομία, ἀριθμητική, μουσική.
have activa nominatur, cum
actionem γνωστικοῦ τελειωτικόν, τέλος ἔγον τὴν ἀλήθειαν,
sit occupata, finemque habeat boni apprehen- τοῦτο λέγεται κοινώς θεωρητικόν.
sionem et consecutionem; quanta vero cognoscentem (animæ partem) perficit, veritatem pro fine
habens, hæc communiter contemplativa dicitur.
15. Cæterum quanta quidem notitiam mentis po.
testate perficit, cam nimirum quæ cum sensu et
imaginatione circa formas materiatas et a materia
inseparabiles occupatur, hæc physiologia vocatur,
quod circa has et in his natura sit; quanta vero
puram mentis actu operationem perficit, eamque
mentis potestate quæ ad mentem actu provehitur,
siquidem notitia est circa formas eas quæ omni
modo sunt a materia separabiles, talis theologia
vocatur et prima philosophia et metaphysica, quod
supra naturalia sit collocata; sin vero circa formas
est partim quidem a maleria separabiles, partim
vero inseparabiles, quæ talis est, mathematica
nominatur et de anima. Num et mathematica essentia, media (quædamı) est quodammodo materiæ
et 63 immaterialitatis: per universale quidem
habens, ut a materia separari possit; per id vero
quod in dimensiones patet ac discreta est, ut a
materia separari non possit. Simili modo etiam
anima quoad sensus quidem et imaginationes, et
mentem potestate, inseparabilis est a materia;
quoad vero mentem actu, quæ suprema et purissima
animæ pars est, anima a materia prorsus separata
€61.
Η φιλοσοφία (διαι
μεῖται)
ιε'. 'Αλλ' ὅσον μὲν τὴν γνῶσιν τοῦ δυνάμει νοῦ τελειοί, τὴν μετ' αἰσθήσεως καὶ φαντασίας περὶ τὰ
ἔνυλα εἴδη καὶ ἀχώριστα τῆς ὕλης καταγινομένην,
τοῦτο καλεῖται φυσιολογικόν, ὅτι περὶ ταῦτα ἡ φύσ
σις καὶ ἐν τούτοις ἐστίν· ὅσον δὲ τὴν τοῦ ἐνεργεία
νοῦ καθαρὰν ἐνέργειαν τελειοῖ, καὶ τὴν τοῦ δυνά
μει νοῦ τὴν συνεπαιρουμένην τῷ ἐνεργείᾳ νῷ, εἰ
μὲν περὶ τὰ πάντη χώριστα τῆς ὕλης ἡ γνῶσις
ἐστι, τὸ τοιοῦτον θεολογικὸν καλεῖται, καὶ πρώτη
φιλοσοφία, καὶ μετὰ τὰ φυσικὰ, ὡς ἐπέκεινα τε
ταγμένον τῶν φυσικῶν· εἰ δὲ περὶ τὰ πῆ μὲν χωριστὰ τῆς ὕλης εἴδη, πῆ δὲ ἀχώριστα, τὸ τοιοῦτον
μαθηματικὸν ὀνομάζεται καὶ περὶ ψυχῆς. Η τε
γὰρ μαθηματική ουσία μέση (τις) πώς ἐστιν ύλης
καὶ ἀθλίας· τῷ μὲν καθόλου τὸ χωριστὸν ἔχουσα
τῆς ὕλης, τῷ δὲ διαστατῷ καὶ διακεκριμένῳ τὸ
ἀχώριστον. Καὶ ἡ ψυχὴ ὁμοίως· κατὰ μὲν τὰς
αἰσθήσεις καὶ φαντασίας, καὶ τὸν δυνάμει νοῦν,
ἀχώριστος τῆς ὕλης ἐστί· κατὰ δὲ τὸν ἐνεργεία
νοῦν, ὅς ἐστι τῆς ψυχῆς τὸ ἀκρότατόν τε καὶ καθαρώτατον, παντάπασιν ἡ ψυχὴ τῆς ὕλης κεχώρι
σται.
Σχῆμα κεφαλ. 5, Τίς ἡ τῆς φιλοσοφίας διαίρεσις.
{
εἰς θεωρητικὸν
καὶ πρακτικὸν
φυσιολογικόν,
μαθηματικὸν
καὶ θεολογικών.
ἠθικὸν
οικονομικὸν,
πολιτικόν.
Tabula capitis 7, Quæ sit vhilosophiæ divisio.
γεωμετρία,
ἀστρονομία,
ἀριθμητική,
μουσική.
physiologia
geometria,
contemplativam
(ut sunt)
mathematica (ut sunt)
astronomia,
arithmetica,
musica.
Philosophia dividitur
in
theologia (seu metaphysica)
et activam (ut sunt)
ethica,
economia,
politica.
64 SYNOPSIS CAPITIS VIII,
QUOD EST DE UNIVOCIS, DIVERSIVOCIS, ET DIVERSIS, ÆQUIVOCIS ITEM ET MULTIVOCIS ET DENOMINATIVIS.
1. Eorum quæ in mundo exsistunt quodvis et unum et multa est: et quidem ut unum, nomine; ut multa,
vel definitione vel descriptione declaratur. - 2. Ex utriusque nominis et definitionis tum convenientia,
tum discrepantia quatuor oriuntur syzygiæ. prima corum quæ nomine et definitione communicant:
secunda eorum quæ utroque discrepant; tertia eorum que nomine conveniunt et definitione discrepant;
- 5. Ex prima syzygia sunt univoca,
quarta eorum quæ definitione communicant, et nomine discrepant.
ut eorum definitione et exemplis auctor probat. 4. Ex secunda syzygia et diversivoca et diversa sunt,
5. Ex tertia syzygia sunt æquivoca, quæ itiquorum discrimen per definitioncs et exempla indicat,
col. 737–738page 106 of 548
PG 142:737παρ θενος ΚΕΦΑΛ. Η'. Περὶ συνωνύμων, ἑτερωνύμων, καὶ ἑτέρων ὠμωνύμων τε καὶ πολυωνύμων, καὶ παρωνύμων. α΄. Εκαστον τῶν ὄντων ἐν κόσμῳ καὶ ἔν τί ἐστι καὶ πολλά· οἷον ὁ ἄνθρωπος καὶ ἄν (τί) ἐστι καθό ἄνθρωπος, καὶ πολλὰ καθὸ ζῶον, καὶ λογικὸν καὶ θνητὸν, καὶ νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν. Ἐπεὶ οὖν ἕκαστον τῶν ὄντων ἐν κόσμῳ, καὶ ἔν τί έστι καὶ πολλὰ, ὡς μὲν ἐν δηλοῦται ὑπὸ τοῦ ὀνόματος, ὡς δὲ πολλὰ δηλοῦται ὑπὸ τοῦ ὁρισμοῦ, ἡ τῆς ὑπογραφῆς. Καὶ γὰρ ὁ ἄνθρωπος, ἂν ὧν καὶ πολλά, ὡς μὲν ἐν ὑπὸ τῆς ἄνθρωπος δηλοῦται φωνής, ἥτις ἁπλοῦν ἐστιν ὄνομα· ὡς δὲ πολλὰ, ὑπὸ τοῦ ὄρου τοῦ λέγοντος, ζώον λογικόν, θνητόν, νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν. ὃς δὴ ὄρος λόγος ὑπάρχει τῶν ὧν ἔχει ὁ ἄνθρωπος ἕκαστον ἐπεξιών. β. Εστωσαν οὖν δύο τινά πράγματα ἢ καὶ πλείω, καὶ ταῦτα ἢ καὶ κατὰ τὸ ὄνομα καὶ κατὰ τὸν λόγον κοινωνείτωσαν ἀλλήλοις· ἢ καὶ κατ' ἄμε φω διαφερέτωσαν ἢ (καὶ) κατὰ μὲν τὸ ὄνομα και νωνείτωσαν, κατὰ δὲ τὸν λόγον διαφερέτωσαν ἢ τὸ ἀνάπαλιν, κατὰ μὲν τὸν λόγον κοινωνείτωσαν, κατά δὲ τὸ ὄνομα διαφερέτωσαν, ὡς εἶναι τέσσαρας τὰς διαφοράς. γ'. Εἰ μὲν οὖν καὶ κατ' ἄμφω κοινωνοῦσι, κατὰ τὸ ὄνομά φημι, καὶ (κατὰ) τὸν λόγον καλοῦνται συνώνυμα, ώσανεί μεταδιδόντα ἀλλήλοις σὺν τῷ ὀνόματι καὶ τοῦ λόγου· συνώνυμα γάρ εἰσιν, ὧν τό το όνομα κοινὸν καὶ ὁ κατὰ τοὔνομα λόγος τῆς οὐσίας ὁ αὐτὸς, οἷον ζῶον, δ τε ἄνθρωπος καὶ ὁ βοῦς κατὰ τὸ ζῶον ὄνομα συνώνυμα όντα· καὶ γὰρ ἄμφω καὶ ζῶα προσαγορεύονται, καὶ τὸν αὐτὸν ἐπιδέχονται λόγον, καθὸ ζῶα· ἔστι γὰρ ἑκάτερον οὐσία ἔμψυχος, αἰσθητική, μεταβατική. δ. Εἰ δὴ κατὰ τὸ ὄνομα, καὶ κατὰ τὸν λόγον δια φέρουσιν, εἰ μὲν ἔχουσιν ἐν ὑποκείμενον, λέγονται ἑτερώνυμα, ὥσπερ ἀνάβασις καὶ κατάβασις. Εχου σε γὰρ ἂν ὑποκείμενον τὴν κλίμακα· ὁμοίως καὶ σπέρμα καὶ καρπός. Θεωρούνται γὰρ περὶ τὸν αὐτὸν σίτον, δς πρὸς μὲν τὸ εἶναι καὶ ἀπηρτίσθαι λέγεται καρπὸς, πρὸς δὲ τὸ μέλλειν καὶ πεφυκένα λέγεται σπέρμα. Εἰ δὲ διάφορα ἔχουσι τὰ ὑποκείη μενα, λέγονται ἕτερα, οἷον ἄνθρωπος καὶ ἵππος,
dem definit. 6. Indicat cur in superiorum definitionibus ubique adjiciatur, td secundum nomen.
7. Quid in illis ratio significet. 8. Quid essentiæ nomen declaret. 9. Quid nomen philosophis et hic
et alibi sæpe significet, quodque etiam verba et alice partes orationis homonymws nomina dicantur.
10. Tria in aquivocis quarenda esse, et quæ sint illa. 11. Ex quarta syzygia sunt multivoca, quæ
describit. 12. Denominativa inter univoca et æquivoca medio loco constituta sunt, magis tamen propinquant univocis, quia mujorem habent communitatem quam differentiam. - 65 13. Per occupationem
docet quid denominativa requirant et æquivocorum etiam octo requisita enumerat. 14. Singula singulis exemplis declarat. 15. Concludit dissertationem de aquivocis. 16. Redit ad denominativa
quæ definit. — 17. Exponit quomodo in definitione vox casus accipiatur. 18. Quatuor requisita denominativorum assignal, quorum si unum desit, non sit verum denominativum, ut exemplis manifestum
facit. 19. Primum exemplum in quo deest tertium requisitum communitas rei. 20. Secundum, in
dees¡ quartum requisitum, differentia rei. 21. Occasione secundi exempli etymologiam vocabuli παρθενος enucleat. 22. Tertium in quo desideratur primum requisitum, nominis communitas. 23. Quartum, a quo abest secundum requisitum, nominis differentia.
uno discrimen evolvit.
24. Denominativorum et vocabulorum ab
Περὶ συνωνύμων, ἑτερωνύμων, καὶ ἑτέρων
ὠμωνύμων τε καὶ πολυωνύμων, καὶ παρωνύ
μων.
α΄. Εκαστον τῶν ὄντων ἐν κόσμῳ καὶ ἔν τί ἐστι
καὶ πολλά· οἷον ὁ ἄνθρωπος καὶ ἄν (τί) ἐστι καθό
ἄνθρωπος, καὶ πολλὰ καθὸ ζῶον, καὶ λογικὸν καὶ
θνητὸν, καὶ νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν. Ἐπεὶ
οὖν ἕκαστον τῶν ὄντων ἐν κόσμῳ, καὶ ἔν τί έστι
καὶ πολλὰ, ὡς μὲν ἐν δηλοῦται ὑπὸ τοῦ ὀνόματος,
ὡς δὲ πολλὰ δηλοῦται ὑπὸ τοῦ ὁρισμοῦ, ἡ τῆς
ὑπογραφῆς. Καὶ γὰρ ὁ ἄνθρωπος, ἂν ὧν καὶ πολλά,
ὡς μὲν ἐν ὑπὸ τῆς ἄνθρωπος δηλοῦται φωνής, ἥτις
ἁπλοῦν ἐστιν ὄνομα· ὡς δὲ πολλὰ, ὑπὸ τοῦ ὄρου
τοῦ λέγοντος, ζώον λογικόν, θνητόν, νοῦ καὶ ἐπιστή
μης δεκτικόν. ὃς δὴ ὄρος λόγος ὑπάρχει τῶν ὧν
ἔχει ὁ ἄνθρωπος ἕκαστον ἐπεξιών.
β. Εστωσαν οὖν δύο τινά πράγματα ἢ καὶ
πλείω, καὶ ταῦτα ἢ καὶ κατὰ τὸ ὄνομα καὶ κατὰ
τὸν λόγον κοινωνείτωσαν ἀλλήλοις· ἢ καὶ κατ' ἄμε
φω διαφερέτωσαν ἢ (καὶ) κατὰ μὲν τὸ ὄνομα και
νωνείτωσαν, κατὰ δὲ τὸν λόγον διαφερέτωσαν ἢ τὸ
ἀνάπαλιν, κατὰ μὲν τὸν λόγον κοινωνείτωσαν, κατά
δὲ τὸ ὄνομα διαφερέτωσαν, ὡς εἶναι τέσσαρας τὰς
διαφοράς.
γ'. Εἰ μὲν οὖν καὶ κατ' ἄμφω κοινωνοῦσι, κατὰ
τὸ ὄνομά φημι, καὶ (κατὰ) τὸν λόγον καλοῦνται
συνώνυμα, ώσανεί μεταδιδόντα ἀλλήλοις σὺν τῷ
ὀνόματι καὶ τοῦ λόγου· συνώνυμα γάρ εἰσιν, ὧν
τό το όνομα κοινὸν καὶ ὁ κατὰ τοὔνομα λόγος τῆς
οὐσίας ὁ αὐτὸς, οἷον ζῶον, δ τε ἄνθρωπος καὶ ὁ
βοῦς κατὰ τὸ ζῶον ὄνομα συνώνυμα όντα· καὶ γὰρ
ἄμφω καὶ ζῶα προσαγορεύονται, καὶ τὸν αὐτὸν
ἐπιδέχονται λόγον, καθὸ ζῶα· ἔστι γὰρ ἑκάτερον
οὐσία ἔμψυχος, αἰσθητική, μεταβατική.
δ. Εἰ δὴ κατὰ τὸ ὄνομα, καὶ κατὰ τὸν λόγον δια
φέρουσιν, εἰ μὲν ἔχουσιν ἐν ὑποκείμενον, λέγονται
ἑτερώνυμα, ὥσπερ ἀνάβασις καὶ κατάβασις. Εχουσε γὰρ ἂν ὑποκείμενον τὴν κλίμακα· ὁμοίως καὶ
σπέρμα καὶ καρπός. Θεωρούνται γὰρ περὶ τὸν
αὐτὸν σίτον, δς πρὸς μὲν τὸ εἶναι καὶ ἀπηρτίσθαι
λέγεται καρπὸς, πρὸς δὲ τὸ μέλλειν καὶ πεφυκένα:
λέγεται σπέρμα. Εἰ δὲ διάφορα ἔχουσι τὰ ὑποκεί- η
μενα, λέγονται ἕτερα, οἷον ἄνθρωπος καὶ ἵππος,
CAPUT VIII.
De univocis, diversivocis et diversis, æquivocis item
et multivocis et denominativis.
1. Quodvis eorum quæ sunt in mundo et unum
aliquid et multa est: velut homo et unum quid est
quatenus homo, et multa, quatenus animal, et rati
nale et mortale 66 et intelligentiae scientiæque cчpax. Quoniam igitur quodvis eorum quæ sunt in mundo, et unum aliquid et mulia est: ut unum quidem a
nomine declaratur, ut multa autem a definitione
seu descriptione declaratur. Homo enim cuin sit
unum et multa, ut unum quidem a voce declaratur,
quæ simplex nomen est: ut multa vero, a definitione quæ dicit: animal rationale, mortale, intelligentiæ et scientiæ capax. Quæ sane definitio est
oratio singula quæ habet homo persequens.
2. Sint igitur duæ quæpiam res vel etiam plures,
et hæ vel secundum nomen et definitionem inter se
communicent; vel etiam quoad utrumque differant; vel quoad nomen quidem communicent,
quoad definitionem autem differant; vel contra
quoad definitionem quidem communicent, quoad
nomen autem differant, ut quatuor sint differentiæ.
3. Quod siquidem igitur quoad etiam utrumque
communicent, quoad nomen inquam et definitionem, univoca vocantur, ut quæ sibi invicem cum
nomine etiam definitionem impertiant. Univoca
enim sunt, quorum et nomen commune et ratio
essentia secundum 67 nomen eadem: veluti animal est et homo et bos, quæ secundum nomen
animal univoca sunt. Ambo enim et animalia
appellantur, et eamdem quatenus animalia definitionem suscipiunt. Utrumque enim est substantia
animata, sentiens, progressiva.
4. Sin vero quoad nomen et quoad definitionem
differant, siquidem unum habeant subjectum, diversivoca dicuntur, quemadmodum ascensio et descensio. Unum enim subjectumn, sculam habent.
Simili ratione et semen et fructus. In uno enim
tritico considerantur, quod ea ratione qua est, et
perfectum est, fructus dicitur; qua ratione vero
futurum est, et aliud per naturam fieri potest, dicitur semen. Sin vero differentia subjecta habeant
col. 739–740page 107 of 548
PG 142:739οὐ καθὸ ζῶα (κατὰ τοῦτο γὰρ συνώνυμα εἰσιν), ἀλλὰ καθὸ ἄνθρωπος καὶ ἵππος. Διάφορα γὰρ ἔχου σι καὶ τὰ ὀνόματα καὶ λόγους. Ὁ μὲν γὰρ ἄνθρωπος ᾗ ἄνθρωπος ζῶόν ἐστι λογικὸν, θνητόν, τοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν· ὁ δὲ ἵππος ᾗ ἵππος ζῶον ἄλογον, τετράπουν, χρεμετιστικόν. Ἀλλὰ καὶ τὰ ὑποκείμενα διάφορα· ἄλλη γὰρ ἡ ουσία τοῦ ἀν θρώπου καὶ ἄλλη ἢ εὐσία τοῦ ἵππου. Λέγεται δὲ ετερώνυμα μὲν ὧν τό τε ὄνομα ἕτερον καὶ ὁ κατὰ τούνομα λόγος τῆς οὐσίας ἕτερος ἓν ἐχόντων τὸ υποκείμενον· ἔτερα δε, ων τό τε όνομα ἕτερον, καὶ ὁ κατὰ τούνομα λόγος τῆς οὐσίας ἕτερος διάφορα ἐχόντων τὰ ὑποκείμενα. τὸ ἐρῶ. η ε'. Εἰ δὲ κατὰ μὲν τὸ ὄνομα κοινωνοῦσι, κατά δὲ τὸν λόγον διαφέρουσι, καλοῦνται ὁμώνυμα. Ομώ νυμα γάρ εἰσιν, ὧν ὄνομα μόνον κοινόν, ὁ δὲ κατὰ τούνομα λόγος τῆς οὐσίας ἕτερος· ὥσπερ οἱ δύο Αίαντες. Οὗτοι γὰρ ἐν μὲν ὄνομα κοινὸν ἔχουσι τὸ Δίας, τὸν δὲ κατὰ τὸ Δίας λόγον οὐ τὸν αὐτόν. Ὁ μὲν γάρ ἐστιν Αίας ὁ τοῦ Τελαμώνος υἱὸς ὁ ἐκ Σαλαμῖνος, ὁ μονομαχήσας τῷ Εκτορι· ὁ δὲ Δίας ὁ τοῦ Οϊλέως υἱὸς, ὁ Λοκρός, ὁ τοὺς πόδας ταχύς, καὶ εἴ τι ἕτερον ἔχει. ς'. Πρόσκειται δὲ τὸ κατὰ τοὔνομα καλῶς παν ταχοῦ. Κατ' άλλο γάρ τι τὰ ὁμώνυμα συνώνυμα εὑρεθήσονται, καὶ τὰ συνώνυμα· καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὁμοίως. Ἰδοὺ γὰρ καὶ οἱ δύο Αίαντες καθὸ μὲν Αίαντες ὁμώνυμοί εἰσι, καθὸ δὲ ἄνθρωποι πάντως συνώνυμο.. ζ'. Ο δὲ λόγος ἐν τούτοις ἅπασι κατά τε τοῦ ὁρισμοῦ καὶ τῆς ὑπογραφῆς εἰρητα:. η'. Τὸ δὲ τῆς οὐσίας ὄνομα τὸ ἁπλῶς εἶναι δηλοί. Οἱ γὰρ δύο Αίαντες καθό εἰσιν Αἴας ἑκάτεροι, κατά τοῦτο τὸν λόγον ἔχουσιν ἕτερον, κατὰ δὲ τὴν φύσιν ἕνα καὶ τὸν αὐτόν. θ'. Χρὴ δὲ γινώσκειν, ὅτι τὸ ὄνομα οι φιλόσοφοι καὶ κατὰ πάσης φωνής σημαντικῆς ἐκλαμβάνουσιν. Εἰ τοῦτο, τοίνυν καὶ ῥήματα ομώνυμα ἔσονται, οίων τὸ ἐρῶ. Εστι γὰρ τὸ λέξω, καὶ τὸ ἐρωτικῶς ἔχω. Καὶ ἐφ᾿ ἕτερων δὲ τοῦ λόγου μερῶν ομωνυμίαν εὑρήσει τις ι. Τρία δὲ δεῖ ἐπὶ τῶν ὁμωνύμων ζητεῖν· εἰ ἔστι τῶν ὁμωνύμων τὸ περὶ οὗ ὁ λόγος· καὶ κατὰ πό. σων σημαινομένων τὸ τοιοῦτον ὄνομα φέρεται· καὶ περὶ ποίου τῶν σημαινομένων ὁ λόγος ἐστίν. ια'. Εἰ δὲ κατὰ μὲν τὸν λόγον κοινωνοῦσι τὰ πράγματα, κατὰ δὲ τὸ ὄνομα διαφέρουσι, πολυώνυμα λέγονται, ήγουν ὅταν τὸ αὐτὸ πρᾶγμα πολλοίς καλῆται ὀνόμασιν, οἷον φάσγανον, σπάθη, ξίφος, ἄορ. Ενα γὰρ λόγον ἐπιδέχονται ταῦτα πάντα. Σ δηρος γὰρ ἀμφήκης εἰσίν. Εστι δὲ ὁ τῶν πολυωνύμων λόγος πλεῖστα ονόματα καθ' ἑνὸς λεγόμενα πράγματος. ιβ. Εἰσὶ δὲ καὶ τινα μεταξὺ τῶν ἐμωνύμων καὶ
diversa dicuntur: velut homo et equus, non qua- οὐ καθὸ ζῶα (κατὰ τοῦτο γὰρ συνώνυμα εἰσιν),
tenus animalia (quoad hoc enim sunt univoca), sed
quatenus homo et equus sunt. Differentia enim
babent nomina, sed et differentes quoad nomina
definitiones (habent). Homo enim quatenus homo,
est animal rationale, mortale, intelligentiæ et
scientix capax. Equus antem, quatenus equus, est
animal irrationale, quadrupes, hinniendi facultate
68 praeditam. Sed et differentia subjecta habent.
Alia enim hominis est substantia, et alia est substantia equí. Dicuntur autem diversivoca quidem,
quorum et nomen diversum est, et essentiæ ratio
secundum nomen diversa est, cum unum subjecἀλλὰ καθὸ ἄνθρωπος καὶ ἵππος. Διάφορα γὰρ ἔχουσι καὶ τὰ ὀνόματα καὶ λόγους. Ὁ μὲν γὰρ ἄνθρω
πος ᾗ ἄνθρωπος ζῶόν ἐστι λογικὸν, θνητόν, τοῦ
καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν· ὁ δὲ ἵππος ᾗ ἵππος ζῶον
ἄλογον, τετράπουν, χρεμετιστικόν. Ἀλλὰ καὶ τὰ
ὑποκείμενα διάφορα· ἄλλη γὰρ ἡ ουσία τοῦ ἀν
θρώπου καὶ ἄλλη ἢ εὐσία τοῦ ἵππου. Λέγεται δὲ
ετερώνυμα μὲν ὧν τό τε ὄνομα ἕτερον καὶ ὁ κατὰ
τούνομα λόγος τῆς οὐσίας ἕτερος ἓν ἐχόντων τὸ
υποκείμενον· ἔτερα δε, ων τό τε όνομα ἕτερον, καὶ
ὁ κατὰ τούνομα λόγος τῆς οὐσίας ἕτερος διάφορα
ἐχόντων τὰ ὑποκείμενα.
tum habeant; diversa vero, quorum et nomen diversum et quoad nomen essentiæ ratio diversa est,
cum differentia subjecta habeant,
5. Si porro quoad nomen quidem communicent,
quoad definitionem autem differant, æquivoca
nuncupantur. Equivoca enim sunt, quoruin nomen soluin commune, sed quoad nomen essentiæ
ratio diversa est: quemadmodum duo Ajaces. Ili
enim unum quidem communç nomen habent, quod
est Ajax; sed quoad Ajacis nomen, definitionem
non eamdem (babent). Alter enim eorum est is
Ajax qui Telamonis filius, et ex Salamine oriundus
Suit, et singulari certamine cum Hectore decertavit:
alter est is Ajax, qui Oilei filius, Locrus et pedibus celer fuit, et siquid aliud habet.
6. Bene autem ubique adjicitur to secundum
nomen. Æquivoca enim quoad aliud aliquid univoca deprehendentur; et univoca, æquivoca. Ac
69 in aliis simili ratione comparatum est. Vide
enim et duo Ajaces quatenus quidem Ajaces æquivoci sunt: quatenus autem homines, univoci sunt
utique.
7. Porro ratio, scilicet essentia, in his omnibus
et de definitione et de descriptione dicta est.
8. Essentiæ autem nomen simpliciter esse
declarat. Etenim duo Ajaces, quatenus uterque
Ajax est, hactenus definitionem diversam babent;
quoad vero naturam, unam et eamdem habent.
9. Sciendum autem et hoc, philosophos nomen
de omni significativa voce accipere. Quod si hoc,
igitur et verba erunt æquivoca: velut τὸ ἐρῶ. Significat enim et dicam, el amantium modo affectus
sum. Et in aliis vero etiam orationis partibus η
æquivocationem aliquis inveniet.
10. Tria autem in equivocis quærenia sunt:
num sit e numero æquivocorum id de quo sermo
est; et quot de significatis nomen ejusmodi usurpetur; et quo de significatorum sermo sit.
11. Cæterum si quoad definitionem quidem res
communicent, quoad nomen autem differant, multivoca dicuntur, nempe quando eadem res multis
nominibus appellatur, velut ensis, spatha, gladius,
70 frames. Haec enim oinnia unam definitionem
suscipiunt: quippe ferrum utrinque incidens (sen
auceps) suut. Definitio auten multivocorum est,
plurima nomina quæ de una re dicuntur.
12. Porro sunt etiam quædam medio loco conε'. Εἰ δὲ κατὰ μὲν τὸ ὄνομα κοινωνοῦσι, κατά
δὲ τὸν λόγον διαφέρουσι, καλοῦνται ὁμώνυμα. Ομώ
νυμα γάρ εἰσιν, ὧν ὄνομα μόνον κοινόν, ὁ δὲ κατὰ
τούνομα λόγος τῆς οὐσίας ἕτερος· ὥσπερ οἱ δύο
Αίαντες. Οὗτοι γὰρ ἐν μὲν ὄνομα κοινὸν ἔχουσι τὸ
Δίας, τὸν δὲ κατὰ τὸ Δίας λόγον οὐ τὸν αὐτόν.
Ὁ μὲν γάρ ἐστιν Αίας ὁ τοῦ Τελαμώνος υἱὸς ὁ ἐκ
Σαλαμῖνος, ὁ μονομαχήσας τῷ Εκτορι· ὁ δὲ Δίας
ὁ τοῦ Οϊλέως υἱὸς, ὁ Λοκρός, ὁ τοὺς πόδας ταχύς,
καὶ εἴ τι ἕτερον ἔχει.
ς'. Πρόσκειται δὲ τὸ κατὰ τοὔνομα καλῶς παν
ταχοῦ. Κατ' άλλο γάρ τι τὰ ὁμώνυμα συνώνυμα
εὑρεθήσονται, καὶ τὰ συνώνυμα· καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων
ὁμοίως. Ἰδοὺ γὰρ καὶ οἱ δύο Αίαντες καθὸ μὲν
Αίαντες ὁμώνυμοί εἰσι, καθὸ δὲ ἄνθρωποι πάντως
συνώνυμο..
ζ'. Ο δὲ λόγος ἐν τούτοις ἅπασι κατά τε τοῦ
ὁρισμοῦ καὶ τῆς ὑπογραφῆς εἰρητα:.
η'. Τὸ δὲ τῆς οὐσίας ὄνομα τὸ ἁπλῶς εἶναι δηλοί.
Οἱ γὰρ δύο Αίαντες καθό εἰσιν Αἴας ἑκάτεροι, κατά
τοῦτο τὸν λόγον ἔχουσιν ἕτερον, κατὰ δὲ τὴν φύσιν
ἕνα καὶ τὸν αὐτόν.
θ'. Χρὴ δὲ γινώσκειν, ὅτι τὸ ὄνομα οι φιλόσοφοι
καὶ κατὰ πάσης φωνής σημαντικῆς ἐκλαμβάνουσιν.
Εἰ τοῦτο, τοίνυν καὶ ῥήματα ομώνυμα ἔσονται, οίων
τὸ ἐρῶ. Εστι γὰρ τὸ λέξω, καὶ τὸ ἐρωτικῶς ἔχω.
Καὶ ἐφ᾿ ἕτερων δὲ τοῦ λόγου μερῶν ομωνυμίαν
εὑρήσει τις
ι. Τρία δὲ δεῖ ἐπὶ τῶν ὁμωνύμων ζητεῖν· εἰ ἔστι
τῶν ὁμωνύμων τὸ περὶ οὗ ὁ λόγος· καὶ κατὰ πό.
σων σημαινομένων τὸ τοιοῦτον ὄνομα φέρεται· καὶ
περὶ ποίου τῶν σημαινομένων ὁ λόγος ἐστίν.
ια'. Εἰ δὲ κατὰ μὲν τὸν λόγον κοινωνοῦσι τὰ
πράγματα, κατὰ δὲ τὸ ὄνομα διαφέρουσι, πολυώνυ
μα λέγονται, ήγουν ὅταν τὸ αὐτὸ πρᾶγμα πολλοίς
καλῆται ὀνόμασιν, οἷον φάσγανον, σπάθη, ξίφος,
ἄορ. Ενα γὰρ λόγον ἐπιδέχονται ταῦτα πάντα. Σ
δηρος γὰρ ἀμφήκης εἰσίν. Εστι δὲ ὁ τῶν πολυω·
νύμων λόγος πλεῖστα ονόματα καθ' ἑνὸς λεγόμενα
πράγματος.
ιβ. Εἰσὶ δὲ καὶ τινα μεταξὺ τῶν ἐμωνύμων καὶ
col. 741–742page 108 of 548
PG 142:741ΕΡΙΤΟΜΕ των συνωνύμων, κοινωνοῦντα καὶ διαφέροντα τῷ σε ὀνόματι καὶ τῷ κατά τοὔνομα λόγῳ· πλησιάζουσι δὲ ταῦτα μᾶλλον τοῖς συνωνύμοις· πλείονα γὰρ ἔχουσι τὴν κοινωνίαν, ἢ τὴν διαφοράν, ἅπερ και λοῦνται παρώνυμα, ὡς ἀπό τινων παρωνομασμένα οἷον ἀπὸ τῆς γραμματικής γραμματικὸς, καὶ ἀπὸ τῆς μουσικῆς ὁ μουσικός. Καὶ γὰρ τῷ ὀνόματι και νωνοῦσι καὶ διαφέρουσι, μὴ τὴν αὐτὴν κατάληξιν ἔχοντα τοῦ ὀνόματος· καὶ τῷ κατὰ τοὔνομα λόγω κοινωνοῦσι πάλιν καὶ διαφέρουσιν. γ. Η μὲν γὰρ γραμματικὴ καὶ ἡ μουσικὴ γνώσεις εἰσίν· ὁ δὲ γραμματικὸς καὶ ἡ μουσικὸς οὐσίαι, ἐν αἷς αἱ γνώσεις. Ἡ γραμματικὴ δὲ γυνή, καὶ ἡ μου σική γυνὴ οὐκ εἰσὶ παρώνυμα, ἀλλ᾽ ὁμώνυμα. Χρή γὰρ ἐπὶ μὲν τῶν παρωνύμων ἐξ ἀνάγκης παρηλλάχθαι τὴν κατάληξιν τοῦ ὀνόματος, ἐπὶ δὲ τῶν ὁμωνύμων σώζεσθαι κατά πάντα τὸ ὄνομα ἀπαρ ἀλλακτον· μή μόνον κατὰ τὴν κατάληξιν, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὸ πνεῦμα, καὶ κατὰ τὸν τόπον, καὶ κατὰ τὴν πτῶσιν, καὶ κατὰ τὴν γραφήν, καὶ κατὰ τὸν ἀριθμὸν, καὶ κατὰ τὸ γένος, καὶ κατὰ τὰ τοι λόγου μέρος, καὶ κατὰ τὴν συνήθειαν. ιδ'. Τὸ γὰρ οἷος, δασυνόμενον μὲν δηλοῖ τὸ ὁποῖος, ψιλούμενον δὲ, τὸ μόνος. Καὶ ἡ τοῦ πνεύματος δια φορά χωρίζει τῶν ὁμωνύμων αὐτό. 'Αλλ' οὐδὲ τὸ Αργος, καὶ τὸ ἀργὸς, ὁμώνυμά εἰσι διὰ τὴν τοῦ τόνου διαφοράν. Τὸ μὲν γὰρ "Αργος παροξυτόνως δηλοῖ τὸν Αργον ἂν ἀπέκτεινεν ὁ Ἑρμῆς, καὶ ἄλ λων ὀνόματα· τὸ δὲ ἀργὸς ὀξυτόνως δηλοῖ τὸν βρα δὺν καὶ λευκόν. Τὸ ἐλάτης, διαφέρον κατὰ τὴν πτῶσιν, οὐκ ἔστιν ὁμώνυμον. Ὅτε γὰρ τὴν ἐλάτην δηλοῖ τὸν ἡνίοχον, εὐθεῖα ἐστιν· ὅτε δὲ τὴν ἐλάτην τὸ δένδρον, γενική· ἐνταῦθα δὲ κατὰ τὸ γένος ἐστὶν ἡ διαφορὰ τὸ καινὸν καὶ κατὰ τὴν γραφήν διαφέρον οὐκ ἔστιν ὁμώνυμον· ψιλούμενον γὰρ σημαίνει τὸ μάταιον καὶ τὸ κούφον, διφθογγιζόμενον δὲ, τὸ νέον καὶ τὸ παράδοξον. Τὸ εἶπον, ἐπεὶ διαφέρει τῷ ἀριθμῷ καὶ ἑνικῶς μὲν δηλοῖ τὸ εἶπον ἐγώ, πλη θυντικῶς δὲ τὸ εἶπον ἕτεροι. Διὰ τοῦτο οὐκ ἔστιν ὁμώνυμον. Το φάρος ὅτε διαφέρει τὸ γένος οὐκ ἔστιν ὁμώνυμον. Αρσενικώς μὲν γὰρ αὐτὸ τὸ κτίσμα δηλοί, θηλυκῶς δὲ τὴν πόλιν· οὐδετέρως δὲ τὸ ἱμάτιον. Τὸ ἔχεις μέρει λόγου διαφέρει. Καὶ ὅτε μὲν ὄνομά ἐστι, γένος όφεων σημαίνει οἷος "Αργος αργός τὸ ᾿Αργος, αργός Ελάτης Το καινὸν Τὸ εἶπον Το φάρος πληθυντικῶς, ὅτε δὲ ῥῆμα, ἐπὶ δευτέρου προς ώπου τὸ κέκτησαι· διὸ καὶ τῆς ὁμωνυμίας ἑξέ πεσε. Τὸ ἅρμα, συνηθείᾳ μὲν Ἑλληνικῇ ταττόμενον ἐπὶ τοῦ ἱππικοῦ ζεύγους, ἐπὶ τῶν ὅπλων δὲ τῷ τῶν Ῥωμαίων έθει φερόμενον, τῶν ὁμωνύμων ἀπηλλοτρίωται. ιε'. Τοσαῦτα περὶ τῶν ὁμωνύμων. ις'. Τὰ δὲ παρώνυμα υπογράφουσιν οὕτως παρώνυμα εἰσιν, ὅσα ἀπό τινος ἀποφέροντα τῇ πτώ σει, τὴν κατὰ τούνομα προσηγορίαν ἔχει. Οἷον ἀπὸ τῆς γραμματικῆς ὁ γραμματικός, καὶ ἀπὸ τῆς ἀγα ερείας ὁ ἀνδρεῖος. Τὸ ἔχεις Ει τὸ Τὸ ἅρμα
ΕΡΙΤΟΜΕ 1.OGICA.
των συνωνύμων, κοινωνοῦντα καὶ διαφέροντα τῷ stituta inter æquivoca et univoca quæ communicat
σε ὀνόματι καὶ τῷ κατά τοὔνομα λόγῳ· πλησιάζουσι
δὲ ταῦτα μᾶλλον τοῖς συνωνύμοις· πλείονα γὰρ
ἔχουσι τὴν κοινωνίαν, ἢ τὴν διαφοράν, ἅπερ και
λοῦνται παρώνυμα, ὡς ἀπό τινων παρωνομασμένα·
οἷον ἀπὸ τῆς γραμματικής γραμματικὸς, καὶ ἀπὸ
τῆς μουσικῆς ὁ μουσικός. Καὶ γὰρ τῷ ὀνόματι και
νωνοῦσι καὶ διαφέρουσι, μὴ τὴν αὐτὴν κατάληξιν
ἔχοντα τοῦ ὀνόματος· καὶ τῷ κατὰ τοὔνομα λόγω
κοινωνοῦσι πάλιν καὶ διαφέρουσιν.
et differunt cum nomine, tum definitione quoad
nomen; magis tamen ad univoca accedunt (quam
æquivoca), quippe plus communitatis habent quam
differentiæ; quæ denominativa vocantur, quasi ab
aliquibus denominata, velut a grammatica grammaticus, a musica musicus. Partim enim nomine
et communicant et differunt, ut quæ eamdem nominis terminationem non habeant; partim iternin
definitione quoad nomen communicant et differun),
Grammatica enim el musica sunt notitiæ: grammaticus autem et musicus substantiæ, in quibus
sunt notitiæ.
γ. Η μὲν γὰρ γραμματικὴ καὶ ἡ μουσικὴ γνώσεις
εἰσίν· ὁ δὲ γραμματικὸς καὶ ἡ μουσικὸς οὐσίαι, ἐν
αἷς αἱ γνώσεις. Ἡ γραμματικὴ δὲ γυνή, καὶ ἡ μουσική γυνὴ οὐκ εἰσὶ παρώνυμα, ἀλλ᾽ ὁμώνυμα. Χρή
γὰρ ἐπὶ μὲν τῶν παρωνύμων ἐξ ἀνάγκης παρηλλάχθαι τὴν κατάληξιν τοῦ ὀνόματος, ἐπὶ δὲ τῶν
ὁμωνύμων σώζεσθαι κατά πάντα τὸ ὄνομα ἀπαρ
ἀλλακτον· μή μόνον κατὰ τὴν κατάληξιν, ἀλλὰ
καὶ κατὰ τὸ πνεῦμα, καὶ κατὰ τὸν τόπον, καὶ κατὰ
τὴν πτῶσιν, καὶ κατὰ τὴν γραφήν, καὶ κατὰ τὸν
ἀριθμὸν, καὶ κατὰ τὸ γένος, καὶ κατὰ τὰ τοι λόγου
μέρος, καὶ κατὰ τὴν συνήθειαν.
13. Grammatica autem mulier, et musica mulier,
non sunt denominativa, sed æquivoca. In denominativis enim necessario terminationem hominis
mutatam esse oportet, et in æquivocis nomen ab
immutatione immune conservari 71 oportet; non
secundum terminationem duntaxat, sed etiam se
cundum spiritum, et secundum tonum, el secundum casum, et secundum scripturam, et secundum
numerum, et secundum genus, et secundum partem orationis, et secundum consuetudinem.
ιδ'. Τὸ γὰρ οἷος, δασυνόμενον μὲν δηλοῖ τὸ ὁποῖος,
ψιλούμενον δὲ, τὸ μόνος. Καὶ ἡ τοῦ πνεύματος διαφορά χωρίζει τῶν ὁμωνύμων αὐτό. 'Αλλ' οὐδὲ τὸ
Αργος, καὶ τὸ ἀργὸς, ὁμώνυμά εἰσι διὰ τὴν τοῦ
τόνου διαφοράν. Τὸ μὲν γὰρ "Αργος παροξυτόνως
δηλοῖ τὸν Αργον ἂν ἀπέκτεινεν ὁ Ἑρμῆς, καὶ ἄλ
λων ὀνόματα· τὸ δὲ ἀργὸς ὀξυτόνως δηλοῖ τὸν βραδὺν καὶ λευκόν. Τὸ ἐλάτης, διαφέρον κατὰ τὴν
πτῶσιν, οὐκ ἔστιν ὁμώνυμον. Ὅτε γὰρ τὴν ἐλάτην
δηλοῖ τὸν ἡνίοχον, εὐθεῖα ἐστιν· ὅτε δὲ τὴν ἐλάτην
τὸ δένδρον, γενική· ἐνταῦθα δὲ κατὰ τὸ γένος ἐστὶν
ἡ διαφορὰ τὸ καινὸν καὶ κατὰ τὴν γραφήν διαφέρον
οὐκ ἔστιν ὁμώνυμον· ψιλούμενον γὰρ σημαίνει τὸ
μάταιον καὶ τὸ κούφον, διφθογγιζόμενον δὲ, τὸ νέον
καὶ τὸ παράδοξον. Τὸ εἶπον, ἐπεὶ διαφέρει τῷ
ἀριθμῷ καὶ ἑνικῶς μὲν δηλοῖ τὸ εἶπον ἐγώ, πληθυντικῶς δὲ τὸ εἶπον ἕτεροι. Διὰ τοῦτο οὐκ ἔστιν
ὁμώνυμον. Το φάρος ὅτε διαφέρει τὸ γένος οὐκ
ἔστιν ὁμώνυμον. Αρσενικώς μὲν γὰρ αὐτὸ τὸ
κτίσμα δηλοί, θηλυκῶς δὲ τὴν πόλιν· οὐδετέρως
δὲ τὸ ἱμάτιον. Τὸ ἔχεις μέρει λόγου διαφέρει.
Καὶ ὅτε μὲν ὄνομά ἐστι, γένος όφεων σημαίνει genere ipsam structuram (eu turrim); feminino
14. Etenim (nomnen) οἷος aspero spiritu alectum,
qualis; leni praeditum, solus declarat. Atque (ila)
spiritus differentia ipsum ab æquivocis separat.
Sed neque "Αργος et αργός propter Ioni differentiamn
sunt æquivoca. Etenim τὸ ᾿Αργος, tono in priore
syllaba affectum, significat Argum quem Mercurius
interfecit et aliorum nomina: at αργός tone aculo
in ultima affectum, tardum et album declarat. Tô
Ελάτης quac casu differt, non est equivocum. Quando enim aurigam declarat, ng lalorem (nimirum) frena lenentem, rectus est (noninanili causa): quando autem abieten, arboren, gignendi est (casus).
Hlic autem (etiam) quoad genus est differentia. Το
καινὸν quod etiam scriptura difert, non est æquivocum. Cum enim per ɛ scribitur, vanum et leve
siguilicat; cum diphthongo signatur, novum et
quod præter opinionem 72 est. Τὸ εἶπον quia numero differt, et singulariter quidem significat, Ego
diri; pluraliter autem, Alii dixerunt; hac de causa non est aquivocum. Το φάρος quia genere differt, non est æquivocum. Masculino enim quidem
πληθυντικῶς, ὅτε δὲ ῥῆμα, ἐπὶ δευτέρου προςώπου τὸ κέκτησαι· διὸ καὶ τῆς ὁμωνυμίας ἑξέπεσε. Τὸ ἅρμα, συνηθείᾳ μὲν Ἑλληνικῇ ταττόμενον ἐπὶ τοῦ ἱππικοῦ ζεύγους, ἐπὶ τῶν ὅπλων δὲ τῷ
τῶν Ῥωμαίων έθει φερόμενον, τῶν ὁμωνύμων
ἀπηλλοτρίωται.
quandoquiden Græca consuetudine pro jugo
armis profertur, ab æquivocis liberatum est.
ιε'. Τοσαῦτα περὶ τῶν ὁμωνύμων.
ις'. Τὰ δὲ παρώνυμα υπογράφουσιν οὕτως παρ
ὠνυμά εἰσιν, ὅσα ἀπό τινος ἀποφέροντα τῇ πτώ
σει, τὴν κατὰ τούνομα προσηγορίαν ἔχει. Οἷον ἀπὸ
τῆς γραμματικῆς ὁ γραμματικός, καὶ ἀπὸ τῆς ἀγα
ερείας ὁ ἀνδρεῖος.
autem, urbem; neutro denique vestimentum declarat. Τὸ ἔχεις parte orationis differt. Ει quando
quidem nomen est numero multitudinis genus serpentum declarat: quando vero verbum est in secunda persona, τὸ habes (seu possides) denotat.
Proinde etiam ab æquivocatione excidit. Τὸ ἅρμα
equestri ponitur Romanorum) autem more pro
15. Et tantum quidem de æquivocis.
46. Denominativa autem sic describunt: Uenominativa sunt quæ ab aliquo differentia casu, quoad
nomen appellationem habent, velut a grammatica
grammaticus et a fortitudine fortis.
col. 743–744page 109 of 548
PG 142:743ιζ. Ἐν ταύτῃ τῇ τῶν παρωνύμων υπογραφῇ πτῶσις καλεῖται πέρας τῆς λέξεως. το 20. παρθενική παρθένος Παρθένος παρὰ Θεῷ, πλησίον Θεοῦ τη'. Τεσσάρων δέ τινων χρεία, ἵνα γίνωνται τὰ παρώνυμα κοινωνίας καὶ διαφοράς ονόματος και κοινωνίας καὶ διαφοράς πράγματος. ιθ'. Οθεν τὸ Ελενος καὶ Ἑλένη παρώνυμα οὐκ εἰσί. Κοινωνίαν μὲν γὰρ καὶ διαφορὰν ὀνόματος ἔχουσι πράγματος δὲ κοινωνίαν οὐκ ἔχουσιν. Ο μὲν γὰρ Ελενος ὁ ἐκ Τροίας ὁ Πριαμίδης ὁ μαντικὸς ἕτερος ἄλλη δὲ πάλιν ἡ Ἑλήνη ή Λάκαινα, ἡ τῆς Λήδης ἐκ Τυνδάρεω παῖς, ἡ μυρίων συμφορῶν Φρυξιν αἰτία καὶ 'Αχαιοῖς· καὶ οὐχ ὡς ἐξ ἐπιστήμης ὁ ἐπιστήμων, ἐκ τῆς Ελένης ὁ Ελενος. κ'. Αλλ' οὐδὲ τὸ παρθενικὴ καὶ παρθένος παρα ώνυμα. Πράγματος γὰρ ἐν τούτοις οὐκ ἔστι δια φορά ταυτὸ γὰρ αἱ λέξεις καὶ ἄμφω σημαίνουσι. κ'. Παρθένος δ' ἡμῖν ἐκ τοῦ παρὰ Θεῷ εἶναι, τουτέστι πλησίον Θεοῦ, διὰ τὴν ἁγνείαν ἠτυμολόγηται· εἶχε τὸ ὅλον παρθένος εἴη καὶ τῆς ψυχῆς παρθενευούσης μετὰ τοῦ σώματος. κβ'. Οὔτε δὲ τὸ ἀρετὴ καὶ σπουδαῖος παρώνυμα. Καὶ γὰρ ἄπεστιν ἐκ τούτων ἡ κοινωνία τοῦ ὀνόματος. κγ'. Οὔτ᾽ αὖ μουσική γυνή, καὶ μουσικὴ ἐπιστήμη παρώνυμα· διὰ τὸ μὴ κεκτῆσθαί τινα διαφορὰν τοῦ ὀνόματος. κδ' Διαφέρουσι δὲ τὰ παρώνυμα τῶν ἀφ' ἑνός· ὅτι τὰ μὲν παρώνυμα περιέχουσι τὰ ἀφ᾽ ὧν παρωνομάσθησαν, ὡς ὁ γραμματικὸς τὴν γραμματικὴν, καὶ ὁ δίκαιος τὴν δικαιοσύνην· τὰ δὲ ἀφ' ἑνὸς οὐκ ἔτι. Οὐδὲ γὰρ περιέχει τὸ ἰατρικὴν ἐργαλεῖον τὴν ἰα τρικὴν, οὐδὲ τὸ γραμματικών βιβλίον τὴν γραμ ματικήν· ἐπεὶ τὸ μὲν ἂν ἰάτρευεν ἐξ ἑαυτοῦ, τὸ δ' ἔγραφε καὶ ἀνεγίνωσκε. Σχήμα κεφαλ. η', Περὶ συνωνύμων, ἑτερωνύμων, ἑτέρων ἐμωνύμων τε καὶ πολυωνύμων, καὶ Δύο τινὰ παρωνύμων. ἢ καὶ κατὰ τοὔνομα καὶ κατὰ τὸν λόγον κοινωνοῦσι· καί εἰσι συνώνυμα, οἷον ζώον, ὅ τε ἄνθρωπος καὶ ὁ βοῦς κατὰ τὸ ζῶον ὄνομα τ ἢ καὶ κατὰ τοὔνομα, καὶ κατὰ τὸν λόγον διαφέρουσιν, ἢ ἐν ἔχουσιν ὑποκείμενον, καί εἰσιν ἑτερώνυμα, ὡς ἀνάβασις καὶ κατάβασις η διαφορά, καί εἰσιν ἕτερα, ὡς ἄνθρωπος καὶ ἔπ πος, καθὸ ἄνθρωπος καὶ ἵππος ἢ κατὰ μὲν τὸ ὄνομα κοινωνοῦσι, κατὰ δὲ τὸν λόγον διαφέρουσι καὶ εἰσιν ὁμών νυμα· ὡς οἱ δύο Αίαντες κατὰ τὸ Αίας ὄνομα ἢ κατὰ μὲν τὸν λόγον κοινωνοῦσι, κατὰ δὲ τὸ ὄνομα διαφέρουσι καί εἰσι που λυώνυμα, ὡς ἄορ, ξίφος, μάχαιρα ἢ κοινωνοῦσι καὶ διαφέρουσι καὶ κατὰ τοὔνομα καὶ κατὰ τοὔνομα λόγον, καὶ εἰσι παρώνυμα, ὡς γραμματικὸς καὶ γραμματική..
47. In hac denominativorum descriptione casus ιζ. Ἐν ταύτῃ τῇ τῶν παρωνύμων υπογραφῇ
vocatur dictionis terminus.
πτῶσις καλεῖται πέρας τῆς λέξεως.
48. Quatuor autem quibusdam (requisitis) opας
est ut demonstrativa 73 Giant: communitate et
diferentia nominis et communitate differentiaque
rei.
19. Unde το Helenus et Helena non sunt denominativa. Communitatem enim quidem et differentiam nominis habent; rei autem communitatem non habent. Helenus enim qui ex Troja (oriundus) Priamides, vales fuit, alius est. Rursumque
alia est Helena Lacæna Ledæ ex Tyndaro filia,
quæ infinitarum calamitatum Phrygibus et Achivis
causa fuit; nec ut a scientia sciens ita ab Helena
Helenus (dicitur).
20. Sed neque etiam παρθενική et παρθένος denominativa sunt. In his enim rei non est differentia.
Idem enim etiam ambæ dictiones significant.
21. Παρθένος autem (id est virgo) nobis (Græcis)
ex eo quod παρὰ Θεῷ, id est πλησίον Θεοῦ apud
Deum, hoc est prope Deum sit, propter sanctitatem
dicta est, siquidem per omnia virgo sit, animaque
etiam cum corpore virginitatem servet.
22. Neque vero virtus et vir bonus denominativa
sunt. Ab his enim abest uominis communio.
23. Neque vicissim musica mulier et scientia
musica sunt denominativa, propterea quod differentiam 74 aliquam nominis non habeant.
24. Differunt autem denominativa ab illis quæ
ab uno dicuntur, quod denominativa continent ea a
quibus denominata sunt; quemadmodum grammaticus grammaticam et justus justitiam continent.
At quæ ab uuo sunt, non etiam. Neque enim instrumentum medicum medicinam continet, neque
liber grammaticus grammaticam; quoniam id quidem ex seipso mederetur, hic autem scriberet et
legeret.
τη'. Τεσσάρων δέ τινων χρεία, ἵνα γίνωνται τὰ
παρώνυμα κοινωνίας καὶ διαφοράς ονόματος και
κοινωνίας καὶ διαφοράς πράγματος.
ιθ'. Οθεν τὸ Ελενος καὶ Ἑλένη παρώνυμα οὐκ εἰσί.
Κοινωνίαν μὲν γὰρ καὶ διαφορὰν ὀνόματος ἔχουσι·
πράγματος δὲ κοινωνίαν οὐκ ἔχουσιν. Ο μὲν γὰρ
Ελενος ὁ ἐκ Τροίας ὁ Πριαμίδης ὁ μαντικὸς ἕτερος·
ἄλλη δὲ πάλιν ἡ Ἑλήνη ή Λάκαινα, ἡ τῆς Λήδης
ἐκ Τυνδάρεω παῖς, ἡ μυρίων συμφορῶν Φρυξιν αἰτία
καὶ 'Αχαιοῖς· καὶ οὐχ ὡς ἐξ ἐπιστήμης ὁ ἐπιστήμων, ἐκ τῆς Ελένης ὁ Ελενος.
κ'. Αλλ' οὐδὲ τὸ παρθενικὴ καὶ παρθένος παρα
ώνυμα. Πράγματος γὰρ ἐν τούτοις οὐκ ἔστι δια
φορά ταυτὸ γὰρ αἱ λέξεις καὶ ἄμφω σημαίνουσι.
κ'. Παρθένος δ' ἡμῖν ἐκ τοῦ παρὰ Θεῷ εἶναι,
τουτέστι πλησίον Θεοῦ, διὰ τὴν ἁγνείαν ἡτυμολογή
ται· εἶχε τὸ ὅλον παρθένος εἴη καὶ τῆς ψυχῆς
παρθενευούσης μετὰ τοῦ σώματος.
κβ'. Οὔτε δὲ τὸ ἀρετὴ καὶ σπουδαῖος παρώνυμα.
Καὶ γὰρ ἄπεστιν ἐκ τούτων ἡ κοινωνία τοῦ ὀνόμα
τος.
κγ'. Οὔτ᾽ αὖ μουσική γυνή, καὶ μουσικὴ ἐπιστή
μη παρώνυμα· διὰ τὸ μὴ κεκτῆσθαί τινα διαφο
ρὰν τοῦ ὀνόματος.
κδ' Διαφέρουσι δὲ τὰ παρώνυμα τῶν ἀφ' ἑνός· ὅτι τὰ
μὲν παρώνυμα περιέχουσι τὰ ἀφ᾽ ὧν παρωνομά
σθησαν, ὡς ὁ γραμματικὸς τὴν γραμματικὴν, καὶ
ὁ δίκαιος τὴν δικαιοσύνην· τὰ δὲ ἀφ' ἑνὸς οὐκ ἔτι.
Οὐδὲ γὰρ περιέχει τὸ ἰατρικὴν ἐργαλεῖον τὴν ἰατρικὴν, οὐδὲ τὸ γραμματικών βιβλίον τὴν γραμ
ματικήν· ἐπεὶ τὸ μὲν ἂν ἰάτρευεν ἐξ ἑαυτοῦ, τὸ δ'
ἔγραφε καὶ ἀνεγίνωσκε.
Σχήμα κεφαλ. η', Περὶ συνωνύμων, ἑτερωνύμων, ἑτέρων ἐμωνύμων τε καὶ πολυωνύμων, καὶ
Δύο τινὰ
παρωνύμων.
ἢ καὶ κατὰ τοὔνομα καὶ κατὰ τὸν λόγον κοινωνοῦσι· καί εἰσι συνώνυμα, οἷον
ζώον, ὅ τε ἄνθρωπος καὶ ὁ βοῦς κατὰ τὸ ζῶον ὄνομα τ
ἢ καὶ κατὰ τοὔνομα, καὶ
κατὰ τὸν λόγον διαφέρουσιν,
ἢ ἐν ἔχουσιν ὑποκείμενον, καί εἰσιν ἑτερώνυμα,
ὡς ἀνάβασις καὶ κατάβασις·
η διαφορά, καί εἰσιν ἕτερα, ὡς ἄνθρωπος καὶ ἔππος, καθὸ ἄνθρωπος καὶ ἵππος
ἢ κατὰ μὲν τὸ ὄνομα κοινωνοῦσι, κατὰ δὲ τὸν λόγον διαφέρουσι καὶ εἰσιν ὁμών
νυμα· ὡς οἱ δύο Αίαντες κατὰ τὸ Αίας ὄνομα
ἢ κατὰ μὲν τὸν λόγον κοινωνοῦσι, κατὰ δὲ τὸ ὄνομα διαφέρουσι καί εἰσι που
λυώνυμα, ὡς ἄορ, ξίφος, μάχαιρα
ἢ κοινωνοῦσι καὶ διαφέρουσι καὶ κατὰ τοὔνομα καὶ κατὰ τοὔνομα λόγον, καὶ
εἰσι παρώνυμα, ὡς γραμματικὸς καὶ γραμματική..
col. 745–746page 110 of 548
PG 142:745ΕΡΙΤΟΜΕ Οειανα.-10. Ει επουσιώδες τὸ επουσιώδες επουσιώδει μια τὸ ἐπουσιώδες ἐπουσιῶδες επουσιώδες ΚΕΦΑΛ. Θ'. Περὶ τῶν πέντε φωνῶν. α΄. Η φωνή ή Εναρθρός ἐστιν ή άναρθρος. Και περὶ μὲν τῆς ἀνάρθρου φωνῆς, ἐπείπερ οὐκ ἐγ γράμματος αὕτη, λόγος οὐδείς. β'. Η δ' Εναρθρος φωνή και εγγράμματος ἢ σημαντική ἐστιν, ἢ ἄσημο;. "Ασημος μὲν οὖν ἐστιν ἡ μὴ δηλοῦσα τι πράγμα. Τοιαύτην άσημον Ερασάν τινες εἶναι τὸ βλίτυρι καὶ τὸ σκινδαψός ἥτις φωνὴ καὶ ἀκατηγόρητος λέγεται, ὡς μὴ κατά τινος πράγματος ἀγορευομένη, τουτέστι λεγομένη. Σημαντικὴ δὲ καὶ κατηγορική φωνή ἐστιν ἡ ση μαίνουσα πράγμα· οἷον ζῶον, ἄνθρωπος, λίθος ἥτις λέγεται καὶ ἁπλῶς κατηγορική, ὡς ἀγορευομένη καὶ λεγομένη κατά πράγματος ὀπωτοῦν. γ΄. Αὕτη (τοίνυν) ἡ ἁπλῶς κατηγορική λεγομένη (γωνία) ή μερική ἐστιν, ἢ καθόλου. Καὶ μερική ή μὲν ἔστιν ἡ ἐπὶ τῶν ἀτόμων παραλαμβανομένη περὶ ὧν οὐ διαλαμβάνουσιν οἱ φιλόσοφοι, διὰ τὸ άπειρα ὑπάρχειν αὐτά. δ. Η δὲ ἁπλῶς κατηγορική καθόλου φωνὴ ἢ οὐσιωδῶς κατηγορείται ὧν κατηγορεῖται, ἢ ἐπου σιωδῶς. ε'. Καὶ εἰ μὲν οὐσιωδῶς κατηγορείται, ἢ πολλοῖ; φύσεσιν ἁρμόζει, ἢ μια. 5. Καὶ εἰ μὲν πολλαῖς φύσεσιν ἁρμόζει, ἢ ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορεῖται καὶ ποιεῖ γένος, ἢ ἐν τῷ ὁποῖον τί ἐστι, καὶ ποιεῖ τὴν διαφοράν.
Tabula capitis 8, de univocis, diversivocis, diversis, arquivocis item et multivocis et denominativis
75 Duo aliqua
vel et quoad nomen et quoad definitionem communicant et sunt univoca;
velut animal (est) et homo et bos quoad nomen animal.
vel quoad nomen
et
quoad definitionem
differunt: (et)
vel unum habent subjectum et sunt diversivoca
ut ascensio et descensio,
vel differentia (subjecta habent) et sunt diversa,
ut homo et equus quatenus homo et equus.
vel secundum nomen quidem communicant, secundum definitionem autem
differunt, et sunt æquivoca: ut dico Ajaces quoad nomen Ajacis,
vel quoad definitionem quidem communicant, quoad nomen autem differunt,
et sunt multivoca, ut ensis, gladius, machara.
vel communicant et differunt cum quoad nomen tum quoad definitionem
secundum ið nomen, et sunt denominativa ut grammaticus et grammatica.
76 SYNOPSIS CAPITIS IX,
QUOD EST DE QUINQUE VOCIBUS.
1. Methodo divisoria per divisiones et subdivisiones vocis numerum quinque vocus erudite colligit. — 2.
Subdivisio prima. 3. Secunda.. 4. Tertia.
accidens.
5. Quarta.
- 6. Quinta. — 7. Seata.. 8. Septima.
- 9. Οειανα.-10. Hinc numerum quinarium prædicabilium conficit. 11. Ostendit quare genus præcedat
differentiam. 12. Quare differentia speciem. -13. Quare species proprium. 14. Quare proprium
15. Quare proprium essentiæ adjunctum accidente etiam melius adeoque prius sit. 16. Ει
accidens postremo constituatur loco. 17, Quinque vocum seu prædicabilium collationem instituit.
18. Docet proprium esse ut plurimum επουσιώδες saltem, reperiri tamen etiam alicubi essentiale, ut in
homine intelligentiæ et scientia capax.—19. Probul τὸ risibile esse proprium hominis επουσιώδες saltem.
20. Judicat etiam propria in definitionibus assumi.21. Monet interim ut essentiale επουσιώδει μιαferatur. 22. In defectu tamen essentialis et τὸ ἐπουσιώδες adhibeatur. — 23. Quare bruta proprium
ἐπουσιῶδες saliem, homo et essentiale et επουσιώδες habeat.
Περὶ τῶν πέντε φωνῶν.
α΄. Η φωνή ή Εναρθρός ἐστιν ή άναρθρος. Και
περὶ μὲν τῆς ἀνάρθρου φωνῆς, ἐπείπερ οὐκ ἐγγράμματος αὕτη, λόγος οὐδείς.
β'. Η δ' Εναρθρος φωνή και εγγράμματος ἢ
σημαντική ἐστιν, ἢ ἄσημο;. "Ασημος μὲν οὖν
ἐστιν ἡ μὴ δηλοῦσα τι πράγμα. Τοιαύτην άσημον
Ερασάν τινες εἶναι τὸ βλίτυρι καὶ τὸ σκινδαψός
ἥτις φωνὴ καὶ ἀκατηγόρητος λέγεται, ὡς μὴ κατά
τινος πράγματος ἀγορευομένη, τουτέστι λεγομένη.
Σημαντικὴ δὲ καὶ κατηγορική φωνή ἐστιν ἡ σημαίνουσα πράγμα· οἷον ζῶον, ἄνθρωπος, λίθος·
ἥτις λέγεται καὶ ἁπλῶς κατηγορική, ὡς ἀγορευομένη
καὶ λεγομένη κατά πράγματος ὀπωτοῦν.
γ΄. Αὕτη (τοίνυν) ἡ ἁπλῶς κατηγορική λεγομένη
(γωνία) ή μερική ἐστιν, ἢ καθόλου. Καὶ μερική
ή
μὲν ἔστιν ἡ ἐπὶ τῶν ἀτόμων παραλαμβανομένη
περὶ ὧν οὐ διαλαμβάνουσιν οἱ φιλόσοφοι, διὰ τὸ
άπειρα ὑπάρχειν αὐτά.
δ. Η δὲ ἁπλῶς κατηγορική καθόλου φωνὴ ἢ
οὐσιωδῶς κατηγορείται ὧν κατηγορεῖται, ἢ ἐπου
σιωδῶς.
ε'. Καὶ εἰ μὲν οὐσιωδῶς κατηγορείται, ἢ πολλοῖ;
φύσεσιν ἁρμόζει, ἢ μια.
5. Καὶ εἰ μὲν πολλαῖς φύσεσιν ἁρμόζει, ἢ ἐν τῷ
τί ἐστι κατηγορεῖται καὶ ποιεῖ γένος, ἢ ἐν τῷ ὁποῖον
τί ἐστι, καὶ ποιεῖ τὴν διαφοράν.
PATROL. GR. CXLU.
CAPUT IX.
De quinque vocibus.
77 1. Vox aut articulata est aut inarticulata.
Et de inarticulata quidem voce, quandoquidem hæc
scribi non potest, nullus sermo.
2. Articulata autem vos quæ eliam scribi poles',
aut significativa es', aut non significativa. Ergo non
significativa quidem est, quæ rem aliquam non declarat. Ejusmodi non significativam vocem aliqui
dixerunt esse to blityri et tò scindapsus; quæ vox
eliam acategorelos, quasi dicas, imprædicabilis dicitur, ut quæ de re aliqua non prædicetur, hoc est
dicatur. Significativa autem et prædicativa vox est
quæ rem significat: velut animal, homo, lapis: quæ
etiam simpliciter prædicativa dicitur, ut quæ de re
quoquo modo prædicetur et dicatur.
3. Hæc (igitur) quæ simpliciter predicativa (voς)
dicitur, aut particularis est, aut universalis. Εt par
Et
ticularis quidem est, quæ de individuis assumitur,
de quibus philosophi non disserunt propterea quod
ipsa infinita exsistant.
4. Ea autem quæ simpliciter prædicativa uni -
versalis vox est, aut essentialiter prædicatur de
quibus prædicatur, aut in modum adjunctorum essentie.
5. Et siquidem essentialiter prædicatur, aut
multis naturis congruit, aut uni.
6. 78 Et cum quidem multis naturis congruit,
aut in quid est prædicatur, et efficit genus: aut in
quale quid est, et facit differentiam.
col. 747–748page 111 of 548
PG 142:747Ει ζ'. Εἰ δὲ μιᾷ φύσει ἁρμόζει, ἢ ἐν τῷ τί ἐστι κατ ηγορεῖται καὶ ποιεῖ τὸ εἶδος· ἢ ἐν τῷ ὁποῖόν τι ἐστι καὶ ποιεῖ τὸ οὐσιῶδες ἴδιον. η'. Καὶ οὕτω μὲν ἡ οὐσιωδῶς κατηγορουμένη καθόλου φωνή. Η δ' ἐπουσιωδῶς κατηγορουμένη μια φύσει ἁρμόζει καὶ αὕτη ἢ πολλαῖς. Καὶ εἰ μὲν μια φύσει ἁρμόζει, ποιεῖ τὸ ἐπουσιῶδες ἴδιον· δῆ λον δ' ὅτι καὶ ἐν τῷ ὁποῖόν τί ἐστι κατηγορεῖται. Ἐπὶ γὰρ τῶν ἐπουσιωδῶν οὐδεμίαν χώραν ἔχει τὸ τί ἐστιν. Εἰ δὲ πολλαῖς φύσεσιν ἁρμόζει, ποιεῖ τὸ συμβεβηκός. θ'. Καὶ εἰ μὲν ἐν τῷ ὁποῖόν τί ἐστι κατηγορείται, ποιεῖ τὸ ἀχώριστον συμβεβηκός. Εἰ δ' ἐν τῷ πῶς ἔχον ἐστὶ, ποιεῖ τὸ χωριστὸν συμβεβηκός. ι. Συνάγονται τοίνυν ἐντεῦθεν καθόλου φωναί κατηγορικαὶ ἁπλῶς ἤτοι σημαντικαὶ πέντε· γένος. διαφορά, εἶδος, ἴδιον καὶ συμβεβηκός· (καὶ) περί τούτων παρὰ τοῖς φιλοσόφοις ὁ λόγος. ια'. Τὸ μὲν οὖν γένος προτερεύει τῆς διαφορᾶς, ὅτι περιεκτικόν ἐστι τῶν διαφορῶν. Τὸ γὰρ ζῶον, γένος δν, περιέχει ἐν ἑαυτῷ τὸ λογικὸν καὶ τὸ ἄλογον. ιβ'. 'Η διαφορά δὲ προτερεύει τοῦ εἴδους, ἐπεὶ καθολικωτέρα τοῦ εἴδους ἐστί. Καὶ γὰρ τὸ λογικόν καθολικώτερόν ἐστι τοῦ ἀνθρώπου. Φέρεται γὰρ οὐ κατὰ τοῦ ἀνθρώπου μόνον, ἀλλὰ καὶ κατὰ τοῦ ἀγω γέλου. ιγ'. Τὸ δὲ εἶδος προτερεύει τοῦ ἰδίου· ἐπειδὴ τὸ μὲν εἶδος μόνον οὐσιῶδές ἐστι, τὸ δὲ ἴδιον καὶ ἐπου σιῶδες. Τὰ οὐσιώδη δὲ καὶ ἐπουσιωδῶν τιμιώτερα. Ταῦτα γὰρ παρόντα μὲν σώζουσι τὸ εἶδος, ἀπόντα δὲ φθείρουσιν αὐτό. Τὰ δὲ ἐπουσιώδη ούτε παρόντα σώζουσιν, οὔτε ἀπόντα φθείρουσι. Καὶ ἄλλως δὲ δεῖ πρότερον εἶναι τὸ εἶδος καὶ οὕτως ἔχειν τὸ ἴδιον εἴδεσιν ἄλλοις ἀμέθεκτον. ιδ'. Τὸ δὲ ἴδιον προτερεύει τοῦ συμβεβηκότος ἐπειδὴ τὸ μὲν συμβεβηκός μόνον ἐπουσιῶδές ἐστι, τὸ δὲ ἴδιον καὶ οὐσιῶδες καὶ ἐπουσιῶδες. ιεʹ. ᾿Αλλὰ δὲ αὐτὸ τὸ ἐπουσιώδες ἴδιον τιμιώτερόν ἐστι τοῦ συμβεβηκότος. Τὸ μὲν γὰρ ψυχική τις ἐστι δύναμις ἐντὸς θεωρουμένη καὶ τὸ εἶδος χαρακτηρίζουσα. Μόνῳ γὰρ ὑπάρχει τῷ εἴδει καὶ παντὶ καὶ ἀεί· ὅθεν καὶ ἀντιστρέφει. Καὶ γὰρ εἴ τι ἄν θρωπος, γελαστικόν· καὶ εἴ τι γελαστικών, ἄνθρωπος. Τὸ δὲ συμβεβηκὸς ἐκτός ἐστι περὶ τὸ σῶμα, καὶ πρὸς αὐτὴν μᾶλλον τὴν ἐπιφάνειαν, καὶ οὐδὲ μόνῳ τῷ εἴδει υπάρχει, ἵνα διαχωρίσῃ αὐτὸ τῶν ἄλλων εἰδῶν. Καὶ γὰρ λευκὸς μὲν ὁ κύκνος ἐστὶν, οὐ μὴν δὲ καὶ ἀντιστρέφει· ἐπείπερ οὐκ εἴ τι λευ κιν, τοῦτο ἤδη καὶ κύκνος. Πολλὰ γὰρ παρὰ τὸν κύκνον πτηνὰ ζῶα κατείδομεν λευκὰ καὶ μᾶλλον ἐν τοῖς αἰγιαλοῖς. ᾿Αλλὰ καὶ ἡ χιών, καὶ ἡ τίτανος, καὶ ἄλλα πολλά λευκὰ ὄντα, οὐκ εἰσὶ κύκνοι. Καὶ
7. Sin autem rni naturæ congruit, aut in quid
est praedicatur ea speciem facit: aut in quale quid
est, et facit proprium essentiale.
8. Et ita quidem se habet vox universalis quæ
essentialiter prædicatur. Quæ autem in modum adjunctorum essentiæ prædicatur, ipsa quoque aut uni
naturae congruit, aut nultis. Εt si quidem uni naturæ congruit, proprium facit adjunctum essentiae:
constat quippe de eo, quod etiam in quale quid est
prædicetur. In iis enim quæ essentiæ adjuncta sunt,
ipsum quid est nullum locum habet. Si autem multis naturis congruit, elicit accidens.
9. Et si quidem in tale quid est prædicatur, inseparabile facit accidens. Sin vero, quomodo aliquid se habeat, separabile facit accidens.
10. Hinc igitur voces universales simpliciter
prædicativa, sive significative quinque colliguntur: genus, differentia, species, proprium et accidens. Et de his apud philosophos sermo est.
79 11. Genus quidem igitur prius est differenti, quia differentias continet. Etenim animal, cum
genus sit, ratinoale et irrationale in seipso continet.
12. Differentia autem præcedit speciem, quandoquidem specie est universalior. Rationale enim
homine est universalius. Non enim de homine iantum, sed etiam de angelo effertur.
13. Species autem precedit proprium, quando-C
quidem species quidem duntaxat essentialis est,
proprium vero etiam essentiæ adjunctum. Essentialia autem adjunctis essentiæ honoratiora sunt.
Illa enim cum adsunt quidem, speciem conservant;
cum vero absunt, corrumpunt eam. At essentiæ
adjuncta, neque cam adsunt, conservant; neque
cum absunt, corrumpunt (speciem). Ει vero alio
modo speciem oportet priorem esse et sic habere
Lile.
14. Proprium autem accidente prius est: quandoquidem accidens tantum essentiæ adjunctum est,
proprium autem et essentiale et essentiæ adjunclum est.
ζ'. Εἰ δὲ μιᾷ φύσει ἁρμόζει, ἢ ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορεῖται καὶ ποιεῖ τὸ εἶδος· ἢ ἐν τῷ ὁποῖόν τι
ἐστι καὶ ποιεῖ τὸ οὐσιῶδες ἴδιον.
η'. Καὶ οὕτω μὲν ἡ οὐσιωδῶς κατηγορουμένη
καθόλου φωνή. Η δ' ἐπουσιωδῶς κατηγορουμένη
μια φύσει ἁρμόζει καὶ αὕτη ἢ πολλαῖς. Καὶ εἰ μὲν
μια φύσει ἁρμόζει, ποιεῖ τὸ ἐπουσιῶδες ἴδιον· δῆλον δ' ὅτι καὶ ἐν τῷ ὁποῖόν τί ἐστι κατηγορεῖται.
Ἐπὶ γὰρ τῶν ἐπουσιωδῶν οὐδεμίαν χώραν ἔχει τὸ
τί ἐστιν. Εἰ δὲ πολλαῖς φύσεσιν ἁρμόζει, ποιεῖ τὸ
συμβεβηκός.
θ'. Καὶ εἰ μὲν ἐν τῷ ὁποῖόν τί ἐστι κατηγορείται,
ποιεῖ τὸ ἀχώριστον συμβεβηκός. Εἰ δ' ἐν τῷ πῶς
ἔχον ἐστὶ, ποιεῖ τὸ χωριστὸν συμβεβηκός.
ι. Συνάγονται τοίνυν ἐντεῦθεν καθόλου φωναί
κατηγορικαὶ ἁπλῶς ἤτοι σημαντικαὶ πέντε· γένος.
διαφορά, εἶδος, ἴδιον καὶ συμβεβηκός· (καὶ) περί
τούτων παρὰ τοῖς φιλοσόφοις ὁ λόγος.
ια'. Τὸ μὲν οὖν γένος προτερεύει τῆς διαφορᾶς,
ὅτι περιεκτικόν ἐστι τῶν διαφορῶν. Τὸ γὰρ ζῶον,
γένος δν, περιέχει ἐν ἑαυτῷ τὸ λογικὸν καὶ τὸ
ἄλογον.
ιβ'. 'Η διαφορά δὲ προτερεύει τοῦ εἴδους, ἐπεὶ
καθολικωτέρα τοῦ εἴδους ἐστί. Καὶ γὰρ τὸ λογικόν
καθολικώτερόν ἐστι τοῦ ἀνθρώπου. Φέρεται γὰρ οὐ
κατὰ τοῦ ἀνθρώπου μόνον, ἀλλὰ καὶ κατὰ τοῦ ἀγω
γέλου.
ιγ'. Τὸ δὲ εἶδος προτερεύει τοῦ ἰδίου· ἐπειδὴ τὸ
μὲν εἶδος μόνον οὐσιῶδές ἐστι, τὸ δὲ ἴδιον καὶ ἐπου
σιῶδες. Τὰ οὐσιώδη δὲ καὶ ἐπουσιωδῶν τιμιώτερα.
Ταῦτα γὰρ παρόντα μὲν σώζουσι τὸ εἶδος, ἀπόντα
δὲ φθείρουσιν αὐτό. Τὰ δὲ ἐπουσιώδη ούτε παρόντα
σώζουσιν, οὔτε ἀπόντα φθείρουσι. Καὶ ἄλλως δὲ δεῖ
πρότερον εἶναι τὸ εἶδος καὶ οὕτως ἔχειν τὸ ἴδιον
εἴδεσιν ἄλλοις ἀμέθεκτον.
proprium quod aliis speciebus sit incommunica15. Sed ipsum etiam essentia adjunctum proprium accidente est honoratius. Illud enim animalis quædam facultas 80 est quæ interius consideratur et speciem designat seu certa quadam nota
insignit. Soli enim speciei et omni et senrper inest:
unde etiam convertitur. Si quid enim homo est,
risibile est: et si quid risibile est, homo est. Accidens autem extrinsecus circa corpus, et in ipsa
magis est superficie, nec etiam soli speciei inest,
ut cam ab aliis speciebus discernat. Etenim cygnus
quidem albus est, sed non etiam convertitur:
quandoquidem non siquid album, hoc jam etiain
cygnus est. Multa enim præter cygnum animalia
volatilia conspeximus alba et magis in oris maritimis.
Sed et nix et gypsum et alia multa quæ alia sunt,
ιδ'. Τὸ δὲ ἴδιον προτερεύει τοῦ συμβεβηκότος
ἐπειδὴ τὸ μὲν συμβεβηκός μόνον ἐπουσιῶδές ἐστι,
τὸ δὲ ἴδιον καὶ οὐσιῶδες καὶ ἐπουσιῶδες.
ιεʹ. ᾿Αλλὰ δὲ αὐτὸ τὸ ἐπουσιώδες ἴδιον τιμιώτερόν
ἐστι τοῦ συμβεβηκότος. Τὸ μὲν γὰρ ψυχική τις
ἐστι δύναμις ἐντὸς θεωρουμένη καὶ τὸ εἶδος χαρα
κτηρίζουσα. Μόνῳ γὰρ ὑπάρχει τῷ εἴδει καὶ παντὶ
καὶ ἀεί· ὅθεν καὶ ἀντιστρέφει. Καὶ γὰρ εἴ τι ἄνθρωπος, γελαστικόν· καὶ εἴ τι γελαστικών, ἄνθρω
πος. Τὸ δὲ συμβεβηκὸς ἐκτός ἐστι περὶ τὸ σῶμα,
καὶ πρὸς αὐτὴν μᾶλλον τὴν ἐπιφάνειαν, καὶ οὐδὲ
μόνῳ τῷ εἴδει υπάρχει, ἵνα διαχωρίσῃ αὐτὸ τῶν
ἄλλων εἰδῶν. Καὶ γὰρ λευκὸς μὲν ὁ κύκνος ἐστὶν,
οὐ μὴν δὲ καὶ ἀντιστρέφει· ἐπείπερ οὐκ εἴ τι λευ
κιν, τοῦτο ἤδη καὶ κύκνος. Πολλὰ γὰρ παρὰ τὸν
κύκνον πτηνὰ ζῶα κατείδομεν λευκὰ καὶ μᾶλλον ἐν
τοῖς αἰγιαλοῖς. ᾿Αλλὰ καὶ ἡ χιών, καὶ ἡ τίτανος,
καὶ ἄλλα πολλά λευκὰ ὄντα, οὐκ εἰσὶ κύκνοι. Καὶ
col. 749–750page 112 of 548
PG 142:749κατὰ τοῦτον οὖν τὸν λόγον εἰκότως καὶ τὸ ἐπουσιῶδες ίδιον προτέτακται τοῦ συμβεβηκότος. ις'. Τὸ δὲ συμβεβηκός τὴν ἐσχάτην είληχε τάξιν. ιζ. Τὸ μὲν οὖν γένος, ἡ διαφορὰ καὶ τὸ εἶδος, ουσιώδη πάντοτέ εἰσι, τὸ δὲ συμβεβηκός επουσιώδες ἀεί. Τὸ δέ γε ίδιον ἐπαμφοτερίζει. ιη. Καὶ τὰ πολλὰ μὲν ἐπουσιῶδές ἐστιν· εὐο ρίσκεται δέ που καὶ οὐσιῶδες· οἷον ἐν τῷ ἀνθρώπῳ τὸ νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν. Οὐ γάρ ἐστι τοῦτο διαφορά. Κατά πλειόνων γὰρ εἰδῶν, οὐ καθ᾿ ἑνὸς ἡ διαφορά. Τὸ δὲ νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικὴν ἰδίως μόνῳ τῷ ἀνθρώπῳ ὑπάρχει· μόνος γὰρ ὁ ἄνθρωπος δέχεται τὸν θύραθεν νοῦν τὸν ἐκ τῆς μαθήσεως, καὶ μόνος τὰς ἐπιστήμας διδάσκεται. ιθ'. Λέγεται δὲ οὐσιῶδες (καὶ) τὸ τοιοῦτον ἴδιον, ὅτι καὶ παρὰν σώζει τὸ εἶδος· ὁ γὰρ ἄνθρωπος τοῦτο ὅλον ἐστὶ ζῶον λογικόν, θνητόν, νοῦ καὶ ἐπι στήμης δεκτικόν· καὶ ἀπὸν φθείρει. Εἰ μὴ γὰρ ὑπάρχει νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν, οὐκ ἔσται ἄνθρωπος. Ἐπεὶ γοῦν τὸ νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικὴν καὶ παρὸν σώζει τὸν ἄνθρωπον, καὶ ἀπὸν φθεί ρει, λέγεται δὲ καὶ καθ᾿ ἑνὸς εἶδους μόνου τοῦ ἀνθρωπείου καὶ ἐν τῷ ὁποῖόν τί ἐστι κατηγορείται διὰ ταῦτα οὐσιῶδες ἴδιον εἴρηται. κ'. Τὸ δὲ γελαστικὸν ἴδιον τοῦ ἀνθρώπου ἐπουσιῶ. Ο δές ἐστι. Παρὸν μὲν γὰρ οὐ σώζει· καὶ γὰρ οὐ χρήζομεν τοῦ γελαστικοῦ πρὸς συμπλήρωσιν τῆς φύσεως ἡμῶν· τοῦ δέ γε νοῦ καὶ ἐπιστήμης δε κτικοῦ χρήζομεν διὰ τὴν ἔξωθεν γνῶσιν καὶ τὰς ἐπιστήμας, ὡς εἴρηται· ἀπὸν δὲ πάλιν τὸ τοιοῦτον ἐπουσιῶδες ἴδιον οὐ φθείρει. Δύναται γὰρ καὶ μὴ ἔχων τὸ γελαστικών ὁ ἄνθρωπος οὐδὲν ἧττον εἶναι ἄνθρωπος· μὴ ἔχων δὲ καὶ τὸ νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικὴν οὐ δύναται εἶναι ἄνθρωπος, μήτε γνῶσιν, μήτε· ἐπιστήμην δυνάμενος δέξασθαι. και. Παραλαμβάνονται δὲ καὶ τὰ ἴδια ἐν τοῖς ὁρισμοῖς, χαρακτηριστικά τυγχάνοντα τῶν εἰδῶν. κβ'. Καὶ ὅπου μὲν ἔστιν οὐσιῶδες ἴδιον, τοῦ ἐπουσιώδους προκρίνεται (χαρακτηρίζειν γὰρ μᾶλλον δύναται), καὶ εἰς τὸν ὁρισμὸν τοῦτο παραλαμβάνεται· ὥσπερ ἐπὶ τοῦ ἀνθρώπου. Λέγομεν γάρ, Ανθρωπός έστι ζώον λογικόν, θνητὸν, νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν· καὶ οὐ λέγομεν γελαστικόν. κγ'. Οπου δὲ οὐσιῶδες ἴδιον οὐχ ευρίσκεται, τὸ ἐπουσιῶδες εἰσάγεται, ὡς ἐπὶ τοῦ ἵππου. Λέγομεν γὰρ, ἵππος ἐστὶ ζῶον ἄλογον, τετράπουν, χρεμετιστικὸν. Καὶ ἔστι τὸ χρεμετιστικὸν ἴδιον ἐπουσιας δες τοῦ ἵππου. κδ'. Ἐν μὲν οὖν τοῖς ἄλλοις ζώοις ἐπουσιῶδες τὸ τὸ τὸ
κατὰ τοῦτον οὖν τὸν λόγον εἰκότως καὶ τὸ ἐπουσιῶ- cygni non sunt. Et quoad hanc igitur ratiorem
δες ίδιον προτέτακται τοῦ συμβεβηκότος.
proprium etiam essentiæ adjunctum accidenti præpositum est.
ις'. Τὸ δὲ συμβεβηκός τὴν ἐσχάτην είληχε
τάξιν.
ιζ. Τὸ μὲν οὖν γένος, ἡ διαφορὰ καὶ τὸ εἶδος,
ουσιώδη πάντοτέ εἰσι, τὸ δὲ συμβεβηκός επουσιώδες
ἀεί. Τὸ δέ γε ίδιον ἐπαμφοτερίζει.
ιη. Καὶ τὰ πολλὰ μὲν ἐπουσιῶδές ἐστιν· εὐο
ρίσκεται δέ που καὶ οὐσιῶδες· οἷον ἐν τῷ ἀνθρώπῳ
τὸ νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν. Οὐ γάρ ἐστι τοῦτο
διαφορά. Κατά πλειόνων γὰρ εἰδῶν, οὐ καθ᾿ ἑνὸς ἡ
διαφορά. Τὸ δὲ νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικὴν ἰδίως
μόνῳ τῷ ἀνθρώπῳ ὑπάρχει· μόνος γὰρ ὁ ἄνθρωπος
δέχεται τὸν θύραθεν νοῦν τὸν ἐκ τῆς μαθήσεως, καὶ
μόνος τὰς ἐπιστήμας διδάσκεται.
ιθ'. Λέγεται δὲ οὐσιῶδες (καὶ) τὸ τοιοῦτον ἴδιον,
ὅτι καὶ παρὰν σώζει τὸ εἶδος· ὁ γὰρ ἄνθρωπος
τοῦτο ὅλον ἐστὶ ζῶον λογικόν, θνητόν, νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν· καὶ ἀπὸν φθείρει. Εἰ μὴ γὰρ
ὑπάρχει νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν, οὐκ ἔσται
ἄνθρωπος. Ἐπεὶ γοῦν τὸ νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτι
κὴν καὶ παρὸν σώζει τὸν ἄνθρωπον, καὶ ἀπὸν φθείρει, λέγεται δὲ καὶ καθ᾿ ἑνὸς εἶδους μόνου τοῦ
ἀνθρωπείου καὶ ἐν τῷ ὁποῖόν τί ἐστι κατηγορείται·
διὰ ταῦτα οὐσιῶδες ἴδιον εἴρηται.
κ'. Τὸ δὲ γελαστικὸν ἴδιον τοῦ ἀνθρώπου ἐπουσιῶ. Ο
δές ἐστι. Παρὸν μὲν γὰρ οὐ σώζει· καὶ γὰρ οὐ
χρήζομεν τοῦ γελαστικοῦ πρὸς συμπλήρωσιν τῆς
φύσεως ἡμῶν· τοῦ δέ γε νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικοῦ χρήζομεν διὰ τὴν ἔξωθεν γνῶσιν καὶ τὰς
ἐπιστήμας, ὡς εἴρηται· ἀπὸν δὲ πάλιν τὸ τοιοῦτον
ἐπουσιῶδες ἴδιον οὐ φθείρει. Δύναται γὰρ καὶ μὴ
ἔχων τὸ γελαστικών ὁ ἄνθρωπος οὐδὲν ἧττον εἶναι
ἄνθρωπος· μὴ ἔχων δὲ καὶ τὸ νοῦ καὶ ἐπιστήμης
δεκτικὴν οὐ δύναται εἶναι ἄνθρωπος, μήτε γνῶσιν,
μήτε· ἐπιστήμην δυνάμενος δέξασθαι.
και. Παραλαμβάνονται δὲ καὶ τὰ ἴδια ἐν τοῖς
ὁρισμοῖς, χαρακτηριστικά τυγχάνοντα τῶν εἰδῶν.
κβ'. Καὶ ὅπου μὲν ἔστιν οὐσιῶδες ἴδιον, τοῦ ἐπου
σιώδους προκρίνεται (χαρακτηρίζειν γὰρ μᾶλλον
δύναται), καὶ εἰς τὸν ὁρισμὸν τοῦτο παραλαμβάνεται· ὥσπερ ἐπὶ τοῦ ἀνθρώπου. Λέγομεν γάρ,
Ανθρωπός έστι ζώον λογικόν, θνητὸν, νοῦ καὶ
ἐπιστήμης δεκτικόν· καὶ οὐ λέγομεν γελαστικόν.
κγ'. Οπου δὲ οὐσιῶδες ἴδιον οὐχ ευρίσκεται, τὸ
ἐπουσιῶδες εἰσάγεται, ὡς ἐπὶ τοῦ ἵππου. Λέγομεν
γὰρ, ἵππος ἐστὶ ζῶον ἄλογον, τετράπουν, χρεμετιστικὸν. Καὶ ἔστι τὸ χρεμετιστικὸν ἴδιον ἐπουσιας
δες τοῦ ἵππου.
κδ'. Ἐν μὲν οὖν τοῖς ἄλλοις ζώοις ἐπουσιῶδες
16. Accidens autem postremum ordinem sorti -
tum est.
17. Proin genus quidem differentia et species
semper sunt essentialia; accidens vero semper essentiæ; adjunctum est: proprium denique utriusque naturæ est particeps.
18. Et quidem ut plurimum adjunctum est es.
sentiæ; reperitur autem alicubi etiam essentiale,
velut in homine intelligentiæ et scientiæ capax.
81 Nec enim hoc differenţia est. Differentia namque de pluribus speciebus, non de una (prædicatur). Atqui τὸ intelligentiae et scientiæ capax proprie soli homini inest. Solus enim homo intelligentiam, quæ forinsecus ex institutione est, recipit,
et solus scientias docetur,
19. Dicitur autem (etiam) hoc proprium essentiale: quod et cum adest, conservat speciem (homo
enim totum, hoc est animal rationale, mortale,
intelligentir et scientiæ capax), et cum abest, corrumpit. Nisi enim intelligentire et scientiæ capax
exsistat, non erit homo. Quoniam igitur to intelli -
gentiae et scientiæ capax et cum adest, conservat
hominem, et cum abest, corrumpit, de una autem
etiam sola humana specie dicitur et in quale quid est
prædicatur: propterea essentiale proprium dictum
est.
20. Risibile autem proprium hominis est essenti.c adjunctum. Cum enim adest quidem, non conservat speciem (neque enim indigemus risibili ad
completionem naturæ nostræ. At ejus quod est intelligentiæ et scientiæ capax indigemus propter
extrinsecus (advenientem) notitiam et scientias, ut
dictum est); 82 iterum autcm cum abest ejusmodi
proprium essentia adjunctum, non corrumpit (speciem). Putest enim homo, etiamsi non habeat τὸ
risibile, nihilominus csse homo. Αt si τὸ intelligentiæ et scientiæ capax non habeat, non potest esse
homo, ut qui neque notitiam neque scientiam recipere possit.
21. Assumuntur porro etiam propria in definitionibus ut quæ species certo aliquo charactere sen
nota insigniendi vim habeant.
22. Ac ubi quidem essentiale est proprium, ei
quod essentiæ adjunctum est præfertur (magis eniin
species charactere insignire potest), ideoque in des
finitionem assumitur: quemadmodum in homine.
Dicimus enim, Homo est animal rationale, mortale,
intelligentiæ et scientiæ capax: nec dicimus risibile.
25. Ubi autem essentiale proprium non reperitur, id quod essentia adjunctum est, substituitar,
ut in equo. Dicimus enim, Equus est animal irrationale, quadrupes, hinniendi facultate præditum.
Estque hinniendi facultatém habens, proprium
quod essentiæ equi adjunctum est.
21. Itaque in caeteris quidem animalibus proprium
col. 751–752page 113 of 548
PG 142:751μόνον τὸ ἴδιον· ὁ δὲ ἄνθρωπος, ἐπεὶ καὶ τῆς ἀλόγου 83 μετέχει φύσεως καὶ ζωῆς, καὶ τὴν λογικὴν ψυχὴν τὸ ἐξαίρετον ἔχει παρὰ πάντα τὰ ζῶα, διὰ τοῦτο διτ τὸν φέρει τὸ ἴδιον· τὸ μὲν γελαστικὸν, ὡς κοινωνῶν τοῖς ἀλόγοις· τὸ δὲ νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικών, ὡς νοερός τε καὶ λογικὸς, καὶ τοῖς ἀγγέλοις τρόποντινὰ συναπτόμενος καὶ ἄγγελος ὢν μετὰ σώ ματος. Σχῆμα κεφαλ. θ', Περὶ τῶν πέντε φωνῶν. ἢ πολλαῖς φύσεσιν ὑπάρχει ἢ οὐσιώδης ἢ μια ἢ καθόλου ἢ σημαντικὴ ἢ ἐπουσιώ της ἢ έναρθρος Η μερική Η φωνή ἢ ἄσημος ἢ ἄναρθρος ἢ ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορεῖται, καὶ ποιεῖ τὸ γέ νος ἢ ἐν τῷ ὁποιόν τί ἐστι, καὶ ποιεῖ τὴν διαφοράν ἢ ἐν τῷ τί ἐστι, καὶ ποιεῖ τὸ εἶδος ἢ ἐν τῷ ὁποῖον τί ἐστι, καὶ ποιεῖ τὸ οὐσιῶδες ίδιον ἢ μια φύσει ἁρμόζει, καὶ ποιεῖ τὸ ἐπουσιῶδες ἴδιον ἢ πολλαῖς, καὶ ποιεῖ τὸ συμβεβηκός.
duntaxat essentiæ adjunctum est. Homo autem μόνον τὸ ἴδιον· ὁ δὲ ἄνθρωπος, ἐπεὶ καὶ τῆς ἀλόγου
83 quoniam et irrationalem naturam vitamque μετέχει φύσεως καὶ ζωῆς, καὶ τὴν λογικὴν ψυχὴν
participat, et animam rationalem præ omnibus animalibus singularem habet, propterea duplex
proprium habet: to risibile quidem, quod cum
brutis communicat; τὸ intelligentia vero et scientiæ capas, quod intellectualis et rationalis est, et
modo quodam cum angelis conjungitur et angelus
est cum corpore.
ἐξαίρετον ἔχει παρὰ πάντα τὰ ζῶα, διὰ τοῦτο διττὸν φέρει τὸ ἴδιον· τὸ μὲν γελαστικὸν, ὡς κοινωνῶν
τοῖς ἀλόγοις· τὸ δὲ νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικών,
ὡς νοερός τε καὶ λογικὸς, καὶ τοῖς ἀγγέλοις τρόπον
τινὰ συναπτόμενος καὶ ἄγγελος ὢν μετὰ σώ·
ματος.
Σχῆμα κεφαλ. θ', Περὶ τῶν πέντε φωνῶν.
ἢ πολλαῖς
φύσεσιν
ὑπάρχει
ἢ οὐσιώδης
ἢ μια
ἢ καθόλου
ἢ σημαν
τική
ἢ ἐπουσιώ
της
ἢ έναρθρος
Η μερική
Η φωνή
ἢ ἄσημος
ἢ ἄναρθρος
ἢ ἐν τῷ τί ἐστι κατηγο
ρεῖται, καὶ ποιεῖ τὸ γέ
νος
ἢ ἐν τῷ ὁποιόν τί ἐστι,
καὶ ποιεῖ τὴν διαφοράν·
ἢ ἐν τῷ τί ἐστι, καὶ ποιεῖ
τὸ εἶδος·
ἢ ἐν τῷ ὁποῖον τί ἐστι,
καὶ ποιεῖ τὸ οὐσιῶδες
ίδιον
ἢ μια φύσει ἁρμόζει, καὶ ποιεῖ τὸ
ἐπουσιῶδες ἴδιον·
ἢ πολλαῖς, καὶ ποιεῖ τὸ συμβεβηκός.
Vox
aut articulata
84 Tabula capitis 9. De quinque vocibus.
aut
universalis
aut significativa
aut
essentialis
aut
essentiæ
adjuncta
aut multis
naturis congruit: (el)
aut uni (naLurae congruit, et)
aut in quid est prædicatur
et facit genus,
aut in quale quid est praedicatur et facit differenLiam.
aut in quid est (prædicalur) et facit speciem,
aut in quale quid est et
facil essentiale
prium.
proaut uni naturæ congruit et facit proprium essentiæ adjunctum,
aut multis (naturis congruit) et facit
accidens,
aut particularis (ut Petrus, Paulus),
aul non significativa (ut blityri, scindapsus),
aut inarticulata (ut latratus canum, mugitus boum).
85 SYNOPSIS CAPITIS X.
QUOD EST DE GENERE ET SPECIE; FBI ETIAM DE SCHESI SEU HAPITUDINE.
4. Tertium significatum, quo uc6. Speciei elium ut vocabuli homo-
1. Generis ut vocabuli homonymi diversa significata recenset, quorum hoc primum est.-2. Secundum signi·
ficatum. 3. Incidenter homonymiam vocabuli Judzorum exponit.
cipitur apud logicos. 5. Genus quomodo hic accipiatur definit.
nymi significatum prius exponit. 7. Posterius, quo speciem definit. 3. Ostendit genus et speciem
relata esse, et naturalem relationem habere.. 9. Hac occasione relationem facit quadruplicem. 10.
Probat etiam genus et speciem quoad naturam referri ad se invicem. 11. Analogia Adami, Abelis,
Sethi. Divisionem generis in summum et subalternum, itemque speciei in subnlternam et infimam instituit. -- 12. Analogiam accommodat, et primum summa genera, dein species infinias, ac denique genera
subalterna et species subalternas describit. 13. Rationem reddit quare genera subalterna sic vocentur.
14. Omnia exemplis declarat in substanțiæ divisionibus. 86 15. Docet hominem uti speciem
specialissimam et respectu generis sui et respectu individuorum suorum genus non esse, sed saltem spe-
col. 753–754page 114 of 548
PG 142:753ΕΡΙΤΟΜΕ ΚΕΦΑΛ. Ι'. Περὶ γένους καὶ εἴδους, ἐν ᾧ καὶ περὶ σχέσεως. α'. Τὰ σημαινόμενα τοῦ γένους ὑπάρχει διάφορα. Γένος γὰρ λέγεται καὶ ἡ ἑκάστου τῆς γενέσεως ἀρχὴ, εἴτε ἀπὸ τοῦ τεκόντος, εἴτε ἀπὸ τῆς πατρίδος· ἀπὸ μὲν τοῦ τεχόντος, ὡς ὅταν εἴπωμεν, τὸν Ἰούδαν ἐκ τοῦ Ἰσραὴλ ἔχειν τὸ γένος ἢ ἐκ τοῦ ᾿Αβραάμ. ᾿Απὸ δὲ τῆς πατρίδος, ὡς ὅταν λέγωμεν τὸν Παῦλον Ταρσέα εἶναι τὸ γένος. Ἐκεῖ μὲν γὰρ τὸ γένος εἴτουν ἡ ἀρχὴ τῆς γενέσεως ὁ ᾿Αβραὰμ καὶ ὁ Ἰσραὴλ, ἐνταῦθα δὲ πάλιν γένος καὶ ἀρχὴ γενέσεως ἡ Ταρσός. Διττή τοίνυν ἡ τῆς γενέσεως ἀρχή, φυσική τε καὶ τοπική· φυσικὴ μὲν ἡ ἐκ τοῦ τεχόντος, τοπικὴ δὲ ἡ ἐκ τῆς πατρίδος. β'. Λέγεται γένος καὶ αὐτὸ τὸ πλῆθος τῶν ἀπ' μιᾶς ἀρχῆς, καθό σχέσεως ἔχουσι πρός τε τὴν πρώτην ἀρχὴν καὶ πρὸς ἀλλήλους αὐτούς· ὡς ὅταν λέγωμεν τὸ γένος τῶν Ἰουδαίων. Καὶ γὰρ οἱ Ἰου δαῖοι σχέσιν ἔχουσι καὶ πρὸς τὴν πρώτην ἀρχὴν τῆς γενέσεως, ήγουν τὸν Ἰούδαν, ἐξ οὗ κατάγονται, καὶ πρὸς ἀλλήλους τὴν τῆς συγγενείας. γ΄. Ἐκλήθησαν δὲ πρώτως καὶ κυρίως οι Ιουδαίοι οἱ ἐκ τοῦ Ἰούδα κατὰ ἀποτομὴν τῶν ἀπὸ τῶν ἄλ λων κεκλημένων γενών, ήγουν τῶν Λευϊτῶν, τῶν Βενιαμιτῶν, καὶ τῶν λοιπῶν φυλῶν· ὕστερον δὲ καὶ τὸ ἅπαν ἔθνος τῶν Εβραίων Ἰουδαῖοι κατονομάζονται διὰ τὸ τῆς Ἰούδα φυλῆς ἐπίσημον καὶ βασι λικόν. δ. Αλλως δὲ λέγεται γένος, ᾧ ὑποτάσσεται το εἶδος, καθ' ὁμοιότητα τῶν εἰρημένων γενῶν. Αρχή τε γάρ ἐστι τὸ τοιοῦτον γένος τῶν ὑφ᾽ ἑαυτὸ, καὶ περιέχει καὶ πᾶν τὸ πλῆθος τῶν ὑπ' αὐτό. ε'. Τριχῶς οὖν τοῦ γένους λεγομένου, περὶ τοῦ τρί του τοῖς φιλοσόφοις ὁ λόγος 8 καὶ ὑπογράφοντες λέγουσι· Γένος ἐστὶ τὸ κατὰ πλειόνων καὶ διαφερόντων τῷ εἴδει ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορούμενον. ς. Καὶ τὸ εἶδος δὲ οὐχ ἔν τι δηλοῖ· λέγεται γὰρ τὸ εἶδος καὶ ἐπὶ τῆς ἑκάστου μορφῆς, καθό λέγομεν εὐειδεῖς ἀνθρώπους καὶ δυσειδεῖς· οἷον ὁ Νιρεύς εὐειδής, ὁ Θερσίτης δὲ δυσειδής. Καὶ τὸ εἶδος τοῦ ἀνδριάντος τοιόνδε. 5. Λέγεται εἶδος καὶ τὸ τασσόμενον ὑπὸ τὸ γένος καὶ οὗ κατηγορεῖται τὸ γένος ἐν τῷ τί ἐστι. Περὶ τούτου τοῖς φιλοσόφοις ὁ λόγος. η'. Ἐπεὶ δὲ τὸ γένος ἀποδιδόντες τοῦ εἴδους ἐμνής σθημεν, είπόντες· Γένος ἐστὶ τὸ κατὰ πλειόνων και διαφερόντων τῷ εἴδει ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορούμενον, καὶ τὸ εἶδος ὑπογράφοντες, καὶ περὶ τοῦ γέν τους διαλαμβάνομεν· Εἶδό; ἐστι, λέγοντες, τὸ τασο σόμενον ὑπὸ τὸ γένος καὶ οὗ κατηγορεῖται τὸ γένος ἐν τῷ τί ἐστι· χρὴ γινώσκειν, ὅτι καθάπερ ἐν τῷ
ciem.. 16. Et ab absurdo probat hominem uti speciem specialissimam suorum individuorum genus non
esse, sed saltem speciem. - 17. Declarat individua suarum specierum itemque species suorum generum
et omnino suballerna genera superiorum usque ad supremum adeoque omnia inferiora superiorum, et
nomen et definitionem recipere, sed superiora inferiorum non item. 18. Species item inter se invicem
collatas neque nomine neque definitione communicare.-19. Sed communis generis et nomen definitionem
es equo accipere.
ΚΕΦΑΛ. Ι'.
Περὶ γένους καὶ εἴδους, ἐν ᾧ καὶ περὶ σχέσεως.
α'. Τὰ σημαινόμενα τοῦ γένους ὑπάρχει διάφορα.
Γένος γὰρ λέγεται καὶ ἡ ἑκάστου τῆς γενέσεως
ἀρχὴ, εἴτε ἀπὸ τοῦ τεκόντος, εἴτε ἀπὸ τῆς πατρί
δος· ἀπὸ μὲν τοῦ τεχόντος, ὡς ὅταν εἴπωμεν, τὸν
Ἰούδαν ἐκ τοῦ Ἰσραὴλ ἔχειν τὸ γένος ἢ ἐκ τοῦ
᾿Αβραάμ. ᾿Απὸ δὲ τῆς πατρίδος, ὡς ὅταν λέγωμεν
τὸν Παῦλον Ταρσέα εἶναι τὸ γένος. Ἐκεῖ μὲν γὰρ
τὸ γένος εἴτουν ἡ ἀρχὴ τῆς γενέσεως ὁ ᾿Αβραὰμ
καὶ ὁ Ἰσραὴλ, ἐνταῦθα δὲ πάλιν γένος καὶ ἀρχὴ
γενέσεως ἡ Ταρσός. Διττή τοίνυν ἡ τῆς γενέσεως
ἀρχή, φυσική τε καὶ τοπική· φυσικὴ μὲν ἡ ἐκ τοῦ
τεχόντος, τοπικὴ δὲ ἡ ἐκ τῆς πατρίδος.
β'. Λέγεται γένος καὶ αὐτὸ τὸ πλῆθος τῶν ἀπ'
μιᾶς ἀρχῆς, καθό σχέσεως ἔχουσι πρός τε τὴν
πρώτην ἀρχὴν καὶ πρὸς ἀλλήλους αὐτούς· ὡς ὅταν
λέγωμεν τὸ γένος τῶν Ἰουδαίων. Καὶ γὰρ οἱ Ἰου
δαῖοι σχέσιν ἔχουσι καὶ πρὸς τὴν πρώτην ἀρχὴν
τῆς γενέσεως, ήγουν τὸν Ἰούδαν, ἐξ οὗ κατάγονται,
καὶ πρὸς ἀλλήλους τὴν τῆς συγγενείας.
γ΄. Ἐκλήθησαν δὲ πρώτως καὶ κυρίως οι Ιουδαίοι
οἱ ἐκ τοῦ Ἰούδα κατὰ ἀποτομὴν τῶν ἀπὸ τῶν ἄλλων κεκλημένων γενών, ήγουν τῶν Λευϊτῶν, τῶν
Βενιαμιτῶν, καὶ τῶν λοιπῶν φυλῶν· ὕστερον δὲ καὶ
τὸ ἅπαν ἔθνος τῶν Εβραίων Ἰουδαῖοι κατονομά
ζονται διὰ τὸ τῆς Ἰούδα φυλῆς ἐπίσημον καὶ βασι
λικόν.
δ. Αλλως δὲ λέγεται γένος, ᾧ ὑποτάσσεται το
εἶδος, καθ' ὁμοιότητα τῶν εἰρημένων γενῶν. Αρχή
τε γάρ ἐστι τὸ τοιοῦτον γένος τῶν ὑφ᾽ ἑαυτὸ, καὶ
περιέχει καὶ πᾶν τὸ πλῆθος τῶν ὑπ' αὐτό.
ε'. Τριχῶς οὖν τοῦ γένους λεγομένου, περὶ τοῦ τρί
του τοῖς φιλοσόφοις ὁ λόγος 8 καὶ ὑπογράφοντες
λέγουσι· Γένος ἐστὶ τὸ κατὰ πλειόνων καὶ διαφε
ρόντων τῷ εἴδει ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορούμενον.
ς. Καὶ τὸ εἶδος δὲ οὐχ ἔν τι δηλοῖ· λέγεται γὰρ
τὸ εἶδος καὶ ἐπὶ τῆς ἑκάστου μορφῆς, καθό λέγομεν
εὐειδεῖς ἀνθρώπους καὶ δυσειδεῖς· οἷον ὁ Νιρεύς
εὐειδής, ὁ Θερσίτης δὲ δυσειδής. Καὶ τὸ εἶδος τοῦ
ἀνδριάντος τοιόνδε.
5. Λέγεται εἶδος καὶ τὸ τασσόμενον ὑπὸ τὸ γένος
καὶ οὗ κατηγορεῖται τὸ γένος ἐν τῷ τί ἐστι. Περὶ
τούτου τοῖς φιλοσόφοις ὁ λόγος.
η'. Ἐπεὶ δὲ τὸ γένος ἀποδιδόντες τοῦ εἴδους ἐμνής
σθημεν, είπόντες· Γένος ἐστὶ τὸ κατὰ πλειόνων και
διαφερόντων τῷ εἴδει ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορούμενον, καὶ τὸ εἶδος ὑπογράφοντες, καὶ περὶ τοῦ γέν
τους διαλαμβάνομεν· Εἶδό; ἐστι, λέγοντες, τὸ τασο
σόμενον ὑπὸ τὸ γένος καὶ οὗ κατηγορεῖται τὸ γένος
ἐν τῷ τί ἐστι· χρὴ γινώσκειν, ὅτι καθάπερ ἐν τῷ
CAPUT X.
De genere et specie, ubi etiam de schesi,
1. Significata generis diversa sunt. Genus enim
dicitur etiam generationis cujusque principium,
sive ab eo qui genuit, sive a patria. Ab eo quidem
qui genuit, ut cum dixerimus, Judam habere genus
ex Israel aut ex Abraham. patria vero, ut cum
dicimus Paulum genere Tarsensem esse. Etenim ibi
quidem genus sive generationis principium est
Abraham et Israel, hic autem rursum Tarsus genus et principium generationis est. Duplex igitur
generationis est principium, naturale et locale;
naturale quidem quod a genitore, locale quod a
patria est.
2. Dicitur genus etiam ipsa multitudo eorum qui
ab uno sunt principio, quatenus et ad primum
principium et ad se invicem 87 schesin seu respectum habent: ut cum genus Judæorum dicimuş. Judæi enim et ad primum principium ortus,
nempe Judam, a quo deducuntur; et ad se invicem
schesin habent, eam quæ in cognatione consistit.
3. Cæterum primo et proprie Judæi vocati sunt,
qui ex Juda sunt, ut sejungerentur a generibus quæ
ab aliis denominata sunt, a Levitis, Benjaminitis,
et cæteris tribubus. Deinde vero etiam universa
gens Hebræorum Judæi cognominati sunt, propter
tribus Juda celebritatem et dignitatem.
4. Alio autem modo dicitur genus, cui subjicitur
species, forte secundum similitudinem generum quae
dicta sunt. Ejusmodi enim genus et principium est
eorum quæ sub se sunt, et universam etiam multi -
tudinem continet eorum quæ sub ipso sunt.
5. Cum igitur genus tribus modis dicatur, de
tertio apud philosophos sermo est, quod etiam
describentes dicunt; Genus est quod de multis et
differentibus specie in quid est prædicatur.
6. Et vero etiam species non unum aliquid declarat. Etenim species etiam de cujusque rei forma
dicitur, quatenus formosos et deformes homines
dicimus, veluti Nireus 88 formosus, Thersites autem deformis: et forma statua, tale quid est.
7. Dicitur species etiam quod sub genere collocatur et de quo genus in quid est prædicatur. De
hoc philosophis serino est.
8. Quoniam autein genus definientes speciei
mentionem fecimus, cum diximus; Genus est quod
de pluribus et differentibus in quod est prædicatur,
speciemque describentes etiam de genere disserimus; dicentes: Species est quæ sub genere collocatur, et de qua genus in quid est prædicatur;
sciendum est, quod quemadmodum in oratione de
col. 755–756page 115 of 548
PG 142:755περὶ τοῦ πατρὸς λόγῳ καὶ ὁ υἱὸς συνεισάγεται, καὶ ὁ πατὴρ πάλιν ἐν τῷ περὶ τοῦ υἱοῦ, πατὴρ γάρ ἐστιν ὁ ἔχων υἱὸν, καὶ ὁ υἱὸς ὁ ἔχων πατέρα· τὸν αὐτὸν τρόπον κὰν τῷ περὶ γένους λόγῳ καὶ τὸ εἶδος εἰσφέρεται, κάν τῷ περὶ εἴδους τὸ γένος. Τὸ γὰρ γένος εἴδους ἐστὶ γένος, καὶ τὸ εἶδος γένους ἐστὶν εἶδος. Σχέσιν γὰρ ἔχουσι πρὸς ἄλληλα φυσικήν. Θ΄. Λέγεται δὲ ἡ σχέσις τετραχῶς· ἢ κατὰ τέ χνην, ὥσπερ διδασκάλου και μαθητοῦ· ἢ κατὰ τύχην, ὡς δεσπότου καὶ δούλου· ἢ κατὰ προαίρεσιν, ὡς φίλου πρὸς φίλον· ἢ κατὰ φύσιν, ὡς πατρὸς καὶ υἱοῦ, καὶ γένους καὶ εἴδους. ι. Ωσπερ γὰρ ὁ πατὴρ αίτιός ἐστι τοῦ υἱοῦ, ὁ δὲ υἱός αἰτιατός· οὕτω καὶ τὰ γένη τῶν οἰκείων εἰδῶν αἴτιά εἰσι, τὰ δὲ εἴδη αιτιατά. ια'. Ωσπερ δὲ ὁ πρῶτος ἄνθρωπος, ήγουν ὁ 'Αδάμ, πατὴρ μὲν λέγεται, διότι ἔσχεν υἱούς· υἱὸς δὲ οὐ λέγεται πατέρα μὴ σχών· ὁ δὲ ᾿Αβελ υἱὸς μὲν λέ γεται, διότι γεγέννηται παρὰ πατρὸς τοῦ ᾿Αδάμ· οὐ λέγεται δὲ πατὴρ, ἐπείπερ υἱὸν οὐκ ἐγέννησεν· ὁ δέ (γε) Σήθ καὶ πατὴρ λέγεται καὶ υἱὸς, πατὴρ μὲν ὡς γεννήσας υἱὸν τὸν Ἐνώς, υἱὸς δὲ, ὡς γεννηθείς ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ Ἀδάμ· οὕτω δὴ καὶ ἐπὶ τῶν γενῶν καὶ τῶν εἰδῶν ἔστιν εὑρεῖν. ιβ. Εἰσὶ γάρ τινα γένη πρώτιστα καὶ ἀνώτατα, μὴ ἔχοντα ἐπάνω αὐτῶν ἕτερον γένος· ταῦτα κι λούνται γενικώτατα γένη. Γενικώτατον γάρ γένος ἐστὶν, δ γένος ὂν οὐκ ἔστιν εἶδος, καὶ ὑπὲρ δ οὐκ ἂν εἴη ἄλλο τι επαναβεβηκός γένος. Εἰσὶ δὲ καί τινα εἴδη ἔσχατα και κατώτατα, μὴ ἔχοντα ἕτερα εἴδη, ἐξ αὐτῶν διαιρούμενα. Ταῦτα ονομάζεται εἰδικώτατα είδη. Ειδικώτατον γὰρ εἶδός ἐστιν, ὅπερ εἶδος δν οὐκ ἔστι γένος· καὶ 8 εἶδος ὂν οὐκ ἂν διελοίμεθα εἰς εἴδη ἔτι, (καὶ) τὸ κατὰ πλειόνων καὶ διαφερόντων τῷ ἀριθμῷ ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορούμενον. Εἰσὶ δὲ (καὶ) ἄλλα μέσα τῶν ἄκρων εἴδη καὶ γένη τὰ αὐτά εἴδη μὲν τῶν πρὸ αὐτῶν, γένη καὶ τῶν μετ' αὐτά. ιγ. Λέγεται δὲ ταῦτα τὰ μέσα γένη ὑπάλληλα οὐχ ὅτι ἕκαστον ἐφ᾽ ἕκαστον φέρεται καὶ τοῦ αὐτοῦ τὸ αὐτὸ γένος καὶ εἶδός ἐστιν· ἀλλ' ὅτι γένος ὑπ' ἄλλο γένος τελεῖ, κἀκεῖνο ὑφ᾽ ἕτερον, καὶ ἔχουσιν άλληλα κοινὸν τὸ ὑποκεῖσθαι ὡς εἴδη και γένη όντα. ιδ'. Οἷον ἡ οὐσία πρώτιστόν ἐστι γένος καὶ γενικώτατον. Ὑπὸ (γὰρ τὴν οὐσίαν τὸ σῶμα. Διαιρεῖ τα: γὰρ ἡ οὐσία εἰς σῶμα καὶ ἀσώματον. Ὑπὸ (δε) τὸ σῶμα τὸ ἔμψυχον σῶμα· ὑπ' αὐτὸ πάλιν τὸ αἰσθητικόν· ὑφ' ὅ τὸ ζῶον· ὑπὸ τὸ ζῶον δὲ τὸ λογι κὸν ζῶον, ὁ ἄνθρωπος· ὑφ᾽ ὁ ὁ Πέτρος, ὁ Παῦλος καὶ οἱ λοιποὶ κατὰ μέρος ἄνθρωποι, οἵτινες ὀνομάζονται πάντες άτομα. Η μὲν οὖν οὐσία γένος ἐστὶν, ὡς εἴρηται, γενικώτατον, διὰ τὸ μὴ ἔχειν ἕτερον γένος ταύτην ἐπαναβεβηκός· ἡ δὲ ἄνθρωπος εἶδός ἐστιν εἰδικώτατον, διὰ τὸ μὴ ἔχειν ἕτερον εἶδος υπο βεβηκός· τὸ δὲ μέσον τῆς οὐσίας καὶ τοῦ ἀνθρώπου,
NICEPIIORI BLEMMID.E
patre etiam filius inducitur et vicissim pater in περὶ τοῦ πατρὸς λόγῳ καὶ ὁ υἱὸς συνεισάγεται, καὶ
oratione de filio (pater enim est qui filium habet,
et filius qui patrem habet), eodem modo etiam
in oratione de genere etiam species, et in oratione
de specie genus infertur. Genus enim speciei est
genus, et species generis est species. Schesin enim
ad se invicem naturalem habent
9. Quatuor autem modis schesis dicitur: aut se
cundum artem, ut magistri et discipuli, aut secundum fortunam, ut domini et scrvi, aut secundum
electionem, ut amici ad amicum, aut secundum
naturam, ut patris et filii, et generis ac speciei.
10. 89 Quemadmodum enim pater filii est causa,
filius autem (si ita liceat loqui) causatus seu effectus; sic etiani genera propriarum specierum causæ, species autem causala seu effecta sunt,
11. Quemadmodum autem primus hono, nempe
Adam, pater quidem dicitur, propterea quod filios
habuit; filius autem non dicitur cum patrem non
habuerit: Abel vero filius quidem dicitur, propterea
quod a patre Adam genitus est; päter autem non
dicitur, quandoquidem filium non genuit; Seth denique et pater dicitur et filius; pater quidem ut
qui filium genuerit; filius vero ut qui ex patre
Adam sit genitus: ita sane etiam in generibus et
speciebus deprehendere id licet.
12. Sunt enim prima quædam et suprema genera,
quæ supra se aliud genus non habent. Hæc vocantur generalissima. Genus enim generalissimum,
quod cum genus sit non est species, et supra quod c
aliud aliquod transcendens genus non fuerit. Sunt
autem etiam species quædam ultima et infinila,
quæ alias species non habent, quæ ex ipsis dividantur. Hae vocantur species specialissing. Species 90 specialissima est, quæ cum species sit non
est genus: et quam cum species sit, in species
amplius dividere non possumus: (et) quæ de pluribus ac differentibus numero in quid est prædicatur. Sunt autem (etiam) alia extremorum media
quæ eadem species sunt et genera: antecedentium
quidem species, consequentium autem genera.
ὁ πατὴρ πάλιν ἐν τῷ περὶ τοῦ υἱοῦ, πατὴρ γάρ
ἐστιν ὁ ἔχων υἱὸν, καὶ ὁ υἱὸς ὁ ἔχων πατέρα· τὸν
αὐτὸν τρόπον κὰν τῷ περὶ γένους λόγῳ καὶ τὸ εἶδος
εἰσφέρεται, κάν τῷ περὶ εἴδους τὸ γένος. Τὸ γὰρ
γένος εἴδους ἐστὶ γένος, καὶ τὸ εἶδος γένους ἐστὶν
εἶδος. Σχέσιν γὰρ ἔχουσι πρὸς ἄλληλα φυσικήν.
Θ΄. Λέγεται δὲ ἡ σχέσις τετραχῶς· ἢ κατὰ τέ
χνην, ὥσπερ διδασκάλου και μαθητοῦ· ἢ κατὰ
τύχην, ὡς δεσπότου καὶ δούλου· ἢ κατὰ προαίρεσιν,
ὡς φίλου πρὸς φίλον· ἢ κατὰ φύσιν, ὡς πατρὸς καὶ
υἱοῦ, καὶ γένους καὶ εἴδους.
ι. Ωσπερ γὰρ ὁ πατὴρ αίτιός ἐστι τοῦ υἱοῦ, ὁ δὲ
υἱός αἰτιατός· οὕτω καὶ τὰ γένη τῶν οἰκείων εἰδῶν
αἴτιά εἰσι, τὰ δὲ εἴδη αιτιατά.
ια'. Ωσπερ δὲ ὁ πρῶτος ἄνθρωπος, ήγουν ὁ 'Αδάμ,
πατὴρ μὲν λέγεται, διότι ἔσχεν υἱούς· υἱὸς δὲ οὐ
λέγεται πατέρα μὴ σχών· ὁ δὲ ᾿Αβελ υἱὸς μὲν λέ
γεται, διότι γεγέννηται παρὰ πατρὸς τοῦ ᾿Αδάμ· οὐ
λέγεται δὲ πατὴρ, ἐπείπερ υἱὸν οὐκ ἐγέννησεν· ὁ δέ
(γε) Σήθ καὶ πατὴρ λέγεται καὶ υἱὸς, πατὴρ μὲν
ὡς γεννήσας υἱὸν τὸν Ἐνώς, υἱὸς δὲ, ὡς γεννηθείς
ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ Ἀδάμ· οὕτω δὴ καὶ ἐπὶ τῶν
γενῶν καὶ τῶν εἰδῶν ἔστιν εὑρεῖν.
ιβ. Εἰσὶ γάρ τινα γένη πρώτιστα καὶ ἀνώτατα,
μὴ ἔχοντα ἐπάνω αὐτῶν ἕτερον γένος· ταῦτα κιλούνται γενικώτατα γένη. Γενικώτατον γάρ γένος
ἐστὶν, δ γένος ὂν οὐκ ἔστιν εἶδος, καὶ ὑπὲρ δ οὐκ ἂν
εἴη ἄλλο τι επαναβεβηκός γένος. Εἰσὶ δὲ καί τινα
εἴδη ἔσχατα και κατώτατα, μὴ ἔχοντα ἕτερα εἴδη, ἐξ
αὐτῶν διαιρούμενα. Ταῦτα ονομάζεται εἰδικώτατα
είδη. Ειδικώτατον γὰρ εἶδός ἐστιν, ὅπερ εἶδος δν
οὐκ ἔστι γένος· καὶ 8 εἶδος ὂν οὐκ ἂν διελοίμεθα
εἰς εἴδη ἔτι, (καὶ) τὸ κατὰ πλειόνων καὶ διαφερόντων
τῷ ἀριθμῷ ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορούμενον. Εἰσὶ δὲ
(καὶ) ἄλλα μέσα τῶν ἄκρων εἴδη καὶ γένη τὰ αὐτά·
εἴδη μὲν τῶν πρὸ αὐτῶν, γένη καὶ τῶν μετ' αὐτά.
ιγ. Λέγεται δὲ ταῦτα τὰ μέσα γένη ὑπάλληλα
οὐχ ὅτι ἕκαστον ἐφ᾽ ἕκαστον φέρεται καὶ τοῦ αὐτοῦ
τὸ αὐτὸ γένος καὶ εἶδός ἐστιν· ἀλλ' ὅτι γένος ὑπ'
13. Dicuntur vero hæc media, genera subalterna;
non quod de quolibet quodlibet efferatur, ejusdemque idem sit et genus et species; sed quod
genus sub alio genere finiat, et rursus hoc sub alio, ἄλλο γένος τελεῖ, κἀκεῖνο ὑφ᾽ ἕτερον, καὶ ἔχουσιν
ac inter se invicem commune habeant, ut veluti άλληλα κοινὸν τὸ ὑποκεῖσθαι ὡς εἴδη και γένη
species subjiciantur, quamvis sint genera.
όντα.
14. Veluti substantia primum et generalissimum
est genus. Sub substantia, corpus. Dividitur enim
substantia in corpus et incorporeum. Sub corpore
animatum corpus. Rursus sub hoc sentiens; sub
quo animal: sub animali vero, animal ratione præditum, sub quo Petrus, Paulus, et reliqui particuJares homines, qui ounes individua nominantur.
Substantia quidem igitur genus est, ut dictum est,
generalissinium, quod non habeat aliud genus quod
ipsam transcendat: homo 91 autem species est
specialissima, quod aliam speciem quæ infra se descendat, non habeat; quæ po: ro media sunt inter
ιδ'. Οἷον ἡ οὐσία πρώτιστόν ἐστι γένος καὶ γενι
κώτατον. Ὑπὸ (γὰρ τὴν οὐσίαν τὸ σῶμα. Διαιρεῖ
τα: γὰρ ἡ οὐσία εἰς σῶμα καὶ ἀσώματον. Ὑπὸ (δε)
τὸ σῶμα τὸ ἔμψυχον σῶμα· ὑπ' αὐτὸ πάλιν τὸ
αἰσθητικόν· ὑφ' ὅ τὸ ζῶον· ὑπὸ τὸ ζῶον δὲ τὸ λογικὸν ζῶον, ὁ ἄνθρωπος· ὑφ᾽ ὁ ὁ Πέτρος, ὁ Παῦλος
καὶ οἱ λοιποὶ κατὰ μέρος ἄνθρωποι, οἵτινες όνομά
ζονται πάντες άτομα. Η μὲν οὖν οὐσία γένος ἐστὶν,
ὡς εἴρηται, γενικώτατον, διὰ τὸ μὴ ἔχειν ἕτερον
γένος ταύτην ἐπαναβεβηκός· ἡ δὲ ἄνθρωπος εἶδός
ἐστιν εἰδικώτατον, διὰ τὸ μὴ ἔχειν ἕτερον εἶδος υπο
βεβηκός· τὸ δὲ μέσον τῆς οὐσίας καὶ τοῦ ἀνθρώπου,
col. 757–758page 116 of 548
PG 142:757καὶ γένη καὶ εἴδη εἰσὶ τὰ αὐτά· τῶν μετ' αὐτὰ γένη, τῶν πρὸ αὐτῶν εἴδη. Τὸ γὰρ σῶμα τῆς μὲν οὐσίας εἶδος, τοῦ δὲ ἐμψύχου σώματος γένος· ἔχει γὰρ τὸ ἁπλῶς σῶμα τεταγμένον ὑφ᾽ ἑαυτὸ τὸ ἔμψυ χον σῶμα. Τοῦτο δὴ τὸ ἔμψυχον εἶδος μὲν ἔστι τοῦ σώματος, γένος δὲ τοῦ αἰσθητικοῦ· τὸ αἰσθητικών εἶδος μὲν τοῦ ἐμψύχου, γένος δὲ τοῦ ζώου· τὸ ζῶον εἶδος μὲν τοῦ αἰσθητικοῦ, γένος δὲ τοῦ λογικοῦ· τὸ δὲ λογικὸν ζῶον, ὁ ἄνθρωπος, εἶδος μὲν τοῦ ζώου, οὐκέτι δὲ γένος τοῦ Πέτρου, καὶ τοῦ Παύλου, καὶ τῶν λοιπῶν ἀτόμων, ἀλλ' εἶδός ἐστι καὶ αὐτῶν. ιε'. Τοῦ μὲν οὖν ζώου, εἶδος λέγεται, διότι περιέχεται ὑπ' αὐτοῦ, τῶν δὲ ἀτόμων εἶδος, ὅτι περιέχει αὐτά. ις'. Ε! γὰρ ἦν γένος τῶν ἀτόμων ὁ ἄνθρωπος, εἴδη ἂν ὑπῆρχαν τὰ ἄτομα. Πᾶν γὰρ γένος εἰς εἴδη διαιρεῖται· τὰ δὲ εἶδη τεμνόμενα μεταδιδόασι (καὶ) τοῖς ἐξ αὐτῶν καὶ τοῦ ὀνόματος καὶ τοῦ ὁρισμοῦ. Ωστε καὶ ὁ Πέτρος, εἰς ψυχὴν καὶ σῶμα τεμνόμενος, μετεδίδου ἂν τοῖς ἐξ αὐτοῦ καὶ τοῦ ὀνόματος καὶ τοῦ ὁρισμοῦ· καὶ ἦν οὕτως ἡ τοῦ Πέτρου ψυχή Πέτρο;· καὶ τὸ σῶμα πάλιν Πέτρος· καὶ τὸν τοῦ Πέτρου ὅρον, ἀλλὰ δὴ καὶ τὸν τοῦ ἀνθρώπου παρὰ μέρος ἐκληροῦντο ἀμφότεροι. Νῦν δὲ τοῦτο οὐκ ἔστιν· οὐκ ἄρα γένος ὁ ἄνθρωπος, ἀλλ᾽ εἶδος εἰς άτομα διαιρούμενον. ιζ'. Πάντα δὲ τὰ ἄτομα καὶ τὸ ὄνομα καὶ τὸν ὁρι σμὸν τῶν οἰκείων εἰδῶν ἀνελλιπῶς ἐπιδέχονται, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ αὐτῶν τῶν γενῶν. Ὡσαύτως δὲ καὶ τὰ εἴδη τῶν γενῶν, καὶ τὰ ὑπάλληλα γένη τῶν ἀνωτέρω γενῶν ἕως τοῦ γενικωτάτου· καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν, τὰ μὲν ὑποκάτω λαμβάνουσι τῶν ἄνω πάνω των ἀνελλιπῶς καὶ τὰ ὀνόματα καὶ τοὺς ὁρισμούς τὰ ἐπάνω τῶν ὑποκάτω οὐδ᾽ ὁπωσοῦν. ιη'. 'Αλλ' οὐδὲ τὰ εἴδη κοινωνοῦσιν ἀλλήλοις, ἢ κατὰ τοὺς ὅρους, ἢ κατὰ τὰ ὀνόματα. Καὶ γὰρ ὁ άνθρωπος ούποτ' ἂν ἴππος κληθείη, ἢ ὁ ἵππος ἄν θρωπος. Ούτε δὲ ὁ τοῦ ἵππου ὄρος ἁρμόσει τῷ ἀν θρώπῳ, ἢ ὁ τοῦ ἀνθρώπου τῷ ἵππῳ. Τὸν γὰρ ἀνθρώπου οὐδεὶς εἶναι φαίη ἂν ζῶον ἄλογον, τετράπουν, χρεμετιστικόν· ἢ τὸν ἵππον, ζῶον λογικόν, θνητόν, νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν. ιθ'. Τοῦ δὲ κοινοῦ γένους καὶ τὸ ὄνομα καὶ τὸν ὅρον τὰ εἴδη ἐπίσης λαμβάνουσιν· οὐ τὸ μὲν τῶν εἰδῶν μᾶλλον, τὸ δὲ ἧττον· καὶ γὰρ ὁ ἄνθρωπος καὶ ὁ ἵππος, κοινὸν γένος ἔχοντες τὸ ζῶον, καὶ ζῶα και λοῦνται ὁμοῦ, καὶ ὁμοίως τὸν τοῦ ζώου κέκτηνται ὁρισμόν. Καὶ ἄμφω γὰρ οὐσίαι εἰσὶν ἔμψυχοι, απο σθητικοὶ καὶ μεταβατικαί. Σχῆμα κεφαλι, Περὶ γένους καὶ εἴδους, ἐν ᾧ καὶ περὶ σχέσεως. Τὸ γένος ἡ ἑκάστου τῆς γενέσεως ἀρχὴ ἢ ἀπὸ μιᾶς σχέσεως, ὡς Ἡρακλεῖδαι καὶ ᾧ ὑποτάσσεται τὸ εἶδος. ἢ φυσική, εἴτουν ἀπὸ τοῦ τεκόντος ὡς Ισραηλίται ἢ τοκιπή, εἴτουν ἀπὸ τῆς πατρίδος, ὡς Θηβαῖοι. καὶ Ἰουδαίοι
καὶ γένη καὶ εἴδη εἰσὶ τὰ αὐτά· τῶν μετ' αὐτὰ substantiam et hominem, eadem et genera sunt et
γένη, τῶν πρὸ αὐτῶν εἴδη. Τὸ γὰρ σῶμα τῆς μὲν
οὐσίας εἶδος, τοῦ δὲ ἐμψύχου σώματος γένος· ἔχει
γὰρ τὸ ἁπλῶς σῶμα τεταγμένον ὑφ᾽ ἑαυτὸ τὸ ἔμψυ
χον σῶμα. Τοῦτο δὴ τὸ ἔμψυχον εἶδος μὲν ἔστι τοῦ
σώματος, γένος δὲ τοῦ αἰσθητικοῦ· τὸ αἰσθητικών
εἶδος μὲν τοῦ ἐμψύχου, γένος δὲ τοῦ ζώου· τὸ ζῶον
εἶδος μὲν τοῦ αἰσθητικοῦ, γένος δὲ τοῦ λογικοῦ· τὸ
δὲ λογικὸν ζῶον, ὁ ἄνθρωπος, εἶδος μὲν τοῦ ζώου,
οὐκέτι δὲ γένος τοῦ Πέτρου, καὶ τοῦ Παύλου, καὶ
τῶν λοιπῶν ἀτόμων, ἀλλ' εἶδός ἐστι καὶ αὐτῶν.
ιε'. Τοῦ μὲν οὖν ζώου, εἶδος λέγεται, διότι περιέ
χεται ὑπ' αὐτοῦ, τῶν δὲ ἀτόμων εἶδος, ὅτι περιέχει
αὐτά.
ις'. Ε! γὰρ ἦν γένος τῶν ἀτόμων ὁ ἄνθρωπος,
εἴδη ἂν ὑπῆρχαν τὰ ἄτομα. Πᾶν γὰρ γένος εἰς εἴδη
διαιρεῖται· τὰ δὲ εἶδη τεμνόμενα μεταδιδόασι (καὶ)
τοῖς ἐξ αὐτῶν καὶ τοῦ ὀνόματος καὶ τοῦ ὁρισμοῦ.
Ωστε καὶ ὁ Πέτρος, εἰς ψυχὴν καὶ σῶμα τεμνόμενος,
μετεδίδου ἂν τοῖς ἐξ αὐτοῦ καὶ τοῦ ὀνόματος καὶ
τοῦ ὁρισμοῦ· καὶ ἦν οὕτως ἡ τοῦ Πέτρου ψυχή
Πέτρο;· καὶ τὸ σῶμα πάλιν Πέτρος· καὶ τὸν τοῦ
Πέτρου ὅρον, ἀλλὰ δὴ καὶ τὸν τοῦ ἀνθρώπου παρὰ
μέρος ἐκληροῦντο ἀμφότεροι. Νῦν δὲ τοῦτο οὐκ
ἔστιν· οὐκ ἄρα γένος ὁ ἄνθρωπος, ἀλλ᾽ εἶδος εἰς
άτομα διαιρούμενον.
ιζ'. Πάντα δὲ τὰ ἄτομα καὶ τὸ ὄνομα καὶ τὸν ὁρι
σμὸν τῶν οἰκείων εἰδῶν ἀνελλιπῶς ἐπιδέχονται,
οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ αὐτῶν τῶν γενῶν. Ὡσαύτως δὲ
καὶ τὰ εἴδη τῶν γενῶν, καὶ τὰ ὑπάλληλα γένη τῶν
ἀνωτέρω γενῶν ἕως τοῦ γενικωτάτου· καὶ ἁπλῶς
εἰπεῖν, τὰ μὲν ὑποκάτω λαμβάνουσι τῶν ἄνω πάνω
των ἀνελλιπῶς καὶ τὰ ὀνόματα καὶ τοὺς ὁρισμούς·
τὰ ἐπάνω τῶν ὑποκάτω οὐδ᾽ ὁπωσοῦν.
ιη'. 'Αλλ' οὐδὲ τὰ εἴδη κοινωνοῦσιν ἀλλήλοις, ἢ
κατὰ τοὺς ὅρους, ἢ κατὰ τὰ ὀνόματα. Καὶ γὰρ ὁ
άνθρωπος ούποτ' ἂν ἴππος κληθείη, ἢ ὁ ἵππος ἄν
θρωπος. Ούτε δὲ ὁ τοῦ ἵππου ὄρος ἁρμόσει τῷ ἀνθρώπῳ, ἢ ὁ τοῦ ἀνθρώπου τῷ ἵππῳ. Τὸν γὰρ ἄνθρω
που οὐδεὶς εἶναι φαίη ἂν ζῶον ἄλογον, τετράπουν,
χρεμετιστικόν· ἢ τὸν ἵππον, ζῶον λογικόν, θνητόν,
νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν.
ιθ'. Τοῦ δὲ κοινοῦ γένους καὶ τὸ ὄνομα καὶ τὸν
ὅρον τὰ εἴδη ἐπίσης λαμβάνουσιν· οὐ τὸ μὲν τῶν
εἰδῶν μᾶλλον, τὸ δὲ ἧττον· καὶ γὰρ ὁ ἄνθρωπος καὶ
ὁ ἵππος, κοινὸν γένος ἔχοντες τὸ ζῶον, καὶ ζῶα και
λοῦνται ὁμοῦ, καὶ ὁμοίως τὸν τοῦ ζώου κέκτηνται
ὁρισμόν. Καὶ ἄμφω γὰρ οὐσίαι εἰσὶν ἔμψυχοι, απο
σθητικοὶ καὶ μεταβατικαί.
species: consequentium genera, antecedentium
species. Corpus enim substantiæ quidem species;
animati autem corporis genus est. Simpliciter
enim corpus sibi subjectum habet animatum corpus. Hoc porro animatum corporis quidem species,
sentientis vero genus est. Sentiens animati quiden species, sed animalis genus est. Animal sentientis quidem species, ratione autem præditi genus est. Denique ratione præditum animal, homo,
species quidem animalis, sed non amplius Petri et
Pauli et reliquorum individuorum genus est, sed
etiam eorumdem est species.
15. Proin animalis quidem species dicitur, quia
continetur ab eo; individuorum autem species,
quia continet ipsa.
16. Si enim homo individuorum genus esset,
individua species essent. Omne enim gentis in
species dividitur; species autem cum secantur,
92 his quæ ex ipsis sunt et nomen et definitio
nem impertiunt. Quare Petrus qui in animam et
corpus secatur, his quæ ex se sunt et nomen et
definitionem impertiret: et sic anima Petri Petrus,
et rursum corpus Petrus esset; et Petri definitionem, quin et hominis sigillatim utraque acciperent. Atqui hoc non est; non ergo homo genus
est, sed species quæ in individua dividitur.
17. Omnia autem individua et nomen et definitionem propriarum specierum, quin et ipsorum ge
nerum sine defectu recipiunt. Eodem vero modo sunt
species generum et genera subalterna superiorum
generum usque ad generalissimum. Et ut simpliciter
dicam, inferiora quidem superiorum omnium et nomina et definitiones absque detractione accipiunt:
superiora autem inferiorum nullo modo.
18. Sed neque.generum species communicant
invicem, vel quod delinitiones, vel quoal nomina.
Nunquam enim homo equus vocabitur, aut equus
homo. Neque vero etiam equi definitio homini aut
hominis equo congruet. Nemo enim hominem animal irrationale, quadrupes, hinniendi facultate praditum; aut equum animal rationale, mortale, intelligentiæ et scientiæ capax dixerit.
19. 93 At vero communis generis et nomen et
definitionem species ex æquo accipiunt; non una
quidem specierum magis, altera minus. Nam et
homo et equus cum genus habeant commune animal, et simul animalia vocantur et simili ratione
definitionem animalis obtinent. Ambo enim sunt
substantiae animata, sentientes, progressive.
Σχῆμα κεφαλι, Περὶ γένους καὶ εἴδους, ἐν ᾧ καὶ περὶ σχέσεως.
Τὸ γένος
ἡ ἑκάστου τῆς γενέσεως ἀρχὴ
ἢ ἀπὸ μιᾶς σχέσεως, ὡς Ἡρακλεῖδαι
καὶ ᾧ ὑποτάσσεται τὸ εἶδος.
ἢ φυσική, εἴτουν ἀπὸ τοῦ τεκόντος ὡς Ισραηλίται·
ἢ τοκιπή, εἴτουν ἀπὸ τῆς πατρί
δος, ὡς Θηβαῖοι.
καὶ Ἰουδαίοι
col. 759–760page 117 of 548
PG 142:759Τὸ εἶδος Η σχέσι; ἡ ἑκάστου μορφή, ὡς δυσειδής τις, ἢ εὐειδής καὶ οὐ κατηγορεῖται τὸ γένος ἐν τῷ τί έστι. φυσική, ὡς πατὴρ, υἱὸς, καὶ γένος καὶ εἶδος τυχική, ὡς δοῦλος καὶ δεσπότης τεχνική, ὡς μαθητής καὶ διδάσκαλος καὶ προαιρετική, ὡς φίλος καὶ φίλος. ΚΕΦΑΛ. ΙΑ'. Περὶ γένους καὶ εἴδους· ἐν ᾧ καὶ περὶ ἀτόμων. α'. Τῶν λεγομένων εἶναι τὰ μὲν ὑφέστηκε, τὰ δὲ οὐχ ὑφέστηκεν, ἀλλ' ἐν μόναις ἐπινοίαις κεῖται με λαῖς. Τῶν δὲ ὑφεστηκότων τὰ μὲν σώματά εἰσι, τὰ δὲ ἀσώματα. Τῶν δὲ ἀσωμάτων τὰ μὲν ἰδίαν ὑπό στασιν ἔχει, ὡς ἄγγελος καὶ ψυχή· τὰ δὲ ἐν ἑτέροις ἔχει τὸ εἶναι· τοιαῦτά εἰσι καὶ τὰ γέγη καὶ τὰ εἴδη. β'. Λέγονται δὲ τὰ γένη καὶ τὰ εἴδη πρὸ τῶν πολλῶν, ἐν τοῖς πολλοῖς, ἐπὶ τοῖς πολλοῖς. γ'. Οἷον εννοείσθω τι σφραγιστήριον, ἔχον καὶ ἐκτύπωμα τὸ τυχὸν, ἐξ οὗ κηρία πολλὰ μεταλαβέτω τοῦ ἐκτυπώματος, και τις ὑπ' ὄψιν ἀγαγέτω ταῦτα μὴ προκατιδών μηδόλως τὸ σφραγιστήριον, έωρα κῶς δὲ τὰ ἐν οἷς τὸ ἐκτύπωμα, καὶ ἐπιστήσας ὅτι πάντα τοῦ αὐτοῦ μετέχουσιν ἐκτυπώματος, καὶ τὰ δοκοῦντα πολλὰ τῷ λόγῳ συναθροίσας εἰς ἕν, ἐχέτω τοῦτο κατά διάνοιαν. Τὸ μὲν οὖν σφραγιστήριον τύπωμα λέγεται τὸ τῶν πολλῶν· τὸ δ' ἐν τοῖς κη
Τὸ εἶδος
Η σχέσι;
ἡ ἑκάστου μορφή, ὡς δυσειδής τις, ἢ εὐειδής -
καὶ οὐ κατηγορεῖται τὸ γένος ἐν τῷ τί έστι.
φυσική, ὡς πατὴρ, υἱὸς, καὶ γένος καὶ εἶδος·
τυχική, ὡς δοῦλος καὶ δεσπότης
τεχνική, ὡς μαθητής καὶ διδάσκαλος·
καὶ προαιρετική, ὡς φίλος καὶ φίλος.
Tabula capitis, 10. De genere et specie, ubi etiam de schest.
Genus (dicitur)
Species (dicitur)
94 Schesis (est) aut
cujusque generationis
principium
{
aut naturale, sive a genitore, ut Israelite,
aut locale, sive a patria ut Thebani,
aut ab una schesi, ut Heraclidæ et Judæi,
et cui species subjicitur.
cujusque forma, ut aliquis deformis aut formosus (dicitur),
et de quo genus in quid est prædicatur.
naturalis, ut pater, filius: et genus ac species,
fortuita, ut servus ac dominus,
artificialis, ut discipulus et magister,
ct electitia (seu ex consilio), ut amicus et amicus.
SYNOPSIS CAPITIS XI.
QUOD EST DE GENERE ET SPECIE; UDI ETIAM DE INDIVIDUIS.
1. Methodo divisoria generum et specierum naturam ex parte investigat, quod nimirum sint entia incorporea quæ in aliis esse habeant. 2. Ostendit eadem, et ante multa, et in multis, et post multa recte dici,
diverso lamen respectu. 5. Simili il declarat. 4. Simile applicat, et primum exponit, quomodo
genera et species sint et dicantur ante multa, nimirum ut formæ in Deo.
quatenus scilicet species in individuis, et genera in speciebus, et his mediantibus in individuis ipsa quoque
5. Deinde quomodo in multis,
considerantur. 6. Denique quomodo post multa, quatenus nimirum per mentem a singularibus abs!rahuntur, et in illa velut in loco intelligibili reponuntur.
etiam species post multa dici posse, idque divisione entis probat, 95 quatenus id cum natura tum notitia
7. Excipit omnia quidem genera, sed non onines
vel terminatum est vel non est terminatum. 8. Docet genera generalissima et subalterna, terminata
· esse cum natura tum notitia. - 9. Individua contra nec natura nec notitia. - 10. Species specialissimas natura quidem terminalas esse, sed non etiam notitia, ut quæ a nobis omnes percipi non possint propter causas in textu expositas. - 11. Obiter explicat, quomodo sit intelligendum, Deum ab operibus suis quievisse, ct
quatenus adhuc operetur.-12. Ostendit quæ et quot Plato genera summa statuerit, quæ primum enumeral,
et deinde explical, causa etiam indicata, propter quam ea cum summis generibus recensuerit. — 13. Aristotelem variare de numero summorum generum in physica et logica.
species specialissimas sub se habere, tum genera subalterna.
14. Genera generalissima cum
in individua fieri divisionem, quo nomine etiam ab aliquibus individua genera appellantur.
15. Ex speciebus specialissimis immediate
quatuor significata recenset. - 17. In quarto significato describit.
16. Individui
CAPUT. XI.
De genere et spetie; ubi etiam de individuis.
1. Eorum quæ dicuntur esse, alia quiden subsistunt, alia vero non subsistunt, sed in solis animi
nudis notionibus sunt posita. Porro eorum quæ
subsistunt alia quidem sunt corpora, alia vero incorporea. Incorporeorum autem 96 quædam propriam habent subsistentiam, ut angelus et anima;
quaedam in aliis esse habent. Talia etiam genera
sunt et species.
2. Dicuntur autem geuera et species ante multa,
in multis, post multa.
3. Velut concipiatur aliquod signum quamcunque habens effigiem, ex quo multae ceræ effigiem
participent; et aliquis has ante oculos sibi propowat, cum antea nunquam signum viderit, inspexerit
autem ea in quibus est effigies, consideraveritque
quod eamdem omnia participent; et quæ multa
videntur, in unum definitione scu ratione complesus, hoc in dianca retineat; effigies quidem quæ
in sign, est, ante multa; que autem in ceris, in
Περὶ γένους καὶ εἴδους· ἐν ᾧ καὶ περὶ
ἀτόμων.
α'. Τῶν λεγομένων εἶναι τὰ μὲν ὑφέστηκε, τὰ δὲ
οὐχ ὑφέστηκεν, ἀλλ' ἐν μόναις ἐπινοίαις κεῖται με
λαῖς. Τῶν δὲ ὑφεστηκότων τὰ μὲν σώματά εἰσι, τὰ
δὲ ἀσώματα. Τῶν δὲ ἀσωμάτων τὰ μὲν ἰδίαν ὑπό
στασιν ἔχει, ὡς ἄγγελος καὶ ψυχή· τὰ δὲ ἐν ἑτέροις
ἔχει τὸ εἶναι· τοιαῦτά εἰσι καὶ τὰ γέγη καὶ τὰ εἴδη.
β'. Λέγονται δὲ τὰ γένη καὶ τὰ εἴδη πρὸ τῶν
πολλῶν, ἐν τοῖς πολλοῖς, ἐπὶ τοῖς πολλοῖς.
γ'. Οἷον εννοείσθω τι σφραγιστήριον, ἔχον καὶ
ἐκτύπωμα τὸ τυχὸν, ἐξ οὗ κηρία πολλὰ μεταλαβέτω
τοῦ ἐκτυπώματος, και τις ὑπ' ὄψιν ἀγαγέτω ταῦτα·
μὴ προκατιδών μηδόλως τὸ σφραγιστήριον, έωρακῶς δὲ τὰ ἐν οἷς τὸ ἐκτύπωμα, καὶ ἐπιστήσας ὅτι
πάντα τοῦ αὐτοῦ μετέχουσιν ἐκτυπώματος, καὶ τὰ
δοκοῦντα πολλὰ τῷ λόγῳ συναθροίσας εἰς ἕν, ἐχέτω
τοῦτο κατά διάνοιαν. Τὸ μὲν οὖν σφραγιστήριον
τύπωμα λέγεται τὸ τῶν πολλῶν· τὸ δ' ἐν τοῖς κη-
col. 761–762page 118 of 548
PG 142:761ρίαις ἐν τοῖς πολλοῖς· τὸ δὲ ἐξ αὐτῶν καταληφθὲν καὶ κατὰ διάνοιαν ἀΰλως ὑποστὰν ἐπὶ τοῖς πολ λοῖς. δ'. Οὕτως οὖν καὶ τὰ γένη καὶ τὰ εἴδη προ τῶν πολλῶν μέν εἰσιν ἐν τῷ δημιουργῷ, κατὰ τοὺς ποιη τικοὺς λόγους· ἐν τῷ Θεῷ γὰρ οἱ οὐσιοποιοί λόγοι τῶν ὄντων ἑνιαίως προϋφεστήκασι καθ' οὓς λό γους ὁ ὑπερούσιος τὰ ὄντα πάντα καὶ προώρισε καὶ παρήγαγεν. ε'. Υφεστηκέναι δὲ λέγονται τὰ γένη καὶ τὰ εἴδη ἐν τοῖς πολλοῖς, διότι ἐν τοῖς κατὰ μέρος ἀνθρώποις τὸ τοῦ ἀνθρώπου εἶδός ἐστι, καὶ τοῖς κατὰ μέρος ἵπποις τὸ τοῦ ἵππου εἶδος· ἐν ἀν θρώποις δὲ καὶ ἵπποις καὶ τοῖς ἄλλοις ζώοις τὸ γέ νος εὑρίσκεται τῶν τοιούτων εἰδῶν, ὅπερ ἐστὶ τὸ ζώον· καν τοῖς ζώοις ὁμοῦ καὶ τοῖς ζωοφύτοις τὸ καθολικώτερον γένος τὸ αἰσθητικὸν ἐξετάζεται συν αχθέντων δὲ καὶ τῶν φυτῶν, θεωρεῖται τὸ ἔμψυ χον. Εἰ δὲ σὺν τοῖς ἐμψύχοις ἐθέλει τις ἐπισκοπεῖν καὶ τὰ ἄψυχα, τὸ σῶμα σύμπαν κατόψεται. συνδραμουσῶν δὲ τοῖς εἰρημένοις τῶν ἀσωμάτων οὐσιῶν, τὸ πρῶτον γένος φανεῖται καὶ γενικώτατον, καὶ οὕτω μὲν ἐν τοῖς πολλοῖς ὑφέστηκε τὰ εἴδη καὶ τὰ γένη. ς. Καταλαβὼν δέ τις ἐκ τῶν κατὰ μέρος ἀνθρώπων τὴν αὐτῶν φύσιν, τὴν ἀνθρωπότητα, ἐκ δὲ τῶν κατὰ μέρος ἵππων αὐτὴν τὴν ἱππότητα, καὶ οὕτω τὸν καθόλου ἄνθρωπον καὶ τὴν καθόλου ἵππον ἐπι νοήσας· καὶ τὸ καθόλου ζῶον ἐκ τῶν καθέκαστα τῷ λόγῳ συναγαγών· καὶ τὸ καθόλου αισθητικόν, καὶ τὸ καθόλου ἔμψυχον, καὶ τὸ καθόλου σῶμα, καὶ τὴν καθολικωτάτην οὐσίαν ἐξ ἁπάντων συλλογισάμενος, ὁ τοιοῦτος ἐν τῇ ἑαυτοῦ διανοίᾳ τὰ γένη καὶ τὰ εἴδη άλλως ὑπέστησεν ἐπὶ τοῖς πολλοῖς, τουτέστι μετά τὰ πολλὰ καὶ ὑστερογενῶς. ζ'. Ιστέον δὲ ὅτι πάντα μὲν τὰ γένη λεχθήσονται ἐπὶ τοῖς πολλοῖς, οὐ πάντα δὲ τὰ εἴδη. Τὸ γὰρ ἂν ἢ καὶ τῇ φύσει καὶ τῇ γνώσει πεπερασμένον ἐστίν ἢ οὐδὲ τῇ φύσει οὐδὲ τῇ γνώσει· ἢ τῇ φύσει μεν πεπέρασται, τῇ γνώσει δὲ οὐ πεπέρασται· οὐδὲν δέ ποῦ ἐστι τῇ γνώσει πεπερασμένον, ἄπειρον δν τῇ φύσει. η'. Τούτων οὕτως ἐχόντων, τὰ μὲν γενικώτατα γένη καὶ τὰ ὑπάλληλα καὶ φυσει καὶ γνώσει πεπέ ρασται. Δέκα γάρ εἰσὶ τὰ γένη τὰ γενικώτατα ὡρισμένα δέ γε καὶ τὰ ὑπάλληλα. 0'. Τὸ δὲ τῶν ἀτόμων πλῆθος οὔτε τῇ φύσει οὔτε τῇ γνώσει πεπερασμένον ἐστίν. 'Αεὶ γὰρ γίνεται καὶ ἀεὶ φθείρεται, καὶ οὔτε πέρας ὑπὸ τῆς φύσεως είλη φεν, οὔτε τὸ γεγονὸς στάσιμον ὑπάρχει και μόνιμον. Τὰ δὲ τοιοῦτον πῶς τῇ γνώσει περιληφθήσεται; ι. Τὰ δὲ εἰδικώτατα εἴδη τῇ μὲν φύσει πεπέρν σται, τῇ γνώσει δέ εἰσιν ἀπερίληπτα. Πολλά γὰρ ἡμῖν ἄγνωστα τῶν τοιούτων εἰδῶν, ἢ ἐν ἐρημίαις ἐπὶ τοῖς πολλοῖς,
ρίαις ἐν τοῖς πολλοῖς· τὸ δὲ ἐξ αὐτῶν καταληφθὲν multis, quæ denique ex eis deprehensa inmaterialiκαὶ κατὰ διάνοιαν ἀΰλως ὑποστὰν ἐπὶ τοῖς πολ- ter in dianœa subsistit, post multa dicitur.
λοῖς.
δ'. Οὕτως οὖν καὶ τὰ γένη καὶ τὰ εἴδη προ τῶν
πολλῶν μέν εἰσιν ἐν τῷ δημιουργῷ, κατὰ τοὺς ποιητικοὺς λόγους· ἐν τῷ Θεῷ γὰρ οἱ οὐσιοποιοί λόγοι
τῶν ὄντων ἑνιαίως προϋφεστήκασι καθ' οὓς λόγους ὁ ὑπερούσιος τὰ ὄντα πάντα καὶ προώρισε καὶ
παρήγαγεν.
ε'. Υφεστηκέναι δὲ λέγονται τὰ γένη καὶ τὰ
εἴδη ἐν τοῖς πολλοῖς, διότι ἐν τοῖς κατὰ μέρος
ἀνθρώποις τὸ τοῦ ἀνθρώπου εἶδός ἐστι, καὶ τοῖς
κατὰ μέρος ἵπποις τὸ τοῦ ἵππου εἶδος· ἐν ἀνθρώποις δὲ καὶ ἵπποις καὶ τοῖς ἄλλοις ζώοις τὸ γένος εὑρίσκεται τῶν τοιούτων εἰδῶν, ὅπερ ἐστὶ τὸ
ζώον· καν τοῖς ζώοις ὁμοῦ καὶ τοῖς ζωοφύτοις τὸ
καθολικώτερον γένος τὸ αἰσθητικὸν ἐξετάζεται συν
αχθέντων δὲ καὶ τῶν φυτῶν, θεωρεῖται τὸ ἔμψυ
χον. Εἰ δὲ σὺν τοῖς ἐμψύχοις ἐθέλει τις ἐπισκοπεῖν
καὶ τὰ ἄψυχα, τὸ σῶμα σύμπαν κατόψεται. Σύνδραμουσῶν δὲ τοῖς εἰρημένοις τῶν ἀσωμάτων οὐσιῶν,
τὸ πρῶτον γένος φανεῖται καὶ γενικώτατον, καὶ οὕτω
μὲν ἐν τοῖς πολλοῖς ὑφέστηκε τὰ εἴδη καὶ τὰ
γένη.
ς. Καταλαβὼν δέ τις ἐκ τῶν κατὰ μέρος ἀνθρώ
πων τὴν αὐτῶν φύσιν, τὴν ἀνθρωπότητα, ἐκ δὲ τῶν
κατὰ μέρος ἵππων αὐτὴν τὴν ἱππότητα, καὶ οὕτω
τὸν καθόλου ἄνθρωπον καὶ τὴν καθόλου ἵππον ἐπι
νοήσας· καὶ τὸ καθόλου ζῶον ἐκ τῶν καθέκαστα τῷ
λόγῳ συναγαγών· καὶ τὸ καθόλου αισθητικόν, καὶ τὸ
καθόλου ἔμψυχον, καὶ τὸ καθόλου σῶμα, καὶ τὴν
καθολικωτάτην οὐσίαν ἐξ ἁπάντων συλλογισάμενος,
ὁ τοιοῦτος ἐν τῇ ἑαυτοῦ διανοίᾳ τὰ γένη καὶ τὰ εἴδη
άλλως ὑπέστησεν ἐπὶ τοῖς πολλοῖς, τουτέστι μετά
τὰ πολλὰ καὶ ὑστερογενῶς.
ζ'. Ιστέον δὲ ὅτι πάντα μὲν τὰ γένη λεχθήσονται
ἐπὶ τοῖς πολλοῖς, οὐ πάντα δὲ τὰ εἴδη. Τὸ γὰρ ἂν ἢ
καὶ τῇ φύσει καὶ τῇ γνώσει πεπερασμένον ἐστίν·
ἢ οὐδὲ τῇ φύσει οὐδὲ τῇ γνώσει· ἢ τῇ φύσει μεν
πεπέρασται, τῇ γνώσει δὲ οὐ πεπέρασται· οὐδὲν δέ
ποῦ ἐστι τῇ γνώσει πεπερασμένον, ἄπειρον δν τῇ
φύσει.
η'. Τούτων οὕτως ἐχόντων, τὰ μὲν γενικώτατα
γένη καὶ τὰ ὑπάλληλα καὶ φυσει καὶ γνώσει πεπέρασται. Δέκα γάρ εἰσὶ τὰ γένη τὰ γενικώτατα·
ὡρισμένα δέ γε καὶ τὰ ὑπάλληλα.
0'. Τὸ δὲ τῶν ἀτόμων πλῆθος οὔτε τῇ φύσει οὔτε
τῇ γνώσει πεπερασμένον ἐστίν. 'Αεὶ γὰρ γίνεται καὶ
ἀεὶ φθείρεται, καὶ οὔτε πέρας ὑπὸ τῆς φύσεως είληφεν, οὔτε τὸ γεγονὸς στάσιμον ὑπάρχει και μόνιμον.
Τὰ δὲ τοιοῦτον πῶς τῇ γνώσει περιληφθήσεται;
ι. Τὰ δὲ εἰδικώτατα εἴδη τῇ μὲν φύσει πεπέρνσται, τῇ γνώσει δέ εἰσιν ἀπερίληπτα. Πολλά γὰρ
ἡμῖν ἄγνωστα τῶν τοιούτων εἰδῶν, ἢ ἐν ἐρημίαις
4. Sic igitur et genera et species ante multa
quidem sunt in conditore, quoad efficientes rationes (seu formas). In Deo enim essentiantes (ut ita
dicam) rationes entium simul et singulariter præsubstiterunt, secundum quas rationes is qui supra
essentiam longe omnem evectus est, omnia entia et
prædefinivit et produxit.
5. Subsistere aulem genera' et species in multis
dicuntur, quod in 97 particularibus hominibus
species hominis, et in particularibus equis species equi est in hominibus autem et equis et
aliis animalibus specierum ejusmodi genus reperitur quod est animal; et in animalibus simul et
plantanimantibus genus universalius quod est sentiens exquiritur; ad quæ collectis etiam plantis
animatum spectatur. Quod si quis cum animatis
etiam inanimata insuper considerare velit, universum corpus inspiciet. Si denique cum dictis etiam
incorporeæ substantiæ concurrerint, primum et
generalissimum genus apparebit. Atque sic in
multis quidem genera et species subsistunt.
6. Porro si quis ex particularibus hominibus naturam eorumdem, anthropoteta, id est humanitatem (ut nobis ita secundum Græcum dicere liceat), et
ex equis particularibus ipsam hippoteta, id est
equitatem comprehenderit; atque sic universalem
hominem et universalem equum mente conceperit;
et (præterea) universale animal ex singularibus
ratione collegerit; et universale sentiens, et universale animatum, et universale corpus, et universalissimam substantiam ex omnibus complexus
93 fuerit, talis in dianca sua genera et species
immateriaiiter ἐπὶ τοῖς πολλοῖς, hoc est, post multa
et generatione posteriore constituit,
7. Sciendum autem omnia quidem genera, sed
non omnes species, post multa dici posse. Ens enim
vel et natura et cognitione terminatum est; vel neque
natura neque cognitione: vel natura quidem terminatum est, cognitione autem terminatum non
est; nihil autem uspiam cognitione terminatum est,.
quod natura infinitum sit.
8. Quæ cum ita se habeant, generallssima quidem et subalterna genera cum natura tum cognitione terminata sunt. Decem enim sunt genera
generalissima; finita autem sunt quin etiam subalterna genera.
9. At individuorum multitudo neque natura neque cognitione terminata est. Semper enim cum
generantur tum corrumpuntur, et nec a natura terminum acceperunt, nec cum generata sunt, stabilia
exsistunt et permanent. At quod tale est, qui cognitione comprehendetur?
10. Jam vero specialissimæ species natura quidem terminatæ sunt, cognitione autem sunt incomprehensibiles. Multæ enim ex ejusmodi speciebus
col. 763–764page 119 of 548
PG 142:76399 ἀβάτοις, ἢ ἐν σπηλαίοις ὄντα καὶ τὴν ἡμετέραν γνῶσιν διαδιδράσκοντα. iότι το ια. Καθὸ μὲν οὖν πάντα τὰ εἴδη τῇ φύσει πεπέ ρασται, κατέπαυσεν ὁ Θεὸς ἀπὸ πάντων τῶν ἔργων αὐτοῦ· ἑτεροῖον γὰρ ὧν ἐποίησεν οὐ ποιεῖ· καθὸ δὲ τὰ ἄτομα γίνεται ἔτι, καὶ οὔπω πεπέρασται τούτων ἡ γένεσις ὑπὸ φύσεως· ὁ Πατὴρ τοῦ Κυρίου ἕως ἄρτι ἐργάζεται, καὶ ὁ Υἱὸς ἐργάζεται· δῆλον δ' ὅτι καὶ ὁ συμπαντουργός Παράκλητος συνεργάζεται, ταῦτά τε καὶ τὰς προνοίας καὶ τὰς οἰκονομίας καὶ τὰ θαυ μάσια. ιβ'. Χρὴ δὲ γινώσκειν ὡς ὁ Πλάτων πέντε γένη τῶν ὄντων φησίν· οὐσίαν, ταυτότητα, ετερότητα, κίνησιν καὶ στάσιν· οὐσίαν λέγων τὴν ἁπλῶς ὕπαρ ξιν, ταυτότητα τὴν κοινωνίαν, ἑτερότητα τὴν δια φοράν, κίνησιν τὴν ἐνέργειαν, στάσιν τήν τι ήρε μίαν, ήγουν τὴν ἀποβολὴν τῆς τοιάσδε κινήσεως, καὶ τὴν ἐν τῷ κινεῖσθαι μονὴν, καθ᾽ ἦν καὶ τῷ οὐ ρανῷ καὶ τοῖς θείοις δίδωσι στάσιν· τὸ γὰρ ἀεὶ ἐν τῷ αὐτῷ κινεῖσθαι στάσιν λέγει δηλοῦν. Ἐπεὶ τοίς νυν ἐν τοῖς οἶσι καὶ ὕπαρξίς ἐστι καὶ κοινωνία πρὸς ἄλληλα καὶ διαφορά, ενέργειά τε και στάσι; τῆς ἐνεργείας ὁποιαοῦν· διὰ τοῦτο τὰ τοιαῦτα γένη ὀνομάζει τῶν ὄντων ὡς πολλοῖς τοῖς γε οὖσιν ἐνθεωρούμενα. ιγ'. Ο δὲ ᾿Αριστοτέλης ἐν μὲν τοῖς φυσικοῖς τὴν ὕλην τίθεται γένος· ἐν δὲ τῇ λογική πραγματεία τὰς δέκα κατηγορίας γένη λέγει τὰ γενικώτατα οὐσίαν, ποσόν, ποιὸν, πρὸς τί, που, πότε, ποιεῖν, πάσχειν, ἔχειν, κεῖσθαι. ιδ΄. Τούτων ἕκαστον ἔχει καὶ εἰδικώτατα είδη και ὑπάλληλα γένη. ιε'. Ἐκ δὲ τῶν εἰδικωτάτων εἰδῶν εὐθὺς εἰς ἄτομα γίνεται ἡ διαίρεσις· ἥτις οὐδὲ διαίρεσίς ἐστι κυρίως, ἀλλ᾽ ἀπαρίθμησις. Διό καί τινες αὐτὰ τὰ εἰδικώτατα εἴδη γένη ὠνόμασαν ἄτομα· γένη μὲν ὡς περιληπτικά τῶν ὑπ' αὐτὰ μερῶν· ἄτομα δὲ ὡς ἀδιαίρετα. Τὸ γὰρ διαιρούμενον γένος εἰς εἴδη διαιρεῖται ἀναγ καίως. ις΄. Σημαίνει δὲ τὸ ἄτομον τέσσαρα· τὸ ἀδιαίρετον καθὸ ἀμερὲς, ὡς ἡ στιγμὴ, καὶ τὸ νῦν, καὶ ἡ μου νας, ἅτινα καὶ ἄποσα λέγεται· τὸ δύστμητον, ὡς ὁ ἀδάμας, λίθος· τὸ εἰδικώτατον εἶδος διὰ τὸ μὴ τέμε νεσθαι εἰς ἕτερα εἴδη· καὶ τὸ κυρίως ἄτομον, ὁ τέμνεται μὲν, οὐ σώζει δὲ μετὰ τὴν τομὴν τὸ πρόσ τερον εἶδο;· οἷον ὁ Πέτρος τέμνεται μὲν εἰς ψυχήν καὶ σῶμα, ἀλλ᾽ οὔτε ἡ ψυχὴ καθ' ἑαυτήν ἐστι Πέ τρος τέλειος, ἐπεὶ οὐδὲ ἄνθρωπος τέλειός ἐστιν, οὔτε τὸ σῶμα. ιζ'. Περὶ τούτου τοῦ ἀτόμου τοῖς φιλοσόφοις ὁ λόγος· ὅπερ ἀποδιδόασιν οὕτως· Ατομόν ἐστι τὸ ἐξ ιδιοτήτων συγκείμενον, ὧν τὸ ἄθροισμα οὐκ ἂν ὀφθείη ἐπὶ ἑτέρου ποτέ.
incognite 99 sunt nobis, cum vel in desertis in- ἀβάτοις, ἢ ἐν σπηλαίοις ὄντα καὶ τὴν ἡμετέραν
accessis vel in speluncis sint nostramque cognitio- γνῶσιν διαδιδράσκοντα.
nem effugiant.
11. Quatenus igitur quidem omnes species natura
terminatæ sunt, quievit Deus ab operibus suis;
diversam enim ab illis quas condidit, non facit.
Quatenus autem individua adhuc generantur, nec
a natura horum generatio adhuc terminata est;
Pater Domini usque in præsens operatur, Filiusque operatur: quin et liquet quod Paracletus qui
simal omnia condidit, simul operetur et hæc et
providentiam et dispensationem et mirabilia,
12. Porro haud ignorandum est, quod Plato quinque
dicat entium genera: substantiam, identitatein, diversitatem, motum et statum; substantiam inquiens
eam quæ simpliciter est exsistentia; identitatem,
communitatem; diversitatem, differentiam; no-.
tum, actum; statum cum quietem, hoc est hujus
alicujus motus abjectionem, tum in eo quod aliquid movetur, mansionem; secundum quam etiam
celo et divinis statum tribuit; in eodem enim
semper moveri statum declarare dicit. Quoniam
igitur in omnibus entibus et exsistentia est, et
communitas differentiaque 100 mutua, actio
item et status actionis qualiscunque: ideo talia
cntium genera appellant, quod in multis quæ quidem sunt, spectentur.
15. Aristoteles autem in physicis quidem materiam ponit pro genere; in logica autem tractatione decem prædicamenta, genera generalissima
pronuntiat: substantiam, quantum, quale, ad
quid, ubi, quando, agere, pati, habere, situm esse.
14. Horum quodvis et species specialissimas et
gruera subanerna habet.
13. Ex speciebus autem specialissimis confertim
in individua fit divisio; quæ nec divisio est proprie,
sed enumeratio. Quare etiam aliqui species specialissimas genera individua nominarunt: genera
quidem, quod comprehendant partes sibi subjectas,
individua vero, quod dividi non possint. Genus enim
quod dividitur necessario in species dividitur.
16. Individuum autem quatuor significat: quod
dividi non potest, quatenus partes non habet, ut
punctum et nunc et unitas, quæ etiam quantitatis
expertia dicuntur; quod difficulter secari potest,
ut adamas lapis; speciem specialissimam quod in
alias species non dividatur; 101 et proprie insectile seu individuum, quod secatur quidem, sed
priorem speciem post sectionem non servat: veluti Petrus secatur quidem in animam et corpus;
Sed neque anima per se perfectus Petrus est (quoniam nec homo perfectus est), neque corpus.
17. De hoc individuo apud philosophos sermo
est, quod ita definiunt; Individuum est quod constat ex proprietatibus, quarum congeries iότι το
lio nunquam conspicitur.
ια. Καθὸ μὲν οὖν πάντα τὰ εἴδη τῇ φύσει πεπέρασται, κατέπαυσεν ὁ Θεὸς ἀπὸ πάντων τῶν ἔργων
αὐτοῦ· ἑτεροῖον γὰρ ὧν ἐποίησεν οὐ ποιεῖ· καθὸ δὲ
τὰ ἄτομα γίνεται ἔτι, καὶ οὔπω πεπέρασται τούτων
ἡ γένεσις ὑπὸ φύσεως· ὁ Πατὴρ τοῦ Κυρίου ἕως ἄρτι
ἐργάζεται, καὶ ὁ Υἱὸς ἐργάζεται· δῆλον δ' ὅτι καὶ ὁ
συμπαντουργός Παράκλητος συνεργάζεται, ταῦτά
τε καὶ τὰς προνοίας καὶ τὰς οἰκονομίας καὶ τὰ θαυ
μάσια.
ιβ'. Χρὴ δὲ γινώσκειν ὡς ὁ Πλάτων πέντε γένη
τῶν ὄντων φησίν· οὐσίαν, ταυτότητα, ετερότητα,
κίνησιν καὶ στάσιν· οὐσίαν λέγων τὴν ἁπλῶς ὕπαρ
ξιν, ταυτότητα τὴν κοινωνίαν, ἑτερότητα τὴν διαφοράν, κίνησιν τὴν ἐνέργειαν, στάσιν τήν τι ήρεμίαν, ήγουν τὴν ἀποβολὴν τῆς τοιάσδε κινήσεως,
καὶ τὴν ἐν τῷ κινεῖσθαι μονὴν, καθ᾽ ἦν καὶ τῷ οὐρανῷ καὶ τοῖς θείοις δίδωσι στάσιν· τὸ γὰρ ἀεὶ ἐν
τῷ αὐτῷ κινεῖσθαι στάσιν λέγει δηλοῦν. Ἐπεὶ τοίς
νυν ἐν τοῖς οἶσι καὶ ὕπαρξίς ἐστι καὶ κοινωνία
πρὸς ἄλληλα καὶ διαφορά, ενέργειά τε και στάσι;
τῆς ἐνεργείας ὁποιαοῦν· διὰ τοῦτο τὰ τοιαῦτα γένη
ὀνομάζει τῶν ὄντων ὡς πολλοῖς τοῖς γε οὖσιν ἐνθεωρούμενα.
ιγ'. Ο δὲ ᾿Αριστοτέλης ἐν μὲν τοῖς φυσικοῖς τὴν
ὕλην τίθεται γένος· ἐν δὲ τῇ λογική πραγματεία
τὰς δέκα κατηγορίας γένη λέγει τὰ γενικώτατα·
οὐσίαν, ποσόν, ποιὸν, πρὸς τί, που, πότε, ποιεῖν,
πάσχειν, ἔχειν, κεῖσθαι.
ιδ΄. Τούτων ἕκαστον ἔχει καὶ εἰδικώτατα είδη και
ὑπάλληλα γένη.
ιε'. Ἐκ δὲ τῶν εἰδικωτάτων εἰδῶν εὐθὺς εἰς ἄτομα
γίνεται ἡ διαίρεσις· ἥτις οὐδὲ διαίρεσίς ἐστι κυρίως,
ἀλλ᾽ ἀπαρίθμησις. Διό καί τινες αὐτὰ τὰ εἰδικώτατα
εἴδη γένη ὠνόμασαν ἄτομα· γένη μὲν ὡς περιληπτικά τῶν ὑπ' αὐτὰ μερῶν· ἄτομα δὲ ὡς ἀδιαίρετα.
Τὸ γὰρ διαιρούμενον γένος εἰς εἴδη διαιρεῖται ἀναγ
καίως.
ις΄. Σημαίνει δὲ τὸ ἄτομον τέσσαρα· τὸ ἀδιαίρετον
καθὸ ἀμερὲς, ὡς ἡ στιγμὴ, καὶ τὸ νῦν, καὶ ἡ μου
νας, ἅτινα καὶ ἄποσα λέγεται· τὸ δύστμητον, ὡς ὁ
ἀδάμας, λίθος· τὸ εἰδικώτατον εἶδος διὰ τὸ μὴ τέμε
νεσθαι εἰς ἕτερα εἴδη· καὶ τὸ κυρίως ἄτομον, ὁ
τέμνεται μὲν, οὐ σώζει δὲ μετὰ τὴν τομὴν τὸ πρόσ
τερον εἶδο;· οἷον ὁ Πέτρος τέμνεται μὲν εἰς ψυχήν
καὶ σῶμα, ἀλλ᾽ οὔτε ἡ ψυχὴ καθ' ἑαυτήν ἐστι Πέτρος τέλειος, ἐπεὶ οὐδὲ ἄνθρωπος τέλειός ἐστιν,
οὔτε τὸ σῶμα.
ιζ'. Περὶ τούτου τοῦ ἀτόμου τοῖς φιλοσόφοις ὁ
λόγος· ὅπερ ἀποδιδόασιν οὕτως· Ατομόν ἐστι τὸ
ἐξ ιδιοτήτων συγκείμενον, ὧν τὸ ἄθροισμα οὐκ ἂν
ὀφθείη ἐπὶ ἑτέρου ποτέ.
col. 765–766page 120 of 548
PG 142:765ΕΡΙΤΟΜΕ Σχήμα κεφαλ. ια', Περὶ γενῶν καὶ εἰδῶν, ἐν ᾧ καὶ περὶ ἀτόμου. Τὰ γένη καὶ τὰ εἴδη πρὸ τῶν πολλῶν, ὡς ἐν τῷ δημιουργῷ ἐν τοῖς πολλοῖς, ὡς ἐν τοῖς κατὰ μέρος ἀνθρώποις τὸ ἀνθρώπου εἶδος ἐπὶ τοῖς πολλοῖς, ὡς ἐν τῇ διανοίς. τὰ μὲν σώματα τὰ μὲν ὑφέστηκε τὰ δὲ ἀσώματα Τῶν λεγομένων εἶναι Τὸ ἄτομον φύσει τὰ δὲ ἐν μόναις ψιλαῖς ἐπινοίαις εἰσί. τὰ μὲν ἰδίαν ὑπόστασιν ἔχει, ὡς ἄγγελος, ψυχή τὰ δὲ ἐν ἑτέροις ἔχει τὸ εἶναι, ὡς τὰ γένη καὶ τὰ εἴδη. τὸ ἀδιαίρετον, ὡς ἡ στιγμὴ καὶ τὸ νῦν καὶ ἡ μονάς τὸ δύστμητον, ὡς ὁ ἀδάμας τὸ εἰδικώτατον εἶδος, ὡς μὴ τεμνόμενον εἰς εἴδη καὶ τὸ κυρίως ἄτομον, ὡς Σωκράτης. Τὸ ὂν πεπέρασται ἀσύστατον οὐ φύσει Τα γενικώτατα και ὑπάλληλα τὰ εἰδικώτατα ἀσύ στατον τὰ ἄτομα είδη οὐ γνώσει γνώσει ἀσύστατον
Σχήμα κεφαλ. ια', Περὶ γενῶν καὶ εἰδῶν, ἐν ᾧ καὶ περὶ ἀτόμου.
Τὰ γένη καὶ τὰ εἴδη
πρὸ τῶν πολλῶν, ὡς ἐν τῷ δημιουργῷ·
ἐν τοῖς πολλοῖς, ὡς ἐν τοῖς κατὰ μέρος ἀνθρώποις τὸ ἀνθρώπου
εἶδος·
ἐπὶ τοῖς πολλοῖς, ὡς ἐν τῇ διανοίς.
τὰ μὲν σώματα
τὰ μὲν ὑφέστηκε
{
τὰ δὲ ἀσώματα
Τῶν λεγομένων εἶναι
{
Τὸ ἄτομον
φύσει
τὰ δὲ ἐν μόναις ψιλαῖς ἐπινοίαις εἰσί.
τὰ μὲν ἰδίαν ὑπόστασιν ἔχει, ὡς
ἄγγελος, ψυχή
τὰ δὲ ἐν ἑτέροις ἔχει τὸ εἶναι, ὡς
τὰ γένη καὶ τὰ εἴδη.
τὸ ἀδιαίρετον, ὡς ἡ στιγμὴ καὶ τὸ νῦν καὶ ἡ μονάς
τὸ δύστμητον, ὡς ὁ ἀδάμας·
τὸ εἰδικώτατον εἶδος, ὡς μὴ τεμνόμενον εἰς εἴδη •
καὶ τὸ κυρίως ἄτομον, ὡς Σωκράτης.
Τὸ ὂν πεπέρασται
ἀσύστατον
οὐ φύσει
Τα γενικώτατα και
ὑπάλληλα
τὰ εἰδικώτατα
ἀσύ
στατον
τὰ ἄτομα
είδη
οὐ γνώσει
γνώσει
ἀσύστατον
Tabula capitis 11, De generibus et speciebus, ubi etiam de individuo.
Genera et species (sunt)
ante multa, ut in conditore,
in multis, ut in particularibus hominibus species
hominis,
post multa, ut in dianœa,
Eorum quæ dicuntur esse
alia sunt corpora,
alia subsistunt et
alia incorporea, el
alia propriam habent
subsistentiam ut angelus et anima,
alia in aliis esse habent,
ut genera et species.
Individuum (dicitur)
alia in solis nudis notionibus sunt.
quod dividi non potest, ut punctum et nune et unitas,
quod difficulter secari seu dividi potest, ut Adamus,
specialissima species, quod in species non dividatur,
et proprie individuum, ut Socrates.
Ens terminatur
inconsistens
non natura
Genera generalissima et
subalterna
natura
specialissima
inconsi
stens
individua
species
non cognitione
inconsistens
cognitione
col. 767–768page 121 of 548
PG 142:767επουσιώδης, καθ' όμωνυμίαν πόρισμα, ΚΕΦΑΛ. ΙΒ'. Περὶ διαφορᾶς καὶ συμβεβηκότος. α'. Τῷ διαλαμβάνοντι περὶ διαφορᾶς οὐκ ἀπεικὸς καὶ περὶ συμβεβηκότος εἰπεῖν· ἐπεὶ καὶ αὐτὸ δια φορὰ ὀνομάζεται. Η γὰρ διαφορὰ ἢ οὐσιώδης ἐστὶν, ἢ ἐπουσιώδης. β'. Ουσιώδης μὲν ἔστι διαφορὰ ἡ καθ᾿ αὐτήν τε καὶ φυσικὴ καὶ εἰδοποιός, ἥτις καλεῖται παρὰ τοῖς φιλοσόφοις ἰδιαίτατα διαφορά· καθ᾽ ἣν εἶδος εἴδους διαφέρει· οἷον τὸ λογικόν. Κατὰ τοῦτο γὰρ διαφέρει τὸ εἶδος τοῦ ἀνθρώπου του είδους τοῦ ἵππου καὶ τῶν λοιπῶν τῶν παρὰ τὸν ἄνθρωπον ζώων. "Ο δὴ λογι κὸν καθ᾽ αὑτὸ ὑπάρχει τῷ ἀνθρώπῳ, καὶ τῆς τοῦ ἀνθρώπου φύσεως ἐστι παραστατικὸν, καὶ τοῦ ἀν θρωπείου είδους ποιητικόν. Λέγουσι δὲ τὴν ἰδιαίτατα διαφορὰν οὕτως γ΄. Διαφορά ἐστιν, η περισσεύει τὸ εἶδος τοῦ γέ νους. Ο γὰρ ἄνθρωπος πλέον ἔχει τοῦ ζώου τὸ λο γικόν. Τὸ γὰρ ζῶον οὔτε λογικόν ἐστιν ἐνεργεία, οὔτε ἄλογον· ἐπεὶ τὸ αὐτὸ ἕξει τὰ ἀντικείμενα. Δυο νάμει δέ γε τὸ ζῶον καὶ λογικὸν ὑπάρχει καὶ ἄλη γον, καὶ πάσας ἔχει τὰς ὑπ' αὐτὸ διαφοράς. Εἰ μὴ γὰρ τοῦτο, πόθεν ἂν τὰ εἴδη σχοῖεν (τάς) διαφορά;; Οὔτε γοῦν ἐκ τῶν οὐκ ὄντων ἐν τῷ γένει τὸ εἶδος συνίσταται (δυνάμει γάρ εἰσιν ἐν τῷ γένει τῶν εἰ δῶν αἱ διαφορα!)· οὔτε περὶ (τό) αὐτό εἰσιν ἅμα τὰ ἀντικείμενα. Ενεργείᾳ γὰρ οὐδεμίαν ἔχει τὸ γένος διαφορὰν τῶν εἰδῶν. δ'. Ορίζονται δὲ ταύτην τὴν οὐσιώδη καὶ ἰδιαίτατα διαφορὰν καὶ οὕτω• Διαφορά ἐστι τὸ κατὰ πλειόνων καὶ διαφερόντων τῷ εἴδει ἐν τῷ ὁποῖον τί ἐστι κατ
103 SYNOPSIS CAPITIS XII,
QUOD EST DE DIFFERENTIA ET ACCIDENTE
4. Per occupationem reddit rationem quare simul de differentia et accidente agat, qua nimirum accidens est differentia επουσιώδης, il est essentia adjuncta. 2. Essentialis differentia quænam hubeat attributa, et quando vocetur propriissime, nimirum differentia. 3. Definitionem differentic
propriissime dicte assignal ex Porphyrio, eamdemque explicat, ostendens juxta quomodo differentiæ
sint in genere, et quomodo non sint. 4. Aliam definitionem diferentia profert. 5. Tertiam
definitionem afferi. 6. Quartam etiam assignat. 7. Easdem differentias propriissime scilicet
dictas docet et constitutivas et divisivas dici diverso respectu, idque exemplis declarat, ubi obiter etiam animal plantanimal, et plantam definit. 8. Cur differentiæ, specificæ dictæ sint.. 9. Utilem annotationem proponit de homonymia differentiarum, quamodo pro differentiis, modo pro yener bus
subalternis usurpantur, quam etiam simili alterius homonymiæ calidi et frigidi declarat. 10. Simile accommodat. – 11. Explicat quo discrimine differentiæ et quo genera subalterna sint. - 12. Probut divisionem substantiæ in corpus et incorporeum ut in species, et iterum corporis in animatum
et inanimatum, 104 ut in species, non posse feri nisi per dictas differentias corporeitatis, incorporeitatis, animalitatis et inanimalitatis, quæ tamen sape καθ' όμωνυμίαν concrete proferantur.
13. Monet quod in divisione corporis in animatum et inanimatum. ut in divisione generis in
species, subintelligendum sit corpus.ad discrimen differentiarum. 14. Concludit de differentia
essentiali; quæ propriissime differentia´´est. 15. Ad differentiam essentiæ adjunctam transit,
eamque accidens esse pronuntiat. 16, Dividit eam in communiter et proprie sic dictam. 17. Utramque describit, quod illa sit accidens separabile, hæc inseparabile. 18. Accidentis separabilis naturam exponit et exemplis declarat. 19. Accidentis inseparabilis naturam declarat et illustral.-20. Ostendit, hæc accidentia inseparabilia quatenus separari non possint, et quatenus etiam
separari possint. 21. 1ufert ex præmissa distinctione per πόρισμα, quod accidenti et separabili et inseparabili communes definitiones accidentis conveniant quarum duas recense!.· 22. Triplicis differentiæ,
communiter, proprie, propriissime communitas, et diversitas, eaque ab effecti'us sumpta. 25. Eurumdem differentiarum aliud discrimen a modo prædicationis et inhærentiæ. - 24. Tertium discrimen ab usu quem habent vel non habent ad definitiones.
essentiæ et
25, Homonymia
accidentis. 105 26. Accidens pro proprio essentiali sumptum et primo et per se inest.
eliam quidquid per se ines!, etium primo inest, quippe illud latius patet quam hoc.
28. Definitiones quomodo insint definitis. 29. Demonstratio ex quibus fiat.
tamen
27. Nec
CAPUT XII.
De differentia et accidente.
1. Disserenti de differentia non inconveniens est
de accidente dicere, quoniam et ipsum differentia
nominatur. Differentia enim vel essentialis est, vel
essentiæ adjuncta.
2. Essentialis quidem differentia est, que et per
se est et naturalis et specifica; quæ apud philosophos propriissime differentia vocatur; qua species
differt a specie; veluti rationale. Quoad hoc enim
species hominis a specie equi et cæteris præter
hominem animalibus differt: quod utique rationale
per se inest homini, et hominis naturana constituendi, humanamque speciem faciendi facultatem
fabet. Differentiam autem propriissiue sic dicunt
(et describunt):
3. Differentia est qua species superat genus. Homo enim superat animal per rationale.
Animal enim actu neque rationale est neque irrationale; quoniam idem opposita habent. Potestate
tamen animal et 106 rationale exsistit et irratiow.le, omnesque habet sub se (constitutas) differentias. Hoc enim nisi ita esset, unde species baberent differentias? Nec igitur ex non entibus in
genere species consistit (potestate enim in genere
sunt specierum differentiæ), nec circa idem simul
sunt opposita. Quippe genus actu nullam habet
specierum differentiam.
4. Definiunt autem hanc essentialem et propriissime differentiam etiam sic: Differentia est quod
de pluribus et differentibus specie in quale quid
Περὶ διαφορᾶς καὶ συμβεβηκότος.
α'. Τῷ διαλαμβάνοντι περὶ διαφορᾶς οὐκ ἀπεικὸς
καὶ περὶ συμβεβηκότος εἰπεῖν· ἐπεὶ καὶ αὐτὸ δια
φορὰ ὀνομάζεται. Η γὰρ διαφορὰ ἢ οὐσιώδης ἐστὶν,
ἢ ἐπουσιώδης.
β'. Ουσιώδης μὲν ἔστι διαφορὰ ἡ καθ᾿ αὐτήν τε
καὶ φυσικὴ καὶ εἰδοποιός, ἥτις καλεῖται παρὰ τοῖς
φιλοσόφοις ἰδιαίτατα διαφορά· καθ᾽ ἣν εἶδος εἴδους
διαφέρει· οἷον τὸ λογικόν. Κατὰ τοῦτο γὰρ διαφέρει
τὸ εἶδος τοῦ ἀνθρώπου του είδους τοῦ ἵππου καὶ τῶν
λοιπῶν τῶν παρὰ τὸν ἄνθρωπον ζώων. "Ο δὴ λογι
κὸν καθ᾽ αὑτὸ ὑπάρχει τῷ ἀνθρώπῳ, καὶ τῆς τοῦ
ἀνθρώπου φύσεως ἐστι παραστατικὸν, καὶ τοῦ ἀνθρωπείου είδους ποιητικόν. Λέγουσι δὲ τὴν ἰδιαίτατα
διαφορὰν οὕτως
γ΄. Διαφορά ἐστιν, η περισσεύει τὸ εἶδος τοῦ γέ
νους. Ο γὰρ ἄνθρωπος πλέον ἔχει τοῦ ζώου τὸ λογικόν. Τὸ γὰρ ζῶον οὔτε λογικόν ἐστιν ἐνεργεία,
οὔτε ἄλογον· ἐπεὶ τὸ αὐτὸ ἕξει τὰ ἀντικείμενα. Δυο
νάμει δέ γε τὸ ζῶον καὶ λογικὸν ὑπάρχει καὶ ἄλη
γον, καὶ πάσας ἔχει τὰς ὑπ' αὐτὸ διαφοράς. Εἰ μὴ
γὰρ τοῦτο, πόθεν ἂν τὰ εἴδη σχοῖεν (τάς) διαφορά;;
Οὔτε γοῦν ἐκ τῶν οὐκ ὄντων ἐν τῷ γένει τὸ εἶδος
συνίσταται (δυνάμει γάρ εἰσιν ἐν τῷ γένει τῶν εἰ
δῶν αἱ διαφορα!)· οὔτε περὶ (τό) αὐτό εἰσιν ἅμα τὰ
ἀντικείμενα. Ενεργείᾳ γὰρ οὐδεμίαν ἔχει τὸ γένος
διαφορὰν τῶν εἰδῶν.
δ'. Ορίζονται δὲ ταύτην τὴν οὐσιώδη καὶ ἰδιαίτατα
διαφορὰν καὶ οὕτω• Διαφορά ἐστι τὸ κατὰ πλειόνων
καὶ διαφερόντων τῷ εἴδει ἐν τῷ ὁποῖον τί ἐστι κατ
col. 769–770page 122 of 548
PG 142:769ηγορούμενον. Ερωτώμενοι· γὰρ τί ἐστιν ἄνθρωπος, οἰκείως ἂν λέγοιμεν ὅτι ζῶον πυνθανομένου δέ τινος ὁποῖόν τι ζῶον ὁ ἄνθρωπος, τότε πάλιν οἰκείως ἔστινεἰπεῖν, ὅτι λογικόν. ε'. Υπογράφουσι δὲ τὰς τοιαύτας καὶ οὕτω· Δια φορά ἐστι τὸ χωρίζειν πεφυκὸς τὸ ὑπὸ τὸ αὐτὸ γέ νος. Τὸ γὰρ λογικὸν καὶ τὸ ἄλογον χωρίζει τὸν ἄνθρωπον καὶ τὸν ἵππον, ὑπὸ τὸ αὐτὸ γένος ὄντα τὸ ζώον. ς'. Πάλιν διαφορά ἐστιν, ὅτῳ διαφέρει ἕκαστον. Ανθρωπος γὰρ καὶ ἵππος κατὰ μὲν τὸ γένος εὐ διενήνοχε (ζώα γὰρ καὶ ἀμφότερα)· κατὰ δὲ τὰς διαφοράς, ήτοι κατὰ τὸ λογικὸν καὶ τὸ ἄλογον, ἀπ' ἀλλήλων διέστηκε. ζ. Λέγονται δὲ αἱ ἰδιαίτατα διαφοραί διαιρετικαὶ καὶ συστατικαί· διαιρετικαὶ μὲν τῶν γενῶν, συστατικαὶ δὲ τῶν εἰδῶν. Τὸ γὰρ σῶμα καὶ τὸ ἀσώμα τον διαιροῦσι τὴν οὐσίαν· τὸ δὲ ἔμψυχον καὶ τὸ ἄψυχον διαιροῦσε τὸ σῶμα· καὶ τὸ αἰσθητικὸν καὶ τὸ ἀναίσθητον διαιροῦσι τὸ ἔμψυχον· καὶ τὸ μεταβατικὸν καὶ τὸ ἀμετάβατον διαιροῦσι τὸ αἰσθητικόν. Ταῦτα γοῦν τὰ τῶν γενῶν διαιρετικά γίνονται συ στατικὰ τῶν εἰδῶν· τὸ γὰρ ἔμψυχον, καὶ τὸ αἰσθητικὸν καὶ τὸ μεταβατικόν συνιστῶσι τὸ ζῶον. Ζῶον γάρ ἐστιν οὐσία ἔμψυχος αισθητική, μεταβατική. Τὸ ἔμψυχον, τὸ αἰσθητικὸν, τὸ ἀμετάβατον, συνιστῶσι τὸ ζωόφυτον. Ἔστι γὰρ τὸ ζωόφυτον οὐσία ἔμψυχος, αἰσθητική, αμετάβατος. Τὸ ἔμψυ χον δὲ μετὰ τοῦ ἀναισθήτου τὸ φυτὸν συνιστῶσι, καὶ ἔστι (τὸ) φυτὸν οὐσία ἔμψυχος, ἀναίσθητος. Καὶ ἕτερα πάλιν ἑτέρων εἰδῶν γίνονται συστατικά, πρότερον ὄντα γενῶν διαιρετικά. η'. Διότι γοῦν αἱ διαιρετικαὶ τῶν γενῶν διαφοραί γίνονται συστατικαὶ τῶν εἰδῶν, ὁμοῦ πᾶσαι κέκληνται εἰδοποιοί. Θ. Αὗται δὲ αἱ διαφοραί λέγονται εἶναι τὰ ὑπάλληλα γένη, ἀπαραλλάκτως δὲ οὐκ εἰσὶν, ἀλλ᾿ ὥσπερ θερμὸν καὶ ψυχρόν. Ονομάζονται μὲν καὶ αὗται μόναι αἱ ποιότητες, ἡ θερμότης δηλονότι καὶ ἡ ψυχρότης· καλοῦνται δὲ οὕτω καὶ τὰ τῶν τοιούτων ποιοτήτων μετέχοντα σώματα, ήγουν τὸ σῶμα τὸ ἔχον ἐν ἑαυτῷ τὴν θερμότητα καλεῖται θερμόν, καὶ τὸ τὴν ψυχρότητα κεκτημένον ψυχρόν. Τὰ δ᾽ αὐτὸ κἀπὶ τῶν ἄλλων ποιοτήτων τε καὶ πεποιωμέ- " νων σωμάτων ἔστιν εὑρεῖν. ε. Οὕτω δὴ (καὶ σῶμα καὶ ἀσώματον, ἔμψυχόν τε καὶ ἄψυχον, καὶ αἰσθητικὸν καὶ λογικὸν, καὶ τἄλλα ὁμοίως. Λέγονται μὲν καὶ αὗται μόναι αἱ ποιότητες· ἡ σωματότης, ἡ ἀσωματότης, ἡ ἐμψυ χύτης, ἡ ἀψυχότης, ἡ αἰσθητικότης, ή λογικότης καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν ὡσαύτως· λέγονται δ' οὕτως καὶ αἱ οὐσίαι αἱ τὰς τοιαύτας ἐν ἑαυταῖς κεκτημέ και ποιότητας. Σῶμα μὲν ἡ τὴν σωματότητα κεκτημένη ουσία· ἀσώματον δὲ ἡ τὴν ἀσωματότητα· καὶ ἡ μὲν τὴν ἐμψυχότητα έχουσα ἔμψυχον· ἡ δὲ τὴν ἀψυχότητα ἄψυχον· ἡ δὲ τὴν αἰσθητικότητα αἰσθητικὸν· καὶ ἡ τὴν λογικότητα λογικόν.
ηγορούμενον. Ερωτώμενοι· γὰρ τί ἐστιν ἄνθρωπος, est prædicatur. Si enim interrogamur quid sit ho
οἰκείως ἂν λέγοιμεν ὅτι ζῶον πυνθανομένου δέ τινος
ὁποῖόν τι ζῶον ὁ ἄνθρωπος, τότε πάλιν οἰκείως ἔστιν
εἰπεῖν, ὅτι λογικόν.
ε'. Υπογράφουσι δὲ τὰς τοιαύτας καὶ οὕτω· Διαφορά ἐστι τὸ χωρίζειν πεφυκὸς τὸ ὑπὸ τὸ αὐτὸ γέ
νος. Τὸ γὰρ λογικὸν καὶ τὸ ἄλογον χωρίζει τὸν
ἄνθρωπον καὶ τὸν ἵππον, ὑπὸ τὸ αὐτὸ γένος ὄντα
τὸ ζώον.
ς'. Πάλιν διαφορά ἐστιν, ὅτῳ διαφέρει ἕκαστον.
Ανθρωπος γὰρ καὶ ἵππος κατὰ μὲν τὸ γένος εὐ
διενήνοχε (ζώα γὰρ καὶ ἀμφότερα)· κατὰ δὲ τὰς
διαφοράς, ήτοι κατὰ τὸ λογικὸν καὶ τὸ ἄλογον, ἀπ'
ἀλλήλων διέστηκε.
ζ. Λέγονται δὲ αἱ ἰδιαίτατα διαφοραί διαιρετικαὶ
καὶ συστατικαί· διαιρετικαὶ μὲν τῶν γενῶν, συστα
τικαὶ δὲ τῶν εἰδῶν. Τὸ γὰρ σῶμα καὶ τὸ ἀσώματον διαιροῦσι τὴν οὐσίαν· τὸ δὲ ἔμψυχον καὶ τὸ
ἄψυχον διαιροῦσε τὸ σῶμα· καὶ τὸ αἰσθητικὸν καὶ
τὸ ἀναίσθητον διαιροῦσι τὸ ἔμψυχον· καὶ τὸ μεταβατικὸν καὶ τὸ ἀμετάβατον διαιροῦσι τὸ αἰσθητικόν.
Ταῦτα γοῦν τὰ τῶν γενῶν διαιρετικά γίνονται συ
στατικὰ τῶν εἰδῶν· τὸ γὰρ ἔμψυχον, καὶ τὸ αἰσθη
τικὸν καὶ τὸ μεταβατικόν συνιστῶσι τὸ ζῶον.
Ζῶον γάρ ἐστιν οὐσία ἔμψυχος αισθητική, μεταβα
τική. Τὸ ἔμψυχον, τὸ αἰσθητικὸν, τὸ ἀμετάβατον,
συνιστῶσι τὸ ζωόφυτον. Ἔστι γὰρ τὸ ζωόφυτον
οὐσία ἔμψυχος, αἰσθητική, αμετάβατος. Τὸ ἔμψυχον δὲ μετὰ τοῦ ἀναισθήτου τὸ φυτὸν συνιστῶσι,
καὶ ἔστι (τὸ) φυτὸν οὐσία ἔμψυχος, ἀναίσθητος.
Καὶ ἕτερα πάλιν ἑτέρων εἰδῶν γίνονται συστατικά,
πρότερον ὄντα γενῶν διαιρετικά.
η'. Διότι γοῦν αἱ διαιρετικαὶ τῶν γενῶν διαφοραί
γίνονται συστατικαὶ τῶν εἰδῶν, ὁμοῦ πᾶσαι κέκλην
ται εἰδοποιοί.
Θ. Αὗται δὲ αἱ διαφοραί λέγονται εἶναι τὰ ὑπάλ
ληλα γένη, ἀπαραλλάκτως δὲ οὐκ εἰσὶν, ἀλλ᾿ ὥσπερ
θερμὸν καὶ ψυχρόν. Ονομάζονται μὲν καὶ αὗται
μόναι αἱ ποιότητες, ἡ θερμότης δηλονότι καὶ ἡ
ψυχρότης· καλοῦνται δὲ οὕτω καὶ τὰ τῶν τοιούτων
ποιοτήτων μετέχοντα σώματα, ήγουν τὸ σῶμα τὸ
ἔχον ἐν ἑαυτῷ τὴν θερμότητα καλεῖται θερμόν,
καὶ τὸ τὴν ψυχρότητα κεκτημένον ψυχρόν. Τὰ δ᾽
αὐτὸ κἀπὶ τῶν ἄλλων ποιοτήτων τε καὶ πεποιωμέ- "
νων σωμάτων ἔστιν εὑρεῖν.
ε. Οὕτω δὴ (καὶ σῶμα καὶ ἀσώματον, ἔμψυχόν
τε καὶ ἄψυχον, καὶ αἰσθητικὸν καὶ λογικὸν, καὶ
τἄλλα ὁμοίως. Λέγονται μὲν καὶ αὗται μόναι αἱ
ποιότητες· ἡ σωματότης, ἡ ἀσωματότης, ἡ ἐμψυ
χύτης, ἡ ἀψυχότης, ἡ αἰσθητικότης, ή λογικότης
καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν ὡσαύτως· λέγονται δ' οὕτως
καὶ αἱ οὐσίαι αἱ τὰς τοιαύτας ἐν ἑαυταῖς κεκτημέ
και ποιότητας. Σῶμα μὲν ἡ τὴν σωματότητα κεκτη·
μένη ουσία· ἀσώματον δὲ ἡ τὴν ἀσωματότητα· καὶ
ἡ μὲν τὴν ἐμψυχότητα έχουσα ἔμψυχον· ἡ δὲ τὴν
ἀψυχότητα ἄψυχον· ἡ δὲ τὴν αἰσθητικότητα αίσθη
τικόν· καὶ ἡ τὴν λογικότητα λογικόν.
Io, convenienter dicimus, quod animal sit: sin
autem sciscitetur aliquis, quale quid est homo
animal, tunc iterum apte dicere licet, quod rationale.
5. Porro hujuscemodi (lifferentias) etiam sic
describunt Differentia est quod naturalem vim
habet separandi ea quæ sunt sub eodem genere.
Etenim rationale et irrationale separat hominem
et equum qui sub eodem sunt genere, animali.
6. Rursus differentia est quo quodvis difert.
Homo enim et equus secundum genus quidemi
non differunt (ambo enim etiam animalia sunt);
secundum 107 differentias auten, sive quoad ra -
tionale et irrationale, dissident a se invicem.
7. Dicuntur autem differentiæ propriissime cum
constitutivæ tum divisivæ; divisivæ quidem generum, constitutivæ vero specierum. Corpus enim
et incorporeum substantiam dividunt, et sentiens
sensusque expers animatum dividunt, et progressivum progressionisque expers sentiens dividunt.
Hæc scilicet quæ genera dividunt, species ipsas
constituunt. Animatum enim et sentiens et progressivum constituunt animal. Animal enim est
substantia animata, sentiens, progressiva. Animatum, sentiens progressionis expers, constituunt
plantanimal. Plantanimal enim est substantia animata, sentiens, progressionis expers. Animatum autem cum eo quod sensus expers est plantam constituit. Estque planta substantia animata, sensus
expers. Et rursus alia alias species constituunt,
cum prius genera diviserint.
8. Propterea igitur quod divisive generum differentie specierum constitutivæ efficiuntur, specificæ simul omnes vocatæ sunt.
9. He (porro) differentia dicuntur esse 103
genera subalterna, indiscriminatim tamen non sunt,
seal sicut calidum et frigidum (se habent). Nominantur quidem (sic) et hæ sole qualitates, caliditas videlicet et frigiditas: sed vocantur sic etiam
corpora, que hujusmodi qualitates participant:
nempe corpus quod in seipso caliditatem habet,
calidum vocatur, et quod frigiditatem obtinet, frigidum. Idemque etiam in aliis et qualitatibus et
qualitate præditis corporibus deprehendere licet.
10. Sic sane eliam et corpus (corporeum) et incorporeum et animatum inanimatumque, et seusiLivum et rationale, et alia similiter. Dicuntur quidem et hæ solæ qualitates; corporeitas (ut ita dicam),
incorporeitas, animatitas, iuanimatitas, sensitivitas, rationalitas (vel corporea, incorporea, anim la,
in inimata, sentiens, rationalis qualitas): et codem
modo in aliis se res habet; sed dicuntur etiani sie
substantiæ quæ hujuscemodi in seipsis qualitates
obtinent: corpus quidem, substantia quæ corporeitatem obtinet; incorporeum autem, quæ incorporeitate:; et quæ quidem animatitatem habet,
col. 771–772page 123 of 548
PG 142:771ια΄. Αὗται μὲν οὖν καθ' ἑαυτὰς αἱ ποιότητές εἰσιν αἱ διαφοραί· αἱ δὲ μετέχουσαι τῶν τοιούτων ποιοτή των οὐσία: τὰ ὑπάλληλα γένη τυγχάνουσιν. Ἐπεὶ πῶς ἂν τὰ αὐτὰ καὶ γένη ἔσοιντο καὶ διαφοραί; Καὶ ὡς διαφοραὶ μὲν, ἐν τῷ ὁποῖόν τί ἐστι κατη γορηθεῖεν, ὡς γένη δ' αὖ ἐν τῷ τί ἐστιν. ιβ'. Εἰ δὲ καὶ πᾶν γένος εἰς εἴδη διαιρούμενον διὰ τῶν διαιρετικῶν διαιρεῖται διαφορῶν· εἴδη δὲ τῆς οὐσίας ὁμολογοῦνται εἶναι τὸ σῶμα καὶ (τὸ) ἀσώματον· διὰ ποίων διαφορῶν εἰς ταῦτα ἡ οὐσία διαιρεῖται ἡ διαιρεθήσεται, εἰ μὴ δι' αὐτῆς σωματ τότητός τε καὶ (τῆς) ἀσωματότητος; Τὸ δὲ σῶμα πάλιν εἰς τὰ οἰκεῖα εἴδη, τὸ ἔμψυχόν τε καὶ τὸ ἄψυχον, πῶς ἄρα τμηθήσεται, ἢ πάντως διὰ τῆς ἐμψυ χότητος καὶ ἀψυχότητος; "Οτε γὰρ λέγομεν τὴν οὐ σίαν διαιρεῖσθαι εἰς σῶμα καὶ ἀσώματον, εἰς οὐσίαν σεσωματωμένην καὶ μὴ σεσωματωμένην, τὴν ἁπλῶς οὐσίαν διαιρεῖσθαί φαμεν· ἐπεὶ τὸ σῶμα πρότερον ήν οὐσία μόνον, ἐνεργείᾳ δὲ λαβὸν καὶ (την) σωμα τότητα, γέγονεν οὐσία ἐνσώματος. Ὡσαύτως δὲ καὶ τὸ ἀσώματον δεξάμενον τὴν ἀσωματότητα ουσία ὑπῆρξεν ἀσώματος. Καὶ τὸ ἔμψυχον δὲ πρότερον ἦν ἁπλῶς σῶμα, τουτέστιν οὐσία ἐνσώματος· με τασχὼν δὲ καὶ τῆς ἐμψυχότητος, σῶμα ἔμψυχον ἐκτετέλεσται. ιγ΄. Ὅτε γοῦν τοῦ σώματος τὴν διαίρεσιν εἰς έμψυχον ποιοῦμεν καὶ ἄψυχον, χρὴ προσυπακούειν τὸ σῶμα· ἵνα διαιρῆται τὸ σῶμα εἰς ἔμψυχον σῶμα καὶ ἄψυχον σῶμα. Οὕτω δὴ κἀπὶ τῶν ἄλλων ποιη τέον· ὡς ἂν καὶ αἱ διαφοραὶ καὶ τὰ γένη καὶ τὰ εἴδη σώζωνται ἀσυγχύτως ὅπερ εἰσί. ιδ'. Περὶ μὲν οὖν τῆς οὐσιώδους διαφοράς, ήτις καὶ ἰδιαίτατα καλεῖται διαφορά, τοσαῦτα εἰρήσθω. ιε'. Ἡ δ' ἐπουσιώδης διαφορὰ αὐτό ἐστι τὸ συμ βεβηκός. ις'. Διαιρεῖται δ' αὕτη εἰς τε τὴν κοινῶς διαφορὰν, καὶ εἰς τὴν ἰδίως διαφοράν. ιζ'. Καὶ κοινῶς μὲν διαφορά ἐστι τὸ χωριστὸν συμβεβηκὸς, ὁ καὶ ἐν τῷ πῶς ἔχον ἐστὶ κατηγορεῖται· ἰδίως δὲ διαφορὰ τὸ ἀχώριστον συμβεβηκός· δ καὶ ἐν τῷ ὁποῖόν τί ἐστι λέγεται. Τοῦ γὰρ συμβε σηκότος τὸ μὲν ἔστι χωριστὸν, τὸ δὲ ἀχώριστον. ιη΄. Κατὰ μὲν οὖν τὸ χωριστὸν συμβεβηκός δια φέρει ἄτομον ἑτέρου ἀτόμου καὶ ἑαυτοῦ· οἷον κάτ θηται Πέτρος, βαδίζει Παῦλος. Κατὰ γοῦν τὸ και θῆσθαι καὶ τὸ βαδίζειν ἀλλήλων λέγονται διαφέρειν ὁ Πέτρος καὶ ὁ Παῦλος. Ενδέχεται δὲ καθῆσθαι τὸν Παῦλον καὶ βαδίζειν τὸν Πέτρον, καὶ οὕτω χωρι σθῆναι αὐτῶν· τὴν τοιαύτην διαφοράν, καὶ λαβεῖν ἄλλην ἀντ᾿ ἄλλης ἑκάτερον. Πάλιν διαφέρει άτομον ἑαυτοῦ ἐν τῷ ποτὲ μὲν καθῆσθαι, ποτὲ δὲ ἑστάναι ἢ βαδίζειν· καὶ ποτὲ μὲν καθεύδειν, ποτέ δ' έγρη
animatum; quæ vero inanimatitatem, inanimatum: 109 quæ sensitivitatem, sensitivum; quæ rationalitatem, rationale.
11. læ igitur qualitates per se quidem (considerate) differentiæ sunt: substantiæ autem quæ
qualitates ejusmodi participant, subalterna genera
exsistunt, (quomodo enim alias eadem et genera
fuerint et differentie?) et ut differentiæ quidem in
quale quid est, ut genera yero in quid est prædicabuntur.
12. Quod si autem etiam omne genus quod in
species dividitur, per differentias divisivas dividi-
·tur; omnium autem consensu et confessione substantiæ species sunt corpus et incorporeum: per
quales differentias in has substantia dividitur aut
dividetur nisi per ipsum et corporeitatem et incorporeitatem? Rursus autem corpus in proprias species, animatum et inanimatum, quomodo utique
secabitur quam scilicet per animatitatem et inanimatitatem? Quando enim substantiam in corpus et
incorporeum dividi dicimus, iu substantiam corporatam et non corporatam simpliciter substantiam
dividi pronuntiamus: quoniam corpus antea quidem substantia tantum erat, posteaquam autem
actu corporeitatenı 110 etiam assumpsit, substantia corporea factum est. Eodemque modo incorporeum incorporeitate accepta, substantia incorporea
factum est. Sed et animatum antea erat simpliciter corpus, hoc est substantia corporea; postea -
quam autem animatitatis particeps est factum,
corpus animatum effectum est.
13. Quando igitur divisionem corporis facimus
in animatum et inanimatum, corpus subaudire:
oportet, ut corpus in corpus animatum et inanimatum corpus dividatur. Sicque etiam in aliis est
faciendum; ut et differentiæ et genera speciesque
sine confusione conserventur id quod sunt,
14. De essentiali quidem igitur differentia, qua
etiam propriissime differentia vocatur, hæc dicta
sint.
15. At vero differentia essentiæ adjuncta est
ipsum accidens.
16. Dividitur autem hæc et in communiter et in
proprie (dictam) differentiam.
17. Et communiter quidem (dicta) differentia
est accidens separabile, quod etiam in eo quomodo
aliquid se habeat, prædicatur. Proprie autem dicta
differentia est inseparabile accidens, quod etiam in
quale quid est dicitur. Accidentis 111 enim aliud
separabile, aliud inseparabile est.
18. Quoad igitur quidem separabile accidens differt individuum ab alio individuo et a seipso: veluti sedet Petrus, ambulat Paulus: quippe quoad
sedere et ambulare Petrus et Paulus a se invicem
differre dicuntur. Contingit autem sedere Paulum
et Petrum ambulare; et sic ab illis differentiam
ejusmodi separari, et utrumque etiam pro alio
accipere. Rursus individuum a scipso differt, dum
aliquando quidem sedet, aliquando autem stat aut
ambalat; et aliquando quidem dormit, aliquando
ια΄. Αὗται μὲν οὖν καθ' ἑαυτὰς αἱ ποιότητές εἰσιν
αἱ διαφοραί· αἱ δὲ μετέχουσαι τῶν τοιούτων ποιοτήτων οὐσία: τὰ ὑπάλληλα γένη τυγχάνουσιν. Ἐπεὶ
πῶς ἂν τὰ αὐτὰ καὶ γένη ἔσοιντο καὶ διαφοραί;
Καὶ ὡς διαφοραὶ μὲν, ἐν τῷ ὁποῖόν τί ἐστι κατηγορηθεῖεν, ὡς γένη δ' αὖ ἐν τῷ τί ἐστιν.
ιβ'. Εἰ δὲ καὶ πᾶν γένος εἰς εἴδη διαιρούμενον
διὰ τῶν διαιρετικῶν διαιρεῖται διαφορῶν· εἴδη δὲ
τῆς οὐσίας ὁμολογοῦνται εἶναι τὸ σῶμα καὶ (τὸ)
ἀσώματον· διὰ ποίων διαφορῶν εἰς ταῦτα ἡ οὐσία
διαιρεῖται ἡ διαιρεθήσεται, εἰ μὴ δι' αὐτῆς σωματ
τότητός τε καὶ (τῆς) ἀσωματότητος; Τὸ δὲ σῶμα
πάλιν εἰς τὰ οἰκεῖα εἴδη, τὸ ἔμψυχόν τε καὶ τὸ ἄψυχον, πῶς ἄρα τμηθήσεται, ἢ πάντως διὰ τῆς ἐμψυχότητος καὶ ἀψυχότητος; "Οτε γὰρ λέγομεν τὴν οὐ
σίαν διαιρεῖσθαι εἰς σῶμα καὶ ἀσώματον, εἰς οὐσίαν
σεσωματωμένην καὶ μὴ σεσωματωμένην, τὴν ἁπλῶς
οὐσίαν διαιρεῖσθαί φαμεν· ἐπεὶ τὸ σῶμα πρότερον
ήν οὐσία μόνον, ἐνεργείᾳ δὲ λαβὸν καὶ (την) σωματότητα, γέγονεν οὐσία ἐνσώματος. Ὡσαύτως δὲ
καὶ τὸ ἀσώματον δεξάμενον τὴν ἀσωματότητα ουσία
ὑπῆρξεν ἀσώματος. Καὶ τὸ ἔμψυχον δὲ πρότερον
ἦν ἁπλῶς σῶμα, τουτέστιν οὐσία ἐνσώματος· μετασχὼν δὲ καὶ τῆς ἐμψυχότητος, σῶμα ἔμψυχον
ἐκτετέλεσται.
ιγ΄. Ὅτε γοῦν τοῦ σώματος τὴν διαίρεσιν εἰς
έμψυχον ποιοῦμεν καὶ ἄψυχον, χρὴ προσυπακούειν
τὸ σῶμα· ἵνα διαιρῆται τὸ σῶμα εἰς ἔμψυχον σῶμα
καὶ ἄψυχον σῶμα. Οὕτω δὴ κἀπὶ τῶν ἄλλων ποιητέον· ὡς ἂν καὶ αἱ διαφοραὶ καὶ τὰ γένη καὶ τὰ εἴδη
σώζωνται ἀσυγχύτως ὅπερ εἰσί.
ιδ'. Περὶ μὲν οὖν τῆς οὐσιώδους διαφοράς, ήτις
καὶ ἰδιαίτατα καλεῖται διαφορά, τοσαῦτα εἰρήσθω.
ιε'. Ἡ δ' ἐπουσιώδης διαφορὰ αὐτό ἐστι τὸ συμβεβηκός.
ις'. Διαιρεῖται δ' αὕτη εἰς τε τὴν κοινῶς διαφο
ράν, καὶ εἰς τὴν ἰδίως διαφοράν.
ιζ'. Καὶ κοινῶς μὲν διαφορά ἐστι τὸ χωριστὸν
συμβεβηκὸς, ὁ καὶ ἐν τῷ πῶς ἔχον ἐστὶ κατηγορεί
ται· ἰδίως δὲ διαφορὰ τὸ ἀχώριστον συμβεβηκός· δ
καὶ ἐν τῷ ὁποῖόν τί ἐστι λέγεται. Τοῦ γὰρ συμβε
σηκότος τὸ μὲν ἔστι χωριστὸν, τὸ δὲ ἀχώριστον.
ιη΄. Κατὰ μὲν οὖν τὸ χωριστὸν συμβεβηκός δια
φέρει ἄτομον ἑτέρου ἀτόμου καὶ ἑαυτοῦ· οἷον κάτ
θηται Πέτρος, βαδίζει Παῦλος. Κατὰ γοῦν τὸ και
θῆσθαι καὶ τὸ βαδίζειν ἀλλήλων λέγονται διαφέρειν
ὁ Πέτρος καὶ ὁ Παῦλος. Ενδέχεται δὲ καθῆσθαι τὸν
Παῦλον καὶ βαδίζειν τὸν Πέτρον, καὶ οὕτω χωρισθῆναι αὐτῶν· τὴν τοιαύτην διαφοράν, καὶ λαβεῖν
ἄλλην ἀντ᾿ ἄλλης ἑκάτερον. Πάλιν διαφέρει άτομον
ἑαυτοῦ ἐν τῷ ποτὲ μὲν καθῆσθαι, ποτὲ δὲ ἑστάναι
ἢ βαδίζειν· καὶ ποτὲ μὲν καθεύδειν, ποτέ δ' έγρη
col. 773–774page 124 of 548
PG 142:773ΕΡΙΤΟΜΕ γορέναι· καὶ ὁτὲ μὲν νοσεῖν, ὅτὲ δὲ ὑγιαίνειν· καὶ νῦν μὲν νεάζειν, ἔκτοτε δὲ γεγηρακέναι. Ταῦτα γοῦν καὶ τὰ παραπλήσια λέγονται κοινῶς διαφοραί, καὶ χωριστά συμβεβηκότα. ιθ'. Κατὰ δὲ τὸ ἀχώριστον συμβεβηκός ἑαυτοῦ μὲν οὐ διαφέρει τὸ ἄτομον, ἑτέρου δὲ ἀτόμου δια φέρει. Οἷον, Εστι τις σιμός· ἀδύνατον χωρισθῆναι αὐτοῦ τὴν σιμότητα· διαφέρει δὲ οὗτος τοῦ γρυποῦ. Ωσαύτως καὶ ὁ γλαυκὸς καὶ ὁ ἔχων ἐκ τραύματος ἐσχιῤῥωμένην οὐλὴν, ἑαυτῶν μὲν οὐ διαφέρουσιν, ἄλλων δὲ διαφέρουσιν. κ'. Ἔστι δὲ ἡ σιμότης, ἡ γλαυκότης, ἡ ἐν τῷ Αιθίοπι μελανία καὶ ἡ ἐν τῷ κόρακι, καὶ ἡ ἐν τῷ κύκνῳ λευκότης, καὶ τὰ τοιαῦτα συμβεβηκότα ἀχώριστα· καθὸ οὐ δύναται χωρισθῆναι πραγματικῶς τῶν ἐν οἷς ἀτόμων εἰσί· κατ᾽ ἐπίνοιαν δὲ χωρίζονται καὶ αὐτὰ τῶν πραγμάτων, τὴν φύσιν μὴ λυμαινόμενα. κα'. Διὰ τοῦτο παντός συμβεβηκότος ἀχωρίστου καὶ χωριστοῦ κοινὸς ὁ λόγος οὗτός ἐστι· συμβεβηκὸς ἐστιν, ἢ γίνεται καὶ ἀπογίνεται χωρίς τῆς τοῦ ὑποκειμένου φθορᾶς. Καὶ πάλιν, συμβεβηκώς ἐστιν δ ἐνδέχεται τῷ αὐτῷ ὑπάρχειν ἢ μὴ ὑπάρχειν. Ενδέχεται γὰρ ἄνθρωπον καὶ καθῆσθαι καὶ ἑστά ναι καὶ βαδίζειν καὶ εἶναι σιμὸν καὶ μὴ εἶναι· καὶ ἀπογινομένης τῆς γλαυκότητος, οὐδὲν ἧττον ὁ ἄνθρωπος μένει. Δύναται δὲ καὶ κύκνος ἐπινοηθῆναι μέσ λας, καὶ ὁ κόραξ λευκὸς, καὶ Αἰθίου ἀποβαλὼν τὴν χροιάν. Καὶ ταῦτα πάντα γενέσθαι δύναται χωρί; ο τῆς τοῦ ὑποκειμένου φθορᾶς. κβ'. Τριχῶς οὖν τῆς διαφορᾶς λεγομένης, κοινῶς καὶ ἰδίως καὶ ἰδιαίτατα, πᾶσα μὲν διαφορὰ ἑτερό της τέ ἐστε καὶ ἑτεροῖόν τι ποιεῖ προσγινομένη τινί. Αλλ' αἱ μὲν κοινῶς καὶ ἰδίως διαφοραὶ ἀλλοῖον ποιοῦσιν· αἱ δὲ ἰδιαίτατα ἄλλο· αἵτινές εἰσιν ἀχώριστοι καὶ κατ' αὐτὴν τὴν ἐπίνοιαν. Οὐδὲ γὰρ ἔστιν ἐπινοῆσαι ζώον ἀναίσθητον, ἢ ἄνθρωπον ἄλογον, ἢ ἵππον ἀλο-. γιας κεχωρισμένον. κγ'. Αὗται μὲν οὖν αἱ ἄλλο ποιοῦσαι διαφορε καθ᾿ ἑαυτά; τέ εἰσι, καὶ τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον οὐκ ἐπιδέχονται. Οὔτε γὰρ τὸ γένος μᾶλλον καὶ ἦ τον κατηγορείται οὗ ἂν εἴη γένος, οὔτε αἱ τοῦ γέ νους διαφοραί, καθ᾽ ἂς διαιρεῖται τὸ γένος εἰς τὰ εἴδη. Αἱ δὲ ἀλλοῖον ποιοῦσαι κατά συμβεβηκός τέ εἰσι, καὶ ἐπιτείνονται καὶ ἀνίενται ἅπασαι. Κάθη και γάρ τις πλέον ἑτέρου, καὶ ἄλλος ἄλλου βαδίζει πλέον· καὶ σιμοῦ σιμώτερός ἐστί τις, καὶ γλαυκοῦ γλαυκότερος. κδ'. Οὐδεμία δὲ τῶν κοινῶς ἢ ἰδίως διαφορών συντελεῖ πρὸς τὸν ὁρισμόν. Υπογράφουσι γὰρ αυ ται τὰ πράγματα, οὐ μὴν καὶ ὁρίζουσιν. Αἱ δὲ ἰδιαίτατα διαφοραί πράγματος ἑκάστου συμπληρούσι τὸν ὁρισμέν. κε'. 'Αναγκαίον δὲ εἰδέναι, ὅτι (τε) τὸ τῆς οὐσίας ὄνομα καὶ ἐπὶ τῆς ἁπλῶς ὑπάρξεως ἐνίοτε τάττεται, καὶ ὅτι τὸ συμβεβηκός δηλοῖ ποτε τὸ οὐσιῶδες
ΕΡΙΤΟΜΕ 1.OGICA.
γορέναι· καὶ ὁτὲ μὲν νοσεῖν, ὅτὲ δὲ ὑγιαίνειν· καὶ vero vigilat; et alias quidem agrotat, alias vero
νῦν μὲν νεάζειν, ἔκτοτε δὲ γεγηρακέναι. Ταῦτα sanum est; et nunc quidem juvenescit, abhinc
γοῦν καὶ τὰ παραπλήσια λέγονται κοινῶς διαφοραί, vero senescit. Hæc proinde et his similia dicuntur
καὶ χωριστά συμβεβηκότα.
communiter differentie et separabilia accidentia.
ιθ'. Κατὰ δὲ τὸ ἀχώριστον συμβεβηκός ἑαυτοῦ
μὲν οὐ διαφέρει τὸ ἄτομον, ἑτέρου δὲ ἀτόμου διαφέρει. Οἷον, Εστι τις σιμός· ἀδύνατον χωρισθῆναι
αὐτοῦ τὴν σιμότητα· διαφέρει δὲ οὗτος τοῦ γρυποῦ.
Ωσαύτως καὶ ὁ γλαυκὸς καὶ ὁ ἔχων ἐκ τραύματος
ἐσχιῤῥωμένην οὐλὴν, ἑαυτῶν μὲν οὐ διαφέρουσιν,
ἄλλων δὲ διαφέρουσιν.
κ'. Ἔστι δὲ ἡ σιμότης, ἡ γλαυκότης, ἡ ἐν τῷ
Αιθίοπι μελανία καὶ ἡ ἐν τῷ κόρακι, καὶ ἡ ἐν τῷ
κύκνῳ λευκότης, καὶ τὰ τοιαῦτα συμβεβηκότα
ἀχώριστα· καθὸ οὐ δύναται χωρισθῆναι πραγματικῶς τῶν ἐν οἷς ἀτόμων εἰσί· κατ᾽ ἐπίνοιαν δὲ
χωρίζονται καὶ αὐτὰ τῶν πραγμάτων, τὴν φύσιν
μὴ λυμαινόμενα.
19. Quoad autem accidens inseparabile a se ipso
quidem non differt individuum, differt autem ab
alio individuo. Veluti, aliquis simus est, fieri non
potest ut ab co simitas separetur: differt autem
hic. ab eo qui adunco maso est. Similiter et qui
cæsios habet oculos, et qui cicatricem habet ex
vulnere quasi callo obductam, a seipsis quidem non
differunt, ab aliis autem differunt.
112 20. Sunt autem similas et casius oculorum
color, nigredo in Ælliope et iu corvo, et albelo
ia cygno et hujuscemodi, accidentia inseparabilia: quomodo reipsa separari non possunt al
individuis in quibus sunt, quamvis et ipsa separantur animi notione seu conceptu, ut rerum
naturam non labefaciant (seu corrumpant).
21. Quapropter omnis aecidentis inseparabilis et
separabilis est hæc communis definitio: Accidens
est quod adest et abest ciira subjecti corruptionem.
Et rursus Accidens est quod contingit eidem
inesse aut non inesse. Contingit enim hominem et
sedere et stare et ambulare, et esse simum ac non
esse; et absente cæsio oculorum colore nihilominus homo manet; sed et cygnus cogitari potest
niger, et corvus albus, et Æthiops colore abjecto;
possuntque hæc omnia sine subjecti corruptione
κα'. Διὰ τοῦτο παντός συμβεβηκότος ἀχωρίστου
καὶ χωριστοῦ κοινὸς ὁ λόγος οὗτός ἐστι· Συμβεβηκός ἐστιν, ἢ γίνεται καὶ ἀπογίνεται χωρίς τῆς τοῦ
ὑποκειμένου φθορᾶς. Καὶ πάλιν, συμβεβηκώς ἐστιν
δ ἐνδέχεται τῷ αὐτῷ ὑπάρχειν ἢ μὴ ὑπάρχειν.
Ενδέχεται γὰρ ἄνθρωπον καὶ καθῆσθαι καὶ ἑστάναι καὶ βαδίζειν καὶ εἶναι σιμὸν καὶ μὴ εἶναι· καὶ
ἀπογινομένης τῆς γλαυκότητος, οὐδὲν ἧττον ὁ ἄνθρωπος μένει. Δύναται δὲ καὶ κύκνος ἐπινοηθῆναι μέσ
λας, καὶ ὁ κόραξ λευκὸς, καὶ Αἰθίου ἀποβαλὼν τὴν
χροιάν. Καὶ ταῦτα πάντα γενέσθαι δύναται χωρί; ο Geri.
τῆς τοῦ ὑποκειμένου φθορᾶς.
κβ'. Τριχῶς οὖν τῆς διαφορᾶς λεγομένης, κοινῶς
καὶ ἰδίως καὶ ἰδιαίτατα, πᾶσα μὲν διαφορὰ ἑτερό
της τέ ἐστε καὶ ἑτεροῖόν τι ποιεῖ προσγινομένη τινί.
Αλλ' αἱ μὲν κοινῶς καὶ ἰδίως διαφοραὶ ἀλλοῖον ποιοῦ
σιν· αἱ δὲ ἰδιαίτατα ἄλλο· αἵτινές εἰσιν ἀχώριστοι καὶ
κατ' αὐτὴν τὴν ἐπίνοιαν. Οὐδὲ γὰρ ἔστιν ἐπινοῆσαι
ζώον ἀναίσθητον, ἢ ἄνθρωπον ἄλογον, ἢ ἵππον ἀλο-.
γιας κεχωρισμένον.
animal sensus expers aut hominem ratiocinandi
conditione separatum licet animo concipere.
κγ'. Αὗται μὲν οὖν αἱ ἄλλο ποιοῦσαι διαφορε
καθ᾿ ἑαυτά; τέ εἰσι, καὶ τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον
οὐκ ἐπιδέχονται. Οὔτε γὰρ τὸ γένος μᾶλλον καὶ ἦ--
τον κατηγορείται οὗ ἂν εἴη γένος, οὔτε αἱ τοῦ γένους διαφοραί, καθ᾽ ἂς διαιρεῖται τὸ γένος εἰς τὰ
εἴδη. Αἱ δὲ ἀλλοῖον ποιοῦσαι κατά συμβεβηκός τέ
εἰσι, καὶ ἐπιτείνονται καὶ ἀνίενται ἅπασαι. Κάθηκαι γάρ τις πλέον ἑτέρου, καὶ ἄλλος ἄλλου βαδίζει
πλέον· καὶ σιμοῦ σιμώτερός ἐστί τις, καὶ γλαυκοῦ
γλαυκότερος.
κδ'. Οὐδεμία δὲ τῶν κοινῶς ἢ ἰδίως διαφορών
συντελεῖ πρὸς τὸν ὁρισμόν. Υπογράφουσι γὰρ αυ
ται τὰ πράγματα, οὐ μὴν καὶ ὁρίζουσιν. Αἱ δὲ ἰδιαί·
τατα διαφοραί πράγματος ἑκάστου συμπληρούσι
τὸν ὁρισμέν.
κε'. 'Αναγκαίον δὲ εἰδέναι, ὅτι (τε) τὸ τῆς οὐσίας
ὄνομα καὶ ἐπὶ τῆς ἁπλῶς ὑπάρξεως ἐνίοτε τάττε
ται, καὶ ὅτι τὸ συμβεβηκός δηλοῖ ποτε τὸ οὐσιῶδες
22. Cum igitur tripliciter differentia dicatur,
communiter et proprie et propriissime, omnis
equidem differentia est (ut ita dicam) alteritas, et
varium aliquid efficit cum adjungitur alicui, sed
quæ quidem communiter et proprie sunt differentia, diversum, 113 quæ autem propriissime
sunt, aliud efficiunt; quæ etiam quoad ipsam
animi notionem sunt inseparabiles. Neque enim
facultate destitutum, aut equum a rationis experte
23. Hæ quidem igitur differentiæ quæ aliud faciunt cum per se sunt, tum magis et minus non
recipiunt. Neque enim genus magis et minus pradicatur de eo cujus est genus; neque differentie
generis secundum quas genus in species dividitur.
Quæ vero aliud faciunt cum per accidens sunt, tum
omnes intenduntur et remittuntur. Etenim aliquis
plus sedet alio, et alius alio plus ambulat, et simo
aliquis est magis simus, et casio aliquis magis est
casius.
24. Nulla autem communiter aut proprie (dictarum) differentiarum ad definitionem confert. Hæ
enim describunt quidem res, sed non etiam definiunt. Propriissime autem (dict:) differenti
nitionem complent cujusque rel.
deli25. Necessarium porro scitu est, quod essentie
nomen nonnunquam etiam de simpliciter exsistentia adhibeatur; et quod accidens aliquando 114
col. 775–776page 125 of 548
PG 142:775ἴδιον, ὡς συμβαίνον καὶ συντρέχον τῷ πράγματι Η διαφορά Λέγομεν γὰρ τὴν οὐσίαν τοῦ χρώματος, διὰ τὸ ἐν τοῖς οὖσι τετάχθαι καὶ τὸ συμβεβηκὲς καὶ ὁπωσοῦν εἶναι αὐτό. Καὶ πάλιν λέγομεν συμβαίνειν ταῖς προτάσεσι τὸ συμπέρασμα, τουτέστι συνέπεσθαι φυσικῶς τε καὶ οὐσιωδῶς. κς'. Λέγεται δὲ τὸ τοιοῦτον συμβεβηκός, εἴτουν τὸ οὐσιῶδες, ἴδιον καὶ πάντη ἀχώριστον καὶ κατ' αὐτ τὴν τὴν ἐπίνοιαν, πρώτως καὶ καθ᾽ αὑτὸ ὑπάρχειν τῷ πράγματι ὡς τῷ σώματι, τὸ τριχὴ διαστατόν πρώτως μὲν, ὅτι αὐτῷ μόνῳ ὑπάρχει ἀμέσως· καθ' ἑαυτὸ δὲ, ὅτι οὐσιωδῶς. κι'. Οὐκ εἴ τι δὲ καθ' αὐτό, τοῦτο καὶ πρώτως. Ἐπὶ πλέον γὰρ τοῦ πρώτως τὸ καθ᾽ αὑτό. Τὸ γὰρ ζώον ὑπάρχον τῷ ἀνθρώπῳ καθ᾿ αὐτὸ καὶ οὐσιωδῶς, οὐχ ὑπάρχει και πρώτως. Εστι γὰρ ζώον ἀνθρώπου μὴ ἔντος. Τριχῆ δέ τι διαστατόν, σώμα τος μὴ ὄντος, οὐκ ἔστιν· οὔτε νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικὸν, ἀνθρώπου μὴ ὄντος· οὔτε συμπέρασμα, προτάσεων μὴ αὐτῶν· οὔτε ὁρισμός, ἀπόντος τοῦ ὀριστοῦ. κη'. Διὸ καὶ οἱ ὁρισμοί και πρώτως υπάρχουσε τοῖς ὁριστοῖς, καὶ οὐσιωδῶς, εἴ γε κυρίως εἰσὶν ὁρι σμοί. κθ'. Εκ τούτων (οὖν) τῶν καθ᾽ αὑτὰ καὶ πρώτως ἡ κυρίως ἀπόδειξις γίνεται· οὔτε δὲ ἐκ τῶν συμ βεβηκότων, οὔτ᾽ ἐκ τῶν καθ' αὐτὰ μὲν, μὴ πρώτως δὲ τοῖς πράγμασιν ὑπαρχόντων. Σχῆμα κεφαλ. ιβ', Περὶ διαφορᾶς καὶ συμβεβηκότος. ἢ εὐσιώδης, ἥτις καλεῖται ἰδιαίτατα, ὡς τὸ λογικόν ἢ ἐπουσιώδης κοινῶς, ὡς τὸ καθῆσθαι ἢ ἰδίως, ὡς τὸ φαλακρόν. Η διαφορά κοινῶς, ἰδίως, Ιδιαίτατα. Τῶν διαφορῶν αἱ μὲν ἄλλο πο:οῦσιν, ὡς τὸ λογικόν αἱ δὲ ἀλλοῖον, ὡς τὰ κοινῶς καὶ ἰδίως συμβεβηκότα. Τῶν διαφορών αἱ μὲν χωρισταί, αἱ δὲ ἀχώριστοι. αἱ μὲν κατ' αὐτό, αἱ δὲ κατὰ συμβεβηκός.
Genotet proprium essentiale, ut quod accidat rei ἴδιον, ὡς συμβαίνον καὶ συντρέχον τῷ πράγματι·
et cum ipsa concurrat. Dicimus enim essentiam
coloris propterea quod et accidens in numero
entium consistat, et ipsum quoquomodo sit. Et
iterum dicimus conclusionem propositionibus accidere; hoc est naturaliter et essentialiter ad cas
consequi.
26. Dicitur autem ejusmodi accidens, hoc est,
essentiale proprium quodque omnino est inseparabile quoad ipsam etiam animi notionem, primo et
per se inesse rei; ut corpori, patere in tres dimensiones; primo quidem, quia ei soli immediate
inest; per se autem, quia essentialiter.
27. Non auten siquid per se, hoc etiam primo
(inest rei). Latius enim patet quod per se inest eo
quod primo inest. Etenim animal quod homini per
se et essentialiter inest, non inest etiam primo.
Animal enim est, si homo non est, At aliquid tres
dimensiones habens non est, si corpus non sit;
nec intelligentiæ et scientiæ capax, si homo non
sit: nec conclusio, si propositiones non sint: nec
definitio, cum abest definitum.
23. Quapropter elia: definitiones et prino insunt
definitis, et essentialiter, siquidem proprie definitiones sunt.
115 29. Ex his (igitur) quæ per se et primo insunt demonstratio proprie dicta efficitur; nec vero
ex accidentibus, vel ex his quæ quidem per se, non
tamen primo rebus insunt.
Η διαφορά
Λέγομεν γὰρ τὴν οὐσίαν τοῦ χρώματος, διὰ τὸ ἐν
τοῖς οὖσι τετάχθαι καὶ τὸ συμβεβηκὲς καὶ ὁπωσοῦν
εἶναι αὐτό. Καὶ πάλιν λέγομεν συμβαίνειν ταῖς
προτάσεσι τὸ συμπέρασμα, τουτέστι συνέπεσθαι
φυσικῶς τε καὶ οὐσιωδῶς.
κς'. Λέγεται δὲ τὸ τοιοῦτον συμβεβηκός, εἴτουν
τὸ οὐσιῶδες, ἴδιον καὶ πάντη ἀχώριστον καὶ κατ' αὐτ
τὴν τὴν ἐπίνοιαν, πρώτως καὶ καθ᾽ αὑτὸ ὑπάρχειν
τῷ πράγματι ὡς τῷ σώματι, τὸ τριχὴ διαστατόν
πρώτως μὲν, ὅτι αὐτῷ μόνῳ ὑπάρχει ἀμέσως· καθ'
ἑαυτὸ δὲ, ὅτι οὐσιωδῶς.
κι'. Οὐκ εἴ τι δὲ καθ' αὐτό, τοῦτο καὶ πρώτως.
Ἐπὶ πλέον γὰρ τοῦ πρώτως τὸ καθ᾽ αὑτό. Τὸ γὰρ
ζώον ὑπάρχον τῷ ἀνθρώπῳ καθ᾿ αὐτὸ καὶ οὐσιω
δῶς, οὐχ ὑπάρχει και πρώτως. Εστι γὰρ ζώον
ἀνθρώπου μὴ ἔντος. Τριχῆ δέ τι διαστατόν, σώματος μὴ ὄντος, οὐκ ἔστιν· οὔτε νοῦ καὶ ἐπιστήμης
δεκτικὸν, ἀνθρώπου μὴ ὄντος· οὔτε συμπέρασμα,
προτάσεων μὴ αὐτῶν· οὔτε ὁρισμός, ἀπόντος τοῦ
ὀριστοῦ.
κη'. Διὸ καὶ οἱ ὁρισμοί και πρώτως υπάρχουσε
τοῖς ὁριστοῖς, καὶ οὐσιωδῶς, εἴ γε κυρίως εἰσὶν ὁρι
σμοί.
κθ'. Εκ τούτων (οὖν) τῶν καθ᾽ αὑτὰ καὶ πρώτως
ἡ κυρίως ἀπόδειξις γίνεται· οὔτε δὲ ἐκ τῶν συμβεβηκότων, οὔτ᾽ ἐκ τῶν καθ' αὐτὰ μὲν, μὴ πρώτως
δὲ τοῖς πράγμασιν ὑπαρχόντων.
Σχῆμα κεφαλ. ιβ', Περὶ διαφορᾶς καὶ συμβεβηκότος.
ἢ εὐσιώδης, ἥτις καλεῖται ἰδιαίτατα, ὡς τὸ λογικόν·
ἢ ἐπουσιώδης
κοινῶς, ὡς τὸ καθῆσθαι·
ἢ ἰδίως, ὡς τὸ φαλακρόν.
Η διαφορά
{
κοινῶς,
ἰδίως,
Ιδιαίτατα.
Τῶν διαφορῶν
{
αἱ μὲν ἄλλο πο:οῦσιν, ὡς τὸ λογικόν·
αἱ δὲ ἀλλοῖον, ὡς τὰ κοινῶς καὶ ἰδίως συμβεβηκότα.
Τῶν διαφορών
{
αἱ μὲν χωρισταί,
αἱ δὲ ἀχώριστοι.
{
αἱ μὲν κατ' αὐτό,
αἱ δὲ κατὰ συμβεβηκός.
Tabula capitis 12, De differentia et accidente.
aut essentialis, quæ vocatur propriissime (differentia), ut rationale;
Differentia (est)
aut essentiae adjuncta
aut communiter, ut sedere,
aut proprie, ut calvum.
Aliter.
Differentia (tribus modis dicitur)
Differentiarum
communiter,
proprie,
(propriissime.
aliæ faciunt aliud, ut rationale,
aliæ diversum, ut communiter et propre accidentia.
aliæ separabiles
aliae per se,
aliæ
per
accidens.
Differentiarum (sunt)
aliae inseparabiles.
col. 777–778page 126 of 548
PG 142:777ΚΕΦΑΛ. ΙΓ'. Περὶ ἰδίοι· ἐν ᾧ καὶ περὶ κοινοῦ. α'. Τὸ ἴδιον λέγεται τετραχώς. β'. Η 8 παντὶ μὲν ὑπάρχει τῷ εἴδει, οὐ μόνῳ δέ ὡς τῷ ἀνθρώπῳ τὸ δίπουν· πᾶς μὲν γὰρ ἄνθρωπος δίπους· οὐ μόνος ὁ ἄνθρωπος δίπους, ἀλλὰ καὶ ἕτερα ζώα. γ. Η δ μόνῳ μὲν, οὐ παντὶ δὲ, ὡς τῷ ἀνθρώπῳ τὸ φαλακρόν· καὶ γὰρ μόνος ὁ ἄνθρωπος φαλακρός, ἀλλ' οὐ πᾶς ἄνθρωπος φαλακρός. δ'. Η ὃ παντὶ καὶ μόνῳ, οὐκ ἀεὶ δὲ, ὡς τῷ ἀνα θρώπῳ τὸ πολιοῦσθαι· οὐκ ἀεὶ γὰρ, ἀλλ' ἐν γήρα, μένοντος τοῦ κατὰ φύσιν. ε'. Τέταρτον, ἐφ᾽ ᾧ συνδεδράμηκε τὸ παντὶ καὶ τὸ μόνῳ καὶ τὸ ἀεί· ὡς τῷ ἀνθρώπῳ τὸ γελαστικόν. Πᾶς γὰρ ἄνθρωπο;, καὶ μόνος ἄνθρωπος, καὶ ἀεὶ, γελαστικός. ς'· Γελαστικὸς δὲ λέγεται, οὐ τῷ ἀεὶ γελᾶν, ἀλλὰ τῷ πεφυκέναι γελᾷν. ζ. Τοῦτο τὸ τέταρτον κυρίως ἴδιον λέγεται· ὅτι καὶ ἀντιστρέφει. Πᾶς γὰρ ἄνθρωπος γελαστικός, καὶ πᾶν γελαστικὸν ἄνθρωπος. η'. Εἰ γὰρ καὶ ὁ πίθηκος φαίνεται ἴσως γελῶν ἀλλ' οὐκ ἔχει ἐν ἑαυτῷ τὴν δύναμιν τοῦ γελᾶν, οὐδὲ ταῖς ἀληθείαις γελῇ· κατά μόνην δὲ τὴν ἐπιφάνειαν τὸ γελᾶν σχηματίζεται, τῷ μιμεῖσθαι τὸν ἄνθρωπον. Ζώον γὰρ μιμηλότατον τυγχάνει ὁ πίθηκος. Οὕτω γελαν οἶμαι καὶ τὸν ἐρωδιον, διάκενον γέλωτος και ψυχικῆς ἄμοιρον διαχύσεως. θ'. Υπογράφεται δὲ τὸ ἴδιον οὕτως· ἴδιόν ἐστι τὸ παντὶ καὶ μόνῳ τῷ εἴδει καὶ ἀεὶ ὑπάρχον. ι. Εκάστῳ μὲν οὖν εἴδει τῶν ζώων ἐξαίρετόν ἐστιν ἴδιον· τῷ ἀνθρώπῳ τὸ γελαστικὸν, τῷ ἵππῳ τὸ χρεμετιστικὸν, τῷ κυνὶ τὸ ὑλακτικόν· καὶ τοῖς ἄλλοις ἕτερα ίδια. Κατὰ ταῦτα γὰρ διαχωρίζονται τῆς κοινωνίας ἀλλήλων τὰ εἴδη, καὶ διὰ τοῦτο λέ γονται ἴδια· διὰ τὸ ἰδιαζόντως προσείναι τοῖς εἴδε σιν, ὧν εἰσιν ἴδια μηδεμίαν κοινωνίαν ἔχοντος τοῦ εἴδους πρὸς ἕτερον εἶδος κατὰ τὸ ἴδιον. ια'. Ἐπεὶ δὲ ὁ ἄνθρωπος ὑπάρχει διπλούς (μετ τέχει γὰρ καὶ τῆς τῶν ἀλόγων ζωῆς, καὶ τῆς τῶν
SYNOPSIS CAPITIS XIII.
DE PROPRIO; IN QUO ETIAM DE COMMUNI.
1. Distinguit proprium in quatuor modos.- 2. Primum. - 3. Secundum. - 4. Tertium.-5. Quartum. -
6. Occupatio.. 7. Ostendit quartum modum proprii proprie sic dici quia nimirum convertitur. 8. Alia
occupatio. 9. Descriplio proprii. — 10. Exponit quamlibet speciem habere suum peculiare proprium
quo etiam ab aliarum specierum communione dirimatur. 11. Occupatio: quare homo duplex habeat proprium, aptitudinem ad ridendum et aptitudinem ad intelligentiam scientiamque accipiendam.- 12. Conclusio occupationis. — 13. Commune in quatuor modos distinguit. — 14. Primum. - 15. Secundum.
16. Ter tium. 17. Quartum. 18. Exempla commemorat quarti modi quo commune aliquid dicatur.
19. Divisio proprii Platonica.
Περὶ ἰδίοι· ἐν ᾧ καὶ περὶ κοινοῦ.
α'. Τὸ ἴδιον λέγεται τετραχώς.
β'. Η 8 παντὶ μὲν ὑπάρχει τῷ εἴδει, οὐ μόνῳ δέ
ὡς τῷ ἀνθρώπῳ τὸ δίπουν· πᾶς μὲν γὰρ ἄνθρω
πος δίπους· οὐ μόνος ὁ ἄνθρωπος δίπους, ἀλλὰ καὶ
ἕτερα ζώα.
γ. Η δ μόνῳ μὲν, οὐ παντὶ δὲ, ὡς τῷ ἀνθρώπῳ
τὸ φαλακρόν· καὶ γὰρ μόνος ὁ ἄνθρωπος φαλακρός,
ἀλλ' οὐ πᾶς ἄνθρωπος φαλακρός.
δ'. Η ὃ παντὶ καὶ μόνῳ, οὐκ ἀεὶ δὲ, ὡς τῷ ἀνα
θρώπῳ τὸ πολιοῦσθαι· οὐκ ἀεὶ γὰρ, ἀλλ' ἐν γήρα,
μένοντος τοῦ κατὰ φύσιν.
ε'. Τέταρτον, ἐφ᾽ ᾧ συνδεδράμηκε τὸ παντὶ καὶ
τὸ μόνῳ καὶ τὸ ἀεί· ὡς τῷ ἀνθρώπῳ τὸ γελαστικόν.
Πᾶς γὰρ ἄνθρωπο;, καὶ μόνος ἄνθρωπος, καὶ ἀεὶ,
γελαστικός.
ς'· Γελαστικὸς δὲ λέγεται, οὐ τῷ ἀεὶ γελᾶν, ἀλλὰ
τῷ πεφυκέναι γελᾷν.
ζ. Τοῦτο τὸ τέταρτον κυρίως ἴδιον λέγεται· ὅτι
καὶ ἀντιστρέφει. Πᾶς γὰρ ἄνθρωπος γελαστικός,
καὶ πᾶν γελαστικὸν ἄνθρωπος.
η'. Εἰ γὰρ καὶ ὁ πίθηκος φαίνεται ἴσως γελῶν
ἀλλ' οὐκ ἔχει ἐν ἑαυτῷ τὴν δύναμιν τοῦ γελᾶν, οὐδὲ
ταῖς ἀληθείαις γελῇ· κατά μόνην δὲ τὴν ἐπιφάνειαν
τὸ γελᾶν σχηματίζεται, τῷ μιμεῖσθαι τὸν ἄνθρωπον.
Ζώον γὰρ μιμηλότατον τυγχάνει ὁ πίθηκος. Οὕτω
γελαν οἶμαι καὶ τὸν ἐρωδιον, διάκενον γέλωτος και
ψυχικῆς ἄμοιρον διαχύσεως.
θ'. Υπογράφεται δὲ τὸ ἴδιον οὕτως· ἴδιόν ἐστι τὸ
παντὶ καὶ μόνῳ τῷ εἴδει καὶ ἀεὶ ὑπάρχον.
· ι. Εκάστῳ μὲν οὖν εἴδει τῶν ζώων ἐξαίρετόν
ἐστιν ἴδιον· τῷ ἀνθρώπῳ τὸ γελαστικὸν, τῷ ἵππῳ
τὸ χρεμετιστικὸν, τῷ κυνὶ τὸ ὑλακτικόν· καὶ τοῖς
ἄλλοις ἕτερα ίδια. Κατὰ ταῦτα γὰρ διαχωρίζονται
τῆς κοινωνίας ἀλλήλων τὰ εἴδη, καὶ διὰ τοῦτο λέγονται ἴδια· διὰ τὸ ἰδιαζόντως προσείναι τοῖς εἴδε
σιν, ὧν εἰσιν ἴδια μηδεμίαν κοινωνίαν ἔχοντος τοῦ
εἴδους πρὸς ἕτερον εἶδος κατὰ τὸ ἴδιον.
ια'. Ἐπεὶ δὲ ὁ ἄνθρωπος ὑπάρχει διπλούς (μετ
τέχει γὰρ καὶ τῆς τῶν ἀλόγων ζωῆς, καὶ τῆς τῶν
PATROL. GR. CXLII.
CAPUT XIII.
De proprio; in quo etiam de communi.
1. Proprium quatuor modis dicitur.
2. Aut quod omni speciei, sed non soli, inest, ut
homini bipes; omnis enim quidem homo bipes,
sed non solus homo bipes es:, verum etiam alia
animalia.
3. Aut quod soli quidem, sed non omni: ut homini calvum; solus enim 117 homo calvus est,
sed non omnis homo calvus est.
4. Aut quod omni et soli, sed non semper, ut
homini canescere; non enim semper, sed in senectute (canescit), manente eo quod secundum naturam est.
5. Quartum, in quo (hæc) concurrunt, omni et
soli et semper; ut homini aptum esse ad riden
dum. Omnis enim homo et solus homo et semper,
ad ridendum aptus est.
6. Dicitur autem aptus ad ridendum, non quod
semper rideat, sed quod naturalem ridendi facultatem habeat.
7. Hoc quartum, proprie (seu prit:cipaliter) pro
prium dicitur: propterea quod etiam convertitur.
Cmnis enim homo ad ridendum aptus est, et omne
quod ad ridendum aptum est, homo est.
8. Etsi enim etiam simia forte ridens conspicitur, in seipsa tamen facultatem ridendi non habet,
neque ridet revera; sed quoad solam superficiem
tò ridere figuratur, dum hominem imitatur. Etenim
animal istud imitationis est studiosissimum et peritissimum. Sic et erodium (alii ardeolam, alii fulicam reddunt) ridere opinor, cum intus sit a risa
vacuus, et expers ejus effusionis (et lætitiæ) quæ est
ab anima.
118 9. Porro proprium sic describitur: proprium est quod onini et soli speciei et semper
inest.
10. Cuivis ergo quidem speciei animalis peculiare proprium est: homini aptum esse ad ridenduni,
equo aptum esse ad hinniendum, cani aptum esse
ad latrandum; et aliis alia propria. Quoad have
enim species a communione quam habent a se
invicem dirimuntur; ac ob id propria dicuntur,
quod singulariter adsint iis speciebus quarum sunt
propria, ut quoad proprium species ad aliam speciem communionem nullam habeat.
11. Quoniam autem homo duplex est (uarn
et ratione destitutorum vitam et ratione præ.
col. 779–780page 127 of 548
PG 142:779λογικῶν νοήσεως, ἐπίγειος ὢν καὶ οὐράνιος, θνητός τὸ καὶ ἀθάνατος, ὁρατὸς καὶ νοούμενος), καθὸ μὲν κοι νωνεῖ τοῖς ἀλόγοις, ἔχει καὶ τὸ γελαστικόν. Εστι γὰρ τὸ γελαστικὸν δύναμις τῆς ἀλόγου ψυχῆς ἐνερ γουμένη διὰ τῶν μυῶν· ὡς καὶ τὸ χρεμετιστικὸν καὶ τὰ τοιαῦτα· καθὺ δὲ τοῖς λογικοῖς κοινωνεί, τὸ νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν κέκτηται ἴδιον· τοῦτο δὲ τῆς λογικῆς ψυχῆς ἐστι δύναμις. Τὸ ἴδιον Τὸ κοινὸν Τὸ ἴδιον ἐκλαμβάνουσιν οἱ Πλατανικοί ιβ'. Εχει τοίνυν ὁ ἄνθρωπος ἕκαστον ίδιον κατάλο ληλον ἑκάστῳ κοινῷ. ιγ. Λέγεται δὲ καὶ τὸ κοινὸν τετραχώς. ιδ΄. Η γὰρ τὸ εἰς μέρη διαιρετόν, ὡς ἀγρὸς κοι νός. ιε'. "Η τὸ ἀδιαιρέτως ἐν χρήσει κοινῇ λαμβανόμενον, ὡς εἷς δοῦλος, ἢ εἷς ἵππος, δεσποτών διαφόρων. ις'. Η τὸ ἐν προκαταλήψει ιδιοποιούμενον, ὡς δ ἐν θεάτρῳ τόπος κοινὸς ὢν, ἴδιος γίνεται τοῦ προ καταλαβόντος αὐτόν. ιζ'. "Η τὸ ἐπίσης μετεχόμενον, ὡς ἡ φωνὴ τοῦ κή ρυκος. ιη. Κατὰ τοῦτο τὸ σημαινόμενον ή τε ύλη πᾶσι τοῖς οὖσι κοινὴ, καὶ τὰ γένη καὶ αἱ διαφοραὶ κοινὰ τοῖς αὐτῶν μετέχουσιν είδεσι· τὸ ζῶον ὅλοις τοῖς ζώοις κοινὸν, καὶ τὸ λογικὸν ὅλοις τοῖς λογικοῖς, καὶ τοῖς ἀλόγοις τὰ ἄλογον· καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἀρμοζόν τω;. Κατὰ τὸ τοιοῦτον τοῦ κοινοῦ σημαινόμενον, καὶ ἐπὶ τῶν ὁμωνύμων τὸ ὄνομα μόνον κοινόν· ἐπὶ δὲ τῶν συνωνύμων τό τε ὄνομα καὶ ὁ κατὰ τούνομα λόγος. Εστι δὲ κοινὸν τὸ ἐν πολλοῖς θεωρούμενον, ἢ τὸ πολλῶν κατηγορούμενον. εθ'. Τὸ δὲ ἴδιον οἱ Πλατωνικοί τριχῶς ἐκλαμβάνονται· ἀπὸ τῆς διοργανώσεως, ὡς τὸ δικέφαλον τῇ ἀμφισβαίνῃ ἀπὸ τῆς ἐνεργείας, ὡς τὸ λοξοβαδιστι κὸν τῷ καρκίνῳ· ἀπὸ τῆς δυνάμεως, ὡς τὸ καυστικὸν τῷ πυρί. Δύναται γὰρ ὑπὲρ πᾶν ἕτερον σῶμα καίειν τὸ πῦρ. Σχήμα κεφαλ. ιγ', περὶ ἰδίου, ἐν ᾧ καὶ περὶ κοινοῦ. 8 παντὶ μὲν ὑπάρχει, μὴ μόνῳ δὲ, ὡς τῷ ἀνθρώπῳ τὸ δίπουν δ μόνῳ, οὐ παντί· ὡς τὸ φαλακρὸν ἢ γραμματικόν 8 μόνῳ καὶ παντὶ, οὐκ ἀεὶ δέ· ὡς τῷ ἀνθρώπῳ τὸ πολιοῦσθαι 8 μόνῳ καὶ παντὶ καὶ ἀεί· ὡς τῷ ἀνθρώπῳ τῷ γελαστικὸν, δ καὶ κυρίως Ιδιόν ἐστι. τὸ εἰς μέρη διαιρετόν, ὡς ἀγρὸς κοινός τὸ ἀδιαίρετως ἐν χρήσει κοινῇ λαμβανόμενον, ὡς εἰς δοῦλος δύο δεσποτῶν τὸ ἐν προκαταλήψει ιδιοποιούμενον, ὡς ὁ ἐν θεάτρῳ τόπος τὸ ἐπίσης μετεχόμενον, ὡς ἡ φωνὴ τοῦ κήρυκος τοῖς ἀκούουσι. ἀπὸ τῆς διοργανώσεως, ὡς τὸ δικέφαλον τῇ ἀμφισβαίνῃ ἀπὸ τῆς ἐνεργείας, ὡς τὸ λοξοβαδιστικὸν τῷ καρκίνῳ ἀπὸ τῆς δυνάμεων, ὡς τὸ καυστικόν τῷ πυρί.
ditorum intellecionem participat, ut qui ter- λογικῶν νοήσεως, ἐπίγειος ὢν καὶ οὐράνιος, θνητός
renus sit et coelestis, mortalis et immortalis,
visibilis et intelligibilis), quatenus quidem cum
rationis expertibus communicat, proprium etiam
habet, τὸ ad ridendum aptum esse. Quippe aptitudo ad ridendum facultas est animæ ratione carentis quæ per Lusculos operatur; quemadmodum etiam hinniendi aptitudo et similia; quatenus vero cum ratione præditis communicat, to
119 quod animæ ratione præditæ facultas est.
12. Homno igitur singula habet propria communibus singulis convenientia.
15. Cæterum etiam commune quatuor modis
dicitur.
14. Vel enim id quod in partes potest dividi,
ut ager communis.
15. Vel id quod citra divisionem in communem
usum assumitur (et adhibetur), ut unus servus, aut
unus equus diversorum dominorum.
16. Vel id quod in præoccupatione proprium efficitur, quomodo locus qui in theatro communis est,
fit proprius ejus qui præoccupavit ipsum.
17. Vel quod in æquo participatur, ut vos praeconis.
καὶ ἀθάνατος, ὁρατὸς καὶ νοούμενος), καθὸ μὲν κοινωνεῖ τοῖς ἀλόγοις, ἔχει καὶ τὸ γελαστικόν. Εστι
γὰρ τὸ γελαστικὸν δύναμις τῆς ἀλόγου ψυχῆς ἐνερ
γουμένη διὰ τῶν μυῶν· ὡς καὶ τὸ χρεμετιστικὸν
καὶ τὰ τοιαῦτα· καθὺ δὲ τοῖς λογικοῖς κοινωνεί, τὸ
νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν κέκτηται ἴδιον· τοῦτο
δὲ τῆς λογικῆς ψυχῆς ἐστι δύναμις.
intelligentiæ et scientiæ capax pro proprio obtinet:
18. Quoad hoc significatum et materia omnibus
quæ sunt communis est, et genera atque differentiæ
speciebus ipsa participantibus communia: animal
universis animalibus commune' est, et rationale
universis rationalibus, et irrationale universis irrationalibus: et sic in aliis convenienter se res habet. Quoad hoc significatum etiam in homonymis
(equivocis) nomen solum commune; in synonymis
(univocis) et nomen et quoad nomen definitio com-
·mmunis est. Et est commune, quod in multis consideratur, aut de multis prædicatur.
120 19. Ad extremum Platonici proprium tribus modis accipiunt; a coagmentatione partium
instrumentalium, ut biceps amphisbænæ; ab actu,
ut oblique ambulans cancro: a potentia, ut igni
urendi facultas. Etenim ignis magis quam quodvis
aliud corpus potest urere.
Τὸ ἴδιον
Τὸ κοινὸν
Τὸ ἴδιον ἐκλαμβάνουσιν
οἱ Πλατανικοί
ιβ'. Εχει τοίνυν ὁ ἄνθρωπος ἕκαστον ίδιον κατάλο
ληλον ἑκάστῳ κοινῷ.
ιγ. Λέγεται δὲ καὶ τὸ κοινὸν τετραχώς.
ιδ΄. Η γὰρ τὸ εἰς μέρη διαιρετόν, ὡς ἀγρὸς κοι
νός.
ιε'. "Η τὸ ἀδιαιρέτως ἐν χρήσει κοινῇ λαμβανό
μενον, ὡς εἷς δοῦλος, ἢ εἷς ἵππος, δεσποτών διαφό
ρων.
ις'. Η τὸ ἐν προκαταλήψει ιδιοποιούμενον, ὡς δ
ἐν θεάτρῳ τόπος κοινὸς ὢν, ἴδιος γίνεται τοῦ προκαταλαβόντος αὐτόν.
ιζ'. "Η τὸ ἐπίσης μετεχόμενον, ὡς ἡ φωνὴ τοῦ κή
ρυκος.
ιη. Κατὰ τοῦτο τὸ σημαινόμενον ή τε ύλη πᾶσι
τοῖς οὖσι κοινὴ, καὶ τὰ γένη καὶ αἱ διαφοραὶ κοινὰ
τοῖς αὐτῶν μετέχουσιν είδεσι· τὸ ζῶον ὅλοις τοῖς
ζώοις κοινὸν, καὶ τὸ λογικὸν ὅλοις τοῖς λογικοῖς, καὶ
τοῖς ἀλόγοις τὰ ἄλογον· καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἀρμοζόν
τω;. Κατὰ τὸ τοιοῦτον τοῦ κοινοῦ σημαινόμενον,
καὶ ἐπὶ τῶν ὁμωνύμων τὸ ὄνομα μόνον κοινόν· ἐπὶ
δὲ τῶν συνωνύμων τό τε ὄνομα καὶ ὁ κατὰ τούνομα
λόγος. Εστι δὲ κοινὸν τὸ ἐν πολλοῖς θεωρούμενον,
ἢ τὸ πολλῶν κατηγορούμενον.
εθ'. Τὸ δὲ ἴδιον οἱ Πλατωνικοί τριχῶς ἐκλαμβάνονται· ἀπὸ τῆς διοργανώσεως, ὡς τὸ δικέφαλον τῇ
ἀμφισβαίνῃ ἀπὸ τῆς ἐνεργείας, ὡς τὸ λοξοβαδιστι
κὸν τῷ καρκίνῳ· ἀπὸ τῆς δυνάμεως, ὡς τὸ καυστι
κὸν τῷ πυρί. Δύναται γὰρ ὑπὲρ πᾶν ἕτερον σῶμα
καίειν τὸ πῦρ.
Σχήμα κεφαλ. ιγ', περὶ ἰδίου, ἐν ᾧ καὶ περὶ κοινοῦ.
8 παντὶ μὲν ὑπάρχει, μὴ μόνῳ δὲ, ὡς τῷ ἀνθρώπῳ τὸ δίπουν
δ μόνῳ, οὐ παντί· ὡς τὸ φαλακρὸν ἢ γραμματικόν
8 μόνῳ καὶ παντὶ, οὐκ ἀεὶ δέ· ὡς τῷ ἀνθρώπῳ τὸ πολιοῦσθαι·
8 μόνῳ καὶ παντὶ καὶ ἀεί· ὡς τῷ ἀνθρώπῳ τῷ γελαστικὸν, δ καὶ κυρίως
Ιδιόν ἐστι.
τὸ εἰς μέρη διαιρετόν, ὡς ἀγρὸς κοινός
τὸ ἀδιαίρετως ἐν χρήσει κοινῇ λαμβανόμενον, ὡς εἰς δοῦλος δύο δεσποτῶν·
τὸ ἐν προκαταλήψει ιδιοποιούμενον, ὡς ὁ ἐν θεάτρῳ τόπος·
τὸ ἐπίσης μετεχόμενον, ὡς ἡ φωνὴ τοῦ κήρυκος τοῖς ἀκούουσι.
ἀπὸ τῆς διοργανώσεως, ὡς τὸ δικέφαλον τῇ ἀμφισβαίνῃ·
ἀπὸ τῆς ἐνεργείας, ὡς τὸ λοξοβαδιστικὸν τῷ καρκίνῳ·
ἀπὸ τῆς δυνάμεων, ὡς τὸ καυστικόν τῷ πυρί.
col. 781–782page 128 of 548
PG 142:781τοῦ ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'. Περὶ τῶν κατηγοριών. α'. Τὰ λεγόμενα καὶ ὄντα, ἢ τῇ μὲν προφορᾷ εἰσιν ἁπλά, τῷ δὲ σημαινομένῳ συμπεπλεγμένα (ὡς τὸ τρέχω. Τὸ γὰρ τρέχω ἁπλοῦν μὲν ἔστι τῇ προφορᾷ καὶ ἀσύνθετον, τῷ δὲ σημαινομένῳ, συμπεπλεγμένον καὶ σύνθετον. Δηλοῖ γὰρ ἐμὲ, καὶ τὸν δρόμον, τουτο στιν οὐσίαν καὶ ἐνέργειαν)· ἢ τῇ μὲν προφορά πάρχουσι σύνθετα, τῷ σημαινομένῳ δέ γε ἁπλᾶ (ὡς τε λέγει τις πράγματος ὁρισμόν· ἐν γὰρ τότε δηλοῖ τὰ τῆς συνθέτου φωνῆς, ἐκεῖνο δηλονότι τὸ πρᾶγμα, περ ὁρίζεται)· ἢ καὶ τῇ προφορᾷ καὶ τῷ σημαινο ιένῳ συμπεπλεγμένα εἰσὶ τὰ λεγόμενα· ὡς τὸ Παϋ ος δημηγορεῖ· ἢ καὶ τῇ προφορᾷ καὶ τῷ σημαινο ένῳ ἁπλᾶ. β'. Τούτων τῶν κατὰ μηδεμίαν συμπλοκὴν λεγο ένων ἕκαστον ἢ οὐσίαν σημαίνει, ἢ ποσόν, ἢ ποιόν, πρός τι, ἢ πότε, ἢ ποιεῖν, ἢ πάσχειν, ἢ ἔχειν, ἢ εἶσθαι. Πάντα γὰρ τὰ ὄντα ὑπὸ τὰς δέκα ταύτας οινότητας ἀναφέρονται· καὶ οὐκ ἔστι τῶν ὄντων ὐδὲν, ὁ μὴ ταύταις εμπερικλείεται. γ. Καὶ γὰρ οἱ φιλόσοφοι πάντων τῶν ὄντων πιστήμονες είναι βουλόμενοι, ἐπεὶ τῶν κατὰ μέρος πιστήμη οὐκ ἔστι διά τε τὸ πολυάριθμον αὐτῶν καὶ τὸ ἀεὶ γεννητὸν καὶ φθαρτόν, ταῖς εἰρημέναις κοινότητι τὰ πάντα συμπεριώρισαν. δ. Καὶ τοὺς μὲν κατὰ μέρος ἀνθρώπους, καὶ τοὺς κατὰ μέρος ἵππους ἐπισκεψάμενοι πρότερον όπω; ἔχουσι φύσεω;, ἐπὶ τὸν καθόλου ἄνθρωπον καὶ τὸν τὸ (τὸ
Proprium (dicitur quatuor modis):
121 Commune
Tabula capitis 15, de proprio, in quo etiam de communi.
(dicitur quatuor modis):
Proprium accipiunt Platonici (tribus modis):
quod omni quidem inest, sed non soli, ut homini bipes;
quod soli, sed non omni, ut calvum aut grammaticum (homini);
quod soli et omni, sed non semper, ut homini canescere;
quod soli et omni et semper, ut homini aptum esse ad ridendum; quod
eriam proprie (principaliter) proprium est.
quod in partes potest dividi, ut ager communis;
quod citra divisionem in commuñem usum assumitur, ut unus servus duorum doniinorum;
quod præoccupatione proprium fit, nt locus in theatro
quod ex æquo participatur, ut vox præconis ab audientibus.
a partium instrumentalium coagmentatione, ut biceps amphisbænæ;
ab actu, ut oblique gradiens cancro;
a potentia, ut urendi facultas igni.
SYNOPSIS CAPITIS XIV,
QUOD EST DE PREDICAMENTIS.
1. Eorum quæ sunt et dicuntur quadrimembris divisio.. 2. Quarti membri subdivisio in decem prædicamenta quibus omnia entia includuntur. 122 3. Causa finalis propter quam decem prædicamenta a
philosophis constituta et his omnia entia comprehensa fuerint, entium nimirum omnium scientia.
4. Modus quo prædicamenta inventa sint, et primo quidem substantiæ prædicamentum.
accidentium prædicamenta.
. 6. Quantitatis. - 7. Qualitatis.
raliter describit. 9. Ubi. 10. Quando.
14. Habere, quod etiam describit.
esse prima. 18. Divisio secunda.
5. Quomodo
- 8. Relatorum, ubi etiam relata gene12. Pati.
11. Agere.
13. Quid agere et pati..
45. Situm esse. 16. Situm esse quid. — 17. Divisio τοῦ situm
19. Divisio tertia. - 20. Divisio quarta. - 21. Conclusio modi
22. In his omnibus complexis nec veritatem net
falsitatem esse, nisi complexione quadam conjungantur, ut propositio efficiatur. - 23. Occupatio de vers
bis primæ et secundæ personæ.
quo inventa et constituta sunt decem prædicamenta.
ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'.
Περὶ τῶν κατηγοριών.
α'. Τὰ λεγόμενα καὶ ὄντα, ἢ τῇ μὲν προφορᾷ εἰσιν
ἁπλά, τῷ δὲ σημαινομένῳ συμπεπλεγμένα (ὡς τὸ
τρέχω. Τὸ γὰρ τρέχω ἁπλοῦν μὲν ἔστι τῇ προφορᾷ
καὶ ἀσύνθετον, τῷ δὲ σημαινομένῳ, συμπεπλεγμένον
καὶ σύνθετον. Δηλοῖ γὰρ ἐμὲ, καὶ τὸν δρόμον, τουτο
στιν οὐσίαν καὶ ἐνέργειαν)· ἢ τῇ μὲν προφορά
πάρχουσι σύνθετα, τῷ σημαινομένῳ δέ γε ἁπλᾶ (ὡς
τε λέγει τις πράγματος ὁρισμόν· ἐν γὰρ τότε δηλοῖ
τὰ τῆς συνθέτου φωνῆς, ἐκεῖνο δηλονότι τὸ πρᾶγμα,
περ ὁρίζεται)· ἢ καὶ τῇ προφορᾷ καὶ τῷ σημαινοιένῳ συμπεπλεγμένα εἰσὶ τὰ λεγόμενα· ὡς τὸ Παϋος δημηγορεῖ· ἢ καὶ τῇ προφορᾷ καὶ τῷ σημαινο
ένῳ ἁπλᾶ.
β'. Τούτων τῶν κατὰ μηδεμίαν συμπλοκὴν λεγο
ένων ἕκαστον ἢ οὐσίαν σημαίνει, ἢ ποσόν, ἢ ποιόν,
πρός τι, ἢ πότε, ἢ ποιεῖν, ἢ πάσχειν, ἢ ἔχειν, ἢ
· εἶσθαι. Πάντα γὰρ τὰ ὄντα ὑπὸ τὰς δέκα ταύτας
·οινότητας ἀναφέρονται· καὶ οὐκ ἔστι τῶν ὄντων
ὐδὲν, ὁ μὴ ταύταις εμπερικλείεται.
γ. Καὶ γὰρ οἱ φιλόσοφοι πάντων τῶν ὄντων
πιστήμονες είναι βουλόμενοι, ἐπεὶ τῶν κατὰ μέρος
πιστήμη οὐκ ἔστι διά τε τὸ πολυάριθμον αὐτῶν
καὶ τὸ ἀεὶ γεννητὸν καὶ φθαρτόν, ταῖς εἰρημέναις
κοινότητι τὰ πάντα συμπεριώρισαν.
δ. Καὶ τοὺς μὲν κατὰ μέρος ἀνθρώπους, καὶ τοὺς
κατὰ μέρος ἵππους ἐπισκεψάμενοι πρότερον όπω;
ἔχουσι φύσεω;, ἐπὶ τὸν καθόλου ἄνθρωπον καὶ τὸν
CAPUT XIV.
De prædicamentis.
1. Quæ dicuntur et sunt, vel sunt prolatione
quidem simplicia, significato autem complexa: ut
τὸ curro (τὸ curro enim, prolatione quidem sim
plex est et incompositum; significato autem complexum et compositum est: quippè me et cursuni,
boc est, substantiam et actum declaras), vel prola..
tione quidem sunt composita, sed tamen significato
simplicia (ut quando quis rei definitionem dicit;
123 etenim unum tunc voce composita declarat,
eam nimirum rem quæ definitur), vel ea quæ dicuntur, et prolatione et significato complexa sunt, ut,
Paulus concionatur: vel et prolatione et significato
sunt simplicia.
§2. Horum quæ citra omnem complexionem dicuntur quodvis, aut substantiam significat, au:
quantum, aut quale, aut ad aliquid, aut ubi, aut
aliquando, aut agere, aut pali, aut habere, aut
situm esse. Omnia enim quæ sunt, sub decem. has
communitates referuntur: nec ullum ens est, quod
his non includatur.
3. Etenim philosophi, cum omnium eorum qu
sunt scientes esse vellent, quia particularium, et
propter numerosam multitudinem, et perpetuam
generationem corruptionemque suam non est scientia, dictis communitatibus omnia circumscripserunt.
4. Et hominum particularium et particulariuin
equorum considerata prius natura, quam habeant,
ad universalem hominem et universalem equum,
col. 783–784page 129 of 548
PG 142:783καθόλου ἵππον ἀνέδραμον, τουτέστιν ἐπὶ τὴ εἶδος τοῦ ἀνθρώπου καὶ ἐπὶ τὸ εἶδος τοῦ ἵππου. Τοῦτο δὲ τοῦ τὸ κἀπὶ τῶν ἄλλων ζώων πεποιηκότες τῶν μερικών, ἀπὸ τῶν τρεπτῶν καὶ ἀλλοιωτῶν μετέβησαν ἐπὶ τὰ ἄτρεπτά τε καὶ ἀναλλοίωτα. Τρεπτὰ μὲν γὰρ καὶ ἀλλοιωτὰ ὑπάρχει τὰ μερικά, τοῖς δὲ καθόλου τὸ ἀεὶ ὡσαύτως ἔχειν ἐστίν. Ἐπεὶ δὲ καὶ τῶν τοιούτων εἰδῶν οὐκ ἔστιν ἅπαντα τῇ διανοίᾳ περιληπτά (πολλά γὰρ αὐτῶν ἀγνοεῖται ἡμῖν), τὸ καθολικώτερον αὖθις ζητήσαντες εὗρον τὸ ζῶον. Ωσαύτως δὲ καὶ τὰ κατά μέρος φυτὰ πρὸς τὸ καθόλου συναγαγόντες φυτὸν, καὶ πρὸς τὸ ζωόφυτον τὰ ζωόφυτα· ταῦτα πάντα, τὸ ζῶον, τὸ φυτόν, τὸ ζωόφυτον, τῷ ἐμψύχω συνέδησαν. Θεωρήσαντες δὲ καὶ τὰς) ἀψύχους φύ σεις, τὸ ξύλον, τὸν λίθον, τὸν σίδηρον καὶ τὰ ὅμοια, τὸ καθόλου ἄψυχον δι' αὐτῶν συνεστήσαντο· καὶ τοῦτο μετὰ τοῦ ἐμψύχου συνήψαν διὰ τοῦ σώματος. Οτι δὲ καὶ ἄγγελον ἔγνωσαν εἶναι καὶ ψυχήν, οὐ μετέχει δὲ ταῦτα τῆς τοῦ σώματος φύσεως τὸ μὲν γὰρ μεριστὸν, καὶ τρεῖς ἔχον διαστάσεις· τὰ δὲ παντελῶς ἀμερῆ, καὶ μηδεμίαν κεκτημένα διάστασιν· οὐ μῆκος, οὐ πλάτος, οὐ βάθος), διὰ τῆς οὐσίας ἤνωσαν τῷ σώματι τὸ ἀσώματον, καὶ γέγονε ἡ ούτ σία πάντων τούτων αυθυπάρκτων ὄντων γένο; κοι νόν. ε'. Ἐπεὶ δέ τινα τῶν πραγμάτων ἐν τῇ οὐσίᾳ, μὴ μέντοι ἐν ἑαυτοῖς τὴν ὕπαρξιν ἔχουσιν, οὕτω Ο καὶ περὶ τούτων ἐσκέψαντο. δ'. Δύο τινὰ καὶ τρία, καὶ δέκα καὶ εἴκοσιν εὑρη κότες, ἀνήγαγον ἐπὶ τὸν ἀριθμόν· μέγα δὲ καὶ κι κρὸν καὶ τὰ τοιαῦτα ἐπὶ τὸ μέγεθος· τὸν ἀριθμὸν δὲ καὶ μέγεθος περιέλαβον τῷ ποσῷ. Δύο γοῦν ἔσχον κοινότητας περιεκτικές πραγμάτων πολλῶν, τὴν οὐσίαν καὶ τὸ ποσόν. 5.Πάλιν ἔστι τι λευκόν, μέλαν, κιῤῥόν· ταῦτα ὑπὸ τὸ χρῶμα συνήθροισαν. Ἔστι δέ τι γλυκό, πικρόν, θερμόν, ψυχρόν· ταῦτα δὴ καὶ τὸ χρῶμα, καὶ τὰς τέχνας, καὶ τὰς ἐπιστήμας μια κοινότητι περιέγραψαν, τῷ ποιῷ. Ποιὸν δὲ ἐστιν, ἀφ᾽ οὗ παρωνύμως δέ ὀνομάζεται τὸ μετέχον, ἢ ὁπωσοῦν ἄλλως ἀπ' αὐτοῦ ὡς ἀπὸ τῆς γραμματικῆς ὁ γραμματικὸς, καὶ ἀπὸ Ο τῆς ἀρετῆς ὁ σπουδαίος. η. Οτι δὲ καὶ δεξιὸν ἔστι τι καὶ ἀριστερὸν, καὶ διπλάσιον καὶ ἥμισυ· τὰ τοιαῦτα τῷ πρός τι ἀπένειμαν. Ἔστι δὲ τὰ πρός τι σχέσι; ἑτέρου πρὸς ἕτε ρον. θ'. Πάλιν ἔστι τι ἐν νῷ, ἐν ἀγορᾷ, ἐν θεάτρῳ, τῇ τοῦ ποῦ κοινότητι τὰ τοιαῦτα προσήρμοσαν. Τόπου δὲ παραστατικὸν ὑπάρχει τὸ ποῦ· διαφοραὶ δὲ αὐτοῦ ὅσαι καὶ τοῦ τόπου· ἄνω, κάτω, δεξιά, ἀριστερά, ἔμπροσθεν, ὄπισθεν. ι'. Τὸ δὲ χθὲς καὶ πέρυσι καὶ σήμερον, καὶ αὔριον, καὶ ὅσα τοιαῦτα, ἐπὶ τοῦ πότε συνήγαγον· τὸ δέ ἐστι χρόνου σημαντικόν. Διαφοραὶ δὲ τοῦ πότε, ὅται καὶ τοῦ χρόνου· ἐνεστώς, παρεληλυθώς, καὶ μέλ λων.
hoc est, ad hominis et equi speciem, ascenderunt. καθόλου ἵππον ἀνέδραμον, τουτέστιν ἐπὶ τὴ εἶδος
Hoc autem etiam in aliis particularibus animalibus τοῦ ἀνθρώπου καὶ ἐπὶ τὸ εἶδος τοῦ ἵππου. Τοῦτο δὲ
cum fecissent ab his quæ mutationi et alterationi
sunt obnoxia ad ea que mutationis et alterationis
sunt expertia, transierunt. Particularia enim quiden mulationi et alterationi sunt 124 obnoxia:
universalibus autem convenit ut eodem modo se
semper habeant. Quoniam autem etiam hujusceinodi
species non omnes dianœa possunt comprehendi
(multa enim earum ignorantur a nobis), universa -
liore alio inquisito animal repererunt. Eodem præterea modo particularibus plantis ad universalem
plantam et plantanimalibus ad plantanimal colleclis; omnia hæc, animal, plantam, plantanimal,
animato constrinxerunt. Sed et porro inanimatas
naturas contemplati, lignum, lapidem, ferrum et
similia; his universale inanimatum constituerunt;
et hoc cum animato per corpus colligarunt. Quia
autem etiam angelum et animam esse cognoverunt,
quæ corporis naturam non participant (hoc enim
in partes est dividuum, et tres dimensiones habet:
illa vero partium prorsus sunt expertia et nullam
dimensionem obtinent, non longitudinem, non latitudinem, non profunditatem), per substantiain corpus cum incorporeo univerunt, adeoque 125 substantia horum omnium quæ per se exsistunt, commune genus facta est.
5. Quoniam autem res quædam in substantia
sunt nec in seipsis exsistentiam habent, ita etiam
de his considerationem susceperunt.
6. Duo quædam et tria et decem et viginti inventa ad numerum; magnum autem et parvum et
quæ sunt hujus generis, ad magnitudinem reduxerunt: numerum denique et magnitudinem quanto
comprehenderunt. Duas proinde communitates habuerunt, quæ multas res continerent, substantiam
(scilicet) el quantitatem.
7. Rursus aliquid album est, nigrum, fulvum
(gilvum), hæc sub colore coacervarunt. Estque aliquid dulce, amnarum, calidum, frigidum: hæc sane et colorem et artes et scientias una communitate, qualitate circumscripserunt. Est autem qualitas
a qua quod ipsam participat, denominative, aut
alio quoquo modo denominatur; ut a grammatica
grammaticus, a virtute vir bonus.
8. Quia vero porro et dextrum est aliquid et
sinistrum, et duplum et dimidium: talia ei quod
est að aliquid attribuerunt. Sunt autem ad aliquid,
alterius ad alterum 126 habitudo seu respectus.
9. Iterum aliquid est in mente, in foro, in theatro: talia communitati τοῦ ubi adaptarunt; τὸ ubi
autem loci exhibitivum est: suntque tot illius differentia quot loci: sursum, deorsum: dextrum,
sinistrum: ante, post.
10. Jam vero heri, et præterito anno, et hodie,
et cras, et quotquot sunt hujus generis ad quando
collegerunt; hoc autem temporis significativum est.
Suntque differentiæ toŭ quando, quot etiam temporis sunt, præsens, præteritum, et futurum.
κἀπὶ τῶν ἄλλων ζώων πεποιηκότες τῶν μερικών,
ἀπὸ τῶν τρεπτῶν καὶ ἀλλοιωτῶν μετέβησαν ἐπὶ τὰ
ἄτρεπτά τε καὶ ἀναλλοίωτα. Τρεπτὰ μὲν γὰρ καὶ
ἀλλοιωτὰ ὑπάρχει τὰ μερικά, τοῖς δὲ καθόλου τὸ ἀεὶ
ὡσαύτως ἔχειν ἐστίν. Ἐπεὶ δὲ καὶ τῶν τοιούτων
εἰδῶν οὐκ ἔστιν ἅπαντα τῇ διανοίᾳ περιληπτά (πολλά
γὰρ αὐτῶν ἀγνοεῖται ἡμῖν), τὸ καθολικώτερον αὖθις
ζητήσαντες εὗρον τὸ ζῶον. Ωσαύτως δὲ καὶ τὰ
κατά μέρος φυτὰ πρὸς τὸ καθόλου συναγαγόντες
φυτὸν, καὶ πρὸς τὸ ζωόφυτον τὰ ζωόφυτα· ταῦτα
πάντα, τὸ ζῶον, τὸ φυτόν, τὸ ζωόφυτον, τῷ ἐμψύχω
συνέδησαν. Θεωρήσαντες δὲ καὶ τὰς) ἀψύχους φύσεις, τὸ ξύλον, τὸν λίθον, τὸν σίδηρον καὶ τὰ ὅμοια,
τὸ καθόλου ἄψυχον δι' αὐτῶν συνεστήσαντο· καὶ
τοῦτο μετὰ τοῦ ἐμψύχου συνήψαν διὰ τοῦ σώματος.
Οτι δὲ καὶ ἄγγελον ἔγνωσαν εἶναι καὶ ψυχήν, οὐ
μετέχει δὲ ταῦτα τῆς τοῦ σώματος φύσεως τὸ μὲν
γὰρ μεριστὸν, καὶ τρεῖς ἔχον διαστάσεις· τὰ δὲ
παντελῶς ἀμερῆ, καὶ μηδεμίαν κεκτημένα διάστα
σιν· οὐ μῆκος, οὐ πλάτος, οὐ βάθος), διὰ τῆς οὐσίας
ἤνωσαν τῷ σώματι τὸ ἀσώματον, καὶ γέγονε ἡ ούτ
σία πάντων τούτων αυθυπάρκτων ὄντων γένο; κοι·
νόν.
ε'. Ἐπεὶ δέ τινα τῶν πραγμάτων ἐν τῇ οὐσίᾳ,
μὴ μέντοι ἐν ἑαυτοῖς τὴν ὕπαρξιν ἔχουσιν, οὕτω
Ο καὶ περὶ τούτων ἐσκέψαντο.
δ'. Δύο τινὰ καὶ τρία, καὶ δέκα καὶ εἴκοσιν εὑρηκότες, ἀνήγαγον ἐπὶ τὸν ἀριθμόν· μέγα δὲ καὶ κι
κρὸν καὶ τὰ τοιαῦτα ἐπὶ τὸ μέγεθος· τὸν ἀριθμὸν
δὲ καὶ μέγεθος περιέλαβον τῷ ποσῷ. Δύο γοῦν ἔσχον
κοινότητας περιεκτικές πραγμάτων πολλῶν, τὴν
οὐσίαν καὶ τὸ ποσόν.
5.Πάλιν ἔστι τι λευκόν, μέλαν, κιῤῥόν· ταῦτα ὑπὸ
τὸ χρῶμα συνήθροισαν. Ἔστι δέ τι γλυκό, πικρόν,
θερμόν, ψυχρόν· ταῦτα δὴ καὶ τὸ χρῶμα, καὶ τὰς
τέχνας, καὶ τὰς ἐπιστήμας μια κοινότητι περιέγρα
ψαν, τῷ ποιῷ. Ποιὸν δὲ ἐστιν, ἀφ᾽ οὗ παρωνύμως
δέ
ὀνομάζεται τὸ μετέχον, ἢ ὁπωσοῦν ἄλλως ἀπ' αὐτοῦ -
ὡς ἀπὸ τῆς γραμματικῆς ὁ γραμματικὸς, καὶ ἀπὸ
Ο τῆς ἀρετῆς ὁ σπουδαίος.
η. Οτι δὲ καὶ δεξιὸν ἔστι τι καὶ ἀριστερὸν, καὶ
διπλάσιον καὶ ἥμισυ· τὰ τοιαῦτα τῷ πρός τι ἀπένειμαν. Ἔστι δὲ τὰ πρός τι σχέσι; ἑτέρου πρὸς ἕτε
ρον.
θ'. Πάλιν ἔστι τι ἐν νῷ, ἐν ἀγορᾷ, ἐν θεάτρῳ, τῇ τοῦ
ποῦ κοινότητι τὰ τοιαῦτα προσήρμοσαν. Τόπου δὲ
παραστατικὸν ὑπάρχει τὸ ποῦ· διαφοραὶ δὲ αὐτοῦ
ὅσαι καὶ τοῦ τόπου· ἄνω, κάτω, δεξιά, ἀριστερά,
ἔμπροσθεν, ὄπισθεν.
ι'. Τὸ δὲ χθὲς καὶ πέρυσι καὶ σήμερον, καὶ αὔριον,
καὶ ὅσα τοιαῦτα, ἐπὶ τοῦ πότε συνήγαγον· τὸ δέ
ἐστι χρόνου σημαντικόν. Διαφοραὶ δὲ τοῦ πότε, ὅται
καὶ τοῦ χρόνου· ἐνεστώς, παρεληλυθώς, καὶ μέλ
λων.
col. 785–786page 130 of 548
PG 142:785ια΄. Τὸ δὲ τύπτειν, τὸ θερμαίνειν, τὸ τὰ τοιαῦτα, ήγουν παραπλήσια, ἐν τῷ σαν. ΕΡΙΤΟΜΕ ψύχειν καὶ ποιεῖν ἔθε ιβ'. Ὥσπερ αὖ ἐν τῷ πάσχειν, τὸ τύπτεσθαι, τὸ θερμαίνεσθαι, τὸ ψύχεσθαι, καὶ τὰ ὅμοια. ιγ'. Ἔστι δὲ ποιεῖν μὲν τὸ ὁρᾷν περί τι, πάσχειν δὲ τὸ ὑφ᾽ ἑτέρου ἀλλοιοῦσθαι. ιδ'. Πάλιν ἐπειδὴ ἐστι τὸ ὑποδεδέσθαι, ὡπλίσθαι, δακτύλιον φορεῖν, τὰ ἑοικότα πάντα ταῦτα τῷ ἔχειν δεδώκασιν. Εστι δὲ τὸ ἔχειν οὐσίας περὶ οὐσίαν περίθεσις. ιε'. Τὸ δὲ ἑστάναι, καὶ ἀνακεῖσθαι, καὶ καθῆσθαι, γένει κοινῷ τῷ κεῖσθαι ὑπέταξαν. ις: Κεῖσθαι δέ ἐστιν ἡ τοιάδε θέσις τοῦ σώματος. ιζ. Εἰ μὲν γὰρ ὄρθια τὰ μέλη πάντα εἰσὶν, ἐστά ναι λέγεται· εἰ δ᾽ ὕπτια πάντα, ἀνακεῖσθαι καὶ ἀνακεκλίσθαι. Εἰ δὲ τὰ μὲν ὀρθιάζοντα, τὰ δ' ὑπτιά ζοντά πως, καθῆσθαι. ιη'. Τοῦ δὲ κεῖσθαι τὰ μὲν φύσει μετέχει, ὡς τὰ τέσσαρα στοιχεῖα, ἐν τοῖς ἰδίοις ἱδρυμένα, καὶ ὁ οὐ ρανὸς τὴν ἀνωτάτω χώραν ἐπέχων· τὰ δὲ θέσει, ὡς ἀνδριάντες, καὶ κίονες, καὶ σκεύη καὶ ὅλως τὰ κατὰ τέχνην τινὰ ἢ χρείαν τιθέμενα. ιθ'. Ετι τὰ μὲν ἐν στάσει ἔχει τὴν θέσιν, ὡς ἡ γῆν τὰ δ᾽ ἐν κινήσει, ὡς τὰ οὐράνια σώματα. Αι τὸ τὸ τὸ τῷ τὸ τὸ τῷ τὸ τὸ κ'. ὅτι τὰ μὲν διαμέσον ἔχει τὸ κεῖσθαι, ὡς τὰ στοιχεῖα καὶ οὐρανός· τὰ δ' ἔγχρονον, ὡς τὰ ἐν μέ ρει χρόνου ὑφεστῶτα. κα'. Οὕτω μὲν οὖν οἱ φιλόσοφοι τὰς τοιαύτας δέκα γενικωτάτας ἐξεῦρον κοινότητας. κβ'. Εκαστον δὲ τῶν κατὰ μηδεμίαν συμπλοκὴν λεγομένων αὐτὴ καθ᾽ αὑτὸ πρᾶγμα μὲν ἐξ ἀνάγκης δηλοί, ψεῦδος δὲ ἡ ἀλήθειαν οὐδαμῶς· τῇ δὲ πρὸς άλληλα τούτων συμπλοκῇ ἡ ἀλήθεια, ἢ ψεῦδος ἀκο λουθεῖ. "Αν μὲν γὰρ εἴπω, ἄνθρωπος, ἢ ἵππος, ἢ τρέχει, ἢ ίσταται· πρᾶγμα μὲν σημαίνω ἁπλῶς, οὐκ ἀληθεύω δὲ, οὐδὲ ψεύδομαι· ἐὰν δὲ συμπλέξας ἐρῶ, ἄνθρωπος τρέχει, ἢ ἵππος ἵσταται, τότ' ἐξ ἀνάγκης ἢ ἀληθεύω ή ψεύδομαι. κγ'. Τὰ μὲν οὖν πρῶτα καὶ δεύτερα πρόσωπα, διὰ τὸ εἶναι ὡρισμένα, ὡς τὸ τρέχω καὶ τρέχεις, συμπεπλεγμένα εἰσὶ τῷ σημαινομένῳ· τὰ δὲ τρίτα, διὰ τὸ εἶναι ἀόριστα, μετὰ τῶν ἁπλῶν ἐτάχθησαν. Σχῆμα κεφα.λ. ιδ', περὶ ἢ τῇ μὲν προφορᾷ εἰσιν ἁπλᾶ, τῷ δὲ σημαινομένῳ σύνθετα, ὡς τὸ τρέχω τῇ μὴν προφορά σύνθετα, τῷ δὲ σημαινομένῳ ἁπλᾶ, ὡς οἱ ὁρισμοί. τῶν κατηγοριών. Τα λεγόμενα καὶ ὄντα ἢ καὶ τῇ προφορά και τῷ σημαινομένῳ ἁπλὰ οὐσία, ὡς ἄνθρωπος, βοῦς ποσίν, ὡς δίπηχυ ποιόν, ὡς λευκὸν, μέλαν πρός τι, ὡς πατὴρ, υἱός ποῦ, ἐν λυκείῳ πότε, χθες, πέρυσι ποιεῖν, ψύχειν, θερμαίνειν πάσχειν, θερμαίνεσθαι, ψύχεσθαι ἔχειν, ὑποδεδ σθαι κεῖσθαι, καθησθαι.
ια΄. Τὸ δὲ τύπτειν, τὸ θερμαίνειν, τὸ
τὰ τοιαῦτα, ήγουν παραπλήσια, ἐν τῷ
σαν.
ψύχειν καὶ
ποιεῖν ἔθε
ιβ'. Ὥσπερ αὖ ἐν τῷ πάσχειν, τὸ τύπτεσθαι, τὸ
θερμαίνεσθαι, τὸ ψύχεσθαι, καὶ τὰ ὅμοια.
ιγ'. Ἔστι δὲ ποιεῖν μὲν τὸ ὁρᾷν περί τι, πάσχειν
δὲ τὸ ὑφ᾽ ἑτέρου ἀλλοιοῦσθαι.
ιδ'. Πάλιν ἐπειδὴ ἐστι τὸ ὑποδεδέσθαι, ὡπλίσθαι,
δακτύλιον φορεῖν, τὰ ἑοικότα πάντα ταῦτα τῷ ἔχειν
δεδώκασιν. Εστι δὲ τὸ ἔχειν οὐσίας περὶ οὐσίαν
περίθεσις.
ιε'. Τὸ δὲ ἑστάναι, καὶ ἀνακεῖσθαι, καὶ καθῆσθαι,
γένει κοινῷ τῷ κεῖσθαι ὑπέταξαν.
ις: Κεῖσθαι δέ ἐστιν ἡ τοιάδε θέσις τοῦ σώματος.
ιζ. Εἰ μὲν γὰρ ὄρθια τὰ μέλη πάντα εἰσὶν, ἐστά
ναι λέγεται· εἰ δ᾽ ὕπτια πάντα, ἀνακεῖσθαι καὶ
ἀνακεκλίσθαι. Εἰ δὲ τὰ μὲν ὀρθιάζοντα, τὰ δ' ὑπτιάζοντά πως, καθῆσθαι.
ιη'. Τοῦ δὲ κεῖσθαι τὰ μὲν φύσει μετέχει, ὡς τὰ
τέσσαρα στοιχεῖα, ἐν τοῖς ἰδίοις ἱδρυμένα, καὶ ὁ οὐ
ρανὸς τὴν ἀνωτάτω χώραν ἐπέχων· τὰ δὲ θέσει, ὡς
ἀνδριάντες, καὶ κίονες, καὶ σκεύη καὶ ὅλως τὰ κατὰ
τέχνην τινὰ ἢ χρείαν τιθέμενα.
ιθ'. Ετι τὰ μὲν ἐν στάσει ἔχει τὴν θέσιν, ὡς ἡ
γῆν τὰ δ᾽ ἐν κινήσει, ὡς τὰ οὐράνια σώματα.
11. Αι τὸ verberare, τὸ calefacere. τὸ refrigerare.
et hujuscemodi, hoc est, cognata, in τῷ agere reposuerunt.
12. Quemadmodum vicissim in tỷ pati, tò verberari, τὸ calefieri, τὸ refrigerari, et similia.
13. Est autem agere quidem operari circa aliquid: pati vero est alterari ab alio.
14. Rursus quoniam est calceatum esse, armatum
esse, annulum gestare, omnia his convenientia τῷ
labere attribuerunt. Estque τὸ habere substanti
circa substantiam positio.
15. At τὸ stare, et jacere (recumbere), et sedere,
communi generi quod est situm esse subjecerunt.
16. Est autem tò situm esse certo quodam modo
affecta positio..
κ'. ὅτι τὰ μὲν διαμέσον ἔχει τὸ κεῖσθαι, ὡς τὰ
στοιχεῖα καὶ οὐρανός· τὰ δ' ἔγχρονον, ὡς τὰ ἐν μέρει χρόνου ὑφεστῶτα.
κα'. Οὕτω μὲν οὖν οἱ φιλόσοφοι τὰς τοιαύτας δέκα
γενικωτάτας ἐξεῦρον κοινότητας.
κβ'. Εκαστον δὲ τῶν κατὰ μηδεμίαν συμπλοκὴν
λεγομένων αὐτὴ καθ᾽ αὑτὸ πρᾶγμα μὲν ἐξ ἀνάγκης
δηλοί, ψεῦδος δὲ ἡ ἀλήθειαν οὐδαμῶς· τῇ δὲ πρὸς
άλληλα τούτων συμπλοκῇ ἡ ἀλήθεια, ἢ ψεῦδος ἀκο
λουθεῖ. "Αν μὲν γὰρ εἴπω, ἄνθρωπος, ἢ ἵππος,
ἢ τρέχει, ἢ ίσταται· πρᾶγμα μὲν σημαίνω ἁπλῶς,
οὐκ ἀληθεύω δὲ, οὐδὲ ψεύδομαι· ἐὰν δὲ συμπλέξας
ἐρῶ, ἄνθρωπος τρέχει, ἢ ἵππος ἵσταται, τότ' ἐξ
ἀνάγκης ἢ ἀληθεύω ή ψεύδομαι.
127 17. Si enim membra omnia recla sunt,
stare; si omnia supina, jacere (accumbere). Si
quædam erecta, quædam resupina sunt, sedere
dicitur.
18. Porro τo situm esse quædam natura quodammodo participant, ut quatuor elementa in propriis
locis collocata, et cœlum quod superiorem regio.
nem obtinet; quædam positione, ut statuæ et columnæ, et supellectika, et in universum ea quæ
secundum artem aut usum ponuntur.
19. Praeterea alia in statu situm habent, ut terra:
alia in motu, ut corpora cœlestia.
20. Insuper alia quidem habent situm esse permanens, ut elementa et culum: alia temporarium.
ut quæ in parte temporis subsistunt.
21. Sic quidem igitur philosophi hujuscemodi
decem generalissimas communitates invenerunt,
22. Porro quodvis eorum quæ citra omnem complexionem dicuntur, ipsum seipso rem quidem
necessario, falsitatem autem vel veritatem nequaquain declarat; sed mutuam eorum complexionem
vel veritas vel falsitas comitatur. Cum enim quidem
dixero, homo aut equus, aut currit, aut stat, rem
quidem simpliciter significo; non autem verum vel
falsum dico. Quando autem complexione 128 facla dico, homo currit, aut equus stat, tum necessario aut verum aut falsum dico.
κγ'. Τὰ μὲν οὖν πρῶτα καὶ δεύτερα πρόσωπα,
διὰ τὸ εἶναι ὡρισμένα, ὡς τὸ τρέχω καὶ τρέχεις,
συμπεπλεγμένα εἰσὶ τῷ σημαινομένῳ· τὰ δὲ τρίτα,
διὰ τὸ εἶναι ἀόριστα, μετὰ τῶν ἁπλῶν ἐτάχθησαν.
Σχῆμα κεφα.λ. ιδ', περὶ
ἢ τῇ μὲν προφορᾷ εἰσιν ἁπλᾶ, τῷ δὲ σημαινομένῳ σύνθετα, ὡς τὸ τρέχω
τῇ μὴν προφορά σύνθετα, τῷ δὲ σημαινομένῳ ἁπλᾶ, ὡς οἱ ὁρισμοί.
23. Primæ quidem igitur et secunde person:r
propterea quod definitæ sint, ut curro et curris,
significato complexæ sunt; tertiæ autem propterea
quia infinitæ sunt, cum simplicibus collocate sunt,
τῶν κατηγοριών.
Τα λεγόμενα καὶ ὄντα
ἢ καὶ τῇ προφορά και
τῷ σημαινομένῳ ἁπλὰ
οὐσία, ὡς ἄνθρωπος, βοῦς
ποσίν, ὡς δίπηχυ·
ποιόν, ὡς λευκὸν, μέλαν·
πρός τι, ὡς πατὴρ, υἱός
ποῦ, ἐν λυκείῳ·
πότε, χθες, πέρυσι
ποιεῖν, ψύχειν, θερμαίνειν
πάσχειν, θερμαίνεσθαι, ψύχεσθαι
ἔχειν, ὑποδεδ σθαι·
κεῖσθαι, καθησθαι.
col. 787–788page 131 of 548
PG 142:787Τὰ κείμενα Τὸ κεῖσθαι "Αλλως· τὰ κείμενα τὰ μὲν φύσει, ὡς τὰ στοιχεῖα τὰ δὲ θέσει, ὡς ἀνδριάντες καὶ (τὰ) σκεύη. ίστασθαι, ἀνακεῖσθαι, καθῆσθαι, ἢ διαμένον ἔχει τὸ κεῖσθαι, ὡς τὰ στοιχεῖα ἢ ἔγχρονον, ὡς τὰ τεχνητά. διὰ τὸ κατά τινων ἀγορεύεσθαι, Ετι περὶ κατηγοριών. α'. Τῶν ὄντων τὰ μὲν καθ᾽ ὑποκειμένου λέγεται, τὰ δ' ευ λέγεται καθ' ὑποκειμένου. Τῶν δὲ λεγομένων καθ' ὑποκειμένου τὰ μὲν ἐν ὑποκειμένῳ οὐκ ἔστι, τὰ δ' ἐν ὑποκειμένῳ ἐστίν. Ὡσαύτως καὶ τῶν μὴ λεγομένων καθ' ὑποκειμένου, τὰ μὲν ἐν ὑποκειμένῳ οὐκ ἔστι, τὰ δ᾽ ἐν ὑποκειμένῳ ἐστί. β'. Διττὸν δὲ τοῦ ὑποκειμένου (τό) σημαινόμενον δηλοῖ γὰρ καὶ τὸ πρὸς ὕπαρξιν ὑποκείμενον, καὶ τὸ υποκείμενον πρὸς κατηγορίαν. Κατηγορία δὲ εἰρη ται, διὰ τὸ κατά τινων ἀγορεύεσθαι ήτοι λέγεσθαι,
Τὰ κείμενα
Τὸ κεῖσθαι
"Αλλως· τὰ κείμενα
Quæ dicuntur et sunt
129 Quæ sita sunt
Situm esse est (vel)
Aliter quæ ista sunt
τὰ μὲν φύσει, ὡς τὰ στοιχεῖα
τὰ δὲ θέσει, ὡς ἀνδριάντες καὶ (τὰ) σκεύη.
ίστασθαι,
ἀνακεῖσθαι,
καθῆσθαι,
ἢ διαμένον ἔχει τὸ κεῖσθαι, ὡς τὰ στοιχεῖα
ἢ ἔγχρονον, ὡς τὰ τεχνητά.
Tabula capitis 14, de prædicamentis.
aut prolatione quidem sunt simplicia, significato autem composita, ut r
curro;
aut prolatione quidem sunt composita, significato autem simplicia, ut definitiones;
aut prolatione et significato sunt composita, ut propositiones.
aut et prolatione et significato sunt simplicia,
substantia, ut homo, hos;
quantum, ut bicubitum;
quare, ut album, nigrnin;
ad aliquid, nt pater et filius;
ubi, ut in lyceo;
quando, ut heri, anno præterito;
agere, ut refrigerare, calefacere;
pati, ut calefieri, refrigerari;
habere, ut calceatuin esse;
situm esse, ut sedere.
alia natura sita sunt, ut elementa;
alia positu (seu arbitrio humano), ut statuæ et supellectilia.
stare,
jacere,
sedere.
vel permanens habent to situm esse, nt elementa;
vel temporarium, ut artificialia (seu arte facta).
SYNOPSIS CAPITIS XV.
ADHUC DE PRÆDICAMENTIS.
1. Divisio entium bimembris et utriusque membri subdivisio.
mon.
3. Subjectum ad exsistentiam quid.
2. Subjecti homonymia el xatnyopłaç ely5. Idem exem4. Subjectum ad prædicationem quid.
plis declarat. - 6. Canon duplex discernendi subjectum ad exsistentiam et ad prædicationem. 7. Herminia primariæ divisionis. 8. Item subdivisionis prioris el tacite etiam posterioris. - 9. Ut melius
intelligantur superiores divisiones ostendit, quæ tantum de subjecto dicantur, et quæ tantum subjecta sint,
el que denique tum de subjecto dicantur, tum subjecta sint. 130 10. Ex superioribus divisionem
anteprædicamentalem quæ quadrimembris est infert.. 11. Per divisionem et aliquot subdivisiones entis
numerum denarium prædicamentorum invenit. 12. Prædicamenta, voces simplices. 13. Occupatio.
14. Prædicamenta. — 15. Prædicamentorum et prædicabilium discrimen. 16. Probatio discriminis.
- 17. Prædicamenta cur genera generalissima. 18. Occupatio. 19. Ratio prima cur ens non sit
genus prædicamentorum.-20. Ratio secunda.-21. Accidens non esse genus novem prædicamentorum.
22. Ratio tertia, quare ens non sit genus decem prædicamentorum.
dens sit genus reliquorum novem vrædicamentorum.
ut vocabuli ab uno el ad unum.
CAPUT XV
Adhuc de prædicamentis.
1. Eorum quæ sunt alia quidem de subjecto dicuntur, alia vero de subjecto non dicuntur. Quæ
porro de subjecto dicuntur, alia quidem in subjecto
non sunt, alia vero in subjecto sunt. Itidem etiam,
eorum quæ de subjecto non dicuntur, alia quidem
in subjecto non sunt, alia vero in subjecto sunt,
2. Duplex autem subjecti significatum est; denotat enim et subjectum ad exsistentiam et subjectum ad prædicationem. Categoria vero (prædicamentum) dicta est, διὰ τὸ κατά τινων ἀγορεύεσθαι,
quod de aliquibus 131 dicatur/prædicetur).
23. Altera ratio quare nec acci24. Divisio en¡is in decem prædicamenta, divisio
КЕФАЛ. ІЕ.
Ετι περὶ κατηγοριών.
α'. Τῶν ὄντων τὰ μὲν καθ᾽ ὑποκειμένου λέγεται,
τὰ δ' ευ λέγεται καθ' ὑποκειμένου. Τῶν δὲ λεγομέ
νων καθ' ὑποκειμένου τὰ μὲν ἐν ὑποκειμένῳ οὐκ
ἔστι, τὰ δ' ἐν ὑποκειμένῳ ἐστίν. Ὡσαύτως καὶ τῶν
μὴ λεγομένων καθ' ὑποκειμένου, τὰ μὲν ἐν ὑποκειμένῳ οὐκ ἔστι, τὰ δ᾽ ἐν ὑποκειμένῳ ἐστί.
β'. Διττὸν δὲ τοῦ ὑποκειμένου (τό) σημαινόμενον
δηλοῖ γὰρ καὶ τὸ πρὸς ὕπαρξιν ὑποκείμενον, καὶ τὸ
υποκείμενον πρὸς κατηγορίαν. Κατηγορία δὲ εἰρη
ται, διὰ τὸ κατά τινων ἀγορεύεσθαι ήτοι λέγεσθαι,
col. 789–790page 132 of 548
PG 142:789γ. Πρὸς ὕπαρξιν μὲν οὖν ὑπόκειται ἡ οὐσία τοῖς συμβεβηκόσι. Ταῦτα γὰρ ἐν τῇ οὐσίᾳ ἔχει τὸ εἶναι καὶ ἔστι μόνη ἡ ουσία πρὸς ὑπαρξιν ὑποκείμενον. δ'. Πρὸς κατηγορίαν δὲ ὑπόκεινται τὰ ἄτομα τοῖς οἰκείοις εἴδεσί τε καὶ γένεσι· καὶ τὰ εἴδη τοῖς ἑαυτῶν γένεσιν ἕως τοῦ γενικωτάτου. ε΄. Οἷον ὁ Πέτρος ἄνθρωπος ἐστιν. Υπόκειται δ Πέτρος ἐνταῦθα τῷ ἀνθρώπῳ πρὸς κατηγορίαν, καὶ λέγεται ὁ ἄνθρωπος καθ' ὑποκειμένου τοῦ Πέτρου ἐπεὶ ὁ Πέτρος ὑποκείμενόν ἐστι· κατηγορούμενον δὲ ὁ ἄνθρωπος. Πάλιν τὸ ζῶον οὐσία ἐστίν· ὑπόκειται τὸ ζῶον καθ᾽ ὑποκειμένου τοῦ ζώου, τουτέστι κατη γορούμενον, ἡ οὐσία. 5. Ενθα μὲν οὖν ἡ κατὰ πρόθεσις φαίνεται, καὶ κατὰ γενικὴν πτῶσιν τελεῖται ἡ σύνταξις· ἐκεῖ τὸ πρὸς κατηγορίαν παραλαμβάνεται ὑποκείμενον, ὡς ὅταν εἴπωμεν τῶν ὄντων τὰ μὲν καθ᾽ ὑποκειμένου λέγεται. Διὰ τοῦτο γὰρ τίθεμεν καὶ τὸ λέγεται, ἵνα καὶ ἐντεῦθεν τὸ πρὸς κατηγορίαν γνωσθῇ ὑποκείμενον. Τὸ γὰρ λέγεται καὶ τὸ κατηγορείται ταυτόν ἐστιν. Ενθα δὲ ἡ ἐν πρόθεσις ὁρᾶται, καὶ κατὰ δοτικὴν πτῶσιν γίνεται ἡ σύνταξις· ἐκεῖ τὸ πρὸς ὕπαρξίν ἐστιν ὑποκείμενον, ὡς ὅταν εἴπωμεν· Τὰ δὲ ὑποκειμένῳ ἐστί. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ τὸ ἐστὶ τιθέαμεν, ἵνα καὶ ἐντεῦθεν τὸ πρὸς ὕπαρξιν γνωσθῇ ὑποκείμενον· ὑπάρξεως γὰρ παραστατικὸν τὸ ἔστιν. ζ'. Οταν οὖν λέγωμεν ὅτι τῶν ὄντων τὰ μὲν καθ' υποκειμένου λέγεται, τὰ δὲ οὐ λέγεται καθ' ὑποκειμένου, τοῦτό φαμεν· ὅτι τῶν ὄντων τὰ μέν τινων κατηγοροῦνται, τὰ δὲ οὐ κατηγοροῦνταί τινων. η'. Ὅταν δὲ λέγωμεν ὅτι τῶν καθ᾽ ὑποκειμένου λεγομένων τὰ μὲν ἐν ὑποκειμένῳ οὐκ ἔστι, τὰ δ' ἐν ὑποκειμένῳ ἐστί, τοῦτό φαμεν, ὅτι τῶν κατηγορουμένων τὰ μὲν ἐν ἑτέροις οὐκ ἔχουσι τὴν ύπαρξιν (οὐσίαι γάρ εἰσιν αὐθύπαρκτα πράγματα καὶ μὴ δεόμενα ἑτέρων πρὸς σύστασιν), τὰ δ' ἐν ἑτέροι; ἔχουσι τὸ εἶναι. Συμβεβηκότα γάρ εἰσι, μὴ δυνά μενα καθ' ἑαυτὰ εἶναι, ἀλλ' ἐν ταῖς οὐσίαι; τὴν Ο παρξιν ἔχοντα. κατά θ'. Μόνως μὲν οὖν καθ᾽ ὑποκειμένου λέγεται καὶ οὐχ ὑποκείμενα τὰ καθόλου τῶν πραγμάτων καὶ γενικώτατα. Ταῦτα γὰρ κατηγοροῦνται μόνον, οὐ μὴν καὶ ὑπίκεινται. Οὐ καθ' ὑποκειμένου δέ εἰσιν, ἀλλ᾽ ὑποκείμενα μόνω;, δηλονότι τὰ μερικὰ τῶν πραγμάτων καὶ ἄτομα, διὰ τὸ μὴ κατηγορείσθαί τίνων. Ομοῦ δὲ καθ' ὑποκειμένου τε καὶ ὑποκείμενα λέγεται τὰ εἰδικώτατα είδη καὶ τὰ ὑπάλληλα γένη· ὡς ἄλλων μὲν ὄντα καθολικώτερα καὶ ἄλλων αὖ μερικώτερα· καὶ τοῖς μὲν ἐπάνω αὐτῶν ὑποκείμενα, τῶν δ' ὑποκάτω κατηγορούμενα. ι'. Δῆλον ἐντεῦθεν ὡς καθ᾽ ὑποκειμένου, καὶ οὐκ ἐν ὑποκειμένῳ ἐστὶν ἡ καθολικωτέρα οὐσία. Οὐ καθ' ὑποκειμένου, καὶ οὐκ ἐν ὑποκειμένῳ, ἡ μερική οὐσία καὶ ἄτομος. Καθ' ὑποκειμένου, καὶ ἐν ὑποκειμένῳ, τὸ καθολικόν συμβεβηκός. Οὐ καθ' υποκει
γ. Πρὸς ὕπαρξιν μὲν οὖν ὑπόκειται ἡ οὐσία τοῖς
συμβεβηκόσι. Ταῦτα γὰρ ἐν τῇ οὐσίᾳ ἔχει τὸ εἶναι·
καὶ ἔστι μόνη ἡ ουσία πρὸς ὑπαρξιν ὑποκείμενον.
δ'. Πρὸς κατηγορίαν δὲ ὑπόκεινται τὰ ἄτομα τοῖς
οἰκείοις εἴδεσί τε καὶ γένεσι· καὶ τὰ εἴδη τοῖς
ἑαυτῶν γένεσιν ἕως τοῦ γενικωτάτου.
ε΄. Οἷον ὁ Πέτρος ἄνθρωπος ἐστιν. Υπόκειται δ
Πέτρος ἐνταῦθα τῷ ἀνθρώπῳ πρὸς κατηγορίαν, καὶ
λέγεται ὁ ἄνθρωπος καθ' ὑποκειμένου τοῦ Πέτρου
ἐπεὶ ὁ Πέτρος ὑποκείμενόν ἐστι· κατηγορούμενον δὲ
ὁ ἄνθρωπος. Πάλιν τὸ ζῶον οὐσία ἐστίν· ὑπόκειται
τὸ ζῶον καθ᾽ ὑποκειμένου τοῦ ζώου, τουτέστι κατηγορούμενον, ἡ οὐσία.
5. Ενθα μὲν οὖν ἡ κατὰ πρόθεσις φαίνεται, καὶ
κατὰ γενικὴν πτῶσιν τελεῖται ἡ σύνταξις· ἐκεῖ τὸ
πρὸς κατηγορίαν παραλαμβάνεται ὑποκείμενον, ὡς
ὅταν εἴπωμεν τῶν ὄντων τὰ μὲν καθ᾽ ὑποκειμένου
λέγεται. Διὰ τοῦτο γὰρ τίθεμεν καὶ τὸ λέγεται, ἵνα
καὶ ἐντεῦθεν τὸ πρὸς κατηγορίαν γνωσθῇ ὑποκεί
μενον. Τὸ γὰρ λέγεται καὶ τὸ κατηγορείται ταυτόν
ἐστιν. Ενθα δὲ ἡ ἐν πρόθεσις ὁρᾶται, καὶ κατὰ
δοτικὴν πτῶσιν γίνεται ἡ σύνταξις· ἐκεῖ τὸ πρὸς
ὕπαρξίν ἐστιν ὑποκείμενον, ὡς ὅταν εἴπωμεν· Τὰ
δὲ ὑποκειμένῳ ἐστί. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ τὸ ἐστὶ
τιθέαμεν, ἵνα καὶ ἐντεῦθεν τὸ πρὸς ὕπαρξιν γνωσθῇ
ὑποκείμενον· ὑπάρξεως γὰρ παραστατικὸν τὸ ἔστιν.
ζ'. Οταν οὖν λέγωμεν ὅτι τῶν ὄντων τὰ μὲν καθ'
υποκειμένου λέγεται, τὰ δὲ οὐ λέγεται καθ' ὑποκειμένου, τοῦτό φαμεν· ὅτι τῶν ὄντων τὰ μέν τινων
κατηγοροῦνται, τὰ δὲ οὐ κατηγοροῦνταί τινων.
η'. Ὅταν δὲ λέγωμεν ὅτι τῶν καθ᾽ ὑποκειμένου
λεγομένων τὰ μὲν ἐν ὑποκειμένῳ οὐκ ἔστι, τὰ δ' ἐν
ὑποκειμένῳ ἐστί, τοῦτό φαμεν, ὅτι τῶν κατηγορουμένων τὰ μὲν ἐν ἑτέροις οὐκ ἔχουσι τὴν ύπαρξιν
(οὐσίαι γάρ εἰσιν αὐθύπαρκτα πράγματα καὶ μὴ
δεόμενα ἑτέρων πρὸς σύστασιν), τὰ δ' ἐν ἑτέροι;
ἔχουσι τὸ εἶναι. Συμβεβηκότα γάρ εἰσι, μὴ δυνάμενα καθ' ἑαυτὰ εἶναι, ἀλλ' ἐν ταῖς οὐσίαι; τὴν
Ο παρξιν ἔχοντα.
79)
3. Ad exsistentiam quidem igitur substantia, aecidentibus subjecta est. Hæc enim in substantia
esse habent; estque sola substantla subjectum ad
exsistentiam.
4. Ad prædicationem vero individua propriis
speciebus et generibus subjecta sunt, et species
sui generibus usque ad generalissimum.
5. Veluti Petrus homo est. Hic Petrus homini ad
prædicationem subjectus est, et homo de suljecto
Petro dicitur: quandoquidem Petrus subjectum:
homo, prædicatum est. Rursus animal est substantia; animal subjectum est: de subjecto, animall, hoc est prædicatumn substantia est.
6. Ubi igitur praepositio κατά (de) spectatur, et (in
Græco quidcm) casu genitivo (in Latino autem
ablativo casu) constructio perfcitur, ibi subjectum
ad prædicationem assumitur: ut cum dicimus:
Eorum quæ sunt alia quidem de subjecto dicuntur.
Propterea enim etiam rò dicuntur, ponimus, ut
vel hinc subjectum ad prædicationem agnoscatur.
Idem enim sunt zò dicuntur et prædicantur. Ubi
autem præpositio tv (in) conspicitur et (in Græco
quidem casu dativo, in Latino autem iterum 132
ablativo casu fit constructio), ibi subjectum est ad
exsistentiam; ut cum dicimus: Alia vero in subjecto sunt. Propterea enim etiam to sunt ponimus,
nt et hinc subjectum ad exsistentiam cognoscatur;
nain tò sunt exsistentiæ repræsentationem habet.
7. Cum ergo dicimus eorum, quæ sunt alia de
subjecto dici, alia de subjecto non dici, hoc asseveramus corum quæ sunt alia prædicari de aliquibus,
alia non prædicari de aliquibus.
8. Cum vero dicimus, eorum quæ de subjecto
dicuntur, alia in subjecto esse, alia in subjecto non
esse: hoc pronuntiamus, eorum quæ prædicantur,
alia in aliis non habere exsistentiam (substantie
enim sunt res per se exsistentes nec aliorum ad
sui constitutionem indigentes), alia in aliis esse
habere. Accidentia enim sunt quæ per se esse non
possunt, sed in substantiis exsistentiam habent.
9. Tantum igitur de subjecto dicuntur et subjeθ'. Μόνως μὲν οὖν καθ᾽ ὑποκειμένου λέγεται καὶ
οὐχ ὑποκείμενα τὰ καθόλου τῶν πραγμάτων καὶ cla non sunt, res universales et generalissimæ. 1.
γενικώτατα. Ταῦτα γὰρ κατηγοροῦνται μόνον, οὐ
μὴν καὶ ὑπίκεινται. Οὐ καθ' ὑποκειμένου δέ εἰσιν,
ἀλλ᾽ ὑποκείμενα μόνω;, δηλονότι τὰ μερικὰ τῶν
πραγμάτων καὶ ἄτομα, διὰ τὸ μὴ κατηγορείσθαί
τίνων. Ομοῦ δὲ καθ' ὑποκειμένου τε καὶ ὑποκεί
μενα λέγεται τὰ εἰδικώτατα είδη καὶ τὰ ὑπάλληλα
γένη· ὡς ἄλλων μὲν ὄντα καθολικώτερα καὶ ἄλλων
αὖ μερικώτερα· καὶ τοῖς μὲν ἐπάνω αὐτῶν ὑποκείμενα, τῶν δ' ὑποκάτω κατηγορούμενα.
ι'. Δῆλον ἐντεῦθεν ὡς καθ᾽ ὑποκειμένου, καὶ οὐκ
ἐν ὑποκειμένῳ ἐστὶν ἡ καθολικωτέρα οὐσία. Οὐ καθ'
ὑποκειμένου, καὶ οὐκ ἐν ὑποκειμένῳ, ἡ μερική
οὐσία καὶ ἄτομος. Καθ' ὑποκειμένου, καὶ ἐν ὑποκειμένῳ, τὸ καθολικόν συμβεβηκός. Οὐ καθ' υποκει
enim prædicantur tantum, nec vero etiam subjiciuntur. Non autem de subjecto sunt, sed subjectă
tantum, res puta particulares et individuæ, propterea quod de aliquibus non 133 prædicantur.
Simul autem et de subjecto et subjecta dicuntur
species specialissima et subalterna genera, ut que
sint aliis quidem universaliora et vicissim aliis
particulariora; et superiorum quidem subjecta,
inferiorum autem prædicata.
10. Unde manifestum est de subjecto (dict) et
non esse in subjecto substantiam universaliorem,
Non de subjecto (dici) et non in subjecto (esse)
particularem et individuam substantiam. De subjecto (d:ci) et in subjecto (esse) universale acci -
col. 791–792page 133 of 548
PG 142:791μένου καὶ ἐν ὑποκειμένῳ τὸ μερικὸν καὶ ἄτομον το συμβεβηκός. ια'. Τούτων οὕτω διακεκριμένων, τὸ ὂν ἢ ἐν ὑπο κειμένῳ ἐστὶν, ἢ οὐκ ἐν ὑποκειμένῳ. Εἰ μὲν οὖν μὴ ἐν ὑποκειμένῳ εἴη, τὴν οὐσίαν ποιεῖ· εἰ δ᾽ ἐν ὑπου κειμένῳ, ἢ οὐ καθ' αὐτό ἐστιν, ἢ καθ᾽ αὑτό. Αλλ εἰ μὲν καθ᾽ αὑτὸ, ἢ μεριστόν ἐστι καὶ ποιεῖ τὸ ποσόν, ἢ ἀμέριστον καὶ ποιεῖ τὸ ποιόν. Εἰ δ᾽ οὐ καθ᾽ αὐτὸ, ἢ σχέσις μόνον ἐστὶ καὶ ποιεῖ τὰ πρός τι, ἢ κατά σχέσιν ἄλλων νοεῖται, καὶ ποιεῖ τὰς λοιπὰς ἓξ κατηγορίας. Ἡ γὰρ καλλίστη καὶ πρώτη τῶν κατη γοριῶν οὐσία μετὰ μὲν τοῦ ποσοῦ γεννᾷ τὸ ποῦ καὶ τὸ πότε· μετὰ δὲ τοῦ ποιοῦ τὸ ποιεῖν καὶ τὸ πά σχειν· μετὰ δὲ τοῦ πρός τι τὸ ἔχειν καὶ τὸ κεῖσθαι. ιβ'. Καὶ αὗταί εἰσιν αἱ δέκα κατηγορίαι· πᾶσαι δὲ τυγχάνουσι ἁπλαί. ιγ'. Κἂν γὰρ ἀπογεννᾷν ἡ οὐσία λέγηται, μετά μὲν τοῦ ποσοῦ τὸ ποῦ καὶ τὸ πότε· μετὰ δὲ τοῦ ποιοῦ, τὸ ποιεῖν καὶ τὸ πάσχειν· μετὰ δὲ τῶν πρός τι, τὸ ἔχειν καὶ τὸ κεῖσθαι. Αλλ' οὐδεμία τῶν κατη γοριῶν σύνθετός ἐστιν. Οὐδὲ γὰρ κατηγορία τὸ ἐν τόπῳ εἶναι, ἢ τὸ ἐν χρόνῳ εἶναι, ἢ ἄλλο τι τῶν τοιούτων. Διὰ τοῦτο καὶ ὀνόμασιν ἀπαρεμφάτοις τῶν κατηγοριών τινες ὠνομάσθησαν· τὸ ποιεῖν δηλαδὴ καὶ τὸ πάσχειν καὶ τὸ ἔχειν καὶ τὸ κεῖσθαι ἵνα μὴ τῷ ἐφέλκεσθαι πρόσωπα σύνθεσίν τινα είπα γάγωσιν. ιδ'. Πᾶσαι τοίνυν αἱ κατηγορίαι ἁπλαῖ καὶ καθο λικαὶ φωναί εἰσιν, ἁπλᾶ καὶ καθολικά σημαίνουσαι πράγματα διὰ μέσων ἁπλῶν καὶ καθολικῶν νοημάτ των. ιε΄. Διαφέρουσι δὲ τῶν πέντε φωνῶν, ὅτι αὗται μὲν αἱ κατηγορίαι κατὰ πραγμάτων φέρονται φυσι κῶς, φύσεις πραγμάτων σημαίνουσαι· καὶ εἰσὶ φωναὶ κατηγορικαὶ φύσεων, ἤτοι λόγοι κατά πραγ μάτων λεγόμενοι φυσικῶς. Διὰ τοῦτο καὶ κατηγορίαι κυρίως ἐκλήθησαν. Αἱ δὲ πέντε φωναὶ λέγονται μὲν καὶ αὗται κατηγορικαὶ ἁπλῶς, ὡς σημαντικοί οὐ μὴν φύσεις πραγμάτων σημαίνουσιν, οὐδὲ κατὰ πραγμάτων ὑπάρξεως φέρονται. Καὶ κατὰ τοῦτο οὐδὲ κυρίω; ἔχουσι τὸ κατηγορικαί εἶναι φωναί, ἀλλ᾽ ἁπλῶς φωναί· λόγοι δηλονότι σημαντικοὶ τῆς κατὰ πραγμάτων ὀντότητος, λεγομένοις λόγοις ενθεωρούμενοι. Διὸ καὶ λογικαὶ μᾶλλον εἶεν ἄν, ή κατηγορικαί. ις'. Καθάπερ γὰρ ἐν τοῖς οὖσιν οἱ κυρίως κατηγορικοὶ λόγοι εὑρίσκονται (καὶ οὐσία γὰρ ἐνορᾶται τοῖς πράγμασι καὶ ποσὶν καὶ ποιὸν καὶ τὰ λοιπά), κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον ἐν τοῖς τοιούτοις κατηγορικοῖς, αἱ λογικαὶ αὗται θεωροῦνται φωναί. Καὶ γένος γάρ ἐμφαίνεται τῇ οὐσίᾳ καὶ εἶδος καὶ διαφορὰ καὶ ἴδιον, καὶ συμβεβηκὸς ἐν αὐτῇ συνιστάμενον. Καὶ τῶν λοιπῶν δὲ κατηγοριῶν μιᾷ ἑκάστῃ καὶ γένος ἐμφαίνεται καὶ εἶδος, καὶ διαφορὰ καὶ ἴδιον καὶ συμβεβηκός δι' αὐτῆς ὅλης χωρούν,
dens. Non de subjecto (dici) et in subjecto (esse) μένου καὶ ἐν ὑποκειμένῳ τὸ μερικὸν καὶ ἄτομον
particulare et individuum accidens.
11. Quibus ita distinctis ens aut in subjecto est,
aut non est in subjecto. Quod si quidem igitur in
subjecto non fuerit, substantiam efficit; sin in subjjecto est, aut non est per se, aut est per se. Sed
siquidem per se est, aut in partes dividitur et
quantum efficit; aut in partes non dividitur, et
quale constituit. Quod si vero per se non est, aut
habitudo tantum est, et efficit ea quæ sunt ad aliquid, aut secundum aliorum habitudinem intelligi
tur et sex reliqua prædicamenta efficit. Pulcherrimum enim et primum 134 prædicamentum
substantiae, cum quanto quidem, το ubi et quando:
cum quali autein, rò agere et pati; cum iis denique
producit.
12. Atque hac sunt decem prædicamenta, quæ
omnia sunt simplicia.
13. Etsi enim substantia cum quando quidem to
ubi et tò quando; cum quali vero tò ragere el t◊
pati; cum iis denique quæ sunt ad aliquid, tô
habere et situm esse dicitur progenerare. Prædicamentorum nullum est compositum. Neque enim
in loco esse aut in tempore esse, aut tale aliquid,
predicamentum esse (compositum). Eapropter igitur aliqua prædicamenta nominibus infinitivis
nuncupata sunt; rò agere et pati et situin esse ne
personas assumendo compositionem aliquam inducerent.
14. Omnia proin prædicamenta simplices et universales voces sunt, que simplices et universales
res per medios simplices et universales conceptus
significant.
συμβεβηκός.
ια'. Τούτων οὕτω διακεκριμένων, τὸ ὂν ἢ ἐν ὑποκειμένῳ ἐστὶν, ἢ οὐκ ἐν ὑποκειμένῳ. Εἰ μὲν οὖν μὴ
ἐν ὑποκειμένῳ εἴη, τὴν οὐσίαν ποιεῖ· εἰ δ᾽ ἐν ὑπου
κειμένῳ, ἢ οὐ καθ' αὐτό ἐστιν, ἢ καθ᾽ αὑτό. Αλλ
εἰ μὲν καθ᾽ αὑτὸ, ἢ μεριστόν ἐστι καὶ ποιεῖ τὸ ποσόν,
ἢ ἀμέριστον καὶ ποιεῖ τὸ ποιόν. Εἰ δ᾽ οὐ καθ᾽ αὐτὸ,
ἢ σχέσις μόνον ἐστὶ καὶ ποιεῖ τὰ πρός τι, ἢ κατά
σχέσιν ἄλλων νοεῖται, καὶ ποιεῖ τὰς λοιπὰς ἓξ
κατηγορίας. Ἡ γὰρ καλλίστη καὶ πρώτη τῶν κατηγοριῶν οὐσία μετὰ μὲν τοῦ ποσοῦ γεννᾷ τὸ ποῦ καὶ
τὸ πότε· μετὰ δὲ τοῦ ποιοῦ τὸ ποιεῖν καὶ τὸ πά
σχειν· μετὰ δὲ τοῦ πρός τι τὸ ἔχειν καὶ τὸ κεῖσθαι.
quæ sunt ad aliquid, t habere et situm esse
ιβ'. Καὶ αὗταί εἰσιν αἱ δέκα κατηγορίαι· πᾶσαι δὲ
τυγχάνουσι ἁπλαί.
ιγ'. Κἂν γὰρ ἀπογεννᾷν ἡ οὐσία λέγηται, μετά
μὲν τοῦ ποσοῦ τὸ ποῦ καὶ τὸ πότε· μετὰ δὲ τοῦ
ποιοῦ, τὸ ποιεῖν καὶ τὸ πάσχειν· μετὰ δὲ τῶν πρός
τι, τὸ ἔχειν καὶ τὸ κεῖσθαι. Αλλ' οὐδεμία τῶν κατηγοριῶν σύνθετός ἐστιν. Οὐδὲ γὰρ κατηγορία τὸ ἐν
τόπῳ εἶναι, ἢ τὸ ἐν χρόνῳ εἶναι, ἢ ἄλλο τι τῶν
τοιούτων. Διὰ τοῦτο καὶ ὀνόμασιν ἀπαρεμφάτοις
τῶν κατηγοριών τινες ὠνομάσθησαν· τὸ ποιεῖν
δηλαδὴ καὶ τὸ πάσχειν καὶ τὸ ἔχειν καὶ τὸ κεῖσθαι·
ἵνα μὴ τῷ ἐφέλκεσθαι πρόσωπα σύνθεσίν τινα είπαγάγωσιν.
ιδ'. Πᾶσαι τοίνυν αἱ κατηγορίαι ἁπλαῖ καὶ καθολικαὶ φωναί εἰσιν, ἁπλᾶ καὶ καθολικά σημαίνουσαι
πράγματα διὰ μέσων ἁπλῶν καὶ καθολικῶν νοημάτ
των.
ιε΄. Διαφέρουσι δὲ τῶν πέντε φωνῶν, ὅτι αὗται
μὲν αἱ κατηγορίαι κατὰ πραγμάτων φέρονται φυσι
κῶς, φύσεις πραγμάτων σημαίνουσαι· καὶ εἰσὶ
φωναὶ κατηγορικαὶ φύσεων, ἤτοι λόγοι κατά πραγ
μάτων λεγόμενοι φυσικῶς. Διὰ τοῦτο καὶ κατηγορίαι κυρίως ἐκλήθησαν. Αἱ δὲ πέντε φωναὶ λέγονται
μὲν καὶ αὗται κατηγορικαὶ ἁπλῶς, ὡς σημαντικοί -
οὐ μὴν φύσεις πραγμάτων σημαίνουσιν, οὐδὲ κατὰ
πραγμάτων ὑπάρξεως φέρονται. Καὶ κατὰ τοῦτο
οὐδὲ κυρίω; ἔχουσι τὸ κατηγορικαί εἶναι φωναί,
ἀλλ᾽ ἁπλῶς φωναί· λόγοι δηλονότι σημαντικοὶ τῆς
κατὰ πραγμάτων ὀντότητος, λεγομένοις λόγοις
15. Diderunt autem a quinque vocibus, quod hæc
quidem prædicamenta de rebus naturaliter efferuntur dum rerum naturas significant; suntque
voces naturarum prædicativ, sive conceptus 135
qui de rebus naturaliter dicuntur. Propterea etiam
prædicamenta proprie vocata sunt. Quinque voces
dicuntur equidem et ipse simpliciter prædicative,
quatenus significativæ sunt; verumtamen naturas
rerum non significant, neque de rerum exsistentia efferuntur. Et propterea proprie non obtinent,
ut prædicativæ voces, sed simpliciter voces sint:
conceptus nimirum significativi qui in conceptibus
considerantur, his qui de rerum entitate dicuntur. ενθεωρούμενοι. Διὸ καὶ λογικαὶ μᾶλλον εἶεν ἄν,
Quapropter rationales potius fuerint, quain prædi- ή κατηγορικαί.
cativæ (voces).
16. Quemadmodum enim in entibus conceptus
proprie prædicativi inveniuntur (nam et substantia
conspicitur in rebus et quantum et quale et cœtera) eumdem ad modum in ejusmodi prædicativis
conceptibus, rationales hæ voces considerantur.
Nam et in substantia genus et species et differenția et proprium, et accidens in ipsa consistens
conspicitur. Et in cæterorum vero prædicamentorum quolibet et genus deprehenditur et species et
differentia, et proprium et accidens quod per ipsum
totum penetret.
ις'. Καθάπερ γὰρ ἐν τοῖς οὖσιν οἱ κυρίως κατηγορικοί λόγοι εὑρίσκονται (καὶ οὐσία γὰρ ἐνορᾶται
τοῖς πράγμασι καὶ ποσὶν καὶ ποιὸν καὶ τὰ λοιπά),
κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον ἐν τοῖς τοιούτοις κατηγορικοῖς,
αἱ λογικαὶ αὗται θεωροῦνται φωναί. Καὶ γένος γάρ
ἐμφαίνεται τῇ οὐσίᾳ καὶ εἶδος καὶ διαφορὰ καὶ
ἴδιον, καὶ συμβεβηκὸς ἐν αὐτῇ συνιστάμενον. Καὶ
τῶν λοιπῶν δὲ κατηγοριῶν μιᾷ ἑκάστῃ καὶ γένος
ἐμφαίνεται καὶ εἶδος, καὶ διαφορὰ καὶ ἴδιον καὶ
συμβεβηκός δι' αὐτῆς ὅλης χωρούν,
col. 793–794page 134 of 548
PG 142:793ιζ'. Πᾶσαι δὲ αἱ κατηγορίαι γενικώτατα γένη εἰσι, διὰ τὸ μὴ ἔχειν ἐπάνω αὐτῶν ἄλλο τι γένος ἐπανασε βηκός. τη'. Κἂν γὰρ ἐκ τοῦ ὄντος διαιροῦνται, ἀλλ᾽ οὐκ ἔστιν αὐτῶν γένος τὸ ὄν. εθ'. Τὸ γὰρ γένος οὐ μόνον τοῦ ὀνόματος μεταδίδωσι τοῖς οἰκείοις είδεσιν, ἀλλὰ καὶ ὅλου τοῦ όρι σμοῦ. Τὸ δὲ ἂν διαιρούμενον εἰς τὰς δέκα κατηγορίας, τοῦ μὲν ὀνόματος αὐταῖς μεταδίδωσιν· τοῦ λόγου δὲ τελείου γε οὐδεμιᾷ τὸ γὰρ ἂν οὕτως ὑπο γράφουσιν. Ον ἐστιν ἢ αὐθύπαρκτο, πράγμα καὶ μὴ δεόμενον ἑτέρου πρὸς σύστασιν· ἢ τὸ μὴ καθ᾿ ἑαυτὸ δυνάμενον εἶναι, ἀλλ' ἐν ἑτέρῳ ἔχον τὴν ὕπαρ ξιν. Ἡ δὲ πρώτη τῶν κατηγοριῶν οὐσία τὸν τοιοῦτον ὅλον λόγον οὐκ ἐπιδέχεται· ἀλλὰ τὸ ἐν μέρος αὐτοῦ. Καὶ γὰρ οὐσία ἐστὶ πρᾶγμα αὐθύπαρκτον, μή δεό μενον ἑτέρου πρὸς σύστασιν, καὶ οὐδὲν πλέον. Αλλά καὶ αἱ λοιπα! κατηγορίαι συμβεβηκός οὗται, τὸ λοιπὸν μέρος λαμβάνουσι τῆς τοῦ ὄντος ὑπογραφής, καὶ οὐχ ὅλην τὴν ὑπογραφήν, οὐδὲ αὗται. συμβεβηκὸς γάρ ἐστι πράγμα, μὴ καθ' ἑαυτὸ δυνάμενον εἶναι, ἀλλ' ἐν ἑτέρῳ ἔχον τὴν ὕπαρξιν. Ὥστε οὐκ ἔστι γένος τῶν κατηγοριῶν τὸ ὄνο κ'. Ετι πᾶν γένος διαιρούμενον εἰς εἴδη μὴ εἰδι χώτατα, δύο ή τρία ἔχει τὰ ἐξ αὐτοῦ διαιρούμενα, ἢ καὶ κατὰ τὸ σπάνιον τέσσαρα. Τοῦ δὲ ὄντος ἡ διαίρεσις μέχρι δέκα προχωροῦτά τινων μὴ ὄντων εἰδικωτάτων εἰδῶν, εἰκότως οὐδ᾽ ἀπὸ γένους εἰς εἴδη ἐστί. Τὸ δὲ μὴ εἶναι τὰς κατηγορίας ειδικώτατα – είδη παρίσταται σαφῶς ἐκ τοῦ ἔχειν ταύτας ὑφ' ἑαυτὰς καὶ εἰδικώτατα εἴδη; καὶ γένη ὑπάλληλα. κα'. Ἐντεῦθεν δηλονότι οὐδὲ τὸ συμβεβηκός ἐστι γένος τῶν ἐννέα κατηγοριῶν, εἰ καὶ μεταδίδωσι ταύταις καὶ τοῦ ὀνόματος καὶ τοῦ λόγου τελείου. "Ωσπερ γάρ τι γένος φωνὴ ὂν λογική, μεταδίδωσι ταῖς δέκα κατηγορίαις καὶ τοῦ ὀνόματος καὶ τοῦ λόγου αὐτοῦ (καὶ γὰρ ἑκάστη τῶν κατηγοριῶν καὶ γίνος λέγεται, καὶ κατὰ πλειόνων καὶ διαφερόντων τῷ εἴδει, ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορείται), κατὰ τοῦτον τὸν λόγου καὶ τὸ συμβεβηκός μεταδίδωσι ταῖς ἐννέα κατηγορίαις, καὶ τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ καὶ τῆς οἰκείας ὑπογραφῆς, μὴ ἐν γένος τῶν κατηγοριών. Φωνή γάρ ἐστι καὶ αὐτὸ λογική, μία τῶν πέντε φωνῶν. κα'. Πάλιν ἐν οἷς τὸ πρῶτον καὶ τὸ δεύτερον φύσει, τούτων τὸ κοινῶς κατηγορούμενον γένος οὐκ ἔστιν (οὐδὲ γὰρ ἐν τοῖς εἴδεσι τοῦ αὐτοῦ γένους θεωρείται τὸ φύσει πρότερόν τε καὶ ὕστερον). Ἐν δὲ ταῖς κατηγορίαις θεωρεῖται αὐτό· φύσει γάρ προτέρα τῶν συμβεβηκότων ἡ οὐσία ἐστί. Ουσίας γὰρ μὴ οὔσης, ἐν τίνι σχοίη ἂν τὴν ὑπαρξιν τὸ συμβεβηκός; Συμβεβηκότος δὲ μὴ ὄντος, ἔσται οὐσία. Πράγμα γάρ ἐστιν αὐθύπαρκτον αὕτη, μὴ δεόμενον ἑτέρου πρὸς σύστασιν. Ὥστε ἡ ουσία συναναιρεῖ καὶ οὐ συναναιρείται, καὶ συνεισφέρεται καὶ οὐ συνεισφέρει. Οπου γὰρ συμβεβηκός, ἀναγκαίως ἐκεῖ καὶ οὐσία ἐν ᾗ ἐστι (το) συμβεβηκός. Οὐ μὴν ἔνθα γε μου Ει
EPITO ME LOGICA.
ιζ'. Πᾶσαι δὲ αἱ κατηγορίαι γενικώτατα γένη εἰσι,
διὰ τὸ μὴ ἔχειν ἐπάνω αὐτῶν ἄλλο τι γένος ἐπανασεβηκός.
τη'. Κἂν γὰρ ἐκ τοῦ ὄντος διαιροῦνται, ἀλλ᾽ οὐκ
ἔστιν αὐτῶν γένος τὸ ὄν.
⋅
εθ'. Τὸ γὰρ γένος οὐ μόνον τοῦ ὀνόματος μεταδί
δωσι τοῖς οἰκείοις είδεσιν, ἀλλὰ καὶ ὅλου τοῦ όρισμοῦ. Τὸ δὲ ἂν διαιρούμενον εἰς τὰς δέκα κατηγο
ρίας, τοῦ μὲν ὀνόματος αὐταῖς μεταδίδωσιν· τοῦ
λόγου δὲ τελείου γε οὐδεμιᾷ τὸ γὰρ ἂν οὕτως ὑπο
γράφουσιν. Ον ἐστιν ἢ αὐθύπαρκτο, πράγμα καὶ μὴ
δεόμενον ἑτέρου πρὸς σύστασιν· ἢ τὸ μὴ καθ᾿
ἑαυτὸ δυνάμενον εἶναι, ἀλλ' ἐν ἑτέρῳ ἔχον τὴν ὕπαρξιν. Ἡ δὲ πρώτη τῶν κατηγοριῶν οὐσία τὸν τοιοῦτον
ὅλον λόγον οὐκ ἐπιδέχεται· ἀλλὰ τὸ ἐν μέρος αὐτοῦ.
Καὶ γὰρ οὐσία ἐστὶ πρᾶγμα αὐθύπαρκτον, μή δεόμενον ἑτέρου πρὸς σύστασιν, καὶ οὐδὲν πλέον. Αλλά
καὶ αἱ λοιπα! κατηγορίαι συμβεβηκός οὗται, τὸ
λοιπὸν μέρος λαμβάνουσι τῆς τοῦ ὄντος ὑπογραφής,
καὶ οὐχ ὅλην τὴν ὑπογραφήν, οὐδὲ αὗται. Συμβεβηκὸς γάρ ἐστι πράγμα, μὴ καθ' ἑαυτὸ δυνάμενον
εἶναι, ἀλλ' ἐν ἑτέρῳ ἔχον τὴν ὕπαρξιν. Ὥστε οὐκ
ἔστι γένος τῶν κατηγοριῶν τὸ ὄνο
κ'. Ετι πᾶν γένος διαιρούμενον εἰς εἴδη μὴ εἰδι
χώτατα, δύο ή τρία ἔχει τὰ ἐξ αὐτοῦ διαιρούμενα,
ἢ καὶ κατὰ τὸ σπάνιον τέσσαρα. Τοῦ δὲ ὄντος ἡ
διαίρεσις μέχρι δέκα προχωροῦτά τινων μὴ ὄντων
εἰδικωτάτων εἰδῶν, εἰκότως οὐδ᾽ ἀπὸ γένους εἰς εἴδη
ἐστί. Τὸ δὲ μὴ εἶναι τὰς κατηγορίας ειδικώτατα –
είδη παρίσταται σαφῶς ἐκ τοῦ ἔχειν ταύτας ὑφ'
ἑαυτὰς καὶ εἰδικώτατα εἴδη; καὶ γένη ὑπάλληλα.
κα'. Ἐντεῦθεν δηλονότι οὐδὲ τὸ συμβεβηκός ἐστι
γένος τῶν ἐννέα κατηγοριῶν, εἰ καὶ μεταδίδωσι
ταύταις καὶ τοῦ ὀνόματος καὶ τοῦ λόγου τελείου.
"Ωσπερ γάρ τι γένος φωνὴ ὂν λογική, μεταδίδωσι
ταῖς δέκα κατηγορίαις καὶ τοῦ ὀνόματος καὶ τοῦ
λόγου αὐτοῦ (καὶ γὰρ ἑκάστη τῶν κατηγοριῶν καὶ
γίνος λέγεται, καὶ κατὰ πλειόνων καὶ διαφερόντων
τῷ εἴδει, ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορείται), κατὰ τοῦτον
τὸν λόγου καὶ τὸ συμβεβηκός μεταδίδωσι ταῖς ἐννέα
κατηγορίαις, καὶ τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ καὶ τῆς οἰκείας
ὑπογραφῆς, μὴ ἐν γένος τῶν κατηγοριών. Φωνή
γάρ ἐστι καὶ αὐτὸ λογική, μία τῶν πέντε φωνῶν.
κα'. Πάλιν ἐν οἷς τὸ πρῶτον καὶ τὸ δεύτερον φύσει,
τούτων τὸ κοινῶς κατηγορούμενον γένος οὐκ ἔστιν
(οὐδὲ γὰρ ἐν τοῖς εἴδεσι τοῦ αὐτοῦ γένους θεωρείται
τὸ φύσει πρότερόν τε καὶ ὕστερον). Ἐν δὲ ταῖς
κατηγορίαις θεωρεῖται αὐτό· φύσει γάρ προτέρα
τῶν συμβεβηκότων ἡ οὐσία ἐστί. Ουσίας γὰρ μὴ
οὔσης, ἐν τίνι σχοίη ἂν τὴν ὑπαρξιν τὸ συμβεβηκός;
Συμβεβηκότος δὲ μὴ ὄντος, ἔσται οὐσία. Πράγμα
γάρ ἐστιν αὐθύπαρκτον αὕτη, μὴ δεόμενον ἑτέρου
πρὸς σύστασιν. Ὥστε ἡ ουσία συναναιρεῖ καὶ οὐ
συναναιρείται, καὶ συνεισφέρεται καὶ οὐ συνεισφέ
ρει. Οπου γὰρ συμβεβηκός, ἀναγκαίως ἐκεῖ καὶ
οὐσία ἐν ᾗ ἐστι (το) συμβεβηκός. Οὐ μὴν ἔνθα γε
p
17. Porro omnia prædicamenta sunt 136 genera
generalissina, quod supra se non habeant genus
aliud aliquod superius.
18. Etsi enim ex ente dividuntur, tamen ens non
est genus eorum.
19. Etenim genus non tantum nomen propriis
speciebus, sed etiam totam definitionem impertit.
Ens vero quod in decem prædicamenta dividitur,
nomen quidem eis, definititionem autem, perfectam
mimirum, nulli impertit; sic enim ens describunt.
Ens est vel res per se exsistens et alia ad sui constitutionem non indigens; vel quæ per se esse non
potest, sed in alia habet exsistentiain. Jam vero
primum prædicamentum substantia definitionemn
ejusmodi totam non recipit, sed unam illius partem
(dumtaxat). Etenim substantia est res per se exsistens non indigens alia ad sui constitutionem; et
nihil est amplius. Sed et reliqua prædicamenta
quæ sunt accidens, reliquam partem ex descriptione entis accipiunt quidemn, sed ne hæc quidem
totam descriptionem admittunt. Accidens enim est
res quæ per se esse non potest, sed in alia habet
exsistentiam. Quare ens prædicamentorum genus
nou est.
20. Praeterea omne genus quod in species 137
non specialissimas dividitur, duas aut tres habet
quæ ex se dividuntur; aut, quod etiam raro fit,
quatuor. Ergo entis divisio cum ad decem quædam,
quae non sunt species specialissima, procedat;
merito neque generis in species est divisio. Quod
autem prædicamenta specialissime species non
sint, manifesto per id ostenditur, quod hæc sub se
et species specialissimas
babeant.
et genera subalterna
21. Hinc nimirum neque accidens est genus novem prædicamentorum, tametsi his et nomen et
definitionem perfectam impertit. Quemadmodum
enim genus quod est vox logica decem prædicamentis et nomen et definitionem suam imperțit (etcnim
quodlibet prædicamentum et genus dicitur et de
pluribus differentibus specie in quid est prædiratur), eadem ratione et accidens novem prædicamentis et nomen suum et propriam descriptionem
impertit, ut μου sit genus praedicamentorum. Ειenim et ipsum est vox logica, una (nimirum ex
quinque vocibus.
Et22. Rursus in quibus est primarium et secumdarium natura, hæc genus quod de ipsis communiter prædicetur, 138 non habent (neque enim
in speciebus ejusdem generis prius et posterius
conspicitur). Atqui in prædicamentis id ipsum
animadvertitur; etenim substantia accidentibus
natura prior est. Nisi enim substantia esset, in
quonam accidens suam exsistentiam haberet? Ut
autem etiam accidens non sit, substantia erit. Etenim hæc res est per se exsistens ad constitutionem alia non indigens. Quapropter substantia simul
tollit, nec simul tollitur; et simul infertur, nec simul infert. Ubi enim accidens est. ibi necessario
col. 795–796page 135 of 548
PG 142:795γὰρ καὶ χωρὶς συμβεβηκότος οὐσίαν θεωρεῖσθαι κατὰ τὸν τῆς αὐθυπαρξίας λόγον. Ωστε καὶ οὕτως οὐκ ἔστι γένος τῶν κατηγοριῶν τὸ ὄνο οὐσία, εἴη ἂν καὶ συμβεβηκὸς ἐξ ἀνάγκης. Δυνατόν κγ'. Θεωρεῖται δὲ κἂν ταῖς λοιποῖς κατηγορίας το φύσει πρότερόν τε καὶ ὕστερον. Τὸ γὰρ ποτέ πρότερον τοῦ ποιοῦ· καὶ τὸ ποιὸν τῶν πρός τι ἡ γὰ ἀνείδεος ὕλη πρότερον ποσοῦται, καὶ ὕστερον πο οὗται. Τὸ ποιὸν δὲ πάλιν καθ᾽ αὑτὸ ὂν πρότερόν ἐσ τῶν πρός τι· ταῦτα γὰρ σχέσεις ἐστί· τὰ δὲ και ἑαυτὰ ὄντα τῆς σχέσεως πρότερα. Τούτων οὗτα ἐχόντων, πρότερα τὰ ἐξ οὐσίας καὶ ποσοῦ τῶν ἱ οὐσίας καὶ ποιοῦ. Καὶ ταῦτα πάλιν πρότερα τῶν ἐ β οὐσίας καὶ τῶν πρός τι. Τοίνυν καὶ οὕτως οὐκ ἔστι οὐδὲ τὸ συμβεβηκὸς γένος τῶν ἐννέα κατηγοριῶν Τῶν ὄντων κδ'. Διαιρεῖται δὲ τὸ ὂν εἰς τὰς δέκα κατηγορίας κατ' ἄλλον οὐδένα τῶν διαιρετικῶν τρόπων, ἢ ὡς τ ἀφ' ἑνὸς καὶ πρὸς ἕν. Μόνη γαρ ή διαίρεσις αὕτη τω φύσει πρότερόν τε καὶ ὕστερον ἔχει θεωρούμενον ἐν τοῖς τμήμασι, Σχῆμα κεφαλ. ιδ', ἔτι περὶ κατηγοριών. τὰ μὲν καθ' ὑποκειμέν νου λέγεται τὰ δ᾽ οὐ λέγεται καθ' ὑποκειμένου τὰ μὲν ἐν ὑποκειμένῳ ἐστὶν, ὡς τὸ καθολικὸν συμβεβηκός τὰ δ᾽ ἐν ὑποκειμένῳ οὐκ ἔστιν, ὡς ἡ καθολική οὐσία. τὰ μὲν ἐν ὑποκειμένῳ ἐστὶν, ὡς τό τι λευκόν τὰ δ᾽ ἐν ὑποκειμένῳ οὐκ ἔστιν, ώς ή μερική ουσία καὶ ἄτομον. τὰ ὄντα ἀσύστατον οἷον τό τε λευκόν. οὐ καθ᾽ ὑποκειμένου καθ' υποκειμένου τὸ καθολικὸν συμβεβηκός, οἷον ποσόν, ποιόν, λευκὸν, δίπηχυ. Τὸ ὄν ἐν ὑποκειμένῳ ἡ καθολικὴ οὐσία, ὡς ζῶον, φυτόν. τὸ μερικὸν συμβεβηκός, ἀσύστατον ή μερικὴ οὐσία οἷον ὅ τις άνθρωπο;. οὐκ ἐν ὑποκειμένω ἢ μεριστόν ἐστι καὶ ποιεῖ τὸ ποσόν ἢ ἀμέριστον καὶ ποιεῖ το ποιόν. ἢ σχέσις μόνον ἐστὶ, καὶ ποιεῖ τὰ πρός τι. ἢ καθ' αὐτὸ ἢ ἐν ὑποκειμένῳ καὶ οὐ καθ' αὐτὸ ἢ οὐσίας καὶ ποσοῦ που, πότε ἢ κατὰ σχέ σιν ἄλλων γιεῖται. ἢ οὐσίας καὶ ποιοῦ ποιεῖν, πάσχειν ἢ οὐσίας καὶ πρός τι ἔχειν, κεῖσθαι. ἢ οὐκ ἐν ὑποκειμένῳ, καὶ ποιεῖ τὴν οὐσίαν.
γὰρ καὶ χωρὶς συμβεβηκότος οὐσίαν θεωρεῖσθαι
κατὰ τὸν τῆς αὐθυπαρξίας λόγον. Ωστε καὶ οὕτως
οὐκ ἔστι γένος τῶν κατηγοριῶν τὸ ὄνο
et substantia est, in qua est accidens: non tamen οὐσία, εἴη ἂν καὶ συμβεβηκὸς ἐξ ἀνάγκης. Δυνατόν
ub: substantia est, ibi etiam necessario accidens
est. Fieri enim potest ut substantia etiam sine
accidente consideretur, ratione ea qua per se habet
exsistentiam. Quare ne sic quidem ens prædicamentorum genus est.
κγ'. Θεωρεῖται δὲ κἂν ταῖς λοιποῖς κατηγορίας
το φύσει πρότερόν τε καὶ ὕστερον. Τὸ γὰρ ποτέ
πρότερον τοῦ ποιοῦ· καὶ τὸ ποιὸν τῶν πρός τι ἡ γὰ
ἀνείδεος ὕλη πρότερον ποσοῦται, καὶ ὕστερον πο
οὗται. Τὸ ποιὸν δὲ πάλιν καθ᾽ αὑτὸ ὂν πρότερόν ἐσ
τῶν πρός τι· ταῦτα γὰρ σχέσεις ἐστί· τὰ δὲ και
ἑαυτὰ ὄντα τῆς σχέσεως πρότερα. Τούτων οὗτα
ἐχόντων, πρότερα τὰ ἐξ οὐσίας καὶ ποσοῦ τῶν ἱ
οὐσίας καὶ ποιοῦ. Καὶ ταῦτα πάλιν πρότερα τῶν ἐ:
23. Spectatur autem etiam in cateris prædicamentis natura prius et posterius. Etenim quantum
quali est prius; et quate illis quæ sunt ad aliquid;
materia enim formæ expers prius quantitatem et
postea modo qualitatem accipit. Rursus quale cum
sit per se prius est iis que sunt ad aliquid: 139
quippe hæc habitudines (seu respectus) sunt;
quæ autem per se sunt, habitudinibus priora sunt.
Quæ cum ita se habeant priora sunt quæ oriuntur
ex substantia et quanto, illis, quæ oriuntur ex β οὐσίας καὶ τῶν πρός τι. Τοίνυν καὶ οὕτως οὐκ ἔστι
substantia et quali. Et iterum hæc priora sunt οὐδὲ τὸ συμβεβηκὸς γένος τῶν ἐννέα κατηγοριῶν
illis quæ ex substantia et iis quæ sunt ad aliquid oriuntur. Quare etiam hoc modo accidens noven:
prædicamentorum genus non est.
24. Dividitur autem ens in decem prædicamenta nullo alio divisionis modo quam qui est
eorum quæ ab uno et ad unum dicuntur. Sola
enim hæc divisio ex omnibus prius et posterius
natura, quod in sectionibus spectetur, habet.
Τῶν ὄντων
κδ'. Διαιρεῖται δὲ τὸ ὂν εἰς τὰς δέκα κατηγορίας
κατ' ἄλλον οὐδένα τῶν διαιρετικῶν τρόπων, ἢ ὡς τ
ἀφ' ἑνὸς καὶ πρὸς ἕν. Μόνη γαρ ή διαίρεσις αὕτη τω
φύσει πρότερόν τε καὶ ὕστερον ἔχει θεωρούμενον ἐν
τοῖς τμήμασι,
Σχῆμα κεφαλ. ιδ', ἔτι περὶ κατηγοριών.
τὰ μὲν καθ' ὑποκειμέν
νου λέγεται
τὰ δ᾽ οὐ λέγεται καθ'
ὑποκειμένου
τὰ μὲν ἐν ὑποκειμένῳ ἐστὶν, ὡς τὸ καθολικὸν
συμβεβηκός -
τὰ δ᾽ ἐν ὑποκειμένῳ οὐκ ἔστιν, ὡς ἡ καθολική
οὐσία.
τὰ μὲν ἐν ὑποκειμένῳ ἐστὶν, ὡς τό τι λευκόν·
τὰ δ᾽ ἐν ὑποκειμένῳ οὐκ ἔστιν, ώς ή μερική ουσία
καὶ ἄτομον.
τὰ ὄντα
ἀσύστατον
οἷον τό τε λευκόν.
οὐ καθ᾽ ὑποκειμένου
καθ' υποκειμένου
τὸ καθολικὸν συμβεβηκός,
οἷον ποσόν, ποιόν, λευκὸν,
δίπηχυ.
Τὸ ὄν
ἐν ὑποκειμένῳ
ἡ καθολικὴ οὐσία, ὡς ζῶον, φυτόν.
τὸ μερικὸν συμβεβηκός,
ἀσύστατον
ή μερικὴ οὐσία οἷον ὅ τις
άνθρωπο;.
οὐκ ἐν ὑποκειμένω
ἢ μεριστόν ἐστι καὶ ποιεῖ τὸ ποσόν·
ἢ ἀμέριστον καὶ ποιεῖ το ποιόν.
ἢ σχέσις μόνον ἐστὶ, καὶ ποιεῖ τὰ πρός τι.
ἢ καθ' αὐτὸ
ἢ ἐν ὑποκει·
μένῳ
καὶ οὐ καθ'
αὐτὸ
ἢ οὐσίας καὶ ποσοῦ
που,
πότε
ἢ κατὰ σχέ
σιν ἄλλων
γιεῖται.
ἢ οὐσίας καὶ ποιοῦ
ποιεῖν,
πάσχειν·
ἢ οὐσίας καὶ πρός τι
ἔχειν,
κεῖσθαι.
ἢ οὐκ ἐν ὑποκειμένῳ, καὶ ποιεῖ τὴν οὐσίαν.
col. 797–798page 136 of 548
PG 142:797Περὶ τῶν κατηγορουμένων· ἐν ᾧ καὶ περὶ τοῦ ἔν τινι. α'. Πᾶσα κατηγορία ἢ ἐπίσης ἐστὶ τοῦ ὑποκειμέν νου, ἢ ἐπὶ πλέον· ἐπ᾿ ἔλαττον δὲ οὐδέποτε. β'. Καὶ ἐπὶ πλέον μὲν, ὅτε τὰ καθολικώτερα και τηγοροῦνται τῶν μερικωτέρων. Οίον, Πᾶς ἄνθρωπος ζῶέν ἐστιν. Ἰδοὺ τὸ ζῶον ἐπὶ πλέον ὂν τοῦ ἀνθρώπου, κατηγορήθη αὐτοῦ μερικωτέρου υπάρχοντος. Οὐκ ἔστι δὲ ἀντιστρέψαντας εἰπεῖν, ὅτι Πᾶν ζων
Eorum quæ sunt
140 Tabula capitis 15, item de prædicamentis.
quedam equidem de subjecto dicuntur, (quorum quidem)
quædam vero de subjecto
nou dicuntur (quorum
quidem)
de subjecto dicuntur
universale accidens velut quantuin quale album bicubitum.
141 Ens
alia in subjecto sunt, ut universale accidens;
alia in subjecto non sunt, ut universalis substantia.
alia in subjecto sunt, ut hoc aliquid album (parti-·
culare seu singulare accidens);
alia in subjecto non sunt, ut particularis substantia et individuum (substantiale, ut hic homo Petrus, Paulus, etc.)
Quæ sunt
inconsistens
non dicuntur de subjecto
velut hoc aliq. album
substantia particularis,
velut homo quidamı (Petrus etc.).
substantia universalis ut animal, planta
accidens particulare
in subjecto sunt
vel in subjecto
est
aut per se
aut
non per se
inconsistens
{
non sunt in subjecto
aut in partes dividitur, et quantum efficit;
aut in partes nou dividitur, et quale non constituit.
aut habitudo tantum est, et efficit ea quæ sunt ad aliquid;
aut secundum
aliorum
habitudinem
intelligitur
vel substantiæ et quanti {
vel substantiæ et qualis
ubi.
quando;
agere,
pati;
I vel non est in subjecto et substantiam efficit.
vel substantiæ et eorum quæ
sunt ad aliquid
habere,
situm esse.
SYNOPSIS CAPITIS XVI,
QUOD EST DE HIS QUÆ PRÆDICANTUR; UBI ETIAM DE 11S QUÆ SUNT INn aliquo.
1. Prædicatio duplex.· 2. Prædicatio majoris seu latioris prædicati de subjecto, quæ et qualis.
3. Prædicatio æqualis prædicati, quæ et qualis.- 4. Regula'anteprædicamentalis prior. - 5. Probatio regulæ et alia
prædicationis divisio. 6. Prædicatio de subjecto quæ. 7. Exemplis regula declaratur. – 142
8. Prædicatio in subjecto quæ. 9. De prædicatione in subjecto, id est accidentali, regula anteprædimentalis non est vera. 10. Idem tribus exemplis ostenditur. 11. Discrimen pradicationis de subjecto
et in subjecto, quarum illa semper est univoca, hæc nunquam, sed partim æquivoca, partim denominativa,
partim diversivoca.-12. Essentiae et essentialis itemque accidentis et accidentalis discrimen, quarum illa res
sunt, hæc modi inexsistentiæ. - 13. Essentia et accidens quid. - 14. Essentia et accidentale quid.
15. Modi undecim quibus aliquid in aliquo esse dicitur. 16. Omnes ad prædicamentum ubi reducuntur.
KE♣AA. IG'.
CAPUT XVI.
Περὶ τῶν κατηγορουμένων· ἐν ᾧ καὶ περὶ τοῦ
&
ἔν τινι.
α'. Πᾶσα κατηγορία ἢ ἐπίσης ἐστὶ τοῦ ὑποκειμέν
νου, ἢ ἐπὶ πλέον· ἐπ᾿ ἔλαττον δὲ οὐδέποτε.
β'. Καὶ ἐπὶ πλέον μὲν, ὅτε τὰ καθολικώτερα και
τηγοροῦνται τῶν μερικωτέρων. Οίον, Πᾶς ἄνθρωπος
ζῶέν ἐστιν. Ἰδοὺ τὸ ζῶον ἐπὶ πλέον ὂν τοῦ ἀνθρώ
που, κατηγορήθη αὐτοῦ μερικωτέρου υπάρχοντος.
Οὐκ ἔστι δὲ ἀντιστρέψαντας εἰπεῖν, ὅτι Πᾶν ζων
De iis quæ prædicantur; ubi etiam de iis quæ sunt
in aliquo.
1. Omnis prædicatio aut æqualiter se habet ad
subjectum aut latius: nulla angustius.
2. Ac latius quidem cum universaliora de particularioribus prædicantur. Velut: Omnis homo est
animal. Ecce animal cum latius sit homine, prædicatum est de eo qui est aliquid particularius. Non
licet autem conversione facta dicere: Omne ani-
col. 799–800page 137 of 548
PG 142:799ἄνθρωπος ἐστιν. Επ' ἔλαττον γὰρ τοῦ ζώου δ ἄνθρωπος ὢν οὐ δύναται κατηγορηθῆναι αὐτοῦ· τὸ μὲν γὰρ ζῶον περιέχει τὸν ἄνθρωπον· ὁ δὲ ἄνθρωποςοὐ περιέχει τὸ ζῶον. Οὐδὲ γὰρ μόνος ὁ ἄνθρωπόςἐστι ζῶον, ἀλλὰ καὶ τὰ ἄλογα ζῶα. Καὶ οὕτως ἐπὶ πλέον μὲν γίνεται κατηγορία· ἐπ᾽ ἔλαττον δὲ οὐδα μῶς. γ΄. Γίνεται δέ ποτε καὶ ἐπίσης κατηγορία· ὡς ἐτ τῶν εἰδῶν τε καὶ τῶν ἰδίων, ἐπὶ τῶν ὁρισμῶν τ καὶ τῶν ὁριστῶν. Οἷον, Πᾶς ἄνθρωπος γελαστικά ἐστι· καὶ, Πᾶν γελαστικὸν ἄνθρωπός ἐστιν. Ομοίω Πᾶς ἄνθρωπος ζῶον λογικόν, θνητὸν, νοῦ καὶ ἐπ στήμης δεκτικόν ἐστι. Καὶ, Πᾶν ζώον λογικόν, θνητό νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν, ἄνθρωπος ἐστι. Ταῦτ δὲ τὰ ἐπίσης ἀντιστρέφοντα, καὶ ἀντικατηγορούμενα λέγεται. δ'. Χρὴ δὲ γινώσκειν, ὡς ὅταν ἕτερον ἑτέρο κατηγορῆται ὡς καθ᾽ ὑποκειμένου, τουτέστιν, οὐ σιωδῶς, ὅτα κατὰ τοῦ κατηγορουμένου λέγεται οὐ σιωδῶς, ταῦτα καὶ κατὰ τοῦ ὑποκειμένου βηθήσεται. ε'. Διττῆς γὰρ οὔσης της κατηγορίας, τῆς μὲν καθο ὑποκειμένου, τῆς δ' ἐν ὑποκειμένῳ. ς΄. Καθ' ὑποκειμένου μέν ἐστιν, ὅτε τὰ καθολικώτερα κατηγοροῦνται τῶν μερικωτέρων οὐσιωδῶς καὶ πραγματικῶς, καὶ τὸ ὅλον εἰπεῖν συνωνύμως ὁπότε δηλαδὴ, καὶ τὰ κατηγορούμενα καὶ τὰ ὑποκείμενα, ὑφ᾽ ἂν καὶ τὸ αὐτὸ γένος κοινὸν ἀναφέρονται, ὑπὸ τὴν οὐσίαν τυχὸν, ἢ τὸ ποσόν, ἢ ἄλλο τι τῶν δέκα γενικωτάτων γενῶν. Τότε γὰρ ὅσα τινὸς κατη γοροῦνται, καθὼς εἴπομεν, καὶ τοῦ ὑποκειμένου αὐτῷ κατηγορηθήσονται. ζ. Οἷον ὁ ἄνθρωπος οὐσιωδῶς κατηγορείται τοῦ Πέτρου, καὶ τοῦ ἀνθρώπου δ' οὐσιωδῶς κατηγορείται τὸ ζῶον (ὑπὸ μίαν γὰρ κατηγορίαν τὴν οὐσίαν καὶ ἀμφότερα), καὶ τοῦ Πέτρου τοίνυν τὸ ζῶον κατηγορηθήσεται. Ο γὰρ Πέτρος ἄνθρωπος ἐστιν· ἀλλὰ καὶ ζῶόν ἐστι. Πάλιν τοῦ πέντε κατηγορεῖται οὐσιωδῶς ὁ ἀριθμός· καὶ τοῦ ἀριθμοῦ κατηγορεῖται τὸ διωρισμένον οὐσιωδῶς καὶ αὐτό. Καὶ γὰρ ὑπὸ τὸ ποσὸν καὶ ἀμφότερα, καὶ τοῦ πέντε γοῦν κατηγορηθήσεται τὸ διωρισμένον. Ο γὰρ πέντε καὶ ἀριθμός Ο έστι, καὶ διωρισμένον ἐστί. Καὶ αὕτη μὲν ἡ καθ᾿ ὑποκειμένου κατηγορία. η'. Ἐν ὑποκειμένῳ δὲ κατηγορία ἐστὶν ὅταν κατά τινος λέγηταί τι ἐπουσιωδῶς· ὁπόταν δηλονότι μηδ' ὑφ᾽ ἂν καὶ τὸ αὐτὸ γένος κοινὸν ἀναφέρονται τὸ κατηγορούμενον καὶ τὸ ὑποκείμενον. θ'. Τότε γὰρ οὐχ ὅσα κατὰ τοῦ κατηγορουμένου λέγεται, εἴτε οὐσιωδῶς, εἴτε ἐπουσιωδῶς, ταῦτα ἤδη καὶ κατὰ τοῦ ὑποκειμένου ῥηθήσεται. τ'. Οἷον τοῦ κύκνου κατηγορείται τὸ λευκὸν ἐπου σιωδῶς· τοῦ δὲ λευκοῦ τὸ χρῶμα οὐσιωδῶς. Ὁ μὲν γὰρ κύκνος ὑπὸ τὴν οὐσίαν ἐστί· τὸ δὲ λευκὸν καὶ τὸ χρῶμα ὑπὸ τὸ ποιόν. Οὐ τοίνυν τὸ χρῶμα κατά τοῦ κύκνου ῥηθήσεται· ὁ γὰρ κύκνος, καὶ τὸ
mal est homo. Cum enim homo sit animali angu- ἄνθρωπος ἐστιν. Επ' ἔλαττον γὰρ τοῦ ζώου δ
stius quid, prædicari de eo non potest; animal
enim continet hominem: homo autem non continet
animal. Neque enim solus homo est 143 animal,
sed etiam bruta animalia. Atque ita quidem prædicatio fit quæ latius ad subjectum se habet; nequaquam autem (fit prædicatio) quæ angustius se
habeat (ad subjectum).
ἄνθρωπος ὢν οὐ δύναται κατηγορηθῆναι αὐτοῦ· τὸ
μὲν γὰρ ζῶον περιέχει τὸν ἄνθρωπον· ὁ δὲ ἄνθρωπος
οὐ περιέχει τὸ ζῶον. Οὐδὲ γὰρ μόνος ὁ ἄνθρωπος
ἐστι ζῶον, ἀλλὰ καὶ τὰ ἄλογα ζῶα. Καὶ οὕτως ἐπὶ
πλέον μὲν γίνεται κατηγορία· ἐπ᾽ ἔλαττον δὲ οὐδα
μῶς.
γ΄. Γίνεται δέ ποτε καὶ ἐπίσης κατηγορία· ὡς ἐτ
τῶν εἰδῶν τε καὶ τῶν ἰδίων, ἐπὶ τῶν ὁρισμῶν τ
καὶ τῶν ὁριστῶν. Οἷον, Πᾶς ἄνθρωπος γελαστικά
ἐστι· καὶ, Πᾶν γελαστικὸν ἄνθρωπός ἐστιν. Ομοίω
Πᾶς ἄνθρωπος ζῶον λογικόν, θνητὸν, νοῦ καὶ ἐπ
στήμης δεκτικόν ἐστι. Καὶ, Πᾶν ζώον λογικόν, θνητό
νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν, ἄνθρωπος ἐστι. Ταῦτ
3. Fit autem aliquando prædicatio etiam æqualiter (se habens ad subjectum), ut in speciebus et
propriis, in definitionibus et dediuitis. Velut: Omnis homo est aptus ad ridendum; et, Omne aptum
ad ridendum est homo. Similiter, Omnis homo est
animal rationis particeps, mortale, intelligentiae
et scientiæ capax. Et, Omne animal rationis particeps, mortale, intelligentiæ et scientiæ capax, est δὲ τὰ ἐπίσης ἀντιστρέφοντα, καὶ ἀντικατηγορού
homo. Atque hæc quæ æqualiter se habent, convertibilia et reciprocam prædicationem habentia
dicuntur.
4. Sciendum est autem quod cum alterum de
altero ut de subjecto, hoc est, essentialiter predicatur, quæcunque de prædicato essentialiter dicuntur, hæc etiam de subjecto efferri possint.
5. Cum enim duplex sit prædicatio, una de subjecto, altera in subjecto.
6. De subjecto est, cum universaliora de particularioribus prædicantur essentialiter et quoad rem;
et, ut totum dicam, univoce: quando videlicet et
prædicata et subjecta ad 144 unum idemque
commune genus referuntur; verbi causa ad substantiam, aut quantum, aut aliquod aliud ex decem
generalissimis generibus. Tunc enim quæcunque
de aliquo prædicantur, ut dixi, elia:n de subjecto
illius prædicabuntur.
7. Velut hono prædlicatur essentialiter de Petro,
et vero de homine animal essentialiter praedicatur
(etenim ambo in uno prædicamento sunt substantie), proin etiam de Petro animal prædicabitur.
Etenim Petrus est homo: sed etiam animal est.
Rursum de quinque prædicatur numerus essentialiLer, et de numero discretum etiam ipsum essentialiter
prædicatur. Etenim ambo etiam sub quauto sunt;
ergo etiam de quinque discretum prædicabitur.
Etenim quinque et numerus et discretum est. Et
hæc quidem de subjecto est prædicatio..
8. Prædicatio autem in subjecto est, cum aliquid
de aliquo in modum essentiæ adjunctorum (seu
accidentaliter) dicitur; quando nimirum etiam ad
unum et idem commune genus prædicatum et
subjectum non referuntur.
9. Non enim tunc, quæcunque de subjecto sive
esset aliter sive accidentaliter dicuntur, 145 ea
jam etiam de subjecto efferentur.
10. Veluti de cygno prædicatur album accidentaliter, de albo autem color essentialiter. Cygnus enim
in substantia est; at album et color sub quali. Color
igitur non dicetur de eygno: nam cygnus, et cerussa,
et gypsumi et nix alba quidem sunt, sed colores no»
μενα λέγεται.
δ'. Χρὴ δὲ γινώσκειν, ὡς ὅταν ἕτερον ἑτέρο
κατηγορῆται ὡς καθ᾽ ὑποκειμένου, τουτέστιν, οὐ
σιωδῶς, ὅτα κατὰ τοῦ κατηγορουμένου λέγεται οὐ
σιωδῶς, ταῦτα καὶ κατὰ τοῦ ὑποκειμένου βηθήσεται.
ε'. Διττῆς γὰρ οὔσης της κατηγορίας, τῆς μὲν καθο
ὑποκειμένου, τῆς δ' ἐν ὑποκειμένῳ.
ς΄. Καθ' ὑποκειμένου μέν ἐστιν, ὅτε τὰ καθολικώτερα κατηγοροῦνται τῶν μερικωτέρων οὐσιωδῶς
καὶ πραγματικῶς, καὶ τὸ ὅλον εἰπεῖν συνωνύμως·
ὁπότε δηλαδὴ, καὶ τὰ κατηγορούμενα καὶ τὰ ὑποκεί
μενα, ὑφ᾽ ἂν καὶ τὸ αὐτὸ γένος κοινὸν ἀναφέρονται,
ὑπὸ τὴν οὐσίαν τυχὸν, ἢ τὸ ποσόν, ἢ ἄλλο τι τῶν
δέκα γενικωτάτων γενῶν. Τότε γὰρ ὅσα τινὸς κατηγοροῦνται, καθὼς εἴπομεν, καὶ τοῦ ὑποκειμένου
αὐτῷ κατηγορηθήσονται.
ζ. Οἷον ὁ ἄνθρωπος οὐσιωδῶς κατηγορείται τοῦ
Πέτρου, καὶ τοῦ ἀνθρώπου δ' οὐσιωδῶς κατηγορείται
τὸ ζῶον (ὑπὸ μίαν γὰρ κατηγορίαν τὴν οὐσίαν καὶ
ἀμφότερα), καὶ τοῦ Πέτρου τοίνυν τὸ ζῶον κατηγορηθήσεται. Ο γὰρ Πέτρος ἄνθρωπος ἐστιν· ἀλλὰ
καὶ ζῶόν ἐστι. Πάλιν τοῦ πέντε κατηγορεῖται οὐσιω
δῶς ὁ ἀριθμός· καὶ τοῦ ἀριθμοῦ κατηγορεῖται τὸ
διωρισμένον οὐσιωδῶς καὶ αὐτό. Καὶ γὰρ ὑπὸ τὸ
ποσὸν καὶ ἀμφότερα, καὶ τοῦ πέντε γοῦν κατηγορη
θήσεται τὸ διωρισμένον. Ο γὰρ πέντε καὶ ἀριθμός
Ο έστι, καὶ διωρισμένον ἐστί. Καὶ αὕτη μὲν ἡ καθ᾿
ὑποκειμένου κατηγορία.
η'. Ἐν ὑποκειμένῳ δὲ κατηγορία ἐστὶν ὅταν κατά
τινος λέγηταί τι ἐπουσιωδῶς· ὁπόταν δηλονότι μηδ'
ὑφ᾽ ἂν καὶ τὸ αὐτὸ γένος κοινὸν ἀναφέρονται τὸ
κατηγορούμενον καὶ τὸ ὑποκείμενον.
θ'. Τότε γὰρ οὐχ ὅσα κατὰ τοῦ κατηγορουμένου
λέγεται, εἴτε οὐσιωδῶς, εἴτε ἐπουσιωδῶς, ταῦτα
ἤδη καὶ κατὰ τοῦ ὑποκειμένου ῥηθήσεται.
τ'. Οἷον τοῦ κύκνου κατηγορείται τὸ λευκὸν ἐπου
σιωδῶς· τοῦ δὲ λευκοῦ τὸ χρῶμα οὐσιωδῶς. Ὁ μὲν
γὰρ κύκνος ὑπὸ τὴν οὐσίαν ἐστί· τὸ δὲ λευκὸν καὶ
τὸ χρῶμα ὑπὸ τὸ ποιόν. Οὐ τοίνυν τὸ χρῶμα κατά
τοῦ κύκνου ῥηθήσεται· ὁ γὰρ κύκνος, καὶ τὸ
col. 801–802page 138 of 548
PG 142:801ψιμμύθιον, καὶ ἡ τίτανος καὶ ἡ χιών λευκὰ μέν εἰσι χρώματα δὲ οὐκ εἰσί. Πάλιν τοῦ ἀνθρώπου κατηγο. ρεῖται τὸ ζῶον οὐσιωδῶς· τοῦ δὲ ζώου τὸ δισύλλαβων ἐπουσιωδῶς· ὁ μὲν γὰρ ἄνθρωπος, καὶ τὸ ζῶο, ὑπὸ τὴν οὐσίαν εἰσί· τὸ δὲ δισύλλαβον ὑπὸ τὸ ποσόν. Οὐ τοίνυν καὶ τοῦ ἀνθρώπου τὸ δισύλλαβον κατηγορηθήσεται· καὶ γὰρ ὁ ἄνθρωπος ζῶον μὲν ἐστι, δισύλλαβον δὲ οὐκ ἔστι. Πάλιν κατὰ τοῦ Σωκράτους ἐπουσιωδῶς λέγεται τὸ φιλόσοφον· κατὰ δὲ τοῦ φιλοσόφου ὁμοίως ἐπουσιωδῶς τὸ τετρασύλλαβον· ὁ μὲν γὰρ Σωκράτης ὑπὸ τὴν οὐσίαν ἐστὶ, τὸ δὲ φιλό σοφον ὑπὸ τὸ ποιόν· τὸ δὲ τετρασύλλαβον ὑπὸ τὸ ποσόν. Αλλ' οὐχὶ καὶ κατὰ τοῦ Σωκράτους ῥηθείη ἂν τὸ τετρασύλλαβον. Φιλόσοφος μὲν γάρ ἐστιν ὁ Σωκράτης, οὐ μὴν δὲ καὶ τετρασύλλαβον. ια'. Ωσπερ δὲ πάντοτε τῇ καθ᾽ ὑποκειμένου κατη- 1. γορίᾳ ἐμφαίνεται τὸ συνώνυμον, οὕτως τῇ ἐν ὑποκειμένῳ οὐδέποτε· ἀλλ' ὁτὲ μὲν τὸ ὁμώνυμον· ὡς ὅταν εἴπῃ τις τήνδε τὴν γυναῖκα μουσικὴν ἢ γραμματικὴν· ὁτὲ δὲ τὸ παρώνυμον· ὡς ὅταν ἀπὸ τῆς φιλοσοφίας παρονομάσῃ τις τὸν ᾿Αριστοτέλη φιλό σοφον· ποτὲ αὖ τὸ ἑτερώνυμον· ὡς ὅταν ἐκ τῆς ἀρετῆς σπουδαῖον τὸν Σωκράτην καλέσῃ τις. Τὸ γὰρ ἐνάρετον ἐν τῇ τοῦ Ἑλληνισμοῦ συνηθείᾳ οὐχ εὕρηται. ιβ'. Οὐσία δὲ καὶ οὐσιῶδες διαφέρουσιν ἀλλήλων ὡσαύτως συμβεβηκός τε καὶ ἐπουσιῶδες. ιγ'. Η μὲν γὰρ οὐσία πρᾶγμά ἐστιν αὐθύπαρκτον, μὴ δεόμενον ἑτέρου πρὸς σύστασιν. Τὸ δὲ συμβεβηκὸς πρᾶγμά ἐστιν ἐν τῇ οὐσίᾳ ὑπάρχον, μὴ ὡς μέρος, καὶ μὴ δυνάμενον εἶναι τῆς οὐσίας χωρίς. ιδ. Τὸ οὐσιῶδες δὲ καὶ ἐπουσιῶδες τρόποι εἰσὶν ὑπάρξεώς τινων ἔν τισι. Καὶ τὸ μὲν οὐσιῶδες τὸ οἰκεῖον καὶ γνήσιον τοῦ ἐνυπάρχοντος παρίστησι πράγματος πρὸς ἐκεῖνο ᾧ ἐνυπάρχει. Τὸ δὲ ἐπου σιῶδες τὸ ἀλλότριον δηλοῖ καὶ τὸ ἐπείσακτον. "Οθεν καὶ ἐν πάσαις ταῖς κατηγορίαις τὸ οὐσιῶδές τε καὶ τὸ ἐπουσιώδες λαμβάνεσθαι δύναται. ιε'. Τὸ δ' ἔν τινι λέγεται ἐνδεκαχῶς· ὡς γένος ἐν εἴδει· οἷον τὸ ζῶον ἐν τῷ ἀνθρώπῳ. Τὸ γὰρ γένος ἐξῃρημένην ἔχον τὴν ὕπαρξιν, ὅλον ἐν ἑκάστῳ για νεται τῶν εἰδῶν, καὶ κοινὸν τοῖς εἴδεσιν ἅπασι καὶ ἰδικὸν ἑνὶ ἑκάστῳ εἴδει ἐστί. Καθὼς ἡ φωνὴ τοῦ κήρυκος τοῖς ἀκούουσι, καὶ ἡ ὕλη τοῖς ἐν κόσμῳ, καὶ τὸ τοῦ κύκλου κέντρον ταῖς ἐξ αὐτοῦ δὴ τοῦ κέν τρου ἀρχομέναις εὐθείαις· ὡς εἶδος ἐν γένει, οἷον ὁ ἄνθρωπος ἐν τῷ ζώῳ. Περιέχεται γὰρ ὁ ἄνθρωπος ἐν τῷ ζῴῳ, καὶ πᾶν εἶδος ἐν τῷ οἰκείῳ γένει, ὡς ὅλον ἐν μέρεσι, καθάπερ ὁ Σωκράτης ἐν τοῖς ἑαυτοῦ μέσ ρεσι, κεφαλῇ, χερσί, ποσὶ, καὶ τοῖς ἄλλοις· καὶ τοῦτο δ' ἔν τισίν ἐστι, καὶ οὐκ ἔν τινι. Λέγεται δὲ μέρος μὲν ὅλου· ὅλον δὲ μερῶν οὐδαμῶς, ἀλλ' ὅλον ἐν μέρεσιν. Ως μέρος ἐν ὅλῳ· καθάπερ χεὶρ ἡ ποῦς ἐν Σωκράτει. Ὡς εἶδος ἐν ὕλῃ· καθὰ τὸ εἶδο; τοῦ ἀνδριάντος ἐν τῷ χαλκῷ, καὶ τὸ σημεῖον ἐν τῇ γραμμῇ· εἰδοποιεῖ γὰρ καὶ τὸ σημεῖον τὴν πεπε ἐνάρετον
ψιμμύθιον, καὶ ἡ τίτανος καὶ ἡ χιών λευκὰ μέν εἰσι· sunt. Rursus de homine animai essentialiter prædiχρώματα δὲ οὐκ εἰσί. Πάλιν τοῦ ἀνθρώπου κατηγο.
ρεῖται τὸ ζῶον οὐσιωδῶς· τοῦ δὲ ζώου τὸ δισύλλαβων
ἐπουσιωδῶς· ὁ μὲν γὰρ ἄνθρωπος, καὶ τὸ ζῶο,
ὑπὸ τὴν οὐσίαν εἰσί· τὸ δὲ δισύλλαβον ὑπὸ τὸ ποσόν.
Οὐ τοίνυν καὶ τοῦ ἀνθρώπου τὸ δισύλλαβον κατηγορηθήσεται· καὶ γὰρ ὁ ἄνθρωπος ζῶον μὲν ἐστι,
δισύλλαβον δὲ οὐκ ἔστι. Πάλιν κατὰ τοῦ Σωκράτους
ἐπουσιωδῶς λέγεται τὸ φιλόσοφον· κατὰ δὲ τοῦ φιλοσόφου ὁμοίως ἐπουσιωδῶς τὸ τετρασύλλαβον· ὁ
μὲν γὰρ Σωκράτης ὑπὸ τὴν οὐσίαν ἐστὶ, τὸ δὲ φιλό
σοφον ὑπὸ τὸ ποιόν· τὸ δὲ τετρασύλλαβον ὑπὸ τὸ
ποσόν. Αλλ' οὐχὶ καὶ κατὰ τοῦ Σωκράτους ῥηθείη
ἂν τὸ τετρασύλλαβον. Φιλόσοφος μὲν γάρ ἐστιν ὁ Σωκράτης, οὐ μὴν δὲ καὶ τετρασύλλαβον.
catur; de animali autem trisyllabum accidentaliter;
homo enim et animal sub substantia sunt: trisyllabum
autem sub, quanto est. Non igitur etiam de homine
trisyllabum prædicabitur; etenim homo animal
quidem est, sed non est trisyllabum. Iterum de
Socrate accidentaliter dicitur philosophum; sed de
philosophio quadrisyllabum simili ratione accidentaliter dicitur; Socrates enim sub substantia: at
philosophum sub quali est: quadrisyllabum denique sub quanto. Sed non etiam de Socrate quadrisyllabum dicetur. Socrates enim quidem est
philosophus, sed non etiam quadrisyllabum est.
ια'. Ωσπερ δὲ πάντοτε τῇ καθ᾽ ὑποκειμένου κατη- 1. Quemadmodum enim in prædicatione de
γορίᾳ ἐμφαίνεται τὸ συνώνυμον, οὕτως τῇ ἐν ὑποκει- subjecto univocum semper conspicitur: sic in præμένῳ οὐδέποτε· ἀλλ' ὁτὲ μὲν τὸ ὁμώνυμον· ὡς ὅταν
εἴπῃ τις τήνδε τὴν γυναῖκα μουσικὴν ἢ γραμμα
τικήν· ὁτὲ δὲ τὸ παρώνυμον· ὡς ὅταν ἀπὸ τῆς
φιλοσοφίας παρονομάσῃ τις τὸν ᾿Αριστοτέλη φιλόσοφον· ποτὲ αὖ τὸ ἑτερώνυμον· ὡς ὅταν ἐκ τῆς
ἀρετῆς σπουδαῖον τὸν Σωκράτην καλέσῃ τις. Τὸ γὰρ
ἐνάρετον ἐν τῇ τοῦ Ἑλληνισμοῦ συνηθείᾳ οὐχ
εὕρηται.
ιβ'. Οὐσία δὲ καὶ οὐσιῶδες διαφέρουσιν ἀλλήλων
ὡσαύτως συμβεβηκός τε καὶ ἐπουσιῶδες.
ιγ'. Η μὲν γὰρ οὐσία πρᾶγμά ἐστιν αὐθύπαρκτον,
μὴ δεόμενον ἑτέρου πρὸς σύστασιν. Τὸ δὲ συμβε
βηκός πρᾶγμά ἐστιν ἐν τῇ οὐσίᾳ ὑπάρχον, μὴ ὡς
μέρος, καὶ μὴ δυνάμενον εἶναι τῆς οὐσίας χωρίς.
ιδ. Τὸ οὐσιῶδες δὲ καὶ ἐπουσιῶδες τρόποι εἰσὶν
ὑπάρξεώς τινων ἔν τισι. Καὶ τὸ μὲν οὐσιῶδες τὸ
οἰκεῖον καὶ γνήσιον τοῦ ἐνυπάρχοντος παρίστησι
πράγματος πρὸς ἐκεῖνο ᾧ ἐνυπάρχει. Τὸ δὲ ἐπου
σιῶδες τὸ ἀλλότριον δηλοῖ καὶ τὸ ἐπείσακτον. "Οθεν
καὶ ἐν πάσαις ταῖς κατηγορίαις τὸ οὐσιῶδές τε καὶ
τὸ ἐπουσιώδες λαμβάνεσθαι δύναται.
ιε'. Τὸ δ' ἔν τινι λέγεται ἐνδεκαχῶς· ὡς γένος ἐν
εἴδει· οἷον τὸ ζῶον ἐν τῷ ἀνθρώπῳ. Τὸ γὰρ γένος
ἐξῃρημένην ἔχον τὴν ὕπαρξιν, ὅλον ἐν ἑκάστῳ για
νεται τῶν εἰδῶν, καὶ κοινὸν τοῖς εἴδεσιν ἅπασι καὶ
ἰδικὸν ἑνὶ ἑκάστῳ εἴδει ἐστί. Καθὼς ἡ φωνὴ τοῦ
κήρυκος τοῖς ἀκούουσι, καὶ ἡ ὕλη τοῖς ἐν κόσμῳ,
καὶ τὸ τοῦ κύκλου κέντρον ταῖς ἐξ αὐτοῦ δὴ τοῦ κέν
τρου ἀρχομέναις εὐθείαις· ὡς εἶδος ἐν γένει, οἷον
ὁ ἄνθρωπος ἐν τῷ ζώῳ. Περιέχεται γὰρ ὁ ἄνθρωπος
ἐν τῷ ζῴῳ, καὶ πᾶν εἶδος ἐν τῷ οἰκείῳ γένει, ὡς ὅλον
ἐν μέρεσι, καθάπερ ὁ Σωκράτης ἐν τοῖς ἑαυτοῦ μέσ
ρεσι, κεφαλῇ, χερσί, ποσὶ, καὶ τοῖς ἄλλοις· καὶ
τοῦτο δ' ἔν τισίν ἐστι, καὶ οὐκ ἔν τινι. Λέγεται δὲ
μέρος μὲν ὅλου· ὅλον δὲ μερῶν οὐδαμῶς, ἀλλ' ὅλον
ἐν μέρεσιν. Ως μέρος ἐν ὅλῳ· καθάπερ χεὶρ ἡ
ποῦς ἐν Σωκράτει. Ὡς εἶδος ἐν ὕλῃ· καθὰ τὸ εἶδο;
τοῦ ἀνδριάντος ἐν τῷ χαλκῷ, καὶ τὸ σημεῖον ἐν τῇ
γραμμῇ· εἰδοποιεῖ γὰρ καὶ τὸ σημεῖον τὴν πεπεdicatione in subjecto (nunquam deprehenditur); sed
interdum quidem æquivocum, ut cum aliquis hanc
mulierem musicam aut grammaticam dicit; nonnunquam vero demonstrativum, ut cum a philosophia 146 Aristotelem aliquis denominaverit
philosophum; interdum denique diversivocum, ut
cum aliquis Socratem a virtute virum bonum dixerit. Etenim in Græcæ linguæ consuetudine rò
ἐνάρετον (ut eliam in Latina lingua virtuosun)
non reperitur.
12. Differunt autem inter se substantia et substantiale, similiter accidens et essentiæ adjunctum
(seu accidentale).
13. Substantia enim quidem res est per se
exsistens non indigens alia ad sui constitutionem.
Accidens autem res est, quæ in substantia non ut
pars exsistit, nec seorsim a substantia esse potest.
14. Substantiale autem et accidentale modi sunt
exsistentiæ aliquorum in aliquibus. Et essentiale
quidem proprietatem et germanam convenientiam
rei inexsistentis declarat, ad illam in qua exsistit.
Accidentale autem alienum et adventition denotat.
Quare etiam in omnibus prædicamentis et essentiale et essentiae adjuuctum (seu accidentale) accipi potest.
15. Ceterum quod est in aliquo, undecum modis
dicitur; ut genus in specie, velut animal in bo
mine. 147 Genus enim cum ex abstractione habeat exsistentiam, totum est in quavis specie, et
omnibus speciebus commune et cuique speciei
proprium est: Quemadmodum vox præconis audientibus, et materia iis quæ in mundo sunt, et
centrum circuli rectis quæ ex eo (scilicet centro)
incipiunt; ut species in genere, veluti homo in
animali. Continetur enim homo in animali et omnis
species in proprio genere; ut totum in partibus 2
quemadmodum Socrates in suis partibus, capite,
pedibus, manibus et aliis; et vero haec in aliqu
bus est et non in aliquo. Ac dicitur pars quidens
tolius: totum autem partium nequaquam, sed lo
tum in partibus. Ut pars in toto: quemadmodum
manus aut pes in Socrate. Ut forma in materia:
quemadmodum forma statua in ære, et punctaid
col. 803–804page 139 of 548
PG 142:803ρασμένην γραμμήν. Ἐν χρόνῳ, ὡς ἐν τῷ καιρῷ τοῦ κατακλυσμοῦ Νῶς. Ἐν τόπῳ, ὡς ἱερεὺς ἐν τῷ ναῷ· ἐν ἀγγείῳ, ὡς ὕεωρ ἐν ἐκπώματι. Καὶ εἴη ἂν τὸ μὲν ἀγγεῖον τόπος μεταφορητός· ὁ δὲ τόπος ἀγγεῖον ἀμεταφόρητον. Ἐν τῷ ποιητικῷ αἰτίῳ, ὡς τὰ πάντα ἐν τῷ Θεῷ, καὶ ἐν τῷ τεχνίτῃ τῶν ὑπ' αὐτοῦ γενομένων οἱ λόγοι· καὶ ἐν τῷ ἄρχοντι, τῶν ἀρχομένων τὰ πράγματα. Ἐν τῷ τελικῷ αἰτίῳ, ὡς ἐν τῇ ἀναπαύσει τῶν ἀνθρώπων ἡ κλίνη, καὶ ἐν τῇ ὑγιείᾳ ἡ γυμνασία. Εν ὑποκειμένῳ, ὡς ἐν τῇ ουσία τὸ συμβεβηκός ις'. Ανάγονται δὲ ὑπὸ τὴν που κατηγορίαν τὰ ἔν τινι. Καὶ τὰ μὲν ἀπηριθμημένα τοῦ κατὰ φύσιν ἐστί· τοῦ δὲ παρὰ φύσιν, ὡς ἡ φθορὰ ἐν τῷ ζώῳ, καὶ τὸ πῦρ ἐν τῷ ξύλῳ. Καθόλου γάρ ή φθορά ἐν τῷ φθειρομένῳ παρὰ φύσιν ἐστίν. Οὐδὲ γὰρ ὁ τῆς φύσεως σκοπὸς τὸ ταύτης [ἔργον] ἀπόλλυσθαι· συν τηρεῖσθαι δὲ μᾶλλον καὶ διαμένειν. Σχήμα κεφαλ. ις', περὶ τῶν κατηγορουμένων· ἐν ᾧ καὶ περὶ τοῦ ἔν τινι. Πᾶσα κατηγορία Τὰ ἔν τινι ἢ ἐπὶ πλέον, ὡς τὸ ζῶον τοῦ ἀνθρώπου ἡ ἐπίσης, ὡς τὸ γελαστικὸν τοῦ ἀνθρώπου. ὡς γένος ἐν εἴδει· οἷον τὸ ζῶον ἐν ἀνθρώπῳ ὡς εἶδος ἐν γένει· οἷον ἄνθρωπος ἐν τῷ ζώμ ὡς ὅλον ἐν μέρεσιν· οἷον ὁ Σωκράτης ἐν τοῖς οἰκείοις μέρεσι ὡς μέρος ἐν ὅλῳ· οἷον γὰρ ἢ χειρ ἢ ποῖς ἐν Σωκράτει ὡς εἶδος ἐν ὕλῃ· ὡς τὸ εἶδος τοῦ ἀνδριάντος ἐν τῷ χαλκῷ ἐν χρόνῳ· ὡς Νῶς ἐν τῷ καιρῷ τοῦ κατακλυσμού. ἐν τόπῳ· ὡς ἱερεὺς ἐν τῷ ναῷ, ὕδωρ ἐν ἀγγείῳ ἐν τῷ ποιητικῷ αἰτίῳ· ὡς τὰ πάντα ἐν τῷ Θεῷ ἐν τῷ τελικῷ αἰτίῳ, ὡς ἡ γυμνασία ἐν τῇ ὑγιείᾳ ἐν ὑποκειμένῳ, ὡς ἐν τῇ οὐσίᾳ τὸ συμβεβηκός. ΚΕΦΑΛ. ΙΖ'. Περὶ ἐνὶς, ταυτοῦ καὶ ἑτέρου· ἐν ᾧ καὶ περὶ ὑποστάσεως. α'. Τριχῶς λέγεται τὸ ἓν καὶ ταυτόν. "Η γὰρ τῷ
in linea; nam et punctum informat finitam lineam. ρασμένην γραμμήν. Ἐν χρόνῳ, ὡς ἐν τῷ καιρῷ
In tempore, ut Noe in tempore diluvii. In loco, ut
sacerdos in templo; in vase, ut aqua in poculo. Et
fuerit vas quidem locus translatilis: locus autem,
vas intranslatile. In causa efficiente, ut ominia in
Deo, et in artifice eorum quæ ab ipso fiunt rationes; et in principe res subditarum. 148 L. callsa
finali, ut lectus in quiete hominum, et in sanitate
exercitium. In subjecto, ut accidens in substantia.
16. Reducuntur autem ad praedicamentum ubi,
quæ sunt in aliquo. Et enumerata quidem ejus
sunt, quod secundum naturam est: ejus autem
quod præter naturam est, ut corruptio in animali
et ignis in ligno. Nam in universum corruptio est
in eo quod praeter naturam corrumpitur. Neque
enim naturæ est intentio ut ipsius opus pereat, sed
ut potius conservetur et permaneat.
τοῦ κατακλυσμοῦ Νῶς. Ἐν τόπῳ, ὡς ἱερεὺς ἐν τῷ
ναῷ· ἐν ἀγγείῳ, ὡς ὕεωρ ἐν ἐκπώματι. Καὶ εἴη
ἂν τὸ μὲν ἀγγεῖον τόπος μεταφορητός· ὁ δὲ τόπος
ἀγγεῖον ἀμεταφόρητον. Ἐν τῷ ποιητικῷ αἰτίῳ, ὡς
τὰ πάντα ἐν τῷ Θεῷ, καὶ ἐν τῷ τεχνίτῃ τῶν ὑπ'
αὐτοῦ γενομένων οἱ λόγοι· καὶ ἐν τῷ ἄρχοντι, τῶν
ἀρχομένων τὰ πράγματα. Ἐν τῷ τελικῷ αἰτίῳ, ὡς
ἐν τῇ ἀναπαύσει τῶν ἀνθρώπων ἡ κλίνη, καὶ ἐν τῇ
ὑγιείᾳ ἡ γυμνασία. Εν ὑποκειμένῳ, ὡς ἐν τῇ ουσία
τὸ συμβεβηκός
ις'. Ανάγονται δὲ ὑπὸ τὴν που κατηγορίαν τὰ
ἔν τινι. Καὶ τὰ μὲν ἀπηριθμημένα τοῦ κατὰ φύσιν
ἐστί· τοῦ δὲ παρὰ φύσιν, ὡς ἡ φθορὰ ἐν τῷ ζώῳ,
καὶ τὸ πῦρ ἐν τῷ ξύλῳ. Καθόλου γάρ ή φθορά ἐν
τῷ φθειρομένῳ παρὰ φύσιν ἐστίν. Οὐδὲ γὰρ ὁ τῆς
φύσεως σκοπὸς τὸ ταύτης [ἔργον] ἀπόλλυσθαι· συν
τηρεῖσθαι δὲ μᾶλλον καὶ διαμένειν.
Σχήμα κεφαλ. ις', περὶ τῶν κατηγορουμένων· ἐν ᾧ καὶ περὶ τοῦ ἔν τινι.
Πᾶσα κατηγορία
Τὰ ἔν τινι
ἢ ἐπὶ πλέον, ὡς τὸ ζῶον τοῦ ἀνθρώπου
ἡ ἐπίσης, ὡς τὸ γελαστικὸν τοῦ ἀνθρώπου.
{
ὡς γένος ἐν εἴδει· οἷον τὸ ζῶον ἐν ἀνθρώπῳ·
ὡς εἶδος ἐν γένει· οἷον ἄνθρωπος ἐν τῷ ζώμ·
ὡς ὅλον ἐν μέρεσιν· οἷον ὁ Σωκράτης ἐν τοῖς οἰκείοις μέρεσι·
ὡς μέρος ἐν ὅλῳ· οἷον γὰρ ἢ χειρ ἢ ποῖς ἐν Σωκράτει
ὡς εἶδος ἐν ὕλῃ· ὡς τὸ εἶδος τοῦ ἀνδριάντος ἐν τῷ χαλκῷ·
ἐν χρόνῳ· ὡς Νῶς ἐν τῷ καιρῷ τοῦ κατακλυσμού.
ἐν τόπῳ· ὡς ἱερεὺς ἐν τῷ ναῷ, ὕδωρ ἐν ἀγγείῳ·
ἐν τῷ ποιητικῷ αἰτίῳ· ὡς τὰ πάντα ἐν τῷ Θεῷ·
ἐν τῷ τελικῷ αἰτίῳ, ὡς ἡ γυμνασία ἐν τῇ ὑγιείᾳ·
ἐν ὑποκειμένῳ, ὡς ἐν τῇ οὐσίᾳ τὸ συμβεβηκός.
Tabula capilis 16, de iis quæ prædicantur; ubi etiam de iis quæ sunt in aliquo.
Omnis prædicatio {
249 Que sunt in aliquo (dicuntur undeCIA modis):
aut latius se habet ad subjectum, ut animal ad hominem;
aut æqualiter, ut rìsibile ad hominem.
ut genus in specie, velut animal in homine;
ut species in genere, velut homo in in animali;
ut totum in partibus, velut Socrates in propriis partibus;
ut pars in toto, velut manus aut pes in Socrate;
ut forma in materia, velut forma statuæ in ære;
in tempore, velut Noe in tempore diluvii;
in loco, ut sacerdos in templo;
in vase, ut aqua un poculo;
in causa elliciente, ut omnia in Deo;
in causa diuali, ut exercitium in sanitate;
in subjecto, ut accidens in substantia,
150 SYNOPSIS CAPITIS XVII
DE UNO, KODEM ET DIVERSO; UBI ETIAM DE HYPOSTASI.
est
4. Unum et idem tribus modis dici. - 2. Diversum totidem. 3. Diversa seu differentia numero, id
individua, cur heterohypostata dicantur, et quid ab homohypostatis differant. - 4. Quatuor porismata
5. Quæ maxime dici possint heteroidea.
ex superioribus illala.
6. Regula anteprædicamentalis
posterior. 7. Regulæ posterioris anteprædicamentalis appendix, vel, ut alii volunt, regula tertia_auteprædicamentalis.
- 8. Homogenea et homoidea a Patribus pro iisdem, nempe pro homousiis, accipi.
5. Hypostaseos duo significata. - 10. Anhypostati ilem. - 11. Enhypostari quatuor.
12. Ejusdem
quintum. 13. Hypostasın, individuum, personam apud Patres pro eodem haberi.
CAPUT XVII.
De uno, eodem et diverso; ubi etiam de hypostasi.
1. Tribus modis dicitur unum et idem. Aut ge-
Περὶ ἐνὶς, ταυτοῦ καὶ ἑτέρου· ἐν ᾧ καὶ περὶ
ὑποστάσεως.
α'. Τριχῶς λέγεται τὸ ἓν καὶ ταυτόν. "Η γὰρ τῷ
col. 805–806page 140 of 548
PG 142:805γένει, καὶ ποιεῖ τὰ ὁμογενῆ· οἷον ἄνθρωπος και ἵππος· ταῦτα γὰρ ἂν καὶ ταυτὸν γένος ἔχουσι τὸ ζώον. "Η τῷ εἴδει, καὶ ποιεῖ τὰ ὁμοειδῆ· οἷον Πέτρος καὶ Παῦλος· τούτοις γὰρ ἐν καὶ ταυτὸν εἶδος ὑπάρ χει ὁ ἄνθρωπος. Η τῷ ἀριθμῷ, καὶ ποιεῖ τὸ ἄτομον καθ᾽ αὑτὸ νοούμενον, τῶν λοιπῶν ἀτόμων κεχωρισμένον· οἷον Σωκράτης. Εν γὰρ ὑπάρχει καὶ ταυτὸν, εἰ καὶ πλείστοις ἴσως καλοῖτο ὀνόμασι· Σωκράτης, Σωφρονίσκου υἱὸς, φιλόσοφος. Τὸ δ' αὐτὸ κἀπὶ τῶν Ιδίως λεγομένων πολυωνύμων ἐστίν. "Εν γὰρ καὶ ταυτὸν ὑπάρχει τῷ ἀριθμῷ, τὸ ξίφος, καὶ τὸ ἄορ, καὶ ἡ σπάθη, καὶ τὸ φάσγανον. β'. Οσαχῶς δὲ λέγεται τὸ ἓν καὶ ταυτόν, Τοσαυταχῶς καὶ τὸ ἕτερον. "Η γὰρ τῷ γένει καὶ τοῦτο λέγε ται, καὶ ποιεῖ τὰ ἑτερογενῆ, οἷον ζῶον καὶ ἐπιστήμη τοῦ μὲν γὰρ ζώου γένος ἡ οὐσία, τῆς ἐπιστήμης δὲ τὸ ποιόν. Η τῷ εἴδει, καὶ ποιεῖ τὰ ἑτεροειδῆ· οἷον ἵπε πος καὶ βοῦς ἄλλο γὰρ εἶδος ἵππου, καὶ ἄλλο τοῦ βούς, εἰ καὶ γένος οὐκ ἄλλο καὶ ἄλλο. Η τῷ ἀριθμῷ καὶ ποιεῖ (τὰ) ἄτομα· καὶ γὰρ τῷ ἀριθμῷ διαφέρουσιν, ὅσα τῇ συνδρομῇ τῶν συμβεβηκότων τὴν ἰδιότητα τῆς ἰδίας ὑποστάσεως ἀφωρίσαντο. γ. Ταῦτα δὲ λέγονται καὶ ἑτεροῦ πόστατα, ὡς ἐσχηκότα τὴν ἀνὰ μέρος καθ' ἑαυτὰ ὕπαρξιν. Τούτῳ γὰρ καὶ τῶν ὁμοῦποστάτων διενηνόχασιν. ὁμοϋπόστατα γάρ εἰσιν, ὅταν δύο φύσεις ἐν μιᾷ ὑποστάσει ἑνωθῶσι, καὶ μίαν σχῶσιν ὑπόστασιν σύνθετον, καὶ ἐν πρόσωπον· ὡς ψυχὴ καὶ σῶμα. δ'. Πάντα μὲν οὖν τὰ ὁμοειδῆ ἐξ ἀνάγκης εἰσὶ καὶ ὁμογενῆ· οὐ πάντα δὲ τὰ ὁμογενῆ ἀναγκαίως καὶ ὁμοειδή. Οὕτως καὶ ἑτερογενῆ μὲν ὁμολογουμένως πάντα ἑτεροειδή· οὐ πάντα δὲ τὰ ἑτεροειδὴ ἤδη καὶ ἑτερογενή. Καὶ τὰ μὲν τῷ γένει ἕτερα καὶ τῷ εἴδει καὶ τῷ ἀριθμῷ διαφέρουσι· τὰ δὲ τῷ εἴδει ἕτερα τῷ μὲν ἀριθμῷ διαφέρουσιν, οὐ μὴν δὲ ἀεὶ καὶ τῷ γένει. Ούτε δὲ τῷ ἀριθμῷ διαφέροντα ἐξ ἀνάγκης καὶ τῷ εἴδει, καὶ τῷ γένει ἕτερά ἐστιν. ε'. Ετεροειδῆ δὲ λέγοιντ' ἂν μάλιστα τὰ ἐκ δια φόρων εἰδικωτάτων εἰδῶν ἄτομα. Καθάπερ γὰρ Σω κράτης καὶ Πλάτων ὁμοειδῆ (καὶ ἄμφω γὰρ ἄνθρωποι) τὸν αὐτὸν τρόπον Πήγασος και Κέρβερος, έτε ροειδή. Τὸν μὲν γὰρ ἵππον λέγουσιν εἶναι τὸν Πήγασον, τὸν δὲ κύνα τὸν Κέρβερον. ς'. Τῶν ἑτερογενῶν δὲ καὶ μὴ ὑπάλληλα τεταγμέ των ἕτεραι τῷ εἴδει καὶ αἱ διαφοραί· οἷον ζώου καὶ ἐπιστήμης. Αλλαι γὰρ διαφοραὶ τοῦ ζώου καὶ ἄλλαι τῆς ἐπιστήμης. Τοῦ μὲν γὰρ ζώου συστατικαὶ διαφορ ραί, τὸ ἔμψυχον, τὸ αἰσθητικὸν, τὸ μεταβατικόν διαιρετικαὶ τὸ λογικόν, τὸ ἄλογον, τὸ πεζόν, τὸ πτης νὸν, τὸ ἔνυδρον, καὶ ἕτερα. Τῆς δὲ ἐπιστήμης συστατικαὶ μὲν τὸ τοῖς λογικοῖς ἐνυπάρχειν ζώοις, τὸ δυσμετάβλητον, τὸ ἄπταιστον τῶν ὑποκειμένων διαιρετικαὶ δὲ τὸ θεωρητικὸν, τὸ πρακτικόν· καὶ αὖθις τὸ γεωμετρικόν τε καὶ ἀστρονομικὸν καὶ τὰ
γένει, καὶ ποιεῖ τὰ ὁμογενῆ· οἷον ἄνθρωπος και nere et facit bonogenea quae sunt ejusdem gene
ἵππος· ταῦτα γὰρ ἂν καὶ ταυτὸν γένος ἔχουσι τὸ
ζώον. "Η τῷ εἴδει, καὶ ποιεῖ τὰ ὁμοειδῆ· οἷον Πέτρος
καὶ Παῦλος· τούτοις γὰρ ἐν καὶ ταυτὸν εἶδος ὑπάρ
χει ὁ ἄνθρωπος. Η τῷ ἀριθμῷ, καὶ ποιεῖ τὸ ἄτομον
καθ᾽ αὑτὸ νοούμενον, τῶν λοιπῶν ἀτόμων κεχωρι
σμένον· οἷον Σωκράτης. Εν γὰρ ὑπάρχει καὶ ταυτὸν,
εἰ καὶ πλείστοις ἴσως καλοῖτο ὀνόμασι· Σωκράτης,
Σωφρονίσκου υἱὸς, φιλόσοφος. Τὸ δ' αὐτὸ κἀπὶ τῶν
Ιδίως λεγομένων πολυωνύμων ἐστίν. "Εν γὰρ καὶ
ταυτὸν ὑπάρχει τῷ ἀριθμῷ, τὸ ξίφος, καὶ τὸ ἄορ,
καὶ ἡ σπάθη, καὶ τὸ φάσγανον.
β'. Οσαχῶς δὲ λέγεται τὸ ἓν καὶ ταυτόν, τοσαυταχῶς καὶ τὸ ἕτερον. "Η γὰρ τῷ γένει καὶ τοῦτο λέγεται, καὶ ποιεῖ τὰ ἑτερογενῆ, οἷον ζῶον καὶ ἐπιστήμη·
τοῦ μὲν γὰρ ζώου γένος ἡ οὐσία, τῆς ἐπιστήμης δὲ
τὸ ποιόν. Η τῷ εἴδει, καὶ ποιεῖ τὰ ἑτεροειδῆ· οἷον ἵπε
πος καὶ βοῦς ἄλλο γὰρ εἶδος ἵππου, καὶ ἄλλο τοῦ
βούς, εἰ καὶ γένος οὐκ ἄλλο καὶ ἄλλο. Η τῷ ἀριθμῷ
καὶ ποιεῖ (τὰ) ἄτομα· καὶ γὰρ τῷ ἀριθμῷ διαφέρουσιν, ὅσα τῇ συνδρομῇ τῶν συμβεβηκότων τὴν
ἰδιότητα τῆς ἰδίας ὑποστάσεως ἀφωρίσαντο.
γ. Ταῦτα δὲ λέγονται καὶ ἑτεροῦ πόστατα, ὡς
ἐσχηκότα τὴν ἀνὰ μέρος καθ' ἑαυτὰ ὕπαρξιν. Τούτῳ
γὰρ καὶ τῶν ὁμοῦποστάτων διενηνόχασιν. Ομοϋπόστατα γάρ εἰσιν, ὅταν δύο φύσεις ἐν μιᾷ ὑποστά
σει ἑνωθῶσι, καὶ μίαν σχῶσιν ὑπόστασιν σύνθετον,
καὶ ἐν πρόσωπον· ὡς ψυχὴ καὶ σῶμα.
ris), ut homo et equus; etenim hæc unum et idem
genus habent, animal. Aut specie, et facit homoidea (quæ sunt ejusdem speciei): ut Petrus et Paulus; horum enim una et eadem est species, homo.
Aut numero, et facit individuum, quod per se intelligitur a reliquis individuis separatum, velut
Socrates. Etenim unum et iden est (numero), licet
plurimis forte nominibus vocetur: 151 Socrates,
Sophronisci filius, philosophus. Atque idem etiam
in his quæ proprie multivoca dicuntur, est. Etenim
unum et idem numero sunt mucro, ensis, spatha,
gladius.
2. Quot autem modis unum et idem dicitur,
tot modis etiam diversum dicitur. Nam et hoc vel
genere dicitur, et efieit heterogenea (quæ sunt dim
versi generis), velut animal et scientia; animalis
enim genus est substantia; scientiæ autem qualitas.
Aut specie, et facit beteroidea (quæ sunt diversæ
species), velut equus et los; alia enim species est
equi, alia hovis, tametsi genus non est aliud atque
aliud.Aut numero, et facit individua; etenim»Umero differunt quæcunque accidentium concursu
peculiaris hypostaseos proprietatem separarunt.
3. Dicuntur autem hæc etiam heterohypostata,
quod seorsim habeant per se exsistentiam. In hoc
enim etiam ab illis differunt, quæ sunt homohypostata. Etenim bomohypostata sunt, cum duæ naturæ
in una bypostasi unitæ fuerint, et unam bypostasin
compositam unamque personam habuerint; ut
anima et corpus.
4. Omnia igitur homoidea quidem sunt necessario 152 eliam homogenea: non autem omnia
homogenea, necessario etiam sunt honoidea. Ita
etiam heterogenea quidem omnia omnium consensu sunt heteroidea: non autem omnia heteroidea
sunt jam etiam heterogenea. Et quæ quidem genere
δ'. Πάντα μὲν οὖν τὰ ὁμοειδῆ ἐξ ἀνάγκης εἰσὶ καὶ
ὁμογενῆ· οὐ πάντα δὲ τὰ ὁμογενῆ ἀναγκαίως καὶ
ὁμοειδή. Οὕτως καὶ ἑτερογενῆ μὲν ὁμολογουμένως
πάντα ἑτεροειδή· οὐ πάντα δὲ τὰ ἑτεροειδὴ ἤδη καὶ
ἑτερογενή. Καὶ τὰ μὲν τῷ γένει ἕτερα καὶ τῷ εἴδει
καὶ τῷ ἀριθμῷ διαφέρουσι· τὰ δὲ τῷ εἴδει ἕτερα
τῷ μὲν ἀριθμῷ διαφέρουσιν, οὐ μὴν δὲ ἀεὶ καὶ τῷ / diversa sunt, etiam specie et numero differunt:
γένει. Ούτε δὲ τῷ ἀριθμῷ διαφέροντα ἐξ ἀνάγκης
καὶ τῷ εἴδει, καὶ τῷ γένει ἕτερά ἐστιν.
ε'. Ετεροειδῆ δὲ λέγοιντ' ἂν μάλιστα τὰ ἐκ διαφόρων εἰδικωτάτων εἰδῶν ἄτομα. Καθάπερ γὰρ Σω
κράτης καὶ Πλάτων ὁμοειδῆ (καὶ ἄμφω γὰρ ἄνθρω
ποι) τὸν αὐτὸν τρόπον Πήγασος και Κέρβερος, έτεροειδή. Τὸν μὲν γὰρ ἵππον λέγουσιν εἶναι τὸν Πή
γασον, τὸν δὲ κύνα τὸν Κέρβερον.
ς'. Τῶν ἑτερογενῶν δὲ καὶ μὴ ὑπάλληλα τεταγμέ
των ἕτεραι τῷ εἴδει καὶ αἱ διαφοραί· οἷον ζώου καὶ
ἐπιστήμης. Αλλαι γὰρ διαφοραὶ τοῦ ζώου καὶ ἄλλαι
τῆς ἐπιστήμης. Τοῦ μὲν γὰρ ζώου συστατικαὶ διαφορ
ραί, τὸ ἔμψυχον, τὸ αἰσθητικὸν, τὸ μεταβατικόν·
διαιρετικαὶ τὸ λογικόν, τὸ ἄλογον, τὸ πεζόν, τὸ πτης
νὸν, τὸ ἔνυδρον, καὶ ἕτερα. Τῆς δὲ ἐπιστήμης συστα
τικαὶ μὲν τὸ τοῖς λογικοῖς ἐνυπάρχειν ζώοις, τὸ
δυσμετάβλητον, τὸ ἄπταιστον τῶν ὑποκειμένων·
διαιρετικαὶ δὲ τὸ θεωρητικὸν, τὸ πρακτικόν· καὶ
αὖθις τὸ γεωμετρικόν τε καὶ ἀστρονομικὸν καὶ τὰ
quæ autem specie diversa sunt, numero quidem,
non semper autem etiam genere differunt. Neque
vero numero differentia, necessario etiam specie
et genere diversa sunt.
5. Heteroidea autem maxime dici possint individua quæ sunt ex differentibus speciebus specialissimis. Quemadmodum enim Socrates et Plato
sunt homoidea (ambo enim sunt homines), codein
modo Pegasus et Cerberus sunt heteroidea. Illum
enim equum, hunc canem esse ferunt.
6. Ceterum heterogeneorun, hoc est, sub diversis generibus exsistentium et non subalternatim
positorum, diversæ etiam sunt specie differentiæ:
velut animalis et scientiæ. Aliæ enim animalis,
aliæ scientiæ sunt differentiæ. Animalis enim constituentes differentiæ sunt, animatum, sentiens,
progressivum: dividentes, rationis particeps, rationis expers, gradiens, 153 volatile, aquatile, et alia.
Scientiæ autem, constituentes quidem (differemiæ)
sunt, animalibus ratione præditis inesse, diffi ulter mutari, non excidere subjectis: dividentes
col. 807–808page 141 of 548
PG 142:807; τοιαῦτα. Καὶ γὰρ ἦς κατηγορίας υπάρχει τὸ γένος, ἐκείνης καὶ τὸ εἶδος· κατάλληλοι δὲ καὶ αἱ διαφοραὶ. Τῶν τοίνυν ετερογενῶν ἕτεραι τῷ εἴδει καὶ αἱ διαφοραὶ αἱ συστατικαί τε καὶ αἱ διαιρετικαί. ζ'. Τῶν δέ γε ὑπάλληλα τεταγμένων, διαιρετικαὶ μὲν οὐ πάντοτε αἱ αὐταί. Τοῦ γὰρ σώματος διαι ρουμένου εἰς ἔμψυχον σῶμα καὶ ἄψυχον, οὐ διαι ρεθήσεται καὶ τὸ ἔμψυχον εἰς ἔμψυχον πάλιν καὶ ἄψυχον, ἀλλ᾽ εἰς αἰσθητικὸν καὶ ἀναίσθητον· ἔστα δὲ καὶ τὸ σῶμα διῃρημένον εἰς αἰσθητικὸν καὶ ἀναί σθητον. Πάλιν τοῦ ἐμψύχου καὶ τοῦ αἰσθητικοῦ (εἰς λογικὸν καὶ ἄλογον) εὑρεθήσονται κοιναι διαφοραί διαιρετικαί, τὸ λογικόν τε καὶ ἄλογον. Καὶ οὕτως ἔσονται τῶν ὑπάλληλα γενῶν διαφοραί διαιρετικαὶ ποτὲ μὲν αἱ αὐταὶ, ποτὲ δ' οὐχ αἱ αὐταί. Τὰς δὲ συστατικάς εἶναι πάντοτε τὰς αὐτὰς τὸ κωλύον οὐδέν. Ομογενῶν γὰρ ὄντων τῶν ὑπάλληλα, καὶ συνωνύμου γενομένης τῆς κατηγορίας, ὅσαι τοῦ κατηγορουμένου διαφοραί εἰσι, πᾶσαι δὲ τοῦ ὑποκειμένου ἔσονται. η'. Χρὴ δὲ γινώσκειν ὡς οἱ θεῖοι Πατέρες όμο γενῆ καὶ ὁμοειδὴ τὰ αὐτὰ λέγουσι, τὰ ὁμοούσια δη λαδή, ήγουν τὰς ὑπὸ τὸ αὐτὸ εἶδος ὑποστάσεις. θ'. Η δ' ὑπόστασις δύο σημαίνει. Δηλοῖ γὰρ καὶ τὴν ἁπλῶς ὕπαρξιν, καθό καί τινες τῶν Πατέρων, ὡς δηλωτικὴν φύσεως παρειλήφασι τὸ τῆς ὑποστάσεως ὄνομα. Δηλοῖ καὶ τὸ ἄτομον 8 καὶ κυρίως ὑπόστασις λέγεται, διὰ τὸ καθ᾽ αὑτὸ ὑφεστάναι πραγματικώς. Εν γὰρ τοῖς ἀτόμοις ἡ οὐσία ενεργείᾳ ὑφέστηκε, προσλαβοῦσα τὰ συμβεβηκότα. ι. Καὶ τὸ ἀνυπόστατον δὲ δύο σημαίνει. Τό τε γὰρ μηδαμή μηδαμῶς ἄν, καὶ τὸ συμβεβηκός, ώς μὴ ἔχον ἰδίαν ὑπόστασιν, εἴτουν ὕπαρξιν, ἀλλ' ἐν τῇ οὐσία ὑφεστηκός. ια΄. Τὸ δὲ ἐνυπόστατον ποτὲ μὲν τὸ ἁπλῶς ὕπαρ χον δηλοῖ, καθὸ σημαινόμενον οὐ μόνον τὴν ἁπλῶς οὐσίαν, ἀλλὰ καὶ τὸ συμβεβηκὸς ἐνυπόστατον λέγο μεν, ἑτεροῦ πόστατον μᾶλλον ὑπάρχον· ποτὲ δὲ δη λεῖ καὶ τὸ ἄτομον. Οὐδ᾽ αὐτὸ δὲ κυρίως ἐνυπόστατόν ἐστιν, ἀλλ᾽ ὑπόστασις. Κυρίως γὰρ ἐνυπόστατόν ἐστιν ἢ τὸ καθ᾿ αὐτὸ μὲν μὴ ὑφιστάμενον, ἀλλ' ἐν ταῖς ὑποστάσε τι θεωρούμενον, ὥσπερ τὸ εἶδος, ήγουν ἡ φύσις· καὶ γὰρ τῶν ἀνθρώπων ἡ φύσις οὐ καθ' ἑαυτὴν, ἀλλ' ἐν τοῖς κατὰ μέρος ἀνθρώποις ὑφέστηκεν· ἢ τὸ συνερχόμενον ἑτέρῳ τινὶ διαφόρῳ κατ τὴν οὐσίαν εἰς μιᾶς ὑποστάσεως συνθέτου ἐκπλήρωσιν· ὡς ἡ ψυχὴ καὶ τὸ σῶμα συνελθόντα ἀλλήλοις τόν τινα ἄνθρωπον ἀπετέλεσαν. ιβ. Τὰ μὲν οὖν ἐνυπόστατα λεχθεῖεν ἄν· τὸ δ' ἐξ αὐτῶν ἀλλήλων συντεθειμένον ὑπόστασις. Ἀλλὰ καὶ ὑφ' ἑτέρας ὑποστάσεως προσληφθεῖσα φύσις, καὶ ἐν αὐτῇ ἐσχηκυῖα τὴν ὕπαρξιν καὶ αὕτη καλῶς
vero, contemplativum, activum; et iterum geo- τοιαῦτα. Καὶ γὰρ ἦς κατηγορίας υπάρχει τὸ γένος,
ἐκείνης καὶ τὸ εἶδος· κατάλληλοι δὲ καὶ αἱ διαφο
ραί. Τῶν τοίνυν ετερογενῶν ἕτεραι τῷ εἴδει καὶ αἱ
διαφοραὶ αἱ συστατικαί τε καὶ αἱ διαιρετικαί.
metricum et astronomicum, et similía. Cujus enim
prædicamenti genus, illius etiam species est: sed
et convenientes diferentia. Heterogeneorum igitur,
hoc est, eorum quæ sub diversis generibus exsistunt, diversæ sunt etiam specie differentiæ cum
constituentes tum dividentes.
7. Eorum autem, quæ subalternatim ponuntur
dividentes quidem non semper sunt eædem. Si
enim corpus dividatur in animatum et inanimatum, non etiam animatum iterum in animatum et
inanimatum dividetur, sed in sentiens et sensus
expers: eritque etiam corpus divisum in sentiens
et sensus expers. Rursus animati et sentientis
communes differentiæ dividentes reperientur, et
rationis particeps et rationis expers.
Atque
sic generum subalternatim positorum differentiæ
dividentes alias quidem eædem, alias vero non eædem erunt. Ut autem constituentes differentiæ
154 semper sint eadem, nihil est quod prohibeat.
Cum enim subalternatim posita sint homogenea
(ejusdem generis), et univoca fiat praedicatio,
quotquot prædicati sunt differentiæ, omnes etiam
subjecti erunt.
8. Scire autem oportet quod sancti Patres eadem dicunt homogenea et homoidea, homousia
(coessentialia) videlicet, hypostases nimirum quæ
sub eadem specie sunt.
9. Atqui hypostasis duo significat. Declarat
enim et simpliciter exsistentiam, quatenus etiam
aliqui ex Patribus nomen hypostasis ad significandam naturam assumpserunt. Denotat etiam individuum, quod etiam proprie hypostasis dicitur, proplerea quod per se revera subsistal. Essentia enim
acceptis accidentibus in individuis reipsa subsistil.
10. Εt vero anlypostaton duo significat. Nam
et idl (signitical), quod nullo modo uspiam est: el
accidens ut quod propriam hypostasin sive exsistentiam non habeat, sed in substantia subsistat.
11. Enhypostaton autem interdum quidem id
quod simpliciter exsistit declarat; quo significato
non tantum simpliciter substantia, sed etiam accidens enhypostaton dicitur, 155 cum magis heterohypostaton (id est, in alio habens subsistentiam)
sit; interdum autem etiam individuum declarat.
Sed tamen nec ipsum proprie enhypostaton est, sed
typostasis. Proprie enim enhypostaton est, vel quod
per se quidem non subsistit, sed in hypostasibus
consideratur, ut species, nempe natura (communis
scilicet, etenim natura hominum non secundum
seipsam, sed in particularibus hominibus subsistit), vel quod cum altero quodam differente secundum substantiam congreditur ad unam compositam hypostasin complendam. Quemadmodum anima
quem hominem absolverunt.
42. Hæc quidem igitur enlypostata dici quiverint; quod autem ex illis compositum est, hypostasis. Sed et ea natura quæ ab alia hypostasi assumpta in ipsa exsistentiam habet, et hæc, inquam,
p
ζ'. Τῶν δέ γε ὑπάλληλα τεταγμένων, διαιρετικαὶ
μὲν οὐ πάντοτε αἱ αὐταί. Τοῦ γὰρ σώματος διαι
ρουμένου εἰς ἔμψυχον σῶμα καὶ ἄψυχον, οὐ διαι
ρεθήσεται καὶ τὸ ἔμψυχον εἰς ἔμψυχον πάλιν καὶ
ἄψυχον, ἀλλ᾽ εἰς αἰσθητικὸν καὶ ἀναίσθητον· ἔστα:
δὲ καὶ τὸ σῶμα διῃρημένον εἰς αἰσθητικὸν καὶ ἀναίσθητον. Πάλιν τοῦ ἐμψύχου καὶ τοῦ αἰσθητικοῦ (εἰς
λογικὸν καὶ ἄλογον) εὑρεθήσονται κοιναι διαφοραί
διαιρετικαί, τὸ λογικόν τε καὶ ἄλογον. Καὶ οὕτως
ἔσονται τῶν ὑπάλληλα γενῶν διαφοραί διαιρετικαὶ
ποτὲ μὲν αἱ αὐταὶ, ποτὲ δ' οὐχ αἱ αὐταί. Τὰς δὲ συστατικὰς εἶναι πάντοτε τὰς αὐτὰς τὸ κωλύον οὐδέν.
Ομογενῶν γὰρ ὄντων τῶν ὑπάλληλα, καὶ συνωνύμου γενομένης τῆς κατηγορίας, ὅσαι τοῦ κατηγο
ρουμένου διαφοραί εἰσι, πᾶσαι δὲ τοῦ ὑποκειμένου
ἔσονται.
η'. Χρὴ δὲ γινώσκειν ὡς οἱ θεῖοι Πατέρες όμογενῆ καὶ ὁμοειδὴ τὰ αὐτὰ λέγουσι, τὰ ὁμοούσια δη
λαδή, ήγουν τὰς ὑπὸ τὸ αὐτὸ εἶδος ὑποστά
σεις.
θ'. Η δ' ὑπόστασις δύο σημαίνει. Δηλοῖ γὰρ καὶ
τὴν ἁπλῶς ὕπαρξιν, καθό καί τινες τῶν Πατέρων, ὡς
δηλωτικὴν φύσεως παρειλήφασι τὸ τῆς ὑποστάσεως
ὄνομα. Δηλοῖ καὶ τὸ ἄτομον 8 καὶ κυρίως ὑπόστασις
λέγεται, διὰ τὸ καθ᾽ αὑτὸ ὑφεστάναι πραγματικώς.
Εν γὰρ τοῖς ἀτόμοις ἡ οὐσία ενεργείᾳ ὑφέστηκε,
προσλαβοῦσα τὰ συμβεβηκότα.
ι. Καὶ τὸ ἀνυπόστατον δὲ δύο σημαίνει. Τό τε γὰρ
μηδαμή μηδαμῶς ἄν, καὶ τὸ συμβεβηκός, ώς μὴ
ἔχον ἰδίαν ὑπόστασιν, εἴτουν ὕπαρξιν, ἀλλ' ἐν τῇ
οὐσία ὑφεστηκός.
ια΄. Τὸ δὲ ἐνυπόστατον ποτὲ μὲν τὸ ἁπλῶς ὕπαρ
χον δηλοῖ, καθὸ σημαινόμενον οὐ μόνον τὴν ἁπλῶς
οὐσίαν, ἀλλὰ καὶ τὸ συμβεβηκὸς ἐνυπόστατον λέγο
μεν, ἑτεροῦ πόστατον μᾶλλον ὑπάρχον· ποτὲ δὲ δη
λεῖ καὶ τὸ ἄτομον. Οὐδ᾽ αὐτὸ δὲ κυρίως ἐνυπόστατόν
ἐστιν, ἀλλ᾽ ὑπόστασις. Κυρίως γὰρ ἐνυπόστατόν
ἐστιν ἢ τὸ καθ᾿ αὐτὸ μὲν μὴ ὑφιστάμενον, ἀλλ' ἐν
ταῖς ὑποστάσε τι θεωρούμενον, ὥσπερ τὸ εἶδος, ήγουν
ἡ φύσις· καὶ γὰρ τῶν ἀνθρώπων ἡ φύσις οὐ καθ'
ἑαυτὴν, ἀλλ' ἐν τοῖς κατὰ μέρος ἀνθρώποις ὑφέστηκεν· ἢ τὸ συνερχόμενον ἑτέρῳ τινὶ διαφόρῳ κατ
τὴν οὐσίαν εἰς μιᾶς ὑποστάσεως συνθέτου ἐκπλήρω
σιν· ὡς ἡ ψυχὴ καὶ τὸ σῶμα συνελθόντα ἀλλήλοις
τόν τινα ἄνθρωπον ἀπετέλεσαν.
et corpus secum invicem congressa hunc aliιβ. Τὰ μὲν οὖν ἐνυπόστατα λεχθεῖεν ἄν· τὸ δ' ἐξ
αὐτῶν ἀλλήλων συντεθειμένον ὑπόστασις. Ἀλλὰ
καὶ ὑφ' ἑτέρας ὑποστάσεως προσληφθεῖσα φύσις,
καὶ ἐν αὐτῇ ἐσχηκυῖα τὴν ὕπαρξιν καὶ αὕτη καλῶς
col. 809–810page 142 of 548
PG 142:809ἐνυπόστατος λέγεται· ὅθεν καὶ τοῦ Κυρίου ἡ σάρξ. μηδὲ πρὸς καιροῦ ῥοπὴν ἀκαριαίαν ὑποστᾶσα καθ' ἑαυτὴν, οὐχ ὑπόστασις, ἀλλ' ἐνυπόστατος καὶ λέγε ται καὶ ἔστιν. Ἐν γὰρ τῇ τοῦ Θεοῦ Λόγου ὑποστάσει ὑπέστη προσληφθεῖσα ὑπ' αὐτῆς, καὶ ταύτην ἔσχε καὶ ἔχει ὑπόστασιν. εγ'. Ιστέον δ' ὅτι οἱ ἅγιοι Πατέρες τὸ αὐτὸ καὶ ἓν ἐκάλεσαν ὑπόστασίν τε καὶ ἄτομον καὶ πρόσωπον, τὸ διὰ τῶν ἑαυτοῦ ἰδιωμάτων ἀρίδηλον καὶ περιωρισμένην ἀπὸ τῶν ὁμοφυῶν αὐτοῦ παρεχόμενον ἡμῖν τὴν οἰκείαν ἐμφάνειαν. Σχήμα κεφαλ. ιζ', περὶ ἑνὸς ταυτοῦ καὶ ἑτέρου, ἐν ᾧ καὶ περὶ ὑποστάσεως. Τὸ ἐν καὶ ταυτὸν Τὸ ἕτερον Υπόστασις 'Ανυπόστατον Τὸ ἐνυπόστατον * γένει, οἷον ἄνθρωπος καὶ ἵππο; ἢ εἴδει, ὡς Πέτρος καὶ Παῦλος ἢ ἀριθμῷ, ὡς λώπιον καὶ ἱμάτιον ἢ γένει, ὡς ζῶον καὶ ἐπιστήμη ἢ εἴδει, ὡς ἵππος καὶ βοῦς ἢ ἀριθμῷ, ὡς Συκράτης καὶ Πλάτων ἢ ἁπλῶς ὕπαρξις ἢ καὶ τὸ ἄτομον ἢ τὸ μηδαμή μηδαμῶς ἄν τὸ συμβεβηκός. τὸ ἁπλῶς ὑπάρχον τὸ ἄτομον τὸ μὴ καθ' ἑαυτο θεωρούμενον, ὡς τὸ εἶδος τοῦ ἀνθρώπου ἐν τοῖς κατὰ μέρος καὶ τὸ συνερχόμενον διαφόρως κατὰ τὴν οὐσίαν εἰς μιᾶς ὑποστάσεως σύν στάσιν, ΚΕΦΑΛ. ΙΗ. Περὶ προτέρου καὶ ὑστέρου, καὶ περὶ τοῦ ἅμα, α'. Κατά πέντε τρόπους τὸ πρότερον λέγεται.
EPITOME OGICA.
S10
ἐνυπόστατος λέγεται· ὅθεν καὶ τοῦ Κυρίου ἡ σάρξ. recte ennypostalos dicitur. Unde etiam Domini caro»
μηδὲ πρὸς καιροῦ ῥοπὴν ἀκαριαίαν ὑποστᾶσα καθ'
ἑαυτὴν, οὐχ ὑπόστασις, ἀλλ' ἐνυπόστατος καὶ λέγε
ται καὶ ἔστιν. Ἐν γὰρ τῇ τοῦ Θεοῦ Λόγου ὑποστά
σει ὑπέστη προσληφθεῖσα ὑπ' αὐτῆς, καὶ ταύτην
ἔσχε καὶ ἔχει ὑπόστασιν.
εγ'. Ιστέον δ' ὅτι οἱ ἅγιοι Πατέρες τὸ αὐτὸ καὶ
ἓν ἐκάλεσαν ὑπόστασίν τε καὶ ἄτομον καὶ πρόσω
πον, τὸ διὰ τῶν ἑαυτοῦ ἰδιωμάτων ἀρίδηλον καὶ περιωρισμένην ἀπὸ τῶν ὁμοφυῶν αὐτοῦ παρεχόμενον
ἡμῖν τὴν οἰκείαν ἐμφάνειαν.
quæ neque ad exiguum temporis momentum per
se subsistit, non hypostasis, sed enhypostatos et
dicitur et est. Etenim in Dei Verbi bypostasi substitit assumpta ab ea, atque hanc habuit habetque
hypostasin.
13. Sciendum 156 autem
sanctos Patres
unum et idem et hypostasin et individuum et personam vocasse; id nimirum quod per attributa
sua manifestam et ab aliis secum ejusdem naturæ
circumfinitam nobis propriam apparitionem exhibet.
Σχήμα κεφαλ. ιζ', περὶ ἑνὸς ταυτοῦ καὶ ἑτέρου, ἐν ᾧ καὶ περὶ ὑποστάσεως.
Τὸ ἐν καὶ ταυτὸν
· Τὸ ἕτερον
Υπόστασις
'Ανυπόστατον
Τὸ ἐνυπόστατον
* γένει, οἷον ἄνθρωπος καὶ ἵππο;
ἢ εἴδει, ὡς Πέτρος καὶ Παῦλος·
ἢ ἀριθμῷ, ὡς λώπιον καὶ ἱμάτιον
ἢ γένει, ὡς ζῶον καὶ ἐπιστήμη·
ἢ εἴδει, ὡς ἵππος καὶ βοῦς·
ἢ ἀριθμῷ, ὡς Συκράτης καὶ Πλάτων·
ἢ ἁπλῶς ὕπαρξις·
ἢ καὶ τὸ ἄτομον
ἢ τὸ μηδαμή μηδαμῶς ἄν
τὸ συμβεβηκός.
τὸ ἁπλῶς ὑπάρχον
τὸ ἄτομον·
τὸ μὴ καθ' ἑαυτο θεωρούμενον, ὡς τὸ εἶδος τοῦ ἀνθρώπου ἐν τοῖς κατὰ μέρος
καὶ τὸ συνερχόμενον διαφόρως κατὰ τὴν οὐσίαν εἰς μιᾶς ὑποστάσεως σύν
στάσιν,
Tabula capitis 17, de uno eodent et diverso, ubi etiam de hypostasi (anhypostato et enlypestato).
aut genere, velut homo et equus,
aut numero, ut indumentum et vestimentum.
Unum et idem (dicitur)
aut specie, ut Petrus et Paulus,
Diversum (dicitur)
Hypostasis (dicitur)
ant genere, ut animal et scientia,
aut specie, ut equus et bos,
aut numero, ut Socrates et Plato.
aut simpliciter exsistentia,
aut individuum.
157 Anhypostaton
(dicitur)
aut quod prorsus nuspiam est,
aul accidens.
quod simpliciter exsistit,
individuum,
Enhypostaton (dicitur) quod per se non consideratur, ut species hominis in particularibus,
quod congreditur cum differente quoad substantiam ad unius bypostaseos constitutionem.
SYNOPSIS CAPITIS XVIII.
QUOD EST DE PRIORE ET POSTERIORE ET SIMUL.
4. Quinque modi prioris. 2. Primus est a tempore. 3. Secundus a natura.
- 5. Quarius a dignitate.
4. T ertuus ab ordine.
- 6. Quintus a notione seu conceptu mentis. 7. Posterioris totidem modi.
8. Prioris et posterioris hæc divisio, qualis sit. - 9. Eorum quæ simul dicuntur tres modi, quorum primus est a tempore. - 10. Secundus a natura.
quartus a dignitate.
11. Tertius a divisione.
Περὶ προτέρου καὶ ὑστέρου, καὶ περὶ τοῦ ἅμα,
α'. Κατά πέντε τρόπους τὸ πρότερον λέγεται.
PATROL. GR. CXLII.
12. His tribus additur
CAPUT XVIII.
De priore et posteriore et simul.
1. Prius quinque modis dicitur.
col. 811–812page 143 of 548
PG 142:811β'. Καθ' ἕνα μὲν τρόπον ἀπὸ τοῦ χρόνου, καθ' δ πρεσβύτερον καὶ παλαιότερον ἕτερον ἑτέρου φαμέν. Τάττετα: δὲ τὸ μὲν πρεσβύτερον κυρίως ἐπὶ τῶν ἐμψύχων καὶ μάλιστα ἐπ' ἀνθρώπων, ἐπὶ δὲ τῶν αψύχων (καὶ) ἐμοῦ πάντων τὸ παλαιότερον. Δήλον δ' ὅτι πρὸς ἕτερον χρὴ παραβάλλοντα πάντοτε ποιεῖσθαι τὴν σύγκρισιν, ἵνα μή τις ἑαυτοῦ κατὰ τὴν νέαν ἡλικίαν, ὡς τῷ χρόνῳ προτέραν, ευρεθείη πρεσβύτερος. γ'. Καθ' ἕτερον τρόπον λέγεται πρότερον, τὸ κατά φύσιν. Φύσει δὲ πρότερόν ἐστι τὸ συναναιροῦν καὶ μὴ συναναιρούμενον, καὶ συνεισφερόμενον καὶ μὴ συνεισφέρον. Οἷον τὸ ἓν πρότερον φύσει τῶν δύο. Καὶ γὰρ ἀναιρούμενον, συναναιρεῖ τὰ δύο. Μὴ ὄντος γὰρ ἐνὸς, πῶς ἔσονται δύο; τῶν δύο δ' ἀναιρεθέν των, οὐ συναναιρεῖται τὸ ἔν. Εστι γὰρ ἐν, δύο μὴ ὄντων. Πάλιν τοῖς μὲν δύο συνεισφέρεται τὸ ἔν ἔνθα γὰρ δύο, ἐκεῖ καὶ τὸ ἔν· ἐν γὰρ καὶ ἐν τὰ δύο οὐ συνεισφέρει δὲ τὸ ἓν τὰ δύο· ἑνὸς γὰρ ὄντος, οὐκ ἀναγκαῖον εἶναι καὶ δύο. Κατὰ τοῦτον τὸν τρό πον τὰ γένη πρότερα τῶν οἰκείων εἰδῶν, καὶ τὰ εἴδη τῶν ἀτόμων, καὶ ἁπλῶς τὰ καθολικώτερα τῶν ὑπὸ τὴν αὐτὴν κατηγορίαν μερικωτέρων. δ'. Τρίτος τρόπος ὁ κατὰ τάξιν, ὡς τὸ προοίμιον πρότερον τῆς διηγήσεως, καὶ ὁ στρατιώτης του στρατηγού. ε'. Τέταρτος ὁ κατ' ἀξίαν· ὡς ὁ ἄρχων πρότερος τοῦ ἀρχομένου, τῇ ἀξίᾳ δηλονότι καὶ τῇ τιμῇ. Τοῦ τον τὸν τρόπον ὁ ᾿Αριστοτέλης οὐ δέχεται. Τίθησι δ' ἀντ᾽ αὐτοῦ τὸν κατὰ τὸ αἴτιον· οἷον, Ἔστιν ἄνθρωπος, καὶ λέγομεν καὶ ἡμεῖς ἀληθῆ λόγον, ὅτι ἔστιν ἄνθρωπος. Τὸ εἶναι γοῦν ἄνθρωπον αἴτιον γίνεται τοῦ λόγου τούτου τοῦ ἀληθοῦς, τοῦ, ὅτι ἔστιν ἄνο θρωπος. Κατὰ τοῦτο τὸ σημαινόμενον λέγομεν τὸν άναρχον Πατέρα πρῶτον καὶ μείζονα του μονογενοῦς, ὡς αἴτιον τῆς αὐτοῦ ὑπάρξεως οὐσιωδῶς. ς'. Προστιθέασί τινες τοῖς τρόποις του προτέρου τὴν κατ' ἐπίνοιαν· ὡς ὅταν βουλόμενοι τοιχον δεί μασθαι θεμέλιον καταβάλλωμεν· καὶ λέγομεν, Ἐπεὶ πρότερον τὸν τοῖχον ἐπινοήσαντες διὰ τὸν τοῖ χον τιθέμεθα τὸν θεμέλιον, ὁ τοιχός ἐστι πρότερος τοῦ θεμελίου. Συνάγεται δ' οὗτος ὁ τρόπος τῷ κατ' ἀξίαν· καθ᾿ ὃν τὸ βέλτιον καὶ τιμιώτερον λέγεται πρότερον. Καὶ ὥσπερ ὁ κατ' ἀξίαν πρότερος ὕστε ρος εὑρίσκεται κατὰ τάξιν (5 γὰρ ἄρχων πρότερόν ἐστιν ἀρχόμενος καὶ ὕστερον ἄρχων καθίσταται) τοιουτοτρόπως καὶ τὸ κατ' ἐπίνοιαν πρότερον ὕστε μον ἀπαρτίζεται καὶ τελειοῦται. ζ'. Οσαχῶς δὲ τὸ πρότερον, τοσαυταχῶς καὶ τὰ ὕστερον, προσφυῶς τοῖς τρόποις καὶ καταλλήλως για νομένης τῆς ἀντιθέσεως. η'. Δια:ροῦσι δὲ τὸ πρότερον καὶ ὕστερον καὶ τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον, ὥσπερ τὰ ἀφ' ἑνός. θ'. Αμα δέ ἐστι καθ᾿ ἕνα μὲν τρόπον, ὧν ἡ γένε σι; ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ γεννηθῆναι δύο τινάς· οὗτος ὁ τρόπο; τῷ πρώτῳ τρόπῳ τοῦ προτέρου αντίκειται, τῷ ἀπὸ τοῦ χρό ὡς ὅταν ἐν μιᾷ ῥοπῇ τύχῃ νου.
'
2. Uno quidem modo a tempore, quo aliud alio
antiquius et velustius dicimus: Usurpatur autem
antiquius quidem proprie in auinatis, 158 maxime
in hominibus: in inanimatis autem (et) simul om.
nibus vetustius. Manifestum autem est oportere
cum alio conferentem facere comparationem, ne
quis seipso secundum juvenilem ætatem, quæ tempore prior est, antiquior (seu senior) deprehendatur:
3. Alio modo prius dicitur, quod secundum naturam est. Est autem natura prius quod simul
tollit et simul non tollitur; quodque juxta infertur,
nec juxta infert. Velut unum prius est duobus.
Etenim sublatum secum tollit duo. Si enim unum
non sit, quomodo duo erunt? Si autem duo sublata
fuerint, non juxta unum tollitur. Unum enim est,
si duo non sint. Rursus cum duobus unum simul
infertur. Ubi enim duo, ibi etiam unum est. Etenim duo sunt unum et unum. Non autem unum
simul infert duo. Unum enim si sit, non est nee
cesse etiam duo esse. Hoc modo genera suis speciebus priora sunt et species individuis suis; et
simpliciter universaliora particularioribus quæ in
eodem prædicamento sunt.
4. Tertius modus est is, qui est secundum ordinem, ut exordium narratione prius est, et miles
dure exercitus.
5. Quartus est qui 159 secundum dignitatem
est, ut princeps prior est subdito, dignitate videlicet
et honore. Ilunc modum Aristoteles non recipit.
Pro eo autem ponit illum qui secundum causam
est, velut, Homo est; et dicimus etiam nos veram
esse orationem, quod sit homio. Quare esse hominem causa est veræ hujus orationis quæ est quod
homo sit. Quoad hoc significatum Patrem qui sine
principio est, primum et majorem Unigenito dicimus,
quod exsistentiæ illius causa sit essentialiter.
6. Adjiciunt aliqui modis prioris eum qui secundum notionem mentis est: velut ædificaturi murum
fundamentum jacimus, dicimusque, quia prius 0gitantes murum propter murum fundamentum jacimus, murum fundamento priorem esse. Reducitur
autem modus hic ad eum qui secundum dignitatem
est, quo id quod melius et honoratius est, prius
dicitur. Et quemadmodum prior dignitate, ordine
posterior deprehenditur (etenim principe prius est
subilitus, et posterius princeps constituitur), simili
modo etiam id quod notione mentis prius est, posterius absolvitur et perficitur.
7. Quot autem modis prius, lot etiam 160 modis posterius (dicitur), si apposite et convenienter
modis prioris fiat oppositio.
8. Dividunt autem prius et posterius secundum
magis et minus, ut ea quæ ab uno.
9. Simul porro uno quidem modo sunt, quorum
generatio est in eodem tempore, ut cum uno nomento duos nasci contigerit. Hic modus primo
modo prioris qui est a tempore opponitur.
β'. Καθ' ἕνα μὲν τρόπον ἀπὸ τοῦ χρόνου, καθ' δ
πρεσβύτερον καὶ παλαιότερον ἕτερον ἑτέρου φαμέν.
Τάττετα: δὲ τὸ μὲν πρεσβύτερον κυρίως ἐπὶ τῶν
ἐμψύχων καὶ μάλιστα ἐπ' ἀνθρώπων, ἐπὶ δὲ τῶν
αψύχων (καὶ) ἐμοῦ πάντων τὸ παλαιότερον. Δήλον δ'
ὅτι πρὸς ἕτερον χρὴ παραβάλλοντα πάντοτε ποιεί
σθαι τὴν σύγκρισιν, ἵνα μή τις ἑαυτοῦ κατὰ τὴν
νέαν ἡλικίαν, ὡς τῷ χρόνῳ προτέραν, ευρεθείη
πρεσβύτερος.
γ'. Καθ' ἕτερον τρόπον λέγεται πρότερον, τὸ κατά
φύσιν. Φύσει δὲ πρότερόν ἐστι τὸ συναναιροῦν καὶ
μὴ συναναιρούμενον, καὶ συνεισφερόμενον καὶ μὴ
συνεισφέρον. Οἷον τὸ ἓν πρότερον φύσει τῶν δύο.
Καὶ γὰρ ἀναιρούμενον, συναναιρεῖ τὰ δύο. Μὴ ὄντος
γὰρ ἐνὸς, πῶς ἔσονται δύο; τῶν δύο δ' ἀναιρεθέν
των, οὐ συναναιρεῖται τὸ ἔν. Εστι γὰρ ἐν, δύο μὴ
ὄντων. Πάλιν τοῖς μὲν δύο συνεισφέρεται τὸ ἔν·
ἔνθα γὰρ δύο, ἐκεῖ καὶ τὸ ἔν· ἐν γὰρ καὶ ἐν τὰ δύο
οὐ συνεισφέρει δὲ τὸ ἓν τὰ δύο· ἑνὸς γὰρ ὄντος,
οὐκ ἀναγκαῖον εἶναι καὶ δύο. Κατὰ τοῦτον τὸν τρό
πον τὰ γένη πρότερα τῶν οἰκείων εἰδῶν, καὶ τὰ
εἴδη τῶν ἀτόμων, καὶ ἁπλῶς τὰ καθολικώτερα τῶν
ὑπὸ τὴν αὐτὴν κατηγορίαν μερικωτέρων.
δ'. Τρίτος τρόπος ὁ κατὰ τάξιν, ὡς τὸ προοίμιον
πρότερον τῆς διηγήσεως, καὶ ὁ στρατιώτης του
στρατηγού.
ε'. Τέταρτος ὁ κατ' ἀξίαν· ὡς ὁ ἄρχων πρότερος
τοῦ ἀρχομένου, τῇ ἀξίᾳ δηλονότι καὶ τῇ τιμῇ. Τοῦ
τον τὸν τρόπον ὁ ᾿Αριστοτέλης οὐ δέχεται. Τίθησι
δ' ἀντ᾽ αὐτοῦ τὸν κατὰ τὸ αἴτιον· οἷον, Ἔστιν ἄνθρω·
πος, καὶ λέγομεν καὶ ἡμεῖς ἀληθῆ λόγον, ὅτι ἔστιν
ἄνθρωπος. Τὸ εἶναι γοῦν ἄνθρωπον αἴτιον γίνεται
τοῦ λόγου τούτου τοῦ ἀληθοῦς, τοῦ, ὅτι ἔστιν ἄνο
θρωπος. Κατὰ τοῦτο τὸ σημαινόμενον λέγομεν τὸν
άναρχον Πατέρα πρῶτον καὶ μείζονα του Μονογε
νοῦς, ὡς αἴτιον τῆς αὐτοῦ ὑπάρξεως οὐσιωδῶς.
ς'. Προστιθέασί τινες τοῖς τρόποις του προτέρου
τὴν κατ' ἐπίνοιαν· ὡς ὅταν βουλόμενοι τοιχον δεί -
μασθαι θεμέλιον καταβάλλωμεν· καὶ λέγομεν,
Ἐπεὶ πρότερον τὸν τοῖχον ἐπινοήσαντες διὰ τὸν τοῖ
χον τιθέμεθα τὸν θεμέλιον, ὁ τοιχός ἐστι πρότερος
τοῦ θεμελίου. Συνάγεται δ' οὗτος ὁ τρόπος τῷ κατ'
ἀξίαν· καθ᾿ ὃν τὸ βέλτιον καὶ τιμιώτερον λέγεται
πρότερον. Καὶ ὥσπερ ὁ κατ' ἀξίαν πρότερος ὕστε
ρος εὑρίσκεται κατὰ τάξιν (5 γὰρ ἄρχων πρότερόν
ἐστιν ἀρχόμενος καὶ ὕστερον ἄρχων καθίσταται)
τοιουτοτρόπως καὶ τὸ κατ' ἐπίνοιαν πρότερον ὕστε
μον ἀπαρτίζεται καὶ τελειοῦται.
ζ'. Οσαχῶς δὲ τὸ πρότερον, τοσαυταχῶς καὶ τὰ
ὕστερον, προσφυῶς τοῖς τρόποις καὶ καταλλήλως για
νομένης τῆς ἀντιθέσεως.
η'. Δια:ροῦσι δὲ τὸ πρότερον καὶ ὕστερον καὶ τὸ
μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον, ὥσπερ τὰ ἀφ' ἑνός.
θ'. Αμα δέ ἐστι καθ᾿ ἕνα μὲν τρόπον, ὧν ἡ γένε
σι; ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ
γεννηθῆναι δύο τινάς· οὗτος ὁ τρόπο; τῷ πρώτῳ
τρόπῳ τοῦ προτέρου αντίκειται, τῷ ἀπὸ τοῦ χρό
ὡς ὅταν ἐν μιᾷ ῥοπῇ τύχῃ
νου.
col. 813–814page 144 of 548
PG 142:813ι'. Καθ' ἕτερον τρόπον ἅμα λέγονται τὰ κατὰ φύ σιν ἅμα ὑπάρχοντα. Ταῦτα δὲ ἐστι τὰ συναναιροῦντα καὶ συναναιρούμενα, συνεισφερόμενά τε καὶ συνεισφέροντα· οἷον τὰ πρός τι. Οὗτος δὲ ὁ τρόπος ἀντί κειται τῷ τοῦ προτέρου δευτέρου τρόπῳ, τῷ κατὰ φύσιν· καί γε τῷ πέμπτῳ τῷ κατὰ τὸ αἴτιον. Τῷ δευτέρῳ μὲν οὖν καθ' ὅσον ἀντιστρέφει, ἀντίκειται τῷ μὴ ἀντιστρέφοντι· τῷ πέμπτῳ δ' αὖθις, ἢ μὴν τετάρτῳ, καθ' ὅσον οὐκ ἔστι θάτερον αἴτιον τοῦ λοι ποῦ. Τοιαῦτα γὰρ τὰ πρός τι, καθὴ πρός τι. Τὸ γὰρ πατὴρ καὶ υἱὸς ἅμα ἐστὶ καὶ οὐδέτερον αἴτιον, κατ' αὐτὸ (τοῦτο, τὸ πατὴρ καὶ υἱός)· μᾶλλον μὲν οὖν αἴτιον ἑκατέρου ἑκάτερόν ἐστι. Αἴτιον γὰρ τοῦ παρ τέρα εἶναι τὸ υἱὸν εἶναι· καὶ τοῦ υἱὸν εἶναι τὸ πα τέρα εἶναι. Κἂν ἄλλως αἴτιος τῆς τοῦ υἱοῦ ὑπάρ ξεως ὁ πατὴρ, οὐ μὴν τῆς τοῦ πατρὸς ὁ υἱός. Ὁ μὲν γὰρ πατὴρ ἐγέννησεν, ὁ δὲ υἱὸς ἐγεννήθη. Καὶ γέγονεν ὁ υἱὸς ἐκ του πατρός· οὐ μὴν ἐκ τοῦ υἱοῦ ὁ πατήρ. ια. Τρίτον τοῦ ἅμα σημαινόμενον, τὰ ἀντιδιαιρούμενα εἴδη· ὡς ὅταν διαιροῦντες τὸ ζῶον εἰς λογι κὸν καὶ ἄλογον, ἅμα λέγομεν εἶναι τὸ λογικὸν καὶ τὸ ἄλογον· καὶ οὐ τὸ μὲν πρότερον, τὸ δὲ ὕστερον. Αντίκειται δὲ τῶν ἀντιδιαιρουμένων ὁ τρόπος τῷ τρίτῳ τρόπῳ τοῦ προτέρου τῷ κατὰ τάξιν. Ισόστοιχα γὰρ τὰ ἀντιδιαιρούμενα, καὶ τὴν αὐτὴν ἀλλήλοις ἔχοντα τάξιν. ιβ'. Δοκεῖ δέ τι του ἅμα καὶ τῷ κατ ἀξίαν ἀντι κεῖσθαι τρόπῳ τοῦ προτέρου. Τοῦτο δ' ἂν εἴη τὸ ἰσά ξιόν τε καὶ ὁμότιμον, Σχήμα κεφαλ. τη, περὶ προτέρου καὶ ὑστέρου καὶ περὶ τοῦ ἅμα. Το πρότερον και ὕστερον Αμα λέγεται τὸ κατὰ χρόνον τὸ τῇ φύσει πρότερον τὸ κατὰ τάξιν, ὡς τὸ προοίμιον τῆς διηγήσεως τὸ κατ᾽ ἀξίαν, ὡς ὁ ἄρχων τοῦ ἀρχομένου τὸ κατὰ τὸ αἴτιον, ὡς τὸ εἶναι ἄνθρωπον τοῦ ἀληθοῦς περὶ αὐτοῦ λόγου τοῦ ὅτι ἐστὶν ἄνθρωπος. τὰ κατὰ χρόνον, οιον εἰ γεννηθῶσι δύο τινὲς κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον τὰ κατὰ φύσιν, ὡς τὰ πρός τι τὰ ἀντιδιαιρούμενα ἐκ τοῦ αὐτοῦ γένους, ὡς τὸ λογικὸν καὶ ἄλογον.
ι'. Καθ' ἕτερον τρόπον ἅμα λέγονται τὰ κατὰ φύσιν ἅμα ὑπάρχοντα. Ταῦτα δὲ ἐστι τὰ συναναιροῦντα
καὶ συναναιρούμενα, συνεισφερόμενά τε καὶ συνεισ
φέροντα· οἷον τὰ πρός τι. Οὗτος δὲ ὁ τρόπος ἀντί
κειται τῷ τοῦ προτέρου δευτέρου τρόπῳ, τῷ κατὰ
φύσιν· καί γε τῷ πέμπτῳ τῷ κατὰ τὸ αἴτιον. Τῷ
δευτέρῳ μὲν οὖν καθ' ὅσον ἀντιστρέφει, ἀντίκειται
τῷ μὴ ἀντιστρέφοντι· τῷ πέμπτῳ δ' αὖθις, ἢ μὴν
τετάρτῳ, καθ' ὅσον οὐκ ἔστι θάτερον αἴτιον τοῦ λοιποῦ. Τοιαῦτα γὰρ τὰ πρός τι, καθὴ πρός τι. Τὸ γὰρ
πατὴρ καὶ υἱὸς ἅμα ἐστὶ καὶ οὐδέτερον αἴτιον, κατ'
αὐτὸ (τοῦτο, τὸ πατὴρ καὶ υἱός)· μᾶλλον μὲν οὖν
αἴτιον ἑκατέρου ἑκάτερόν ἐστι. Αἴτιον γὰρ τοῦ παρ
τέρα εἶναι τὸ υἱὸν εἶναι· καὶ τοῦ υἱὸν εἶναι τὸ πατέρα εἶναι. Κἂν ἄλλως αἴτιος τῆς τοῦ υἱοῦ ὑπάρ
ξεως ὁ πατὴρ, οὐ μὴν τῆς τοῦ πατρὸς ὁ υἱός. Ὁ
μὲν γὰρ πατὴρ ἐγέννησεν, ὁ δὲ υἱὸς ἐγεννήθη. Καὶ
γέγονεν ὁ υἱὸς ἐκ του πατρός· οὐ μὴν ἐκ τοῦ υἱοῦ ὁ
πατήρ.
ια. Τρίτον τοῦ ἅμα σημαινόμενον, τὰ ἀντιδιαιρού -
μενα εἴδη· ὡς ὅταν διαιροῦντες τὸ ζῶον εἰς λογι
κὸν καὶ ἄλογον, ἅμα λέγομεν εἶναι τὸ λογικὸν καὶ
τὸ ἄλογον· καὶ οὐ τὸ μὲν πρότερον, τὸ δὲ ὕστερον.
Αντίκειται δὲ τῶν ἀντιδιαιρουμένων ὁ τρόπος τῷ
τρίτῳ τρόπῳ τοῦ προτέρου τῷ κατὰ τάξιν. Ισόστοιχα
γὰρ τὰ ἀντιδιαιρούμενα, καὶ τὴν αὐτὴν ἀλλήλοις
ἔχοντα τάξιν.
ιβ'. Δοκεῖ δέ τι του ἅμα καὶ τῷ κατ ἀξίαν ἀντικεῖσθαι τρόπῳ τοῦ προτέρου. Τοῦτο δ' ἂν εἴη τὸ ἰσάξιόν τε καὶ ὁμότιμον,
10. Alio modo simul dicuntur, quæ secundum
naturam simul exsistunt. Hæc autem sunt ea, quæ
juxta tollunt et juxta tolluntur, quæque juxta inferuntur et juxta inferunt. Velut ea quæ sunt ad
aliquid. Hic autem modus opponitur secundo prioris modo qui est secundum naturam, quin etiam
quinto qui est secundum causam: secundo quidem
qui non convertitur opponitur in quantum conver
titur; rursum vero quarto aut etiam quinto, quatenus alterum non est causa alterius. Talia enim
sunt, quæ sunt ad aliquid quatenus sunt ad aliquid.
Pater enim et filius sunt simul, et neuter secundum
hoc ipsum (quod pater et filius sunt) causa est.
Magis igitur alteruter alterutrius causa est. Etenim
ejus quod est patrem esse causa est, esse filium,
161 et ejus quoul est esse filium causa est esse
patrem: tametsi alias pater exsistentiæ filij nec
patris (exsistentiæ) filius causa est. Pater enim genuit; lilius autem genitus est: et ex patre filius,
non ex filio pater est natus.
11. Tertium (ejus quod dicitur) simul significatum sunt species e regione divisæ; ut cum animal
dividentes in rationis particeps et rationis expers;
rationis particeps et rationis expers simul esse di
cimus, nec illud prius, hoc posterius. Opponitur
autem hic e regione divisoruin modus tertio modo
prioris qui secundum ordinem est. Etenim ejusdem
seriei sunt et eumdem inter se invicem habent ordinem quæ e regione dividuntur.
12. Videtur autem amplius aliquid (de eo quod
dicitur) simul, opponi ei modo prioris qui secundum diguitatem est; fueritque hoc id quod æqualis
dignitatis et ejusdem honoris est.
Σχήμα κεφαλ. τη, περὶ προτέρου καὶ ὑστέρου καὶ περὶ τοῦ ἅμα.
Το πρότερον και ὕστερον
Αμα λέγεται
τὸ κατὰ χρόνον
τὸ τῇ φύσει πρότερον·
τὸ κατὰ τάξιν, ὡς τὸ προοίμιον τῆς διηγήσεως
τὸ κατ᾽ ἀξίαν, ὡς ὁ ἄρχων τοῦ ἀρχομένου
τὸ κατὰ τὸ αἴτιον, ὡς τὸ εἶναι ἄνθρωπον τοῦ ἀληθοῦς περὶ αὐτοῦ λόγου τοῦ
ὅτι ἐστὶν ἄνθρωπος.
τὰ κατὰ χρόνον, οιον εἰ γεννηθῶσι δύο τινὲς κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον·
· τὰ κατὰ φύσιν, ὡς τὰ πρός τι
τὰ ἀντιδιαιρούμενα ἐκ τοῦ αὐτοῦ γένους, ὡς τὸ λογικὸν καὶ ἄλογον.
Tabula capitis 18, de priore el posteriore et eo quod est simul,
162 Prius et posterius
(dicitur)
Simul dicuntur
quod secundum tempus est;
quod natura est;
quod est secundum ordinem, ut exordium narratione;
quod secundum dignitatem est, ut princeps subdito;
quod secundum causam est, ut esse hominem veræ de ipso orationis hujus
quod sit homo.
quæ secundum tempus sunt, veluti si duo aliqui eodem tempore geniti fuerint;
qua secundum naturam sunt, ut quæ sunt ad aliquid,
quæ ex eodem genere velut e regione dividuntur, ut rationis particeps et raLionis expers.
col. 815–816page 145 of 548
PG 142:815ΚΕΦΑΛ. ΙΘ'. Περὶ οὐσίας, α'. Ἡ οὐσία σημαίνει μὲν ποτὲ καὶ τὴν ἁπλῶς ὕπαρξιν, ὅτε καὶ κατὰ πάντων τῶν ὄντων φέρεται κυρίως δὲ τὴν ἀντιδιαιρουμένην τοῖς συμβεβηκότι, κατηγορίαν δηλοί, ἥτις ἐστὶ πρᾶγμα αυθύπαρκτον μὴ δεόμενον ἑτέρου πρὸς σύστασιν. Ταύτῃ γὰρ καὶ τὸ ὂν πάρεστι πρώτῃ· μετὰ ταύτην δὲ τοῖς συμβε σηκόσιν. β'. Αὕτη ἡ οὐσία διαιρεῖται εἰς σῶμα καὶ ἀσώ ματον· τὸ σῶμα εἰς ἔμψυχον καὶ ἄψυχον τὸ ἔμ ψυχον εἰς αἰσθητικὸν καὶ ἀναίσθητον· τὸ αἰσθητικὸν εἰς μεταβατικὸν καὶ ἀμετάβατον· τὸ μεταβατικὴν εἰς λογικὸν καὶ ἄλογον· λογικὸν μὲν τὸν ἄνθρωπον, ἄλογον δὲ τὰ παρὰ τὸν ἄνθρωπον ζώα. γ΄. Οὐσία μὲν οὖν ἔμψυχος ἀναίσθητος τὸ φυτόν οὐσία, ἐπείπερ αὐτὸ καθ' αὐτό ἐστι τὸ φυτὸν, καὶ οὐκ ἐν ἑτέροις ἔχει τὸ εἶναι· ἀλλ' ἕτερα μᾶλλον ἐν αὐτῷ τὴν ὕπαρξιν ἔχουσιν. Υπάρχει γὰρ ἐν τῷ φυτῷ καὶ ποσὸν (δίπηχυ γάρ ἐστιν ἴσως ἢ τρίπηχυ τουτὶ τὸ φυτόν)· καὶ ποιὸν (μέλαν γάρ ἐστιν ἢ λευκόν) καὶ πρός τι (μείζον γάρ ἐστιν ἑτέ ρου φυτοῦ, καὶ ἄλλου πάλιν μικρότερον) και που (ἐν τόπῳ γὰρ ἐστι, καί ποτε, διότι καὶ ἐν χρόνῳ καὶ ποιεῖν (ἀνθεῖ γὰρ ἡ καρποφορεῖ)· καὶ πάσχειν (τέμνεται γὰρ τυχόν, ἢ ψύχεται, ἢ θερμαίνεται)· καὶ κεῖσθαι (ἵσταται γὰρ ἢ ὄρθιον, ἢ πρὸς γῆν νενευκός)· καὶ ἔχειν· ἔσται γὰρ ἴσως και τι θρίγγωμα τῷ φυτῷ τῆς αὐτοῦ πως ῥίζης ἢ τοῦ στελέχους ἁπτό μενον. Οὕτω μὲν οὖν οὐσία ἐστὶ τὸ φυτόν· ἔμψυ γον δὲ, διότι τρέφεται καὶ αὔξεται, καὶ γεννᾶ ὅμοιον ἑαυτῷ. Δυνάμει; δὲ ψυχῆς τὸ θρεπτικὸν, καὶ αὐξη τικὸν, καὶ γεννητικόν. Ἐπεὶ δὲ ἔμψυχον τὸ φυτόν, δηλονότι καὶ σεσωματωμένον ἐστίν. Εμψυχον γὰ λέγεται τὸ σῶμα τὸ ἔχον ψυχήν. Οὐ προστέθειται δὲ τὸ σεσωματωμένον τῷ ὅρῳ, ὡς τῷ ἐμψύχῳ συνυπακουόμενον τε καὶ συννοούμενον. Οὕτω μὲν καὶ ἔμψυχον τὸ φυτόν· ἀναίσθητον δὲ, διὰ τὸ μηδεμιά διοικεῖσθαι τῶν πέντε αἰσθήσεων· οὐχ ὁράσει, οὐκ ἀκοῇ, οὐκ ὀσφρήσει, οὐ γεύσει, οὐχ ἀφῇ. Δήλον δ' ὅτι καὶ ἀμετάβατον. 'Αμετάβατον δέ φημι τὸ μὴ ἔχον ἐν ἑαυτῷ δύναμιν μεταβατικήν ἐκ τόπου εἰς τόπον· ὥσπερ μεταβατικὸν τὸ ἔνδοθεν ἀφ' ἑαυτοῦ κινεῖσθαι κατὰ τόπον δυνάμενον. δ'. Ἔστι μὲν οὖν τὸ φυτὸν οὐσία ἔμψυχος αναί σθητος· οὐσία δ' ἔμψυχος αἰσθητικὴ τὸ ζῶν ὁμοῦ καὶ ζωόφυτον. Ἵνα γοῦν ἀπ᾿ ἀλλήλων ταῦτα δικ
SYNOPSIS CAPITIS XIX,
QUOD EST DE SUBSTANTIA.
1. Homonymia substantiæ, ejusdemque in altera significatione descriptio et cum accidente comparatio.
2. Divisio substantiæ. 3. Plantae definitio ex tradita divisione constituitur, et per partes probatur.
4.'Animalis item 163 et plantanimalis definitiones inde colliguntur. 5. Itemque hominis. 6. Individua seu hypostases ab Aristotele propriissime et primo et maxime substantias appellari.-7. Aliorum
alia sententia, qui hæc elogia substantiæ speciebus infimis tribuunt. 8. Speciem specialissimam
quare aliqui substantiam et naturam et formam appellarint.. 9. Quatenus illis individua sint sub.
stantia.
CAPUT XIX.
De substantia.
1. Essentia significat quidem aliquando etiam
simpliciter exsistentiam, cum etiam de omnibus
entibus effertur; proprie autem prædicamentumn
accidentibus contradivisum declarat; quod est res
per se exsistens, non indigens alia ut sit. lluic
enim etiam ipsum ens primo convenit; post hanc
vero accidentibus.
2. IIæc substantia in corpus et incorporeum dividitur, corpus in animatum et inanimatum; animatum in sentiens et sensus expers: sentiens in
progressivum et progressionis expers: progressivum in rationale et irrationale; rationale quidem,
boninem; irrationale autem, præter homiuem auimalia.
ΚΕΦΑΛ. ΙΘ'.
Περὶ οὐσίας,
α'. Ἡ οὐσία σημαίνει μὲν ποτὲ καὶ τὴν ἁπλῶς
ὕπαρξιν, ὅτε καὶ κατὰ πάντων τῶν ὄντων φέρεται
κυρίως δὲ τὴν ἀντιδιαιρουμένην τοῖς συμβεβηκότι,
κατηγορίαν δηλοί, ἥτις ἐστὶ πρᾶγμα αυθύπαρκτον
μὴ δεόμενον ἑτέρου πρὸς σύστασιν. Ταύτῃ γὰρ καὶ
τὸ ὂν πάρεστι πρώτῃ· μετὰ ταύτην δὲ τοῖς συμβεσηκόσιν.
β'. Αὕτη ἡ οὐσία διαιρεῖται εἰς σῶμα καὶ ἀσώματον· τὸ σῶμα εἰς ἔμψυχον καὶ ἄψυχον τὸ ἔμψυχον εἰς αἰσθητικὸν καὶ ἀναίσθητον· τὸ αἰσθητι
κὸν εἰς μεταβατικὸν καὶ ἀμετάβατον· τὸ μεταβα
τικὴν εἰς λογικὸν καὶ ἄλογον· λογικὸν μὲν τὸν
ἄνθρωπον, ἄλογον δὲ τὰ παρὰ τὸν ἄνθρωπον
ζώα.
3. Planta quidem igitur est substantia animata
sensus expers: substantia, quia ipsa planta per se
est, nec habet esse in alio, sed alia 164 potius
in ipsa exsistentiam habent. Exsistit enim in planta
et quantum (etenim bicubita forte vel tricubita est
haec plania), et quale (etenim nigra vel alba est), et
ad aliquid (major enim est alia planta, et alia vicissim minor), et ubi (in loco enim est), et quando
(quia etiam in tempore), et agere (floret enim et
fructum fert), et pali (secatur enim forte aut refrigeratur aut calefit), et situm esse (stat enim erecta
aut ad terram inclinata), et habere: erit enim forLasse munimentum aliquod plantæ radicem ipsius
quodammodo aut stipitem attingens. Ita igitur
planta est substantia. Animata autem quia nutritur
et augetur et simile sibi generat. Atqui animæ facultates sunt: nutrix, auctrix et generatrix (vis).
Quia autem planta est animata, nimirum etiam
corporata est. Corpus enim animatum id dicitur
quod habet animam. Non autem est appositum.definitioni, corporatum; ut quod animo subaudiatur
et subintelligatur. Ita igitur planta etiam animata
est. At sensus expers est, quia nullo quinque sensuum regitur, non visu, non auditu, non olfactu,
non gustu, 165 non tactu. Manifestum autem est
quod etiam progressionis sit expers. Dico autem
progressionis expers, quod facultatem de loco in
locum progrediendi in se non habet; quemadmodum progressivum id quod interius a seipso secnndum locum moveri potest.
4. Planta igitur est substantia animata sensus
expers. At animal et plantanimal simul sunt substantia animata sentiens. Ut igitur a se invicem
›
γ΄. Οὐσία μὲν οὖν ἔμψυχος ἀναίσθητος τὸ φυτόν·
οὐσία, ἐπείπερ αὐτὸ καθ' αὐτό ἐστι τὸ φυτὸν, καὶ
οὐκ ἐν ἑτέροις ἔχει τὸ εἶναι· ἀλλ' ἕτερα μᾶλλον ἐν
αὐτῷ τὴν ὕπαρξιν ἔχουσιν. Υπάρχει γὰρ ἐν τῷ
φυτῷ καὶ ποσὸν (δίπηχυ γάρ ἐστιν ἴσως ἢ τρίπηχυ
τουτὶ τὸ φυτόν)· καὶ ποιὸν (μέλαν γάρ ἐστιν
ἢ λευκόν) καὶ πρός τι (μείζον γάρ ἐστιν ἑτέρου φυτοῦ, καὶ ἄλλου πάλιν μικρότερον) και που
(ἐν τόπῳ γὰρ ἐστι, καί ποτε, διότι καὶ ἐν χρόνῳ·
καὶ ποιεῖν (ἀνθεῖ γὰρ ἡ καρποφορεῖ)· καὶ πάσχειν
(τέμνεται γὰρ τυχόν, ἢ ψύχεται, ἢ θερμαίνεται)· καὶ
κεῖσθαι (ἵσταται γὰρ ἢ ὄρθιον, ἢ πρὸς γῆν νενευ
κός)· καὶ ἔχειν· ἔσται γὰρ ἴσως και τι θρίγγωμα
τῷ φυτῷ τῆς αὐτοῦ πως ῥίζης ἢ τοῦ στελέχους ἁπτόμενον. Οὕτω μὲν οὖν οὐσία ἐστὶ τὸ φυτόν· ἔμψυγον δὲ, διότι τρέφεται καὶ αὔξεται, καὶ γεννᾶ ὅμοιον
ἑαυτῷ. Δυνάμει; δὲ ψυχῆς τὸ θρεπτικὸν, καὶ αὐξητικὸν, καὶ γεννητικόν. Ἐπεὶ δὲ ἔμψυχον τὸ φυτόν,
δηλονότι καὶ σεσωματωμένον ἐστίν. Εμψυχον γὰ
λέγεται τὸ σῶμα τὸ ἔχον ψυχήν. Οὐ προστέθειται
δὲ τὸ σεσωματωμένον τῷ ὅρῳ, ὡς τῷ ἐμψύχῳ συνυπακουόμενόν τε καὶ συννοούμενον. Οὕτω μὲν καὶ
ἔμψυχον τὸ φυτόν· ἀναίσθητον δὲ, διὰ τὸ μηδεμιά
διοικεῖσθαι τῶν πέντε αἰσθήσεων· οὐχ ὁράσει, οὐκ
ἀκοῇ, οὐκ ὀσφρήσει, οὐ γεύσει, οὐχ ἀφῇ. Δήλον δ'
ὅτι καὶ ἀμετάβατον. 'Αμετάβατον δέ φημι τὸ μὴ
ἔχον ἐν ἑαυτῷ δύναμιν μεταβατικήν ἐκ τόπου εἰς
τόπον· ὥσπερ μεταβατικὸν τὸ ἔνδοθεν ἀφ' ἑαυτοῦ
κινεῖσθαι κατὰ τόπον δυνάμενον.
δ'. Ἔστι μὲν οὖν τὸ φυτὸν οὐσία ἔμψυχος αναίσθητος· οὐσία δ' ἔμψυχος αἰσθητικὴ τὸ ζῶν ὁμοῦ
καὶ ζωόφυτον. Ἵνα γοῦν ἀπ᾿ ἀλλήλων ταῦτα δικ
col. 817–818page 146 of 548
PG 142:817κριθείη, προσθέτεον τῷ μὲν ὄρῳ τοῦ ζώου τὸ μεταβατικὸν, τῷ δὲ τοῦ ζωοφύτου τὸ ἀμετάβατον. Μετ ταβατικὸν δὲ λέγομεν τὸ ζῶον, καὶ οὐχ ἁπλῶς κιν νησιν ἔχον· ἐπείπερ ἐκ τῶν ὅλων κινήσεων τὴν μετάβασιν ἔχει πλείονα παρὰ τὸ ζωόφυτον, ἤγουν τὴν κατὰ τόπον μεταβολήν. Πάσα γὰρ ἄλλη κίνησις καὶ τῷ ζωοφύτῳ ἔνεστι καὶ αὐτῷ τῷ φυτῷ. Γίνονται γὰρ καὶ ταῦτα, καὶ φθείρονται, καὶ αὔξονται, καὶ μειοῦνται, καὶ ἀλλοιοῦνται, θερμαινόμενα και ψυ χόμενα, καὶ καθ᾽ ἕτερα πάθη διάφορα τὴν ἀλλοίωσιν ὑπομένοντα τῇ οἰκεία φύσει καταλλήλως ἑκάτερον. Εστι μὲν οὖν τὸ ζῶον οὐσία ἔμψυχος αισθητική μεταβατική· τὸ δὲ ζωόφυτον οὐσία ἔμψυχος αίσθησ τικὴ ἀμετάβατος. Καὶ κατὰ μὴν τὴν ἀπτικὴν αἴ σθησιν τὸ ζωόφυτον πλεονεκτεῖ τοῦ φυτοῦ. Διὰ δὲ τὸ μὴ μεταβαίνειν, ὑστερεῖται του ζώου· καὶ οὕτω μὲν ἔχει τὸ ζῶον καὶ τὸ ζωόφυτον. ο τὸ ε'. 'Ο δὲ ἄνθρωπος ζωόν ἐστι λογικόν, ήγουν ού σία ἔμψυχος, αἰσθητική, μεταβατική, λογική. Αλλ' εἰ μὲν οὕτως ὁ τοῦ ἀνθρώπου ὁρισμὸς ἀπεδίδοτο, λε γόντων ἡμῶν, Ανθρωπός ἐστιν ουσία έμψυχος, αι σθητική, μεταβατική, λογική· οὐκ ἂν τῷ τοῦ ἀνθρώπου ὁρισμῷ προσέκειτο τὸ θνητόν, ὡς τῇ ἐμψύχω οὐσίᾳ συνεισαγόμενον. Πᾶν γὰρ ἔμψυχον καὶ θνη τὸν, ὥσπερ καὶ πᾶν σύνθετον, διαλυτών. Σύνθεσις γὰρ ἀρχὴ μάχης, μάχη δὲ διαστάσεως, διάστασις δὲ λύσεως. Ἐπεὶ δὲ τὸ οὕτως ὁρίζεσθαι ἀδολεσχίας ἐστὶ μὴ πρεπούσης τοῖς ὁρισμοῖς, (τί γὰρ ἐν ὄροις, λόγοις συντόμοις, χρὴ πολυλογεῖν, ἐνὸν μιᾷ λέξει τὰ πλεῖστα περιλαβεῖν καὶ διὰ τοῦ ζῶον εἰπεῖν τὴν οὐ σίαν δηλῶσαι, καὶ τὸ ἔμψυχον, καὶ τὸ αἰσθητικὸν, καὶ τὸ μεταβατικόν;) διὰ τοῦτο ζώον λέγοντες τὸν ἄνθρωπον λογικόν, προστίθεμεν τῷ ὄρῳ καὶ τὸ θνη τόν. Δηλοῖ γὰρ τὸ τοῦ ζώου ὄνομα καὶ τὸν ἄγγελον ὡς ζωῆς μετέχοντα καὶ αὐτὸν, εἰ καὶ τῆς ἀθανάτου καὶ ὑπὲρ αἴσθησιν· ὃς δὴ καὶ λογικός ἐστι, καὶ ἡ λογικότης αὐτοῦ πάσης ἀλογίας ἀνεπιμιγὴς, καὶ πάμπαν ἀμέθεκτος. Ἵνα γοῦν μήτις, ἀκούων ζώον λογικὸν, ὑπολάβῃ τυχὸν τὸν ἄγγελον λέγεσθαι, τὸ θνητὸν ἐπεισήχθη τῷ ὄρῳ διὰ σαφήνειαν ἔξωθεν· οὐ μὴν ἀπὸ τῆς κατὰ τὴν οὐσίαν τομῆς καὶ ὑποδιαι ρέσεως. Οὐδὲ γάρ ἐστιν αὐτὸ τὸ ζῶον, τουτέστι, τὴν οὐσίαν τὴν ἔμψυχον, τὴν αἰσθητικὴν καὶ μεταβατι χήν, εἰς λογικὸν καὶ ἄλογον διαιρήσαντας, ὑποδιελεῖν αὖθις τὸ λογικὸν εἰς θνητὸν καὶ ἀθάνατον. Οὕτω γὰρ ποιήσαντες, ἢ τὸν Ἑλληνικὸν ἄθλον συ στήσομεν, καὶ τὰ οὐράνια σώματα ζωα τερατευσό μεθα, καὶ αὐτοὶ καὶ λογικὰ καὶ ἀθάνατα ἢ τοὺς ἀγγέλους ζῶα εἰπόντες ἀθάνατα, δοξάσομεν αὐτοὺς ἐμψύχους τε καὶ αἰσθητικούς· εἰ τοῦτο δὲ καὶ σεσω ματωμένους καὶ οὕτω ἀθανάτους ὁμολογοῦντες αὐτ τοὺς, τοὐναντίον μᾶλλον θνητούς είναι κατασκευάσομεν ἐξ ὧν λέγομεν. Πάλιν εἴπερ ἐκ τοῦ θνητοῦ τὸν ἄνθρωπον διέλοιμεν, καὶ τὸν βοῦν, καὶ τὸν ἵππον, καὶ τὰ λοιπὰ ζῶα· πᾶν τὸ θ.ητὸν ἔσται καὶ λογικόν (τὰ γὰρ ἐπάνω τῶν ὑποκάτω κατηγορούνται)· κάνε τεῦθεν ἁρμόσει καὶ τοῖς ἀλόγοις τὸ λογικόν· ὅπερ
κριθείη, προσθέτεον τῷ μὲν ὄρῳ τοῦ ζώου τὸ μετα- discernerentur, apponendum est animalis quidem
βατικὸν, τῷ δὲ τοῦ ζωοφύτου τὸ ἀμετάβατον. Μετ
ταβατικὸν δὲ λέγομεν τὸ ζῶον, καὶ οὐχ ἁπλῶς κιν
νησιν ἔχον· ἐπείπερ ἐκ τῶν ὅλων κινήσεων τὴν
μετάβασιν ἔχει πλείονα παρὰ τὸ ζωόφυτον, ἤγουν
τὴν κατὰ τόπον μεταβολήν. Πάσα γὰρ ἄλλη κίνησις
καὶ τῷ ζωοφύτῳ ἔνεστι καὶ αὐτῷ τῷ φυτῷ. Γίνονται
γὰρ καὶ ταῦτα, καὶ φθείρονται, καὶ αὔξονται, καὶ
μειοῦνται, καὶ ἀλλοιοῦνται, θερμαινόμενα και ψυχόμενα, καὶ καθ᾽ ἕτερα πάθη διάφορα τὴν ἀλλοίωσιν
ὑπομένοντα τῇ οἰκεία φύσει καταλλήλως ἑκάτερον.
Εστι μὲν οὖν τὸ ζῶον οὐσία ἔμψυχος αισθητική
μεταβατική· τὸ δὲ ζωόφυτον οὐσία ἔμψυχος αίσθησ
τικὴ ἀμετάβατος. Καὶ κατὰ μὴν τὴν ἀπτικὴν αἴ
σθησιν τὸ ζωόφυτον πλεονεκτεῖ τοῦ φυτοῦ. Διὰ δὲ
τὸ μὴ μεταβαίνειν, ὑστερεῖται του ζώου· καὶ οὕτω
μὲν ἔχει τὸ ζῶον καὶ τὸ ζωόφυτον.
definitioni, progressivum; plantanimalis vero, progressionis expers. Dicimus autem animal progressionem et non simpliciter notum habens, quandoquidem ex omnibus motibus progressionem, id est
mutationem secundum locum, præ plantanimali
superantem habet. Omnis enim alius motus et
plantanimali et ipsi plantæ inest. Nam et hæc
oriuntur, et occidunt, et augentur, et crescunt et
diminuuntur, et alterantur, dum calefiunt, et nefci
refris
gerantur et secundum alias diversas passiones at
terationem sustinent, utrumque prout natura sua
convenit. Animal igitur est 166 substantia animata
sentiens progressiva. Plantanimal autem est sui)-
stantia animata sentiens, progressionis expers. Et
secundum tangendi quidem sensum plantanimal
plus habet quam planta; sed propterea quod non
progreditur, minus habet quam animal. Et sic
quidem habet se animal et plantanimal.
K. Homo autem est animal rationale, id est, substantia animata, sentiens, progressiva, rationalis.
Sed si ita quidem hominis definitio assignaretur,
ut diceremus: Homno est substantia animata, sene
tiens, progressiva, rationalis: non adjiceretur utique definitioni hominis to mortale, ut quod cum
animata substantia simul inferretur. Omne enim
animatum etiam mortale est; quemadmodum etiam
omne compositum dissolvi potest. Compositio enim
pugnæ, pugna diremptionis, diremptio solutionis est
ο principium. Quia autem sic definire nugationis est
definitionibus non convenientis, (cur enim in definitionibus quæ sunt concise orationes multa verba
oporteat facere, cum una dictione comprehendere
liceat quam plurima, et dicendo animal declarare
et substantiam et animatum et sentiens et progressivum?) eapropter pronuntiantes hominem 167
animal rationale definitioni etiam to mortale adjicimus. Nomen enim animalis etiam angelum decla
rat, ut qui et ipse vita communicet, quanquam
immortali sensumque superante; ut qui et rationalis sit et cujus (ut ita dicam ) rationalitas cum
irrationalitate omni impermista sit et nihil quidquam commercii habens. Ne quis ergo audiens animal rationale existimet fortasse angelum dici, τὸ
mortale definitioni (hominis) superinductum est
extrinsecus: non vero ex substantiæ sectione et
subdivisione. Neque enim cum animal, hoc est,
substantiam animatam sentientem et progressivam
in rationale et irrationale diviserimus, licet iterum
rationale in mortale et immortale subdividere. Sic
enim si fecerimus, aut Græcanicas nugas commendabimus et corpora cœlestia prodigiose affirmabimus ipsi quoque animalia rationalia et immortalia,
aut si angelos dixerimus animalia immortalia, ipsos
cum animatos tum sentientes opinabimur: si hoc
et corporatos: et sic dum eos immortales profitemur, e contra potius mortales esse nostris dictis
confirmabimus. Rursus si ex mortali hominem d
viserimus 163 et bovem et equum et cætera aniε'. 'Ο δὲ ἄνθρωπος ζωόν ἐστι λογικόν, ήγουν ού
σία ἔμψυχος, αἰσθητική, μεταβατική, λογική. Αλλ'
εἰ μὲν οὕτως ὁ τοῦ ἀνθρώπου ὁρισμὸς ἀπεδίδοτο, λε
γόντων ἡμῶν, Ανθρωπός ἐστιν ουσία έμψυχος, αι
σθητική, μεταβατική, λογική· οὐκ ἂν τῷ τοῦ ἀνθρώ
που ὁρισμῷ προσέκειτο τὸ θνητόν, ὡς τῇ ἐμψύχω
οὐσίᾳ συνεισαγόμενον. Πᾶν γὰρ ἔμψυχον καὶ θνη
τὸν, ὥσπερ καὶ πᾶν σύνθετον, διαλυτών. Σύνθεσις
γὰρ ἀρχὴ μάχης, μάχη δὲ διαστάσεως, διάστασις
δὲ λύσεως. Ἐπεὶ δὲ τὸ οὕτως ὁρίζεσθαι ἀδολεσχίας
ἐστὶ μὴ πρεπούσης τοῖς ὁρισμοῖς, (τί γὰρ ἐν ὄροις,
λόγοις συντόμοις, χρὴ πολυλογεῖν, ἐνὸν μιᾷ λέξει τὰ
πλεῖστα περιλαβεῖν καὶ διὰ τοῦ ζῶον εἰπεῖν τὴν οὐσίαν δηλῶσαι, καὶ τὸ ἔμψυχον, καὶ τὸ αἰσθητικὸν,
καὶ τὸ μεταβατικόν;) διὰ τοῦτο ζώον λέγοντες τὸν
ἄνθρωπον λογικόν, προστίθεμεν τῷ ὄρῳ καὶ τὸ θνη
τόν. Δηλοῖ γὰρ τὸ τοῦ ζώου ὄνομα καὶ τὸν ἄγγελον
ὡς ζωῆς μετέχοντα καὶ αὐτὸν, εἰ καὶ τῆς ἀθανάτου
καὶ ὑπὲρ αἴσθησιν· ὃς δὴ καὶ λογικός ἐστι, καὶ ἡ
λογικότης αὐτοῦ πάσης ἀλογίας ἀνεπιμιγὴς, καὶ
πάμπαν ἀμέθεκτος. Ἵνα γοῦν μήτις, ἀκούων ζώον
λογικὸν, ὑπολάβῃ τυχὸν τὸν ἄγγελον λέγεσθαι, τὸ
θνητὸν ἐπεισήχθη τῷ ὄρῳ διὰ σαφήνειαν ἔξωθεν· οὐ
μὴν ἀπὸ τῆς κατὰ τὴν οὐσίαν τομῆς καὶ ὑποδιαι
ρέσεως. Οὐδὲ γάρ ἐστιν αὐτὸ τὸ ζῶον, τουτέστι, τὴν
οὐσίαν τὴν ἔμψυχον, τὴν αἰσθητικὴν καὶ μεταβατιχήν, εἰς λογικὸν καὶ ἄλογον διαιρήσαντας, ὑποδιε
λεῖν αὖθις τὸ λογικὸν εἰς θνητὸν καὶ ἀθάνατον.
Οὕτω γὰρ ποιήσαντες, ἢ τὸν Ἑλληνικὸν ἄθλον συ
στήσομεν, καὶ τὰ οὐράνια σώματα ζωα τερατευσό
μεθα, καὶ αὐτοὶ καὶ λογικὰ καὶ ἀθάνατα ἢ τοὺς
ἀγγέλους ζῶα εἰπόντες ἀθάνατα, δοξάσομεν αὐτοὺς
ἐμψύχους τε καὶ αἰσθητικούς· εἰ τοῦτο δὲ καὶ σεσω
ματωμένους καὶ οὕτω ἀθανάτους ὁμολογοῦντες αὐτ
τοὺς, τοὐναντίον μᾶλλον θνητούς είναι κατασκευάσομεν ἐξ ὧν λέγομεν. Πάλιν εἴπερ ἐκ τοῦ θνητοῦ τὸν
ἄνθρωπον διέλοιμεν, καὶ τὸν βοῦν, καὶ τὸν ἵππον,
καὶ τὰ λοιπὰ ζῶα· πᾶν τὸ θ.ητὸν ἔσται καὶ λογικόν
(τὰ γὰρ ἐπάνω τῶν ὑποκάτω κατηγορούνται)· κάνε
τεῦθεν ἁρμόσει καὶ τοῖς ἀλόγοις τὸ λογικόν· ὅπερ
col. 819–820page 147 of 548
PG 142:819ἐστὶν ατοπώτατον. Τμηθήσεται γοῦν τὸ λογικὸν ζῶον εὐθὺς, εἴτουν ὁ ἄνθρωπος, εἰς τὰ ἄτομα Πέτρον, Παῦλον καὶ τὰς λοιπὰς ὑποστάσεις. Η ουσία ς'. "Ας φησιν ὁ ᾿Αριστοτέλης οὐσίας λέγεσθαι κυριώτατά τε καὶ πρώτως καὶ μάλιστα. Τὰ γὰρ άτομα πρὸς τοὺς αἰσθητους (καὶ) κυρίως δοκοῦσιν οὐσίαι λέγεσθαι, διὰ τὸ αἰσθητῶς ὑπάρχειν, καὶ πρώτως καταλαμβάνονται. Διὰ τῶν αἰσθητῶν γὰρ ἡ διάνοια ἡμῶν ἀνάγεται πρὸς τὰ νοητά. Καὶ μάλιστα φαίνονται οὐσίαι εἶναι, διὰ τὸ ἐνεργεία ἔχειν ἐν ἑαυτοῖς τὰ συμβεβηκότα ὑπάρχοντα. Καὶ οὐ τω μὲν ὁ πολὺς ἄνθρωπος έχει δόξης περὶ αὐ τῶν ζ'. Οἱ δ' ἐξεταστικώτερον περὶ τούτων διασκεψάμενοι κυριώτατα καὶ πρώτω; καὶ μάλιστα κατ' ἀλήθειαν οὐσίας οὖσας οὐ λεγομένας τὰ εἰδικώτατα ἔφασαν εἴδη· κυριώτατα μὲν, διὰ τὸ νοητῶς ὑπάρ χειν καὶ ὑπερβαίνειν τὴν αἴσθησιν. Κρείττω γὰρ καὶ κυριώτερα τῶν αἰσθητῶν τὰ νοητά. Πρώτως δὲ, ὡς πρώτως ἐπιδεδεγμένα πάσας τὰς οὐσιώδεις δια φορὰς καὶ τὰ ἴδια, καὶ τούτων πάντων μεταδιδόντα τοῖς ἀτόμοις ὑστέρως ἀφ' ἑαυτῶν. Ἐκ γὰρ τοῦ και θόλου ἀνθρώπου καὶ ὁ Πέτρος ἄνθρωπος λέγεται, καὶ ζῶον λογικὸν θνητόν, νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτι κίν· μάλιστα δὲ ὡς ἐναλλοίωτα καὶ στάσιμα καὶ ἀεὶ ὄντα τῶν ἀτόμων παντοίως ἀλλοιουμένων καὶ ἀστατούντων, καὶ ἄλλοτε ἄλλων γιγνομένων καὶ φθειρομένων. ὡ; ούτ η'. Οθεν καὶ οἱ τὴν ἀληθῆ φιλοσοφίαν ζητήσαντες ἓν ἕκαστον τῶν εἰδικωτάτων εἰδῶν οὐσίαν καὶ φύσιν ἐκάλεσαν ὁμοῦ καὶ μορφήν· οὐσίαν, σαν ἀεὶ, καὶ μηδέποτε φθειρομένην φύσιν, ὡς φύουσαν τὰς ὑποστάσεις, καὶ ἀρχὴν καὶ αἰτίαν καὶ δύο ναμιν ἀμετάβλητον πάσαις ταῖς ὑπ' αὐτὴν ὑποστάσεσιν ὑπάρχουσαν, καὶ τὸ κινεῖσθαι τοιῶσᾶς τούτων ἑκάστῃ παρέχουσαν· μορφὴν δὲ, διὰ τὸ εἰδοποιηθῆς ναι καὶ μορφωθῆναι ταῖς οὐσιώδεσι διαφοραῖς, καὶ τοῖς ἰδίοις ὡς ἐντελέστατα, καὶ τῶν ὅλων μορφωμάτ των τῶν ὑπ' αὐτὴν, ἤτοι τῶν χαρακτήρων είναι συλ ληπτικήν. θ'. Τὰ δ᾽ ἄτομα καθό μέρη οὐσιῶν, κατὰ τοῦτο καὶ οὐσίαι κληθήσονται. Καὶ Πλάτων γὰρ τους κατὰ μέρος ἀνθρώπους ἀνθρώπου κέρματά φησιν ὅθεν καὶ Πέτρος μὲν οὐσία ἐστὶ, καὶ Παῦλος οὐσία ἐστὶν, ἀλλ' οὐσίας μιᾶς καὶ ἀμφότεροι. Σχήμα κεφαλ. ιθ', περὶ οὐσίας. ἡ ἁπλῶς ύπαρξις κυρίως δὲ ἡ ἀντιδιαιρουμένη τοῖς συμβεβηκόσι.
malia; omne mortale erit etiam rationale (supe> ἐστὶν ατοπώτατον. Τμηθήσεται γοῦν τὸ λογικὸν ζῶον
iora enim de inferioribus prædicabuntur): atque εὐθὺς, εἴτουν ὁ ἄνθρωπος, εἰς τὰ ἄτομα Πέτρον,
hinc etiam irrationabilibus rationale conveniet, quod Παῦλον καὶ τὰς λοιπὰς ὑποστάσεις.
sane est absurdissimum. Secabitur ergo rationale animal sive homo recta (seu immediate) in individua: Petrum, Paulum et reliquas hypostases.
6. Quas inquit Aristoteles dici substantias propriissime et primo et maxime. Individua enim
respectu eorum qui sensibiles sunt (etiam) proprie
substantiæ esse videntur propterea quod sensibiliter
exsistant. Et primo apprehenduntur: etenim dianœa nostra per sensibilia provehitur ad intelligibilia. Et maxime substantiae esse apparent, propterea quod in seipsis actu habent accidentia
exsistentia. Atque talem quidem vulgus hominum
de illis opinionem habet.
7. Qui vero accuratius et diligentius de his considerarunt propriissime (principalissime) et primo
et maxime substantias quæ revera sint, non dicantur, species specialissimas pronuntiarunt: propriissime quidem quod intelligibiliter exsistant et
sensum transcendant (intelligibilia 169 enim meliora et magis propria sensibilibus); primo autem,
ut quæ primo omnes differentias essentiales et
propria recipiant, et hæc omnia consequenter
Individuis a se impertiant (ex universali enim
homine et Petrus homo dicitur, et animal rationale
mortale intelligentiæ et scientie capax): maxime
denique, ut quæ alterationis expertes et stabiles et
semper sint, cum individua alterentur et instabilia sint, et alias alia generentur et corrumpantur.
8. Unde etiam illi qui veram philosophiam inquisiverunt, unamquamque specierum specialissimarum substantiam et naturam simul et formam
vocarunt; substantiam, ut quæ semper sit et
nunquam corrumpatur: naturam, ut quæ germinet
(seu producat) hypostases, et principium et callsas et vis immutabilis omnibus sub se contenhis hypostasibus exsistat, et hunc in modum
moveri cuivis illarum præbeat: formam denique,
quod specificata sit et formata essentialibus differentiis et propriis quam perfectissime, et universas formaturas seu characteres eorum quæ sub
ipsa sunt, comprehendat.
9. Individua autem, 170 quatenus partes sunt
substantiarum, eatenus etiam substantiæ vocabuntur. Nam et Plato homines particulares hominis frusta (seu particulas) esse. inquit. Unde et
Pet us quidem est substantia, et Paulus est substantia. Sed utrique etiam ejusdem sunt substantiæ.
Η ουσία
ς'. "Ας φησιν ὁ ᾿Αριστοτέλης οὐσίας λέγεσθαι
κυριώτατά τε καὶ πρώτως καὶ μάλιστα. Τὰ γὰρ
άτομα πρὸς τοὺς αἰσθητους (καὶ) κυρίως δοκοῦσιν
οὐσίαι λέγεσθαι, διὰ τὸ αἰσθητῶς ὑπάρχειν, καὶ
πρώτως καταλαμβάνονται. Διὰ τῶν αἰσθητῶν γὰρ ἡ
διάνοια ἡμῶν ἀνάγεται πρὸς τὰ νοητά. Καὶ μάλιστα
φαίνονται οὐσίαι εἶναι, διὰ τὸ ἐνεργεία ἔχειν
ἐν ἑαυτοῖς τὰ συμβεβηκότα ὑπάρχοντα. Καὶ οὐ
τω μὲν ὁ πολὺς ἄνθρωπος έχει δόξης περὶ αὐ
τῶν
ζ'. Οἱ δ' ἐξεταστικώτερον περὶ τούτων διασκεψά
μενοι κυριώτατα καὶ πρώτω; καὶ μάλιστα κατ'
ἀλήθειαν οὐσίας οὖσας οὐ λεγομένας τὰ εἰδικώτατα
ἔφασαν εἴδη· κυριώτατα μὲν, διὰ τὸ νοητῶς ὑπάρ
χειν καὶ ὑπερβαίνειν τὴν αἴσθησιν. Κρείττω γὰρ
καὶ κυριώτερα τῶν αἰσθητῶν τὰ νοητά. Πρώτως δὲ,
ὡς πρώτως ἐπιδεδεγμένα πάσας τὰς οὐσιώδεις δια
φορὰς καὶ τὰ ἴδια, καὶ τούτων πάντων μεταδιδόντα
τοῖς ἀτόμοις ὑστέρως ἀφ' ἑαυτῶν. Ἐκ γὰρ τοῦ και
θόλου ἀνθρώπου καὶ ὁ Πέτρος ἄνθρωπος λέγεται,
καὶ ζῶον λογικὸν θνητόν, νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτι
κίν· μάλιστα δὲ ὡς ἐναλλοίωτα καὶ στάσιμα καὶ
ἀεὶ ὄντα τῶν ἀτόμων παντοίως ἀλλοιουμένων καὶ
ἀστατούντων, καὶ ἄλλοτε ἄλλων γιγνομένων καὶ
φθειρομένων.
ὡ;
ούτ
η'. Οθεν καὶ οἱ τὴν ἀληθῆ φιλοσοφίαν ζητήσαν
τες ἓν ἕκαστον τῶν εἰδικωτάτων εἰδῶν οὐσίαν καὶ
φύσιν ἐκάλεσαν ὁμοῦ καὶ μορφήν· οὐσίαν,
σαν ἀεὶ, καὶ μηδέποτε φθειρομένην φύσιν, ὡς φύου
σαν τὰς ὑποστάσεις, καὶ ἀρχὴν καὶ αἰτίαν καὶ δύο
ναμιν ἀμετάβλητον πάσαις ταῖς ὑπ' αὐτὴν ὑποστά
σεσιν ὑπάρχουσαν, καὶ τὸ κινεῖσθαι τοιῶσᾶς τούτων
ἑκάστῃ παρέχουσαν· μορφὴν δὲ, διὰ τὸ εἰδοποιηθῆς
ναι καὶ μορφωθῆναι ταῖς οὐσιώδεσι διαφοραῖς, καὶ
τοῖς ἰδίοις ὡς ἐντελέστατα, καὶ τῶν ὅλων μορφωμάτ
των τῶν ὑπ' αὐτὴν, ἤτοι τῶν χαρακτήρων είναι συλ
ληπτικήν.
θ'. Τὰ δ᾽ ἄτομα καθό μέρη οὐσιῶν, κατὰ τοῦτο
καὶ οὐσίαι κληθήσονται. Καὶ Πλάτων γὰρ τους
κατὰ μέρος ἀνθρώπους ἀνθρώπου κέρματά φησιν
ὅθεν καὶ Πέτρος μὲν οὐσία ἐστὶ, καὶ Παῦλος οὐσία
ἐστὶν, ἀλλ' οὐσίας μιᾶς καὶ ἀμφότεροι.
Σχήμα κεφαλ. ιθ', περὶ οὐσίας.
ἡ ἁπλῶς ύπαρξις
κυρίως δὲ ἡ ἀντιδιαιρουμένη τοῖς συμβεβηκόσι.
col. 821–822page 148 of 548
PG 142:821λογικών τὸν ἄνθρωπον μεταβατικών Ἡ οὐσία διαιρείται εἰς σῶμα ἀσώματος ἔμψυχον άψυχου αἰσθητικών ἀναίσθητον ἀμετάβατον ἄλογον ΚΕΦΑΛ. Κ'. Ετι περὶ οὐσίας. α'. Τῆς κυρίως οὐσίας ἀποδιίσταται πρεπόντως ἡ ὕλη τε καὶ τὸ εἶδος. Ουσιώδη γὰρ ταῦτα μᾶλ λον ήπερ οὐσίαι. Περὶ μὲν (οὖν) τούτων ὑπομνη σθήσεται κατὰ τὸ δευτέρου βιβλίου πρῶτον κεφά λαιον. β'. Τῇ δέ γε κυρίως οὐσίᾳ, πράγματι αὐθυπάρ κτῳ, μὴ δεομένῳ τινὸς ἑτέρου πρὸς σύστασιν, ὡμο λογημένη πρόσεστιν οἰκειότατα τὸ μὴ ἐν ὑποκειμένῳ εἶναι.
λογικών
τὸν ἄνθρωπον
rationale
hominem
μεταβατικών
Ἡ οὐσία διαιρείται
εἰς
σῶμα
ἀσώματος
ἔμψυχον
άψυχου
αἰσθητικών
ἀναίσθητον
ἀμετάβατον
ἄλογον
Tabula capitis 19, de substantia.
Substantia dividitur
in
corpus
incorporeum
animatum
inanimatum
sentiens
sensus expers
progressivum progressionis expers
irrationale
dentium.
171 SYNOPSIS CAPITIS XX.
ADHUC DE SUBSTANTIA.
1. Materiam et formam a proprie dicta substantia, id est, composita, distinguit. 2. Enumerat propria
sen attributa substantiæ, quorum primum est, non esse in subjecto. 3. Quid sit esse in subjecto et cui
conveniat.- 4. Convenit hoc primum proprium etiam substantiali differentiæ. 5. Secundum attributum
substantier conveniens etiam substantiali differentiæ est univoce de subjectis prædicari. - 6. Occupatio de
differentia an et quomodo prædicetur. - 7. Alia occupatio de differentia qualis sit qualitas.-8. Attributum
hoc primario substantiæ et substantiali differentiæ convenit; secundario etiam generibus et speciebus acci-
– 9. Attributum tertium substantiæ, nihil ei esse contrarium.— 10. Convenit tamen etiam aliis ut
figuris, coloribus mediis et quantis definitis 11. Definita quanta quæ.— 12. Magnum et parnum, nultum et paucum non quanta proprie, sed ad al quid sunt et opponuntur etiam non ut contraria, sed ut
ad aliquid. 13. Maguum tamen et parvum etiam aliquando àsέw; de infinito quanto accipiuntur.
-14. Quartum attributum substantiæ, quoad sua scilicet individua non recipere magis et minus, et quomodo
hoc intelligendum.- 15. Substantia tamen simpliciter 172 secundum magis et minus dicitur, quod tribus
exemplis probatur.. 16. Quippe substantia immaterialis ut spiritus magis est substantia quam materialis,
—17. Sic materia et forma minus sunt substantiæ quam composita ex ipsis substantia. 18 Item compositæ substantiæ individuæ magis sunt substantiæ Aristoteli, minus earum species, et adhuc minus
genera, quippe remotiora ab individuis quam species. 19. Convenit tamen etiam hoc attributum
omnibus quibus non habere contrarium. 20. Duo attributa substantiæ simul commemorat, quintum
et sextum; quorum illud est substantiæ compositæ individua sub monstrationem cadere et hoc aliquid
dici. hoc est, quoud sui mutationem aliquam contraria posse alterius suscipere. 21. Convenit hoc
ultimum proprium soli et omni composite primæ substantiæ, sed tamen non omni quoad omnia contraria.
22 Restringitur hoc proprium ad illa tantum contrariu quorum alterum natura, adeoque inseparabiliter non inest. 23. Occupatio. 24. Corpora tamen cœlestia ab hoc proprio substantive excipiuntur;
quippe non recipiunt successive contraria quia non sunt proprie individua. 25. Quin ne quidem
recipere possunt, quia in circulari motu suum esse habent. 26. Occupatio, nisi quis contrarietatem
statuat in motibus planetarum et aliis eorumdem 173 passionibus quæ contrariæ esse videntur.
· 27. Præcisio. - 28. Occupatio de oratione et opinione.
29. Responsio prima. - 30. Secunda.
31. Tertia.
Ετι περὶ οὐσίας.
α'. Τῆς κυρίως οὐσίας ἀποδιίσταται πρεπόντως
ἡ ὕλη τε καὶ τὸ εἶδος. Ουσιώδη γὰρ ταῦτα μᾶλ
λον ήπερ οὐσίαι. Περὶ μὲν (οὖν) τούτων ὑπομνησθήσεται κατὰ τὸ δευτέρου βιβλίου πρῶτον κεφά
λαιον.
β'. Τῇ δέ γε κυρίως οὐσίᾳ, πράγματι αὐθυπάρ
κτῳ, μὴ δεομένῳ τινὸς ἑτέρου πρὸς σύστασιν, ὡμο
λογημένη πρόσεστιν οἰκειότατα τὸ μὴ ἐν ὑποκειμένῳ
εἶναι.
CAPUT XX.
Adhuc de substantia.
4. Et materia et forma merito a proprie (dicta)
substantia distinguitur. Hæc enim substantialia
magis quam substantiæ sunt. forum quidem igitur
in posterioris libri primo capite mentio fiet.
2. At vero proprie (dictæ) substantiæ quæ est fes
per se exsistens, non indigens alicujus alterius
ad hoc, ut sit, omnium consensu propriissime convenit, hoc non esse in subjecto.
col. 823–824page 149 of 548
PG 142:823γ'. Ἐν ὑποκειμένῳ δὲ λέγεται, ὃ ἔν τινι μὴ ὡς μέρος ὑπάρχον, ἀδύνατον χωρὶς εἶναι τοῦ ἐν ᾧ ἐστι· καὶ ὅ τοῦ ἐν ᾧ ἐστιν ἐπινοίᾳ χωριζόμενον, οι φθείρει αὐτό. Τοῦτο δέ ἐστι τὸ συμβεβηκός. Πάσῃ μὲν οὖν τῇ κυρίως οὐσίᾳ πρόσεστι τὸ μὲν ἐν ὑποκειμένῳ εἶναι. δ'. Οὐ μόνῃ δὲ τῇ οὐσίᾳ, ἀλλὰ καὶ τῇ οὐσιώδει δια φορᾷ· καὶ αὕτη γὰρ οὐκ ἐν ὑποκειμένῳ ἐστίν. Οὐδὲ γὰρ ὡς ἐν ὑποκειμένῳ ὑπάρχει τῷ ἀνθρώπῳ τὸ λογικὸν, ἀλλ' ὡς μέρος. Εἰ γὰρ ὡς ἐν ὑποκειμένῳ ὑπῆρχε δυνατὸν ἦν ἂν χωρίζεσθαι τοῦ ἀνθρώπου καὶ μηδὲν ἧττον άνθρωπον μένειν τὸν ἄνθρωπον. Νῦν δὲ τοῦτο οὐκ ἔστιν. Εἰ γὰρ ἀφαιρεθείη τοῦ ἀνθρώπου τὸ λογικόν, ὁ ἄνθρωπος φθείρεται. ε'. Κοινὸν οὐσίας καὶ διαφορᾶς καὶ τὸ συνωνύμως λέγεσθαι πάντα τὰ ὑπ' αὐτῶν. Ο Πέτρος γὰρ καὶ τὸ ὄνομα τοῦ ἀνθρώπου καὶ τὸν ὁρισμὸν ἐπιδέχεται. ς'. Καὶ λογικὴν δὲ καλεῖται μὲν καὶ ἡ διαφορὰ, τουτέστιν ἡ λογικότης σὕτη· καλεῖται δὲ καὶ ὁ Πέτρος λογικόν, καθὸ ζῶον μετέχον τῆς λογικότητος. Εἰ δὲ καὶ τὸν ὄρον τῆς λογικότητος ἀπαραλο λάκτως ὁ Πέτρος οὐκ ἐπιδέχεται (λογικότης μὲν γάρ ἐστι δύναμις χρήσεως λόγου· ὁ δὲ Πέτρος ζωόν ἐστι χρώμενον λόγῳ) - θαυμαστὸν οὐδέν. Συνώνυμον γὰρ λέγεται μὲν καὶ ὅπερ ὀνόματός τε καὶ ὁρισμοῦ μεταδίδωσι. Λέγεται δὲ καὶ ὅπερ συντελεῖ μόνον πρὸς ὕπαρξιν. Οὕτω γὰρ καὶ ὁ ᾿Αριστοτέλης τὴν ψυχήν συνωνύμως κατηγορεῖσθαι τοῦ ζώου φησίν ἐπειδὴ πρὸς τὴν ὕπαρξιν αὐτοῦ συντελεῖ· κἂν μήτε τοῦ ὀνόματος μεταδιδοίη τῷ ζώῳ, μήτε τοῦ ὁρισμοῦ. Είη δ' ἂν συνωνύμως κατηγορουμένη τῶν ὑπ' αὐτὴν ἡ διαφορά. ζ'. Καὶ κατὰ τοῦτον τὸν λόγον ἡ διαφορὰ κἂν ποιότης φαίνηται εἶναι, ἀλλ' οὐχ ἁπλῶς ποιότης ἐστὶν, ἀλλ' οὐσιώδης ποιότης, μηδεμιᾷ ἐπινοία δυο ναμένη χωρίζεσθαι τοῦ ἐν ᾧ ἐστιν· οἷον ἡ λογικό της. Πρὸ μὲν γὰρ τοῦ συνελθεῖν τῷ ζώῳ καὶ ἀπο τελέσαι τὸν ἄνθρωπον σκοποῦσιν ἡμῖν, ἴσως ἂν μόνη ποιότης νοηθείη, πλὴν καὶ τότε μεγάλην ἔχουσα δύναμιν· συνελθοῦσα δὲ τῷ ζώῳ, καὶ τὸν ἄνθρωπον ἐκτελέσασα, οὐσίωται δὴ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ, καὶ οὐδὲν ἄλλο ἐστὶ κατ᾽ οὐσίαν ὁ ἄνθρωπος ἢ ζῶον μετὰ λου γικότητος. Ἐπεὶ γοῦν ἡ λογικότης αχώριστος τοῦ ἀνθρώπου, πάντη καὶ κατ' αὐτήν ἐστι τὴν ἐπίνοιαν ὁ δὲ ἄνθρωπος κατηγορείται τοῦ Πέτρου συνωνύμως καὶ ἡ τοῦ ἀνθρώπου λογικότης ἄρα συνωνύμως κατά τοῦ Πέτρου ῥηθήσεται. "Ωσπερ γὰρ τὸ εἶδος κατηγορεῖται τινὸς, οὕτως αὐτοῦ συγκατηγορείται τῷ εἴδει καὶ ἡ διαφορά. Συμφυεστάτη γὰρ ὑπάρχει τῷ εἴδει καὶ παντελῶς αὐτοῦ ἀδιάσπαστος, καὶ χωρὶς αὐτῆς οὐδα μῶς τὸ εἶδος ὑφέστηκεν, οὐδὲ πρὸς βραχύ.. 'η'. Πρώτως μὲν οὖν τῆς οὐσίας καὶ τῆς διαφορᾶς ἐστι τὸ συνωνύμως λέγεσθαι πάντα τὰ ἀπ' αὐτῶν. Κάν τοῖς συμβεβηκόσι δὲ τὰ γένη τῶν οἰκείων εἰ
5. In subjecto autem (esse) dicitur, quod cum
in aliquo sit non ut pars, impossibile est esse seorsim ab eo in quo est, quandoque ab eo in quo est
cogitatione seu notione mentis separatum non
corrumpit ipsum. Hoc autem est accidens. Omni
igitur proprie quidem dicta substantiæ competit
non esse in subjecto.
4. Non soli tamen substantiæ, sed etiam substanriali differentiæ. Etenim et hæc non est in subjecto.
Neque enim in homine rationale, ut in subjecto exsisuit, sed ut pars. Si enim ut in subjecto exsisteret, fieri posset ut ab homine separaretur,174
et homo nihilominus homo maneret. Nunc autem
hoc non est. Si enim rationale ab homine ablatum
fuerit, corrumpitur homo.
5. Commune est substantiæ et differentiæ
etiam hoc univoce dici quæcunque sunt sub
psis. Petrus enim etiam nomen et definitionem
nominis recipit.
6. Εt vero rationale vocatur ipsa differentia,
loc est, hac rationalitas. Sed et Petrus vocatur rationale quatenus est animal rationalitatem
participans. Etsi autem etiam definitionem ratiomalitatis Petrus invariate non recipit (rationalitas
enim quidem est facultas utendi ratione: Petrus
autem est animal quod utitur ratione), non tamen
est mirandum. Dicitur enim univocum et quod
women ac definitionem impertit. Dicitur porro
etiam id quod tantum ad exsistentiam conducit.
γ'. Ἐν ὑποκειμένῳ δὲ λέγεται, ὃ ἔν τινι μὴ ὡς
μέρος ὑπάρχον, ἀδύνατον χωρὶς εἶναι τοῦ ἐν ᾧ
ἐστι· καὶ ὅ τοῦ ἐν ᾧ ἐστιν ἐπινοίᾳ χωριζόμενον, οι
φθείρει αὐτό. Τοῦτο δέ ἐστι τὸ συμβεβηκός. Πάσῃ
μὲν οὖν τῇ κυρίως οὐσίᾳ πρόσεστι τὸ μὲν ἐν ὑποκειμένῳ εἶναι.
δ'. Οὐ μόνῃ δὲ τῇ οὐσίᾳ, ἀλλὰ καὶ τῇ οὐσιώδει διαφορᾷ· καὶ αὕτη γὰρ οὐκ ἐν ὑποκειμένῳ ἐστίν. Οὐδὲ
γὰρ ὡς ἐν ὑποκειμένῳ ὑπάρχει τῷ ἀνθρώπῳ τὸ
λογικὸν, ἀλλ' ὡς μέρος. Εἰ γὰρ ὡς ἐν ὑποκειμένῳ
ὑπῆρχε δυνατὸν ἦν ἂν χωρίζεσθαι τοῦ ἀνθρώπου
καὶ μηδὲν ἧττον άνθρωπον μένειν τὸν ἄνθρω
πον. Νῦν δὲ τοῦτο οὐκ ἔστιν. Εἰ γὰρ ἀφαιρεθείη
τοῦ ἀνθρώπου τὸ λογικόν, ὁ ἄνθρωπος φθείρεται.
ε'. Κοινὸν οὐσίας καὶ διαφορᾶς καὶ τὸ συνωνύμως
λέγεσθαι πάντα τὰ ὑπ' αὐτῶν. Ο Πέτρος γὰρ
καὶ τὸ ὄνομα τοῦ ἀνθρώπου καὶ τὸν ὁρισμὸν ἐπιδέ
χεται.
ς'. Καὶ λογικὴν δὲ καλεῖται μὲν καὶ ἡ διαφορὰ,
τουτέστιν ἡ λογικότης σὕτη· καλεῖται δὲ καὶ ὁ
Πέτρος λογικόν, καθὸ ζῶον μετέχον τῆς λογικότη
τος. Εἰ δὲ καὶ τὸν ὄρον τῆς λογικότητος ἀπαραλο
λάκτως ὁ Πέτρος οὐκ ἐπιδέχεται (λογικότης μὲν
γάρ ἐστι δύναμις χρήσεως λόγου· ὁ δὲ Πέτρος ζωόν
ἐστι χρώμενον λόγῳ) - θαυμαστὸν οὐδέν. Συνώνυμον
γὰρ λέγεται μὲν καὶ ὅπερ ὀνόματός τε καὶ ὁρισμοῦ
μεταδίδωσι. Λέγεται δὲ καὶ ὅπερ συντελεῖ μόνον
πρὸς ὕπαρξιν. Οὕτω γὰρ καὶ ὁ ᾿Αριστοτέλης τὴν
Ita enim etiam Aristoteles animam de animali uni- ψυχήν συνωνύμως κατηγορεῖσθαι τοῦ ζώου φησίν·
voce prædicari inquit, quoniam ad ipsius exsistentiam confert: tametsi neque nomen] neque definitionem animali impertiat. Prædicatur autem
differentia univoce de iis quæ sub ipsa sunt.
7. Et quoad hanc rationem differentia etiamsi
qualitas esse apparet, non tamen 175 est simpliciter qualitas, sed qualitas essentialis quæ nulla
cogitatione ab eo in quo est separari potest, veluti
rationalitas. Considerantibus enim eam nobis antequam cum animali congreditur et hominem perßcit, forte sola et nuda qualitas intelligi queal,
quanquam tum etiam magnam vim habens;
posteaquam autem cum animali congressa est, et
hominem effecit, tum sane (ut ita dicam), in homine
substantiata (sive in hominis substantiam conversa) est; nec homo quidquam aliud est quam animal cum rationalitate. Cum igitur rationalitas al
homine omnino etiam quoad ipsam mentis notionem (seu cogitationem) sit inseparabilis, homo
autem de Petro univoce prædicetur, et hominis
rationalitas de Petro univoce dicetur. Quemadmodum enim species prædicatur de aliquo, ita de eo
cum specie revera prædicabitur etiam differentia.
Etenim speciei est cognatissima et omnino ab ea
sejungi nequit, et sine ipsa species ne brevi quidem
momento subsistere potest.
8. Primario igitur substantia et differentia convenit omnia ab eis `univoce prædicari. At vero
etiam in accidentibus 176 genera de suis specicἐπειδὴ πρὸς τὴν ὕπαρξιν αὐτοῦ συντελεῖ· κἂν
μήτε τοῦ ὀνόματος μεταδιδοίη τῷ ζώῳ, μήτε τοῦ
ὁρισμοῦ. Είη δ' ἂν συνωνύμως κατηγορουμένη τῶν
ὑπ' αὐτὴν ἡ διαφορά.
ζ'. Καὶ κατὰ τοῦτον τὸν λόγον ἡ διαφορὰ κἂν
ποιότης φαίνηται εἶναι, ἀλλ' οὐχ ἁπλῶς ποιότης
ἐστὶν, ἀλλ' οὐσιώδης ποιότης, μηδεμιᾷ ἐπινοία δυο
ναμένη χωρίζεσθαι τοῦ ἐν ᾧ ἐστιν· οἷον ἡ λογικότης. Πρὸ μὲν γὰρ τοῦ συνελθεῖν τῷ ζώῳ καὶ ἀπο
τελέσαι τὸν ἄνθρωπον σκοποῦσιν ἡμῖν, ἴσως ἂν μόνη
ποιότης νοηθείη, πλὴν καὶ τότε μεγάλην ἔχουσα
δύναμιν· συνελθοῦσα δὲ τῷ ζώῳ, καὶ τὸν ἄνθρωπον
ἐκτελέσασα, οὐσίωται δὴ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ, καὶ οὐδὲν
ἄλλο ἐστὶ κατ᾽ οὐσίαν ὁ ἄνθρωπος ἢ ζῶον μετὰ λου
γικότητος. Ἐπεὶ γοῦν ἡ λογικότης αχώριστος τοῦ
ἀνθρώπου, πάντη καὶ κατ' αὐτήν ἐστι τὴν ἐπίνοιαν
ὁ δὲ ἄνθρωπος κατηγορείται τοῦ Πέτρου συνωνύμως
καὶ ἡ τοῦ ἀνθρώπου λογικότης ἄρα συνωνύμως κατά
τοῦ Πέτρου ῥηθήσεται. "Ωσπερ γὰρ τὸ εἶδος κατηγορεί
ται τινὸς, οὕτως αὐτοῦ συγκατηγορείται τῷ εἴδει καὶ
ἡ διαφορά. Συμφυεστάτη γὰρ ὑπάρχει τῷ εἴδει καὶ
παντελῶς αὐτοῦ ἀδιάσπαστος, καὶ χωρὶς αὐτῆς οὐδα
μῶς τὸ εἶδος ὑφέστηκεν, οὐδὲ πρὸς βραχύ..
'η'. Πρώτως μὲν οὖν τῆς οὐσίας καὶ τῆς διαφορᾶς
ἐστι τὸ συνωνύμως λέγεσθαι πάντα τὰ ἀπ' αὐτῶν.
Κάν τοῖς συμβεβηκόσι δὲ τὰ γένη τῶν οἰκείων εἰ
col. 825–826page 150 of 548
PG 142:825δῶν, καὶ τὰ εἴδη τῶν οἰκείων ἀτόμων, καὶ ἁπλῶς τὰ ἐπάνω τῶν ὑποκάτω, συνωνύμως κατηγοροῦνται. θ'. Οτι καὶ οὐσιωδῶς πρόσεστι τῇ οὐσίᾳ, καὶ τὸ μηδὲν ἐναντίον εἶναι αὐτῇ. Τὰ γὰρ ἐναντία, περί τι ὑποκείμενον μάχονται· καὶ σπεύδει τούτων ἑκάτερον νικῆσαι τὸ ἕτερον ὅπως ἂν τοῦ ὑποκειμένου γέν νηται ἐγκρατές. Οὐδὲ γὰρ ἰσχύει τὸ ὑποκείμενον ἐν τῷ αὐτῷ νῦν, τὰ ἐναντία δέξασθαι ὁλικῶς. Ὥστε τἀναντία τῶν ἐν ὑποκειμένῳ ἐστίν· ἡ δέ γε οὐσία τῶν ἐν ὑποκειμένῳ μὴ οὖσα, ἐναντίον ἕξει οὐδέν. Οὐδὲ γὰρ ἐναντίον τῇ οὐσίᾳ θείη τις ἂν τὸ μὴ δν. “Ο γὰρ οὐδαμῶς ὑφέστηκεν, οὐδεμίαν σχέσιν ἔχει πρὸς ἕτερον. Εἰ δὲ τὸ πῦρ καὶ τὸ ὕδωρ ἀλλήλοις ἐναντία δοκεῖ· ἀλλ' οὐ καθὸ οὐσίαι τὸ ἐναντιοῦσθαι φέρουσιν, ἀλλ᾽ ᾖ πεποίωνται Αντίκειται γὰρ τὸ θερμὸν τῷ ψυχρῷ, καὶ τὸ ξηρὸν τῷ ὑγρῷ. ι'. Καὶ ἄλλοις δὲ πολλοῖς ἐστι τὸ μηδὲν ἔχειν ἐν αντίον· ὡς τοῖς σχήμασι, καὶ τῶν χρωμάτων τοῖς μέσοις· τῷ ἐρυθρῷ, τῷ ξανθῷ, τῷ φαιῷ καὶ τοῖς ὁμοίοις· καὶ τοῖς ἀφωρισμένοις ποσοῖς. Οὐκ ἔστι δ' αὐτοῖς ἐναντίον, ἵνα μὴ ἄδικος ἡ φύσις εὑρεθείη, πολλὰ ἐναντία ἑνὶ ἀντιτάξασα. ια΄. Αφωρισμένα δὲ ποσὰ λέγεται, ὅσαπερ ώρι σμένην τινὰ ποσότητα ἔχουσιν, ὡς δύο, πέντε, δέκα καὶ δίπηχυ, πεντάπηχυ, δεκάπηχυ, καὶ τὰ παρα πλήσια, καὶ μὴ τῇ πρὸς ἕτερον σχέσιν λέγονται, καθάπερ τὸ μέγα και μικρόν, καὶ τὸ πολὺ καὶ ὀλίγον. ιβ'. Πρός τι γάρ ταῦτα, καὶ οὐ ποσά, καὶ ἀντίκειται ἀλλήλοις, οὐχ ὡς ἐναντία, ἀλλ' ὡς πρός τι. Τὸ γὰρ μέγα πρὸς μικρόν λέγεται μέγα, καὶ τὸ πολύ πρὸς ἐλίγον λέγεται πολύ. Καὶ εἴπερ ἐστὶν ἐναντία τὰ τοιαῦτα, ἐπεὶ τὸ αὐτὸ καὶ ἓν δύναται εἶναι καὶ μέγα καὶ μικρὸν, καὶ πολὺ καὶ ὀλίγον πρὸς ἄλλο καὶ ἄλλο παραλαμβανόμενον· ἔσοιντ' ἂν ἐν ἑνὶ ὑπο κειμένῳ τἀναντία κατὰ ταυτὸν, ἢ μᾶλλον ἐναντίον ἔσο:το ἑαυτοῦ τὸ αὐτό. ιγ΄. Λέγεται δέ ποτε και τὸ μέγα καὶ πολὺ ἀσχέτως ἐπὶ ἀορίστου ποσοῦ λαμβανόμενον· ὡς λέγομεν, Ως πολὺ τὸ πλῆθος τῆς χρηστότητός σου, Κύριε, καὶ ὅτι τὸ ἔλεός σου μέγα ἐπ' ἐμέ! ιδ. Πρόσεστι τῇ ουσίᾳ καὶ τὸ μὴ ἐπιδέχεσθαι τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον κατὰ τὰ ἑαυτῆς ἄτομα δηλαδή οἷον ἕκαστον τῶν τῆς οὐσίας ἀτόμων οὐ λέγεται μάλ λον καὶ ἧττον, ἐκεῖνο ὅπερ ὠνόμασται. Ο Πέτρος γὰρ καὶ ὁ Παῦλος οὐσίας ὄντες άτομα, ὠνομάσθησαν ἄνθρωποι κατὰ τὸ εἶδος τὸ ἀνθρώπειον, ᾧ περιέχονται καὶ οὐ λέγονται μᾶλλον καὶ ἧττον ἄνθρωποι. Οὔτε γὰρ ὁ Πέτρος μᾶλλον ἄνθρωπος λέγεται, ἢ ὁ Παῦλος ἧττον ἄνθρωπος· ἤ τις ἑαυτοῦ ποτὲ μὲν μᾶλλον ἄνθρωπος, ποτὲ δὲ ἧττον άνθρωπος. Τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν ἵππων, καὶ ἐπὶ τῶν λίθων, καὶ τῶν λοι τῶν τῆς ουσίας ἀτόμων. Πως
δῶν, καὶ τὰ εἴδη τῶν οἰκείων ἀτόμων, καὶ ἁπλῶς bus, et species de suis individuis, et simpliciter
τὰ ἐπάνω τῶν ὑποκάτω, συνωνύμως κατηγορούνται.
θ'. Οτι καὶ οὐσιωδῶς πρόσεστι τῇ οὐσίᾳ, καὶ τὸ
μηδὲν ἐναντίον εἶναι αὐτῇ. Τὰ γὰρ ἐναντία, περί τι
ὑποκείμενον μάχονται· καὶ σπεύδει τούτων εκάτερον νικῆσαι τὸ ἕτερον ὅπως ἂν τοῦ ὑποκειμένου γέν
νηται ἐγκρατές. Οὐδὲ γὰρ ἰσχύει τὸ ὑποκείμενον ἐν
τῷ αὐτῷ νῦν, τὰ ἐναντία δέξασθαι ὁλικῶς. Ὥστε
τἀναντία τῶν ἐν ὑποκειμένῳ ἐστίν· ἡ δέ γε οὐσία
τῶν ἐν ὑποκειμένῳ μὴ οὖσα, ἐναντίον ἕξει οὐδέν.
Οὐδὲ γὰρ ἐναντίον τῇ οὐσίᾳ θείη τις ἂν τὸ μὴ δν.
“Ο γὰρ οὐδαμῶς ὑφέστηκεν, οὐδεμίαν σχέσιν ἔχει
πρὸς ἕτερον. Εἰ δὲ τὸ πῦρ καὶ τὸ ὕδωρ ἀλλήλοις
ἐναντία δοκεῖ· ἀλλ' οὐ καθὸ οὐσίαι τὸ ἐναντιοῦ
σθαι φέρουσιν, ἀλλ᾽ ᾖ πεποίωνται Αντίκειται
γὰρ τὸ θερμὸν τῷ ψυχρῷ, καὶ τὸ ξηρὸν τῷ
ὑγρῷ.
ι'. Καὶ ἄλλοις δὲ πολλοῖς ἐστι τὸ μηδὲν ἔχειν ἐναντίον· ὡς τοῖς σχήμασι, καὶ τῶν χρωμάτων τοῖς
μέσοις· τῷ ἐρυθρῷ, τῷ ξανθῷ, τῷ φαιῷ καὶ τοῖς
ὁμοίοις· καὶ τοῖς ἀφωρισμένοις ποσοῖς. Οὐκ ἔστι δ'
αὐτοῖς ἐναντίον, ἵνα μὴ ἄδικος ἡ φύσις εὑρεθείη,
πολλὰ ἐναντία ἑνὶ ἀντιτάξασα.
ια΄. Αφωρισμένα δὲ ποσὰ λέγεται, ὅσαπερ ώρι
σμένην τινὰ ποσότητα ἔχουσιν, ὡς δύο, πέντε, δέκα
καὶ δίπηχυ, πεντάπηχυ, δεκάπηχυ, καὶ τὰ παραπλήσια, καὶ μὴ τῇ πρὸς ἕτερον σχέσιν λέγονται,
καθάπερ τὸ μέγα και μικρόν, καὶ τὸ πολὺ καὶ
ὀλίγον.
ιβ'. Πρός τι γάρ ταῦτα, καὶ οὐ ποσά, καὶ ἀντίκει
ται ἀλλήλοις, οὐχ ὡς ἐναντία, ἀλλ' ὡς πρός τι. Τὸ
γὰρ μέγα πρὸς μικρόν λέγεται μέγα, καὶ τὸ πολύ
πρὸς ἐλίγον λέγεται πολύ. Καὶ εἴπερ ἐστὶν ἐναντία
τὰ τοιαῦτα, ἐπεὶ τὸ αὐτὸ καὶ ἓν δύναται εἶναι καὶ
μέγα καὶ μικρὸν, καὶ πολὺ καὶ ὀλίγον πρὸς ἄλλο
καὶ ἄλλο παραλαμβανόμενον· ἔσοιντ' ἂν ἐν ἑνὶ ὑποκειμένῳ τἀναντία κατὰ ταυτὸν, ἢ μᾶλλον ἐναντίον
ἔσο:το ἑαυτοῦ τὸ αὐτό.
ιγ΄. Λέγεται δέ ποτε και τὸ μέγα καὶ πολὺ ἀσχέ
τως ἐπὶ ἀορίστου ποσοῦ λαμβανόμενον· ὡς λέγομεν,
superiora de inferioribus univoce prædicantur.
9. Præterca etiam essentialiter competit substantiæ et hoc, nihil ei contrarium esse. Contraria
evim circa aliquod subjectum pugnant; et horum
utrumque contendit superare alterum, ut subjecto
potiatur. Neque enim subjectum in eodem momento contraria ex toto recipere valet. Quare contraria ex eorum sunt numero quæ in subjecto sunt.
At substantia quæ in eorum numero non est, quæ
in subjecto sunt, nihil habebit contrarium. Neque
enim aliquis non ens contrarium substantiæ posuerit. Quod enim nequaquam subsistit, nullam ad
alterum obtinet schesin (seu habitudinem). Etsi
autem ignis et aqua sibi invicem contraria esse
videntur, non tamen quatenus substantiæ sunt hoc
habent ut contrarientur, sed quatenus qualitatibus sunt prædita. Calidum enim frigido, et
siccum humido opponitur.
10. Εt vero etiam aliis multis competit hoc, nihil
babere contrarium, ut figuris et mediis coloribus,
rubro, favo, fusco et similibus; et delinitis quantis.
Non est autem eis contrarium, 177 ne natura
deprehendatur injusta esse, quæ uni multa contraria objecerit.
11. Definita porro quanta dicuntur, quæcunque
aliquam finitam quantitatem habent, ut duo,
quinque, decem, et bicubitum, quinquecubitum,
decicubitum et similia; nec (ex) habitudine ad
alterum dicuntur, quemadmodum magnum et parrum, et multum et paucum.
12. Etenim hæc ad aliquid et non quanta sunt,
el opponuntur sibi invicem non ut contraria, sed
ut ea quæ sunt ad aliquid. Magnum enim ad parvum dicitur magnum, et multum ad paucum dicitur
multum. Et siquidem talia essent contraria, quia
unum et idem potest esse et magnum et parvum,
et multum et paucum, cum ad aliud atque aliud
assumitur; in uno subjecto simul contraria forent;
aut potius idem sui ipsius foret contrarium (quod
utrumque absurdum est).
13. Dicitur autem etiam aliquando et magnum
et multum sine habitudine (seu absolute) cum pro
Ως πολὺ τὸ πλῆθος τῆς χρηστότητός σου, Κύριε, quanto iufuito accipitur; ut dicimus: Quam multa
καὶ ὅτι τὸ ἔλεός σου μέγα ἐπ' ἐμέ!
ιδ. Πρόσεστι τῇ ουσίᾳ καὶ τὸ μὴ ἐπιδέχεσθαι τὸ
μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον κατὰ τὰ ἑαυτῆς ἄτομα δηλαδή
οἷον ἕκαστον τῶν τῆς οὐσίας ἀτόμων οὐ λέγεται μάλ
λον καὶ ἧττον, ἐκεῖνο ὅπερ ὠνόμασται. Ο Πέτρος
γὰρ καὶ ὁ Παῦλος οὐσίας ὄντες άτομα, ὠνομάσθησαν
ἄνθρωποι κατὰ τὸ εἶδος τὸ ἀνθρώπειον, ᾧ περιέχονται καὶ οὐ λέγονται μᾶλλον καὶ ἧττον ἄνθρωποι.
Οὔτε γὰρ ὁ Πέτρος μᾶλλον ἄνθρωπος λέγεται, ἢ ὁ
Παῦλος ἧττον ἄνθρωπος· ἤ τις ἑαυτοῦ ποτὲ μὲν
μᾶλλον ἄνθρωπος, ποτὲ δὲ ἧττον άνθρωπος. Τοῦτο
καὶ ἐπὶ τῶν ἵππων, καὶ ἐπὶ τῶν λίθων, καὶ τῶν λοι
τῶν τῆς ουσίας ἀτόμων.
est abundantia bonitatis tuæ, Domine, et magna est
tua erga me misericordia
178 14. Competit substantin et hoc, non recipere magis et minus, quoad sua videlicet individua.
Veluti quodvis substantiæ individuorum non dicitur magis et minus illud quod nominatum est.
Etenim Petrus et Paulus cum individua sint substantiæ, homines nominati sunt secundum humanam speciem, qua continentur nec magis et minus
homines dicuntur. Neque enim. Petrus magis homo
dicitur, aut Paulus minus homo, aut aliquis seipso
alias magis homo, alias vero minas home. Πως
etiam de equis et lapidibus et cæteris substantiæ
individuis sic accipiendum est.
col. 827–828page 151 of 548
PG 142:827οντό. τητα, ιε'. Επει τοί γε ἁπλῶς ἡ οὐσία κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον λεχθείη ἂν διὰ τὸ οὐσίαν ἄλλης οὐσίας μᾶλλον οὐσίαν, καὶ ἑτέρας ἧττον γινώσκεσθαι. ις'. Οἷον ἡ μὲν ἄῦλος οὐσία καὶ ὑπερκόσμιος τῆς ἐγκοσμίου ταύτης καὶ ὑλικῆς, ὁμολογουμένως ἐστὶ μᾶλλον οὐσία. Μᾶλλον γὰρ τὸ εἶναι τοῖς ἐν στά σει διὰ τὴν ἀθλίαν, ἢ τοῖς ἐν ἀστάτῳ τῆς ὕλης μαξι ιζ'. Αὕτη δὲ πάλιν ἡ ὕλη, καθάπερ δὴ καὶ τὸ εισ δος, ἧττον οὐσίας τῆς ἐξ αὐτῶν συντεθειμένης φαί νονται εἶναι διὰ τὸ μήτε τὴν ὕλην καθ' αὐτὴν, μής τε τὸ εἶδος καθ' ἑαυτὸ τελείας μετέχειν οντότητος, ἀλλὰ σὺν ἀλλήλοις δύνασθαι θεωρεῖσθαι ὑπαρκτικῶς καὶ καθὸ μόνον οὐσίας στοχεία, κατὰ τοῦτο τοῦ τῆς οὐσίας μετέχειν ὀνόματος. τηʹ. Αὐτῆς δὲ πάλιν τῆς συνθέτου οὐσίας τὰ ἄτομα ὁ ᾿Αριστοτέλης μᾶλλον οὐσίας φησί, καὶ ἧττον οὐσίας τὰ εἴδη, καὶ τούτων ἧττον ἔτι τὰ γένη. Καὶ περὶ τούτου φθάσαντες είπομεν. ιθ'. Πρόσεστι τὸ μὴ ἐπιδέχεσθαι τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον, κατὰ τὸν εἰρημένον τρόπον, καὶ πᾶσιν οἷς τὸ μὴ ἔχειν τι ἐναντίον. Τὸ γὰρ μᾶλλον καὶ ἧττον ὁδὸς ἐστιν ἐπὶ τἀναντία· οἷον ἐπὶ τῆς ἐκ ψυχροῦ μεταβολῆς εἰς θερμόν, ἧττον ψυχρόν γίνεται πρότ τερον τὸ ψυχρόν, καὶ τότε θερμὸν ὁπωσοῦν, εἶτα μᾶλλον θερμόν. κ'. Ιδιον δὲ μάλιστα τῆς συνθέτου ουσίας τὸ ἔκα στον τῶν ἑαυτῆς ἀτόμων ὑποπίπτειν τε δείξει, καὶ τίδε τι λέγεσθαι καὶ κατὰ τὴν ἑαυτοῦ μεταβολὴν τῶν ἐναντίων εἶναι δεκτικὴν παρὰ μέρος. Αδύνατον γὰρ ἐν τῷ αὐτῷ ὑποκειμένῳ δύο ἐναντία συστῆναι κατὰ ταυτόν. Εἰ γὰρ τἀναντία συμβεβηκότα ἐστί, παρὰ μέρος ἐν τοῖς ἀτόμοις τῆς συνθέτου ουσίας ενεργείᾳ θεωρηθήσεται. κα'. Πλὴν οὐκ ἐν παντὶ ἀτόμῳ τὰ πάντα. Οὐδὲ γὰρ τὸ πῦρ γένοιτ' ἄν ποτε ψυχρόν, μένον πῦρ· ἢ τὸ ὕδωρ ξηρόν. Η γὰρ τοῦ πυρὸς θερμότης, καὶ ἡ τοῦ ὕδα της υγρότης, οὐχ ἁπλῶς ποιότητες τούτοις εἰσίν ἀλλ᾽ οὐσιώδεις διαφοραί, συμπληρωτικαὶ τῆς οὐσίας αὐτῶν· καὶ οὐκ ἂν μένοντα τὸ πῦρ καὶ τὸ ὕδωρ ἅπερ ἐστὶ, τῶν κατ' οὐσίαν αὐτοῖς ὑπαρχόντων ἐκε στα εν ὅλως· οὐδὲ κατὰ μόνην ἐπίνοιαν. κβ'. Οἷς γὰρ μὴ φύσει καὶ ἀχωρίστως θάτερον ὑπάρχει τῶν ἐναντίων, ταῦθ' ἑκατέρων τῶν ἐναντίων παρὰ μέρος ἐστὶ δεκτικά. Διὸ καὶ ὁ κόραξ ἐπινοηθήσεται μὲν ἴσως λευκὸς διὰ τὸ μὴ οὐσιωδῶς προστ εἶναι τὸ μέλαν αὐτῷ· πραγματικῶς δὲ λευκὸς οὐκ ἄν ποτε γένοιτο, διότι καὶ τούτῳ τὸ μέλαν, εἰ καὶ μὴ οὐσιωδῶς, ἀλλ᾽ ἄλλως ὑπάρχει ἀχώριστον. Ψυ χρὸν μὲν οὖν τὸ πῦρ, ἢ τὸ ὕδωρ ξηρὸν οὐδ᾽ ἐπινοηθήσεται· ὑγρᾷ δὲ τρεφόμενον ὕλῃ τὸ πῦρ ἔσται ὑγρὸν ὡς πρὸς αἴσθησιν· ὥσπερ καὶ ὑπὸ πυρώτους οὐσίας θερμανθὲν τὸ ὕδωρ, θερμόν.
15. Quandoquidem sane simpliciter substantia
secundum magis et minus dici queat; propterea
quod alia substantia magis substantia, et alia minus
cognoscitur.
16. Veluti materiæ expers et supramundana
substantia, quam hæc mundana et materialis consensu omnium magis est substantia. Magis enim
esse (convenit) illis que in statu sunt propter materiæ vacuitatem, quam illis quæ sunt in instabili
Quxn materie.
17. Rursus autem ipsa materia sane et forma
apparent esse minus substantiæ quam ea quæ ex
ipsis composita est, propterea quod neque materia
per se, neque forma per se perfectam habeat οντό.
τητα, quasi dicas entitatem, seu conjunctim possint considerari secundum exsistentiam; et 179
propterea tantum quod substantiæ elementa sunt,
nomen substantiæ participent.
18. Ipsius autem vicissim compositæ substantiæ
Aristoteles individua magis esse dicit substantias,
et species minus substantias; et his adhuc minus
(ipsa, genera, de quo jam ante diximus.
19. Convenit etiam ipsum recipere magis et mi-
■us quoad dictum modum omnibus quibus non
habere aliquid contrarium, Nam magis et minus
via est ad contraria. Velut in mutatione ex frigido
in calidum id quod antea frigidum erat fit minus
frigidum; et tunc quomodocunque calidum, at
deinde magis calidum.
20. Maxime autem proprium est substantiæ
compositæ hoc, unumquodque ipsius individuorum et sub ostensionein cadere et hoc aliquid
dici, et quoad sui mutationem posse contraria sus-`
cipere alterius. Fieri enim non potest ut duo
contraria in eodem subjecto simul consistant. Si
enim contraria sunt accidentia, vicissim in individuis 180 substantia compositæ actu considerabuntur.
ιε'. Επει τοί γε ἁπλῶς ἡ οὐσία κατὰ τὸ μᾶλλον
καὶ ἧττον λεχθείη ἂν διὰ τὸ οὐσίαν ἄλλης οὐσίας
μᾶλλον οὐσίαν, καὶ ἑτέρας ἧττον γινώσκεσθαι.
ις'. Οἷον ἡ μὲν ἄῦλος οὐσία καὶ ὑπερκόσμιος τῆς
ἐγκοσμίου ταύτης καὶ ὑλικῆς, ὁμολογουμένως ἐστὶ
μᾶλλον οὐσία. Μᾶλλον γὰρ τὸ εἶναι τοῖς ἐν στά
σει διὰ τὴν ἀθλίαν, ἢ τοῖς ἐν ἀστάτῳ τῆς ὕλης
μαξι
ιζ'. Αὕτη δὲ πάλιν ἡ ὕλη, καθάπερ δὴ καὶ τὸ εισ
δος, ἧττον οὐσίας τῆς ἐξ αὐτῶν συντεθειμένης φαί
νονται εἶναι διὰ τὸ μήτε τὴν ὕλην καθ' αὐτὴν, μής
τε τὸ εἶδος καθ' ἑαυτὸ τελείας μετέχειν οντότητος,
ἀλλὰ σὺν ἀλλήλοις δύνασθαι θεωρεῖσθαι ὑπαρκτικῶς·
καὶ καθὸ μόνον οὐσίας στοχεία, κατὰ τοῦτο τοῦ τῆς
οὐσίας μετέχειν ὀνόματος.
τηʹ. Αὐτῆς δὲ πάλιν τῆς συνθέτου οὐσίας τὰ ἄτομα
ὁ ᾿Αριστοτέλης μᾶλλον οὐσίας φησί, καὶ ἧττον οὐσίας
τὰ εἴδη, καὶ τούτων ἧττον ἔτι τὰ γένη. Καὶ περὶ
τούτου φθάσαντες είπομεν.
ιθ'. Πρόσεστι τὸ μὴ ἐπιδέχεσθαι τὸ μᾶλλον καὶ
ἧττον, κατὰ τὸν εἰρημένον τρόπον, καὶ πᾶσιν οἷς τὸ
μὴ ἔχειν τι ἐναντίον. Τὸ γὰρ μᾶλλον καὶ ἧττον
ὁδὸς ἐστιν ἐπὶ τἀναντία· οἷον ἐπὶ τῆς ἐκ ψυχροῦ
μεταβολῆς εἰς θερμόν, ἧττον ψυχρόν γίνεται πρότ
τερον τὸ ψυχρόν, καὶ τότε θερμὸν ὁπωσοῦν, εἶτα
μᾶλλον θερμόν.
κ'. Ιδιον δὲ μάλιστα τῆς συνθέτου ουσίας τὸ ἔκα
στον τῶν ἑαυτῆς ἀτόμων ὑποπίπτειν τε δείξει, καὶ
τίδε τι λέγεσθαι καὶ κατὰ τὴν ἑαυτοῦ μεταβολὴν
τῶν ἐναντίων εἶναι δεκτικὴν παρὰ μέρος. Αδύνατον
γὰρ ἐν τῷ αὐτῷ ὑποκειμένῳ δύο ἐναντία συστῆναι
κατὰ ταυτόν. Εἰ γὰρ τἀναντία συμβεβηκότα ἐστί,
παρὰ μέρος ἐν τοῖς ἀτόμοις τῆς συνθέτου ουσίας
ενεργείᾳ θεωρηθήσεται.
κα'. Πλὴν οὐκ ἐν παντὶ ἀτόμῳ τὰ πάντα. Οὐδὲ γὰρ
τὸ πῦρ γένοιτ' ἄν ποτε ψυχρόν, μένον πῦρ· ἢ τὸ ὕδωρ
ξηρόν. Η γὰρ τοῦ πυρὸς θερμότης, καὶ ἡ τοῦ ὕδα
της υγρότης, οὐχ ἁπλῶς ποιότητες τούτοις εἰσίν·
ἀλλ᾽ οὐσιώδεις διαφοραί, συμπληρωτικαὶ τῆς οὐσίας
αὐτῶν· καὶ οὐκ ἂν μένοντα τὸ πῦρ καὶ τὸ ὕδωρ
21. Quanquam non omnia in omni individuo.
Neque enim ignis ut maneat ignis, unquam frigidus fieri queat, aut aqua sicca. Nam ignis caliditas et aquæ humiditas non simpliciter his qualitates, sed essentiales sunt differentiæ, essentiam
complentes; nec ignis et aqua manentia quæ sunt,
ab illis quæ secundum essentiam habent, ullo ἅπερ ἐστὶ, τῶν κατ' οὐσίαν αὐτοῖς ὑπαρχόντων ἐκε
modo dinoveri possunt vel etiam sola mentis nozione.
στα εν ὅλως· οὐδὲ κατὰ μόνην ἐπίνοιαν.
κβ'. Οἷς γὰρ μὴ φύσει καὶ ἀχωρίστως θάτερον
ὑπάρχει τῶν ἐναντίων, ταῦθ' ἑκατέρων τῶν ἐναντίων
παρὰ μέρος ἐστὶ δεκτικά. Διὸ καὶ ὁ κόραξ ἐπινοη
θήσεται μὲν ἴσως λευκὸς διὰ τὸ μὴ οὐσιωδῶς προστ
εἶναι τὸ μέλαν αὐτῷ· πραγματικῶς δὲ λευκὸς οὐκ
ἄν ποτε γένοιτο, διότι καὶ τούτῳ τὸ μέλαν, εἰ καὶ
μὴ οὐσιωδῶς, ἀλλ᾽ ἄλλως ὑπάρχει ἀχώριστον. Ψυ
χρὸν μὲν οὖν τὸ πῦρ, ἢ τὸ ὕδωρ ξηρὸν οὐδ᾽ ἐπινοηθήσεται· ὑγρᾷ δὲ τρεφόμενον ὕλῃ τὸ πῦρ ἔσται ὑγρὸν
ὡς πρὸς αἴσθησιν· ὥσπερ καὶ ὑπὸ πυρώτους οὐσίας
θερμανθὲν τὸ ὕδωρ, θερμόν.
22. Illa enim quibus natura et inseparabiliter
alterum contrariorum non inest, utrumque contrariorum per vices suscipere possunt. Propterea
∙etiam corvus cogitabitur forte albus, quod nigrum ei non competat essentialiter, actu tamen
et revera nunquam albus fuerit, propterea quod
et huic nigrum etsi non essentialiter, tamen
alio modo inest, ut separari non possit. iguis
quidem igitur frigidus, aut aqua sicca ne quidem
cogitabitur. Cum autem ignis humida materia
nutritur, humidus erit, quoad sensum; quemad
modum etiam aqua quæ ab ignita substantia calefacta est, calida.
col. 829–830page 152 of 548
PG 142:829κγ'. Δέξεται δὲ τὸ πῦρ καὶ τὴν ἐπὶ τὰ κάτω φορὰν ὠθούμενον διὰ τῆς ἐκθλίψεως, ὡς ὁ κεραυνός· καὶ τὸ ὕδωρ ὁλκῇ πνεύματος ἐσεῖται μετέωρον, κἀπὶ τῶν ἄλλων ὁμοίως τἀναντία θεωρηθήσεται κατά γε τὸ πεφυκό κδ'. Τὰ δ᾽ οὐράνια σώματα ὡς μοναδικά, τινῶν οὐχ ὑπάρχουσιν άτομα. Οὔτε γὰρ γένος, οὔτε εἶδός ἐστιν ἐν αὐτοῖς. Καὶ διὰ τοῦτο τἀναντία οὐκ ἐπισ δέχονται. κε'. Μάλλον δ' ἐν τῇ κυκλοφορίᾳ τὸ εἶναι ἔχοντα, οὐκ ἂν ἔχοιέν τινα τοῦ ἐναντίου παραδοχήν. κς'. Εἰ μή τις λάβῃ τὰς ἀντικειμένας κινήσεις ἐν πλάνησιν. Οὗτοι γὰρ φέρονται μὲν, καὶ ἀπὸ δυσμῶν εἰς ἀνατολὰς οἰκείαν φοράν συμφέρονται δὲ καὶ τῷ παντὶ πρὸς δυσμὰς ἐξ ἀνατολῶν, συν όδους τε ποιοῦνται καὶ ἀποστάσεις καὶ ταπεινώματα καὶ ὑψώματα, καὶ προποδίζουσι καὶ ἀναποδίζουσι, καὶ βορείοις καὶ νοτίοις τοῦ ζωδιακού πελάζουσι μέρεσι· τοῦ ἡλίου μόνου πάντοτε την μέσην φερο μένου καὶ ὁμαλῶς. Η δὲ σελήνη, καὶ ποικίλως τοῖς φωτισμοῖς τε καὶ σκοτασμοῖς σχηματίζεται καὶ τέ λειον ἀμαυροῦται μόνης τῶν ὅλων τῆς ἁπλανοῦς σφαίρας μηδεμίαν ἐπιδεχομένης εναντιότητα, εἰ μή πω λέγει τις καινοτέρας εναντιότητας, τήν τ' ἐξ ἀνατολῶν εἰς δυσμάς φορὰν κατὰ τὸ ὑπὲρ γῆν λε γόμενον ἡμισφαίριον, καὶ τὴν ἐκ δυσμῶν εἰς ἀνα τολὰς κατὰ τὸ δοκοῦν ὑπὸ γῆν, διὰ τῆς μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς κυκλοφορικῆς ἀπαρτιζομένας κινήσεως, καὶ ξένω; καὶ θαυμαστῶς συλληπτικὰς ἀλλήλων οὖσας καὶ συντελεστικάς. κζ'. 'Αλλὰ ταῦτα μὲν ἐπὶ τοσοῦτον. κη'. Φαίνεται δὲ καὶ ὁ λόγος καὶ ἡ δόξα τῶν ἐναν των εἶναι πως δεκτικά. Καὶ ὁ μὲν λόγος δηλοῖ τὸν προφορικὸν καὶ ἔστι ποσόν· ἡ δόξα δὲ λόγος ἐνδιάθε τις οὖσα, τάττεται ὑπὸ τὸ ποιόν. Δοκοῦσι δὲ καὶ ἄμφω τυγχάνειν τῶν ἐναντίων, ὡς εἴρηται, δεκτικά. Ἐὰν γὰρ καθημένου τοῦ Σωκράτους λέγῃ τις αὐτὸν ἢ δοξάζῃ καθῆσθαι, ἀληθεύει· τούτου δ' ἀναστάντος, ψεύδεται. κθ'. 'Αλλ' οὐχ οὕτω τὰ τῆς οὐσίας άτομα δεκτικά τῶν ἐναντίων ὑπάρχειν ἐλέγετο· κατὰ δὲ τὴν μετα βολὴν ἑαυτῶν. Ο λόγος δὲ καὶ ἡ δόξα μένουσιν ὅπερ εἰσὶ, τοῦ πράγματος μεταβάλλοντος. λ'. "Αλλως τε οὐδὲ τἀναντία λόγος ή δόξα δύναται δέξασθαι. Πάσχει γὰρ τὸ τἀναντία δεχόμενον. Η γὰρ εἰς τἀναντία μεταβολή πάθος ἐστίν· ἡ δόξα δὲ καὶ ὁ λόγος ἀκίνητα μένει καὶ ἀμετάβλητα. λα'. Μᾶλλον δὲ εἰπεῖν οὐδὲ μένει, ἀλλ᾽ ἅμα τῷ δοξασθῆναι τὸ πρᾶγμα ἡ δόξα πέπαυται, καὶ ἅμα τῷ ῥηθῆναι ὁ λόγος έφθαρται. Καὶ ἄλλος μὲν λόγος ὁ εἰπὼν τὸ πρότερον τὸν Σωκράτην καθῆσθαι, καὶ ἄλλος ὁ μετ' ἐκεῖνον λεχθείς. Τὸ δ' αὐτὸ καὶ ἐπὶ τῆς δόξης. Αβ'. Η οὐδὲ τῆς δόξης ἐστὶ τὸ ἀληθεύειν ἢ ψεύδεσθαι,
κγ'. Δέξεται δὲ τὸ πῦρ καὶ τὴν ἐπὶ τὰ κάτω φορὰν
ὠθούμενον διὰ τῆς ἐκθλίψεως, ὡς ὁ κεραυνός· καὶ
τὸ ὕδωρ ὁλκῇ πνεύματος ἐσεῖται μετέωρον, κἀπὶ
τῶν ἄλλων ὁμοίως τἀναντία θεωρηθήσεται κατά γε
τὸ πεφυκό
κδ'. Τὰ δ᾽ οὐράνια σώματα ὡς μοναδικά, τινῶν
οὐχ ὑπάρχουσιν άτομα. Οὔτε γὰρ γένος, οὔτε εἶδός
ἐστιν ἐν αὐτοῖς. Καὶ διὰ τοῦτο τἀναντία οὐκ ἐπισ
δέχονται.
κε'. Μάλλον δ' ἐν τῇ κυκλοφορίᾳ τὸ εἶναι ἔχοντα,
οὐκ ἂν ἔχοιέν τινα τοῦ ἐναντίου παραδοχήν.
κς'. Εἰ μή τις λάβῃ τὰς ἀντικειμένας κινήσεις
ἐν πλάνησιν. Οὗτοι γὰρ φέρονται μὲν, καὶ ἀπὸ
δυσμῶν εἰς ἀνατολὰς οἰκείαν φοράν συμφέρονται δὲ καὶ τῷ παντὶ πρὸς δυσμὰς ἐξ ἀνατολῶν, συνόδους τε ποιοῦνται καὶ ἀποστάσεις καὶ ταπεινώματα
καὶ ὑψώματα, καὶ προποδίζουσι καὶ ἀναποδίζουσι,
καὶ βορείοις καὶ νοτίοις τοῦ ζωδιακού πελάζουσι
μέρεσι· τοῦ ἡλίου μόνου πάντοτε την μέσην φερο
μένου καὶ ὁμαλῶς. Η δὲ σελήνη, καὶ ποικίλως τοῖς
φωτισμοῖς τε καὶ σκοτασμοῖς σχηματίζεται καὶ τέ
λειον ἀμαυροῦται μόνης τῶν ὅλων τῆς ἁπλανοῦς
σφαίρας μηδεμίαν ἐπιδεχομένης εναντιότητα, εἰ μή
πω λέγει τις καινοτέρας εναντιότητας, τήν τ' ἐξ
ἀνατολῶν εἰς δυσμάς φορὰν κατὰ τὸ ὑπὲρ γῆν λεγόμενον ἡμισφαίριον, καὶ τὴν ἐκ δυσμῶν εἰς ἀνατολὰς κατὰ τὸ δοκοῦν ὑπὸ γῆν, διὰ τῆς μιᾶς καὶ τῆς
αὐτῆς κυκλοφορικῆς ἀπαρτιζομένας κινήσεως, καὶ
ξένω; καὶ θαυμαστῶς συλληπτικὰς ἀλλήλων οὖσας
καὶ συντελεστικάς.
κζ'. 'Αλλὰ ταῦτα μὲν ἐπὶ τοσοῦτον.
κη'. Φαίνεται δὲ καὶ ὁ λόγος καὶ ἡ δόξα τῶν ἐναν
των εἶναι πως δεκτικά. Καὶ ὁ μὲν λόγος δηλοῖ τὸν
προφορικὸν καὶ ἔστι ποσόν· ἡ δόξα δὲ λόγος ἐνδιάθε
τις οὖσα, τάττεται ὑπὸ τὸ ποιόν. Δοκοῦσι δὲ καὶ ἄμφω
τυγχάνειν τῶν ἐναντίων, ὡς εἴρηται, δεκτικά. Ἐὰν
γὰρ καθημένου τοῦ Σωκράτους λέγῃ τις αὐτὸν ἢ
δοξάζῃ καθῆσθαι, ἀληθεύει· τούτου δ' ἀναστάντος,
ψεύδεται.
–
κθ'. 'Αλλ' οὐχ οὕτω τὰ τῆς οὐσίας άτομα δεκτικά
τῶν ἐναντίων ὑπάρχειν ἐλέγετο· κατὰ δὲ τὴν μεταβολὴν ἑαυτῶν. Ο λόγος δὲ καὶ ἡ δόξα μένουσιν
ὅπερ εἰσὶ, τοῦ πράγματος μεταβάλλοντος.
λ'. "Αλλως τε οὐδὲ τἀναντία λόγος ή δόξα δύναται
δέξασθαι. Πάσχει γὰρ τὸ τἀναντία δεχόμενον. Η
γὰρ εἰς τἀναντία μεταβολή πάθος ἐστίν· ἡ δόξα δὲ
καὶ ὁ λόγος ἀκίνητα μένει καὶ ἀμετάβλητα.
λα'. Μᾶλλον δὲ εἰπεῖν οὐδὲ μένει, ἀλλ᾽ ἅμα τῷ
δοξασθῆναι τὸ πρᾶγμα ἡ δόξα πέπαυται, καὶ ἅμα
τῷ ῥηθῆναι ὁ λόγος έφθαρται. Καὶ ἄλλος μὲν λόγος
ὁ εἰπὼν τὸ πρότερον τὸν Σωκράτην καθῆσθαι, καὶ
ἄλλος ὁ μετ' ἐκεῖνον λεχθείς. Τὸ δ' αὐτὸ καὶ ἐπὶ τῆς
δόξης.
Αβ'. Η οὐδὲ τῆς δόξης ἐστὶ τὸ ἀληθεύειν ἢ ψεύδεσθαι,
83)
23. Recipiet autem ignís et motum ad inferiora
cum 181 per elisionem propellitur, ut fulmen;
et aqua venti tractione sublimis erit: et in aliis
similiter contraria pro naturali habilitate considerahuntur.
24. Atqui corpora cœlestia ut singularia, non
sunt aliquorum individua. Neque enim genus neque species est in iilis. Et propterea non suscipiunt contraria.
25. Sed potius dum in circulari motu to esse
habent, contrarii aliquam susceptionem non admittunt.
26. Nisi quis oppositos in 'planetis motus acci.
piat. Hi enim etiam ab occasibus ad ortus molu
proprio moventur: simul autem etiam cum universo (id est, primo mobili) ex ortibus in occasus
moventur, et conjunctiones et recessus, et dejectiones et exaltationes subeunt, et procedunt (direcli), et retrocedunt, et aquilonaribus australibusque Zodiaci partibus propinquant; ut tantum so]
perpetuo in medio Zodiaci et æquabiliter moveatur: luna autem et varie cum illuminationibus
tum obscurationibus figuratur, et tandem prorsus
evanescit; ut sola inter omnes inerrans sphæra
nullain contrarietatem recipiat, nisi quis noviores
contrarietates dicat cum lationem illam quæ 182
ex ortibus est in occasus secundum hemisphærium
quod supra terram dicitur, tum eam quæ ex occa
sibus est in ortus secundum id quod sub terra
videtur (hemisphaerium), quæ una et eadem circ
lari motione absolvuntur, et singulari admirabilique modo se mutuo complectuntur et (perfi--
ciuut.
27. Sed de his quidem in tantum.
28. Videntur autem et oratio et opinio, contraria quodammodo recipere posse. Et oratio quidem
prolatitiam declarat, et est quantitas: opinio autem cum sit oratio interna, sub qualitate reponitur. Videntur autem utraque, ut dictum est, contraria suscipere posse. Cum enim sedente Socrate
dicit aut opinatur aliquis sedere ipsum, tum vere
dicit (aut opinatur); postouam autem surrexit,
mentitur.
29. Verum haud´ita individua substantiæ posse·
contraria suscipere dicebantur, sed quoad sui mutationem. Oratio autem et opinio manent quodsunt, re tantum mutationem subeunte.
30. Aliter etiam oratio et opinio ne quidemn contraria suscipere possunt. Quod enim contraria sus
cipit, patitur. Mutatio enim in contraria passio
est. At opinio et oratio 183 motus et mutationis
expertes manent,
31. Quin rectius loquendo neque manent; sed
simul ac rem opinati sumus, cessavit opinio; el
simul ac dicta est oratio, corrupta est. Et alia quidem oratio est quæ prius dixit Socratem sedere, et
alia quæ post illam dicta est. Idem autem etiam de
opinione sentiendum.
32. Aut an neque opinionis est veram esse vel
col. 831–832page 153 of 548
PG 142:831ἀλλὰ τῆς ψυχῆς; οὐ γὰρ ἡ δόξα δοξάζει καθ' ἑαυ τὴν, ἀλλ' ἡ ψυχὴ δοξάζει τῇ δόξῃ· οὐδὲ ὁ λόγος ἀλη θεύει μόνος ἢ ψεύδεται, ἀλλ' ἡ τούτου καὶ τοῦ πράγ ματος συμπλοκή. Καὶ ἡ μὲν συμφωνία τῶν δύο ποιεῖ τὸ ἀληθὲς, ἡ δὲ διαφωνία τὸ ψεῦδος. ΚΕΦΑΛ. ΚΑ'. Περὶ ποσοῦ, ἐν ᾧ καὶ περὶ κινήσεως. α'. Τοῦ ποσοῦ τὸ μὲν ἔστι συνεχές, τὸ δὲ διωρισμένον· καὶ συνεχὲς μὲν ἔστι, ὃ τὰ μόρια πρός τινα κοινὸν ὅρον συνάπτει· διωρισμένον δέ ἐστιν, ὃ τὰ μόρια οὐ συνάπτει πρός τινα κοινὸν ὅρον. β'. Διωρισμένα οὖν ποτά ἐστιν, ὅ τε ἀριθμὸς καὶ ὁ λόγος. Αριθμὸν δὲ μὴ τὸν ἁπλῶς λεγόμενον ἐκλη πτέον, ἀλλὰ τὸν τοῖς αἰσθητοῖς μεριστῶς μετεχόμενον, ἤτοι αὐτὰ τὰ ἀριθμούμενα, οὐ καθὸ ὕλας, ἀλλὰ καθὰ ἀριθμητά· λόγον δὲ τὸν διὰ φωνῆς ἐνερ γούμενον· καθ᾽ ἂν καὶ ἡ μία λέξις λέγοιτο λόγος. γ΄. Αν γοῦν ὁ ἐξ τυχὸν ἀριθμὸς ὡς εἰς μέρη διαι ροῖτο, εἰς τρία καὶ τρία, ἢ τέσσαρα καὶ δύο, ἢ πέντε καὶ ἓν, ἢ δύο καὶ δύο καὶ δύο γενομένης τῆς διαι ρέσεως, οὐκ ἔσται που τοῖς αὐτοῦ μέρεσιν ὄρος κοι νὸς, πρὸς ὃν ἀλλήλοις ταῦτα συνάπτοιντο. Καὶ ὁ προ φορικὸς δὲ λόγος διαιρούμενος κατὰ λέξεις, ἢ καὶ
mcntiri, sed anina? Neque enim opinio per sei- 4 ἀλλὰ τῆς ψυχῆς; οὐ γὰρ ἡ δόξα δοξάζει καθ' ἑαυ
psam opinatur, sed anima opinione opinatur. Neque
oratio sola vera est aut mentitur; sed hujus et rei
complexio: et horum quidem duorum consonantia
verum, dissonantia autem falsum efficit.
Substantia dicitur vel
Substantia alia est
184 Substantiæ
convenit
τὴν, ἀλλ' ἡ ψυχὴ δοξάζει τῇ δόξῃ· οὐδὲ ὁ λόγος ἀλη
θεύει μόνος ἢ ψεύδεται, ἀλλ' ἡ τούτου καὶ τοῦ πράγ
ματος συμπλοκή. Καὶ ἡ μὲν συμφωνία τῶν δύο
ποιεῖ τὸ ἀληθὲς, ἡ δὲ διαφωνία τὸ ψεῦδος.
Tabula capitis 20, item de substantia.
proprie, ut composita,
minus proprie, ut materia et forma.
prima, ut individua substantiæ,
secunda, ut species et genera substantiæ.
1. Non esse in subjecto.
2. Univoce de suis subjectis dici.
3. Ni esse contrarium.
4. Non recipere magis et minus.
5. Quodlibet illius individuorum sub ostensionem cadere, et hoc aliquid dici.
6. Quoad sui mutationem contraria alterius suscipere posse.
SYNOPSIS CAPITIS XXI,
QUOD EST de quanto; UBI ETIAM DE MOTU.
1. Dividit quantum in continuum et discretum et utrumque describit. 2. Quanti discreti species recenset,
et simul ostendit quomodo hic accipiendæ sint, 3. Eusdem probat et declarat. 4. Continui quanti
species enumerat. 5. Easdem probat. 6. Punctum, unitas et nunc quatenus conveniant et quatenus non conveniant, 7. Nec superficiem lineis, nec corpus superficiebus augeri. — 8. Occupatio de cor·
pore quatenus substantia sit, et quatenus quantitatis continua species. 9. Continuum et discretum
quantum quatenus etiam in toto mundo consideretur.· 10. 185 Per epidiæresin seu novam divisionem.
quantum denuo subdividit in id quod habet positionem partium et quod non habet. 11. Probat etiam.
numeri, orationis et temporis partes non habere positionem. 12. Pondus non recte in prædicamento
quantitatis collocari. 13. Quæ quanta per accidens dicantur. 14. Duo quanti propria, ut appellentur enumcrat. 15. Occupatio. 16. Motum non esse quantitatem, tametsi in quantitate consideretur ut etiam in aliis, substantia, qualitate et ubi. - 17. Dividit popiv, id est, lationem in rectilineam
el circularem; et rectilineam in sex species subdividit pro loci partibus seu speciebus, ut adeo cum
circulari sint septem motus locales. 18. Species motus per divisionem ejus quod mutatur investigat.·
19. Distincte indicat, quo de motu hic loquatur. 20. Probat quare generatio et corruptio mutationes sint, non molus, 21. Occupatio, qua docet, alterationem esse peculiarem motus speciem.
22. Ostendit omni motui etiam quietem aliquam opponi, quam facit triplicem, ante motum, post motzm,
in motu. 23. Omnem motum ex aliquo in aliquid fieri per inductionem probat. 21. Quatenus
motui quies et ante motum, el post motum, et in ipso motu opponatur explicat. 25. Ut motui simpliciter quies simpliciter opponitur, ita motibus singularibus singulares et motus et quies opponi, 26. Inductione declarat. - 27. Præcisio.
CAPUT XXI.
De quanto, ubi etiam de motu.
186 1. Quantum aliud quidem est continuum, aliud vero discretum. Et continuum quidem
est, quod paries ad aliquem communem terininum
conjungit. Discretum autem est quod partes ad
communem aliquem terminum non conjungit.
2. Discreta igitur quanta sunt et numerus et
oratio. Non autem accipiendus est numerus qui
simpliciter dicitur, sed qui partibiliter a sensibilibus participatur, sive ipsa quæ numerantur, non
quatenus materiæ, sed quatenus numerationi objiciuntur. Oratio autem (accipienda est) quæ você
editur; secundum quam etiam una dictio, oratio
dici queat.
3. Si igitur numerus senarius fortasse ut in
partes dividatur, in tria et tria, aut quatuor et
dno, aut quinque et unum, aut duo et duo et duo
divisione facța non erit alicubi partibus ejus communis terminus ad quem hæc conjungantur invicem. Et vero oratio prolatitia si secundum dictio.
Περὶ ποσοῦ, ἐν ᾧ καὶ περὶ κινήσεως.
α'. Τοῦ ποσοῦ τὸ μὲν ἔστι συνεχές, τὸ δὲ διωρι
σμένον· καὶ συνεχὲς μὲν ἔστι, ὃ τὰ μόρια πρός τινα
κοινὸν ὅρον συνάπτει· διωρισμένον δέ ἐστιν, ὃ τὰ
μόρια οὐ συνάπτει πρός τινα κοινὸν ὅρον.
β'. Διωρισμένα οὖν ποτά ἐστιν, ὅ τε ἀριθμὸς καὶ ὁ
λόγος. Αριθμὸν δὲ μὴ τὸν ἁπλῶς λεγόμενον ἐκλη
πτέον, ἀλλὰ τὸν τοῖς αἰσθητοῖς μεριστῶς μετεχό
μενον, ἤτοι αὐτὰ τὰ ἀριθμούμενα, οὐ καθὸ ὕλας,
ἀλλὰ καθὰ ἀριθμητά· λόγον δὲ τὸν διὰ φωνῆς ἐνερ
γούμενον· καθ᾽ ἂν καὶ ἡ μία λέξις λέγοιτο λόγος.
γ΄. Αν γοῦν ὁ ἐξ τυχὸν ἀριθμὸς ὡς εἰς μέρη διαι
ροῖτο, εἰς τρία καὶ τρία, ἢ τέσσαρα καὶ δύο, ἢ πέντε
καὶ ἓν, ἢ δύο καὶ δύο καὶ δύο γενομένης τῆς διαι
ρέσεως, οὐκ ἔσται που τοῖς αὐτοῦ μέρεσιν ὄρος κοινὸς, πρὸς ὃν ἀλλήλοις ταῦτα συνάπτοιντο. Καὶ ὁ προφορικὸς δὲ λόγος διαιρούμενος κατὰ λέξεις, ἢ καὶ
col. 833–834page 154 of 548
PG 142:833κατὰ συλλαβές, πρὸς οὐδένα κοινὸν ὅρον ἔχοι ἂν τὰ οἰκεῖα μέρη συναπτόμενά τε καὶ συνενούμενα. Διὰ τοῦτο γοῦν ἀριθμὸς καὶ λόγος διωρισμένα και λοῦνται ποσά, διὰ τὸ ἕκαστον αὐτῶν ἔχειν τὰ οἰκεῖα μέρη ἀπ' ἀλλήλων διακεκριμένα καὶ διακεχωρισμένα. δ'. Συνεχῆ δὲ ποτά ἐστι τὸ σῶμα, ἡ ἐπιφάνεια, καὶ ἡ γραμμὴ, ὁ τόπος τε καὶ ὁ χρόνος. ε'. Αν τοίνυν ἑκάστου τούτων τὰ μέρη τις ἐκζη τοίη, δυνάμει ταῦτα διαιρῶν καὶ ἐπισκεπτόμενος, ἀλλήλοις εὑρήσει συνημμένα καὶ ἀδιάκριτα. Τὰ μὲν γὰρ τοῦ σώματος μόρια επιφανείᾳ συνάπτεται, τὰ δὲ τῆς ἐπιφανείας γραμμῇ σημείῳ δὲ τὰ τῆς γραμ μῆς· καὶ τὰ τοῦ τόπου δὲ μέρη γραμμῇ συνάπτει πρὸς ἄλληλα. Επιφάνεια γάρ τίς ἐστι καὶ ὁ τόπος, πέρας ὑπάρχων τοῦ περιέχοντος, καθὸ περιέχει τὸ περιεχόμενον· ήγουν τέλος τοῦ περιέχοντός τι, καθό τέλος περιέχει τὸ περιέχον, ἐκεῖνο τὸ πρᾶγμα τὸ περιεχόμενον ὑπ' αὐτοῦ δὴ τοῦ περιέχοντος. Τοῦ χρόνου δὲ διαιρουμένου, εἰς παρεληλυθότα και μέλλοντα, συνάπτει τὰ μέρη τούτου τὸ νῦν. 5'. "Ο δέ ἐστι σημεῖον ἐν γραμμῇ, τοῦτο μονας ἐν ἀριθμῷ, καὶ ἐν χρόνῳ τὸ νῦν.Αποσα γὰρ τὰ τρία καὶ ἀμερῆ. Ἀλλ᾽ ἡ μὲν μονας, εἰ καὶ ἀριθμὸς οὐκ ἔστιν, ὅμως γίνεται μέρος τοῦ ἀριθμοῦ. Διὸ καὶ προστιθεμένη, αὔξει αὐτόν. Ὁ γὰρ ἀριθμὸς ἐκ με νάδων ὑπάρχει συγκείμενος· ἐπεὶ καὶ σωρεία μη νάδων ἐστί. Τὸ δὲ σημεῖον τῇ γραμμή προστιθέμενον οὐκ αὔξει αὐτήν· ὅτι μηδ' ἐκ σημείων συνέ στηκεν ἡ γραμμή. Καὶ τὸ νῦν δὲ προστιθέμενον τῷ χρόνῳ, οὐδεμίαν αύξησιν δίδωσιν, ὅτι μηδὲ μέρος αὐτῷ, μηδὲ τὸ τυχόν. ζ'. Ἀλλὰ δὴ καὶ ἡ γραμμὴ προστιθεμένη τῇ ἐπι φανείᾳ οὐκ αὔξει αὐτήν· ἐπεὶ μόριον οὐκ ἔστιν αὐτῆς οὐδὲ τοὐλάχιστον. Η μὲν γὰρ ἐπιφάνεια μη κος ἔχει καὶ πλάτος· ἡ γραμμὴ δὲ μὴκός ἐστιν ἀπλατές. Οὕτω δὲ καὶ τὸ σῶμα τρεῖς διαστάσεις ἔχον, μῆκος, πλάτος και βάθος, εἴτουν πάχος, ὑπὸ τῆς ἐπιφανείας οὐκ αύξεται. η'. Εἰ δὲ τὸ σῶμα οὐσία ἐστὶ, λέγεται δὲ καὶ που σόν, οὐδὲν θαυμαστόν. Καθόσον μὲν γὰρ ὑποκείμενον ἐστι, καὶ ταυτὸ καὶ ἓν μένον τῷ ἀριθμῷ, τῶν ἐναντίων ἐστὶ δεκτικὸν, ἀναμφιλέκτως οὐσία ἐστί καθόσον δὲ τριχῆ διαστατὸν, καὶ μετρείσθαι πέφυκε, κατὰ τοῦτο μόνον υπάρχει ποσόν. θ'. Τὸ συνεχὲς δὲ τοῦ ποσοῦ καὶ τὸ διωρισμένον κὰν τῷ κόσμῳ θεωρείται παντί· τοῦ μὲν συνεχούς ἡ φύσις ἦτις καλεῖται μέγεθος ᾧ ἀκολουθεῖ τὸ πη λίκον, καθ᾽ ἕνωσιν καὶ ἀλληλουχίαν· τοῦ δὲ διωρισμένου ἥτις καλεῖται πλῆθος, ᾧ ἀκολουθεῖ τὸ ποσόν, κατὰ σωρείαν καὶ παράθεσιν. Καὶ κατὰ μὲν τὴν τοῦ μεγέθους οὐσίαν εἷς ὁ κόσμος ἐστί τε καὶ νοεί ται σφαιρικός καὶ συμπεφυκώς ἑαυτῷ, διατεταμέ νος τε καὶ ἀλληλουχούμενος. Κατὰ δὲ τὸ πλῆθος ἥ τε σύνταξης θεωρεῖται καὶ ἡ διακόσμησις, ἡ ἐκ το τῶνδε φέρε εἰπεῖν στοιχείων καὶ ζώων ἢ φυτῶν καὶ ἐναντιοτήτων ἢ ὁμοιοτήτων τόσων καὶ τόσων. το ποσόν
κατὰ συλλαβές, πρὸς οὐδένα κοινὸν ὅρον ἔχοι ἂν nes ut etiam secundum syllabas dividatur, ad nullum
τὰ οἰκεῖα μέρη συναπτόμενά τε καὶ συνενούμενα.
Διὰ τοῦτο γοῦν ἀριθμὸς καὶ λόγος διωρισμένα και
λοῦνται ποσά, διὰ τὸ ἕκαστον αὐτῶν ἔχειν τὰ οἰκεῖα
μέρη ἀπ' ἀλλήλων διακεκριμένα καὶ διακεχωρι
σμένα.
δ'. Συνεχῆ δὲ ποτά ἐστι τὸ σῶμα, ἡ ἐπιφάνεια,
καὶ ἡ γραμμὴ, ὁ τόπος τε καὶ ὁ χρόνος.
ε'. Αν τοίνυν ἑκάστου τούτων τὰ μέρη τις ἐκζη
τοίη, δυνάμει ταῦτα διαιρῶν καὶ ἐπισκεπτόμενος,
ἀλλήλοις εὑρήσει συνημμένα καὶ ἀδιάκριτα. Τὰ μὲν
γὰρ τοῦ σώματος μόρια επιφανείᾳ συνάπτεται, τὰ
δὲ τῆς ἐπιφανείας γραμμῇ σημείῳ δὲ τὰ τῆς γραμ
μῆς· καὶ τὰ τοῦ τόπου δὲ μέρη γραμμῇ συνάπτει
πρὸς ἄλληλα. Επιφάνεια γάρ τίς ἐστι καὶ ὁ τόπος,
πέρας ὑπάρχων τοῦ περιέχοντος, καθὸ περιέχει τὸ
περιεχόμενον· ήγουν τέλος τοῦ περιέχοντός τι, καθό
τέλος περιέχει τὸ περιέχον, ἐκεῖνο τὸ πρᾶγμα τὸ
περιεχόμενον ὑπ' αὐτοῦ δὴ τοῦ περιέχοντος. Τοῦ
χρόνου δὲ διαιρουμένου, εἰς παρεληλυθότα και
μέλλοντα, συνάπτει τὰ μέρη τούτου τὸ νῦν.
5'. "Ο δέ ἐστι σημεῖον ἐν γραμμῇ, τοῦτο μονας
ἐν ἀριθμῷ, καὶ ἐν χρόνῳ τὸ νῦν.Αποσα γὰρ τὰ τρία
καὶ ἀμερῆ. Ἀλλ᾽ ἡ μὲν μονας, εἰ καὶ ἀριθμὸς οὐκ
ἔστιν, ὅμως γίνεται μέρος τοῦ ἀριθμοῦ. Διὸ καὶ
προστιθεμένη, αὔξει αὐτόν. Ὁ γὰρ ἀριθμὸς ἐκ με
νάδων ὑπάρχει συγκείμενος· ἐπεὶ καὶ σωρεία μη
νάδων ἐστί. Τὸ δὲ σημεῖον τῇ γραμμή προστιθέμενον οὐκ αὔξει αὐτήν· ὅτι μηδ' ἐκ σημείων συνέ
στηκεν ἡ γραμμή. Καὶ τὸ νῦν δὲ προστιθέμενον τῷ
χρόνῳ, οὐδεμίαν αύξησιν δίδωσιν, ὅτι μηδὲ μέρος
αὐτῷ, μηδὲ τὸ τυχόν.
ζ'. Ἀλλὰ δὴ καὶ ἡ γραμμὴ προστιθεμένη τῇ ἐπιφανείᾳ οὐκ αὔξει αὐτήν· ἐπεὶ μόριον οὐκ ἔστιν
αὐτῆς οὐδὲ τοὐλάχιστον. Η μὲν γὰρ ἐπιφάνεια μηκος ἔχει καὶ πλάτος· ἡ γραμμὴ δὲ μὴκός ἐστιν
ἀπλατές. Οὕτω δὲ καὶ τὸ σῶμα τρεῖς διαστάσεις
ἔχον, μῆκος, πλάτος και βάθος, εἴτουν πάχος, ὑπὸ
τῆς ἐπιφανείας οὐκ αύξεται.
η'. Εἰ δὲ τὸ σῶμα οὐσία ἐστὶ, λέγεται δὲ καὶ που
σόν, οὐδὲν θαυμαστόν. Καθόσον μὲν γὰρ ὑποκεί
μενόν ἐστι, καὶ ταυτὸ καὶ ἓν μένον τῷ ἀριθμῷ, τῶν
ἐναντίων ἐστὶ δεκτικὸν, ἀναμφιλέκτως οὐσία ἐστί·
καθόσον δὲ τριχῆ διαστατὸν, καὶ μετρείσθαι πέφυκε,
κατὰ τοῦτο μόνον υπάρχει ποσόν.
θ'. Τὸ συνεχὲς δὲ τοῦ ποσοῦ καὶ τὸ διωρισμένον
κὰν τῷ κόσμῳ θεωρείται παντί· τοῦ μὲν συνεχούς
ἡ φύσις ἦτις καλεῖται μέγεθος ᾧ ἀκολουθεῖ τὸ πηλίκον, καθ᾽ ἕνωσιν καὶ ἀλληλουχίαν· τοῦ δὲ διωρισ
μένου ἥτις καλεῖται πλῆθος, ᾧ ἀκολουθεῖ τὸ ποσόν,
κατὰ σωρείαν καὶ παράθεσιν. Καὶ κατὰ μὲν τὴν
τοῦ μεγέθους οὐσίαν εἷς ὁ κόσμος ἐστί τε καὶ νοείται σφαιρικός καὶ συμπεφυκώς ἑαυτῷ, διατεταμέ
νος τε καὶ ἀλληλουχούμενος. Κατὰ δὲ τὸ πλῆθος
ἥ τε σύνταξης θεωρεῖται καὶ ἡ διακόσμησις, ἡ ἐκ
το τῶνδε φέρε εἰπεῖν στοιχείων καὶ ζώων ἢ φυτῶν
καὶ ἐναντιοτήτων ἢ ὁμοιοτήτων τόσων καὶ τόσων.
G
communem terminum suas partes conjunctas et
counitas habet. Propter hoc igitur numerus et
oratio discreta quanta vocantur quod 187 utramvis earum a se invicem discretas et disseparatas
partes habet.
4. Continua autem quanta sunt, corpus, superficies et Jinea, locusque et tempus.
5. Cum ergo cujusque harum partes inquirit aliquis et cas potentia dividit consideralque, secum
invicem connexas et indiscretas inveniet. Etenim
corporis quidem partes superficie, superficiei
vero linea, lineæ denique puncto conjunguntur.
Et vero loci etiam partes linea conjungit ad invicem. Nam et locus est quædam superficies, cum
sit extremitas continentis (corporis) quatenus continet contentum: hoc est, finis continentis aliquid
quo fine continens continet rem illam quæ continetur ab ipso videlicet continente. Cum porro
tempus dividitur in præteritum et futurum, hujus
partes nunc conjungit.
6. Quod autem punctum est in linea, hoc unilas
et in numero et nunc in tempore. Hæc enim tria
quantitatis et partium expertes sunt. Sed unitas
quidem, etsi non est numerus, nihilominus:-
men pars fit numeri. Quare etiam cum apponitur
auget numerum. Numerus enim ex unitatibus est
compositus, quandoquidem 188 eliam unitatum
congeries. Punctum autem cum lineæ apponitur,
non auget eam quia neque ex punctis constat linea.
Et vero etiam nunc cum apponitur tempori, nul
lam ei auctionem præstat, quia neque pars illius
est quotacunque etiam.
7. Sed et linea utique apposita superficiei non
auget eam, quia non est pars illius ne minima
quidem. Superficies enim habet longitudinem et
latitudinem linea autem est longitudo latitudinis
expers. Sic autem etiam corpus habens tres dimensiones, longitudinen, latitudinem et profunditatem sive crassitiem, a superficie non augetur.
8. Etsi vero corpus substantia est, et etiam
quantum dicitur, non est mirandum. In quantum
enim est subjecturo, et unum idemque numero
manens contraria suscipere potest, sine contradictione substantia est: in quantum autem tres
dimensiones habet, et mensurari ¡per naturam potest, quoad hoc solum, quantum exsistit.
9. Ut vero continuum et discretum de quanto
etiam in universo inundo consideratur: continui
quidem natura quæ vocatur magnitudo quam sequitur (quantum): secundum 189 unionem et
mutuam complexionem; discreti autem natura
quæ vocatur multitudo, quam sequitur το ποσόν
(quotuin vel quot), secundum congeriem et appositionem. Et quoad quidem magnitudinis essentiam cum unus est mundus, tum rotundus et sibi
connatus, distentusque et sibi mutuo cohærens intelligitur: at secundum multitudinem et ordo
(seu constructio) et cum ornatu dispositio, ex tot
col. 835–836page 155 of 548
PG 142:835ο ι'. Ετι τῶν ἀπηριθμημένων ποσῶν τὰ μὲν ἔχει θέσιν τῶν ἐν αὐτοῖς μορίων πρὸς ἄλληλα, τα δ' οὐκ ἔχει. Θέσιν μὲν (οὗν) ἔχει πρὸς ἄλληλα τὰ μόρια τῆς γραμμῆς, ὥσπερ δὴ καὶ τῆς ἐπιφανείας καὶ τὰ τοῦ σώματος, καὶ τοῦ τόπου. Θέσιν δὲ οὐκ ἔχει πρὸς ἄλληλα τὰ μόρια τοῦ ἀριθμοῦ, ὥσπερ δὴ καὶ τὰ τοῦ λόγου, καὶ τὰ τοῦ χρόνου. Ταῦτα γὰρ τάξιν μὲν ἔχει, τί πρῶτον καὶ τί δεύτερον· θέσιν δ᾽ οὐκ Έχει. ια'. Τὸ γὰρ θέσιν ἔχειν χαρακτηριστικόν ἐστι τοῦ τα μόρια συνέχεσθαί τε καὶ ὑπομένειν. Τἂν ὁ μὲν λόγο; οὐδέτερον ἔχει· ὁ δὲ χρόνος συνεχής μὲν ἔστιν, οὐχ ὑπομένει δ' αὐτοῦ τὰ μόρια. Χρόνος γάρ ἐστιν ἀριθμὸς κινήσεως. Καὶ τὸ μὲν παρεληλυθός αὐτοῦ διέρρευσε· τὸ δὲ μέλλον οὔπω ἔστιν. Επὶ δὲ τοῦ ἀριθμοῦ συμβεβήκει τὸ ἀνάπαλιν. Οὗτος γὰρμα νὴν μὲν ἔχει τῶν μορίων αὐτοῦ, τῆς δὲ συνεχείας εστέρηται. ιβ'. Τίθενται τινες καὶ τὴν ῥοπὴν ὑπὸ τὸ ποσόν καὶ ἴσως οὐ σφαλερῶς. Οὐ γάρ ἐστιν ἡ ῥοπὴ βαρύ της καὶ κουφότης, ὡς τινες ενιστάμενοι λέγουσιν, ἵν' ᾗ ποιήτης, ἀλλὰ μέτρον βαρύτητος καὶ κουφότης της. Ταῦτα μὲν οὕτως ιγ΄. Λέγεται δὲ καὶ κατὰ συμβεβηκὸς ποσόν· ὡς πολύ λευκὸν, καὶ μακρὰ πρᾶξι; καὶ κίνησις πολλή. Τὸ μὲν γὰρ λευκὸν, διὰ τὸ πολλὴν εἶναι τὴν ἐπιφάνειαν ἐν ᾗ ἐστι, λέγεται διὰ τοῦτο πολύ· ἡ δὲ πρᾶξι; μακρά διὰ τὸν χρόνον· καὶ ἡ κίνησις πολλὴ διά τε τὸν χρό νον, καὶ διὰ τὸν τόπον. ιδ'. Πρόσεστι τῷ ποσῷ τὸ μὴ ἐπιδέχεσθαι τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον, καὶ τὸ μηδὲν ἔχειν ἐναντίον. ιεʹ. Εἰ μή τις λέγοι περὶ τὸν τόπον εἶναι τὴν ἐναντιότητα τοῦ ποσοῦ, ὡς τὸ ἄνω καὶ κάτω. Αλλά τὸ ἄνω καὶ κάτω, εἰ μὲν κατὰ τὴν πρὸς ἡμᾶς σχέσ σιν λέγοιντο, τῶν πρός τί ἐστι· τὴν γὰρ σελήνην πρὸς ἡμᾶς ἄνω φαμεν, κατωτέρω τῶν ἄλλων πλα νήτων πάντων ὑπάρχουσαν· εἰ δὲ πρὸς τὴν φύσιν λέγοιντο τὸ ἄνω καὶ τὸ κάτω, τῆς που κατηγορίας ἐστίν· ὡς ὅταν λέγωμεν, τὸ μὲν πῦρ εἶναι ἄνω, τὴν δὲ γῆν κάτω. ις'. Εδοξε δέ τισι καὶ τὴν κίνησιν εἶναι ποσόν. ᾿Αλλ' οὐκ ἔστι ποσὸν ἡ κίνησις, ἐν τῷ ποσῷ δὲ θεω ρεῖται καθάπερ καὶ ἐν τῇ οὐσίᾳ καὶ ἐν τῷ ποιῷ, καὶ τῷ ποῦ. Ἐν μὲν τῇ οὐσίᾳ, ὡς ἡ γένεσις και φθορά. Μεταβολαὶ δὲ μᾶλλον αὗται, κινήσεις δὲ λέ γονται καταχρηστικῶς· ἐν τῷ ποσῷ δὲ, καὶ τῷ ποιῷ, καὶ τῷ που, κυρίως κινήσεις εὑρίσκονται· ἐν τῷ ποτῷ μὲν αὔξησις καὶ μείωσις· ἐν τῷ ποιῷ δὲ ἀλλοίωσις· ἐν τῷ ποῦ δὲ ἡ κατὰ τόπον μεταβολὴ, ἥτις καλεῖται φορά. ιζ'. Διαιρεῖται δ' αὕτη εἰς τε τὴν κύκλῳ κίνησιν, ἦν καλοῦμεν περιφοράν, καὶ εἰς τὴν ἐπ᾽ εὐθείας. Τῆς ἐπ᾿ εὐθείας δὲ κινήσεως διαφοραί εἰσιν ἕξ· ἡ ἐπὶ τὸ ἄνω, ἡ ἐπὶ τὸ κάτω, ἡ ἐπὶ τὸ ἔσω, τουτέστι τὸ ἔμ προσθεν, ἡ ἐπὶ τὸ ἔξω, τουτέστι τὸ ὄπισθεν, ἡ ἐπὶ
verbi gratia elementis et animalibus aut plantis et contrarietatibus aut similitudinibus tot et tam
multis consideratur.
10. Praeterea enumeratorum quantorum alia lias
bent positionem partium inter se mutuam, alia
non habent, Positionem ergo mutuam habent partes lineæ, quemadmodum sane etiam superficiei et
corporis et loci. Non autem habent positionem
mutuam partes numeri, quemadmodum etiam oraLionis et temporis partes. He enim ordinem quidem labent, quæ prima et quæ secunda; positionem autem non habent.
11. Nati ejus quod est positionem habere, characteristicon est partes contineri et permanere;
quorum quidem neutrum habet oratio; tempus
vero 190 continuum quidem est, sed ejus partes non permanent. Quippe tempus numerus est
motus. Et ejus quidem præteritum præterfluxit,
futurum autem nondum est. Atqui in mumeroinversum accidit. Hic enim permansionem habet
quidem partium suarum, continuitate autem privaluis est.
42.° Porro aliqui etiam pondus (vel si mavis
stateræ exameu) sub quanto collocant, et fortassis
absque errore. Nec enim pondus gravitas et levitas
est, ut quidam instantes dicunt, ut esset qualitas:
sed gravitatis et levitatis mensura est. Et hæc
quidem ita.
13. Dicitur autem etiam quantum secundum acc'dens, ut multum album, et longa actio, et multus
motus. Album enim propterea quod multa (seu
magna) sit superficies in qua est, multum dicitur;
ut actio longa propter tempus: et motus nuitus, ο
cum propter tempus tum propter locum.
14. Convenit quaulo non recipere magis et minus, et non habere contrarium.
45. Nisi quis circa locum esse dicat contrarieta-
¡em quanti, velut sursum et deorsum. Sed sursum
et deorsum si quidem quoad habitudinem ad nos
dicantur, ex eorum 191 sunt numero quæ sunt.
ed aliquid (lunain enim quoad nos sursum dicimus, quæ tamen omnibus planetis aliis inferior
-exsistit), sin quoad naturam dicantur, to sursum et
deorsum, pradicamenti ubi sunt, ut cum dicimus,
ignem quidem sursum, terrain vero deorsum esse.`
16. Visum est autem aliquibus quod et motus
quantum sit. Verum motus non est quantum, sed
in quanto consideratur; quemadmodum etiam in
substantia et in quali et in ubi. In substantia quidem, ut generatio et corruptio (quanquam hæ potius mutationes sunt et motus abusive dicuntur;
sed in quanto et quali et ubi, proprie motus inveniunwr). In quauto incrementum; in quali, alteratio; in ubi denique, mutatio secundum locum,
quæ latio vocatur.
17. Dividitur autem hæc et in circularem motum, quem circulationem vocamus, et in molum
secundum rectam lineam. Motus autem ejus qui
est secundum rectain lineam, sex sunt differentiæ:
qui sursum est, qui deorsum est: qui ad intra,
ι'. Ετι τῶν ἀπηριθμημένων ποσῶν τὰ μὲν ἔχει
θέσιν τῶν ἐν αὐτοῖς μορίων πρὸς ἄλληλα, τα δ' οὐκ
ἔχει. Θέσιν μὲν (οὗν) ἔχει πρὸς ἄλληλα τὰ μόρια τῆς
γραμμῆς, ὥσπερ δὴ καὶ τῆς ἐπιφανείας καὶ τὰ τοῦ
σώματος, καὶ τοῦ τόπου. Θέσιν δὲ οὐκ ἔχει πρὸς
ἄλληλα τὰ μόρια τοῦ ἀριθμοῦ, ὥσπερ δὴ καὶ τὰ τοῦ
λόγου, καὶ τὰ τοῦ χρόνου. Ταῦτα γὰρ τάξιν μὲν
ἔχει, τί πρῶτον καὶ τί δεύτερον· θέσιν δ᾽ οὐκ
Έχει.
ια'. Τὸ γὰρ θέσιν ἔχειν χαρακτηριστικόν ἐστι τοῦ
τα μόρια συνέχεσθαί τε καὶ ὑπομένειν. Τἂν ὁ μὲν
λόγο; οὐδέτερον ἔχει· ὁ δὲ χρόνος συνεχής μὲν
ἔστιν, οὐχ ὑπομένει δ' αὐτοῦ τὰ μόρια. Χρόνος γάρ
ἐστιν ἀριθμὸς κινήσεως. Καὶ τὸ μὲν παρεληλυθός
αὐτοῦ διέρρευσε· τὸ δὲ μέλλον οὔπω ἔστιν. Επὶ δὲ
τοῦ ἀριθμοῦ συμβεβήκει τὸ ἀνάπαλιν. Οὗτος γὰρμα
νὴν μὲν ἔχει τῶν μορίων αὐτοῦ, τῆς δὲ συνεχείας
εστέρηται.
ιβ'. Τίθενται τινες καὶ τὴν ῥοπὴν ὑπὸ τὸ ποσόν
καὶ ἴσως οὐ σφαλερῶς. Οὐ γάρ ἐστιν ἡ ῥοπὴ βαρύ
της καὶ κουφότης, ὡς τινες ενιστάμενοι λέγουσιν,
ἵν' ᾗ ποιήτης, ἀλλὰ μέτρον βαρύτητος καὶ κουφότης
της. Ταῦτα μὲν οὕτως
ιγ΄. Λέγεται δὲ καὶ κατὰ συμβεβηκὸς ποσόν· ὡς πολύ
λευκὸν, καὶ μακρὰ πρᾶξι; καὶ κίνησις πολλή. Τὸ μὲν
γὰρ λευκὸν, διὰ τὸ πολλὴν εἶναι τὴν ἐπιφάνειαν ἐν ᾗ
ἐστι, λέγεται διὰ τοῦτο πολύ· ἡ δὲ πρᾶξι; μακρά
διὰ τὸν χρόνον· καὶ ἡ κίνησις πολλὴ διά τε τὸν χρό
νον, καὶ διὰ τὸν τόπον.
ιδ'. Πρόσεστι τῷ ποσῷ τὸ μὴ ἐπιδέχεσθαι τὸ
μᾶλλον καὶ ἧττον, καὶ τὸ μηδὲν ἔχειν ἐναντίον.
ιεʹ. Εἰ μή τις λέγοι περὶ τὸν τόπον εἶναι τὴν
ἐναντιότητα τοῦ ποσοῦ, ὡς τὸ ἄνω καὶ κάτω. Αλλά
τὸ ἄνω καὶ κάτω, εἰ μὲν κατὰ τὴν πρὸς ἡμᾶς σχέσ
σιν λέγοιντο, τῶν πρός τί ἐστι· τὴν γὰρ σελήνην
πρὸς ἡμᾶς ἄνω φαμεν, κατωτέρω τῶν ἄλλων πλα
νήτων πάντων ὑπάρχουσαν· εἰ δὲ πρὸς τὴν φύσιν
λέγοιντο τὸ ἄνω καὶ τὸ κάτω, τῆς που κατηγορίας
ἐστίν· ὡς ὅταν λέγωμεν, τὸ μὲν πῦρ εἶναι ἄνω, τὴν
δὲ γῆν κάτω.
ις'. Εδοξε δέ τισι καὶ τὴν κίνησιν εἶναι ποσόν.
᾿Αλλ' οὐκ ἔστι ποσὸν ἡ κίνησις, ἐν τῷ ποσῷ δὲ θεωρεῖται καθάπερ καὶ ἐν τῇ οὐσίᾳ καὶ ἐν τῷ ποιῷ,
καὶ τῷ ποῦ. Ἐν μὲν τῇ οὐσίᾳ, ὡς ἡ γένεσις και
φθορά. Μεταβολαὶ δὲ μᾶλλον αὗται, κινήσεις δὲ λέ
γονται καταχρηστικῶς· ἐν τῷ ποσῷ δὲ, καὶ τῷ
ποιῷ, καὶ τῷ που, κυρίως κινήσεις εὑρίσκονται· ἐν
τῷ ποτῷ μὲν αὔξησις καὶ μείωσις· ἐν τῷ ποιῷ
δὲ ἀλλοίωσις· ἐν τῷ ποῦ δὲ ἡ κατὰ τόπον μεταβο
λή, ἥτις καλεῖται φορά.
ιζ'. Διαιρεῖται δ' αὕτη εἰς τε τὴν κύκλῳ κίνησιν,
ἦν καλοῦμεν περιφοράν, καὶ εἰς τὴν ἐπ᾽ εὐθείας. Τῆς
ἐπ᾿ εὐθείας δὲ κινήσεως διαφοραί εἰσιν ἕξ· ἡ ἐπὶ τὸ
ἄνω, ἡ ἐπὶ τὸ κάτω, ἡ ἐπὶ τὸ ἔσω, τουτέστι τὸ ἔμπροσθεν, ἡ ἐπὶ τὸ ἔξω, τουτέστι τὸ ὄπισθεν, ἡ ἐπὶ
col. 837–838page 156 of 548
PG 142:837τὰ δεξιὰ καὶ ἡ ἐπὶ τὰ ἀριστερά. Τὸ γὰρ ἐπὶ τὸ μέσον καὶ ἐπὶ τὸ κάτω κινεῖσθαι κατὰ τὸν κόσμον ταυτόν ἐστιν. Οθεν μετὰ τῆς περιφορᾶς ἑπτὰ τοπικαὶ κι νήσεις εἰσίν. ιη. Ἐπεὶ τοίνυν τὸ μεταβάλλον ἢ καθ᾿ ἑαυτὸ με ταβάλλει, ἢ κατά τι τῶν ἐν αὐτῷ ἢ περὶ αὐτό· εἰ μὲν καθ' ἑαυτὸ μεταβάλλει, ποιεῖ γένεσιν καὶ φθο ράν· εἰ δὲ κατά τι τῶν ἐν αὐτῷ, εἰ μὲν κατὰ τὸ ποσόν, ποιεῖ αὔξησιν καὶ μείωσιν· εἰ δὲ κατὰ τὸ ποιόν, ποιεῖ ἀλλοίωσιν· κατὰ δὲ τὸ περὶ αὐτὸ μετα βάλλον ποιεῖ τὴν κατὰ τόπον μεταβολήν. Ο γάρ τό πος οὔτ᾽ αὐτό ἐστι τὸ κινούμενον, οὔτε τι τῶν ἐν αὐτῷ· ἀλλὰ τοῖς κινουμένοις παρέπεται, καὶ περὶ τὰ κινούμενά ἐστιν. ιθ'. Ενταῦθα δὲ κίνησιν λέγομεν οὐ τὴν νοεράν, οὐ τὴν ψυχικὴν αὐτοκίνητον, ἀλλὰ τὴν φυσικὴν καὶ σωματικήν, ήτις λέγεται κυρίως μεταβολή. κ'. Ἐπεὶ δὲ τὴν γένεσιν καὶ φθορὰν μεταβολὰς είναι μᾶλλον, ἀλλ' οὐ κινήσεις φθάσαντες εἴπομεν οὐ χρὴ ἀγνοεῖν, ὅτι τὸ κινούμενον, ἐνεργείᾳ ἂν καὶ ὑπομένον, οὕτω κινεῖται· τὸ δὲ μὴ ὃν ἐνεργείᾳ, μηδ' ὑπομένον οὐδὲ κινεῖται. Ἐπεὶ γοῦν ἡ γένεσις ἐκ τοῦ μὴ ὄντος ἐστὶν εἰς τὸ εἶναι μεταβολή, διὰ τοῦτο κίνησις οὐκ ἔστι. Τὸ γὰρ μὴ ὂν οὐ κινεῖται. Πάλιν ἐπεὶ ἡ φθορὰ ἐκ τοῦ ὄντος ἐστὶν εἰς τὸ μὴ εἶναι μεταβολή, διὰ τοῦτο κίνησις οὐκ ἔστι· μὴ γὰρ ὑπο μένον τὸ ὂν κατὰ τὴν τοιαύτην μεταβολήν, ἀλλὰ τῆς οἰκείας φύσεως ἐκπίπτον καὶ διαλυόμενον, πῶς ἂν κυρίως κινεῖσθαι λέγοιτο; κα'. Τὴν δ' ἀλλοίωσίν τινες οὐκ εἶδος εἶναι κινή σεω; ἔφασαν, ἀλλὰ τοῖς λοιποῖς ταύτης συμπίπτειν εἴδεσι. Τοῦτο δ' οὐκ ἔστι. Δυνατὸν γὰρ ἀλλοίωσιν γίνεσθαι χωρὶς ἄλλου τινὸς εἶδους κινήσεως. Τὸ γὰρ κατὰ πάθος κινούμενον οὐκ ἀναγκαίον ἤδη καὶ αυ ξεσθαι, ἢ μειοῦσθαι· οὔτε δὲ τὸ αὐξόμενον ἢ μειούμενον ὁπωσοῦν ἀνάγκη καὶ ἀλλοιοῦσθαι, τὸ γὰρ τετράγωνον αὔξεται μὲν περιτεθέντος αὐτῷ γνώμονος, οὐκ ἀλλοιοῦται δὲ μένει γὰρ καὶ αὖθις τετράγωνον), καὶ τοῦ γνώμονος περιαιρεθέντος, μειοῦται και μένει πάλιν τετράγωνον. Καὶ ὁ οἶνος άλλοιοῦται μήτ' αυξόμενος, μήτε μειούμενος. "Ωστε ἡ ἀλλοίωσις δύναται θεωρεῖσθαι καθ' ἑαυτὴν, ἀμιγής ταῖς ἄλλαις κινήσεσι. κα. Πάσῃ δὲ κινήσει καὶ ἠρεμία τις ἀντίκειται. Τῇ ἁπλῶς κινήσει ἡ ἁπλῶς ηρεμία, εἴτουν ακινησία, ἥ τε πρὸ τῆς κινήσεως, καὶ ἡ μετὰ τὴν κίνησιν. Τάχα δὲ καὶ ἐν αὐτῇ τῇ κινήσει. κγ'. Ἐπεὶ γαρ πάσα κίνησις καὶ μεταβολὴ ἔκ τινος εἴ; τι γίνεται, οἷον ἐπὶ γενέσεως, ἐκ τῶν στοιχείων εἰς τὸ σύνθετον σῶμα· ἐπὶ δὲ τῆς φθορᾶς, ἐκ τοῦ σώματος αὖθις εἰς τὰ στοιχεῖα· κἀπὶ μὲν τῆς αὐξή σεως ἐκ τοῦ ἐλαττονος εἰς τὸ μεῖζον· ἐπὶ δὲ τῆς μειώσεως ἔμπαλιν ἐκ τοῦ μείζονος εἰς τὸ ἔλαττον ἐπὶ δὲ τῆς ἀλλοιώσεως ἐκ τῶν ἀντικειμένων ποιοτή
τὰ δεξιὰ καὶ ἡ ἐπὶ τὰ ἀριστερά. Τὸ γὰρ ἐπὶ τὸ μέσον hoc est, in anteriorem partem est, et qui ad extra
καὶ ἐπὶ τὸ κάτω κινεῖσθαι κατὰ τὸν κόσμον ταυτόν
ἐστιν. Οθεν μετὰ τῆς περιφορᾶς ἑπτὰ τοπικαὶ κι·
νήσεις εἰσίν.
ιη. Ἐπεὶ τοίνυν τὸ μεταβάλλον ἢ καθ᾿ ἑαυτὸ με
ταβάλλει, ἢ κατά τι τῶν ἐν αὐτῷ ἢ περὶ αὐτό· εἰ
μὲν καθ' ἑαυτὸ μεταβάλλει, ποιεῖ γένεσιν καὶ φθοράν· εἰ δὲ κατά τι τῶν ἐν αὐτῷ, εἰ μὲν κατὰ τὸ
ποσόν, ποιεῖ αὔξησιν καὶ μείωσιν· εἰ δὲ κατὰ τὸ
ποιόν, ποιεῖ ἀλλοίωσιν· κατὰ δὲ τὸ περὶ αὐτὸ μεταβάλλον ποιεῖ τὴν κατὰ τόπον μεταβολήν. Ο γάρ τό
πος οὔτ᾽ αὐτό ἐστι τὸ κινούμενον, οὔτε τι τῶν ἐν
αὐτῷ· ἀλλὰ τοῖς κινουμένοις παρέπεται, καὶ περὶ
τὰ κινούμενά ἐστιν.
est, hoc est in posteriorem partem; 192 quique
ad dextram et sinistram est. Nam ad medium et
deorsum moveri, secundum mundum idem est.
Unde cum circulatione septem locales motus
sunt.
18. Quoniam igitur quod mutatur, aut quoad
seipsum mutatur, aut quoad aliquid eorum quæ in
ipso sunt, aut quoad aliquid eorum, quæ sunt circa
ipsum: si quidem quoad seipsum mutatur, generationem efficit et corruptionein; sin vero quoad
aliquid eorum quæ sunt in ipso, cum quidem secundum quantum, incrementum et decrementum
efficit; cum autem secundum quale, alterationem
constituit; sin denique mutatur quoad abquid
circa ipsum, mutationem in loco efficit. Locus
enim neque ipsum est quod movetur, neque aliquid eorum quæ sunt in ipso; sed ea quæ moventur subsequitur, et circa ea quæ moventur, est.
ιθ'. Ενταῦθα δὲ κίνησιν λέγομεν οὐ τὴν νοεράν,
οὐ τὴν ψυχικὴν αὐτοκίνητον, ἀλλὰ τὴν φυσικὴν καὶ
σωματικήν, ήτις λέγεται κυρίως μεταβολή.
κ'. Ἐπεὶ δὲ τὴν γένεσιν καὶ φθορὰν μεταβολὰς
είναι μᾶλλον, ἀλλ' οὐ κινήσεις φθάσαντες εἴπομεν·
οὐ χρὴ ἀγνοεῖν, ὅτι τὸ κινούμενον, ἐνεργείᾳ ἂν καὶ
ὑπομένον, οὕτω κινεῖται· τὸ δὲ μὴ ὃν ἐνεργείᾳ, μηδ'
ὑπομένον οὐδὲ κινεῖται. Ἐπεὶ γοῦν ἡ γένεσις ἐκ
τοῦ μὴ ὄντος ἐστὶν εἰς τὸ εἶναι μεταβολή, διὰ τοῦτο
κίνησις οὐκ ἔστι. Τὸ γὰρ μὴ ὂν οὐ κινεῖται. Πάλιν
ἐπεὶ ἡ φθορὰ ἐκ τοῦ ὄντος ἐστὶν εἰς τὸ μὴ εἶναι
μεταβολή, διὰ τοῦτο κίνησις οὐκ ἔστι· μὴ γὰρ ὑπομένον τὸ ὂν κατὰ τὴν τοιαύτην μεταβολήν, ἀλλὰ τῆς
οἰκείας φύσεως ἐκπίπτον καὶ διαλυόμενον, πῶς ἂν
κυρίως κινεῖσθαι λέγοιτο;
κα'. Τὴν δ' ἀλλοίωσίν τινες οὐκ εἶδος εἶναι κινήσεω; ἔφασαν, ἀλλὰ τοῖς λοιποῖς ταύτης συμπίπτειν
εἴδεσι. Τοῦτο δ' οὐκ ἔστι. Δυνατὸν γὰρ ἀλλοίωσιν
γίνεσθαι χωρὶς ἄλλου τινὸς εἶδους κινήσεως. Τὸ γὰρ
κατὰ πάθος κινούμενον οὐκ ἀναγκαίον ἤδη καὶ αυ
ξεσθαι, ἢ μειοῦσθαι· οὔτε δὲ τὸ αὐξόμενον ἢ μειούμενον ὁπωσοῦν ἀνάγκη καὶ ἀλλοιοῦσθαι, τὸ γὰρ
τετράγωνον αὔξεται μὲν περιτεθέντος αὐτῷ γνώμο
νος, οὐκ ἀλλοιοῦται δὲ μένει γὰρ καὶ αὖθις τετρά
γωνον), καὶ τοῦ γνώμονος περιαιρεθέντος, μειοῦται
και μένει πάλιν τετράγωνον. Καὶ ὁ οἶνος άλλοιοῦται
μήτ' αυξόμενος, μήτε μειούμενος. "Ωστε ἡ ἀλλοίωσις δύναται θεωρεῖσθαι καθ' ἑαυτὴν, ἀμιγής ταῖς
ἄλλαις κινήσεσι.
κα. Πάσῃ δὲ κινήσει καὶ ἠρεμία τις ἀντίκειται.
Τῇ ἁπλῶς κινήσει ἡ ἁπλῶς ηρεμία, εἴτουν ακινησία,
ἥ τε πρὸ τῆς κινήσεως, καὶ ἡ μετὰ τὴν κίνησιν.
Τάχα δὲ καὶ ἐν αὐτῇ τῇ κινήσει.
κγ'. Ἐπεὶ γαρ πάσα κίνησις καὶ μεταβολὴ ἔκ τινος
εἴ; τι γίνεται, οἷον ἐπὶ γενέσεως, ἐκ τῶν στοιχείων
εἰς τὸ σύνθετον σῶμα· ἐπὶ δὲ τῆς φθορᾶς, ἐκ τοῦ
σώματος αὖθις εἰς τὰ στοιχεῖα· κἀπὶ μὲν τῆς αὐξή
σεως ἐκ τοῦ ἐλαττονος εἰς τὸ μεῖζον· ἐπὶ δὲ τῆς
μειώσεως ἔμπαλιν ἐκ τοῦ μείζονος εἰς τὸ ἔλαττον
ἐπὶ δὲ τῆς ἀλλοιώσεως ἐκ τῶν ἀντικειμένων ποιοτή
19. Motum autem hic dicimus non intellectualem, non amuræ illum quo scimus etiam rationalem animam a seipsa moveri posse, sed naturalem
et corporeum qui proprie mutatio dicitur.
20. Quoniam autem generationem et corruptionem mutationes potius esse et non motiones, jam
ante diximus: ignorandumn haud est, idl 193
quod movetur, cum actu sit et permaneat, moveri quod autem non sit actu neque permaneat,
ne moveri quidem. Quoniam igitur generatio ex
non ente ad esse est mutatio, propterea motus
non est. Cum enim ens in ejusmodi mutatione
non maneat, sed a propria natura excidal et dissolvatur, quomodo proprie moveri dicete?
21. Cæterum aliqui alterationem non esse speciem motus dixerunt, sed cum reliquis hujus speciebus coincidere. Quod non est. Fieri enim potest,
ut fiat alteratio scorsim ab alia aliqua motus specie. Quod enim secundum passionem, non necesse
est jai etiam augeri et minui. Neque vero etiam
quod augetur et minuitur quoquomodo necesse est
etiam alterari. Quadratum enim augetur quidem
circumposito ei gnomone, non alteratur tamen.
Manet enim adhuc etiam quadratum. Et gnomone
ablato minuitur et manet iterum quadratum; et
vinum alteratur ut nec augeatur nec minuatur,
Quare alteratio per seipsam considerari potest, ut
aliis motibus impermista sit.
22. Omni autem motui etiam quies aliqua opponitur; 194 motui simpliciter quies simpliciter
sive immobilitas, et quæ ante motum et quæ post motum est; forte autem etiam ea quæ est in ipso motu.
23. Quoniam igitur omnis motus et muratio ex
aliquo fit in aliquid; velut in generatione ex ele
mentis in corpus compositum; in corruptione ex
corpore iterum in elementa; et in incremento
quidem ex minori ad majus; in decremento vero
ex majori ad minus; in alteratione porro ex oppo.
sitis qualitatibus in oppositas qualitates, ut ex ca
col. 839–840page 157 of 548
PG 142:839των εἰς τὰς ἀντικειμένας, ὡς ἐκ θερμότητος εἰς η ψυχρότητα, κἀκ μέλανος, εἰς λευκόν· ἐπὶ δὲ κατὰ τόπον μεταβολῆς ἐκ τῶν ἀντικειμένων. εἰς τοὺς ἀντικειμένους, ήγουν ἄνωθεν κάτω καὶ:π τωθεν ἄνω· κἀπὶ τῶν ἄλλων ὁμοίως. κδ'. Ἐπεὶ ταῦθ' οὕτως ἔχει, καθὸ μὲν ἔκ τινος ἡ κίνησις τῇ πρὸ αὐτῆς ἠρεμίᾳ λέγοιτ' ἂν ἀντικεῖσθαι καθὰ δὲ εἰς τι, τῇ μετ' αὐτήν· καθὸ δ᾽ οὐκ ἀχρόνως ἐπιτελεῖται, ἀλλὰ καὶ ἡ δοκοῦσα ἀθρουστάτη μετα βολή, ὡς ἡ πήξις τοῦ γάλακτος, ἐν χρόνῳ γίνεται κατὰ τοῦτο συνεπομένην έχει τάχα καὶ ἠρεμίαν νο ουμένην τινὰ ἐξ ὑφέσεως εἰς ἐπίτασιν προοδεύουσα, κἀκ τοῦ ἧττον εἰς τὸ μᾶλλον φερομένη, μέχρις ἂν φθάσῃ τελέως αὐτὸ δὴ τὸ κατάντημα· κἄν τε τῶν ἄκρων εἴη τοῦτο, κἄν τε τῶν μεταξύ. Εστι γὰρ κάν τοῖς μεταξὺ καὶ ὕφεσις καὶ ἐπίτασις, καὶ τὸ ἧττον καὶ τὸ μᾶλλον. Καὶ ἄκρα μὲν, οἷον τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρόν· τὸ μὲν ὡς καῖον, τὸ δὲ ὡς νεκροῦν μεταξὺ δὲ τούτων ὑφέσεις οὐκ ὀλίγαι καὶ ἐπιτάσεις. Τῇ μὲν οὖν ἁπλῶς κινήσει ἡ ἁπλῶς ἠρεμία ἀντίκες και κε'. Ταῖς δὲ καθέκαστα κινήσεσιν αἱ καθέκαστα κινήσεις, καὶ αἱ καθέκαστα ἠρεμίαι καταλλήλως ἀνε τίκεινται. κς'. Τῇ γενέσει, ὡς μὲν γενέσει, ἡ φθορά· ὡς δὲ κινήσει, ἡ κατ' αὐτὴν ἠρεμία· τῇ αὐξήσει ἡ μείωσ σις, καὶ ἡ κατ' αὔξησιν ἠρεμία. Οὐδὲ γὰρ εἰς ἄπει ρον αύξεται τὸ αὐξόμενον, ἢ τὴ μειούμενον μειοῦται ἀεί· τῇ κατὰ τόπον μεταβολῇ, ὡς μὲν κινήσει, ἡ κατὰ τόπον ἠρεμία· ὡς δὲ κατὰ τόπον μεταβολῇ, ἡ εἰς τὸν ἀντικείμενον τόπον μεταβολή· οἷον, τῇ ἐπὶ τὰ κάτω ἡ ἐπὶ τὰ ἄνω· καὶ τῇ ἐπὶ τὰ ἄνω ἡ ἐπὶ τὰ κάτω· τῇ εἰς δεξιὰ ἡ εἰς ἀριστερὰ, καὶ τῇ εἰς ἀριστερὰ ἡ εἰς δεξιά· τῇ ἐπὶ τὰ ἔσω, τουτέστι τὰ ἔμπροσθεν, ἡ ἐπὶ τὰ ἔξω, τὰ ὄπισθεν· καὶ ἀνάπαλιν. Μόνῃ δὲ τῇ οὐρανίῳ κινήσει οὐκ ἔστιν ἐναντία τις κίνησις, εἰ μή τις τὰς ἐξ ἀνατολῶν εἰς δυσμάς, καὶ πάλιν ἐκ δυσμῶν εἰς ἀνατολὰς περιόδους τῆς σφαίρας ἐναντίας εἶναι κινήσεις βιάσοιτο. Καὶ ἀλε λοίωσις δὲ, ὡς μὲν μεταβολὴ κατὰ τὸ ποιὸν, ἐναν τίαν ἕξει τὴν εἰς τοὐναντίον τοῦ ποιοῦ μεταβολήν ὡς ἡ λεύκανσις τὴν μέλανσιν καὶ ἡ ψύξις τὴν θέλω μανσιν· ὡς κίνησις δὲ πρὸς τὴν κατὰ τὸ ποιὸν ἠρε μίαν ἐναντιωθήσεται. κζ'. Περὶ κινήσεως δὲ καὶ ἠρεμίας ἐξεταστικώτερον ἐν τῷ δευτέρῳ βιβλίῳ κατὰ τὸ τέταρτον κεφά λαιον, καί γε τὸ πέμπτον ὑπομνησθήσεται. Σχῆμα κεψαλ. κα', περὶ ποιοῦ· ἐν ᾧ καὶ περὶ κινήσεως. *Αποσα Τοῦ ποσοῦ στιγμή, νῦν, μονάς. τὸ μὲν συνεχὲς ὅ ἐστι μέγεθος σώμα, ἐπιφάνεια, γραμμή, τόπος, χρόνος. λόγος. τὸ δὲ διωρισμένον, ὅ ἐστι ἡ ἀριθμός, πλήθος
lore in frigus et ex nigro in album: in mulatione των εἰς τὰς ἀντικειμένας, ὡς ἐκ θερμότητος εἰς
denique secundum locum ex oppositis locis in opposita, hoc est, ex co qui sursum est, deorsum;
et ex eo qui deorsumn est, sursum; et in aliis similiter se res habet.
24. Hæc quoniam ita se habent, quatenus quidem motus ex aliquo est, quieti antecedenti dicetur opponi; quatenus autem est in aliquid, quieti
consequenti; quatenus denique non perficitur sine
tempore, sed etiam quæ videtur confectissima (maximeque subitanea) mutatio et concretio lactis in
tempore fit secundum hoc habet forte etiam consequentem et intelligibilem aliquam quietem, dum
195 ex remissione ad intentionem procedit, et ex
eo quod est minus ad id quod magis est provehitur,
donec ipsum perfecte finem assequatur: sive is ex
extremis sive ex intermediis fuerit. Est enim
etiam in intermediis et remissio et intentio, et minus et magis. Εt extrema quidem sunt, veluti calidum et frigidum; illud quidem ut adurens, boc
auten ut enecans. At inter hac non paucæ remissiones et intentiones sunt. Ergo motui simpliciter,
simpliciter quies opponitur.
25. At singularibus motibus singulares motus
et singulares quietes convenienter opponuntur.
η
ψυχρότητα, κἀκ μέλανος, εἰς λευκόν· ἐπὶ δὲ
κατὰ τόπον μεταβολῆς ἐκ τῶν ἀντικειμένων.
εἰς τοὺς ἀντικειμένους, ήγουν ἄνωθεν κάτω καὶ:πτωθεν ἄνω· κἀπὶ τῶν ἄλλων ὁμοίως.
κδ'. Ἐπεὶ ταῦθ' οὕτως ἔχει, καθὸ μὲν ἔκ τινος ἡ
κίνησις τῇ πρὸ αὐτῆς ἠρεμίᾳ λέγοιτ' ἂν ἀντικεῖσθαι·
καθὰ δὲ εἰς τι, τῇ μετ' αὐτήν· καθὸ δ᾽ οὐκ ἀχρόνως
ἐπιτελεῖται, ἀλλὰ καὶ ἡ δοκοῦσα ἀθρουστάτη μετα
βολή, ὡς ἡ πήξις τοῦ γάλακτος, ἐν χρόνῳ γίνεται -
κατὰ τοῦτο συνεπομένην έχει τάχα καὶ ἠρεμίαν νο
ουμένην τινὰ ἐξ ὑφέσεως εἰς ἐπίτασιν προοδεύουσα,
κἀκ τοῦ ἧττον εἰς τὸ μᾶλλον φερομένη, μέχρις ἂν
φθάσῃ τελέως αὐτὸ δὴ τὸ κατάντημα· κἄν τε τῶν
ἄκρων εἴη τοῦτο, κἄν τε τῶν μεταξύ. Εστι γὰρ κάν
τοῖς μεταξὺ καὶ ὕφεσις καὶ ἐπίτασις, καὶ τὸ ἧττον
καὶ τὸ μᾶλλον. Καὶ ἄκρα μὲν, οἷον τὸ θερμὸν καὶ
τὸ ψυχρόν· τὸ μὲν ὡς καῖον, τὸ δὲ ὡς νεκροῦν
μεταξὺ δὲ τούτων ὑφέσεις οὐκ ὀλίγαι καὶ ἐπιτάσεις.
Τῇ μὲν οὖν ἁπλῶς κινήσει ἡ ἁπλῶς ἠρεμία ἀντίκεςκαι
κε'. Ταῖς δὲ καθέκαστα κινήσεσιν αἱ καθέκαστα
κινήσεις, καὶ αἱ καθέκαστα ἠρεμίαι καταλλήλως ἀνε
τίκεινται.
κς'. Τῇ γενέσει, ὡς μὲν γενέσει, ἡ φθορά· ὡς δὲ
κινήσει, ἡ κατ' αὐτὴν ἠρεμία· τῇ αὐξήσει ἡ μείωσ
σις, καὶ ἡ κατ' αὔξησιν ἠρεμία. Οὐδὲ γὰρ εἰς ἄπειρον αύξεται τὸ αὐξόμενον, ἢ τὴ μειούμενον μειοῦται
ἀεί· τῇ κατὰ τόπον μεταβολῇ, ὡς μὲν κινήσει, ἡ
κατὰ τόπον ἠρεμία· ὡς δὲ κατὰ τόπον μεταβολῇ, ἡ
εἰς τὸν ἀντικείμενον τόπον μεταβολή· οἷον, τῇ ἐπὶ
τὰ κάτω ἡ ἐπὶ τὰ ἄνω· καὶ τῇ ἐπὶ τὰ ἄνω ἡ ἐπὶ
τὰ κάτω· τῇ εἰς δεξιὰ ἡ εἰς ἀριστερὰ, καὶ τῇ εἰς
ἀριστερὰ ἡ εἰς δεξιά· τῇ ἐπὶ τὰ ἔσω, τουτέστι τὰ
ἔμπροσθεν, ἡ ἐπὶ τὰ ἔξω, τὰ ὄπισθεν· καὶ ἀνάπαλιν. Μόνῃ δὲ τῇ οὐρανίῳ κινήσει οὐκ ἔστιν ἐναντία
τις κίνησις, εἰ μή τις τὰς ἐξ ἀνατολῶν εἰς δυσμάς,
καὶ πάλιν ἐκ δυσμῶν εἰς ἀνατολὰς περιόδους τῆς
σφαίρας ἐναντίας εἶναι κινήσεις βιάσοιτο. Καὶ ἀλε
λοίωσις δὲ, ὡς μὲν μεταβολὴ κατὰ τὸ ποιὸν, ἐναν
τίαν ἕξει τὴν εἰς τοὐναντίον τοῦ ποιοῦ μεταβολήν
ὡς ἡ λεύκανσις τὴν μέλανσιν καὶ ἡ ψύξις τὴν θέλω
26. Generationi quidem ut generationi ccrruptio, ut motui autem, quies secundum illum: increRento decrementum; et secundum decrementum
quies (neque enim in inβnitum augetur quod augefar, aut semper minuitur quod minuitar); mutationi secundum locum, ut motui quidem, quies
secundum locum; at ut mutationi secundum locum mutatio in contrarium locum, velut ei quæ
est in inferiora 196 illa quæ est ad superiora;
ei quæ est ad dextram illa quæ est ad sinistram;
ei quæ est ad interiora, boc est ad anteriora, illa quæ est ad exteriora, hoc est posteriora,
et e contra. Soli autem cœlesti motui non est
contrarius aliquis motus, nisi quis eas quæ sunt ab
ortibus in occasus et iterum ab occasibus in ortus
periodos sphæræ, contrarios esse motus evincere
voluerit. Et alteratio vero ut mutatio secundum
quale contrariam habebit mutationem, quæ est
in qualis contrarium, ut dealbatio denigrationem μανσιν· ὡς κίνησις δὲ πρὸς τὴν κατὰ τὸ ποιὸν ἠρε
et frigefactio calefactionem; ut motus autem quieti
secundum quale contrariabitur.
27. De motu autem et de quiete posterioris libri secundo et quinto capitibus accuratius commemorabitur.
μίαν ἐναντιωθήσεται.
κζ'. Περὶ κινήσεως δὲ καὶ ἠρεμίας εξεταστικώτε
ρον ἐν τῷ δευτέρῳ βιβλίῳ κατὰ τὸ τέταρτον κεφά
λαιον, καί γε τὸ πέμπτον ὑπομνησθήσεται.
Σχῆμα κεψαλ. κα', περὶ ποιοῦ· ἐν ᾧ καὶ περὶ κινήσεως.
*Αποσα
Τοῦ ποσοῦ
στιγμή,
νῦν,
μονάς.
τὸ μὲν συνεχὲς ὅ ἐστι
μέγεθος
σώμα,
ἐπιφάνεια,
γραμμή,
τόπος,
χρόνος.
{
λόγος.
τὸ δὲ διωρισμένον, ὅ ἐστι ἡ ἀριθμός,
πλήθος
col. 841–842page 158 of 548
PG 142:841τῶν ποσών τὰ μὲν ἔχει θέσιν τῶν μορίων, τὰ δ᾽ οὐκ ἔχει θέσιν μορίων σώμα, ἐπιφάνεια, γραμμή, τόπος ἀριθμός, λόγος, χρόνος. Η κίνησις γένεσις, φθορά, αύξησις, μείωσις. ἀλλοίωσις, κατὰ τόπον μεταβολή. ἐν οὐσίμ ἐν ποσῷ ἐν ποιῷ Το κινησις ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι γένεσι;, ἐκ τοῦ ὄντος εἰς τὸ μὴ εἶναι φθορά. αὔξησις, μείωσις. ἀλλοίωσις. ἐπ᾿ εὐθείας ἐν τῷ τοῦ, ἡ κατὰ τόπον μεταβολή, ήτις καλεῖται φορά, ἡ ἐπὶ τὸ ἄνω, ἐπὶ τὸ κάτω, ἐπὶ τὰ δεξιά, ἐπὶ τὰ ἀριστερά, ἐπὶ τὸ ἔμπροσθεν, ὅ ἐστιν ἔσω, ἐπὶ τὸ ὄπισθεν, ὅ ἐστιν Έξω. κύκλῳ ἥτις ἐστὶ περιφορά, ἢ κατὰ ἑαυτὸ μεταβάλλει καὶ ποιεῖ γένεσιν, φθοράν. ἢ κατὰ ποσόν, καὶ ποιεῖ Το μεταβάλλον ἢ κατά τι τῶν ἐν αὐτῷ αὔξησιν, μείωσιν. ἢ κατὰ ποιὸν καὶ ποιεῖ ἀλλοίωσιν ἢ περὶ αὐτὸ, καὶ ποιεῖ τὴν κατὰ τόπον μεταβολήν.
8±1
τῶν ποσών
τὰ μὲν ἔχει θέσιν τῶν
μορίων,
τὰ δ᾽ οὐκ ἔχει θέσιν
μορίων
{
σώμα,
ἐπιφάνεια,
γραμμή,
τόπος
ἀριθμός,
λόγος,
χρόνος.
Η κίνησις
γένεσις,
φθορά,
αύξησις,
μείωσις.
ἀλλοίωσις,
κατὰ τόπον μεταβολή.
ἐν οὐσίμ
ἐν ποσῷ
ἐν ποιῷ
Το κινησις
ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι γένεσι;,
ἐκ τοῦ ὄντος εἰς τὸ μὴ εἶναι φθορά.
αὔξησις,
μείωσις.
ἀλλοίωσις.
ἐπ᾿ εὐθείας
ἐν τῷ τοῦ, ἡ κατὰ τόπον
μεταβολή, ήτις καλεῖ
ται φορά,
ἡ ἐπὶ τὸ ἄνω,
ἐπὶ τὸ κάτω,
ἐπὶ τὰ δεξιά,
ἐπὶ τὰ ἀριστερά,
ἐπὶ τὸ ἔμπροσθεν, ὅ ἐστιν
ἔσω,
ἐπὶ τὸ ὄπισθεν, ὅ ἐστιν
Έξω.
κύκλῳ ἥτις ἐστὶ περιφορά,
ἢ κατὰ ἑαυτὸ μεταβάλλει
καὶ ποιεῖ
γένεσιν,
φθοράν.
ἢ κατὰ ποσόν, καὶ ποιεῖ
Το μεταβάλλον
ἢ κατά τι τῶν ἐν αὐτῷ
αὔξησιν,
μείωσιν.
ἢ κατὰ ποιὸν καὶ ποιεῖ ἀλλοίωσιν
ἢ περὶ αὐτὸ, καὶ ποιεῖ τὴν κατὰ τόπον μεταβολήν.
✓ cantitatis expertia
(sunt)
fabula capitis 21, de quanto, ubi etiam de motu.
punctum,
nunc,
unilas.
continuum quod est
corpus,
• superficies,
linea,
17 Quantum aliud
(est)
magnitudo (ut)
locus,
tempus.
discretum quod est
multitudo (ut)
numerus,
oratio.
corpus,
alia habent positionem
partium (uit)
superficies,
linea,
locus.
uantorum
alia non habent positionem partium (ut)
numerus,
oratio,
tempus.
TROL. GR. CXLII.
col. 843–844page 159 of 548
PG 142:843ΚΕΦΑΛ. ΚΒ'. Περὶ ποιοῦ καὶ ποιότητος. α΄. Ποιότης ἐστὶ, καθ' ήν ποιοί τινες (είναι) λέγονται. β΄. Ποιὸν δὲ λέγεται μὲν καὶ αὐτὴ ἡ ποιότης. Λέ γεται δὲ καὶ τὸ ἐπιδεδεγμένον τὴν ποιότητα, τουτέστιν, αὐτὸ τὸ πεποιωμένον.
198 Motus consideratur vel
in substantia (ut) {
in quanto (ut)
in quali, alteratio.
ex non ente in esse, generatio,
ex ente in non esse, corruptio.
incrementum,
decrementum,
199 Motus (species numerantur sex)
in ubi (ut) mutatio secundum locum quæ
latio vocatur (estque
vel)
secundum rectam lineani, quæ est vel
ad superum,
ad inferum,
ad dextrum,
ad sinistrum,
ad anterius quod est intra,
ad posterius quod est
extra.
circularem, quæ est circumlatio.
generatio,
corruptio,
incrementum,
decrementum,
alteratio,
Quod mutatur
mutatio secundum locum.
aut secundum se mutatur (et facit)
aut secundum aliquid
eorum quæ sunt in
ipso (et tum)
{ generationem et
corruptionem.
aut secundum quantum
et facit
{
incrementuin,
decrementum.
aut secundum quale, et facit alterationem.
aut secundum aliquid eorum quæ sunt circa ipsum, et facit mutationem
secundum locum.
1. Qualitatem describit.
SYNOPSIS CAPITIS XXII.
QUOD EST DE QUALI ET QUALITATE.
2. Qualis homonymiam explicat. 3. Qualitatem in quatuor sive genera
sive species dividit. 4. Dispositionis homonymiam exponit. 5. Habitus et dispositionis differentiam explicat, et alterum per alterum describit. 6. Habitum definit et dividit. - 7. Dispositionem
definit. 8. Secundum speciem qualitatis potentiam et impotentiam aggreditur. - 2009. Per occupationem ostendit, quam potentiam hominis hic intelligat, et cum potentiæ tum impotentiæ exempla
proponit. 10. Tertiam speciem qualitatis assumit, et differentiam passibilis qualitatis passionisque
duplicem vel etiam triplicem proponit. 11. Utramque dividit a subjectis. 12. Passibilem qualitatem in inanimatis subdividit et facit triplicem. 13. Occupatio. - 14. Passibiles qualitates animatorum alterius a subjecto dividit in eas quæ sunt in anima et quæ sunt in corpore. 15. Fussiones quid dicantur. 16. Dividit in eas quæ sunt inanimatorum et animatorum: quarum has ulterius
subdividit in eas quæ sunt in anima et in eas quæ sunt in corpore. - 17. Occasione exemplorum generationem naturalem palloris ex metu, et ruboris ex verecundia scite describit. 18. Item ostendit iis
qui concipiuntur certos colores ex humorum et sanguinis mistione qualibuscunque de causis ingenerari,
id quod etiam exemplo mulieris innominatæ probat.· 19. Inſert pallorem ex metu et suborem ex verecundia passiones esse. 201 20. Quariam speciem qualitatis adoritur, figuram et forman.
21. Figuræ et formæ differentiam indicat. 22. Figuram describit. - 23. Formam distinguit et ostendit de utra hic sermo sit. 24. Figuræ et formæ differentiam explicat. - 25. Rectitudinem el curvitatem
describit. - 26. Asperum et læve non qualitates, sed positiones esse pronuntiat, idque utriusque descripitone probat. — 27. Rarum et densum distincte in elementis quidem qualitates essentiales et naturales,
in aliis autem corporibus positiones tantum esse affirmat et utrumque describit. 28. Qualia etiam in
concreto describit.· 29. Dividit quadrifariam. 30. Eorumdem propria seu adjacentia recenset.
32. Secundum.
31. Primum.
æquale et inæquale maxime tribui.
CAPUT XXII.
De quali et qualitate.
- 33. Tertium.
34. Sicut quale simile et dissimile; ita quanto
1. Qualitas est, secundum quam aliqui dicuntur
quales (esse).
2. Dicitur autem quale quidem et ipsa qualitas;
sed et id quod qualitatem recipit, quale dicitur,
hoc est illud ipsum quod qualitate affectum est.
Περὶ ποιοῦ καὶ ποιότητος.
α΄. Ποιότης ἐστὶ, καθ' ήν ποιοί τινες (είναι) λέγον
ται.
β΄. Ποιὸν δὲ λέγεται μὲν καὶ αὐτὴ ἡ ποιότης. Λέ
γεται δὲ καὶ τὸ ἐπιδεδεγμένον τὴν ποιότητα, τουτέστιν, αὐτὸ τὸ πεποιωμένον.
col. 845–846page 160 of 548
PG 142:845γ. Διαιρεῖται δὲ ἡ ποιότης εἰς ἕξιν καὶ διάθεσιν εἰς δύναμιν καὶ ἀδυναμίαν· εἰς πάθος καὶ παθητικὴν ποιότητα· καὶ εἰς σχῆμα καὶ μορφήν. δ'. Ἔξεως μὲν οὖν καὶ διαθέσεως ὄνομα κοινὸν ἡ διάθεσις. Διαιρεῖται γὰρ ἡ διάθεσις εἴ; τε τὴν ἕξιν, καὶ τὴν ὁμωνύμως τῷ κοινῷ καλουμένην διάθεσιν. ε'. Α' καὶ διαφέρουσιν ἀλλήλων, τῷ τὴν μὲν, ἤτοι τὴν ἕξιν πολυχρόνιον καὶ δυσκίνητον εἶναι, τὴν δὲ, τὴν διάθεσιν, ὀλιγοχρόνιον καὶ εὐκίνητον· ἡ μὲν γὰρ διάθεσις οἷον ἕξις ἐστὶν ἀπαγής· ἡ δ' ἕξις πεπη γυῖα διάθεσις, καὶ δυσμόχλευτος ς'. Έξις τοιγαροῦν ἐστι ποιότης δυσαπάλλακτος; τελειωτικὴ μὲν, ὡς ἐπιστήμη καὶ ἀρετὴ, καὶ ἀσφα λής υγίεια· κακωτικὴ δὲ, ὡς ὁ ἐκτικὸς πυρετός. Αὐτίκα γὰρ ἡ ἐπιστήμη οὐκ ἂν ἀποβληθείη χωρὶς μεγάλης μεταβολῆς, εἴθ᾽ ὑπὸ νόσου γεγονυίας, είθ' ὑπὸ συνεχούς ῥαθυμίας, εἴθ᾽ ὑπό τινος ἄλλου τοιού του αἰτίου. Τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἀρετή, σωφροσύνη, δικαιοσύνη, καὶ ἄλλη πᾶσα, οὐκ ἔστιν εὐαπόβλητος, οὐδ᾽ εὐκίνητος. Ωσαύτως καὶ ἡ μόνιμος υγίεια καὶ ή πολλῷ χρόνῳ πεφυσιωμένη νόσος. ζ. Διάθεσις δέ ἐστιν ἡ εἰς ἕξιν ὁδὸς, ἢ καὶ διὰ τὸ μήπω στάσιν ἐσχηκέναι τῶν εὐκινήτων ἐστὶ καὶ τῶν εὐμεταβλήτων· ὡς ἡ ἐπίκτητος θέρμη και ψύξις, καὶ ἡ ἀβέβαιος ὑγεία καὶ ἡ νόσος. η'. Ετερον εἶδος ποιότητος, δύναμις καὶ ἀδυναμία. θ'. Δύναμιν δέ γε φαμὲν οὐ τὴν κοινὴν ἐπιτηδειότητα, καθ' ἣν πρὸς πάσας τὰς τέχνας δύναμιν ἔχειν πάντες ἄνθρωποι λέγονται φυσικήν, ἀλλὰ τὴν ἰδίως προσοῦσαν εὐφυΐαν ἑκάστῳ τινὶ πρὸς τόδε τι· ἥτις εὐφυΐα καὶ αὐτὴ φυσικῶς προσεἶναι λέγεται. Καὶ ἡ κράσις γὰρ φύσις ονομάζεται μερική. Κατὰ τὴν τοιαύτην δύναμιν τὴν ἐπὶ μέρους λεγομέν τινας πυκτικούς, ἢ δρομικούς, ἢ ὑγιεινούς, ή νοσώδεις τῷ τοὺς μὲν ἔχειν ἀφορμὰς φυσικὰς εἰς τὸ καλῶς ἐξασκῆσαι τὴν πυκτικὴν, τοὺς δὲ πάλιν τὴν δρομικὴν· καὶ τοὺς μὲν κεκτῆσθαι δύναμιν φυσικὴν, εἰς τὸ μὴ πάσχειν ῥᾳδίως ὑπὸ τῶν τυχόντων καὶ παρα βλάπτεσθαι· τοὺς δὲ τῆς τοιαύτης ἐστερῆσθαι δυνά μεως. Οὕτω λέγεται καὶ τὸ σκληρόν, καὶ τὸ μαλα κόν· τὸ μὲν δύναμιν ἔχειν τοῦ μὴ τέμνεσθαι ῥᾳδίως τὸ δὲ μαλακὸν πρὸς τοῦτο ἀδυνατεῖν. ι. Τρίτον εἶδος ποιότητος, παθητική ποιότης καὶ πάθος, ἃ καὶ διαφέρουσιν ἀλλήλων· τῷ τὴν μὲν παθητικὴν ποιότητα συνεζευγμένην είναι πάθει τινί, τὸ δὲ πάθος ὁδὸν εἶναι πρὸς τὴν τοιαύτην ποιό τητα· καὶ τὴν μὲν ἐν τῷ γεγονέναι τὸ εἶναι ἔχειν, τὸ δ' ἐν τῷ γίνεσθαι. Η μὲν οὖν παθητική ποιότης ἕξει ἀναλογεί, διαθέσει δέ γε τὸ πάθος. ΠΟΛ
γ. Διαιρεῖται δὲ ἡ ποιότης εἰς ἕξιν καὶ διάθεσιν·
εἰς δύναμιν καὶ ἀδυναμίαν· εἰς πάθος καὶ παθητι
κὴν ποιότητα· καὶ εἰς σχῆμα καὶ μορφήν.
δ'. Ἔξεως μὲν οὖν καὶ διαθέσεως ὄνομα κοινὸν ἡ
διάθεσις. Διαιρεῖται γὰρ ἡ διάθεσις εἴ; τε τὴν ἕξιν,
καὶ τὴν ὁμωνύμως τῷ κοινῷ καλουμένην διάθε
σιν.
ε'. Α' καὶ διαφέρουσιν ἀλλήλων, τῷ τὴν μὲν, ἤτοι
τὴν ἕξιν πολυχρόνιον καὶ δυσκίνητον εἶναι, τὴν δὲ,
τὴν διάθεσιν, ὀλιγοχρόνιον καὶ εὐκίνητον· ἡ μὲν γὰρ
διάθεσις οἷον ἕξις ἐστὶν ἀπαγής· ἡ δ' ἕξις πεπηγυῖα διάθεσις, καὶ δυσμόχλευτος
ς'. Έξις τοιγαροῦν ἐστι ποιότης δυσαπάλλακτος;
τελειωτικὴ μὲν, ὡς ἐπιστήμη καὶ ἀρετὴ, καὶ ἀσφα
λής υγίεια· κακωτικὴ δὲ, ὡς ὁ ἐκτικὸς πυρετός.
Αὐτίκα γὰρ ἡ ἐπιστήμη οὐκ ἂν ἀποβληθείη χωρὶς
μεγάλης μεταβολῆς, εἴθ᾽ ὑπὸ νόσου γεγονυίας, είθ'
ὑπὸ συνεχούς ῥαθυμίας, εἴθ᾽ ὑπό τινος ἄλλου τοιούτου αἰτίου. Τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἀρετή, σωφροσύνη,
δικαιοσύνη, καὶ ἄλλη πᾶσα, οὐκ ἔστιν εὐαπόβλητος,
οὐδ᾽ εὐκίνητος. Ωσαύτως καὶ ἡ μόνιμος υγίεια καὶ
ή πολλῷ χρόνῳ olova! πεφυσιωμένη νόσος.
ζ. Διάθεσις δέ ἐστιν ἡ εἰς ἕξιν ὁδὸς, ἢ καὶ διὰ τὸ
μήπω στάσιν ἐσχηκέναι τῶν εὐκινήτων ἐστὶ καὶ τῶν
εὐμεταβλήτων· ὡς ἡ ἐπίκτητος θέρμη και ψύξις,
καὶ ἡ ἀβέβαιος ὑγεία καὶ ἡ νόσος.
η'. Ετερον εἶδος ποιότητος, δύναμις καὶ ἀδυνα
μία.
θ'. Δύναμιν δέ γε φαμὲν οὐ τὴν κοινὴν ἐπιτηδειότητα, καθ' ἣν πρὸς πάσας τὰς τέχνας δύναμιν ἔχειν
πάντες ἄνθρωποι λέγονται φυσικήν, ἀλλὰ τὴν ἰδίως
προσοῦσαν εὐφυΐαν ἑκάστῳ τινὶ πρὸς τόδε τι· ἥτις
εὐφυΐα καὶ αὐτὴ φυσικῶς προσεἶναι λέγεται. Καὶ
ἡ κράσις γὰρ φύσις ονομάζεται μερική. Κατὰ τὴν
τοιαύτην δύναμιν τὴν ἐπὶ μέρους λεγομέν τινας
πυκτικούς, ἢ δρομικούς, ἢ ὑγιεινούς, ή νοσώδεις
τῷ τοὺς μὲν ἔχειν ἀφορμὰς φυσικὰς εἰς τὸ καλῶς
ἐξασκῆσαι τὴν πυκτικὴν, τοὺς δὲ πάλιν τὴν δρομι
κήν· καὶ τοὺς μὲν κεκτῆσθαι δύναμιν φυσικὴν, εἰς
τὸ μὴ πάσχειν ῥᾳδίως ὑπὸ τῶν τυχόντων καὶ παρα
βλάπτεσθαι· τοὺς δὲ τῆς τοιαύτης ἐστερῆσθαι δυνάμεως. Οὕτω λέγεται καὶ τὸ σκληρόν, καὶ τὸ μαλα
κόν· τὸ μὲν δύναμιν ἔχειν τοῦ μὴ τέμνεσθαι ῥᾳδίως·
τὸ δὲ μαλακὸν πρὸς τοῦτο ἀδυνατεῖν.
potentia privati sint. Ita etiam durum et molle
facile secetur; hoc autem, molle (nimirum) ad id
ι. Τρίτον εἶδος ποιότητος, παθητική ποιότης καὶ
πάθος, ἃ καὶ διαφέρουσιν ἀλλήλων· τῷ τὴν μὲν
παθητικὴν ποιότητα συνεζευγμένην είναι πάθει τινί,
τὸ δὲ πάθος ὁδὸν εἶναι πρὸς τὴν τοιαύτην ποιό
τητα· καὶ τὴν μὲν ἐν τῷ γεγονέναι τὸ εἶναι ἔχειν,
τὸ δ' ἐν τῷ γίνεσθαι. Η μὲν οὖν παθητική ποιότης
ἕξει ἀναλογεί, διαθέσει δέ γε τὸ πάθος.
3. Qualitas vero dividitur in habitum et dispositionem, in potentiam et impotentiam, in passionem
et passibilem qualitatem, et in figuram ac form.m.
4. Dispositio proin quidem habitus et dispositionis commune nomen est. Dividitur enim dispo.
sitio et in habitum et in dispositionem quæ æqui -
voce cum communi dispositio vocatur.
202 5. Quæ etiam a se invicem differunt, quod
ille quidem, sive babitus diuturnus sit et difficulter amoveri possit; hæc autem sive dispositio,
exigui sit temporis et facile amoveri possit. Dispo -
sitio enim quidem est habitus velut habitus est
non firmus habitus; habitus vero, est dispositio
firmata et quæ difficulter extrudi queat.
6. Habitus proinde qualitas est, quæ difficulter immutari potest, perficiens aut etiam depravans subjectum. Perficiens quidem, ut scientia et virtus et
constans sanitas, depravans autem, ut febris hectica. Neque enim scientia statim abjici potest sine
magna mutatione, sive morbo orta fuerit, sive a
continua ignavia, sive ab alia aliqua causa ejuscemodi. Eumdem ad modum etiam virtus, temperantia, justitia, et quævis alia, non potest facile
abjici aut removeri. Itidem et stabilis sanitas et
morbus, qui longo tempore veluti naturalis factus
est.
7. Dispositio autem est via ad habitum, que
etiam propterea quod statum non adepta sit, earum
est ex numero quæ facile moveri et mutari possunt ut acquisitus calor et frigns, et infirma
valetudo morbusque.
203 8. Alia species qualitatis (est) potentia ct
impotentia.
9. Potentiam autem dicimus utique non communem aptitudinem, qua ad omnes artes potentiam
naturalem habere omnes homines dicuntur; sed
eam naturæ bonitatem (et indolem) quæ proprie
singulis ad hoc aliquid adest, que naturae bonitaa
(et indoles) etiam ipsa naturaliter adesse dicitur.
Nam et ipsum temperamentum particularis natura
appellatur. Secundum ejusmodi particularem potentiam dicimus aliquos pugilares (seu aplos ad
pugilatum) aut cursores (seu aptos ad currendum)
aut valentes (seu salubri corpore), aut valetudinarios; propterea quod alii quidem naturalia ha.
beant subsidia ad bene exercendam pugilatoriam
(artem), alii vero ad cursoriam, quodque alii naturalem habeant potentiam, ut non facile patiantur
aut lædantur a quibuslibet, alii autem ejusmodi
dicitur, illud quidem potentiam habere ut ΠΟΛ
impotentia laborare.
10. Tertia species qualitatis (est) passibilis (set
passiva 204 vel potius passifica, si ita dicere liceret qualitas et passio, que eliam a se invicem
differunt in eo, quod passibilis qualitas conjuncta
est passioni alicui; passio autem via est ad eju«
modi qualitatem et quod hæc quidem in eo quod
larcta sit; illa in eo quod Gal, esse habet. Passibilis proinde qualitas habitui at vero dispositioni passio proportione respondet.
col. 847–848page 161 of 548
PG 142:847ια΄. Θεωρούνται δ' ἄμφω, μὴ μόνον ἐν ἐμψύχοις, ὥσπερ ἡ ἕξις καὶ ἡ διάθεσις, ἀλλὰ καὶ ἐν ἀψύχοις. 13'. Ἡ μὲν οὖν ἐν ἀψύχοις παθητική ποιότης υπάρ χει τριττή. "Η γὰρ ἀπὸ πάθους μὲν οὐκ ἐγένετο, πά θος δ' ἡμῖν ἐμποιεῖ· ὡς ἡ τοῦ πυρὸς θερμότης· αὕτη γὰρ ἀπό τινος οὐκ ἐγένετο πάθους· ἐπεὶ φυσικῶς καὶ οὐσιωδῶς ἔνεστι τῷ πυρί· φέρει δ' ἡμῖν πάθος τὴν θέρμανσιν· ἢ καὶ ἀπὸ πάθους γέγονε, καὶ πά θους αἰτία γίνεται· καθάπερ ἡ τοῦ ζωμοῦ ἡδύτης αὕτη γὰρ καὶ ἀπὸ πάθους τῆς καρυκείας ἐγένετο, καὶ τὴν γεῦσιν ἡδύνει μετεχομένη • ἢ γέγονε μὲν ἀπὸ πάθους, οὐ μεταδίδωσι δὲ τοῦ πάθους ἡμῖν ὡς ἔχει τὰ χρώματα. Καὶ γὰρ ἐκ πάθους γεγονότα, τῆς κράσεως, οὐ συγχρωματίζει ἑαυτοῖς καὶ ἡμᾶς. ιγ'. Εἰ δὲ τὸ λευκὸν λέγεται διακρίνειν καὶ διαχέειν τὴν ὄψιν, συγκρίνειν δὲ καὶ συνάγειν τὸ μέλαν ἀλλ' οὐ ποιοῦσι πάθος παρώνυμον· οὐ λευκαίνει τὴ λευκὸν, οὐ μελαίνει τὸ μέλαν· καθὰ τὸ πῦρ θερ μαίνει, καὶ τὸ μέλι γλυκαίνει τὸ μὲν θερμὸν ὑπάρ χον, τὸ δὲ γλυκύ. Οὕτω μὲν οὖν ἐν ἀψύχοις αἱ παθητικαὶ θεωροῦνται ποιότητες. ιδ'. Ἐν δὲ τοῖς ἐμψύχοις ἢ κατὰ ψυχὴν ἢ κατὰ σῶμα γινώσκονται. Κατὰ σῶμα μὲν, ὡς ἡ φυσικῶς προσούσα μελανία τοῖς Αιθίοψι καὶ τοῖς κόραξι· καὶ αὕτη γὰρ ἐκ ποιᾶς κράσεως γέγονε τῶν χυμών, ὥσπερ καὶ ἡ ἐκ γενετῆς ὠχρότης καὶ ἐρυθρότης καθ᾽ ἂς ὠχρίσι καὶ ἐρυθρίαι κέκληνταί τινες· ἢ καὶ ὅσαι διὰ νόσον μακράν, ἢ συνέχειαν καύματος, ὠχρότητες καὶ μελανότητες παραμόνιμοι καὶ δυσκίνητο γίνονται. Παθητικαὶ δὲ κατὰ ψυχὴν ποιότητες, ὡς ἡ μανία καὶ ἡ ὀργὴ, καὶ ὅσαι ἄλλαι εκστάσεις μὴ φυτικῶς, ἀλλ' ἀπό τινων συμπτωμάτων γεγένηται δυσαπάλλακτοι οὗται, ἢ καὶ ὅλως ἀκίνητος. ιε'. Πάθη δὲ λέγονται, οπόσα ῥᾳδίως τε διαλύονται καὶ ταχὺ μεταβάλλουσα. ις. Καὶ ὡς μὲν ἐν ἀψύχοις ἡ ἐν ὕδατι ἐπίκτητος θέρμη πάθος ἐστίν· ὡς δ' ἐν ἐμψύχοις κατὰ μὲν ψυχὴν ἡ κατά τινα τύχην ὀργή· οἷον εἴπερ τις ὄρο γισθείη, διά τι τῶν αὐτῷ δοξάντων ἀτόπων παρος ξυνθείς. Πάλιν γὰρ ταχέως εἰς τὴν προτέραν φθάνει κατάστασιν. Οθεν οὐδ᾽ ὀργίλος ὁ τοιοῦτος καλεῖται ἀλλ' ὅτι ὠργίσθη λέγεται. Κατά σῶμα δὲ πάθη λέ γονται ή τε διὰ φόβον ὠχρίασις, καὶ ἡ δι' αἰδὼ ἐρυ θρίασις. ιζ'. Η μὲν γὰρ διὰ φόβον ὠχρίασις γίνεται τοῦ αἵματος ἐπὶ τὴν καρδίαν ὡς ἐπὶ τὴν οἰκείαν ἀρχὴν ἀνατρέχοντος, καὶ μηκέτι τῇ ἐπιφανείς διαφαινομένου, ὅπερ συμβαίνει καὶ τοῖς ἄλλως αἵματος κεκε νωμένοις· ἡ δὲ δι' αἰσχύνην ἐρυθρίασις γίνεται του αἵματος ἀπὸ τῆς καρδίας ἐπὶ τὴν ἐπιφάνειαν προϊόντος, καὶ ὥσπερ ἐπιπροσθοῦντος τῷ ἡγεμονικῷ, καὶ
11. Spectantur autem ambo non tantum in animatis ut habitus et dispositio, sed etiam in inanimatis.
ια΄. Θεωρούνται δ' ἄμφω, μὴ μόνον ἐν ἐμψύχοις,
ὥσπερ ἡ ἕξις καὶ ἡ διάθεσις, ἀλλὰ καὶ ἐν ἀψύχοις.
13'. Ἡ μὲν οὖν ἐν ἀψύχοις παθητική ποιότης υπάρ
χει τριττή. "Η γὰρ ἀπὸ πάθους μὲν οὐκ ἐγένετο, πά
θος δ' ἡμῖν ἐμποιεῖ· ὡς ἡ τοῦ πυρὸς θερμότης· αὕτη
γὰρ ἀπό τινος οὐκ ἐγένετο πάθους· ἐπεὶ φυσικῶς
καὶ οὐσιωδῶς ἔνεστι τῷ πυρί· φέρει δ' ἡμῖν πάθος
τὴν θέρμανσιν· ἢ καὶ ἀπὸ πάθους γέγονε, καὶ πά
θους αἰτία γίνεται· καθάπερ ἡ τοῦ ζωμοῦ ἡδύτης·
αὕτη γὰρ καὶ ἀπὸ πάθους τῆς καρυκείας ἐγένετο,
καὶ τὴν γεῦσιν ἡδύνει μετεχομένη • ἢ γέγονε μὲν
ἀπὸ πάθους, οὐ μεταδίδωσι δὲ τοῦ πάθους ἡμῖν·
ὡς ἔχει τὰ χρώματα. Καὶ γὰρ ἐκ πάθους γεγονότα,
12. Proin passibilis quidem qualitas in inanimatis triplex est. Aut enim a passione non est
orta quidem, passionem autem infert nobis; ut
calor ignis. Hic enim ab aliqua passione non est
ortus, quandoquidem naturaliter ct essentialiter
igni inest; nobis tamen passionem affert, calorem.
Aut etiam a passione est orta et passionis causa
fit, quemadmodum juris esculenti suavitas. Hæc
enim et a passione condimenti orta est, et gustum
dum ejus fit particeps suavitate afficit. Aut orta
quidem est a passione, passionem autem nobis non
communicat. Quemadmodum colores se habent. τῆς κράσεως, οὐ συγχρωματίζει ἑαυτοῖς καὶ
Cum enim ex passione contemperatione 205 ville- " ἡμᾶς.
licet facti sint, non una secum etiam nos colorant.
13. Etsi vero album dicitur disgregare et diffundere visum nigrum congregare et colligere: non
tamen passionem faciunt denominativam. Album
non dealbat; nigrum non denigrat: quemadmodum ignis calefacit et mel dulcat seu dulcedine
afficit; cum ille quidem calidus, hoc vero dulce
sit. Sic igitur in inanimatis qualitates passibiles
spectantur.
14. In aimalis autem, aut secundum animam,
aut secundum corpus animadvertuntur. Secundum corpus, ut nigredo quæ naturaliter adest
Ethiopibus et corvis (nan et haec quoque ex aliqua
humorum temperatione facta est; quemadmodum et congenitus pallor et rubedo, secundum,
quæ aliqui et pallidi et ruffi vocati sunt), aut
etiam illi pallores et nigredines, quæ propter longum morbum, aut continuitatem adustionis permanentes et difficulter mobiles funt. Passibiles
autem secundum animam qualitates sunt, ut insania et iracundia et quæcunque aliæ commotiones
mentis non
naturaliter sed a quibusdam casibus
etiam prorsus dimoveri nequeant.
206 15. Passiones autem dicuntur, quæcunque et facile dissolvuntur et cito mutantur.
16. Lt ut in inanimatis quidem adventitius in
aqua calor, passio est: ut in animalis vero, secundum animam quidem, ut ira fortuita, velut si
quis iratus fuerit propter aliquid eorum quæ ipsi
a surda visa sunt incitatus. Etenim cito iterum ad
priorem se recipit statum; unde nec etiam qui
ejusmodi est, iracundus vocatur, sed iratus
fuisse dicitur. At secundum corpus passiones
dicuntur, et pallor ob metum et robur ob verecundiam.
17. Etenim pallor quidem ob metum fit sanguine
ad cor ut ad proprium suum recurrente principium
et non amplius apparente in superficie. Quod contingit etiam illis qui alias sanguine exhausti sunt.
Qui autem propter pudorem robur, oboritur sanguine a corde ad superficiem prodeunte et veluti
obstruente (parti anima) principali, tenebrasque
ιγ'. Εἰ δὲ τὸ λευκὸν λέγεται διακρίνειν καὶ διαχέειν
τὴν ὄψιν, συγκρίνειν δὲ καὶ συνάγειν τὸ μέλαν·
ἀλλ' οὐ ποιοῦσι πάθος παρώνυμον· οὐ λευκαίνει τὴ
λευκὸν, οὐ μελαίνει τὸ μέλαν· καθὰ τὸ πῦρ θερ
μαίνει, καὶ τὸ μέλι γλυκαίνει τὸ μὲν θερμὸν ὑπάρ
χον, τὸ δὲ γλυκύ. Οὕτω μὲν οὖν ἐν ἀψύχοις αἱ
παθητικαὶ θεωροῦνται ποιότητες.
ιδ'. Ἐν δὲ τοῖς ἐμψύχοις ἢ κατὰ ψυχὴν ἢ κατὰ
σῶμα γινώσκονται. Κατὰ σῶμα μὲν, ὡς ἡ φυσικῶς
προσούσα μελανία τοῖς Αιθίοψι καὶ τοῖς κόραξι· καὶ
αὕτη γὰρ ἐκ ποιᾶς κράσεως γέγονε τῶν χυμών,
ὥσπερ καὶ ἡ ἐκ γενετῆς ὠχρότης καὶ ἐρυθρότης·
καθ᾽ ἂς ὠχρίσι καὶ ἐρυθρίαι κέκληνταί τινες· ἢ καὶ
ὅσαι διὰ νόσον μακράν, ἢ συνέχειαν καύματος, ὠχρό
τητες καὶ μελανότητες παραμόνιμοι καὶ δυσκίνητο:
γίνονται. Παθητικαὶ δὲ κατὰ ψυχὴν ποιότητες, ὡς ἡ
μανία καὶ ἡ ὀργὴ, καὶ ὅσαι ἄλλαι εκστάσεις μὴ
φυτικῶς, ἀλλ' ἀπό τινων συμπτωμάτων γεγένηται
δυσαπάλλακτοι οὗται, ἢ καὶ ὅλως ἀκίνητος.
ortæ sunt, cum difficulter mutari possint, vel
ιε'. Πάθη δὲ λέγονται, οπόσα ῥᾳδίως τε διαλύον
ται καὶ ταχὺ μεταβάλλουσα.
ις. Καὶ ὡς μὲν ἐν ἀψύχοις ἡ ἐν ὕδατι ἐπίκτη
τος θέρμη πάθος ἐστίν· ὡς δ' ἐν ἐμψύχοις κατὰ μὲν
ψυχὴν ἡ κατά τινα τύχην ὀργή· οἷον εἴπερ τις ὄρο
γισθείη, διά τι τῶν αὐτῷ δοξάντων ἀτόπων παρος
ξυνθείς. Πάλιν γὰρ ταχέως εἰς τὴν προτέραν φθάνει
κατάστασιν. Οθεν οὐδ᾽ ὀργίλος ὁ τοιοῦτος καλεῖται·
ἀλλ' ὅτι ὠργίσθη λέγεται. Κατά σῶμα δὲ πάθη λέ
γονται ή τε διὰ φόβον ὠχρίασις, καὶ ἡ δι' αἰδὼ ἐρυθρίασις.
ιζ'. Η μὲν γὰρ διὰ φόβον ὠχρίασις γίνεται τοῦ
αἵματος ἐπὶ τὴν καρδίαν ὡς ἐπὶ τὴν οἰκείαν ἀρχὴν
ἀνατρέχοντος, καὶ μηκέτι τῇ ἐπιφανείς διαφαινομέ
νου, ὅπερ συμβαίνει καὶ τοῖς ἄλλως αἵματος κεκενωμένοις· ἡ δὲ δι' αἰσχύνην ἐρυθρίασις γίνεται του
αἵματος ἀπὸ τῆς καρδίας ἐπὶ τὴν ἐπιφάνειαν προϊόν
τος, καὶ ὥσπερ ἐπιπροσθοῦντος τῷ ἡγεμονικῷ, καὶ
col. 849–850page 162 of 548
PG 142:849ἐπισκοτοῦντος τῷ ἐπελθόντι κατὰ τὴν διάνοιαν αἰσχρῷ δι' αἰδώ. τηʹ. Φασὶ γοῦν ὅτι καὶ κιστουμένοις εἴπερ αἱ τοιαῦ και γένοιντο συνδρομαι, δι' αἰτίας ὁποίας δή τινας, τοιαῦτα φυσικά γίνεσθαι χρώματα. Και τις γυνή λέγεται τῷ καιρῷ τῆς συλλήψεως Αιθίοπα φαντασθεῖσα (καὶ) μήτ' Αιθίοψ οὖσα, μήτ' Αιθίοπι συγγινομένη, τεκεῖν Αιθίοπα. 10'. Τοίνυν ἡ διὰ φόβον ὠχρίασις, καὶ ἡ δι' αἰδὼ ερυθρίασις, πάθη λέγονται διὰ τὸ εὐκίνητόν τε καὶ εὐαπόβλητον. Διὸ οὐδὲ ἐξ αὐτῶν παρωνύμως ὠχρίας ἢ ἐρυθρίας καλοῦσι τοὺς πάσχοντας. κ'. Τέταρτον εἶδος ποιότητος, σχῆμα καὶ ἡ περί ἕκαστον ἐνυπάρχουσα μορφὴ, ἔτι δὲ πρὸς τούτοις εὐθύτης καὶ καμπυλότης, καὶ τὰ τούτοις ὅμοια· οἷα τὰ κωνοειδῆ καὶ ἑλικοειδῆ καὶ φακοειδή. Ταῦτα γὰρ πάντα τῷ τετάρτῳ τῆς ποιότητος είδει συνάγονται. κα'. Σχῆμα δὲ καὶ μορφή διαλλάττουσι. κβ'. Καὶ σχῆμα μὲν ἔστι τὸ ὑπό τινος ή τινων ὅρων περιεχόμενον. Ληπτέον καὶ τοῦτο, κατὰ τὴν ποιὰν τῆς ἐπιφανείας ἀποπεράτωσιν. κγ'. Ἡ δὲ μορφή διχώς λέγεται· μορφή γάρ ἐστι καὶ τὰ εἰδικώτατον εἶδος, περὶ οὗ νῦν οὐκ ἔστιν ὁ λόγος. Μορφή λέγεται καὶ τὸ περὶ τὴν ἐπιφάνειαν ἐπιφαινόμενον ποιὸν τύπωμα, τουτέστιν ἢ ἰδέα καὶ δ χαρακτήρ· καθό καλά τινα καὶ εύμορφα λέγομεν, ὁ λό ἢ δυσειδῆ καὶ δύσμορφα· περὶ τούτου νῦν γος. κδ'. Ἐπὶ μὲν οὖν τῶν φυσικῶν τάττουσι τὸ σχῆ μα καὶ τὴν μορφὴν, τὸ σχῆμα δε μόνον ἐπὶ τῶν μαθηματικῶν, τριγώνου, τετραγώνου, καὶ τῶν λοι πῶν. κε'. Εὐθύτης δὲ λέγεται ἡ ὀρθότης, καὶ καμπυλότης ἡ στρεβλότης· ἀφ᾽ ὧν εὐθεῖα λέγεται καὶ καμπύλη γραμμή. κς'. Τὸ τραχὺ καὶ τὸ λεῖον ἔφασάν τινες ποιότητας εἶναι· θέσεις δὲ μᾶλλον δοκοῦσιν, οὐχὶ ποιότητες. Λεῖον μὲν γὰρ ἐστιν, οὗ τὰ μόρια ἐπ᾿ εὐθείας ἐπίσης κεῖται· ὡς ἐπὶ τῶν ἀποτεταμένων μαρμάρων. Τραχὺ δὲ οὗ μὴ ἐπίσης κεῖται, ἀλλὰ τὰ μὲν ὑπερέχει, τα δ' ἐλλείπει· ὡς ἐπὶ τοῦ πρίονος. κζ'. Τὸ μανὸν δὲ καὶ τὸ πυκνὸν ἐπὶ μὲν τῶν στοι χείων θεωρούμενα ποιότητές εἰσιν οὐσιώδεις καὶ φυσικαί· τοῦ γὰρ ἀέρος καὶ τοῦ πυρὸς ἡ μανότης ὅλη δι' ὅλων αὐτῶν διακεχώρηκεν οὐσιωδῶς τε καὶ φυσικῶς· ὥσπερ καὶ ἡ πυκνότης τοῦ ὕδατος καὶ τῆς γῆς· ἐπὶ δὲ τῶν ἄλλων σωμάτων θέσεις ὑπάρχουσι τὸ μανόν τε καὶ τὸ πυκνόν. Καὶ πυκνὸν μὲν ἔστιν, οὗ τὰ μόρια σύνεγγυς κεῖται μὴ δυναμένου παρεμπίπτειν μεταξύ τούτων ἑτέρου σώματος· ὡς ἔχει χαλκός τε καὶ σίδηρος. Μανὸν δὲ τὸ οἷον μὴ ἐν ὄν, ἀλλ᾽ ἔχον ἀπ' ἀλλήλων διεστηκότα τὰ μόρια, καὶ πρὸς ὑποδοχὴν ἑτέρου σώματος ἐπιτήδεια· καθάπερ
ἐπισκοτοῦντος τῷ ἐπελθόντι κατὰ τὴν διάνοιαν offundente subingress secundum mentem turpituαἰσχρῷ δι' αἰδώ.
dini propter verecundiam.
τηʹ. Φασὶ γοῦν ὅτι καὶ κιστουμένοις εἴπερ αἱ τοιαῦ
και γένοιντο συνδρομαι, δι' αἰτίας ὁποίας δή τινας,
τοιαῦτα φυσικά γίνεσθαι χρώματα. Και τις γυνή
λέγεται τῷ καιρῷ τῆς συλλήψεως Αιθίοπα φαντα
σθεῖσα (καὶ) μήτ' Αιθίοψ οὖσα, μήτ' Αιθίοπι συγγι
νομένη, τεκεῖν Αιθίοπα.
10'. Τοίνυν ἡ διὰ φόβον ὠχρίασις, καὶ ἡ δι' αἰδὼ
ερυθρίασις, πάθη λέγονται διὰ τὸ εὐκίνητόν τε καὶ
εὐαπόβλητον. Διὸ οὐδὲ ἐξ αὐτῶν παρωνύμως ὠχρίας
ἢ ἐρυθρίας καλοῦσι τοὺς πάσχοντας.
κ'. Τέταρτον εἶδος ποιότητος, σχῆμα καὶ ἡ περί
ἕκαστον ἐνυπάρχουσα μορφὴ, ἔτι δὲ πρὸς τούτοις
εὐθύτης καὶ καμπυλότης, καὶ τὰ τούτοις ὅμοια· οἷα
τὰ κωνοειδῆ καὶ ἑλικοειδῆ καὶ φακοειδή. Ταῦτα γὰρ
πάντα τῷ τετάρτῳ τῆς ποιότητος είδει συνάγονται.
κα'. Σχῆμα δὲ καὶ μορφή διαλλάττουσι.
κβ'. Καὶ σχῆμα μὲν ἔστι τὸ ὑπό τινος ή τινων
ὅρων περιεχόμενον. Ληπτέον καὶ τοῦτο, κατὰ τὴν
ποιὰν τῆς ἐπιφανείας ἀποπεράτωσιν.
κγ'. Ἡ δὲ μορφή διχώς λέγεται· μορφή γάρ ἐστι
καὶ τὰ εἰδικώτατον εἶδος, περὶ οὗ νῦν οὐκ ἔστιν ὁ
λόγος. Μορφή λέγεται καὶ τὸ περὶ τὴν ἐπιφάνειαν
ἐπιφαινόμενον ποιὸν τύπωμα, τουτέστιν ἢ ἰδέα καὶ
δ χαρακτήρ· καθό καλά τινα καὶ εύμορφα λέγομεν,
ὁ λό
"
18. Aiunt igitur et iis qui concipiuntur, si tales
qualibuscunque de causis concursiones (humorum)
eveniant, 207 ejusmodi colores naturales evadere.
Et mulier quædam cum tempore conceptiouis
Ethiopem imaginata fuisset et neque Æthiops esset
neque cum Ethiope commisceretur, Ethiopem peperisse dicitur.
19. Ergo pallor ob metum et rubor ob verecundiam, propterea quod facile et amoventur et facile
abjiciuntur, passiones dicuntur. Qua de causa nee
ex illis pallidos aut ruffos denominative vocant, eos
qui patiuntiur.
20. Quarta species qualitatis est figura, et quæ.
unicuique rei inest forma. Insuper ad hæc rectitudo et curvitas, et quæ sunt similia: ut quæ turbinis et helicis, et lentis figuram habent. Hære
enim omnia ad quartam speciem qualitatis colliguntur.
21. Differunt autem figura et forma.
22 Et figura quidem est, quæ ab aliquo aut ab
aliquibus terminis continetur. Accipiendum autem
hoc est secundum-certam aliquam superficiei determinationem.
23. As forma dupliciter dicitur. Forma enim est
et species specialissima, de qua nunc non est
sermo. Dicitur forma etiam qualis aliqua quæ circa
superficiem conspicitur, impressio: idea nimirum
ἢ δυσειδῆ καὶ δύσμορφα· περὶ τούτου νῦν. c εt 208 character: quatenus aliqua pulchra et forγος.
κδ'. Ἐπὶ μὲν οὖν τῶν φυσικῶν τάττουσι τὸ σχῆ
μα καὶ τὴν μορφὴν, τὸ σχῆμα δε μόνον ἐπὶ τῶν
μαθηματικῶν, τριγώνου, τετραγώνου, καὶ τῶν λοιπῶν.
κε'. Εὐθύτης δὲ λέγεται ἡ ὀρθότης, καὶ καμπυλότης ἡ στρεβλότης· ἀφ᾽ ὧν εὐθεῖα λέγεται καὶ
καμπύλη γραμμή.
κς'. Τὸ τραχὺ καὶ τὸ λεῖον ἔφασάν τινες ποιότη
τας εἶναι· θέσεις δὲ μᾶλλον δοκοῦσιν, οὐχὶ ποιότη
τες. Λεῖον μὲν γὰρ ἐστιν, οὗ τὰ μόρια ἐπ᾿ εὐθείας
ἐπίσης κεῖται· ὡς ἐπὶ τῶν ἀποτεταμένων μαρμά
ρων. Τραχὺ δὲ οὗ μὴ ἐπίσης κεῖται, ἀλλὰ τὰ μὲν
ὑπερέχει, τα δ' ἐλλείπει· ὡς ἐπὶ τοῦ πρίονος.
κζ'. Τὸ μανὸν δὲ καὶ τὸ πυκνὸν ἐπὶ μὲν τῶν στοι
χείων θεωρούμενα ποιότητές εἰσιν οὐσιώδεις καὶ
φυσικαί· τοῦ γὰρ ἀέρος καὶ τοῦ πυρὸς ἡ μανότης
ὅλη δι' ὅλων αὐτῶν διακεχώρηκεν οὐσιωδῶς τε καὶ
φυσικῶς· ὥσπερ καὶ ἡ πυκνότης τοῦ ὕδατος καὶ τῆς
γῆς· ἐπὶ δὲ τῶν ἄλλων σωμάτων θέσεις ὑπάρχουσι
τὸ μανόν τε καὶ τὸ πυκνόν. Καὶ πυκνὸν μὲν ἔστιν,
οὗ τὰ μόρια σύνεγγυς κεῖται μὴ δυναμένου παρεμπίπτειν μεταξύ τούτων ἑτέρου σώματος· ὡς ἔχει
χαλκός τε καὶ σίδηρος. Μανὸν δὲ τὸ οἷον μὴ ἐν ὄν,
ἀλλ᾽ ἔχον ἀπ' ἀλλήλων διεστηκότα τὰ μόρια, καὶ
πρὸς ὑποδοχὴν ἑτέρου σώματος ἐπιτήδεια· καθάπερ
et
mosa, aut turpia et deformia dicimus. De hac nunc.
serino est.
24. Usurpant autem figuram et formam in phy-.
sicis; figuram in mathematicis tantum'; triangulo,
quadrangulo et reliquis.
25. Ipsaque directio, rectitudo; obliquitas, seutorsio, curvitas dicitur; a quibus recta et curva
linea dicitur.
26. Asperum et læve dixerunt aliqui esse qualis.
tates. Sed magis videntur positiones, non qualitates esse. Læve enim est cujus partes secundum
rectam lineam æqualiter sitæ sunt, ut in exporrectis (seu politis) marmoribus (videre est). Asperum vero est, cujus partes nou æqualiter sitæ
sunt, sed aliæ quidem eminent, aliæe depressa.
sunt: ut in serra.
· 27. At rarum et densum in elementis conside-.
rata essentiales et naturales qualitates sunt. Etcnim acris et ignis raritas tota per ipsa tota penetravit essentialiter et naturaliter, quemadmodum.
densitas per aquam et terram. In aliis autem corporibus cum rarum tum densum positiones sunt.
Et densum quidem est, cujus partes proxime invicem sitæ sunt ut non possit inter eas intercidere.
corpus aliud, 209 quemadmodumn se habet as et
ferrum. Rarum vero quod veluti non unum est,
sed partes a se invicem distantes et ad susceptivnem alterius corporis aptas habet. Quemadmodum
æs
col. 851–852page 163 of 548
PG 142:851έχει σπόγγος καὶ κίσσηρις. Περὶ μὲν οὖν ποιοτήτων τοσαῦτα εἰρήσθω. κη'. Ποιὰ δέ ἐστι τὰ ἀπὸ τῶν ποιοτήτων παρωνύμως λεγόμενα, ἢ ὁπωσοῦν ἄλλως ἀπ' αὐτῶν. κθ'. Τετραχῶς γὰρ λαμβάνονται τὰ ποιά· ἢ παρωνύμως, καὶ τοῦθ᾽ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον· ὡς ἀπὸ τῆς λευκότητος τὸ λευκὸν σῶμα, καὶ ἀπὸ τῆς γλυκύτητος τὸ γλυκύ· ἡ ὁμωνύμως, ὡς τὸ τρίγωνον, τὸ τετράγωνον, καὶ τὰ τοιαῦτα, καὶ ἡ μουσική γυνή καὶ ἡ γραμματική· καὶ γὰρ ἐπὶ τούτων ταῖς ποιό τησι ταυτωνυμοῦνται καὶ τὰ ποιά· ἢ ἑτερωνύμως, ὡς ὁ τῆς ἀρετῆς μετέχων σπουδαίος λέγεται ἢ ἀκατονομάστως, ὡς ἐπὶ τοῦ δευτέρου τῆς ποιότητος είδους ἔχει ποτέ, τοῦ κατὰ δύναμιν καὶ ἀδυναμίαν φημί· ἐπὶ τούτου γὰρ τοῦ εἴδου; ἐνίοτε μὲν μόνον τὸ ποιὸν ὀνόματός ἔτυχεν· ὡς λέγομεν πυκτικὸν τὸν ἐπιτηδείως πρὸς πυκτικὴν διακείμενον, καὶ γενέ σθαι πύτην δυνάμενον· ἡ δὲ δύναμις, ήγουν ἡ ἐπιτηδειότης, ἀνώνυμος ἔμεινε. Τὸ γὰρ ὄνομα κατ' ενέργειαν ἔσχεν ἡ πυκτική, καὶ οὐ κατὰ δύναμιν. Ενίοτε δὲ καὶ τὸ ποιὸν καὶ ἡ ποιότης ἀκατονόμαστα μεμενήκασιν· ὥσπερ ὁ πρὸς γραμματικὴν εὐ φυῶς ἔχων, καὶ ἡ πρὸς αὐτὴν τὴν γραμματικήν ἐπιτηδειότης. Καὶ τῇ γραμματικῇ γὰρ τέχνῃ τὸ ὄνομα πρὸς τῆς ἐνεργείας κεκληροδότητας. λ'. Πρόσεστι τῷ ποιῷ καὶ μάλιστα συγγενῶς τὸ ἐναντίωσιν ἐπιδέχεσθαι. Κάν ταῖς ἄλλαις γὰρ κατη γορίαις τἀναντία κατὰ τὸ ἐν ἑκάστῃ ποιὸν ἐγγίνεσθαι δοκεῖ· πλὴν οὐδὲ τῷ ποιῷ παντὶ τοὐναντίον ἀκολουθεῖ. Τοῖς σχήμασι γὰρ τοῖς εὐθυγράμμοις καὶ κυκλικοῖς ἐναντίον οὐδέν. Αλλ' οὐδὲ τῷ ἐρυθρο καὶ φαιῷ καὶ ξανθῷ καὶ τοῖς ἄλλοις τῶν χρωμάτων μέσοις ἐναντιότης τις αντιτάττεται. Εἰ γὰρ τὰ πλεῖ στον ἀλλήλων διεστηκότα εναντία εἰσί· τοῖς μέσοις εἰκότως μὴ πλεῖστον τῶν ἄκρων διεστηκόσιν έναν τίαν οὐδὲν ἀντιστήσεται, πῶς δὲ καὶ πλείω ἐναντία ἔσοιντο τῷ ἑνί; λα΄. Καὶ τὸ μᾶλλον δὲ καὶ ἧττον πρόσεστι τῷ ποιῷ. Ενθα γὰρ ἐναντίωσι;, ἐκεῖ καὶ τὰ μᾶλλον καὶ ἧττον ὡς ἐπίπαν εὑρίσκεται. Καὶ εἴπερ ἐν πᾶσι θεωροῖτο τοῖς ἐναντίοις τὸ ἔμμεσον, ἐξ ἀνάγκης καὶ τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον θεωρηθήσεται. Εἰ δ' ἐστί που σπανιάκις ἐναντίωσις ἄμεσος, ὡς ἡ τοῦ ἁπλῶς ἀρτίου καὶ περιττοῦ, τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον ἐκεῖθεν ἄπεστιν. λβ'. Ιδιον δὲ μάλιστα τῷ ποιῷ τὸ ὅμοιον ἢ ἀνό μοιον. Ομοιότης δέ ἐστιν ἡ τοῦ αὐτοῦ εἴδους ἐπεις οδιώδης μέθεξις. "Οθεν ὁμοίους χρόᾳ τοὺς ἔχοντας τὸ αὐτὸ χρῶμά φαμεν· ὁμοίους τα χαρακτῆρι τοὺς τὴν αὐτὴν κεκτημένους ἰδέαν. Αγ'. Ωςπερ τῷ ποιῷ τὸ ὅμοιον ἢ ἀνόμοιον, ο τως καὶ τῷ ποτῷ τὸ ἴσον ἢ ἄνισον. Καὶ σῶμα καὶ ἴσον σώματί ἐστιν, ἢ μὴν ἄνισον· καὶ ἀριθμὸς ἀριθ μῷ τιος ἢ ἄνισος, καὶ τόπος τόπῳ, καὶ χρόνος χρό
se habet spongio et pumer. De qualitatibus igitur έχει σπόγγος καὶ κίσσηρις. Περὶ μὲν οὖν ποιοτήτων
τοσαῦτα εἰρήσθω.
hæc dicta sunt.
28. Qualia autem sunt, quæ a qualitatibus denominative, aut alio quocunque modo ab ipsis dicuntur.
29. Nam quatuor modis qualia sumuntur; aut
denominative et hoc ut plurimum; ut ab albedine
corpus album, et a dulcedline, dulce: aut æquivoce, ut triangulum, quadrangulum, et quæ sunt
hujusmodi; et musica mulier ac grammatica (nam
in his cum qualitatibus etiam qualia eodem nomine
veniunt), aut diverso nomine; quemadmodum virtute præditus vir bonus dicitur: aut sine nomine;
quemadmodum in secunda qualitatis specie res
aliquando sese habet, ea inquam quæ est secundum
potentiam et impotentiam. In hac enim specie nonnunquam quale tantum nomen adeptum est; veluti dicimus pugilarem qui apte ad pugilatoriam
(artem) dispositus est et pugil fieri potest; potentia autem, nempe ipsa aptitudo 210 sine nomine
mansit. Etenim pugilatoria accepit secundum
actum non secundum potentiam. Nonnunquam autem etiam quale et qualitas inde nominationis
expertia nianserunt: quemadmodum etiam is qui
natura habet bonitatein ad grammaticam, et ipsa
ad grammaticam aptitudo. Et grammaticæ enim
etiam arti nomen ab actu assignatum est.
30. Adest quali et maxime convenienter seu
proprie contrarietatem suscipere. Nam et in aliis
prædicamentis contraria secundum quale, quod in
quovis est inesse videntur. Verumtamen ne omni
quidem quali contrarium est consequens. Figuris
enim rectilineis et circularibus nihil est contrarinm. Sed neque rubro, fusco, flavo et aliis coloribus
mediis contrarietas aliqua (seu contrarium aliquod)
objicitur. Si enim contraria sunt quæ plurimum
distant a se invicem; jure mediis quæ plurimum a
se invicem non distant, contrarium nibil obsistet.
Quomodo autem etiam plura uni contraria fuerint?
31. At vero magis et minus quali adest. Ubi
enim contrarietas est, ibi etiam magis et minus
semper fere iuvenitur. 211 Et siquidem in omnibus contrariis spectetur intermedium, necessario
etiam magis et minus spectabitur. Sin autem sit
alicubi, quod rariuscule fit, contrarietas immediata, ut ea quæ est in simpliciter pari et impari,
illinc magis et minus abest.
32. Maxime autem proprium est quali, simile
aut dissimile. Similitudo autem est ejusdem species seu formæ adventitia participatio. Unde colore
similes dicimus qui eumdem colorem habent; similes charactere seu lineamentis, qui eamdem
ideam seu speciem obtinent.
33. Porro quemadmodum quali simile et dissimile, sic et quanto equale ae inæquale (convenit).
Nam et corpus æquale est corpori, aut inæquale:
"et numerus numero æqualis au ina qualis; et loκη'. Ποιὰ δέ ἐστι τὰ ἀπὸ τῶν ποιοτήτων παρωνύμως λεγόμενα, ἢ ὁπωσοῦν ἄλλως ἀπ' αὐτῶν.
κθ'. Τετραχῶς γὰρ λαμβάνονται τὰ ποιά· ἢ παρωνύμως, καὶ τοῦθ᾽ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον· ὡς ἀπὸ τῆς
λευκότητος τὸ λευκὸν σῶμα, καὶ ἀπὸ τῆς γλυκύτη
τος τὸ γλυκύ· ἡ ὁμωνύμως, ὡς τὸ τρίγωνον, τὸ
τετράγωνον, καὶ τὰ τοιαῦτα, καὶ ἡ μουσική γυνή
καὶ ἡ γραμματική· καὶ γὰρ ἐπὶ τούτων ταῖς ποιό
τησι ταυτωνυμοῦνται καὶ τὰ ποιά· ἢ ἑτερωνύμως,
ὡς ὁ τῆς ἀρετῆς μετέχων σπουδαίος λέγεται ἢ
ἀκατονομάστως, ὡς ἐπὶ τοῦ δευτέρου τῆς ποιότητος
είδους ἔχει ποτέ, τοῦ κατὰ δύναμιν καὶ ἀδυναμίαν
φημί· ἐπὶ τούτου γὰρ τοῦ εἴδου; ἐνίοτε μὲν μόνον
τὸ ποιὸν ὀνόματός ἔτυχεν· ὡς λέγομεν πυκτικὸν τὸν
ἐπιτηδείως πρὸς πυκτικὴν διακείμενον, καὶ γενέσθαι πύτην δυνάμενον· ἡ δὲ δύναμις, ήγουν ἡ
ἐπιτηδειότης, ἀνώνυμος ἔμεινε. Τὸ γὰρ ὄνομα κατ'
ενέργειαν ἔσχεν ἡ πυκτική, καὶ οὐ κατὰ δύναμιν.
Ενίοτε δὲ καὶ τὸ ποιὸν καὶ ἡ ποιότης ἀκατονόμα
στα μεμενήκασιν· ὥσπερ ὁ πρὸς γραμματικὴν εὐ
φυῶς ἔχων, καὶ ἡ πρὸς αὐτὴν τὴν γραμματικήν
ἐπιτηδειότης. Καὶ τῇ γραμματικῇ γὰρ τέχνῃ τὸ
ὄνομα πρὸς τῆς ἐνεργείας κεκληροδότητας.
λ'. Πρόσεστι τῷ ποιῷ καὶ μάλιστα συγγενῶς τὸ
ἐναντίωσιν ἐπιδέχεσθαι. Κάν ταῖς ἄλλαις γὰρ κατη
γορίαις τἀναντία κατὰ τὸ ἐν ἑκάστῃ ποιὸν ἐγγίνεσθαι δοκεῖ· πλὴν οὐδὲ τῷ ποιῷ παντὶ τοὐναντίον
ἀκολουθεῖ. Τοῖς σχήμασι γὰρ τοῖς εὐθυγράμμοις
καὶ κυκλικοῖς ἐναντίον οὐδέν. Αλλ' οὐδὲ τῷ ἐρυθρο
καὶ φαιῷ καὶ ξανθῷ καὶ τοῖς ἄλλοις τῶν χρωμάτων
μέσοις ἐναντιότης τις αντιτάττεται. Εἰ γὰρ τὰ πλεῖ
στον ἀλλήλων διεστηκότα εναντία εἰσί· τοῖς μέσοις
εἰκότως μὴ πλεῖστον τῶν ἄκρων διεστηκόσιν έναν
τίαν οὐδὲν ἀντιστήσεται, πῶς δὲ καὶ πλείω ἐναντία
ἔσοιντο τῷ ἑνί;
λα΄. Καὶ τὸ μᾶλλον δὲ καὶ ἧττον πρόσεστι τῷ
ποιῷ. Ενθα γὰρ ἐναντίωσι;, ἐκεῖ καὶ τὰ μᾶλλον καὶ
ἧττον ὡς ἐπίπαν εὑρίσκεται. Καὶ εἴπερ ἐν πᾶσι
θεωροῖτο τοῖς ἐναντίοις τὸ ἔμμεσον, ἐξ ἀνάγκης
καὶ τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον θεωρηθήσεται. Εἰ δ'
ἐστί που σπανιάκις ἐναντίωσις ἄμεσος, ὡς ἡ τοῦ
ἁπλῶς ἀρτίου καὶ περιττοῦ, τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον
ἐκεῖθεν ἄπεστιν.
λβ'. Ιδιον δὲ μάλιστα τῷ ποιῷ τὸ ὅμοιον ἢ ἀνό
μοιον. Ομοιότης δέ ἐστιν ἡ τοῦ αὐτοῦ εἴδους ἐπειςοδιώδης μέθεξις. "Οθεν ὁμοίους χρόᾳ τοὺς ἔχοντας
τὸ αὐτὸ χρῶμά φαμεν· ὁμοίους τα χαρακτῆρι τοὺς
τὴν αὐτὴν κεκτημένους ἰδέαν.
Αγ'. Ωςπερ τῷ ποιῷ τὸ ὅμοιον ἢ ἀνόμοιον, ο
τως καὶ τῷ ποτῷ τὸ ἴσον ἢ ἄνισον. Καὶ σῶμα καὶ
ἴσον σώματί ἐστιν, ἢ μὴν ἄνισον· καὶ ἀριθμὸς ἀριθ
μῷ τιος ἢ ἄνισος, καὶ τόπος τόπῳ, καὶ χρόνος χρό-
col. 853–854page 164 of 548
PG 142:853νῳ, καὶ λόγος λόγῳ. Καὶ ἐπὶ τῷ ἄλλων ὡσαύτως τῶν κυρίως καὶ μὴ κατὰ συμβεβηκός λεγομένων ποτῶν. Ἡ γὰρ πρᾶξις τῇ πράξει οὐκ ἂν λέγοιτο ἴση ἢ ἄνι σος· ἀλλ' ὁμοία μᾶλλον ἢ ἀνομοία· καὶ λευκῷ λευ κὸν ὅμοιον ἢ ἀνόμοιον. λδ. Λέγουσι δὲ τὴν ποσότητα καὶ τὰς ἄλλας και τηγορίας, πλὴν τῆς οὐσίας, διαιρεῖσθαι εἰς τὰ ἐξ αὐτῶν, ὡς τὰ ἀφ' ἑνὸς καὶ πρὸς ἕν, διὰ τὸ μηδὲ κυρίως εἶναι γένη. Τὰ γὰρ ἔχοντα τάξιν τί πρῶτον καὶ τί δεύτερον ἐν τοῖς ἀπ' αὐτῶν τὸ τοῦ γένους γνήσιον οὐ διασώζουσιν. Η ποιότης διαιρείται Τὰ ποιὰ λαμβάνεται Σχῆμα κεφαλ. κβ', περὶ ποιοῦ καὶ ποιότητος. εἰς ἕξιν, ὡς ἐπιστήμη καὶ ἀρετή· καὶ διάθεσιν, ὡς ψύξιν καὶ θέρμανσιν δύναμιν, ὡς ὑγιεινὸν καὶ σκληρόν· καὶ ἀδυναμίαν, ὡς νοσῶδες καὶ μαλακόν πάθος, ὡς ὠχρίασις ἢ ἐρυθρίασις· καὶ παθητικὴν ποιότητα, ὡς γλυκύτης καὶ πικρότης. σχῆμα, ὡς τρίγωνον, τετράγωνον· καὶ μορφὴν, ὡς εὐειδὴς καὶ δυσειδής. ἢ παρωνύμως, ὡς ἀπὸ τῆς γραμματικής γραμματικός ὁμωνύμως, ὡς τὸ τρίγωνον καὶ ἡ μουσική γυνή ἑτερωνύμως, ὡς ἐκ τῆς ἀρετῆς ὁ σπουδαῖος ἢ ἀκατονομάστως, ὡς ἐπὶ τοῦ δευτέρου τῆς ποιότητος είδους. σχέσιν, ΚΕΦΑΛ. ΚΓ'. Περὶ τῶν πρός τι. α'. Πρὸς τί εἰσιν, ὅσα αὐτὰ ἀπερ ἐστὶν ἑτέρων 1.
νῳ, καὶ λόγος λόγῳ. Καὶ ἐπὶ τῷ ἄλλων ὡσαύτως τῶν cus loco; et tempus tempori; et oratio orationi.
κυρίως καὶ μὴ κατὰ συμβεβηκός λεγομένων ποτῶν.
Ἡ γὰρ πρᾶξις τῇ πράξει οὐκ ἂν λέγοιτο ἴση ἢ ἄνισος· ἀλλ' ὁμοία μᾶλλον ἢ ἀνομοία· καὶ λευκῷ λευ
κὸν ὅμοιον ἢ ἀνόμοιον.
λδ. Λέγουσι δὲ τὴν ποσότητα καὶ τὰς ἄλλας και
τηγορίας, πλὴν τῆς οὐσίας, διαιρεῖσθαι εἰς τὰ ἐξ
αὐτῶν, ὡς τὰ ἀφ' ἑνὸς καὶ πρὸς ἕν, διὰ τὸ μηδὲ
κυρίως εἶναι γένη. Τὰ γὰρ ἔχοντα τάξιν τί πρῶτον
καὶ τί δεύτερον ἐν τοῖς ἀπ' αὐτῶν τὸ τοῦ γένους
γνήσιον οὐ διασώζουσιν.
Η ποιότης διαιρείται
Τὰ ποιὰ λαμβάνεται
Qualitas dividitur
Qualia sumuntur
Et eodem modo in aliis quæ proprie et non secun--
dum accidens quanta dicuntur. Neque enim actio
actioni æqualis dicetur, sed similis potius aut dissimilis.
34. Aiunt autem qualitatem et alia prædicamenta excepta substantia dividi in ea quæ sunt ex
ipsis velut quæ ab uno et ad unum dicuntur, propterea quod nec etiain 212 proprie genera sunt.
Quæ enim habent ordinem, quid primum vel quid
secundum in his quæ ab ipsis dicuntur, iļla generis sinceritatem non retinent.
Σχῆμα κεφαλ. κβ', περὶ ποιοῦ καὶ ποιότητος.
εἰς ἕξιν, ὡς ἐπιστήμη καὶ ἀρετή· καὶ διάθεσιν, ὡς ψύξιν καὶ θέρμανσιν
δύναμιν, ὡς ὑγιεινὸν καὶ σκληρόν· καὶ ἀδυναμίαν, ὡς νοσῶδες καὶ μαλακόν
πάθος, ὡς ὠχρίασις ἢ ἐρυθρίασις· καὶ παθητικὴν ποιότητα, ὡς γλυκύτης καὶ
πικρότης.
σχῆμα, ὡς τρίγωνον, τετράγωνον· καὶ μορφὴν, ὡς εὐειδὴς καὶ δυσειδής.
ἢ παρωνύμως, ὡς ἀπὸ τῆς γραμματικής γραμματικός
ὁμωνύμως, ὡς τὸ τρίγωνον καὶ ἡ μουσική γυνή
· ἑτερωνύμως, ὡς ἐκ τῆς ἀρετῆς ὁ σπουδαῖος
ἢ ἀκατονομάστως, ὡς ἐπὶ τοῦ δευτέρου τῆς ποιότητος είδους.
Tabula capitis 92, de quali et qualitate.
in habitum; ut scientia et virtus: et dispositionem, ut frigus et calorem.
in potentiam, ut salubre et durum; et impotentiam, ut valetudinarium et
molle.
in passionem, ut pallor et robur; et passibilem qualitatem, ut dulcedo et
amaritudo.
in figuram, ut triangulum, quadrangulum; et formam, ut formosus et de
formis.
aut denomative, ut a grammatica grammaticus,
aut æquivoce, ut triangulum, et mulier musica,
aut diverso nomine, ut ex virtute vir bonus,
aut sine nomine, ut in secunda specie qualitatis.
213 SYNOPSIS CAPITIS XXIII,
QUOD EST DE 11S QUÆ SUNT AD ALIQUID.
- 11. Occupatio, quare et quomodo unum et idem ut virtus et scien
12. Tertium proprium relatorum proponit, converti nimirum
4. Relatorum definitionem proponit primo Platonicam. - 2. Deinde etiam Aristotelicam et perfectiorem.
- 3. Unum et idem et relatum esse potest et non esse relatum, diverso considerationis modo. - 4. Mul5. Duo relatorum protiplex et ut ab exemplis colligitur quintuplex relatio seu relatorum conversio.
pria recenset habere contrarium et magis minusque suscipere, quæ tamen haud omnibus conveniunt.
6. Exemplis declarat, in quibus tamen aliqua discrepantia occurrit.. 7. Equale magis et minus non
convenit. - 8. Sed inæquale ut et dissimile ac simile magis et minus recipiunt.
- 9. Non tamen aqua.e
et inæquale, vel simile et dissimile sunt contraria. ‹ 10. Occupatio quare inæquale recipiat magis et
minus cum videatur esse quantum.
tia in diversis prædicamentis reponatur.
seu reciprocari mutuo. - 13. Regulam tradit de recte facienda redditione seu assignatione correlati; et
interim potestatem concedit si nomen proprium desit, novum fingendi idque a primitivo deducendi.
14. Probat regulum quia ne quidem etiam in iis relatis quæ 214 omnium confessione convertuntur
vera sit conversio, si recta correlati redditio seu assignatio non fial. 15. Occupatio quare et quomodo
clavus el ala cum sint substantiæ pro relatis accipiantur. - 16. Declarat a pari, nempe a partibus et tolo
itemque a generibus et speciebus substantiarum. — 17. Quartum relatorum proprium explicat. - 18. 0ccupatio quomodo el quatenus defuncti patris filius dicatur. - 19. Admonitio de vero sensu hujus proprii relaiorum, quod scilicet eis conveniat quoad σχέσιν, non quoad substantiam. -- 20. Exenoplo alio
relatorum secundum dici idem proprium declarat, ut scilicet constel proprium hoc convenire relatis nontantum secundum esse, sed etiam secundum dici, adeoque omnibus relatis convenire. 21. Occupatio,
quomodo scibilia et sensibilia priora sint scientia et sensu. 22. Relata dividit respectu fundamentorum
suorum. - 23. Alia divisione relata in decem ut appellat species dividul. - 24. Singulas species ordine.
quo recensuit explicat.
Περὶ τῶν πρός τι.
CAPUT XXIII.
De iis quæ sunt ad aliquid.
α'. Πρὸς τί εἰσιν, ὅσα αὐτὰ ἀπερ ἐστὶν ἑτέρων 1. Ad aliquid sunt, quæ ea ipsa quæ sunt, alio-
col. 855–856page 165 of 548
PG 142:855εἶναι λέγεται ἢ ὁπωσοῦν ἄλλως πρὸς ἕτερον. Εν γὰρ τῷ σχέσεις εἶναι τὰ πρός τι τὴν ὕπαρξιν ἔχουσι. β'. Διὰ καὶ καθ' ἑτέραν υπογραφὴν πρός τί εἰσιν, οἷς τὸ εἶναι ταυτόν ἐστι τῷ πρός τί πως ἔχειν. γ'. Ὅταν μὲν οὖν θεωρηταί τι καθ᾽ αὐτὸ, πρός τι οὐκ ἔστιν· ἡνίκα δὲ σχέσιν πρὸς ἕτερον σχῇ, τότε δὴ πρός τί ἐστιν· οἷον ὁ Σωκράτης, καθὸ μὲν ἄν θρωπος, ἢ φιλόσοφος, ἤ τι τοιοῦτον, καθ' αὐτὸ λέ ή γεται· καὶ οὐδ᾽ ὅλως πρὸς ἕτερον ἀναφέρεται καθὸ δὲ πατὴρ ἡ διδάσκαλος, κατὰ τοῦτο πρὸς ἔτε ρον ἀναφέρεται, καὶ ἅπερ ἐστὶν αὐτὸς, ἑτέρων εἶναι λέγεται. Πατήρ γὰρ ῶν υἱοῦ λέγεται πατήρ· καὶ διδάσκαλος ὢν μαθητοῦ διδάσκαλος λέγεται. δ'. Ἐπεὶ δὲ πολυσχιδής ἡ πρὸς ἕτερον τῶν πρός τι ἀναφορά, καὶ οὐ λέγεται πάντα ἑτέρων· διὰ τοῦτο πρόσκειται τὸ ἢ ὁπωσοῦν ἄλλως πρὸς ἕτερον. Τα μὲν γὰρ τῶν πρός τι πρὸς γενικὴν φέρεται πτῶσιν ὡς υἱὸς καὶ πατήρ, μαθητής καὶ διδάσκαλος· τὰ δὲ πρὸς δοτικήν, ὡς τὸ ἴσον καὶ ὅμοιον· τὸ γὰρ ἴσον ἴσῳ ἴσον, καὶ τὸ ὅμοιον ὁμοίῳ ὅμοιον· τὰ δὲ πρὸς γενικὴν ὁμοῦ καὶ δοτικήν· ὡς τὸ ὑπερέχον τοῦ ὑπερ εχυμένου ὑπερέχει, καὶ τὸ ὑπερεχόμενον ὑπερέχοντι ὑπερέχεται· καὶ πάλιν τὸ ὑπερέχον ὑπεροχή ὑπερέχει· οἷον ὁ δέκα τοῦ ἐξ ὑπερέχει τῷ τέσσαρα τινὰ δὲ καὶ μετὰ προθέσεως λέγεται· ὡς τὸ μέγα πρὸς μικρόν μέγα, καὶ τὸ μικρὸν πρὸς μέγα μικρόν. Τινὰ δὲ καὶ μετά τινος περὶ τὴν λέξιν ὑπαλλαγῆς ὡς τὸ τέμνον τεμνόμενον τέμνει, καὶ τὸ τεμνόμενον ὑπὸ τέμνοντος τέμνεται. Ἐπεὶ οὖν οὕτω τὰ πρός τι πολυειδώς σχηματίζεται, διὰ τοῦτο πρόσκειται τῇ τούτων υπογραφῇ τὸ ἢ ὁπωσοῦν ἄλλως πρὸς ἕτε ρον. ε'. Πρόσεστι τισι τῶν πρός τι καὶ ἐναντιότης καὶ τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον· πλὴν οὐ κατὰ τὸν λό γον τῶν πρός τι· ἀλλ᾽ ἐπεὶ χωρὶς ἑτέρας κατηγορίας οὐδ' ἐπινοηθῆναι δύναται τὰ πρός τι καθ᾿ ἑαυτὰ (ταῖς ἄλλαις γὰρ κατηγορίαις ἀεὶ συνυφίσταται). Διὰ τοῦθ᾽ ὅταν μὲν ἐπὶ κατηγορίας ληφθείη ἐχούσης ἐναντίωσιν, ἕξει καὶ αὐτὰ ἐναντίωσιν· ὅταν δ᾽ ἐπὶ κατηγορίας οὐκ ἐχούσης ἐναντίωσιν, οὐδ᾽ αὐτὰ ἕξει τινὰ ἐναντίωσιν· ἐν ᾗ δὲ κατηγορίᾳ ἡ ἐναντίωσις, ἐν ἐκείνῃ καὶ τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττόν ἐστιν, εἴπερ ἡ ἐναντίωσις ἔχει τὸ ἔμμεσον, ὡς προείρηται. ς'. Τῇ γοῦν ἐπὶ μέρους ἐπιστήμῃ, δηλονότι τῇ ἐν ἀνθρώπῳ τῷδέ τινι, ἐναντίον ἐστὶν ἡ ἄγνοια· καὶ μᾶλλον ἐπιστήμη λέγοιτ' ἂν αὕτη καὶ ἧττον ἐπισ στήμη. Καθάπερ καὶ τῇ ἐνεργουμένῃ παρά τινων ἀρετῇ ἐναντίον ἐστὶν ἡ κακία· καὶ μᾶλλον ἀρετὴ λέγοιτ' ἂν αὕτη καὶ ἧττον ἀρετή. Τῇ καθόλου δ᾽ ἐπι στήμῃ ἐναντίον μὲν καὶ ταύτῃ κατὰ τὴν καθόλου λόγον ἡ ἄγνοια· τὸ μᾶλλον δὲ καὶ ἧττον οὐκ ἔστιν ἐν αὐτῇ. Οὐδὲ γὰρ τῆς καθόλου ἐπιστήμης μᾶλλον γένοιτ' ἂν ἐπιστήμη. Τὸ δ' αὐτὸ καὶ ἐπὶ τῆς καθόλου
rum esse, aut quoque alio modo ad alterum di- εἶναι λέγεται ἢ ὁπωσοῦν ἄλλως πρὸς ἕτερον. Εν
cuntur. Nam quæ ad aliquid sunt in eo quod habi- γὰρ τῷ σχέσεις εἶναι τὰ πρός τι τὴν ὕπαρξιν ἔχουσι.
tudines sunt exsistentiam habent.
2. Quapropter etiam secundum aliam descriptionem ad aliquid sunt, quibus esse idem est quod
ad aliquid quodammodo se habere.
215 3. Cum quidem igitur aliquid quoad seipsum consideratur, non est ad aliquid: cum vero
babitudine ad aliquid fuerit præditum, tum sane
est ad aliquid. Veluti Socrates, quatenus quidem
homo aut philosophus aut tale quid est per se dicitur et nullo modo ad aliud refertur: quatenus
antem pater aut doctor, eatenus ad aliud refertur,
et quæ ipse est aliorum esse dicitur. Pater enim
cum sit, Glii pater dicitur; et doctor cum sit, discipuli doctor dicitur.
β'. Διὰ καὶ καθ' ἑτέραν υπογραφὴν πρός τί εἰσιν,
οἷς τὸ εἶναι ταυτόν ἐστι τῷ πρός τί πως ἔχειν.
γ'. Ὅταν μὲν οὖν θεωρηταί τι καθ᾽ αὐτὸ, πρός τι
οὐκ ἔστιν· ἡνίκα δὲ σχέσιν πρὸς ἕτερον σχῇ, τότε
δὴ πρός τί ἐστιν· οἷον ὁ Σωκράτης, καθὸ μὲν ἄν·
θρωπος, ἢ φιλόσοφος, ἤ τι τοιοῦτον, καθ' αὐτὸ λέ
ή
γεται· καὶ οὐδ᾽ ὅλως πρὸς ἕτερον ἀναφέρεται·
καθὸ δὲ πατὴρ ἡ διδάσκαλος, κατὰ τοῦτο πρὸς ἔτερον ἀναφέρεται, καὶ ἅπερ ἐστὶν αὐτὸς, ἑτέρων εἶναι
λέγεται. Πατήρ γὰρ ῶν υἱοῦ λέγεται πατήρ· καὶ
διδάσκαλος ὢν μαθητοῦ διδάσκαλος λέγεται.
4. Quia autem multiplex est eorum quæ sunt ad
aliquid, relatio ad aliud, et non omnia aliorum
esse dicuntur; propterea etiam adjectum est, aut
quoquo alio modo ad aliud (referuntur). Quædam
enim eorum quæ sunt ad aliquid, ad genitivum
casum referuntur, ut filius et pater, discipulus et
doctor. Quædam ad dativum casum ut æquale et
simile. Equale enim æquali æquale, et simile simili
simile est. Quædam simul ad genitivum et ablaLivum (in Graeca quidem lingua dativum): ut exsuperans exsuperati est exsuperans; et exsuperatum
exsuperante exsuperatur; et iterum, exsuperans
216 exsuperantia exsuperat: veluti denarius exsuperat senarium quaternario. Quædam autem
etiam cum præpositione dicuntur, ut magnum ad
parvum et magnum; et parvum ad magnum parvuin. Quædam etiam cuin aliqua circa dictionem
mutatione; ut secans id quod secatur secat; et
quod secatur a secante secatur. Quoniam igitur
quæ sunt ad aliquid ita multifariam figurantur et exprimuntur, propterea ipsorum descriptioni adjectum est hoc, aut alio quocunque modo ad aliud (referuntur).
δ'. Ἐπεὶ δὲ πολυσχιδής ἡ πρὸς ἕτερον τῶν πρός
τι ἀναφορά, καὶ οὐ λέγεται πάντα ἑτέρων· διὰ τοῦτο
πρόσκειται τὸ ἢ ὁπωσοῦν ἄλλως πρὸς ἕτερον. Τα
μὲν γὰρ τῶν πρός τι πρὸς γενικὴν φέρεται πτῶσιν·
ὡς υἱὸς καὶ πατήρ, μαθητής καὶ διδάσκαλος· τὰ δὲ
πρὸς δοτικήν, ὡς τὸ ἴσον καὶ ὅμοιον· τὸ γὰρ ἴσον
ἴσῳ ἴσον, καὶ τὸ ὅμοιον ὁμοίῳ ὅμοιον· τὰ δὲ πρὸς
γενικὴν ὁμοῦ καὶ δοτικήν· ὡς τὸ ὑπερέχον τοῦ ὑπερεχυμένου ὑπερέχει, καὶ τὸ ὑπερεχόμενον ὑπερέχοντι ὑπερέχεται· καὶ πάλιν τὸ ὑπερέχον ὑπεροχή
ὑπερέχει· οἷον ὁ δέκα τοῦ ἐξ ὑπερέχει τῷ τέσσαρα
τινὰ δὲ καὶ μετὰ προθέσεως λέγεται· ὡς τὸ μέγα
πρὸς μικρόν μέγα, καὶ τὸ μικρὸν πρὸς μέγα μικρόν.
Τινὰ δὲ καὶ μετά τινος περὶ τὴν λέξιν ὑπαλλαγῆς·
ὡς τὸ τέμνον τεμνόμενον τέμνει, καὶ τὸ τεμνόμενον
ὑπὸ τέμνοντος τέμνεται. Ἐπεὶ οὖν οὕτω τὰ πρός τι
πολυειδώς σχηματίζεται, διὰ τοῦτο πρόσκειται τῇ
τούτων υπογραφῇ τὸ ἢ ὁπωσοῦν ἄλλως πρὸς ἕτε
ρον.
5. Convenit quibusdam quæ sunt ad aliquid et
contrarietas, et magis minusque; verumtamen non
en ratione quæ sunt ad aliquid, sed quia sine alio
prædicamento ne quidem cogitari possunt per se
quæ sunt ad aliquid. Semper enim cum aliis prædicamentis coexsistunt. Propterea cum quidem in
prædicamento accepta fuerint contrarietatem ha
bente, contrarietatem et ipsa habebunt; sin autem
in prædicamento contrarietatem non habente, nec
ipsa aliquam contrarietatem habebunt. In quo
autem prædicamento 217 contrarietas est, in illo
etiam magis et minus est, siquidem contrarietas
intermedium habet ut antea dictum est.
6. Scienti igitur, particulari illi nimirum qua
est in hoc aliquo (hoc est singulari) nomine, contrarium erit ignorantiæ; et hæc magis scientia
minusve scientia dici queat. Quemaḍmodum etiam
huic quæ ab aliquibus (hoc est, singularibus) hominibus exercetur virtuti vitium est contrarium;
et lac magis virtus minusque virtus dici queal.
Universali autem scientiæ et huic quidem quoad
universalem rationem ignorantia est contrarium;
ε'. Πρόσεστι τισι τῶν πρός τι καὶ ἐναντιότης
καὶ τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον· πλὴν οὐ κατὰ τὸν λόγον τῶν πρός τι· ἀλλ᾽ ἐπεὶ χωρὶς ἑτέρας κατηγορίας οὐδ' ἐπινοηθῆναι δύναται τὰ πρός τι καθ᾿ ἑαυτὰ
(ταῖς ἄλλαις γὰρ κατηγορίαις ἀεὶ συνυφίσταται).
Διὰ τοῦθ᾽ ὅταν μὲν ἐπὶ κατηγορίας ληφθείη ἐχούσης
ἐναντίωσιν, ἕξει καὶ αὐτὰ ἐναντίωσιν· ὅταν δ᾽ ἐπὶ
κατηγορίας οὐκ ἐχούσης ἐναντίωσιν, οὐδ᾽ αὐτὰ ἕξει
τινὰ ἐναντίωσιν· ἐν ᾗ δὲ κατηγορίᾳ ἡ ἐναντίωσις, ἐν
ἐκείνῃ καὶ τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττόν ἐστιν, εἴπερ ἡ
ἐναντίωσις ἔχει τὸ ἔμμεσον, ὡς προείρηται.
ς'. Τῇ γοῦν ἐπὶ μέρους ἐπιστήμῃ, δηλονότι τῇ ἐν
ἀνθρώπῳ τῷδέ τινι, ἐναντίον ἐστὶν ἡ ἄγνοια· καὶ
μᾶλλον ἐπιστήμη λέγοιτ' ἂν αὕτη καὶ ἧττον ἐπισ
στήμη. Καθάπερ καὶ τῇ ἐνεργουμένῃ παρά τινων
ἀρετῇ ἐναντίον ἐστὶν ἡ κακία· καὶ μᾶλλον ἀρετὴ λέγοιτ' ἂν αὕτη καὶ ἧττον ἀρετή. Τῇ καθόλου δ᾽ ἐπιστήμῃ ἐναντίον μὲν καὶ ταύτῃ κατὰ τὴν καθόλου
λόγον ἡ ἄγνοια· τὸ μᾶλλον δὲ καὶ ἧττον οὐκ ἔστιν
ἐν αὐτῇ. Οὐδὲ γὰρ τῆς καθόλου ἐπιστήμης μᾶλλον
γένοιτ' ἂν ἐπιστήμη. Τὸ δ' αὐτὸ καὶ ἐπὶ τῆς καθόλου
col. 857–858page 166 of 548
PG 142:857ἀρετῆς. Ατελῶν γὰρ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον ἀλλ' οὐ τελείων καὶ ἀκροτήτων. ζ'. Αλλ' οὐδὲ τὸ ἴσον ἐπιδεκτικόν ἐστι τοῦ μᾶλλον καὶ ἧττον. "Ωρισται γὰρ τὸ ἴσον· τὸ δὲ μᾶλλον καὶ Στον κατὰ τὸ αόριστον τῆς ὕλης ὑφέστηκε. Τὰ δ᾽ ἄνισον καὶ τὸ ἀνόμοιον, καὶ τὸ ὅμοιον πιδεκτικὰ τοῦ μᾶλλον καὶ ἧττον πέφυκεν εἶναι. Ετέρου γὰρ ἕτερον, μᾶλλον καὶ ἧττον ὅμοιον και ανόμοιον καὶ ἄνισόν ἐστί τε καὶ λέγεται. θ'. Οὐ διδόασι δ' αὐτοῖς ἐναντίωσιν, ἵνα μὴ, ἐπεὶ τ' αὐτὴ πρὸς ἄλλο καὶ ἄλλο λαμβανόμενον εὑρίσκε τα: ἴσον καὶ ἄνισον, ὅμοιόν τε καὶ ἀνόμοιον, διὰ τοῦτο καὶ τἀναντία ὁμοῦ ἐπιδέχηται τὸ αὐτό. ι'. Εἰ δὲ τὸ ἄνισον ἴδιον δν τοῦ ποσοῦ, τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον ἔφαμεν ἐπιδέχεσθαι, διαπορεῖσθαι οὐ χρή. Τὸ μὲν γὰρ ποσόν, ᾗ ποσόν, οὐκ ἐπιδέχεται τὸ μᾶλο αν καὶ ἧττον. Τὸ δὲ συμβεβηκὸς τῷ ποτῷ τὸ μᾶλ τὴν ἐπιδέξαιτο καὶ τὸ ἧττον· οὐ καθὸ ποσὸν, ἀλλὰ και ποιόν. τα'. Πάλιν εἰ τῶν πρός τι εὑρίσκονται ἀρετὴ καὶ ἐπιστήμη ποιότητες οὖσαι, δέον ἀναλογίζεσθαι, ὡς τὸ αὐτὸ κατ' ἄλλον καὶ ἄλλον λόγον, ὑπ' ἄλλην καὶ ἄλλην τάττεσθαι κατηγορίαν, οὐκ ἀπεικός. ἐπιστήμη τοίνυν καὶ ἀρετὴ ὡς μὲν ποιοὺς παρεχόμενα:, σημότητες εἰσιν· ὅτι δὲ πρὸς ἕτερον σχέσιν ἐμφαί ουσι, τοῖς πρός τι συνάγονται. Καὶ γὰρ ἐπιστήμη Επιστη τοῦ ἐπιστήμη· καὶ ἀρετὴ σπουδαίου ἀρετή. 13'. Πάντα δὲ τὰ πρός τι πρὸς ἀντιστρέφοντα λέ γεται, ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ ἀρχόμενα πράγματος, καὶ εἰς τὰ αὐτὴ καταλήγοντα, κἂν ἐνίοτε τῇ προφορα τῆς λέξεως διαλλάττωσιν· ὡς ὁ φίλος φίλου φίλος· καὶ τὸ δῶρον παρὰ τοῦ δωρουμένου δωρεῖται. Αγ'. Χρὴ δὲ πρὸς ὁ λέγεται κατὰ φύσιν τὸ πρᾶγμα, πρὸς τοῦτο ποιεῖσθαι καὶ τὴν ἀπόδοσιν, κἂν μὴ εἴη ὄνομα κείμενον, ἀπὸ τοῦ πρωτοτύπου παρονομάζειν τὸ δεύτερον. Ἰδοὺ γὰρ ὄρνις ἔχει πτερὸν, ἀλλ' οὐχ ᾗ ὄρνις ἔχει πτερὸν, ἀλλ᾽ ᾖ πτερωτόν. Τῶν γὰρ πτερωτῶν τὰ μὲν ἔστιν ὑμενόπτερα, ὡς αἱ μέλισσαι τὰ δὲ κουλεόπτερα, ὡς οἱ κάνθαροι· τὰ δὲ σαρκό πτερα, ὡς αἱ νυκτερίδες· τὰ δὲ σχιζόπτερα, ὡς οἱ ὄρνιθες. Οὐ πᾶν τοίνυν τὸ ἔχον πτερὸν ἤδη καὶ ὅρο νις, ἀλλὰ πτερωτόν. Οὕτω γοῦν ἀποδοτέον· τὸ πτε ρὸν πτερωτοῦ πτερόν· καὶ τὸ πτερωτὸν πτερῷ πτε ρωτόν. Πάλιν ἐπείπερ οὐ πάντα τὰ πλοῖα πηδάλιον ἔχει (τὰ γὰρ ἀκάτια κώπαις ἐρέττονται, ἅμα δὴ καὶ ἐθύνονται)· τὸ πηδάλιον οὐκ ἀποδοτέον πρὸς τὸ πλοῖον, ἀλλὰ πρὸς τὸ πηδαλιωτόν· ἵνα γένηται και λῶς ἡ ἀντιστροφή· τὸ γὰρ πηδάλιον, πηδαλιωτοῦ πηδάλιον· καὶ τὸ πηδαλιωτὸν, πηδαλίου πηδαλιω τόν. δ. Δῆλον οὖν ἐκ τούτων ὅτι μὴ γινομένης οι
ἀρετῆς. Ατελῶν γὰρ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον ἀλλ' οὐ at magis et minus non est in ea. Neque enin uni-
· τελείων καὶ ἀκροτήτων.
ζ'. Αλλ' οὐδὲ τὸ ἴσον ἐπιδεκτικόν ἐστι τοῦ μᾶλλον
καὶ ἧττον. "Ωρισται γὰρ τὸ ἴσον· τὸ δὲ μᾶλλον καὶ
Στον κατὰ τὸ αόριστον τῆς ὕλης ὑφέστηκε.
Τὰ δ᾽ ἄνισον καὶ τὸ ἀνόμοιον, καὶ τὸ ὅμοιον
πιδεκτικὰ τοῦ μᾶλλον καὶ ἧττον πέφυκεν εἶναι.
Ετέρου γὰρ ἕτερον, μᾶλλον καὶ ἧττον ὅμοιον και
ανόμοιον καὶ ἄνισόν ἐστί τε καὶ λέγεται.
θ'. Οὐ διδόασι δ' αὐτοῖς ἐναντίωσιν, ἵνα μὴ, ἐπεὶ
τ' αὐτὴ πρὸς ἄλλο καὶ ἄλλο λαμβανόμενον εὑρίσκε
τα: ἴσον καὶ ἄνισον, ὅμοιόν τε καὶ ἀνόμοιον, διὰ
τοῦτο καὶ τἀναντία ὁμοῦ ἐπιδέχηται τὸ αὐτό.
ι'. Εἰ δὲ τὸ ἄνισον ἴδιον δν τοῦ ποσοῦ, τὸ μᾶλλον
καὶ ἧττον ἔφαμεν ἐπιδέχεσθαι, διαπορεῖσθαι οὐ χρή.
Τὸ μὲν γὰρ ποσόν, ᾗ ποσόν, οὐκ ἐπιδέχεται τὸ μᾶλο
αν καὶ ἧττον. Τὸ δὲ συμβεβηκὸς τῷ ποτῷ τὸ μᾶλ
τὴν ἐπιδέξαιτο καὶ τὸ ἧττον· οὐ καθὸ ποσὸν, ἀλλὰ
και ποιόν.
versali scientia magis scientia fuerit. Įdemque
etiam de virtute universali judicium est. Imperfectorum enim est magis et minus, non perfectorum
et supremorum.
7. Sed nec etiam æquale magis et minus suscipiendi facultatem habet; æquale enim definitum
est. At magis et minus secundum infinitionem materiæ subsistit.
8. Sed inæquale et dissimile et simile, magis et
minus suscipiendi vim naturalem habent. Aliud
enim alio magis et minus simile et dissimile et inæquale est atque dicitur.
9. Non attribuunt autem ipsis contrarietatem, ut
ne 218 quandoquidem idem ad aliud atque aliud
acceptum, æquale et inæquale, simile et dissimile
deprehenditur, propterea etiam idem contraria șimul suscipiat.
τα'. Πάλιν εἰ τῶν πρός τι εὑρίσκονται ἀρετὴ καὶ
ἐπιστήμη ποιότητες οὖσαι, δέον ἀναλογίζεσθαι, ὡς
τὸ αὐτὸ κατ' ἄλλον καὶ ἄλλον λόγον, ὑπ' ἄλλην καὶ
ἄλλην τάττεσθαι κατηγορίαν, οὐκ ἀπεικός. Επιστήμη τοίνυν καὶ ἀρετὴ ὡς μὲν ποιοὺς παρεχόμενα:, c
σημότητες εἰσιν· ὅτι δὲ πρὸς ἕτερον σχέσιν ἐμφαί
ουσι, τοῖς πρός τι συνάγονται. Καὶ γὰρ ἐπιστήμη
Επιστη τοῦ ἐπιστήμη· καὶ ἀρετὴ σπουδαίου ἀρετή.
13'. Πάντα δὲ τὰ πρός τι πρὸς ἀντιστρέφοντα λέγεται, ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ ἀρχόμενα πράγματος, καὶ εἰς
τὰ αὐτὴ καταλήγοντα, κἂν ἐνίοτε τῇ προφορα τῆς
λέξεως διαλλάττωσιν· ὡς ὁ φίλος φίλου φίλος· καὶ
τὸ δῶρον παρὰ τοῦ δωρουμένου δωρεῖται.
Αγ'. Χρὴ δὲ πρὸς ὁ λέγεται κατὰ φύσιν τὸ πρᾶγμα,
πρὸς τοῦτο ποιεῖσθαι καὶ τὴν ἀπόδοσιν, κἂν μὴ εἴη
ὄνομα κείμενον, ἀπὸ τοῦ πρωτοτύπου παρονομάζειν
τὸ δεύτερον. Ἰδοὺ γὰρ ὄρνις ἔχει πτερὸν, ἀλλ'
οὐχ ᾗ ὄρνις ἔχει πτερὸν, ἀλλ᾽ ᾖ πτερωτόν. Τῶν γὰρ
πτερωτῶν τὰ μὲν ἔστιν ὑμενόπτερα, ὡς αἱ μέλισσαι·
τὰ δὲ κουλεόπτερα, ὡς οἱ κάνθαροι· τὰ δὲ σαρκόπτερα, ὡς αἱ νυκτερίδες· τὰ δὲ σχιζόπτερα, ὡς οἱ
ὄρνιθες. Οὐ πᾶν τοίνυν τὸ ἔχον πτερὸν ἤδη καὶ ὅρο
νις, ἀλλὰ πτερωτόν. Οὕτω γοῦν ἀποδοτέον· τὸ πτερὸν πτερωτοῦ πτερόν· καὶ τὸ πτερωτὸν πτερῷ πτερωτόν. Πάλιν ἐπείπερ οὐ πάντα τὰ πλοῖα πηδάλιον
ἔχει (τὰ γὰρ ἀκάτια κώπαις ἐρέττονται, ἅμα δὴ καὶ
ἐθύνονται)· τὸ πηδάλιον οὐκ ἀποδοτέον πρὸς τὸ
πλοῖον, ἀλλὰ πρὸς τὸ πηδαλιωτόν· ἵνα γένηται και
λῶς ἡ ἀντιστροφή· τὸ γὰρ πηδάλιον, πηδαλιωτοῦ
πηδάλιον· καὶ τὸ πηδαλιωτὸν, πηδαλίου πηδαλιω
τόν.
δ. Δῆλον οὖν ἐκ τούτων ὅτι μὴ γινομένης οι
10. Etsi vero inæquale quod quanti est proprium
magis et minus diximus suscipere, tamen hoc in
controversiam et dubium non est vocandum. Quantum enim qua quantum non suscipit magis et minus. Quod autem quanto accidit magis et minus
suscipiet; non quatenus quantum sed quatenus
quale.
11. Rursus si virtus et scientia cum sint qualitates e numero eorum quæ sunt ad aliquid esse
deprehenduntur, recordari oportet, quod idem sccundum aliam atque aliam rationem sub aliud et
aliud prædicamentum poni non est inconsenta
neum. Scientia igitur et virtuş ut quidem quales
reddunt, qualitates sunt: quod autem habitudinem
ad aliud præ se ferunt, ad ea quæ sunt ad aliquid
colliguntur. Scientia enim scibilis est scientia, et
virtus viri boni virtus est.
12. Omnia porro quæ sunt ad aliquid ad convertentia dicuntur (seu reciprocantur); ab eadein
re incipientia et in eamdem desidentia, tametsi
nonnunquam 219 prolatione dictionis varient: ut
amicus amici amicus, et donum a donante donatur.
13. Oportet autem ad quod secundum naturam
res dicitur, ad id redditionem præstare, etsi nomen
positum non fuerit, a primigenio denominare alterum. Ecce enim avis habet alam, sed non qua
Davis habet alam, verum qua alarum est (quippiam).
Alatorum enim quædam habent alas pelliccas, ut
apes quædam pennarum tutelæ crustam habent inductam, ut scarabæi; quædam carneas babent alas,
ut noctuæ (et vespertiliones) quædam alas fissas
habent, ut aves. Non igitur omne quod habet alam,
illico etiam avis est, sed alatum. Sic proinde reddendum est; ala alati ala est; et alatum ala alatum est. Rursus quandoquidem non omnia navigia
clavum habent (acatia enim seu navigia actuaria
remis aguntur juxta et diriguntur), elavus non ad
navigium reddendus est, sed ad clavatuin, ut recta
fiat controversia. Etenim clavus clavati clavus est,
et clavatum est clavo cla vətum.
44. Ex his igitur manifestum est, si redditio non
col. 859–860page 167 of 548
PG 142:859κείως τῆς ἀποδόσεως οὐδὲ ἐπὶ τῶν ὁμολογουμένη δ λεγομένων πρὸς ἀντιστρέφοντα καὶ ἐχόντων ὀνόμα τα κείμενα γένοιτ' ἂν ἡ ἀντιστροφή. Αν γὰρ τὸν δοῦλον ἀνθρώπου δοῦλον εἴποι τις, καὶ οὐ δεσπότου, ποιῆσαι ἀντιστροφὴν οὐκ ἂν δύναιτο. 'Αληθὲς μὲν γὰρ καὶ τὸ τὸν δοῦλον ἀνθρώπου εἶναι δοῦλον, ἀλλ᾽ οὐχ ᾗ ἄνθρωπος ἔχει τις δοῦλον, ἀλλ᾽ ᾗ δεσπότης ἡ γὰρ ἂν δούλους εἶχον ἅπαντες ἄνθρωποι. ιε'. Εἰ δὲ τὸ πηδάλιον καὶ τὸ πτερὸν, οὐσίαι ὄντα, πρός τι λαμβάνονται· οὐ καθὸ οὐσίαι γίνονται προς τι, ἀλλὰ καθὸ σχέσιν ἔχει πρὸς ἄλληλα. ις'. Καὶ τὸ μέρος γὰρ σχέσιν ἔχον πρὸς τὸ ὅλον, μέρος δρου λέγεται· καὶ τὸ ὅλον ἐν μέρεσιν ὅλον. Καὶ τὰ γένη τῶν οὐσιῶν καὶ τὰ εἴδη κατὰ τὸν τῆς σχέσεως λέγεται λόγον. Τὸ γὰρ γένος εἴδους γένος καὶ τὸ εἶδος γένους είδος. ιζ. Ετι τὰ πρός τι ἅμα τῇ φύσει ἐστίν. "Οθεν καὶ συναναιροῦσι καὶ συνεισφέρονται. Υἱοῦ γὰρ μὴ ὄντος, οὐκ ἔσται πατήρ ὄντος δὲ υἱοῦ, ἔσται δὴ καὶ πατήρ· καὶ πάλιν πατρὸς μὲν ὄντος, καὶ υἱὸς ἔσται μὴ ὄντος δὲ πατρὸς, οὐκ ἔσται υἱός. τη'. Εἰ γὰρ λέγομεν υἱὸν τοῦ τετελευτηκότος, κατ' ἀναφορὰν τὴν ὅτ' ἔζη τοῦτό φαμεν ἢ καὶ ὅτι θανών οὐκ ἀπώλετο. Ὥστε τὰ πρός τι καὶ συναιροῦσι καὶ συνυπάρχουσι. εθ. Τη συνυπάρχειν δὲ καὶ συναναιρεῖν ἐπὶ τῶν πρός τι κατά σχέσιν ἐκληπτέον, οὐ κατ᾽ οὐσίαν. Εν ᾧ γάρ ἐστι τοῖς πρός τι τὸ ὑπάρχειν, ἐν τούτῳ καὶ τὸ συνυπάρχειν καὶ τὸ συναναιρεῖν. κ'. Πάλιν ἐπιστήμης ούσης, ἔστιν ἐπιστητόν· καὶ αἰσθήσεως, αἰσθητόν· ἐπιστήμης δὲ μὴ οὔσῆς καὶ αἰσθήσεως, ἀνῄρηται καὶ τὸ ἐπιστητὸν καὶ τὸ αἰ. σθητόν· καὶ ἀνάπαλιν. κα'. Εἰ δὲ καὶ προγενέστερα τὰ ἐπιστητὰ καὶ τὰ αἰσθητὰ τῆς ἐπιστήμης καὶ τῆς αἰσθήσεως, ἀλλ᾽ οὐ καθὰ ἐπιστητὰ καὶ αἰσθητά. Ωσπερ οὐδ᾽ ὁ πατὴρ, ᾗ πατὴρ, πρεσβύτερος ἐστι τοῦ υἱοῦ, κἂν τῷ χρόνῳ πρότερος εἴη· πρὸ τοῦ γεννῆσαι γὰρ υἱὸν οὐκ ἦν πατήρ· ὅτε δὲ γεγέννηκεν υἱὸν, τότε ἤρξατο τοῦ εἶναι πατήρ· οὕτως ἔχει κἀπὶ τῶν ἐπιστητῶν τε καὶ αἰσθητῶν. κβ'. Ἔτι τὰ πρός τι, ἢ ἐν τοῖς αὐθεδράστοις ἦταν ταῖς οὐσίαις ἔχει τὴν σχέσιν ἢ οὐκ ἐν τοῖς αὐθεδράστοις, ἅπερ ἐστὶ τὰ συμβεβηκότα. Εἰ μὲν οὖν ἐν τοῖς αὐθεδράστοις, ἢ φυσικὴν ἔχει τὴν σχέσιν, ὡς πατὴρ καὶ υἱός· ἢ οὐ φυσικήν. Εἰ δ᾽ οὐ φυσικήν, ἢ τυχι κὴν, ὡς δοῦλος καὶ δεσπότης· ή τεχνικήν, ὡς μα θητής και διδάσκαλος· ἡ προαιρετικήν, ὡς φίλος καὶ φίλος. Εἰ δ᾽ οὐκ ἐν τοῖς αὐθεδραστοις, ἢ φυσικήν, ὡς διπλάσιον καὶ ἥμισυ· ἢ οὐ φυσικήν, ὡς μέγα καὶ μικρόν. Τοῦτο γὰρ τύχης μᾶλλον ἢ φύσεως. Τέχνη δὲ καὶ προαίρεσις ἐν τοῖς οὐκ αὐθεδράστοις χώραν οὐκ ἔχουσιν. Εἰ μή τι που φανείη προς άλλο τὴν ἀναφορὰν ἔχον, αὐθέδρα στον καὶ κατὰ συμβε
fat convenienter, quod nec in illis que omnium κείως τῆς ἀποδόσεως οὐδὲ ἐπὶ τῶν ὁμολογουμένη δ
consensu reciprocantur 220 et nomina habent
posita, conversio fat. Si quis enim servumn. homi•
nis servum dixerit et non domini, conversionem
efficere non poterit. Verum enim quidem est etiam
hoc, servum hominis esse servum, sed non qua
homo habet aliquis servum, sed qua dominus;
alíoquin omnes homines haberent servos.
15. Eisi vero clavus et ala cum sint substantiae
ad aliquid sumuntur, non tamen quatenus substantiæ sunt ad aliquid, sed quatenus habitudine
mutua sunt prædita.
14. Nam et pars cum habitudine sit prædita að
totum, pars totius dicitur; et totum in partibus
totum. Et genera substantiarum atque species secundum habitudinis rationem dicuntur. Genus enim
speciei genus, et species generis species est.
17. Praeterea que sunt ad aliquid simul natura
sunt. Unde et se tollunt mutuo et coinferuntur. Si
enim non sit filius nec pater erit; sin autem filius
sit, utique et pater erit: et rursus si pater quidem
sit, et filius erit; sin autem pater non sit, nec
filius erit.
18. Cum enim defuncti filium dicimus, secundum
relationem eam quando adhuc vivebat pronuntiamus, aut etiam 221 quod mortuus non perierit.
Quare ea quæ sunt ad aliquid et se tollunt mutuo
et simul exsistunt.
19. At vero to simul exsistere et se mutuo tollere
in iis quæ sunt ad aliquid quoad habitudinem accipiendum est, non quoad substantiam. In quo enim
ifs quæ sunt ad aliquid to exsistere convenit, in
hoc to simul exsistere et se mutuo tollere.
20. Rursus exsistente scientia scibile est, et
sensu sensibile; scientia autem non exsistente et
sensu, etiam scibile et sensibile sublatum est, et
vice versa.
21. Etsi autem generatione sunt priora scibilia
et sensibilia (ipsa) scientia et sensu, non tamen
quatenus scibilia sunt et sensibilia: quemadmodum
neque pater qua pater filio èst antiquior, tametsi
prior sit tempore. Antequam enim generavit filium,
non erat pater: quando autem generavit lilium,
tunc incepit ut esset pater. Sic etiam res se habet
in scibilibus et sensibilibus.
22. Præterea quæ sunt ad aliquid aut in firmis
(seu subsistentibus) per se sive substantiis habitidinem obtinent, aut in nou firmis per se, quæ sunt
accidentia. Si proinde quidem in firmis per se, aut
naturalem obtinent 222 habitudinem, ut pater el
filius, aut non naturalem. Si non naturalem aut
fortuitam, ut servus et dominus; aut artificialem,
ut discipulus et doctor; aut electitiam, ut amicus
et amicus. Sin in non firmis per se aut naturalem
aut duplum et dimidium; aut non naturalem, ut
magnum et parvum. Hoc enim fortunæ magis quam
naturæ est. Ars enim et electio in non firmis per se
locum non habent, nisi forte conspiciatur aliquid
};
λεγομένων πρὸς ἀντιστρέφοντα καὶ ἐχόντων ὀνόμα
τα κείμενα γένοιτ' ἂν ἡ ἀντιστροφή. Αν γὰρ τὸν
δοῦλον ἀνθρώπου δοῦλον εἴποι τις, καὶ οὐ δεσπότου,
ποιῆσαι ἀντιστροφὴν οὐκ ἂν δύναιτο. 'Αληθὲς μὲν
γὰρ καὶ τὸ τὸν δοῦλον ἀνθρώπου εἶναι δοῦλον, ἀλλ᾽
οὐχ ᾗ ἄνθρωπος ἔχει τις δοῦλον, ἀλλ᾽ ᾗ δεσπότης·
ἡ γὰρ ἂν δούλους εἶχον ἅπαντες ἄνθρωποι.
ιε'. Εἰ δὲ τὸ πηδάλιον καὶ τὸ πτερὸν, οὐσίαι ὄντα,
πρός τι λαμβάνονται· οὐ καθὸ οὐσίαι γίνονται προς
τι, ἀλλὰ καθὸ σχέσιν ἔχει πρὸς ἄλληλα.
ις'. Καὶ τὸ μέρος γὰρ σχέσιν ἔχον πρὸς τὸ ὅλον,
μέρος δρου λέγεται· καὶ τὸ ὅλον ἐν μέρεσιν ὅλον.
Καὶ τὰ γένη τῶν οὐσιῶν καὶ τὰ εἴδη κατὰ τὸν τῆς
σχέσεως λέγεται λόγον. Τὸ γὰρ γένος εἴδους γένος·
καὶ τὸ εἶδος γένους είδος.
ιζ. Ετι τὰ πρός τι ἅμα τῇ φύσει ἐστίν. "Οθεν
καὶ συναναιροῦσι καὶ συνεισφέρονται. Υἱοῦ γὰρ μὴ
ὄντος, οὐκ ἔσται πατήρ ὄντος δὲ υἱοῦ, ἔσται δὴ καὶ
πατήρ· καὶ πάλιν πατρὸς μὲν ὄντος, καὶ υἱὸς ἔσται·
μὴ ὄντος δὲ πατρὸς, οὐκ ἔσται υἱός.
τη'. Εἰ γὰρ λέγομεν υἱὸν τοῦ τετελευτηκότος, κατ'
ἀναφορὰν τὴν ὅτ' ἔζη τοῦτό φαμεν ἢ καὶ ὅτι θανών
οὐκ ἀπώλετο. Ὥστε τὰ πρός τι καὶ συναιροῦσι καὶ
συνυπάρχουσι.
εθ. Τη συνυπάρχειν δὲ καὶ συναναιρεῖν ἐπὶ τῶν
πρός τι κατά σχέσιν ἐκληπτέον, οὐ κατ᾽ οὐσίαν. Εν
ᾧ γάρ ἐστι τοῖς πρός τι τὸ ὑπάρχειν, ἐν τούτῳ καὶ
τὸ συνυπάρχειν καὶ τὸ συναναιρεῖν.
κ'. Πάλιν ἐπιστήμης ούσης, ἔστιν ἐπιστητόν· καὶ
αἰσθήσεως, αἰσθητόν· ἐπιστήμης δὲ μὴ οὔσῆς καὶ
αἰσθήσεως, ἀνῄρηται καὶ τὸ ἐπιστητὸν καὶ τὸ αἰ.
σθητόν· καὶ ἀνάπαλιν.
κα'. Εἰ δὲ καὶ προγενέστερα τὰ ἐπιστητὰ καὶ τὰ
αἰσθητὰ τῆς ἐπιστήμης καὶ τῆς αἰσθήσεως, ἀλλ᾽ οὐ
καθὰ ἐπιστητὰ καὶ αἰσθητά. Ωσπερ οὐδ᾽ ὁ πατὴρ,
ᾗ πατὴρ, πρεσβύτερος ἐστι τοῦ υἱοῦ, κἂν τῷ χρόνῳ
πρότερος εἴη· πρὸ τοῦ γεννῆσαι γὰρ υἱὸν οὐκ ἦν
πατήρ· ὅτε δὲ γεγέννηκεν υἱὸν, τότε ἤρξατο τοῦ
εἶναι πατήρ· οὕτως ἔχει κἀπὶ τῶν ἐπιστητῶν τε
καὶ αἰσθητῶν.
κβ'. Ἔτι τὰ πρός τι, ἢ ἐν τοῖς αὐθεδράστοις ἦταν
ταῖς οὐσίαις ἔχει τὴν σχέσιν ἢ οὐκ ἐν τοῖς αὐθεδράστοις, ἅπερ ἐστὶ τὰ συμβεβηκότα. Εἰ μὲν οὖν ἐν τοῖς
αὐθεδράστοις, ἢ φυσικὴν ἔχει τὴν σχέσιν, ὡς πατὴρ
καὶ υἱός· ἢ οὐ φυσικήν. Εἰ δ᾽ οὐ φυσικήν, ἢ τυχι
κὴν, ὡς δοῦλος καὶ δεσπότης· ή τεχνικήν, ὡς μα
θητής και διδάσκαλος· ἡ προαιρετικήν, ὡς φίλος
καὶ φίλος. Εἰ δ᾽ οὐκ ἐν τοῖς αὐθεδραστοις, ἢ φυσικήν,
ὡς διπλάσιον καὶ ἥμισυ· ἢ οὐ φυσικήν, ὡς μέγα
καὶ μικρόν. Τοῦτο γὰρ τύχης μᾶλλον ἢ φύσεως.
Τέχνη δὲ καὶ προαίρεσις ἐν τοῖς οὐκ αὐθεδράστοις
χώραν οὐκ ἔχουσιν. Εἰ μή τι που φανείη προς άλλο
τὴν ἀναφορὰν ἔχον, αὐθέδρα στον καὶ κατὰ συμβε
col. 861–862page 168 of 548
PG 142:861ΕΡΙΤΟΜΕ βηκός ἴσως λεγόμενον. Αλλ' ἐν τοῖς εἰρημένοις μὲν ἅπαντα τὰ πρός τι συνάγεται. κγ'. Πλατύτερον δέ τινες καὶ σαφέστερον, εἰς εἴδη δέκα διαιροῦσι τὰ πρός τι· ταυτότητα, ἀνισότητα, γένεσιν, μέθεξιν, ὕφεσιν, πεῖσιν, κρίσιν, θέσιν, ἀσυμμετρίαν, καὶ τὴν πρὸς τὸ γένος ἀναφοράν. κδ'. Ταυτότης μὲν οὖν ἐστιν, ὅταν πρὸς συνώνυμον ἡ κρίσις γένηται· ὡς ὁ φίλος φίλου φίλος, καὶ ὁ ἐχθρὸς ἐχθροῦ ἐχθρὸς, καὶ τὸ ἴσον ἴσῳ ἴσον· καὶ τὸ ὅμοιον ὁμοίῳ ὅμοιον. 'Ανισότης, ὡς τὸ μεῖζον, τὸ διπλάσιον, τὸ πολλαπλάσιον. Γένεσις, ὡς πατήρ, υἱός. Μέθεξις, ὡς τὸ μετέχον καὶ μετεχόμενον. Υφεσις, ὡς δοῦλος καὶ μαθητής. Πεῖσις ὡς τυπτό. μενος, καιόμενος. Κρίσις, ὡς μέτρον, αἴσθησις, ἐπι στήμη· κρίνει γὰρ καὶ ἡ ἐπιστήμη τὸ ἐπιστητόν, καὶ ἡ αἴσθησις τὸ αἰσθητόν, καὶ πᾶσα γνῶσις τὸ γνωστὸν, καὶ τὸ μέτρον τὸ μετρητόν· καὶ τὰ ὅμοια τούτοις ὡς κρίνοντά ἐστι προς κρινόμενα. Θέσις, ὡς δεξιὸν, ἀριστερὸν, καθέδρα, στάσις, ἀνάκλισις. Ταῦτα πάντα πρὸς ἀντιστρέφοντα λέγεται· ἀσυμ μετρία, ἤτοι ἀδυναμία, οἷον τὸ ἀδύνατον ὑφ᾽ ἡμῶν ὁρᾶσθαι, τοῦτο καὶ ἡμεῖς ἀδυνατοῦμεν ὁρᾷν, ὡς τὴν ἄναστρον σφαίραν, τὸ ἐν βυθῷ ὅστρακον, τὸν ἀέρα ὡς ἀχρωμάτιστον. Η πρὸς τὸ γένος ἀναφορά· ὡς ὅταν ἡ γεωμετρία λέγοντο πρός τι, κατὰ τὴν πρὸς τὴν ἐπιστήμην ἀναφοράν. Επιστήμη γὰρ ἐπιστή. μη, καὶ τὸ ἐπιστητὸν ἐπιστήσῃ ἐπιστητόν. Τῶν πρός τι φέρεται Τὰ πρός τι ἔχει σχέσιν Σχήμα κεφαλ. κγ', περὶ τῶν πρός τι τὰ μὲν πρὸς γενικήν, ὡς πατήρ υἱοῦ πατήρ τὰ δὲ πρὸς δοτικὴν, ὡς τὸ ἴσον ἴσῳ ἴσον τὰ δὲ πρὸς γενικὴν ὁμοῦ καὶ δοτικὴν, ὡς τὸ ὑπερέχον υπερεχομένου ὑπερέχει, καὶ τὸ ὑπερεχόμενον ὑπερέχοντι ὑπερέχεται τὰ δὲ μετὰ προθέσεως, ὡς τὸ μέγα προς μικρόν μέγα τὰ δὲ καὶ μετά τινος περὶ τὴν λέξιν ὑπαλλαγῆς, ὡς ὁ τέμνων τεμνόμενον τέμνει, καὶ τὸ τεμνόμενον ὑπὸ τέμνοντος τέμνεται. ἢ ἐν τοῖς αὐθιδράστεις, ἤτοι ταῖς οὐσίαις ἢ οὐκ ἐν τοῖς αὐθεδράστοις, ήτοι συμβεβη χάσι φυσικήν, ὡς πατὴρ καὶ υἱός τυχικὴν, ὡς δοῦλος καὶ δεσπότης τεχνικὴν, ὡς μαθητὴς καὶ διδάσκαλος προαιρετικήν, ὡς φίλος καὶ φίλος. φυσικήν, ὡς διδάσκαλος καὶ ἥμισυ τυχικὴν, ὡς μέγα καὶ μικρόν. ταυτότης, ἀνισότης, γένεσι., μέθεξις, ὕφεσις, Ἔτι τῶν πρός τι πεῖσις, κρίσις, θέσις, ἀσυμμετρία, καὶ πρὸς τὸ γένος αναφορά.
βηκός ἴσως λεγόμενον. Αλλ' ἐν τοῖς εἰρημένοις μὲν ad aliud relationem habens, quod per se firmum
ἅπαντα τὰ πρός τι συνάγεται.
κγ'. Πλατύτερον δέ τινες καὶ σαφέστερον, εἰς εἴδη
δέκα διαιροῦσι τὰ πρός τι· ταυτότητα, ἀνισότητα,
γένεσιν, μέθεξιν, ὕφεσιν, πεῖσιν, κρίσιν, θέσιν,
ἀσυμμετρίαν, καὶ τὴν πρὸς τὸ γένος ἀναφοράν.
et per accidens fortè dicitur. Sed in his quidem
omnia quæ sunt ad aliquid colliguntur.
23. Lalius autem aliqui et manifestius in decem
species dividunt ea quæ sunt ad aliquid, identitatem, inaequalitatem, generationern, participationem,
submissionem, passionem, judicium, positionem,
asymmetriam seu incommensurabilitatem, et ad genus relationem.
24. Identitas proinde quidem est, cum ad univocum fit collatio, ut amicus amici amicus, et inimicus inimici inimicus; et æquale æquali æquale,
et simile simili simile. Inæqualitas, ut majus, duplum, multiplex. Generatio, ut pater, 223 filius.
Participatio, ut participans et quod participatur.
κδ'. Ταυτότης μὲν οὖν ἐστιν, ὅταν πρὸς συνώνυ
μον ἡ κρίσις γένηται· ὡς ὁ φίλος φίλου φίλος, καὶ ὁ
ἐχθρὸς ἐχθροῦ ἐχθρὸς, καὶ τὸ ἴσον ἴσῳ ἴσον· καὶ τὸ
ὅμοιον ὁμοίῳ ὅμοιον. 'Ανισότης, ὡς τὸ μεῖζον, τὸ
διπλάσιον, τὸ πολλαπλάσιον. Γένεσις, ὡς πατήρ,
υἱός. Μέθεξις, ὡς τὸ μετέχον καὶ μετεχόμενον.
Υφεσις, ὡς δοῦλος καὶ μαθητής. Πεῖσις ὡς τυπτό. Submissio, ut servus, discipulus. Passio, ut verμενος, καιόμενος. Κρίσις, ὡς μέτρον, αἴσθησις, ἐπιστήμη· κρίνει γὰρ καὶ ἡ ἐπιστήμη τὸ ἐπιστητόν,
καὶ ἡ αἴσθησις τὸ αἰσθητόν, καὶ πᾶσα γνῶσις τὸ
γνωστὸν, καὶ τὸ μέτρον τὸ μετρητόν· καὶ τὰ ὅμοια
τούτοις ὡς κρίνοντά ἐστι προς κρινόμενα. Θέσις,
ὡς δεξιὸν, ἀριστερὸν, καθέδρα, στάσις, ἀνάκλισις.
Ταῦτα πάντα πρὸς ἀντιστρέφοντα λέγεται· ἀσυμ
μετρία, ἤτοι ἀδυναμία, οἷον τὸ ἀδύνατον ὑφ᾽ ἡμῶν
ὁρᾶσθαι, τοῦτο καὶ ἡμεῖς ἀδυνατοῦμεν ὁρᾷν, ὡς τὴν
ἄναστρον σφαίραν, τὸ ἐν βυθῷ ὅστρακον, τὸν ἀέρα
ὡς ἀχρωμάτιστον. Η πρὸς τὸ γένος ἀναφορά· ὡς
ὅταν ἡ γεωμετρία λέγοντο πρός τι, κατὰ τὴν πρὸς
τὴν ἐπιστήμην ἀναφοράν. Επιστήμη γὰρ ἐπιστή.
μη, καὶ τὸ ἐπιστητὸν ἐπιστήσῃ ἐπιστητόν.
Τῶν πρός τι φέρεται
Τὰ πρός τι ἔχει σχέσιν
beratus, ustus. Judicium, ut mensura, sensus,
scientia. Judicat enim scientia scibile, et sensus
sensibile, et omnis notitia noscibile; et mensura
mensuratum; et his similia ut judicantia sunt ad
ea quae judicantur. Positio ut dextrum, siuistrum,
sessio, statio, reclinatio. Hæc omnia ad convertentia dicuntur (seu reciprocantur). Asymmetria sive
impotentia, velut quod impossibile est a nobis videri, hoc etiam non possumus videre, ut splæram
astris carentem, ostream in profundo, aerem veluti
coloris expertem. Relatio ad genus, ut cum geometria dicitur ad aliquid secundum relationem,
quam habet ad scientiam. Scientia enim scibilis est
scientia, et scibile scientia est scibile.
Σχήμα κεφαλ. κγ', περὶ τῶν πρός τι
τὰ μὲν πρὸς γενικήν, ὡς πατήρ υἱοῦ πατήρ
τὰ δὲ πρὸς δοτικὴν, ὡς τὸ ἴσον ἴσῳ ἴσον
τὰ δὲ πρὸς γενικὴν ὁμοῦ καὶ δοτικὴν, ὡς τὸ ὑπερέχον υπερεχομένου ὑπερέχει,
καὶ τὸ ὑπερεχόμενον ὑπερέχοντι ὑπερέχεται·
τὰ δὲ μετὰ προθέσεως, ὡς τὸ μέγα προς μικρόν μέγα·
τὰ δὲ καὶ μετά τινος περὶ τὴν λέξιν ὑπαλλαγῆς, ὡς ὁ τέμνων τεμνόμενον
τέμνει, καὶ τὸ τεμνόμενον ὑπὸ τέμνοντος τέμνεται.
ἢ ἐν τοῖς αὐθιδράστεις,
ἤτοι ταῖς οὐσίαις
ἢ οὐκ ἐν τοῖς αὐθεδρά
στοις, ήτοι συμβεβηχάσι
φυσικήν, ὡς πατὴρ καὶ υἱός·
τυχικὴν, ὡς δοῦλος καὶ δεσπότης
τεχνικὴν, ὡς μαθητὴς καὶ διδάσκαλος·
προαιρετικήν, ὡς φίλος καὶ φίλος.
φυσικήν, ὡς διδάσκαλος καὶ ἥμισυ
τυχικὴν, ὡς μέγα καὶ μικρόν.
ταυτότης,
ἀνισότης,
γένεσι.,
μέθεξις,
ὕφεσις,
Ἔτι τῶν πρός τι
πεῖσις,
κρίσις,
θέσις,
ἀσυμμετρία,
καὶ πρὸς τὸ γένος αναφορά.
col. 863–864page 169 of 548
PG 142:863ΚΕΦΑΛ. ΚΔ'. Περὶ τοῦ ποιεῖν καὶ πάσχειν καὶ ἔχειν. α'. Ποιεῖν ἐστι τὸ δρᾷν περί τι· πάσχειν δὲ τὸ ὑφ᾽ ἑτέρου ἀλλοιοῦσθαι. Τὸ μὲν οὖν ποιεῖν ἐν ἑαυτῷ τὴν αἰτίαν ἔχει· τὸ δὲ πάσχειν ἐν ἑαυτῷ τε καὶ ἐν ἄλλῳ ἐν ἑαυτῷ μὲν, τῷ πεφυκέναι ἀλλοιοῦσθαι· ἐν ἄλλῳ β'. Δεῖ δὲ μὴ ἀφορῶντας εἰς μόνον τὸ σχῆμα τῆς λέξεως, οὕτω κρίνειν, τί ἐστι ποιεῖν καὶ τί ἐστι πά σχειν· ἀλλ᾽ εἰς αὐτὰ τὰ πράγματα μᾶλλον. Τινά μὲν γὰρ καὶ τῷ πράγματι καὶ τῷ σχηματισμῷ τῆς λέξεως ἔχουσι τὸ ποιεῖν, ὡς τὸ ἰατρεύειν· τινὰ δὲ τῷ μὲν τῆς λέξεως σχήματι ποιητικά ἐστιν ἐνεργητικῶς προφερόμενα, τῷ πράγματι δὲ παθητικά.
224 Tabula capitis 23, de his quæ sunt ad aliquid.
Eorum quæ sunt ad aliquid, referuntur
225 Quæ sunt ad aliquid, obtinent habitudinem
alia quidem ad casum genitivum, ut pater filii est pater,
alia vero ad dativum, ut æquale æquali aquale,
alia ad genitivum simul et dativum (in Græco, sed in Latino ad accusativum
et ablativum): ut exsuperans exsuperatum exsuperat, et exsuperatum exsuperante exsuperatur,
alia cum præpositione, ut magnum ad parvum magnum,
alia denique cum aliqua circa dictionem mutatione, ut secans id quod secatur secat; et quod secatur a secante secatur (in Græco posterius membrum exempli manifestius est).
aut in firmis per se hoc,,
est substantiis (aut):
aut in non firmis per
se, hoc est, accidentibus (aut):
identitas,
inæqualitas,
naturalem, ut pater et filius,
fortuitam, ut servus et dominus,
artificialem, ut discipulus et doctor,
electitiam, ut amicus et amicus.
naturalem, ut duplum et dimidiam,
fortuitam, ut magnum ad parvum.
Præterea eorum quæ
sunt ad aliquid (aliud
es³)
tur.
generatio,
participatio,
submissio,
passio,
judicium,
positio,
asymmetria seu incommensurabilitas
ad genus relatio.
226 SYNOPSIS CAPITIS XXIV,
QUOD EST DE FACERE, PATI ET HABERE.
4. Quid facere et pati et quatenus differant.-2. Admonitio seu regula quomodo judicandum quid sit facereet pati, nimirum non ex figura dictionis, sed ex ipsa significatione, et quare hoc ipsum ita faciendum.-
3. To facere dividitur trifariam. 1. Contemplari tribus modis dicitur. 5. Universa contemplationis
functio quomodo procedat. - 6. Æquivocum generi facere et creare significat, et de artibus etiam accivitur quæ ad vitam conducibilia comparant, 7. Agere, to mpártev, de quibus dicatur. - 8. Quæ aliquibus sint factivæ seu effectivæ et quæ activæ artes. 9. Facere el pati etiam in inanimalis considera10. Pati duplex est, corruptivum et perfectivum.-11. Occupatio, quomodo to facere et pati constituant diversa prædicamenta, cum tamen ad se invicem referri videantur. 12. Secunda occupatio in
observationem desinens.-13. Tertia occupatio, quod facere et pati inter se non sint contraria, quanquam
utrumque seorsim et contrarium recipit et magis minusque. 14. Vocem habere æquivocam distinguit:
quippe quæ et prædicamentum significat, et alia etiam quorum octo recenset, sed duo tantum, tertium et
quartum ad hoc prædicamentum referri possunt. -15. Habere prædicamentale_definit. 16. Ostendit
quid eo contineatur.-17. Quid non contineatur eo.— 227 18. Habere et possidere quomodo ex Platonis
sententia differant. 19. Dividit ea que sic haberi dicuntur, a tempore. 20. Quæ belli tempore habentur, ea subdividit a modo et iterum hæc nova divisione ab effectu dispescit. 21. Quæ pacis tempore
habentur, sudbividit ab usu et posterius membrum ulterius a subjecto subdividit.-22. Quæ pacis tempore
habentur rursus ab accidente subdividit.-23. Ilabere prædicamentale convenire proprie tantum illis quæ
eligunt, id est, hominibus, nec etiam proprie inanimatis. 24. Huic habere quæ privatio opponatur.
25. Conclusio capitis cum occupatione, ceu de cateris prædicamentis quando, ubi el situm esse nihil kic
disserat.
CAPUT XXIV.
De facere, pati et habere.
1. Facere est operari circa aliquid: pati autem
(st ab alio alterari. Agere quidem igitur in seipso
habet causam pati vero cum in seipso, tum in alio.
In seipso quidem quod aptum natum est, ut alterari possit; in alio vero, quod ab aliquo alteratur.
2. Non autem ad solam figuram quid agere quidque pali sit, sed ad res ipsas potius respiciendo,
ita nos judicare oportet. Quædam enim quidem et
re et figuratione dictionis habent agere, ut sanare,
quædam autem dictionis quidem figura sunt activa,
dum active proferuntur; 228 reipsa autem passiva. Quale est morere et tò másyɛty (sustiΚΕΦΑΛ. ΚΔ'.
Περὶ τοῦ ποιεῖν καὶ πάσχειν καὶ ἔχειν.
α'. Ποιεῖν ἐστι τὸ δρᾷν περί τι· πάσχειν δὲ τὸ ὑφ᾽
ἑτέρου ἀλλοιοῦσθαι. Τὸ μὲν οὖν ποιεῖν ἐν ἑαυτῷ τὴν
αἰτίαν ἔχει· τὸ δὲ πάσχειν ἐν ἑαυτῷ τε καὶ ἐν ἄλλῳ
ἐν ἑαυτῷ μὲν, τῷ πεφυκέναι ἀλλοιοῦσθαι· ἐν ἄλλῳ
6, tŵp únó tivos áldo1ouabai.
β'. Δεῖ δὲ μὴ ἀφορῶντας εἰς μόνον τὸ σχῆμα τῆς
λέξεως, οὕτω κρίνειν, τί ἐστι ποιεῖν καὶ τί ἐστι πάσχειν· ἀλλ᾽ εἰς αὐτὰ τὰ πράγματα μᾶλλον. Τινά
μὲν γὰρ καὶ τῷ πράγματι καὶ τῷ σχηματισμῷ τῆς
λέξεως ἔχουσι τὸ ποιεῖν, ὡς τὸ ἰατρεύειν· τινὰ δὲ
τῷ μὲν τῆς λέξεως σχήματι ποιητικά ἐστιν ἐνεργητικῶς προφερόμενα, τῷ πράγματι δὲ παθητικά.
col. 865–866page 170 of 548
PG 142:865Τοιοῦτόν ἐστι τὸ ἀδημονεῖν, καὶ αὐτὸ τὸ πάσχει» πάθος δηλοῦντα, κἂν ἐνέργειαν τῇ προφορά σχηματ τίζωνται. Τινὰ δὲ παθητικῶς προαγόμενα, παριστώ. σιν ἐνέργειαν· οἷον τὸ ἔρχεσθαι καὶ (τὸ) ἀγωνίζεσθαι. γ. Διαιρεῖται δὲ τὸ ποιεῖν εἰς τε τὸ θεωρεῖν, καὶ εἰς τὸ ὁμώνυμον τῷ γένει ποιεῖν, καὶ εἰς τὸ πράτ τειν. δ'. Τὸ μὲν οὖν θεωρεῖν ἢ περὶ τὴν τῶν νοητῶν καὶ ἀμερίστων οὐσιῶν ἐπίσκεψιν νοήσεσιν ἁπλαῖς ἐνερ γεῖ, ὅπερ ἐστὶ καὶ κυρίως θεωρεῖν· ἔργον δὲ τοῦτο μόνου νοός· ἢ περὶ τὰ ἀκίνητα μαθηματικά ποιεῖται διανόησιν· οἷόν ἐστι τὸ γεωμετρεῖν ὡρισμέναις μὲν, οὐ μὴν ἁπλαῖς ἔτι χρώμενον ταῖς ἐπιβολαῖς, ἀλλὰ συνθέτοις καὶ κατὰ διέξοδον, οἷαί εἰσιν αἱ τῆς καθαρᾶς διανοίας ενέργειαι. Η περὶ τὰς ἀεικινήτους αἰσθητὰς οὐσίας ποιεῖται τὴν θεωρίαν αἰσθήσει μετὰ λογισμοῦ χρώμενον. Οτόν ἐστι τὸ ἀστρονομεῖν συμφώνους τοῖς φαινομένοις τοὺς λόγους ἐπι δεικνύμενον. ε'. Καὶ οὕτως ἡ ὅλη τῆς θεωρίας ἐνέργεια ἄνωθεν ἀπὸ τῶν καθαρῶν νοήσεων ἐπὶ τοὺς μετ' αἰσθήσεως λογισμούς προχωρεῖ. Τὸ μὲν οὖν θεωρεῖν οὕτως ἔχον ἐστί. ς'. Τὸ δ' όμωνυμοῦν τῷ γένει ποιεῖν, ἐν τῷ τὰ μηδέ που είναι μετέχοντα, εἰς τὸ εἶναι ἄγειν ὑφέστηκε. Τοῦτο δὲ κυρίως καὶ ἀληθῶς, ἐν μόνῳ τῷ Θεῷ ἐστι τῷ πάντα τὰ ὄντα ἐκ μὴ ὄντων παραγαγόντι τὸ πρῶτον, καὶ αὖθις ἐξ ὄντων τὰ μὴ ὄντα παι ράγοντι. Λέγονται δὲ καὶ αἱ τέχναι ποιεῖν τὰ χρήσ σιμα πρὸς τὴν αὐτάρκειαν τοῦ βίου παρασκευάζουσαι. . Τὸ δὲ πράττειν ἐπὶ τοῦ προαιρεῖσθαι καὶ βου λεύεσθαι καὶ δογματίζειν καὶ τῶν ὁμοίων λαμβάνεται. η'. Τινὲς δὲ ποιητικὰς μὲν λέγουσι τέχνας ὧν τὰ ἀποτελέσματα παραμένει μετὰ τὴν ποίησιν· ὡς ἔχει ἡ οἰκοδομικὴ καὶ ναυπηγική πρακτικὰς δὲ ὧν τὰ ἀποτελέσματα ἐν τῷ γίνεσθαι τὸ εἶναι ἔχοντα, οὐ παραμένει· ὡς ἐπὶ τῆς αὐλητικῆς ἔστιν ὁρᾶν καὶ ὀρχηστικῆς. θ'. Θεωρεῖται δὲ καὶ ἐν ἀψύχοις τὸ ποιεῖν, ὥσπερ δὴ καὶ τὸ πάσχειν· οἷον τὸ πῦρ θερμαίνει, καὶ ὁ κρύσταλλος ψύχει, καὶ τὸ ξύλον τέμνεται, καὶ ὁ λίθος θερμαίνεται, καὶ αὖθις ψύχεται. ι'. Τοῦ πάσχειν δὲ τὸ μὲν ἔστι φθαρτικόν, ὡς τὸ καίεσθαι, τὸ δὲ τελειωτικόν, ὡς τὸ μανθάνειν καὶ γινώσκειν καὶ αἰσθάνεσθαι. ια΄. Εἰ δὲ τὸ ποιεῖν καὶ πάσχειν σχέσιν ἔχει πρὸς ἄλληλα, ὡς τὸ θερμαίνειν καὶ τὸ θερμαίνεσθαι· ἀλλ' ἕκαστον χρή, καθὸ λέγεσθαι, κατὰ τοῦτο καὶ ἀνά γειν ἐπὶ (τὸ γένος. Εστι τοίνυν καὶ τὸ ποιεῖν καθ᾿ αὐτὸ κεχωρισμένον τῶν πρός τι, καὶ τὸ πάσχειν ὡσαύτως. Καθάπερ δ᾽ ἐν δ᾽ οὐσία τὸ πρός τι έφαί νετο, κατὰ τὸ πατὴρ καὶ υἱὸς καὶ τῷ ποσῷ κατὰ τὸ τὸ
Τοιοῦτόν ἐστι τὸ ἀδημονεῖν, καὶ αὐτὸ τὸ πάσχει» nere) quæ passionem denotant, tametsi operatioπάθος δηλοῦντα, κἂν ἐνέργειαν τῇ προφορά σχηματ nem prolatione figurent. Quaedam denique cum
τίζωνται. Τινὰ δὲ παθητικῶς προαγόμενα, παριστώ. passive proferantur, actionem representant, ut inσιν ἐνέργειαν· οἷον τὸ ἔρχεσθαι καὶ (τὸ) ἀγωνίζε- gredi et præliari.
σθαι.
γ. Διαιρεῖται δὲ τὸ ποιεῖν εἰς τε τὸ θεωρεῖν, καὶ
εἰς τὸ ὁμώνυμον τῷ γένει ποιεῖν, καὶ εἰς τὸ πράττειν.
δ'. Τὸ μὲν οὖν θεωρεῖν ἢ περὶ τὴν τῶν νοητῶν καὶ
ἀμερίστων οὐσιῶν ἐπίσκεψιν νοήσεσιν ἁπλαῖς ἐνερ
γεῖ, ὅπερ ἐστὶ καὶ κυρίως θεωρεῖν· ἔργον δὲ τοῦτο
μόνου νοός· ἢ περὶ τὰ ἀκίνητα μαθηματικά ποιεῖται διανόησιν· οἷόν ἐστι τὸ γεωμετρεῖν ὡρισμέναις
μὲν, οὐ μὴν ἁπλαῖς ἔτι χρώμενον ταῖς ἐπιβολαῖς,
ἀλλὰ συνθέτοις καὶ κατὰ διέξοδον, οἷαί εἰσιν αἱ τῆς
καθαρᾶς διανοίας ενέργειαι. Η περὶ τὰς ἀεικινήτους αἰσθητὰς οὐσίας ποιεῖται τὴν θεωρίαν αἰσθή -
σει μετὰ λογισμοῦ χρώμενον. Οτόν ἐστι τὸ ἀστρονο
μεῖν συμφώνους τοῖς φαινομένοις τοὺς λόγους ἐπιδεικνύμενον.
ε'. Καὶ οὕτως ἡ ὅλη τῆς θεωρίας ἐνέργεια ἄνωθεν
ἀπὸ τῶν καθαρῶν νοήσεων ἐπὶ τοὺς μετ' αἰσθήσεως
λογισμούς προχωρεῖ. Τὸ μὲν οὖν θεωρεῖν οὕτως ἔχον
ἐστί.
ς'. Τὸ δ' όμωνυμοῦν τῷ γένει ποιεῖν, ἐν τῷ τὰ
μηδέ που είναι μετέχοντα, εἰς τὸ εἶναι ἄγειν ὑφέστηκε. Τοῦτο δὲ κυρίως καὶ ἀληθῶς, ἐν μόνῳ τῷ
Θεῷ ἐστι τῷ πάντα τὰ ὄντα ἐκ μὴ ὄντων παραγαγόντι τὸ πρῶτον, καὶ αὖθις ἐξ ὄντων τὰ μὴ ὄντα παι
ράγοντι. Λέγονται δὲ καὶ αἱ τέχναι ποιεῖν τὰ χρήσ
σιμα πρὸς τὴν αὐτάρκειαν τοῦ βίου παρασκευάζουσαι.
. Τὸ δὲ πράττειν ἐπὶ τοῦ προαιρεῖσθαι καὶ βουλεύεσθαι καὶ δογματίζειν καὶ τῶν ὁμοίων λαμβάνεται.
η'. Τινὲς δὲ ποιητικὰς μὲν λέγουσι τέχνας ὧν τὰ
ἀποτελέσματα παραμένει μετὰ τὴν ποίησιν· ὡς ἔχει
ἡ οἰκοδομικὴ καὶ ναυπηγική πρακτικὰς δὲ ὧν τὰ
ἀποτελέσματα ἐν τῷ γίνεσθαι τὸ εἶναι ἔχοντα, οὐ
παραμένει· ὡς ἐπὶ τῆς αὐλητικῆς ἔστιν ὁρᾶν καὶ
ὀρχηστικῆς.
θ'. Θεωρεῖται δὲ καὶ ἐν ἀψύχοις τὸ ποιεῖν, ὥσπερ
δὴ καὶ τὸ πάσχειν· οἷον τὸ πῦρ θερμαίνει, καὶ ὁ
κρύσταλλος ψύχει, καὶ τὸ ξύλον τέμνεται, καὶ ὁ
λίθος θερμαίνεται, καὶ αὖθις ψύχεται.
ι'. Τοῦ πάσχειν δὲ τὸ μὲν ἔστι φθαρτικόν, ὡς τὸ
καίεσθαι, τὸ δὲ τελειωτικόν, ὡς τὸ μανθάνειν καὶ
γινώσκειν καὶ αἰσθάνεσθαι.
ια΄. Εἰ δὲ τὸ ποιεῖν καὶ πάσχειν σχέσιν ἔχει πρὸς
ἄλληλα, ὡς τὸ θερμαίνειν καὶ τὸ θερμαίνεσθαι· ἀλλ'
ἕκαστον χρή, καθὸ λέγεσθαι, κατὰ τοῦτο καὶ ἀνάγειν ἐπὶ (τὸ γένος. Εστι τοίνυν καὶ τὸ ποιεῖν καθ᾿
αὐτὸ κεχωρισμένον τῶν πρός τι, καὶ τὸ πάσχειν
ὡσαύτως. Καθάπερ δ᾽ ἐν δ᾽ οὐσία τὸ πρός τι έφαίνετο, κατὰ τὸ πατὴρ καὶ υἱὸς καὶ τῷ ποσῷ κατὰ τὸ
3. Jam vero to facere et in contemplari et in
πquivocum generi facere et in agere dividitur.
4. Contemplari proinde quidem vel de intelligibilibus et indivisibilibus substantiis considerationem præstat simplicibus intellectionibus, quod
etiam proprie est contemplari (hoc autem solius
mentis munus est), vel circa immobilia mathematica commentationem obit, velut est geometram
agere; deinitis quidem sed non amplius simplicibus utens applicationibus, verum compositis et secundum transitum ab uno ad aliud quales sunt actus puræ dianææ; vel circa semper mobiles et sen -
sibiles substantias contemplatione defungitur sensu
cum ratiocinatione utens; velut est astronomum
agere consentientibus phænomena seu apparentias
rationibus commonstrans.
5. Atque ita tota contemplationis functio superne
a puris intellectionibus ad ratiocinationes 229
cum sensu junctas procedit; to contemplari igitur
ila se habet.
6. Quod autem generi æquivocum est facere, in
hoc quod est in esse deducere ea quæ esse prorsns
non habuerunt, consistit. Hoc autem proprie et vere
in solo Deo est, qui omnia entia ex non entibus
produxit primum, et iterum ex entibus (in) non entia
reducit. Dicuntur quin etiam artes facere cum utilia ad sufficientiam vitæ comparant.
7. Al tò agere de (iis quæ sunt) cligere et consultare et statuere et similibus accipitur.
8. Factivas porro quidem artes dicunt, quarum
apotelesmata seu effecta post effectionem permanent, quomodo ædificandarum domorum et navium
fabricandarum ars se habet. Activas autem artes
vocant quarum apotelesmata seu effecta cum in eo
quod fiunt suum esse habeant, non permanent:
ut in modulandi et saltandi artibus videre est.
9. Consideratur præterea τὸ facere etiam in inanimatis, quemadmodum sane etiam tò pati; velut
ignis calefacit et crystallus frigefacit, et lignum secatur, et lapis caledit, iterumque refrigeratur.
230 10. Εjus autem quod est pati aliudl est corruptivum, ut uri; aliud perfectivum, ut discere,
cognoscere et sentire.
11. Etsi autem facere et pati habent ad se invicem
habitudinem, ut calefacere et calefieri; unumquodque tamen quatenus dicitur, eatenus etiam ad genus reducere oportet. Est igitur et facere per se,
separatum ab illis quæ sunt ad aliquid; et pati
similiter. Quemadmodum autem ipsum ad aliquid·
in substantia spectabatur, secundum id quod pater