Diplomatic text · vision-corrected transcription of the Migne scan (complete), over scholarios OCR (cleaned, language-split) — PG column chips mark the printed columns.
col. 867–868page 171 of 548
PG 142:867; ἴσον καὶ ἄνισον, κάν τῷ ποιῷ κατὰ τὸ ὅμοιον καὶ ἀνόμοιον· οὕτω δὴ κάν τῷ ποιεῖν καὶ τῷ πάσχειν. τῷ τῷ το τῷ ιβ. Καὶ οὐδὲν ἄτοπον τὸ αὐτὸ καὶ ἓν ὑπὸ δύο και τηγορίας τελεῖν, κατά τε τὴν καθ᾽ αὑτὸ ὑπόστασιν, καὶ κατὰ τὴν πρὸς ἕτερον σχέσιν νοούμενον. ιγ'. 'Αλλ' οὐδ᾽ ἐναντίωσιν ἔχει τὸ ποιεῖν καὶ τὰ πάσχειν πρὸς ἄλληλα, κἂν ἀντιθέτοις χρῷτο φωναίς. Εναντίωσιν μέντοι καὶ τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον ἔκα στον (αὐτῶν) ἐπιδέχεται. Τὸ γὰρ θερμαίνειν έναν τῶν τῷ ψύχειν· καὶ μᾶλλον ἔστι θερμαίνειν καὶ ἧττον. Καὶ πάλιν τὸ θερμαίνεσθαι ἐναντίον τῷ ψύο χεσθαι· καὶ μᾶλλον θερμαίνεσθαι δυνατὸν, καὶ ἧττον θερμαίνεσθαι. Τὸ δέ γε θερμαίνειν οὐκ ἠναντίωται τῷ θερμαίνεσθαι, οὔτε τὸ ψύχειν τῷ ψύχεσθαι· καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὡσαύτως. Περὶ μὲν οὖν τοῦ ποιεῖν καὶ πάσχειν ἐπὶ τοσοῦτον εἰρήσθω. ιδ'. Τὸ δ' ἔχειν ἁπλῶς μὲν λεγόμενον ὁμώνυμος φωνή ἐστι. Περιέχει μὲν γὰρ καὶ τὴν κατηγορίαν αὐτήν· δηλοῖ δὲ καὶ ἄλλα τινά. Λέγεται γὰρ ἔχειν, ὡς ἕξιν καὶ διάθεσιν, ἢ ἄλλην τινὰ ποιότητα. Οὕτω λέγομεν ἔχειν ἐπιστήμην καὶ ἀρετὴν, ἢ λευκότητα, Η ὠχρότητα. Ως ποτόν, καθὰ λέγεται τις ἔχειν μέγε ος, τετράπηχυ τυχὸν ἢ πεντάπηχυ· ὡς τὰ περὶ σῶμα, οἷον ἱμάτιον ἔχειν ἢ χιτῶνα· ὡς ἐν μορίω, οἷον δακτύλιον ἔχειν ἐν χειρί· ὡς μέρος, οἷον πόδας ἔχειν καὶ χεῖρας καὶ κεφαλήν· ὡς ἐν ἀγγείῳ, καθά περ ὁ μέδιμνος ἔχειν λέγεται τοὺς πυρούς, καὶ ὁ ἀμφορεὺς τὸ ὕδωρ· ὡς κτήμα· λέγομεν γὰρ εἰκίαν ἔχειν ἢ ἀγρόν. Λέγεται δὲ καὶ γυναῖκα ἔχειν ὁ ἀνήρ, καὶ ἡ γυνὴ ἄνδρα. Οὗτος δ' ὁ τρόπος ἀλλοτριώτατος ἔοικεν εἶναι τοῦ ἔχειν· οὐδὲ γὰρ ἄλλο τὸ ἔχειν ἐνταῦθα ἢ τὸ συνοικεῖν δηλοί. Ταῦτα μὲν περὶ τῆς τοῦ ἔχειν ὁμωνύμου φωνῆς. ιε'. "Οθεν ἀποδιαιροῦντες τὴν κατηγορίαν τὸ ἔχειν οἱ φιλόσοφοι τῶν ἄλλων σημαινομένων, οὕτω φασίν Εχειν ἐστὶν οὐσίας περὶ οὐσίαν περίθεσις. ις'. Εἴ τι γοῦν σῶμα ἐπίκτητον, ὡς ἕτερον ἐν ἑτέρῳ περίκειται, πᾶν τὸ τοιοῦτον τῇ ἔχειν κατη γορία περιλαμβάνουσι. ιζ'. Διὸ οὐδὲ κτήματα, ἢ ἀνδράποδα, ἡ φίλους, ἢ πατέρας, ἢ υἱοὺς, ἢ τὰ μέρη του σώματος, κατὰ τοῦτο τὸ γένο; ἔχειν φασίν· ὅτι μηδ' ἐν περιθέσει ταῦτά ἐστιν. ιη'. Ενθεν τοι καὶ τὸ ἔχειν καὶ τὸ κεκτῆσθαι διαλλάττουσι κατὰ Πλάτωνα· οἷον εἴ τις ἱμάτιον πριάμενος καὶ ἐγκρατὴς ὢν μὴ φοροίη, κεκτῆσθαι μὲν λεχθείη ἂν ἔχειν δ' οὐδαμῶς. ιθ'. Τὰ τοίνυν κατὰ τὸ κατηγορικὸν ἔχειν έχο μενα, ἢ κατὰ πόλεμον ἔχεται, ἢ ἐν εἰρήνῃ. κ'. Καὶ τῶν κατὰ πόλεμον τὰ μὲν περικείμενα ἐστι, τὰ δὲ κατεχόμενα· καὶ τὰ μὲν φυλάγματα, τὰ δ᾽ ἀμυντήρια· φυλάγματα μὲν, ὡς θώραξ, κράνος, ἀσπίς· ἀμυντήρια δέ, ὡς δόρυ, ξίφος, τόξον. κα'. Τῶν δ' ἐν εἰρήνῃ, τὰ μὲν διὰ κόσμον κατά διάφορα μέρη του σώματος ἔχεται· ὡς στέφανος, περιδέῤῥαιον, δακτύλιος, τὰ δὲ διὰ σκέπην. Και τούτων τὰ μὲν περὶ τὸ πολὺ τοῦ σώματος, ὡς ἱμά
et filius; et in quanto, æquale et inæquale; et in ἴσον καὶ ἄνισον, κάν τῷ ποιῷ κατὰ τὸ ὅμοιον καὶ
quali, simile et dissimile; ita sane etiam in τo agere ἀνόμοιον· οὕτω δὴ κάν τῷ ποιεῖν καὶ τῷ πάσχειν.
et pali.
12. Nec quidquam est absurdi, unum idemque
duobus prædicamentis subjici, cum et quoad subsistentiam per se habet, et quoad habitudinem ad
aliud consideratur.
13. Sed neque etiam contrarietatem habent ad se
invicem tò agere et pati, tametsi oppositis utantur
vocibus. Contrarietatem tamen et magis minusque
quodvis eorum suscipit (calefacere enim contrarium
est refrigerare), contingitque magis et minus
caleffcere. Εt iterum calefieri contrarium est τῷ
refrigerari; et fieri potest ut magis aliquid calefial,
el 231 minus calefiat. At vero τo calefacere τῷ
calefieri non est contrarium; neque το frigefacere
τῷ frigefieri. Εt in aliis eodem modo res se habet.
Atque de agere et pati tantum sit dictum.
14. Habere autem simpliciter dictum vox est
æquivoca. Continet enim et ipsum prædicamentum,
et vero etiam alia declarat. Dicitur enim habere,
ut habitum et dispositionem, vel aliam aliquam
qualitatem. Ita dicimus habere scientiam et virtutem aut albedinem aut pallorem; ut quantum, quatenus aliquis dicitur habere magnitudinem fortassis aut quinque cubitorum ea quæ circa corpus
sunt, velut vestimentum aut tunican: aut in parte
velut habere pedes et manus et caput; et in vase,
quemadmodum medimnus dicitur habere frumenta
et aquam amphora: ut possessionem; dicimus enim
domum aut agrum habere. Dicitur etiam vir habere uxorem et uxor virum. Sed hic habendi modus maxime alienus esse videtur. Neque enim hic
habere aliud quam cohabitare declarat. Et hac
quidem de æquivoca voce habere.
15. Unde philosophi prædicamentum habere ab
aliis significatis 232 dividentes, ita dicunt. fabere est substantiæ ad substantiam circumpositio.
16. Si quod igitur corpus acquisitum, ut alterum
alteri circumnjacet, omne hoc habendi praedicamento comprehendunt.
17. Quare nec possessiones, seu opes, aut mancipia, aut amicos, aut patres aut filios, aut partes
corporis quoad hoc habendi genus dicunt; quando
hæc in circumpositione non sunt.
18. Huic utique tò habere et possidere ex Platonis sententia variant; velut si quis vestem emat
et quod continens sit mon gestet; possidere quidem
eam, nequaquam autem habere dicetur.
19. Quæ igitur secundum habere prædicamentale
habentur, aut belli aut pacis tempore babentur.
20. Et eorum quæ belli tempore habentur, alia
circumjacent, alia obtinentur: et horum alia defensiva, alia offensiva sunt: defensiva, ut thorax, galea, scutum:; offensiva, ut hasia, gladius, sagitta.
21. Lorum autem quæ pacis tempore habentur,
alia propter ornatum et secundum diversas corporis partes habentur, ut corona, monte, aumulus;
alia propter tegumentum. Et horum quidem aliqua
"
ιβ. Καὶ οὐδὲν ἄτοπον τὸ αὐτὸ καὶ ἓν ὑπὸ δύο και
τηγορίας τελεῖν, κατά τε τὴν καθ᾽ αὑτὸ ὑπόστασιν,
καὶ κατὰ τὴν πρὸς ἕτερον σχέσιν νοούμενον.
ιγ'. 'Αλλ' οὐδ᾽ ἐναντίωσιν ἔχει τὸ ποιεῖν καὶ τὰ
πάσχειν πρὸς ἄλληλα, κἂν ἀντιθέτοις χρῷτο φωναίς.
Εναντίωσιν μέντοι καὶ τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον ἔκαστον (αὐτῶν) ἐπιδέχεται. Τὸ γὰρ θερμαίνειν έναντῶν τῷ ψύχειν· καὶ μᾶλλον ἔστι θερμαίνειν καὶ
ἧττον. Καὶ πάλιν τὸ θερμαίνεσθαι ἐναντίον τῷ ψύο
χεσθαι· καὶ μᾶλλον θερμαίνεσθαι δυνατὸν, καὶ ἧττον
θερμαίνεσθαι. Τὸ δέ γε θερμαίνειν οὐκ ἠναντίωται
τῷ θερμαίνεσθαι, οὔτε τὸ ψύχειν τῷ ψύχεσθαι· καὶ
ἐπὶ τῶν ἄλλων ὡσαύτως. Περὶ μὲν οὖν τοῦ ποιεῖν
καὶ πάσχειν ἐπὶ τοσοῦτον εἰρήσθω.
ιδ'. Τὸ δ' ἔχειν ἁπλῶς μὲν λεγόμενον ὁμώνυμος
φωνή ἐστι. Περιέχει μὲν γὰρ καὶ τὴν κατηγορίαν
αὐτήν· δηλοῖ δὲ καὶ ἄλλα τινά. Λέγεται γὰρ ἔχειν,
ὡς ἕξιν καὶ διάθεσιν, ἢ ἄλλην τινὰ ποιότητα. Οὕτω
λέγομεν ἔχειν ἐπιστήμην καὶ ἀρετὴν, ἢ λευκότητα,
Η ὠχρότητα. Ως ποτόν, καθὰ λέγεται τις ἔχειν μέγε
0ος, τετράπηχυ τυχὸν ἢ πεντάπηχυ· ὡς τὰ περὶ
σῶμα, οἷον ἱμάτιον ἔχειν ἢ χιτῶνα· ὡς ἐν μορίω,
οἷον δακτύλιον ἔχειν ἐν χειρί· ὡς μέρος, οἷον πόδας
ἔχειν καὶ χεῖρας καὶ κεφαλήν· ὡς ἐν ἀγγείῳ, καθάπερ ὁ μέδιμνος ἔχειν λέγεται τοὺς πυρούς, καὶ ὁ
ἀμφορεὺς τὸ ὕδωρ· ὡς κτήμα· λέγομεν γὰρ εἰκίαν
ἔχειν ἢ ἀγρόν. Λέγεται δὲ καὶ γυναῖκα ἔχειν ὁ ἀνήρ,
καὶ ἡ γυνὴ ἄνδρα. Οὗτος δ' ὁ τρόπος ἀλλοτριώτατος
ἔοικεν εἶναι τοῦ ἔχειν· οὐδὲ γὰρ ἄλλο τὸ ἔχειν ἐνταῦθα
ἢ τὸ συνοικεῖν δηλοί. Ταῦτα μὲν περὶ τῆς τοῦ ἔχειν
ὁμωνύμου φωνῆς.
ιε'. "Οθεν ἀποδιαιροῦντες τὴν κατηγορίαν τὸ ἔχειν
οἱ φιλόσοφοι τῶν ἄλλων σημαινομένων, οὕτω φασίν
Εχειν ἐστὶν οὐσίας περὶ οὐσίαν περίθεσις.
ις'. Εἴ τι γοῦν σῶμα ἐπίκτητον, ὡς ἕτερον ἐν
ἑτέρῳ περίκειται, πᾶν τὸ τοιοῦτον τῇ ἔχειν κατηγορία περιλαμβάνουσι.
ιζ'. Διὸ οὐδὲ κτήματα, ἢ ἀνδράποδα, ἡ φίλους, ἢ
πατέρας, ἢ υἱοὺς, ἢ τὰ μέρη του σώματος, κατὰ
τοῦτο τὸ γένο; ἔχειν φασίν· ὅτι μηδ' ἐν περιθέσει
ταῦτά ἐστιν.
ιη'. Ενθεν τοι καὶ τὸ ἔχειν καὶ τὸ κεκτῆσθαι
διαλλάττουσι κατὰ Πλάτωνα· οἷον εἴ τις ἱμάτιον
πριάμενος καὶ ἐγκρατὴς ὢν μὴ φοροίη, κεκτῆσθαι
μὲν λεχθείη ἂν ἔχειν δ' οὐδαμῶς.
ιθ'. Τὰ τοίνυν κατὰ τὸ κατηγορικὸν ἔχειν έχο
μενα, ἢ κατὰ πόλεμον ἔχεται, ἢ ἐν εἰρήνῃ.
κ'. Καὶ τῶν κατὰ πόλεμον τὰ μὲν περικείμενα
ἐστι, τὰ δὲ κατεχόμενα· καὶ τὰ μὲν φυλάγματα, τὰ δ᾽
ἀμυντήρια· φυλάγματα μὲν, ὡς θώραξ, κράνος,
ἀσπίς· ἀμυντήρια δέ, ὡς δόρυ, ξίφος, τόξον.
κα'. Τῶν δ' ἐν εἰρήνῃ, τὰ μὲν διὰ κόσμον κατά
διάφορα μέρη του σώματος ἔχεται· ὡς στέφανος,
περιδέῤῥαιον, δακτύλιος, τὰ δὲ διὰ σκέπην. Και
τούτων τὰ μὲν περὶ τὸ πολὺ τοῦ σώματος, ὡς ἱμά
col. 869–870page 172 of 548
PG 142:869τιον, τὰ δὲ περὶ μέρος, ὡς ὑποδήματα· τινὰ δὲ καὶ ἡ 233 ὡς ὄργανα, οἷον σκέπαρνον. κβ'. Τινὰ καὶ ἄλλως, ὡς κτήματα, ὡς ἀργύριον, ἢ ἄλλο τι, δ πολλάκις κατέχομεν. κγ'. Δεῖ δὲ πᾶν τὸ κυρίως ἔχον κατὰ προαίρεσιν ἔχειν. Οθεν οὐδὲ κυρίως λέγοιντ' ἂν ἔχειν τὰ ἄψυχα κατὰ τὸ σημαινόμενον τῆς κατηγορικῆς τοῦ ἔχειν φωνῆς. κδ'. 'Αντίκειται δὲ τῷ ἔχειν στέρησίς τις· ὡς λέγομεν, γυμνός, ἀνυπόδετος, άοπλος. Τοσαῦτα καὶ περὶ τοῦ ἔχειν. κε'. Περὶ δὲ τῶν λοιπων κατηγοριῶν, ὡς προδήλων καὶ ἀποικίλων, ἱκανὰ καὶ ἅπερ ἐν τοῖς προηγησαμένοις ἐῤῥέθησαν. Τὸ ποιεῖν Του πάσχειν Τὸ ἔχειν Σχῆμα κεφαλ. κδ', περὶ τοῦ ποιεῖν καὶ πάσχειν καὶ ἔχειν. εἰς τὸ θεωρεῖν, ἤτοι νοεῖν, καὶ τὸ ποιεῖν, ήτοι οικοδομείν, καὶ τὸ πράττειν, οἷον προαιρείσθαι, βουλεύεσθαι. τὸ μὲν φθαρτικόν, ὡς τὸ καίεσθαι τὸ δὲ τελειωτικόν, ὡς τὸ μανθάνειν ἢ αἰσθάνεσθαι. ὡς ἕξιν καὶ διάθεσιν, ἢ ἄλλην ποιότητα, ὡς ποσὸν οἷον ἔχειν μέγεθος, ὡς τὰ περὶ τὸ σῶμα, οἷον ἱμάτιον, ὡς ἐν μορίῳ, ὡς δακτύλιον, ὡς μέρος, ὡς χεῖρα, ἢ πόδα, ὡς ἐν ἀγγείῳ, οἷον ὁ μέδιμνος τοὺς πυρούς ὡς κτῆμα, οἷον ἀγρόν ὡς γυναῖκα, ἢ ἄνδρα, ὅ ἐστι συνοικεῖν. τὰ μὲν περικείμενα ἐπιδιαίρεσις της τὰ δὲ κατεχόμενα. τὰ μὲν φυλάγματα, τὰ δὲ ἀμυντήρια. τὰ μὲν διὰ κόσμον, ὡς στέφανος, περιδέραιον, τὰ μὲν κατὰ πόλεμον Τοῦ κατηγορικοῦ ἔχειν τὰ δὲ ἐν εἰρήνῃ τὰ δὲ διὰ σκέπην τὰ μὲν περὶ τὸ πολὺ τοῦ σώματος, ὡς ἱμά του, τὰ δὲ περὶ μέρος, ὡς ὑποδήματα. Γ, ποιεῖν
τιον, τὰ δὲ περὶ μέρος, ὡς ὑποδήματα· τινὰ δὲ καὶ ἡ circa universum 233 pene corporis, ut vestimen
ὡς ὄργανα, οἷον σκέπαρνον.
κβ'. Τινὰ καὶ ἄλλως, ὡς κτήματα, ὡς ἀργύριον,
ἢ ἄλλο τι, δ πολλάκις κατέχομεν.
κγ'. Δεῖ δὲ πᾶν τὸ κυρίως ἔχον κατὰ προαίρεσιν
ἔχειν. Οθεν οὐδὲ κυρίως λέγοιντ' ἂν ἔχειν τὰ ἄψυχα
κατὰ τὸ σημαινόμενον τῆς κατηγορικῆς τοῦ ἔχειν
φωνῆς.
κδ'. 'Αντίκειται δὲ τῷ ἔχειν στέρησίς τις· ὡς
λέγομεν, γυμνός, ἀνυπόδετος, άοπλος. Τοσαῦτα καὶ
περὶ τοῦ ἔχειν.
κε'. Περὶ δὲ τῶν λοιπων κατηγοριῶν, ὡς προδή
λων καὶ ἀποικίλων, ἱκανὰ καὶ ἅπερ ἐν τοῖς προηγησαμένοις ἐῤῥέθησαν.
Τὸ ποιεῖν
Του πάσχειν
Τὸ ἔχειν
tum; aliqua autem circa partem, ut calcei.
22. Sed et quædam ut instrumenta (habentur),
velut dolabra; quædam etiam alio modo, ut facultates, ut argentum, aut aliud aliquid quod sæpe
obtinemus.
23. Porro omne quod habet, secundum electione habere oportet. Unde etiam inanimata secundum prædicamentalis vocis habendi significatum
proprie habere non dicuntur.
24. Ad extremum tỷ habere privatio aliqua opponitur ut dicimus; nudus, discalceatus, inermis.
Tantum etiam de habere.
25. De reliquis autem prædicamentis, ut quæ
autea manifesta sint et minime varia, sufficiunt
quæ antecedentibus dicta sunt.
Σχῆμα κεφαλ. κδ', περὶ τοῦ ποιεῖν καὶ πάσχειν καὶ ἔχειν.
εἰς τὸ θεωρεῖν, ἤτοι νοεῖν,
καὶ τὸ ποιεῖν, ήτοι οικοδομείν,
καὶ τὸ πράττειν, οἷον προαιρείσθαι, βουλεύεσθαι.
τὸ μὲν φθαρτικόν, ὡς τὸ καίεσθαι
τὸ δὲ τελειωτικόν, ὡς τὸ μανθάνειν ἢ αἰσθάνεσθαι.
ὡς ἕξιν καὶ διάθεσιν, ἢ ἄλλην ποιότητα,
ὡς ποσὸν οἷον ἔχειν μέγεθος,
ὡς τὰ περὶ τὸ σῶμα, οἷον ἱμάτιον,
ὡς ἐν μορίῳ, ὡς δακτύλιον,
ὡς μέρος, ὡς χεῖρα, ἢ πόδα,
ὡς ἐν ἀγγείῳ, οἷον ὁ μέδιμνος τοὺς πυρούς·
ὡς κτῆμα, οἷον ἀγρόν·
ὡς γυναῖκα, ἢ ἄνδρα, ὅ ἐστι συνοικεῖν.
τὰ μὲν περικείμενα
ἐπιδιαίρεσις
της
τὰ δὲ κατεχόμενα.
{
τὰ μὲν φυλάγματα,
τὰ δὲ ἀμυντήρια.
τὰ μὲν διὰ κόσμον, ὡς στέφανος, περιδέραιον,
τὰ μὲν κατὰ πόλεμον
Τοῦ κατηγορικοῦ ἔχειν
τὰ δὲ ἐν εἰρήνῃ
τὰ δὲ διὰ σκέπην
τὰ μὲν περὶ τὸ πολὺ
τοῦ σώματος, ὡς ἱμά
του,
τὰ δὲ περὶ μέρος, ὡς
ὑποδήματα.
234 Tabula capitis 22, de eo quod est facere et pali et habere.
Γ, ποιεῖν facere (dividitur in)
Ejus quod pati dicitur
(aliud est)
Habere (dicitur) vel
contemplari, sive intelligere,
et facere, velut aedificare,
et agere, ut eligere, deliberare.
{
corruptivum, ut uri,
perfectivum, ut discere aut sentire.
ut habitum et dispositionem aut aliam qualitatem,
ul quantum, velut habere magnitudinem,
ut ea quæ sunt circa corpus, velut vestimentum,
ut in parte, ut annulum,
ut partem, ut manum aut pedem,
ut in vase, velut modius framenta,
ut possessionem, velut agrum,
ut uxorem aut virum, quod est cohabitare.
col. 871–872page 173 of 548
PG 142:871Περὶ τῶν ἀντικειμένων. α'. ᾿Αντικείμενά ἐστιν, ὅσα περὶ τὸ αὐτὸ ἅμα καὶ κατὰ τὸ αὐτὸ τοῦ πράγματος ἢ πρὸς τὸ αὐτὸ ἕξω θεν ἐξεταζόμενα συνυπάρξαι οὐ δύναται. β'. Ταῦτα δὲ ἡ ἐν λόγοις ἀντίκειται, ἢ ἐν πράγ μασι. Καὶ εἰ μὲν ἐν λόγοις, κατάφασίς ἐστι καὶ ἀπές φασις. Εἰ δ' ἐν πράγμασιν ἢ κατὰ σχέσιν λέγεται, ἢ οὐ κατὰ σχέσιν. Καὶ κατὰ σχέσιν μὲν ἔστι τὰ πρός τι. Τὰ δὲ μὴ κατὰ σχέσιν λεγόμενα ἢ μετα βάλλει εἰς ἄλληλα τοῦ δεκτικοῦ δηλονότι ὑπάρχοντος, καί εἰσιν ἐναντία· ἢ οὐ μεταβάλλει εἰς ἄλληλα, καὶ ἔστιν ἕξις καὶ στέρησις. Η μὲν γὰρ ἕξις μετα βάλλει εἰς στέρησιν· ἡ στέρησις δὲ εἰς ἕξιν οὐ μετ ταβάλλει. Τετραχῶς τοίνυν τὰ ἀντικείμενα λέγεται,
235 Ejus habere quod
est prædicamentale
alia belli tempore
(habentur)
alia quidem circumja-(alia defensiva,
cent, seu circumaccommodantur epidiæresis.
alia offensiva.
alia in pace (habentur)
alia quidem propter or
natum, ut corona
collarium.
alia quidem circa totum
pene corpus, ut vestimentum,
alia circa partem,
calcei.
alia vero propter tegumentum.
ut
SYNOPSIS CAPITIS XXV,
QUOD EST DE OPPOSITIS.
4. Opposita definit. - 2. Opposita dividit, et specierum quaternarium numerum divisionibus investigat.
3. Quæ sunt ad aliquid, definit. 4. Contraria dividit..
5. Occupatio, quomodo malum sit contrarium et privatio.- 6. Nova divisione contraria dividit in immediata et mediala. 7. Utraque describit.
8. Immediata subdividit in essentialia subjecti et accidentalia. --236 9. Essentialia declarat exemplo
paris et imparis in numero, ubi obiter parem et imparem numerum definit. — 10. Accidentalia etiam
exemplo morbi et sanitatis explicat, et per occupationem ostendit quomodo hic morbus accipiendus sit.
11. Mediata contraria subdividit in ea, quorum utrumque a subjecto abesse, et quorum alterum duntaxat abesse potest. 12. Medium contrariorum mediatorum dividit in id quod utrumque extremorum
participat, et in id quod neutrum extremorum participat. - 13. Ostendit quomodo recentiores boni et
mali medium, quod alias neque bonum neque malum dicitur, peculiari nomine indifferentis insigniverint.
14. Et quomodo Archytas ex veteribus ctiam in relatis medium constituerit. — 15. Et quod contrariorum comprehensiones sex tituli sint ad aliquid, non item quæ illis comprehenduntur. 16. Contraria
mediata porro subdividit in ea quæ unum et in ea quæ plura habent media. 17. Tria contrariorum
consectaria recenset. - 18. Primum quod bonum malo quidem sit contrarium, sed malum et bono et malo.
– 19. Occupatio quomodo natura non sit injusta, tametsi malo et bonum et malum sit contrarium.
20. Alia occupatio, cur malum non tantum bono, sed etiam malo sit contrarium, el contra bonum malo
duntaxat, non etiam bono sit contrarium. - 21. Secundum consectarium, contraria sibi invicem in genere
et specie coexsistere posse, 237 sed in individuo quoad ad unum locum coexsistere non posse.
Tertium consectarium, contraria vel sub eodem esse genere, vel sub contrariis generibus, vel ipsamel esse
contraria genera. – 25. Contrariorum unum supremum genus esse ostendit, qualitatem videlicet.
Accedit ad tertiam speciem oppositorum, et primo ostendit, cum habitum tum privationem multis modis
adeoque æquivoce dici. 52. Habitus significatum primum. 26. Secundum. 27. Tertium. 28.
Quartum. 29. Quintum. 30. Sextum.-31. Totidem privationis quot habitus significata esse ostendit.
32. Primum significatum privationis. — 33. Secundum. 34. Tertium. 35. Quartum. — 36. Quintum. 37. Sextum. 38. Oppositio secundum habitum et privationem proprie accipitur in iis, quæ
speciei alicujus individuis omnibus insunt. 39. Privatio tribus characteribus (seu nobis) designatur,
quoniam vel uno absente non est logica privatio. — 40. Privatio hæc ipsius potentialis est.
semper boni, mali nunquam dicitur. 42. Non in dictionem respicientibus, sed in rem dictione significatam judicanda est, ubi tà stepntixà, id est, privativa facit triplicia. – 43. Quartam speciem oppositorum quæ contradicentia dicuntur aggreditur, et contradictionis partes ostendit el elymologicam descriptionem proponit. - 238 44. Affirmationem et negationem quæ sunt partes integrales contradictionis
describit. 45. Affirmatio et negatio verum et falsum dividere possunt, non item reliquæ species, quæ
sunt oppositorum simplicium. 46. Quin cætera opposita neque per complexionem prolata, verum et
falsum dividere possunt, nisi in certis entibus, ut contrariorum exemplo ostendit. - 47. Adeoque non
etiam possunt hoc in omnibus entibus, ut iterum exemplis declarat relatorum, privantium contrariorum.
48. Contra affirmatio et negatio non in quibusdam tantum entibus, sed in omnibus, quin etiam in non
entibus verum et falsum dividunt, ut exemplis declarat.
CAPUT XXV.
De oppositis.
4. Opposita sunt, quæcunque circa idem simul et
secundum idem rei forinsecus exquisita coexsistere
non possunt.
ad
2. Hæc autem vel in orationibus, vel in rebus
opponuntur. Et siquidem in orationibus, affirmatio
est et negatio. Sin in rebus aut secundum habitudinem, aut non secundum habitudinem dicuntur.
Et secundum habitudinem quidem sunt, quæ
aliquid dicuntur. Quæ porro secundum habitudinem
non dicuntur, aut mutantur in se invicem, subjecto
nimirum exsistente quod recipiendi vim habeat;
et sunt contraria, aut non mutantur in se 239
invicem, ac sunt habitus et privatio. Habitus enim
КЕФАЛ. КЕ.
Περὶ τῶν ἀντικειμένων.
41. Privatio
α'. ᾿Αντικείμενά ἐστιν, ὅσα περὶ τὸ αὐτὸ ἅμα καὶ
κατὰ τὸ αὐτὸ τοῦ πράγματος ἢ πρὸς τὸ αὐτὸ ἕξωθεν ἐξεταζόμενα συνυπάρξαι οὐ δύναται.
β'. Ταῦτα δὲ ἡ ἐν λόγοις ἀντίκειται, ἢ ἐν πράγ
μασι. Καὶ εἰ μὲν ἐν λόγοις, κατάφασίς ἐστι καὶ ἀπές
φασις. Εἰ δ' ἐν πράγμασιν ἢ κατὰ σχέσιν λέγεται,
ἢ οὐ κατὰ σχέσιν. Καὶ κατὰ σχέσιν μὲν ἔστι τὰ
πρός τι. Τὰ δὲ μὴ κατὰ σχέσιν λεγόμενα ἢ μεταβάλλει εἰς ἄλληλα τοῦ δεκτικοῦ δηλονότι υπάρχον
τος, καί εἰσιν ἐναντία· ἢ οὐ μεταβάλλει εἰς ἄλληλα,
καὶ ἔστιν ἕξις καὶ στέρησις. Η μὲν γὰρ ἕξις μετα
βάλλει εἰς στέρησιν· ἡ στέρησις δὲ εἰς ἕξιν οὐ μετ
ταβάλλει. Τετραχῶς τοίνυν τὰ ἀντικείμενα λέγεται,
col. 873–874page 174 of 548
PG 142:873ἢ ὡς τὰ πρός τι, οἷον διπλάσιον, ἥμισυ· ἢ ὡς τἀναντία, οἷον λευκόν, μέλαν· ἢ ὡς ἕξις καὶ στέρησις, οἷον ὄψις καὶ τυφλότης, ἢ ὡς κατάφασις καὶ ἀπόφασις· οἷον, ἄνθρωπος κάθηται, ἄνθρωπος οὐ κάθηται. γ. Τὰ μὲν οὖν πρός τι (και) συνεισάγουσιν ἄλ ληλα καὶ συναναιροῦσι καὶ αὐτὰ ἅπερ εἰσὶ, τῶν ἀντικειμένων αὐτοῖς εἶναι λέγεται· ἢ ὁπωσοῦν ἄλλως πρὸς αὐτά. δ. Τὰ δ' ἐναντία ἢ εἴδη καὶ ἄμφω εἰσὶν, ώ; λευ κὴν καὶ μέλαν, ψυχρόν τε καὶ θερμὸν καὶ τὰ ὅμοια ἢ θάτερον θατέρου ἐσχάτη ἀπόπτωσίς ἐστιν, ὡς δειλία καὶ ἀδικία. Η μὲν γὰρ τῆς ἀνδρίας, ἡ δὲ τῆς δικαιοσύνης τελέως ἐξέπεσον. Καὶ ὅλως τὸ και κὸν, εἶδος μὲν καὶ ὅρος οὐκ ἔστιν· ἔκπτωσις δὲ τε λεία τοῦ ἀγαθοῦ. ε΄. Οταν μὲν οὖν αὐτὸ σκοπῶμεν ὡς πεφυκός, ἀνακάμπτειν πρὸς τὸ εἶδος, ἐναντίον ἐστίν· ὅταν δὲ μηδαμῶς ἀνακάμπτειν δύνηται, τότε λέγεται στέρησις. Γ΄. Ετι τῶν ἐναντίων τὰ μὲν ἔστιν ἄμεσα, τὰ δὲ μεσωτά, εἴτουν έμμεσα. ζ. Καὶ ἄμεσα μὲν ἔστιν, ὧν ἐξ ἀνάγκης θάτερον ὑπάρχει τῷ δεκτικῷ· Έμμεσα δὲ, ὧν οὐκ ἐξ ἀνάγε κῆς ὑπάρχει θάτερον. η'. Τῶν δ᾽ ἀμέσων ἐναντίων τὰ μὲν ἔστιν οὐσιών δη. τὰ δ' ἐπουσιώδη. θ. (Καὶ) ουσιώδη μὲν, ὡς ἐπ' ἀριθμοῦ, τὸ ἄρτιον τε καὶ περιττόν. Οὐδὲ γὰρ δυνατὸν ἐπινοῆσαι κεχωρισμένον τοῦ ἀρτίου τὸν ἀριθμὸν, ἢ τοῦ περιττοῦ τὸν ἑπτά. Διὰ τοῦτο καὶ οὐσιώδη λέγεται. Αρτιος δέ ἐστιν ὁ δίχα διαιρούμενος ἀριθμός. Ο δὲ μὴ δια ρούμενος δίχα, λέγεται περιττός. Τὰ μὲν οὖν οὐσιώδη τῶν ἀμέσων ἐναντίων τοιαῦτα, ι'. Τὰ δ' ἐπουσιώδη εἰσὶν, ὅσα δύναται χωρὶς τῆς φθορᾶς τοῦ δεκτικοῦ γίνεσθαί τε καὶ ἀπογίνεσθαι οἷον ὑγίεια καὶ νότος. Ενταῦθα δὲ νόσον ἐκληπτέον τὴν ὁποιανδήτινα τῆς φύσεως ὑποπίπτουσαν αι σθήσει παρατροπήν. Οὕτω μὲν οὖν τῶν ἐναντίων τὰ άμεσα. ια΄. Τῶν δ' ἐμμέσων λεγομένων καὶ μεσωτῶν, ἢ ἀμφότερα δύναται ἀπεῖναι τοῦ ὑποκειμένου· ὡς τὸ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν τοῦ Σωκράτους· δυνατὸν γὰρ εἶναι τὸν Σωκράτην μήτε μέλανα, μήτε λευκόν, ἀλλ᾽ ὠχρὸν ἢ φαιόν ἢ θάτερον μὲν τῶν ἐναντίων ἄπεστι, τὸ δὲ λοιπὸν πάντως ὑπάρχει, διά τὸ προ κατειλῆφθαι τὸ εἶδος ὑπ' ἐκείνου. Οἷον τὸ μὲν λευτ. κὸν ὑπάρχει κύκνῳ καὶ χιόνι καὶ τιτάνῳ, ἀπεστι δὲ τὸ μέλαν· κόρακι δὲ καὶ ἐδένῳ καὶ πίσσῃ τὸ μέλαν ὑπάρχει, ἄπεστι δὲ τὸ λευκόν. εβ'. Τὸ μέσον δὲ τῶν ἐμμέσων ἐναντίων ἢ καὶ ἀμφοτέρων μετέχει τῶν ἄκρων, ὅτε καὶ κατωνόμασται, ὡς τὸ χλιαρόν ἢ οὐδετέρου τῶν ἄκρων, ὅτε καὶ ἀκατονόμαστόν ἐστι, μόνη τῇ τῶν ἄκρων ἀπο φάσει δηλούμενον· ὡς τὸ μέσον τοῦ δικαίου καὶ ἀδί
ἢ ὡς τὰ πρός τι, οἷον διπλάσιον, ἥμισυ· ἢ ὡς quidem mutatur in privationem; privatio autem
τἀναντία, οἷον λευκόν, μέλαν· ἢ ὡς ἕξις καὶ στέρησις,
οἷον ὄψις καὶ τυφλότης, ἢ ὡς κατάφασις καὶ ἀπόφασις· οἷον, ἄνθρωπος κάθηται, ἄνθρωπος οὐ κάθηται.
aut ut habitus et privatio, veluti visus et cæcitas:
homo non sedet.
γ. Τὰ μὲν οὖν πρός τι (και) συνεισάγουσιν ἄλ
ληλα καὶ συναναιροῦσι καὶ αὐτὰ ἅπερ εἰσὶ, τῶν
ἀντικειμένων αὐτοῖς εἶναι λέγεται· ἢ ὁπωσοῦν ἄλλως
πρὸς αὐτά.
δ. Τὰ δ' ἐναντία ἢ εἴδη καὶ ἄμφω εἰσὶν, ώ; λευκὴν καὶ μέλαν, ψυχρόν τε καὶ θερμὸν καὶ τὰ ὅμοια
ἢ θάτερον θατέρου ἐσχάτη ἀπόπτωσίς ἐστιν, ὡς
δειλία καὶ ἀδικία. Η μὲν γὰρ τῆς ἀνδρίας, ἡ δὲ
τῆς δικαιοσύνης τελέως ἐξέπεσον. Καὶ ὅλως τὸ και
κὸν, εἶδος μὲν καὶ ὅρος οὐκ ἔστιν· ἔκπτωσις δὲ τε
λεία τοῦ ἀγαθοῦ.
ε΄. Οταν μὲν οὖν αὐτὸ σκοπῶμεν ὡς πεφυκός,
ἀνακάμπτειν πρὸς τὸ εἶδος, ἐναντίον ἐστίν· ὅταν
δὲ μηδαμῶς ἀνακάμπτειν δύνηται, τότε λέγεται
στέρησις.
Γ΄. Ετι τῶν ἐναντίων τὰ μὲν ἔστιν ἄμεσα, τὰ δὲ
μεσωτά, εἴτουν έμμεσα.
ζ. Καὶ ἄμεσα μὲν ἔστιν, ὧν ἐξ ἀνάγκης θάτερον
ὑπάρχει τῷ δεκτικῷ· Έμμεσα δὲ, ὧν οὐκ ἐξ ἀνάγε
κῆς ὑπάρχει θάτερον.
η'. Τῶν δ᾽ ἀμέσων ἐναντίων τὰ μὲν ἔστιν οὐσιών
δη. τὰ δ' ἐπουσιώδη.
in habitum non mutatur. Quatuor proinde modis
opposita dicuntur; aut ut ad aliquid, velut duplum,
dimidium: aut ut contraria, velut album, nigram:
aut ut affirmatio et negatio, velut bomo sedet,
θ. (Καὶ) ουσιώδη μὲν, ὡς ἐπ' ἀριθμοῦ, τὸ ἄρτιον
τε καὶ περιττόν. Οὐδὲ γὰρ δυνατὸν ἐπινοῆσαι κεχωρι
σμένον τοῦ ἀρτίου τὸν ἀριθμὸν, ἢ τοῦ περιττοῦ τὸν
ἑπτά. Διὰ τοῦτο καὶ οὐσιώδη λέγεται. Αρτιος δέ
ἐστιν ὁ δίχα διαιρούμενος ἀριθμός. Ο δὲ μὴ δια:
ρούμενος δίχα, λέγεται περιττός. Τὰ μὲν οὖν οὐσιώδη
τῶν ἀμέσων ἐναντίων τοιαῦτα,
ι'. Τὰ δ' ἐπουσιώδη εἰσὶν, ὅσα δύναται χωρὶς τῆς
φθορᾶς τοῦ δεκτικοῦ γίνεσθαί τε καὶ ἀπογίνεσθαι
οἷον ὑγίεια καὶ νότος. Ενταῦθα δὲ νόσον ἐκληπτέον
τὴν ὁποιανδήτινα τῆς φύσεως ὑποπίπτουσαν αι
σθήσει παρατροπήν. Οὕτω μὲν οὖν τῶν ἐναντίων τὰ
άμεσα.
3. Illa igitur quae sunt ad aliquid, et se invicem
simul inducunt, et simul tollunt; et ea quæ sunt
oppositorum sibi esse dicuntur, aut quocunque
alio modo ad ipsa referuntur.
4. Contraria porro vel etiam ambo sunt species,
ut album et nigrum, frigidum et calidum, et sinilia;
aut alterum ab altero extrema est prolapsio, ut
umiditas et injustitia. Illa enim quidem a fortitudine, hæc a justitia perfecte excidit. Et in universum sane, malum non est species et finis, sed a
bono perfecta elapsio.
5. Cum id ergo consideraverimus, quatenus add
speciem redire potest, contrarium est: cum vero
redire nequaquam potest, tunc privatio dicitur.
6. Præterea contrariorum alia sunt immediata,
alia intermedium habent, sive mediata sunt.
240 7. Εt quidem inu.ediata sunt, quorum alterum subjecto ex necessitate inest: mediata_sunt,
quorum alterum ex necessitate non inest.
8. Immediatorum autem contrariorum alia substantialia sunt, alia accidentalia.
9. Et substantialia quidem ut in numero par et
impar. Neque enim fieri potest ut numerum sena·
rium separatum a pari et septenarium ab impari
cogitemus. Propterea etiam substantialia dicuntur.
Par autem numerus est qui bifariam dividitur:
qui autem bifariam non dividitur, impar dicitur.
Itaque contraria immediata substantialia sunt ejusIn'odi.
40. At accidentalia sunt, quæ citra corruptionem
subjecti adesse et abesse possunt; veluti sanitas
et morbus. Accipiendus autem hic est morbus
pro quacunque naturæ perversione quæ sub
sensum cadit. Sic igitur contraria immediata se
babent.
ια΄. Τῶν δ' ἐμμέσων λεγομένων καὶ μεσωτῶν, ἢ 11. Quæ autem mediata dicuntur, et intermedium
ἀμφότερα δύναται ἀπεῖναι τοῦ ὑποκειμένου· ὡς τὸ
λευκὸν καὶ τὸ μέλαν τοῦ Σωκράτους· δυνατὸν γὰρ
εἶναι τὸν Σωκράτην μήτε μέλανα, μήτε λευκόν,
ἀλλ᾽ ὠχρὸν ἢ φαιόν ἢ θάτερον μὲν τῶν ἐναντίων
ἄπεστι, τὸ δὲ λοιπὸν πάντως ὑπάρχει, διά τὸ προκατειλῆφθαι τὸ εἶδος ὑπ' ἐκείνου. Οἷον τὸ μὲν λευτ.
κὸν ὑπάρχει κύκνῳ καὶ χιόνι καὶ τιτάνῳ, ἀπεστι δὲ
τὸ μέλαν· κόρακι δὲ καὶ ἐδένῳ καὶ πίσσῃ τὸ μέλαν
ὑπάρχει, ἄπεστι δὲ τὸ λευκόν.
εβ'. Τὸ μέσον δὲ τῶν ἐμμέσων ἐναντίων ἢ καὶ
ἀμφοτέρων μετέχει τῶν ἄκρων, ὅτε καὶ κατωνόμα
σται, ὡς τὸ χλιαρόν ἢ οὐδετέρου τῶν ἄκρων, ὅτε
καὶ ἀκατονόμαστόν ἐστι, μόνη τῇ τῶν ἄκρων ἀποφάσει δηλούμενον· ὡς τὸ μέσον τοῦ δικαίου καὶ ἀδί
PATROL, GR. CXLII.
habent, aut ambo possunt a subjecto abesse; ut
album et nigrum a Socrate (fieri enim potest uι
neque niger neque albus, seu pallidus aut fuscus
Socrates sit), aut alterum quidem abest contrariorum, reliquum 241 autem inest utique, quod spe
cies ab eo jam ante occupata sit: velut album
incst cyguo et nivi et cerussæ, nigrum abest; al
corvo et ebeno et pici nigrum inest, album abest.
12. Jam vero medium contrariorum mediatorum
aut utrumque participat extremorum quando et
nomen habet, ut tepidum; aut neutrum participat
extremorum, cum etiam innominatum est, solaque
extremorum negatione declaratur; ut medium justi
col. 875–876page 175 of 548
PG 142:875κου. Λέγεται γὰρ τοῦτο οὐδὲ δίκαιον, οὐδὲ ἄδικον τοιοῦτον τὸ βρέφος, οὔτε δίκαιον οὔτε ἄδικον. ιγ'. Τινὲς δὲ τῶν νεωτέρων μέσον ἀγαθοῦ καὶ και κοῦ θεωρούμενον ὁπωσοῦν ἐκάλεσαν ἀδιάφορον. ιδ. ᾿Αρχύτας δὲ κἂν τοῖς πρός τι μεσότητος δεί κνυσι. Μεταξὺ γὰρ δεσπότου καὶ δούλου τίθησι τὸ Ελεύθερον· καὶ μείζονος καὶ ἐλάττονος τὸ ἴσον· καὶ πλατέος καὶ στενοῦ τὸ ἐφαρμόζον. ιε΄. Επιστητέον δ' ὅτι τῶν ἐναντίων αἱ περιοχαί πρός τί εἰσι. Τὸ γὰρ ἐναντίον ἐναντίῳ ἐναντίον· τὰ δὲ περιεχόμενα οὐ κοινωνοῦσι τοῖς πρός τι. ις'. Ετι τῶν ἐμμέσων εναντίων τὰ μὲν ἐν ἔχει μέσον, τὰ δὲ πολλά. Θερμὸν γὰρ καὶ ψυχρόν (έν) ἔχει μέσον μόνον τὸ χλιαρόν· λευκὸν δὲ καὶ μέλαν ἔχει τὸ φαιὸν, τὸ ὠχρὸν, τὸ ξανθόν, τὸ ἐρυθρόν, τὸ πυῤῥὸν, καὶ ἕτερα. ιζ'. Τρία δέ τινα τοῖς ἐναντίοις παρέπεται. ιη'. Πρώτον, ὅτι τὸ μὲν ἀγαθὸν ἐναντίον τῷ κακῷ τὸ δὲ κακὸν τῷ τε ἀγαθῷ καὶ ἄλλῳ κακῷ. Οταν ἐναντία μὲν ἡ σωφροσύνη τῇ τε ἀκολασίᾳ καὶ ἡλι θεότητι (κακίας γὰρ καὶ ἄμφω)· ἡ δ' ἀκολασία ἐναντιοῦται μὲν καὶ τῇ σωφροσύνῃ, ἐναντιοῦται δὲ καὶ τῇ ηλιθιότητι. ιθ'. Καὶ οὐκ ἔστιν ἄδικος ἡ φύσις, δύο ἐναντία ἑνὶ ἀντιτάξασα. Εν γὰρ ἀντιτέτακται τῷ ἐνὶ, ἡ συμμετρία τῇ ἀσυμμετρίᾳ. Η μὲν γὰρ σωφροσύνη μεσότης οὖσα, συμμετρία ἐστίν· ἡ δ᾽ ἡλιθιότης καὶ ἡ ἀκολασία ἄκρα οὖσαι, ἀσυμμετρίαι εἰσίν. Η μὲν γάρ ἐστιν ὑπερβολή, ἡ δ᾽ ἔλλειψις. Εναντιοῦται γοῦν ἡ συμμετρία τῇ ἀσυμμετρίᾳ, ὡς ἀγαθὸν κακῷ τὰ δ' ἄκρα ἐναντιοῦται ἀλλήλοις, ὅτι πλεῖστον ἀπ' ἀλλήλων διέστηκε. κ'. Καὶ τῷ μὲν κακῷ ἐναντιοῦται κακόν· τὸ δ' ἀγαθὸν οὐκ ἔστιν ἐναντίον τινὶ ἀγαθῷ· ἓν γάρ ἐστι τὸ ἀγαθὸν καὶ ἁπλοῦν· τὸ δὲ κακὸν ποικίλον τε καὶ πολυσχιδές. κα'. Δεύτερον τῶν ἐναντίων παρακολούθημα, ὅτι τἀναντία δύναται συνυπάρχειν ἀλλήλοις ἐν γένει καὶ εἴδει· γένει μὲν, ὡς τῷ ζώῳ, εἴδει δὲ, ὡς τῷ ἀν θρώπῳ. Λέγομεν γὰρ τῶν ζώων τὰ μὲν εἶναι λευκά, τὰ δὲ μέλανα· καὶ τῶν ἀνθρώπων τοὺς μὲν ὑγιαίνειν, τοὺς δὲ νοσεῖν. Ἐν ἀτόμῳ δὲ τἀναντία συν υπάρχειν ἀλλήλοις καθ' ἕνα τόπον οὐ δύναται. Καὶ γὰρ οὐκ ἔστι τὸν Σωκράτην υγιαίνειν καὶ νοσεῖν ἅμα· ἢ καθ' ἐν μόριον, ἐν ταυτῷ θερμαίνεσθαί τε καὶ ψύχεσθαι. κβ'. Τρίτον, ὅτι τἀναντία ἢ ὑπὸ τὸ αὐτὸ γένος εἰσὶν, ὡς τὸ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν ὑπὸ τὸ χρῶμα ὑπὸ τἀναντία γένη, ὡς δικαιοσύνη καὶ ἀδικία, ὑπὸ τὴν ἀρετὴν, καὶ ὑπὸ τὴν κακίαν· ἢ αὐτὰ δὴ τἀναντία γένῃ εἰσὶν, ὡς τὸ καθόλου ἀγαθὸν καὶ τὸ καθό λου κακόν. Ταῦτα γὰρ ἐναντία ὄντα γένη εἰσίν.
et injust. Dicitur enim hoc neque justum neque κου. Λέγεται γὰρ τοῦτο οὐδὲ δίκαιον, οὐδὲ ἄδικον·
injustum. Quale sane nefas infans est qui неque τοιοῦτον τὸ βρέφος, οὔτε δίκαιον οὔτε ἄδικον.
justus neque injustus.
13. Aliqui autem ex recentioribus medium quod
inter malum et bonum considerator quoquomodo,
indifferens vocaverunt.
14. Sed et Archytas in us quae sunt ad aliquid
medictates ostendit. Etenim inter dominum et
servum ponit id quod est liberum; et inter majus
et minus æquale, inter latum-et angustum id quod
congruens seu accommodatum est.
15. Sciendum porro ea quæ continent contraria
esse ad aliquid (contrarium enim contrario est
contrarium); at quæ comprehenduntur illis, non
communicare cum iis quæ sunt ad aliquid.
242 16. Praeterea mediatorun contrariorum
alia quidem habent unum medium; alia vero multa.
Nam calidum et frigidum babent unum solum mealium, quod est tepidum: album autem et nigrum
habent fuscum, pallidum, flavum, rubrum, fulum et alia.
17. Tria sunt autem contrariorum consectaria.
18. Primum quod bonum quidem malo duntaxat,
malum autem et bono et alii malo sit contrarium.
Veluti contraria est temperantia tum imtemperantiæ, tum sensuum stupori; nam et utraque sunt
vitia at intemperantia et temperantiæ quidem
contrariatur, et vero etiam sensuum stupori contrariatur.
19. Nec est injusta natura quæ uni duo contraria
objecerit. Unum enim uni est objectum; moderatio
immoderationi. Temperantia enim quidem cum sit
mediocritas, moderatio est: at stupor et intempe
rantia cum extrema sint, immoderationes sunt.
Hæc enim quidem excessus: ille vero defectus est.
Contrariatur igitur moderatio immoderationi, ut
bonum inalo: extremæ vero sibi invicem contrariantur, quod plurimum a se distent invicem.
243 20. Εt malo quidem malum contrariatur:
at bonum alicui bono non est contrarium; unum
enim simplexque est bonum: malum autem et varium est et multifidum.
21. Secundum contrariorum consectarium est,
quod contraria sibi invicem in genere et specie
coexsistere possunt: genere quidem, ut animali:
specie, ut homine. Auinalium enim alia alba, alia
nigra et hominum alios sanos, alios ægrotos esse
dicimus. In individuo autem contraria secum invicem quoad unum locum coexsistere non possunt.
Nec enim Socratem simul sanum esse et agrotare,
aut secundum eamdem partem in eodem tempore
calefieri et refrigerari contingit.
22. Tertium (consectarium contrariorum est),
quod contraria vel sunt sub eodein genere, ut album
et nigrum sub colore; aut sub contrariis generibus,
ot justitia et injustitia sub virtute et vitio; aut
ipsa sape contraria genera sunt, ut universale
bonum et malum universale. Hæc enim quæ sunt
contraria, genera sunt.
ιγ'. Τινὲς δὲ τῶν νεωτέρων μέσον ἀγαθοῦ καὶ και
κοῦ θεωρούμενον ὁπωσοῦν ἐκάλεσαν ἀδιάφορον.
ιδ. ᾿Αρχύτας δὲ κἂν τοῖς πρός τι μεσότητος δείκνυσι. Μεταξὺ γὰρ δεσπότου καὶ δούλου τίθησι τὸ
Ελεύθερον· καὶ μείζονος καὶ ἐλάττονος τὸ ἴσον· καὶ
πλατέος καὶ στενοῦ τὸ ἐφαρμόζον.
ιε΄. Επιστητέον δ' ὅτι τῶν ἐναντίων αἱ περιοχαί
πρός τί εἰσι. Τὸ γὰρ ἐναντίον ἐναντίῳ ἐναντίον· τὰ
δὲ περιεχόμενα οὐ κοινωνοῦσι τοῖς πρός τι.
ις'. Ετι τῶν ἐμμέσων εναντίων τὰ μὲν ἐν ἔχει
μέσον, τὰ δὲ πολλά. Θερμὸν γὰρ καὶ ψυχρόν (έν)
ἔχει μέσον μόνον τὸ χλιαρόν· λευκὸν δὲ καὶ μέλαν
ἔχει τὸ φαιὸν, τὸ ὠχρὸν, τὸ ξανθόν, τὸ ἐρυθρόν, τὸ
πυῤῥὸν, καὶ ἕτερα.
ιζ'. Τρία δέ τινα τοῖς ἐναντίοις παρέπεται.
ιη'. Πρώτον, ὅτι τὸ μὲν ἀγαθὸν ἐναντίον τῷ κακῷ·
τὸ δὲ κακὸν τῷ τε ἀγαθῷ καὶ ἄλλῳ κακῷ. Οταν
ἐναντία μὲν ἡ σωφροσύνη τῇ τε ἀκολασίᾳ καὶ ἡλι
θεότητι (κακίας γὰρ καὶ ἄμφω)· ἡ δ' ἀκολασία
ἐναντιοῦται μὲν καὶ τῇ σωφροσύνῃ, ἐναντιοῦται δὲ
καὶ τῇ ηλιθιότητι.
ιθ'. Καὶ οὐκ ἔστιν ἄδικος ἡ φύσις, δύο ἐναντία
ἑνὶ ἀντιτάξασα. Εν γὰρ ἀντιτέτακται τῷ ἐνὶ, ἡ
συμμετρία τῇ ἀσυμμετρίᾳ. Η μὲν γὰρ σωφροσύνη
μεσότης οὖσα, συμμετρία ἐστίν· ἡ δ᾽ ἡλιθιότης καὶ
ἡ ἀκολασία ἄκρα οὖσαι, ἀσυμμετρίαι εἰσίν. Η μὲν
γάρ ἐστιν ὑπερβολή, ἡ δ᾽ ἔλλειψις. Εναντιοῦται
γοῦν ἡ συμμετρία τῇ ἀσυμμετρίᾳ, ὡς ἀγαθὸν κακῷ
τὰ δ' ἄκρα ἐναντιοῦται ἀλλήλοις, ὅτι πλεῖστον ἀπ'
ἀλλήλων διέστηκε.
κ'. Καὶ τῷ μὲν κακῷ ἐναντιοῦται κακόν· τὸ δ'
ἀγαθὸν οὐκ ἔστιν ἐναντίον τινὶ ἀγαθῷ· ἓν γάρ ἐστι
τὸ ἀγαθὸν καὶ ἁπλοῦν· τὸ δὲ κακὸν ποικίλον τε καὶ
πολυσχιδές.
κα'. Δεύτερον τῶν ἐναντίων παρακολούθημα, ὅτι
τἀναντία δύναται συνυπάρχειν ἀλλήλοις ἐν γένει καὶ
εἴδει· γένει μὲν, ὡς τῷ ζώῳ, εἴδει δὲ, ὡς τῷ ἀνθρώπῳ. Λέγομεν γὰρ τῶν ζώων τὰ μὲν εἶναι λευκά,
τὰ δὲ μέλανα· καὶ τῶν ἀνθρώπων τοὺς μὲν ὑγιαί
νειν, τοὺς δὲ νοσεῖν. Ἐν ἀτόμῳ δὲ τἀναντία συν
υπάρχειν ἀλλήλοις καθ' ἕνα τόπον οὐ δύναται. Καὶ
γὰρ οὐκ ἔστι τὸν Σωκράτην υγιαίνειν καὶ νοσεῖν
ἅμα· ἢ καθ' ἐν μόριον, ἐν ταυτῷ θερμαίνεσθαί τε
καὶ ψύχεσθαι.
κβ'. Τρίτον, ὅτι τἀναντία ἢ ὑπὸ τὸ αὐτὸ γένος
εἰσὶν, ὡς τὸ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν ὑπὸ τὸ χρῶμα·
ὑπὸ τἀναντία γένη, ὡς δικαιοσύνη καὶ ἀδικία, ὑπὸ
τὴν ἀρετὴν, καὶ ὑπὸ τὴν κακίαν· ἢ αὐτὰ δὴ τάναν
τία γένῃ εἰσὶν, ὡς τὸ καθόλου ἀγαθὸν καὶ τὸ καθό
λου κακόν. Ταῦτα γὰρ ἐναντία ὄντα γένη εἰσίν.
col. 877–878page 176 of 548
PG 142:877κγ'. Εἰδέναι δὲ δεῖ, ὅτι τῶν ἀλλήλοις ἐναντίων ἐν τὸ ἀνωτάτω γένος ἐστίν. Οὔτε γὰρ ἡ ἀρετὴ καὶ ἡ κακία πρῶτα γένη εἰσὶν, ἄνω γὰρ αὐτῶν ἕξις τε καὶ διάθεσις· οὔτε τὸ καθόλου ἀγαθὸν, καὶ τὸ καθό λου κακόν· ἀλλὰ καὶ ταῦτα συνάπτονται ἢ συν άγονται τῷ ποιῷ. Καὶ ἔστι τὸ ποιον γένος πάντων αὐτῶν γενικώτατον. Τοσαῦτα περὶ ἐναντίων. κδ. Ἕξις δὲ καὶ στέρησις λέγεται πολλαχώς. Καθ᾿ ἕνα μὲν γὰρ τρόπον ἕξις λέγεται ἡ τοῦ ἔχον τος καὶ τοῦ ἐχομένου ἐνέργεια. κε'. Εξις γὰρ ἱματίου λέγεται, ὅταν ὁ μὲν ἔχῃ, τὸ δ᾽ ἔχηται ὑπὸ τοῦ ἔχοντος. Καὶ ἕξιν ὅπλων εἶπέ που Πλάτων ἐπὶ τοῦ ἔχοντος ὅπλα. κς'. Καθ᾽ ἕτερον δὲ τρόπον ἕξεις λέγομεν τὰς ἐπικτήτους ποιότητας, ἐμμόνους γεγονυίας· τάς τε φυσικὰς καὶ τὰς κατ' ἐπιστήμην ἢ τέχνην, καθ' ας οἱ ἐν αὐταῖς ἐκτικοὶ λέγονται. Κατὰ τοῦτο δὴ καὶ τὰς τελείας ἀρετὰς ὀνομάζομεν ἕξεις. κζ'. Έξις καλεῖται καὶ ἡ φυσική κατασκευή, ὅταν ἔμμονος ᾖ, ὥσπερ σωματικάς τινας ἕξεις καὶ ψυχι τὰς νοοῦμεν ἐπί τινων· καὶ ἀρετὰς ἡ κακίας έκ φύσεως εἴτουν κράσεως. κη'. Λέγουσι τινες ἕξιν καὶ τὴν τῆς φύσεως ἐπισ τηδειότητα. κα. Λέγουσι καὶ τὴν φυσικὴν δύναμιν ὡς τοῦ πυρὸς τὸ θερμαίνειν, ὅτε μὴ θερμαίνοι, καὶ τὴν ὄψιν τοῦ καθεύδοντος. λ'. Ετι δὲ μᾶλλον ἡ τελικὴ ἐνέργεια ἕξις ἐστίν ὡς ἡ ὅρασις ἡ ἤδη ὁρῶσα, καὶ ἡ θερμότης ἡ ήδη θερμαίνουσα. λα'. Πολλαχῶς οὖν τῆς ἔξεως λεγομένης, πολλαχῶς καὶ ἡ στέρησις λέγεται καταλλήλως τῇ ἕξει λαμβανομένη. Η μὲν γὰρ ἕξις ἀπὸ τοῦ ἔχειν εἴλη πται· ἡ δὴ στέρησις ἀέχειά τίς ἐστιν. λβ'. ᾿Αντίκειται γοῦν τῷ πρώτῳ σημαινομένῳ τῆς ἕξεως ἡ στέρησις τοῦ ἱματίου καὶ τοῦ ὅπλου. γ. Τῷ δευτέρῳ ἡ τῶν ἐπικτήτων ποιοτήτων ἀποβολή. λό. Τῷ τρίτῳ, τῆς φυσικῆς κατασκευῆς ἡ μετα τροπή. λε'. Τῷ τετάρτῳ, ἢ ὅπερ οὐδόλως πέφυκεν ἔχειν τὸ γένος, ὡς λέγομεν τὸ μὲν βρέφος ἔχειν ἐπιτηδειότητα πρὸς τὸ δέξασθαι τὴν γραμματικήν ἐστερῆσθαι δὲ τῆς ἐπιτηδειότητος ταύτης τὴν πλά τανον ὅτι καὶ τὸ ἅπαν φυτόν· ἢ ὅπερ τὸ γένος μὲν πέφυκεν ἔχειν, τὶ δὲ τῶν εἰδῶν οὐκ ἔχει ὡς τὸ ζῶον μὲν ἔχει ἐπιτηδειότητα τοῦ ὁρᾷν, ὁ δ᾽ ἀσπάλαξ ταύτης εστέρηται. λς'. Τῷ πέμπτῳ, ἡ ἀποβολὴ τῆς καθ' ἕξιν δυνά μεως. λζ. Τῷ ἔκτῳ καὶ τελευταίῳ, τῆς τελικῆς ἐνερ γείας ἡ στέρησις. λη. Κυρίως δὴ καθ᾽ ἕξιν καὶ στέρησιν ἀντίθεσις τ'
κγ'. Εἰδέναι δὲ δεῖ, ὅτι τῶν ἀλλήλοις ἐναντίων ἐν
τὸ ἀνωτάτω γένος ἐστίν. Οὔτε γὰρ ἡ ἀρετὴ καὶ ἡ
κακία πρῶτα γένη εἰσὶν, ἄνω γὰρ αὐτῶν ἕξις τε
καὶ διάθεσις· οὔτε τὸ καθόλου ἀγαθὸν, καὶ τὸ καθό
λου κακόν· ἀλλὰ καὶ ταῦτα συνάπτονται ἢ συνάγονται τῷ ποιῷ. Καὶ ἔστι τὸ ποιον γένος πάντων
αὐτῶν γενικώτατον. Τοσαῦτα περὶ ἐναντίων.
κδ. Ἕξις δὲ καὶ στέρησις λέγεται πολλαχώς.
Καθ᾿ ἕνα μὲν γὰρ τρόπον ἕξις λέγεται ἡ τοῦ ἔχοντος καὶ τοῦ ἐχομένου ἐνέργεια.
κε'. Εξις γὰρ ἱματίου λέγεται, ὅταν ὁ μὲν ἔχῃ,
τὸ δ᾽ ἔχηται ὑπὸ τοῦ ἔχοντος. Καὶ ἕξιν ὅπλων εἶπέ
που Πλάτων ἐπὶ τοῦ ἔχοντος ὅπλα.
κς'. Καθ᾽ ἕτερον δὲ τρόπον ἕξεις λέγομεν τὰς
ἐπικτήτους ποιότητας, ἐμμόνους γεγονυίας· τάς τε
φυσικὰς καὶ τὰς κατ' ἐπιστήμην ἢ τέχνην, καθ' ας
οἱ ἐν αὐταῖς ἐκτικοὶ λέγονται. Κατὰ τοῦτο δὴ καὶ
τὰς τελείας ἀρετὰς ὀνομάζομεν ἕξεις.
κζ'. Έξις καλεῖται καὶ ἡ φυσική κατασκευή, ὅταν
ἔμμονος ᾖ, ὥσπερ σωματικάς τινας ἕξεις καὶ ψυχι
τὰς νοοῦμεν ἐπί τινων· καὶ ἀρετὰς ἡ κακίας έκ
φύσεως εἴτουν κράσεως.
κη'. Λέγουσι τινες ἕξιν καὶ τὴν τῆς φύσεως ἐπισ
τηδειότητα.
κα. Λέγουσι καὶ τὴν φυσικὴν δύναμιν ὡς τοῦ
πυρὸς τὸ θερμαίνειν, ὅτε μὴ θερμαίνοι, καὶ τὴν ὄψιν
τοῦ καθεύδοντος.
λ'. Ετι δὲ μᾶλλον ἡ τελικὴ ἐνέργεια ἕξις ἐστίν·
ὡς ἡ ὅρασις ἡ ἤδη ὁρῶσα, καὶ ἡ θερμότης ἡ ήδη
θερμαίνουσα.
λα'. Πολλαχῶς οὖν τῆς ἔξεως λεγομένης, πολλα
χῶς καὶ ἡ στέρησις λέγεται καταλλήλως τῇ ἕξει
λαμβανομένη. Η μὲν γὰρ ἕξις ἀπὸ τοῦ ἔχειν εἴλη
πται· ἡ δὴ στέρησις ἀέχειά τίς ἐστιν.
λβ'. ᾿Αντίκειται γοῦν τῷ πρώτῳ σημαινομένῳ τῆς
ἕξεως ἡ στέρησις τοῦ ἱματίου καὶ τοῦ ὅπλου.
γ. Τῷ δευτέρῳ ἡ τῶν ἐπικτήτων ποιοτήτων
ἀποβολή.
λό. Τῷ τρίτῳ, τῆς φυσικῆς κατασκευῆς ἡ μετα
τροπή.
λε'. Τῷ τετάρτῳ, ἢ ὅπερ οὐδόλως πέφυκεν ἔχειν
τὸ γένος, ὡς λέγομεν τὸ μὲν βρέφος ἔχειν ἐπιτηδειότητα πρὸς τὸ δέξασθαι τὴν γραμματικήν
ἐστερῆσθαι δὲ τῆς ἐπιτηδειότητος ταύτης τὴν πλά
τανον ὅτι καὶ τὸ ἅπαν φυτόν· ἢ ὅπερ τὸ γένος μὲν
πέφυκεν ἔχειν, τὶ δὲ τῶν εἰδῶν οὐκ ἔχει ὡς τὸ
ζῶον μὲν ἔχει ἐπιτηδειότητα τοῦ ὁρᾷν, ὁ δ᾽ ἀσπάλαξ
ταύτης εστέρηται.
⋅
λς'. Τῷ πέμπτῳ, ἡ ἀποβολὴ τῆς καθ' ἕξιν δυνάμεως.
λζ. Τῷ ἔκτῳ καὶ τελευταίῳ, τῆς τελικῆς ἐνερ
γείας ἡ στέρησις.
λη. Κυρίως δὴ καθ᾽ ἕξιν καὶ στέρησιν ἀντίθεσις
23. Nosse autem oportet eorum quæ sibi invicem
sunt contraria, unum summum genus esse. Neque
enim virtus et vitium prima sunt 244 contraria.
Etenim supra ipsa sunt et habitus et dispositio,
nec universale bonum et universale malum sunt
summa genera; sed et hæc ad quale copulantur et
colliguntur. Estque quale illorum omnium genus
generalissimum. Tantuin de contrariis.
24. Habitus autem et privatio multifariam dicuntur. Uno enim modo dicitur habentis et habiti
actus.
25. Habitus enim vestimenti dicitur, cum ille
quidem habet, hoc vero habetur. Et Plato alicubi
habitum armorum de eo dixit, qui arma habet.
26. Alio autem modo habitus dicimus qualitates
acquisitas cum stabiles factæ fuerint, partim naturales, partim eas quæ secundum scientiam et
artem sunt, secundum quas qui in ipsis sunt, hee
clici, id est, habitibus præditi dicuntur. Secundum
quod sane (significatum) etiam perfectas virtutes,
nominamus habitus.
27. llabitus vocatur etiam naturalis præparatio
seu confirmatio cum stabilis fuerit; quomodo corporis et animæ aliquos habitus in aliquibus animadvertimus; et virtutes aut vitia ex natura, sive
temperamento.
28. Dicunt aliqui babitum et naturæ aptitudinem.
245 29. Dicunt etiam (habitum) potentiam naturalem, ut iguis τ' calefacere cum non calefecit,
et visum dormientis.
30. Insuper autem potius perfectus actus est
habitus; ut visio jam videns et calor jam calefaciens.
31. Cum igitur multifariam habitus dicatui.
multifariam etiam privatio dicitur, quæ habitui
congruenter accipitur. Habitus enim quidem ab habendo sumptus est; privatio autem inhabitio quiedam, seu habendi quidam defectus est.
32. Itaque primo habitus significato opponitur
privatio vestimenti et teli.
33. Secundo acquisitarum qualitatum abjectio.
34. Tertio, naturalis preparationis seu confir
mationis inversio.
35. Quarto, vel quod omnino non potest habere
genus, quomodo infantem quidem dicimus aptitudinem habere grammaticæ suscipiende, platanum
autem hac aptitudine privatam esse, quia etiam
omnis planta: aut quando quidem ipsum genus
habere potest, quædam autem ex speciebus noa
habet; quomodo quidem animal videndi habet apttudinem, hac autem talpa privata est.
36. Quinto potentiæ secundum habitum amissio.
246 57. Sexto et ultimo perfecti acius privatio.
58. Proprie autem oppositio: quæ secundum ha-
col. 879–880page 177 of 548
PG 142:879ἐπὶ μόνων λαμβάνεται τῶν κατά φύσιν προσόντων τῷ εἴδει παντί. λθ'. Αὕτη δὲ χαρακτηρίζεται τοῖς τρισὶ τούτοις, ὅπερ πέφυκεν ἔχειν, καὶ ὅτε πέφυκεν ἔχειν καὶ ἔνθα πέφυκεν ἔχειν. Οὔτε γὰρ ἂν τὸν λίθον εἴπει μεν εἶναι τυφλόν· ἐπείπερ οὐ πέφυκεν ἔχειν ὅρασιν· οὔτε τὸ ἀρτιγενὲς βρέφος κυρίως νωδόν, διὰ τὸ μὴ πεφυκέναι κατὰ τὸν καιρὸν τοῦτον ἔχειν ὀδόντας· οὔτε τις λέγοιτο τυφλός, ὅτι μὴ ὁρῴη τῷ ποδί· καὶ γὰρ ὁ ποῦς ἀνεπίδεκτος όψεως. Τότε τοιγαρούν κυρίως στέρησις λέγεται, ὅτε φύσις δεκτικὴ τῆς ἕξεως, κατὰ τὸν ἐπιτήδειον χρόνον, ἐν μορίῳ τῷ πρέποντι, τῆς ἔξεως ταύτης εστέρηται· ὡς ὁ ἐκ γενετής τυ φλὸς ἢ ὁ διά τι πάθος ὑποστὰς ἀβλεψίαν ἀνίατον. μ'. Αὕτη δὲ ἡ στέρησις καὶ τοῦ δυνάμει ἐστίν. ΕΙ γὰρ οὐκ ἦν τοῦ δυνάμει, ἤγετ' ἂν εἰς τὸ ἐνεργείᾳ ποτέ. μα'. Οὐ λέγεται δέ ποτε στέρησις τοῦ κακοῦ τε καὶ βλαβεροῦ, ἀλλὰ τοῦ ἀγαθοῦ καὶ χρησίμου. μβ'. Χρὴ δὲ μὴ πρὸς τὴν λέξιν ἀφορῶντας, κρί νειν τὴν στέρησιν. Τινὰ μὲν γὰρ καὶ τοὔνομα καὶ τὸ πράγμα στερητικὸν ἔχει· ὥσπερ τὸ ἀναίσθητος ἐπὶ τοῦ ἀποπλήκτου λεγόμενον. Τινὰ δὲ τὸ μὲν ὄνομα στερητικὸν ἔχει, τὸ πρᾶγμα δὲ οὐδαμῶς· ὡς τὸ ἀσώματον καὶ ἀθάνατον. Τινὰ δὲ τὸ πρᾶγμα μὲν Έχει στερητικόν, οὐ μὴν ἤδη καὶ τοὔνομα· ὡς τις φλὸς καὶ κωφός. Ταῦτα περὶ ἔξεως καὶ στερήσεως. τὸ ἀναίσθητος να σε παραλία μγ. Κατάφασις δὲ καὶ ἀπόφασις τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνὸς πράγματος ἀπαρτίζουσι τὴν ἀντίφασιν. Αντί φασις δέ ἐστιν ἡ ἀντικειμένη φάτις. μδ'. Κατάφασις μὲν οὖν ἐστι τὸ εἰπεῖν τί τινι ὑπάρχει οἷον, Πέτρος περιπατείήγουν ὑπάρχει τῷ Πέτρῳ τὸ περιπατείν. ᾿Απόφασις δὲ τὰ εἰπεῖν τί τινι οὐχ ὑπάρχει· οἷον, Πέτρος οὐ περιπατεῖ· ήγουν τῷ Πέτρῳ οὐχ ὑπάρχει τὸ περιπατεῖν. με'. Κατάφασις (μὲν οὖν καὶ ἀπόφασις διαιρεῖν δύναται τὸ ψεῦδος καὶ τὴν ἀλήθειαν. μς'. Τὰ δ' ἄλλως ἀντικείμενα τοῦτο οὐ δύναται. Φωναὶ γὰρ εἰσιν ἁπλαῖ, καὶ οὔτε ἀληθεύουσιν, οὗ τε ψεύδονται, καθ᾽ αὐτὰ δηλαδή προφερόμενα συμ πλακέντα δὲ δύναταί ποτε, καθὶ καταφάσεις διαι ρῆσαι τὴν ἀλήθειαν καὶ τὸ ψεῦδος ἐπί τινων ὄντων ἐπὶ μὴ ὄντων δὲ οὐδαμῶς. Οἷον Σωκράτης ὑγιαίνει, Σωκράτης νοσεί. Οντος μὲν γὰρ τοῦ Σωκράτους, ἔσται τὸ μὲν ἀληθὲς τὸ δὲ ψεῦδος· μὴ ὄντος δὲ, ἀμ φότερα ψευδῆ· μὴ ὢν γὰρ ὁ Σωκράτης, οὔθ᾽ ὑγιαίνει οὔτε νοσεῖ. μζ'. Καὶ οὕτω δὲ μετὰ συμπλοκῆς τὰ τοιαῦτα τῶν ἀντικειμένων προφερόμενα, οὐδ᾽ ἐπὶ πάντων τῶν ὄντων, τὴν ἀλήθειαν καὶ τὸ ψεῦδος διαχωρίζουσιν. Οὐδὲ γὰρ ἂν ἡ ψυχὴ δεξιὰ ἢ ἀριστερὰ λεχθείη ποτέ οὐδὲ τὸ ἀρτιγέννητον παιδίον, νωδὸν ἢ ὁδόντας ἔχον οὐδὲ μέλας ἢ λευκὸς ὁ ἀήρ. ' 'Η δὲ κατάφασις καὶ (*) ἀπόφασις ἐπὶ πάν
Litum et privationem est, in his solis accipitur que ἐπὶ μόνων λαμβάνεται τῶν κατά φύσιν προσόντων
secundum naturam omni speciei insunt.
τῷ εἴδει παντί.
59. Hæc autem tribus hisce characteribus seu
notis designatur, quod natura habere potest, et
quando natura habere potest, et ubi natura habere
potest. Neque enim dicemus lapidem esse cæcum,
quandoquidem natura non habere potest visum;
neque recens natum infantem, proprie edentulumi,
propterea quod hoc tempore non potest natura
habere dentes; neque dicetur aliquis carcus, quod
pede non videat: quippe pes visionis capax non est.
Tunc igitur privatio proprie dicitur, cum natura
quæ habitus est capax tempore idoneo, in conveniente parte seu membro, habitu isto privata est:
ut qui ex nativitate cæcus est, vel qui incurabilem
cæcitatem ex aliqua passione subiit.
40. Εt haec privatio ipsius potentialis est. Nisi
enim ipsius potentialis esset, aliquando in actum
produceretur.
41. Nunquam autem mali et perníciusi, sed boni
et utilis privatio dicitur.
λθ'. Αὕτη δὲ χαρακτηρίζεται τοῖς τρισὶ τούτοις,
ὅπερ πέφυκεν ἔχειν, καὶ ὅτε πέφυκεν ἔχειν καὶ ἔνθα
πέφυκεν ἔχειν. Οὔτε γὰρ ἂν τὸν λίθον εἴπει μεν εἶναι
τυφλόν· ἐπείπερ οὐ πέφυκεν ἔχειν ὅρασιν· οὔτε τὸ
ἀρτιγενὲς βρέφος κυρίως νωδόν, διὰ τὸ μὴ πεφυκέ
ναι κατὰ τὸν καιρὸν τοῦτον ἔχειν ὀδόντας· οὔτε τις
λέγοιτο τυφλός, ὅτι μὴ ὁρῴη τῷ ποδί· καὶ γὰρ ὁ
ποῦς ἀνεπίδεκτος όψεως. Τότε τοιγαρούν κυρίως
στέρησις λέγεται, ὅτε φύσις δεκτικὴ τῆς ἕξεως,
κατὰ τὸν ἐπιτήδειον χρόνον, ἐν μορίῳ τῷ πρέποντι,
τῆς ἔξεως ταύτης εστέρηται· ὡς ὁ ἐκ γενετής τυ
φλὸς ἢ ὁ διά τι πάθος ὑποστὰς ἀβλεψίαν ἀνίατον.
μ'. Αὕτη δὲ ἡ στέρησις καὶ τοῦ δυνάμει ἐστίν. ΕΙ
γὰρ οὐκ ἦν τοῦ δυνάμει, ἤγετ' ἂν εἰς τὸ ἐνεργείᾳ
ποτέ.
μα'. Οὐ λέγεται δέ ποτε στέρησις τοῦ κακοῦ τε
καὶ βλαβεροῦ, ἀλλὰ τοῦ ἀγαθοῦ καὶ χρησίμου.
μβ'. Χρὴ δὲ μὴ πρὸς τὴν λέξιν ἀφορῶντας, κρί
νειν τὴν στέρησιν. Τινὰ μὲν γὰρ καὶ τοὔνομα καὶ τὸ
πράγμα στερητικὸν ἔχει· ὥσπερ τὸ ἀναίσθητος ἐπὶ
τοῦ ἀποπλήκτου λεγόμενον. Τινὰ δὲ τὸ μὲν ὄνομα
στερητικὸν ἔχει, τὸ πρᾶγμα δὲ οὐδαμῶς· ὡς τὸ
ἀσώματον καὶ ἀθάνατον. Τινὰ δὲ τὸ πρᾶγμα μὲν
Έχει στερητικόν, οὐ μὴν ἤδη καὶ τοὔνομα· ὡς τις
φλὸς καὶ κωφός. Ταῦτα περὶ ἔξεως καὶ στερήσεως.
247 42. Jam vero etiam non ad dictionem
respicientes judicare privationem oportet. Quædam
enim et nomen et rem privativam habent; quemadmodum τὸ ἀναίσθητος quasi dicas, insensatus,
cum de apoplectico, hoc est, resoluto membris
dicitur. Quædam vero nomen quidem privativum,
rem autem nequaquam (privativam) habent, ut, incorporeum et inunortale. Quædam denique rem
quidem habent privativam, non autem etiam nomen, ut cæcus et mutus. llæc de habitu et priva -
Lione.
43. Cæterum affirmatio et negatio ejusdem et
unius rei contradicionem absolvunt. Contradictio
autem est opposita dictio.
44. Affirmatio proinde quidem est dicere, quid
insit alicui, velut Petrus ambulat: hoc est, Petro
ambulare inest. Negatio autem est dicere quid alicui non insit, velut Petrus non anibulat;-hoc est,
Petro ambulare non inest.
45. Afirmatio igitur et negatio falsitatem et veritatem dividere possunt.
46. Aliter vero opposita hoc non possunt. Εl.
enim voces simplices sunt et neque verum neque
falsum dicunt cum videlicet per se proferuntur:
conjuncta tamen ut affirmationes et negationes
possunt veritatem 248 et falsitatem dividere in
aliquibus quæ sunt; in iis quæ non sunt, minime
(possunt). Velut Socrates valet, Socrates ægrolat.
Etenim siquidem sit Socrates, unum verum, alterum falsum erit: sin autem non sit, ambo falsa
sunt; si enim non sit Socrates, neque valet, neque
agrolat.
47. Et ita quidemn ejusmodi opposita, si cum
complexione proferuntur, nec etiam in omnibus
quæ sunt veritatem et falsitatem semper dividunt.
Neque enim anima dextra aut sinistra dicetur
unquam: neque puer recens genitus, edentulus
aut dentes habens: neque aer niger aut albus.
να σε παραλία in nonibus cum en
μγ. Κατάφασις δὲ καὶ ἀπόφασις τοῦ αὐτοῦ καὶ
ἑνὸς πράγματος ἀπαρτίζουσι τὴν ἀντίφασιν. Αντίφασις δέ ἐστιν ἡ ἀντικειμένη φάτις.
μδ'. Κατάφασις μὲν οὖν ἐστι τὸ εἰπεῖν τί τινι
ὑπάρχει οἷον, Πέτρος περιπατεί- ήγουν ὑπάρχει τῷ
Πέτρῳ τὸ περιπατείν. ᾿Απόφασις δὲ τὰ εἰπεῖν τί
τινι οὐχ ὑπάρχει· οἷον, Πέτρος οὐ περιπατεῖ· ήγουν
τῷ Πέτρῳ οὐχ ὑπάρχει τὸ περιπατεῖν.
με'. Κατάφασις (μὲν οὖν καὶ ἀπόφασις διαιρεῖν
δύναται τὸ ψεῦδος καὶ τὴν ἀλήθειαν.
μς'. Τὰ δ' ἄλλως ἀντικείμενα τοῦτο οὐ δύναται.
Φωναὶ γὰρ εἰσιν ἁπλαῖ, καὶ οὔτε ἀληθεύουσιν, οὗ τε
ψεύδονται, καθ᾽ αὐτὰ δηλαδή προφερόμενα συμ
πλακέντα δὲ δύναταί ποτε, καθὶ καταφάσεις διαι
ρῆσαι τὴν ἀλήθειαν καὶ τὸ ψεῦδος ἐπί τινων ὄντων -
ἐπὶ μὴ ὄντων δὲ οὐδαμῶς. Οἷον Σωκράτης ὑγιαίνει,
Σωκράτης νοσεί. Οντος μὲν γὰρ τοῦ Σωκράτους,
ἔσται τὸ μὲν ἀληθὲς τὸ δὲ ψεῦδος· μὴ ὄντος δὲ, ἀμφότερα ψευδῆ· μὴ ὢν γὰρ ὁ Σωκράτης, οὔθ᾽ ὑγιαί
νει οὔτε νοσεῖ.
μζ'. Καὶ οὕτω δὲ μετὰ συμπλοκῆς τὰ τοιαῦτα τῶν
ἀντικειμένων προφερόμενα, οὐδ᾽ ἐπὶ πάντων τῶν
ὄντων, τὴν ἀλήθειαν καὶ τὸ ψεῦδος διαχωρίζουσιν.
Οὐδὲ γὰρ ἂν ἡ ψυχὴ δεξιὰ ἢ ἀριστερὰ λεχθείη ποτέ
οὐδὲ τὸ ἀρτιγέννητον παιδίον, νωδὸν ἢ ὁδόντας ἔχον
οὐδὲ μέλας ἢ λευκὸς ὁ ἀήρ.
·' 'Η δὲ κατάφασις καὶ (*) ἀπόφασις ἐπὶ πάν
col. 881–882page 178 of 548
PG 142:881των τῶν ὄντων τε καὶ μὴ ὄντων διαιροῦσι τὴν ἀλή θειαν καὶ τὸ ψεῦδος ἀεί. Ἐὰν γὰρ εἴπωμεν, Ὁ ἀήρ μέλας ἐστὶν, ὁ ἀὴρ μέλας οὐκ ἔστι· διείλομεν τὴν ἀλήθειαν καὶ τὸ ψεῦδος. Ψεῦδος μὲν γὰρ, ὅτι μέλας ἐστὶν ὁ ἀὴρ, ἐπείπερ καὶ ἀχρωμάτιστος· ἀληθὲς δὲ, ὅτι οὐκ ἔστι μέλας. Εἰ γὰρ χρῶμα τὸ μέλαν, ὁ μὴ ἔχων χρώμα μέλας οὐκ ἔστιν· ὥσπερ οὐδὲ λευκὸς ἢ κεχρωσμένος ὅλως. Οὕτω δὴ κἂν εἴπωμεν· Σ κράτης νοσεί, Σωκράτης οὐ νοσεί, διαιροῦμεν τὴν ἀλήθειαν καὶ τὸ ψεῦδος· κἄν τε εἴη ὁ Σωκράτης κἄν τε μὴ εἴη. Εἰ μὲν γὰρ ἐστιν, ἢ νοσεῖ, ἢ οὐ νοσεῖ. Εἰ δ' οὐκ ἔστι, πάντως οὐδὲ νοσεί. Κἀπὶ τῶν μηδὲ τὴν ἀρχὴν ὑποστάντων ὡσαύτως· οἷον, Κένταυρος ἐστι, κένταυρος οὐκ ἔστι. Τὸ μὲν γὰρ ἐν ἐξ αὐτῶν ἀληθὲς, τὸ δὲ ἕτερον ψεῦδος ἐξ ἀνάγκης. Σχήμα κεφαλ. κε', περὶ τῶν ἀντικειμένων. ἢ ἐν λόγοις, καὶ ποιεῖ κατάφασιν καὶ ἀπόφασιν, οἷον, κάθηται, οὐ κάθηται. ἢ κατὰ σχέσιν, καὶ ποιεῖ τὰ πρός τι, ὡς, πατήρ, υἱός. Τὰ ἀντικείμενα ἢ ἐν πράγματι ἢ οὐ κατὰ σχέσιν ἢ μεταβάλλει εἰς ἄλληλα τοῦ δεκτικοῦ ὑπάρχοντος, καὶ ποιεῖ τὰ ἐναν τία, ὡς θερμόν και ψυχρόν ἢ οὐ μεταβάλλει εἰς ἔλ ληλα, καὶ ἔστιν ἕξις καὶ στέρησις, ὡς ὄψις καὶ τυφλότης. ἢ ὡς κατάφασις καὶ ἀπόφασις, ἢ ὡς τὰ πρός τι, Τὰ ἀντικείμενα ἢ ὡς τὰ ἐναντία, ν ὡς ἕξις καὶ στέρησιν. τὰ ἐναντία ἢ εἴδει καὶ ἄμφω εἰσὶν, ὡς ψυχρὸν καὶ θερμόν θάτερον θατέρου ἐσχάτη ἀπόπτωσις, ὡς δικαιοσύνη καὶ ἀδικία. τὰ μὲν ἔστιν ἄμεσα Τῶν ἐναντίων τὰ δὲ μεσωτὰ εἴτουν Έμμεσα Τῶν ἐμμέσων ἐναντίων Ετι τῶν ἐμμέσων εναντίων Η ἕξις τὰ μὲν οὐσιώδη, ὡς περιττὸς καὶ ἄρτιος τὰ δ᾽ ἐπουσιώδη, ὡς νόσος καὶ υγίεια. ἢ ἀμφότερον δύναται ἀπεῖναι τοῦ ὑποκειμένου, ὡς τὸ λευκὸν καὶ μέλαν τοῦ Σωκράτους ἢ θάτερον μὲν τῶν ἐναντίων ἄπεστι, τὸ δὲ λοιπόν πάντως υπάρχει διὰ τὸ προκατειλήφθαι τὸ εἶδος ὑπ' ἐκείνου, ὡς τῷ πυρὶ ἡ θερμότης. τῶν μὲν τὸ μέσον ἑκατέρου μετέχει τῶν ἄκρων, ὡς τὸ χλιαρόν τῶν δὲ τὸ μέσον ουδετέρου μετέχει τῶν ἄκρων, ὡς τὸ μέσον τοῦ δικαίου καὶ τοῦ ἀδίκου, οὔτε δίκαιον οὔτε ἄδικον. τὰ μὲν ἔχει μέσον, ὡς τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρόν, τὸ χλιαρόν τὰ δὲ πλείω, ὡς μέσον λευκοῦ καὶ μέλανος, τὸ φαίν, τὸ πυῤῥὸν, τὸ ξανθόν, καὶ ἄλλα. ἡ τοῦ ἔχοντος καὶ τοῦ ἐχομένου ἐνέργεια, ὡς ἕξις ἱματίου ἢ ὅπλου ἡ ἐπίκτητος ποιότης, ὅταν ἔμμονος ᾖ, ὡς ἐπιστήμη καὶ ἀρετή ἡ φυσική κατασκευή, εἴτουν κράσις, ὅταν ἔμμονος ᾗ τῆς φύσεως ἐπιτηδειότης φυσικὴ δύναμις, ὡς τοῦ πυρὸς τὸ θερμαίνειν ἡ ὅτε μὴ θερμαίνῃ· καὶ ἡ ὄψις του καθεύδοντος ἡ τελικὴ ἐνέργεια, ὡς ἡ ὅρασις ἡ ἤδη ὁρῶσα.
των τῶν ὄντων τε καὶ μὴ ὄντων διαιροῦσι τὴν ἀλή- tibus tum non entibus veritatem et falsitatem «liviθειαν καὶ τὸ ψεῦδος ἀεί. Ἐὰν γὰρ εἴπωμεν, Ὁ ἀήρ
μέλας ἐστὶν, ὁ ἀὴρ μέλας οὐκ ἔστι· διείλομεν τὴν
ἀλήθειαν καὶ τὸ ψεῦδος. Ψεῦδος μὲν γὰρ, ὅτι μέλας
ἐστὶν ὁ ἀὴρ, ἐπείπερ καὶ ἀχρωμάτιστος· ἀληθὲς δὲ,
ὅτι οὐκ ἔστι μέλας. Εἰ γὰρ χρῶμα τὸ μέλαν, ὁ μὴ
ἔχων χρώμα μέλας οὐκ ἔστιν· ὥσπερ οὐδὲ λευκὸς -
ἢ κεχρωσμένος ὅλως. Οὕτω δὴ κἂν εἴπωμεν· Σ
κράτης νοσεί, Σωκράτης οὐ νοσεί, διαιροῦμεν τὴν
ἀλήθειαν καὶ τὸ ψεῦδος· κἄν τε εἴη ὁ Σωκράτης
κἄν τε μὴ εἴη. Εἰ μὲν γὰρ ἐστιν, ἢ νοσεῖ, ἢ οὐ
νοσεῖ. Εἰ δ' οὐκ ἔστι, πάντως οὐδὲ νοσεί. Κἀπὶ τῶν
μηδὲ τὴν ἀρχὴν ὑποστάντων ὡσαύτως· οἷον, Κένταυ
ρός ἐστι, κένταυρος οὐκ ἔστι. Τὸ μὲν γὰρ ἐν ἐξ αὐτῶν
ἀληθὲς, τὸ δὲ ἕτερον ψεῦδος ἐξ ἀνάγκης.
dunt. Si enim dixerimus, Aer est niger, aer non est
niger, veritatem et falsitatem divisinus. Falsum
enim est aerem esse nigrum, quandoquidem etiam
coloris expers est: verum autem est non esse nigrum. Si enim nigredo color est, qui colorem non
labet, neque niger est, quemadmodum neque albus
nec omnino coloratus. Sic sane etiam cum dixerimus: Socrates ægrotat, Socrates non ægrotat, veritatem vel falsitatem dividimus: 249 sive etiam
Socrates sit, sive non sit. Si enim quidem sit, 'aul
aegrotal, aut non aegrotat. Sin non sit, nec agrotat
utique. Et eodem modo in iis quæ nec omnino
substiterunt (res se habet) velut, Centaurus est,
centaurus non est. Unum enim corum verum, alterum necessario falsum est.
Σχήμα κεφαλ. κε', περὶ τῶν ἀντικειμένων.
ἢ ἐν λόγοις, καὶ ποιεῖ κατάφασιν καὶ ἀπόφασιν, οἷον, κάθηται, οὐ κάθηται.
ἢ κατὰ σχέσιν, καὶ ποιεῖ τὰ πρός τι, ὡς, πατήρ,
υἱός.
Τὰ ἀντικείμενα
ἢ ἐν πράγματι
ἢ οὐ κατὰ σχέσιν
ἢ μεταβάλλει εἰς ἄλληλα
τοῦ δεκτικοῦ ὑπάρχοντος, καὶ ποιεῖ τὰ ἐναν
τία, ὡς θερμόν και
ψυχρόν
ἢ οὐ μεταβάλλει εἰς ἔλ
ληλα, καὶ ἔστιν ἕξις
καὶ στέρησις, ὡς ὄψις
καὶ τυφλότης.
ἢ ὡς κατάφασις καὶ ἀπόφασις,
ἢ ὡς τὰ πρός τι,
Τὰ ἀντικείμενα
ἢ ὡς τὰ ἐναντία,
ν ὡς ἕξις καὶ στέρησιν.
τὰ ἐναντία
ἢ εἴδει καὶ ἄμφω εἰσὶν, ὡς ψυχρὸν καὶ θερμόν·
θάτερον θατέρου ἐσχάτη ἀπόπτωσις, ὡς δικαιοσύνη καὶ ἀδικία.
τὰ μὲν ἔστιν ἄμεσα
Τῶν ἐναντίων
τὰ δὲ μεσωτὰ εἴτουν
Έμμεσα
Τῶν ἐμμέσων ἐναντίων
Ετι τῶν ἐμμέσων
εναντίων
Η ἕξις
τὰ μὲν οὐσιώδη, ὡς περιττὸς καὶ ἄρτιος -
τὰ δ᾽ ἐπουσιώδη, ὡς νόσος καὶ υγίεια.
ἢ ἀμφότερον δύναται ἀπεῖναι τοῦ ὑποκειμένου, ὡς
τὸ λευκὸν καὶ μέλαν τοῦ Σωκράτους
ἢ θάτερον μὲν τῶν ἐναντίων ἄπεστι, τὸ δὲ λοιπόν
πάντως υπάρχει διὰ τὸ προκατειλήφθαι τὸ εἶδος
ὑπ' ἐκείνου, ὡς τῷ πυρὶ ἡ θερμότης.
τῶν μὲν τὸ μέσον ἑκατέρου μετέχει τῶν ἄκρων, ὡς τὸ χλιαρόν·
τῶν δὲ τὸ μέσον ουδετέρου μετέχει τῶν ἄκρων, ὡς τὸ μέσον τοῦ δικαίου καὶ
τοῦ ἀδίκου, οὔτε δίκαιον οὔτε ἄδικον.
τὰ μὲν ἔχει μέσον, ὡς τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρόν, τὸ χλιαρόν·
τὰ δὲ πλείω, ὡς μέσον λευκοῦ καὶ μέλανος, τὸ φαίν, τὸ πυῤῥὸν, τὸ ξανθόν,
καὶ ἄλλα.
ἡ τοῦ ἔχοντος καὶ τοῦ ἐχομένου ἐνέργεια, ὡς ἕξις ἱματίου ἢ ὅπλου·
ἡ ἐπίκτητος ποιότης, ὅταν ἔμμονος ᾖ, ὡς ἐπιστήμη καὶ ἀρετή·
ἡ φυσική κατασκευή, εἴτουν κράσις, ὅταν ἔμμονος ᾗ
τῆς φύσεως ἐπιτηδειότης -
φυσικὴ δύναμις, ὡς τοῦ πυρὸς τὸ θερμαίνειν·
ἡ ὅτε μὴ θερμαίνῃ· καὶ ἡ ὄψις του καθεύδοντος
ἡ τελικὴ ἐνέργεια, ὡς ἡ ὅρασις ἡ ἤδη ὁρῶσα.
col. 883–884page 179 of 548
PG 142:883Η στέρησις ἡ στέρησις τοῦ ἱματίου καὶ τοῦ ὅπλου ἀποβολὴ τῶν ἐπικτήτων ποιοτήτων ἡ μετατροπὴ τῆς φυσικῆς κατασκευῆς ἢ ὅπερ οὐδόλως πέφυκεν ἔχειν τὸ γένος, ὡς ἡ πλάτανος δυνάμει γραμματικήν ἢ ὅπερ πέφυκεν ἔχειν τὸ γένος, τὶ δὲ τῶν εἰδῶν οὐκ ἔχει, ὡς ὁ ἀσπάλαξ τὴν ὅρασιν. ἀποβολὴ τῆς καθ' ἕξιν δυνάμεως ἡ στέρησις τῆς τελικῆς ἐνεργείας.
$83
Η στέρησις
ἡ στέρησις τοῦ ἱματίου καὶ τοῦ ὅπλου
ἀποβολὴ τῶν ἐπικτήτων ποιοτήτων
ἡ μετατροπὴ τῆς φυσικῆς κατασκευῆς
ἢ ὅπερ οὐδόλως πέφυκεν ἔχειν τὸ γένος, ὡς ἡ πλάτανος δυνάμει γραμματικήν
ἢ ὅπερ πέφυκεν ἔχειν τὸ γένος, τὶ δὲ τῶν εἰδῶν οὐκ ἔχει, ὡς ὁ ἀσπάλαξ τὴν
ὅρασιν.
ἀποβολὴ τῆς καθ' ἕξιν δυνάμεως
ἡ στέρησις τῆς τελικῆς ἐνεργείας.
Opposita (accipiuntur)
Tabula capitis 25, de oppositis.
aut in orationibus, et aciunt affirmationem et negationem, velut, (Socrates
sedet, (Socrates) non sedet.
aut in rebus
aut secundum habitudinem, et efficiunt ea quæ sunt
ad aliquid, ut pater et filius.
aut non secundum habitudinem
aut mutantur in se invicem si subjectum sit
quod vim recipiendi
habeat, et efficiunt
contraria, ut calidum
et frigidum.
aut non mutantur in se
invicem, et sunt habitus et privatio, ut visus et cæcitas.
aut ut affirmatio et negatio,
250 Opposita (sunt)
aut ut ad aliquid,
aut ut contraria,
Contrariorum
Contrariorum
251 Contrariorum mediatorum (alia sunt)
Præterea contrariorum
mediatorum
Habitus (dicitur) vel
252 Privatio (dicitur
vel)
aut ut habitus et privatio.
aut etiam utrumque est species, ut frigidum et calidum,'
aut alterum ab altero est extrema prolapsio sen defectio: ut justitia et injustitia.
alia essentialia, ut par et impar,
alia sunt immediata; (et), alia essentiæ adventitia seu accidentalia, ut morbus et sanitas.
alia medium habent,
sive mediata (sunt
(guorum)
aut utrumque potest abesse a subjecto, ut album
et nigrum a Socrate,
aut alterum quidem abest contrariorium, alter um
vero inest omnino, quod jam ante species að
eo sit occupata, ut igni calor (inest).
quorum medium participat utrumque extremorum, ut tepidum,
quorum medium participat neutrum extremorum, ut medium justi et injusti,
neque justum neque injustum.
alia unum habent medium, ut calidum et frigidum habent (tepidum),
alia plura, ut medium albi et nigri, fuscum, fulvum, Davum et alia.
habentis et habiti actus, ut vestimenti aut teli habitus,
acquisita qualitas, cum fuerit stabilis, ut scientia et virtus,
naturalis præparatio, sive temperamentum cum permanens fuerit,
naturæ aptitudo,
naturalis potentia, ut calefacere ignis cum non calefacit et visus dormientis,
perfectus actus, ut visio jam videns.
privatio vestimenti et teli,
acquisitarum qualitatum amissio,
naturalis præparationis inversio,
aut ejus quod genus ipsum prorsus habere non potest; ut platanus potentia
grammaticam (habere non potest) aut ejus quod quidem genus habere potest, aliqua autem ex speciebus non habet, ut talpa visum.
amissio potentiæ secundum habitum,
privatio perfecti actus
col. 885–886page 180 of 548
PG 142:885Περὶ ὀνόματος καὶ ῥήματος. α'. "Ονομά ἐστι φωνή σημαντικὴ κατὰ συνθήκην ἄνευ χρόνου, ἧς οὐδὲν μέρος ἐστὶ σημαντικὸν κεχω ρισμένον. β'. Τῆμα δέ ἐστι φωνή σημαντικὴ κατὰ συνθήκην προσσημαίνουσα χρόνον, ἧς οὐδὲν μέρος ἐστὶ σημαντικὴν κεχωρισμένον. γ. Ὅτι μὲν οὖν ἔναρθροι φωναὶ τὸ ὄνομα καὶ τὸ βήμα, παντί που δῆλον. δ'. Εναρθρος δὲ λέγεται πᾶσα τῶν ἀνθρώπων διάλεκτος· διὰ τὸ τὰς συμπληρούσας αὐτὴν συλλαβὰς ἄρθροις εοικέναι ζώου, δυναμένοις ἀπ' ἀλλήλων διακρίνεσθαι κατ' ενέργειαν. ε΄. Οτι δὲ καὶ σημαντικαί, φανερὸν καὶ αὐτό. Καὶ γὰρ τὸ ἄνθρωπος καὶ ἵππος καὶ τρέχει, καὶ διαλέγεται, καὶ τὰ τοιαῦτα, δύναμιν έχει σημαντικὴν. δ'. ᾿Αλλὰ καὶ κατὰ συνθήκην ἐστὶ τὰ ὀνόματα καὶ τὰ ῥήματα. Συνέθεντο γὰρ Έλληνες μέν, τοῖσ δε τοῖς ὀνόμασι τὰ πράγματα καλεῖν· Ἰνδοὶ δ᾽ ἑτέ ροις, καὶ ἄλλοις Αιγύπτιοι. Καὶ οἱ αὐτοὶ δὲ τὰ αὐτὰ πράγματα ποτὲ μὲν ἄλλοις ποτὲ δ' ἑτέροις σης μαίνειν ὀνόμασιν· ὥσπερ καὶ τὰς τοιάσδε ενεργείας καὶ τὰ τοιάδε πάθη διὰ τῶνδε καὶ τῶνδε τῶν ῥημά των ἐκφαίνειν ἐκύρωσαν. ζ'. "Οθεν οὐδὲ φύσει τοῖς ἀνθρώποις τὰ ὀνόματά ἐστι καὶ τὰ ῥήματα· διότι τὰ φύσει παρὰ πᾶσι τὰ αὐτά, η'. Κἂν αἱ φωναὶ δὲ φύσει (φωνητικὸν γὰρ ζῶον τὸ
SYNOPSIS CAPITIS XXVI,
QUOD EST DE nomine ET VERBO.
11. Sed et.
12. Quarto
1. Nomen definit. - 2. Verbum item. - 3. Definitiones explicat, et primo ostendit nomen el verbum esse
roces articulatas. - 4. Rationem reddit, cur humana dialectus seu elocutio, vox articulata dicatur.
5. Deinde ostendit nomina el verba esse voces significativas. 6. Tertio, esse xarà ouvůńxŋv, id est ex
instituto. 7. Et proinde non natura. 8. Occupatio, quare cum roces sint natura, non item nomina et
verba. 253 9. Concludit nomina et verba esse xarà ouvexy, id est, xx Bow, hoc est, ex instituto,
et simul modum excipit, quo natura dici possint. 10. Alium item modum indicat, quo dici possint xatà
ouvefxnv, id est, ex compositione, puta syllabarum ad differentiam vocum inarticulatarum.
hujus modi alium sensum profert, quo xarà ouvĤxv, id est, ex compositione dici possint.
ostendit nominum et verborum paries separatim nihil significare, non tantum simplicium, sed etiam compositorum.—13. Quinto, omnia nomini et verbo communia esse, exceptis specificis differentiis, quod nomina sint sine tempore, verba tempus adsignificent. -14. Explicat quid sit sine tempore in definitione nominis, quid item in definitione verbi adsignificare tempus. – 15. Aliam etiam nominum et verborum differentiam in hoc constituit, quod illa ut hæc actionem et passionem non significent. 16. Annotat quæ apud
dialecticos in nomina et verba dividantur, et quomodo reliqua omnia orationis saltem ligamenta sint.
17. Occupatio qua explicatur, quid inter dictionem et orationem sit discriminis. — 18. Ostendit nominib es
et verbis per se prolatis veritatem el falsitatem non inesse. 19. Occupatio de verbis primæ et secunde et
aliquibus etiam tertiæ persona, quatenus verum et falsum aliquid significent. 20. Per epiphoram concludit nomina 254 el verba per se prolata verum et falsum non dicere, quod tamen conjuncta (scilicet
in propositione) faciant. 21. Modum vel potius ordinem determinat, quo verum et falsum significent,
primo rimirum in conceptibus, deinde modo per hos in rebus. 22. Per occasionem obiter to intelligere
describit. 23. Quando conceptus veri et falsi dicantur. 24. Quomodo item circa nomina et verba
verum et falsum subsistat.· 25. Concludit orationem de eo quæ nomina et quæ verba sint. 26. Porro
explicat que nomina et quæ verba infinita sint el cur utraque sic vocentur. 27. Quinque horum vocis
simplicis, dictionis, termini, nominis et verbi differentiam evolvit, quæ non est secundum subjectum seu
rem ipsam, sed secundum oxkotv, id est habitudinem, seu hoyov, id est rationem. 28. Ostendit quod apud
dialecticos ipsa etiam nomina verba, et contra verba nomina dicantur; et quomodo hæc in illa et illa
in hæc transeant. 29. Occupatio, qua declarat, to est, fuit et erit, quando exsistentiam et tempus significent; quando item tempus tantum. - 30. Infert quod omnis propositio ex nomine et verbo constitua31. Docet etiam quomodo nomen et subjectum ex articulo apud Græcos; verbum et prædicatum
ex est, fuit et erit sive actu sive potentia positis dignoscendum sit. 32. Denique ostendit, quod et quare
zd est, fuit et erit primigenia verba dicantur.—
tur.
KE AA. KG'.
Περὶ ὀνόματος καὶ ῥήματος.
α'. "Ονομά ἐστι φωνή σημαντικὴ κατὰ συνθήκην
ἄνευ χρόνου, ἧς οὐδὲν μέρος ἐστὶ σημαντικὸν κεχω
ρισμένον.
β'. Τῆμα δέ ἐστι φωνή σημαντικὴ κατὰ συνθήκην
προσσημαίνουσα χρόνον, ἧς οὐδὲν μέρος ἐστὶ σημαν
τικὴν κεχωρισμένον.
γ. Ὅτι μὲν οὖν ἔναρθροι φωναὶ τὸ ὄνομα καὶ τὸ
βήμα, παντί που δῆλον.
δ'. Εναρθρος δὲ λέγεται πᾶσα τῶν ἀνθρώπων
διάλεκτος· διὰ τὸ τὰς συμπληρούσας αὐτὴν συλλα
βὰς ἄρθροις εοικέναι ζώου, δυναμένοις ἀπ' ἀλλήλων
διακρίνεσθαι κατ' ενέργειαν.
ε΄. Οτι δὲ καὶ σημαντικαί, φανερὸν καὶ αὐτό.
Καὶ γὰρ τὸ ἄνθρωπος καὶ ἵππος καὶ τρέχει, καὶ
διαλέγεται, καὶ τὰ τοιαῦτα, δύναμιν έχει σημαντι
κήν.
δ'. ᾿Αλλὰ καὶ κατὰ συνθήκην ἐστὶ τὰ ὀνόματα
καὶ τὰ ῥήματα. Συνέθεντο γὰρ Έλληνες μέν, τοῖσ
δε τοῖς ὀνόμασι τὰ πράγματα καλεῖν· Ἰνδοὶ δ᾽ ἑτέ
ροις, καὶ ἄλλοις Αιγύπτιοι. Καὶ οἱ αὐτοὶ δὲ τὰ
αὐτὰ πράγματα ποτὲ μὲν ἄλλοις ποτὲ δ' ἑτέροις σης
μαίνειν ὀνόμασιν· ὥσπερ καὶ τὰς τοιάσδε ενεργείας
καὶ τὰ τοιάδε πάθη διὰ τῶνδε καὶ τῶνδε τῶν ῥημά
των ἐκφαίνειν ἐκύρωσαν.
ζ'. "Οθεν οὐδὲ φύσει τοῖς ἀνθρώποις τὰ ὀνόματά
ἐστι καὶ τὰ ῥήματα· διότι τὰ φύσει παρὰ πᾶσι τὰ
αὐτά,
η'. Κἂν αἱ φωναὶ δὲ φύσει (φωνητικὸν γὰρ ζῶον
CAPUT XXVI.
De nomine el verbo.
255 1. Nomen est vox significativa ex instituto
sine tempore cujus pars nulla significat separata.
2. Verbum autem est vox significativa ex instituto, quæ tempus adsignificat cujus nulla pars sepɔrata significat.
3. Et nomen quidem atque verbum esse voces
articulatas, cuivis ferme clorum est.
4. Articulata autem dicitur omnis hominum dialectus (seu elocutio) propterea quod syllabæ quæ complent eam articulis animalis sint similes qui a se
invicem actu discerni possunt.
5. Jam vero etiam significativas esse et ipsum
manifestum est. Namque τὸ homo et equus et cur
rit et disserit, et hujusmodi significativam habent
potentiam.
6. Sed et ex instituto sunt nomina et verba. Græci enim quidem hisce nominibus res vocare instituerunt, aliis autem Indi, Ægyptii aliis. Quin et iidem res easdem interdum alis et iterum interdum
aliis nominibus significare; quemadmodum etiam
et basee actiones et hasce passiones ahis atque
aliis verbis patefacere decreverunt.
256 7. Quare etiam natura ɲou sunt hominibus
nomina et verba, propterea quod quæ natura sunt,
apud omnes siut eadem.
8. Quanquam autem voces sunt natura (homo
col. 887–888page 181 of 548
PG 142:887ὁ ἄνθρωπος), ἀλλ' οὐχ ἁπλῶς φωναὶ τὰ ὀνόματα καὶ τὰ ῥήματα· φωναὶ δὲ τοιῶσδε μεμορφωμέναι. κατά συνθήκην, κατὰ συνθήκην τὸ ἵππος τοῦ κάλλιππος, τὸ ἵππος τοῦ κάλλιππος, θ'. Θέσει τὸ λοιπὸν εἰσι τὰ ὀνόματα καὶ τὰ ῥήματ τα. Τέθεινται γὰρ ὑπό τινων εἰ μή τις λέγοι φύτει τρόπον ἄλλον ὑπάρχειν αὐτὰ διὰ τὸ οἰκείως ἔχειν πρὸς τὰ πράγματα οἷς ἐτέθησαν, καὶ τῇ τῶν πραγ μάτων φύσει καταλλήλως τεθῆναι καὶ ἁρμοζόντως. ι. Λέγοιντο δ' ἂν κατὰ συνθήκην φωναί σημαντι καὶ τὰ ὀνόματα καὶ τὰ ῥήματα, καὶ πρὸς ἀντιδιαστολὴν τῶν ἀνάρθρων φωνῶν, τῶν σημαντικῶν οὐ σῶν καὶ αὐτῶν· ὡς ὁ στεναγμὸς καὶ ὁ θρῆνος ὀδύνην σημαίνουσι· καὶ ὁ γέλως καὶ ὁ καγχασμὸς χαρὰν καὶ ψυχῆς διάθεσιν ὑπερβάλλουσαν· καὶ ἄλλαι φω καὶ μὴ κατὰ συνθήκην οὖσαι, συλλαβῶν δηλαδή, πράγματα δηλοῦσι διάφορα. ια΄. Λέγοιντο κατὰ συνθήκην τὰ εἰρημένα καὶ διὰ τὸ μὴ τὰς αὐτὰς ἐν αὐτοῖς συλλαβὰς, εἰ καὶ φύ σει διωρισμέναι εἰσὶν, ἀποκεκομμένας ἀπ' ἀλλήλων εἶναι, καὶ καθ᾿ ἑαυτὰς δῆτα προφέρεσθαι, ἀλλὰ κατά τὴν μετ᾿ ἀλλήλων συνθήκην συλληπτικῶς· ὡς ἑνὸς οἱονεὶ σώματος θεωρουμένου τοῦ ὀνόματος ἢ τοῦ ῥήματος ἐκ διαφόρων ἀπαρτιζομένου μερῶν. ιβ'. Τὰ μέρη δὲ τοῦ ὀνόματος καὶ τοῦ ῥήματος ἀπ' ἀλλήλων κεχωρισμένα, μένει ἀσήμαντα. Συσση μαίνειν μὲν γὰρ ἀλλήλοις λέγεται· σημαίνειν δέ τι τῶν μερῶν ἕκαστον καθ' αὐτὸ οὐδαμῶς. Καὶ τὰ μὲν τῶν ἁπλῶν ὀνομάτων ἡ ῥημάτων μέρη οὐδὲ καν γοῦν δόκησιν ἔχει τοῦ καθ᾿ αὐτὰ εἶναι σημαντικά. Τὰ δὲ τῶν συνθέτων φαντασίαν μὲν παρέγει τινὰ τοῦ σημαίνειν, οὐ μέντοι σημαίνει κατά γε τὸ ἀλη θές. Τοῦ γὰρ κάλλιππος ονόματος μέρος δὲ τὸ ἱπ πος, οὐδὲν σημαίνει. Μόνον μὲν γὰρ ὡς ὄνομα τ ἵππος ῥηθὲν, σημαίνει τόδε τὸ ζῶον. Οπόταν δ᾽ ὡς μέρος ληφθείη τοῦ κάλλιππος, ἀποσπασθὲν τῆς εἰς κείας ολότητος, νεκρόν τι κατὰ τὸ σημαινόμενον για νεται. Τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον καὶ τὰ μέρη τοῦ ῥήματ τος ἀπ' ἀλλήλων διακρινόμενα, καὶ τῆς σημασίας χωρίζεται. ιγ'. Τὰ πάντα γὰρ κοινὰ τῷ τε ὀνόματι και τῷ ῥή ματι· πλὴν ὅτι τὸ ῥῆμα μὲν προσημαίνει χρόνον ἄνευ δὲ χρόνου τούνομά ἐστι. ιδ'. Τὸ δὲ ἄνευ χρόνου φαμὲν οὐ τὸ μὴ σημαῖνον χρόνον ποτὲ μηδαμῶς, ἀλλὰ τὸ μὴ προσημαίνον χρό νον. Ἰδοὺ γὰρ τὸ χθεσινόν, τὸ σημερινόν, καὶ τὰ τοιαῦτα σημαίνουσι μὲν χρόνον, οὐ μὴν δὲ καὶ προσσημαίνουσιν, ὡς τὰ ῥήματα· διότι τὰ βήματα προηγουμένως μὲν ἐνέργειαν ἢ πάθος σημαίνουσι πρὸς τούτοις δὲ κατὰ δεύτερον λόγον καὶ τὸν χρόνον δηλοῦσιν αὐτὸν, καθ' ἂν ἡ ἐνέργεια, καθ᾽ ἂν τὸ πάθος, τὸν ἐνεστῶτα τυχὸν πλατυκῶς, ἡ τὸν παρεληλυθότα, ἢ καὶ τὸν μέλλοντα. ιε'. Διαφέροι δ' ἂν τὰ ὀνόματα τῶν ῥημάτων καν τῷ μηδεμίαν ἐνέργειαν ἢ πάθος δηλοῦν, ὡς ἔχει τὰ ῥήματα. Ταύτην μὲν οὖν τὴν ἀπ' ἀλλήλων διάκρισιν ἔσχον τὰ ὀνόματα καὶ τὰ βήματα.
enim vocale est animal), nomina tamen et verba ὁ ἄνθρωπος), ἀλλ' οὐχ ἁπλῶς φωναὶ τὰ ὀνόματα καὶ
non sunt simpliciter voces, sed voces certo modo τὰ ῥήματα· φωναὶ δὲ τοιῶσδε μεμορφωμέναι.
formatæ.
9. Relinquitur ergo nomina et verba esse positione (ab aliquibus enim sunt imposita), nisi quis illa
alio modo natura esse dicat, quod apte se habeant ad
res quibus sunt imposita, quodque naturæ rerum
convenienter et congruenter sint imposita.
10. Dici vero etiam possint nomina et verba κατά
συνθήκην, il est ex compositione, ad discrimen
vocum inarticulatarum quae et ipse significativa
sunt, quemadmodum gemitus et fletus dolorem,
et risus atque cachinnus excellentem animæ diffu -
sionem sen lætitiam significant; et aliæ voces quæ
non sunt ex compositione, puta syllabarum, diversas res declarant.
11. Dici queant (commemorata nomina et verba)
κατὰ συνθήκην (quasi dicas ex compositione) etiam
propterea quod syllabæ in ipsis etsi natura discretæ sunt, non tamen a se invicem recisæ sint, et per
se scilicet proferantur, sed in 257 mutua compositione conjunctim; ita ut nomen et verbum velut
unum corpus consideretur quod ex diversis partibus
absolvitur.
12. Porro partes nominis et verbi a se invicem
separatæ significationis manent expertes. Etenim
consignificare quidem sibi invicem dicitur una
quæque pars; per se autem significare aliquid
nequaquam (dicitur). Et simplicium quidam nominum et verborum partes ne videntur quidem
etiam per se significativa esse. Compositorum
autem nominum et verborum partes speciem quidem aliquam significandi exhibent, verum tainen
in veritate non significant. Etenim τὸ ἵππος (equus)
cum sit pars τοῦ κάλλιππος, nihil significat. Cum
enim quidem τὸ ἵππος (equus) solum ut nomen,
hoc animal significat. Cum autem ut pars accipitur τοῦ κάλλιππος, avulsum a suo integro, expers
aliquid significationis efficitur. Eumdem sane ad
modum etiam verbi partes cum a se inviem discernuntur, significatione quoque separantur.
13. Omnia enim et nomini et verbo sunt communia; præterquam quod verbum quidem adsignificat tempus; nomen antem est sine rempore.
258 14. Atqui sine tempore dicimus, non id quod
nunquam tempus significat, sed quod tempus non
~adsignificat. Videsis enim hesternum, hodiernum,
et quæ sunt hujusmodi, tempus quidem significant,
non tamen etiam tempus adsignificant, ut verba;
propterea quod verba primario quidem actionem
aut passionem significant, insuper autem secundaria ratione etiam ipsum tempus declarant, quo
actio, quo passio (indicatur) præsens exempli gra
tia latiore significato aut præteritum, aut etiam
futurum.
15. Differunt autem nomina a verbis in eo,
quod nullam actionem aut passionem declarant,
quomodo quidem cum verbis comparatum est.
Hoc igitur a se invicem discrimen obtinuèrunt
nomina et verba.
θ'. Θέσει τὸ λοιπὸν εἰσι τὰ ὀνόματα καὶ τὰ ῥήματ
τα. Τέθεινται γὰρ ὑπό τινων εἰ μή τις λέγοι φύτει
τρόπον ἄλλον ὑπάρχειν αὐτὰ διὰ τὸ οἰκείως ἔχειν
πρὸς τὰ πράγματα οἷς ἐτέθησαν, καὶ τῇ τῶν πραγ
μάτων φύσει καταλλήλως τεθῆναι καὶ ἁρμοζόντως.
ι. Λέγοιντο δ' ἂν κατὰ συνθήκην φωναί σημαντι
καὶ τὰ ὀνόματα καὶ τὰ ῥήματα, καὶ πρὸς ἀντιδιαστολὴν τῶν ἀνάρθρων φωνῶν, τῶν σημαντικῶν οὐσῶν καὶ αὐτῶν· ὡς ὁ στεναγμὸς καὶ ὁ θρῆνος ὀδύνην
σημαίνουσι· καὶ ὁ γέλως καὶ ὁ καγχασμὸς χαρὰν
καὶ ψυχῆς διάθεσιν ὑπερβάλλουσαν· καὶ ἄλλαι φωκαὶ μὴ κατὰ συνθήκην οὖσαι, συλλαβῶν δηλαδή,
πράγματα δηλοῦσι διάφορα.
ια΄. Λέγοιντο κατὰ συνθήκην τὰ εἰρημένα καὶ
διὰ τὸ μὴ τὰς αὐτὰς ἐν αὐτοῖς συλλαβὰς, εἰ καὶ φύ
σει διωρισμέναι εἰσὶν, ἀποκεκομμένας ἀπ' ἀλλήλων
εἶναι, καὶ καθ᾿ ἑαυτὰς δῆτα προφέρεσθαι, ἀλλὰ κατά
τὴν μετ᾿ ἀλλήλων συνθήκην συλληπτικῶς· ὡς ἑνὸς
οἱονεὶ σώματος θεωρουμένου τοῦ ὀνόματος ἢ τοῦ
ῥήματος ἐκ διαφόρων ἀπαρτιζομένου μερῶν.
ιβ'. Τὰ μέρη δὲ τοῦ ὀνόματος καὶ τοῦ ῥήματος
ἀπ' ἀλλήλων κεχωρισμένα, μένει ἀσήμαντα. Συσσημαίνειν μὲν γὰρ ἀλλήλοις λέγεται· σημαίνειν δέ τι
τῶν μερῶν ἕκαστον καθ' αὐτὸ οὐδαμῶς. Καὶ τὰ μὲν
τῶν ἁπλῶν ὀνομάτων ἡ ῥημάτων μέρη οὐδὲ καν
γοῦν δόκησιν ἔχει τοῦ καθ᾿ αὐτὰ εἶναι σημαντικά.
Τὰ δὲ τῶν συνθέτων φαντασίαν μὲν παρέγει τινὰ
τοῦ σημαίνειν, οὐ μέντοι σημαίνει κατά γε τὸ ἀλη
θές. Τοῦ γὰρ κάλλιππος ονόματος μέρος δὲ τὸ ἱππος, οὐδὲν σημαίνει. Μόνον μὲν γὰρ ὡς ὄνομα τ
ἵππος ῥηθὲν, σημαίνει τόδε τὸ ζῶον. Οπόταν δ᾽ ὡς
μέρος ληφθείη τοῦ κάλλιππος, ἀποσπασθὲν τῆς εἰς
κείας ολότητος, νεκρόν τι κατὰ τὸ σημαινόμενον για
νεται. Τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον καὶ τὰ μέρη τοῦ ῥήματ
τος ἀπ' ἀλλήλων διακρινόμενα, καὶ τῆς σημασίας
χωρίζεται.
ιγ'. Τὰ πάντα γὰρ κοινὰ τῷ τε ὀνόματι και τῷ ῥήματι· πλὴν ὅτι τὸ ῥῆμα μὲν προσημαίνει χρόνον·
ἄνευ δὲ χρόνου τούνομά ἐστι.
ιδ'. Τὸ δὲ ἄνευ χρόνου φαμὲν οὐ τὸ μὴ σημαῖνον
χρόνον ποτὲ μηδαμῶς, ἀλλὰ τὸ μὴ προσημαίνον χρόνον. Ἰδοὺ γὰρ τὸ χθεσινόν, τὸ σημερινόν, καὶ τὰ
τοιαῦτα σημαίνουσι μὲν χρόνον, οὐ μὴν δὲ καὶ
προσσημαίνουσιν, ὡς τὰ ῥήματα· διότι τὰ βήματα
προηγουμένως μὲν ἐνέργειαν ἢ πάθος σημαίνουσι·
πρὸς τούτοις δὲ κατὰ δεύτερον λόγον καὶ τὸν χρόνον
δηλοῦσιν αὐτὸν, καθ' ἂν ἡ ἐνέργεια, καθ᾽ ἂν τὸ
πάθος, τὸν ἐνεστῶτα τυχὸν πλατυκῶς, ἡ τὸν παρε
ληλυθότα, ἢ καὶ τὸν μέλλοντα.
ιε'. Διαφέροι δ' ἂν τὰ ὀνόματα τῶν ῥημάτων καν
τῷ μηδεμίαν ἐνέργειαν ἢ πάθος δηλοῦν, ὡς ἔχει τὰ
ῥήματα. Ταύτην μὲν οὖν τὴν ἀπ' ἀλλήλων διάκρισιν
ἔσχον τὰ ὀνόματα καὶ τὰ βήματα.
col. 889–890page 182 of 548
PG 142:889ις΄. Χρὴ δὲ γινώσκειν ὅτι τὰ φύσεων, ή προσώπων, ἢ ἐνεργειῶν, ἢ παθῶν ἢ ποιᾶς συμπλοκής πρὸς ἐνέργειαν, πρὸς πάθος δηλωτικά, ταῦτα πάντα κατὰ τοὺς διαλεκτικοὺς εἰς ὀνόματα διαιροῦνται καὶ ῥήματα. Καὶ τὰ μὲν κατὰ χρόνον λεγόμενα, ή όπωσ οὖν ἐν ταῖς προτάσεσι κατηγορούμενα, προσαγορεύονται ῥήματα· τὰ δ᾽ ἄνευ χρόνου λεγόμενα, η τὴν τῶν ὑποκειμένων πληροῦντι χρείαν, ὀνόματα τὰ δ' ἐν μηδετέρᾳ τούτων χώρᾳ παραλαμβανόμενα, τὰ ἄρθρα δηλαδή, αἱ προθέσεις, οἱ σύνδεσμοι καὶ τὰ επιρρήματα, κἂν ἄλλως συνεκφέρωνται ταῖς προτάσ σεσιν, ἀλλ' οὐ μέρη λόγου κυρίως εἰσὶν, ἀλλὰ τῶν μερῶν τοῦ λόγου συνεκτικὰ καὶ συνθετικά μέρη μέντοι λέξεως ὑπάρχουσι καὶ αὐτά. ιζ. Καὶ ὁ λόγος δὲ κατὰ φιλοσόφους τῆς λέξεως μέρος ἐστίν. Ὁ μὲν γὰρ πλήρωμα προηγουμένω;, τῶν δὲ πράγματα σημαινουσῶν ὑπάρχει φωνῶν ἡ δὲ λέξις πλήρωμα πασῶν ἁπλῶς τῶν φωνῶν, τῶν παραλαμβανομένων πρὸς τὴν διάλεκτον. ιη'. Τὰ μὲν οὖν ὀνόματα καὶ τὰ ῥήματα καθ' ἑαυ τὰ προφερόμενα οὔτε ἀλήθειαν, οὔτε ψεῦδος ἐμφαίνουσι. Κἂν γὰρ μυριάκις εἴπῃ τις τὸ Σωκράτης, ἢ τὸ φιλοσοφεί, ή τι τῶν τοιούτων, ἀσυνδυάστως καὶ καθ᾽ αὑτὸ, οὔτ᾽ ἀλήθειαν οὔτε ψεῦδος ἐρεῖ. ιθ'. Εἰ δ' ἀληθεύειν ἢ ψεύδεσθαι καθ' ἑαυτὰ τῶν ῥημάτων τὰ πρῶτα πρόσωπα δοκεῖ καὶ τὰ δεύτερα, καὶ ὅσα τῶν τρίτων ἐπὶ ὡρισμένου λέγεται πράγμα. τος· ἀλλὰ καὶ τούτοις ἡ ἀλήθεια καὶ τὸ ψεῦδος ἐκ τῆς κατὰ δύναμιν ἀκολουθεῖ συμπλοκῆς· ἐπεὶ δὲ ταῦτα δυνάμει συμπεπλεγμένα καὶ λέγεται καὶ ἔστι. τῷ μὲν γὰρ πρώτῳ προσώπων συνεξακούεται τὸ ἐγώ, Τῷ δὲ δευτέρῳ τὸ σύ· τὸ δ' ἐγὼ καὶ τὸ σύ, ἀντωνυμίαι ὄντα, ἀντὶ ὀνομάτων παραλαμβάνονται. Τοῖς δὲ τρί τοις προσώποις, τοῖς ἐπί τινος πράγματος ὡρισμένου λεγομένοις, ἐκεῖνο συνεκφαίνεται καθ' οὗ λέγονται ὡς ἐπὶ τοῦ δει καὶ βροντᾷ καὶ ἀστράπτει, τοὔνομα τῆς προνοία; ἔξωθεν ὑπακούεται. κ'. Τὰ τοίνυν ὀνόματα καὶ τὰ ῥήματα καθ' αὐτὰ προβαλλόμενα, οὔτ᾽ ἀληθείας οὔτε ψεύδους τυγχάνει δηλωτικά - συμπλακέντα δ' ἀλλήλοις, ποτὲ μὲν ἀλή θειαν, ποτὲ δὲ ψεῦδος σημαίνουσι. κα'. Προηγουμένως μὲν γὰρ δηλοῦσι τὰ νοήματα τῆς ψυχῆς, διὰ μέσων δὲ τῶν νοημάτων τὰ πράγματ τα. Τὰ γὰρ νοήματα τῶν πραγμάτων εἰσὶν εἰκόνες ἐν τῇ ψυχῇ. κβ'. Καὶ οὐδὲν ἄλλο τί ἐστι τὸ νοεῖν ἢ τὸ δέξασθαι τοῦ νοουμένου τὸ εἶδος. κγ'. Οταν μὲν οὖν ἀκριβῶς ὁμοιωθῇ τοῖς πράγ ματι τὰ νοήματα, καὶ ὥσπερ τούτοις ἐφαρμοσθῇ, τότε καὶ ἀληθῆ νοήματα λέγεται· ὅτε δὲ μὴ οὕτως Εχει, ψευδή. κδ'. Τὸ δ᾽ αὐτὸ κἀπὶ τῶν ὀνομάτων καὶ τῶν ῥημά των ἐστίν. Οταν μὲν γὰρ καὶ ταῦτα τῇ τῶν πραγ μάτων ὑποστάσει συνάδωσι, τότε τὸ ἀληθὲς ὑφίστας τὸ (τὸ τῷ
ις΄. Χρὴ δὲ γινώσκειν ὅτι τὰ φύσεων, ή προσώπων, ἢ ἐνεργειῶν, ἢ παθῶν ἢ ποιᾶς συμπλοκής
πρὸς ἐνέργειαν, πρὸς πάθος δηλωτικά, ταῦτα πάντα
κατὰ τοὺς διαλεκτικοὺς εἰς ὀνόματα διαιροῦνται καὶ
ῥήματα. Καὶ τὰ μὲν κατὰ χρόνον λεγόμενα, ή όπωσοὖν ἐν ταῖς προτάσεσι κατηγορούμενα, προσαγο
ρεύονται ῥήματα· τὰ δ᾽ ἄνευ χρόνου λεγόμενα, η
τὴν τῶν ὑποκειμένων πληροῦντι χρείαν, ὀνόματα •
τὰ δ' ἐν μηδετέρᾳ τούτων χώρᾳ παραλαμβανόμενα,
τὰ ἄρθρα δηλαδή, αἱ προθέσεις, οἱ σύνδεσμοι καὶ τὰ
επιρρήματα, κἂν ἄλλως συνεκφέρωνται ταῖς προτάσ
σεσιν, ἀλλ' οὐ μέρη λόγου κυρίως εἰσὶν, ἀλλὰ τῶν
μερῶν τοῦ λόγου συνεκτικὰ καὶ συνθετικά μέρη
μέντοι λέξεως ὑπάρχουσι καὶ αὐτά.
rum et componendarum
ipsa sunt.
seu constringendarum
ιζ. Καὶ ὁ λόγος δὲ κατὰ φιλοσόφους τῆς λέξεως
μέρος ἐστίν. Ὁ μὲν γὰρ πλήρωμα προηγουμένω;,
τῶν δὲ πράγματα σημαινουσῶν ὑπάρχει φωνῶν·
ἡ δὲ λέξις πλήρωμα πασῶν ἁπλῶς τῶν φωνῶν, τῶν
παραλαμβανομένων πρὸς τὴν διάλεκτον.
ιη'. Τὰ μὲν οὖν ὀνόματα καὶ τὰ ῥήματα καθ' ἑαυ
τὰ προφερόμενα οὔτε ἀλήθειαν, οὔτε ψεῦδος εμφαίνουσι. Κἂν γὰρ μυριάκις εἴπῃ τις τὸ Σωκράτης, ἢ τὸ
φιλοσοφεί, ή τι τῶν τοιούτων, ἀσυνδυάστως καὶ
καθ᾽ αὑτὸ, οὔτ᾽ ἀλήθειαν οὔτε ψεῦδος ἐρεῖ.
ιθ'. Εἰ δ' ἀληθεύειν ἢ ψεύδεσθαι καθ' ἑαυτὰ τῶν
ῥημάτων τὰ πρῶτα πρόσωπα δοκεῖ καὶ τὰ δεύτερα,
καὶ ὅσα τῶν τρίτων ἐπὶ ὡρισμένου λέγεται πράγμα.
τος· ἀλλὰ καὶ τούτοις ἡ ἀλήθεια καὶ τὸ ψεῦδος ἐκ
τῆς κατὰ δύναμιν ἀκολουθεῖ συμπλοκῆς· ἐπεὶ δὲ
ταῦτα δυνάμει συμπεπλεγμένα καὶ λέγεται καὶ ἔστι.
τῷ μὲν γὰρ πρώτῳ προσώπων συνεξακούεται τὸ ἐγώ,
Τῷ δὲ δευτέρῳ τὸ σύ· τὸ δ' ἐγὼ καὶ τὸ σύ, ἀντωνυμίαι
ὄντα, ἀντὶ ὀνομάτων παραλαμβάνονται. Τοῖς δὲ τρί
τοις προσώποις, τοῖς ἐπί τινος πράγματος ὡρισμένου
λεγομένοις, ἐκεῖνο συνεκφαίνεται καθ' οὗ λέγονται·
ὡς ἐπὶ τοῦ δει καὶ βροντᾷ καὶ ἀστράπτει, τοὔνομα
τῆς προνοία; ἔξωθεν ὑπακούεται.
κ'. Τὰ τοίνυν ὀνόματα καὶ τὰ ῥήματα καθ' αὐτὰ
προβαλλόμενα, οὔτ᾽ ἀληθείας οὔτε ψεύδους τυγχάνει
δηλωτικά - συμπλακέντα δ' ἀλλήλοις, ποτὲ μὲν ἀλή
θειαν, ποτὲ δὲ ψεῦδος σημαίνουσι.
G
κα'. Προηγουμένως μὲν γὰρ δηλοῦσι τὰ νοήματα
τῆς ψυχῆς, διὰ μέσων δὲ τῶν νοημάτων τὰ πράγματ
τα. Τὰ γὰρ νοήματα τῶν πραγμάτων εἰσὶν εἰκόνες
ἐν τῇ ψυχῇ.
κβ'. Καὶ οὐδὲν ἄλλο τί ἐστι τὸ νοεῖν ἢ τὸ δέξασθαι
τοῦ νοουμένου τὸ εἶδος.
κγ'. Οταν μὲν οὖν ἀκριβῶς ὁμοιωθῇ τοῖς πράγ
ματι τὰ νοήματα, καὶ ὥσπερ τούτοις ἐφαρμοσθῇ,
τότε καὶ ἀληθῆ νοήματα λέγεται· ὅτε δὲ μὴ οὕτως
Εχει, ψευδή.
κδ'. Τὸ δ᾽ αὐτὸ κἀπὶ τῶν ὀνομάτων καὶ τῶν ῥημά
των ἐστίν. Οταν μὲν γὰρ καὶ ταῦτα τῇ τῶν πραγ
μάτων ὑποστάσει συνάδωσι, τότε τὸ ἀληθὲς ὑφίστας
16. Cognoscendum autem est, quod quæ uatu
ras aut personas aut actiones, aut passiones, aut
cujusdammodi complexionem ad actionem, ad
passionen declarare valent, hæc omnia secundum
dialecticos in nomina et verba dividantur. Et
quæ quidem secundum tempus dicuntur, aut
quoquomodo in propositionibus predicantur, verba; quæ aulem sine tempore dicuntur, 259 aut
subjeclorum usum explent, nomina appellentur:
quæ denique in neutro borum locorum assumuntur, articuli videlicet, prepositiones, conjunctiones
et adverbia, quanquam alias simul efferuntur
cum propositionibus; tamen orationis partes proprie non sunt, sed partium orationis continendafacultatem habent; dictionis tamen partes et
17. Et vero oratio secundum philosophos pars
dictionis est. Etenim illa quidem (oratio scilicet)
plenitudo est præcipue vocum res significantium.
Elocutio autem est plenitudo omnium simpli -
cium vocum quæ ad dialectuin assumuntur.
18. Nomina porro et verba cum per se proferuntur, neque verum neque falsum iulicant.
Si quis enim infinities dixerit to Socrates, aut
tò philosophatur, ant horum aliquid sine combinatione et per se, neque verum neque falsum
dicet.
19. Etsi autem verborum primæ ct secunde
personæ el quotquot tertiæ de re definita dicuntur
per se verum aut falsum dicere videntur: tamen
et ad has ex complexione quam habent secundum
potentiam veritas 260 et falsilas consequitur:
quoniam et hæ potentia complexe et dicuntur
et sunt. Cum prima antem persona to ego exauditur, cum secunda τὸ tu; (τὸ ego autem et tu
quæ sunt pronomina, assumuntur pro nominibus.
Cum tertiis autem personis quæ pro aliqua re
finita dicuntur, simul innotescit illud de quo dicuntur: ut in τῷ pluit, tonat, fulgurat, nomen providentiæ extrinsecus subauditur.
20. Nomina igitur et verba cum per se proferuntur neque veri neque falsi declarandi facuttatem habent; at invicem conjuneta alias quidem
verum, alias vero falsum significant.
21. Primario enimn quidern conceptus animæ;
mediantibus vero conceptibus res declarant. Conceptus enim, rerum sunt imagines in anima.
22. Nec intelligere quidquam est aliud quam
ejus quod intelligitur speciem recipere.
23. Quando ergo conceptns accurate rebus
assimilati, et velut his applicati fuerint ut congruant, tunc etiam veri conceptus; quando
autem non ita se habent, falsi dicuntur.
24. Idem autem etiam in nominibus et verbis
videre licet. Quando enim et hæc quidem cum
subsistentia concinunt seu consentiunt;
rerum
col. 891–892page 183 of 548
PG 142:891261; σθαι περὶ ταῦτά φαμεν· ὅτε δ' οὐχ οὕτως ἔχει, συμ βαίνειν τὸ ψεῦδος. το κε'. Τίνα μὲν οὖν τὰ ὀνόματα καὶ τίνα τὰ ῥήματα καθ' ὅσον οἷόν τε, δέδεικται. κς'. Ταῦτα δὴ προσλαμβάνονται μόριον ἀρνητικὸν οὐκ ἔτι καλοῦνται ὀνόματα καὶ ῥήματα μόνως και ἁπλῶς, ἀλλὰ ἀόριστα ονόματα καὶ αόριστα βήματα οἷον τὸ μὲν οὐκ ἄνθρωπος καὶ τὸ Σωκράτης αέρι στα ονόματα. Τὸ δ' οὐ τρέχει, καὶ τὸ οὐ φιλοσοφεί, αόριστα βήματα. Ταύτην δ' ἔσχον τὴν κλῆσιν, διὰ τὸ μὴ ἐπί τινος ὡρισμένου λαμβάνεσθαι. κζ'. Δεῖ δὲ καὶ τοῦτο εἰδέναι ὅτι ἁπλῆ φωνή, καὶ φάσις καὶ ὅρος καὶ ὄνομα καὶ ῥῆμα τῷ μὲν ὑποκειμένῳ ταὐτά ἐστιν ἀλλήλοις· κατὰ μόνην δὲ τὴν σχέσιν ἔχουσι τὴν διαφοράν. Οἷον τὸ ἄνθρωπος, ὡς μὲν σημαντικόν τινος, ἁπλῆ καλεῖται φωνή· ὡς δὲ μέρος καταφάσεως ἢ ἀποφάσεως, φάσις· ὡς δ' ἐν συλλογισμῷ παραλαμβανόμενον καὶ προτάσεως μό. ριον λεγόμενον, ὅρος· ὡς δ' ὑποκείμενον, ὄνομα ὡς δὲ τάξιν ἐπέχον κατηγορουμένου, ῥῆμα. κη'. Ρήματα δὲ παρὰ τοῖς διαλεκτικοῖς καὶ τὰ ὀνόματα λέγονται· καὶ τὰ ῥήματα πάλιν ὀνόματα. Πᾶσαν γὰρ οὗτοι φωνήν σημαντικήν, ὡς μὲν ὑπο κείμενον ἐν προτάσει λαμβάνοντες προσαγορεύουσιν όνομα - κατηγορούμενον δὲ ποιοῦντες, ῥῆμα κατονομάζουσιν. Ἐπεὶ γὰρ διπλήν σημασίαν τα βήματα φέρουσι τὴν ὑπαρκτικὴν καθ᾿ ἣν ἐνέργειαν ἢ πάθος σημαίνουσι· τήν τε χρονικὴν, καθ᾽ ἦν καὶ χρόνον τινὰ προσημαίνουσιν· ὅταν μὲν κατὰ τὴν ὑπαρκτικὴν μόνην σημασίαν ταῦτα λαμβάνωσιν, ὑποκείμενά τε ποιοῦσι καὶ καλοῦσινὀνόματα· ὅταν δὲ κατὰ τὴν χρονι καν, τότε κατηγορούμενα τιθέντε; λέγουσι βήματα. Τα δ' ὀνόματα σημασίαν ἁπλῆν τῆς ὑπάρξεως ἔχοντα, ὅταν μὲν καθαρὰ ταῦτα λαμβάνωσιν, ὑποκείμενά τε ποιοῦσι καὶ ὅπερ εἰσὶν ὀνόματα λέγουσιν· ὅταν δὲ κατηγορούμενα ταῦτα ποιήσωσιν, οὐκ ἐῶσιν αὐτὰ καθαρά προστιθέασι δὲ τούτοις καὶ τὸ ἔστιν, ἢ τὸ ἦν, ἢ τὸ ἔσται· ὡς ἂν ἐντεῦθεν διπλῆν καὶ ταῦτα τὴν σημασίαν ἔχοντα, τὴν οἰκείαν δὴ τὴν ὑπαρκτικήν, καὶ τὴν ἐκ τῆς προσθήκης τοῦ ἔστιν, ἢ τοῦ ἦν ἢ τοῦ ἔσται, ἥτις υπάρχει χρονική, τὴν τῶν ῥημά των χρείαν ἀποπληρῶσι. κι'. Τὸ ἔστι δὲ καὶ ἦν καὶ ἔσται καὶ αὐτὰ μὲν ὄντα, διπλὴν ἔχει τὴν σημασίαν, ὡς βήματα· τὴν ὑπαρκτικὴν, καὶ τὴν χρονικήν· ὡς ὅταν εἴπωμεν. Ανθρωπός έστιν, ή, ῎Ανθρωπος ἦν, ἢ, "Ανθρωπος ἔσται. Οταν δὲ προστιθέμενα τοῖς ὀνόμασιν ὁμοῦ μετ' αὐτῶν ἐξετάζωνται, μόνην ἔχει τὴν χρονικήν ὡς ὅταν εἴπωμεν, Σωκράτης σοφός ἐστιν, ἢ, Σωκρά της σοφὸς ἦν, ή, Σωκράτης σοφὸς ἔσται· τὴν δ᾽ ὑπο αρκτικήν σημασίαν κέκτηνται τὰ ὀνόματα οἷς προσο τίθενται. Ὥστε μετὰ τῶν τοιούτων όνομάτων ὕπαρ ξίν τε καὶ χρόνον σημαίνοντα τὴν τῶν ἐντελῶν ῥημάτων σώζουσιν ιδιότητα.
261 tunc circa hæc verum subsistere; quando σθαι περὶ ταῦτά φαμεν· ὅτε δ' οὐχ οὕτως ἔχει, συμautem non ita se habent, falsum accidere βαίνειν τὸ ψεῦδος.
dicimus.
25. Quænam igitur nomina et quæ verba
sint quantum fieri potest, ostensum est.
26. Haec autem cum assumunt particulam negativan, non amplius vocantur nomina et verba solum et. simpliciter, sed infinita nomina
et infinita verba; velut vò non homo quidem
et to non Socrates infinita nomina. At rò non
currit et tò non philosophatur, infinita verba.
Hanc autem obtinuerant appellationem, quod de
re aliqua finita non accipiantur.
27. Sciendam præterea est hoc, vocem simplicem, et dictionem, et terminum et nomen atque
verbum subjecto quidem inter se invicem necesse
esse eadem, secundum solam autem habitudinem
differre. Velut το homo ut quidem alicujus signif.
cativum est, simplex vox vocatur: ut autem
pars affirmationis aut negationis, dictio: ut autem in syllogismo assumitur et propositionis
pars dicitur, terminus: ut autem subjectum, nomen;
ut praedicati locum obtinens, verbum appellatur).
28. Jam vero nomina apud dialecticos etiam
verba; et verba nomina dicuntur. 262 Etenim
hi omnem vocem significativam ut subjectum
quidem in propositione accipientes, nomen appellant; prædicatum autem facientes, verbum cognominant. Quoniam enim duplicem significationem verba inferunt, et exsistentialem, qua actionem aut passionem significant; et temporalem,
qua etiam aliquod tempus adsignificant: cum
quidem ea secundum solam exsistentiæ significationem accipiunt dialectici, tum subjecta faciunt, tum nomina vocant: cum autem secundum
temporis (significationem usurpant), tunc prædi--
catorum loco ea ponentes verba dicunt. Jam
verc nomina simplicem exsistentiæ significationem habentia, cum quidem hæc pura accipiunt et
subjecta faciunt et quod sunt nomina dicunt; cum
Butem hæc prædicata fecerint, pura ea non relinquunt, sed tò est aut fuit aut erit apponunt;
ut et hæc inde duplicem significationein habentia, propria videlicet quæ est exsistentiæ et eam
que est
ex adjunctione roû est aut fuit aut erit, quæ temporalis est, verborum vicem impleant.
29. Cæterum to est et fuit et erit, cum per
se quidem sunt, duplicem 263 habent signi
ficationem, ut verba; exsistentiæ nimirum et temporis; ut cum dixerimus: Homo est, aut homo
fuit, aut homo erit. Cum autem nominibus adjonguntur et cum illis exquiruntur, solam temPoris habent significationem (ut cum dixerimus,
Socrates est sapiens, aut Socrates fuit sapiens,
aut Socrates crit sapiens), exsistentiæque significationem obtinent nomina quibus apponuntur. Quare cum ejusmodi nominibus et exsistentiam et
tempus significantia perfectorum verborum proprietatem servant,
κε'. Τίνα μὲν οὖν τὰ ὀνόματα καὶ τίνα τὰ ῥήματα
καθ' ὅσον οἷόν τε, δέδεικται.
κς'. Ταῦτα δὴ προσλαμβάνονται μόριον ἀρνητικὸν
οὐκ ἔτι καλοῦνται ὀνόματα καὶ ῥήματα μόνως και
ἁπλῶς, ἀλλὰ ἀόριστα ονόματα καὶ αόριστα βήματα
οἷον τὸ μὲν οὐκ ἄνθρωπος καὶ τὸ Σωκράτης αέριστα ονόματα. Τὸ δ' οὐ τρέχει, καὶ τὸ οὐ φιλοσοφεί,
αόριστα βήματα. Ταύτην δ' ἔσχον τὴν κλῆσιν, διὰ
τὸ μὴ ἐπί τινος ὡρισμένου λαμβάνεσθαι.
κζ'. Δεῖ δὲ καὶ τοῦτο εἰδέναι ὅτι ἁπλῆ φωνή, καὶ
φάσις καὶ ὅρος καὶ ὄνομα καὶ ῥῆμα τῷ μὲν ὑποκειμένῳ ταὐτά ἐστιν ἀλλήλοις· κατὰ μόνην δὲ τὴν
σχέσιν ἔχουσι τὴν διαφοράν. Οἷον τὸ ἄνθρωπος, ὡς
μὲν σημαντικόν τινος, ἁπλῆ καλεῖται φωνή· ὡς δὲ
μέρος καταφάσεως ἢ ἀποφάσεως, φάσις· ὡς δ' ἐν
συλλογισμῷ παραλαμβανόμενον καὶ προτάσεως μό.
ριον λεγόμενον, ὅρος· ὡς δ' ὑποκείμενον, ὄνομα·
ὡς δὲ τάξιν ἐπέχον κατηγορουμένου, ῥῆμα.
· κη'. Ρήματα δὲ παρὰ τοῖς διαλεκτικοῖς καὶ τὰ
ὀνόματα λέγονται· καὶ τὰ ῥήματα πάλιν ὀνόματα.
Πᾶσαν γὰρ οὗτοι φωνήν σημαντικήν, ὡς μὲν ὑπο
κείμενον ἐν προτάσει λαμβάνοντες προσαγορεύουσιν
όνομα - κατηγορούμενον δὲ ποιοῦντες, ῥῆμα κατο
νομάζουσιν. Ἐπεὶ γὰρ διπλήν σημασίαν τα βήματα
φέρουσι τὴν ὑπαρκτικὴν καθ᾿ ἣν ἐνέργειαν ἢ πάθος
σημαίνουσι· τήν τε χρονικὴν, καθ᾽ ἦν καὶ χρόνον
τινὰ προσημαίνουσιν· ὅταν μὲν κατὰ τὴν ὑπαρκτικὴν
μόνην σημασίαν ταῦτα λαμβάνωσιν, ὑποκείμενά τε
ποιοῦσι καὶ καλοῦσινὀνόματα· ὅταν δὲ κατὰ τὴν χρονι
καν, τότε κατηγορούμενα τιθέντε; λέγουσι βήματα. Τα
δ' ὀνόματα σημασίαν ἁπλῆν τῆς ὑπάρξεως ἔχοντα,
ὅταν μὲν καθαρὰ ταῦτα λαμβάνωσιν, ὑποκείμενά τε
ποιοῦσι καὶ ὅπερ εἰσὶν ὀνόματα λέγουσιν· ὅταν δὲ
κατηγορούμενα ταῦτα ποιήσωσιν, οὐκ ἐῶσιν αὐτὰ
καθαρά προστιθέασι δὲ τούτοις καὶ τὸ ἔστιν, ἢ τὸ
ἦν, ἢ τὸ ἔσται· ὡς ἂν ἐντεῦθεν διπλῆν καὶ ταῦτα
τὴν σημασίαν ἔχοντα, τὴν οἰκείαν δὴ τὴν ὑπαρκτικὴν, καὶ τὴν ἐκ τῆς προσθήκης τοῦ ἔστιν, ἢ τοῦ ἦν
ἢ τοῦ ἔσται, ἥτις υπάρχει χρονική, τὴν τῶν ῥημά
των χρείαν ἀποπληρῶσι.
κι'. Τὸ ἔστι δὲ καὶ ἦν καὶ ἔσται καὶ αὐτὰ μὲν
ὄντα, διπλὴν ἔχει τὴν σημασίαν, ὡς βήματα· τὴν
ὑπαρκτικὴν, καὶ τὴν χρονικήν· ὡς ὅταν εἴπωμεν.
Ανθρωπός έστιν, ή, ῎Ανθρωπος ἦν, ἢ, "Ανθρωπος
ἔσται. Οταν δὲ προστιθέμενα τοῖς ὀνόμασιν ὁμοῦ
μετ' αὐτῶν ἐξετάζωνται, μόνην ἔχει τὴν χρονικήν
ὡς ὅταν εἴπωμεν, Σωκράτης σοφός ἐστιν, ἢ, Σωκράτης σοφὸς ἦν, ή, Σωκράτης σοφὸς ἔσται· τὴν δ᾽ ὑπο
αρκτικήν σημασίαν κέκτηνται τὰ ὀνόματα οἷς προσο
τίθενται. Ὥστε μετὰ τῶν τοιούτων όνομάτων ὕπαρ
ξίν τε καὶ χρόνον σημαίνοντα τὴν τῶν ἐντελῶν
ῥημάτων σώζουσιν ιδιότητα.
col. 893–894page 184 of 548
PG 142:893λ'. Πᾶσα τοίνυν πρότασις ἐξ ὀνόματος καὶ ῥήματος ἔχει τὴν γένεσιν· οἷον τὸ φιλοσοφεῖν ἀγαθόν ἐστιν. Ἰδοὺ τὸ φιλοσοφεῖν ὄνομα λέγεται· τὸ δὲ ἀγαθόν ἐστι ῥῆμα. λα'. Καὶ ἁπλῶς ἔνθα τὸ ἄρθρον ἢ δυνάμει, ἢ ἐνεργεία θεωρεῖται, ἐκεῖνο καὶ ὄνομα ὑπάρχει, καὶ ὑποκείμενον. Ενθα δὲ τὸ ἔστιν ἢ δυνάμει, ἢ ἐνερ γείᾳ, ἐκεῖνο καὶ ῥῆμα καὶ κατηγορούμενον λέγεται. Ενεργείᾳ μὲν οὖν καὶ τὸ ἄρθρον, καὶ τὸ ἔστιν ἐπὶ τῆς εἰρημένης προτάσεως φαίνεται τῆς λεγούσης Τὸ φιλοσοφεῖν ἀγαθόν ἐστι· δυνάμει δὲ καὶ ἀμφότερα, ὡς ὅταν εἴπωμεν, ᾿Αγαθὸν πεποιθέναι ἐπὶ Κύ ριον. Οὐδὲν γὰρ ἕτερον λέγομεν, ἢ ὅτι τὸ πεποιθέναι ἐπὶ Κύριον ἀγαθόν ἐστι· καὶ πάλιν, Παῦλος ἐπέστελλεν, ήγουν, Ὁ Παῦλος ἐπιστέλλων ἦν· καὶ Ἰωάννης βασιλεύει, τουτέστι ὁ Ἰωάννης βασιλεύων ἐστί· καὶ βασιλεύσει Κύριος εἰς τὸν αἰῶνα· ταὐτὸν δ᾽ εἰπεῖν ὅτι ὁ Κύριος βασιλεύσων ἔσται εἰς τὸν αἰῶνα. λβ'. Τὸ ἔστι δὲ καὶ ἦν καὶ ἔσται βήματα λέγονται ἀρχοειδή, διὰ τὸ τάλλα πάντα ῥήματα εἰς τὰς με τον χὰς καὶ εἰς αὐτὰ ἀναλύεσθαι. κατὰ συνθήκην Παύλος ὁ Παῦ λος Ἰωάν
λ'. Πᾶσα τοίνυν πρότασις ἐξ ὀνόματος καὶ ῥήματος
ἔχει τὴν γένεσιν· οἷον τὸ φιλοσοφεῖν ἀγαθόν ἐστιν.
Ἰδοὺ τὸ φιλοσοφεῖν ὄνομα λέγεται· τὸ δὲ ἀγαθόν
ἐστι ῥῆμα.
λα'. Καὶ ἁπλῶς ἔνθα τὸ ἄρθρον ἢ δυνάμει, ἢ
ἐνεργεία θεωρεῖται, ἐκεῖνο καὶ ὄνομα ὑπάρχει, καὶ
ὑποκείμενον. Ενθα δὲ τὸ ἔστιν ἢ δυνάμει, ἢ ἐνερ
γείᾳ, ἐκεῖνο καὶ ῥῆμα καὶ κατηγορούμενον λέγεται.
Ενεργείᾳ μὲν οὖν καὶ τὸ ἄρθρον, καὶ τὸ ἔστιν ἐπὶ
τῆς εἰρημένης προτάσεως φαίνεται τῆς λεγούσης
Τὸ φιλοσοφεῖν ἀγαθόν ἐστι· δυνάμει δὲ καὶ ἀμφότερα, ὡς ὅταν εἴπωμεν, ᾿Αγαθὸν πεποιθέναι ἐπὶ Κύ
ριον. Οὐδὲν γὰρ ἕτερον λέγομεν, ἢ ὅτι τὸ πεποιθέναι
ἐπὶ Κύριον ἀγαθόν ἐστι· καὶ πάλιν, Παῦλος ἐπέστελ
λεν, ήγουν, Ὁ Παῦλος ἐπιστέλλων ἦν· καὶ Ἰωάννης
βασιλεύει, τουτέστι ὁ Ἰωάννης βασιλεύων ἐστί· καὶ
βασιλεύσει Κύριος εἰς τὸν αἰῶνα· ταὐτὸν δ᾽ εἰπεῖν
ὅτι ὁ Κύριος βασιλεύσων ἔσται εἰς τὸν αἰῶνα.
λβ'. Τὸ ἔστι δὲ καὶ ἦν καὶ ἔσται βήματα λέγονται
ἀρχοειδή, διὰ τὸ τάλλα πάντα ῥήματα εἰς τὰς με τον
χὰς καὶ εἰς αὐτὰ ἀναλύεσθαι.
Nomen consideratur et
Verbum consideratur et
265 Vox alla est
Nomina et verba signißcant κατὰ συνθήκην
vel
Nomen est vel
Verbum est vel
30. Omnis ergo propositio ex nomine et ver“
bo suam constitutionem habet; velut zò philosoplari bonum est. Ecce to philosophiari nomen: at
to bonum est, verbum dicitur.
31. Et simpliciter ubi articulus aut potentia
aut actu consideratur, illud et nomen et subjectum exsistit. Ubi autem o est aut potentia aut
actu habetur, illud et verbum et prædicatum
dicitur. Proinde quidem actu et articulus et verbum est in dicta propositione conspicitur qu'e
dicit to philosophari bonum est: utraque autem
etiam potentia, ut cum dixerimus, bonum confidere in Domino. Nihil 264 enim aliud est quam
to confidere in Domino bonum est; et iterum:
Παύλος per literas significabat; hoc est ὁ Παῦ
λος per litteras erat seu fuit significans: et Ἰωάνvns regnat, hoc est, & 'Twáving est regnans:
et regnabit Kúpto; in æternum, idem dictu est
ac, 'O Kúpios regnaturus est in æternum.
32. To est autem et fuit et erit, verba primigenia dicuntur, quod omnia alia verba in participia et ipsa resolvuntur.
Tabula capitis 26, de nomine et verbo.
grammatice,
logice et est vox significativa ex instituto, sine tempore, cujus pars nulla
significat separata.
grammatice,
logice et est vox significativa ex instituto quæ tempus adsignificat, cujus
nulla pars separata significat.
articulata et hæc vel {
significativa, ut bomo,
non significativa, ut blitiri.
non articulata, ut latratus canum.
ex instituto, scilicet nomenclatoris, adeoque non natura,
ex compositione, puta syllabarum ad differentiam vocum inarticulatarum.
finitum, ut Socrates, homo,
infinitum, ut non Socrates, non homo.
finitom: ut enrrit, philosophatur,
infinitum, ut non currit, non philosophatur.
266 SYNOPSIS CAPITIS XXVII,
QUOD EST DE ORATIONE ET PROPOSITIONIBUS.
1. Orationem definit et probat. 2. Orationem in quinque species dividit, quas singulas explicat.
3. Originem et numerum harum quinque orationis specierum investigat. 4. Enuntiativam orationem
definit. - 5. Eamdem dividit in affirmationem el negationem ut in species.
nit.
7. Affirmatio et negatio faciunt contradictionem.
6. Utramque speciem defi8. Unde contradictio sit dicta et quid sit.
9. Contradictionem, id est oppositionem (sic enim seipsum declarat) dividit a qualitate partium suarum,
in oppositionem nimirum veræ affirmationis et falsæ negationis, ac contra false affirmationis et veræ
negationis, et divisionem probal. - 10. Affirmationem et negationem appellat orationem enuntiativam,
et simul indicat, quare πporáceɩç, id est propositiones, nominentur. 11. Propositionis ctiam geminam
definitionem proponit. 12. Propositiones dividit in eas quæ ex subjecto et prædicato, et in eas quæ ex
tertio apprædicato, et in eas quæ etiam ex modo constant; interim explicans quid subjectus, quid prædicatus
terminus sit, et quid tertium apprædicatum vocetur, et quid modus significet. 13. Modos recenset et
exemplis declarat. 14. Plures quatuor terminis commemoratis in nulla propositione reperiri ostendit.
15. Omnis propositionis subjectum et prædicatum ex quibus constet. 16. Nomen et casus nominis quo
differant. 267 17. Quid item verbum et casus verbi differant. - 18. Quæ propositio una dicatur.
19. Quæ propositio non una, sed multiplex, seu plures appelletur. 20. Quod propositio, quæstio, enuntiatio, instantia, conclusio non reipsa, sed saltem ratione differant.
col. 895–896page 185 of 548
PG 142:895ΚΕΦΑΛ. ΚΖ'. Περὶ λόγου καὶ προτάσεων. α΄. Λόγος ἐστὶν ἐκ πλειόνων ἢ μιᾶς φωνῆς ση μαντικῆς συνεστώς, οὗ τὰ κυρίως μέρη κεχωρισμέν να σημαντικά έστιν. Ο γὰρ λόγος ἐκ δύο φωνῶν σημαντικών τουλάχιστον ἔχει τὴν σύστασιν. Μία γὰρ φωνή σημαντική λόγος οὐκ ἔστι. β. Πέντε δὲ τὰ εἴδη τοῦ λόγου· τὸ κλητικὸν, ὡς τό, "Ανδρες ἀδελφοὶ καὶ συμπένητες· τὸ δὲ, ἄνδρες, μόνον, οὐ λόγος κλητικός, ἀλλὰ κλῆσις. Τὸ τοῦ λόγου δὲ κλητικὸν οἱ Στωϊκοὶ καλοῦσι προσαγορευτικόν. Δεύτερον εἶδος τοῦ λόγου τὸ προστακτικόν, ὡς τό Εκκλινον ἀπὸ κακοῦ, καὶ ποίησον ἀγαθόν. Τρίτον, τὸ πυσματικόν, εἴτουν τὸ ἐρωτηματικόν· ὡς τὸ, Ει Τίς ή πατρίς σου τί σοι τὸ ἐπιτήδευμα; Τέταρ Ει τον, τὸ εὐκτικόν, ὅπερ οἱ ἀπὸ τῆς στοᾶς λέγουσιν ἀρατικὸν, ὡς τό· Γένοιτο, Κύριε, τὸ ἔλεός σου ἐφ' ἡμᾶς, καθάπερ ἠλπίσαμεν ἐπὶ σέ. Πέμπτον, τὸ ἀποφαντικόν, ἤτοι τὸ παρὰ τοῖς Στωϊκοῖς ἀξίωμα περὶ 8 τῇ λογικῇ πραγματείᾳ ἡ σκέψις ἐστὶν, ὅπερ ἐκ τοῦ ἀποφαίνεσθαι είρηται. Κατ' αὐτὸ γὰρ περὶ οὑτινοσοῦν τῶν πραγμάτων ἀποφαινόμεθα· οἷον, Ὁ Θεὸς ἀγαθός ἐστιν· ' ἄνθρωπος οὐκ ἔστιν ἀθά νατος. γ. Διττῶν δ' οὐσῶν ἐν ἡμῖν δυνάμεων ψυχικῶν, τῶν γνωστικῶν, καθ᾽ ἂς ἕκαστον τῶν ὄντων γινώ σκομεν· τῶν δὲ ζωτικῶν καὶ ὀρεκτικῶν καλουμένων, καθ᾽ ἂς ἢ τῶν ὄντων ἀγαθῶν ἢ τῶν δοκούντων ἀγα θῶν ἐφιέμεθα· τὰ μὲν παρὰ τὸ ἀποφαντικὸν εἴδη τοῦ λόγου τὰ τέσσαρα ἐκ τῶν ὀρεκτικών δυνάμεων προέρχεται τῆς ψυχῆς, οὐκ αὐτῆς καθ᾿ αὐτὴν ἐνερ γούσης, ἀλλὰ πρὸς ἕτερον ἀποτεινομένης τὸν συμ βάλλεσθαι δοκοῦντα πρὸς τὸ τυχεῖν τῆς ἐφέσεως, καὶ ἤτοι λόγον παρὰ αὐτοῦ ζητούσης, ὡς ἐπὶ τοῦ του σματικοῦ· ἢ πρᾶγμα· καὶ εἰ πρᾶγμα, ἤτοι αὐτοῦ ἐκείνου ἐφιεμένης τυχεῖν πρὸς ἐν ὁ λόγος, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ κλητικού (ἢ πυσματικοῦ)· ή τινος παρ' αὐτοῦ πράξεως, καὶ ταύτης ἢ ὡς παρὰ κρείττονος καθάπερ ἐπὶ τῆς εὐχῆς, ἢ ὡς παρὰ χείρονος, καθά περ ἐπὶ τῆς κυρίως καλουμένης προστάξεως. Μόνον δὲ τὸ ἀποφαντικόν, ἀπὸ τῶν γνωστικών δυνάμεων προέρχεται τῆς ψυχῆς ἐξαγγελτικὴν ὑπάρχον τῆς ἀληθῶς ἡ φαινομένως γενομένης τῶν πραγμάτων γνώσεως ἐν ἡμῖν· διὸ καὶ μόνον τῶν ἄλλων τοῦ λόγου εἰδῶν ἀληθείας καὶ ψεύδους ἐστὶ δεκτικόν. δ. Ἔστι τοίνυν ἀποφαντικός λόγος, ἐν ᾧ τὸ ἀλη θεύειν ἢ ψεύδεσθαι ὑπάρχει. ε'. Εἴδη δὲ αὐτοῦ κατάφασις καὶ ἀπόφασις. ς'. Καὶ κατάφασις μὲν ἔστιν ἀπόφανσις τινος κατά τινος, ήγουν τὸ ἀποφήνασθαι καὶ εἰπεῖν, τί τινι ὑπάρχει. Απόφασις δέ ἐστιν ἀπόφανσίς τινος, ήγουν τὸ ἀποφήνασθαι, τί τινι οὐχ ὑπάρχει. ζ'. Ταῦτα δὲ ποιοῦσιν ἀντίφασιν. η'. Εἴρηται δ' ἀντίφασις, ἀπὸ τοῦ τὰ μόρια ἔχειν ἀλλήλοις ἀντιφάσκοντα κατὰ τὸ ἀληθὲς καὶ τὸ ψεῦ δος. Εστι γὰρ ἀντίφασις μάχη καταφάσεως καὶ ἀποφάσεως τῶν κατὰ τὸ ἀληθὲς καὶ τὸ ψεῦδος ἀνα
CAPUT XXVII.
De oratione et propositionibus.
1. Oratio est, quæ ex pluribus quam 'una voce
significativa constat, cujus quæ sunt proprie partes, separatæ significant. Oratio enim ex duabus
vocibus significativis ad minimum habet constitutionem. Una quippe vox significativa, non est oratio.
Περὶ λόγου καὶ προτάσεων.
α΄. Λόγος ἐστὶν ἐκ πλειόνων ἢ μιᾶς φωνῆς ση
μαντικῆς συνεστώς, οὗ τὰ κυρίως μέρη κεχωρισμέν
να σημαντικά έστιν. Ο γὰρ λόγος ἐκ δύο φωνῶν
σημαντικών τουλάχιστον ἔχει τὴν σύστασιν. Μία γὰρ
φωνή σημαντική λόγος οὐκ ἔστι.
β. Πέντε δὲ τὰ εἴδη τοῦ λόγου· τὸ κλητικὸν, ὡς
τό, "Ανδρες ἀδελφοὶ καὶ συμπένητες· τὸ δὲ, ἄνδρες,
μόνον, οὐ λόγος κλητικός, ἀλλὰ κλῆσις. Τὸ τοῦ λόγου
δὲ κλητικὸν οἱ Στωϊκοὶ καλοῦσι προσαγορευτικόν.
Δεύτερον εἶδος τοῦ λόγου τὸ προστακτικόν, ὡς τό·
Εκκλινον ἀπὸ κακοῦ, καὶ ποίησον ἀγαθόν. Τρίτον,
τὸ πυσματικόν, εἴτουν τὸ ἐρωτηματικόν· ὡς τὸ,
9. Quinque autem orationis species sunt: vocativa, ut, Viri fratres et compauperes; at, o viri,
tautum, non oratio vocativa, sed vocatio est. Ει
vero (specien) orationis vocativam Stoici appellativam vocant. Secunda species orationis est impe.
rativa, ut, Declina a malo et fac bonum. Tertia
sciscitativa sive interrogativa, ut, Quæ tua patria?
quae tua studia? Quarta optativa quam Stoici di. Τίς ή πατρίς σου; τί σοι τὸ ἐπιτήδευμα; Τέταρ
cunt precatoriam; ut, Fiat, Domine, misericordia
tua super nos, quemadmodum speravimus in te.
Quinta enuntiativa, vel, ut apud Stoicos dicitur,
axioma, de qua logica tractatio considerationem
268 instituit, quæ ab enuntiando dicta est. Secundum illam enim de qualibet re enuntiamus,
velut Deus est bonus; homo non est immortalis.
5. Cum autem duplices sint in nobis auimæ facultates, aliæ cognoscentes secundum quas quodvis eorum quod est cognoscimus: aliæ quæ vitales
et appetitivæ dicuntur, secundum quas quæ vel
bona sunt vel bona videntur, expetimus: quatuor
quídem orationis præter enuntiativam species ex
appetitivis proveniunt facultatibus animæ, non
ipsius secundum seipsam agentⓇs, sed ad alium se
extendentis, qui conducere videtur ad id posse
quod illa cupit consequi; et vel sermonem ab ipso
exigentes, ut in sciscitativa oratione, ut rem; et
si rem vel illum ipsum ad quem sermo est adipisci
desiderantis, ut in vocativa; aut quamdam ab eo
actionem, eamque vel ut a præstantiore ut in
optione seu precatione, vel ut a deteriore, quemadmodum in ea quæ proprie vocatur imperium seu
jussio. Sola autem enuntiativa a cognoscentibus
anim: provenit facultatibus, quæ rerum in nobis
cognitionem vere vel apparenter factam enuntiare
solet: 269 quare etiam a cæteris orationis speciebus sola veritatis et falsitatis capax est.
4. Enuntiativa igitur oratio est cui verum et falsum inest dicere..
Lio.
5. Species autern sunt ipsius, afirmatio et.nega6 Et affirmatio quidem est enuntiatio alicujus
de aliquo, hoc est, enuntiare et dicere quid insit
alicui. Negatio autem est enuntiatio alicujus ab
aliquo, hoc est, enuntiare quid alicui non insit.
7. Ει hæc contradictionen efciunt.
8. Dicta vero est contradictio quod partes secundam verum et falsum contradicentes invicem aabeat. Est enim contradictio affir nationis et negationis pugna quæ secundum veritatem et falsitatem
τον, τὸ εὐκτικόν, ὅπερ οἱ ἀπὸ τῆς στοᾶς λέγουσιν
ἀρατικὸν, ὡς τό· Γένοιτο, Κύριε, τὸ ἔλεός σου
ἐφ' ἡμᾶς, καθάπερ ἠλπίσαμεν ἐπὶ σέ. Πέμπτον,
τὸ ἀποφαντικόν, ἤτοι τὸ παρὰ τοῖς Στωϊκοῖς ἀξίωμα
περὶ 8 τῇ λογικῇ πραγματείᾳ ἡ σκέψις ἐστὶν, ὅπερ
ἐκ τοῦ ἀποφαίνεσθαι είρηται. Κατ' αὐτὸ γὰρ περὶ
οὑτινοσοῦν τῶν πραγμάτων ἀποφαινόμεθα· οἷον,
Ὁ Θεὸς ἀγαθός ἐστιν· ' ἄνθρωπος οὐκ ἔστιν ἀθά
νατος.
γ. Διττῶν δ' οὐσῶν ἐν ἡμῖν δυνάμεων ψυχικῶν,
τῶν γνωστικῶν, καθ᾽ ἂς ἕκαστον τῶν ὄντων γινώ
σκομεν· τῶν δὲ ζωτικῶν καὶ ὀρεκτικῶν καλουμένων,
καθ᾽ ἂς ἢ τῶν ὄντων ἀγαθῶν ἢ τῶν δοκούντων ἀγα
θῶν ἐφιέμεθα· τὰ μὲν παρὰ τὸ ἀποφαντικὸν εἴδη
τοῦ λόγου τὰ τέσσαρα ἐκ τῶν ὀρεκτικών δυνάμεων
προέρχεται τῆς ψυχῆς, οὐκ αὐτῆς καθ᾿ αὐτὴν ἐνερ
γούσης, ἀλλὰ πρὸς ἕτερον ἀποτεινομένης τὸν συμβάλλεσθαι δοκοῦντα πρὸς τὸ τυχεῖν τῆς ἐφέσεως,
καὶ ἤτοι λόγον παρὰ αὐτοῦ ζητούσης, ὡς ἐπὶ τοῦ του
σματικοῦ· ἢ πρᾶγμα· καὶ εἰ πρᾶγμα, ἤτοι αὐτοῦ
ἐκείνου ἐφιεμένης τυχεῖν πρὸς ἐν ὁ λόγος, ὥσπερ
ἐπὶ τοῦ κλητικού (ἢ πυσματικοῦ)· ή τινος παρ'
αὐτοῦ πράξεως, καὶ ταύτης ἢ ὡς παρὰ κρείττονος
καθάπερ ἐπὶ τῆς εὐχῆς, ἢ ὡς παρὰ χείρονος, καθάπερ ἐπὶ τῆς κυρίως καλουμένης προστάξεως. Μόνον
δὲ τὸ ἀποφαντικόν, ἀπὸ τῶν γνωστικών δυνάμεων
προέρχεται τῆς ψυχῆς ἐξαγγελτικὴν ὑπάρχον τῆς
ἀληθῶς ἡ φαινομένως γενομένης τῶν πραγμάτων
γνώσεως ἐν ἡμῖν· διὸ καὶ μόνον τῶν ἄλλων τοῦ λόγου
εἰδῶν ἀληθείας καὶ ψεύδους ἐστὶ δεκτικόν.
δ. Ἔστι τοίνυν ἀποφαντικός λόγος, ἐν ᾧ τὸ ἀλη
θεύειν ἢ ψεύδεσθαι ὑπάρχει.
ε'. Εἴδη δὲ αὐτοῦ κατάφασις καὶ ἀπόφασις.
ς'. Καὶ κατάφασις μὲν ἔστιν ἀπόφανσις τινος
κατά τινος, ήγουν τὸ ἀποφήνασθαι καὶ εἰπεῖν, τί τινι
ὑπάρχει. Απόφασις δέ ἐστιν ἀπόφανσίς τινος, ήγουν
τὸ ἀποφήνασθαι, τί τινι οὐχ ὑπάρχει.
ζ'. Ταῦτα δὲ ποιοῦσιν ἀντίφασιν.
η'. Εἴρηται δ' ἀντίφασις, ἀπὸ τοῦ τὰ μόρια ἔχειν
ἀλλήλοις ἀντιφάσκοντα κατὰ τὸ ἀληθὲς καὶ τὸ ψεῦ
δος. Εστι γὰρ ἀντίφασις μάχη καταφάσεως καὶ
ἀποφάσεως τῶν κατὰ τὸ ἀληθὲς καὶ τὸ ψεῦδος ἀνα
col. 897–898page 186 of 548
PG 142:897ΕΡΙΤΟΜΕ τικειμένων τῷ αὐτῷ τε ὑποκειμένῳ χρωμένων, καὶ τὸν αὐτὸν κατηγορούμενον αὐτοῦ κατηγορουσῶν, μήτε καθ' όμωνυμίαν, μήτε κατά τι τῶν ἄλλων, ὅσα πρὸς τὰς ἐνοχλήσεις των σοφιστών προσδιοριζό μεθα. θ'. Τετραχῶς δὲ προαγομένης τῆς ἀποφάνσεως (ἢ γὰρ τὸ ὑπάρχον ὡς μὴ ὑπάρχον ἀποφαίνεται τις, οἷον, Τὸ ἁμαρτάνειν οὐκ ἔστι κακόν· ἢ τὸ ὑπάρχον ὡς ὑπάρχον, οἷον, Τὸ ἁμαρτάνειν κακόν ἐστιν· ἢ τὸ μὴ ὑπάρχον ὡς ὑπάρχον, οἷον, Τὸ ἁμαρτάνειν ἀγα θόν ἐστιν· ἢ τὸ μὴ ὑπάρχον ὡ; μὴ ὑπάρχον, οἷον, Τὸ ἁμαρτάνειν οὐκ ἔστιν ἀγαθὸν), ἐντεῦθεν ἀντι θέσεις γίνονται δύο· μία μὲν ψευδοῦς ἀποφάσεως πρὸς ἀληθῆ κατάφασιν· ἑτέρα δὲ καταφάσεως ψευδοῦς πρὸς ἀπόφασιν ἀληθῆ. Καὶ παρὰ ταύτας τὰς δύο ἀντιθέσεις οὐδ᾽ ἐπινοῆσαι ἄλλην ἐνδέχεται. ι'. Πᾶσα δὲ κατάφασις λόγος ἐστὶν ἀποφαντικός ὡσαύτως καὶ πᾶσα ἀπόφασις. Ονομάζονται δὲ καὶ ἄμφω προτάσεις, ὡς ὑπὸ τῶν συλλογίσασθαι βουλομένων προτεινόμεναι τοῖς κοινοῖς τῶν λόγων. ια΄. Εστι τοίνυν πρότασις λόγος ἀποφαντικός, κ τινος κατά τινος ή τινος ἀπό τινος. Καὶ ἄλλως • Πρό τασίς ἐστιν ἀντιφάσεως μιᾶς μόριον. ιβ. Τῶν δὲ προτάσεων αἱ μὲν ἐξ ὑποκειμένου καὶ κατηγορουμένου σύγκεινται μόνον (καὶ ὑποκείμενος [ὄρος] ἐστὶ περὶ οὗ ὁ λόγος· κατηγορούμενος δὲ ὁ περὶ τοῦ ὑποκειμένου λεγόμενος. Οἷον, Γρηγόριος θεολογεῖ· τὸ μὲν Γρηγόριος ὑπόκειται· περὶ αὐτοῦ γὰρ ὁ λόγος· τὸ δὲ θεολογεῖ κατηγορείται κατὰ τοῦ Γρηγορίου γὰρ λέγεται τὸ θεολογεῖν). Τῶν οὖν προτάσεων αἱ μὲν ὑποκείμενον καὶ κατηγορούμενον ἔχουσι, καὶ οὐδὲν πλέον· αἱ δὲ καὶ τρίτον προσκατηγορούμενον, τὸ ἐστίν. Οσα γὰρ καθ' ἑνὸς ὑποκειμένου λέγεται κατὰ μίαν πρότασιν, εἰς τὰ πάντα κατηγορούμενος ὀνομάζεται. Τὸ δὲ ἔστι προσ αγορεύεται προσκατηγορούμενον· οἷον, Γρηγόριος τὸ Το τὸ θεολόγος καὶ φυσιολόγος καὶ πάντων τῶν ὄντων ἐπι στήμων ἐστίν. Υποκείμενος μὲν γὰρ ὅρος τὸ Γρη γόριος. Τὸ δὲ θεολόγος καὶ φυσιολόγος, καὶ πάντων τῶν ὄντων ἐπιστήμων, κατηγορούμενος εἷς· καὶ πρὸς τούτῳ κατηγορούμενον τὸ ἐστίν. Αἱ δὲ τῶν προτάσεων καὶ τρόπον προσκείμενον ἔχουσιν, τὸν ὅπως ὑπάρχει τὸ κατηγορούμενον τῷ ὑποκειμένῳ σημαίνοντα. ιγ. Τρόποι δέ εἰσι τὸ ἀναγκαῖον, τὸ ἀδύνατον, τὸ ἐνδεχόμενον, τὸ καλῶς, τὸ σαφῶς, καὶ ἕτερα· ὧν ὁ ἀριθμὸς, φύσει μὲν περιληπτός, ἡμῖν δ' ἀπερίληπτος. Οἷον, Αναγκαῖον τὸν ἄνθρωπον ἀναπνεῖν Αδύνατον εἶναι τὸν ἵππον πτερωτόν· Βασίλειον ἐν δέχεται γονυκλιτεῖν· ᾿Αθανάσιος καλῶς διδάσκει Ιωάννης σαφῶς ἐξηγεῖται. ιδ'. Τούτων δὲ τῶν τεσσάρων δρων, ήγουν του ὑποκειμένου, τοῦ κατηγορουμένου, τοῦ προσκατηγορουμένου, καὶ τοῦ τρόπου, πλείονας οὐκ ἔστιν ἐπι νῆσαι πρὸς μιᾶς προτάσεως γένεσιν. ιε'. Ἐπὶ πάσης δὲ προτάσεως ὁ κατηγορούμενος ἢ ῥῆμα ὑπάρχειν ὀφείλει, ἢ πτῶσις ῥήματος, ἢ ἀέρι
τικειμένων τῷ αὐτῷ τε ὑποκειμένῳ χρωμένων, καὶ opponuntur et eodem subjecto utuntur, et de ipso
τὸν αὐτὸν κατηγορούμενον αὐτοῦ κατηγορουσῶν,
μήτε καθ' όμωνυμίαν, μήτε κατά τι τῶν ἄλλων,
ὅσα πρὸς τὰς ἐνοχλήσεις των σοφιστών προσδιοριζό
μεθα.
θ'. Τετραχῶς δὲ προαγομένης τῆς ἀποφάνσεως
(ἢ γὰρ τὸ ὑπάρχον ὡς μὴ ὑπάρχον ἀποφαίνεται τις,
οἷον, Τὸ ἁμαρτάνειν οὐκ ἔστι κακόν· ἢ τὸ ὑπάρχον
ὡς ὑπάρχον, οἷον, Τὸ ἁμαρτάνειν κακόν ἐστιν· ἢ τὸ
μὴ ὑπάρχον ὡς ὑπάρχον, οἷον, Τὸ ἁμαρτάνειν ἀγα
θόν ἐστιν· ἢ τὸ μὴ ὑπάρχον ὡ; μὴ ὑπάρχον, οἷον,
Τὸ ἁμαρτάνειν οὐκ ἔστιν ἀγαθὸν), ἐντεῦθεν ἀντιθέσεις γίνονται δύο· μία μὲν ψευδοῦς ἀποφάσεως
πρὸς ἀληθῆ κατάφασιν· ἑτέρα δὲ καταφάσεως
ψευδοῦς πρὸς ἀπόφασιν ἀληθῆ. Καὶ παρὰ ταύτας
τὰς δύο ἀντιθέσεις οὐδ᾽ ἐπινοῆσαι ἄλλην ἐνδέχεται.
ι'. Πᾶσα δὲ κατάφασις λόγος ἐστὶν ἀποφαντικός·
ὡσαύτως καὶ πᾶσα ἀπόφασις. Ονομάζονται δὲ καὶ
ἄμφω προτάσεις, ὡς ὑπὸ τῶν συλλογίσασθαι βουλομένων προτεινόμεναι τοῖς κοινοῖς τῶν λόγων.
ια΄. Εστι τοίνυν πρότασις λόγος ἀποφαντικός, κ
τινος κατά τινος ή τινος ἀπό τινος. Καὶ ἄλλως • Πρότασίς ἐστιν ἀντιφάσεως μιᾶς μόριον.
ιβ. Τῶν δὲ προτάσεων αἱ μὲν ἐξ ὑποκειμένου
καὶ κατηγορουμένου σύγκεινται μόνον (καὶ ὑποκεί
μενος [ὄρος] ἐστὶ περὶ οὗ ὁ λόγος· κατηγορούμενος
δὲ ὁ περὶ τοῦ ὑποκειμένου λεγόμενος. Οἷον, Γρηγόριος θεολογεῖ· τὸ μὲν Γρηγόριος ὑπόκειται· περὶ
αὐτοῦ γὰρ ὁ λόγος· τὸ δὲ θεολογεῖ κατηγορείται·
κατὰ τοῦ Γρηγορίου γὰρ λέγεται τὸ θεολογεῖν). Τῶν
οὖν προτάσεων αἱ μὲν ὑποκείμενον καὶ κατηγορού
μενον ἔχουσι, καὶ οὐδὲν πλέον· αἱ δὲ καὶ τρίτον
προσκατηγορούμενον, τὸ ἐστίν. Οσα γὰρ καθ' ἑνὸς
ὑποκειμένου λέγεται κατὰ μίαν πρότασιν, εἰς τὰ
πάντα κατηγορούμενος ὀνομάζεται. Τὸ δὲ ἔστι προσαγορεύεται προσκατηγορούμενον· οἷον, Γρηγόριος
idem prædicatum efferunt, neque secundum homonymiam neque secundum aliquid eorum quæ contra sophistarum importunitates determinamus.
9. Verum enimvero cum quatuor modis proferator enuntiatio (vel enim quod inest quasi non
insit enuntiat aliquis, ut, Peccare non est malum;
vel quod inest quasi insit, ut, Peccare malum est;
vel quod non inest quasi insit, ut, Peccare bonum
270 est; vel quod non inest, quasi non insit, ut,
Peccare non est bonum), hinc duæ funt oppositiones, una quidem falsa negationis ad veram
affirmationem, altera vero falsæ affirmationis ad
veram negationem. Atque præter has duas oppositiones aliam ne quidem cogitare licet.
10. Omnis autem affirmatio est enuntiativa;
similiter et omnis negatio. Et ambæ vero etiam
propositiones nominantur, quod ab iis qui ratiocinari (seu syllogismum facere) volunt, communibus orationibus proponantur.
11. Quare propositio est | oratio enuntiativa vel
alicujus de aliquo vel alicujus ab aliquo. Et aliter:
propositio est unius contradictionis particula.
12. Porro propositionum aliæ ex subjecto et
prædicato tantum constant. Estque subjectus terminus de quo oratio est: prædicatus, qui de suljecto dicitur, velut, Gregorius de Deo disserit:
tò Gregorlus quidem subjicitur: de eo enim sermo
est: τὸ de Deo disserit, prædicatur; de Gregorio
enim dicitur tò de Deo disserere. Propositionum
igitur aliæ subjectum et prædicatum habent, neque
plus, aliæ vero etiam tertium apprædicatum, td
est. Quæ 271 enim de uno subjecto in una propositione dicuntur, omnia unus prædicatus (terminus) nominantur. Τo est autem, apprædicatum appellatur velut, Gregorius theologus et physiologus, et omnium entium sciens est. Το Gregorius
enim subjectus terminus est: at τὸ theologus,
physiologus, et omnium entium sciens, unus prædicatus: et quod ad hæc prædicatur to est. Aliæ
autein propositiones etiam modum adjectum habent, quomodo prædicatum subjecto insit signifiθεολόγος καὶ φυσιολόγος καὶ πάντων τῶν ὄντων ἐπιστήμων ἐστίν. Υποκείμενος μὲν γὰρ ὅρος τὸ Γρηγόριος. Τὸ δὲ θεολόγος καὶ φυσιολόγος, καὶ πάντων
τῶν ὄντων ἐπιστήμων, κατηγορούμενος εἷς· καὶ
πρὸς τούτῳ κατηγορούμενον τὸ ἐστίν. Αἱ δὲ τῶν
προτάσεων καὶ τρόπον προσκείμενον ἔχουσιν, τὸν
ὅπως ὑπάρχει τὸ κατηγορούμενον τῷ ὑποκειμένῳ cantem.
σημαίνοντα.
ιγ. Τρόποι δέ εἰσι τὸ ἀναγκαῖον, τὸ ἀδύνατον, τὸ
ἐνδεχόμενον, τὸ καλῶς, τὸ σαφῶς, καὶ ἕτερα· ὧν ὁ
ἀριθμὸς, φύσει μὲν περιληπτός, ἡμῖν δ' ἀπερίλη
πτος. Οἷον, Αναγκαῖον τὸν ἄνθρωπον ἀναπνεῖν·
Αδύνατον εἶναι τὸν ἵππον πτερωτόν· Βασίλειον ἐν
δέχεται γονυκλιτεῖν· ᾿Αθανάσιος καλῶς διδάσκει·
Ιωάννης σαφῶς ἐξηγεῖται.
ιδ'. Τούτων δὲ τῶν τεσσάρων δρων, ήγουν του
ὑποκειμένου, τοῦ κατηγορουμένου, τοῦ προσκατηγορουμένου, καὶ τοῦ τρόπου, πλείονας οὐκ ἔστιν ἐπινῆσαι πρὸς μιᾶς προτάσεως γένεσιν.
ιε'. Ἐπὶ πάσης δὲ προτάσεως ὁ κατηγορούμενος ἢ
ῥῆμα ὑπάρχειν ὀφείλει, ἢ πτῶσις ῥήματος, ἢ ἀέρι19. Suntque modi necessarium, impossibile,
contingens, pulchre, perspicue, et catera: quorum
numerus natura quidem est comprehensibilis, 110bis autem incomprehensibilis. Velut necessarium
est hominem respirare, impossibile est hominem esse
alatum, Basilium contingit ingeniculari seu genua
fectere: Athanasius pulchre docet, Joannes perspicue explanat.
14. Εt plures hisce terminis nempe subjecto,
prædicato, apprædicato, et modo ad unius propositionis constitutionem excogitare non licet.
15. Caterum in omni propositione prædicatus
terminus aut verbum, aut casus verbi, aut infini-
col. 899–900page 187 of 548
PG 142:899272 στον ῥῆμα· ὁ δ᾽ ὑποκείμενος, ἢ ὄνομα, ἢ πτῶσις ὀνόματος, ἢ ἀόριστον ὄνομα, ἢ λόγος ἐκ πλειόνων ὀνομάτων συγκείμενος. ις'. Διαφέρει δὲ τὸ ὄνομα τῆς τοῦ ὀνόματος πτώ σεως, ὅτι τὸ μὲν κατ' εὐθεῖαν φερόμενον, ὄνομα λέ γεται· οἷον, Ο Ιούδας προδότης ἐστίν· ἡ δὲ κατὰ τὰς ἄλλας πλαγίας προφορὰ τοῦ ὀνόματος, γενικής, δοτικὴν καὶ αἰτιατικήν, πτῶσις καλεῖται ὀνόματος ὡς ἐκ τῆς ὀρθῆς εἴτουν εὐθείας πεπτωκυία. Οἷον, Τῆς ἀρετῆς ἐξέχεσθαι δίκαιον· Τῷ Χριστῷ συμπάσχειν ὠφέλιμον. Τὸν καιρὸν τῆς ἀνταποδόσεως ἀναγ καῖον καταλαβεῖν. κζ'. Διενήνοχε δὲ καὶ ῥῆμα πτώσεως ῥήματος τῷ τὸ μὲν ῥῆμα τὸν ἐνεστῶτα χρόνον δηλοῦν, ὡς τὸ, Παῦλος δημηγορεῖ· τὴν δὲ τοῦ ῥήματος πτῶσιν, τὸν παρεληλυθότα τε καὶ τὸν μέλλοντα. Οἷον, Πέ Αι τὸ τρος ἠρνήσατο· Διάβολος κολασθήσεται. κη'. Ενθα μὲν οὖν ἑκάτερος ὅρος τῶν συμπληρούντων τὴν πρότασιν μιᾶς τινος φύσεως ἐστι δηλω τικός, ὁ ὑποκείμενος καὶ ὁ κατηγορούμενος, μίαν λέγομεν εἶναι ταύτην τὴν πρότασιν, κἂν ὁρισμόν ὅλον λάβωμεν ὑποκείμενον ἢ κατηγορούμενον, ἢ καὶ ἀμφοτέρους ὁμοίως. Ὡς ἐὰν εἴπῃ τις, Τὸ ζῶον λογ κὸν θνητόν, νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν, οὐσία ἔμψυ χος αισθητική μεταβατική ἐστιν. Ἐνταῦθα γὰρ τὸ ζώον λογικόν, θνητὸν, νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικών ὑποκείμενόν ἐστιν, ὡς ἐν λογιζόμενον ὄνομα, κἂν ἐκ πολλῶν φωνῶν σημαντικῶν ὑπαρχῃ συγκείμενον. Το δὲ οὐσία ἔμψυχος, αισθητική, μεταβατική, του το σύμ παν κατηγορούμενον· δ δὴ μετὰ τοῦ ἔστι προσκατι γορουμένου ῥῆμα γίνεται ἕν. ιθ'. Ενθα δὲ πλειόνων πραγμάτων, ὁποτερησοῦν τῶν ὅρων σημαντικός ἐστι, πλείους εἶναι τὰς προ τάσεις φαμὲν, καὶ τοσαύτας, ὅσον τὸ τῶν σημαινομένων πλῆθός ἐστι· κἂν ὑφ᾽ ἑνὸς ὀνόματος ταῦτα σημαίνηται. Ως ὅταν εἴπῃ τις· Αἴας ἐμονομάχησαν Εκτορι, μὴ προσδιορισάμενος, περὶ ποτέρου τῶν Διάντων ὁ λόγος αὐτῶν. Ταύτην γάρ την πρότασιν οὐδεὶς, εἶμαι, τῶν ἐξεταστικῶν μίαν ἐρεῖ τὴν καὶ ψευδομένην ἅμα καὶ ἀληθεύουσαν διὰ τὴν ὁμωνυμίαν. κ'. Πρότασις δὲ καὶ πρόβλημα καὶ ἀπόφανσις καὶ ἔνστασις καὶ συμπέρασμα κατά μὲν τὸ ὑποκείμενον οὐδὲν διαφέρει· κατὰ σχέσιν δὲ διενήνοχεν· οἷον, Ἡ ψυχὴ ἀθάνατός ἐστιν, ὅταν μὲν ὡς συλλογισμού μέρος λαμβάνηται, πρότασις ονομάζεται· ὅταν δ' εἰς ζήτησιν προβάλληταί τις αὐτὸ λέγων, "Αρά γε ἀθά νατός ἐστιν ἡ ψυχή; πρόβλημα· ὁπόταν δέ τις ἁπλῶς ἀποφαίνηται λέγων, Η ψυχὴ ἀθάνατός ἐστιν, ἀπόφανσις· ἐνισταμένου δέ τινος, Πόθεν δῆλον, ὡς ἡ ψυχὴ ἀθάνατός ἐστιν, ἔνστασις λέγεται· ὁπηνίκα δ' ἐκ προτάσεων συναχθείη, ὡς ὅταν εἴπωμεν Η ψυχὴ ἀεικίνητος· τὸ ἀεικίνητον ἀθάνατον ἡ ψυχή ἅμα ἀθάνατος· τότε τυγχάνει συμπέρασμα.
tum verbum esse debet: 272 subjectus vero aut στον ῥῆμα· ὁ δ᾽ ὑποκείμενος, ἢ ὄνομα, ἢ πτῶσις
nomen aut casus nominis, aut infinitum nomen aut
oratio ex pluribus nominibus composita.
16. Differt autem nomen a casu nominis, quod
illud quidem recto casu profertur et nomen dicitur, ut, Judas est proditor; sed nominis secundum
obliquos alios, genitivum, dativum, accusativum
prolatio, casus nominis vocatur, quod quasi ex
integro seu recto ceciderit. Velut, Virtutis studiosum esse justum est; Cum Christo pati utile; Diem
retributionis attingere necesse est.
17. Differt autem etiam verbum a casu verbi,
quod verbum quidem præsens tempus declarat, ut,
Paulus concionatur; sed verbi casus cum præteriὀνόματος, ἢ ἀόριστον ὄνομα, ἢ λόγος ἐκ πλειόνων
ὀνομάτων συγκείμενος.
ις'. Διαφέρει δὲ τὸ ὄνομα τῆς τοῦ ὀνόματος πτώ
σεως, ὅτι τὸ μὲν κατ' εὐθεῖαν φερόμενον, ὄνομα λέ
γεται· οἷον, Ο Ιούδας προδότης ἐστίν· ἡ δὲ κατὰ
τὰς ἄλλας πλαγίας προφορὰ τοῦ ὀνόματος, γενικής,
δοτικὴν καὶ αἰτιατικήν, πτῶσις καλεῖται ὀνόματος
ὡς ἐκ τῆς ὀρθῆς εἴτουν εὐθείας πεπτωκυία. Οἷον,
Τῆς ἀρετῆς ἐξέχεσθαι δίκαιον· Τῷ Χριστῷ συμπά
σχειν ὠφέλιμον. Τὸν καιρὸν τῆς ἀνταποδόσεως ἀναγ
καῖον καταλαβεῖν.
κζ'. Διενήνοχε δὲ καὶ ῥῆμα πτώσεως ῥήματος τῷ
τὸ μὲν ῥῆμα τὸν ἐνεστῶτα χρόνον δηλοῦν, ὡς τὸ,
Παῦλος δημηγορεῖ· τὴν δὲ τοῦ ῥήματος πτῶσιν,
Cum tum futurum, velut Petrus negavit, Diabolus τὸν παρεληλυθότα τε καὶ τὸν μέλλοντα. Οἷον, Πέpunietur.
18. Ubi igitur uterque terminus eorum qui propostionein complent, unam aliquam naturam declarat, subjectus et prælicatus; hanc propositionem unam dicimus, licet totam definitionem acceperimus pro subjecto aut pro prædicato, aut etiam
similiter pro utroque. Veluti si dixerit aliquis:
Animal rationale, mortale, intelligentiæ et scientiæ
capax, est substantia animata, sensusļet 273 progressionis particeps. Hic enim to animal rationale,
mortale, intelligentiæ et scientiæ capax, subjeetum est; quod ut unum nomen reputatur, tametsi
ex multis vocibus significativis compositum. Αι τὸ
substantia animata, sensus et progressionis particeps; c
hoc omne, praedicatum est; quod same cum appredicato est, unum verbum efficitur.
19. Ubi autem alteruter terminorum plures res
significat, plures propositiones esse dicimus, alque tot quot numero significata sunt; tametsi
hæc ab uno nomine significentur. Veluti si dixerit aliquis: Ajax cumn Hectore solus decertavit, si
non determinaverit Ajacum de utro sibi sermo sit.
Hanc enim propositionem nemo, opinor, accuratus
unam dicet, quæ propter homonymiam et falsum
et verum simul dicit.
20. Jam vero propositio et enuntiatio et instan
tia et conclusio subjecto quidem nihil differunt,
τρος ἠρνήσατο· Διάβολος κολασθήσεται.
κη'. Ενθα μὲν οὖν ἑκάτερος ὅρος τῶν συμπλη
ρούντων τὴν πρότασιν μιᾶς τινος φύσεως ἐστι δηλω
τικός, ὁ ὑποκείμενος καὶ ὁ κατηγορούμενος, μίαν
λέγομεν εἶναι ταύτην τὴν πρότασιν, κἂν ὁρισμόν
ὅλον λάβωμεν ὑποκείμενον ἢ κατηγορούμενον, ἢ καὶ
ἀμφοτέρους ὁμοίως. Ὡς ἐὰν εἴπῃ τις, Τὸ ζῶον λογ
κὸν θνητόν, νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν, οὐσία ἔμψυ
χος αισθητική μεταβατική ἐστιν. Ἐνταῦθα γὰρ τὸ
ζώον λογικόν, θνητὸν, νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικών
ὑποκείμενόν ἐστιν, ὡς ἐν λογιζόμενον ὄνομα, κἂν ἐκ
πολλῶν φωνῶν σημαντικῶν ὑπαρχῃ συγκείμενον. Το
δὲ οὐσία ἔμψυχος, αισθητική, μεταβατική, του το σύμ
παν κατηγορούμενον· δ δὴ μετὰ τοῦ ἔστι προσκατι
γορουμένου ῥῆμα γίνεται ἕν.
ιθ'. Ενθα δὲ πλειόνων πραγμάτων, ὁποτερησοῦν
τῶν ὅρων σημαντικός ἐστι, πλείους εἶναι τὰς προ
τάσεις φαμὲν, καὶ τοσαύτας, ὅσον τὸ τῶν σημαινομένων πλῆθός ἐστι· κἂν ὑφ᾽ ἑνὸς ὀνόματος ταῦτα
σημαίνηται. Ως ὅταν εἴπῃ τις· Αἴας ἐμονομάχησαν
Εκτορι, μὴ προσδιορισάμενος, περὶ ποτέρου τῶν
Διάντων ὁ λόγος αὐτῶν. Ταύτην γάρ την πρότασιν
οὐδεὶς, εἶμαι, τῶν ἐξεταστικῶν μίαν ἐρεῖ τὴν καὶ
ψευδομένην ἅμα καὶ ἀληθεύουσαν διὰ τὴν ὁμωνυ
μίαν.
κ'. Πρότασις δὲ καὶ πρόβλημα καὶ ἀπόφανσις καὶ
ἔνστασις καὶ συμπέρασμα κατά μὲν τὸ ὑποκείμενον
habitudine autem (seu respectu differunt: velut, οὐδὲν διαφέρει· κατὰ σχέσιν δὲ διενήνοχεν· οἷον,
Anima est immortalis; cum quidem ut pars syllogismi assumitur, propositio nominatur; cum id
autem ad inquisitionem profert aliquis utrum ergo
anima est immortalis, quæstio: 274 cum jam
aliquis simpliciter enuntiat dicens, Anima immortalis est, enuntiatio: cum porro instat aliquis, unde
constat, quod anima immortalis sit, instantia dicitur: cum denique ex propositionibus collectum fuerit
ut cum dixerimus: Anima semper movetur; quod
semper movetur, est immortale; ergo anima est
mmortalis, tum conclusio exsistit.
Ἡ ψυχὴ ἀθάνατός ἐστιν, ὅταν μὲν ὡς συλλογισμού
μέρος λαμβάνηται, πρότασις ονομάζεται· ὅταν δ' εἰς
ζήτησιν προβάλληταί τις αὐτὸ λέγων, "Αρά γε ἀθά
νατός ἐστιν ἡ ψυχή; πρόβλημα· ὁπόταν δέ τις ἁπλῶς
ἀποφαίνηται λέγων, Η ψυχὴ ἀθάνατός ἐστιν, ἀπό
φανσις· ἐνισταμένου δέ τινος, Πόθεν δῆλον, ὡς ἡ
ψυχὴ ἀθάνατός ἐστιν, ἔνστασις λέγεται· ὁπηνίκα
δ' ἐκ προτάσεων συναχθείη, ὡς ὅταν εἴπωμεν
Η ψυχὴ ἀεικίνητος· τὸ ἀεικίνητον ἀθάνατον·
ἡ ψυχή ἅμα ἀθάνατος· τότε τυγχάνει συμπέ
ρασμα.
col. 901–902page 188 of 548
PG 142:901Τοῦ λόγου (εἶδος) Ο λόγος Σχῆμα κεφαλ. κζ', περὶ λόγου καὶ προτάσεων. τὸ μὲν κλητικόν· ὡς τό, ῎Ανδρες ἀδελφοὶ καὶ συμπένητες προστακτικήν· ὡς τὴ, Εκκλινον ἀπὸ κακοῦ καὶ ποίησον ἀγαθόν πυσματικόν· ὡς τὸ, Τίς ἡ πατρίς σου; εὐκτικὸν, ὅπερ οἱ ἀπὸ τῆς στοᾶς λέγουσιν ἀρατικόν· ὡς τὸ, Γένοιτο, Κύριε, τὸ ἔλεός σου. ἀποφαντικόν· οἷον, Η ψυχή ἀθάνατος ἢ ἀπὸ τῶν ὀρεκτικῶν δυνάμεων τῆς ψυχῆς ἢ ἀπὸ τῶν γνωστικῶν, καὶ ἐστιν ὁ ἀποφαντικός. τὸ ὑπάρχον ἢ λόγον ἀπό τινος ζητούσης τῆς ψυχῆς, καὶ ποιεῖ τὸν πυσματικόν ο ἢ πρᾶγμα καὶ ἢ αὐτὸν πρὸς ἐν ὁ λόγος, καὶ ποιεῖ τὸν κλητικό, ή τινος παρ αὐτοῦ πράξεως ἢ ὡς παρὰ κρείττονος, καὶ ποιεῖ τὸν εὐκτικὸν ἢ παρὰ χείρονος, καὶ ποιεῖ τὸν προστακτι χόν. κατάφασις· ὡς, Σωκράτης περιπατεῖ ἀπόφατις· ὡς, Σωκράτης οὐ περιπατεί. Πᾶσα ἀπόφανσις δείκνυσιν ἀσύστατον τὸ μὴ ὑπάρχον οἷον τὸ ἁμαρτάνειν, κακόν ἔστιν. οἷον τὸ ἁμαρτάνειν υἱὸν τὸ ἁμαρτάνειν οὐκ ἔστι κακόν ἀγαθόν ἐστιν. ὡς ὑπάρχον οἷον, τὸ ἁμαρτάνειν οὐκ ἔστιν ἀγαθόν. Τῶν προτάσεων ἀσύστατον ὡς μὴ ὑπάρχον αἱ μὲν ἐξ ὑποκειμένου καὶ κατηγορουμένου μόνον, οἷον, Γρηγόριος θεολογεῖ αἱ δὲ καὶ τρίτου προσκατηγορουμένου τοῦ ἐστίν· οἷον, Σωκράτης φιλόσοφος ἐστιν αἱ δὲ ἐκ τρόπου, τοῦ δηλοῦντος ὅπως υπάρχει τῷ ὑποκειμένῳ ὁ κατηγορούμενος, οἷον, Δυνατόν ἐστι τὸν Σωκράτην φιλοσοφεῖν. Ο
Τοῦ λόγου (εἶδος)
Ο λόγος
Σχῆμα κεφαλ. κζ', περὶ λόγου καὶ προτάσεων.
τὸ μὲν κλητικόν· ὡς τό, ῎Ανδρες ἀδελφοὶ καὶ συμπένητες·
προστακτικήν· ὡς τὴ, Εκκλινον ἀπὸ κακοῦ καὶ ποίησον ἀγαθόν·
πυσματικόν· ὡς τὸ, Τίς ἡ πατρίς σου;
εὐκτικὸν, ὅπερ οἱ ἀπὸ τῆς στοᾶς λέγουσιν ἀρατικόν· ὡς τὸ, Γένοιτο, Κύριε, τὸ
ἔλεός σου.
ἀποφαντικόν· οἷον, Η ψυχή ἀθάνατος
ἢ ἀπὸ τῶν ὀρεκτικῶν
δυνάμεων τῆς ψυχῆς
ἢ ἀπὸ τῶν γνωστικῶν,
καὶ ἐστιν ὁ ἀποφαν·
τικός.
τὸ ὑπάρχον
ἢ λόγον ἀπό τινος ζητούσης τῆς ψυχῆς, καὶ ποιεῖ
τὸν πυσματικόν ο
ἢ πρᾶγμα
καὶ
ἢ αὐτὸν πρὸς ἐν ὁ λόγος, καὶ ποιεῖ τὸν
κλητικό,
ή τινος παρ
αὐτοῦ
πράξεως
ἢ ὡς παρὰ κρείττονος,
καὶ ποιεῖ τὸν εὐκτι
κόν·
ἢ παρὰ χείρονος, καὶ
ποιεῖ τὸν προστακτι
χόν.
κατάφασις· ὡς, Σωκράτης περιπατεῖ·
ἀπόφατις· ὡς, Σωκράτης οὐ περιπατεί.
Πᾶσα ἀπόφανσις δείκνυσιν·
ἀσύστατον
τὸ μὴ ὑπάρχον
οἷον τὸ ἁμαρτάνειν, κακόν
ἔστιν.
οἷον τὸ ἁμαρτάνειν
υἱὸν τὸ ἁμαρτάνειν οὐκ ἔστι κακόν
ἀγαθόν ἐστιν.
ὡς ὑπάρχον
οἷον, τὸ ἁμαρτάνειν οὐκ
ἔστιν ἀγαθόν.
Τῶν προτάσεων
ἀσύστατον
ὡς μὴ ὑπάρχον
αἱ μὲν ἐξ ὑποκειμένου καὶ κατηγορουμένου μόνον, οἷον, Γρηγόριος θεολογεῖ
αἱ δὲ καὶ τρίτου προσκατηγορουμένου τοῦ ἐστίν· οἷον, Σωκράτης φιλόσοφος
ἐστιν
αἱ δὲ ἐκ τρόπου, τοῦ δηλοῦντος ὅπως υπάρχει τῷ ὑποκειμένῳ ὁ κατηγορού
μενος, οἷον, Δυνατόν ἐστι τὸν Σωκράτην φιλοσοφεῖν.
Orationis species alia est
275 Oratio (provenit)
Tabula capitis 27, de oratione et propositionibus.
vocativa: ut, Ο viri fratres et compauperes.
imperativa; ut, Derlina a malo et fac bonum.
sciscitativa, ut, Que tua patria?
optativa, quam Stoici precativam dicunt, ut: Fiat, Domine, misericordia tuag
enuntiativa, velut, Anima est immortalis.
aut ab appetitivis facultatibus animæ (et)
aut sermonem ab aliquo exigentis, et facit sciseitativam.
aut ipsum ad quem sermo est, et facit
vocativam.
aut rem, et aut aliquain
ab ipso
operam
(flagitantis)
vel ut a præstantiore, ct
facit optativam;
vel ut a deteriore, et facit imperativam,
aut a cognoscentibus, et s aflirmatio, ut, Socrates ambulat,
est enuntiativa (vel)
{
negatio, ut, Socrates non ambulat.
col. 903–904page 189 of 548
PG 142:903Περὶ τῶν ἐν ταῖς προτάσεσι θεωρουμένων υλών καὶ περὶ προσδιορισμού. α'. Τρεῖς ὕλαι τῶν προτάσεων φαίνονται, ἀναγ καία, ἐνδεχομένη, ἀδύνατος. Ἐπεὶ γὰρ πάσῃ προτάσει, καὶ ὑποκείμενος ἔνεστι καὶ κατηγορούμενος, ἡ σχέσις τοῦ κατηγορουμένου, πρὸς τὸν ὑποκείμενον, τὰς τοιαύτας ὅλας ἀπογεννᾷ. Καὶ γὰρ ὁ κατη γορούμενο; ἢ ἀεὶ ὑπάρχει τῷ ὑποκειμένῳ ἢ οὐδέ ποτε· ἡ ποτὲ μὲν ὑπάρχει, ποτὲ δ' οὐχ ὑπάρχει. Ε,
quod inest
velut peccare malum
est
Omnis enuntiatio ostendit.
inconsistens
quod non inest
bonum est
velut peccare,
non est malum
velut peccare
quasi insit
276 Propositionum
velut peccare not est
bonum
inconsistens
quasi non insit
aliæ quidem ex subjecto et prædicato tantum constant, ut, Gregorius de Dec
disserit.
aliæ vero ex tertio apprædicato sunt, ut, Socrates est philosophus.
aliæ denique ex modo qui declarat quomodo prædicatum subjecto insit, velut,
Socratem philosophari est possibile.
QUOD EST DE MATERIIS QUE IN
SYNOPSIS CAPITIS XXVIII,
PROPOSITIONIBUS
CONSIDERANTUR, ET DE PRÆDEFINITIOne seu signO.
1. Materiam propositionum dividit in necessariam, contingentem et impossibilem, et divisionem probal.
2. Singulas species exemplis declaraı. 3. Causam reddit quare a philosophis materiæ appellentur.
4. Quid a modis differant, ostendit. - 5. Docet quod Aristoteles materiam contingentem subdividat in
ůrápkousav, id est exsistentem, et proprie contingentem.· 6. Posteriorem capitis partem aggreditur et
propositiones dividit in imprædefinitas et prædefinitas. - 7. Prædefinitiones enumerat, et bifariam dividit.
277 8. Docet prædefinitiones subjectis semper adjungi, non prædicatis; et quam significationem_reu
potestatem habeant, exemplis declarat. 9. Per epiphoram concludit, quod prædefinitiones seu signa
ostendant duntaxat differentiam multitudinis partium subjecti, quatenus prædicatum participant vel non
participant. 10. Consequenter ostendit quod et cur logici propositiones universules appellent universales
ut universales seu ut universaliter acceptas; et particulares, universales ut particulares seu ul particulariter
sumplas. 11. Per occupationem quasi indicat, quid particulares propositiones a singularibus diffe·
rant. 42. Subjicit tandem quomodo prædefinitæ propositiones a prædefinitionibus denominentur.
13. Porro ostendit quod et quare prædefinitiones apud Græcos absolute feminino genere proferuntur.
14. Quod universalis affirmans et universalis negans propositiones sint contrariæ, cæteris tamen paribus. – 15. Rationem reddit quare contraria dicantur, quod nimirum contraria simplicia imitentur.
16. Explicat rationem etiam in specie, ac primo quidem quod contrariæ propositiones in materia necessaria et impossibili contrariis simplicibus immediatis sint similes. - 17. Occupatio. - 18. Deinde
etiam quod in materia contingente contrariis mediatis sint similes. 19. Aliam etiam rationem assignal, quare contrariæ propositiones sic dicte esse possunt. - 278 20. Dissertationem de contrariis
propositionibus concludit. 21. Ostendit quod particularis affirmuns et particularis negans appellentur
subcontrariæ el quare sic appellentur. 22. Ostendit quod affirmantes propositiones, universalis et particularis, itemque negantes similiter, náhànhot, id est sulbalterna, vocentur, ubi etiam ratio nommis cum
falsa tum vera indicatur. 25. Aliam etam rationem appellationis hujus per præcisionem insinuat.
24. Per avanepalaiwow repetit quæ contrariæ, subcontrariæ, et subulternæ sint propositiones, et
deinde etiam ostendit (ex definitis quidem propositionibus), solus universalem affirmantem et particularem negantem, item particularem affirmantem el universalem negantein, esse contradictorie oppositas et
semper verum falsumque dividere. - 25. Probat hoc ipsum. 26. Occupatio de particulari negatione
in materia impossibili, utrum cum universali affirmatione simul falsum dicat, cum responsione duplici.
27. Necessarium dividit in proprie et non proprie necessarium. 28. Impossibile etiam in proprie
et improprie impossibile dividit. 29. Duplex necessarium et duplex impossibile ratione materiarum
etiam logicarum distinguit, sive singula ad suas materias logicas refert. 30. Contingens etiam in tres
species subdividit et singulas exemplis declarat.-27931. Singulis speciebus suas causas efficientes assignat.
CAPUT XXVIII.
De materiis quæ in propositionibus considerantur,
et de pradefinitione seu signo.
1.Tres sese offerunt propositionum materiæ, necessaria, contingens, impossibilis. Quoniam enim
In omni propositione et subjectus et prædicatus
inest: terminus, habitudo prædicali ad subjectumn
tales materias progenerat. Prædicatus enim vel
semper inest subjecto vel nunquam; vel quandoque quidem inest, quandoque vero non inest. Si
КЕФАЛ. КН.
Περὶ τῶν ἐν ταῖς προτάσεσι θεωρουμένων υλών
καὶ περὶ προσδιορισμού.
α'. Τρεῖς ὕλαι τῶν προτάσεων φαίνονται, ἀναγκαία, ἐνδεχομένη, ἀδύνατος. Ἐπεὶ γὰρ πάσῃ προτά
σει, καὶ ὑποκείμενος ἔνεστι καὶ κατηγορούμενος,
ἡ σχέσις τοῦ κατηγορουμένου, πρὸς τὸν ὑποκείμε
νον, τὰς τοιαύτας ὅλας ἀπογεννᾷ. Καὶ γὰρ ὁ κατη
γορούμενο; ἢ ἀεὶ ὑπάρχει τῷ ὑποκειμένῳ ἢ οὐδέ
ποτε· ἡ ποτὲ μὲν ὑπάρχει, ποτὲ δ' οὐχ ὑπάρχει. Ε,
col. 905–906page 190 of 548
PG 142:905μὲν οὖν ἀεὶ ὑπάρχει τῷ ὑποκειμένῳ, τὴν ἀναγκαίαν ὕλην ποιεῖ· εἰ δὲ οὐδέποτε, τὴν ἀδύνατον· εἰ δὲ ποτὲ μὲν ὑπάρχει, ποτὲ δ' οὐχ ὑπάρχει, τὴν ἐνδεχομένην. β'. Αναγκαίας μὲν οὖν ὕλης τὸ εἰπεῖν, Ὁ ἄνθρω πως ἀναπνεῖ, ἀεὶ γὰρ ὑπάρχει τῷ ἀνθρώπῳ τὸ ἀνα πνεῖν. Ἀδυνάτου δὲ τὸ εἰπεῖν· Ὁ ἄνθρωπος ίπταται οὐδέποτε γὰρ ὑπάρχει τῷ ἀνθρώπῳ τὸ ἵπτασθαι· ἐνα δεχομένης δὲ τὸ εἰπεῖν, Παῦλος δημηγορεί, ποτὲ μὲν γὰρ ὑπάρχει τῷ Παύλῳ τὸ δημηγορεῖν, ποτὲ δ' οὐχ ὑπάρχει. γ. Τὰς τοιαύτας δὲ σχέσεις ὕλας οι φιλόσοφος προσηγόρευσαν· ὡς μὴ λαμβανομένα; ἐκ τῆς ἡμε τέρας υπολήψεως ή κατηγορίας, ἀλλ' ἀπὸ τῆς φύσ σεως τῶν πραγμάτων αὐτῆς. ν. Διαφέρουσι δὲ τῶν τρόπων, τοῦ ἀναγκαίου δη λαδὴ καὶ ἀδυνάτου καὶ ἐνδεχομένου· τῷ τοὺς μὲν τρόπους ἐν τῷ ἐκφωνεῖσθαι μόνον, καὶ τοῖς ὅροις προστίθεσθαι τῶν προτάσεων ἔχειν τὴν ὑπόστασιν τὰς δέ γε ὕλα; ἐν αὐτῇ θεωρεῖσθαι τῶν πραγμάτων. τῇ φύσει τῶν παραλαμβανομένων ἐν ταῖς προτάσεσιν. ε'. Τριῶν οὖν οὐσῶν, ὡς εἴρηται, τῶν ὑλῶν, ἀναγ καίας, ἀδυνάτου καὶ ἐνδεχομένης, τὴν ἐνδεχομένην Αριστοτέλης εἰς δύο διαιρεῖ· εἴ; τε τὴν ἐκβεβη κυῖον, ἣν ὀνομάζει ὑπάρχουσαν, καὶ εἰς τὴν μέλλουσαν, ἦν καὶ κυρίως ἐνδεχομένην φησί, ς'. Τῶν δὲ προτάσεων αἱ μέν είσι χωρίς δίπρι σμῶν, εἴτουν προσδιορισμῶν, ὅθεν καὶ ἀδιόριστοι καὶ ἀπροσδιόριστοι λέγονται· αἱ δὲ μετὰ διορισμῶν, τῶν καὶ προσδιορισμών. Διὸ καὶ διωρισμένας καὶ προσδιωρισμένες ταύτας φαμέν. ζ'. Τέσσαρες δέ εἰσιν οἱ διορισμοὶ οὗτοι καὶ προσο διορισμοί πᾶς, οὐδεὶς, τίς, οὗ πᾶς, καὶ πᾶς μὲν καὶ οὐδεὶς, καθόλου εἰσί· τὶς δὲ καὶ οὐ πᾶς μερικοί. Πάλιν, πᾶς καὶ τὶς καταφατικοί· οὐδεὶς δὲ καὶ οὐ πᾶς ἀποφατικοί. η. Πάντοτε δὲ τοῖς ὑποκειμένοις συντάσσονται πρὸ τῶν ὑποκειμένων τιθέμενοι· οἷον, Πᾶς ἄνθρω τὸς ἀναπνεί· τουτέστι, πάντα τὰ ὑπὸ τὸ εἶδος τοῦ ἀνθρώπου άτομα τὸ ἀναπνεῖν ἔχουσι. Τὸ γὰρ πᾶ; οὐ , καθόλου σημαίνει, ἀλλ' ὅτι καθόλου· τουτέστι τὸ εἰπεῖν, Πᾶς ἄνθρωπος, ἢ πᾶν ζῶον, οὐ σημαίνει τὴν τοῦ εἴδους ἢ τὴν τοῦ γένους φύσιν τὴν συλληπτικὴν καὶ ἐνοποιόν πάντων τῶν ὑπ' αὐτά· ἀλλ' ὅτι καθόλου φέρεται τὸ κατηγορούμενον κατὰ πάντων τῶν μερι χωτέρων, & περιλαμβάνει τὸ ὑποκείμενον. Οὐδεὶς ἄνθρωπος ἵσταται, τουτέστιν, οὐδενὶ τῶν ὑπὸ τὸν ἄνθρωπον ἀτόμων ὑπάρχει τὸ ίπτασθαι· ἤγουν ούτ δενὶ τῶν ὑπὸ τὸ ὑποκείμενον ὑπάρχει τὸ κατηγορούμενον. Τις ἄνθρωπος φιλοσοφεί, τουτέστι, τινὶ τῶν ὑπὸ τὸ ὑποκείμενον, ἤτοι τὸν ἄνθρωπον ἀτόμων, ὑπάρχει τὸ κατηγορούμενον, τὸ φιλοσοφείν δηλονότι. Οὐ πᾶς ἄνθρωπος γεωμετρεί, τουτέστιν, οὐ παντί τῶν ὑπὸ τὸ ὑποκείμενον ἀτόμων ὑπάρχει τὸ κατη γορούμενον, ὅπερ ἐστὶ τὸ γεωμετρείν. 9. Εργον τοίνυν τῶν προσδιορισμῶν τὸ μόνην ση μαίνει; τὴν κατὰ (τὸ πλῆθος διαφορὰν τῶν ὑπὸ τὸ
μὲν οὖν ἀεὶ ὑπάρχει τῷ ὑποκειμένῳ, τὴν ἀναγκαίαν quidem igitur semper inest subjecto, necessariain
ὕλην ποιεῖ· εἰ δὲ οὐδέποτε, τὴν ἀδύνατον· εἰ δὲ ποτὲ efficit materiam; sin nunquam, impossibilem: quod
μὲν ὑπάρχει, ποτὲ δ' οὐχ ὑπάρχει, τὴν ἐνδεχομένην. si autem aliquando quidem inest, aliquando vero
non inest, contingentem.
β'. Αναγκαίας μὲν οὖν ὕλης τὸ εἰπεῖν, Ὁ ἄνθρω
πως ἀναπνεῖ, ἀεὶ γὰρ ὑπάρχει τῷ ἀνθρώπῳ τὸ ἀναπνεῖν. Ἀδυνάτου δὲ τὸ εἰπεῖν· Ὁ ἄνθρωπος ίπταται·
οὐδέποτε γὰρ ὑπάρχει τῷ ἀνθρώπῳ τὸ ἵπτασθαι· ἐνα
δεχομένης δὲ τὸ εἰπεῖν, Παῦλος δημηγορεί, ποτὲ μὲν
γὰρ ὑπάρχει τῷ Παύλῳ τὸ δημηγορεῖν, ποτὲ δ' οὐχ
ὑπάρχει.
γ. Τὰς τοιαύτας δὲ σχέσεις ὕλας οι φιλόσοφος
προσηγόρευσαν· ὡς μὴ λαμβανομένα; ἐκ τῆς ἡμετέρας υπολήψεως ή κατηγορίας, ἀλλ' ἀπὸ τῆς φύσ
σεως τῶν πραγμάτων αὐτῆς.
ν. Διαφέρουσι δὲ τῶν τρόπων, τοῦ ἀναγκαίου δηλαδὴ καὶ ἀδυνάτου καὶ ἐνδεχομένου· τῷ τοὺς μὲν
τρόπους ἐν τῷ ἐκφωνεῖσθαι μόνον, καὶ τοῖς ὅροις
προστίθεσθαι τῶν προτάσεων ἔχειν τὴν ὑπόστασιν·
τὰς δέ γε ὕλα; ἐν αὐτῇ θεωρεῖσθαι τῶν πραγμάτων.
τῇ φύσει τῶν παραλαμβανομένων ἐν ταῖς προτάσεσιν.
ε'. Τριῶν οὖν οὐσῶν, ὡς εἴρηται, τῶν ὑλῶν, ἀναγ
καίας, ἀδυνάτου καὶ ἐνδεχομένης, τὴν ἐνδεχομένην
Αριστοτέλης εἰς δύο διαιρεῖ· εἴ; τε τὴν ἐκβεβηκυῖον, ἣν ὀνομάζει ὑπάρχουσαν, καὶ εἰς τὴν μέλλου
σαν, ἦν καὶ κυρίως ἐνδεχομένην φησί,
ς'. Τῶν δὲ προτάσεων αἱ μέν είσι χωρίς δίπρι
σμῶν, εἴτουν προσδιορισμῶν, ὅθεν καὶ ἀδιόριστοι
καὶ ἀπροσδιόριστοι λέγονται· αἱ δὲ μετὰ διορισμῶν,
τῶν καὶ προσδιορισμών. Διὸ καὶ διωρισμένας καὶ
προσδιωρισμένες ταύτας φαμέν.
ζ'. Τέσσαρες δέ εἰσιν οἱ διορισμοὶ οὗτοι καὶ προσο
διορισμοί πᾶς, οὐδεὶς, τίς, οὗ πᾶς, καὶ πᾶς μὲν
καὶ οὐδεὶς, καθόλου εἰσί· τὶς δὲ καὶ οὐ πᾶς μερικοί.
Πάλιν, πᾶς καὶ τὶς καταφατικοί· οὐδεὶς δὲ καὶ οὐ
πᾶς ἀποφατικοί.
η. Πάντοτε δὲ τοῖς ὑποκειμένοις συντάσσονται
πρὸ τῶν ὑποκειμένων τιθέμενοι· οἷον, Πᾶς ἄνθρωτὸς ἀναπνεί· τουτέστι, πάντα τὰ ὑπὸ τὸ εἶδος τοῦ
ἀνθρώπου άτομα τὸ ἀναπνεῖν ἔχουσι. Τὸ γὰρ πᾶ; οὐ
:, καθόλου σημαίνει, ἀλλ' ὅτι καθόλου· τουτέστι τὸ
εἰπεῖν, Πᾶς ἄνθρωπος, ἢ πᾶν ζῶον, οὐ σημαίνει τὴν
τοῦ εἴδους ἢ τὴν τοῦ γένους φύσιν τὴν συλληπτικὴν
καὶ ἐνοποιόν πάντων τῶν ὑπ' αὐτά· ἀλλ' ὅτι καθόλου
φέρεται τὸ κατηγορούμενον κατὰ πάντων τῶν μεριχωτέρων, & περιλαμβάνει τὸ ὑποκείμενον. Οὐδεὶς
ἄνθρωπος ἵσταται, τουτέστιν, οὐδενὶ τῶν ὑπὸ τὸν
ἄνθρωπον ἀτόμων ὑπάρχει τὸ ίπτασθαι· ἤγουν ούτ
δενὶ τῶν ὑπὸ τὸ ὑποκείμενον ὑπάρχει τὸ κατηγορού
μενον. Τις ἄνθρωπος φιλοσοφεί, τουτέστι, τινὶ τῶν
ὑπὸ τὸ ὑποκείμενον, ἤτοι τὸν ἄνθρωπον ἀτόμων,
ὑπάρχει τὸ κατηγορούμενον, τὸ φιλοσοφείν δηλονότι.
Οὐ πᾶς ἄνθρωπος γεωμετρεί, τουτέστιν, οὐ παντί
τῶν ὑπὸ τὸ ὑποκείμενον ἀτόμων ὑπάρχει τὸ κατη
γορούμενον, ὅπερ ἐστὶ τὸ γεωμετρείν.
9. Εργον τοίνυν τῶν προσδιορισμῶν τὸ μόνην ση
μαίνει; τὴν κατὰ (τὸ πλῆθος διαφορὰν τῶν ὑπὸ τὸ
PATROL. GR. CXLII:
2. Necessariæ igitur materiæ est dicere, Ilomo
respirat. Semper enim homini respirare inest. Inpossibilis autem est dicere: Homo volat: nunquamn
enim homini volare inest. Contingentis denique, ut
dicere: Paulus concionatur: concionari enim Paulo
alias inest quidem, alias vero non inest.'
3. Appellaverunt autem philosophi habitudines
εfuscemodi materias: quod non ex nostra opinione
aut prædicatione, sed ex ipsa rerum natura assumantur.
280 4: At a modis necesario videlicet et inpossibili et contingênte differunt, quod modi qui
dem in hoc tantum quod efferuntur et propositionum terminis apponuntur, suam constitutionem
habent: materie autem in ipsa rerum in propositionibus assumptarum natura considerantur.
5. Cum ergo tres, ut dictum est, sint materiæ,
necessaria, impossibilis et contingens; Aristoteles
contingentem in duas dividit, et in eam que evenit, quam exsistentem nominat; et in futurani,
quam etiam proprie contingentem dicit.
6. Porro propositionum aliæ sunt absque defnitionibus sive prædefinitionibus (unde etiam indefinitæ et imprædefinitæ dicuntur), aliæ cum definitionibus, quæ etiam prædefinitiones appellantur.
Quare etiam has definitas et prædefinitas dicimus.
7. Quatuor autem sunt le definitiones et pr.ede
finitiones: omnis, nullus, aliquis, non omnis. Ac
omnis quidem et nullus, universales sunt: aliquis
autem et non omnis, particularis. Rursum omnis
et aliquis, afirmativa: nullus et non omnis negLive.
8. Semper autem cum subjectis junguntar, dam
subiectis præponuntur, 281 velut, Omuis homo
respirat: hoc est, omnia sub specie hominis individua respirare habent. Tò omnis enim non
universale significat, sed quod universaliter (universale accipiatur), hoc est, dicere, Omnis lingo
aut omne animal, non significat speciei ant generis
naturam comprebendentem et unientem omnia
quæ sub ipsis sunt, sed quod prædicatum universaliter effertur de omnibus particularioribus quæ
subjectum complectitur. Nullus homo volat, live
est, nulli hominis individuo volare inest, quippe
nulli eorum quæ subjecto subsunt prædicatum
inest. Aliquis homo philosophatur, hoc est, alicui
eorum quæ subjecto sive homini subsunt, individuum inest, philosophari scilicet. Non omnis
homo terram metitur: hoc est, non omnibus indi- `.
viduis quæ subsunt homini prædicatum inest, quod
est terram metiri.
9. Munus igitur prædefinitionum est solam significare differentiam multitudinis eorum quæ ad
col. 907–908page 191 of 548
PG 142:907ὑποκείμενον ἀναφερομένων, ἢ ὡς μετεχόντων, ἢ ὡς τὸ ἡ πᾶς, ἡ οὐδεὶς, ή τίς, ἢ οὐ πᾶς, ή πᾶς, οὐδεὶς, μὴ μετεχόντων του κατηγορουμένου. ι'. Καλοῦσι δὲ τὰς καθόλου προτάσεις, ήτοι τὰς ἐχούσας τοὺς καθόλου προσδιορισμούς, καὶ καθόλου ὡς καθόλου· διότι ἐπὶ τούτων τοῖς καθόλου ὑποκειμένοις οἱ καθόλου συντάττονται προσδιορισμοί· τὰς δὲ μερικὰς προτάσεις, ήγουν τὰς ἐχούσας τοὺς μετ ρικούς προσδιορισμούς, ὀνομάζουσι (καὶ) καθόλου ὡς μερικάς. Ἐπὶ τούτων γὰρ οἱ μερικοί προσδιορισμοί τοῖς καθόλου υποκειμένεις συντάττονται. Καθό λου μὲν γὰρ ὑποκείμενον ὁ ἄνθρωπος, ὡς περιέχον πάντα τὰ ὑπ' αὐτὸν ἄτομα· τὸ δὲ τὶς καὶ τὸ οὐ πᾶς μερικοί προσδιορισμοί ια΄. Διαφέρουσι δὲ τῶν καθέκαστα προτάσεων αι μερικαὶ τῷ τὰς μὲν καθέκαστα ποιεῖσθαι τὴν ἀπόφανσιν ἐπί τινος ὡρισμένου ἑνὸς τοῦ Πέτρου τυχόν οἷον, Πέτρος θαυματουργεί. Τὰς δὲ μερικὰς μηδὲν ὡρισμένον σημαίνειν, ἀλλ᾽ ἐπί τινος του τυχόντος ποιεῖσθαι τὴν ἀπόφανσιν· οἷον, Τις ἄνθρωπος δίσ καιός ἐστι. ιβ'. Τῶν δὲ προσδιωρισμένων προτάσεων, ὅσαι μὲν ἔχουσι τὸν πᾶς προσδιορισμόν, καθόλου καταφατικαί προτάσει; καὶ καταφάσεις εἰσίν· ὅσαι δὲ τὸν οὐδεὶς, καθόλου ἀποφατικαὶ καὶ ἀποφάσεις· ὅσαι δὲ τὸν τὶς, μερικά καταφατικαὶ καὶ καταφάσεις· ὅσαι δὲ τὸν οὐ πᾶς, μερικαὶ ἀποφατικαὶ καὶ ἀποφάσει;. ιγ'. Ἐκφέρονται δὲ ἀπολύτως οἱ ῥηθέντες προσ διορισμοὶ ὀνόματι θηλυκῷ· οἷον ἡ πᾶς, καὶ ἡ οὐδεὶς, καὶ ἡ τίς, καὶ ἡ οὐ πᾶς. ιδ. Ἡ μὲν οὖν καθόλου καταφατική πρότασις, καὶ ἡ καθόλου αποφατική, ήγουν ή πᾶς, ἡ οὐδεὶς (κατὰ γὰρ τὴν εἰς τὰς προτάσεις ἀναφορὰν τὸ θηλυ κὶν οἱ προσδιορισμοί προσέλαβον δνομα), αὗται δὴ αἱ καθόλου ἐναντίαι εἰσὶ τῶν αὐτῶν ὅρων κατὰ τὴν αὐτὴν τάξιν φυλαττομένων· δηλονότι κατὰ πᾶσαν ἀντίθεσιν τῶν προτάσεων, μόνων δ' ἐναλλαττομένων τῶν προσδιορισμῶν. ιε'. Εναντίαι δὲ λέγονται διὰ τὸ τἀναντία μιμεῖσθαι. Πλειστόν τε γὰρ διεστήκασιν ἀπ' ἀλλήλων· εἰ γε ἡ μὲν καταφάσκει καθόλου, ἡ δὲ ἀποφάσκει και θόλου. ις'. Καὶ τοῖς ἀμέτοις καὶ τοῖς ἐμμέσοις ἐναντίοις ἐοίκασι· τοῖς μὲν ἀμέσοις, ἐπὶ τῆς ἀναγκαίας ὕλης καὶ ἀδυνάτου. Τῶν τε γὰρ ἀμέσων ἐναντίων, ἐξ ἀνάγκης τῷ ὑποκειμένῳ πάρεστι θάτερον. Καὶ τῶν τοιούτων προτάσεων ἐξ ἀνάγκης ἡ ἑτέρα καθέστηκεν ἀληθῆς ἐπὶ τῶν εἰρημένων ὑλῶν· ἐπὶ μὲν τῆς ἀναγκαίας ἡ καταφατική· οἷον, Πᾶς ἄνθρωπος ἀνα πνεῖ· ἐπὶ δὲ τῆς ἀδυνάτου ἡ ἀποφατική· οἷον, Ού δεὶς ἀνθρωπος ἵσταται. ιζ'. Πάντως δὲ τῇ μὲν ὑπάρξει τὸ ἀληθὲς ἀναλογεί ο τῇ δ' ἀνυπαρξία τὸ ψεῦδος. Κατὰ μὲν οὖν ταύτας
subjectum referuntur, quod vel communicent vel ὑποκείμενον ἀναφερομένων, ἢ ὡς μετεχόντων, ἢ ὡς
non communicent prædicato.
10. Cæterum universales propositiones sive cas
que universales præ:lefnitiones habent, 282 etiam
universales ut universales, seu universaliter (acceptas) vocant; propterea quod in his cum universalibus subjectis universales prædefinitiones conjunguntur; particulares autem propositiones, eas
puta quæ particulares prædefinitiones habent, etiam
universales ut particulares (seu particulariter acceptas) nominant. In his enim particulares prædefinitiones universalibus subjectis conjunguntur.
Homo enim universale subjectum est, ut quod
omnia sub ipso individua contineat. At aliquis et
non omnis particulares prædefinitiones sunt.
11. Differunt auten a propositionibus singularibus particulares, quod singulares quidem de re
aliqua finita una, exempli gratia, de Petro, enuntiationem faciant, velut, Petrus edit miracula:
particulares vero nihil finitum significent, sed de
aliquo, quidquid id est, enuntiationem, velut, Aliquis
bomo est justus
12. Jam autem prædefinitarum propositionum
quotquot prædefinitionem τὸ omnis - habent, universales affirmative propositiones et affirmationes sunt; 283 quotquot eam, quæ est nullus,
universales negativæ et negationes: quotquot eam
quæ est aliquis, particulares affirmative et affirmationes; quotquot eam quæ est, non omnis, particulares negativæ et negationes sunt.
15. Elferuntur autem absolute diclæ prædelinitiones nomine feminino (in Græco quidem), velut
ἡ πᾶς, omnis; ἡ οὐδεὶς, nullus; ή τίς, aliquis, et
ἢ οὐ πᾶς, πon ounis.
14. Universalis igitur affirmativa propositio et
universalis negativa, nempe ή πᾶς, omnis, et h
οὐδεὶς, nullus (secundum relationem enim ad propositiones femininum nomen prædefinitiones assumpserunt), ha inquam universales, contrariæ
sunt, iisdem terminis quoad eumdem ordine:n
custoditis, ut nimirum in omni propositionum oppositione fieri debet, solis prædefinitionibus variantibus.
μὴ μετεχόντων του κατηγορουμένου.
ι'. Καλοῦσι δὲ τὰς καθόλου προτάσεις, ήτοι τὰς
ἐχούσας τοὺς καθόλου προσδιορισμούς, καὶ καθόλου
ὡς καθόλου· διότι ἐπὶ τούτων τοῖς καθόλου υποκει
μένοις οἱ καθόλου συντάττονται προσδιορισμοί· τὰς
δὲ μερικὰς προτάσεις, ήγουν τὰς ἐχούσας τοὺς μετ
ρικούς προσδιορισμούς, ὀνομάζουσι (καὶ) καθόλου
ὡς μερικάς. Ἐπὶ τούτων γὰρ οἱ μερικοί προσδιορι
σμοὶ τοῖς καθόλου υποκειμένεις συντάττονται. Καθό
λου μὲν γὰρ ὑποκείμενον ὁ ἄνθρωπος, ὡς περιέχον
πάντα τὰ ὑπ' αὐτὸν ἄτομα· τὸ δὲ τὶς καὶ τὸ οὐ πᾶς
μερικοί προσδιορισμοί
ια΄. Διαφέρουσι δὲ τῶν καθέκαστα προτάσεων αι
μερικαὶ τῷ τὰς μὲν καθέκαστα ποιεῖσθαι τὴν ἀπό
φανσιν ἐπί τινος ὡρισμένου ἑνὸς τοῦ Πέτρου τυχόν
οἷον, Πέτρος θαυματουργεί. Τὰς δὲ μερικὰς μηδὲν
ὡρισμένον σημαίνειν, ἀλλ᾽ ἐπί τινος του τυχόντος
ποιεῖσθαι τὴν ἀπόφανσιν· οἷον, Τις ἄνθρωπος δίσ
καιός ἐστι.
ιβ'. Τῶν δὲ προσδιωρισμένων προτάσεων, ὅσαι μὲν
ἔχουσι τὸν πᾶς προσδιορισμόν, καθόλου καταφατικαί
προτάσει; καὶ καταφάσεις εἰσίν· ὅσαι δὲ τὸν οὐδεὶς,
καθόλου ἀποφατικαὶ καὶ ἀποφάσεις· ὅσαι δὲ τὸν τὶς,
μερικά καταφατικαὶ καὶ καταφάσεις· ὅσαι δὲ τὸν οὐ
πᾶς, μερικαὶ ἀποφατικαὶ καὶ ἀποφάσει;.
ιγ'. Ἐκφέρονται δὲ ἀπολύτως οἱ ῥηθέντες προσδιορισμοὶ ὀνόματι θηλυκῷ· οἷον ἡ πᾶς, καὶ ἡ οὐδεὶς,
καὶ ἡ τίς, καὶ ἡ οὐ πᾶς.
ιδ. Ἡ μὲν οὖν καθόλου καταφατική πρότασις,
καὶ ἡ καθόλου αποφατική, ήγουν ή πᾶς, ἡ οὐδεὶς
(κατὰ γὰρ τὴν εἰς τὰς προτάσεις ἀναφορὰν τὸ θηλυ
κὶν οἱ προσδιορισμοί προσέλαβον δνομα), αὗται δὴ
αἱ καθόλου ἐναντίαι εἰσὶ τῶν αὐτῶν ὅρων κατὰ τὴν
αὐτὴν τάξιν φυλαττομένων· δηλονότι κατὰ πᾶσαν
ἀντίθεσιν τῶν προτάσεων, μόνων δ' ἐναλλαττομένων
τῶν προσδιορισμῶν.
ιε'. Εναντίαι δὲ λέγονται διὰ τὸ τἀναντία μιμεί
45. Contrariæ autem dicuntur propterea quod
contraria imitentur. Nam et plurimum a se invi- σθαι. Πλειστόν τε γὰρ διεστήκασιν ἀπ' ἀλλήλων· εἰ
cem distant: siquidem una affirmat universaliter,
altera negat universaliter.
16. Et cum immediatis tum mediatis contrariis
sunt similes: immediatis quidem in materia necessaria et impossibili. Nam et contrariorum immechiatorum ex necessitate adest alterum subjecto;
284 et ejusmodi prepositionum ex necessitate
altera vera est, altera falsa in dictis materiis: in
necessaria quidem affirmativa, velut, Omnis homo
respirat: in impossibili autem, negativa, velut,
Nullus homo volat.
17. Omnino autem exsistentiæ quidem verum, inexsistentiæ vero falsum proportione respondet. In
γε ἡ μὲν καταφάσκει καθόλου, ἡ δὲ ἀποφάσκει και
θόλου.
ις'. Καὶ τοῖς ἀμέτοις καὶ τοῖς ἐμμέσοις ἐναντίοις
ἐοίκασι· τοῖς μὲν ἀμέσοις, ἐπὶ τῆς ἀναγκαίας ὕλης
καὶ ἀδυνάτου. Τῶν τε γὰρ ἀμέσων ἐναντίων, ἐξ
ἀνάγκης τῷ ὑποκειμένῳ πάρεστι θάτερον. Καὶ τῶν
τοιούτων προτάσεων ἐξ ἀνάγκης ἡ ἑτέρα καθέστη -
κεν ἀληθῆς ἐπὶ τῶν εἰρημένων ὑλῶν· ἐπὶ μὲν τῆς
ἀναγκαίας ἡ καταφατική· οἷον, Πᾶς ἄνθρωπος ἀναπνεῖ· ἐπὶ δὲ τῆς ἀδυνάτου ἡ ἀποφατική· οἷον, Ού
δεὶς ἀνθρωπος ἵσταται.
ιζ'. Πάντως δὲ τῇ μὲν ὑπάρξει τὸ ἀληθὲς ἀναλογεί ο
τῇ δ' ἀνυπαρξία τὸ ψεῦδος. Κατὰ μὲν οὖν ταύτας
col. 909–910page 192 of 548
PG 142:909τὰς ύλας ἡ πᾶς, καὶ ἡ οὐδεὶς, τοῖς ἀμέσοις ἐναντίοις. εοίκασι. τηʹ. Κατὰ δὲ τὴν ἐνδεχομένην τοῖς ἐμμέσοις ὧν δυνατὸν μηδ' ἕτερον παρεῖναι τῷ ὑποκειμένῳ. Κα! ἄμφω αἱ προτάσεις κατὰ τὴν ἐνδεχομένην ὕλην σύμ ψεύδονται· οἷον, Πᾶς ἄνθρωπος δίκαιός ἐστιν, Ούτ δεὶς ἄνθρωπος δίκαιός ἐστιν. ιθ'. Η καὶ ὅτι αἱ δηλωθεῖσαι προτάσεις οὐδέποτε μὲν συναληθεύουσι, ποτὲ δὲ καὶ συμψεύδονται· καὶ κατὰ τοῦτ' ἂν εἰκότως ἐναντίαι κατονομάζοιντο. Τὰ γὰρ ἐναντία συνυπάρχειν μὲν ἀλλήλοις κατ' ἐνέρ γειαν ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ ὑποκειμένου ἀδύνατον· ἅμα δ' ἀπεῖναι αὐτοῦ δυνατόν. κ. Καὶ ὅτι μὲν αἱ ῥηθεῖσαι προτάσεις ἐναντίαι, καὶ διότι δεδήλωται. κα'. Ἡ δὲ μερική καταφατική, καὶ ἡ μερικὴ ἀποφατική, καλοῦνται ὑπεναντίαι· ὡς ὑπὸ ταῖς ἐναν τίαις τεταγμέναι κακείναις ἑπόμεναι. Καὶ γὰρ ὅταν ἡ ἑτέρα τῶν καθόλου ἀληθεύῃ, τότε συναληθεύει καὶ ἡ ὑπ' αὐτὴν μερική· ώς οἷον μέρος αὐτῆς οὖσα, καὶ ὑπ' αὐτῆς περιεχομένη. ὑπαλλήλους, κβ'. Διὸ καὶ τὰς καταφατικὰς προτάσεις, τὴν και θόλου λέγω δὴ καὶ τὴν μερικὴν, τὴν πᾶς καὶ τὴν τίς, καὶ αὖθις τὰς ἀποφατικὰς, τὴν οὐδεὶς καὶ οὐ πᾶς, ὑπαλλήλους καλοῦσιν· οὐχ ότιπερ ὡς ἡ τὶς ὑπὸ τὴν πᾶς, οὕτω δὴ καὶ ἡ πᾶς ὑπὸ τὴν τίς· καὶ ὡς ἡ οὐ πᾶς ὑπὸ τὴν οὐδεὶς, οὕτω καὶ ἡ οὐδεὶς ὑπὸ τὴν οὐ πᾶς (τοῦτο γὰρ ψεῦδος ὁμοῦ καὶ ἀδύνατον)· ἀλλ' ὅτι τὸ ὑπὸ τὴν πᾶς εἶναι τὴν τίς, καὶ συναληθεύειν τὸ αὐτῇ, δίδωσι μὲν ἡ πᾶς, ὡς καθόλου· λαμβάνει δὲ ἡ τις, ὡς μέρος τῆς πᾶς, καὶ οὕτως ἐκ τῆς πᾶς τῇ τὶς ὄντος τοῦ ὑποπεῖσθαι, ὡς τῆς ὑπὸ ἐν ἀλλήλοις θεω ρουμένης· ἐν μὲν τῇ πᾶς ἐνεργητικῶς· ἐν δὲ τῇ τὶς τὸ ὑποκεῖσθαι· τῆς δὲ τὶς δεχομένης αὐτὸ διὰ τὴν ἀλληλουχίαν καὶ ἄμφω υπάλληλοι κέκληνται. Κατὰ τοὺς αὐτούς λόγους υπάλληλοι, καὶ ἡ οὐδεὶς καὶ ἡ οὗ πᾶς. τῷ ὑπὸ, ἐν ἀλλήλοις, υπάλληλοι, κγ'. Εἰ δὲ καὶ τοῖς ὑπαλλήλοις γένεσιν οἱ παρόνα τες ἁρμόζουσι λόγοι, σκοπείτω ὁ ἐξεταστικός. κα. Η μὲν οὖν πᾶς καὶ ἡ οὐδεὶς ἐναντίαι· ἡ τὶς καὶ οὐ πᾶς ὀπεναντίαι· ἡ πᾶς καὶ τὸς, καὶ αὖθις ή οὐδεὶς καὶ ἡ οὐ πᾶς ὑπάλληλοι· μόναι δὲ τῶν ἄλλων προτάσεων ἀντιφατικῶς ἀλλήλαις ἀντίκεινται, καὶ διαιρούσιν ἀεὶ τὴν ἀλήθειαν καὶ τὸ ψεῦδος ἡ καθό λου καταφατική καὶ ἡ μερικὴ ἀποφατική· καὶ πάλιν ή μερική καταφατικὴ καὶ ἡ καθόλου ἀποφατική ήγουν ἡ πᾶς καὶ οὐ πᾶς· καὶ ἡ τὶς καὶ οὐδείς· καὶ τοῦτο εἰκότως. κε'. Αἱ μὲν γὰρ ἐναντίαι κατὰ τὸ ποιὸν διαφέρουσαι (καταφατική γὰρ ἡ μία καὶ ἡ ἑτέρα ἀποφατική) ποσὴν ἔχουσι τὸ αὐτό. Καὶ ἄμφω γὰρ καθόλου· αἱ Ο πεναντίαι ὡσαύτως τῷ ποιῷ διαφέρουσαι τὸ αὐτὸ ποτήν ἔχουσι. Μερικαὶ γὰρ καὶ ἄμφω· αἱ ὑπάλληλοι τοὐναντίον κατὰ τὸ ποσόν διαφέρουσαι, ποιὸν ἔχουσι τὸ αὐτό. Η μὲν γὰρ μια συζυγία τὸ καταφατικὸν
τὰς ύλας ἡ πᾶς, καὶ ἡ οὐδεὶς, τοῖς ἀμέσοις ἐναντίοις. bis igitur materiis, omnis et nullus, eontrariæ proεοίκασι.
τηʹ. Κατὰ δὲ τὴν ἐνδεχομένην τοῖς ἐμμέσοις ὧν
δυνατὸν μηδ' ἕτερον παρεῖναι τῷ ὑποκειμένῳ. Κα!
ἄμφω αἱ προτάσεις κατὰ τὴν ἐνδεχομένην ὕλην σύμψεύδονται· οἷον, Πᾶς ἄνθρωπος δίκαιός ἐστιν, Ούτ
δεὶς ἄνθρωπος δίκαιός ἐστιν.
ιθ'. Η καὶ ὅτι αἱ δηλωθεῖσαι προτάσεις οὐδέποτε
μὲν συναληθεύουσι, ποτὲ δὲ καὶ συμψεύδονται· καὶ
κατὰ τοῦτ' ἂν εἰκότως ἐναντίαι κατονομάζοιντο. Τὰ
γὰρ ἐναντία συνυπάρχειν μὲν ἀλλήλοις κατ' ἐνέρ
γειαν ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ ὑποκειμένου ἀδύνατον· ἅμα
δ' ἀπεῖναι αὐτοῦ δυνατόν.
κ. Καὶ ὅτι μὲν αἱ ῥηθεῖσαι προτάσεις ἐναντίαι,
καὶ διότι δεδήλωται.
κα'. Ἡ δὲ μερική καταφατική, καὶ ἡ μερικὴ ἀποφατική, καλοῦνται ὑπεναντίαι· ὡς ὑπὸ ταῖς ἐναν
τίαις τεταγμέναι κακείναις ἑπόμεναι. Καὶ γὰρ ὅταν
ἡ ἑτέρα τῶν καθόλου ἀληθεύῃ, τότε συναληθεύει καὶ
ἡ ὑπ' αὐτὴν μερική· ώς οἷον μέρος αὐτῆς οὖσα, καὶ
ὑπ' αὐτῆς περιεχομένη.
Ᏼ
positiones immediatis contrariis sant similes.
18. At vero in contingenti materia mediatis contrariis, quorum neutrum subjecto adesse est possibile'; et ambæ propositiones in materia contingenti simul mentiuntur: velut, Omnis homo
justus est, Nullus homo justus est.
19. Aut vero etiam quod declaratæ propositiones
nunquam equidem simul verum dicunt, aliquando
autem etiam simul falsum aiunt; hac etiam de
causa merito contrariæ denominabuntur. Contraria enim coexsistere quidem invicem actu in eodem subjecto impossibile, simul autem ab eodem
abesse possibile est.
20. Et quod igitur dicta prepositiones sint contraria et quare, declaratum est.
21. Jam vero particularis affirmativa et particu.
laris negativa 285 subcontrariæ vocantur, ut quæ
sub contrariis positæ sint et illas sequantur. Gum
enim altera universalium verum dicit, tum etiam
particularis quæ sub ea est, verum profitetur, ut
quæ velut pars sit illius et ab ipsa contineatur.
22. Propterea etiam afirinativas propositiones,
universalen inquam et particularem, omnis et aliquis; et iterum negativas et non omnis ὑπαλλήλους,
id est subalternas, vocant, non equidem quod sicut aliquis sub omnis, ita etiam omnis sub aliquis et sicut non omnis sub nullus, ita eliam
nullus sub non omuis sit (hoe enim falsum juxta
κβ'. Διὸ καὶ τὰς καταφατικὰς προτάσεις, τὴν και
θόλου λέγω δὴ καὶ τὴν μερικὴν, τὴν πᾶς καὶ τὴν τίς,
καὶ αὖθις τὰς ἀποφατικὰς, τὴν οὐδεὶς καὶ οὐ πᾶς,
ὑπαλλήλους καλοῦσιν· οὐχ ότιπερ ὡς ἡ τὶς ὑπὸ τὴν
πᾶς, οὕτω δὴ καὶ ἡ πᾶς ὑπὸ τὴν τίς· καὶ ὡς ἡ οὐ
πᾶς ὑπὸ τὴν οὐδεὶς, οὕτω καὶ ἡ οὐδεὶς ὑπὸ τὴν οὐ
πᾶς (τοῦτο γὰρ ψεῦδος ὁμοῦ καὶ ἀδύνατον)· ἀλλ' ὅτι
τὸ ὑπὸ τὴν πᾶς εἶναι τὴν τίς, καὶ συναληθεύειν et impossibile est), sed quod τὸ aliquis esse sub
αὐτῇ, δίδωσι μὲν ἡ πᾶς, ὡς καθόλου· λαμβάνει δὲ ἡ
τις, ὡς μέρος τῆς πᾶς, καὶ οὕτως ἐκ τῆς πᾶς τῇ τὶς
ὄντος τοῦ ὑποπεῖσθαι, ὡς τῆς ὑπὸ ἐν ἀλλήλοις θεωρουμένης· ἐν μὲν τῇ πᾶς ἐνεργητικῶς· ἐν δὲ τῇ τὶς
τὸ ὑποκεῖσθαι· τῆς δὲ τὶς δεχομένης αὐτὸ διὰ τὴν
ἀλληλουχίαν καὶ ἄμφω υπάλληλοι κέκληνται. Κατὰ
τοὺς αὐτούς λόγους υπάλληλοι, καὶ ἡ οὐδεὶς καὶ ἡ
οὗ πᾶς.
τῷ omnis et simul cum eo verum dicere, con
cedit quidem omnis ut universales; accipit autem
etiam aliquis ut pars ipsius to omnis: atque ita
cum ipsum subjici sit to aliquis ex tỷ omnis
quasi præpositio, ὑπὸ, ἐν ἀλλήλοις, id est in
alterius, consideretur et accipiatur, in omnis quiden active, in aliquis autem passive; hoc est, ut
rò omnis quidem zỷ aliquis præbeat ipsum subje.
subalternæ sunt etiam tò nullus et non omnis.
ctum esse, id autem to aliquis recipiat propter mutuam 'cohærentiam; ideo ambæ υπάλληλοι, id est,
286 subalternæ vocatæ sunt, lisdem rationibus
κγ'. Εἰ δὲ καὶ τοῖς ὑπαλλήλοις γένεσιν οἱ παρόνα
τες ἁρμόζουσι λόγοι, σκοπείτω ὁ ἐξεταστικός.
23. Utrum autem quæ hic dicuntur generibus
subalternis congruant, accuratus rei indagator
consideret.
24. Τo omnis igitur et nullus contraria; aliquis
κα. Η μὲν οὖν πᾶς καὶ ἡ οὐδεὶς ἐναντίαι· ἡ τὶς
καὶ οὐ πᾶς ὀπεναντίαι· ἡ πᾶς καὶ τὸς, καὶ αὖθις ή et non omnis subcontraria, omnis et aliquis, &c
οὐδεὶς καὶ ἡ οὐ πᾶς ὑπάλληλοι· μόναι δὲ τῶν ἄλλων
προτάσεων ἀντιφατικῶς ἀλλήλαις ἀντίκεινται, καὶ
διαιρούσιν ἀεὶ τὴν ἀλήθειαν καὶ τὸ ψεῦδος ἡ καθό
λου καταφατική καὶ ἡ μερικὴ ἀποφατική· καὶ πάλιν
ή μερική καταφατικὴ καὶ ἡ καθόλου ἀποφατική
ήγουν ἡ πᾶς καὶ οὐ πᾶς· καὶ ἡ τὶς καὶ οὐδείς· καὶ
τοῦτο εἰκότως.
κε'. Αἱ μὲν γὰρ ἐναντίαι κατὰ τὸ ποιὸν διαφέρου
σαι (καταφατική γὰρ ἡ μία καὶ ἡ ἑτέρα ἀποφατική)
ποσὴν ἔχουσι τὸ αὐτό. Καὶ ἄμφω γὰρ καθόλου· αἱ
Ο πεναντίαι ὡσαύτως τῷ ποιῷ διαφέρουσαι τὸ αὐτὸ
ποτήν ἔχουσι. Μερικαὶ γὰρ καὶ ἄμφω· αἱ ὑπάλληλοι
τοὐναντίον κατὰ τὸ ποσόν διαφέρουσαι, ποιὸν ἔχουσι
τὸ αὐτό. Η μὲν γὰρ μια συζυγία τὸ καταφατικὸν
iterum nullus et non omnis, subalternæ sunt propositiones. Solæ autem ex aliis propositionibus
contradictoriæ sibi invicem opponuntur, et verunr
falsumque semper dividunt universalis affirmativa
et particularis negativa, et iterum particularis affirmativa et universalis negativa, lee est, ommis et
non omnis, ac aliquis et nullos; idque merito.
25. Etenim contrariæ secundum qualitatem dif… –
ferentes (una quippe affirmativa, altera, negatīva
est) eamdem quantitatem habem: uhmirum ambae
universales sunt, Eodem modo' subcontrariæ qualitate differentes eamdem quantitatem habens,
quippe etiam ambæ particulares sunt. Subalternæ
contra quantitate differentes eamdem qualitatem
col. 911–912page 193 of 548
PG 142:911ή συζυγιῶν, τὸ ποσὸν μόνον διάφορον. Η πᾶς γὰρ και θόλου, καὶ ἡ τις μερική. Καὶ αὖθις ἢ οὐδεὶς καθόλου, καὶ ἡ οὗ πᾶς μερική. Ποιὸν μὲν οὖν ἐστι τὸ καταφα. τικὸν ἢ ἀποφατικόν· ποιὸν δὲ, τὸ καθόλου ἢ μερι κόν. Πᾶσαι τοίνυν αἱ συζυγίαι τῶν προτάσεων, ἐν αἷς τὸ ἐναντίον, ἐν οἷς τὸ ὑπεναντίον, ἐν οἷς τὸ ὑπὸ άλληλον κατά τι μὲν κοινωνοῦσι, κατά τι δὲ διαφέρουσιν. Ἡ δὲ καθόλου καταφατικὴ καὶ ἡ μερική ἀποφατική, καὶ κατὰ τὸ ποιὸν καὶ κατὰ τὸ ποσὸν μαχόμεναι, τελείαν ἔχουσι τὴν πρὸς ἀλλήλας διαφορὰν· ὥσπερ δὴ καὶ ἡ μερικὴ καταφατικὴ καὶ ἡ και θόλου ἀποφατική. Διὸ καὶ ἀδύνατον συναληθεύειν αὐτὰς ἡ συμψεύδεσθαι πώποτε. Ἐπὶ μὲν γὰρ τῆς ἀναγκαίας ὕλης ἀληθευουσῶν τῶν καταφάσεων αἱ ἀποφάσεις ψευδεῖς εἰσιν, ἐπὶ τῆς ἀδυνάτου δὲ τὸ ἔμε παλιν· ἐπὶ τῆς ἐνδεχομένης μία κατάφασις ψευδής ή καθόλου, καὶ ἡ ἀντιφάσκουσα ταύτῃ ἀπόφασις ἡ μερικὴ ἀληθής· καὶ μία κατάφασις ἀληθῆς, ἡ μετ ρικὴ, καὶ ἡ ἀντιφάσκουσα ταύτῃ ἀπόφασις ή καθό. λου ψευδή;. ἔχει, ἡ δ' ἑτέρα τὸ ἀποφατικόν. Ἐν ἑκατέρῃ δὲ τῶν τὸ τὸ του τὴν ή την κς'. Οὐ χρὴ δ' ὑπολαμβάνειν τὴν μερικὴν ἀπό φασιν ἐπὶ τῆς ἀδυνάτου ὕλης τῇ καθόλου καταφάσει συμψεύδεσθαι. Οἷον τῇ, Πᾶς ἄνθρωπος ἵπταται, τήν, Οὐ πᾶς ἄνθρωπος ἵσταται. Οὐδὲ γὰρ ἡ, Ο πᾶς, ἐξ ἀνάγκης συνεισάγει τήν τις ὥστε την, Ο πᾶς ἄνθρωπος ίπταται, ταυτό λέγει τῇ, Τις ανα θρωπος ίπταται. Τὸ γὰρ, Οὗ πᾶς, αὐτὸ καθ᾽ αὑτὸ λαμβάνομεν μόνον, ὡς ἰδίαν ἔχον δύναμιν, καθ' ην τὸν πᾶς προσδιορισμὴν ἀναιρεί, μηδὲν ἐπισυρόμενον ἕτερον. Εφ᾽ ὧν οὖν πραγμάτων τὸ πᾶς ψεύδεται, ἐπ' ἐκείνων ἀληθεύει τὸ οὐ πᾶς, ὡς τοῦ πᾶς ἀναι ρετικόν. Οὐδὲν γὰρ ἕτερόν φησιν ὁ λέγων, ὅτι, Οὐ πᾶς ἄνθρωπος ίπταται, ἢ ὅτι οὐκ ἔστι τοῦτο, ὅτι τᾶς ἄνθρωπος ἵσταται. Ετι ὥσπερ ή μερική και τάφασις τῆς καθόλου καταφάσεως μέρος ἐστίν· οὔτ τω καὶ ἡ μερικὴ ἀπόφασις τῆς καθόλου ἀποφάσεω; μέρος ἐστίν. Ἐπεὶ γοῦν ἡ μερικὴ κατάφασις πῆ μὲν δι᾿ ἑαυτὴν ἀληθεύει, καθάπερ ἐπὶ τῆς ἐνδεχομένης ύλης, τῇ δὲ διὰ τὴν καθόλου κατάφασιν, ἧς μέρος ἐστὶ καθάπερ ἐπὶ τῆς ἀναγκαίας ύλης (εἰ γὰρ πᾶς ἄνθρωπος ἀναπνεῖ, καὶ εἰς ἄνθρωπος ἀναπνεῖ), τοῦτ' ἔσται καὶ ἐπὶ τῆς μερικῆς ἀποφάσεως. Καὶ αὕτη γὰρ πῆ μὲν ἀληθεύει δι᾿ ἑαυτὴν, ὡς ἐπὶ τῆς ἐνδεχομένης ύλης, πῆ δὲ διὰ τὴν καθό του ἀπόφασιν ὥσπερ ἐπὶ τῆς ἀδυνάτου. Εἰ γὰρ οὐ δεὶς ἄνθρωπος ἵσταται, καὶ οὐ πᾶς ἄνθρωπος ἵπταται. ᾿Αληθεύει ἄρα ἢ οὐ πᾶς ἐπὶ τῆς ἀδυνάτου διά τὴν οὐδείς· ὥσπερ καὶ ἡ τὶς ἐπὶ τῆς ἀναγκαίας δια τὴν πάρ κι'. Διττὸν δὲ τὸ ἀναγκαῖον τὸ μὲν κυρίως, ὅπιρ τῷ ὑποκειμένῳ ὑπάρχει ἀεί· ὡς τῷ ἡλίῳ τὸ κινεῖσθαι, καὶ τῷ ἀνθρώπῳ τὸ ἀναπνεῖν· τὸ δὲ μὴ κυ ρίως, ὅπερ ἐστὶν ἐξ ἀνάγκης ἔστ᾽ ἂν τῷ ὑποκειμένῳ τὸ κατηγορούμενον ᾖ· οἷον τὸ ἐπιπροσθεῖσθαι τὸν
ή
συζυγιῶν, τὸ ποσὸν μόνον διάφορον. Η πᾶς γὰρ και
θόλου, καὶ ἡ τις μερική. Καὶ αὖθις ἢ οὐδεὶς καθόλου,
καὶ ἡ οὗ πᾶς μερική. Ποιὸν μὲν οὖν ἐστι τὸ καταφα.
τικὸν ἢ ἀποφατικόν· ποιὸν δὲ, τὸ καθόλου ἢ μερι
κόν. Πᾶσαι τοίνυν αἱ συζυγίαι τῶν προτάσεων, ἐν
αἷς τὸ ἐναντίον, ἐν οἷς τὸ ὑπεναντίον, ἐν οἷς τὸ ὑπὸ
άλληλον κατά τι μὲν κοινωνοῦσι, κατά τι δὲ διαφέρουσιν. Ἡ δὲ καθόλου καταφατικὴ καὶ ἡ μερική
ἀποφατική, καὶ κατὰ τὸ ποιὸν καὶ κατὰ τὸ ποσὸν
μαχόμεναι, τελείαν ἔχουσι τὴν πρὸς ἀλλήλας διαφο
ράν· ὥσπερ δὴ καὶ ἡ μερικὴ καταφατικὴ καὶ ἡ και
θόλου ἀποφατική. Διὸ καὶ ἀδύνατον συναληθεύειν
αὐτὰς ἡ συμψεύδεσθαι πώποτε. Ἐπὶ μὲν γὰρ τῆς
ἀναγκαίας ὕλης ἀληθευουσῶν τῶν καταφάσεων αἱ
ἀποφάσεις ψευδεῖς εἰσιν, ἐπὶ τῆς ἀδυνάτου δὲ τὸ ἔμε
παλιν· ἐπὶ τῆς ἐνδεχομένης μία κατάφασις ψευδής
ή καθόλου, καὶ ἡ ἀντιφάσκουσα ταύτῃ ἀπόφασις ἡ
μερικὴ ἀληθής· καὶ μία κατάφασις ἀληθῆς, ἡ μετ
ρικὴ, καὶ ἡ ἀντιφάσκουσα ταύτῃ ἀπόφασις ή καθό.
λου ψευδή;.
habent: una euim conjugatio armativum, altera ἔχει, ἡ δ' ἑτέρα τὸ ἀποφατικόν. Ἐν ἑκατέρῃ δὲ τῶν
negativum habet: in utraque autem conjugatione
287 sola quantitas diversa est. Etenim τὸ omnnis
universalis; et tò aliquis particularis ac iterum,
& nullus quiversalis; et non omnis particularis est.
Qualitas igitur quidem est affirmativum et negativum: quantitas autem, universale aut particulare.
Omnes igitur propositionum conjugationes, in quibus
contrarium, in quibus subcontrarium, in quibus
subalternum est, secundum quid communicant, et
secundum quid diferunt. Atqui universalis faflrmativa et particularis negativa cum qualitate tum
quantitate pugnantes perfectam ad se invicem differentiam habent: quemadmodum sane etiam particularis affirmativa et universalis negativa. Proplerea etiam ipsas simul verum aut falsum unquam
dicere est impossibile. Nam in materia quide:n
necessaria verum dicentibus affirmationibus negaHones falsæ sunt: in impossibili autem vice versa.
In contingente una affirmatio quæ est universalis
falsa; et huic contradicens negatio particularis,
vera; ac una affirmatio quæ est partiularis, vera;
et huic contradicens negatio uuiversalis, falsa est.
288:26. Caterum haud existimandum est particulareın negationem in materia impossibili cum
universali negatione simul falsum dicere, velut cum
en Omnis homo volat, hanc, Non omnis homo volat.
Neque enim tò non omáis, ex necessitate simul
infert tò aliquis, ut hæc, Non omnis homo volat,
idern ei dicat, Aliquis homo volat. Etenim τὸ non c
omnis, Ipsum per seipsum duntaxat accipimus,
quasi propriam habens potestatem, qua prædefinitionem teɔ̃ omnis tollat, ut nihil aliud attrahat. In
quibus igitur rebus to omnis mentitur, in illis to
won omnis verum dicit, ut quod του omnis tollendi
facultatem habeat. Nihil enim aliud ait dicens:
Non omuis homo volat, quam, non est hoc verum,
quod omnis homo volet. Præterea quemadmodum
particularis affirmatio pars est universalis affirmationis: ita etiam particularis negatio universalis
negationis pars est. Quoniam igitur particularis afnematio partim quidem propter seipsam verum
dicit, ut in contingente materia: partim autem
propter universalem negationem, cujus pars est, ut
in materia necessaria (si enim omnis bono respirat, etiam aliquis homo respirat). 289 Erít hoc
etiam in particulari negatione. Nam et ipsa par.
tim quidem propter seipsam verum dicit, ut in
contingente materia: partim autem propter universalem negationem, ut in impossibili. Si enim
nullus homo volat: etiam non omuis homo volat.
Itaque † non omnis in impossibili materia propter
τὴν nullus verum dicit, quemadmodum etiam ή
aliquis propter την omnis.
27. Calerum duplex est necessarium; unum
quidem proprie quod subjecto semper inest, ut
soli moveri et homini respirare: alterum vero non
proprie, quod ex necessitate est, quantisper prædicatum subjecto inest: velut obscurari solem a
κς'. Οὐ χρὴ δ' ὑπολαμβάνειν τὴν μερικὴν ἀπό
φασιν ἐπὶ τῆς ἀδυνάτου ὕλης τῇ καθόλου καταφάσει
συμψεύδεσθαι. Οἷον τῇ, Πᾶς ἄνθρωπος ἵπταται,
τήν, Οὐ πᾶς ἄνθρωπος ἵσταται. Οὐδὲ γὰρ ἡ, Ο
πᾶς, ἐξ ἀνάγκης συνεισάγει τήν τις ὥστε την, Ο
πᾶς ἄνθρωπος ίπταται, ταυτό λέγει τῇ, Τις ανα
θρωπος ίπταται. Τὸ γὰρ, Οὗ πᾶς, αὐτὸ καθ᾽ αὑτὸ
λαμβάνομεν μόνον, ὡς ἰδίαν ἔχον δύναμιν, καθ' ην
τὸν πᾶς προσδιορισμὴν ἀναιρεί, μηδὲν ἐπισυρόμενον
ἕτερον. Εφ᾽ ὧν οὖν πραγμάτων τὸ πᾶς ψεύδεται,
ἐπ' ἐκείνων ἀληθεύει τὸ οὐ πᾶς, ὡς τοῦ πᾶς ἀναιρετικόν. Οὐδὲν γὰρ ἕτερόν φησιν ὁ λέγων, ὅτι, Οὐ
πᾶς ἄνθρωπος ίπταται, ἢ ὅτι οὐκ ἔστι τοῦτο, ὅτι
τᾶς ἄνθρωπος ἵσταται. Ετι ὥσπερ ή μερική και
τάφασις τῆς καθόλου καταφάσεως μέρος ἐστίν· οὔτ
τω καὶ ἡ μερικὴ ἀπόφασις τῆς καθόλου ἀποφάσεω;
μέρος ἐστίν. Ἐπεὶ γοῦν ἡ μερικὴ κατάφασις πῆ
μὲν δι᾿ ἑαυτὴν ἀληθεύει, καθάπερ ἐπὶ τῆς ἐνδεχο
μένης ύλης, τῇ δὲ διὰ τὴν καθόλου κατάφασιν, ἧς
μέρος ἐστὶ καθάπερ ἐπὶ τῆς ἀναγκαίας ύλης (εἰ
γὰρ πᾶς ἄνθρωπος ἀναπνεῖ, καὶ εἰς ἄνθρωπος
ἀναπνεῖ), τοῦτ' ἔσται καὶ ἐπὶ τῆς μερικῆς ἀποφά
σεως. Καὶ αὕτη γὰρ πῆ μὲν ἀληθεύει δι᾿ ἑαυτὴν,
ὡς ἐπὶ τῆς ἐνδεχομένης ύλης, πῆ δὲ διὰ τὴν καθότου ἀπόφασιν ὥσπερ ἐπὶ τῆς ἀδυνάτου. Εἰ γὰρ οὐ
δεὶς ἄνθρωπος ἵσταται, καὶ οὐ πᾶς ἄνθρωπος ἵπταται. ᾿Αληθεύει ἄρα ἢ οὐ πᾶς ἐπὶ τῆς ἀδυνάτου διά
τὴν οὐδείς· ὥσπερ καὶ ἡ τὶς ἐπὶ τῆς ἀναγκαίας δια
τὴν πάρ
κι'. Διττὸν δὲ τὸ ἀναγκαῖον τὸ μὲν κυρίως, ὅπιρ
τῷ ὑποκειμένῳ ὑπάρχει ἀεί· ὡς τῷ ἡλίῳ τὸ κινεῖσθαι, καὶ τῷ ἀνθρώπῳ τὸ ἀναπνεῖν· τὸ δὲ μὴ κυ
ρίως, ὅπερ ἐστὶν ἐξ ἀνάγκης ἔστ᾽ ἂν τῷ ὑποκειμένῳ
τὸ κατηγορούμενον ᾖ· οἷον τὸ ἐπιπροσθεῖσθαι τὸν
col. 913–914page 194 of 548
PG 142:913ἥλιον ὑπὸ τῆς σελήνης ἢ τοῦ νέφους, ἔστ᾽ ἂν ἐπι προσθῆται ἀναγκαῖόν ἐστιν· ἁπλῶς δ' ἀναγκαῖον οὐκ ἔστι. Τοιοῦτόν ἐστι καὶ τὸ τὸν βαδίζοντα βαδί ζειν ἐξ ἀνάγκης· καὶ τὸ τὸν ἱστάμενον, ἵστασθαι. κη'. Διστὸν δὲ καὶ τὸ ἐξ ἀνάγκης μὴ δν, ὅπερ ἐστὶ τὸ ἀδύνατον· τὸ μὲν κυρίως, ὡς τῷ πυρὶ τὸ ψύχειν, καὶ τῷ ἀνθρώπῳ τὸ ἵπτασθαι· τὸ δὲ μὴ κυρίως, ἀλλ᾽ ἔστ᾽ ἂν μὴ ᾖ τῷ ὑποκειμένῳ τὸ κατη γορούμενον, ὡς τὸ βαδίζειν τῷ μὴ βαδίζοντι, καὶ τῷ μὴ ἱσταμένῳ τὸ ίστασθαι. κθ'. Τὸ μὲν οὖν κυρίως ἐξ ἀνάγκης ὂν τῆς ἀναγ καίας ὕλη; ἐστί· τὸ δὲ κυρίως ἐξ ἀνάγκης μὴ ὂν τῆς ἀδυνάτου· τὸ δ᾽ ἔστ᾽ ἂν ᾖ τῷ ὑποκειμένῳ τὸ κατηγορούμενον ἦν· ὥστ᾽ ἂν δὲ μὴ ᾖ τῷ ὑποκειμένῳ τὸ κατηγορούμενον, μὴ ἐν τῆς ἐνδεχομένης ύλης ἐστίν. 2. Εἰς τρία δὲ διαιρεῖται τὸ ἐνδεχόμενον· εἰς τὸ ἐπιπολύ, τὸ ἐπίσης, καὶ τὸ ἐπ᾿ ἔλαττον. Ἐπὶ πολὺ μὲν, ὡς τὸ τὸν ἄνθρωπον πενταδάκτυλον εἶναι Επίσης, ὡς τὸ ἀναγνῶναι καὶ μὴ ἀναγνῶναι· ἐπ' ἔλαττον, ὡς τὸ τὸν σκάπτοντα θησαυρῷ περιτυχεῖν. λα'. Τὸ μὲν οὖν ἐπιπολὺ ἐνδεχόμενον φύσεως καὶ τέχνης ἐστίν· ἐπείπερ ἥ τε φύσις ἐν τοῖς οἰκείο:ς ἀποτελέσμασιν ὡς ἐπιπολὺ κατορθοί. Σπάνια γὰρ τὰ τέρατα, καὶ ἡ τέχνη τοῦ οἰκείου τέλους τυγχάνει ὡς ἐπιπολύ· τὸ δ' ἐπίσης ἐνδεχόμενον προαιρέσεως ἔργον ἐστίν. Εφ' ἡμῖν γὰρ, καὶ ἀναγνῶναι καὶ μὴ ἀναγνῶναι, καὶ λούσασθαι καὶ μὴ λούσασθαι. Τοῦτο δὲ τοῦ ἐνδεχομένου τὸ εἶδος καλεῖται καὶ ὁπότερον ἔτυχε· διότι κατὰ τοῦτο οὐδὲν πλέον τῆς ἀνυπαρξία; ἡ ὕπαρξις ἔχει, οὔτ᾽ ἔλαττον· ἀλλ' ὁμοίως έχε Είναι δυνατόν, ὁπότερον ἔτυχε τῆς ἀντιφάσεως μέριν. Τὸ δ' ἐπ᾽ ἔλαττον ἐνδεχόμενον τύχης και αυτομάτου ἐστί. Καὶ κατὰ τύχην μὲν λέγομεν, ἃ τοῖ; κατά προαίρεσιν γινομένοις παρυφίσταται καθά τῷ σκάπτειν ἡ εὕρεσις τοῦ θησαυρού. Τύχη γάρ ἐστιν αἴτιον κατὰ συμβεβηκὸς ἐν τοῖς κατὰ προαίρεσιν·· κατὰ δὲ τὸ αὐτόματον λέγομεν, & τοῖς κατὰ φύσιν γινομένοις καὶ μὴ κατὰ προαίρεσιν παρυφίσταται· ὡς τὸ σεισμοῦ γεγονότος, καί τινος δια στάντος μέρους τῆς γῆς, ὕδατος ἀναῤῥαγῆναι πη γήν. Αυτόματον γάρ ἐστιν αἴτιον κατὰ συμβεβηκός ἐν τοῖς μὴ κατὰ προαίρεσιν. Σχῆμα κεφαλ. κη', περὶ τῶν ἐν ταῖς προτάσεσι θεωρουμένων ὑλῶν καὶ προσδιορισμών. και των προτάσεων ἀναγκαία, οἷον, ἄνθρωπος ἀναπνεῖ ἐνδεχομένη, οἷον, Παῦλος δημηγορεί ἀδύνατος, οἷοι, άνθρωπος ίπταται.
ἥλιον ὑπὸ τῆς σελήνης ἢ τοῦ νέφους, ἔστ᾽ ἂν ἐπι- luna vel nube quantisper obscuratur necessarium
προσθῆται ἀναγκαῖόν ἐστιν· ἁπλῶς δ' ἀναγκαῖον
οὐκ ἔστι. Τοιοῦτόν ἐστι καὶ τὸ τὸν βαδίζοντα βαδίζειν ἐξ ἀνάγκης· καὶ τὸ τὸν ἱστάμενον, ἵστασθαι.
κη'. Διστὸν δὲ καὶ τὸ ἐξ ἀνάγκης μὴ δν, ὅπερ
ἐστὶ τὸ ἀδύνατον· τὸ μὲν κυρίως, ὡς τῷ πυρὶ τὸ
ψύχειν, καὶ τῷ ἀνθρώπῳ τὸ ἵπτασθαι· τὸ δὲ μὴ
κυρίως, ἀλλ᾽ ἔστ᾽ ἂν μὴ ᾖ τῷ ὑποκειμένῳ τὸ κατη
γορούμενον, ὡς τὸ βαδίζειν τῷ μὴ βαδίζοντι, καὶ
τῷ μὴ ἱσταμένῳ τὸ ίστασθαι.
κθ'. Τὸ μὲν οὖν κυρίως ἐξ ἀνάγκης ὂν τῆς ἀναγ
καίας ὕλη; ἐστί· τὸ δὲ κυρίως ἐξ ἀνάγκης μὴ ὂν
τῆς ἀδυνάτου· τὸ δ᾽ ἔστ᾽ ἂν ᾖ τῷ ὑποκειμένῳ τὸ
κατηγορούμενον ἦν· ὥστ᾽ ἂν δὲ μὴ ᾖ τῷ ὑποκειμένῳ
τὸ κατηγορούμενον, μὴ ἐν τῆς ἐνδεχομένης ύλης
ἐστίν.
2. Εἰς τρία δὲ διαιρεῖται τὸ ἐνδεχόμενον· εἰς τὸ
ἐπιπολύ, τὸ ἐπίσης, καὶ τὸ ἐπ᾿ ἔλαττον. Ἐπὶ πολὺ
μὲν, ὡς τὸ τὸν ἄνθρωπον πενταδάκτυλον εἶναι·
Επίσης, ὡς τὸ ἀναγνῶναι καὶ μὴ ἀναγνῶναι· ἐπ'
ἔλαττον, ὡς τὸ τὸν σκάπτοντα θησαυρῷ περιτυ·
χείν.
λα'. Τὸ μὲν οὖν ἐπιπολὺ ἐνδεχόμενον φύσεως καὶ
τέχνης ἐστίν· ἐπείπερ ἥ τε φύσις ἐν τοῖς οἰκείο:ς
ἀποτελέσμασιν ὡς ἐπιπολὺ κατορθοί. Σπάνια γὰρ τὰ
τέρατα, καὶ ἡ τέχνη τοῦ οἰκείου τέλους τυγχάνει ὡς
ἐπιπολύ· τὸ δ' ἐπίσης ἐνδεχόμενον προαιρέσεως
ἔργον ἐστίν. Εφ' ἡμῖν γὰρ, καὶ ἀναγνῶναι καὶ μὴ
ἀναγνῶναι, καὶ λούσασθαι καὶ μὴ λούσασθαι. Τοῦτο
δὲ τοῦ ἐνδεχομένου τὸ εἶδος καλεῖται καὶ ὁπότερον
ἔτυχε· διότι κατὰ τοῦτο οὐδὲν πλέον τῆς ἀνυπαρ
ξία; ἡ ὕπαρξις ἔχει, οὔτ᾽ ἔλαττον· ἀλλ' ὁμοίως έχε
Είναι δυνατόν, ὁπότερον ἔτυχε τῆς ἀντιφάσεως
μέριν. Τὸ δ' ἐπ᾽ ἔλαττον ἐνδεχόμενον τύχης και
αυτομάτου ἐστί. Καὶ κατὰ τύχην μὲν λέγομεν, ἃ τοῖ;
κατά προαίρεσιν γινομένοις παρυφίσταται καθά
τῷ σκάπτειν ἡ εὕρεσις τοῦ θησαυρού. Τύχη γάρ
ἐστιν αἴτιον κατὰ συμβεβηκὸς ἐν τοῖς κατὰ προαίρεσιν·· κατὰ δὲ τὸ αὐτόματον λέγομεν, & τοῖς κατὰ
φύσιν γινομένοις καὶ μὴ κατὰ προαίρεσιν παρυφί
σταται· ὡς τὸ σεισμοῦ γεγονότος, καί τινος δια
στάντος μέρους τῆς γῆς, ὕδατος ἀναῤῥαγῆναι πη
γήν. Αυτόματον γάρ ἐστιν αἴτιον κατὰ συμβεβηκός
ἐν τοῖς μὴ κατὰ προαίρεσιν.
est: simpliciter autem necessarium non est. Tale
est etiam, hoc, ambulantem ambulare ex necessitate, et hoc, stantem stare.
28. Duplex etiam est, quod ex necessitate non
est, quod est impossibile: unum quidem proprie,
ut ignem refrigerare et hominem volare; alterum
vero non proprie, sed donec prædicatum subjecto
non inest, ut ambulare non ambulanti; et stare
non stanti.
29. Quod quidem igitur proprie est 290 ex
necessitate materiæ est necessariæ; quod vero proprie ex necessitate non est, impossibilis; quod denique donec prædicatum inest subjecto est; et
contra donec prædicatum non inest subjecto, nou
Bens, contingentis est materia.
30. Jam vero contingens in trta dividitur; in il
quod ut plurimum, quod ex æquo, et ut minimum
(est contingens); ut plurimum quidem, ut hominem
esse quinque digitis praeditum: ex sequo, ut legere
et non legere: ut minimum, velut fodientem incidere in thesaurum,
31. Quod igitur quidem ut plurimum.contingens
est naturæ et artis est: quandoquidem et natura in
propriis effectis et operibus recte fungitur suo mamere: inonstra enim rara sunt; et, ars propriumn
finem ut plurimum consequitur. Quod autem ex
æquo contingens est, electionis opus est. Etenim
penes nos est et legere et non legere, et lavare et
non lavare. Et hæc contingentis species vocatur
etiam, utrumvis acciderit; propterea quod secundum id exsistentia præ inexsistentia nibil neque
plus neque minus habet, sed similiter evenire po.
test, utravis contradictionis pars contigerit. 291
Quod denique ut minimum contingens est, fortuna
et casus est. Et secundum quidem fortunam dicimus, quæ subsistunt cum iis quæ secundum electionem fiunt, ut inventio thesauri cum fossione.
Fortuna enim causa est per accidens in iis quæ sccundum electionem fiunt. Secundum casum autom
dicimus ea quæ cum illis subsistunt, quæ secundum
naturai fiunt, non secundum electionem: velut
terræ motu facto et aliqua terræ parte scissa aquæ
fontem erupisse. Casus enim causa est per accidens in iis quæ secundum electionem non funt.
Σχῆμα κεφαλ. κη', περὶ τῶν ἐν ταῖς προτάσεσι θεωρουμένων ὑλῶν καὶ προσδιορισμών.
και των προτάσεων
{
ἀναγκαία, οἷον, ἄνθρωπος ἀναπνεῖ·
ἐνδεχομένη, οἷον, Παῦλος δημηγορεί
ἀδύνατος, οἷοι, άνθρωπος ίπταται.
col. 915–916page 195 of 548
PG 142:915πας Προσδιορισμοί. ἐναντίαι ἀντι φασις υπάλληλοι φασις οὐδεὶς Οπάλληλοι τις Τῶν προτάσεων Τὸ ἀναγκαῖον Τὸ ἀδύνατον Τὸ ἐνδεχόμενον διαι ρεῖται ὑπεναντίαι οὗ πᾶς αἱ μὲν προσδιωρισμέναι· οἷον, πᾶς ἄνθρωπος ἀναπνεί αἱ δὲ ἀπροσδιόριστοι· οἷον, ἵππος τρέχει. Η κυρίως, ὡς τῷ ἀνθρώπῳ τὸ ἀναπνεῖν ἢ μὴ κυρίως, ὡς τὸ τὸν βαδίζοντα βαδίζειν ἀνάγκης. κυρίως, ὡς τῷ ἀνθρώπῳ ἵπτασθαι μὴ κυρίως, ἀλλ' ἔστ᾽ ἂν μὴ ᾖ τὸ κατηγορούμενον, ὡς τὸ βαδίζειν τῷ μὴ βαδίζοντι. εἰς τὸ ἐπιπολύ, ὡς τὸ τὸν ἄνθρωπον πενταδάκτυλον εἶναι εἰς τὸ ἐπίσης, ὡς τὸ ἀναγνῶναι καὶ μὴ ἀναγνῶναι. εἰς τὸ ἐπ᾽ ἔλαττον, ὡς τὸ σκάπτοντα θησαυρῷ περιτυχεῖν.
πας
Προσδιορισμοί.
ἐναντίαι
ἀντι
φασις
υπάλληλοι
avri
φασις
οὐδεὶς
Οπάλληλοι
τις
Τῶν προτάσεων
Τὸ ἀναγκαῖον
Τὸ ἀδύνατον
Τὸ ἐνδεχόμενον διαι
ρεῖται
ὑπεναντίαι
οὗ πᾶς
αἱ μὲν προσδιωρισμέναι· οἷον, πᾶς ἄνθρωπος ἀναπνεί -
αἱ δὲ ἀπροσδιόριστοι· οἷον, ἵππος τρέχει.
Η κυρίως, ὡς τῷ ἀνθρώπῳ τὸ ἀναπνεῖν·
ἢ μὴ κυρίως, ὡς τὸ τὸν βαδίζοντα βαδίζειν ἀνάγκης.
κυρίως, ὡς τῷ ἀνθρώπῳ ἵπτασθαι·
μὴ κυρίως, ἀλλ' ἔστ᾽ ἂν μὴ ᾖ τὸ κατηγορούμενον, ὡς τὸ βαδίζειν τῷ μὴ βαδίζοντι.
εἰς τὸ ἐπιπολύ, ὡς τὸ τὸν ἄνθρωπον πενταδάκτυλον εἶναι·
εἰς τὸ ἐπίσης, ὡς τὸ ἀναγνῶναι καὶ μὴ ἀναγνῶναι.
εἰς τὸ ἐπ᾽ ἔλαττον, ὡς τὸ σκάπτοντα θησαυρῷ περιτυχεῖν.
Tabula capitis 28, de materiis quæ in propositionibus considerantur, et. prædefnitionibus.
Materia propositionum
(sunt)
{
omnis
necessaria, velut, homo respirat,
contingens, velut, Paulus concionatur,
impossibilis, velut, homo volat.
292 Prædefinitiones
contrariæ
contra
subalternæ
contra
nullus
dictio
subalterna
dictio
aliquis
Necessarium (est) aut
Impossibile (est) aut
Contingens dividitur in
subcontrariæ
proprie, ut homini respirare,
non omnis
non proprie, ut ambulantem ambulare ex necessitate.
proprie, ut homini volare,
improprie, sed donec prædicatum nonfinest, ut ambulare non ambulanti.
id quod ut plurimum, ut hominem esse quinque digitis præditum,
id quod ex aquo, ut legere et non legere,
id quod est minimum, ut fodientem invenire thesaurum.
1293 SYNOPSIS CAPITIS XXIX,
QUOD EST DE IMPRÆDEFINITIS PROPOSITIONIBUS.
1. Quæ propositiones Græcis imprædefinitæ sint. - 2. Cur a propositionibus imprædefinitis apud Græcos
etiam articulus abesse debcat; ubi de articuli significatione et potestate quædam adjiciuntur; et quod
cum ad universalium, tum ed singularium, quin et ad præcellentium rerum significationem assumatur.
col. 917–918page 196 of 548
PG 142:917τοῦ μέλλοντος καὶ ἐσομένου ΚΕΦΑΛ. ΚΘ'. Περὶ ἀπροσδιορίστων προτάσεων. α'. Απροσδιόριστοι προτάσεις εἰσὶν, ὅται και θόλου ἔχουσαι τοὺς ὑποκειμένους χωρίς τε προσ διορισμοῦ καὶ χωρὶς ἄρθρου προφέρονται. β'. Τὸ γὰρ ἄρθρον δηλοῖ μὲν καὶ τὴν τοῦ ὑποκειμένου μεθ᾽ οὗ τάττεται φύσιν, δηλοῖ δὲ καὶ τὰ ὑπὸ τὸ τοιοῦτον ὑποκείμενον μερικά, ὅτε καὶ τὴν δύνα μιν ἔχει τοῦ πᾶς προσδιορισμοῦ· οἶον, εἰ μὲν εἴπου μεν. Ο άνθρωπος εἶδός ἐστι, τὸ ἑνιαῖον τοῦ καθό λου ἀνθρώπου σημαίνομεν, τὸ πάντων τῶν κατὰ μέρος ἀνθρώπων συλληπτικών· εἰ δέ γε φήσομεν, Ο άνθρωπος ζῶν ἐστι, τότε δηλοῦμεν πάντα τὰ ὑπὸ τὸν ἄνθρωπον, ἤτοι τὸ ἀνθρώπειον εἶδος ἄτομα, καὶ οὐδὲν ἄλλο φαμέν, ἢ ὅτι πᾶς ἄνθρωπος ζωόν 'Ο άνθρωπος Ο άνθρωπος ἐστιν. Ἐπεὶ γοῦν τὸ ἄρθρον καὶ πολλὰ συνεμφαίνει καὶ ἐν, διὰ τοῦτο καὶ πρὸς τὴν τῶν καθολικών πραγμάτων συμπαραλαμβάνεται δήλωσιν· ὡς ὅταν λέγωμεν, Ὁ ἄνθρωπος, τὸ ζῶον, ἡ αἴσθησις. Αλλά καὶ πρὸς τὴν τῶν μοναδικῶν· ὡς ὅταν λέγωμεν, Ο ἥλιος, ἡ σελήνη, καὶ ὁ Πέτρος καὶ ὁ Παῦλος. Ενίοτε. δὲ κἀπὶ τοῦ ὑπερέχοντος τῶν ὁμοστίχων λαμβάνεται· καθὸ τὸν Παῦλον δηλῶσαι βουλόμενοι φαμεν, Απόστολος, καὶ τὸν Δαβὶδ ὁ Προφήτης. 'Ο άνθρωπος τὸ ζῶον ή απ σθησις Ο ήλιος ή σελήνη ὁ Πέ τρος ὁ Παῦλος ὁ ᾿Απόστολος ὁ Προφήτης Ο γ'. Ὅσαι τοίνυν τῶν προτάσεων ἔχουσα: καθόλου τοὺς ὑποκειμένους ἄνευ προσδιορισμοῦ ἢ ἄρθρου προτείνονται, καλοῦνται ἀπροσδιόριστοι, ἢ ἀδιόριστοι· οἷον, "Ανθρωπος περιπατεί, Ανθρωπος οὐ περιπατεί. δ. Ταύτας δέ φησιν ὁ Ἀριστοτέλης τοῖς προσ διωρισμέναις μερικαῖς ἐσοδυναμεῖν. ε'. Αλλ' αἱ μὲν καταφάσεις ἀναμφιλέκτως [ δυναμοῦσι ταῖς διωρισμέναις μερικαῖς καταφάσεσιν αἱ δ' ἀποφάσεις ποτὲ μὲν ἰσοδυναμοῦσι ταῖς μετά προσδιορισμοῦ μερικαῖς ἀποφάσεσι, ποτὲ δὲ ταῖς καθόλου· καὶ μάλιστα ταῖς καθόλου. Σχεδόν γὰρ οὐ δεὶς τῶν παλαιῶν ἀντὶ τῆς μερικής διωρισμένης ἀποφάσεως τῇ ἀδιορίστῳ χρησάμενος φαίνεται, Όμως ταῖς διαφόροις ἀποφαινομένων ἐννοίαις ἀκολουθεῖ καὶ ἡ μὴ διωρισμένη ἀπόφασις. "Ανθρωπος Ανθρωπος ς'. "Οθεν ἐπὶ τῆς ἐνδεχομένης ύλης, ἐφ᾽ ἧς αἱ μερικαί προσδιωρισμένοι συναληθεύουσιν, ἡ τὶς δηλονότι καὶ ἡ οὐ πᾶς· ἐπὶ ταύτης καὶ αἱ μὴ προσ διωρισμέναι συναληθεύουσι, καὶ πάλιν ἀντιφατικῶς ἀντικείσονται. ζ'. Ἡ μὲν οὖν ἀδιόριστος κατάφασις ισοδυναμει
6. conse-
-3. Qua propositiones impredefinita sint per epiphoram repetit. — 4. Easdam definitis particularibus
−3.
æquipollere ex Aristotele ostendit. - 5. Probal per partes tam de affirmationibus quam negationibus indefinitis, quanquam hæ sæpius universalibus æquipo'leant quam particularibus definitis.
quente probat quod indefinitæ perinde ut definitæ in materia contingenti simul resum dicant, et tamen
etiam ut contradictoriæ accipį possint, quatenus neyans ind finita pro universali accipitur. — 7. De indefinita affirmatione per epiphoram idem repetit, quod quinto membro proposuit. - 8. Probat exemplo
particularis definite negationis facta ex particulari affirmatione negationem indefinitam modo particulari, modo universali negationi arquipollere. -9. Idem ostendit exemplo particularis negationis facto
ex universali affirmatione. – 294 10. Explicat quomodo propositiones definite, indefinita. singulares
11. Per occupationen
in oppositionibus quoad verum et falsum dividendum conveniant et differant.
discrimen τοῦ μέλλοντος καὶ ἐσομένου explicat.
Περὶ ἀπροσδιορίστων προτάσεων.
α'. Απροσδιόριστοι προτάσεις εἰσὶν, ὅται και
θόλου ἔχουσαι τοὺς ὑποκειμένους χωρίς τε προσ
διορισμοῦ καὶ χωρὶς ἄρθρου προφέρονται.
β'. Τὸ γὰρ ἄρθρον δηλοῖ μὲν καὶ τὴν τοῦ ὑποκειμένου μεθ᾽ οὗ τάττεται φύσιν, δηλοῖ δὲ καὶ τὰ ὑπὸ
τὸ τοιοῦτον ὑποκείμενον μερικά, ὅτε καὶ τὴν δύναμιν ἔχει τοῦ πᾶς προσδιορισμοῦ· οἶον, εἰ μὲν εἴπου
μεν. Ο άνθρωπος εἶδός ἐστι, τὸ ἑνιαῖον τοῦ καθόλου ἀνθρώπου σημαίνομεν, τὸ πάντων τῶν κατὰ
μέρος ἀνθρώπων συλληπτικών· εἰ δέ γε φήσομεν,
Ο άνθρωπος ζῶν ἐστι, τότε δηλοῦμεν πάντα τὰ
ὑπὸ τὸν ἄνθρωπον, ἤτοι τὸ ἀνθρώπειον εἶδος ἄτομα,
καὶ οὐδὲν ἄλλο φαμέν, ἢ ὅτι πᾶς ἄνθρωπος ζωόν
CAPUT XXIX.
De imprædefinitis propositionibus.
1. Impredefinita propositiones sunt, quotquot
universalia subjecta habentes et sine prædefinitione
et sine articulo proferuntur.
2. Etenim articulus et subjecti cum quo ponitur
naturam declarat; et vero etiam particularia sub
ejusmodi subjecto declarat, quando etiam prædefinitionis, ipsius omnis scilicet, vim habet. Velut
si dixerimus, 'Ο άνθρωπος (lomo) est species, unam
naturam universalis hominis omnes particulares
hoinines comprehendentem significamus. Sin autem
dixerimus, Ο άνθρωπος est animal, tunc omnia sub
homine seu humana specie individua declaramus,
et nihil aliud dicimus, quam quod omnis homo sit
ἐστιν. Ἐπεὶ γοῦν τὸ ἄρθρον καὶ πολλὰ συνεμφαίνει animal. Quoniam igitur articulus et multa simul
καὶ ἐν, διὰ τοῦτο καὶ πρὸς τὴν τῶν καθολικών
πραγμάτων συμπαραλαμβάνεται δήλωσιν· ὡς ὅταν
λέγωμεν, Ὁ ἄνθρωπος, τὸ ζῶον, ἡ αἴσθησις. Αλλά
καὶ πρὸς τὴν τῶν μοναδικῶν· ὡς ὅταν λέγωμεν, Ο
ἥλιος, ἡ σελήνη, καὶ ὁ Πέτρος καὶ ὁ Παῦλος. Ενίοτε.
δὲ κἀπὶ τοῦ ὑπερέχοντος τῶν ὁμοστίχων λαμβάνεται· καθὸ τὸν Παῦλον δηλῶσαι βουλόμενοι φαμεν,
Απόστολος, καὶ τὸν Δαβὶδ ὁ Προφήτης.
patefacit et unum, eapropter etiam ad universalium
rerum declarationem coassumitur. Veluti si dicamus, 'Ο άνθρωπος (homo), τὸ ζῶον (animal), ή απ
σθησις (sensus). Sed et 295 ad solitariarum (rerum cum earum quæ sui juris sunt, tune indivi -
duarum declarationem articulus coassumitur): 'ut
si dicamus, Ο ήλιος (sol), ή σελήνη (luna), et ὁ Πέ
τρος (Petrus) et ὁ Παῦλος (Paulus). Interdum etiam
volentes di.
de præcellente inter eos qui ejusdem sunt ordinis sumitur: quatenus Paulum indicare
cimus, ὁ ᾿Απόστολος (Apostolus), et Davidem ὁ Προφήτης (Propheta).
Ο
γ'. Ὅσαι τοίνυν τῶν προτάσεων ἔχουσα: καθόλου
τοὺς ὑποκειμένους ἄνευ προσδιορισμοῦ ἢ ἄρθρου
προτείνονται, καλοῦνται ἀπροσδιόριστοι, ἢ ἀδιόρι
στοι· οἷον, "Ανθρωπος περιπατεί, Ανθρωπος οὐ
περιπατεί.
δ. Ταύτας δέ φησιν ὁ Ἀριστοτέλης τοῖς προσδιωρισμέναις μερικαῖς ἐσοδυναμεῖν.
ε'. Αλλ' αἱ μὲν καταφάσεις ἀναμφιλέκτως [9
δυναμοῦσι ταῖς διωρισμέναις μερικαῖς καταφάσεσιν
αἱ δ' ἀποφάσεις ποτὲ μὲν ἰσοδυναμοῦσι ταῖς μετά
προσδιορισμοῦ μερικαῖς ἀποφάσεσι, ποτὲ δὲ ταῖς
καθόλου· καὶ μάλιστα ταῖς καθόλου. Σχεδόν γὰρ οὐ
δεὶς τῶν παλαιῶν ἀντὶ τῆς μερικής διωρισμένης
ἀποφάσεως τῇ ἀδιορίστῳ χρησάμενος φαίνεται,
Όμως ταῖς διαφόροις ἀποφαινομένων ἐννοίαις
ἀκολουθεῖ καὶ ἡ μὴ διωρισμένη ἀπόφασις.
3. Quotquot igitur propositiones universalia suhjecla habent et sine prædefinitione aut articu!o
proponuntur, imprædefinitæ aut indefinitæ vocautur; velut "Ανθρωπος (homo) ambulat: Ανθρωπος
c (homo) non ambulat.
ς'. "Οθεν ἐπὶ τῆς ἐνδεχομένης ύλης, ἐφ᾽ ἧς αἱ
μερικαί προσδιωρισμένοι συναληθεύουσιν, ἡ τὶς
δηλονότι καὶ ἡ οὐ πᾶς· ἐπὶ ταύτης καὶ αἱ μὴ προσδιωρισμέναι συναληθεύουσι, καὶ πάλιν ἀντιφατικῶς
ἀντικείσονται.
ζ'. Ἡ μὲν οὖν ἀδιόριστος κατάφασις ισοδυναμει
4. Porro has Aristoteles prædefinitis particularibus æquipollere ait.
5. Verumtamen affirmationes citra controversiamı
definitis particularibus aflirmationibus æquipollent.
Negationes vero, alias cum prædefinitione particularibus negationibus, alias universalibus et maxime
universalibus (æquipollent). Nemo enim fere ex
veteribus pro particulari definita negatione usus
esse videtur indefinita. Nihilominus tamen ad differentes enuntiantium notiones consequitur 296
etiam non definita (seu indefinita) negatio.
6. Unde in contingente materia in qua particu
lares prædefinitæ simul verum dicunt, & aliquis
scilicet et non omnis: in bac etiam non prædefinitae sinul verum aiunt, et rursus contradictorie
opponentur.
7. Indefinita igitur affirmatio sine ambiguitato
col. 919–920page 197 of 548
PG 142:919τῇ διωρισμένῃ μερικῇ καταφάσει χωρὶς ἀμφιβολί ὡς εἴρηται· οἷον ἡ, "Ανθρωπος δίκαιός ἐστι, τῇ, 1 ἄνθρωπος δίκαιός ἐστιν. τὸ, τὸ μία 11. τὸ μέλλον εἰ τὸ ἐσόμενον. τὸ ἐσόμενον Το μέλλον η'. Ωσπερ οὖν ἐπὶ τῆς διωρισμένης μερικής καταφάσεως, εἴ γε τεθῇ τὸ ἀρνητικόν μόριον, ποτέ με μερικὴν ἀπόφασιν, ποτὲ δὲ καθόλου ποιεῖ· οἷον τ Τις ἄνθρωπος δίκαιος οὐκ ἔστιν, ἀκούσαντες, εἰ με πρὸς τὸ τὶς τὴν ἄρνησιν ἐξακούσαιμεν, ταυτὸν οἰ μεθα σημαίνειν τῷ οὔτις εἴτουν οὐδεὶς· ὅπερ φα νται σαφέστερον, εἰ τὸ Οὐκ ἔστι τεθῇ πρὸ τοῦ τῆς ὡς τὸ, Οὐκ ἔστι τις ἄνθρωπος ἀθάνατος. Εἰ δὲ πρὸ τὸν κατηγορούμενον τὴν ἄρνησιν ἐξακούσαιμεν ταυτὸν οιώμεθα σημαίνειν τῷ οὐ πᾶς, ήγουν, πᾶς ἄνθρωπος δίκαιός ἐστιν· οὕτω κἐπὶ τῆς ἀδια ρίστου ἀποφάσεως, κατὰ τὴν τῶν ἀποφαινομένω διάνοιαν, καὶ τὸ μερικὴν καὶ τὸ καθόλου σημαίνεται. τῆς ἀρνήσεως συνταττομένης, ὡς πρὸς τὸ τίς τ' δυνάμει περιεχόμενον ἐν τῇ ἀδιορίστῳ καταφάσει, ἢ ὡς πρὸς τὸ κατηγορούμενον. Μᾶλλον μὲν οὖν ἀπο κλίνει καὶ αὕτη πρὸς τὸ καθόλου, ὅταν ἀπὸ τῆς ἀφο νήσεως ποιώμεθα τῆς ἀποφάσεως τὴν ἀρχὴν, Οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος δίκαιος, λέγοντες. θ'. Οὕτω καὶ κάν τῇ καθόλου καταφάσει τῆς ἀρ νήσεως τιθεμένης πρὸ τοῦ ἐστι, καὶ δυναμένης πρὸς τὸ πᾶς ἢ πρὸς τὸ κατηγορούμενον ἐξακούεσθαι, συμβαίνει τὴν πρότασιν, ὡς μὲν ἀναιροῦσαν ταῖς πᾶς, τῇ κατὰ μέρος ἀποφάσει ταυτὸν ἰσχύειν· ὅπερ σαφέστερον φαίνεται τιθεμένου τοῦ οὐκ ἔστι κατ' ἀρχὲς τῆς προτάσεως· οἷον, Οὐκ ἔστι πᾶς ἄνθρωπος σοφός· ὡς δὲ τὸ κατηγορούμενον ἀναιροῦσαν, τῇ καθόλου ἀποφάσει ισοσθενεῖν· οἷον, Πᾶς ἄνθρωπος σοφὸς οὐκ ἔστιν· ὅπερ ταυτόν ἐστι τῷ, Οὐδεὶς άνθρωπος σοφός ἐστι. ι'. Τριῶν δ' ὄντων εἰδῶν τῶν προτάσεων, ἤτοι τῶν προσδιωρισμένων, τῶν ἀπροσδιορίστων, καὶ τῶν καθέκαστα, αἱ μὲν προσδιωρισμέναι καὶ ἀπροσδιο ιστοι κατά πάντα χρόνον ὁμοίως ἔχουσι πρὸς τὸ διαιρεῖν τὸ ψεῦδος καὶ τὴν ἀλήθειαν· αἱ δὲ καθέ καστα κατὰ πάντα μὲν χρόνον ἐπὶ τῆς ἀναγκαίας ὕλης καὶ ἀδυνάτου διαιρούσιν ὡρισμένως τὸ ψεῦδος καὶ τὴν ἀλήθειαν· ἔπὶ δὲ τῆς ἐνδεχομένης κατά πάντα μὲν τὸν ἐνεστῶτα καὶ παρεληλυθότα ώρισμέν νως, κατὰ δὲ τὸν μέλλοντα ἀορίστως· οἷον, Σωκρά της διαλέξεται, ή, Σωκράτης οὐ διαλέξεται. Ὅτι μὲν γὰρ ἡ διαλέξεται, ἢ οὐ διαλέξεται, δῆλον· ὁπότερον δὲ τῆς ἀντιφάσεως ἀληθεύει μόριον, εἴτε ἡ κατά φασις, εἴτε ἡ ἀπόφασις, ὡρισμένως οὐκ ἔστιν εἰπεῖνἐπὶ μέλλοντος. ια΄. Διενήνοχε δὲ τὸ μέλλον καὶ τὸ ἐσόμενον. Επέ μενον μὲν γὰρ ἐστι τὸ ἐξάπαντος ἐκβησόμενον οἷον, "Εσται θέρος, Εσται χειμών· μέλλον δὲ τὸ ἐκθῆναι καὶ μὴ ἐκβήναι δυνάμενον· οἷον, Τόδε τὸ βρέφος ἔσται γραμματικών. Δυνατὸν γὰρ γενέσθαι καὶ μὴ γενέσθαι τὸ βρέφος γραμματικών.
-/
definite particulari affirmationi æquivalet: velut τῇ διωρισμένῃ μερικῇ καταφάσει χωρὶς ἀμφιβολί
lac, Momo est justus, huic, Aliquis homo est ὡς εἴρηται· οἷον ἡ, "Ανθρωπος δίκαιός ἐστι, τῇ, 1
justus.
ἄνθρωπος δίκαιός ἐστιν.
8. Quemadmodum ergo in definita particulari
affirmatione, siquidem posita fuerit particula negativa, alius particularem negationem, alias universalem efficit: veluti cum hoc audiverimus, Aliquis homo non est justus, siquidem negandi particulam ad tò aliquis exaudiverimus, idem huic
significare putamus: non aliquis, sive nullus, quod
manifestius apparet, si τὸ, Non est ante aliquis
fuerit positum: veluti hoc non est aliquis homo
immortalis; sin autem negandi particulam ad prædieatum exaudiverimus, idem significare putamus
cum quod est, non omnis, hoc est, non omnis
homo est justus: sic etiam în indefinita negatione
pro enuntiantium diana (seu sententia) 297 eἰ
et
particulare et universale significatur, dum inficiatio
vel ut cum tỷ aliquis, quod potentia in indefinita
negatione continetur vel ut cum prædicato conjungitur. Magis igitur etiam hac ad universale declinat, cum ab inficiatione negationis fecerimus initium, dicentes: Non est homo justus.
9. Sic vero etiam in universali affirmatione si
ponatur inficiatio ante est, et vel ad to omnis vel
ad prædicatum subintelligi possit; evenit ut propositio quatenus quidem (prædefinitionem) tò omhis tolkit, idem cum particulari negatione valeat,
quod manifestius apparet, si τὸ non est in princi
μία propositionis ponatur. Velut: Non est omnis (
· homo sapiens: quatenus vero prædicatum removet,
universali negationi æquale robur habeat: ut, Omnis homo non est sapiens, quod idem est cum hoc:
Nullus homo est sapiens.
10. Cum autem tres sunt prepositionum species,
repe prædefinitæ, et imprædefinitæ et singulares:
prædefinita quidem et imprædefinitæ quoad omne
tempus ad dividendum verum et falsum pariter se
habent: singulares autem in necessaria et impossibali materia quoad omne 298 quidem tempus
definite verum et falsum dividunt; in contingente
vero quoad præsens et præteritum definite, quoad
futurum indefinite: velut, Socrates disputabit, aut,
Socrates non disputabit. Quod enim quidem aut
disputaturus aut non disputaturus sit, manifestum
est. Utra autem contradictionis pars sive affirmatio sive negatio verum dicat, de futuro tempore non
licet definite dicere.
11. Diferunt denique τὸ μέλλον εἰ τὸ ἐσόμενον.
Nam τὸ ἐσόμενον est, quod certo eventurum est:
velut, Estas crit, illeme erit. Το μέλλον autem quod
evenire et non evenire potest: velut, Hic infans
erit grammaticus. Etenim infantem fieri et non
feri grammaticum est possibile.
η'. Ωσπερ οὖν ἐπὶ τῆς διωρισμένης μερικής κα
ταφάσεως, εἴ γε τεθῇ τὸ ἀρνητικόν μόριον, ποτέ με
μερικὴν ἀπόφασιν, ποτὲ δὲ καθόλου ποιεῖ· οἷον τ
Τις ἄνθρωπος δίκαιος οὐκ ἔστιν, ἀκούσαντες, εἰ με
πρὸς τὸ τὶς τὴν ἄρνησιν ἐξακούσαιμεν, ταυτὸν οἰ
μεθα σημαίνειν τῷ οὔτις εἴτουν οὐδεὶς· ὅπερ φα
νται σαφέστερον, εἰ τὸ Οὐκ ἔστι τεθῇ πρὸ τοῦ τῆς
ὡς τὸ, Οὐκ ἔστι τις ἄνθρωπος ἀθάνατος. Εἰ δὲ πρὸ
τὸν κατηγορούμενον τὴν ἄρνησιν ἐξακούσαιμεν
ταυτὸν οιώμεθα σημαίνειν τῷ οὐ πᾶς, ήγουν, c
πᾶς ἄνθρωπος δίκαιός ἐστιν· οὕτω κἐπὶ τῆς ἀδια
ρίστου ἀποφάσεως, κατὰ τὴν τῶν ἀποφαινομένω
διάνοιαν, καὶ τὸ μερικὴν καὶ τὸ καθόλου σημαίνεται.
τῆς ἀρνήσεως συνταττομένης, ὡς πρὸς τὸ τίς τ'
δυνάμει περιεχόμενον ἐν τῇ ἀδιορίστῳ καταφάσει, ἢ
ὡς πρὸς τὸ κατηγορούμενον. Μᾶλλον μὲν οὖν ἀπο
κλίνει καὶ αὕτη πρὸς τὸ καθόλου, ὅταν ἀπὸ τῆς ἀφο
νήσεως ποιώμεθα τῆς ἀποφάσεως τὴν ἀρχὴν, Οὐκ
ἔστιν ἄνθρωπος δίκαιος, λέγοντες.
θ'. Οὕτω καὶ κάν τῇ καθόλου καταφάσει τῆς ἀρ
νήσεως τιθεμένης πρὸ τοῦ ἐστι, καὶ δυναμένης
πρὸς τὸ πᾶς ἢ πρὸς τὸ κατηγορούμενον ἐξακούεσθαι,
συμβαίνει τὴν πρότασιν, ὡς μὲν ἀναιροῦσαν ταῖς
πᾶς, τῇ κατὰ μέρος ἀποφάσει ταυτὸν ἰσχύειν· ὅπερ
σαφέστερον φαίνεται τιθεμένου τοῦ οὐκ ἔστι κατ'
ἀρχὲς τῆς προτάσεως· οἷον, Οὐκ ἔστι πᾶς ἄνθρω
πος σοφός· ὡς δὲ τὸ κατηγορούμενον ἀναιροῦσαν,
τῇ καθόλου ἀποφάσει ισοσθενεῖν· οἷον, Πᾶς ἄνθρω
πος σοφὸς οὐκ ἔστιν· ὅπερ ταυτόν ἐστι τῷ, Οὐδεὶς
άνθρωπος σοφός ἐστι.
ι'. Τριῶν δ' ὄντων εἰδῶν τῶν προτάσεων, ἤτοι τῶν
προσδιωρισμένων, τῶν ἀπροσδιορίστων, καὶ τῶν
καθέκαστα, αἱ μὲν προσδιωρισμέναι καὶ ἀπροσδιο
ιστοι κατά πάντα χρόνον ὁμοίως ἔχουσι πρὸς τὸ
διαιρεῖν τὸ ψεῦδος καὶ τὴν ἀλήθειαν· αἱ δὲ καθέ
καστα κατὰ πάντα μὲν χρόνον ἐπὶ τῆς ἀναγκαίας
ὕλης καὶ ἀδυνάτου διαιρούσιν ὡρισμένως τὸ ψεῦδος
καὶ τὴν ἀλήθειαν· ἔπὶ δὲ τῆς ἐνδεχομένης κατά
πάντα μὲν τὸν ἐνεστῶτα καὶ παρεληλυθότα ώρισμέν
νως, κατὰ δὲ τὸν μέλλοντα ἀορίστως· οἷον, Σωκρά
της διαλέξεται, ή, Σωκράτης οὐ διαλέξεται. Ὅτι μὲν
γὰρ ἡ διαλέξεται, ἢ οὐ διαλέξεται, δῆλον· ὁπότερον
δὲ τῆς ἀντιφάσεως ἀληθεύει μόριον, εἴτε ἡ κατάφασις, εἴτε ἡ ἀπόφασις, ὡρισμένως οὐκ ἔστιν εἰπεῖν
ἐπὶ μέλλοντος.
ια΄. Διενήνοχε δὲ τὸ μέλλον καὶ τὸ ἐσόμενον. Επέ
μενον μὲν γὰρ ἐστι τὸ ἐξάπαντος ἐκβησόμενον·
οἷον, "Εσται θέρος, Εσται χειμών· μέλλον δὲ τὸ
ἐκθῆναι καὶ μὴ ἐκβήναι δυνάμενον· οἷον, Τόδε τὸ
βρέφος ἔσται γραμματικών. Δυνατὸν γὰρ γενέσθαι
καὶ μὴ γενέσθαι τὸ βρέφος γραμματικών.
col. 921–922page 198 of 548
PG 142:921Τῶν προτάσεων Σχήμα κεφαλ. κθ', περὶ ἀπροσδιορίστων προτάσεων. αἱ μὲν προσδιωρισμέναι, οἷον, πᾶς ἄνθρωπος λογικός αἱ δὲ ἀπροσδιόριστοι, οἷον, ἵππος τρέχει αἱ δὲ καθέκαστα, οἷον, Παῦλος δημηγορεί. οὔτις οὐδείς. ίσια ΚΕΦΑΛ. Λ'. Περὶ καταφάσεως καὶ ἀποφάσεως. α. Κατάφασις ἐστιν, ὡς προείρηται, τὸ εἰπεῖν, τί τινι ὑπάρχει, εἴτε κατ᾽ οὐσίαν, οἷον, Ὁ ἄνθρω πως ζωόν ἐστι (κατ' ουσίαν γὰρ ὑπάρχει τῷ ἀν θρώπῳ τὸ ζῶον εἶναι), είτε κατά συμβεβηκός, ὡς, Πλάτων διαλέγεται. Δυνατὸν γὰρ αὐτὸν καὶ διαλέγεσθαι καὶ μὴ διαλέγεσθαι· τὸν ἄνθρωπον δὲ μὴ εἶναι ζῶον ἀδύνατον. β'. ᾿Απόφασις δέ ἐστιν ἀναίρεσις καταφάσεως. Η κατάφασις γὰρ τὸ ἀρνητικὸν προσλαβοῦσα μόριον, ἀπόφασις γίνεται. γ'. Χρὴ δὲ τὸ τοιοῦτον ἀρνητικόν μόριον ἐπὶ μὲν τῶν ἐξ ὑποκειμένου καὶ κατηγορουμένου προτάσεων τῷ κατηγορουμένῳ συνάπτεσθαι, ήγουν τῷ ῥήματι. Τῆς γὰρ, Πλάτων διαλέγεται, καταφάσεως ἀπόφασίς ἐστιν, οὐχ ἡ λέγουσα, Οὐ Πλάτων διαλέγεται (κατά φασις γάρ ἐστι καὶ αὕτη, τὸν ὑποκείμενον αόριστον ἔχουσα), ἀλλ' ἡ λέγουσα, Πλάτων οὐ διαλέγεται. δ. Τὸ δὲ, οὐ διαλέγεται, καθ᾽ αὑτὸ μὲν ὡς ἕν τ θεωρούμενον, λέγεται αόριστον ῥῆμα, διὰ τὸ μηδε νὸς ὡρισμένου εἶναι σημαντικόν· ἐν δὲ τῇ προτάσει παραλαμβανόμενον, ὡς τοῦ ὑποκειμένου αποφασκή μενον, ὡρισμένον ἐστίν. Οὐκέτι γὰρ ὡς ἔν, ἀλλ' ὡ;
Τῶν προτάσεων
Propositionum
Σχήμα κεφαλ. κθ', περὶ ἀπροσδιορίστων προτάσεων.
{
αἱ μὲν προσδιωρισμέναι, οἷον, πᾶς ἄνθρωπος λογικός
αἱ δὲ ἀπροσδιόριστοι, οἷον, ἵππος τρέχει
αἱ δὲ καθέκαστα, οἷον, Παῦλος δημηγορεί.
Tabula capitis 29, de imprædefinitis propositionibus.
aliæ quidem prælefinitæ, ut, omnis bomo est rationalis,
aliæ vero imprædefinitæ, ut, equos currit,
aliæ denique singulares, ut, Paulus concionatur.
299 SYNOPSIS CAPITIS XXX,
QUOD EST DE AFFIRMATIONE ET NEGATIONE.
1. Affirmationem describit. 2. Negationem item. 3. Regulas exponit quomodo negationes faciende
sint; et primo quidem in propositionibus ex subjecto et prædientone affirmationes infinitæ fiant. —4. Occup tio, quare non dis erit, exempli gratia non faciat "ffirmationem ex infinito pradicato, 5 Per
epiphoram repetit quod membro tertio proposuit, et ostendit deinde quomodo in propositionibus ex tertio
apprædicato negationes faciendæ sint, ne fiant affirmationes transpositæ. - 6. Causas exponit cur affirmatio
ex transpositione seu transposita sic dicta sit. - 7. Confirmat propositionem hanc, exempli gratia, lomo est
non animal, non esse negationem, sed affirmationem transpositam. 8. Pluribus exemplis declarat,
quomodo in propositionibus ex tertio apprædicato fieri debeat negatio, ne fiat affirmatio transposita.
9. Juxta monstrat quomodo in propositionibus, ex tertio apprædicato affirmatio er transpositione facienda sit. 40. Conclusio superiorum et ad sequentia transi:io. 41. Tertiam regulam tradit, quomodo
in propositionibus modalibus sit facienda negatio. 12. Occupatio.
13. Nomina et verba in propositionibus transposita idem significare, nisi quod in rhy'hmo et perspicuitate aliquid se offeral discrimi300 14. Iidem negandi particulam cum termino cui conjuncta est, transpositam idem signif
15 Ipsam tamen per se transpositam variare propositiones, prout vel subjecto vel prædicato
vel apprædicato, vel signis aliquibus adjungitur. 16. Causam reddit cur Græci in propositionibus
pro οὔτις usurpent οὐδείς. 47. Predefinitiones seu signa instar particula negandi si per se translocentur, propositiones variare, et interdum evertere. 18. Sed si cum terminis quibus a principio fuerunt
adjunct transferantur, easdem propositiones servare. 19. Regula proponitur secundum quam propo
sitiones consequentes faciendæ sint. - 20. Cautio ne pro prædicato ίσια propositio accipiatur.
24. Declarat hanc regulam exemplis et primum quidem propositionum definitarum exemplo.- 22. Regulam supra membro 19 propositam uberius explicat. 23. Dein eandem exemplo singularium propositionum explicat. — 24. Denique indefinitarum. 25. Rationem reddit de indefinitis negationibus
transpositis, cur ad indefinitas affirmationes simplices non ita evidenter consequantur.
nis
care.
Περὶ καταφάσεως καὶ ἀποφάσεως.
α. Κατάφασις ἐστιν, ὡς προείρηται, τὸ εἰπεῖν,
τί τινι ὑπάρχει, εἴτε κατ᾽ οὐσίαν, οἷον, Ὁ ἄνθρω·
πως ζωόν ἐστι (κατ' ουσίαν γὰρ ὑπάρχει τῷ ἀνθρώπῳ τὸ ζῶον εἶναι), είτε κατά συμβεβηκός, ὡς,
Πλάτων διαλέγεται. Δυνατὸν γὰρ αὐτὸν καὶ διαλέ
γεσθαι καὶ μὴ διαλέγεσθαι· τὸν ἄνθρωπον δὲ μὴ
εἶναι ζῶον ἀδύνατον.
β'. ᾿Απόφασις δέ ἐστιν ἀναίρεσις καταφάσεως. Η
κατάφασις γὰρ τὸ ἀρνητικὸν προσλαβοῦσα μόριον,
ἀπόφασις γίνεται.
γ'. Χρὴ δὲ τὸ τοιοῦτον ἀρνητικόν μόριον ἐπὶ μὲν
τῶν ἐξ ὑποκειμένου καὶ κατηγορουμένου προτάσεων
τῷ κατηγορουμένῳ συνάπτεσθαι, ήγουν τῷ ῥήματι.
Τῆς γὰρ, Πλάτων διαλέγεται, καταφάσεως ἀπόφασίς
ἐστιν, οὐχ ἡ λέγουσα, Οὐ Πλάτων διαλέγεται (κατάφασις γάρ ἐστι καὶ αὕτη, τὸν ὑποκείμενον αόριστον
ἔχουσα), ἀλλ' ἡ λέγουσα, Πλάτων οὐ διαλέγεται.
δ. Τὸ δὲ, οὐ διαλέγεται, καθ᾽ αὑτὸ μὲν ὡς ἕν τ:
θεωρούμενον, λέγεται αόριστον ῥῆμα, διὰ τὸ μηδε
νὸς ὡρισμένου εἶναι σημαντικόν· ἐν δὲ τῇ προτάσει
παραλαμβανόμενον, ὡς τοῦ ὑποκειμένου αποφασκή
μενον, ὡρισμένον ἐστίν. Οὐκέτι γὰρ ὡς ἔν, ἀλλ' ὡ;
CAPUT XXX.
De affirmatione et negatione.
Homo
1. Afirmatio est, ut ante dictum, dicere quid
insit alicui, sive secundum substantiam, ut,
est animal (etenim homini 301 inest secundum
substantiam esse animal), sive secundum accidens:
ut, Plato disputat. Illum enim disputare et non disputare est possibile. At hominem non esse animal, impossibile est.
2. Negatio autem affirmationis remotio (seu
peremptio). Afirmatio enim assumpta negativa
particula fit negatio.
3. Ceterum hanc negandi particulam in propositionibus ex subjecto et prædicato conjungi oportet prædicato sive verbo. Etenim affirmationis,
Plato disputat, non est negatio quæ dicit, Non Plato
disputat (nam et hæc est afirmatio induitum subjectum habens), sed hæc quæ dicit, Plato non dispital.
4. At tò non disputat si per se ut unum aliqut-t
consideretur, verbum infinitum dicitur, propterea
quod finitum nihil significet: sed cum in propositione assumitur ut de subjecto negetur frituṁ est.
Non enim amplius ut unum, sed ut duo sumitur,
col. 923–924page 199 of 548
PG 142:923δύο λαμβάνεται, τοῦ ἀρνητικοῦ μορίου τὸ διακεκρίσθαι τὸ κατηγορούμενον ἀπὸ τοῦ ὑποκειμένου ἐμε φαίνοντος. ε'. Ἐπὶ μὲν οὖν τῶν ἐξ ὑποκειμένου καὶ κατηγορουμένου προτάσεων, γινομένης τῆς ἀποφάσεως, τῷ κατηγορουμένῳ συναπτέον τὸ τῆς ἀρνήσεως μόριον ἐπὶ δὲ τῶν ἐκ τρίτου προσκατηγορουμένου προς τάσεων τῷ προσκατηγορουμένῳ συναπτέον τὸ τοιοῦ τον τῆς ἀρνήσεως μόριον, τῷ ἔστι δηλονότι καὶ οὐκ ἄλλῳ τινί. Τῆς γὰρ, Ὁ ἄνθρωπος ζῶόν ἐστι, κατα φάσεως ἀπόφασίς ἐστιν ἡ λέγουσα, Ο άνθρωπος οὐ ζῶόν ἐστιν. δ'. Αὕτη γὰρ ἐκ μεταθέσεως κατάφασις λέγεται, διὰ τὸ, μετατεθέντος τοῦ ἀρνητικού μορίου, ἐκ τοῦ προσκατηγορουμένου εἰς τὸν κατηγορούμενον, ἐκ τῆς τοιαύτης μεταθέσεως τὴν ἀπόφασιν γενέσθαι κατάφασιν· ἢ καὶ ἀντὶ τοῦ ὡρισμένου κατηγορουμένου μετατεθέντος ἀορίστου, ἀρθέντος δηλονότι τοῦ ὡρισμένου, ἐκ τῆς τοιαύτης μεταθέσεως τοῦ κατηγορουμένου τὴν δηλωθεῖσαν γενέσθαι κατά φασιν. ζ. Ἡ τοίνυν, Ὁ ἄνθρωπος οὐ ζῶόν ἐστι, πρότασις κατάφασίς ἐστιν, οὐκ ἀπόφασις. Ο γὰρ εἰπὼν, Ο άνθρωπος οὐ ζῶόν ἐστιν, ἔφησε τὸν ἄνθρωπον εἶναι μὴ ζώον, ἀλλ᾽ ἕτερόν τι παρὰ τὸ ζῶον. Ο δὲ εἰπὼν, Ὁ ἄνθρωπος ζώον οὐκ ἔστιν, ἐκεῖνος ἀπέ φησε τοῦ ἀνθρώπου τὸ εἶναι ζῶον αὐτόν· καὶ ἐδή λωσεν ὅτι οὐχ ὑπάρχει τῷ ἀνθρώπῳ τὸ ζῶον εἶναι. Εἴρηται δ' ὅτι τῶν ἀποφαντικών λόγων ὁ μέν τινε ὑπάρχειν τι λέγων κατάφασίς ἐστιν· ὁ δὲ μὴ ὑπάρ χειν ἀπόφασις. Κατάφασις ἄρα ἐστὶ τὸ, Ὁ ἄνθρωπος οὐ ζῶν ἐστιν· ἀπόφασις δὲ τούτου τ', Ο άν θρωπος οὐ ζώον οὐκ ἔστιν. η'. Ωσαύτως καὶ τῆς, Σωκράτης δίκαιός εστι, καταφάσεως ἀπόφασίς ἐστιν ἡ, Σωκράτης δίκαιος οὐκ ἔστιν· οὐ μήν ή, Σωκράτης οὐ δίκαιός ἐστιν. Αὕτη γὰρ ἐκ μεταθέσεως ὑπάρχει κατάφασις. Από φασις δὲ ταύτης ή, Σωκράτης οὐ δίκαιος οὐκ ἔστιν, Ομοίως καὶ τοῦ, Αριστοτέλης φιλοσοφῶν ἐστιν, ἀπόφασις τό, Αριστοτέλης φιλοσοφῶν οὐκ ἔστι. Τὸ δὲ, ᾿Αριστοτέλης οὐ φιλοσοφῶν ἐστιν, ἐκ μετα θέσεως κατάφασίς ἐστιν· ἀπόφασις δὲ τούτου τό, Αριστοτέλης οὐ φιλοσοφῶν οὐκ ἔστιν. 6'. Ἐπὶ γὰρ τῶν ἐκ τρίτου προσκατηγορουμένου καταφάσεων ἁπλῶς τὸ ἀρνητικὸν μόριον προστιθέμενον τῷ κατηγορουμένῳ τὰς ἐκ μεταθέσεως κατα φάσεις ποιεῖ· κἂν ἐκ πλειόνων δὲ σύνθετον εἴη τὸ κατηγορούμενον· εἶτε πάντων ἐξ ὧν συντέθειται τὸ τοιοῦτον κατὰ τοῦ ὑποκειμένου λεγομένων οὐσιωδῶς, καθάπερ ἐπὶ τῶν ὁρισμῶν, εἴτε καί τινὸς ἐκ τούτων κατά συμβεβηκός· ὡς ὅταν εἴπωμεν, Ο Σωκράτης ἄνθρωπος λευκός ἐστι, χρὴ τὸ ἀρνητικόν μόριον προτίθεσθαι τοῦ κατηγορουμένου παντός, ἵνα τὴν ἐκ μεταθέσεως κατάφασιν ποιήσωμεν· οἷον, Ο ἄνθρωπος ζώον λογικόν, θνητόν, νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν ἐστι· τοῦτο ἁπλῆ κατάφασις. Ἐκ μετα θέσεως δὲ κατάφασις, Ο άνθρωπο; οὐ ζώον λογικό, θνητὸν νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν ἐστι. Καὶ πά ν, Σωκράτης άνθρωπος φιλόσοφος λευκός ἐστιν,
negativa particula ipsum prædicalum a subjecto δύο λαμβάνεται, τοῦ ἀρνητικοῦ μορίου τὸ διακεκρί
discretum esse ostendente.·
σθαι τὸ κατηγορούμενον ἀπὸ τοῦ ὑποκειμένου ἐμε
φαίνοντος.
5. In propositionibus ergo quidem ex subjecto
et prædicato si fiat negatio, prædicato particula
infciationis conjungenda est. At vero in propositionibus ex 302 tertio apprædicato ejusmodi indciationis particula, apprædicato, nempe ipsi Est,
et non alii alicui adjungenda est. Affirmationis
enim hujus, Homo est animal, negatio est quæ dicii, Honio non est animal, nou hæc quæ dicit, Homo
est non animal.
6. Haec enim affirmatio ex transpositione dicitur,
propterea quod transposita negandi particula ex
apprædicato in predicatum, per hujusmodi transpositionem negatio fiat affirmatio: aut quod pro
finito prædicato transposito infinito, finito nimirum
sublato, ex ejusmodi transpositione prædicati declarata liat affirmatio.
7. Propositio igitur hac, somo est non animal,
allirmatio est, non negatio. Qui enim dixerit, Homo
est non animal, dixit, hominem esse non animal,
sed aliud quid præter animal. Qui autem dixerit,
Homo non est animal, ille de homine negavit eum
esse animal, et indicavit non inesse hoc homini,
esse animal. Dictum autem est quod enuntiativarum orationum, quæ dicit aliquid alicui inesse,
est affirmatio; quæ autem dicit non inesse, est
negatio. Affirmatio igitur est 303 hoc, Homo
est non animal: negatio autem hujus, hoc: Homo
yon est non animal.
8. Erdem modo etiam hujus affirmatiouis, Socrates ist justus, negatio est, Socrates non est
justus, non hac, Socrates est non justus. Haec
enim ex transpositione est affirmatio, et hujus negatio est, Socrates non est non justus. Similem
in modum etiam hujus, Aristoteles est philosoplans; negatio est, Aristoteles non est philosophians.
At boc, Aristoteles est non philosophans, affirmatio
est transposita, cujus negatio est, Aristoteles non
est non philosophans.
ε'. Ἐπὶ μὲν οὖν τῶν ἐξ ὑποκειμένου καὶ κατηγο
ρουμένου προτάσεων, γινομένης τῆς ἀποφάσεως, τῷ
κατηγορουμένῳ συναπτέον τὸ τῆς ἀρνήσεως μόριον
ἐπὶ δὲ τῶν ἐκ τρίτου προσκατηγορουμένου προς
τάσεων τῷ προσκατηγορουμένῳ συναπτέον τὸ τοιοῦ
τον τῆς ἀρνήσεως μόριον, τῷ ἔστι δηλονότι καὶ οὐκ
ἄλλῳ τινί. Τῆς γὰρ, Ὁ ἄνθρωπος ζῶόν ἐστι, καταφάσεως ἀπόφασίς ἐστιν ἡ λέγουσα, Ο άνθρωπος οὐ
ζῶόν ἐστιν.
9. In affirmationibus enim ex tertio appradicato si negandi particula praedicato simpliciter apponatur, ex transpositione affirmationes facit. Et
si etiam ex pluribus praedicatum sit compositum,
sive omnia ex quibus ejusmodi est compositum,
de subjecto dicantur essentialiter, quemadmodum
in definitionibus; sive ex his aliquid secundum
accidens, ut cum dixerimus, Socrates est homo
albus, oportet negandi particulam omni seu toti
prædicato anteponi, ut affirmationem ex transpositione faciamus. Velut, Homo est animal rationale,
mortale, intelligentiæ et scientia capax. lloc simplex est affirmatio. Ex transpositione autem affirmatio est, Howio 304 est non animal rationale,
mortale, intelligentiæ et scientiæ capax. Et iterum,
Socrates est homo philosophus, albus, simplex
δ'. Αὕτη γὰρ ἐκ μεταθέσεως κατάφασις λέγεται,
διὰ τὸ, μετατεθέντος τοῦ ἀρνητικού μορίου, ἐκ τοῦ
προσκατηγορουμένου εἰς τὸν κατηγορούμενον, ἐκ
τῆς τοιαύτης μεταθέσεως τὴν ἀπόφασιν γενέσθαι
κατάφασιν· ἢ καὶ ἀντὶ τοῦ ὡρισμένου κατηγορου
μένου μετατεθέντος ἀορίστου, ἀρθέντος δηλονότι
τοῦ ὡρισμένου, ἐκ τῆς τοιαύτης μεταθέσεως τοῦ
κατηγορουμένου τὴν δηλωθεῖσαν γενέσθαι κατά
φασιν.
ζ. Ἡ τοίνυν, Ὁ ἄνθρωπος οὐ ζῶόν ἐστι, πρότα
σις κατάφασίς ἐστιν, οὐκ ἀπόφασις. Ο γὰρ εἰπὼν,
Ο άνθρωπος οὐ ζῶόν ἐστιν, ἔφησε τὸν ἄνθρωπον
εἶναι μὴ ζώον, ἀλλ᾽ ἕτερόν τι παρὰ τὸ ζῶον. Ο δὲ
εἰπὼν, Ὁ ἄνθρωπος ζώον οὐκ ἔστιν, ἐκεῖνος ἀπέφησε τοῦ ἀνθρώπου τὸ εἶναι ζῶον αὐτόν· καὶ ἐδήλωσεν ὅτι οὐχ ὑπάρχει τῷ ἀνθρώπῳ τὸ ζῶον εἶναι.
Εἴρηται δ' ὅτι τῶν ἀποφαντικών λόγων ὁ μέν τινε
ὑπάρχειν τι λέγων κατάφασίς ἐστιν· ὁ δὲ μὴ ὑπάρ
χειν ἀπόφασις. Κατάφασις ἄρα ἐστὶ τὸ, Ὁ ἄνθρω
πος οὐ ζῶν ἐστιν· ἀπόφασις δὲ τούτου τ', Ο άν
θρωπος οὐ ζώον οὐκ ἔστιν.
η'. Ωσαύτως καὶ τῆς, Σωκράτης δίκαιός εστι,
καταφάσεως ἀπόφασίς ἐστιν ἡ, Σωκράτης δίκαιος
οὐκ ἔστιν· οὐ μήν ή, Σωκράτης οὐ δίκαιός ἐστιν.
Αὕτη γὰρ ἐκ μεταθέσεως ὑπάρχει κατάφασις. Από
φασις δὲ ταύτης ή, Σωκράτης οὐ δίκαιος οὐκ ἔστιν,
Ομοίως καὶ τοῦ, Αριστοτέλης φιλοσοφῶν ἐστιν,
ἀπόφασις τό, Αριστοτέλης φιλοσοφῶν οὐκ ἔστι.
Τὸ δὲ, ᾿Αριστοτέλης οὐ φιλοσοφῶν ἐστιν, ἐκ μετα
θέσεως κατάφασίς ἐστιν· ἀπόφασις δὲ τούτου τό,
Αριστοτέλης οὐ φιλοσοφῶν οὐκ ἔστιν.
6'. Ἐπὶ γὰρ τῶν ἐκ τρίτου προσκατηγορουμένου
καταφάσεων ἁπλῶς τὸ ἀρνητικὸν μόριον προστιθέ
μενον τῷ κατηγορουμένῳ τὰς ἐκ μεταθέσεως κατα
φάσεις ποιεῖ· κἂν ἐκ πλειόνων δὲ σύνθετον εἴη τὸ
κατηγορούμενον· εἶτε πάντων ἐξ ὧν συντέθειται τὸ
τοιοῦτον κατὰ τοῦ ὑποκειμένου λεγομένων οὐσιωδῶς,
καθάπερ ἐπὶ τῶν ὁρισμῶν, εἴτε καί τινὸς ἐκ τούτων
κατά συμβεβηκός· ὡς ὅταν εἴπωμεν, Ο Σωκράτης
ἄνθρωπος λευκός ἐστι, χρὴ τὸ ἀρνητικόν μόριον
προτίθεσθαι τοῦ κατηγορουμένου παντός, ἵνα τὴν
ἐκ μεταθέσεως κατάφασιν ποιήσωμεν· οἷον, Ο
ἄνθρωπος ζώον λογικόν, θνητόν, νοῦ καὶ ἐπιστήμης
δεκτικόν ἐστι· τοῦτο ἁπλῆ κατάφασις. Ἐκ μετα·
θέσεως δὲ κατάφασις, Ο άνθρωπο; οὐ ζώον λογικό,
θνητὸν νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν ἐστι. Καὶ πά-
:ν, Σωκράτης άνθρωπος φιλόσοφος λευκός ἐστιν,
col. 925–926page 200 of 548
PG 142:925ἁπλῆ κατάφασις· ἐκ μεταθέσεως δὲ κατάφασις, Σωκράτης οὐκ ἄνθρωπος φιλόσοφος λευκός ἐστι. ι. Πῶς μὲν οὖν γίνεται ἡ ἀπόφασις ἐν ταῖς ἐξ υποκειμένου καὶ κατηγορουμένου προτάσεσιν, ἀλλὰ δὴ κάν ταῖς ἐκ τρίτου προσκατηγορουμένου διεί ληπται. ια΄. Ἵνα δὲ κἂν ταῖς μετὰ τρόπου προτάσεσιν ὡς δέον ἡ ἀπόφασις γίνηται, τῷ τρόπῳ συντακτέον τὴν ἄρνησιν. Τοῦ γὰρ, Ενδέχεται Σωκράτην βαδίζειν, ἀπόφασίς ἐστι τὸ, Οὐκ ἐνδέχεται Σωκράτην βαδί ζειν. Τὸ δὲ, Ενδέχεται Σωκράτην μὴ βαδίζειν, ἐκ μεταθέσεώς ἐστι κατάφασις· ἀπόφασις δὲ τούτου τὸ, Οὐκ ἐνδέχεται Σωκράτην μὴ βαδίζειν. ιβʹ. Γίνεται μὲν γὰρ ἀπόφασις ἐπὶ τῶν τοιούτων προτάσεων, καὶ τῷ ἔστι συμπλεκομένης τῆς ἀρνή σεως, ὅταν αὐτὸ δὴ τὸ ἔτι λαμβάνωμεν κατ' ἐνέρ γείαν ἐν ταῖς τοιαύταις προτάσεσι τιθέντες πραγματ τικῶς μὴ μέντοι μόνον συννοοῦντες αὐτό· οἷον ὅταν οὐ λέγωμεν, Δυνατὸν τὸν Σωκράτην φιλοσοφεῖν, ἀλλ' ὅταν, Δυνατόν ἐστι τὸν Σωκράτην φιλοσοφείν. Ταύτ της γὰρ τῆς καταφάσεως ἀπόφασις καὶ ἡ, Δυνατόν ἐστι τὸν Σωκράτην φιλοσοφεῖν· καὶ ἡ, Δυνατὸν οὐκ ἔστι τὸν Σωκράτην φιλοσοφεῖν. ᾿Αλλὰ κρεῖττον καὶ ἀσφαλέστερον τὸ κατὰ πάσας τὰς ἀποφάσεις ἐν ταῖς μετὰ τρόπου προτάσεσι προτιθέναι τοῦ τρόπου την ἄρνησιν· εἶτ᾽ ἔχουσιν, εἴτ' οὐκ ἔχουσι τὸ ἔστι προσ κείμενον· καὶ τῆς, Δυνατόν ἐστι Σωκράτην φιλοσοφεῖν, καταφάσεως ἀπόφασιν τιθέναι τὴν, Οὐ δυνατόν ἐστι Σωκράτην φιλοσοφεῖν. Ωσαύτως δὲ κἀπὶ τῶν ἄλλων τῶν ὁμοίων ποιεῖν. ιγ'. Ἐν δὲ ταῖς προτάσεσι τὰ ὀνόματα μετατιθέμενα καὶ τὰ ῥήματα ταυτό σημαίνει διὰ παντός. Περὶ μὲν γὰρ τὸ εὔρυθμον καὶ σαφὲς τῆς ἀπαγγελίας οὐκ ὀλίγην διαφορὰν ἡ τοιάδε τάξις τῶν ὀνο μάτων καὶ τῶν ῥημάτων ἐργάζεται· περὶ δὲ τὸ σημαινόμενον οὐδὲ μίαν ποιεῖ τὴν ἐναλλαγήν. Ταυτό γὰρ σημαίνει τὸ εἰπεῖν, Εστιν ἄνθρωπος δίκαιος, καὶ, Εστι δίκαιος ἄνθρωπος, και, Δίκαιος ἄνθρωπόςἐστι, καὶ, "Ανθρωπός ἐστι δίκαιος. ιδ'. Οὕτω δὲ καὶ ἀρνητικον μόριον, μετὰ τοῦ ὄρου ᾧ συνέζευκται μετατιθέμενον, ταυτό σημαίνει. Ταυτὸ γάρ ἐστιν εἰπεῖν, Οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος δί καιος, καὶ, Οὐκ ἔστι δίκαιος ἄνθρωπος, καὶ, Δί καιος ἄνθρωπος οὐκ ἔστι, καὶ, "Ανθρωπος οὐκ ἔστι δίκαιος. τσ'. Αὐτὸ μέντοι τὸ ἀρνητικὸν μόριον μετατιθέμενον καθ᾽ αὑτὸ, παντάπασιν ἐξαλλάττει τὰς προτάσεις καὶ τῷ μὲν ὑποκειμένῳ συμπλεκόμενον ποιεῖ κατά φασιν ἐξ ἀορίστου ὑποκειμένου, οἷον, Οὐκ ἄνθρωπος δίκαιός ἐστι· τῷ δὲ κατηγορουμένῳ κατάφασιν ἐκ μεταθέσεως, οἷον, "Ανθρωπος οὐ δίκαιός ἐστι τῷ δὲ προσκατηγορουμένῳ ἀπόφασιν, οἷον, "ἄνθρωπος δίκαιος οὐκ ἔστιν. Ομοίως δὲ καί τισι προσε διορισμούς συμπλεκόμενον. Ἐπὶ γὰρ τοῦ, Πᾶς ἄν θρωπος δίκαιός ἐστι, τὸ τῆς ἀρνήσεως μόριον, τῷ πᾶς προσδιορισμῷ συμπλεκόμενον, ἀπόφασιν ποιεῖ τήν, Οὐ πᾶς ἄνθρωπος δίκαιός ἐστι· τῷ δὲ, Τις ἄνθρωπος δίκαιός ἐστι, κατὰ τὸν τις προσδιορισμόν τὸ, Της
ἁπλῆ κατάφασις· ἐκ μεταθέσεως δὲ κατάφασις, affirmatio. At ex transpositione afirmatio est, SoΣωκράτης οὐκ ἄνθρωπος φιλόσοφος λευκός ἐστι.
ι. Πῶς μὲν οὖν γίνεται ἡ ἀπόφασις ἐν ταῖς ἐξ
υποκειμένου καὶ κατηγορουμένου προτάσεσιν, ἀλλὰ
δὴ κάν ταῖς ἐκ τρίτου προσκατηγορουμένου διεί
ληπται.
ια΄. Ἵνα δὲ κἂν ταῖς μετὰ τρόπου προτάσεσιν ὡς
δέον ἡ ἀπόφασις γίνηται, τῷ τρόπῳ συντακτέον τὴν
ἄρνησιν. Τοῦ γὰρ, Ενδέχεται Σωκράτην βαδίζειν,
ἀπόφασίς ἐστι τὸ, Οὐκ ἐνδέχεται Σωκράτην βαδίζειν. Τὸ δὲ, Ενδέχεται Σωκράτην μὴ βαδίζειν, ἐκ
μεταθέσεώς ἐστι κατάφασις· ἀπόφασις δὲ τούτου
τὸ, Οὐκ ἐνδέχεται Σωκράτην μὴ βαδίζειν.
ιβʹ. Γίνεται μὲν γὰρ ἀπόφασις ἐπὶ τῶν τοιούτων
προτάσεων, καὶ τῷ ἔστι συμπλεκομένης τῆς ἀρνή
σεως, ὅταν αὐτὸ δὴ τὸ ἔτι λαμβάνωμεν κατ' ἐνέργείαν ἐν ταῖς τοιαύταις προτάσεσι τιθέντες πραγματ
τικῶς μὴ μέντοι μόνον συννοοῦντες αὐτό· οἷον ὅταν
οὐ λέγωμεν, Δυνατὸν τὸν Σωκράτην φιλοσοφεῖν, ἀλλ'
ὅταν, Δυνατόν ἐστι τὸν Σωκράτην φιλοσοφείν. Ταύτ
της γὰρ τῆς καταφάσεως ἀπόφασις καὶ ἡ, Δυνατόν
ἐστι τὸν Σωκράτην φιλοσοφεῖν· καὶ ἡ, Δυνατὸν οὐκ
ἔστι τὸν Σωκράτην φιλοσοφεῖν. ᾿Αλλὰ κρεῖττον καὶ
ἀσφαλέστερον τὸ κατὰ πάσας τὰς ἀποφάσεις ἐν ταῖς
μετὰ τρόπου προτάσεσι προτιθέναι τοῦ τρόπου την
ἄρνησιν· εἶτ᾽ ἔχουσιν, εἴτ' οὐκ ἔχουσι τὸ ἔστι προσκείμενον· καὶ τῆς, Δυνατόν ἐστι Σωκράτην φιλοσο
φεῖν, καταφάσεως ἀπόφασιν τιθέναι τὴν, Οὐ δυνατόν
ἐστι Σωκράτην φιλοσοφεῖν. Ωσαύτως δὲ κἀπὶ τῶν
ἄλλων τῶν ὁμοίων ποιεῖν.
ιγ'. Ἐν δὲ ταῖς προτάσεσι τὰ ὀνόματα μετατιθέμενα καὶ τὰ ῥήματα ταυτό σημαίνει διὰ παντός.
Περὶ μὲν γὰρ τὸ εὔρυθμον καὶ σαφὲς τῆς ἀπαγγελίας οὐκ ὀλίγην διαφορὰν ἡ τοιάδε τάξις τῶν ὀνο
μάτων καὶ τῶν ῥημάτων ἐργάζεται· περὶ δὲ τὸ
σημαινόμενον οὐδὲ μίαν ποιεῖ τὴν ἐναλλαγήν. Ταυτό
γὰρ σημαίνει τὸ εἰπεῖν, Εστιν ἄνθρωπος δίκαιος,
καὶ, Εστι δίκαιος ἄνθρωπος, και, Δίκαιος ἄνθρωπος
ἐστι, καὶ, "Ανθρωπός ἐστι δίκαιος.
ιδ'. Οὕτω δὲ καὶ ἀρνητικον μόριον, μετὰ τοῦ ὄρου
ᾧ συνέζευκται μετατιθέμενον, ταυτό σημαίνει.
Ταυτὸ γάρ ἐστιν εἰπεῖν, Οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος δίκαιος, καὶ, Οὐκ ἔστι δίκαιος ἄνθρωπος, καὶ, Δίκαιος ἄνθρωπος οὐκ ἔστι, καὶ, "Ανθρωπος οὐκ ἔστι
δίκαιος.
τσ'. Αὐτὸ μέντοι τὸ ἀρνητικὸν μόριον μετατιθέμε
νον καθ᾽ αὑτὸ, παντάπασιν ἐξαλλάττει τὰς προτάσεις
καὶ τῷ μὲν ὑποκειμένῳ συμπλεκόμενον ποιεῖ κατάφασιν ἐξ ἀορίστου ὑποκειμένου, οἷον, Οὐκ ἄνθρω
πος δίκαιός ἐστι· τῷ δὲ κατηγορουμένῳ κατάφασιν
ἐκ μεταθέσεως, οἷον, "Ανθρωπος οὐ δίκαιός ἐστι
τῷ δὲ προσκατηγορουμένῳ ἀπόφασιν, οἷον, "Ανθρωπος δίκαιος οὐκ ἔστιν. Ομοίως δὲ καί τισι προσε
διορισμούς συμπλεκόμενον. Ἐπὶ γὰρ τοῦ, Πᾶς ἄν
θρωπος δίκαιός ἐστι, τὸ τῆς ἀρνήσεως μόριον, τῷ
πᾶς προσδιορισμῷ συμπλεκόμενον, ἀπόφασιν ποιεῖ
τήν, Οὐ πᾶς ἄνθρωπος δίκαιός ἐστι· τῷ δὲ, Τις
ἄνθρωπος δίκαιός ἐστι, κατὰ τὸν τις προσδιορισμόν
crates est non homo, philosophus, albus.
10. Quomodo igitur in propositionibus ex subjecto et prædicato, sed et in propositionibus ex
tertio apprædicato fiat negatio disceptatum est.
11. Ut autem etiam in propositionibus modalibus negatio fiat, quemadmodum oportet, negativa
particula modo conjungenda est. Hujus enim,
Contingit Socratem ambulare, negatio est, Non contingit Socratem ambulare. Αt τὸ, Contingit Socratem non ambulare, affirmatio est ex transpositione:
cujus negatio est, Non contingit Socratem non
ambulare.
12. Fit enim negatio in ejusmodi propositionibus,
si etiam verbo est inficiationis particula applicetur,
cum nimirum ipsum Est acta accipimus in ejusmodi propositionibus, et id reipsa ponitus, non
tantum subintelligimus: velut cum non dicimus
Possibile Socratem philosophari, sed cum dicimus
Possibile est Socratem philosophari. Hujus enim
affirmationis 305 negatio est et hæc, non possibile
est Socratem philosophari; et hæc non est possibile Socratem philosophari. Sed melius est et tutiug
in omnibus negationibus propositionum moḍalium
inficiationem modo præponere; sive ille rò Est
adjectum sive non habeant; et hujus affirmationis,
Possibile est Socratem philosophari, negationem
constituere hanc, Non possibile est Socratem philosophari; et eadem modo in aliis similibus facere
13. Porro in propositionibus nomina et verba
si transponantur, idem semper significant. Quoad
quidem rhythmi venustatem et perspicuitatem pronuntiati, non exiguam differentiam talis nominum
et verborum ordo causatur: at quoad significatum,
nullam mutationem efficit. Idem enim significant
dicere, Est liomo justus, et, Est justus homo, el,
Justus homo est, et, Homo est justus.
14. Ita vero ctiam negandi particula cum termino cui conjugata est si transponatur, idem signifrat. Idem enim est dicere, Non est hono justus,
et, Non est justus homo, et, Justus homo non est,
et, Homo non est justus.
15. Ipsa tamen negandi particula si per se transponatur, 306 propositiones omnino immutat,
et subjecto quidem conserta affirmationem facit
ex infinito subjecto, velut, Non homo justus est:
praedicato autem, affirmationem transpositam, velut, Homo est non justus: apprædicato denique
negationem: ut, Hlomo non est justus. Simili ratione
etiam si aliquibus prædefinitionibus applicetur
(negandi particula, negationem facit). Nam in hoc,
Omnis homo est justus, si negandi particula prædefinitioni omnis adjungatur, negationem facit
hanc, Non omnis homo est justus: huic antem,
Της (aliquis) homo est justus, si juxta predefinitio
col. 927–928page 201 of 548
PG 142:927συντιθέμενον, ἀπόφασιν ποιεῖ, τὴν, Ούτις ἄνθρω Οὗτις πος δίκαιός ἐστιν. ις'. Αλλ' ἐπεὶ τὸ οὔτις ποιητικώτερον, ἀντ' απο τοῦ παραλαμβάνεται τὸ τῇ κοινῇ χρήσει σύνηθες, τὸ οὐδεὶς, ὅπερ ἔχει τὴν ἴσην τῷ οὔτις ἰσχύν. Διδ καὶ ἡ ἀπόφασις, Οὐδεὶς ἄνθρωπος δίκαιός ἐστιν, όξυ τόνως μέντοι τὸ οὐ εἰς προφερόμενον, πρῶτον μὲν τῇ Ἑλληνικωτέρᾳ χρήσει οὐκ ἔγνωσται. Πλὴν καὶ καταχρηστικώτερον λεγόμενον τὸ οὐ τὶς, οὐδὲν ὡρισμένον σημαίνει κατά ποσόν. Αληθὲς γὰρ τὸ, Οὐ τὶς ἄνθρωπος δίκαιός ἐστι, καὶ πλειόνων ὄντων δικαίων, καὶ μηδενός δικαίου υπάρχοντος. Οθεν καὶ διὰ τὴν τοιαύτην αοριστίαν οὐδόλως ἐν χρήσει τὸ τοιοῦτον ὀξύτονον οὐ εἰς γίνεται. τὸ οὔτις τὸ οὐδεὶς, τῷ οὔτες οὐ τις τὸ οὐ τὶς οὐ τις τὸ ιζ'. Καθάπερ δὲ τὸ ἀποφατικὸν μόριον, καθ' αὐτὸ μὲν μετατιθέμενον, ἄλλας ἐξ ἄλλων τὰς προτάσεις ποιεῖ· μετὰ δέ γε τοῦ μορίου τῆς προτάσεως, τινι συμπεπλεγμένον ἦν ἐξ ἀρχῆς παντοδαπῶς με τατιθέμενον, τὴν αὐτὴν τηρεῖ πρότασιν· οὕτω δὴ καὶ οἱ προσδιορισμοί καθ᾽ αὑτοὺς μὲν μεταταττό μενοι τὰς προτάσεις ἐνίοτε αναστρέφουσι, καὶ ψευ δεῖς ποιοῦσιν ἐξ ἀληθῶν. ιη. Μετὰ μέντοι τῶν ὅρων οἷς ἐξ ἀρχῆς συνεπλάκησαν μεταβιβαζόμενοι, τὰς αὐτές προτάσεις φυλάττουσιν· οἷον, Πᾶς ἄνθρωπος ζωόν ἐστι, Ζώον πᾶς ἄνθρωπός ἐστι, Ανθρωπος πᾶς ζωόν ἐστι, Ζώον πᾶς ἄνθρωπος ἐστι. Καὶ ὁσαχῶς ἄλλως ἐνδέχεται δια πλέκειν αὐτά. εξ'. Εἰ μέλλοιμεν δὲ καὶ τὰς συνακολουθούσας, εἴτουν συναληθευούσας ἢ καὶ συμψευδομένας εὑρί σκειν πασῶν τῶν προτάσεων, κανόνι τοιούτῳ χρησ σόμεθα πάσης προτάσεως, ή ώρισμένον ἐχούσης τὸν ὑποκείμενον, ἢ ἀόριστον· καὶ ἡ ἁπλῆς οὔσης ἢ ἐκ μεταθέσεως· καὶ κατὰ μὲν τὸ ποσὸν ἢ καθόλου ού σης ή μερικῆς ἢ ἀδιορίστου ἢ καὶ καθέκαστα· κατὰ δὲ τὸ ποιὸν ἢ καταφατικῆς ἢ ἀποφατικῆς χρὴ τὸν μὲν ὑποκείμενον ὅμον φυλάττεσθαι τὸν αὐτὸν ἐπὶ τῶν συνακολουθουσῶν ἀλλήλαις προτάσεων, ἀλλὰ δὴ καὶ τὸ ποσόν· πάντα δὲ τὰ λοιπὰ ἐναλλάτο τεσθαι. κ'. Προσεκτέον δὲ μὴ τελείαν λαμβάνειν πρότασιν τὸν κατηγορούμενον, ἀλλὰ μέρος προτάσεως. Έστω γὰρ ὡς ἐν ὑποθέσει πρότασις ή, "Ανθρωπος δίκαιός ἐστι. Δεῖ τὸ μὲν, ἄνθρωπος ὑποκείμενον λαβεῖν, τὸ δὲ, δίκαιός ἐστι, κατηγορούμενον· καὶ μὴ ὅλον τὸ, "Ανθρωπος δίκαιός ἐστι, κατηγορούμενον. κα'. Τούτῳ τῷ κανόνι προσέχοντες τὰς συνακολουθούσας προτάσεις ἁπάσας εὑρήσομεν· οἷον ἐπὶ τῶν προσδιωρισμένων τῇ, Πᾶς ἄνθρωπος ζωόν ἐστιν, ἀπλῇ εἴσῃ καταφάσει καθόλου, ἡ ἐκ μεταθέσεως καθόλου ἀπόφασις συνακολουθεί, ή, Οὐδεὶς ἄνθρωποςοὐ ζῶόν ἐστι· καὶ τῇ, Τις ἄνθρωπος φιλόσοφός ἐστιν, ἁπλῇ οὔσῃ καταράσει μερικῇ, ἡ ἐκ μεταθέ στης μερικὴ ἀπόφασις συνακολουθεί, ή, Οὐ πᾶς άνθρωπο; οι φιλόσοφός ἐστι. 13. Χρη γὰρ τὴν μὲν κατάφασιν γίνεσθαι από
$28
nem aliquis componatur (infciationis particula) συντιθέμενον, ἀπόφασιν ποιεῖ, τὴν, Ούτις ἄνθρω
negationem eficit hanc, Οὗτις (non aliquis) homo
est justus.
πος δίκαιός ἐστιν.
ις'. Αλλ' ἐπεὶ τὸ οὔτις ποιητικώτερον, ἀντ' απο
τοῦ παραλαμβάνεται τὸ τῇ κοινῇ χρήσει σύνηθες,
τὸ οὐδεὶς, ὅπερ ἔχει τὴν ἴσην τῷ οὔτις ἰσχύν. Διδ
καὶ ἡ ἀπόφασις, Οὐδεὶς ἄνθρωπος δίκαιός ἐστιν, όξυ
τόνως μέντοι τὸ οὐ εἰς προφερόμενον, πρῶτον μὲν
τῇ Ἑλληνικωτέρᾳ χρήσει οὐκ ἔγνωσται. Πλὴν καὶ
καταχρηστικώτερον λεγόμενον τὸ οὐ τὶς, οὐδὲν
ὡρισμένον σημαίνει κατά ποσόν. Αληθὲς γὰρ τὸ,
Οὐ τὶς ἄνθρωπος δίκαιός ἐστι, καὶ πλειόνων ὄντων
δικαίων, καὶ μηδενός δικαίου υπάρχοντος. Οθεν
καὶ διὰ τὴν τοιαύτην αοριστίαν οὐδόλως ἐν χρήσει
τὸ τοιοῦτον ὀξύτονον οὐ εἰς γίνεται.
16. Sed quia τὸ οὔτις (pro nullus) magis est
poeticum (quam oratorium) pro illo quod communi
usui familiare est, assumitur τὸ οὐδεὶς, quodl
æqualem τῷ οὔτες vim et robur habet. Quapropter
in hac negatione, οὐ τις (non aliquis) homo est
justus, siquidem τὸ οὐ τὶς proferatur accentu in
ultima syllaba, primo quidem Græcorum usui minus notum est, et insuper etiam magis abusive
(quam proprie) dicitur, 307 nihilque Gnitum in
quantitate significat. Verum enim est hoc, οὐ
τις (non aliquis) homo justus est, cum si plures,
justi sint; tum si nullus, justus exsistat. Hinc
etiam propter ejuscemodi infinitionem hoc to où tìs,
est.
17. Quemadmodum autem negativa particula, si
per se quidem transponatur, ex aliis alias propositiones efficit: sin antem cum. particula propositionis, cui in principio conjuncta erat omnifariam
transponatur, eamdem significationem retinet: ita
sane etiam prædefinitiones si per se quidem translocentur propositiones, interdum evertant el ex
veris falsas efficiant.
18. Sin vero cum terminis, quibus initio consert: fuerant, Iransferantur, easdem propositiones
custodiunt: ut, O mnis homo est animal, Est animal
omnis homo: Homo omnis, animal est: Animal,
omnis homo est. Et quotquot aliis illa modis variegare contingit.
19. Quod si autem consequentes, sive simul verum aut falsum dicentes omnes propositiones invenire volumus, tali utemur regula. In onini propositione quæ aut finitum habet subjectum, aut infinitum; 308 et aut simplex est ant transposita:
et secundum quantitatem quidem aut universalis
aut particularis, aut singularis aut indefinita; secundum qualitatem vero aut affirmativa aut negativa est: subjectum quidem terminum in consequentibus ad se invicem propositionibus eumdem
ut et quantitatem servari, cætera vero omnia mutari oportet.
20. Attendendum autem ne pro prædicato totam
propositionem, sed propositionis partem accipiamus. Sit enim ut in hypothesi propositio hæc,
Imo est justus, oportet to homo, pro subjecto,
τὸ justus est, pro pradicato accipere.
21. Huic regula si attendamus, consequentes
propositiones omnes inveniemus: velut in prædefnitis huic, Omnis homo est animal, quæ simplex est universalis 'afirmatio, hæc ex transpositione universalis negatio consequens est: Nullus
homo est non animal: et huic simplici particulari
affirmationi, Aliquis homo est philosophus, particularis negatio ex transpositione consequens est,
Non omnis home est non philosophus.
22. Oportet enim in consequentibus propositiocum accentu in ultima, nequaquam in use
ιζ'. Καθάπερ δὲ τὸ ἀποφατικὸν μόριον, καθ' αὐτὸ
μὲν μετατιθέμενον, ἄλλας ἐξ ἄλλων τὰς προτάσεις
ποιεῖ· μετὰ δέ γε τοῦ μορίου τῆς προτάσεως, -
τινι συμπεπλεγμένον ἦν ἐξ ἀρχῆς παντοδαπῶς με
τατιθέμενον, τὴν αὐτὴν τηρεῖ πρότασιν· οὕτω δὴ
καὶ οἱ προσδιορισμοί καθ᾽ αὑτοὺς μὲν μεταταττό
μενοι τὰς προτάσεις ἐνίοτε αναστρέφουσι, καὶ ψευ
δεῖς ποιοῦσιν ἐξ ἀληθῶν.
ιη. Μετὰ μέντοι τῶν ὅρων οἷς ἐξ ἀρχῆς συνεπλάκησαν μεταβιβαζόμενοι, τὰς αὐτές προτάσεις φυ
λάττουσιν· οἷον, Πᾶς ἄνθρωπος ζωόν ἐστι, Ζώον
πᾶς ἄνθρωπός ἐστι, Ανθρωπος πᾶς ζωόν ἐστι, Ζώον
πᾶς ἄνθρωπος ἐστι. Καὶ ὁσαχῶς ἄλλως ἐνδέχεται δια
πλέκειν αὐτά.
εξ'. Εἰ μέλλοιμεν δὲ καὶ τὰς συνακολουθούσας,
εἴτουν συναληθευούσας ἢ καὶ συμψευδομένας εὑρί
σκειν πασῶν τῶν προτάσεων, κανόνι τοιούτῳ χρησ
σόμεθα πάσης προτάσεως, ή ώρισμένον ἐχούσης τὸν
ὑποκείμενον, ἢ ἀόριστον· καὶ ἡ ἁπλῆς οὔσης ἢ ἐκ
μεταθέσεως· καὶ κατὰ μὲν τὸ ποσὸν ἢ καθόλου ού
σης ή μερικῆς ἢ ἀδιορίστου ἢ καὶ καθέκαστα· κατὰ
δὲ τὸ ποιὸν ἢ καταφατικῆς ἢ ἀποφατικῆς χρὴ τὸν
μὲν ὑποκείμενον ὅμον φυλάττεσθαι τὸν αὐτὸν ἐπὶ
τῶν συνακολουθουσῶν ἀλλήλαις προτάσεων, ἀλλὰ
δὴ καὶ τὸ ποσόν· πάντα δὲ τὰ λοιπὰ ἐναλλάτο
τεσθαι.
κ'. Προσεκτέον δὲ μὴ τελείαν λαμβάνειν πρότασιν
τὸν κατηγορούμενον, ἀλλὰ μέρος προτάσεως. Έστω
γὰρ ὡς ἐν ὑποθέσει πρότασις ή, "Ανθρωπος δίκαιός
ἐστι. Δεῖ τὸ μὲν, ἄνθρωπος ὑποκείμενον λαβεῖν, τὸ
δὲ, δίκαιός ἐστι, κατηγορούμενον· καὶ μὴ ὅλον τὸ,
"Ανθρωπος δίκαιός ἐστι, κατηγορούμενον.
κα'. Τούτῳ τῷ κανόνι προσέχοντες τὰς συνακολουθούσας προτάσεις ἁπάσας εὑρήσομεν· οἷον ἐπὶ τῶν
προσδιωρισμένων τῇ, Πᾶς ἄνθρωπος ζωόν ἐστιν,
ἀπλῇ εἴσῃ καταφάσει καθόλου, ἡ ἐκ μεταθέσεως
καθόλου ἀπόφασις συνακολουθεί, ή, Οὐδεὶς ἄνθρωπος
οὐ ζῶόν ἐστι· καὶ τῇ, Τις ἄνθρωπος φιλόσοφός
ἐστιν, ἁπλῇ οὔσῃ καταράσει μερικῇ, ἡ ἐκ μεταθέστης μερικὴ ἀπόφασις συνακολουθεί, ή, Οὐ πᾶς
άνθρωπο; οι φιλόσοφός ἐστι.
13. Χρη γὰρ τὴν μὲν κατάφασιν γίνεσθαι από
col. 929–930page 202 of 548
PG 142:929φασιν ἐπὶ τῶν συνακολουθουσῶν, καὶ τὴν ἀπόφασιν κατάφασιν, τὴν ἁπλῆν ἐκ μεταθέσεως, καὶ τὴν ἐκ μεταθέσεως ἁπλῆν· τἄλλα καὶ πάντα φυλάττεσθαι ἀπαράλλακτα· οἷον τὸ καθόλου μένειν καθόλου. Καὶ τὸ μερικόν, μερικόν· τὸ προσδιωρισμένον, προσ διωρισμένον· καὶ τὸ ἀδιόριστον, ἀδιόριστον· καὶ τὸ καθέκαστα, καθέκαστα· καὶ τὸ ὑποκείμενον τὸ αὐτόν. κγ'. Οθεν τῇ, Σωκράτης δίκαιός ἐστι, συνακο λουθήσει ή, Σωκράτης οὐ δίκαιος οὐκ ἔστι. κδ. Καὶ ἀνάπαλιν τῇ, "Ανθρωπος πολυμαθής ἐστιν, ής Ανθρωπος οὐ πολυμαθής οὐκ ἔστιν. κε'. ᾿Αλλὰ δεῖ ἐνταῦθα, ήγουν ἐν ταῖς ἀδιορίστοις προτάσεσι, μεμνήσθαι ούπερ εἰρήκαμεν πρότερον ὅτι αἱ ἀποφάσεις αὗται οὐκ ἰσοδυναμούσιν ἀναμφιλέκτως ταῖς μερικαίς. Ωστε ή, "Ανθρωπος οὐ πολυ μαθῆς οὐκ ἔστιν, ἀπόφασις οὐκ ἐναργώς συνακο λουθήσει τῇ, "Ανθρωτος πολυμαθής ἐστιν· ἐν τῷ ποσῷ θεωρουμένης ἐξαλλαγῆς· εἴ γε τῶν ἀπροσε διορίστων προτάσεων αἱ μὲν καταφάσεις ἰσοσθενοῦ σεν ὁμολογουμένως ταῖς μερικαῖς, αἱ δ' ἀποφάσεις οὐχ οὕτως ἔχουσαι φαίνονται.
φασιν ἐπὶ τῶν συνακολουθουσῶν, καὶ τὴν ἀπόφασιν nibus affirmationem quidem deri negationem; et
κατάφασιν, τὴν ἁπλῆν ἐκ μεταθέσεως, καὶ τὴν ἐκ
μεταθέσεως ἁπλῆν· τἄλλα καὶ πάντα φυλάττεσθαι
ἀπαράλλακτα· οἷον τὸ καθόλου μένειν καθόλου.
Καὶ τὸ μερικόν, μερικόν· τὸ προσδιωρισμένον, προσ
διωρισμένον· καὶ τὸ ἀδιόριστον, ἀδιόριστον· καὶ τὸ
καθέκαστα, καθέκαστα· καὶ τὸ ὑποκείμενον τὸ
αὐτόν.
κγ'. Οθεν τῇ, Σωκράτης δίκαιός ἐστι, συνακολουθήσει ή, Σωκράτης οὐ δίκαιος οὐκ ἔστι.
κδ. Καὶ ἀνάπαλιν τῇ, "Ανθρωπος πολυμαθής
ἐστιν, ής Ανθρωπος οὐ πολυμαθής οὐκ ἔστιν.
κε'. ᾿Αλλὰ δεῖ ἐνταῦθα, ήγουν ἐν ταῖς ἀδιορίστοις
προτάσεσι, μεμνήσθαι ούπερ εἰρήκαμεν πρότερον·
ὅτι αἱ ἀποφάσεις αὗται οὐκ ἰσοδυναμούσιν ἀναμφι
λέκτως ταῖς μερικαίς. Ωστε ή, "Ανθρωπος οὐ πολυμαθῆς οὐκ ἔστιν, ἀπόφασις οὐκ ἐναργώς συνακολουθήσει τῇ, "Ανθρωτος πολυμαθής ἐστιν· ἐν τῷ
ποσῷ θεωρουμένης ἐξαλλαγῆς· εἴ γε τῶν ἀπροσε
διορίστων προτάσεων αἱ μὲν καταφάσεις ἰσοσθενοῦ•
σεν ὁμολογουμένως ταῖς μερικαῖς, αἱ δ' ἀποφάσεις
οὐχ οὕτως ἔχουσαι φαίνονται.
Utat negatio, adjungenda est negandi particula non
Negandi particula non
311 Affirmatio ex transpositione dicitur vel
quod
Negandi particula adjuncta
309 negationem, affirmationem; simplicem,
transpositum; et transpositam, simplicem; cetera
vero omnia invariata servari: velut universale
manere universale; particulare, particulare; prædefinituin, prædefinitum; indefinitum, indefinitum,
et singulare, singulare; ac subjectum, idem.
23. Unde huic, Socrates est justus, consequens
erit hæc, Socrates non est non justus.
24. Et vicissim huic, Homo est multiscius, hæc,
Homo non est non multiscius.
25. Sed hic nimirum in indefinitis propositionibus
meminisse oportet ejus de quo ante diximus, quod
hæ negationes hand absque controversia particularibus æquipolleant. Quare læc negatio, Homo
non est non multiseius, ad hanc, lomo est multiscius, evidenter non consequenter: cum in
quantitate evariatio spectetur, siquidem impredefinitarum propositionum aflirmationes particularibus communi omnium consensu æqualem vim et
robur habent, negationes autem non ita sese habere
conspiciuntur.
310 Tabula capitis 30, de affirmatione et negatione.\
in propositionibus ex subjecto et prædicato constantibus, ipsi prædicato;
ut; Plato non disserit,
in propositionibus ex tertio apprædicato, apprædicato, ut, Plato non est rudis;
in propositionibus modalibus, modo, ut, non contingit Platonem ambulare.
præposita apprædicato facit negationem simplicem, ut, homo non est animal,
{ Potiposita facit adfirmationem ex transpositione, ut, homo est non animal.
negandi particula ex apprædicati loco ponatur in loco prædicati,
pro finito prædicato transponatur infinitum, finito sublato,
ordo consecutionis sit transpositus: quippe ad simplicem negationem affirmatio transposita consequitur, et contia.
nomini
prædicatori
apprædicato
signis, omnis et aliquis
facil
Ordo consecutionis propositionum, cujus hæc regula.
affirmationem ex infimto subjecto,
affirmationem ex transnegapositione vel
Lionem simplicem,
affirmationem simplicem,
negationem simplicem.
312 Ad affirmationem simplicem quamcunque sequitur negatio transposita; et contra ad negationem simplicem sequitur affirmatio transposita. Exempli gratia:
Prædefinitæ
Singularis
Indefinita
Prædefinitæ
Singularis
Indefinita
Affirmationes simplices.;
Omnis homo est justus
Aliquis homo est justus
Socrates est justus
Homo est multiscius
Consequentes.
Negationes simplices.
(Nullus homo est justus
Aliquis homo non est justus
Socrates non est justus
lomo non est multiscius
Negationes transpositæ.
Nullus homo est non justus
Non aliquis homo est non justus
Socrates non est non justus
Homo non est non multiscius
Affirmationes transpositæ.
Omnis homo est non justus
Aliquis homo est non justus.
Socrates est non justus
Homo est non multiscius
col. 931–932page 203 of 548
PG 142:931τὸ συμβαίνει, έμ νύμως τὸ ΚΕΦΑΛ. ΛΑ'. Περί συλλογισμοῦ καὶ ἀντιστροφῆς. α΄. Συλλογισμός ἐστι λόγος, ἐν ᾧ τεθέντων τινῶν έτερόν τι τῶν κειμένων ἐξ ἀνάγκης συμβαίνει τῷ ταῦτα εἶναι. β'. Λόγος γάρ ἐστιν ὁ συλλογισμός, ἐξ ὀνομάτων καὶ ῥημάτων συγκείμενος, ἐν ᾧ δὴ λόγῳ τεθέντων, εἴτουν ὁμολογηθέντων τινῶν (ταῦτα δέ εἰσι προτάσεις), κατὰ πᾶσαν ἀνάγκην συμβαίνει, διὰ τὸ εἶναι ταῦτας δὴ τὰς προτάσεις ἕτερόν τι τῶν τοιύτων προτάσεων, ὃν δηλονότι καὶ ὡρισμένον, ὅπερ ἐστὶ το συμπέρασμα. γ. Τεθέντος δὲ τοῦ ἐξ ἀνάγκης ἐν τῷ λόγῳ τοῦ συλλογισμοῦ, ἵνα μή τις ἴσως ἐπὶ μόνης ὑπολάβοι τῆς ἀναγκαίας ὕλης ἕπεσθαι τὸ συμπέρασμα ταῖς προτάσεσι, τὸ συμβαίνει προστέθειται. Τοῦτο δὲ δηλοί, τὸ συντρέχειν φυσικῶς ταῖς προτάσεσιν, ἤγουν σὺν αὐταῖς βαίνειν, ὡς ἂν εἴποι ἐτυμολογῶν. δ'. Πᾶς τοίνυν ἁπλοῦς συλλογισμὸς ἐκ προτάσεων συνίσταται δύο, καὶ συμπεράσματος ἑτέρου παρά τὰς προτάσεις ὄντος, ἑνός τε καὶ ὡρισμένου, καταφατικού, τουτέστιν ἢ ἀποφατικοῦ, καθόλου ἢ μερικού. ε. Ηναγκασμένως δὲ καὶ ἀπαραιτήτως ἐπὶ πάσης ὕλης συμβαίνει· ταυτὸν δ᾽ εἰπεῖν, συνακολουθεῖ τὸ συμπέρασμα ταῖς προτάσεσιν, οὐ διὰ τὴν φύσιν τῶν πραγμάτων, ἀλλὰ διὰ τὴν θέσιν τῶν προτάσεων. Αἱ δὴ προτάσεις αὐτάρκεις εἰσὶ πρὸς τὸ συν "γαγεῖν τὸ συμπέρασμα, μηδεμιᾶς ἄλλης προτάσεως πρὸς τοῦτο θεόμεναι. ς'. Τοῦτο δ' ὅλον, αἱ δύο προτάσεις δηλαδή μετά καὶ τοῦ συμπεράσματος, καλεῖται συλλογισμός, ὅτι περ ἐκ τῶν τοιούτων προτάσεων διὰ τοῦ συμπεράσματος συλλογιζόμεθα· τουτέστι συνάγομεν λογι κῶς τὸ εἰς δεῖξιν προκείμενον. Συλλογὴ γὰρ λόγων
stel.
__
SYNOPSIS CAPITIS XXXI
QUOD EST DE SYLLOGISMO ET CONVERSIONE.
313 1. Syllogismum definit. - 2. Definitionem explicat secundum singulas particulas. — 3. Oceanatio.
cur in definitione ponatur τὸ συμβαίνει, id est evenit. 1. Epiphora ex quot el quibus syllogismis con5. Quare conclusio sequatur ex necessitate in syllogismo ad pramissus. - 6. Syllogismus έμ
νύμως usurpatur, et primo pro tolo conserto ex præmissis et conclusione, quomodo euam defui us fuit
el duobus eremplis declaratur. - 7. Deinde etiam pro conclusione tantum. - 8. Syllogismi simplicis et
compositi differentia indicatur. - 9. Omnem propositionem ex subjecto et prædicato constitui ex ter
minis. 10. Quantum et prædicatum vd subjectum et subjectum ad prædicatum esse debeat in propositione. 11. Quid sit in toto esse. 12. Quid sit dici de omni. — 13. Quod est in tole esse et dici
de omni in propositionibus affirmativis, idem est non in toto esse et dici de nullo in negativis. -
14. Quid non in toto esse. 15. Quid dici de nullo. — 16. Proprie dicius yllogismus simpler, nimirum
quot habeat propositiones seu præmissas. 17. Quomodo hæ distinguantur.
13. Uira mujer propositio dicatur. 19. Utra minor. 20. In compositis syllogismis quæ propositio analogice major el
minor dicatur. — 21. Quæ propositio in syllogismo deterior, quæ melior cum in quantiture tum in qualililate. 22. Quod deteriorem partem sequatur conclusio, quemadmodum inductione probatur modorum
syllogisticorum. 314 23. Ex duabus negativis et duabus particularibus præmissis nullum syllogismum fieri. 24. Ad secundam partem capitis acceditur, et conversio describitur.·25. Dividitur ab
objecto. — 26. Per precisionem conversio terminorum simplicium tangitur. 27. Conversio syllogismorum declaratur. 28. In propositionibus qua conversio contingens vocetur et quare.· 24. Quæ
conversio cum contrapositione et cur ita indicatur et quam late patea!. 30. Quæ conversio simplex et
quomodo definiatur. 31. Docetur in specie quomodo propositiones singulæ convertantur, et primo quidem universalis affirmativa. 32. Quod universalis negans propositio in rebus contingentibus non convertatur in seipsam.
CAPUT XXXI.
De syllogismo el conversione.
1. Syllogismus est oratio in qua positis aliquibus
aliud quid ab iis quæ posita sunt ex necessitate
evenit, propterea quod hæc sunt.
2. Syllogismus enim est oratio ex nominibus et
verbis composita: in qua sane oratione, positis,
hoc est, consensis aliquibus (hæc autem sunt propositiones) quoad omnem necessitatem 315 evenit, propterea quod hæ seilicet propositiones sunt,
aliud quid ab ejusmodi propositionibus, unum puta
et finitum, quod est conclusio
3. Cum autem in definitione positum sit, ex neeessitate, ne quis forte existimet, in sola materia
necessaria conclusionem sequi ad propositiones,
τὸ evenit, adjectum est. Ηoc autem significat, naturaliter propositionibus concurrere (conclusionem)
hoc est, cum ipsis (ut etymologia Græci verbi exprimatur) venire.
4. Omnis igitur simplex syllogismus ex duabus
constat propositionibus et conclusione, quæ a propositionibus diversa est, una et finita, hoc est
alirmante vel negante, universali aut particulari.
5. Necessario autem et irrefragabiliter in omni
materia evenit; quandoquidem idem est ac si diceretur conclusio consequitur propositiones non
propter naturam rerum, sed propter positum propositionum; quæ scilicet propositiones sufficientes
sunt ad conclusionem colligendam, nulla alia ad
psam propositione indigentes.
6. Totum autem hoc, dum propositiones videlicet
sum conclusione, syllogismus, hoc est, ratiocinatio
vocatur 316 quod ex ejusmodi propositionibus
per conclusionem ratiocinenιur, hoc est, cum raLione colligamus id quod ad ostensionem est proΚΕΦΑΛ. ΛΑ'.
Περί συλλογισμοῦ καὶ ἀντιστροφῆς.
α΄. Συλλογισμός ἐστι λόγος, ἐν ᾧ τεθέντων τινῶν
έτερόν τι τῶν κειμένων ἐξ ἀνάγκης συμβαίνει τῷ
ταῦτα εἶναι.
β'. Λόγος γάρ ἐστιν ὁ συλλογισμός, ἐξ ὀνομάτων
καὶ ῥημάτων συγκείμενος, ἐν ᾧ δὴ λόγῳ τεθέντων,
εἴτουν ὁμολογηθέντων τινῶν (ταῦτα δέ εἰσι προτά
σεις), κατὰ πᾶσαν ἀνάγκην συμβαίνει, διὰ τὸ εἶναι
ταῦτας δὴ τὰς προτάσεις ἕτερόν τι τῶν τοιύτων
προτάσεων, ὃν δηλονότι καὶ ὡρισμένον, ὅπερ ἐστὶ
το συμπέρασμα.
γ. Τεθέντος δὲ τοῦ ἐξ ἀνάγκης ἐν τῷ λόγῳ τοῦ
συλλογισμοῦ, ἵνα μή τις ἴσως ἐπὶ μόνης ὑπολάβοι
τῆς ἀναγκαίας ὕλης ἕπεσθαι τὸ συμπέρασμα ταῖς
προτάσεσι, τὸ συμβαίνει προστέθειται. Τοῦτο δὲ
δηλοί, τὸ συντρέχειν φυσικῶς ταῖς προτάσεσιν,
ἤγουν σὺν αὐταῖς βαίνειν, ὡς ἂν εἴποι ἐτυμο
λογῶν.
δ'. Πᾶς τοίνυν ἁπλοῦς συλλογισμὸς ἐκ προτάσεων
συνίσταται δύο, καὶ συμπεράσματος ἑτέρου παρά
τὰς προτάσεις ὄντος, ἑνός τε καὶ ὡρισμένου,
καταφατικού, τουτέστιν ἢ ἀποφατικοῦ, καθόλου ἢ
μερικού.
ε. Ηναγκασμένως δὲ καὶ ἀπαραιτήτως ἐπὶ πάσης
ὕλης συμβαίνει· ταυτὸν δ᾽ εἰπεῖν, συνακολουθεῖ τὸ
συμπέρασμα ταῖς προτάσεσιν, οὐ διὰ τὴν φύσιν
τῶν πραγμάτων, ἀλλὰ διὰ τὴν θέσιν τῶν προτά
σεων. Αἱ δὴ προτάσεις αὐτάρκεις εἰσὶ πρὸς τὸ συν-
"γαγεῖν τὸ συμπέρασμα, μηδεμιᾶς ἄλλης προτάσεως
πρὸς τοῦτο θεόμεναι.
ς'. Τοῦτο δ' ὅλον, αἱ δύο προτάσεις δηλαδή μετά
καὶ τοῦ συμπεράσματος, καλεῖται συλλογισμός,
ὅτι περ ἐκ τῶν τοιούτων προτάσεων διὰ τοῦ συμπε
ράσματος συλλογιζόμεθα· τουτέστι συνάγομεν λογικῶς τὸ εἰς δεῖξιν προκείμενον. Συλλογὴ γὰρ λόγων
col. 933–934page 204 of 548
PG 142:933ἐστὶν ὁ συλλογισμός. Πρόκειται γοῦν ἡμῖν ἴσως δεῖ και την λογικὴν ψυχὴν ἀεικίνητον, καὶ λέγομεν οὕτως· Η λογική ψυχὴ αὐτοκίνητος· τοῦτο πρότασις· τὸ αὐτοκίνητον ἀεικίνητον· ἑτέρα πρότασις. Ταύταις οὖν ταῖς δυσὶ προτάσεσιν ἐξ ἀνάγκης συνέ πεται (τὸ) συμπέρασμα, ὅτι ἡ λογική ψυχή ἀεικίνητος. Τοῦτο δὲ ἦν τὸ εἰς δεῖξιν προκείμενον. "Αλλος πάλιν συλλογισμός δι' οὗ τὴν λογικὴν ψυχὴν ἀθάνα τον δείκνυμεν. Η λογική ψυχὴ ἀεικίνητος· τὸ ἀει κίνητον, ἀθάνατον· ἡ λογικὴ ψυχὴ ἄρα ἀθάνατος. Μία πρότασις, "Η λογική ψυχὴ ἀεικίνητος· ἑτέρα πρότασις, Τὸ ἀεικίνητον ἀθάνατον. Συμπέρασμα δὲ, Η λογική ψυχὴ ἀθάνατος· ὅπερ ἐξ ἀνάγκης συνηκολούθησε ταῖς ληφθείσαις προτάσεσιν, ἕτερον δν παρ' αὐτάς. ζ'. Ποτὲ δὲ καὶ αὐτὸ τὸ συμπέρασμα καλείται συλ λογισμὸς, ὡς τὰ διεστῶτα ἐν τοῖς λόγοις, εἴτουν ἐν ταῖς προτάσεσι, τοὺς ἄκρους όρους φημί, συνάγον ὁμοῦ καὶ ὡς συλλέγον τὴν ἐν πᾶσι τοῖς ὅροις διεσπαρμένην ἀπόδειξιν. η'. Ο τοίνυν κυρίως συλλογισμὸς ὁ ἁπλοῦς ἐκ προτάσεων συνίσταται δύο, καὶ τοῦ συμπεράσματος. Οἱ δὲ σύνθετοι συλλογισμοί ἐκ πλειόνων προτάσεων σύγκεινται. Δυνατὸν γὰρ ἐκ τῶν εἰρημένων συλλογισμῶν, ἕνα συνθέντας εἰπεῖν. Η λογική ψυχή αὐτοκίνητος· τὸ αὐτοκίνητον ἀεικίνητον· τὸ ἀεικία νητον ἀθάνατον ή λογική ψυχὴ ἄρα ἀθάνατος. Γ. Πάτα δὲ πρότασις ἐξ ὑποκειμένου καὶ κατηγορουμένου συνίσταται· οἱ μόνοι καὶ ὅροι κυρίως εἰσίν. Εἰς αὐτοὺς γὰρ ἀναλύεται ἡ πρότασις, ὡς εἰς τινα στοιχεῖα καὶ πρώτας ἀρχάς. ι. Καὶ ὁ μὲν κατηγορούμενος ἢ μείζων ὀφείλει εἶναι τοῦ ὑποκειμένου, ἢ ἴσος· ἐλάττων δὲ οὐδαμῶς ὁ δέ γε υποκείμενος ἢ ἐλάττων ἢ ἴσος· μείζων δὲ οὐδαμῶς. ια΄. Οταν μὲν οὖν ἐκ τοῦ ὑποκειμένου πρὸς τὸν κατηγορούμενον ἐρχώμεθα, λέγεται ἐν ὅλῳ, ὡς ὅταν εἴπωμεν· Η λογική ψυχή αυτοκίνητος· ήγουν ἡ λογικὴ ψυχὴ ἐν παντὶ τῷ αὐτοκινήτῳ, ἢ ἐν ὅλῳ τῷ αὐτοκινήτῳ. Ἐν ὅλῳ γὰρ αὐτοκινήτῳ ἡ λογική ψυχή ὡς μέρος ἐστί. Ταυτὸν δὲ ἐστιν εἰπεῖν, Η λογική ψυχὴ ἐν ὅλῳ τῷ αὐτοκινήτῳ· καὶ ἡ λογική ψυχή αὐτοκίνητος. ιβ. Ὅταν δὲ πρὸς τὸν ὑποκείμενον ἐκ τοῦ κατηγορουμένου ερχώμεθα, τότε λέγεται κατά παντός ὡς ὅταν εἴπωμεν, Τὸ αὐτοκίνητον κατὰ πάσης ψυ χῆς λογικῆς· ή οὕτως, Τὸ αὐτοκίνητον πάσῃ ψυχῇ λογικῇ ὑπάρχει, τοῦτο λέγοντες, ὅτι τὰ ἄτομα πάντα τῆς λογικῆς ψυχῆς ἔχει τὸ εἶναι καὶ λέγεσθαι αὐτο κίνητα εγ'. Ὥσπερ δὲ τὸ ἐν ὅλῳ, καὶ τὸ κατὰ παντὸς ἐν ταῖς καταφατικαῖς προτάσεσιν, οὕτως ἐν ταῖς ἀποφατικαῖς τὸ οὐκ ἐν ὅλῳ καὶ τὸ κατ᾽ οὐδενός. ιδ'. Οταν μὲν γὰρ ἐπὶ τῶν καταφατικών προτά
ἐστὶν ὁ συλλογισμός. Πρόκειται γοῦν ἡμῖν ἴσως δεῖ- positumn. Syllogismus enim orationum (seu ratioκαι την λογικὴν ψυχὴν ἀεικίνητον, καὶ λέγομεν
οὕτως· Η λογική ψυχὴ αὐτοκίνητος· τοῦτο πρότασις· τὸ αὐτοκίνητον ἀεικίνητον· ἑτέρα πρότασις.
Ταύταις οὖν ταῖς δυσὶ προτάσεσιν ἐξ ἀνάγκης συνέπεται (τὸ) συμπέρασμα, ὅτι ἡ λογική ψυχή αεικίνητος. Τοῦτο δὲ ἦν τὸ εἰς δεῖξιν προκείμενον. "Αλλος
πάλιν συλλογισμός δι' οὗ τὴν λογικὴν ψυχὴν ἀθάνατον δείκνυμεν. Η λογική ψυχὴ ἀεικίνητος· τὸ ἀεικίνητον, ἀθάνατον· ἡ λογικὴ ψυχὴ ἄρα ἀθάνατος.
Μία πρότασις, "Η λογική ψυχὴ ἀεικίνητος· ἑτέρα
πρότασις, Τὸ ἀεικίνητον ἀθάνατον. Συμπέρασμα δὲ,
Η λογική ψυχὴ ἀθάνατος· ὅπερ ἐξ ἀνάγκης συνηκολούθησε ταῖς ληφθείσαις προτάσεσιν, ἕτερον δν
παρ' αὐτάς.
num est sylloge (sen collectio). Est nimirum nobis
exempli gratia propositum ostendere, rationalem
animam semper esse mobilem, et sic dicimus:
Anima rationalis a se est mobilis. Hoc est propositio. Quod est a se mobile, est semper mobile:
altera propositio. Ad has igitur duas propositiones
ex necessitate consequitur conclusio: animam rationalem esse semper mobilem. Hoc autem erat ad
ostensionem propositum. Rursum alius syllogismus,
quo animam rationalem immortalem esse ostendimus. Anima rationalis est semper mobilis; quod
est semper mobile est immortale; ergo anima rationalis est immortalis. Una propositio, anima
rationalis est semper mobilis. Secunia propositin,
quod est semper mocue, est immortale. Conclusio denique, anima rationalis est immortalis: quæ
necessitate ad sumptas propositiones consecuta est, cum ab ipsis diversa sit.
ζ'. Ποτὲ δὲ καὶ αὐτὸ τὸ συμπέρασμα καλείται συλλογισμὸς, ὡς τὰ διεστῶτα ἐν τοῖς λόγοις, εἴτουν ἐν
ταῖς προτάσεσι, τοὺς ἄκρους όρους φημί, συνάγον
ὁμοῦ καὶ ὡς συλλέγον τὴν ἐν πᾶσι τοῖς ὅροις διε
σπαρμένην ἀπόδειξιν.
η'. Ο τοίνυν κυρίως συλλογισμὸς ὁ ἁπλοῦς ἐκ
προτάσεων συνίσταται δύο, καὶ τοῦ συμπεράσματος.
Οἱ δὲ σύνθετοι συλλογισμοί ἐκ πλειόνων προτάσεων
σύγκεινται. Δυνατὸν γὰρ ἐκ τῶν εἰρημένων συλλο
γισμῶν, ἕνα συνθέντας εἰπεῖν. Η λογική ψυχή
αὐτοκίνητος· τὸ αὐτοκίνητον ἀεικίνητον· τὸ ἀεικία
νητον ἀθάνατον ή λογική ψυχὴ ἄρα ἀθάνατος.
Γ. Πάτα δὲ πρότασις ἐξ ὑποκειμένου καὶ κατηγορουμένου συνίσταται· οἱ μόνοι καὶ ὅροι κυρίως
εἰσίν. Εἰς αὐτοὺς γὰρ ἀναλύεται ἡ πρότασις, ὡς εἰς
τινα στοιχεῖα καὶ πρώτας ἀρχάς.
ι. Καὶ ὁ μὲν κατηγορούμενος ἢ μείζων ὀφείλει
εἶναι τοῦ ὑποκειμένου, ἢ ἴσος· ἐλάττων δὲ οὐδαμῶς
ὁ δέ γε υποκείμενος ἢ ἐλάττων ἢ ἴσος· μείζων δὲ
οὐδαμῶς.
ια΄. Οταν μὲν οὖν ἐκ τοῦ ὑποκειμένου πρὸς τὸν
κατηγορούμενον ἐρχώμεθα, λέγεται ἐν ὅλῳ, ὡς ὅταν
εἴπωμεν· Η λογική ψυχή αυτοκίνητος· ήγουν ἡ
λογικὴ ψυχὴ ἐν παντὶ τῷ αὐτοκινήτῳ, ἢ ἐν ὅλῳ τῷ
αὐτοκινήτῳ. Ἐν ὅλῳ γὰρ αὐτοκινήτῳ ἡ λογική ψυχή
ὡς μέρος ἐστί. Ταυτὸν δὲ ἐστιν εἰπεῖν, Η λογική
ψυχὴ ἐν ὅλῳ τῷ αὐτοκινήτῳ· καὶ ἡ λογική ψυχή
αὐτοκίνητος.
ιβ. Ὅταν δὲ πρὸς τὸν ὑποκείμενον ἐκ τοῦ κατηγορουμένου ερχώμεθα, τότε λέγεται κατά παντός
ὡς ὅταν εἴπωμεν, Τὸ αὐτοκίνητον κατὰ πάσης ψυχῆς λογικῆς· ή οὕτως, Τὸ αὐτοκίνητον πάσῃ ψυχῇ
λογικῇ ὑπάρχει, τοῦτο λέγοντες, ὅτι τὰ ἄτομα πάντα
τῆς λογικῆς ψυχῆς ἔχει τὸ εἶναι καὶ λέγεσθαι αὐτοκίνητα
εγ'. Ὥσπερ δὲ τὸ ἐν ὅλῳ, καὶ τὸ κατὰ παντὸς ἐν
ταῖς καταφατικαῖς προτάσεσιν, οὕτως ἐν ταῖς ἀποφατικαῖς τὸ οὐκ ἐν ὅλῳ καὶ τὸ κατ᾽ οὐδενός.
ιδ'. Οταν μὲν γὰρ ἐπὶ τῶν καταφατικών προτά
ex
7. Nonnunquam autem etiam ipsa conclusio syl
logismus 317 vocatur, ut quæ distantia in Orne
Lionibus sive in propositionibus, extremos, inquam,
terminos, in unum cogat, et dispersam in oinnibus
terminis demonstrationem quasi colligat.
8. Qui igitur proprie est syllogismus, nempe,simplex, ex duabus propositionibus et conclusione
constituitur. Qui autem compositi sunt syllogismi,
ex pluribus propositionibus constant. Possumus
enim ex dictis syllogismis uno confecto dicere, anima rationalis est a se mobilis: quod a se est mobile, eat semper mobile: quod est semper mobile,
est immortale. Ergo anima rationalis est immortalis.
9. Cæterum omnis propositio ex subjecto et
praedicato constituitur, qui etiam soli proprie termini sunt. In ipsos enim, ut in elementa quædam
et prima principia, resolvitur.
10. Et prædicatus quidem (terminus) aut major
esse debet subjecto, aut æqualis, nequaquam autera
minor. At vero subjectus, aut minor, aut æqualis,
nequaquam autem major.
11. Cum igitur ex subjecto ad prædicatum venimus, in toto dicitur, ut cum dixerimus, Anima ratiɔnalis est a se mobilis, hoc est, anima rationalis
est 318 in omni eo quod est a se mobile, aut
anima rationalis est in toto, quod a se mobile est.
In toto enim quod a se mobile est, anima rationalis
ut pars est. Idem autem est direre, anima rationa-·
lis in toto est, quod a se est mobile; et anima rationalis est a se mobilis.
- 12. Cum vero ex prædicato ad subjectum venimus, tunc de omni dicitur: ut cum dixerinus,
quod est a se mobile, de omni animna rationali
(«licitur), aut ita, quod est a se mobile, omni anime
rationali inest, hoc nimirum dicentes omnia individua animæ rationalis habere hoc quod sint et
dicantur a se mobilia.
13. Quemadmodum autem in toto et de omni
in affirmativis propositionibus: ita tò non in tulo
et de nullo in negativis propositionibus sunt.
14. Cum enim a subjecto ad prædicatum in pro-
col. 935–936page 205 of 548
PG 142:935σεων ἐκ τοῦ ὑποκειμένου πρὸς τὸν κατηγορούμενον ἐρχώμεθα, τότε λέγεται οὐκ ἐν ὅλῳ· οἷον. Ο ἄνθρωπος ἄψυχον οὐκ ἔστιν· ή, Ὁ ἄνθρωπος οὐκ ἐν ὅλῳ τῷ ἀψύχῳ ἐστίν· ἀντὶ τοῦ, Μέρος οὐκ ἔστι τοῦ ἀψύχου ὁ ἄνθρωπος. ε΄. Οταν δὲ πρὸς τὸν ὑποκείμενον ἐκ τοῦ κατηγορουμένου ἐρχώμεθα, τότε λέγεται κατ' οὐδενός οἷον, Τὸ ἄψυχον κατ' οὐδενὸς ἀνθρώπου ἐστίν· 7. Τὸ ἄψυχον οὐδενὶ ἀνθρώπῳ ὑπάρχει· τουτέστ Οὐδὲν τοῦ ἀνθρωπείου είδους ἀτόμων ἔχον εὑρεθήσεται τὸ εἶναι ἢ λέγεσθαι άψυχον. ις΄. Δύο μὲν οὖν προτάσεις ὁ κυρίως έχει συλλογισμός ὁ ἁπλοῦς. ιζ. Αλλ' ἡ μὲν αὐτῶν καλεῖται μείζων, ἡ δ' ἐλάττων. 18. ιη'. Καὶ μείζων μὲν ἡ τὸν ὅρον ἐκεῖνον ἔχουσα κατηγορούμενον, ὅνπερ καὶ τὸ συμπέρασμα. ιθ'. Ελάττων δέ ἐστιν ἡ λογική· οἷον ἐπὶ το δε τοῦ συλλογισμοῦ· Ἡ ψυχὴ ἀεικίνητος· τὸ ὁεικίνητον ἀθάνατον· ἡ ψυχὴ ἄρα ἀθάνατος. Μείζων προαγ ἐστιν ἡ λέγουσα· Τὸ ἀεικίνητον ἀθάνατο", ἔχει γὰ τὸ ἀθάνατον κατηγορούμενον· ὅπερ ἐστὶ καὶ τα συμπεράσματι ὁμοίως κατηγορούμενον. Τι συμ πέρασμα γὰρ ἡ ψυχὴ ἀθάνατος. Ελάττων δὲ πρότασις ἐστιν ἡ λέγουσα ὅτι ἡ ψυχή όειχία νητος. κ'. Ἐπὶ δὲ τῶν συνθέτων συλλογισμῶν ἀναλόγως μείζων μὲν ἔστι πασῶν προτάσεων ἡ ἔχουσα κατη γορούμενον τὸν αὐτὸν ὅρον, ὅνπερ καὶ τὸ συμπέρασμα· ἐλάττων δὲ ἡ τὸν τοιοῦτον ὄρον μὴ ἔχουσα καὶ ἔτι ἐλάττων ἡ ἔχουσα τὸν αὐτὸν ὑποκείμενον, ὅνπερ καὶ τὸ συμπέρασμα. η και. Λέγεται δὲ καὶ χείρων πρότασις ἐν συλλογισμῷ, καὶ κρείττων· ἐπεὶ γὰρ πᾶσα πρότασις, καὶ ποσὸν ἔχει (ἡ γὰρ καθόλου ή μερική) και ποιόν (* γὰρ καταφατική, ἢ ἀποφατική) χείρων μὲν ἔστι κατὰ (τὸ) ποσὸν τῆς καθόλου ἡ μερική χείρων δὲ καὶ κατὰ τὸ ποιὸν τῆς καταφατικῆς ἡ ἀποφατική. Λοιπὸν κρείττους ή καθόλου τῆς μερικῆς, καὶ ἡ καταφατικὴ τῆς ἀποφατικῆς. κβ'. Τῇ χείρον: δὲ τῶν προτάσεων ἔπεται τὸ συμ πέρασμα. Εἰ μὲν οὖν ἐκ δύο καταφατικών συστέγ ὁ συλλογισμὸς καὶ ἀμφοῖν καθόλου· οὐδεμία πρότασις ἐν τούτῳ χείρων ἐστί. Καὶ ἔσται τὸ συμπέρασμα καὶ καταφατικὸν καὶ καθόλου· ἂν δ᾽ ἐκ δύο κα:1 φατικῶν εἴη προτάσεων ὁ συλλογισμός, τῆς μὲν μιας καθόλου, τῆς ἑτέρας δὲ μερικῆς· ἐπεὶ χείρων ἐστὶν, ὡς εἴρηται, τῆς καθόλου ή μερική· ταύτῃ δὴ τῇ χείρονι ἑπόμενον τὸ συμπέρασμα ἔσται μερικών καταφατικόν. Αν δ' ἐκ μιᾶς μὲν καταφατικῆς, ἑτέρας δὲ ἀποφατικῆς, καὶ ἀμφοῖν δὲ καθόλου συμ πλακεί η συλλογισμός· ἔσται τὸ συμπέρασμα καθό λου μὲν (ἐπείπερ ουδεμία πρότασις μερική), ἀποφατικὸν δὲ τῇ χείρονι κατὰ τὸ ποιὸν προτάσει ἑπομένου ἂν δ' ἐκ μερικῆς καταφατικῆς, καὶ καθόλου ἀποφατικῆς ἀπαρτισθείη συλλογισμός, ἀκολουθήσει τὸ συμπέρασμα τῇ καταφατικῇ μὲν κατὰ τὸ ποιὸν, τῇ ἀποφατικῇ δὲ κατὰ τὰ ποιόν· καὶ ἔσται μερικὸν
positionibus negativis venimus, tunc dicitur non in σεων ἐκ τοῦ ὑποκειμένου πρὸς τὸν κατηγορούμενον
toto. Velut, Homo non est inanimatum: aut, Homo
non est in toto inanimato; pro eo, lomo non est
pars inanimati.
15. Cum autem ex prædicato ad subjectum venimus, tunc de nullo dicitur, velut, Inanimatımı de
nullo homine est, aut inanimatum nuili homini inest, hoc est, 319 nullum humanæ speciei individuum deprehendetur habere, quod sit aut dicatur
inanimatum.
16. Duis igitur propositiones habet proprie di
etus syllogismus, nempe simplex.
17. Sed una earum major, altera minor vocatur.
ἐρχώμεθα, τότε λέγεται οὐκ ἐν ὅλῳ· οἷον. Ο άνθρω
πος ἄψυχον οὐκ ἔστιν· ή, Ὁ ἄνθρωπος οὐκ ἐν ὅλῳ
τῷ ἀψύχῳ ἐστίν· ἀντὶ τοῦ, Μέρος οὐκ ἔστι τοῦ ἀψύ
χου ὁ ἄνθρωπος.
ε΄. Οταν δὲ πρὸς τὸν ὑποκείμενον ἐκ τοῦ κατ
ηγορουμένου ἐρχώμεθα, τότε λέγεται κατ' οὐδενός
οἷον, Τὸ ἄψυχον κατ' οὐδενὸς ἀνθρώπου ἐστίν· 7.
Τὸ ἄψυχον οὐδενὶ ἀνθρώπῳ ὑπάρχει· τουτέστ
Οὐδὲν τοῦ ἀνθρωπείου είδους ἀτόμων ἔχον εὑρεθήσεται τὸ εἶναι ἢ λέγεσθαι άψυχον.
ις΄. Δύο μὲν οὖν προτάσεις ὁ κυρίως έχει συλλο
γισμὸς ὁ ἁπλοῦς.
ιζ. Αλλ' ἡ μὲν αὐτῶν καλεῖται μείζων, ἡ δ'
ἐλάττων.
18. Εt major quidem quæ illum terminum prædi- ιη'. Καὶ μείζων μὲν ἡ τὸν ὅρον ἐκεῖνον ἔχουσα
catum habet, quem etiam conclusio.
19. Que autem restat, minor est: velut in luc
syllogismo: Anima est semper mobilis; semper
mobile est immortale; ergo anima est immortalis.
Major propositio est quæ dicit: Semper mobile est
immortale. Habet enim immortale, prædicatumn:
quod etiam conclusioni similiter predicatum est.
Nam conclusio sic habet: Anima immortalis est. At
minor propositio est quæ dicit, animam esse semper mobilem.
20. In compositis autem syllogismis secundum
proportionen major est inter omnes proportiones,
quæ prædicatum habet eumdem terminum, quem et
conclusio; minor autem, quæ hunc terminum non
habet. Et insuper minor propositio est quæ idem
subjectum habet quod et conclusio.
21. Dicitur porro etiam deterior et melior propositio in syllogismo. Quoniam 320 enim omnis
propositiv et quantitatem habet (aut enim universalis aut particularis est) et qualitatem (aut
enim affirmativa aut negativa est), deterior quidem
est secundum quantitatem particularis universali,
secundum qualitatem autem negativa deterior affirmativa; relinquitur inde meliores esse universalem
particulari et affirmativam negativa.
κατηγορούμενον, ὅνπερ καὶ τὸ συμπέρασμα.
ιθ'. Ελάττων δέ ἐστιν ἡ λογική· οἷον ἐπὶ το δε
τοῦ συλλογισμοῦ· Ἡ ψυχὴ ἀεικίνητος· τὸ ὁεικίνητον
ἀθάνατον· ἡ ψυχὴ ἄρα ἀθάνατος. Μείζων προαγ
ἐστιν ἡ λέγουσα· Τὸ ἀεικίνητον ἀθάνατο", ἔχει γὰ
τὸ ἀθάνατον κατηγορούμενον· ὅπερ ἐστὶ καὶ τα
συμπεράσματι ὁμοίως κατηγορούμενον. Τι συμπέρασμα γὰρ ἡ ψυχὴ ἀθάνατος. Ελάττων δὲ
πρότασις ἐστιν ἡ λέγουσα ὅτι ἡ ψυχή όειχία
νητος.
κ'. Ἐπὶ δὲ τῶν συνθέτων συλλογισμῶν ἀναλόγως
μείζων μὲν ἔστι πασῶν προτάσεων ἡ ἔχουσα κατηγορούμενον τὸν αὐτὸν ὅρον, ὅνπερ καὶ τὸ συμπέρασμα· ἐλάττων δὲ ἡ τὸν τοιοῦτον ὄρον μὴ ἔχουσα·
καὶ ἔτι ἐλάττων ἡ ἔχουσα τὸν αὐτὸν ὑποκείμενον,
ὅνπερ καὶ τὸ συμπέρασμα.
22. Deteriorem autem ex propositionibus sequitur conclusio. Si igitur ex duabus affirmativis constiterit syllogismus et ambabus universalibus, nulla
in hoc propositio est deterior, et erit etiam conclu- η
sio affirmativa et universali, Sin vero ex duabus
affirmativis propositionibus syllogismus fuerit, una
universali, altera particulari, quoniam particularis
universali est deterior, ut dictum est; conclusio quæ
hanc deteriorem sequitur erit particularis affirmativa. Quod si¸ rursum ex una affirmativa, altera
negativa, et vero ambabus universalibus syllogismus consertus fuerit, conclusio quidem universalis erit (quandoquidem nulla propositio particularis
est), negativa tamen, ut quæ deteriorem in qualitate
321 propositionem sequatur. Sin denique ex parLiculari afirmativa et universali negativa, perfectus
fuerit syllogismus, conclusio sequetur in quantitate quidem particularem, in qualitate autem neκαι. Λέγεται δὲ καὶ χείρων πρότασις ἐν συλλογι·
σμῷ, καὶ κρείττων· ἐπεὶ γὰρ πᾶσα πρότασις, καὶ
ποσὸν ἔχει (ἡ γὰρ καθόλου ή μερική) και ποιόν·
(* γὰρ καταφατική, ἢ ἀποφατική) χείρων μὲν ἔστι
κατὰ (τὸ) ποσὸν τῆς καθόλου ἡ μερική χείρων δὲ
καὶ κατὰ τὸ ποιὸν τῆς καταφατικῆς ἡ ἀποφατική.
Λοιπὸν κρείττους ή καθόλου τῆς μερικῆς, καὶ ἡ
καταφατικὴ τῆς ἀποφατικῆς.
κβ'. Τῇ χείρον: δὲ τῶν προτάσεων ἔπεται τὸ συμ
πέρασμα. Εἰ μὲν οὖν ἐκ δύο καταφατικών συστέγ
ὁ συλλογισμὸς καὶ ἀμφοῖν καθόλου· οὐδεμία πρότα
σις ἐν τούτῳ χείρων ἐστί. Καὶ ἔσται τὸ συμπέρασμα
καὶ καταφατικὸν καὶ καθόλου· ἂν δ᾽ ἐκ δύο κα:1φατικῶν εἴη προτάσεων ὁ συλλογισμός, τῆς μὲν
μιας καθόλου, τῆς ἑτέρας δὲ μερικῆς· ἐπεὶ χείρων
ἐστὶν, ὡς εἴρηται, τῆς καθόλου ή μερική· ταύτῃ δὴ
τῇ χείρονι ἑπόμενον τὸ συμπέρασμα ἔσται μερικών
καταφατικόν. Αν δ' ἐκ μιᾶς μὲν καταφατικῆς,
ἑτέρας δὲ ἀποφατικῆς, καὶ ἀμφοῖν δὲ καθόλου συμ
πλακεί η συλλογισμός· ἔσται τὸ συμπέρασμα καθό
λου μὲν (ἐπείπερ ουδεμία πρότασις μερική), αποφα
τικὸν δὲ τῇ χείρονι κατὰ τὸ ποιὸν προτάσει ἑπόμε
νου ἂν δ' ἐκ μερικῆς καταφατικῆς, καὶ καθόλου
ἀποφατικῆς ἀπαρτισθείη συλλογισμός, ἀκολουθήσει
τὸ συμπέρασμα τῇ καταφατικῇ μὲν κατὰ τὸ ποιὸν,
τῇ ἀποφατικῇ δὲ κατὰ τὰ ποιόν· καὶ ἔσται μερικὸν
col. 937–938page 206 of 548
PG 142:937ἀποφατικὴν ἐξ ἀμφοτέρων τῶν προτάσεων τὸ χείριστον ἐκλεξάμενον. κγ'. Ἐκ δύο δὲ ἀποφατικών προτάσεων, καν καθόλου εἶεν· ἡ ἐκ δύο μερικών, και καταφατικαί εἶεν, οὐδέποτε δύναται γενέσθαι συλλογισμός. κα. Η δ' ἀντιστροφή, είναι στροφή τίς ἐστιν εἰς τοὺπίσω καὶ πολύ δρόμηση:. κε'. Αὕτη ἡ ἀντιστροφὴ καὶ ἐν ὄρεις θεωρεῖται, καὶ ἐν προτάσεσι, καὶ ἐν συλλογισμοί;. κς'. ᾿Αλλὰ περὶ μὲν τῆς ἐν ὄρος ἀντιστροφῆς ἐν τῷ περὶ τῶν πρός τι κεφαλαίῳ διείληπται· ὅτι ἡ πατὴρ υἱοῦ πατήρ· καὶ ὁ υἱὸς πατρὸς υἱὸς, καὶ τὰ ἑξῆς. κζ'. Εν συλλογισμοῖς δὲ γίνεται ἀντιστροφή, ὅταν 13 το συμπέρασμα λαβόντες καὶ προσθέντες τὴν μείζω τῶν προτάσεων, τὴν ἐλάττω κατασκευάσωμεν· οἷον κείσθω συλλογισμός ή λέγων, "Η λογική ψυχή αυτο κίνητος· τὸ αὐτοκίνητον ἀεικίνητον· τὸ ἀεικίνητο ἀθάνατον· ἡ λογικὴ ψυχὴ ἀθάνατος. Εχομεν οὖν τὸ αὐτὸ συμπέρασμα, ὅτι ἡ λογική ψυχή ἀθάνατος. Τοῦτο λαβόντες καὶ ποιήσαντες ἐλάττω πρότασιν, εἶτα προσθέντες τάς λοιπάς, ποιοῦμεν συμπέρασμα τὴν πρὶν οὖσαν ἐλάττω πρότασιν, λέγοντες οὕτως Η λογική ψυχή ἀθάνατος· τὸ ἀθάνατον ἀεικίνητον τὸ ἀεικίνητον αὐτοκίνητον· ἡ λογική ψυχή άρα αυτ τοκίνητος. Ενδέχετα: δὲ καὶ τὴν ἐλάττω πρότασιν τῷ συμπεράσματι συμπλέξαντας ποιῆσαι συμπέρασμα τὴν ἐν τῷ προτέρῳ συλλογισμῷ μείζω πρότασιν· οἷον, Η λογική ψυχή αθάνατος· τὸ ἀθάνατον αὐτοκίνητον· τὸ αὐτοκίνητον ἀεικίνητον· ἡ λογική ψυχὴ ἄρα ἀεικίνητος. Οὕτω μὲν οὖν γίνεται ἡ ἐν συλλογισμοῖς ἀντιστροφή. κη'. Η δ' ἐν 'προτάσεσι γινομένη ἀντιστροφὴ ἢ τὴν μὲν τάξιν τῶν ὅρων φυλάττει τὸν αὐτὸν τηροῦσα κατηγορούμενον, καὶ τὸν αὐτὸν ὑποκείμενον· μόνην δὲ τὴν ποιότητα μεταβάλλει, ποιοῦσα τὴν ἀποφατικήν πρότασιν καταφατικήν, καὶ καταφατικὴν ἀπο φατικήν. Καὶ λέγεται αὕτη ἐνδεχομένη ἀντιστροφή, ὡς ἐπὶ μόνης τῆς ἐνδεχομένης ύλης συνισταμένη οἷον, Τις άνθρωπος λούεται, Τις ἄνθρωπος οὐ λούεται. Αὕτη δ' οὐκ ἂν εἴη κυρίως ἀντιστροφή. κι'. Εἰ δὲ μήτε τῶν ὅρων ἡ τάξις φυλάττοιτο, μήτε μὴν ἡ ποιότης, γίνεται ἡ καλουμένη σὺν ἀν τιθέσει ἀντιστροφή. Καλείται δ' οὕτως, διὰ τὸ ἀνα τιστρέφειν ἡμᾶς ἐκ τοῦ κατηγορουμένου πρὸς τὸν ὑποκείμενον λαμβάνοντας τοὺς ἀντικειμένους τῶν ἔρων ἀντὶ καταφατικῶν ἀπορατικούς, καὶ ἀντὶ ἀποφατικῶν καταφατικούς. Οἷον, Ε: ὁ ἄνθρωπος ζῶον, τὸ μὴ ζῶον οὐδὲ ἄνθρωπος. Καὶ εἰ τὸ πῦρ οὐ ψυχρόν, τὸ ψυχρὸν οὐχὶ πῦρ. Ἀναγκαιοτάτη δέ ἐστιν ἐπὶ πάσης ὕλης ἡ τοιαύτη ἀντιστροφή. Α'. Εἰ δ' ἡ μὲν ποιότης ἡ αὐτὴ μένει τῶν προτάσεων, ἡ τάξις δὲ μόνη τῶν ὅρων ἐναλλάττοιτο, καὶ ὁ μὲν ὑποκείμενος γίνεται κατηγορούμενος, ὁ δὲ
ἀποφατικὴν ἐξ ἀμφοτέρων τῶν προτάσεων τὸ χείρι- gativam; eritque articularis negativa, quae ex anστον ἐκλεξάμενον.
κγ'. Ἐκ δύο δὲ ἀποφατικών προτάσεων, καν
καθόλου εἶεν· ἡ ἐκ δύο μερικών, και καταφατικαί
εἶεν, οὐδέποτε δύναται γενέσθαι συλλογισμός.
κα. Η δ' ἀντιστροφή, είναι στροφή τίς ἐστιν
εἰς τοὺπίσω καὶ πολύ δρόμηση:.
κε'. Αὕτη ἡ ἀντιστροφὴ καὶ ἐν ὄρεις θεωρεῖται,
καὶ ἐν προτάσεσι, καὶ ἐν συλλογισμοί;.
κς'. ᾿Αλλὰ περὶ μὲν τῆς ἐν ὄρος ἀντιστροφῆς ἐν
τῷ περὶ τῶν πρός τι κεφαλαίῳ διείληπται· ὅτι ἡ
πατὴρ υἱοῦ πατήρ· καὶ ὁ υἱὸς πατρὸς υἱὸς, καὶ τὰ
ἑξῆς.
κζ'. Εν συλλογισμοῖς δὲ γίνεται ἀντιστροφή, ὅταν 13
το συμπέρασμα λαβόντες καὶ προσθέντες τὴν μείζω
τῶν προτάσεων, τὴν ἐλάττω κατασκευάσωμεν· οἷον
κείσθω συλλογισμός ή λέγων, "Η λογική ψυχή αυτο
κίνητος· τὸ αὐτοκίνητον ἀεικίνητον· τὸ ἀεικίνητο
ἀθάνατον· ἡ λογικὴ ψυχὴ ἀθάνατος. Εχομεν οὖν τὸ
αὐτὸ συμπέρασμα, ὅτι ἡ λογική ψυχή ἀθάνατος.
Τοῦτο λαβόντες καὶ ποιήσαντες ἐλάττω πρότασιν,
εἶτα προσθέντες τάς λοιπάς, ποιοῦμεν συμπέρασμα
τὴν πρὶν οὖσαν ἐλάττω πρότασιν, λέγοντες οὕτως·
Η λογική ψυχή ἀθάνατος· τὸ ἀθάνατον ἀεικίνητον
τὸ ἀεικίνητον αὐτοκίνητον· ἡ λογική ψυχή άρα αυτ
τοκίνητος. Ενδέχετα: δὲ καὶ τὴν ἐλάττω πρότασιν
τῷ συμπεράσματι συμπλέξαντας ποιῆσαι συμπέρα
σμα τὴν ἐν τῷ προτέρῳ συλλογισμῷ μείζω πρότασιν· οἷον, Η λογική ψυχή αθάνατος· τὸ ἀθάνατον
αὐτοκίνητον· τὸ αὐτοκίνητον ἀεικίνητον· ἡ λογική
ψυχὴ ἄρα ἀεικίνητος. Οὕτω μὲν οὖν γίνεται ἡ ἐν
συλλογισμοῖς ἀντιστροφή.
babus proposition:bus id quod deterrimum es
clegerit.
23. Ex duabus autem negativis propositionibus,
etsi universales fuerint: aut ex duabus particularibus, etsi affirmative fuerint, numquam potest syl
logismus fieri.
24. Ceterum conversio veluti quædam in posteriora versio et recursus (seu reciprocatio est.
45. Hæc conversio in terminis spectatur et it
propositionibus et in syllogismis.
26. Seal de conversione quidem in terminis in
capite de iis que sunt ad aliquid disceptatum est;
quod pater filii sit pater, et filius sit patris filius,
et quæ deinceps sunt.
27. In syllogisuis autem fit conversio, cum
conclusione accepta et majore propositione apposita minorem confirmaverimus. Veluti ponatur sy!-
logismus qui dicit: Anima rationalis est a se 1:0–
bilis. Quod est a se mobile, est semper.mobile.
Quod est semper mobile, est immortale. 322
Anima igitur rationalis est immortalis. Habemus
igitur eamdem conclusionen, animam rationalen
esse immortalem. Hanc accipientes et minorem
propositionem facientes, et inde ceteras adjicien
tes, conclusionem efficimus eam, quæ prius erat
ninor propositio, sic dicendo: Anima rationalis est
immortalis; quod est immortale est semper mohile; quod est semper mobile est a se mobile;
anima igitur rationalis est a se mobilis. Contingit
autem et minore propositione conclusioni conjuncta
facere conslusionem eam quæ in priore syllogismo
erat major propositio. Velut, Anima rationalis est
immortalis; quod est immortale est a se mobile;
quod est a se mobile est semper mobile; rationalis igitur anima est semper mobilis. Sic quidem
igitur in syllogismis fit conversio.
κη'. Η δ' ἐν 'προτάσεσι γινομένη ἀντιστροφὴ ἢ
τὴν μὲν τάξιν τῶν ὅρων φυλάττει τὸν αὐτὸν τηροῦσα
κατηγορούμενον, καὶ τὸν αὐτὸν ὑποκείμενον· μόνην
δὲ τὴν ποιότητα μεταβάλλει, ποιοῦσα τὴν ἀποφατι
κὴν πρότασιν καταφατικήν, καὶ καταφατικὴν ἀπο
φατικήν. Καὶ λέγεται αὕτη ἐνδεχομένη ἀντιστροφή,
ὡς ἐπὶ μόνης τῆς ἐνδεχομένης ύλης συνισταμένη
οἷον, Τις άνθρωπος λούεται, Τις ἄνθρωπος οὐ
λούεται. Αὕτη δ' οὐκ ἂν εἴη κυρίως ἀντιστροφή.
κι'. Εἰ δὲ μήτε τῶν ὅρων ἡ τάξις φυλάττοιτο,
μήτε μὴν ἡ ποιότης, γίνεται ἡ καλουμένη σὺν ἀν
τιθέσει ἀντιστροφή. Καλείται δ' οὕτως, διὰ τὸ ἀνα
τιστρέφειν ἡμᾶς ἐκ τοῦ κατηγορουμένου πρὸς τὸν
ὑποκείμενον λαμβάνοντας τοὺς ἀντικειμένους τῶν
ἔρων ἀντὶ καταφατικῶν ἀπορατικούς, καὶ ἀντὶ ἀποφατικών καταφατικούς. Οἷον, Ε: ὁ ἄνθρωπος ζῶον,
τὸ μὴ ζῶον οὐδὲ ἄνθρωπος. Καὶ εἰ τὸ πῦρ οὐ ψυχρόν,
τὸ ψυχρὸν οὐχὶ πῦρ. Ἀναγκαιοτάτη δέ ἐστιν ἐπὶ
πάσης ὕλης ἡ τοιαύτη ἀντιστροφή.
Α'. Εἰ δ' ἡ μὲν ποιότης ἡ αὐτὴ μένει τῶν προτάσεων, ἡ τάξις δὲ μόνη τῶν ὅρων ἐναλλάττοιτο, καὶ
ὁ μὲν ὑποκείμενος γίνεται κατηγορούμενος, ὁ δὲ
PATROL. GR. CXLII.
28. Quae autem in propositionibus lit conversio,
aut ordinem quidem terminorum conservat, cumdem prædicatum et eumdem subjectum retinens:
solam autem qualitatem immutat, ex negativa propositione affirmativam, et ex affirmativà negativam efficiens. Et dicitur hæc contingens conversio, quod in 323 sola contingente materia consistal; velut, Aliquis homo lavat, Aliquis homo non
lavat: quanquam hæc proprie non fuerit conversio.
29. Quod si autem neque terminorum ordo ne
que etiam qualitas servetur, conversio fit, qu
cum contrapositione vocatur. Sic autem vocatur,
propterea quod nos ex prædicato ad subjectum
convertanius, terminos oppositos accipiendo, pro
negativis affirmativos, et pro affirmativis negativos.
Velut, si homo est animal; quod non est anin.l
no: est home. Et si ignis non est frigidus: quod
frigidum est, non est ignis. Maxima autem neces -
saria est ejusmodi conversio in omni materia.
30. Sin autem, qualitate propositionum cadem
manente, solus terminorum ordo immutetur; et subjectus quidem fiat prædicatus, prædicatus vero sube
col. 939–940page 207 of 548
PG 142:939κατηγορούμενος ύποκείμενος, γίνεται ἡ ἁπλὴ ἀντι ΠΟΛ στροφή. Απλὴ γὰρ ἀντιστροφή ἐστι κοινωνία δύο προτάσεων κατ' ἀμφοτέρους τοὺς ὅρους, τῆς μὲν τάξεως τῶν ὅρων ἀμειβομένης, τοῦ δὲ ποιοῦ φύλατα τομένου μετὰ τοῦ συναληθεύειν. λα'. Ἐπεὶ δὲ κατ' εἶδος τέσσαρες αἱ προτάσεις εἰσ!, καθόλου καταφατική, καθόλου αποφατική, με ρική καταφατική, μερικὴ ἀποφατική· ἡ μὲν και όπου καταφατική προς την μερικήν καταφατική ἀντιστρέψει κατὰ τὴν ῥηθεῖσαν ἀντιστροφὴν τὴν ἁπλῆν· οἷον, Πᾶς ἄνθρωπος ζῶον· καὶ, Τι ζῶς, άνθρωπος. β'. Ἡ δὲ καθόλου ἀποφατικὴ πρὸς ἑαυτὴν, οἶον, Οὐδεὶς ἄνθρωπος ἄλογός ἐστι· καὶ, Οὐδὲν ἄλογ ἄνθρωπος ἐστι. λγ'. Καὶ ἡ μερικὴ δὲ καταφατικὴ πρὸς ἑαυτὴν ἀντιστρέφει· οἷον, Τὶς ἄνθρωπος λευκός, και, Τ λευκὸν ἄνθρωπος. λδ'. 'Η δέ γε μερική αποφατική ἐπὶ μόνων τῶν ἐνδεχομένων πραγμάτων ἀντιστρέφει πρὸς ἑαυτὴν οἷον, Οὐ πᾶς ἄνθρωπος πενταδάκτυλος· καὶ, Ο πᾶν πενταδάκτυλον ἄνθρωπος· ἐπὶ δὲ τῶν ἄλλων οὔτε πρὸς ἑαυτὴν ἀντιστρέφει, οὔτε πρὸς τὴν και θόλου ἀποφατικήν. Εἰ γὰρ εἴποιμεν, Οὐ πᾶν ζῶαν ἵππος, οὐ δυνάμεθα εἰπεῖν καὶ Οὐ πᾶς ἵππος ζώον *, Οὐδεὶς ἵππος ζῶον· πᾶς γὰρ ἵππος ζωόν ἐστιν. Οθεν καὶ ἀποδοκιμάζεται ἡ ἀντιστροφὴ τῆς οὐ πᾶς. λε'. 'Αλλ' οὐδ᾽ ἡ καθόλου ἀποφατικὴ ἐπί γε τῶν ἐνδεχομένων ἀντιστρέφει πρὸς ἑαυτήν. Εστι μὲν γὰρ εἰπεῖν, ὡς ἐνδέχεται μηδένα ἄνθρωπον λού σασθαι· οὐκ ἔστι δὲ καὶ ἀντιστρέψαντας εἰπεῖν, ὅτι ἐνδέχεται μηδένα λουόμενον ἄνθρωπον εἶναι. Λούεται γὰρ καὶ ἵππος καὶ βοῦ, καὶ οὐκ ἔστιν ἀληθὲς τὸ λέγειν τὸν ἵππον ἢ τὸν βοῦν ἐνδέχεται μὴ εἶναι ἄνθρωπον. Ανάγκη γὰρ μᾶλλον ταῦτα μὴ εἶναι ἄνθρωπον· τουτέστιν ἀδύνατον εἶναι τὸν ἵππον ἢ τὴν βοῦν ἄνθρωπον. Ο γὰρ ἀνάγκη με εἶναι, τοῦτ᾽ ἀδύνατον εἶναι· ὁ δὲ δύναται καὶ εἶναι καὶ μὴ εἶναι, τοῦτ' ἐνδέχεσθαι λέγομεν.
jectus, simplex fit conversio. Simples enim conver- κατηγορούμενος ύποκείμενος, γίνεται ἡ ἁπλὴ ἀντι
sio est communio duarum propositionum quoad
utrumque terminum, ut ordo quidem terminorum
mutetur, sed qualitas eadem retineatur cum veritatis
consensu.
31. Quoniam autem in specie quatuor sunt pro -
positiones, universalis affirmans, universalis negans, 324 particularis affirmans, particularis negaus universalis quidem affirmativa in particufarem affirmantem quoad dictam conversionem
simplicem convertetur; velut, Omnis homo est auimal; et, Quoddam animal est homo.
32. Universalis autem negativa in seipsam:
velut, Nullus homo est rationis expers; et, Nullum
rationis expers est homo.
35. Et vero etiam particularis affirmativa in
seipsam convertetur: velut, Aliquis homo est
albus; et, Aliquid album est homo.
34. At particularis negativa in solis contingentibus rebus in seipsam convertitur. Velut, Non
omnis homo quinque digitis est præditus, et, Non
omne quod quinque digitis est præditum, homo
est. In aliis autem (rebus) neque in seipsam neque
in universalem negativam convertitur. Si enim
dixerimus: Non omne animal est equos: ΠΟΛ
possum etiam dicere, Non omnis equus est anima',
aut, Nullus equus est animal, Omnis enim equus est
auiu al. llinc etiam reprobatur conversio ejus qu
est non omnis (particularis négativa propositionis).
top
35. Sed neque universalis uegans in contingentibus quidem rebus in seipsam 325 convertitur.
Dicere enim licet quod contingat nullum hominem
larare; non licet auten, conversione facta, dicere
quod contingat nullum lavans esse hominem. Lavat enim equus et bos; nec verum est dicere
quod contingat ut equus et bos non sit homo.
Necesse enim potius est hæc non esse hominem:
hue est, impossibile est equum aut bovem esse
hominem. Quod enim necesse est non esse,
impossibile est esse. Quod autem potest et esse et
non esse, hoc contingere dicimus.
Syllogismus vocatur
326 Syllogismus
alius est
Prædicatum subjecto
debet esse
Subjectum prædicato
debet esse
στροφή. Απλὴ γὰρ ἀντιστροφή ἐστι κοινωνία δύο
προτάσεων κατ' ἀμφοτέρους τοὺς ὅρους, τῆς μὲν
τάξεως τῶν ὅρων ἀμειβομένης, τοῦ δὲ ποιοῦ φύλατα
τομένου μετὰ τοῦ συναληθεύειν.
λα'. Ἐπεὶ δὲ κατ' εἶδος τέσσαρες αἱ προτάσεις
εἰσ!, καθόλου καταφατική, καθόλου αποφατική, με
ρική καταφατική, μερικὴ ἀποφατική· ἡ μὲν και
όπου καταφατική προς την μερικήν καταφατική
ἀντιστρέψει κατὰ τὴν ῥηθεῖσαν ἀντιστροφὴν τὴν
ἁπλῆν· οἷον, Πᾶς ἄνθρωπος ζῶον· καὶ, Τι ζῶς,
άνθρωπος.
β'. Ἡ δὲ καθόλου ἀποφατικὴ πρὸς ἑαυτὴν, οἶον,
Οὐδεὶς ἄνθρωπος ἄλογός ἐστι· καὶ, Οὐδὲν ἄλογ
ἄνθρωπος ἐστι.
λγ'. Καὶ ἡ μερικὴ δὲ καταφατικὴ πρὸς ἑαυτὴν
ἀντιστρέφει· οἷον, Τὶς ἄνθρωπος λευκός, και, Τ:
λευκὸν ἄνθρωπος.
λδ'. 'Η δέ γε μερική αποφατική ἐπὶ μόνων τῶν
ἐνδεχομένων πραγμάτων ἀντιστρέφει πρὸς ἑαυτὴν·
οἷον, Οὐ πᾶς ἄνθρωπος πενταδάκτυλος· καὶ, Ο
πᾶν πενταδάκτυλον ἄνθρωπος· ἐπὶ δὲ τῶν ἄλλων
οὔτε πρὸς ἑαυτὴν ἀντιστρέφει, οὔτε πρὸς τὴν και
θόλου ἀποφατικήν. Εἰ γὰρ εἴποιμεν, Οὐ πᾶν ζῶαν
ἵππος, οὐ δυνάμεθα εἰπεῖν καὶ Οὐ πᾶς ἵππος ζώον
*, Οὐδεὶς ἵππος ζῶον· πᾶς γὰρ ἵππος ζωόν
ἐστιν. Οθεν καὶ ἀποδοκιμάζεται ἡ ἀντιστροφὴ τῆς
οὐ πᾶς.
λε'. 'Αλλ' οὐδ᾽ ἡ καθόλου ἀποφατικὴ ἐπί γε τῶν
ἐνδεχομένων ἀντιστρέφει πρὸς ἑαυτήν. Εστι μὲν
γὰρ εἰπεῖν, ὡς ἐνδέχεται μηδένα ἄνθρωπον λού
σασθαι· οὐκ ἔστι δὲ καὶ ἀντιστρέψαντας εἰπεῖν,
ὅτι ἐνδέχεται μηδένα λουόμενον ἄνθρωπον εἶναι.
Λούεται γὰρ καὶ ἵππος καὶ βοῦ, καὶ οὐκ ἔστιν
ἀληθὲς τὸ λέγειν τὸν ἵππον ἢ τὸν βοῦν ἐνδέχεται
μὴ εἶναι ἄνθρωπον. Ανάγκη γὰρ μᾶλλον ταῦτα
μὴ εἶναι ἄνθρωπον· τουτέστιν ἀδύνατον εἶναι τὸν
ἵππον ἢ τὴν βοῦν ἄνθρωπον. Ο γὰρ ἀνάγκη με
εἶναι, τοῦτ᾽ ἀδύνατον εἶναι· ὁ δὲ δύναται καὶ εἶναι
καὶ μὴ εἶναι, τοῦτ' ἐνδέχεσθαι λέγομεν.
Tabula capitis 31, de syllcgismo et conversione.
plerumque totum hoc, duæ propositiones cum conclusione; quatenus defi
nitur syllogismus est oratio in qua positis aliquibus aliud quid ab iis
quæ posita sunt ex necessitate evenit, propterea quod hæc sint;
interdum etiam ipsa conclusio.
simplex, qui ex duabus propositionibus et conclusione constat;
compositus, qui ex pluribus propositionibus constat et in tot simplices syllogismos resolvitur, quot supra duas alias habet proportiones.
aul minus,
aut æquale;
non minus.
aut minus,
aut æquale;
tn propositionibus amfirmantibus si
non majus.
ex subjecto ad prædicatum venimus
ex praedicato ad subjectum venimus
in tolo
dicitur
de omni
col. 941–942page 208 of 548
PG 142:941Περὶ τῶν τριῶν σχημάτων. α'. Ἐν τῷ ἁπλῷ συλλογισμό τρεῖς κυρίως ὅροι εἰσί. Δύο γὰρ προτάσεις ὁ ἁπλοῖς έχει συλλογισμός, ὧν ἑκάστη δύο κέκτηται ὅρους· ἕνα ὑποκείμενον, καὶ ἕνα κατηγορούμενον. Αλλ' ἴδιον μὲν ἔχει τὸν ἕνα τῶν ὅρων, τὸν δὲ λοιπὸν τῇ ἑτέρᾳ προ τάσει κοινόν. β'. "Ωστε τρεῖς ὅροι τὴν ἁπλοῦν συνιστῶσι συλ λογισμόν· οἱ δύο ἴδιοι, καὶ ὁ κοινό;. Οἱ μὲν οὖν ἴδιοι ἄκροι· ὁ δὲ κοινός μέσος. γ. Οἷον ἔστω πρότασις, ῾Ο ἄνθρωπος ζώον. Ετέρα πρότασις, Τὸ ζῶον οὐσία. Ταύταις δὴ ταῖς δυσὶ προτάσεσι τὸ ζῶον ὄρος κοινός· ὁ δὲ αὐτὸς ὄρος καὶ μέσος ἐστίν. Ιδιος δὲ καὶ ἄκρος ὄρος τῇ μὲν τῶν προτάσεων· ὁ ἄνθρωπος, τῇ δὲ ἡ οὐσία. Συναγόμενοι δὲ οἱ ἄκροι τῶν ὅρων εἰς ταυτό, καὶ εἷον ἐνούμενοι συμπέρασμα γίνονται. Εἰ γὰρ ὁ ἄνθρωπος ζώον, καὶ τὸ ζῶον οὐσία, ὁ ἄνθρωπος οὐσία ἐστίν. δ'. Ο τοίνυν κοινὸς καὶ μέσος ὅρος, ὁ δὶς ἐν τῇ συνθήκη των προτάσεων λαμβανόμενος ἢ κατὰ μὲν τὴν μίαν τῶν προτάσεων ὑπόκειται, τουτέστιν ὑπο κείμενός ἐστι, κατὰ δὲ τὴν ἄλλην κατηγορείται, τουτ έστι κατηγορούμενος ἐστιν· ἢ καὶ κατ' ἄμφω τὰς
In propositionibus negativis si
ex subjecto ad prædicatum venimus,
ex prædicato ad subjectum convertimur
non in toto.
dicitur
de nullo.
327 Conversio spectatur vel in
In conversione propositioaum
terminis ut, Pater est filii pater, et filius patris filius;
propositionibus, de qua postea;
syllogismis, cum conclusione accepta et altera præmissarum reliqua infertur.
ordo terminorum servatur, sola qualitas mutatur, et est contingens converSio: ut, Aliquis homo lavat, Aliquis homo non lavat. Etimproprie conversio
dicitur.
nec terminorum ordo nec qualitas servatur; et est conversio per contrapositionem; ut, Homo est animal; ct, Quod non est animal non est homo.
qualitas servatur, sed or-,
do terminorum mutatur; et simplex appellatur; estque vel
Propositio deterior est quantitatem
secundum
qualitatem.
simplex homonymus, ut, Nullus homo est lapis,
et nullus lapis est homo,
per accidens, ut, Omnis homo est animal; et, Quod
dam animal est homo.
(universali particularis
affirmante negans
sed deteriorem partem
seu præmissam se
quitur conclusio.
328 SYNOPSIS CAPITIS XXXII,
QUOD EST DE TRIBUS FIGURIS.
1. Quod et quare in syllogismo simplici tres sint proprie termini. 2. Ili termini qui et quales sint.
— 3. Exemplaris declaratio. 4. Communis et medius terminus in propositionibus trifariam disponitur.
5. Hinc tres figuræ syllogismorum oriuntur. 6. Prima figura. 7. Secunda. 8. Tertia.
9. Singularum faurarum quot modi syllogistici in specie. 10. Modi syllogistici cur etiam conjugationes syllogisticæ dicuntur. 11. Figurarum trium quot syllogistica conjugationes sint in universum.
12. Trium figurarum que communia - 15. Quæ propria primæ figuræ. 14. Que secundæ.
15. Quæ tertiæ. 16. Admonitio de communitatibus trium figurarum ubique observandis.
17. Ordo figurarum. 18. Ratio ordinis. 19. Repetit quot modi syllogistici sint singularum
figurarum, el causam variantis numeri explicat.
KEPAA. AB'.
Περὶ τῶν τριῶν σχημάτων.
α'. Ἐν τῷ ἁπλῷ συλλογισμό τρεῖς κυρίως ὅροι
εἰσί. Δύο γὰρ προτάσεις ὁ ἁπλοῖς έχει συλλογισμὸς, ὧν ἑκάστη δύο κέκτηται ὅρους· ἕνα ὑποκεί
μενον, καὶ ἕνα κατηγορούμενον. Αλλ' ἴδιον μὲν
ἔχει τὸν ἕνα τῶν ὅρων, τὸν δὲ λοιπὸν τῇ ἑτέρᾳ προτάσει κοινόν.
β'. "Ωστε τρεῖς ὅροι τὴν ἁπλοῦν συνιστῶσι συλ
λογισμόν· οἱ δύο ἴδιοι, καὶ ὁ κοινό;. Οἱ μὲν οὖν ἴδιοι
ἄκροι· ὁ δὲ κοινός μέσος.
γ. Οἷον ἔστω πρότασις, ῾Ο ἄνθρωπος ζώον.
Ετέρα πρότασις, Τὸ ζῶον οὐσία. Ταύταις δὴ ταῖς
δυσὶ προτάσεσι τὸ ζῶον ὄρος κοινός· ὁ δὲ αὐτὸς
ὄρος καὶ μέσος ἐστίν. Ιδιος δὲ καὶ ἄκρος ὄρος τῇ
μὲν τῶν προτάσεων· ὁ ἄνθρωπος, τῇ δὲ ἡ οὐσία.
Συναγόμενοι δὲ οἱ ἄκροι τῶν ὅρων εἰς ταυτό, καὶ
εἷον ἐνούμενοι συμπέρασμα γίνονται. Εἰ γὰρ ὁ
ἄνθρωπος ζώον, καὶ τὸ ζῶον οὐσία, ὁ ἄνθρωπος
ó
οὐσία ἐστίν.
δ'. Ο τοίνυν κοινὸς καὶ μέσος ὅρος, ὁ δὶς ἐν τῇ
συνθήκη των προτάσεων λαμβανόμενος ἢ κατὰ μὲν
τὴν μίαν τῶν προτάσεων ὑπόκειται, τουτέστιν ὑποκείμενός ἐστι, κατὰ δὲ τὴν ἄλλην κατηγορείται, τουτ
έστι κατηγορούμενος ἐστιν· ἢ καὶ κατ' ἄμφω τὰς
CAPUT XXXII.
De tribus figuris.
1. In simplici syllogismo tres proprie termini sunt.
Duas enim propositiones simplex syllogismus habet, quarum utraque duos obtinet terminos, unumi
subjectum, et alterum prædicatum. Sed proprium
quidem habet unum terminum, reliquum alteri
propositioni communem.
2. 329 Quare tres termini simplicem syllogismum constituunt: duo proprii et communis.
Proprii quidem igitur extremi: communis autem,
medius.
3. Velut sit propositio: Homo est animal. Altera
propositio Animal est substantia. His sane dua
bus propositionibus, animal, communis est teen jnus. Sed et idem terminus etiam medius est. Pro
prius autem et extremus terminus illi quidem
propositioni, homo: huic autem, substantia. Qua i
si extremi termini colligantur in unun et velut
uniantur, conclusio eficiuntur. Si enim homo, ani
mal: et animal, substantia; homo (ergo) substan -
tia est.
4. Communis igitur et medius terminus est qui
bis in propositionum compositione accipitur, aut
in una quidem propositione subjicitur, hoc est,
subjectus est; in altera vero prædicatur, hoc est,
prædicatus est; aut etiam in ambabus propositio-
col. 943–944page 209 of 548
PG 142:943προτάσεις κατηγορείται· ἢ καὶ κατ' ἄμφω ὑπόκειται. ε'. Καὶ οὕτω τρία σχήματα συλλογισμῶν ἀναφαίνεται. 5΄. Εἰ μὲν γὰρ ὁ κοινὸς καὶ μέσος όρος κατὰ μὲν τὴν μίαν τῶν προτάσεων τῷ ἄκρῳ ὑπάκειται, κατὰ δὲ τὴν ἑτέραν τοῦ λοιποῦ ἄκρου κατηγορείται, τὸ πρῶτον γίνεται σχῆμα· οἷον, Ὁ ἄνθρωπος ζῶον· τὸ ζῶον οὐσία· ὁ ἄνθρωπος οὐσία. ζ'. Εἰ δὲ καὶ καθ' ἑκατέραν τῶν προτάσεων ε αὐτὸς κοινὸς καὶ μέσος όρος κατηγορεῖται καὶ ἀμε φοτέρων τῶν ἄκρων, τὸ δεύτερον γίνεται, σχῆμα οἷον, "Ο άνθρωπος ζῶον, ὁ λίθος οὐ ζῶον· ὁ ἄνθρωπος οὐ λίθος. η'. Εἰ δὲ καὶ κατ' ἄμφω τὰς προτάσεις ὁ αὐτὸς κοινὸς καὶ μέσος όρος καὶ τοῖς δυσὶν ἄκροις ὑπό κειται, τὸ τρίτον γίνεται σχῆμα· οἷον, Ὁ ἄνθρωπος ζῶον, ὁ ἄνθρωπος λογικόν τι ζώον λογικό. θ'. Τὸ μὲν οὖν πρῶτον σχῆμα συλλογιστικούς τρό πους κέκτηται τέσσαρας· τοσούτους δὲ καὶ τὸ δεύ τερον. Τὸ δὲ τρίτον σχῆμα τρόπους ἔχει συλλογιστικοὺς ἕξ. ε. Συλλογιστικοὶ δὲ τρόποι και συλλογιστικαὶ συζυγίαι κατονομάζονται. Δύο γὰρ προτάσεις καθ' ἕνα ὄρον συνεζευγμέναι τῶν τοιούτων τρόπων έκα στον ἀπεργάζονται. ια΄. Πᾶσαι τοίνυν συζυγίαι συλλογιστικαὶ τῶν τριῶν σχημάτων, εἴτουν τρόποι συλλογιστικοί, που Ο σοῦνται τέσσαρες καὶ δέκα. ιβ. Κοινὰ μὲν οὖν τῶν τριῶν σχημάτων εἰσ!, τὸ μίαν τῶν προτάσεων ἔχειν ἕκαστον αὐτῶν κατα. φατικὴν ἐξ ἀνάγκης, καὶ μίαν καθόλου. Ἐν οὐδεν γὰρ τῶν σχημάτων συσταίη ποτὲ συλλογισμὸς ἢ ἐκ δύο ἀποφατικών προτάσεων, ἡ ἐκ δύο μερικῶν. Ταῦτα μὲν οὖν τῶν τριῶν σχημάτων κοινά. ιγ'. Ιδια δὲ τοῦ μὲν πρώτου σχήματος τὸ τὴν ἐλάτ τονα πρότασιν ἔχειν ἀεὶ καταφατικὴν, εἴτε καθό λου, είτε μερικὴν, καὶ τὸ τὴν μείζονα καθόλου διαπαντός, εἴτε καταφατικήν, εἴτε ἀποφατικήν συνάγει δὲ τὸ τοιοῦτον σχῆμα καὶ καταφατικά καὶ ἀποφατικά συμπεράσματα, καὶ καθόλου καὶ Ο μερικά. ιδ'. Τοῦ δευτέρου σχήματος ίδια τὸ ἔχειν ἀεὶ καθόλου την μείζονα πρότασιν, εἴτε καταφατικήν, εἴτε ἀποφατικήν· μᾶλλον δὲ τοῦτο κοινὸν τῷ πρώ τῳ τε καὶ δευτέρω σχήματι· κυρίω; δὲ τοῦ δευτέ μου σχήματος ἴδια τὸ τὴν ἐλάττω πρότασιν, είτε καταφατικὴν ἔχειν, εἴτε ἀποφατικήν, ή καθόλου οὖσαν ἢ μερικήν· καὶ τὸ τηρεῖν πάντοτε τὰς προς τάσεις ἀνομοιοσχήμονας, εἴτουν ἀνομοίους κατὰ τὸ ποιόν ήγουν τὴν μίαν μὲν καταφατικὴν οταν δή τινα, τὴν δὲ λοιπὴν ἀποφατικήν. Συνάγει δὲ τοῦτο τὸ σχῆμα καὶ καθόλου καὶ μερικά συμπεράσματα, πλὴν ἀποφατικὰ πάντα, καὶ οὐδὲν οὐδέποτε καταφατικὸν. ιε'. Του τρίτου σχήματος ἴδιον τὸ ἔχειν ἀεὶ τὴν
nibus prædicatur: aut etiam in ambabus subji- προτάσεις κατηγορείται· ἢ καὶ κατ' ἄμφω ὑπόκειcitur.
5. Et ita tres figura syllogismorum prodeunt.
6. Si enim communis et predius terminus in
una propositione extremo uni subjicitur, in altera
autem de extremo reliquo prædicatur, prima oboritur figura. Velut: Homo est animal; animal est
substantia; homo est substantia.
7. Quod si autem etiam in utraque propositione
idem communis et medius terminus 330 prædicatur etiam de utrisque extremis, secunda figura
ellicitur. Velut: Homo est animal; lapis non est
animal; homo non est lapis.
8. Quod si denique etiam in ambabus propositiouibus item communis et medius terminus etiam
utrique extremo subjicitur, tertia figura emergit.
Velut: Homo est animal; homo est rationale; ergo
animal est rationale.
9. Prima igitur figura syllogisticos modos quatuor
obtinet, totidem etiam secunda; tertia figura sex
habet molos syllogisticus..
10. Syllogistici autem modi etiam syllogistica
conjugationes denominantur. Dua enim proposi
tiones secundum unum terminum conjugatæ singulos horum modorum efficiunt.
11. Omnes proin syllogistic conjugationes
trium figurarum, sive modi syllogistici, quatuordecim efficiuntur.
12. Communia quidem igitur trium figurarum
sunt, quamlibet earum babere necessario unam
propositionem affirmantem, et unam universalem.
331 In nulla enim figura syllogismus unquam aut
ex duabus negativis aut ex duabus particularibus
constiterit. Il:ec igitur tribus fguris communia
sunt.
13. Propria autem primæ quidem figuræ, minorem propositionem semper habere affirmantem, et
majorem semper universalem, sive affirmantem
sive negantem. Ac colligit hæc figura et affirmantes
et negantes, et universales et particulares conclusiones.
14. Secunde figurae propria sunt, majorem propositionem semper universalem habere, sive airmantem sive negantem. Quin potius hoc commune
est at primæ et secundæ figuræ; singulariter autem
secundæ figuræ propria sunt minorem propositionem habere, vel affirmantem vel negantem, sive
universalis sive particularis sit; et propositiones
dissimiles figura, sive qualitate dissimiles, hoc est,
unam quidem, utravis fuerit, affirmantem, reliquam
negantem. Colligit autem hæc figura et universales
et particulares conclusiones, verumtamen negantes
ompes, et nullam unquam affirmantem.
15. Tertiæ figuræ proprium habere semper miται.
ε'. Καὶ οὕτω τρία σχήματα συλλογισμῶν ἀναφαί
νεται.
5΄. Εἰ μὲν γὰρ ὁ κοινὸς καὶ μέσος όρος κατὰ μὲν
τὴν μίαν τῶν προτάσεων τῷ ἄκρῳ ὑπάκειται, κατὰ
δὲ τὴν ἑτέραν τοῦ λοιποῦ ἄκρου κατηγορείται, τὸ
πρῶτον γίνεται σχῆμα· οἷον, Ὁ ἄνθρωπος ζῶον· τὸ
ζῶον οὐσία· ὁ ἄνθρωπος οὐσία.
ζ'. Εἰ δὲ καὶ καθ' ἑκατέραν τῶν προτάσεων ε
αὐτὸς κοινὸς καὶ μέσος όρος κατηγορεῖται καὶ ἀμε
φοτέρων τῶν ἄκρων, τὸ δεύτερον γίνεται, σχῆμα
οἷον, "Ο άνθρωπος ζῶον, ὁ λίθος οὐ ζῶον· ὁ ἄνθρω
πος οὐ λίθος.
η'. Εἰ δὲ καὶ κατ' ἄμφω τὰς προτάσεις ὁ αὐτὸς
κοινὸς καὶ μέσος όρος καὶ τοῖς δυσὶν ἄκροις ὑπό
κειται, τὸ τρίτον γίνεται σχῆμα· οἷον, Ὁ ἄνθρωπος
ζῶον, ὁ ἄνθρωπος λογικόν τι ζώον λογικό.
θ'. Τὸ μὲν οὖν πρῶτον σχῆμα συλλογιστικούς τρό
πους κέκτηται τέσσαρας· τοσούτους δὲ καὶ τὸ δεύ
τερον. Τὸ δὲ τρίτον σχῆμα τρόπους ἔχει συλλογιστικοὺς ἕξ.
ε. Συλλογιστικοὶ δὲ τρόποι και συλλογιστικαὶ
συζυγίαι κατονομάζονται. Δύο γὰρ προτάσεις καθ'
ἕνα ὄρον συνεζευγμέναι τῶν τοιούτων τρόπων έκαστον ἀπεργάζονται.
ια΄. Πᾶσαι τοίνυν συζυγίαι συλλογιστικαὶ τῶν
τριῶν σχημάτων, εἴτουν τρόποι συλλογιστικοί, που
Ο σοῦνται τέσσαρες καὶ δέκα.
ιβ. Κοινὰ μὲν οὖν τῶν τριῶν σχημάτων εἰσ!,
τὸ μίαν τῶν προτάσεων ἔχειν ἕκαστον αὐτῶν κατα.
φατικὴν ἐξ ἀνάγκης, καὶ μίαν καθόλου. Ἐν οὐδεν
γὰρ τῶν σχημάτων συσταίη ποτὲ συλλογισμὸς ἢ ἐκ
δύο ἀποφατικών προτάσεων, ἡ ἐκ δύο μερικῶν.
Ταῦτα μὲν οὖν τῶν τριῶν σχημάτων κοινά.
ιγ'. Ιδια δὲ τοῦ μὲν πρώτου σχήματος τὸ τὴν ἐλάττονα πρότασιν ἔχειν ἀεὶ καταφατικὴν, εἴτε καθό
λου, είτε μερικὴν, καὶ τὸ τὴν μείζονα καθόλου
διαπαντός, εἴτε καταφατικήν, εἴτε ἀποφατικήν
συνάγει δὲ τὸ τοιοῦτον σχῆμα καὶ καταφατικά
καὶ ἀποφατικά συμπεράσματα, καὶ καθόλου καὶ
Ο μερικά.
ιδ'. Τοῦ δευτέρου σχήματος ίδια τὸ ἔχειν ἀεὶ
καθόλου την μείζονα πρότασιν, εἴτε καταφατικήν,
εἴτε ἀποφατικήν· μᾶλλον δὲ τοῦτο κοινὸν τῷ πρώ
τῳ τε καὶ δευτέρω σχήματι· κυρίω; δὲ τοῦ δευτέ
μου σχήματος ἴδια τὸ τὴν ἐλάττω πρότασιν, είτε
καταφατικὴν ἔχειν, εἴτε ἀποφατικήν, ή καθόλου
οὖσαν ἢ μερικήν· καὶ τὸ τηρεῖν πάντοτε τὰς προς
τάσεις ἀνομοιοσχήμονας, εἴτουν ἀνομοίους κατὰ τὸ
ποιόν ήγουν τὴν μίαν μὲν καταφατικὴν οταν δή
τινα, τὴν δὲ λοιπὴν ἀποφατικήν. Συνάγει δὲ τοῦτο
τὸ σχῆμα καὶ καθόλου καὶ μερικά συμπεράσματα,
πλὴν ἀποφατικὰ πάντα, καὶ οὐδὲν οὐδέποτε κατα
φατικόν.
ιε'. Του τρίτου σχήματος ἴδιον τὸ ἔχειν ἀεὶ τὴν
col. 945–946page 210 of 548
PG 142:945ἐλάττω πρότασιν καταφατικὴν, εἴτε καθόλου, εἴτε 332 μερικήν. Μάλλον δὲ τοῦτο κοινὸν τῷ πρώτῳ καὶ τρίτῳ σχήματι. Κυρίως δὲ τοῦ τρίτου σχήματος ἴδιον τὸ ἔχειν τὴν μείζω πρότασιν κατὰ τὸ ποσὸν ἀδιάφορον, ἢ καθόλου δηλονότι ή μερικήν, ή κατα φατικὴν οὖσαν ἢ ἀποφατικήν. Συνάγει δὲ τὸ τρίτον σχῆμα καὶ καταφατικὰ καὶ ἀποφατικά συμπεράσματα· πλὴν τὰ πάντα μερικά, καὶ οὐδὲν καθόλου ποτέ. ις'. Παρατηρητέον δὲ τὰ κοινὰ τῶν τριῶν σχημάτ των ἁπανταχοῦ· τὸ μήτε μερικὰς εἶναι καὶ ἄμφω τὰς προτάσεις ἐν οὐδενὶ τῶν σχημάτων, μήτε μὴν ἄμφω ἀποφατικά.. ιζ'. Πρώτην μὲν οὖν τάξιν ἐκεῖνο τῶν σχημάτων εἰκότως ἀπείληφεν, 8 πάντα συνάγειν δύναται τὰ συμπεράσματα τα καταφατικά, τὰ ἀποφατικά, τὰ καθόλου, τὰ μερικά. Τὴν δευτέραν δὲ τάξιν ὅ και ταφατικὸν μὲν οὐ συνάγει συμπέρασμα· τέως δ' οὖν συμπεραίνει καὶ καθόλου καὶ μερικά. Την τρί τὴν δὲ καὶ ὑστάτην έλαχε τάξιν 8 καταφατικὰ μὲν καὶ ἀποφατικά συλλογίζεται, πλὴν ἅπαντα με ρικά. τη'. Κρείττον γάρ σχῆμα, καὶ εἰς ἀπόδειξιν χρη σεμώτερον, ὅπερ ἁπλῶς καθόλου συνάγει, τοῦ μη. δεν καθόλου συνάγοντος. Πάλιν κρεῖττόν ἐστιν, δ καταφατικόν καθόλου συνάγειν δύναται. Τῇ γὰρ ἀποδεικτικῇ ἐπιστήμῃ διαφερόντως μὲν ἐσπούδασται τὸ καθόλου καταφατικόν μᾶλλον τοῦ ἀποφατικοῦ. Τὸ μὲν γὰρ τὰ ὄντα κατασκευάζει· τὸ δ' ἀποφατικὸν τὰ μὴ ὄντα. Πολλῷ δὲ κρεῖττον καὶ τιμιώτερον τοῦ μὴ ὄντος τὴ δ'. Κατά δεύτερον δὲ λόγον καὶ τοῦ καθόλου αποφατικοῦ ἐφρόντισεν ἡ ἀπόδειξις· ἡμέλησε δὲ τῶν μερικῶν· ἐπεὶ τὰ καθόλου ζη τεῖ, καὶ περὶ αὐτὰ καταγίνεται, ιθ'. Τρόποι δὲ συλλογιστικοὶ τοῦ πρώτου σχήματ τος τέσσαρες· καὶ τοῦ δευτέρου τέσσαρες· ἓξ δὲ τοῦ τρίτου. Κατὰ μὲν γὰρ τὸ πρῶτον σχῆμα δύο τινὰ παραφυλαττόμεθα· τὸ μηδέποτε τὴν ἐλάττω πρότασιν ἀποφατικὴν εἶναι, μήτε τὴν μείζω μερι κήν. Ωσαύτως δὲ κατὰ τὸ δεύτερον δύο· τὸ μηδα μῶς εἶναι τὰς προτάσεις ὁμοιοσχήμονας, μήτε την μείζω ποτὲ μερικήν. Κατὰ δὲ τὸ τρίτον ἓν μόνον ὑπάρχει τὸ παρατήρημα· τὸ μηδέποτε τὴν ἐλάττω πρότασιν ἀποφατικὴν εἶναι. "Οθεν ευλόγως τῶν ἄλλων δύο σχημάτων ἀνὰ τέσσαρας ἐχόντων συλλο γιστικές συζυγίας τὸ τρίτον ἐξ ἐκληρώσατο.
ἐλάττω πρότασιν καταφατικὴν, εἴτε καθόλου, εἴτε Anorem propositioncm 332 slirmantem sive uniμερικήν. Μάλλον δὲ τοῦτο κοινὸν τῷ πρώτῳ καὶ
τρίτῳ σχήματι. Κυρίως δὲ τοῦ τρίτου σχήματος
ἴδιον τὸ ἔχειν τὴν μείζω πρότασιν κατὰ τὸ ποσὸν
ἀδιάφορον, ἢ καθόλου δηλονότι ή μερικήν, ή κατα
φατικὴν οὖσαν ἢ ἀποφατικήν. Συνάγει δὲ τὸ τρίτον
σχῆμα καὶ καταφατικὰ καὶ ἀποφατικά συμπερά
σματα· πλὴν τὰ πάντα μερικά, καὶ οὐδὲν καθόλου
ποτέ.
ις'. Παρατηρητέον δὲ τὰ κοινὰ τῶν τριῶν σχημάτ
των ἁπανταχοῦ· τὸ μήτε μερικὰς εἶναι καὶ ἄμφω
τὰς προτάσεις ἐν οὐδενὶ τῶν σχημάτων, μήτε μὴν
ἄμφω ἀποφατικά..
ιζ'. Πρώτην μὲν οὖν τάξιν ἐκεῖνο τῶν σχημάτων
εἰκότως ἀπείληφεν, 8 πάντα συνάγειν δύναται τὰ
συμπεράσματα τα καταφατικά, τὰ ἀποφατικά, τὰ
καθόλου, τὰ μερικά. Τὴν δευτέραν δὲ τάξιν ὅ και
ταφατικὸν μὲν οὐ συνάγει συμπέρασμα· τέως δ'
οὖν συμπεραίνει καὶ καθόλου καὶ μερικά. Την τρίτὴν δὲ καὶ ὑστάτην έλαχε τάξιν 8 καταφατικὰ μὲν
καὶ ἀποφατικά συλλογίζεται, πλὴν ἅπαντα με
ρικά.
τη'. Κρείττον γάρ σχῆμα, καὶ εἰς ἀπόδειξιν χρησεμώτερον, ὅπερ ἁπλῶς καθόλου συνάγει, τοῦ μη.
δεν καθόλου συνάγοντος. Πάλιν κρεῖττόν ἐστιν, δ
καταφατικόν καθόλου συνάγειν δύναται. Τῇ γὰρ
ἀποδεικτικῇ ἐπιστήμῃ διαφερόντως μὲν ἐσπούδα
σται τὸ καθόλου καταφατικόν μᾶλλον τοῦ ἀποφατι
κοῦ. Τὸ μὲν γὰρ τὰ ὄντα κατασκευάζει· τὸ δ' ἀποφατικὸν τὰ μὴ ὄντα. Πολλῷ δὲ κρεῖττον καὶ τιμιώτερον τοῦ μὴ ὄντος τὴ δ'. Κατά δεύτερον δὲ λόγον
καὶ τοῦ καθόλου αποφατικοῦ ἐφρόντισεν ἡ ἀπόδει
ξις· ἡμέλησε δὲ τῶν μερικῶν· ἐπεὶ τὰ καθόλου ζη
τεῖ, καὶ περὶ αὐτὰ καταγίνεται,
versalem sive particularem. Quin potius hoc secunda et tertiæ figuræ commune est. Singulariter
autam tertiæ figuræ proprium est, habere majorem
propositionem indifferentem, aut universalem scilicet aut particularem, sive affirmans sit sive negans. Colligit autem tertia figura et affirmantes et
negantes conclusiones, verumtamen particulares
omnes et nullam unquam universalem.
16. Observandum autem communia tria figurarum
ubique esse, ut neque ambæ propositiones in ulla
figura particulares sint, neque ambæ negantes.
17. Primum quidem igitur ordinem illa figura
merito accepit, quæ omnes potest colligere conclusiones affirmautes, negantes, universales, particu'ares. Secundum autem in ordine locum ea, quæ
licet affirmantem non colligat conclusionem, colli -
git tamen et universales et particulares. Tertium
et ultimum locum sortita est, quæ affirmantes
quidem et negantes colligit conclusiones, verumtamen omnes particulares
18. Melior enim figura et ad demonstrationem
conducibilior quæ simpliciter universale colligit,
quam ea quæ nihil 333 universale colligit. Iterum.
melior est quæ universale aflirmativum colligere
potest. Demonstrativa enim scientia universalis
affirmativi potissimum studioзa est, magis quam
negativi. Illud enim entia confirmat. hoc, megativum non entia. Atqui eus non ente multo melius
est et honorabilius. Secundaria autem ratione et
universalis negativi rationem habet demonstratio: particularia autem negligit, quoniam universalia quærit et circa ipsa occupatur.
ιθ'. Τρόποι δὲ συλλογιστικοὶ τοῦ πρώτου σχήματ
τος τέσσαρες· καὶ τοῦ δευτέρου τέσσαρες· ἓξ δὲ
· τοῦ τρίτου. Κατὰ μὲν γὰρ τὸ πρῶτον σχῆμα δύο
τινὰ παραφυλαττόμεθα· τὸ μηδέποτε τὴν ἐλάττω
πρότασιν ἀποφατικὴν εἶναι, μήτε τὴν μείζω μερι
κήν. Ωσαύτως δὲ κατὰ τὸ δεύτερον δύο· τὸ μηδαμῶς εἶναι τὰς προτάσεις ὁμοιοσχήμονας, μήτε την
μείζω ποτὲ μερικήν. Κατὰ δὲ τὸ τρίτον ἓν μόνον
ὑπάρχει τὸ παρατήρημα· τὸ μηδέποτε τὴν ἐλάττω
πρότασιν ἀποφατικὴν εἶναι. "Οθεν ευλόγως τῶν
ἄλλων δύο σχημάτων ἀνὰ τέσσαρας ἐχόντων συλλο- conjugationes, tertia sex sortita est.
γιστικές συζυγίας τὸ τρίτον ἐξ ἐκληρώσατο.
19. Modi autem syllogistici primæ figuræ sunt
quatuor, et secundae quatuor, tertiæ sex. In prima
enim figura duo quædam præcavemus, ut nunquam
minor propositio negativa neque major particularis
sit. Eodem modo in secunda duo: ut neutiquam
propositiones sint ligura similes, nec major unquam particularis. In tertia denique (figura) una
tantum exsistit observatio, ut nunquam propositio
minor, negativa sit. Quare jure merito cum cæteræ duæ figuræ ad quatuor habeant syllogisticas
Medius terminus qui bis
in propositionibus accipitur, aut in
334 Tabula capitis 32, de tribus figuris.
una quidem propositione subjicitur, in altera vero prædicatur, et oboritur
prima figura syllogismorum.
ambabus propositionibus prædicatur, et hinc est secunda figura syllogismorum.
ambabus subjicitur, et emergit tertia figura.
col. 947–948page 211 of 548
PG 142:947ἀνομοιοσχήμονας, ασυλλόγιστο α. ουσία β. ζῶν ΚΕΦΑΛ. ΑΓ'. Περὶ τοῦ πρώτου σχήματος. α'. Ὅταν ὁ κοινὸς καὶ μέσος ὄρος τῷ μὲν ὑπο κείμενος εἴη τῶν ἄκρων, τοῦ δὲ κατηγορούμενος δῆλον δ' ὅτι κατηγορεῖται τοῦ ἐλάττονος, ὑπόκειται δὲ τῷ μείζονι· τότε τὸ πρῶτον γίνεται σχήμα. β'. Τούτου δὲ τοῦ σχήματος τρόποι συλλογιστικοί, καθὼς προείρηται, τέσσαρες. γ΄. Καὶ πρῶτος μὲν ἔστι τρόπος, ὅστις ἐκ δύο συνίσταται καταφατικῶν καθόλου προτάσεων, καταφατικὸν καθόλου συνάγων συμπέρασμα· οἷον ἐκ τοῦ ἐν ὅλῳ· Πᾶς ἄνθρωπος ζῶον· πᾶν ζῶον οὐσία· (ἆρα) πᾶς ἄνθρωπος οὐσία. γ. ἄνθρωπος Π Π 337 0.: ] Καὶ οὔ ως Πᾶς ἄνθρωπος ἐν ὅλῳ τῷ ζών το ζῶον ἐν ὅλῃ τῇ οὐσία· πᾶς ἄνθρωπος ἐν ὅλῃ τῇ οὐ σία. Ἐκ τοῦ κατὰ παντός· Ἡ οὐσία κατὰ παντὸς ζώου· τὸ ζῶον κατὰ παντὸς ἀνθρώπου· ἡ οὐσία κατὰ παντὸς ἀνθρώπου. Καὶ οὕτως· Ἡ οὐσία παντὶ ζώῳ ὑπάρχει· τὸ ζῶον παντὶ ἀνθρώπῳ· ἡ ούς α παντὶ ἀνθρώπῳ ὑπάρχει.
Figurarum
alia sunt
1. Unam propositio948
Communia duo
nem habere necessario affirman.
puris negantibus et
nam éx
teni,
nihil
sequitur
2. Et unam universalem,
puris particularibus
Propria et
alia
Prim
Secundæ
Tertiæ
1. Minorem propositionem semper habere affirmantem;
convenit tamen etiam tertiæ.
2. Majorem semper universalem habere; convenit tamen etiam secunda.
3. Colligere omnis generis conclusiones, univers. part.
affirm. negantes.
1. Majorem propositionem semper habere universalem;
convenit tamen etiam primæ.
2. Minorem habere vel alirmantem vel negantem, sive
univers. sive part. sit: et propositiones habere ἀνομοιοσχήμονας, figura, id est qualitate dissimiles.
3. Tantum negantes colligere conclusiones, quanquam et
part. et univ.
1. Habere semper minorem propositionem affirmantem;
convenit tamen etiam primæ.
2. Majorem propositionem habere indifferentem in quantitate el qualitate.
3. Colligere conclusiones tantum particulares, quanquam
et aliru. et negantes.
336 SYNOPSIS CAPITIS XXXIII,
QUOD EST DE PRINA FIGURA.
1. Figuram primam describit. — 2. Modos ejus syllogisticos recenset et explical ordine.
bara.
4. Gelarent.— 5. Darii.
aliquod et individuum. - 7. Ferio.
3. Primum, Bar6. Occupatio de syllogismis habentibus pro minore termino singulare
8 Ostendit quales sint hi quatuor modi primæ figuræ et cur syllogistici dicantur, et cur alii omnes prætcr eos ασυλλόγιστο: sint et dicantur, qucd uno etiam exemplo
declarat.
CAPUT XXXIII.
De prima figura.
1. Quando communis et medius terminus quidem
extremorum subjectus, alterius vero prædicatus
fcerit; perspicuum sit autem, quod de minore
prædicatur et majori subjiciatur, tunc prima fit
figura.
2. Hujus autem figuræ modi syllogistici, ut ante
dictum, sunt quatuor.
3. Et primus quidem est modus qui duabus
constat affirmativis universalibus propositionibus,
affirmativam universalem colligens conclusionem.
Velut ex eo quod est in toto: Omnis homo animal:
omne animal substantia; (igitur) omnis homo
α.
ουσία
β.
ζῶν
Περὶ τοῦ πρώτου σχήματος.
α'. Ὅταν ὁ κοινὸς καὶ μέσος ὄρος τῷ μὲν ὑποκείμενος εἴη τῶν ἄκρων, τοῦ δὲ κατηγορούμενος
δῆλον δ' ὅτι κατηγορεῖται τοῦ ἐλάττονος, ὑπόκειται
δὲ τῷ μείζονι· τότε τὸ πρῶτον γίνεται σχήμα.
β'. Τούτου δὲ τοῦ σχήματος τρόποι συλλογιστικοί,
καθὼς προείρηται, τέσσαρες.
γ΄. Καὶ πρῶτος μὲν ἔστι τρόπος, ὅστις ἐκ δύο
συνίσταται καταφατικῶν καθόλου προτάσεων, κατα
φατικόν καθόλου συνάγων συμπέρασμα· οἷον ἐκ τοῦ
ἐν ὅλῳ· Πᾶς ἄνθρωπος ζῶον· πᾶν ζῶον οὐσία· (ἆρα)
πᾶς ἄνθρωπος οὐσία.
γ.
ἄνθρωπος
Π
Π
substantia. Εt sic: 337 0.: uis homo in toto aui. ] Καὶ οὔ ως Πᾶς ἄνθρωπος ἐν ὅλῳ τῷ ζών το
mali; omne animal in tota substantia; omnis homo
in tota substantia. Ex eo quod est de omni: Substantia de omni animali; animal de omni homine;
substantia de omni homine. Et sic: Substantia
omni animali inest; animal omni homini; substantia omni homini inest.
ζῶον ἐν ὅλῃ τῇ οὐσία· πᾶς ἄνθρωπος ἐν ὅλῃ τῇ οὐ
σία. Ἐκ τοῦ κατὰ παντός· Ἡ οὐσία κατὰ παντὸς
ζώου· τὸ ζῶον κατὰ παντὸς ἀνθρώπου· ἡ οὐσία
κατὰ παντὸς ἀνθρώπου. Καὶ οὕτως· Ἡ οὐσία παντὶ
ζώῳ ὑπάρχει· τὸ ζῶον παντὶ ἀνθρώπῳ· ἡ ούς α
παντὶ ἀνθρώπῳ ὑπάρχει.
col. 949–950page 212 of 548
PG 142:949Τέλος ΕΡΙΤΟΜΕ ούδι β. ζώου ἄνθρωπος οὐδ. δ'. Δεύτερος τρόπος του πρώτου σχήματος, ὃς ἐκ καθόλου καταφατικῆς τῆς ἐλάττονος, καὶ καθόλου ἀποφατικῆς τῆς μείζονος, ἀποφατικών καθόλου συν άγει συμπέρασμα· οἷον ἐκ τοῦ ἐν ὅλῳ καὶ οὐκ ἐν ὅλῳ· [ᾶς ἄνθρωπος ζῶον· οὐδὲν ζῶον λίθος· οὐδεὶς ἄνθρωπος λίθος. Καὶ οὕτως· Ὁ ἄνθρωπος ἐν ὅλῳ τῷ ζώῳ· τὸ ζῶον οὐκ ἐν ὅλῳ τῷ λίθῳ· ὁ ἄνθρωπος ἐν ὅλῳ τῷ λίθῳ οὐκ ἔστιν ήγουν οὐχ ὑπάρχει μέσ ρος τοῦ λίθου ὁ ἄνθρωπος, ὡς εἶναι τὸν λίθον μὲν ὅλον, αὐτοῦ δέ τι μέρος τὸν ἄνθρωπον. Ἐκ τοῦ κατὰ μη ενός καὶ κατὰ παντός· Ο λίθος κατ' οὐδενὸς ζώου· τὸ ζῶον κατὰ παντὸς ἀνθρώπου· ὁ λίθος κατ' οὐδενὸς ἀνθρώπου· ταυτὸ δὲ ἐστι κατὰ μηδενὸς καὶ κατ' οὐδενός. Καὶ οὕτως· Ο λίθος οὐδενὶ ζώῳ ὑπάρ χει τὸ ζῶον παντὶ ἀνθρώπῳ· ὁ λίθος ἄρα οὐδε». ἀνθρώπῳ ὑπάρχει. κατὰ μηδενὸς καὶ κατ' οὐδενός. γελαστικών 5. Ορωπος Υ. ζωου ε'. Τρίτος τρόπος του πρώτου σχήματος ὁ ἐκ και ταφατικῆς μερικῆς τῆς ἐλάττονος καὶ καθόλου και ταφατικῆς τῆς μείζονος μερικὸν καταφατικών συν άγων συμπέρασμα· οἷον ἐκ τοῦ ἐν ὅλῳ· Τὶ ζῶν ἄνθρωπος· πᾶς ἄνθρωπος γελαστικόν· τὶ ζῶον γελα στικόν. Καὶ οὕτω· Τὶ ζῶον ἐν ὅλῳ τῷ ἀνθρώπῳ πᾶς ἄνθρωπος ἐν ὅλῳ τῷ γελαστικῷ· τὶ ζῶον ἐν ὅλῳ τῷ γελαστικῷ. Ἐκ τοῦ κατὰ παντὸς καὶ κατά ς τινο;· Τὸ γελαστικὸν κατὰ παντὸς ἀνθρώπου· ὁ ἄν θρωπος κατά τινος ζώου· τὸ γελαστικών κατά τινος ζώων. Καὶ οὕτω· Τὸ γελαστικὸν παντὶ ἀνθρώπῳ ὁ ἄνθρωπός τινι ζώῳ· τὸ γελαστικόν τινι ζώῳ. σ'. Δυνατὸν δὲ καὶ ἀντὶ τοῦ τί; προσδιορισμοῦ προσλαβεῖν ὡρισμένον τι πρόσωπον τῶν καθέκαστα, καὶ τὰ αὐτὰ πάλιν συναγαγεῖν· οἷον, Ο Σωκράτης ἄνθρωπος πᾶς ἄνθρωπος γελαστικόν ὁ Σωκράτης ἄρα γελαστικόν. Καὶ πάλιν· Τὸ γελαστικὴν κατὰ παντὸς ἀνθρώπου· ὁ ἄνθρωπος κατὰ τοῦ Σωκράτ τους· τὸ γελαστικὸν ἄρα κατὰ τοῦ Σωκράτους. α. τὸ σολοικίζειν β. γραμματικός Αιδίον φύλ. Ε.
Τέλος
ούδι
β.
ζώου
ἄνθρωπος
οὐδ.
δ'. Δεύτερος τρόπος του πρώτου σχήματος, ὃς ἐκ
καθόλου καταφατικῆς τῆς ἐλάττονος, καὶ καθόλου
ἀποφατικῆς τῆς μείζονος, ἀποφατικών καθόλου συνάγει συμπέρασμα· οἷον ἐκ τοῦ ἐν ὅλῳ καὶ οὐκ ἐν
ὅλῳ· [ᾶς ἄνθρωπος ζῶον· οὐδὲν ζῶον λίθος· οὐδεὶς
ἄνθρωπος λίθος. Καὶ οὕτως· Ὁ ἄνθρωπος ἐν ὅλῳ
τῷ ζώῳ· τὸ ζῶον οὐκ ἐν ὅλῳ τῷ λίθῳ· ὁ ἄνθρωπος
ἐν ὅλῳ τῷ λίθῳ οὐκ ἔστιν ήγουν οὐχ ὑπάρχει μέσ
ρος τοῦ λίθου ὁ ἄνθρωπος, ὡς εἶναι τὸν λίθον μὲν
ὅλον, αὐτοῦ δέ τι μέρος τὸν ἄνθρωπον. Ἐκ τοῦ κατὰ
μη ενός καὶ κατὰ παντός· Ο λίθος κατ' οὐδενὸς
ζώου· τὸ ζῶον κατὰ παντὸς ἀνθρώπου· ὁ λίθος κατ'
οὐδενὸς ἀνθρώπου· ταυτὸ δὲ ἐστι κατὰ μηδενὸς καὶ
κατ' οὐδενός. Καὶ οὕτως· Ο λίθος οὐδενὶ ζώῳ ὑπάρ
χει τὸ ζῶον παντὶ ἀνθρώπῳ· ὁ λίθος ἄρα οὐδε».
ἀνθρώπῳ ὑπάρχει.
a.
4. Secundus modus primæ figuræ, qui ex universali affirmatione minore et universali negativa miajore negativam universalem colligit conclusionem:
velut ex eo quod est in toto et non in toto: Omnis
homo animal; nullum animal lápis: nullus
homo lapis. Et sic: Homo in toto animali; animal
non in toto lapide; homo non in toto lapide: hoc
est, homo non exsistit pars lapidis: ut lapis quidem
totum, homo autem pars illius esset. Ex eo quod
est de nullo et de omni: Lapis de nullo animali,
animal de omni homine; lapis de nullo homine.
Idem autem Græcis est κατὰ μηδενὸς καὶ κατ'
οὐδενός. Et sic: Lapis nulli animali inest; amimal omni homini; lapis igitur nulli homini inest.
γελαστικών
5. Ορωπος
Υ.
ζωου
ε'. Τρίτος τρόπος του πρώτου σχήματος ὁ ἐκ και
ταφατικῆς μερικῆς τῆς ἐλάττονος καὶ καθόλου και
ταφατικῆς τῆς μείζονος μερικὸν καταφατικών συν
άγων συμπέρασμα· οἷον ἐκ τοῦ ἐν ὅλῳ· Τὶ ζῶν
ἄνθρωπος· πᾶς ἄνθρωπος γελαστικόν· τὶ ζῶον γελαστικόν. Καὶ οὕτω· Τὶ ζῶον ἐν ὅλῳ τῷ ἀνθρώπῳ·
πᾶς ἄνθρωπος ἐν ὅλῳ τῷ γελαστικῷ· τὶ ζῶον ἐν
ὅλῳ τῷ γελαστικῷ. Ἐκ τοῦ κατὰ παντὸς καὶ κατά ς
τινο;· Τὸ γελαστικὸν κατὰ παντὸς ἀνθρώπου· ὁ ἄν
θρωπος κατά τινος ζώου· τὸ γελαστικών κατά τινος
ζώων. Καὶ οὕτω· Τὸ γελαστικὸν παντὶ ἀνθρώπῳ·
ὁ ἄνθρωπός τινι ζώῳ· τὸ γελαστικόν τινι ζώῳ.
σ'. Δυνατὸν δὲ καὶ ἀντὶ τοῦ τί; προσδιορισμοῦ
προσλαβεῖν ὡρισμένον τι πρόσωπον τῶν καθέκαστα,
καὶ τὰ αὐτὰ πάλιν συναγαγεῖν· οἷον, Ο Σωκράτης
ἄνθρωπος πᾶς ἄνθρωπος γελαστικόν ὁ Σωκράτης
ἄρα γελαστικόν. Καὶ πάλιν· Τὸ γελαστικὴν κατὰ
παντὸς ἀνθρώπου· ὁ ἄνθρωπος κατὰ τοῦ Σωκράτ
τους· τὸ γελαστικὸν ἄρα κατὰ τοῦ Σωκράτους.
α.
τὸ σολοικίζειν
5. Tertius modus primæ figuræ est qui ex affirmativa particulari minore et universali affirmativa
majore particularem affirmativam colligit conclusionem: velut 338 ex eo quod est in toto: Aliquod animal homo; omnis homo risibile; aliquod
animal risibile. Et sic: Aliquod animal in toto
homine; omnis homo in toto risibili; aliquod animal in toto risibili. Ex eo quod est de omni et de
aliquo: Risibile de omni homine; homo de aliquo
animali; risibile de aliquo animali. Εt sic: Risibile omni honini; homo alicui animnali; visibile
alicui animali.
6. Possumus autem etiam pro prædefinitione
(seu signo) aliquis finitam aliquam personam ex
singularibus assumere, et rursus eadem colligere:
veluti: Socrates homo; omnis homo risibile; Socrates igitur risibile. Et rursus: Risibile de omni
homine; homo de Socrate; risibile igitur de So
crate.
β.
γραμματικός
Αιδίον
φύλ.
F
Ε.
col. 951–952page 213 of 548
PG 142:951ζ'. Τέταρτος τρόπος του πρώτου σχήματος, ὃς ἐξ ἀποφατικῆς καθόλου τῆς μείζονος καὶ καταφατικῆς μερικῆς τῆς ἐλάττονος συμπεραίνει μερικὸν ἀποφατικόν· οἷον, Ἐκ τοῦ κατὰ μηδενὸς καὶ κατά τινος. Τὸ σολοικίζειν κατ᾽ οὐδενὸς γραμματικοῦ τὸ γραμματικὸν κατά τινος Αιθίοπος· τὸ σολοικίζειν κατ' οὐ παντός Αιθίοπος. Καὶ οὕτως· Τὸ σου λοικίζειν οὐδενὶ γραμματικῷ· τὸ γραμματικόν τινι Αἰθίοπι· τὸ σολοικίζειν τινὶ Αἰθίοπ: οὐχ ὑπάρχει, τουτέστιν, οὐ παντὶ Αἰθίοπι ὑπάρχει. Ἐκ τοῦ ἐν ὅλῳ, καὶ οὐκ ἐν ὅλῳ· Τις Αἰθίοψ γραμματικός ο οὐδεὶς γραμματικός σολοικιστής· οὗ πᾶς Αιθίοψ σολοικιστής. Καὶ οὕτω· Τις Αιθίοψ ἐν ὅλῳ τῷ γραμματικῷ· οὐδεὶς γραμματικὸς ἐν ὅλῳ τῷ σολοι κιστῇ· οὐδὲ γάρ ἐστι μέρος τοῦ σολοικιστοῦ ὁ γραμ ματικός· ἀπηλλοτριωμένος δὲ μᾶλλον αὐτοῦ. Τις ἄρα Αιθίοψ οὐκ ἐν ὅλῳ τῷ σολοικιστῇ, τουτέστιν, οὐ πῆς Αἰθίοψ ἐν ὅλῳ τῷ σολοικιστῇ. η'. Οὗτοι μὲν οὖν οἱ τέσσαρες τρόπο: τοῦ πρώτου σχήματος ἐξ ἀληθῶν προτάσεων ἀληθὲς ἀεὶ συμπεραίνουσιν· ὅθεν καὶ συλλογιστικοὶ ὀνομάζονται· οἱ δὲ παρ' αὐτοὺς ἅπαντες ἀσυλλόγιστοί εἰσι, διὰ τὸ συν ἄγειν καὶ ἀληθῆ καὶ ψευδῆ, τῶν προτάσεων οὐσῶν ἀληθῶν. Ἰδοὺ γὰρ ἐκ καθόλου καταφατικῆς τῆς μείζονος, καὶ καθόλου ἀποφατικῆς τῆς ἐλάττονος, καὶ ἀληθὲς καὶ ψευδὲς ἐν πρώτῳ συνάγεται σχήματι ἀληθὲς μέν· Οὐδεὶς λίθος ἄνθρωπος· πᾶς ἄνθρωπος ζῶον· οὐδεὶς λίθος ζῶον· ψευδὲς δὲ, Οὐδεὶς λίθος ἄνθρωπος πᾶς ἄνθρωπος οὐσία· οὐδεὶς λίθος οὐσία. Τοιαῦτα συμβαίνει καὶ τοῖς ἄλλοις τρόποις τοῦ τοιούτου σχήματος τοῖς μὴ παραδεδομένοις ἡμῖν τὸ αὐτὸ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων σχημάτων ἔστιν εὑρεῖν. ΚΕΦΑΛ. ΛΔ'. Περὶ τοῦ δευτέρου σχήματος καὶ τρίτου. α'. Οταν ὁ κοινὸς καὶ μέσος ὅρος κατηγορῆται καὶ ἀμφοτέρων τῶν ἄκρων, τότε τὸ δεύτερον γίνε τα σχῆμα. β'. Τρόποι δὲ συλλογιστικοὶ καὶ τοῦδε τοῦ σχήμα τις τέσσαρες. γ'. Πρῶτος μὲν (οὖν) ἐκ καθόλου κατηγορικής
7. Quartus modus prime figuræ est qui negativa
universali majori et affirmativa particulari minore
concludit particularem negativam: velut ex eo
quod est de nullo et de aliquo. Solocisare de nullo
grammatico: grammaticum de quodam Ethiope;
solocisare non de omni Ethiope. Εt sic: Solæcisare nulli grammatico; grammaticum cuidam
Ethiopi; so'ecisare cuidam Ethiopi non inest,339
hoc est, non omni Æthiopi inest. Ex eo quod est
in toto, et non in toto. Quidam Æthiops est grammaticus; nullus graminaticus est solecista; non
omnis Athiops soloecista. Et sic: Quidam thiops in
toto grammatico; nullus grammaticus in toto
soloc sta (neque eni.n grammaticus solœcistæ
pars est, sed potius ab illo remotissimus); quidam
igitur Æthiops non in toto solecista, hoc est, non
omnis Ethiops in tolo soloecista.
8. Ili quidem igitur quatuor modi primæ figuræ
x veris propositionibus verum semper concludunt;
unde etiam syllogistici nominantur. Qui vero præter illos sunt, omnes asyllogisti sunt, propterea
quod et vera el falsa concludant propositionibus
veris exsistentibus. Ut enim patet, ex universali
affirmativa majore et universali negativa minore, et
verum et falsum in prima figura colligitur`, verum
quidem: Nullus lapis est homo; omnis homo est
animal; nullus lapis est animal: falsum autem:
Nullus lapis est homo; oninis homo est substantia;
mullus lapis est substantia. Talia eveniunt etiam
aliis modis hujus figuræ qui a nobis non sunt e
traditi. Ac idem etiam in aliis figuris invenise
clatur.
ζ'. Τέταρτος τρόπος του πρώτου σχήματος, ὃς ἐξ
ἀποφατικῆς καθόλου τῆς μείζονος καὶ καταφατι
κῆς μερικῆς τῆς ἐλάττονος συμπεραίνει μερικὸν
ἀποφατικόν· οἷον, Ἐκ τοῦ κατὰ μηδενὸς καὶ κατά
τινος. Τὸ σολοικίζειν κατ᾽ οὐδενὸς γραμματικοῦ·
τὸ γραμματικὸν κατά τινος Αιθίοπος· τὸ σολοικί
ζειν κατ' οὐ παντός Αιθίοπος. Καὶ οὕτως· Τὸ σου
λοικίζειν οὐδενὶ γραμματικῷ· τὸ γραμματικόν τινι
Αἰθίοπι· τὸ σολοικίζειν τινὶ Αἰθίοπ: οὐχ ὑπάρχει,
τουτέστιν, οὐ παντὶ Αἰθίοπι ὑπάρχει. Ἐκ τοῦ
ἐν ὅλῳ, καὶ οὐκ ἐν ὅλῳ· Τις Αἰθίοψ γραμματικός ο
οὐδεὶς γραμματικός σολοικιστής· οὗ πᾶς Αιθίοψ
σολοικιστής. Καὶ οὕτω· Τις Αιθίοψ ἐν ὅλῳ τῷ
γραμματικῷ· οὐδεὶς γραμματικὸς ἐν ὅλῳ τῷ σολοι
κιστῇ· οὐδὲ γάρ ἐστι μέρος τοῦ σολοικιστοῦ ὁ γραμ
ματικός· ἀπηλλοτριωμένος δὲ μᾶλλον αὐτοῦ. Τις
ἄρα Αιθίοψ οὐκ ἐν ὅλῳ τῷ σολοικιστῇ, τουτέστιν,
οὐ πῆς Αἰθίοψ ἐν ὅλῳ τῷ σολοικιστῇ.
η'. Οὗτοι μὲν οὖν οἱ τέσσαρες τρόπο: τοῦ πρώτου
σχήματος ἐξ ἀληθῶν προτάσεων ἀληθὲς ἀεὶ συμπε
ραίνουσιν· ὅθεν καὶ συλλογιστικοὶ ὀνομάζονται· οἱ δὲ
παρ' αὐτοὺς ἅπαντες ἀσυλλόγιστοί εἰσι, διὰ τὸ συνἄγειν καὶ ἀληθῆ καὶ ψευδῆ, τῶν προτάσεων οὐσῶν
ἀληθῶν. Ἰδοὺ γὰρ ἐκ καθόλου καταφατικῆς τῆς
μείζονος, καὶ καθόλου ἀποφατικῆς τῆς ἐλάττονος,
καὶ ἀληθὲς καὶ ψευδὲς ἐν πρώτῳ συνάγεται σχήματι
ἀληθὲς μέν· Οὐδεὶς λίθος ἄνθρωπος· πᾶς ἄνθρωπος
ζῶον· οὐδεὶς λίθος ζῶον· ψευδὲς δὲ, Οὐδεὶς λίθος
ἄνθρωπος πᾶς ἄνθρωπος οὐσία· οὐδεὶς λίθος οὐσία.
Τοιαῦτα συμβαίνει καὶ τοῖς ἄλλοις τρόποις τοῦ
τοιούτου σχήματος τοῖς μὴ παραδεδομένοις ἡμῖν·
τὸ αὐτὸ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων σχημάτων ἔστιν εὑρεῖν.
Tabula capitis 33, de prima figura.
340 Prima figura ex
{
a el a
cel a
a el i
e et i
a
Barbara,
Celarent,
colligit
unde
Darii,
Ferio.
SYNOPSIS CAPITIS XXXIV.
QUOD EST DE SECUNDA ET TERTIA FIGURA.
- 4. Ca1. Secundam figuram describit.
5. Cesare.
2. Modos ejus recenset et ordine explicat.
mestres. 5. Festino. 6. Baroco. 7. Rationem reddit quare hi quatuor modi hujus figuræ sint
syllogistici, et præter eos omnes alii asyllogisti, et uno exemplo declarai. 8. Tertiam figuram describit. — 9. Modos ejus recenset et ordine explicat.
10. Darapti. - 14. Felapton. 12. Darisi.
13. Ferison. 14. Disamis. 15. Bocardo. 16. Occupatio. 17. Concludit de modis syllogisticis
hujus figura. - 18. Occupatio de syllogismis constantibus ex iudefinitis propositionibus.
CAPUT XXXIV.
De secunda et tertia figura.
1. Quando communis et medius terminus etiam
de utroque extremorum prædicatur, tunc efficitur
secunda figura.
2. Modi autem syllogistici etiam hujus figuræ
sunt 341 quatuor.
5. Primus igitur ex universali altributiva; hoc
Περὶ τοῦ δευτέρου σχήματος καὶ τρίτου.
α'. Οταν ὁ κοινὸς καὶ μέσος ὅρος κατηγορῆται
καὶ ἀμφοτέρων τῶν ἄκρων, τότε τὸ δεύτερον γίνε
τα σχῆμα.
β'. Τρόποι δὲ συλλογιστικοὶ καὶ τοῦδε τοῦ σχήματις τέσσαρες.
γ'. Πρῶτος μὲν (οὖν) ἐκ καθόλου κατηγορικής
col. 953–954page 214 of 548
PG 142:953ΕΠΙΤΟΜΕ ήγουν καταφατικῆς τῆς ἐλάττονος, καὶ καθόλου στερητικῆς, ταυτὸν δ᾽ εἰπεῖν, ἀποφατικῆς τῆς μεί ξονος· συνάγει (δέ) συμπέρασμα καθόλου στερητικόν οἷον, "Ο άνθρωπος ζῶον· ὁ λίθος τοῦ ζῶον· ἄνθρωπος ἄρα οὐ λίθος. ούδι οὐδ. μ. ζώον οὐδ. ν. λίθος ούδο ἄνθρωπος ξ. Καὶ πάλιν· Τὸ ζῶον κατ' οὐδενὸς λίθου· τὸ ζῶον κατὰ παντὸς ἀνθρώπου· ὁ λίθος ἄρα κατ᾽ οὐδενὸς ἀνθρώπου. δ. Δεύτερος τρόπος τοῦδε τοῦ σχήματος ἐκ και θόλου στερητικῆς τῆς ἐλάττονος, και κατηγορικῆς καθόλου τῆς μείζονος· συνάγει δὲ καὶ αὐτὸς καθό που στερητικόν· οἷον, Οὐδεὶς λίθος ζῶον· πᾶς ἄνθρω πως ζώον· οὐδεὶς λίθος ἄρα ἄνθρωπος. Π οὐδ με ζώον οὐδο ν. ἄνθρωπος λίθος ξ. οὐδ. ε'. Τρίτος τρόπος ἐστὶν, ὅς ἐκ μερικῆς καταφατικῆς τῆς ἐλάττονος, καὶ καθόλου τῆς μείζονος. ἀποφατικὸν μερικὸν συλλογίζεται· οἷον, Τι ζῶον λογικόν· οὐδὲν ἄλογον λογικόν· οὐ πᾶν ζῶον ὅλου γεν.
ΕΠΙΤΟΜΕ LOGICA.
ήγουν καταφατικῆς τῆς ἐλάττονος, καὶ καθόλου est allirmativa, minore; et universali privativa
στερητικῆς, ταυτὸν δ᾽ εἰπεῖν, ἀποφατικῆς τῆς μείξονος· συνάγει (δέ) συμπέρασμα καθόλου στερητικόν
οἷον, "Ο άνθρωπος ζῶον· ὁ λίθος τοῦ ζῶον· ἄνθρω
πος ἄρα οὐ λίθος.
(idem est autem dicere negativa) universalem privativam colligit conclusionem: velut, Homo est
animal: lapis non est animal; (ergo) homo non
est lapis.
ούδι
οὐδ.
μ.
ζώον
οὐδ.
ν. λίθος
ούδο
ἄνθρωπος ξ.
Καὶ πάλιν· Τὸ ζῶον κατ' οὐδενὸς λίθου· τὸ ζῶον
κατὰ παντὸς ἀνθρώπου· ὁ λίθος ἄρα κατ᾽ οὐδενὸς
ἀνθρώπου.
δ. Δεύτερος τρόπος τοῦδε τοῦ σχήματος ἐκ και
θόλου στερητικῆς τῆς ἐλάττονος, και κατηγορικῆς
καθόλου τῆς μείζονος· συνάγει δὲ καὶ αὐτὸς καθό
που στερητικόν· οἷον, Οὐδεὶς λίθος ζῶον· πᾶς ἄνθρωπως ζώον· οὐδεὶς λίθος ἄρα ἄνθρωπος.
Et iterum Animal de nullo lapide; animal
de omni homine; lapis igitur de nullo homine.
4. Secundus modus hujus figuræ ex universali
privativa minore, et attributiva universali majore
(constat); colligit autem et ipse universalem privativam (conclusionem): velut, Nullus lapis
animal: omnis homo est animal; nullus lapi§ est
homo.
Π
οὐδ
με
ζώον
οὐδο
ν. ἄνθρωπος
λίθος ξ.
οὐδ.
ε'. Τρίτος τρόπος ἐστὶν, ὅς ἐκ μερικῆς καταφα- 5. Tertius modus est, qui ex particulari affirmaτικῆς τῆς ἐλάττονος, καὶ καθόλου τῆς μείζονος.
ἀποφατικὸν μερικὸν συλλογίζεται· οἷον, Τι ζῶον
λογικόν· οὐδὲν ἄλογον λογικόν· οὐ πᾶν ζῶον ὅλου
γεν.
tiva minore, et privativa universali majore, negativam particularem ratiocinatur (conclusionem).
velut, Aliquod animal
tionale rationale¨·
rationale; tullum irranon omne arimal irrationale.
col. 955–956page 215 of 548
PG 142:955οὐδ. ν. άλογον μ. λογικόν Το ζώον ξ. ς'. Τέταρτος δὲ τρόπος ἐστὶν, ὅστις ἐξ ἀποφατικῆς μερικῆς τῆς ἐλάττονος, καὶ καταφατικής και θόλου τῆς μείζονος, συμπεραίνει καὶ αὐτὸς μερικὸν ἀποφατικόν· οἷον, Οὐ πᾶν λευκὸν ζῶον· πᾶς ἄνθρωπος ζῶον· οὐ πᾶν λευκὸν ἄνθρωπος μ. ζώον Π ν. ἄνθρωποςοὐ οὐ λευκόν ξ. ζ. Καὶ οὗτοι μὲν οἱ τρόποι τὸ ἀληθὲς ἐξ ἀλη θῶν προτάσεων συμπεραίνοντες, συλλογιστικοί και λοῦνταί τε καὶ εἰσίν· οἱ δὲ παρ' αὐτοὺς, διὰ τὸ συν ἄγειν καὶ ἀληθῆ καὶ ψευδῆ, καὶ λέγονται καὶ τυγ χάνουσιν ἀσυλλόγιστοι. "Ιδε γὰρ, ἐκ δύο στερητικῶν καθόλου προτάσεων καὶ τὸ ἀληθὲς καὶ τὸ ψευ δὲς συμπεραίνεται· τὸ μὲν ἀληθὲς οὕτως, Οὐδεὶς λίθος ἄνθρωπος· οὐδεὶς ἵππος ἄνθρωπος· οὐδεὶς λίθος ἵππος· τὸ δὲ ψευδές· Οὐδεὶς ἄνθρωπος ἵσταται· οὐ δὲν λογικὸν ἵπταται· οὐδεὶς ἄνθρωπος λογικός. η'. Σχῆμα δὲ τρίτον ἐστὶν, ὅταν ὁ κοινὸς καὶ μέσος όρος καὶ ἀμφοτέροις τοῖς ἄκροις ὑποκείμενος εἴη. θ'. Τρόποι δέ εἰσι τοῦ τρίτου σχήματος ἕξ. ι. Καὶ πρῶτος μὲν, ὅστις ἐκ δύο καταφατικῶν καθόλου προτάσεων μερικὸν καταφατικὸν συν άγει συμπέρασμα· οἷον. Ὁ ἄνθρωπος ζῶον· ὁ άνθρωπος λογικόν τι ζώον λογικόν. Καὶ πάλιν, Τὸ λογικὸν κατὰ παντὸς ἀνθρώπου· τὸ ζῶον κατὰ παν τῆς ἀνθρώπου· τὸ λογικὸν ἄρα κατά τινες ζώων.
οὐδ.
ν. άλογον
μ.
λογικόν
Το
ζώον ξ.
6. Quartus modus est, qui ex negativa particulari minore, et affirmativa universali majore et ipse
particularem negativam colligit (conclusionem):
velut, Non omne album animal omnis homo
animal; non omne album homo.
ς'. Τέταρτος δὲ τρόπος ἐστὶν, ὅστις ἐξ ἀποφατι
κῆς μερικῆς τῆς ἐλάττονος, καὶ καταφατικής και
θόλου τῆς μείζονος, συμπεραίνει καὶ αὐτὸς μερικὸν
ἀποφατικόν· οἷον, Οὐ πᾶν λευκὸν ζῶον· πᾶς ἄνθρω
πος ζῶον· οὐ πᾶν λευκὸν ἄνθρωπος
μ.
ζώον
Π
ν. άνθρωπος
T
οὐ
342 7. Et hi quidem moli verum ex veris propositionibus concludentes syllogistici et vocantur
et sunt qui autem præter eos sunt, propterea
quod et vera et falsa colligant, et dicuntur et sunt
asyllogisti. Evidenter enim ex duabus negativis universalibus propositionibus et verum et falsum concluditur verum quidem ita: Nullus lapis est
homo; nullus equus est homo; nullus lapis est
equus: falsum autem: Nullus homo volat; nul
lum rationale volat; nullus homo est rationalis.
8. Cæterum tertia figura est quando communis
et medius terminus etiam utrique extremorum subjectus fuerit.
9. Modi autem tertiæ figuræ sunt sex.
16. Et primus quidem qui ex duabus affirmativis
universalibus propositionibus particularem affirma.
tivam colligit conclusionem; ut, Omnis homo est
animal; omnis homo est rationale; aliquod animal est rationale. Echerum: Rationale de omni
homine; animal de omni homine; rationale igitur de
quodam anim ali.
οὐ
λευκόν ξ.
ζ. Καὶ οὗτοι μὲν οἱ τρόποι τὸ ἀληθὲς ἐξ ἀλη
θῶν προτάσεων συμπεραίνοντες, συλλογιστικοί και
λοῦνταί τε καὶ εἰσίν· οἱ δὲ παρ' αὐτοὺς, διὰ τὸ συν
ἄγειν καὶ ἀληθῆ καὶ ψευδῆ, καὶ λέγονται καὶ τυγ
χάνουσιν ἀσυλλόγιστοι. "Ιδε γὰρ, ἐκ δύο στερητι
κῶν καθόλου προτάσεων καὶ τὸ ἀληθὲς καὶ τὸ ψευδὲς συμπεραίνεται· τὸ μὲν ἀληθὲς οὕτως, Οὐδεὶς
λίθος ἄνθρωπος· οὐδεὶς ἵππος ἄνθρωπος· οὐδεὶς λίθος
ἵππος· τὸ δὲ ψευδές· Οὐδεὶς ἄνθρωπος ἵσταται· οὐ
δὲν λογικὸν ἵπταται· οὐδεὶς ἄνθρωπος λογικός.
η'. Σχῆμα δὲ τρίτον ἐστὶν, ὅταν ὁ κοινὸς καὶ
μέσος όρος καὶ ἀμφοτέροις τοῖς ἄκροις ὑποκείμενος
εἴη.
θ'. Τρόποι δέ εἰσι τοῦ τρίτου σχήματος ἕξ.
ι. Καὶ πρῶτος μὲν, ὅστις ἐκ δύο καταφατι
κῶν καθόλου προτάσεων μερικὸν καταφατικὸν συνάγει συμπέρασμα· οἷον. Ὁ ἄνθρωπος ζῶον· ὁ
άνθρωπος λογικόν τι ζώον λογικόν. Καὶ πάλιν, Τὸ
λογικὸν κατὰ παντὸς ἀνθρώπου· τὸ ζῶον κατὰ παν
τῆς ἀνθρώπου· τὸ λογικὸν ἄρα κατά τινες ζώων.
col. 957–958page 216 of 548
PG 142:957λογικών Π άνθρωπος σ. Τ ζώον ια΄. Δεύτερος τρόπος, ὃς ἐξ ἀποφατικῆς καθόλου τῆς μείζονος, καὶ καθόλου κατηγορικῆς τῆς ἐλάτο τονος, μερικὴν στερητικόν συνάγει συμπέρασμα οἷον, Πᾶσα χιὼν λευκή· οὐδεμία χιὼν ζῶον· οὐ πᾶν λευκὸν ζώον. Καὶ πάλιν· Τὸ ζῶον οὐδεμιᾷ χιόνι τὸ λευκὸν πάσῃ χιόνι· τὸ ζῶον οὐ παντὶ λευκῷ. ζώον Η Π οὐ λευκή οὐδ. χιών Π οὐ ιβ. Τρίτος τρόπος, ὅστις ἐκ μερικῆς καταφατικῆς τῆς ἐλάττονος καὶ καθόλου καταφατικῆς τῆς μείζονος ἀθροίζει μερικόν συμπέρασμα καταφατικὸν· οἷον, Τις ἄνθρωπος μέλας· πᾶς ἄνθρωπος ζῶον· τὶ μέλαν ζῶον. μέλαν π** ζώον ἄνθρωπος
λογικών
Π
άνθρωπος
σ.
Τ
ζώον
ια΄. Δεύτερος τρόπος, ὃς ἐξ ἀποφατικῆς καθόλου
τῆς μείζονος, καὶ καθόλου κατηγορικῆς τῆς ἐλάτο
τονος, μερικὴν στερητικόν συνάγει συμπέρασμα·
οἷον, Πᾶσα χιὼν λευκή· οὐδεμία χιὼν ζῶον· οὐ πᾶν
λευκὸν ζώον. Καὶ πάλιν· Τὸ ζῶον οὐδεμιᾷ χιόνι·
τὸ λευκὸν πάσῃ χιόνι· τὸ ζῶον οὐ παντὶ λευκῷ.
ζώον
Η
Π
οὐ
11. Secundus nodus est, qui. ex negativa universali majore et universali attributiva minore
particularem privativam conclusionem 343 colligit; velut: Onnis nis alla; nulla nix animal; non
omne album animal. Et iterum: Animal nulli
nivi; album omni nivi; animal non omni albo
(inest).
λευκή
οὐδ.
χιών
Π
οὐ
ιβ. Τρίτος τρόπος, ὅστις ἐκ μερικῆς καταφατικῆς τῆς ἐλάττονος καὶ καθόλου καταφατικῆς τῆς
μείζονος ἀθροίζει μερικόν συμπέρασμα καταφατι
κόν· οἷον, Τις ἄνθρωπος μέλας· πᾶς ἄνθρωπος
ζῶον· τὶ μέλαν ζῶον.
R
μέλαν
π**
12. Tertius modus est, qui ex particulari affirmativa minore et universali affirmativa majore
particularem affirmativam conclusionem infert;
exemplo gratia: Aliquis homo est niger; omnnis
homo est animal; aliquod nigrum est animal.
የ
ζώον
ἄνθρωπος
T
col. 959–960page 217 of 548
PG 142:959ιγ'. Τέταρτος τρόπος ὁ ἐκ μερικῆς κατηγορικῆς τῆς ἐλάττονος καὶ στερητικῆς καθόλου τῆς μείζονο; συνάγων μερικὸν ἀποφατικόν· οἶον, Τίς λίθος λευ κό,· οὐδεὶς λίθος ζῶαν· οὐκ ἄρα πᾶν λευκὸν ζῶον. Π ζώον οδο ού Ρ λευκόν λίθος ιδ΄. Πέμπτος τρόπος ὁ ἐκ καθόλου καταφατικής τῆς ἐλάττονος, καὶ μερικῆς καταφατικῆς τῆς μεί ζονος, συμπεραίνων μερικὸν κατηγορικόν οἶον, Πας ἄνθρωπος ζῶον· εἰς ἄνθρωπος λευκός· τὶ ζῶον λευκόν. Π ζώον ἄνθρωπος Ρ λευκός ιε'. Εκτος δὲ καὶ τελευταῖος τρόπο; ἐστὶν ὁ ἐκ καθόλου κατηγορικῆς τῆς ἐλάττονος, καὶ στερητικῆς ἐπὶ μέρους της μείζονος, μερικόν συλλογιζόμενος ἀποφατικὸν συμπέρασμα, οἷον· Πᾶς ἄνθρωπος ζῶον· οὐ πᾶς ἄνθρωπος μέλας· οὐ πᾶν ζῶον μέσ λαν. ις'. Δυνατὸν δὲ καὶ ἄλλως ἐκ τοῦ ἐν ὅλῳ καὶ οὐκ ἐν ὅλῳ συναγαγεῖν τοὺς τοῦ δευτέρου και τρίτου σχήματος συλλογισμούς ἅπαντας· ὡσαύτως καὶ ἀπὸ τοῦ κατὰ παντὸς, καὶ κατ᾽ οὐδενός· καθὼς ἐν τῷ πρώτῳ σχήματι καὶ ἡμεῖς ὑποδείγματι ἕνεκα κοινοῦ καὶ καθολικοῦ πεποιήκαμεν.
13. Quartus modus est qui ex particulari altrioutira minore et privativa universali majore partisularem negativam colligit conclusionem: velut,
Aliquis lapis est albus; nullus lapis est animal·
son igitur omne album est animal.
ιγ'. Τέταρτος τρόπος ὁ ἐκ μερικῆς κατηγορικῆς
τῆς ἐλάττονος καὶ στερητικῆς καθόλου τῆς μείζονο;
συνάγων μερικὸν ἀποφατικόν· οἶον, Τίς λίθος λευκό,· οὐδεὶς λίθος ζῶαν· οὐκ ἄρα πᾶν λευκὸν ζῶον.
Π
ζώον
οδο
ού
Ρ
λευκόν
λίθος
14. Quintus modus est qui ex universali affirmativa minore et particulari affirmativa majore particulare attributivum) concludit: velut, Omnis homo
est animal; aliquis homo est albus; aliquod animal, album.
ιδ΄. Πέμπτος τρόπος ὁ ἐκ καθόλου καταφατικής
τῆς ἐλάττονος, καὶ μερικῆς καταφατικῆς τῆς μεί
ζονος, συμπεραίνων μερικὸν κατηγορικόν οἶον, Πας
ἄνθρωπος ζῶον· εἰς ἄνθρωπος λευκός· τὶ ζῶον
λευκόν.
Π
ζώον
R
ἄνθρωπος
Ρ
λευκός
15. Sextus denique et ultimus modus est, qui c
ex universali attributiva minore et privativa particulari majore particularem ratiocinando infert
(conclusionem): velut, Omnis homo est ani
mal; non omnis homo est niger; non omne animal est nigrum.
344 16. Possumus autem etiam aliter ex Co
quod est in toto et non in toto colligere omnes
secundæ et tertiæ figuræ syllogismos: itidem et ab
eo quod est de omni et de nullo: quemadmodum
in prima figura et nos communis et universalis
exempli gratia fecimus.
ιε'. Εκτος δὲ καὶ τελευταῖος τρόπο; ἐστὶν ὁ ἐκ
καθόλου κατηγορικῆς τῆς ἐλάττονος, καὶ στερητι
κῆς ἐπὶ μέρους της μείζονος, μερικόν συλλογιζόμενος ἀποφατικὸν συμπέρασμα, οἷον· Πᾶς ἄνθρωπος
ζῶον· οὐ πᾶς ἄνθρωπος μέλας· οὐ πᾶν ζῶον μέσ
λαν.
ις'. Δυνατὸν δὲ καὶ ἄλλως ἐκ τοῦ ἐν ὅλῳ καὶ
οὐκ ἐν ὅλῳ συναγαγεῖν τοὺς τοῦ δευτέρου και
τρίτου σχήματος συλλογισμούς ἅπαντας· ὡσαύτως
καὶ ἀπὸ τοῦ κατὰ παντὸς, καὶ κατ᾽ οὐδενός· καθὼς
ἐν τῷ πρώτῳ σχήματι καὶ ἡμεῖς ὑποδείγματι ἕνεκα
κοινοῦ καὶ καθολικοῦ πεποιήκαμεν.
col. 961–962page 218 of 548
PG 142:961μέλαν π οὐ οὐ ἄνθρωπο; ζωον ιζ. Ἰδοὺ τοίνυν καὶ τοῦ τρίτου σχήματος αἱ πᾶσαι συλλογιστικά) συζυγίαι δεδήλωνται, καὶ οὐκ ἔστιν ἄλλη τις παρ' αὐτὲς τὸ ἀληθὲς ἀναγκαίως ἀεὶ συμπεραίνουσα. Ταῦτα μὲν οὖν εἴρηται περὶ τῶν ἐκ διωρισμένων προτάσεων συνισταμένων συν ζυγιῶν συλλογιστικών. τη". Περὶ δὲ τῶν ἐχόντων καὶ ἀδιορίστους προτάσεις συλλογισμών ἱκανὰ τὰ προειρημένα περὶ τῶν τοιούτων ἀδιορίστων προτάσεων· πλὴν κάν τοῖς ἔχουσι καὶ ἀδιορίστους προτάσεις συλλογισμούς ἀναγκαῖον τῇ χείρονι τῶν προτάσεων ἕπεσθαι τὸ συμπέρασμα. Χείρων δὲ τῆς διωρισμένης ἡ ἀδιόριστός· ὥσπερ καὶ τῆς κατηγορικῆς ἡ στερητική, καὶ τῆς καθόλου ή μερική.
元
μέλαν
*
π
οὐ
οὐ
ἄνθρωπο;
ζωον
ιζ. Ἰδοὺ τοίνυν καὶ τοῦ τρίτου σχήματος αἱ
πᾶσαι συλλογιστικά) συζυγίαι δεδήλωνται, καὶ οὐκ
ἔστιν ἄλλη τις παρ' αὐτὲς τὸ ἀληθὲς ἀναγκαίως
ἀεὶ συμπεραίνουσα. Ταῦτα μὲν οὖν εἴρηται περὶ
τῶν ἐκ διωρισμένων προτάσεων συνισταμένων συν
ζυγιῶν συλλογιστικών.
τη". Περὶ δὲ τῶν ἐχόντων καὶ ἀδιορίστους προτά
σεις συλλογισμών ἱκανὰ τὰ προειρημένα περὶ τῶν
τοιούτων ἀδιορίστων προτάσεων· πλὴν κάν τοῖς
ἔχουσι καὶ ἀδιορίστους προτάσεις συλλογισμούς
ἀναγκαῖον τῇ χείρονι τῶν προτάσεων ἕπεσθαι τὸ
συμπέρασμα. Χείρων δὲ τῆς διωρισμένης ἡ ἀδιόριστος· ὥσπερ καὶ τῆς κατηγορικῆς ἡ στερητική,
καὶ τῆς καθόλου ή μερική.
17. Manifeste igitur etiam tertiæ figuræ syllogisticæ conjugationes declaratæ sunt: nec est alia præter eas quæ verum necessario semper concludat.
Hæc igitur dicta sunt de syllogisticis conjugationibus, quæ ex definitis constant propositionibus.
18. De illis autem syllogismis qui etiam indefinitas habent, sufficiunt ea quæ ante dicta sunt de
indefinitis propositionibus. Verumtamen et in syllogismis qui indefinitas habent propositiones, necesse
est ut conclusio deteriorem propositionem sequatur. Deterior autem est indefinita quam definita;
quemadmodum etiam negativa quam affirmativa
et particularis quam universalis.
345 Tabula capitis 34, de secunda et tertia figura.
e cl a
Secunda figura ex
a et e
e et i
colligit
a el o
a eti
Cesare,
Camestres,
unde
Festino,
Baroco
Davanti,
Felapton,
Disacius,
Ferison,
e et a
Tertia figura ex
; et a
colligit
unde
e et i
a et i
o el a
Datisi,
Bocardo.
SYNOPSIS CAPITIS XXXV,
QUOD EST DE SECUNDÆ ET TERTIÆ FIGură reductionE AD PRIMAM, ET DE ABDUCTIONE AD IMPOSSIBILE.·
4. Syllogismos dividit in perfectos et imperfectos.— 2.Qui sint perfecti et imperfecti, et cur perfecti ita dicti sint.
5. Iidem quomodo secundum rò omne concludant et progrediantur. – 4. Quomodo secundum rè ex told.
5. Cur prima figura sit perfecta, secunda autem et tertia imperfectæ. - 6. Qualis sit ostensio secunde figuræ.-7. Qualis tertiæ. - 346 8. Secunda et tertia figura quomodo perficiantur, et quibus að
perfectionem instrumentis opus habeant. - 9. Quomodo fiat deductio ad impossibile. - 10. Exemplo declaratur. — 11. Transitio ad exemplarem declarationem reductionis ostensivæ et abductionis ad impossibile singulorum modorum secunde et tertiæ figuræ. 12. Quomodo e! quo primus modus secundæ figuræ
reducatur primum ostensive et deinde per deductionem ad impossibile.— 15. Secundus modus. - 14. Tertius modus. – 15. Quartus modus. - 16. secunda figura ad tertiam transitur. - 17. Quomodo et
quo primus modus tertiæ figuræ reducatur. 18. Secundus modus. 19. Tertius. - 20. Quartus.
21. Quintus. 22. Sextus. 23. Ostenditur reductionem utramque per controversionem scilicet propositionum sen ostensivam, et per deductionem ad impossibile posse a'que fieri ex eo quod est in toto et non
in toto, itemque ex eo quod est de omni et de nullo. 24. Quare etiam particulares primæ figuræ modi reducantur ad universales, et quomodo hoc fisit. 25. Darii. - 26. Ferio. - 27. Concluditur quod ad duos
modos universales primæ figuræ omnes ali› modi omnium figurarum adeoque omnes syllogismi re tres quearst,
col. 963–964page 219 of 548
PG 142:963Ει ΚΕΦΑΛ. ΛΕ. Περὶ τῆς τοῦ δευτέρου καὶ τρίτου σχήματος ανα γωγῆς εἰς τὸ πρῶτον σχῆμα, καὶ περὶ τῆς εἰς ἀδύνατον ἀπαγωγής. α΄. Τῶν συλλογισμῶν οἱ μὲν ἐκλήθησαν τέλειο:, οἱ δὲ ἀτελεῖς. β'. Τέλειοι μὲν οἱ τοῦ πρώτου σχήματος, ἀτελεῖς δὲ ἡ τοῦ δευτέρου καὶ τρίτου. Καὶ τέλειοι μὲν οἱ τοῦ πρώτου σχήματος ώνομάσθησαν, διότι τὴν δεῖξιν εὐ θεῖαν ποιοῦνται καὶ φανερὰν αὐτοὶ καθ᾿ ἑαυτούς κἂν ἀπὸ τοῦ ἐν ὅλῳ, κἂν ἀπὸ τοῦ κατὰ παντὸς συλ λογίζωνται. Καὶ γὰρ ἐξ ἑνὸς ἄκρου πως θάτερον διὰ τοῦ μέσου γίνονται καὶ κοινοῦ. γ'. Καὶ ὅτε μὲν ἐκ τοῦ κατὰ παντὸς συμπεραίνουσι πρὸς τὸν ἐλάττω καὶ ἔσχατον ὅρον ἐκ τοῦ πρώτ του καὶ μείζονος φέρονται δι' αὐτοῦ τοῦ μέσου τε καὶ κοινοῦ· ὃς δὴ κοινὸς καὶ μέσος τοῦ μείζονος μὲν ἐλάττων, τοῦ ἐλάττονος δὲ μείζων ἐστί· κἀντεῦθεν φύσεως ἀκολουθίαν καὶ τάξιν ἐξεικονίζουσιν. Ἐπεὶ καὶ ἡ φύσις ἐκ τῶν καθολικωτέρων καὶ ἁπλουστέ. ρων ἐπὶ τὰ μερικώτερα καταβαίνει καὶ συνθετών τερα. δ'. "Οταν δ' ἐκ τοῦ ἐν ὅλῳ συλλέγωσι, τότε τὴν σαφεστέραν καὶ τῇ αἰσθήσει γνωριμωτέραν ἐδεύον τες, ἐκ τοῦ ἐλάττονος ὅρου διὰ τοῦ μέσου πάλιν εὖ τάκτως ἔρχονται πρὸς τὸν μείζω· καὶ οὕτως ἑκατέρωθεν τῆς εὐθείας καὶ φανερᾶς οὗ διαμαρτάνουσι δείξεως· ἀλλ᾽ ἄνωθέν τε κάτω, καὶ κάτωθεν ἄνω κλιμακηδὸν τὸ ἀναγκαῖον δεικνύουσι, καὶ τὴν διαιρετικὴν μιμούμενοι καὶ τὴν ἀναλυτικήν. ε΄. Οὕτω μὲν οὖν καὶ διὰ ταῦτα τὸ πρῶτον σχῆμα τέλειον κέκληται. Τὸ δεύτερον δὲ καὶ τρίτον ἐῤῥέθησαν ἀτελῆ, διότι τὴν δεῖξιν οὐκ εὐθεῖαν ποιοῦνται καὶ φανερὰν αὐτὰ καθ᾿ ἑαυτά σχολιὰν δὲ μᾶλλον καὶ κεκρυμμένην· οὔτε πρὸς φύσιν, οὔτε πρὸς αἴσθησιν βλέποντα. ς'. Τὸ μὲν γὰρ δεύτερον σχῆμα τὴν δεῖξιν ποιούμενον ἐκ τοῦ κατὰ παντὸς ἐκ τῶν καθολικωτέρων ἐπὶ τὰ μερικώτερα φέρεται· καὶ αὖθις ἀναποδίζει καὶ ὀπισθοδρομεῖ· καὶ οἷον ἀποπλανηθὲν τοῦ ὀρθοῦ πάλιν ἐκ τῶν προτέρων (καὶ) καθολικωτέρων ἀρχῶν ἐπ' ἄλλα φέρεται μερικώτερα. "Οταν δ' ἐκ τοῦ ἐν ὅλῳ συνάγῃ τοῦτο τὸ σχῆμα τὸ δεύτερον, τότε ἐκ τῶν μερικωτέρων ἐπὶ τὰ καθολικώτερα προερχόμενον πα λιμπύρευτον γίνεται, καὶ τῆς προτέρας ἀρχῆς οἷον ἐπιλαθόμενον ἐξ ἑτέρα; φέρεται πρὸς τὸ πρῶτον και τάντημα· καὶ οὕτω τὴν δεῖξιν συνεστραμμένην καὶ συγκεχυμένην ἐργάζεται. 5'. Τούμπαλιν δὲ τούτῳ τῷ σχήματι πάσχει τὸ τρίτον· ἐκ μὲν τοῦ κατὰ παντὸς, δύο τὰς ἀρχὰς ἔχον, ἐν δὲ τὸ κατάντημα μερικώτερον τῶν ἀρχῶν· ἐκ δὲ τοῦ ἐν ὅλῳ μίαν μὲν τὴν ἀρχὴν, δύο δὲ τὰ καταντή ματα καθολικώτερα της τοιαύτης ἀρχῆς. η'. Ἐπεὶ γοῦν τὰ δύο σχήματα τὸ δεύτερον καὶ τὸ τρίτον ἐφικέσθαι τῆς εὐθείας δείξεως οὐ δεδύνηται, καὶ ἀτελῆ τοὐντεῦθεν ἐκλήθησαν· δέονται πρὸς τε
CAPUT XXXV.
De secunde et tertiæ figuræ reductione ad primam,
et de abductione ad impossibile.
1. Syllogismorum alii perfecti vocati sunt, alii
imperfecti.
2. Perfecti quidem, qui 347 sunt primæ figurae; imperfecti autem, qui secundæ et tertia. Ει
perfecti quidem primæ figuræ nominati sunt propterea quod ostensionem rectam et manifestam
ipsi per seipsos faciant; sive ab eo quod est in
toto, sive ab eo quod est de omni, ratiocinentur.
Etenim ex uno extremo ad æternum per medium
et communem terminum efficiuntur.
3. Et quandoquidem ex eo quod est de omni
concludunt ad minorem et extremum terminum
ex primo et majore termino progrediuntur per
ipsum medium et communem terminum, qui sane
communis et medius terminus majore quidem termino minor, minore autem major est; et hinc
etiam naturæ consecutionem et ordinem effigiant:
quoniam et natura ex universalioribus et simplicioribus ad particulariora et magis composita
descendit.
4. Quando autem ex co quod est in toto colligunt, tunc apertiore et sensui notiore via procedentes, ex minore termino per medium bono iterum ordine ad majorem veuiunt, et sic utrinque a
recta, et manifesta ostensione non aberrant, sed et
superne deorsum, et inferne sursum gradatim 348
necessarium exhibent, compositivam et resolutivam
methodum imitando.
5. Sic quidem igitur et propter hanc causam
prima figura vocata fuit. Secunda autem et tertia
figura imperfecte dicta sunt, quod ipse per se
ostensionem rectam et manifestam non faciant,
sed potius obliquam et absconditam ut quæ nec
naturæ nec sensus respectum habent.
6. Secunda enim figura ex eo quod est de omni
ostensionem facit, ab universalibus al particulario:a progreditur; et iterum retrocedit ac recure
rit, et quasi a recto deer asset, iterum ex prioribus et universalioribus principiis ad alia particulariora procedit. Quando autem hæc secunda figura
ex eo quod est in omni colligit, tunc ex particularioribus ad universaliora procedens fit retrogre⚫
dicus, et prioris principii velut oblita ex alio ad primam metam defertur: atque ita contortam et confusam ostensionem efficit.
7. Atqui huic figura e diverso tertia affecta est:
u: quae ex eo quo est de omni, duo quidem principia, unam autem metam particulariorem princip:is; ex eo autem quod est in toto unum 349
qaidem principium, sed duas metas tali principio
universaliores habeat.
8. Quoniam igitur duæ figuræ secunda et tertia
rectam ostensione assequi non quiverunt, et
exude etiam isp rfectae vocata sunt; ad perΚΕΦΑΛ. ΛΕ.
Περὶ τῆς τοῦ δευτέρου καὶ τρίτου σχήματος αναγωγῆς εἰς τὸ πρῶτον σχῆμα, καὶ περὶ τῆς εἰς
ἀδύνατον ἀπαγωγής.
α΄. Τῶν συλλογισμῶν οἱ μὲν ἐκλήθησαν τέλειο:, οἱ
δὲ ἀτελεῖς.
β'. Τέλειοι μὲν οἱ τοῦ πρώτου σχήματος, ἀτελεῖς
δὲ ἡ τοῦ δευτέρου καὶ τρίτου. Καὶ τέλειοι μὲν οἱ τοῦ
πρώτου σχήματος ώνομάσθησαν, διότι τὴν δεῖξιν εὐ
θεῖαν ποιοῦνται καὶ φανερὰν αὐτοὶ καθ᾿ ἑαυτούς
κἂν ἀπὸ τοῦ ἐν ὅλῳ, κἂν ἀπὸ τοῦ κατὰ παντὸς συλ
λογίζωνται. Καὶ γὰρ ἐξ ἑνὸς ἄκρου πως θάτερον διὰ
τοῦ μέσου γίνονται καὶ κοινοῦ.
γ'. Καὶ ὅτε μὲν ἐκ τοῦ κατὰ παντὸς συμπεραί
νουσι πρὸς τὸν ἐλάττω καὶ ἔσχατον ὅρον ἐκ τοῦ πρώτ
του καὶ μείζονος φέρονται δι' αὐτοῦ τοῦ μέσου τε
καὶ κοινοῦ· ὃς δὴ κοινὸς καὶ μέσος τοῦ μείζονος μὲν
ἐλάττων, τοῦ ἐλάττονος δὲ μείζων ἐστί· κἀντεῦθεν
φύσεως ἀκολουθίαν καὶ τάξιν ἐξεικονίζουσιν. Ἐπεὶ
καὶ ἡ φύσις ἐκ τῶν καθολικωτέρων καὶ ἁπλουστέ.
ρων ἐπὶ τὰ μερικώτερα καταβαίνει καὶ συνθετών
τερα.
δ'. "Οταν δ' ἐκ τοῦ ἐν ὅλῳ συλλέγωσι, τότε τὴν
σαφεστέραν καὶ τῇ αἰσθήσει γνωριμωτέραν ἐδεύον
τες, ἐκ τοῦ ἐλάττονος ὅρου διὰ τοῦ μέσου πάλιν εὖτάκτως ἔρχονται πρὸς τὸν μείζω· καὶ οὕτως ἐκατέρωθεν τῆς εὐθείας καὶ φανερᾶς οὗ διαμαρτάνουσι
δείξεως· ἀλλ᾽ ἄνωθέν τε κάτω, καὶ κάτωθεν ἄνω
κλιμακηδὸν τὸ ἀναγκαῖον δεικνύουσι, καὶ τὴν διαίρε
τικήν μιμούμενοι καὶ τὴν ἀναλυτικήν.
ε΄. Οὕτω μὲν οὖν καὶ διὰ ταῦτα τὸ πρῶτον σχῆμα
τέλειον κέκληται. Τὸ δεύτερον δὲ καὶ τρίτον ἐῤῥέθη
σαν ἀτελῆ, διότι τὴν δεῖξιν οὐκ εὐθεῖαν ποιοῦνται καὶ
φανερὰν αὐτὰ καθ᾿ ἑαυτά σχολιὰν δὲ μᾶλλον καὶ
κεκρυμμένην· οὔτε πρὸς φύσιν, οὔτε πρὸς αἴσθησιν
βλέποντα.
ς'. Τὸ μὲν γὰρ δεύτερον σχῆμα τὴν δεῖξιν ποιούμενον ἐκ τοῦ κατὰ παντὸς ἐκ τῶν καθολικωτέρων
ἐπὶ τὰ μερικώτερα φέρεται· καὶ αὖθις ἀναποδίζει
καὶ ὀπισθοδρομεῖ· καὶ οἷον ἀποπλανηθὲν τοῦ ὀρθοῦ
πάλιν ἐκ τῶν προτέρων (καὶ) καθολικωτέρων ἀρχῶν
ἐπ' ἄλλα φέρεται μερικώτερα. "Οταν δ' ἐκ τοῦ ἐν ὅλῳ
συνάγῃ τοῦτο τὸ σχῆμα τὸ δεύτερον, τότε ἐκ τῶν μερικωτέρων ἐπὶ τὰ καθολικώτερα προερχόμενον πα
λιμπύρευτον γίνεται, καὶ τῆς προτέρας ἀρχῆς οἷον
ἐπιλαθόμενον ἐξ ἑτέρα; φέρεται πρὸς τὸ πρῶτον και
τάντημα· καὶ οὕτω τὴν δεῖξιν συνεστραμμένην καὶ
συγκεχυμένην ἐργάζεται.
5'. Τούμπαλιν δὲ τούτῳ τῷ σχήματι πάσχει τὸ
τρίτον· ἐκ μὲν τοῦ κατὰ παντὸς, δύο τὰς ἀρχὰς ἔχον,
ἐν δὲ τὸ κατάντημα μερικώτερον τῶν ἀρχῶν· ἐκ δὲ
τοῦ ἐν ὅλῳ μίαν μὲν τὴν ἀρχὴν, δύο δὲ τὰ καταντή
ματα καθολικώτερα της τοιαύτης ἀρχῆς.
η'. Ἐπεὶ γοῦν τὰ δύο σχήματα τὸ δεύτερον καὶ τὸ
τρίτον ἐφικέσθαι τῆς εὐθείας δείξεως οὐ δεδύνηται,
καὶ ἀτελῆ τοὐντεῦθεν ἐκλήθησαν· δέονται πρὸς τε
col. 965–966page 220 of 548
PG 142:965λείωσιν, εἴτουν πρὸς τὴν εἰς τὸ εὐθὲς τῆς δείξεως ἄνοδον, ἀντιστροφῶν τε ἁπλῶν, καὶ τῆς εἰς ἀδύνα τον καὶ ἄτοπον ἀναγωγῆς. 6. Γίνεται δὲ ἡ τοιαύτη απαγωγή, όταν τινὸς οἱ ονεὶ τῷ τοῦ συλλογισμοῦ συμπεράσματι ἀντιλέγοντος, ἢ μια τινι τῶν προτάσεων τεθείη τὸ ἀντιφατικῶς ἀντικείμενον· κἀντεῦθεν συναχθείη ἀδύνατόν τι καὶ ἄτεπον· ἀδύνατον μεν, ὡς πρὸς τὸ πρᾶγμα, ατο πον δέ, ὡς πρὸς τὸν λόγον. ι'. Οἷον ἐπὶ τοῦ παρόντος συλλογισμοῦ· Οὐ πᾶν λευκὸν ζῶον· πᾶς ἄνθρωπος ζῶον· οὐ πᾶν ἄρι λευ κι ἄνθρωπος· εἴ τις ἐνσταίη μὴ ἀληθὲς εἶναι τὸ, (); πᾶν λευκὸν ἄνθρωπος· ἔσται ἀντιφατικῶς αὐτῷ, ἀντικείμενον ἀληθὲς τὸ, Πᾶν λευκὸν ἄνθρωπος. Ἐπὶ πάντων γὰρ τῶν ὄντων τε καὶ μὴ ὄντων θάτερον μό ριον τῆς ἀντιφάσεως ἀληθὲς, τὸ δ' ἄλλο ψευδές. Εἰ τοίνυν τὸ, Οὐ πᾶν λευκὸν ἄνθρωπος, εἴη ψευδές ἔσται δὴ ἀληθὲς ἐξ ἀνάγκης τὸ ἀντιφατικῶς αὐτῷ ἀντικείμενον, ὅπερ ἐστὶ τὸ, Πᾶν λευκὸν ἄνθρωπος. 'Αντίκεινται γὰρ ἀντιφατικῶς ἀλλήλαις ἡ πᾶς καὶ ἡ οὐ πᾶς· καὶ πάλιν ἡ τὶς καὶ ἡ οὐδείς. Εἰ τοίνυνδιὰ τὴν ἔνστασιν, Πᾶν λευκὸν ἄνθρωπος, ἦν δὲ μία πρότασις τοῦ τεθέντος συλλογισμοῦ τὸ, Πᾶς ἄνθρωπος ζῶον· λαβόντες τὴν τοιαύτην πρότασιν, καὶ! τὴν ἐκ τῆς ἐνστάσεως τοῦ ἀντιλέγοντος, τοιοῦτον ποιήσομεν συλλογισμόν· Πᾶν λευκὸν ἄνθρωπος· πᾶς ἄνθρωπος ζώον· πᾶν λευκὴν ζῶον. Αλλ' ἦν καὶ, Οὐ πᾶν λευκὸν ζῶον, πρότασις ὡμολογημένη κατὰ τὸν πρότερον συλλογισμόν. Οὕτω γὰρ εἶχεν ἐκεῖνος ὁ συλλογισμός· Οὐ πᾶν λευκὸν ζῶον· πᾶς ἄνθρωπος ζῶν· οὐ πᾶν λευκὸν ἄνθρωπος. Διὰ γοῦν τὴν ἔν στασιν ἠκολούθησε τὸ πᾶν λευκὸν εἶναι ζώον. Πᾶν δὲ λευκὸν ζῶν εἶναι, καὶ οὐ πᾶν λευκὸν ζῶον εἶναι, ἀδύνατον τῇ φύσει τοῦ πράγματος, καὶ ἄτοπον τὸ λέγειν ὅλην τὴν ἀντίφασιν ἀληθεύειν ὁμοῦ ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνὸς, τουτέστιν, ὁ τοιοῦτος λόγος οὐκ ἔχει τόπον καὶ χώραν παραδοχῆς, ἀλλ' ἐστὶ παντελῶς ἀπαράδεκτος· τὸ ἀδύνατόν τε καὶ ἄτοπον τῇ ἐνατά σει τοῦ ἀντιλέγοντος ηκολούθησαν. "Οθεν ψευδὲς μὲν τὸ τῆς ἑνστάσεως, ἀληθὲς δὲ τὸ συμπέρασμα τοῦ προτέρου συλλογισμοῦ, τό, Οὐ πᾶν λευκὸν ἄνθρωπος. Τὸ δ' αὐτὸ ἀδύνατόν τε καὶ ἄτοπον ἕπεται καὶ προτάσεως εἴτε τῆς ἐλάττονος εἴτε τῆς μείζονος λη φθείσης ψευδοῦς ἐν συλλογισμῷ σωζομένου τοῦ σχή ματος ὑγιοῦς. Τοῦτον μὲν οὖν τὸν τρόπον ἡ εἰς ἀού να τον τελεῖται ἀπαγωγή. κα'. Καιρὸς δὲ λοιπὸν τοὺς τοῦ δευτέρου καὶ τρί του σχήματος συλλογιστικούς τρόπους εἰς τὸ πρῶτον σχῆμα δι' υποδειγμάτων ἀναγαγεῖν. β'. Πρώτος τοίνυν τρόπος του δευτέρου σχήμα. τος, Πᾶς ἄνθρωπος ζῶον· οὐδεὶς λίθος ζῶον· οὐδεὶς ἄνθρωπος λίθος. Τούτου δὴ τοῦ συλλογισμοῦ τὴν μείζω πρότασιν ἀντιστρέψαντες, τον δεύτερον τρό που του πρώτου σχήματος εκτελέσομεν· ἐπεὶ γὰρ ἡ οὐδεὶς ἀντιστρέφει πρὸς ἑαυτήν· εἰ οὐδεὶς λίθος ζώον, καὶ οὐδὲν ζῶον λίθος. [ᾶς δὲ ἄνθρωπος τον
λείωσιν, εἴτουν πρὸς τὴν εἰς τὸ εὐθὲς τῆς δείξεως fectionem sive ad hoc ut ad rectitudinem ostensioἄνοδον, ἀντιστροφῶν τε ἁπλῶν, καὶ τῆς εἰς ἀδύνατον καὶ ἄτοπον ἀναγωγῆς.
6. Γίνεται δὲ ἡ τοιαύτη απαγωγή, όταν τινὸς οἱ
ονεὶ τῷ τοῦ συλλογισμοῦ συμπεράσματι ἀντιλέγοντος, ἢ μια τινι τῶν προτάσεων τεθείη τὸ ἀντιφατι
κῶς ἀντικείμενον· κἀντεῦθεν συναχθείη ἀδύνατόν τι
καὶ ἄτεπον· ἀδύνατον μεν, ὡς πρὸς τὸ πρᾶγμα, ατο
πον δέ, ὡς πρὸς τὸν λόγον.
ソ
ι'. Οἷον ἐπὶ τοῦ παρόντος συλλογισμοῦ· Οὐ πᾶν
λευκὸν ζῶον· πᾶς ἄνθρωπος ζῶον· οὐ πᾶν ἄρι λευ
κι ἄνθρωπος· εἴ τις ἐνσταίη μὴ ἀληθὲς εἶναι τὸ,
(); πᾶν λευκὸν ἄνθρωπος· ἔσται ἀντιφατικῶς αὐτῷ,
ἀντικείμενον ἀληθὲς τὸ, Πᾶν λευκὸν ἄνθρωπος. Ἐπὶ
πάντων γὰρ τῶν ὄντων τε καὶ μὴ ὄντων θάτερον μό
ριον τῆς ἀντιφάσεως ἀληθὲς, τὸ δ' ἄλλο ψευδές. Εἰ
τοίνυν τὸ, Οὐ πᾶν λευκὸν ἄνθρωπος, εἴη ψευδές
ἔσται δὴ ἀληθὲς ἐξ ἀνάγκης τὸ ἀντιφατικῶς αὐτῷ
ἀντικείμενον, ὅπερ ἐστὶ τὸ, Πᾶν λευκὸν ἄνθρωπος.
'Αντίκεινται γὰρ ἀντιφατικῶς ἀλλήλαις ἡ πᾶς καὶ
ἡ οὐ πᾶς· καὶ πάλιν ἡ τὶς καὶ ἡ οὐδείς. Εἰ τοίνυν
διὰ τὴν ἔνστασιν, Πᾶν λευκὸν ἄνθρωπος, ἦν δὲ μία
πρότασις τοῦ τεθέντος συλλογισμοῦ τὸ, Πᾶς ἄνθρω
πος ζῶον· λαβόντες τὴν τοιαύτην πρότασιν, καὶ!
τὴν ἐκ τῆς ἐνστάσεως τοῦ ἀντιλέγοντος, τοιοῦτον
ποιήσομεν συλλογισμόν· Πᾶν λευκὸν ἄνθρωπος· πᾶς
ἄνθρωπος ζώον· πᾶν λευκὴν ζῶον. Αλλ' ἦν καὶ, Οὐ
πᾶν λευκὸν ζῶον, πρότασις ὡμολογημένη κατὰ τὸν
πρότερον συλλογισμόν. Οὕτω γὰρ εἶχεν ἐκεῖνος ὁ
συλλογισμός· Οὐ πᾶν λευκὸν ζῶον· πᾶς ἄνθρωπος
ζῶν· οὐ πᾶν λευκὸν ἄνθρωπος. Διὰ γοῦν τὴν ἔν·
στασιν ἠκολούθησε τὸ πᾶν λευκὸν εἶναι ζώον. Πᾶν δὲ
λευκὸν ζῶν εἶναι, καὶ οὐ πᾶν λευκὸν ζῶον εἶναι,
ἀδύνατον τῇ φύσει τοῦ πράγματος, καὶ ἄτοπον τὸ
λέγειν ὅλην τὴν ἀντίφασιν ἀληθεύειν ὁμοῦ ἐπὶ τοῦ
αὐτοῦ καὶ ἑνὸς, τουτέστιν, ὁ τοιοῦτος λόγος οὐκ ἔχει
τόπον καὶ χώραν παραδοχῆς, ἀλλ' ἐστὶ παντελῶς
ἀπαράδεκτος· τὸ ἀδύνατόν τε καὶ ἄτοπον τῇ ἐνατάσει τοῦ ἀντιλέγοντος ηκολούθησαν. "Οθεν ψευδὲς μὲν
τὸ τῆς ἑνστάσεως, ἀληθὲς δὲ τὸ συμπέρασμα τοῦ
προτέρου συλλογισμοῦ, τό, Οὐ πᾶν λευκὸν ἄνθρω
πος. Τὸ δ' αὐτὸ ἀδύνατόν τε καὶ ἄτοπον ἕπεται καὶ
προτάσεως εἴτε τῆς ἐλάττονος εἴτε τῆς μείζονος ληφθείσης ψευδοῦς ἐν συλλογισμῷ σωζομένου τοῦ σχή
ματος ὑγιοῦς. Τοῦτον μὲν οὖν τὸν τρόπον ἡ εἰς ἀούνα τον τελεῖται ἀπαγωγή.
κα'. Καιρὸς δὲ λοιπὸν τοὺς τοῦ δευτέρου καὶ τρί
του σχήματος συλλογιστικούς τρόπους εἰς τὸ πρῶτον
σχῆμα δι' υποδειγμάτων ἀναγαγεῖν.
β'. Πρώτος τοίνυν τρόπος του δευτέρου σχήμα.
τος, Πᾶς ἄνθρωπος ζῶον· οὐδεὶς λίθος ζῶον· οὐδεὶς
ἄνθρωπος λίθος. Τούτου δὴ τοῦ συλλογισμοῦ τὴν
μείζω πρότασιν ἀντιστρέψαντες, τον δεύτερον τρόπου του πρώτου σχήματος εκτελέσομεν· ἐπεὶ γὰρ ἡ
οὐδεὶς ἀντιστρέφει πρὸς ἑαυτήν· εἰ οὐδεὶς λίθος
ζώον, καὶ οὐδὲν ζῶον λίθος. [ᾶς δὲ ἄνθρωπος τον
nis perveniant tum simplicibus conversionibus,
tum abductione ad impossibile absurdumque indigent.
9. Fit autem ejusmodi abductio, quando aliquis veluti conclusioni syllogismi contradicat,
aut uni ex propositionibus, contradictorie repugnans sumptum; et inde impossibile aliquid et absurdum collectuin fuerit: impossibile quidem ut
quad rem; ausuralum vero, ut quoad orationem.
10. Velut in præsente syllogismo: Non omne
album animal; omnis homo animal; non on ne
igitur album homo: si quis instet non esse verum
hoc, Non omne album est homo, erit (verum) quad
ei contradictorie opponitur, Omne album homo.
In omnibus enim cum quæ sunt, tum quæ non
sunt, altera contradictionis pars vera, altera falsa
est. Quod si igitur hoc, Non omne album homo,
falsum fuerit, verum utique fuerit 350 quod ei
contradictorie opponitur; quod est, Oune album
est homo. Contradictorie enim opponuntur sibi invicem (propositiones) omnis et non omnis, rursumnque aliquis et nullus. Si igitur propter instantiam,
Omne album homo; erat autem una propositio
syllogismi positi hæc: Omnis homo animal,
accepta hac propositione et ea quæ est ex contradicentis instantia, talem syllogismum faciemus:
One album homo; omnis homo animal; omne
album animal. Sed erat etiam non omne album
(animal) secundum priorem syllogismum consensa
et approbata propositio. Sic enim ille syllogismus
babebat: Non omne album animal: omnis homo
animal; non omne album homo. Propter instantiam igitur secutum est, omne album esse animal.
Atqui omne album esse animal et non omne album
esse animal, impossibile est quoad rei naturam,
et absurdum est dicere totam contradictionein simul de uno et eodem veram esse; hoc est, ejusmodi oratio non est ullo modo probanda, sed omnino improbanda; ipsumque impossibile et absurdum ad instantiam contradicentis secutum est.
Unde 351 falsum quidem est quod est ex instantia; vera autem prioris syllogismi est conclusio,
hæc, non omne album homo. Idem autem cum impossibile tum absurdum sequitur si etiam propositio sive minor sive major falsa, sumpta fuerit,
dummodo figura sana servetur. Hoc igitur modo
deductio ad impossibile perficitur.
11. Caterum modo tempus est syllogisticos
secundæ et tertiæ figuræ modos ad primam figuram
per.exempla reducendi.
42. Primus igitur secunde figura modus est:
Omnis homo animal; nullus lapis animal; nullus
homo lapis. Hujus sane syllogismi majorem propositionem si converterimus, secundum priu
figurae modum eliciemus. Quia enim (propositio
universalis negativa) nullus in seipsam convertitur,
si nullus lapis animal; etiam nullum animal lapis.
col. 967–968page 221 of 548
PG 142:967ε: πᾶ; ἄνθρωπος ζώον· καὶ οὐδὲν ζῶον λίθος· οὐδεὶς β ἄνθρωπος λίθος. Καὶ οὕτω μὲν δι' ἀντιστροφής δ πρῶτος τρόπος του δευτέρου σχήματος εἰς τὸ πρῶ τον ἀνάγεται σχῆμα Διὰ δὲ τῆς εἰς ἀδύνατον ἀπα γωγής οὕτω;· Εἴπερ οὐκ ἀληθὲς τὸ, Οὐδεὶς ἄνθρωπος λίθος ἐστίν· ἔσται δή, Τίς ἄνθρωπος λίθος" ἔστι δὲ καὶ οὐδεὶς λίθος ζῶον· συνάγεται ἄρα κατά τὸν τέταρτον τρόπον τοῦ πρώτου σχήματος· οὐ πᾶς ἄνθρωπο; ζῶον. Εἰ γὰρ τὶς ἄνθρωπος λίθος· οὐδεὶς δὲ λίθος ζῶον· οὐ πᾶς ἄνθρωπος ζῶον. Ὑπέκειτο δὲ καὶ πᾶς, ὅπερ ἄτοπον. ιγ΄. Ο δεύτερος τρόπος τοῦ δευτέρου σχήματος διὰ δύο ἀντιστροφῶν εἰς τὸν δεύτερον τρόπον τοῦ πρώτου σχήματος ἀναχθήσεται, οἷον· Οὐδεὶς λίθος ζῶον· πᾶς ἄνθρωπος ζῶον· οὐδεὶς λίθος ἄνθρωπος αντεστράφθω ἡ ἐλάττων. Εἰ οὐδεὶς λίθος ζῶον, καὶ οὐδὲν ζῶον λίθος. Πᾶς δὲ ἄνθρωπος ζῶον· εἰ πᾶς ἄνθρωπος ζῶον, καὶ οὐδὲν ζῶον λίθος· οὐδεὶς ἄνε θρωπος λίθος. Αλλ' οὐκ ἦν τοῦτο συμπέρασμα του προτέρου συλλογισμοῦ. Δεῖ τοίνυν κἀνταῦθα ἑτέρας αντιστροφῆς· εἰ οὐδεὶς ἄνθρωπος λίθος, καὶ οὐδεὶς λίθος ἄνθρωπος. Διὰ τῆς εἰς ἄτοπον απαγωγῆς οὔ τως· Εἰ οὐκ ἔστι τὰ, Οὐδεὶς λίθος ἄνθρωπος, άλη θὲς ἔσται δὴ τὸ, Τίς λίθος ἄνθρωπος· ἔστι δὲ καὶ ἄνθρωπος ζῶον· καὶ συνάγεται, Τις λίθος ζῶον· ὑπὸ έκειτο δὲ καὶ, Οὐδεὶς λίθος ζώον· ὅπερ άτοπον. ιδ'. Ο τρίτος τρόπος τοῦ δευτέρου σχήματος εἰς τὸν τοῦ πρώτου σχήματος τέταρτον τρόπον οὕτω δ ἀντιστροφῆς ἀναχθήσεται· Τὶ ζῶον λογικόν· οὐδὲν ἄλογον λογικόν· οὐ πᾶν ζῶον ἄλογον. Αντεστράφθω ἡ μείζων· Εἰ οὐδὲν ἄλογον λογικὸν, καὶ οὐδὲν λογι κὰν ἄλογον. Τὶ δὲ ζῶον λογικόν. Εἰ τὶ ζῶον λογικὸν, καὶ οὐδὲν λογικὸν ἄλογον· οὗ πᾶν ζῶον ἄλογον. Διὰ τῆς εἰς ἀδύνατον ἀπαγωγῆς· Εἰ ψευδές ἐστι τὸ, οὐ πᾶν ζῶν ἄλογων· ἔσται δὴ ἀληθὲς τὸ πᾶν ζώον ἄλογον. Ἔστι δὲ κείμενον καὶ, οὐδὲν ἄλογον λογι κόν· οὐδὲν ἄρα ζώον λογικόν. Υπέκειτο δὲ καὶ, રે ζώον λογικόν· ὅπερ ἀδύνατον. ιε΄. Ο τέταρτος τρόπος τοῦ δευτέρου σχήματος εἰς τὸ πρῶτον ἀναχθήσεται σχῆμα, οὐδαμῶς μὲν δι' αντιστροφῆς, διὰ μόνης δὲ τῆς εἰς ἄτοπον ἀπαγωγῆς. Οὗτος γὰρ ἐκ τῆς οὐ πᾶς συνίσταται καὶ τῆς πᾶς. Αλλ' ἡ πᾶς πρὸς τὴν τὶς ἀντιστρέφει. Δύο δὲ μερικαὶ προτάσεις μήτοι γε κατὰ τὸ πρῶτον, ἀλλ' οὐδὲ κατ' άλλο σχήμα συλλογισμὸν ἀπαρτίζουσιν. Οθεν δι' ἀντιστροφῆς ὁ τοιοῦτος τρόπος τοῦ δευτέ μου σχήματος οὐ δύναται πρὸς τὸ πρῶτον ἐπανελθεῖν· ἐπανέρχεται δὲ διὰ τῆς εἰς ἀδύνατον ἀπαγωγῆς· οἷον· Οὐ πᾶν λευκὸν ζῆον· πᾶς ἄνθρωπος ζώον· οὐκ ἄρα πᾶν λευκὸν ἄνθρωπος. Εἰ οὐκ ἔστι τοῦτο, ἔσται πᾶν λευκὸν ἄνθρωπος. Εστι δὲ καὶ πᾶς ἄνθρωπος ζῶον· εἰ πᾶν λευκὸν ἄνθρωπος τῆς δὲ ἄνθρωπος ζῶον· πᾶν ἄρα λευκὸν ζωον. Ὑπέκε.:ν δὲ καὶ οὐ πᾶν, ὅπερ άτοπον.
At omnis hono animal. Si omnis homo animal et ε: πᾶ; ἄνθρωπος ζώον· καὶ οὐδὲν ζῶον λίθος· οὐδεὶς
nullum animal lapis, nullus homo lapis. Ac ita
quidem per controversionem simplicem primus
modus secundæ figuræ ad primam figuram reducitur. Per deductionem autem ad impossibile sic: Si
non est verum hoc, Nullus homo lapis; sane aliquis homo lapis erit. 352 Est autem etiam nulius
lapis animal. Colligitur ergo secundum quartum
modum primæ figuræ, non omnis homo animal.
Si enim quidam homo lapis est, nullus autem lapis
animal, non omnis homo animal. Supponebatur
autem etiam omnis, quod absurdum est.
13. Secundus modus servandae figurae per duas
conversiones ad secundum modum primæ figuræ
reducetur: velut: Nellus lapis animal; omuis homo
animal; nullus lapis homo. Convertatur minor. β
Si nullus lapis, animal; etiam nullum animal,
lapis. Omnis autem homo,animal. Si omnis homo,
animal; et nullum animal, lapis, nullus homo,
lapis. Sed non erat hæc prioris syllogismi conclusio. Opus igitur hic quoque est altera conversione: Si nullus homo lapis; et nullus lapis
homo. Per deductionem autem ad impossibile sic:
Si non est hoc verum, Nullus lapis est homo, sane
loc erit, Quidam lapis hono. Est autem etiamn
omnis homo animal: et colligitur, Quidam lapis
animal. Supponebatur autem etiam, Nullus lapis
animal, quod absurdum est.
14. Tertius modus secundæ figuræ ad quartum
primæ figuræ modum sic per conversionem reducitur: 353 Quoddam animal rationale; nullum
irrationale rationale; non omne animal irratiomale. Convertatur major: Si nullum irrationale
rationale; nullum etiam rationale irrationale; al
quoddam animal rationale. Si quoddam animal
rationale, et nullum rationale irrationale: non
omne animal irrationale. Per deductionem ad
impossibile: Si falsum est hoc, non omne animal
i‹rationale, verum utique erit hoc, omne animal
irrationale. Positum autem est etiam nullum irrationale rationale. Non igitur animal rationale.
nale; quod est impossibile.
15. Quartus modus secundæ figuræ ad primam
figuram reducetur, nullo quidem modo per conversionem, sed sola ad absurdum deductione. Hie
ἄνθρωπος λίθος. Καὶ οὕτω μὲν δι' ἀντιστροφής δ
πρῶτος τρόπος του δευτέρου σχήματος εἰς τὸ πρῶ
τον ἀνάγεται σχῆμα Διὰ δὲ τῆς εἰς ἀδύνατον ἀπαγωγής οὕτω;· Εἴπερ οὐκ ἀληθὲς τὸ, Οὐδεὶς ἄνθρω
πος λίθος ἐστίν· ἔσται δή, Τίς ἄνθρωπος λίθος"
ἔστι δὲ καὶ οὐδεὶς λίθος ζῶον· συνάγεται ἄρα κατά
τὸν τέταρτον τρόπον τοῦ πρώτου σχήματος· οὐ πᾶς
ἄνθρωπο; ζῶον. Εἰ γὰρ τὶς ἄνθρωπος λίθος· οὐδεὶς
δὲ λίθος ζῶον· οὐ πᾶς ἄνθρωπος ζῶον. Ὑπέκειτο
δὲ καὶ πᾶς, ὅπερ ἄτοπον.
ιγ΄. Ο δεύτερος τρόπος τοῦ δευτέρου σχήματος
διὰ δύο ἀντιστροφῶν εἰς τὸν δεύτερον τρόπον τοῦ
πρώτου σχήματος ἀναχθήσεται, οἷον· Οὐδεὶς λίθος
ζῶον· πᾶς ἄνθρωπος ζῶον· οὐδεὶς λίθος ἄνθρωπος·
αντεστράφθω ἡ ἐλάττων. Εἰ οὐδεὶς λίθος ζῶον, καὶ
οὐδὲν ζῶον λίθος. Πᾶς δὲ ἄνθρωπος ζῶον· εἰ πᾶς
ἄνθρωπος ζῶον, καὶ οὐδὲν ζῶον λίθος· οὐδεὶς ἄνε
θρωπος λίθος. Αλλ' οὐκ ἦν τοῦτο συμπέρασμα του
προτέρου συλλογισμοῦ. Δεῖ τοίνυν κἀνταῦθα ἑτέρας
αντιστροφῆς· εἰ οὐδεὶς ἄνθρωπος λίθος, καὶ οὐδεὶς
λίθος ἄνθρωπος. Διὰ τῆς εἰς ἄτοπον απαγωγῆς οὔτως· Εἰ οὐκ ἔστι τὰ, Οὐδεὶς λίθος ἄνθρωπος, άληθὲς ἔσται δὴ τὸ, Τίς λίθος ἄνθρωπος· ἔστι δὲ καὶ
ἄνθρωπος ζῶον· καὶ συνάγεται, Τις λίθος ζῶον· ὑπὸ
έκειτο δὲ καὶ, Οὐδεὶς λίθος ζώον· ὅπερ άτοπον.
ιδ'. Ο τρίτος τρόπος τοῦ δευτέρου σχήματος εἰς
τὸν τοῦ πρώτου σχήματος τέταρτον τρόπον οὕτω δ:
ἀντιστροφῆς ἀναχθήσεται· Τὶ ζῶον λογικόν· οὐδὲν
ἄλογον λογικόν· οὐ πᾶν ζῶον ἄλογον. Αντεστράφθω
ἡ μείζων· Εἰ οὐδὲν ἄλογον λογικὸν, καὶ οὐδὲν λογι
κὰν ἄλογον. Τὶ δὲ ζῶον λογικόν. Εἰ τὶ ζῶον λογικὸν,
καὶ οὐδὲν λογικὸν ἄλογον· οὗ πᾶν ζῶον ἄλογον. Διὰ
τῆς εἰς ἀδύνατον ἀπαγωγῆς· Εἰ ψευδές ἐστι τὸ, οὐ
πᾶν ζῶν ἄλογων· ἔσται δὴ ἀληθὲς τὸ πᾶν ζώον
ἄλογον. Ἔστι δὲ κείμενον καὶ, οὐδὲν ἄλογον λογι
κόν· οὐδὲν ἄρα ζώον λογικόν. Υπέκειτο δὲ καὶ, રે
ζώον λογικόν· ὅπερ ἀδύνατον.
Supponebatur autem etiam aliquod animal ratioιε΄. Ο τέταρτος τρόπος τοῦ δευτέρου σχήματος
εἰς τὸ πρῶτον ἀναχθήσεται σχῆμα, οὐδαμῶς μὲν δι'
αντιστροφῆς, διὰ μόνης δὲ τῆς εἰς ἄτοπον απαγω
γῆς. Οὗτος γὰρ ἐκ τῆς οὐ πᾶς συνίσταται καὶ τῆς
πᾶς. Αλλ' ἡ πᾶς πρὸς τὴν τὶς ἀντιστρέφει. Δύο δὲ
μερικαὶ προτάσεις μήτοι γε κατὰ τὸ πρῶτον, ἀλλ'
οὐδὲ κατ' άλλο σχήμα συλλογισμὸν ἀπαρτίζουσιν.
Οθεν δι' ἀντιστροφῆς ὁ τοιοῦτος τρόπος τοῦ δευτέ -
μου σχήματος οὐ δύναται πρὸς τὸ πρῶτον ἐπανελ
θεῖν· ἐπανέρχεται δὲ διὰ τῆς εἰς ἀδύνατον ἀπαγωγῆς· οἷον· Οὐ πᾶν λευκὸν ζῆον· πᾶς ἄνθρωπος
ζώον· οὐκ ἄρα πᾶν λευκὸν ἄνθρωπος. Εἰ οὐκ ἔστι
τοῦτο, ἔσται πᾶν λευκὸν ἄνθρωπος. Εστι δὲ καὶ πᾶς
ἄνθρωπος ζῶον· εἰ πᾶν λευκὸν ἄνθρωπος τῆς δὲ
ἄνθρωπος ζῶον· πᾶν ἄρα λευκὸν ζωον. Ὑπέκε.:ν δὲ
καὶ οὐ πᾶν, ὅπερ άτοπον.
enim ex (propositionibus) non omnis et omnis
constat. Sed (propositio) omnis in (propositionem,
aliquis convertitur. Duæ autem particulares propositiones non utique in prima figura, sed nec in
aba figura syllogismum constituunt. Unde ejusmodi
modus secundæ figuræ per conversionem ad primam non potest pervenire: 354 per deductionem
tamen ad impossibile pervenit. Velut, Non omne
album animal; omnis homo animal; non igitur
omne album homo. Si hoc non est, erit illud omne
album homo. Est autem etiam omnis homo animal. Si omne album homo; omnis autem homo
animal; omne igitur album animal. Supponebatur
autem etiam non omne (album animal); quod est absurdumi.
"
col. 969–970page 222 of 548
PG 142:969ις'. Οὕτω μὲν οὖν τὸ δεύτερον σχήμα εἰς τὸ πρῶ τον ἀνάγεται. Τὸ τρίτον δὲ οὕτως ιζ'. Ο πρώτος τρόπος του τρίτου σχήματος· Πᾶς ἄνθρωπος ζῶον· πᾶς ἄνθρωπος λογικόν· τὶ ζῶον λο γικόν. Αντεστράφθω ἡ ἐλάττων· Εἰ πᾶς ἄνθρωπος ζῶον· καὶ τὰ ζῶον ἄνθρωπος· πᾶς δὲ ἄνθρωπος λο γικόν· τὶ ζῶον ἄρα λογικόν. Εἰ μή τι ζώον λογικόν οὐδὲν ζῶον λογικόν. Πᾶς δὲ ἄνθρωπος ζῶον· εἰ πᾶς ἄνθρωπος ζώον, καὶ οὐδὲν ζώον λογικών· οὐδεὶς ἔσται ἄνθρωπος λογικός. 'Αλλ' υπέκειτο καὶ πᾶς. της. Ο δεύτερος τρόπος [τοῦ τρίτου σχήματο;] Πᾶσα χιών λευκή· οὐδεμία χιών ζῶον· οὐ πᾶν λευ κὴν ζῶον. Αντεστράφθω ἡ ἐλάττων· Εἰ πᾶσα χιών λευκή· καὶ τὶ λευκὸν χιών· οὐδεμία δὲ χιών ζῶον οὐ πᾶν ἄρα λευκὸν ζῶον· εἰ μὴ τοῦτο· Πᾶν λευκὸν ζώον· ἔστι δὲ καὶ πᾶσα χιὼν λευκή. Τοίνυν εἰ πᾶσα χιὼν λευκή· πᾶν δὲ λευκὸν ζῶον· πᾶσα χιὼν ἄρα ζώον. "Ην δὲ καὶ οὐδεμία χιών ζῶον 10'. Ο τρίτος τρόπος· Τὶς ἄνθρωπος μέλας· πᾶς ἄνθρωπος ζῶον· τί μέλαν ζῶον. Αντεστράφθω ή ἐλάττων· Εἴ τις ἄνθρωπος μέλας· καὶ τὶ μέλαν ἄνε θρωπος· πᾶς δὲ ἄνθρωπος ζῶον· ὥστε τί μέλαν ζῶον· εἰ τοῦτο ψευδές, οὐδὲν μέλαν ζῶον· τὶς δὲ ἄν θρωπος μέλας. Εἰ τὶς ἄνθρωπος μέλας, καὶ οὐδὲν μέλαν ζῶον· οὐ πᾶς ἄνθρωπος ζώον. "Ην δὲ καὶ πᾶς κ. 'Ο τέταρτος τρόπος· Τις λίθος λευκός· οὐδεὶς λίθος ζῶον· οὐ πᾶν λευκὸν ζῶον. ᾿Αντεστράφθω ή ἐλάττων· Εἴ τις λίθος λευκός, καὶ τὶ λευκὸν λίθος οὐδεὶς δὲ λίθος ζῶον· οὐ πᾶν ἄρα λευκὸν ζῶον· εἰ τοῦτο οὐκ ἔστιν, ἔσται πᾶν λευκὸν ζῶον· ἔστι δὲ καὶ τὶς λίθος λευκός· εἰ τὶς λίθος λευκός· πᾶν δὲ τὸ λευκὴν ζῶον· τὶς λίθος ζῶον. Αλλ' ὑπέκειτο καὶ οὐδείς. κα'. Ο πέμπτος τρόπος· Πᾶς ἄνθρωπος ζῶον· τὶς ἄνθρωπος λευκός· τὶ ζῶον λευκόν. Αντεστράφθω ἡ μείζων· Εἰ τι; ἄνθρωπος λευκός, καὶ τὸ λευκὸν ἄν θρωπος· πᾶς δὲ ἄνθρωπος ζώον· τὶ ἄρα λευκὸν ζώον. ᾿Αντεστράφθω καὶ τὸ συμπέρασμα· Εἰ τί λευ κὸν ζῶον· καὶ τὶ ζῶον λευκόν. κβ'. 'Ο έκτος τρόπος καὶ ὕστατος· Πᾶς ἄνθρωπος ζῶον· οὐ πᾶς ἄνθρωπος μέλας· οὐ πᾶν ζῶον μέλαν. ᾿Αλλ' οὗτος ὁ τρόπος πρὸς τὸ πρῶτον σχῆμα δι' ἀν τιστροφῆς οὐκ ἀνάγεται. Γίνεται γὰρ ἐκ δύο μερι κῶν προτάσεων πρὸς τὴν τὶς ἀντιστρεφούσης τῆς πᾶς. Ὅθεν διὰ μόνης τῆς εἰς ἀδύνατον τελειοῦτα ἀπαγωγῆς· εἰ γὰρ ψευδὲς τὸ μὴ πᾶν ζῶον εἶναι μέσ λαν, ἀληθὲς ἂν εἴη τὸ ἀντιφατικῶς ἀντικείμενον, ἤγουν τὸ πᾶν ζῶον εἶναι μέλαν. Αλλ' ἦν καὶ πᾶς ἄνθρωπος ζῶον. Εἰ τοίνυν πᾶς ἄνθρωπος ζῶον· πᾶν δὲ ζῶον μέλαν· πᾶς ἄνθρωπος μέλας. Ὑπέκειτο δὲ καὶ τὸ οὐ πᾶς, ὅπερ ἄτοπον.
EPITOME
ις'. Οὕτω μὲν οὖν τὸ δεύτερον σχήμα εἰς τὸ πρῶ
τον ἀνάγεται. Τὸ τρίτον δὲ οὕτως
ιζ'. Ο πρώτος τρόπος του τρίτου σχήματος· Πᾶς
ἄνθρωπος ζῶον· πᾶς ἄνθρωπος λογικόν· τὶ ζῶον λο
γικόν. Αντεστράφθω ἡ ἐλάττων· Εἰ πᾶς ἄνθρωπος
ζῶον· καὶ τὰ ζῶον ἄνθρωπος· πᾶς δὲ ἄνθρωπος λο
γικόν· τὶ ζῶον ἄρα λογικόν. Εἰ μή τι ζώον λογικόν
οὐδὲν ζῶον λογικόν. Πᾶς δὲ ἄνθρωπος ζῶον· εἰ πᾶς
ἄνθρωπος ζώον, καὶ οὐδὲν ζώον λογικών· οὐδεὶς
ἔσται ἄνθρωπος λογικός. 'Αλλ' υπέκειτο καὶ πᾶς.
homo, animal, et nullum animal, rationale, nullus
omnis.
της. Ο δεύτερος τρόπος [τοῦ τρίτου σχήματο;]·
Πᾶσα χιών λευκή· οὐδεμία χιών ζῶον· οὐ πᾶν λευκὴν ζῶον. Αντεστράφθω ἡ ἐλάττων· Εἰ πᾶσα χιών
λευκή· καὶ τὶ λευκὸν χιών· οὐδεμία δὲ χιών ζῶον
οὐ πᾶν ἄρα λευκὸν ζῶον· εἰ μὴ τοῦτο· Πᾶν λευκὸν
ζώον· ἔστι δὲ καὶ πᾶσα χιὼν λευκή. Τοίνυν εἰ πᾶσα
χιὼν λευκή· πᾶν δὲ λευκὸν ζῶον· πᾶσα χιὼν ἄρα
ζώον. "Ην δὲ καὶ οὐδεμία χιών ζῶον
10'. Ο τρίτος τρόπος· Τὶς ἄνθρωπος μέλας· πᾶς
ἄνθρωπος ζῶον· τί μέλαν ζῶον. Αντεστράφθω ή
ἐλάττων· Εἴ τις ἄνθρωπος μέλας· καὶ τὶ μέλαν ἄνε
θρωπος· πᾶς δὲ ἄνθρωπος ζῶον· ὥστε τί μέλαν
ζῶον· εἰ τοῦτο ψευδές, οὐδὲν μέλαν ζῶον· τὶς δὲ ἄνθρωπος μέλας. Εἰ τὶς ἄνθρωπος μέλας, καὶ οὐδὲν
μέλαν ζῶον· οὐ πᾶς ἄνθρωπος ζώον. "Ην δὲ καὶ πᾶς
κ. 'Ο τέταρτος τρόπος· Τις λίθος λευκός· οὐδεὶς
λίθος ζῶον· οὐ πᾶν λευκὸν ζῶον. ᾿Αντεστράφθω ή
ἐλάττων· Εἴ τις λίθος λευκός, καὶ τὶ λευκὸν λίθος·
οὐδεὶς δὲ λίθος ζῶον· οὐ πᾶν ἄρα λευκὸν ζῶον· εἰ
τοῦτο οὐκ ἔστιν, ἔσται πᾶν λευκὸν ζῶον· ἔστι δὲ καὶ
τὶς λίθος λευκός· εἰ τὶς λίθος λευκός· πᾶν δὲ τὸ
λευκὴν ζῶον· τὶς λίθος ζῶον. Αλλ' ὑπέκειτο καὶ
οὐδείς.
κα'. Ο πέμπτος τρόπος· Πᾶς ἄνθρωπος ζῶον· τὶς
ἄνθρωπος λευκός· τὶ ζῶον λευκόν. Αντεστράφθω ἡ
μείζων· Εἰ τι; ἄνθρωπος λευκός, καὶ τὸ λευκὸν ἄν
θρωπος· πᾶς δὲ ἄνθρωπος ζώον· τὶ ἄρα λευκὸν
ζώον. ᾿Αντεστράφθω καὶ τὸ συμπέρασμα· Εἰ τί λευ
κὸν ζῶον· καὶ τὶ ζῶον λευκόν.
κβ'. 'Ο έκτος τρόπος καὶ ὕστατος· Πᾶς ἄνθρωπος
ζῶον· οὐ πᾶς ἄνθρωπος μέλας· οὐ πᾶν ζῶον μέλαν.
᾿Αλλ' οὗτος ὁ τρόπος πρὸς τὸ πρῶτον σχῆμα δι' ἀν
τιστροφῆς οὐκ ἀνάγεται. Γίνεται γὰρ ἐκ δύο μερι
κῶν προτάσεων πρὸς τὴν τὶς ἀντιστρεφούσης τῆς
πᾶς. Ὅθεν διὰ μόνης τῆς εἰς ἀδύνατον τελειοῦτα:
ἀπαγωγῆς· εἰ γὰρ ψευδὲς τὸ μὴ πᾶν ζῶον εἶναι μέσ
λαν, ἀληθὲς ἂν εἴη τὸ ἀντιφατικῶς ἀντικείμενον,
ἤγουν τὸ πᾶν ζῶον εἶναι μέλαν. Αλλ' ἦν καὶ πᾶς
ἄνθρωπος ζῶον. Εἰ τοίνυν πᾶς ἄνθρωπος ζῶον· πᾶν
δὲ ζῶον μέλαν· πᾶς ἄνθρωπος μέλας. Ὑπέκειτο δὲ
καὶ τὸ οὐ πᾶς, ὅπερ ἄτοπον.
PATROL. GR. CXLII.
LOGICA.
16. Sic quidem igitur secunda figura ad primanı
reducitur. Tertia autem sic
17. Primus modus tertiæ figura: Omnis homo
animal; omnis homo, rationale: quoddam animal, rationale. Minor couvertatur: Si omnis homo
animal; et quoddam animal homo; omnis autem
homo, rationale; quoddam igitur animal rationale.
(Sic quidem ostensive, per impossibile vero ita:)
Si non quoddam animat, rationale; nullum animal,
rationale. Omnis autem homo, animal. Si omnis
homo crit rationale. Sed supponebatur etiam,
18. Secundus modus tertia figura: Omnis nix,
alba: nulla nix, animal: non on ne album, animal. Convertatur minor: Si omnis nix, alba; et,
aliquod 355 quod album, nix: nulla autem nix,
animal: non ergo omne album, animal. Si hoc non
sit, omne album, erit animal. Est autem etiam
omnis nix alba; igitur si omnis nix, alba, omne
autem album, animal; omnis ergo nix, animal.
Erat autem etiam nulla nix, animal. `
19. Tertius modus: Aliquis homo, niger: omnis
homo animal: aliquod nigrum animal. Convertatur minor: Si aliquis homo, niger, et aliquo:!
nigrum homo erit: omnis autem homo animal:
quare aliquod nigrum animal. Sin hoc falsum sit,
nullum nigrum erit animal: aliquis autem homo,
niger. Si aliquis homo niger; et nullum nigrus.
animal, non omnis homo animal. Erat autem etiam
omnis (homo animal).
20. Quartus modus: Aliquis lapis, albus: nullus
lapis animal: non omne album animal. Convertatur minor: Si aliquis lapis, albus: etiam aliquod
album, lapis. Nullus autem lapis, animal; Non
ergo omne album, animal. Si hoc non sit, erit
omne allum, animal. Est autem etiam aliquis lapis,
albus. Si aliquis lapis, albus: omne autem album
animal: aliquis lapis, animal. Sed supponebatur
etiam nullus (lapis animal).
356 21. Quintus modus est, Omnis homo, animal: aliquis homo albus, aliquod animal, album.
Convertatur major: Si aliquis homo, albus, et aliquod album homo. Omnis autem homo, animal;
aliquod ergo album animal. Convertatur etiam conclusio: Si aliquod album, animal; etiam aliquod
animal album,
22. Sextus et ultimus modus: Omnis homo,
animal: non omnis homo, niger: non omne ani
mal, nigrum. Sed hic modus ad primam per conversionem non reducitur. Fit enim ex duabus particularibus propositionibus, dum (universalis affirmativa) omnis in (particularem affirmativam )
aliquis convertitur. Unde per solam deductionem
ad impossibile perficitur. Si enim falsum hoc sit.
non omne animal esse nigrum, verum fuerit con
tradictione oppositum, hoc nimirum, omue anima'
esse nigrum. Sed erat etiam, omnis homo animal. Quod si igitur omnis homo animal; omne
col. 971–972page 223 of 548
PG 142:971κγ'. Δυνατὸν δὲ καὶ ἄλλως ἐκ τοῦ ἐν ὅλῳ καὶ οὐκ ἐν ὅλῳ ποιήσασθαι τὴν εἰς τὸ πρῶτον σχῆμα τῶν λοιπῶν δύο σχημάτων ἀναγωγήν. Ωσαύτως (δέ) και ἀπὸ τοῦ κατὰ παντὸς καὶ κατ' οὐδενός· κἄν τε δι' ἀν τιστροφῆς ἡ τοιαύτη ἀναγωγὴ ἐκπεραίνοιτο, κἄν τε διὰ τῆς εἰς ἄτοπον ἀπαγωγῆς. κδ'. 'Αλλ' ἐπεὶ φιλοσοφία, καθὰ πολλάκις είρηται, τὰ καθόλου ζητεῖ, καὶ περὶ αὐτὰ καταγίνεται· μετ ρικὰ δὲ συνάγουσιν ὅ τε τρίτος καὶ ὁ τέταρτος τμό. πος τοῦ πρώτου σχήματος, ἀνάγονται καὶ αὐτοὶ πρὸς τοὺς ἐν τῷ αὐτῷ πρώτῳ σχήματι τὸ καθόλου συνά γοντας, τὸν πρῶτον τρόπον φημὶ καὶ τὴν δεύτερον πρότερον τῇ δι' ἀδυνάτου δείξει πρὸς τοὺς ἐν δευ τέρῳ σχήματι τὸ καθόλου συνάγοντας ἀναγόμενοι, καὶ δι' αὐτῶν ἔκτοτε πρὸς τοὺς τοῦ πρώτου σχήματος καθόλου συλλογισμούς. κε'. Οἷον ὁ τρίτος τρόπος του πρώτου σχήματος " Τι ζῶον ἄνθρωπος· πᾶς ἄνθρωπος γελαστικόν· τὶ ζώον γελασικόν· εἰ μὴ ἔστι τι ζώον γελαστικών οὐδὲν ζῶον ἔσται γελαστικόν. Εστι δὲ καὶ πᾶς ἄν θρωπος γελαστικὸν, καὶ συνάγεται κατὰ τὸν δεύτερον τρόπον τοῦ δευτέρου σχήματος, Οὐδὲν ζῶον ἄνα θρωπος. Ὑπέκειτο δὲ καὶ, Τὶ ζῶον ἄνθρωπος. κς'. Ο τέταρτος τρόπος του πρώτου σχήματος Τι; Αιθίοψ γραμματικός· οὐδεὶς γραμματικός σολοι κιστής· οὐ πᾶς Αιθίοψ σολοικιστής. Εἰ μὴ τοῦτο, τῆς Αἰθίοψ σολοικιστής· ἔστι δὲ καὶ οὐδεὶς γραμμα τικές σολοικιστής· συνάγεται τοίνυν ἐν δευτέρω τρόπῳ τοῦ δευτέρου σχήματος, Οὐδεὶς Αιθίοψ γραμ ματικός. Υπέκειτο δὲ καὶ τίς. κα'. Ἐπεὶ τοίνυν ὁ τρίτος καὶ ὁ τέταρτος τρόπος του πρώτου σχήματος εἰς τοὺς τοῦ δευτέρου σχήματ τος ἀναφέρονται καθόλου συλλογισμούς· οὗτοι δὲ πάλιν ἀνάγονται πρὸς τοὺς ἐν τῷ πρώτῳ σχήματι, τὸ καθόλου συνάγοντας, καθάπερ προϋπεδείξαμεν εὔδηλον ὅτι καὶ ὁ τρίτος τρόπος τοῦ πρώτου σχήμα της, καὶ ὁ τέταρτο; εἰς τοὺς ἐν αὐτῷ τῷ πρώτῳ σχήματι τὸ καθόλου συμπεραίνοντας ἀναχθήσονται. Εἰ πάντες δὲ συλλογισμοὶ πρὸς τὸ πρῶτον ἀναφέρονται σχήμα (καὶ τοῦτο γὰρ ὑποδέδεικται)· καὶ πρὸς τὸν πρῶτον ἄρα καὶ δεύτερον τρόπον τοῦ πρώτ του σχήματος ἀναβιβασθήσονται σύμπαντες, καὶ οὐ δὲν εὑρεθήσεται που συμπέρασμα μερικὴν κατὰ ταύ την τὴν μέθοδον.
autem animal nigrum; omnis homo, uiger. Supponebatur autem etiam, non omnis homo niger),
quod absurdum est.
23. Fieri autem potest etiam aliter ex eo, quod
est in toto et non in toto duarum reliquarum 357.
figurarum ad primam reductio. Eodem modo etiam
ex eo quod est de omni et de nullo, sive per conversionem sive per deductionem ad impossibile
reductio ejusmodi efficiatur..
24. Cæterum quoniam philosophia, quemadmodum sæpe dictum est, universalia quærit et circa
ca occupatur et tertius quartusque modus primæ
figuræ particularia colligunt, et ipsi ad eosdem qui
universaliter in eadem prima figura colligunt, ad ´
primum inquam et secundum modum reducuntur,
cum prius ostensione per impossibile ad universaliter colligentes in secunda figura et exinde per eos
ad universales primæ figuræ syllogismos reducuntur.
25. Velut tertius modus prima figura: Aliquod
animal, homo; omnis homo, risibile; aliquod animal, risibile: si non est aliquod animal, risibile;
nullum animal, risibile erit. Est autem etiam omnis
homo, risibile, et colligitur juxta secundum modum secundæ figuræ: nullum animal, homo. Sup-
· ponebatur autem etiam aliquod animal homo.
26. Quartus modus primæ figuræ: Aliquis
Ethiops grammaticus: nullus grammaticus 358
solocista: non omnis Athiops solocista. Si non
est hoc (serum), omnis filiops (crit) salocista.
Atqui etiam nullus grammaticus est solocista.
Colligitur ergo in primo modo secunde figura,
Nullus Ethiops, grammaticus. Supponebatur autem
etiam aliquis (thiops soloecista).
27. Quoniam igitur tertius et quartus modus
prima figura ad secundz Agure universales syllogismos referuntur: hi autem iterum ad eos qui in
prima figura universaliter colligunt, quemadmodum
ante ostendimus, reducuntur; satis manifestum
est, quod etiam tertius modus primna Agure et
quartus ad universaliter concludentes in eadem
prima figura referantur. Nam et hoc exemplis
commonstratum est. Igitur etiam ad primum et
secundum modum primæ figuræ omnes redigen -
tur, nec ulla uspiam particularis conclusio secundum hanc methodum invenietur.
Syllogismi sunt alii
Cesare
Camestres
Festino
Baroco
κγ'. Δυνατὸν δὲ καὶ ἄλλως ἐκ τοῦ ἐν ὅλῳ καὶ οὐκ
ἐν ὅλῳ ποιήσασθαι τὴν εἰς τὸ πρῶτον σχῆμα τῶν
λοιπῶν δύο σχημάτων ἀναγωγήν. Ωσαύτως (δέ) και
ἀπὸ τοῦ κατὰ παντὸς καὶ κατ' οὐδενός· κἄν τε δι' ἀν
τιστροφῆς ἡ τοιαύτη ἀναγωγὴ ἐκπεραίνοιτο, κἄν τε
διὰ τῆς εἰς ἄτοπον ἀπαγωγῆς.
κδ'. 'Αλλ' ἐπεὶ φιλοσοφία, καθὰ πολλάκις είρηται,
τὰ καθόλου ζητεῖ, καὶ περὶ αὐτὰ καταγίνεται· μετ
ρικὰ δὲ συνάγουσιν ὅ τε τρίτος καὶ ὁ τέταρτος τμό.
πος τοῦ πρώτου σχήματος, ἀνάγονται καὶ αὐτοὶ πρὸς
τοὺς ἐν τῷ αὐτῷ πρώτῳ σχήματι τὸ καθόλου συνά
γοντας, τὸν πρῶτον τρόπον φημὶ καὶ τὴν δεύτερον·
πρότερον τῇ δι' ἀδυνάτου δείξει πρὸς τοὺς ἐν δευ
τέρῳ σχήματι τὸ καθόλου συνάγοντας ἀναγόμενοι,
καὶ δι' αὐτῶν ἔκτοτε πρὸς τοὺς τοῦ πρώτου σχήμα
τος καθόλου συλλογισμούς.
κε'. Οἷον ὁ τρίτος τρόπος του πρώτου σχήματος "
Τι ζῶον ἄνθρωπος· πᾶς ἄνθρωπος γελαστικόν· τὶ
ζώον γελασικόν· εἰ μὴ ἔστι τι ζώον γελαστικών·
οὐδὲν ζῶον ἔσται γελαστικόν. Εστι δὲ καὶ πᾶς ἄν
θρωπος γελαστικὸν, καὶ συνάγεται κατὰ τὸν δεύτε
ρον τρόπον τοῦ δευτέρου σχήματος, Οὐδὲν ζῶον ἄνα
θρωπος. Ὑπέκειτο δὲ καὶ, Τὶ ζῶον ἄνθρωπος.
κς'. Ο τέταρτος τρόπος του πρώτου σχήματος -
Τι; Αιθίοψ γραμματικός· οὐδεὶς γραμματικός σολοι
κιστής· οὐ πᾶς Αιθίοψ σολοικιστής. Εἰ μὴ τοῦτο,
τῆς Αἰθίοψ σολοικιστής· ἔστι δὲ καὶ οὐδεὶς γραμμα
τικές σολοικιστής· συνάγεται τοίνυν ἐν δευτέρω
τρόπῳ τοῦ δευτέρου σχήματος, Οὐδεὶς Αιθίοψ γραμ
ματικός. Υπέκειτο δὲ καὶ τίς.
κα'. Ἐπεὶ τοίνυν ὁ τρίτος καὶ ὁ τέταρτος τρόπος
του πρώτου σχήματος εἰς τοὺς τοῦ δευτέρου σχήματ
τος ἀναφέρονται καθόλου συλλογισμούς· οὗτοι δὲ
πάλιν ἀνάγονται πρὸς τοὺς ἐν τῷ πρώτῳ σχήματι,
τὸ καθόλου συνάγοντας, καθάπερ προϋπεδείξαμεν
εὔδηλον ὅτι καὶ ὁ τρίτος τρόπος τοῦ πρώτου σχήμα
της, καὶ ὁ τέταρτο; εἰς τοὺς ἐν αὐτῷ τῷ πρώτῳ
σχήματι τὸ καθόλου συμπεραίνοντας ἀναχθήσονται.
Εἰ πάντες δὲ συλλογισμοὶ πρὸς τὸ πρῶτον ἀναφέ
ρονται σχήμα (καὶ τοῦτο γὰρ ὑποδέδεικται)· καὶ
πρὸς τὸν πρῶτον ἄρα καὶ δεύτερον τρόπον τοῦ πρώτ
του σχήματος ἀναβιβασθήσονται σύμπαντες, καὶ οὐ
δὲν εὑρεθήσεται που συμπέρασμα μερικὴν κατὰ ταύ
την τὴν μέθοδον.
359 Tabula capilis 35.
perfecti, ut qui sunt primæ figuræ,
imperfecti, ut qui sunt secundæ et tertiæ figuræ qui reductione ad primam
opus habent.
reducitur ostensive ad
Celarent
Celarent
Ferio
Nullum
}
Ferio
per impossibile Darii
ail
o et a
i et e
Celarent o et i
Barbara a et o
contradicunt
col. 973–974page 224 of 548
PG 142:973δεκτική, ἀνα κεφαλαίωσιν ΚΕΦΑΛ. ΑΤ'. Περὶ τῶν ὑποθετικῶν συλλογισμῶν. σ'. Πᾶς ὑποθετικός συλλογισμός ἡγούμενον ἔχει τι καὶ ἑπόμενον πρόσληψιν καὶ συμπέρασμα. β'. Τὸ δ' ἡγούμενον καὶ τὸ ἐπόμενον ἢ κατά τινα συνεχῆ καὶ ἀδιάσπαστον ἀκολουθίαν προάγονται, καὶ λέγονται ὁμοῦ συνημμένον, ὅτε καὶ τὸ ἑπόμενον ἓν πραγμά ἐστιν· ἢ κατὰ διάκρισιν προφέρονται καὶ διάστασιν, καὶ ὁμοῦ λέγονται διεζευγμένον· ὅτε καὶ τὸ ἑπόμενον ἐκ διαφόρων πραγμάτων συνέ στηκεν. γ'. Οἷον· Ε: άνθρωπός ἐστι, καὶ ζῶόν ἐστιν. ᾿Αλλὰ μὴν ἄνθρωπος ἐστι. Καὶ ζῶον ἄρα ἐστί. Τὸ μὲν, Εἰ ἄνθρωπος ἐστι, καλεῖται ἡγούμενον· τὸ δὲ, Καὶ ζωόν ἐστι, ἑπόμενον λέγεται· διότι τὸ ζῶον ἔπεται τῷ ἀνθρώπῳ συνεισφερόμενον· ὁ δ᾽ ἄνθρωπος ἡγεῖ ται τοῦ ζώου συνεισφέρων αὐτό. Πάντοτε δὲ τὸ ἐπό μενον ἢ ἐπιπλέον, ἢ ἐπίσης εἶναι τοῦ ἡγουμένου χρεών· ἐπ᾿ ἔλαττον δὲ οὐδέποτε· τοῦτο δ' ὅλον, Εἰ ἄνθρωπος ἐστι, καὶ ζῶόν ἐστι, συνημμένον κατονομάζεται, διὰ τὸ συνῆφθαι ἀλλήλοις τὸ ἡγούμενόν τε καὶ τὸ ἑπόμενον. Τὸ δ', ᾿Αλλὰ μὴν ἄνθρωπός ἐστι, πρόσληψις καλεῖται καί γε μετάληψις. Δηλοῦσι δὲ καὶ ἀμφότερα τὰ ὀνόματα τὸ δις λαμβάνεσθαι τὸ αὐτό. Τὸ δὲ, Καὶ ζῶον ἄρα ἐστὶ, τοῦτο συμπέρασμα. Πάλιν· Ὁ δέκα ἢ ἄρτιός ἐστιν, ἢ περιττός. Ἀλλὰ μὴν οὐ περιττός. "Αρτιος ἄρα. Ηγούμενον μὲν, ὁ δέκα ἑπόμενον δὲ τὸ, ἢ ἄρτιός ἐστιν ἢ περιττός. Τοῦτο ὅλον, τὸ, Ο δέκα ἢ ἄρτιος ἐστιν ἢ περιττός, ς
Darapti
Daril
Felapton
Ferio
Datisif
reducitur ostenDarii
Ferison
sive ad
Ferio
per impossibile
ad
Ferio
Celarent e el a
Barbara a el e
o et a
contraria sunt
Dizamis
Dariţi
Bocardo
Nullum
Darij
Celarent
Barbara
i el
e et i
a et o
contradicunt
Reductio alia est
ostensiva, Græcis δεκτική, quæ fit propositionum conversionibus,
per deductionem ad impossibile; qua aliquo veluti conclusioni syllogismi
contradicente aut uni ex propositionibus, contradictione repugnans sumitur et inde impossibile aliquid et absurdum colligitur.
360 SYNOPSIS CAPITIS XXXVI.
QUOD EST DE HYPOTHETICIS SEU CONDITIONALIBUS SYLLOGISMIS.
7. Secundus.
8. Tertius.
4. Quatuor partes integrales syllogismi hypothetici constituit. - 2. Ostendit antecedens et consequens vel
secundum continuitatem proferri et dici connexum; vel secundum discretionem et dici disjunctum.
3. Exemplo hac declarat. 4. Priorem modum exponit hypotheticorum syllogismorum secundum continuitatem. - 5. Posteriorem. 6. Docet in utroque modo antecedens et consequens non uno tantum, sed
quatuor modis posse sumi, quorum primus est positus.
- 9. Quartus.
10. Concludit de his duobus modis hypotheticorum syllogismorum secundum continuitatem et de eorum
quadruplici varietate. 11. Accedit ad modos qui sunt secundum distantiam et primum exponit subjiciens in quibus rebus is adhibeatur. - 12. Secundum. — 13. Tertium. 14. Concludit de tribus modis
hypotheticorum syllogismorum secundum distantiam. 16. Quando possit disjunctum adhiberi et non
tantum unius positione reliquum vel reliqua removeri, sed etiam unius vel duorum remotione poni reliquum,
ut in secundo et tertio modo. - 17. Sextum modum hypotheticorum syllogismorum proponit et descri-
· 361 18. Facit ejus quatuor modos. — 19. Singulorum singula exempla proponit. 20. Per ἀνακεφαλαίωσιν sex modos syllogismorum hypotheticorum expositos repetit.
bil.
ΚΕΦΑΛ. ΑΤ'.
Περὶ τῶν ὑποθετικῶν συλλογισμῶν.
σ'. Πᾶς ὑποθετικός συλλογισμός ἡγούμενον ἔχει
τι καὶ ἑπόμενον πρόσληψιν καὶ συμπέρασμα.
β'. Τὸ δ' ἡγούμενον καὶ τὸ ἐπόμενον ἢ κατά τινα
συνεχῆ καὶ ἀδιάσπαστον ἀκολουθίαν προάγονται,
καὶ λέγονται ὁμοῦ συνημμένον, ὅτε καὶ τὸ ἑπόμενον
ἓν πραγμά ἐστιν· ἢ κατὰ διάκρισιν προφέρονται
καὶ διάστασιν, καὶ ὁμοῦ λέγονται διεζευγμένον· ὅτε
καὶ τὸ ἑπόμενον ἐκ διαφόρων πραγμάτων συνέ
στηκεν.
CAPUT XXXVI.
De hypotheticis seu conditionalibus syllogismis.
1. Omnis syllogismus hypotheticus antecedens
aliquod habet et consequens, assumptionem et
conclusionem.
2. Autecedens autem et consequens aut secundum continuam aliquam et indistractam consecuitionem producuntur et connexum simul dicuntur,
quando etiam consequens res una est: aut secundum discretionem et distantiam proferuntur, et simul dicuntur disjunctum, quando etiam consequens
ex rebus diversis constat.
5. Veluti: Si homo est, et animal est. Atqui homo
est. Ergo etiam animal est. lioc quidem, Si homo
est, antecedens vocatur, hoc autem, Et animal es',
consequens dicitur; propterea quod animal sequitur ad hominem, quod coinfertur ab eo; homo
autem antecedit, ut qui coinferat ipsum. (Semper
autem consequens aut latius aut æquale antecedenti esse oportet, nunquam vero minus.) At totumi
hoc, Si bono est, et 362 animal est, connexum
denominatur, propterea quod antecedens et cousequens invicem connexa sint. Sed hoc, Atqui homo
est, assumptio et transsumptio vocatur. Ambo autem vocabula designant bis idem accipi. At hoc,
Ergo etiam animal est, est conclusio: Iterum, Decem aut par est aut impar. Atqui non est impar.
Par igitur. Autecedens quidem, decem: consequens autem, aut par est aut impar. Totum autem.
γ'. Οἷον· Ε: άνθρωπός ἐστι, καὶ ζῶόν ἐστιν. ᾿Αλλὰ
μὴν ἄνθρωπος ἐστι. Καὶ ζῶον ἄρα ἐστί. Τὸ μὲν, Εἰ
ἄνθρωπος ἐστι, καλεῖται ἡγούμενον· τὸ δὲ, Καὶ
ζωόν ἐστι, ἑπόμενον λέγεται· διότι τὸ ζῶον ἔπεται
τῷ ἀνθρώπῳ συνεισφερόμενον· ὁ δ᾽ ἄνθρωπος ἡγεῖ
ται τοῦ ζώου συνεισφέρων αὐτό. Πάντοτε δὲ τὸ ἐπό
μενον ἢ ἐπιπλέον, ἢ ἐπίσης εἶναι τοῦ ἡγουμένου
χρεών· ἐπ᾿ ἔλαττον δὲ οὐδέποτε· τοῦτο δ' ὅλον, Εἰ
ἄνθρωπος ἐστι, καὶ ζῶόν ἐστι, συνημμένον κατονο
μάζεται, διὰ τὸ συνῆφθαι ἀλλήλοις τὸ ἡγούμενόν τε
καὶ τὸ ἑπόμενον. Τὸ δ', ᾿Αλλὰ μὴν ἄνθρωπός ἐστι,
πρόσληψις καλεῖται καί γε μετάληψις. Δηλοῦσι δὲ
καὶ ἀμφότερα τὰ ὀνόματα τὸ δις λαμβάνεσθαι τὸ
αὐτό. Τὸ δὲ, Καὶ ζῶον ἄρα ἐστὶ, τοῦτο συμπέρασμα.
Πάλιν· Ὁ δέκα ἢ ἄρτιός ἐστιν, ἢ περιττός. Ἀλλὰ μὴν
οὐ περιττός. "Αρτιος ἄρα. Ηγούμενον μὲν, ὁ δέκα·
ἑπόμενον δὲ τὸ, ἢ ἄρτιός ἐστιν ἢ περιττός. Τοῦτο
5' ὅλον, τὸ, Ο δέκα ἢ ἄρτιος ἐστιν ἢ περιττός, ς hoc Decem aut par aut impar est, disjunctum vo-
Deest analysis num. 15, qui tamen in textu legitur.
col. 975–976page 225 of 548
PG 142:975καλείται διεζευγμένον. Θεωρεῖται γὰρ ἐνταυθοί δια χωρισμὸς καὶ διάζευξις. τὸ τὸ δ'. Πρῶτος μὲν οὖν τρόπος τῶν ὑποθετικῶν ὁ κατὰ συνέχειαν, τῇ θέσει τοῦ ἡγουμένου συνεισάγων τὴ ἑπόμενον· οἷον, Εἰ ἔστι νύξ, ὁ ἥλιος ὑπὸ γῆν ἐστιν. ᾿Αλλὰ μὴν ἔστι νύξ· ὁ ἥλιος ἄρα ὑπὸ γῆν ἐστιν. ε'. Δεύτερος τρόπος ὁ κατὰ συνέχειαν, τῇ ἀναι ρέσει τοῦ ἑπομένου συναναιρῶν τὸ ἡγούμενον· οἷον, Εἰ τόδε ἄνθρωπος ἐστι, καὶ ζῶόν ἐστιν. Ἀλλὰ μὴν ζώον οὐκ ἔστιν· οὐδὲ ἄνθρωπος ἄρα. Ἐν τούτῳ δὲ τῷ τρόπῳ σώζεται σύμπας ο χαρακτὴς τῆς σὺν ἀν τιθέσει ἀντιστροφής. ς'. Οὐ δεῖ δὲ νομίζειν ἐν ὁποτερῳοῦν τούτων τῶν δύο τρόπων ἀναγκαῖον εἶναι καταφατικῶς πάντοτε λαμβάνειν τὸ ἡγούμενόν τε καὶ τὸ ἑπόμενον. Ἐνδέσ χεται μὲν γὰρ καὶ ἄμφω καταφατικῶς λαμβάνει», ὡς ἐπὶ τῶν προσεχῶς εἰρημένων υποδειγμάτων. Δυνατὸν δὲ καὶ ἄμφω γε ἀποφατικά, ἢ τὸ μὲν ἡγού μενον καταφατικὸν, τὸ δ' ἑπόμενον ἀποφατικόν, ἢ τὸ ἀνάπαλιν. ζ'. Οἷον ἐκ δύο ἀποφατικῶν ὁ πρῶτος τρόπος· ΕΠ μὴ ἔστι τάδε ζώον, οὐδὲ ἄνθρωπός ἐστιν. ᾿Αλλὰ μὴν οὐκ ἔστι ζώον. Οὐδὲ ἄνθρωπος ἄρα ἐστίν. ἡγούμενον μὲν γὰρ ἐν τούτῳ τῷ ὑποθετικῷ τὸ μὴ είναι τόδε ζῶον· ἑπόμενον δὲ τὸ μὴ εἶναι ἄνθρωπον. Τῇ θέσει γοῦν τοῦ μὴ εἶναι ζῶον συνεισάγομεν τὸ μὴ εἶναι ἄνθρωπον. Ο δεύτερος τρόπος ἐκ τῶν δύο ἀποφατικῶν· Εἰ μὴ ἔστι τόδε ζῶον, οὐδὲ ἄνθρωπόςἐστι». Ἀλλὰ μὴν ἄνθρωπός ἐστι· καὶ ζῶον ἄρα ἐστίν. Ηγούμενον μὲν ἐν τούτῳ τὸ μὴ εἶναι ζῶν ἑπόμενον δὲ τὸ μὴ εἶναι ἄνθρωπον. Τῇ γοῦν ἀναιρέσει τοῦ μὴ εἶναι ἄνθρωπον ἀναιρεῖται καὶ τὸ μὴ ναι ζῶον· ἀναιρουμένου δὲ τοῦ μὴ εἶναι τίθεται τὸ εἶναι. η'. Ἐξ ἡγουμένου καταφατικοῦ καὶ ἐπομένου ἀποφατικοῦ πρῶτος τρόπος οὗτος· Ε! ἡμέρα ἐστί, νὺξ οὐκ ἔστιν. Ἀλλὰ μὴν ἡμέρα ἐστί· νὺς ἄρα οὐκ ἔστιν. Ο δεύτερος τρόπος· Εἰ ἐν ὁ ἄνθρωπος, οὐδα ποτ' ἂν ἤλγεεν (ήλγει). 'Αλγεί δέ· οὐκ ἄρα ἐν ἐστιν. θ'. Ἐξ ἀποφατικοῦ ἡγουμένου καὶ καταφατικού ἑπομένου πρῶτος τρόπος οὗτος· Είπερ οὐκ ἔστιν ἡμέρα, ὁ ἥλιος ὑπὸ γῆν ἐστιν. Ἀλλὰ μὴν ἡμέρα οὐκ ἔστιν· ὁ ἥλιος ἄρα ὑπὸ γῆν ἐστιν. Ο δεύτερος τρόπο;· Εἰ οὐκ ἦν ὁ ἄνθρωπος σύνθετος, ἁπλοῦν ἂν ἦν καὶ μονοειδὲς τὸ ἰώμενον αὐτόν. ᾿Αλλὰ μὴν οὐκ ἔστιν ἁπλοῦν καὶ μονοειδὲς τὸ ἰώμενον αὐτόν· σύνο θετος ἄρα ὁ ἄνθρωπος. ι'. Οὗτοι μὲν οὖν οἱ δύο τρόποι τῶν ἐξ ὑποθέσεως συλλογισμῶν, καὶ οὕτω συνίστανται κατὰ συνέχειαν, ὡς εἴρηται, προαγόμενοι. ια΄. Τῶν δὲ προφερομένων κατὰ διάστασιν, ἔνθα καὶ διάφορα πράγματα τὸ ἑπόμενον, ὁ μὲν ἔστιν ἐξ ἀποφατικῆς συμπλοκῆς τῇ θέσει τῶν τοῦ ἑπομένων ἑνὸς ἀναιρῶν τὸ ἕτερον, ἢ τὰ ἕτερα. Λαμβάνεται δ' οὗτος ἢ ἐπὶ τῶν μηδ' ὅλως ἀντικειμένων πραγ μάτων ἢ ἐπὶ τῶν ἀντικειμένων ἐμμέσως καὶ τὰ μέσον ἐχόντων αόριστον. Ἐπὶ τῶν ἐμμέσως ἀντι
catur. llic enim disseparatio et disjunctio consi- καλείται διεζευγμένον. Θεωρεῖται γὰρ ἐνταυθοί δια
deratur.
χωρισμὸς καὶ διάζευξις.
4. Primus quidem igitur modus bypotheticorum
secundum continuitatem est qui positione antecedentis simul infert consequens: veluti, Si nox est,
sol infra terram est. Atqui non est; sol igitur infra
Lerram est.
5. Secundus modus juxta continuitatem syllogismorum hypotheticorum est, qui ex remotione consequentis simul removet antecedens: velut, Si hoc
homo est, et animal est. Atqui non est animal; neque igitur homo est. In hoc autem modo totus per
omnia character servatur conversionis per contrapositionğm.
6. Porro existimandum non est, in utrovis 363
horum duorum nodorum necesse esse affirmative
semper accipere antecedens et consequens. Contingit enim etiam utraque affirmative accipere,
quemadmodum in modo dictis exemplis. Fieri autem potest etiam ut vel utraque sint negativa; aut
antecedens quidem affirmativum, consequens autem negativum, aut contra.
7. Ex utrisque negativis prior modus: Si non
est hoc animal, neque homo est. Atqui non est
animal. Neque igitur homo est. Antecedens quidem
igitur est in hoc conditionali, non esse hoc
animal: consequens autem, hoc non esse hominem.
Positione igitur hujus quod non sit animal, simul
inferimus, non esse hominem. Posterior modus
ex duobus negativis: Si non est hoc animal, neque
homo est. Atqui homo est; ergo etiam animal est.
Antecedens quidem in hoc est, non esse animal:
consequens auten hoc, non esse hominem. Remotione igitur hujus, non esse hominem, simul etiam
removetur non esse animal. 364 Atqui cum τὸ
non esse removetur, τὸ esse ponitur.
8. Ex antecedente affirmativo et consequente
negativo prior modus hic est: Si dies est, nox non
est. Atqui dies est; nox igitur non est. Posterior
modus: Si unum esset homo, nunquam doleret.
Atqui dolet; non igitur est unum.
9. Ex antecedente negativo et consequente affirmativo prior modus hic: Si dies non est, sol infra
terram est. Sed dies non est; sol igitur infra terram est. Posterior modus: Si non esset homo
compositus, simplex et uniforme esset quod sanaret
ipsum. Atqui non est simplex et uniforme quod
sanat ipsum; homo igitur est compositus.
cum
10. Hi quidem igitur duo modi ex hypothesi
syllogismorum sunt, et sic constituuntur
juxta continuitatem, ut dictum est, producantur.
11. Eorum autem qui secundum distantiam
proferuntur, ubi etiam consequens ex rebus differentibus constat, unus est ex negativa complexione
qui positione unius eorum quæ sunt in consequente, reliquum aut reliqua removet. Accipitur autem
hic modus vel in rebus nullo prorsus modo uppositis, vel in mediate oppositis et medium infinitum
G
δ'. Πρῶτος μὲν οὖν τρόπος τῶν ὑποθετικῶν ὁ
κατὰ συνέχειαν, τῇ θέσει τοῦ ἡγουμένου συνεισάγων τὴ ἑπόμενον· οἷον, Εἰ ἔστι νύξ, ὁ ἥλιος ὑπὸ γῆν
ἐστιν. ᾿Αλλὰ μὴν ἔστι νύξ· ὁ ἥλιος ἄρα ὑπὸ γῆν
ἐστιν.
ε'. Δεύτερος τρόπος ὁ κατὰ συνέχειαν, τῇ ἀναι
ρέσει τοῦ ἑπομένου συναναιρῶν τὸ ἡγούμενον· οἷον,
Εἰ τόδε ἄνθρωπος ἐστι, καὶ ζῶόν ἐστιν. Ἀλλὰ μὴν
ζώον οὐκ ἔστιν· οὐδὲ ἄνθρωπος ἄρα. Ἐν τούτῳ δὲ
τῷ τρόπῳ σώζεται σύμπας ο χαρακτὴς τῆς σὺν ἀν
τιθέσει ἀντιστροφής.
ς'. Οὐ δεῖ δὲ νομίζειν ἐν ὁποτερῳοῦν τούτων τῶν
δύο τρόπων ἀναγκαῖον εἶναι καταφατικῶς πάντοτε
λαμβάνειν τὸ ἡγούμενόν τε καὶ τὸ ἑπόμενον. Ἐνδέσ
χεται μὲν γὰρ καὶ ἄμφω καταφατικῶς λαμβάνει»,
ὡς ἐπὶ τῶν προσεχῶς εἰρημένων υποδειγμάτων.
Δυνατὸν δὲ καὶ ἄμφω γε ἀποφατικά, ἢ τὸ μὲν ἡγού
μενον καταφατικὸν, τὸ δ' ἑπόμενον ἀποφατικόν, ἢ τὸ
ἀνάπαλιν.
ζ'. Οἷον ἐκ δύο ἀποφατικῶν ὁ πρῶτος τρόπος· ΕΠ
μὴ ἔστι τάδε ζώον, οὐδὲ ἄνθρωπός ἐστιν. ᾿Αλλὰ μὴν
οὐκ ἔστι ζώον. Οὐδὲ ἄνθρωπος ἄρα ἐστίν. Ηγούμε
νον μὲν γὰρ ἐν τούτῳ τῷ ὑποθετικῷ τὸ μὴ είναι
τόδε ζῶον· ἑπόμενον δὲ τὸ μὴ εἶναι ἄνθρωπον. Τῇ
θέσει γοῦν τοῦ μὴ εἶναι ζῶον συνεισάγομεν τὸ μὴ
εἶναι ἄνθρωπον. Ο δεύτερος τρόπος ἐκ τῶν δύο ἀπο
φατικῶν· Εἰ μὴ ἔστι τόδε ζῶον, οὐδὲ ἄνθρωπος
έστι». Ἀλλὰ μὴν ἄνθρωπός ἐστι· καὶ ζῶον ἄρα
ἐστίν. Ηγούμενον μὲν ἐν τούτῳ τὸ μὴ εἶναι ζῶν
ἑπόμενον δὲ τὸ μὴ εἶναι ἄνθρωπον. Τῇ γοῦν ἀναιρέσει τοῦ μὴ εἶναι ἄνθρωπον ἀναιρεῖται καὶ τὸ μὴ
ναι ζῶον· ἀναιρουμένου δὲ τοῦ μὴ εἶναι τίθεται τὸ
εἶναι.
η'. Ἐξ ἡγουμένου καταφατικοῦ καὶ ἐπομένου
ἀποφατικοῦ πρῶτος τρόπος οὗτος· Ε! ἡμέρα ἐστί,
νὺξ οὐκ ἔστιν. Ἀλλὰ μὴν ἡμέρα ἐστί· νὺς ἄρα οὐκ
ἔστιν. Ο δεύτερος τρόπος· Εἰ ἐν ὁ ἄνθρωπος, οὐδα
ποτ' ἂν ἤλγεεν (ήλγει). 'Αλγεί δέ· οὐκ ἄρα ἐν ἐστιν.
θ'. Ἐξ ἀποφατικοῦ ἡγουμένου καὶ καταφατικού
ἑπομένου πρῶτος τρόπος οὗτος· Είπερ οὐκ ἔστιν
ἡμέρα, ὁ ἥλιος ὑπὸ γῆν ἐστιν. Ἀλλὰ μὴν ἡμέρα οὐκ
ἔστιν· ὁ ἥλιος ἄρα ὑπὸ γῆν ἐστιν. Ο δεύτερος
τρόπο;· Εἰ οὐκ ἦν ὁ ἄνθρωπος σύνθετος, ἁπλοῦν ἂν
ἦν καὶ μονοειδὲς τὸ ἰώμενον αὐτόν. ᾿Αλλὰ μὴν οὐκ
ἔστιν ἁπλοῦν καὶ μονοειδὲς τὸ ἰώμενον αὐτόν· σύνο
θετος ἄρα ὁ ἄνθρωπος.
ι'. Οὗτοι μὲν οὖν οἱ δύο τρόποι τῶν ἐξ ὑποθέσεως
συλλογισμῶν, καὶ οὕτω συνίστανται κατὰ συνέχειαν,
ὡς εἴρηται, προαγόμενοι.
ια΄. Τῶν δὲ προφερομένων κατὰ διάστασιν, ἔνθα
καὶ διάφορα πράγματα τὸ ἑπόμενον, ὁ μὲν ἔστιν ἐξ
ἀποφατικῆς συμπλοκῆς τῇ θέσει τῶν τοῦ ἑπομένων
ἑνὸς ἀναιρῶν τὸ ἕτερον, ἢ τὰ ἕτερα. Λαμβάνεται
δ' οὗτος ἢ ἐπὶ τῶν μηδ' ὅλως ἀντικειμένων πραγ
μάτων ἢ ἐπὶ τῶν ἀντικειμένων ἐμμέσως καὶ τὰ
μέσον ἐχόντων αόριστον. Ἐπὶ τῶν ἐμμέσως ἀντι-
col. 977–978page 226 of 548
PG 142:977κειμένων, καὶ ἀόριστον ἐχόντων τὸ μέσον, οὕτως Ο κόραξ οὐχὶ (καὶ) λευκὸς καὶ μέλας ἐστίν, ᾿Αλλὰ μὴν μέλας· οὐκ ἄρα λευκός. Καὶ πάλιν· Ο κύκνος οὐχὶ καὶ λευκὸς καὶ μέλας ἐστι, καὶ κιῤῥὸς καὶ φαιός. ᾿Αλλὰ μὴν λευκός· οὐκ ἄρα τὰ λοιπά. Ἐπὶ τῶν οὐκ ἀντικειμένων οὕτως· Τὸ ὁρώμενον οὐχὶ καὶ ἄνθρωπος καὶ ἵππος καὶ βοῦς καὶ κύων ἐστίν. Αλλά μὴν ἄνθρωπος· οὐκ ἄρα τὰ ἕτερα. Καὶ οὗτος μὲν τρίτος τρόπος τῶν ὑποθετικῶν. ιβ. Τέταρτος ὁ ἐκ διαζευκτικοῦ τῇ θέσει τῶν τοῦ ἑπομένου ἑνὸς τὸ λοιπὸν ἀναιρῶν ἢ τὰ λοιπά. Λαμ βάνεται δ' οὗτος ἐπί τε τῶν ἀμέσως ἀντικειμένων, ἐπί τε τῶν ἐμμέσως, ἀλλ ὡρισμένον ἐχόντων τὸ μέσον. Καὶ ἀμέσως μὲν, ὡς, Ο δέκα ἢ ἄρτιός ἐστιν ἢ περιττός. ᾿Αλλὰ μὴν ἄρτιος· οὐκ ἄρα περιττός. Εμμέσως δὲ καὶ ὡρισμένως, οἷον, Τότε τοῦδε η μεῖζόν ἐστιν, ἢ ἔλαττον, ἢ ἴσον. Ἀλλὰ μὴν ἴσον τυχόν· οὐκ ἄρα μεῖζον οὐδ᾽ ἔλαττον. ιγ΄. Πέμπτος τρόπος ὁ ἐκ διαζευκτικοῦ, τῇ ἀναι ρέσει τῶν τοῦ ἑπομένου ἑνὸς, ἢ καὶ τῶν ἄλλων παρά τὸ ἔν, εἰσφέρων τὸ λοιπόν. Λαμβάνεται δὲ καὶ οὗτος ἐφ᾽ ὧν καὶ ὁ τέταρτος· οἷον, ῾Ο ἐξ ἢ ἄρτιός ἐστιν, ἢ περιττός. Ἀλλὰ μὴν οὐκ ἔστι περιττός· ἄρτιος ἄρα. Καὶ πάλιν· Ὁ ἐξ ἢ τέλειός ἐστιν, ἢ ἀτελῆς, ἢ ὑπερτελής. ᾿Αλλὰ μὴν οὔτ᾽ ἀτελής, οὔθ᾽ ὑπερτελής τέλειος ἐστιν ἄρα. εδ'. Οὗτοι τοίνυν οἱ τρεῖς τρόποι, κατὰ διάζευξιν ὑπάρχοντες καὶ διάστασιν, οὕτω προφέρονται. ιεʹ. Καὶ γὰρ ὅτε μηδαμῶς ἀντίκεινται τὰ πράγ ματα, ἢ ἀντίκεινται μὲν, ἀλλ' ἐμμέσως καὶ τὸ μέσσον ὁόριστον ἔχουσιν· ἀδύνατον τότε πᾶσιν ἐπεξελθεῖν, καὶ διὰ τοῦτο διαζευκτικῶς οὐκ ἔστι ταῦτα προαγαγεῖν· οὔτ᾽ αὖ τῇ ἀναιρέσει τοῦ ἑτέρου ἢ τῶν ἑτέρων εἰσαγαγεῖν τὸ λοιπόν. Οὐδὲ γὰρ, εἰ μὴ ἔστιν ἄνθρωπος, ἤδη ἵππο; ἐστίν· οὔτ᾽ αὖ εἰ οὐκ ἔστι λευ κὸν ἢ μέλαν, ἔσται φαιόν· τοίνυν ἀντὶ μὲν τοῦ διαζευκτικοῦ χρηστέον τῇ τῆς ἀποφάσεως συμπλοκή τῇ θέσει δὲ τοῦ ἑτέρου τὸ ἕτερον ἀναιρετέον ἢ τὰ ἕτερα. Οἷων· Οὐχὶ καὶ κίων καὶ λύκος ἐστὶ τὸ ἐρώ. μενον· ἀλλὰ μὴν λύκος· οὐκ ἄρα κύων. Καὶ πάλιν Οὐκ ἐρυθρὸν τὸ αὐτὸ (καὶ) φοινικοῦν ὑπάρχει, καὶ πορφυροῦν, καὶ ὠχρόν. Ἀλλὰ μὴν φοινικοῦν· οὐκ ἄρα τὰ ἕτερα. ς'. Οτε δὲ ἡ ἀμέσως͵ ἀντίκεινται τα πράγματα ἢ ἐμμέσω; μὲν, ὡρισμένον δὲ τὸ μέσον ἐστὶν αὐτ τοῖς, τότε διαζευκτικῶς προαχθήσονται· καὶ μὴ μετ νον ἀναιρεθήσεται τὸ ἕτερον ἢ τὰ ἕτερα τῇ θέσει τοῦ ἑνὸς, ἀλλὰ καὶ τῇ ἀναιρέσει τῶν ἄλλων τεθήσεται τὸ λειπόμενον. ιζ'. Ετερος τρόπος παρὰ τοὺς εἰρημένους ὁ ἐξ ὅλων ὑποθέσεων συνεστώς, ὃς καὶ δι' ὅλου ὑποθετικὸς ὀνομάζεται, πρόσληψιν μὴ ἔχων, ἀλλ' ἐξ ἡγου μένων καὶ ἑπομένων ποιούμενος τὸ συμπέρασμα. της. Δείκνυσι δὲ, τίνος ὄντος, τί ἔστιν ἢ τί οὐκ ἔστιν, αὖθις τε τίνος μὴ ὄντος, τί ἔστιν ἢ τί οὐκ ἔστι. 15. Καὶ τίνος μὲν ὄντος τί ἐστιν, οὕτως· Εἰ ὁ Θεός ἱ [καιος, ἀνταπόδοσίς ἐστι τῶν βεβιωμένων· εἰ ἀντα
κειμένων, καὶ ἀόριστον ἐχόντων τὸ μέσον, οὕτως· habentibus. lumediate quidem oppositis et meΟ κόραξ οὐχὶ (καὶ) λευκὸς καὶ μέλας ἐστίν, ᾿Αλλὰ
μὴν μέλας· οὐκ ἄρα λευκός. Καὶ πάλιν· Ο κύκνος
οὐχὶ καὶ λευκὸς καὶ μέλας ἐστι, καὶ κιῤῥὸς καὶ
φαιός. ᾿Αλλὰ μὴν λευκός· οὐκ ἄρα τὰ λοιπά. Ἐπὶ
τῶν οὐκ ἀντικειμένων οὕτως· Τὸ ὁρώμενον οὐχὶ καὶ
ἄνθρωπος καὶ ἵππος καὶ βοῦς καὶ κύων ἐστίν. Αλλά
μὴν ἄνθρωπος· οὐκ ἄρα τὰ ἕτερα. Καὶ οὗτος μὲν
τρίτος τρόπος τῶν ὑποθετικῶν.
dium infinitum habentibus sic; Corvus non et
niger et albus est. Atqui niger est; 365 non ergo
albus. Et iterum: Cygnus non et albus et niger et
fulvus et fuscus est. Atqui albus; non ergo catera.
In iis quæ non opponantur sic: Quod viderur, non
et homo et bos et canis est. Atqui homo; non ergo
et cætera. Et hic quidem tertius hypotheticorum
modus est.
12. Quartus qui ex disjunctivo constans positione
unius eorum quæ sunt in consequente, reliquum
aut reliqua removet. Accipitur autem hic cum in
iis quæ immediate, tum quæ mediate opponuntur,
sed medium ßnitum habent. Et immediate quidem,
ut, Deceın aut par aut impar est. Atqui par; non
ιβ. Τέταρτος ὁ ἐκ διαζευκτικοῦ τῇ θέσει τῶν τοῦ
ἑπομένου ἑνὸς τὸ λοιπὸν ἀναιρῶν ἢ τὰ λοιπά. Λαμ
βάνεται δ' οὗτος ἐπί τε τῶν ἀμέσως ἀντικειμένων,
ἐπί τε τῶν ἐμμέσως, ἀλλ ὡρισμένον ἐχόντων τὸ
μέσον. Καὶ ἀμέσως μὲν, ὡς, Ο δέκα ἢ ἄρτιός ἐστιν
ἢ περιττός. ᾿Αλλὰ μὴν ἄρτιος· οὐκ ἄρα περιττός.
Εμμέσως δὲ καὶ ὡρισμένως, οἷον, Τότε τοῦδε η ergo impar. Mediate aulem et Gnite, veluti: Ifoc
μεῖζόν ἐστιν, ἢ ἔλαττον, ἢ ἴσον. Ἀλλὰ μὴν ἴσον
τυχόν· οὐκ ἄρα μεῖζον οὐδ᾽ ἔλαττον.
ιγ΄. Πέμπτος τρόπος ὁ ἐκ διαζευκτικοῦ, τῇ ἀναι
ρέσει τῶν τοῦ ἑπομένου ἑνὸς, ἢ καὶ τῶν ἄλλων παρά
τὸ ἔν, εἰσφέρων τὸ λοιπόν. Λαμβάνεται δὲ καὶ οὗτος
ἐφ᾽ ὧν καὶ ὁ τέταρτος· οἷον, ῾Ο ἐξ ἢ ἄρτιός ἐστιν,
ἢ περιττός. Ἀλλὰ μὴν οὐκ ἔστι περιττός· ἄρτιος
ἄρα. Καὶ πάλιν· Ὁ ἐξ ἢ τέλειός ἐστιν, ἢ ἀτελῆς, ἢ
ὑπερτελής. ᾿Αλλὰ μὴν οὔτ᾽ ἀτελής, οὔθ᾽ ὑπερτελής·
τέλειος ἐστιν ἄρα.
εδ'. Οὗτοι τοίνυν οἱ τρεῖς τρόποι, κατὰ διάζευξιν
ὑπάρχοντες καὶ διάστασιν, οὕτω προφέρονται.
ιεʹ. Καὶ γὰρ ὅτε μηδαμῶς ἀντίκεινται τὰ πράγματα, ἢ ἀντίκεινται μὲν, ἀλλ' ἐμμέσως καὶ τὸ μέσ
σον ὁόριστον ἔχουσιν· ἀδύνατον τότε πᾶσιν ἐπεξελθεῖν, καὶ διὰ τοῦτο διαζευκτικῶς οὐκ ἔστι ταῦτα
προαγαγεῖν· οὔτ᾽ αὖ τῇ ἀναιρέσει τοῦ ἑτέρου ἢ τῶν
ἑτέρων εἰσαγαγεῖν τὸ λοιπόν. Οὐδὲ γὰρ, εἰ μὴ ἔστιν
ἄνθρωπος, ἤδη ἵππο; ἐστίν· οὔτ᾽ αὖ εἰ οὐκ ἔστι λευκὸν ἢ μέλαν, ἔσται φαιόν· τοίνυν ἀντὶ μὲν τοῦ διαζευκτικοῦ χρηστέον τῇ τῆς ἀποφάσεως συμπλοκή
τῇ θέσει δὲ τοῦ ἑτέρου τὸ ἕτερον ἀναιρετέον ἢ τὰ
ἕτερα. Οἷων· Οὐχὶ καὶ κίων καὶ λύκος ἐστὶ τὸ ἐρώ.
μενον· ἀλλὰ μὴν λύκος· οὐκ ἄρα κύων. Καὶ πάλιν·
Οὐκ ἐρυθρὸν τὸ αὐτὸ (καὶ) φοινικοῦν ὑπάρχει, καὶ
πορφυροῦν, καὶ ὠχρόν. Ἀλλὰ μὴν φοινικοῦν· οὐκ
ἄρα τὰ ἕτερα.
:ς'. Οτε δὲ ἡ ἀμέσως͵ ἀντίκεινται τα πράγματα
ἢ ἐμμέσω; μὲν, ὡρισμένον δὲ τὸ μέσον ἐστὶν αὐτ
τοῖς, τότε διαζευκτικῶς προαχθήσονται· καὶ μὴ μετ
νον ἀναιρεθήσεται τὸ ἕτερον ἢ τὰ ἕτερα τῇ θέσει
τοῦ ἑνὸς, ἀλλὰ καὶ τῇ ἀναιρέσει τῶν ἄλλων τεθήσε
ται τὸ λειπόμενον.
ιζ'. Ετερος τρόπος παρὰ τοὺς εἰρημένους ὁ ἐξ
ὅλων ὑποθέσεων συνεστώς, ὃς καὶ δι' ὅλου ὑποθετι
κὸς ὀνομάζεται, πρόσληψιν μὴ ἔχων, ἀλλ' ἐξ ἡγου
μένων καὶ ἑπομένων ποιούμενος τὸ συμπέρασμα.
της. Δείκνυσι δὲ, τίνος ὄντος, τί ἔστιν ἢ τί οὐκ
ἔστιν, αὖθις τε τίνος μὴ ὄντος, τί ἔστιν ἢ τί οὐκ
ἔστι.
15. Καὶ τίνος μὲν ὄντος τί ἐστιν, οὕτως· Εἰ ὁ Θεός
ἱ [καιος, ἀνταπόδοσίς ἐστι τῶν βεβιωμένων· εἰ ἀντα
illo aut majus est, aut minus aut æquale. Atqui
æquale fortassis; non ergo majus neque minus.
13. Quintus modus qui ex disjunctivo constans
remotiore unius eorum quæ sunt in consequente
aut aliorum præter unum, infert reliquum. Accipitur autem et hic iis in rebus in quibus et quartus.
Veluti Sex aut par est aut impar. Atqui non est
impar; ergo par. Et iterum: Sex aut perfectus aut
366 imperfectus, aut plusquam perfectus est (unmerus). Atqui neque imperfectus, neque plusquam
perfectus; igitur perfectus est.
14. Ili igitur tres modi qui ex disjunctione et
distantia sunt, ita proferuntur.
15. Cum enim res nequaquam opponuntur, aut
opponuntur quidem sed mediate et medium infinitum habent, fieri non potest, ut tunc omnia percurramus: et ea de causa non licet ulla disjunctive proferre, neque etiam remotione alterius vel
aliorum reliquum inferre; neque enim, si non est
homo, protinus equus est. Neque rursus, si non est
album aut nigrum, fuscum erit; pro disjunctiva negationis complexione utendum; unius autem positione reliquum aut reliqua removenda. Veluti: Quod
videtur non simul et canis et lupus est. Atqui
lupus est; non ergo canis est. Et iterum: idem
nou et rubrum et puniceum et purpureum et pallidum exsistit. Atqui puniceum; non ergo cætera.
16. Quando autem aut immediate res opponuntur
aut mediate quidem, sed finitum habent medium,
tunc disjunctive producentur; nec tantum positione unius reliquum aut reliqua removebuntur, sed
etiam cæterorum remotione quod reliquum est po
netur.
367 17. Alius modus est a dictis qui ex totis
hypothesibus constat, qui etiam ex toto hypotheticus, qui non habet assumptionem, sed ex antecedentibus et consequentibus conclusionem conficit.
18. Ostendit autem quod exsistente quid sit aut
quid non sit; et rursus quo non exsistente quid sit
aut quid non sit.
19. Et quidem quo exsistente quid sit, ita: Si
Deus est justus, ture invita factorum est retributio;
col. 979–980page 227 of 548
PG 142:979πόδοσίς ἐστι τῶν βεβιωμένων, ἀθάνατος ἡ ψυχήν εἰ ὁ Θεὸς ἄρα δίκαιος, ἀθάνατός ἐστιν ἡ ψυχή. Τίνος ὄντος, τί οὐκ ἔστιν, οὕτως· Εἰ ἔστιν ἡ λογική ψυχή αὐτοκίνητος, οὗ ποτέ σταίη τοῦ κινεῖσθαι· εἰ μήποτε σταίη τοῦ κινεῖσθαι, οὐ φθαρήσεται. Εἰ ἔστιν ἄρα ἡ λογικὴ ψυχὴ αὐτοκίνητος, οὐ φθαρήσεται. Τίνος μὴ ὄντος, τί ἔστιν, οὕτως· Εἰ οὐκ ἔστιν ἡμέρα, νύξ ; ἐστιν· εἰ νύξ ἐστιν, ὁ ἥλιος ὑπὸ γῆν ἐστιν. Εἰ ἄρα οὐκ ἔστιν ἡμέρα, ὁ ἥλιος ὑπὸ γῆν ἐστι. Τίνος μὴ δ/τος, τί οὐκ ἔστιν οὕτως· Εἰ τὸ ἰώμενον νοσούντα ; τὸν ἄνθρωπον οὐκ ἔστιν ἐν, οὐδ᾽ ἐστὶν ἐν ὑφ᾽ ὅτου νοσεῖ. Εἰ δὲ μὴ ἔστιν ἐν ὑφ᾽ ὅτου νοσεί, οὐκ ἔστιν ; ἁπλοῦς ὁ ἄνθρωπος καὶ ἀσύνθετος. Εἰ τὸ ἰώμενον ἄρα νοσοῦντα τὸν ἄνθρωπον οὐκ ἔστιν ἕν, οὐκ ἔστιν ἁπλοῦς ὁ ἄνθρωπος καὶ ἀσύνθετος. κ'. Πρώτος τρόπος· τῶν ὑποθετικῶν ὁ κατὰ συν έχειαν, τῇ θέσει τοῦ ἡγουμένου συνεισάγων τὸ ἐπό μενον. Δεύτερος τρόπος τῶν ὑποθετικῶν 5 κατά συνέχειαν, τῇ ἀναιρέσει τοῦ ἑπομένου συναναιρῶν τὸ ἡγούμενον. Τρίτος τρόπος τῶν ὑποθετικῶν ὁ κατά διάστασιν, ἐξ ἀποφατικῆς συμπλοκῆς τῇ θέσει τῶν τοῦ ἑπομένου ἑνὸς ἀναιρῶν τὸ ἔτερον ἢ τὰ ἕτερα. Τέταρτος τρόπος των υποθετικῶν ὁ κατὸ διάστασιν ἐκ διαζευκτικοῦ, τῇ θέσει τῶν τοῦ ἑπομένου ἑνὸς τὸ λοιπὸν ἀναιρῶν, ἢ τὰ λοιπά. Πέμπτος τρόπος τῶν ὑποθετικῶν ὁ κατὰ διάστασιν ἐκ διαζευκτικοῦ, τῇ ἀναιρέσει τῶν τοῦ ἑπομένου ἑνὸς, ἢ καὶ τῶν ἄλλων παρὰ τὸ ἄν, εἰσφέρων τὸ λοιπόν. Εκτος τρόπος τῶν ὑποθετικῶν ὁ ἐξ ὅλων ὑποθέσεων συνεστώς, καὶ καλούμενος δι᾿ ὅλου υποθετικός. πιο
'
NICEPHORI BIEMNID.E
si in vita factorum est retributio, anima immortalis πόδοσίς ἐστι τῶν βεβιωμένων, ἀθάνατος ἡ ψυχήν εἰ
est; si ergo Deus justus est, anima immortalis est.
ὁ Θεὸς ἄρα δίκαιος, ἀθάνατός ἐστιν ἡ ψυχή. Τίνος
Quo exsistente quid non sit, ita: Si anima rationa- ὄντος, τί οὐκ ἔστιν, οὕτως· Εἰ ἔστιν ἡ λογική ψυχή
lis est a
se mobilis, nunquam constiterit quin αὐτοκίνητος, οὗ ποτέ σταίη τοῦ κινεῖσθαι· εἰ μήποτε
moveatur; si nunquam constiterit quin moveatur, σταίη τοῦ κινεῖσθαι, οὐ φθαρήσεται. Εἰ ἔστιν ἄρα
non corrumpetur. Si igitur anima rationalis est a se ἡ λογικὴ ψυχὴ αὐτοκίνητος, οὐ φθαρήσεται. Τίνος
mobilis, non corrumpetur. Quo non exsistente quid μὴ ὄντος, τί ἔστιν, οὕτως· Εἰ οὐκ ἔστιν ἡμέρα, νύξ
sit, ita: Si non est dies, nox est; si nox est, sol ἐστιν· εἰ νύξ ἐστιν, ὁ ἥλιος ὑπὸ γῆν ἐστιν. Εἰ ἄρα
infra terram est. Si igitur non est dies, sol infra οὐκ ἔστιν ἡμέρα, ὁ ἥλιος ὑπὸ γῆν ἐστι. Τίνος μὴ
terram est. Quo non exsistente quid non sit, ita: δ/τος, τί οὐκ ἔστιν οὕτως· Εἰ τὸ ἰώμενον νοσούντα
Si quod sanat hominem ægrotantem, non est unum; τὸν ἄνθρωπον οὐκ ἔστιν ἐν, οὐδ᾽ ἐστὶν ἐν ὑφ᾽ ὅτου
nec unum est a quo ægrotat. Si non est unum a νοσεῖ. Εἰ δὲ μὴ ἔστιν ἐν ὑφ᾽ ὅτου νοσεί, οὐκ ἔστιν
quo agrolat homo; non est simplex et incomposi- ἁπλοῦς ὁ ἄνθρωπος καὶ ἀσύνθετος. Εἰ τὸ ἰώμενον
sus. Si igitur quod sanat hominem non est unum, ἄρα νοσοῦντα τὸν ἄνθρωπον οὐκ ἔστιν ἕν, οὐκ ἔστιν
homo non est simplex et incompositus.
ἁπλοῦς ὁ ἄνθρωπος καὶ ἀσύνθετος.
κ'. Πρώτος τρόπος· τῶν ὑποθετικῶν ὁ κατὰ συνέχειαν, τῇ θέσει τοῦ ἡγουμένου συνεισάγων τὸ ἐπόμενον. Δεύτερος τρόπος τῶν ὑποθετικῶν 5 κατά
συνέχειαν, τῇ ἀναιρέσει τοῦ ἑπομένου συναναιρῶν
τὸ ἡγούμενον. Τρίτος τρόπος τῶν ὑποθετικῶν ὁ κατά
διάστασιν, ἐξ ἀποφατικῆς συμπλοκῆς τῇ θέσει τῶν
τοῦ ἑπομένου ἑνὸς ἀναιρῶν τὸ ἔτερον ἢ τὰ ἕτερα.
Τέταρτος τρόπος των υποθετικῶν ὁ κατὸ διάστασιν
ἐκ διαζευκτικοῦ, τῇ θέσει τῶν τοῦ ἑπομένου ἑνὸς τὸ
λοιπὸν ἀναιρῶν, ἢ τὰ λοιπά. Πέμπτος τρόπος τῶν
ὑποθετικῶν ὁ κατὰ διάστασιν ἐκ διαζευκτικοῦ, τῇ
ἀναιρέσει τῶν τοῦ ἑπομένου ἑνὸς, ἢ καὶ τῶν ἄλλων
παρὰ τὸ ἄν, εἰσφέρων τὸ λοιπόν. Εκτος τρόπος τῶν
ὑποθετικῶν ὁ ἐξ ὅλων ὑποθέσεων συνεστώς, καὶ
καλούμενος δι᾿ ὅλου υποθετικός.
368 20. Primus modus hypotheticorum qui see
cundum continuitatem positione antecedentis simul
Tollit consequens. Secundus modus hypotheticorum
qui secundum continuitatem remotione consequentis removet antecedens. Tertius modus hypotheticorum qui secundum distantiam ex negativa complexione constans unius eorum quæ sunt in consequente positione,reliquum aut reliqua removet.
Quartus hypotheticorum qui secundum distantiam
ex disjunctivo constans unius eorum quæ sunt in
consequente positione, reliqua tollit. Quintus πιοdus hypotheticorum qui secundum distantiam ex
disjunctivo constans remotione unius corum quæ
sunt in consequente aut aliorum præter unum
infert reliquum. Sextus modus hypotheticorum
qui ex totis bypothesibus constat et ex toto hypotheticus vocatur.
Tabula capitis 36, de hypotheticis seu conditionalibus sgllogismis.
Omnis syllogismus hypotheticus habet
369 Syllogismorum lypotheticorum sunt sex
modi
In duobus primis modis,
hypotheticorum qui
sunt secundum continuitatem sumuntur
sel
antecedens et consequens,
assumptionem et conclusionem.
}
Duo secundum continui-'
tatem
Tres secundum distantiam
Hæc duo proferuntur
secundum vel
continuitatem et dicuntur connexum;
distantiam et dicuntur
disjunctum.
4. Qui positione antecedentis simul infert conse
quens.
2. Qui remotione consequentis simul removet anLecedens.
1. Ex negativa complexione constans positione
unius eorum quæ sunt in cousequente, reliquum
aut reliqua removet.
2. Ex disjunctivo constaus positione unius corum
quæ sunt in consequente, reliquum aut reliqua
removel.
3. Ex disjunctivo constans, remotione unius
corum quæ sunt in consequente aut aliorum
præter unum infert reliquum.
Unus ex toto hypotheticus qui ostendit
1. Quo exsistente vel
2. Quo non existente est
antecedens et consequens ambo vel
antecedens aflirmativum et consequens negativum.
antecedens negativum, consequens affirmativum.
1. Quid sit.
2. Quid non sit.
1. Quid sit.
2. Quid non sit.
allirmativa,
negativa.
col. 981–982page 228 of 548
PG 142:981ΚΕΦΑΛ. ΛΖ'. Περὶ τῶν παρὰ τὴν λέξιν σοφισμάτων. α'. Τὰ ποιοῦντα τους σοφιστικοὺς ἐλέγχους ἐξ εἰσιν ἐν τῇ λέξει, ομωνυμία, ἀμφιβολία, σύνθεσις, διαίρεσις, προσῳδία, σχῆμα λέξεως. β'. Παρὰ τὴν ὁμωνυμίαν μὲν σόφισμα· οἷον, Τα δέοντα ἀγαθά ἐστι. Τὰ κακὰ δέοντά ἐστι. Τὰ κακὰ ἄρα ἀγαθά ἐστιν. Ομώνυμον ἐνταῦθα τὸ δέον. Δηλοί γὰρ τὸ πρός τι χρήσιμον καὶ τὸ καθ᾽ αὑτὸ ἀγαθόν. Ἐν μὲν οὖν τῇ ἐλάττονι προτάσει τῇ λεγούσῃ, Τὰ κακὰ δέοντα, τὸ δέον ἀντὶ τοῦ χρησίμου παρείληπται. Χρημάτων γὰρ ἀφαιρέσεις, καὶ καθείρξεις και μάστιγες, καὶ τὰ τοιαῦτα, καθ' αὐτὰ ὄντα κακά, χρήσιμά ἐστι πρὸς τοὺς δεομένους σωφρονισμού. Κατὰ δὲ τὴν μείζω πρότασιν, λέγεται τὸ δέον, ὡς καθ' αὐτὸ ἀγαθόν. Καὶ οὕτως ἐκ τῆς ὁμωνυμίας εὗρε χώραν ὁ παραλογισμός. Χρὴ τοίνυν, όμωνύμων έρω τωμένων, διαστέλλειν τὰ σημαινόμενα, καὶ οὕτω τὴν ἀπόκρισιν ἀσφαλῆ ποιουμένους, τὸν σοφιστὴν ἀποκρούεσθαι. Πρῶτο; μὲν οὖν σοφισμός, ὁ παρά τὴν ὁμωνυμίαν ἐστί. γ΄. Δεύτερος & παρὰ τὴν ἀμφιβολίαν οίον, "Αρ' Ο γινώσκει τις, τοῦτο γινώσκει; Γινώσκει δέ τις τὸ ξύλου. Τὸ ξύλον ἄρα γινώσκει. Τὸ γινώσκει ἀμφί Κολον. Οὐ γάρ ἐστι σαφές, πότερον ὁ γινώσκων λέ γεται γινώσκειν, ἢ τὸ γινωσκόμενον εἶναι τὸ γι νῶσκον. Καὶ πάλιν Αρ' ἔστι σιγῶντα λέγειν; Οὐχί. Τί δ' ὅταν λέγῃ τις ξύλα και λίθους, οὐ λέγει στο γῶντα; Εστιν ἄρα σιγῶντα λέγειν. ᾿Αμφιβάλλεται τὸ σιγῶντα, ποῦ τακτέον· πότερον πρὸς τὸν λέγοντα, ἤτοι τὸν ἄνθρωπον, ἢ πρὸς τὰ λεγόμενα, ήγουν τὰ πράγματα. δ΄. Διενήνοχε δὲ τοῦ παρὰ τὴν όμωνυμίαν τρόπου ὁ παρὰ τὴν ἀμφιβολίαν· ὅτι ὁ μὲν παρὰ τὴν ὁμωνυμίαν ἐξ αὐτοῦ τοῦ ὀνόματος διάφορα σημαίνοντας τὴν ἀπότην εἰσάγει· ὁ δὲ παρὰ τὴν ἀμφιβολίαν ἐκ τοῦ λόγου ποιεῖται τὴν πλάνην, δηλοῦντος οὐχ ἕν. Ἐκληπτέον δὲ λόγον ἐνταῦθα τὴν τῶν λέξεων σύνο ταξιν, ὄνομα δὲ τήν λέξιν ἁπλῶς. Τὸ μὲν γὰρ δέον δηλοί πλείω κατὰ πᾶσαν πτῶσιν μετακλινόμενον, ὅθεν καὶ ὁμώνυμον λέγεται. ε'. Τὸ δὲ γινώσκει καὶ τὸ σιγῶντα, καὶ τὰ τοιαῦτα, τα διάφορα σημαίνειν ἔσχον ἐκ τῆς τοιᾶςδε συντάξεως. "Οθεν εἴ τις οὕτως ἐρεῖ· “Ο ἐγώ, γινώσκω, ἐκεῖνο γινώσκω. Καὶ πάλιν, Αφ' ἔστι σοι λέγειν σιγώντ:; τὸ ἀμφίβολόν ἐστιν εὐδέν. Εἰ δὲ τὸ δέον ἀγαθὸν εἶποι το, ἢ ἔστι τῷ δέοντι ἀγαθε, ἢ όπως Τὰ δέοντα δέοντα. τὸ δέον δέοντα, τὸ δέον τὸ δέον σιγώντα σιγώντα σιγώντα τὸ σιγῶντα Το δέον 5. Τὸ γινώσκει τά σιγώντα σιγώντι
370 SYNOPSIS CAPITIS XXXVII,
QUOD EST DE SOPHISMATIS IN DICTIONE.
1. Sex enumerat qua sophisticos in dictione elenchos faciant. 2. Primum modum sophisticorum elenchorum ex homonymia per exemplum declarat el ostendit qua ratione solvendus sit. - 3. Secundum
modum ex amphibolia explicat. 4. Secundum modum a primo distinguit. 5. Occupatio, unde in
hoc secundo modo significationis diversitas oboriatur. 6. Tertium modum proponit ex compositione.
7. Quartum ex divisione. - 8. Ostendit ab aliis hos duos modos elenchorum sophisticorum pro uno
poni. 9. Quintum ex accentu proponit modum sophisticorum elenchorum. 10. Sextum ex fiyura
dictionis.
Περὶ τῶν παρὰ τὴν λέξιν σοφισμάτων.
α'. Τὰ ποιοῦντα τους σοφιστικοὺς ἐλέγχους ἐξ
εἰσιν ἐν τῇ λέξει, ομωνυμία, ἀμφιβολία, σύνθεσις,
διαίρεσις, προσῳδία, σχῆμα λέξεως.
β'. Παρὰ τὴν ὁμωνυμίαν μὲν σόφισμα· οἷον, Τα
δέοντα ἀγαθά ἐστι. Τὰ κακὰ δέοντά ἐστι. Τὰ κακὰ
ἄρα ἀγαθά ἐστιν. Ομώνυμον ἐνταῦθα τὸ δέον. Δηλοί
γὰρ τὸ πρός τι χρήσιμον καὶ τὸ καθ᾽ αὑτὸ ἀγαθόν.
Ἐν μὲν οὖν τῇ ἐλάττονι προτάσει τῇ λεγούσῃ, Τὰ
κακὰ δέοντα, τὸ δέον ἀντὶ τοῦ χρησίμου παρείληπται.
Χρημάτων γὰρ ἀφαιρέσεις, καὶ καθείρξεις και
μάστιγες, καὶ τὰ τοιαῦτα, καθ' αὐτὰ ὄντα κακά,
χρήσιμά ἐστι πρὸς τοὺς δεομένους σωφρονισμού.
Κατὰ δὲ τὴν μείζω πρότασιν, λέγεται τὸ δέον, ὡς
καθ' αὐτὸ ἀγαθόν. Καὶ οὕτως ἐκ τῆς ὁμωνυμίας εὗρε
χώραν ὁ παραλογισμός. Χρὴ τοίνυν, όμωνύμων έρωτωμένων, διαστέλλειν τὰ σημαινόμενα, καὶ οὕτω
τὴν ἀπόκρισιν ἀσφαλῆ ποιουμένους, τὸν σοφιστὴν
ἀποκρούεσθαι. Πρῶτο; μὲν οὖν σοφισμός, ὁ παρά
τὴν ὁμωνυμίαν ἐστί.
γ΄. Δεύτερος & παρὰ τὴν ἀμφιβολίαν οίον, "Αρ'
Ο γινώσκει τις, τοῦτο γινώσκει; Γινώσκει δέ τις τὸ
ξύλου. Τὸ ξύλον ἄρα γινώσκει. Τὸ γινώσκει ἀμφίΚολον. Οὐ γάρ ἐστι σαφές, πότερον ὁ γινώσκων λέγεται γινώσκειν, ἢ τὸ γινωσκόμενον εἶναι τὸ γινῶσκον. Καὶ πάλιν Αρ' ἔστι σιγῶντα λέγειν; Οὐχί.
Τί δ' ὅταν λέγῃ τις ξύλα και λίθους, οὐ λέγει στο
γῶντα; Εστιν ἄρα σιγῶντα λέγειν. ᾿Αμφιβάλλεται
τὸ σιγῶντα, ποῦ τακτέον· πότερον πρὸς τὸν λέγοντα,
ἤτοι τὸν ἄνθρωπον, ἢ πρὸς τὰ λεγόμενα, ήγουν τὰ
πράγματα.
δ΄. Διενήνοχε δὲ τοῦ παρὰ τὴν όμωνυμίαν τρόπου
ὁ παρὰ τὴν ἀμφιβολίαν· ὅτι ὁ μὲν παρὰ τὴν ὁμωνυ
μίαν ἐξ αὐτοῦ τοῦ ὀνόματος διάφορα σημαίνοντας
τὴν ἀπότην εἰσάγει· ὁ δὲ παρὰ τὴν ἀμφιβολίαν ἐκ
τοῦ λόγου ποιεῖται τὴν πλάνην, δηλοῦντος οὐχ ἕν.
Ἐκληπτέον δὲ λόγον ἐνταῦθα τὴν τῶν λέξεων σύνο
ταξιν, ὄνομα δὲ τήν λέξιν ἁπλῶς. Τὸ μὲν γὰρ δέον
δηλοί πλείω κατὰ πᾶσαν πτῶσιν μετακλινόμενον,
ὅθεν καὶ ὁμώνυμον λέγεται.
ε'. Τὸ δὲ γινώσκει καὶ τὸ σιγῶντα, καὶ τὰ τοιαῦτα,
τα διάφορα σημαίνειν ἔσχον ἐκ τῆς τοιᾶςδε συντά
ξεως. "Οθεν εἴ τις οὕτως ἐρεῖ· “Ο ἐγώ, γινώσκω,
ἐκεῖνο γινώσκω. Καὶ πάλιν, Αφ' ἔστι σοι λέγειν
σιγώντ:; τὸ ἀμφίβολόν ἐστιν εὐδέν. Εἰ δὲ τὸ δέον
ἀγαθὸν εἶποι το, ἢ ἔστι τῷ δέοντι ἀγαθε, ἢ όπωςCAPUT XXXVII.
De sophismatis in dictione.
1. Sex sunt quæ sophisticos elenchos faciunt in
dictione; homonymia (æquivocatio), amphibolia
(ambiguitas), compositio, divisio, prosodia (accen
tus), figura dictionis.
2. Ex homonymia sophisma: exempli gratia:
Τὰ δέοντα sunt bona. Mala sunt δέοντα. Mala igitur
bona sunt. Hic τὸ δέον est homonymum. Designat
enim et quod utile est ad aliquid, et quod per se
bonum est. In minore quidem propositione dicente,
Mala sunt δέοντα, τὸ δέον 371 pro utili assum
pium est. Pecuniarum enim ademptiones, et carcerum pœnæ et flagra et ejusmodi, cum per se mala
sint, utilia tamen sunt ad eos qui castigatione
indigent. In majore autem propositione τὸ δέον dicitur ut per se bonum. Atque ita ex homohy:nia
paralogismus (falsa ratiocinatio) locum invenit.
Oportet igitur cum homonyma ratiocinio inducuntur distinguere significata, atque sic firmam responsionem faciendo sophistam repellere. Priumn igi
tur, hoc ex homonymia sophisma est.
3. Secundum ex ambiguitate. Velut, Num quod
aliquis cognoscit, hoc cognoscit? Cognoscit autem
aliquis lignum. Ergo lignum cognoscit; to cognoscit est ambiguum. Non enim constat utrum is qui
cognoscit, dicatur cognoscere; an quod cognoscitur, esse cognoscens. Et rursus: Num licet σιγώντα
dicere? Non. Quid, an cum quis dicit ligna et
lapides, nonne dicit σιγώντα? Licet igitur σιγώντα·
dicere. Ambiguitur τὸ σιγῶντα quo referendum?
ad dicentemne, sive hominem; an vero ad ea quædicuntur, ad res nimirum.
4. Differt autem modus ex amphibolia ab eo qui
ex homonymia, quod qui ex homonymia 372.
est, ex ipso nomine diversa significante deceptionem inducit: qui autem ex ambiguitate est, ex
oratione non unum significante committit. Accipienda autem est hic oratio pro dictionum constructione: nomen pro dictione simpliciter. Το δέον
cnim omni casu declinatum plura denotat: unde
etiam homonymum dicitur.
5. Τὸ γινώσκει autem et τά σιγώντα et qu
sunt hujus generis quod diversa significent, ex tali
aliqua constructione habent. Unde si quis dicat:
Quod ego cognosco, illud cognosco. Et iterum:
Ueum licet tibi σιγώντι (id est silenti) dicere?
nullum est ambiguum. Quod si autem aliquis di-
col. 983–984page 229 of 548
PG 142:983τὸ δέον τῷ δέον- Λ οὖν ἄλλως, ἡ τοῦ δέοντος όμωνυμία φυλάσσεται τι, τοῦ δέ οντος το τῷ τὸ τῷ πάντοτε. ς'. Τρίτος τρόπος ὁ παρὰ σύνθεσιν οἷον, "Ο και θήμενος δύναται βαδίζειν. Ο Σωκράτης κάθηται. Ο Σωκράτης ἄρα βαδίζει. Αλλὰ δὲ οὐ βαδίζει. Κάθηται γάρ. Ο παραλογισμός παρὰ τὴν σύνθεσιν γέγονεν. "Εδει γὰρ, καθάπερ ἐν τῇ μείζονι προτάσει τὸ δύναται καὶ τὸ βαδίζειν τοῦ μέσου όρου ἅμα και τηγόρηνται, οὕτω δὴ κὰν τῷ συμπεράσματι τὸ δύ ναται μετὰ τοῦ βαδίζειν συντεθειμένως καὶ συνημε μένως λεχθῆναι κατὰ Σωκράτους, ἀλλ' οὐχὶ τὸ βαδί ζει μόνον. Ελλιπῶς οὖν ἐν τῷ συμπεράσματι τῆς συνθέσεως γεγονυίας, ὁ παρὰ τὴν σύνθεσιν ἐγένετο παραλογισμός. ζ. Τέταρτος τρόπος ὁ παρὰ τὴν διαίρεσιν. Οἷον, Τὰ πέντε τρία καὶ δύο· τὰ τρία καὶ δύο περιστὰ καὶ ἄρτια· τὰ πέντε ἄρα περιττὰ καὶ ἄρτια. Το σόφισμα παρὰ τὴν διαίρεσιν, διὰ τὸ διῃρῆσθαι τὰ πέντε κατά τὴν ἐλάττω πρότασιν εἰς τρία καὶ δύο, καὶ ἰδίᾳ περὶ ἑκάστου τὴν μείζω πρότασιν εἰπεῖν, ὅτι ὁ τρίπ καὶ ὁ δύο καθ' ἑαυτὸν ἕκαστος ἀριθμὸς ὁ μὲν ἔστι περιττὸς, ὁ δ᾽ ἄρτιος· εἶτ᾽ ἀποφήνασθαι τὸ συμπέρασμα περὶ τοῦ πέντε ἐμοῦ, τὰ περὶ τῶν αὐτῶν μερῶν ἐξ ὧν συντέθειται, ταῖς προτάσεσιν εἰρη μένα. η'. Τινὲς δὲ τρόπον ἕνα τὸν παρὰ σύνθεσιν καὶ διαίρεσιν ἔθεντο, διὰ τὸ τὸ αὐτὸ διαιρούμενον ἀπὸ τοῦδε συντίθεσθαι τῷδε, καὶ συντιθέμενον τῷδε διαι ρεῖσθαι ἀπὸ τοῦδε. Οἷον ἐπὶ τοῦ δηλωθέντος νῦν παραλογισμοῦ τὰ πέντε διῄρηνται εἰς τὰ τρία καὶ τὰ δύο. Καὶ τῶν μὲν τρία κατηγορήθη τὸ περιττόν, τῶν δύο δὲ ἄρτιον κατὰ διαίρεσιν· ἄμφω δ' ὁμοῦ, τὸ περιττόν δηλονότι καὶ ἄρτιον, τῶν πέντε κατηγορήθησαν κατὰ σύνθεσιν. Πάλιν ἐπὶ τοῦ ἀνωτέρωῥηθέντος σοφίσματος, τὸ βαδίζειν καὶ τὸ δύνατα τοῦ καθημένου κατηγορήθησαν κατὰ σύνθεσιν· διαι ρεθὲν δὲ τὸ βαδίζειν ἀπὸ τοῦ δύναται, τοῦ Σωκράτους κατηγόρηται, τὸν ἔκλειψιν ἀμειψάμενον. θ'. Πέμπτος τρόπος. ἡ παρὰ προσῳδίαν· οἷον Οὗ καταλύεις, οἰκ!α ἐστίν· οὐ καταλύεις, ἀπόφασίς ἐστιν· ἡ οἰκία ἄρα ἀπόφασίς ἐστι. Παρὰ τὴν προσῳδίαν τὸ σόφισμα. Ἐν μὲν γὰρ τῇ προτέρᾳ προτάσει, τὸ οὗ μετὰ δασέος πνεύματος καὶ τόνου περισπωμένου δοθὲν, τὸ ὅπου ἐσήμαινεν· ἐν δὲ τῇ δευτέρα προτάσει μετὰ ψιλοῦ πνεύματος ληφθέν, καὶ τόνου χωρὶς ἐδήλωσεν ἄρνησιν. ι. Εκτος τρόπος ὁ παρὰ τὸ σχῆμα τῆς λέξεως. Ονο μάζεται δ' οὕτως, ἐπείπερ ὁ ποιὸς τῆς λέξεως σχηματισμὸς αἴτιος τοῦ τοιούτου γίνεται παραλογισμοῦ· οἷον, Τὸ μανθάνειν ἐνεργεῖν ἐστι περὶ τὴν μάθησιν· τὸ ἐνερ γεῖν περὶ τὴν μάθησιν διδάσκειν ἐστί· τὸ μανθάνειν ἄρα διδάσκειν ἐστίν. Ο σοφισμὸς παρὰ τὸ σχῆμα τῆς λέξεως. Εσχημάτισται γὰρ τὸ μαθητικὸν εἰ; τὸ ἐνερ γητικὸν, καὶ τὸ ἐνεργητικὸν εἰς τὸ παθητικόν. Τὸ γὰρ ἐνεργεῖν περὶ τὴν μάθησιν καὶ πάθους καὶ ἐνεργεία; δηλωτικόν ἐστι. Καὶ πάλιν "Αρ' ἐνδέχεται τὸ αὐτὸ ποιεῖν ἅμα καὶ πεποιηκέναι; Ουχί. Τί δ' οὐκ ἐνδέ γεται τὸ αὐτὸ καὶ ὁρᾷν ἅμα καὶ ἑωρακέναι; ὥστε
xerit, τὸ δέον bonum est, aut louum inest τῷ δέον- Λ οὖν ἄλλως, ἡ τοῦ δέοντος όμωνυμία φυλάσσεται
τι, aut quocunque alio modo, homonymia τοῦ δέοντος semper servatur.
6. Tertius modus ex compositionen Velut: Se
dens potest ambulare. Socrates sedet. Ergo Socrates ambulat. Verum etiam non ambulat. Sedet
nimirum. Paralogismus ex compositione ortus est.
Oportebat enim, sicut in majore propositione
potest, et rò ambulare de medio termino prædicata
fuerant, ita eliam in conclusione το polest cum τῷ
ambulare, composite 373 et conjunctim de Socrate dicta fuisse, non rò ambulat duntaxat. Cum ergo in conclusione compositio non plene facta sit,
paralogismus ex compositione ortus est.
7. Quartus est is modus qui est ex divisione.
Velut, Quinque sunt tria et duo. Tria et duo sunt
imparia et paria. Quinque igitur imparia sunt et
paria. Sophisma est ex divisione, propterea quod
quinque in minore propositione divisa sunt in tria
et duo; et seorsim de quolibet dicat major propositio, quod tria et duo per se uterque numerus,
ille quidem impar, hic par sit: deinde vero conclusio enuntiet de quinque simul ca quæ de ipsis
partibus ex quibus constant in propositionibus
dicta fuerunt.
8. At aliqui modum unum qui ex compositione
et divisione est posuerunt: propterea quod idem
quod ab hoc dividitur componatur illi, et quod
huic componitur, dividlatur ab illo: exempli gratia
In paralogismo quinque divisa sunt in tria et
duo, et de tribus quidem prædicatum est impar, de
duobus autem par, juxta divisionem. Præterea in
sophismate superius proposito tò ambulare el to
potest de sedente per compositionem 374 prædicala fuerunt: divisum autem τὸ ambulare a τῷ
potest, de Socrate prædicatum fuit defectu admisso.
9. Quintus modus est, qui ex accentu est; velut:
08 (ubi) habitas, domus est; Ob(non) habitas, negatio est. Domus igitur negatio est. Sophisma est
ex accentu. In priore enim propositione t o spiritu aspero et tono circumflexo datum, ubi significabat; in secunda propositione cum leni spiritu p
el sine tono acceptum negationem declaravit. –
πάντοτε.
ς'. Τρίτος τρόπος ὁ παρὰ σύνθεσιν οἷον, "Ο και
θήμενος δύναται βαδίζειν. Ο Σωκράτης κάθηται.
Ο Σωκράτης ἄρα βαδίζει. Αλλὰ δὲ οὐ βαδίζει.
Κάθηται γάρ. Ο παραλογισμός παρὰ τὴν σύνθεσιν
γέγονεν. "Εδει γὰρ, καθάπερ ἐν τῇ μείζονι προτάσει
τὸ δύναται καὶ τὸ βαδίζειν τοῦ μέσου όρου ἅμα και
τηγόρηνται, οὕτω δὴ κὰν τῷ συμπεράσματι τὸ δύναται μετὰ τοῦ βαδίζειν συντεθειμένως καὶ συνημε
μένως λεχθῆναι κατὰ Σωκράτους, ἀλλ' οὐχὶ τὸ βαδί
ζει μόνον. Ελλιπῶς οὖν ἐν τῷ συμπεράσματι τῆς
συνθέσεως γεγονυίας, ὁ παρὰ τὴν σύνθεσιν ἐγένετο
παραλογισμός.
ζ. Τέταρτος τρόπος ὁ παρὰ τὴν διαίρεσιν. Οἷον,
Τὰ πέντε τρία καὶ δύο· τὰ τρία καὶ δύο περιστὰ καὶ
ἄρτια· τὰ πέντε ἄρα περιττὰ καὶ ἄρτια. Το σόφισμα
παρὰ τὴν διαίρεσιν, διὰ τὸ διῃρῆσθαι τὰ πέντε κατά
τὴν ἐλάττω πρότασιν εἰς τρία καὶ δύο, καὶ ἰδίᾳ
περὶ ἑκάστου τὴν μείζω πρότασιν εἰπεῖν, ὅτι ὁ τρίπ
καὶ ὁ δύο καθ' ἑαυτὸν ἕκαστος ἀριθμὸς ὁ μὲν ἔστι
περιττὸς, ὁ δ᾽ ἄρτιος· εἶτ᾽ ἀποφήνασθαι τὸ συμπέ
ρασμα περὶ τοῦ πέντε ἐμοῦ, τὰ περὶ τῶν αὐτῶν
μερῶν ἐξ ὧν συντέθειται, ταῖς προτάσεσιν εἰρη
μένα.
η'. Τινὲς δὲ τρόπον ἕνα τὸν παρὰ σύνθεσιν καὶ
διαίρεσιν ἔθεντο, διὰ τὸ τὸ αὐτὸ διαιρούμενον ἀπὸ
τοῦδε συντίθεσθαι τῷδε, καὶ συντιθέμενον τῷδε διαι
ρεῖσθαι ἀπὸ τοῦδε. Οἷον ἐπὶ τοῦ δηλωθέντος νῦν
παραλογισμοῦ τὰ πέντε διῄρηνται εἰς τὰ τρία καὶ
τὰ δύο. Καὶ τῶν μὲν τρία κατηγορήθη τὸ περιττόν,
τῶν δύο δὲ ἄρτιον κατὰ διαίρεσιν· ἄμφω δ' ὁμοῦ,
τὸ περιττόν δηλονότι καὶ ἄρτιον, τῶν πέντε κατη
γορήθησαν κατὰ σύνθεσιν. Πάλιν ἐπὶ τοῦ ἀνωτέρω
ῥηθέντος σοφίσματος, τὸ βαδίζειν καὶ τὸ δύνατα
τοῦ καθημένου κατηγορήθησαν κατὰ σύνθεσιν· διαι
ρεθὲν δὲ τὸ βαδίζειν ἀπὸ τοῦ δύναται, τοῦ Σωκρά
τους κατηγόρηται, τὸν ἔκλειψιν ἀμειψάμενον.
θ'. Πέμπτος τρόπος. ἡ παρὰ προσῳδίαν· οἷον Οὗ
καταλύεις, οἰκ!α ἐστίν· οὐ καταλύεις, ἀπόφασίς
ἐστιν· ἡ οἰκία ἄρα ἀπόφασίς ἐστι. Παρὰ τὴν προσῳ·
δίαν τὸ σόφισμα. Ἐν μὲν γὰρ τῇ προτέρᾳ προτάσει,
τὸ οὗ μετὰ δασέος πνεύματος καὶ τόνου περισπω
μένου δοθὲν, τὸ ὅπου ἐσήμαινεν· ἐν δὲ τῇ δευτέρα
προτάσει μετὰ ψιλοῦ πνεύματος ληφθέν, καὶ τόνου
χωρὶς ἐδήλωσεν ἄρνησιν.
ι. Εκτος τρόπος ὁ παρὰ τὸ σχῆμα τῆς λέξεως. Ονο
μάζεται δ' οὕτως, ἐπείπερ ὁ ποιὸς τῆς λέξεως σχηματι10. Sextus modus est e figura dictionis. Noninatur autem sic, quandoquidem hujusmodi configuradio dictionis, paralogismorum hujus generis· σμὸς αἴτιος τοῦ τοιούτου γίνεται παραλογισμοῦ· οἷον,
causa sit. Veluti, discere, est circa disciplinam
operari. Operari circa disciplinam est docere.
Discere ergo est docere. Sophisma est ex figura
dictionis. Passivum enim in activum, et acivom
in passivum figuratum est. Operari enim circa
disciplinam et passionis et actionis declarand»
facultatem habet. Et iterum: Num contingit idem
simul facere et fecisse? non: Quid? an non contingit idem simul videre 375 et vidisse? quare
Τὸ μανθάνειν ἐνεργεῖν ἐστι περὶ τὴν μάθησιν· τὸ ἐνερ
γεῖν περὶ τὴν μάθησιν διδάσκειν ἐστί· τὸ μανθάνειν
ἄρα διδάσκειν ἐστίν. Ο σοφισμὸς παρὰ τὸ σχῆμα τῆς
λέξεως. Εσχημάτισται γὰρ τὸ μαθητικὸν εἰ; τὸ ἐνερ
γητικὸν, καὶ τὸ ἐνεργητικὸν εἰς τὸ παθητικόν. Τὸ γὰρ
ἐνεργεῖν περὶ τὴν μάθησιν καὶ πάθους καὶ ἐνεργεία;
δηλωτικόν ἐστι. Καὶ πάλιν "Αρ' ἐνδέχεται τὸ αὐτὸ
ποιεῖν ἅμα καὶ πεποιηκέναι; Ουχί. Τί δ' οὐκ ἐνδέγεται τὸ αὐτὸ καὶ ὁρᾷν ἅμα καὶ ἑωρακέναι; ὥστε
col. 985–986page 230 of 548
PG 142:985καὶ ποιεῖν καὶ πεποιηκέναι. Παρὰ τὸ σχῆμα τῆς λέξεως καὶ τοῦτο τὸ σόφισμα. Τὸ γὰρ ὁρᾶν καὶ ἑω ρακέναι, κἂν εἰς παρόντα καὶ παρῳχημένον ἐσχη μάτισται χρόνον, πλὴν ἓν σημαίνει καὶ τὸ αὐτὸ διὰ τὸ οἷον ἀχρόνω; καὶ ἀδιαστάτως τὴν ὅρασιν ένερ γεῖν. Οθεν ὅπερ τις ὁρᾷ, τοῦτο μονονουχὶ καὶ ἑώ ρακε. Ποιεῖν δὲ καὶ πεποιηκέναι τὸ αὐτὸ οὐκ ἐνδέ χεται ἅμα διὰ τὴν τῶν χρόνων διάστασιν. Τὸ μὲν γὰρ ποιεῖν ἐνεστῶτα χρόνον δηλοῖ· τὸ δὲ πεποιηκέναι τὸν παρεληλυθότα. Σχήμα κεφαλ. λζ', περὶ τῶν παρὰ τὴν λέξιν σοφισμάτων. Τὰ παρὰ τὴν λέξιν σου φίσματα ὁμωνυμία, ἀμφιβολία, σύνθεσις, διαίρεσις, προσῳδία, σχῆμα λέξεως. ΚΕΦΑΛ. ΛΗ. Περὶ τῶν ἐκτὸς τῆς λέξεως. σοφισμάτων. α'. Τῶν σοφισματικών τρόπων ἓξ μὲν παρὰ τὴν λέξιν εἰσὶ, περὶ ὧν προσεχῶς ὑπεμνήσαμεν. β'. Ἑπτὰ δὲ τῆς λέξεως ἐκτός· παρὰ τὸ συμβεβηκὸς, παρὰ τὸ πῆ καὶ ἁπλῶς, παρὰ τὴν τοῦ ἐλέγχου ἄγνοιαν, παρὰ τὸ ἑπόμενον, παρὰ τὸ τὸ ἐν ἀρχῇ αἰ:εῖσθαι, παρὰ τὸ τιθέναι τὸ μὴ αἴτιον ὡς αἴτιον ὃς δὴ τρόπος καὶ μὴ παρὰ τοῦτο κατονομάζεται παρὰ τὸ τὰ πλείω ερωτήματα ἓν ποιεῖν. γ'. Παρὰ τὸ συμβεβηκὸς μὲν, οἷον, Ο Σωκράτης έτε ρον Πλάτωνος. Ο Πλάτων άνθρωπος· ὁ Σωκράτης ἄρα ἕτερόν τι τοῦ ἀνθρώπου. Λέγεται δὲ παρὰ τὸ συμβε σηκὲς ὅτι μὴ κατὰ φύσιν ἕτερόν ἐστιν, ὁ Σωκράτης τοῦ Πλάτωνος, ἀλλὰ καθ᾽ ὑπόστασιν καὶ τὰς ὑποστατικάς ιδιότητας. Ταῦτα δὲ πάντα περὶ τὴν φύσιν εἰσὶν ἀλλ᾽ οὐ φύσεις· τὸ συμπέρασμα δὲ λαβὼν ἀπὸ τῶν περὶ τὴν φύσιν. τὴν ἑτερότητα πρὸς τὴν φύσιν μετή νεγκε. Πάλιν, Ο άνθρωπος ζῶον· τὸ ζῶον γένος Ο άνθρωπος ἄρα γένος. Και, Ο Πέτρος ἄνθρωπος· ὁ
καὶ ποιεῖν καὶ πεποιηκέναι. Παρὰ τὸ σχῆμα τῆς et facere et fecisse. Et hoc sophisma ex figura
λέξεως καὶ τοῦτο τὸ σόφισμα. Τὸ γὰρ ὁρᾶν καὶ ἑωρακέναι, κἂν εἰς παρόντα καὶ παρῳχημένον ἐσχημάτισται χρόνον, πλὴν ἓν σημαίνει καὶ τὸ αὐτὸ διὰ
τὸ οἷον ἀχρόνω; καὶ ἀδιαστάτως τὴν ὅρασιν ένεργεῖν. Οθεν ὅπερ τις ὁρᾷ, τοῦτο μονονουχὶ καὶ ἑώρακε. Ποιεῖν δὲ καὶ πεποιηκέναι τὸ αὐτὸ οὐκ ἐνδέχεται ἅμα διὰ τὴν τῶν χρόνων διάστασιν. Τὸ μὲν
γὰρ ποιεῖν ἐνεστῶτα χρόνον δηλοῖ· τὸ δὲ πεποιηκέναι
τὸν παρεληλυθότα.
dictionis est. Videre enim et vidisse tametsi in
praesens et præteritum figurata sunt: unum tamen
idenique significant, propterea quod citra intervallum et distantiam visio operetur. Unde quod
quis videt, tantum non etiam vidit. Idem autem
facere et fecisse propter temporum distantiam simul non contingit. Facere enim præsens tempus;
fecisse autem, præteritum declarat.
Σχήμα κεφαλ. λζ', περὶ τῶν παρὰ τὴν λέξιν σοφισμάτων.
Τὰ παρὰ τὴν λέξιν σου
φίσματα
Sophismata in dictione
ὁμωνυμία,
ἀμφιβολία,
σύνθεσις,
διαίρεσις,
προσῳδία,
σχῆμα λέξεως.
Tabula capitis 37. de sophismatis in dictione.
homonymia seu æquivocatio,
amphibolia,
compositio,
sunt sex
divisio,
accentus,
figura dictionis.
SYNOPSIS CAPITIS XXXVIII,
QUOD EST DE SOPHISMATIS EXTRA DICTIONEM.
1. Conjungit hoc caput cum superiore.
enumerat.
2. Septem modos sophisticorum elenchorum extra dictionem
3. Primum modum ex accidente exemplis declarat.· 4. Ostendit propositos paralogismos trium posteriorum exemplorum posse etiam ad modum homonymiæ revocari. 376 5. Secundum modum explicat, et quia est compositus partem seu speciem utrumque describit et exemplis declarat.
6. Ex ignoratione elenchi tertium modum exemplo patefacit. 7. Quartum ex consequente expo-
nil.
8. Quintum a petendo et accipiendo id quod in principio fuit propositum, sive ut alias dicitur
ex petitione principiį. 9. Sextumn a ponendo non causam ut causam, 10. Septimum a pluribus
interrogationibus.
Περὶ τῶν ἐκτὸς τῆς λέξεως. σοφισμάτων.
α'. Τῶν σοφισματικών τρόπων ἓξ μὲν παρὰ τὴν
λέξιν εἰσὶ, περὶ ὧν προσεχῶς ὑπεμνήσαμεν.
· β'. Ἑπτὰ δὲ τῆς λέξεως ἐκτός· παρὰ τὸ συμβε
βηκός, παρὰ τὸ πῆ καὶ ἁπλῶς, παρὰ τὴν τοῦ ἐλέγχου
ἄγνοιαν, παρὰ τὸ ἑπόμενον, παρὰ τὸ τὸ ἐν ἀρχῇ
αἰ:εῖσθαι, παρὰ τὸ τιθέναι τὸ μὴ αἴτιον ὡς αἴτιον·
ὃς δὴ τρόπος καὶ μὴ παρὰ τοῦτο κατονομάζεται·
παρὰ τὸ τὰ πλείω ερωτήματα ἓν ποιεῖν.
γ'. Παρὰ τὸ συμβεβηκὸς μὲν, οἷον, Ο Σωκράτης έτερον Πλάτωνος. Ο Πλάτων άνθρωπος· ὁ Σωκράτης ἄρα
ἕτερόν τι τοῦ ἀνθρώπου. Λέγεται δὲ παρὰ τὸ συμβε
σηκὲς ὅτι μὴ κατὰ φύσιν ἕτερόν ἐστιν, ὁ Σωκράτης τοῦ
Πλάτωνος, ἀλλὰ καθ᾽ ὑπόστασιν καὶ τὰς ὑποστατικάς
ιδιότητας. Ταῦτα δὲ πάντα περὶ τὴν φύσιν εἰσὶν ἀλλ᾽
οὐ φύσεις· τὸ συμπέρασμα δὲ λαβὼν ἀπὸ τῶν περὶ
τὴν φύσιν. τὴν ἑτερότητα πρὸς τὴν φύσιν μετήνεγκε. Πάλιν, Ο άνθρωπος ζῶον· τὸ ζῶον γένος
Ο άνθρωπος ἄρα γένος. Και, Ο Πέτρος ἄνθρωπος· ὁ
G
CAPUT XXXVIII.
De sophismatis extra dictionem.
1. Sophistici modi in dictione sunt sex, quorum
continenter mentionem fecimus.
2. Extra dictionem, septem: Ex accidente, ex
eo quod est quadamtenus et simpliciter, ex ignora_
tione elenchi, ex consequente, ex eo quod petitur
in principio propositum, ex eo quod ponit aliquis
non causam ut causam, qui etiam modus non
propter hoc denominatur; ex eo quod plures interrogationes aliquis unam facit.
3. Ex accidente quidem, velut: Socrates est
diversum quid a Platone. Plato est homo: ergo
Socrates diversum quid est ab homine. Dicitur
autem ex accidente, quia Socrates a Platone non
secundum naturam, sed secundum hypostasin (in.
dividuum) et proprietates hypostaticas (individuanles) 377 diversum est. Hæc autem omnia circa
naturam non natura sur. Liui conclusio diversitatem ab iis sumptam qu.e circa naturami sunt,
ad ipsam naturam transtulit. Iterum, llomo est
col. 987–988page 231 of 548
PG 142:987Ει: άνθρωπος τρισύλλαβον· ὁ Πέτρος ἄρα τρισύλλαβο. ἄνθρωπος; ἄνθρωπος τὸ Αι τὸ Ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα σοφίσματα παρὰ τὸ συμβε βηχός· οὔτε γὰρ ζώου κατηγορεῖται τὸ γένος οὐ σιωδῶς, οὔτε τοῦ ἀνθρώπου τὸ τρισύλλαβον οὐσιωδῶς, ἵν᾽ ἐξ ἀνάγκης τὸ μὲν κατὰ τοῦ ἀνθρώπου, τὸ δὲ κατὰ τοῦ Πέτρου λεχθείεν. Γινομένης δὲ τῆς και τηγορίας μὴ οὐσιωδῶς, ἀλλ' ἐπουσιωδῶς, οὐχ όσα κατὰ τοῦ κατηγορουμένου λέγεται, ταῦτ᾽ ἀνάγκη καὶ κατὰ τοῦ ὑποκειμένου λέγεσθαι πάντα. Πάλιν ἐν δευτέρω σχήματι· Τὸ μέλι ἐπίτασιν καὶ ἄνεσιν οὐκ ἐπιδέχεται· τὸ γλυκὺ ἐπίτασιν καὶ ἄνεσιν ἐπι δέχεται· τὸ μέλι ἄρα οὐκ ἔστι γλυκύ. Καὶ αὖθις· Τό λευκὸν κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττόν ἐστιν. Ο κύκνος, ἡ χιών, τὸ ψιμμύθιον, κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον οὐκ εἰσίν· οὐκ ἄρα ταῦτα λευκά. Παρὰ τὸ συμβεβηκός τὰ σοφίσματα, διὰ τὸ μήτε τοῦ λευκοῦ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον κατηγορεῖσθαι οὐσιωδῶς, μήτε του γλυ κέος τὸ ἐπιτείνεσθαι καὶ ἀνίεσθαι. δ΄. Οἶμαι δὲ τοὺς τοιούτους παραλογισμούς, εν τις καὶ παρὰ τὴν ὁμωνυμίαν ἐρεῖ, καὶ οὗτος οὐκ ἂν ἀποπλανηθείη πόῤῥω τοῦ ἀληθοῦς. Τὸ γλυκὺ γὰρ καὶ τὸ λευκὸν σημαντικά ἐστι καὶ τῶν ποιοτήτων αὐτῶν, τῆς γλυκύτητος λέγω καὶ τῆς λευκότητος ἀλλὰ δὴ καὶ τῶν πεποιωμένων σωμάτων. Κατὰ μὲν οὖν τὰς μείζους προτάσεις, ποιότητας μόνας ἁπλῶς ἐδίδουν οἱ σοφισμοί, γλυκύτητα καὶ λευκότητα· ἐν δὲ τοῖς συμπεράσμασι σώματα μετὰ ποιοτήτων ἐλάμε βάνον. Εἰ δ' 8 γλυκὺ καὶ 8 λευκὸν προέτεινον, ἐκεῖνα καὶ συνεπέραινον, οὐδὲν ἂν ἴσως ἠκολούθει παρά λογον. Οὔτε γὰρ τὸ μέλι γλυκύ τοιοῦτον ὁποῖον ἐπίσ τασιν καὶ ἄνεσιν ἐπιδέχεται, τουτέστι γλυκύτης, οὔθ᾽ ὁ κύκνος τοιοῦτο λευκόν, ὁποῖον κατὰ τὸ μᾶλο λον καὶ ἧττόν ἐστιν, ήγουν λευκότης· ἀλλὰ σώματα καὶ ἄμφω τὸ μὲν γλυκὺ σῶμα τὸ μέλι· τὸ δ᾽ αὖ σῶμα λευκὸν ὁ κύκνος· καὶ καθό σώματα τοῦ μᾶλο λον καὶ τοῦ ἧττον ἀνεπίδεκτα μένει, καὶ πάσης ἐπιτάσεώς τε καὶ ἀνέσεως, σώζοντα δηλονότι τὸ κατὰ φύσιν ἐν ἑαυτοῖς. Τοιαῦτα καὶ ἡ χιών, καὶ τὸ ψιμμίθιον, καὶ τὰ παραπλήσια. Οὕτω καὶ ἄλλο μὲν ζῶον ὁ ἄνθρωπο:, ἄλλο δὲ ζῶον τὸ γένος. Ζῶον μὲν γὰρ γένος τὸ ἁπλῶς ζῶον, ἤγουν τὸ τῶν εἰδῶν ἁπάντων συλληπτικόν, τῶν κατὰ τὴν τελείαν χαρακτηριζομένων. Ο δ' ἄνθρωπος ἐν τῶν τοιούτων εἰδῶν, ὁ πρὸς τῇ τελείᾳ ζωῇ φέρει καὶ τὴν λογικότητα, καὶ τὴν πρὸς τὸ δέχεσθαι τὸν θύραθεν ναῦν καὶ τὰς ἐπιστήμας ἐπιτηδειότητα φυσικήν, μορφωτικά ἑαυτοῦ. Ζῶον οὐχ ἁπλῶς ὁ ἄνθρωπος, ἀλλὰ τοιοῦτον ζῶον. Τὰ δὲ τοιοῦτον ζῶον οὐ γένος, ἀλλ' εἶδός ἐστι. ε'. Δεύτερος τρόπος τῶν ἐκτὸς τῆς λέξεως ἐλέγ χων σοφιστικῶν ὁ παρὰ τὸ πῆ καὶ ἁπλῶς. Καὶ πῆ. μὲν καλεῖται ἡ σύνθετος κατηγορία μερικωτέρων οὖσα δηλωτική. Καὶ γὰρ ἡ σύνθεσις ἀεὶ μερικεύει τα πράγματα. Διὸ καὶ τὸ λογικόν ζῶν μερικώτερόν ἐστι τοῦ ζώου. ᾿Απλῶς δὲ ἡ ἀσύνθετος κατηγορία λέγεται, καθολικωτέρων υπάρχουσα πραγμάτων έμφαντική. Τὰ γὰρ ἁπλᾶ τῶν συνθέτων καθολικώτερα. Γίνεται τοίνυν ὁ παρὰ τὸ πῆ καὶ ἁπλῶς παρα
animal, animal est genus, ergo homo est genus. Ει: άνθρωπος τρισύλλαβον· ὁ Πέτρος ἄρα τρισύλλαβο.
Petrus est ἄνθρωπος; ἄνθρωπος est trisyllabum;
ergo Petrus est risyllabum. Haec et ejus generis
sophismata ex accidente sunt; neque enim genus
de homine essentialiter prædicatur, neque trisyllabum de homine essentialiter effertur; ut ex necessitate illud quidem de homine, hoc de Petro diceretur. Cum autem prædicatio fit non essentialiter, sed accidentaliter, non omnia quæ de præðicato dicuntur, necesse est etiam de subjecto dici.
Rursus in secunda figura: Mel intentionem et remissionem non suscipit, dulce intentionem et remissionem suscipit, ergo mel non est dulce.
Et iterum › Album est secundum magis et minus.
Cygnus, nix, cerussa secundum magis et minus non
sunt; non ergo hæc alba sunt. Ex accidente sunt
sophismata, propterea quod neque tò magis et
minus de albo, neque intendi et remitti de dulci
essentialiter prædicentur.
378 4. Arbitror autem si quis hos paralogismos etiam ex homonymia dicat, ipsum a vero haud
procul aberraturum esse. Dulce enim et album cum
ipsas qualitates, dulcedinem et albedinem, tum insuper ipsa qualitatilus prædita corpora significant. Ergo in majoribus quidem propositionibus
sophismata solas qualitates dabant, dulcedinem
et albedinem in conclusionibus autem corpora
sumebant cum qualitatibus. Sin vero quod dulce
et quod album propon bant, eadem etiam concluderent; nihil fortassis rationi dissentaneum seque- c
retur; neque enim mel est ejusmodi dulce quale
intentionem et remissionem suscipit, hoc est, dulcedo. Neque cygnus est ejusmodi album quale secandum magis et minus est, boc est, albedo, sed
ainbo ctiam corpora sunt; mel quidem, dulce corpas; al cygnus, alium corpus. Et quatenus corpora
sunt, magis et minus omnemque intentionem et remissionem non suscipiunt; servantia mimi: um in
seipsis quod eis secundum naturam est. Talia sunt
nix et cerussa et his similia. Sic etiam aliud animal,
homo est; et aliud animal, genus. Animal cnim
quidem genus est, simpliciter animal, 379 hoc
est, quod omnes species comprehendit, quæ vita
perfecta designantur. Homo autem istiusmodi specierum una est, quæ species ad perfectam vitam,
iusuper et rational tatem et naturalem aptitudinem
intelligentiæ et scientiarum forinsecus accipiendarum ipsam informantia habet. Homo igitur non est
simpliciter animal, sed hujuscemodi animal. At
hujuscemodi animal non est genus, sed species.
5. Secundus miodus sophisticoruin elenchorum
est ab eo quod est quadamtenus, seu secundum
quid et simpliciter. Εt quidem τὸ secundum quid
vocatur prædicatio composita, quæ particulariora
declarat. Semper enim compositiones particulares
facit. Quare etiam animal rationale, particularius
est quam animal. Αι τὸ simpliciter dicitur incomposita praedicatio, quæ res universaliores palefacit
seu significat. Simplicia enim compositis univerΤαῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα σοφίσματα παρὰ τὸ συμβε
βηχός· οὔτε γὰρ ζώου κατηγορεῖται τὸ γένος οὐσιωδῶς, οὔτε τοῦ ἀνθρώπου τὸ τρισύλλαβον οὐσιωδῶς, ἵν᾽ ἐξ ἀνάγκης τὸ μὲν κατὰ τοῦ ἀνθρώπου, τὸ
· δὲ κατὰ τοῦ Πέτρου λεχθείεν. Γινομένης δὲ τῆς και
τηγορίας μὴ οὐσιωδῶς, ἀλλ' ἐπουσιωδῶς, οὐχ όσα
κατὰ τοῦ κατηγορουμένου λέγεται, ταῦτ᾽ ἀνάγκη
καὶ κατὰ τοῦ ὑποκειμένου λέγεσθαι πάντα. Πάλιν
ἐν δευτέρω σχήματι· Τὸ μέλι ἐπίτασιν καὶ ἄνεσιν
οὐκ ἐπιδέχεται· τὸ γλυκὺ ἐπίτασιν καὶ ἄνεσιν ἐπιδέχεται· τὸ μέλι ἄρα οὐκ ἔστι γλυκύ. Καὶ αὖθις· Τόλευκὸν κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττόν ἐστιν. Ο κύκνος,
ἡ χιών, τὸ ψιμμύθιον, κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον οὐκ
εἰσίν· οὐκ ἄρα ταῦτα λευκά. Παρὰ τὸ συμβεβηκός
τὰ σοφίσματα, διὰ τὸ μήτε τοῦ λευκοῦ τὸ μᾶλλον
καὶ ἧττον κατηγορεῖσθαι οὐσιωδῶς, μήτε του γλυ
κέος τὸ ἐπιτείνεσθαι καὶ ἀνίεσθαι.
δ΄. Οἶμαι δὲ τοὺς τοιούτους παραλογισμούς, εν
τις καὶ παρὰ τὴν ὁμωνυμίαν ἐρεῖ, καὶ οὗτος οὐκ ἂν
ἀποπλανηθείη πόῤῥω τοῦ ἀληθοῦς. Τὸ γλυκὺ γὰρ
καὶ τὸ λευκὸν σημαντικά ἐστι καὶ τῶν ποιοτήτων
αὐτῶν, τῆς γλυκύτητος λέγω καὶ τῆς λευκότητος·
ἀλλὰ δὴ καὶ τῶν πεποιωμένων σωμάτων. Κατὰ μὲν
οὖν τὰς μείζους προτάσεις, ποιότητας μόνας ἁπλῶς
ἐδίδουν οἱ σοφισμοί, γλυκύτητα καὶ λευκότητα· ἐν
δὲ τοῖς συμπεράσμασι σώματα μετὰ ποιοτήτων ἐλάμε
βάνον. Εἰ δ' 8 γλυκὺ καὶ 8 λευκὸν προέτεινον, ἐκεῖνα
καὶ συνεπέραινον, οὐδὲν ἂν ἴσως ἠκολούθει παράλογον. Οὔτε γὰρ τὸ μέλι γλυκύ τοιοῦτον ὁποῖον ἐπίσ
τασιν καὶ ἄνεσιν ἐπιδέχεται, τουτέστι γλυκύτης,
οὔθ᾽ ὁ κύκνος τοιοῦτο λευκόν, ὁποῖον κατὰ τὸ μᾶλο
λον καὶ ἧττόν ἐστιν, ήγουν λευκότης· ἀλλὰ σώματα
καὶ ἄμφω τὸ μὲν γλυκὺ σῶμα τὸ μέλι· τὸ δ᾽ αὖ
σῶμα λευκὸν ὁ κύκνος· καὶ καθό σώματα τοῦ μᾶλο
λον καὶ τοῦ ἧττον ἀνεπίδεκτα μένει, καὶ πάσης
ἐπιτάσεώς τε καὶ ἀνέσεως, σώζοντα δηλονότι τὸ κατὰ
φύσιν ἐν ἑαυτοῖς. Τοιαῦτα καὶ ἡ χιών, καὶ τὸ ψιμμίθιον, καὶ τὰ παραπλήσια. Οὕτω καὶ ἄλλο μὲν ζῶον
ὁ ἄνθρωπο:, ἄλλο δὲ ζῶον τὸ γένος. Ζῶον μὲν γὰρ
γένος τὸ ἁπλῶς ζῶον, ἤγουν τὸ τῶν εἰδῶν ἁπάντων
συλληπτικόν, τῶν κατὰ τὴν τελείαν χαρακτηριζομέ
νων. Ο δ' ἄνθρωπος ἐν τῶν τοιούτων εἰδῶν, ὁ πρὸς
τῇ τελείᾳ ζωῇ φέρει καὶ τὴν λογικότητα, καὶ τὴν
πρὸς τὸ δέχεσθαι τὸν θύραθεν ναῦν καὶ τὰς ἐπιστή
μας ἐπιτηδειότητα φυσικήν, μορφωτικά ἑαυτοῦ.
Ζῶον οὐχ ἁπλῶς ὁ ἄνθρωπος, ἀλλὰ τοιοῦτον ζῶον.
Τὰ δὲ τοιοῦτον ζῶον οὐ γένος, ἀλλ' εἶδός ἐστι.
ε'. Δεύτερος τρόπος τῶν ἐκτὸς τῆς λέξεως ἐλέγ
χων σοφιστικῶν ὁ παρὰ τὸ πῆ καὶ ἁπλῶς. Καὶ πῆ.
μὲν καλεῖται ἡ σύνθετος κατηγορία μερικωτέρων
οὖσα δηλωτική. Καὶ γὰρ ἡ σύνθεσις ἀεὶ μερικεύει
τα πράγματα. Διὸ καὶ τὸ λογικόν ζῶν μερικώτερόν
ἐστι τοῦ ζώου. ᾿Απλῶς δὲ ἡ ἀσύνθετος κατηγορία
λέγεται, καθολικωτέρων υπάρχουσα πραγμάτων
έμφαντική. Τὰ γὰρ ἁπλᾶ τῶν συνθέτων καθολικώ
τερα. Γίνεται τοίνυν ὁ παρὰ τὸ πῆ καὶ ἁπλῶς παρα
col. 989–990page 232 of 548
PG 142:989λογισμὸς ἢ ὅταν τὰ πῆ κατηγορήσωμεν ἁπλῶς, ἢ τὰ ἁπλῶς κατηγορήσωμεν πῆ, τουτέστιν ἢ ὅταν τὰ ἅμα καὶ συνθέτως κατηγορούμενη κατηγορήσωμεν ἰδίᾳ καὶ ἀσυνθέτως· ἢ τὰ ἰδίᾳ καὶ ἀσυνθέτως κατη γορούμενα ὁμοῦ καὶ συνθέτω; κατηγορήσωμεν. Τοῦ προτέρου παράδειγμα· 'λ πατήρ μείζων τοῦ υἱοῦ τῷ αἰτίῳ· τὸ αἴτιον φύσει· ὁ πατὴρ ἄρα με! ζων τοῦ υἱοῦ φύσει. Παρὰ τὸ πῆ καὶ ἁπλῶς προέξη τὸ σόφισμα. Καὶ γὰρ ἡ πατὴρ μείζων τοῦ υἱοῦ τῷ φύσει αἰτίῳ, ήγουν τῷ φυσικῷ, οὐ τῷ δημιουργικῷ. Τοίνων ἐπεὶ καὶ τὸ αἴτιον καὶ τὸ φύσει, κατηγορηθῆναι ὀφείλοντα πῆ, καὶ ἐμοῦ καὶ συνθέτως, ἁπλῶς καὶ ἰδίᾳ καὶ ἀσυνθέτως κατηγορήθησαν, εὗρε χώραν ὁ παραλογισμός. Τοῦ δευτέρου παράδειγμα Σίμων σκυτεύς καὶ ἀγαθό;· πᾶς σκυτεὺς ἀγαθὸς εὐφυῶς κατασκευάζει τὰ πέδιλα· Σίμων τὸ λοιπὸν εὐφυῶ; κατασκευάζει τὰ πέδιλα. "Ην δ᾽ ὁ Σίμων οὐκ ἀγαθὸς τὴν τέχνην, ἀλλὰ τὸν τρόπον. Το σόφισμα παρὰ τὸ πῆ καὶ ἁπλῶς· τὸ γὰρ ἀγαθὸς καὶ τὸ σκυτεύς, ἁπλῶς καὶ ἰδίᾳ καὶ ἀσυνθέτως κατηγορηθέντα τοῦ Σίμωνος κατὰ τὴν ἐλάττω πρότασιν, πῆ καὶ ὁμοῦ κατὰ τὴν μείζω καὶ συνθέτως ἐλήφθησαν. ς'. Τρίτος τρόπος παρὰ τὴν τοῦ ἐλέγχου ἄγνοιαν εἶον, Τὰ δέκα διπλάσια· τὰ δέκα οὐ διπλάσια· πρὸς μὲν γὰρ τὰ πέντε διπλάσια· πρὸς ἄλλα δὲ οὐ διπλά εις. Τὰ διπλάσια τοιγαροῦν οὐ διπλάσια. Λέγεται δὲ παρὰ τὴν τοῦ ἐλέγχου ἄγνοιαν, ὅτι παρὰ τὸ μὴ γινώσκειν τὸν ἀποκρινόμενον, ἴσως δὲ καὶ τὸν ἐρω τῶντα, τί ἐστιν ἔλεγχος, λαμβάνει τόπον ὁ παρα Λογισμός. "Ελεγχος γάρ ἐστιν ἀντίφασις τοῦ αὐτοῦ καὶ πρὸς τὸ αὐτό, μὴ μέντοι πρὸς ἄλλο καὶ ἄλλο. Τὰ δέκα δὲ πρὸς τὰ πέντε μὲν εἴρηται διπλάσια πρὸς τ' ἄλλα δὲ οὐ διπλάσια, ζ'. Τέταρτος τρόπος δ' παρὰ τὸ ἑπόμενον· οἷον, Δημόκριτος φεύγει πρὸς ἔρημον· ὁ φεύγων πρὸς ἔρημον μαίνεται· Δημόκριτος ἄρα μαίνεται. Λέγεται δὲ παρὰ τὸ ἑπόμενον, ἐπείπερ ἔπεται τῷ μαινομένῳ τὸ φεύγειν πρὸς ἔρημον· πλὴν οὐκ ἀντιστρέφει. Οὐ γὰρ εἴ τις φεύγει πρὸς ἔρημον, ἤδη καὶ μαίνεται· ἀλλ' ἔστιν δς τῶν ἀνθρωπίνων πραγμάτ των ὑπερφρονήσας αταραξίαν καὶ ἡσυχίαν ζητεί, καὶ διὰ τοῦτο πρὸς τόπους ἀπηλλαγμένους θορύβων ἀναχωρεῖ· καθὼς καὶ ὁ ἰατρὸς Ιπποκράτης ὁ Κῶος ἐπέστησε ἀκούσας ὅτι Δημόκριτος ἐμάνη καὶ πρὸς ἔρημον ἀνεχώρησε. η'. Πέμπτος τρόπος παρὰ τὸ αἰτεῖσθαι καὶ λαμ βάνειν τὸ ἐν ἀρχῇ, ήγουν τὸ προκείμενον εἰς δείξιν τιθέναι ὥσπερ ὁμολογούμενον· οἷον, πρόκειται εἰς δεῖξιν τὸ τὴν ψυχὴν εἶναι ἀθάνατον. Τοῦτό ἐστι τὸ ἐν ἀρχῇ, τὸ προηγούμενον, δι' ὅ γίνεται ὁ συλλογισμός. Εἴ τις οὖν εἴποι, ὅτι ἡ ψυχὴ ἄφθαρτος· το ἄφθαρτον ἀθάνατον· ἡ ψυχὴ ἄρα ἀθάνατος· οὗτος αἰτεῖται καὶ λαμβάνει τὸ ἐν ἀρχῇ τὸ ζητούμενον. Οὐδὲ γὰρ διενήνοχε τοῦ ἀθανάτου κατὰ τὴν σημα σίαν τὸ ἄφθαρτον, εἰ μὴ κατὰ μόνην την προφοράν. Ταυτὸ γὰρ κατὰ τὴν ἔννοιαν ἀθάνατόν τε καὶ ἀφθαρ τον. "Οθεν ὁ οὕτω συλλογιζόμενος δείκνυσιν οὐδὲν,
'
OGICA.
λογισμὸς ἢ ὅταν τὰ πῆ κατηγορήσωμεν ἁπλῶς, ἢ saliora sunt. Fit igitur ab eo quod est secundum
τὰ ἁπλῶς κατηγορήσωμεν πῆ, τουτέστιν ἢ ὅταν τὰ
ἅμα καὶ συνθέτως κατηγορούμενη κατηγορήσωμεν
ἰδίᾳ καὶ ἀσυνθέτως· ἢ τὰ ἰδίᾳ καὶ ἀσυνθέτως κατηγορούμενα ὁμοῦ καὶ συνθέτω; κατηγορήσωμεν.
Τοῦ προτέρου παράδειγμα· 'λ πατήρ μείζων τοῦ
υἱοῦ τῷ αἰτίῳ· τὸ αἴτιον φύσει· ὁ πατὴρ ἄρα με!
ζων τοῦ υἱοῦ φύσει. Παρὰ τὸ πῆ καὶ ἁπλῶς προέξη
τὸ σόφισμα. Καὶ γὰρ ἡ πατὴρ μείζων τοῦ υἱοῦ τῷ
φύσει αἰτίῳ, ήγουν τῷ φυσικῷ, οὐ τῷ δημιουργικῷ.
Τοίνων ἐπεὶ καὶ τὸ αἴτιον καὶ τὸ φύσει, κατηγορηθῆναι ὀφείλοντα πῆ, καὶ ἐμοῦ καὶ συνθέτως,
ἁπλῶς καὶ ἰδίᾳ καὶ ἀσυνθέτως κατηγορήθησαν, εὗρε
χώραν ὁ παραλογισμός. Τοῦ δευτέρου παράδειγμα
Σίμων σκυτεύς καὶ ἀγαθό;· πᾶς σκυτεὺς ἀγαθὸς
εὐφυῶς κατασκευάζει τὰ πέδιλα· Σίμων τὸ λοιπὸν
εὐφυῶ; κατασκευάζει τὰ πέδιλα. "Ην δ᾽ ὁ Σίμων
οὐκ ἀγαθὸς τὴν τέχνην, ἀλλὰ τὸν τρόπον. Το σόφισμα
παρὰ τὸ πῆ καὶ ἁπλῶς· τὸ γὰρ ἀγαθὸς καὶ τὸ σκυτεύς,
ἁπλῶς καὶ ἰδίᾳ καὶ ἀσυνθέτως κατηγορηθέντα τοῦ
Σίμωνος κατὰ τὴν ἐλάττω πρότασιν, πῆ καὶ ὁμοῦ
κατὰ τὴν μείζω καὶ συνθέτως ἐλήφθησαν.
quid et simpliciter paralogismus, vel cum ea que
secundum quid sunt, simpliciter prædicaverimus;
vel cum ea quæ sunt simpliciter, prædicaverimus
secundum quid: hoc est, vel cum ea quæ simul
380 et composite prædicantur, seorsim et incomposite prædicaverimus; vel ea quæ seorsim et incomposite praedicantur, simul et conjunctim et
composite predicaverimus. Prioris exemplum est:
Pater major est filio causa: Causa est natura: Pater
(igitur) major filio natura. Ab eo quod est secundum quid et simpliciter, sophis:ua provenit. Pater
enim major est filio, causa natura, hoc est, naturali, non conditrice (seu efficiente). Quare cum et
causa et › natura quæ debebant secundum quit
et simul et composite prædicata esse, simpliciter et
seorsim et incomposite praedicata fuerint, paralogismus locum invenit. Posterioris exemplum est:
Simon sutor est et bonus; omnis bonus sutor scite
conficit calceos; Simon ergo scite conficit calceos.
Atqui Simon bonus erat, non quidem arte, sed moribus. Sophisma est ex eo quod est secundum quid
et simpliciter. Nam to bonus et sutor quæ simpliciter et seorsim et incomposite in minore propositione de Simone prædicata fuerunt, secundum quid et
ς'. Τρίτος τρόπος παρὰ τὴν τοῦ ἐλέγχου ἄγνοιαν
εἶον, Τὰ δέκα διπλάσια· τὰ δέκα οὐ διπλάσια· πρὸς
μὲν γὰρ τὰ πέντε διπλάσια· πρὸς ἄλλα δὲ οὐ διπλά
εις. Τὰ διπλάσια τοιγαροῦν οὐ διπλάσια. Λέγεται
δὲ παρὰ τὴν τοῦ ἐλέγχου ἄγνοιαν, ὅτι παρὰ τὸ μὴ
γινώσκειν τὸν ἀποκρινόμενον, ἴσως δὲ καὶ τὸν ἐρωτῶντα, τί ἐστιν ἔλεγχος, λαμβάνει τόπον ὁ παραΛογισμός. "Ελεγχος γάρ ἐστιν ἀντίφασις τοῦ αὐτοῦ
καὶ πρὸς τὸ αὐτό, μὴ μέντοι πρὸς ἄλλο καὶ ἄλλο.
Τὰ δέκα δὲ πρὸς τὰ πέντε μὲν εἴρηται διπλάσια -
πρὸς τ' ἄλλα δὲ οὐ διπλάσια,
simul et composite in majore sumpta fuerunt.
6. Tertius modus est ex ignoratione elenchi: ut,
Decem 381 sunt dupla; decem non sunt dupla (ad
quinque enim dicuntur dupla: ad alium numerum
non dupl.). Dupla igitur non sunt dupla. Dicitur
autem ex ignoratione elenchi, quia ex eo quod respondens quin et interrogans forte nescit quid sit
clenchus, paralogismus obtinet locum. Elenchus
enim est contradictio ejusdem et ad idem, nec vero
ad aliud atque aliud. Atqui decem ad quinque quidem dupla; ad alium autem numerum non dupla
dicuntur.
7. Quartus modus est ex consequente, exempli
gratia: Democritus fugit ad desertum; qui fugit ad
desertum, insanit;, Democritus ergo insanit. Dicitur
autem ex consequente, quoniam insanientem sequitur fugere ad desertum: verumtamen non converti
tur. Non enim si quis ad desertum fugit, jam etiam
insanit; sed est aliquis, qui rebus humanis despectis, imperturbationem et tranquillitatem quæril
et propterea ad loca a tumultibus liberata secedit;
ζ'. Τέταρτος τρόπος δ' παρὰ τὸ ἑπόμενον· οἷον,
Δημόκριτος φεύγει πρὸς ἔρημον· ὁ φεύγων πρὸς
ἔρημον μαίνεται· Δημόκριτος ἄρα μαίνεται. Λέγεται
δὲ παρὰ τὸ ἑπόμενον, ἐπείπερ ἔπεται τῷ μαινομένῳ τὸ φεύγειν πρὸς ἔρημον· πλὴν οὐκ ἀντιστρέ
φει. Οὐ γὰρ εἴ τις φεύγει πρὸς ἔρημον, ἤδη καὶ
μαίνεται· ἀλλ' ἔστιν δς τῶν ἀνθρωπίνων πραγμάτ
των ὑπερφρονήσας αταραξίαν καὶ ἡσυχίαν ζητεί,
καὶ διὰ τοῦτο πρὸς τόπους ἀπηλλαγμένους θορύβων
ἀναχωρεῖ· καθὼς καὶ ὁ ἰατρὸς Ιπποκράτης ὁ Κῶος qucmadmodum etiam medicus Hippocrates Cous
ἐπέστησε ἀκούσας ὅτι Δημόκριτος ἐμάνη καὶ πρὸς
ἔρημον ἀνεχώρησε.
η'. Πέμπτος τρόπος παρὰ τὸ αἰτεῖσθαι καὶ λαμ
βάνειν τὸ ἐν ἀρχῇ, ήγουν τὸ προκείμενον εἰς δείξιν
τιθέναι ὥσπερ ὁμολογούμενον· οἷον, πρόκειται εἰς
δεῖξιν τὸ τὴν ψυχὴν εἶναι ἀθάνατον. Τοῦτό ἐστι τὸ
ἐν ἀρχῇ, τὸ προηγούμενον, δι' ὅ γίνεται ὁ συλλογισμός. Εἴ τις οὖν εἴποι, ὅτι ἡ ψυχὴ ἄφθαρτος· το
ἄφθαρτον ἀθάνατον· ἡ ψυχὴ ἄρα ἀθάνατος· οὗτος
αἰτεῖται καὶ λαμβάνει τὸ ἐν ἀρχῇ τὸ ζητούμενον.
Οὐδὲ γὰρ διενήνοχε τοῦ ἀθανάτου κατὰ τὴν σημα
σίαν τὸ ἄφθαρτον, εἰ μὴ κατὰ μόνην την προφοράν.
Ταυτὸ γὰρ κατὰ τὴν ἔννοιαν ἀθάνατόν τε καὶ ἀφθαρτον. "Οθεν ὁ οὕτω συλλογιζόμενος δείκνυσιν οὐδὲν,
institit, postquam audivit Democritum insaniisse,
et ad desertum secessisse.
8. Quintus modus est ex eo, quod petit aliquis
et accipit, 382 id quod in principio est positum,
hoc est ex eo quod aliquis id quod ad ostendendum
est propositum, ut consensum ponit et accipit;
exempli gratia, ad ostendendum est propositum,
animam esse immortalem. Hoc in principio est positum, ipsum antecedens, propter quod syllogism.us
Git. Quod si quis igitur dicat: Anima est incorruptibilis; incorruptibile est immortale; ergo anima est
immortalis hic petit et accipit, quod in priacipio est positum, ipsum quusitum. Neque cuim
incorruptibile ab immortali quoad significationem,
col. 991–992page 233 of 548
PG 142:991ἀλλὰ τὸ ἐν ἀρχῇ τὸ ζητούμενον αἰτεῖται και λαμ βάνει χωρὶς ἀποδείξεως. θ'. Εκτος τρόπος παρὰ τὸ τιθέναι τὸ μὴ αἴτιον ὡς αἴτιον. Γίνεται δὲ τὸ τοιοῦτον ἐν τοῖς δι' ἀδυνά του συλλογισμοῖς. Οἷον, εἴ τινος εἰπόντος, Παντ γελαστικῷ ὑπάρχει τὸ λογικόν, ἕτερος ἐντεῦθεν δη θεν, εἰς ἀδύνατον ἀπάγων τὸν λόγον, ἐρεῖ· Εἰ τὸ λογικὸν παντὶ γελαστικῷ· τὸ γελαστικὸν παντὶ πιο θήκῳ· τὸ λογικὸν ἄρα πιθήκῳ παντὶ διὰ τὴν ὑπό θεσιν· ὅπερ ἀδύνατον. Ως αἴτιον ἐνταυθοί τέθειται τὸ μὴ αἴτιον. Οὐδὲ γὰρ τὸ εἶναι παντὶ γελαστικῷ τὸ λογικόν (τοῦτο γὰρ ἦν ἡ ὑπόθεσι;) τοῦ ἀδυνάτου γέγονεν αἴτιον· μὴ παρὰ τοῦτο συμβέβηκεν ἡ εἰς β ἀδύνατον ἀπαγωγή, ἀλλὰ παρὰ τὸ ὑπάρχειν πιθήκῳ παντὶ τὸ γελαστικόν. Τοῦτο γὰρ ψεῦδος ἄν, εἰσή γαγε τὸ ἀδύνατον· ἐπείπερ οὐδεὶς πίθηκος ταῖς ἀληθείαις γελᾷ, εἰ καὶ ἴσως γελον σχηματίζηται, ζῶον ὑπάρχον μιμητικόν. ι. "Εβδομος τρόπος καὶ ὕστατος ὁ παρὰ τὸ τὰ πλείω ἐρωτήματα ἓν ποιεῖν· οἷον, Σωκράτης διδά σκει Πλάτωνα καὶ ᾿Αριστοτέλην· Πλάτων καὶ Αρι στοτέλης άνθρωπός ἐστι· Σωκράτης ἄρα διδάσκει ἄνθρωπον, ἀλλ᾽ οὐκ ἀνθρώπους. Ἐνταῦθα πλείω τα ήρωτημένα ὑπάρχοντα γεγόνασιν ἕν. Εκαστον δὲ τῶν ὑποκειμένων ἰδίας δεῖται τῆς ἐρωτήσεως. Αλ λος μὲν γὰρ ὁ περὶ Πλάτωνος λόγος· ὁ δὲ περὶ Αριστοτέλους ἕτερος. Συμμιγώς τοίνυν τὰ διάφορα ὑποκείμενα ερωτηθέντα ὡς ἕν, τὸν σοφισμὸν συν Ο εστήσαντο. Σχήμα κεφαλ. λη, περὶ τῶν ἐκτὸς τῆς λέξεως σοφισμάτων. Τὰ ἐκτὸς τῆς λέξεως σου φίσματα παρὰ τὸ συμβεβηκός παρὰ τὸ πῆ καὶ ἁπλῶς παρὰ τὴν τοῦ ἐλέγχου ἄγνοιαν παρὰ τὸ ἑπόμενον παρὰ τὸ, τὸ ἐν ἀρχῇ αἰτεῖσθαι παρὰ τὸ τιθέναι τὸ μὴ αἴτιον ὡς αἴτιον παρὰ τὸ τὰ πλείω ερωτήματα ἓν ποιεῖν.
nisi sola prolatione, differt. Idem enim mentis con- ἀλλὰ τὸ ἐν ἀρχῇ τὸ ζητούμενον αἰτεῖται και λαμceptu sunt, cum immortale tum incorruptibile. βάνει χωρὶς ἀποδείξεως.
Quare qui sic ratiocinatur nihil ostendit; sed quod in principio ponebatur, et quod quærebatur sine
demonstratione, petit et accipit.
9. Sextus modus ex eo quod ponit aliquis non
causam ut causam. Fit autem hoc in syllogismis
per impossibile. Veluti, si dicente aliquo, quod
omni risibili insit rationale, alius hinc scilicet, orationem ad impossibile deducens, inquiat: Si rationale inest omni risibili, risibile omni simiæ; rationale igitur omni simi, propter 383 hypothesin;
quod est impossibile. Hic quod non est causa ut
causa est positum. Neque enim hoc, quod omni
risibili iusit rationale (hoc enim erat bypothesis)
ipsius impossibilis causa exstitit: sed propter hoc
contigit deductio ad impossibile, quod omni simiæ
risibile. Hoc enim cum falsum sit, induxit impossibile quandoquidem nulla simia revera ridet,
etiamsi forte risus similitudinem quamdam exhibeat, cum animal sit imitationis peritissimum.
10. Septimus et ultimus modus est qui plures
interrogationes unam facit: veluti, Socrates docet
Platonem et Aristotelem; Plato et Aristoteles sunt
homo; Socrates ergo hominem docet, et non homines. Ilic cum plura sint quæ interrogata fuerunt,
unum (tamen) facta sunt. Atqui quodvis subjectumn
peculiari interrogatione opus habet. Alia enim de
Platone, alia de Aristotele est oratio. Diversa igitur
subjecta cum mixtim ut unum interrogata fuerint,
sophisma constituerunt.
θ'. Εκτος τρόπος παρὰ τὸ τιθέναι τὸ μὴ αἴτιον
ὡς αἴτιον. Γίνεται δὲ τὸ τοιοῦτον ἐν τοῖς δι' ἀδυνά
του συλλογισμοῖς. Οἷον, εἴ τινος εἰπόντος, Παντ
γελαστικῷ ὑπάρχει τὸ λογικόν, ἕτερος ἐντεῦθεν δη
θεν, εἰς ἀδύνατον ἀπάγων τὸν λόγον, ἐρεῖ· Εἰ τὸ
λογικὸν παντὶ γελαστικῷ· τὸ γελαστικὸν παντὶ πιο
θήκῳ· τὸ λογικὸν ἄρα πιθήκῳ παντὶ διὰ τὴν ὑπόθεσιν· ὅπερ ἀδύνατον. Ως αἴτιον ἐνταυθοί τέθειται
τὸ μὴ αἴτιον. Οὐδὲ γὰρ τὸ εἶναι παντὶ γελαστικῷ τὸ
λογικόν (τοῦτο γὰρ ἦν ἡ ὑπόθεσι;) τοῦ ἀδυνάτου
γέγονεν αἴτιον· μὴ παρὰ τοῦτο συμβέβηκεν ἡ εἰς
β ἀδύνατον ἀπαγωγή, ἀλλὰ παρὰ τὸ ὑπάρχειν πιθήκῳ
παντὶ τὸ γελαστικόν. Τοῦτο γὰρ ψεῦδος ἄν, εἰσή
γαγε τὸ ἀδύνατον· ἐπείπερ οὐδεὶς πίθηκος ταῖς
ἀληθείαις γελᾷ, εἰ καὶ ἴσως γελον σχηματίζηται,
ζῶον ὑπάρχον μιμητικόν.
ι. "Εβδομος τρόπος καὶ ὕστατος ὁ παρὰ τὸ τὰ
πλείω ἐρωτήματα ἓν ποιεῖν· οἷον, Σωκράτης διδάσκει Πλάτωνα καὶ ᾿Αριστοτέλην· Πλάτων καὶ Αριστοτέλης άνθρωπός ἐστι· Σωκράτης ἄρα διδάσκει
ἄνθρωπον, ἀλλ᾽ οὐκ ἀνθρώπους. Ἐνταῦθα πλείω τα
ήρωτημένα ὑπάρχοντα γεγόνασιν ἕν. Εκαστον δὲ
τῶν ὑποκειμένων ἰδίας δεῖται τῆς ἐρωτήσεως. Αλ
λος μὲν γὰρ ὁ περὶ Πλάτωνος λόγος· ὁ δὲ περὶ
Αριστοτέλους ἕτερος. Συμμιγώς τοίνυν τὰ διάφορα
ὑποκείμενα ερωτηθέντα ὡς ἕν, τὸν σοφισμὸν συν
Ο εστήσαντο.
Σχήμα κεφαλ. λη, περὶ τῶν ἐκτὸς τῆς λέξεως σοφισμάτων.
Τὰ ἐκτὸς τῆς λέξεως σου
φίσματα
παρὰ τὸ συμβεβηκός
παρὰ τὸ πῆ καὶ ἁπλῶς·
παρὰ τὴν τοῦ ἐλέγχου ἄγνοιαν
παρὰ τὸ ἑπόμενον
παρὰ τὸ, τὸ ἐν ἀρχῇ αἰτεῖσθαι·
παρὰ τὸ τιθέναι τὸ μὴ αἴτιον ὡς αἴτιον·
παρὰ τὸ τὰ πλείω ερωτήματα ἓν ποιεῖν.
384 Sophismala extra
dictionem sunt
Tabula capitis 38, de sophismalis extra dictionem.
ex accidente,
ex eo quod est secundum quid et simpliciter,
ex ignoratione elenchi,
ex consequente,
ex eo quod petīt aliquis in principio positum,
ex eo quod ponit aliquis non causam ut causam.
ex co quod aliquis plures interrogationes unam facit.
SYNOPSIS CAPITIS XXXIX,
QUOD EST DE ELENCHO, ET QUOD OMNES PARALOGISMI AD IGNORATIONEM ELENCHI REDUCANTUR.
1. Elenchum definit.
9. Singulas particulas definitionis elenchi explicat, et ostendit, quomodo secundum
cas qui aliquem velit elencho convincere, oppositum colligere et contradictionem facere debeat. - 3. Quomodo in uno et eodem. - 4. Quomodo non in nomine, sed in re.—5. Quomodo nec in nomine synonymo.
· 6. Quomodo ex datis necessario. - 7. Quomodo non annumerato eo quod in principio est propositum.
col. 993–994page 234 of 548
PG 142:993ΚΕΦΑΛ. ΑΘ'. Περὶ ἐλέγχου, καὶ ὅτι πάντες οἱ παραλογισμοί εἰς τὴν τοῦ ἐλέγχου ἄγνοιαν ἀνάγονται. α'. Ελεγχός ἐστιν ἀντίφασις τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνὸς μὴ ὀνόματος, ἀλλὰ πράγματος, καὶ ὀνόματος μὴ συνωνύμου, ἀλλὰ τοῦ αὐτοῦ, ἐκ τῶν δοθέντων ἐξ ἀνάγκης μὴ συναριθμουμένου τοῦ ἐν ἀρχῇ, κατὰ τὸ αὐτὸ καὶ πρὸς τὸ αὐτό, καὶ ὡσαύτως, καὶ ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ. β'. Τοίνυν εἰ μέλλει τις μή καλῶς λέγοντα τὸν προσδιαλεγόμενον ἀνελέγχειν, ὀφείλει τὸ ἀντικείμενον συνάγειν, ούπερ ἂν ὁ προσδιαλεγόμενος ἀποφαίνοιτο (τοῦτο γάρ ἐστιν ἡ ἀντίφασις). γ'. Συνάγειν δὲ τὴν ἀντίφασιν ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνὸς, οὐ μὴν ἐπ' ἄλλου καὶ ἄλλου. Τὸ γὰρ, εἰπόντος τινὸς τὸν ᾿Αριστοτέλην τεχνολογεῖν, ἕτερον εἰρηχέ ναι τὸν Πλάτωνα μὴ τεχνολογεῖν, οὐκ ἔστιν ἔλεγχος. Διὰ τοῦτό φησιν ὁ ὁρισμὸς ἀντίφασιν τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνὸς εἶναι τὸν ἔλεγχον. δ'. Μὴ ὀνόματος δὲ, ἀλλὰ πράγματος, τουτέστι μὴ μόνον ὀνόματος, ἀλλὰ καὶ πράγματος. Εἰ γὰρ ἓν μὲν ὑπάρχει τοὔνομα, διάφορα δὲ τὰ ὑπ' αὐτοῦ δηλούμενα πράγματα, καὶ ὁ μὲν ἐπ' ἄλλου σημαινομένου δοίη τὸν λόγον, ὁ δ᾽ ἐφ' ἑτέρου ποιήσοιτο τὴν ἀντίφασιν, οὐ γίνεται ἔλεγχος. ε'. 'Αλλ' οὐδὲ τοῦ συνωνύμου ὀνόματος ἡ ἀντίφασις Ελεγχός ἐστι. Τὸ γὰρ εἰπεῖν, Ζώον περιπατεί, ζῶον οὐ περιπατεί, καὶ ἄμφω γε ἀληθῆ. Ελεγχος οὖν ἐστιν ἡ τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνὸς ὀνόματός τε καὶ πράγματος ἀντίφασις. ς'. Ἐκ τῶν δοθέντων ἐξ ἀνάγκης συναγομένη, καὶ οὐκ ἐξ ἑτέρων τινῶν. ζ. Μή συναριθμουμένου τοῦ ἐν ἀρχῇ, τουτέστι, δι' ἑτέρου ὀνόματος λαμβανομένου τοῦ ζητήματος ἀντὶ προτάσεως εἰς τὸν λόγον τῆς ἀποδείξεως. Τοῦτο γὰρ ὑπάρχει τὸ ἐν ἀρχῇ. η. Καὶ κατὰ τὸ αὐτὸ δὲ χρή, μή μέντοι κατ' ἄλλο καὶ ἄλλο μέρος τοῦ ὑποκειμένου γίνεσθαι τὴν ἀντί φασιν. Εἰ γὰρ τὸ αὐτὸ ξύλον κατὰ μὲν τὸ μῆκος λέγοιτο δίπηχυ, κατὰ δὲ τὴ πλάτος οὐ δίπηχυ· καὶ Αιθίοψ κατὰ μὲν τὴν τοῦ σώματος ἐπιφάνειαν μέλας, κατὰ δὲ τοὺς ὀδόντας οὐ μέλας, οὐδ᾽ οὕτως γίνεται Έλεγχος. θ'. Καὶ πρὸς αὐτὸ δὲ μὴ μέντοι πρὸς ἄλλο δεϊ ἀντιφάσκειν. Οὐδὲ γὰρ ἐλέγχειν ἐστὶ τὸ τὸν δέκα λέγειν πρὸς τὸν πέντε διπλάσιον, οὐ διπλάσιον δὲ πρὸς ἕτερον ἀριθμόν. ι. Οὐ μόνον δὲ κατὰ τὸ αὐτὸ καὶ πρὸς τὸ αὐτὸ
8. Quomodo secundum idem. 9. Quomodo ad idem. - 10. Quomodo eodem modo et in eodem tempore.-11. 385 Concludit hac omnia requisita scire debere eum qui vel falso elencho decipi nolit, vel decipientes convincere vero elencho relit. -12, 13. Ostendit quomodo sophismata in dictione ad ignorationem
elenchi reducantur. 44. Ex homonymia. - 15. Ex amphibolią. 16. Ex compositione et divisione.-
17. Fx accentu. 18. Ex figura dictionis. - 19. Concludit de sophismalis in dictione quomodo ad ignorationem eleuchi reducantur. 20. Transit ad sophismata extra dictionem, quomodo et ipsa ad ignorationem elenchi reducuntur, et primo quidem sophisma ex pluribus interrogationibus unam faciens.
dicto secundum quid et simpliciter. 22. non causa ut causa. 25. Ex accidente et consequente.
24. Ex petitione ejus quod in principio fuit propositum.-25. Concludit et concedit etiam aliis modis
sophismata omnia ad ignorationem elenchi reduci posse.
Περὶ ἐλέγχου, καὶ ὅτι πάντες οἱ παραλογισμοί
εἰς τὴν τοῦ ἐλέγχου ἄγνοιαν ἀνάγονται.
α'. Ελεγχός ἐστιν ἀντίφασις τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνὸς
μὴ ὀνόματος, ἀλλὰ πράγματος, καὶ ὀνόματος μὴ
συνωνύμου, ἀλλὰ τοῦ αὐτοῦ, ἐκ τῶν δοθέντων ἐξ
ἀνάγκης μὴ συναριθμουμένου τοῦ ἐν ἀρχῇ, κατὰ τὸ
αὐτὸ καὶ πρὸς τὸ αὐτό, καὶ ὡσαύτως, καὶ ἐν τῷ
αὐτῷ χρόνῳ.
β'. Τοίνυν εἰ μέλλει τις μή καλῶς λέγοντα τὸν
προσδιαλεγόμενον ἀνελέγχειν, ὀφείλει τὸ ἀντικείμενον συνάγειν, ούπερ ἂν ὁ προσδιαλεγόμενος ἀποφαί
νοιτο (τοῦτο γάρ ἐστιν ἡ ἀντίφασις).
γ'. Συνάγειν δὲ τὴν ἀντίφασιν ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ καὶ
ἑνὸς, οὐ μὴν ἐπ' ἄλλου καὶ ἄλλου. Τὸ γὰρ, εἰπόντος
τινὸς τὸν ᾿Αριστοτέλην τεχνολογεῖν, ἕτερον εἰρηχέναι τὸν Πλάτωνα μὴ τεχνολογεῖν, οὐκ ἔστιν ἔλεγχος.
Διὰ τοῦτό φησιν ὁ ὁρισμὸς ἀντίφασιν τοῦ αὐτοῦ καὶ
ἑνὸς εἶναι τὸν ἔλεγχον.
δ'. Μὴ ὀνόματος δὲ, ἀλλὰ πράγματος, τουτέστι
μὴ μόνον ὀνόματος, ἀλλὰ καὶ πράγματος. Εἰ γὰρ
ἓν μὲν ὑπάρχει τοὔνομα, διάφορα δὲ τὰ ὑπ' αὐτοῦ
δηλούμενα πράγματα, καὶ ὁ μὲν ἐπ' ἄλλου σημαινομένου δοίη τὸν λόγον, ὁ δ᾽ ἐφ' ἑτέρου ποιήσοιτο τὴν
ἀντίφασιν, οὐ γίνεται ἔλεγχος.
ε'. 'Αλλ' οὐδὲ τοῦ συνωνύμου ὀνόματος ἡ ἀντίφα
σις Ελεγχός ἐστι. Τὸ γὰρ εἰπεῖν, Ζώον περιπατεί,
ζῶον οὐ περιπατεί, καὶ ἄμφω γε ἀληθῆ. Ελεγχος
οὖν ἐστιν ἡ τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνὸς ὀνόματός τε καὶ
πράγματος ἀντίφασις.
ς'. Ἐκ τῶν δοθέντων ἐξ ἀνάγκης συναγομένη,
καὶ οὐκ ἐξ ἑτέρων τινῶν.
ζ. Μή συναριθμουμένου τοῦ ἐν ἀρχῇ, τουτέστι,
δι' ἑτέρου ὀνόματος λαμβανομένου τοῦ ζητήματος
ἀντὶ προτάσεως εἰς τὸν λόγον τῆς ἀποδείξεως.
Τοῦτο γὰρ ὑπάρχει τὸ ἐν ἀρχῇ.
η. Καὶ κατὰ τὸ αὐτὸ δὲ χρή, μή μέντοι κατ' ἄλλο
καὶ ἄλλο μέρος τοῦ ὑποκειμένου γίνεσθαι τὴν ἀντίφασιν. Εἰ γὰρ τὸ αὐτὸ ξύλον κατὰ μὲν τὸ μῆκος
λέγοιτο δίπηχυ, κατὰ δὲ τὴ πλάτος οὐ δίπηχυ· καὶ
Αιθίοψ κατὰ μὲν τὴν τοῦ σώματος ἐπιφάνειαν μέλας,
κατὰ δὲ τοὺς ὀδόντας οὐ μέλας, οὐδ᾽ οὕτως γίνεται
Έλεγχος.
θ'. Καὶ πρὸς αὐτὸ δὲ μὴ μέντοι πρὸς ἄλλο δεϊ
ἀντιφάσκειν. Οὐδὲ γὰρ ἐλέγχειν ἐστὶ τὸ τὸν δέκα
λέγειν πρὸς τὸν πέντε διπλάσιον, οὐ διπλάσιον δὲ
πρὸς ἕτερον ἀριθμόν.
ι. Οὐ μόνον δὲ κατὰ τὸ αὐτὸ καὶ πρὸς τὸ αὐτὸ
CAPUT XXXIX.
De elencho, et quod omnes paralogismi ad ignorationem elenchi reducantur.
1. Elenchus est contradictio unius et ejusdem
non nominis sed rei; et nominis non synonymi
sed ejusdem ex iis quæ data sunt ex necessitate,
non annumerato eo quod est in principio secundum idem et ad idem, et eodem modo, et eodem
tempore.
2. Si vult igitur aliquis, non recte dicentem eum
qui secum 386 confert redarguere, debet oppositum colligere ejus quod enuntiat is qui confert cuin
ipso; quippe hoc est contradictio,
3. Colligere autem contradictionem in uno et en-.
dem, non in alio atque alio. Si enim cum dixerit
aliquis, Aristotelemn artificiose disputare, alius inquiat, Platonem non disputare artificiose, non est
contradictio. Propterea dicit definitio, contradictio
nem esse unius et ejusdem elenchum.
4. Non autem nominis, sed rei, hoc est, non
Lantum nominis, sed etiam rei. Si enim unum quidem nomen fuerit, et vero res diversæ quæ ab eo
declarantur; et unus quidem in alio significato assignet orationem, alter autem in alio contradictionem faciat, non fit elenclus.
5. Sed neque synonymi nominis contradictio
elenchus est. Dicere enim, Animal ambulat, animal
non ambulat, etiam aunho vera sunt. Elenchus igitur est unius et ejusdem et nominis et rei contradictio.
6. Quæ ex datis necessario, non ex aliis aliquibus colligitur.
7. Non annumerato eo quod est in principio, hoc
est ut non assumatur quæstio per aliud nomen
loco propositionis in demonstrationis orationem.
Hoc enim est id 387 quod fuit propositum in principio.
8. Sed et secundum eamdem, non secumflum
aliam atque aliam subjecti partem oportet contradictionem fieri. Si enim idem lignum secundum
longitudinem, bicubitum; secundum latitudinein,
non bicubitum dicatur; et Æthiops quoad corporis
superficiem niger, quoad dentes non niger; neque
ita fit elenchus.
9. Et ad idem quidem, non autem ad aliud contradicere oportet. Neque enim hoc est contradicere,
cum dicit aliquis denarium duplum ad quinarium,
ad alium autem numerum non dupluın.
10. Non solum autem secundum idem et ad idem
col. 995–996page 235 of 548
PG 142:995τελεῖσθαι χρὴ τὴν ἀντίφασιν, ἀλλὰ καὶ ὡσαύτως, Ο καὶ ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ. Ωσαύτως μὲν, ἵνα μὴ λέ γωμεν τὸ βρέφος γραμματικόν τε καὶ οὐ γραμματ τικόν ἢ τὴν κοιμούμενον ὁρῶντα καὶ οὐχ ὁρῶντα, τὸ μὲν κατὰ τὴ δυνάμει, τὸ δὲ κατὰ τὸ ἐνεργεία λαμβάνοντες· ἐν τῷ αὐτῷ δὲ χρόνῳ, ἵνα μὴ τὸν αὐτὸν ἄνθρωπον λέγωμεν κατ' ἄλλον μὲν χρόνον φαῦλον, κατ' ἄλλον δὲ πάλιν χρόνον οὐ φαῦλον. ια΄. Ταῦτα πάντα χρεὼν εἰδέναι τὸν μή τ' ἀπατᾶ. σθαι, καὶ τοὺς ἐπατῶντας ἐλέγχειν βουλόμενον. ιβ. Εντεῦθεν δῆλόν ἐστιν, ὡς οἱ παραλογισμο πάντες εἰς τὴν τοῦ ἐλέγχου ἄγνοιαν ἀναφέροντα:. ψευδεῖς τινε; δντες ἔλεγχοι καὶ ἀπατηλοί, καὶ διὰ τοῦτο σοφιστικοί καλούμενοι ἔλεγχοι, ὡς χρωμένων τούτοις τῶν σοφιστῶν, τῶν μηδὲν ἄλλο ἐσπουδακής των, ἢ τοιούτοις κεχρωματισμένοις συλλογισμοῖς τὸν προσδιαλεγόμενον ἀπατᾷν. ιγ'. Εἰ τοίνυν ὁ ἀληθῆς ἔλεγχος ἀντίφασίς ἐστι τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνὸς μὴ μόνον ὀνόματος, ἀλλὰ καὶ πράγματος· ὁ τοῦτο εἰδὼς οὐκ ἂν παρασυρείη τοῖς παρὰ τὴν λέξιν σοφίσμασιν. ιδ'. Η τε γὰρ όμωνυμία διάφορα εἰσάγει τὰ πράγ ματα διὰ τῆς διαφόρου σημασίας τοῦ ὀνόματος. ιεʹ. Καὶ ἡ ἀμφιβολία διὰ τοῦ λόγου καὶ τῆς συντάξεως τὸ μονοειδὲς οὐκ ἐχόντων οὐ περὶ ἐν καταγίνεται. ις'. Καὶ ἡ σύνθεσις δὲ καὶ ἡ διαίρεσις ἄλλα μὲν συν τεθειμένως, ἄλλα δὲ διῃρημένως δηλοῦσι πράγματα. Δεῖ δ' ἐπὶ τοῦ κυρίως ἐλέγχου τὸ αὐτὸ καὶ ἐν δηλοῦσθαι παντοίως καὶ χωρὶς καὶ μετὰ συνθέσεως. ιζ'. Ἡ δὲ προσωδία, πρὸς τῷ διαφόρους φέρειν τὰς σημασίας, οὐδὲ τοὔνομα φυλάσσει τὸ αὐτὸ καὶ ἓν κατὰ πάντα. τηʹ. Καὶ ὁ τῆς λέξεως δὲ σχηματισμό; τῶν πραγ μάτων ἐναλλάττει τὴν δήλωσιν. ιθ'. Κάντεῦθεν οὐκ ἔστιν εὑρεῖν ἐν οὐδενὶ τῶν παρὰ τὴν λέξιν σοφισμάτων τὸ αὐτὸ καὶ ἐν ὄνομά τε καὶ πράγμα, καθὼς ὁ τοῦ ἀληθοῦς ἐλέγχου λόγο; ἀπαιτεῖ. κ'. Ποῦ δ᾽ ἕξει χώραν καὶ ὁ τὰ πλείω ερωτήματα ποιῶν ἕν, ἵνα καὶ πρὸς τοὺς ἔξω τῆς λέξεως ἴδωμεν σοφισμούς, εἴπερ ὁ ἔλεγχος ἑνὸς καὶ μόνου πράτ γματός τε καὶ ὀνόματος, ἀλλ' οὐ διαφόρων αντί φασιν συλλογίζεται; κα'. Πῶς δ᾽ ἂν ὁ παρὰ τὸ πῆ καὶ ἁπλῶς παρα λογισμός μετὰ τοῦ ἐλέγχου ταχθείη, μὴ ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνὸς πράγματος συλλογιζόμενος τὴν ἀν τίφασιν; κβ'. Εἰ δὲ κἀκ τῶν δοθέντων ἐξ ἀνάγκης ὁ ἔλεγ χος γίνεται, πάντως ὁ μὴ ἐκ τῶν δοθέντων ἐξ ἀνάγ κης οὐκ ἔλεγχος· ὁποῖος ὁ τὰ μὴ αἴτιον τιθεὶς ὡς αἴτιον. κγ'. 'Ο δὲ παρὰ τὸ συμβεβηκός, καὶ ὁ παρὰ τὸ ἑπόμενον, εἰ καὶ δοκοῦσι συμπεραίνειν ἐκ τῶν δο θέντων, ἀλλ' οὐ συμπεραίνουσιν ἐξ ἀνάγκης οὐδ᾽ αὐτοί. Οὐδὲ γὰρ ὅσα μὴ κατ' ουσίαν ὑπάρχει τῷ κατηγορουμένῳ, ταῦτ᾽ ἀνάγκη τοῦ ὑποκειμένου κατηγορεῖσθαι· ὅθεν τοῦ συμβεβηκότος οὐκ ἔστι συλλογισμός. Μέρος δὲ τοῦ παρὰ τὸ συμβεβηκὲς καὶ
SH
perfici oportet contradictionem, sed etiam eolem τελεῖσθαι χρὴ τὴν ἀντίφασιν, ἀλλὰ καὶ ὡσαύτως,
modo, et in eodem tempore. Eodem quidem modo;
ne dicamus infantem, grammaticum et non grainmaticum; aut dormientem, videntem et non videntem: unum quidem actu, alterum autem potentia
accipiendo. In eodem denique tempore, ne eumdem
hominem, quoad aliud tempus malum; quoad aliud
tempus, non malum dicamus.
11. Haec omnia scire oportet eum, qui aliis non
vult decipi et decipientes redarguere.
12. Inde manifestum est, 388 quod omnes para -
logisini ad ignorationem elenchi referantur; cum
sint falsi quidam et captiosi elenchi, et ea de causa
sophistici elenchi vocentur, ut quod illis sophistæ
utantur, quibus nihil aliud curæ est, quam eum
cum quo conferunt, ejusmodi coloratis syllogismis
decipere.
13. Si igitur verus elenchus contradictio est
unius et ejusdem non tantum nominis, sed etiɔm
rei qui hoc sciverit, sophismatis in dictione non
selucelur.
14. Nam et homonymia per diversam nominis
significationem diversas res inducit.
15. Et amphibolia propter orationem et constructionem quæ unam formam non habent, circa
unum non versatur.
16. Εt vero compositio alias res composite, alias
divise declarat. Atqui in proprie dicto elencho
unum et idem prorsus et extra compositionem et
in compositione declarari oportet.
17. Accentus autem præterquam quod diversas
signidicationes infert, ne quidem unum idemque
per omnia nomen servat.
18. Sed et dictionis figuratio significationem rerum immutat.
49. Atque hinc in nullis sophismatis in dictione
unum idemque cum nomen tum rem invenire licet,
389 quemadmodum veri elenchi definitio requirit.
20. Ubi autem locum habebit id etiam quot
plures interrogationes unam facit, ut etiam ad sophismata extra dictionem respiciamus, siquidem
elenchus unius et solius rei tum nominis, nec diversorum contradictionem ratiocinatur?
21. Quomodo autem paralogismus a dicto secundum quid et simpliciter cum elencho jungetur,
cum in una et eadem re contradictionem non ratiocinetur?
22. Quod si etiam ex datis necessario elenchus
conficitur, utique qui non est ex datis necessario,
haud elenchus fuerit, qualis est is qui non causam
ut causam ponit,
Ο
'
καὶ ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ. Ωσαύτως μὲν, ἵνα μὴ λέγωμεν τὸ βρέφος γραμματικόν τε καὶ οὐ γραμματ
τικόν ἢ τὴν κοιμούμενον ὁρῶντα καὶ οὐχ ὁρῶντα,
τὸ μὲν κατὰ τὴ δυνάμει, τὸ δὲ κατὰ τὸ ἐνεργεία
λαμβάνοντες· ἐν τῷ αὐτῷ δὲ χρόνῳ, ἵνα μὴ τὸν
αὐτὸν ἄνθρωπον λέγωμεν κατ' ἄλλον μὲν χρόνον
φαῦλον, κατ' ἄλλον δὲ πάλιν χρόνον οὐ φαῦλον.
ια΄. Ταῦτα πάντα χρεὼν εἰδέναι τὸν μή τ' ἀπατᾶ.
σθαι, καὶ τοὺς ἐπατῶντας ἐλέγχειν βουλόμενον.
ιβ. Εντεῦθεν δῆλόν ἐστιν, ὡς οἱ παραλογισμο
πάντες εἰς τὴν τοῦ ἐλέγχου ἄγνοιαν ἀναφέροντα:.
ψευδεῖς τινε; δντες ἔλεγχοι καὶ ἀπατηλοί, καὶ διὰ
τοῦτο σοφιστικοί καλούμενοι ἔλεγχοι, ὡς χρωμένων
τούτοις τῶν σοφιστῶν, τῶν μηδὲν ἄλλο ἐσπουδακής
των, ἢ τοιούτοις κεχρωματισμένοις συλλογισμοῖς
τὸν προσδιαλεγόμενον ἀπατᾷν.
ιγ'. Εἰ τοίνυν ὁ ἀληθῆς ἔλεγχος ἀντίφασίς ἐστι
τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνὸς μὴ μόνον ὀνόματος, ἀλλὰ καὶ
πράγματος· ὁ τοῦτο εἰδὼς οὐκ ἂν παρασυρείη τοῖς
παρὰ τὴν λέξιν σοφίσμασιν.
ιδ'. Η τε γὰρ όμωνυμία διάφορα εἰσάγει τὰ πράγματα διὰ τῆς διαφόρου σημασίας τοῦ ὀνόματος.
ιεʹ. Καὶ ἡ ἀμφιβολία διὰ τοῦ λόγου καὶ τῆς συντά
ξεως τὸ μονοειδὲς οὐκ ἐχόντων οὐ περὶ ἐν καταγί
νεται.
ις'. Καὶ ἡ σύνθεσις δὲ καὶ ἡ διαίρεσις ἄλλα μὲν συντεθειμένως, ἄλλα δὲ διῃρημένως δηλοῦσι πράγματα.
Δεῖ δ' ἐπὶ τοῦ κυρίως ἐλέγχου τὸ αὐτὸ καὶ ἐν δηλούσθαι παντοίως καὶ χωρὶς καὶ μετὰ συνθέσεως.
ιζ'. Ἡ δὲ προσωδία, πρὸς τῷ διαφόρους φέρειν
τὰς σημασίας, οὐδὲ τοὔνομα φυλάσσει τὸ αὐτὸ καὶ
ἓν κατὰ πάντα.
τηʹ. Καὶ ὁ τῆς λέξεως δὲ σχηματισμό; τῶν πραγ
μάτων ἐναλλάττει τὴν δήλωσιν.
ιθ'. Κάντεῦθεν οὐκ ἔστιν εὑρεῖν ἐν οὐδενὶ τῶν
παρὰ τὴν λέξιν σοφισμάτων τὸ αὐτὸ καὶ ἐν ὄνομά
τε καὶ πράγμα, καθὼς ὁ τοῦ ἀληθοῦς ἐλέγχου λόγο;
ἀπαιτεῖ.
κ'. Ποῦ δ᾽ ἕξει χώραν καὶ ὁ τὰ πλείω ερωτήματα
ποιῶν ἕν, ἵνα καὶ πρὸς τοὺς ἔξω τῆς λέξεως ἴδωμεν
σοφισμούς, εἴπερ ὁ ἔλεγχος ἑνὸς καὶ μόνου πράτ
γματός τε καὶ ὀνόματος, ἀλλ' οὐ διαφόρων αντίφασιν συλλογίζεται;
κα'. Πῶς δ᾽ ἂν ὁ παρὰ τὸ πῆ καὶ ἁπλῶς παραλογισμός μετὰ τοῦ ἐλέγχου ταχθείη, μὴ ἐπὶ τοῦ
αὐτοῦ καὶ ἑνὸς πράγματος συλλογιζόμενος τὴν ἀντίφασιν;
κβ'. Εἰ δὲ κἀκ τῶν δοθέντων ἐξ ἀνάγκης ὁ ἔλεγ
χος γίνεται, πάντως ὁ μὴ ἐκ τῶν δοθέντων ἐξ ἀνάγ
κης οὐκ ἔλεγχος· ὁποῖος ὁ τὰ μὴ αἴτιον τιθεὶς ὡς
αἴτιον.
κγ'. 'Ο δὲ παρὰ τὸ συμβεβηκός, καὶ ὁ παρὰ τὸ
ἑπόμενον, εἰ καὶ δοκοῦσι συμπεραίνειν ἐκ τῶν δοθέντων, ἀλλ' οὐ συμπεραίνουσιν ἐξ ἀνάγκης οὐδ᾽
αὐτοί. Οὐδὲ γὰρ ὅσα μὴ κατ' ουσίαν ὑπάρχει τῷ
κατηγορουμένῳ, ταῦτ᾽ ἀνάγκη τοῦ ὑποκειμένου
κατηγορεῖσθαι· ὅθεν τοῦ συμβεβηκότος οὐκ ἔστι
23. Jam vero qui ex accidente et consequente
sunt, etsi etiam ex datis concludere videntur, tamen nec ipsi ex necessitate concludunt. Neque
enim quæ prædicato secundum essentiam non insunt, lec de subjecto praedicari necesse est; unde
accidentis syllogismus non est. At pars ejus qui est
ex accidente, is ctiam est qui est ex consequente:· συλλογισμός. Μέρος δὲ τοῦ παρὰ τὸ συμβεβηκὲς καὶ
col. 997–998page 236 of 548
PG 142:997ὁ παρὰ τὸ ἑπόμενον, μόνῳ διαλλάττων τῷ λαμβάνειν τὴν μείζω πρότασιν ἐκ διεψευσμένης ἀντιστροφῆς. Οὐδ' ὁ παρὰ τὸ ἑπόμενον ἄρα συλλογισμός, ὥσπερ οὐδ' ὁ παρὰ τὸ συμβεβηκός· οὐδεὶς γὰρ ἔχει τὰ ἐξ ἀνάγκης. Οὔτε γὰρ εἰ ὁ ἄνθρωπος ζῶον, τὸ δὲ ζώον δισύλλαβον, ἀνάγκη τὸν ἄνθρωπον εἶναι δισυλλάβων· ἐπεὶ μηδὲ τῷ ζώῳ πρόσεστιν οὐσιωδῶς τὸ δισύλλαβον, ἵνα καὶ κατὰ τοῦ ἀνθρώπου λεχθείη ζώου τυγχάνοντος. Οὔτ᾽ αὖθις εἰ ὁ μαινόμενος φεύ γει πρὸς ἔρημον, ἀληθῆς δήπου καὶ ἡ ἀντιστροφή, τό, τὸν φεύγοντα πρὸς ἔρημον ἤδη καὶ μαίνεσθαι. Οὐδὲ γὰρ ἐστιν οὐκ ἔστι) τῷ διὰ φιλοσοφίαν ζη τοῦντι τὰς ἐρήμους τὸ μαίνεσθαι, τοὐναντίον μενουν γε μᾶλλον τὸ σωφρονεῖν. Διὰ ταῦτ᾽ ἄρα τῷ τοῦ ἐλέγχου ὅρῳ τὸ ἐξ ἀνάγκης προσκείμενον ἀναγκαίως ἀποτρέπει τούς τε τὸ μὴ αἴτιον ὡς αἴτιον τιθέντας, τοὺς παρὰ τὸ συμβεβηκός, καὶ τοὺς παρὰ τὸ ἑπόμε τον σοφισμούς. κδ'. Τοὺς δὲ τὸ ἐν ἀρχῇ αὐτοῦντας ἀκροβολίζει τὸ μὴ συναριθμουμένου τοῦ ἐν ἀρχῇ. κεʹ. Καὶ ἄλλως δ' ἂν ἴσως ἐκ διαφόρων μερών τοῦ τὸν ἀληθῆ δηλοῦντος ἔλεγχον ὁρισμοῦ, μὴ ἔν τας ἐλέγχους ἀπελέγξοι τους σοφιστικοὺς ὁ ἐξεταστικός.
ὁ παρὰ τὸ ἑπόμενον, μόνῳ διαλλάττων τῷ λαμβά- hoc solo erarians quo.l majorem propositionem ex
νειν τὴν μείζω πρότασιν ἐκ διεψευσμένης ἀντιστρο falsa conversione accipit. Neque igitur qui ex conφῆς. Οὐδ' ὁ παρὰ τὸ ἑπόμενον ἄρα συλλογισμός,
ὥσπερ οὐδ' ὁ παρὰ τὸ συμβεβηκός· οὐδεὶς γὰρ ἔχει
τὰ ἐξ ἀνάγκης. Οὔτε γὰρ εἰ ὁ ἄνθρωπος ζῶον, τὸ δὲ
ζώον δισύλλαβον, ἀνάγκη τὸν ἄνθρωπον εἶναι δισύλλαβων· ἐπεὶ μηδὲ τῷ ζώῳ πρόσεστιν οὐσιωδῶς τὸ
δισύλλαβον, ἵνα καὶ κατὰ τοῦ ἀνθρώπου λεχθείη
ζώου τυγχάνοντος. Οὔτ᾽ αὖθις εἰ ὁ μαινόμενος φεύγει πρὸς ἔρημον, ἀληθῆς δήπου καὶ ἡ ἀντιστροφή,
τό, τὸν φεύγοντα πρὸς ἔρημον ἤδη καὶ μαίνεσθαι.
Οὐδὲ γὰρ ἐστιν οὐκ ἔστι) τῷ διὰ φιλοσοφίαν ζητοῦντι τὰς ἐρήμους τὸ μαίνεσθαι, τοὐναντίον μενουν
γε μᾶλλον τὸ σωφρονεῖν. Διὰ ταῦτ᾽ ἄρα τῷ τοῦ
ἐλέγχου ὅρῳ τὸ ἐξ ἀνάγκης προσκείμενον ἀναγκαίως
ἀποτρέπει τούς τε τὸ μὴ αἴτιον ὡς αἴτιον τιθέντας,
τοὺς παρὰ τὸ συμβεβηκός, καὶ τοὺς παρὰ τὸ ἑπόμε
τον σοφισμούς.
κδ'. Τοὺς δὲ τὸ ἐν ἀρχῇ αὐτοῦντας ἀκροβολίζει τὸ
μὴ συναριθμουμένου τοῦ ἐν ἀρχῇ.
κεʹ. Καὶ ἄλλως δ' ἂν ἴσως ἐκ διαφόρων μερών
τοῦ τὸν ἀληθῆ δηλοῦντος ἔλεγχον ὁρισμοῦ, μὴ ἔντας ἐλέγχους ἀπελέγξοι τους σοφιστικοὺς ὁ ἐξεταστικός.
sequente, syllogismus est, quemadmodum nec is
qui ex 390 consequente (est paralogismus), syllogismus est; quemadmodum nec is qui ex accidente est; neuter enim id habet, quod ex necessitate est. Neque enim si homo est animal, animal
autem est trisyllabum, necesse est ut homo sit trisyllabus; quandoquidem neque animali essentialiter convenit trisyllabum, ut etiam de homine diceretur, qui (homo) est animal. Neque rursus si
insaniens fugit ad desertum, vera nimirum est conversio hæc, eum qui fugit ad desertum, jain etiain
insanire. Neque enim inest, non inest, inquam, ei
qui propter philosophiam quærit deserta, insanire;
sed contra potius sapere et moderatum esse. Eapropter igitur to ex necessitate defluitioni elenchi
adjectum necessario avertit, et ea quæ non causam
pro causa ponunt, et quæ ex accidente et consequente sunt sophismata.
24. Illa denique, quæ petunt id quod in principio
est propositum, configit hoc, non annumerato co
quod est in principio.
25. Et vero etiam aliter fortassis ex diversis
partibus definitionis elenchum verum declarantis,
sophisticos elenchos accuratus indagator non esse
veros elenchos arguerit.
391 Tabula capitis 39, de elencho, etc.
unius et ejusdam non
homonymia
Elenchus
est
contradictio
tantum nominis,
sed etiani rei.
ex iis quæ data sunt
ex necessitate.
non annuineralo
en
quod est in principio positum.
secundum idem, ad
idem, eodem modo
et eodem tempore.
horum elenchi requisitorum ignoratione peccant omnes paralogismi ex
amphibolia
compositione
divisione
accentu
figura dictionis
pluribus interro⚫
gationibus
dicto
secundum
quid et simpli
citer.
non causa ul causa
accidente
consequente
petitione principii ut vulgo
dicitur.
igroratione elenchi in specie
sic dicta.
}
hæc enim omnia
diversas res effciunt accentus etiam diversa
nomina.
quippe ex datis necessario non colligunt.
ut ipsa appellationum convenientia ostendit.
SYNOPSIS CAPITIS XL,
QUOD EST DE PROPOSITIONIBUS ET SYLLOGISMIS.
1. Divisiones aliquot propositionis repetit. 2. Privativam propositionem describit, ostendens simul quare
cum simplex sit privativa tamen dicatur. - 3. Prædicatorum in propositionibus simplicibus sive habitum sive privationem significantibus et in transpositis diversam rationem explicat. –— 392 4. Monet,
ne vro exemplis proposita, vro integris propositionibus accipiantur, sed pro prædicatis tantum et pro
col. 999–1000page 237 of 548
PG 142:999ΚΕΦΑΛ. Μ'. Περὶ προτάσεων καὶ συλλογισμών. α'. Πάσα πρότασις ἢ κατάφασίς ἐστιν, ἢ ἀπόφασις. Πᾶσα δὲ κατάφασις, καὶ πᾶσα ἀπόφασις, ὑπο κείμενον ἔχει καὶ κατηγορούμενον, ἢ καὶ τρίτον προσκατηγορούμενον, ἢ καὶ τρόπον· καὶ ἡ μετά προσδιορισμοῦ ἐκφέρεται, ή χωρίς προσδιορισμοῦ καὶ ἢ μερική ἐστιν, ἢ καθόλου, η καθέκαστα· καὶ ἢ ἁπλῆ ἐστιν; ἢ ἐκ μεταθέσεως· καὶ ἡ ἕξιν δηλοί, ή στέρησιν. β'. Ἡ δηλοῦσα καὶ τὴν στέρησιν στερητική κατα ωνόμασται· ὡς τὸ, Οὗτος ἀδικός ἐστιν, ἢ ἄσοφος, ἀνελεήμων, ἢ ἄφρων, ἢ ἄνανδρος, ἢ ἀκόλαστος. Απλῆ δὲ ἐστι καὶ αὕτη· διὰ δὲ τὸ μὴ δηλοῦν ἕξιν, ἀλλὰ στέρησιν, ἰδίως ἐκλήθη στερητική. γ'. Τὸ μὲν οὖν δίκαιος ἓν δηλοῖ, κάν τε τὸ ἄνθρωπος ἔχῃ προσκείμενον, κἄν τε καὶ κύριον ὄνομα, εξ γε δὴ καταφάσεως εἴη μέρος· ὡσαύτως καὶ τὸ ἄδικος. Εἰ δ᾽ ἀποφάσεως εἴη μέρος, εἰ μὲν ἔχει καὶ ὡρισμένον όνομα· πάλιν ἐν δηλοῖ οἷον, Ο Φάλαρις δια καιος οὐκ ἔστιν· *, Ο Φάλαρις άνθρωπος δίκαιος οὐκ ἔστιν· *, Ο Σίμων ἄνθρωπος ἄδικος οὐκ ἔστιν. Εἰ δ' οὐκ ἔχει κύριον ἡ ἀπόφασις ὄνομα, μόνον δὲ τὸ ἄνθρωπος προσκείμενον, οὐχ ἓν, ἀλλὰ τρία (τινά) δηλοῖ ἡ ἀπόφασις. "Ανθρωπος γὰρ δί καιος οὐκ ἔστιν, ὁ ἄδικος ἄνθρωπος καὶ τὸ ἀρτιγενὲς βρέφος, καὶ εἴ τι παρὰ τὸν ἄνθρωπον, ὁ ἵππος, ὁ λίθος, τὸ μὴ ἔν. Ταῦτα γὰρ οὔτ᾽ ἄνθρωποί εἰσιν, οὔτε δίκαιοι. Ωσαύτως ἄνθρωπος ἄδικος οὐκ ἔστιν, ὁ δίκαιος άνθρωπος, καὶ τὸ μήτε τῆς ἔξεως μήτε τῆς στερήσεως μετέχον παιδίον, καὶ πᾶν ἕτερον δ μηδ' ἄνθρωπος. Ταῦτα μὲν ἐπὶ τῶν ἕξιν ἢ στέρησιν δηλουσῶν προτάσεων ἁπλῶν. Η δ' ἐκ μεταθέσεως ἀπόφασις μὴ κύριον όνομα ἔχουσα, δύο τινὰ δηλοῖ ὁμοίως δὲ καὶ ἡ κατάφασις, Ανθρωπος γὰρ οὐ δίκαιος οὐκ ἔστι, καὶ ὁ δίκαιος ἄνθρωπος, καὶ εἴ τι παρὰ τὸν ἄνθρωπον. Ο γὰρ βούς, μὴ ῶν ὅλως ἄν θρωπος, πῶς ἂν εἴη οὐ δίκαιος ἄνθρωπο;; Ὥστε τὸ ἀντιφατικῶς ἀντικείμενον, Ανθρωπος οὐ δίκαιος οὐκ ἔστιν· ἄνθρωπος δὲ οὐ δίκαιός ἐστιν, ὅ τε ἄδι κος ἄνθρωπος, καὶ τὸ βρέφος, ὅπερ ἄνθρωπος μὲν ἔστιν, οὔτε δὲ δίκαιος, οὔτε ἄδικος. δ'. ᾿Αλλὰ ταῦτα πάντα δέον εἰδέναι, ὅτι προτάσεις οὐκ εἰσὶ κατ' ἀλήθειαν, ἀλλὰ μέρη προτάσεων τὰ κατηγορούμενα· διὰ τοῦτο καὶ ὑποκείμενα εξω θεν δέχονται. Πᾶσα δὲ πρότασις ἴδιον ὑποκείμενον ἔχει, καὶ οὐκ ἔξωθεν αὐτὸ δέχεται. ε'. Τῇ μὲν οὖν ἁπλῇ καταφάσει τῇ, Ανθρωπο; δίκαιός ἐστιν, ἡ ἐκ μεταθέσεως ἀπόφασις συνακολουθεῖ, ἡ ᾿Ανθρωπος οὐ δίκαιος οὐκ ἔστι. Διὰ τοῦτο
propositionibus. 5. Docet, ad simplicem affirmationem consequi negationem transpositam, et propterea
etiam propositionem transpositam appellari. - 6. Movet quæstionent, quare non ctiam propositiones privative, dictæ sint transpositæ, quia nimirum non par est earum ratio per omnia, et simul tabulam proponit consecutionis propositionum simplicium privativarum et transpositarum. - 7. Ostendit quatenus
proposita paseis æquipolleant propositionibus indefinitis et simul veræ sint. — 8. Quatenus contradicant
et verum falsumque dividant. - 9. Singulos modos syllogisticos trium figurarum breviter repetit et hypotheticorum syllogismorum ac sophisticorum elenchorum summam assignat.-
CAPUT XL.
De propositionibus et syllogismis.
1. Omnis propositio aut affirmatio est aut negatio. Omnis autem affirmatio et omnis negatio
subjectum habet, et prædicatum, aut ctiam tertium apprædicatum, aut etiam modum: et vel cum
predefinitione (signo), aut sine prædefinitione et
effertur; et vel particularis est, vel universalis, vel
singularis; et 393 vel simplex est, vel cum transpositione: et vel habitum declarat, vel privationem.
2. Caterum quæ privationem declarat, privativa
denominata est: ut, Hic est injustus, aut insipiens,
aut immisericors, aut imprudens, aut eviratus, aut
intemperans. Est autem et hæc simplex; sed propterea quod habitum non ostenlit, sed privationem,
peculiariter privativa vocata est.
· 3. Td justus igitur unum declarat, sive to homo,
sive etiam proprium nomen adjectum habeat,
siquidem affirmationis pars fuerit: eodemque
modo et to injustus. Sin negationis pars fuerit,
siquidem etiain finitum nomen habet, iterum unum
declarat: velut, Phalaris non est justus: aut Phalaris non est justus homo: aut Simon non est homo injustus. Si vero nomen non proprium, sed
tantum to hoino adjectum habuerit negatio, non
unum sed tria declarat. Etenim non est justos
homo, injustus homo et modo infans, et si quid
præter hominem equos, lapis, et non ens. Hæc
enim neque bomines, neque justi sunt. Similiter,
non est injustus homo, et homo justus et puerulus,
qui nec habitum nec privationem participavit; et
omne aliud quod homo non est. 394 Et ita quidem res se habet in simplicibus propositionibus
habitum aut privationem declarantibus. Quæ autem
ex transpositione est negatio, non habens nomen
proprium, duo quædam significat: similiter et af.
firmatio. Namque non est homo non justus; et
justus homo, et siquid prater hominem. Bos enim,
cum omnino non sit homo, quomodo sit homo non
justus? Quare contradictione oppositum non est,
Homo non justus (de bove verum erit). Atqui est
bomo non injustus et injustus homo, et infans qui
bomo quidem est, sed æque justus neque injustus.
4. Sed hæc omnia scire oportet, non esse vere
propositiones, sed partes propositionum, prædicata
scilicet. Quapropter etiam subjecta extrinsecus
accipiunt. Omnis autem propositio peculiare subjectum habet, et non extrinsecus ipsum accipit.
5. Proinde ad hanc simplicem affirmationem, Est
homo justus, negatio ex transpositione consequitur,
Non est bomo non justus. Propterea enim etiam
ΚΕΦΑΛ. Μ'.
Περὶ προτάσεων καὶ συλλογισμών.
α'. Πάσα πρότασις ἢ κατάφασίς ἐστιν, ἢ ἀπόφασις. Πᾶσα δὲ κατάφασις, καὶ πᾶσα ἀπόφασις, ὑπο
κείμενον ἔχει καὶ κατηγορούμενον, ἢ καὶ τρίτον
προσκατηγορούμενον, ἢ καὶ τρόπον· καὶ ἡ μετά
προσδιορισμοῦ ἐκφέρεται, ή χωρίς προσδιορισμοῦ·
καὶ ἢ μερική ἐστιν, ἢ καθόλου, η καθέκαστα· καὶ
ἢ ἁπλῆ ἐστιν; ἢ ἐκ μεταθέσεως· καὶ ἡ ἕξιν δηλοί,
ή στέρησιν.
β'. Ἡ δηλοῦσα καὶ τὴν στέρησιν στερητική κατα
ωνόμασται· ὡς τὸ, Οὗτος ἀδικός ἐστιν, ἢ ἄσοφος,
ἀνελεήμων, ἢ ἄφρων, ἢ ἄνανδρος, ἢ ἀκόλαστος.
Απλῆ δὲ ἐστι καὶ αὕτη· διὰ δὲ τὸ μὴ δηλοῦν ἕξιν,
ἀλλὰ στέρησιν, ἰδίως ἐκλήθη στερητική.
γ'. Τὸ μὲν οὖν δίκαιος ἓν δηλοῖ, κάν τε τὸ ἄνθρω
πος ἔχῃ προσκείμενον, κἄν τε καὶ κύριον ὄνομα, εξ
γε δὴ καταφάσεως εἴη μέρος· ὡσαύτως καὶ τὸ ἄδικος.
Εἰ δ᾽ ἀποφάσεως εἴη μέρος, εἰ μὲν ἔχει καὶ ὡρισμέ
νον όνομα· πάλιν ἐν δηλοῖ οἷον, Ο Φάλαρις δια
καιος οὐκ ἔστιν· *, Ο Φάλαρις άνθρωπος δίκαιος
οὐκ ἔστιν· *, Ο Σίμων ἄνθρωπος ἄδικος οὐκ
ἔστιν. Εἰ δ' οὐκ ἔχει κύριον ἡ ἀπόφασις ὄνομα,
μόνον δὲ τὸ ἄνθρωπος προσκείμενον, οὐχ ἓν, ἀλλὰ
τρία (τινά) δηλοῖ ἡ ἀπόφασις. "Ανθρωπος γὰρ δίκαιος οὐκ ἔστιν, ὁ ἄδικος ἄνθρωπος καὶ τὸ ἀρτιγε
νὲς βρέφος, καὶ εἴ τι παρὰ τὸν ἄνθρωπον, ὁ ἵππος,
ὁ λίθος, τὸ μὴ ἔν. Ταῦτα γὰρ οὔτ᾽ ἄνθρωποί εἰσιν,
οὔτε δίκαιοι. Ωσαύτως ἄνθρωπος ἄδικος οὐκ ἔστιν,
ὁ δίκαιος άνθρωπος, καὶ τὸ μήτε τῆς ἔξεως μήτε
τῆς στερήσεως μετέχον παιδίον, καὶ πᾶν ἕτερον δ
μηδ' ἄνθρωπος. Ταῦτα μὲν ἐπὶ τῶν ἕξιν ἢ στέρησιν
δηλουσῶν προτάσεων ἁπλῶν. Η δ' ἐκ μεταθέσεως
ἀπόφασις μὴ κύριον όνομα ἔχουσα, δύο τινὰ δηλοῖ·
ὁμοίως δὲ καὶ ἡ κατάφασις, Ανθρωπος γὰρ οὐ
δίκαιος οὐκ ἔστι, καὶ ὁ δίκαιος ἄνθρωπος, καὶ εἴ τι
παρὰ τὸν ἄνθρωπον. Ο γὰρ βούς, μὴ ῶν ὅλως ἄν
θρωπος, πῶς ἂν εἴη οὐ δίκαιος ἄνθρωπο;; Ὥστε τὸ
ἀντιφατικῶς ἀντικείμενον, Ανθρωπος οὐ δίκαιος
οὐκ ἔστιν· ἄνθρωπος δὲ οὐ δίκαιός ἐστιν, ὅ τε ἄδι
κος ἄνθρωπος, καὶ τὸ βρέφος, ὅπερ ἄνθρωπος μὲν
ἔστιν, οὔτε δὲ δίκαιος, οὔτε ἄδικος.
δ'. ᾿Αλλὰ ταῦτα πάντα δέον εἰδέναι, ὅτι προτά
σεις οὐκ εἰσὶ κατ' ἀλήθειαν, ἀλλὰ μέρη προτάσεων
τὰ κατηγορούμενα· διὰ τοῦτο καὶ ὑποκείμενα εξωθεν δέχονται. Πᾶσα δὲ πρότασις ἴδιον ὑποκείμενον
ἔχει, καὶ οὐκ ἔξωθεν αὐτὸ δέχεται.
ε'. Τῇ μὲν οὖν ἁπλῇ καταφάσει τῇ, Ανθρωπο;
δίκαιός ἐστιν, ἡ ἐκ μεταθέσεως ἀπόφασις συνακο
λουθεί, ἡ ᾿Ανθρωπος οὐ δίκαιος οὐκ ἔστι. Διὰ τοῦτο
col. 1001–1002page 238 of 548
PG 142:1001ΕΡΙΤΟΜΕ γάρ και ὑπ' αὐτὴν τέτακται παρὰ τῷ τεχνολόγῳ καὶ ἡ ἐκ μεταθέσεως, ὥς τινες ἔφασαν, εἴρηται· διότι ὑπὸ τὴν κατάφασιν ἡ ἀπόφασις, καὶ ὑπὸ τὴν ἀπό φασιν ἡ κατάφασις. ς'. Ἀλλὰ πῶς οὐκ ἐκλήθησαν οὕτω καὶ αἱ στερη τικαί, τὴν αὐτὴν τεταγμέναι τάξιν· οὕτω γὰρ ἔχει * τάξις Ανθρωπος δίκαιός ἐστιν. Ανθρωπος δίκαιος οὐκ ἔστιν. ῎Ανθρωπος ἄδικος οὐκ ἔστιν. *Ανθρωπος ἄδικός ἐστιν. Ανθρωπος οὐ δίκαιος οὐκ ἐστιν. Ανθρωπος οὐ δίκαιός ἔστιν Ἡμεῖς μὲν οὖν διὰ τί ἐκ μεταθέσεως ὠνομάσθησαν, ὡς ὑπελάβομεν, προειρήκαμεν,· ὅτι δὲ, ὅς ἀ θρωπος δίκαιός ἐστιν, οὗτος ἄνθρωπος ἄδικος οὐκ ἔστι, καὶ ἄνθρωπος οὐ δίκαιος οὐκ ἔστι, φανερόν. Οὐ μὴν δὲ δ; ἄνθρωπος δίκαιος οὐκ ἔστιν, ἤδη καὶ ἄνε Ορωπος ἀδικός ἐστι. Τὸ γὰρ νεογνὸν ἄνθρωπος δίκαιος οὐκ ἔστιν· οὐκ ἤδη δὲ καὶ ἄνθρωπός ἐστιν ἄδικος. Αλλ' ἄνθρωπο; οὐ δίκαιός ἐστιν. Ος δὲ ἄνθρωπος ἄδικός ἐστιν, ἄνθρωπος οὐ δίκαιός ἐστι, καὶ ἄν θρωπος δίκαιος οὐκ ἔστι. Ταῦτα καὶ χωρὶς τῆς τεχνολο γικῆς περιεργίας δῆλα τῷ νουνεχεῖ τὴν τῶν πραγμάτ των φύσιν ὑπαγορεύουσαν αὐτῷ τὴν ἀλήθειαν ἔχοντα. ζ'. Δεῖ δ' ἐφιστάνειν ὅλως, ὅτι τὸ ἄνθρωπος υπο κείμενον λαμβάνοντες ἐπὶ τῶν προσεχώς δεδηλωμένων φάσεων, προτάσεις αὐτὰς ἀδιορίστους ποιή σομεν· τὰς ἀδιορίστους δὲ προτάσεις, ἐπὶ διαφόρων τοῦ ὑποκειμένου μερῶν, ὁμοίως ταῖς μερικαῖς δυνα μένας συναληθεύειν, Αριστοτέλης φησίν. "Οθεν τὴν, *Ανθρωπος δίκαιός ἐστι, πρότασιν, καὶ τὴν, "Αν θρωπος δίκαιος οὐκ ἔστιν, ἐπὶ διαφόρων τοῦ καθό λου ἀνθρώπου μερῶν, ἤγουν ἐπὶ διαφόρων ἀτόμων λαμβανομένας, κατὰ τὴν τῶν ἀποφαινομένων ἔνα νοιαν ἰσχύειν συναληθεύειν οὐκ ἀπὸ λόγου. η'. "Οταν μέντοι τὸ ἄνθρωπος ὡς ὑποκείμενον μὴ λαμβάνοι τις, ἀλλ' ὅλον τὸν ᾿Ανθρωπος δίκαιός ἐστιν, ὡς κατηγορούμενον ἑτέρου υποκειμένου λαμβανομένου· ὡσαύτως δὲ καὶ τὸν ᾿Ανθρωπος δίκαιο; οὐκ ἔστιν· εἰκότως τότε τὸ ψεῦδος διαιροίη καὶ τὴν ἀλήθειαν ἄτερ ἀμφιβολίας τινός. Ανάγκη γὰρ τῶν τε ὄντων καὶ τῶν μὴ ὄντων ἕκαστον ἢ εἶναι τυχών ἄνθρωπον δίκαιον, ἢ μὴ εἶναι. Περιλαμβάνει γὰρ ἡ ἀντίφασις πάντα τὰ ὄντα καὶ τὰ μὴ ὄντα· καὶ ἐφ' ὧν ἀληθεύει τὸ ἓν μόριον τῆς ἀντιφάσεως, ἐπ' ἐκεί νων ψεύδεται θάτερον· ἐφ᾽ ὧν δ' ἐκεῖνο ψεύδεται, τὸ λοιπὸν ἀληθεύει. Τοσαῦτα καὶ νῦν περὶ προτάσεων. θ'. Συλλογισμοὶ δὲ τοῦ πρώτου σχήματος, ήγουν συλλογιστικοί τρόποι, τέσσαρες παραδέδονται. Πρώ. τος ὁ ἀπὸ τῆς πᾶς καὶ πᾶς συνάγων πᾶς· δεύτερος ὁ ἀπὸ τῆς πᾶς καὶ οὐδεὶς συνάγων οὐδείς· τρίτος ὁ ἀπὸ τῆς τὶς καὶ πᾶς, συνάγων τίς. Τέταρτος, ὁ ἀπὸ τῆς τὶς καὶ οὐδεὶς, συνάγων οὐ πᾶς. Τέσσαρες τρόποι καὶ τοῦ δευτέρου σχήματος συλλογιστικο! ὁ ἀπὸ τῆς πᾶς, καὶ οὐδεὶς, συνάγων οὐδείς· ὁ ἀπὸ τῆς οὐδεὶς καὶ πᾶς συνάγων καὶ αὐτὸς οὐδείς· ὁ ἀπὸ τῆς τὶς καὶ οὐδείς, συνάγων οὐ πᾶς· ὁ ἀπὸ τῆς οὐ πᾶς καὶ πᾶς, συνάγων καὶ αὐτὸς οὐ πᾶς. Ἕξ δὲ
γάρ και ὑπ' αὐτὴν τέτακται παρὰ τῷ τεχνολόγῳ καὶ ἡ sul ipsa collocata est apud artificem (logicum) et
ἐκ μεταθέσεως, ὥς τινες ἔφασαν, εἴρηται· διότι ut quidam dicunt ex transpositione dicta, quia sub
ὑπὸ τὴν κατάφασιν ἡ ἀπόφασις, καὶ ὑπὸ τὴν ἀπό- affirmatione est negatio, et sub negatione affirmaφασιν ἡ κατάφασις.
ς'. Ἀλλὰ πῶς οὐκ ἐκλήθησαν οὕτω καὶ αἱ στερητικαί, τὴν αὐτὴν τεταγμέναι τάξιν· οὕτω γὰρ ἔχει
* τάξις
"
Ανθρωπος δίκαιός ἐστιν.
Ανθρωπος δίκαιος οὐκ ἔστιν.
῎Ανθρωπος ἄδικος οὐκ ἔστιν.
*Ανθρωπος ἄδικός ἐστιν.
Ανθρωπος οὐ δίκαιος οὐκ ἐστιν.
Ανθρωπος οὐ δίκαιός ἔστιν
Ἡμεῖς μὲν οὖν διὰ τί ἐκ μεταθέσεως ὠνομάσθη
σαν, ὡς ὑπελάβομεν, προειρήκαμεν,· ὅτι δὲ, ὅς ἀθρωπος δίκαιός ἐστιν, οὗτος ἄνθρωπος ἄδικος οὐκ
ἔστι, καὶ ἄνθρωπος οὐ δίκαιος οὐκ ἔστι, φανερόν. Οὐ
μὴν δὲ δ; ἄνθρωπος δίκαιος οὐκ ἔστιν, ἤδη καὶ ἄνε
Ορωπος ἀδικός ἐστι. Τὸ γὰρ νεογνὸν ἄνθρωπος
δίκαιος οὐκ ἔστιν· οὐκ ἤδη δὲ καὶ ἄνθρωπός ἐστιν
ἄδικος. Αλλ' ἄνθρωπο; οὐ δίκαιός ἐστιν. Ος δὲ ἄνθρω
πος ἄδικός ἐστιν, ἄνθρωπος οὐ δίκαιός ἐστι, καὶ ἄνθρωπος δίκαιος οὐκ ἔστι. Ταῦτα καὶ χωρὶς τῆς τεχνολο
γικῆς περιεργίας δῆλα τῷ νουνεχεῖ τὴν τῶν πραγμάτ
των φύσιν ὑπαγορεύουσαν αὐτῷ τὴν ἀλήθειαν ἔχοντα.
ζ'. Δεῖ δ' ἐφιστάνειν ὅλως, ὅτι τὸ ἄνθρωπος υπο
κείμενον λαμβάνοντες ἐπὶ τῶν προσεχώς δεδηλωμένων φάσεων, προτάσεις αὐτὰς ἀδιορίστους ποιήσομεν· τὰς ἀδιορίστους δὲ προτάσεις, ἐπὶ διαφόρων
τοῦ ὑποκειμένου μερῶν, ὁμοίως ταῖς μερικαῖς δυνα
μένας συναληθεύειν, Αριστοτέλης φησίν. "Οθεν τὴν,
*Ανθρωπος δίκαιός ἐστι, πρότασιν, καὶ τὴν, "Ανθρωπος δίκαιος οὐκ ἔστιν, ἐπὶ διαφόρων τοῦ καθό
λου ἀνθρώπου μερῶν, ἤγουν ἐπὶ διαφόρων ἀτόμων
λαμβανομένας, κατὰ τὴν τῶν ἀποφαινομένων ἔνα
νοιαν ἰσχύειν συναληθεύειν οὐκ ἀπὸ λόγου.
η'. "Οταν μέντοι τὸ ἄνθρωπος ὡς ὑποκείμενον μὴ
λαμβάνοι τις, ἀλλ' ὅλον τὸν ᾿Ανθρωπος δίκαιός ἐστιν,
ὡς κατηγορούμενον ἑτέρου υποκειμένου λαμβανομένου· ὡσαύτως δὲ καὶ τὸν ᾿Ανθρωπος δίκαιο; οὐκ
ἔστιν· εἰκότως τότε τὸ ψεῦδος διαιροίη καὶ τὴν
ἀλήθειαν ἄτερ ἀμφιβολίας τινός. Ανάγκη γὰρ τῶν
τε ὄντων καὶ τῶν μὴ ὄντων ἕκαστον ἢ εἶναι τυχών
ἄνθρωπον δίκαιον, ἢ μὴ εἶναι. Περιλαμβάνει γὰρ ἡ
ἀντίφασις πάντα τὰ ὄντα καὶ τὰ μὴ ὄντα· καὶ ἐφ'
ὧν ἀληθεύει τὸ ἓν μόριον τῆς ἀντιφάσεως, ἐπ' ἐκεί
νων ψεύδεται θάτερον· ἐφ᾽ ὧν δ' ἐκεῖνο ψεύδεται, τὸ
λοιπὸν ἀληθεύει. Τοσαῦτα καὶ νῦν περὶ προτάσεων.
θ'. Συλλογισμοὶ δὲ τοῦ πρώτου σχήματος, ήγουν
συλλογιστικοί τρόποι, τέσσαρες παραδέδονται. Πρώ.
τος ὁ ἀπὸ τῆς πᾶς καὶ πᾶς συνάγων πᾶς· δεύτερος
ὁ ἀπὸ τῆς πᾶς καὶ οὐδεὶς συνάγων οὐδείς· τρίτος ὁ
ἀπὸ τῆς τὶς καὶ πᾶς, συνάγων τίς. Τέταρτος, ὁ
ἀπὸ τῆς τὶς καὶ οὐδεὶς, συνάγων οὐ πᾶς. Τέσσαρες
τρόποι καὶ τοῦ δευτέρου σχήματος συλλογιστικο!·
ὁ ἀπὸ τῆς πᾶς, καὶ οὐδεὶς, συνάγων οὐδείς· ὁ ἀπὸ
τῆς οὐδεὶς καὶ πᾶς συνάγων καὶ αὐτὸς οὐδείς· ὁ
ἀπὸ τῆς τὶς καὶ οὐδείς, συνάγων οὐ πᾶς· ὁ ἀπὸ τῆς
οὐ πᾶς καὶ πᾶς, συνάγων καὶ αὐτὸς οὐ πᾶς. Ἕξ δὲ
PATROL. GR. CXLII.
395 6. Sed quomodo non etiam privativa sic
vocatæ sunt quæ eodem collocantur ordine. Sic
enim ordo habet:
Est homo justus.
Non est homo justus.
Non est homo non justus.
Non est homo justus.
Est homo justus.
Est homo non justus.
Nos igitur quare ex transpositione nominate sint
ut existimavimus, ante diximus. Quod autem qui
est justus homo, hic non sit homo injustus, et nou
sit homo non justus, manifestum est. Non autem
qui non est justus homo, jam etiam est homo injustus. Nam recens natus infans, non est justus
homo: non autem jam etiam est homo injustos,
sed est homo non justus. Qui autem est homo injustus, est homo non justus, et non est homo ju
stus. Hæc etiam absque operosa artis inquisitione
cuivis intelligenti manifesta sunt, qui ipsam rerinn
naturam habet sibi verum denuntiantem.
7. Omnino autem hic adjiciendum est quod si th
πιomo in modo expositis dictionibus pro subjecto
accipiamus, ipsas intefinitas propositiones facturi
simus. Jam vero indefinitas propositiones de diversis subjecti partibus, perinde ut particulares,
simul verum 396 dicere Aristoteles profitetur.
Unde hanc, homo est justus, propositionem, et
hane, homo non est justus, de diversis universalis
hominis partibus, hoc est, de diversis individois
acceptam pro- enuntiantium conceptu simul verum
posse dicere, non est a ratione alienum.
8. Quod si autem tò homo, ut subjectum non accipiat aliquis, sert totum hoc, Est homo justus, ut
praedicatumn allerius subjecti quod assumitur; el
eodem modo, hoc ipsum, Non est justus homo;
tunc merito verum et falsum citra ullam ambiguitatem diviserit. Necesse est enim quodvis cuin entium, tum non entium, esse exempli gratia hominem justum vel non esse. Contradictio enim omnia
complectitur et entia et non entia et in quibus una
pars contradictionis verum dicit, de illis mentitur
altera: de quibus autem illa mentitur, verumn d cat
reliqua. Et tantum etiam nunc de propositionibus.
9. Syllogismi autem primæ figuræ, hoc est modi
syllogistici, quatuor fuere traditi. Primus ex (propositionibus) omnis et omnis colligens omnis: sccundus ex oninis et nullus colligens nullus; tertius
ex aliquis et omnis colligens 397 aliquis; quartus
ex aliquis et nullus colligens non omnis. Quatuor
modi etiam secundæ figuræ syllogistici, primus ex
omnis et nullus colligens nullus; secundus ex nullus et omnis colligens nullus tertius ex aliquis et
nullus colligens non omnis; quartus ex non omnis
et omnis colligens et ipse non omnis. Sex autem
col. 1003–1004page 239 of 548
PG 142:1003; τοῦ τρίτου σχήματος τρόποι συλλογιστικοί· ὁ ἀπὸ τῆς πᾶς καὶ πᾶς, συνάγων τίς· ὁ ἀπὸ τῆς πᾶς καὶ οὐδεὶς, συνάγων οὐ πᾶς ὁ ἀπὸ τῆς τὶς καὶ πᾶς συν άγων τίς· ὁ ἀπὸ τῆς τὶς καὶ οὐδεὶς, συνάγων ὡς δεύ τερος τρόπος οὐ πᾶς· ὁ ἀπὸ τῆς πᾶς καὶ τὶς συν άγων ὡς ὁ τρίτος τρόπος τίς· ὁ ἀπὸ τῆς πᾶς καὶ οὐ πᾶς, συνάγων κατὰ τὸν δεύτερον καὶ τὸν τέταρτον τρόπον οὗ πᾶς. Υποθετικοὶ ἕξ· καὶ σοφιστικοὶ ἔλεγε χοι δέκα καὶ τρεῖς. μ'. Περὶ προτάσεων καὶ συλλογισμών. Πᾶσα πρότασις ἢ κατάφασις, ἀπόφασις. Έτι ἡ πρότασις δή-ξ ἢ εξέρησιν. λοι Έτι η πρότασις ἢ ἢ μεταθέσεως.
tertiæ figurae modi sunt syllogistici; primus ex τοῦ τρίτου σχήματος τρόποι συλλογιστικοί· ὁ ἀπὸ
omnis et omnis colligens aliquis: secundus ex omnis et nullus colligens non omnis: tertius ex aliquis
et omnis colligens aliquis; quartus ex aliquis et
nullus, colligens ut secundus modus, non omnis;
quintus ex omnis et aliquis colligens ut tertius modus, aliquis; sextus, ex omnis et non omnis colligens juxta secundum et quartum modum, non omnis. Hypothetici sex sunt: et elenchi sophistici
tredecim.
τῆς πᾶς καὶ πᾶς, συνάγων τίς· ὁ ἀπὸ τῆς πᾶς καὶ
οὐδεὶς, συνάγων οὐ πᾶς ὁ ἀπὸ τῆς τὶς καὶ πᾶς συνάγων τίς· ὁ ἀπὸ τῆς τὶς καὶ οὐδεὶς, συνάγων ὡς δεύ
τερος τρόπος οὐ πᾶς· ὁ ἀπὸ τῆς πᾶς καὶ τὶς συν
άγων ὡς ὁ τρίτος τρόπος τίς· ὁ ἀπὸ τῆς πᾶς καὶ
οὐ πᾶς, συνάγων κατὰ τὸν δεύτερον καὶ τὸν τέταρτον
τρόπον οὗ πᾶς. Υποθετικοὶ ἕξ· καὶ σοφιστικοὶ ἔλεγε
χοι δέκα καὶ τρεῖς.
μ'. Περὶ προτάσεων καὶ συλλογισμών.
Πᾶσα πρότασις
ἢ
κατάφασις,
ἀπόφασις.
Έτι ἡ πρότασις δή-ξ ἢ εξέρησιν.
λοι
Έτι η πρότασις
ἢ
ἢ
μεταθέσεως.
Omnis propositio est
aut
398 Praeterea omnis
propositio declarat aut
Tabula capitis 40, de propositionibus et syllogismis.
affirmatio,
negatio.
{
habitum,
privationem.
Insuper propositio est
aut
{
simplex,
Non est justus homo et
Non est injustus homo
et
Est homo non justus
399 Non est homo non
justus
ex transpositione.
injustus homo,
infans modo natus,
quidquid præter hominem est equus, lapis, elimare.
-justus homo,
infans,
quidquid est homo.
justus homo,
infans,
non etiam quidquid præter hominem est, equus, lapis.
justus homo,
quidquid præter hominem est,
non etiam infans.
Physical Epitome, from the same editionEpitome physica, ex ejusdem editione
col. 1005–1006page 240 of 548
PG 142:1005ΝΙΚΗΦΟΡΟΥ ΤΟΥ ΒΛΕΜΜΙΔΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΗΣ ΕΠΙΤΟΜΗΣ ΒΙΒΛΙΟΝ Β. ΕΠΙΤΟΜΗ ΦΥΣΙΚΗ.
£005
EPITOME PHYSICA. JOAN. WEGELINI PREFATIO.
ΤΟΥ ΒΛΕΜΜΙΔΟΥ
ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΗΣ ΕΠΙΤΟΜΗΣ ΒΙΒΛΙΟΝ Β.
ΕΠΙΤΟΜΗ ΦΥΣΙΚΗ.
EPITOMES ISAGOGICE LIBER 11.
JOANNIS WEGELINI AUGUSTANI
Textui Græco, anno 1905 Auguste Vindelicorum edito*, præmissa.
Nobilissimo et magnifico, pietate, doctrina prudentia, spectatissimo viro, Domino, Alberlo
a Stetten in Bocksperg, reipubl. Augustanæ consuli, et ecclesiæ evangelica curatori, cotlegiique administratori, Domino suo plurimum honorando, salutem et gratiam a Deo.
Quibus a rebus alias artes et scientiæ commendari solent, nobilissime et magnifice vir,
domine plurimum honorande, eæ in physica, hoc est, in illa scientia quæ circa corporum
naturalium principia, causas, proprietates, vires et effectus versatur, copiosissime se offerunt. Cum enim origo primum et antiquitas eis laudem conciliare soleat, antiquissima est
physica, quæ suam originem ab ipso habet Deo opt. maximo, qui eam primo homini,
Adamo, cæteris creaturis quasi alteri in terris præfecto Deo, insevit; cujus hic etiam beneficio omnibus ad se conditore adductis animalibus in paradiso convenientia naturæ nomina imposuit, et sine dubio etiam cæterarum substantiarum naturalium intima mysteria (
perspexit. Quanquam vero hæc illius naturalium rerum scientia per lapsum invidia Satanæ haud parum imminuta, non tamen prorsus subla a fuit. Nam aliquam ejus partem retinuit, et liberis suis tradidit: ut sincerior quidem physicæ notitia in patriarcharum
aliorumque sanctorum, Sethi, Nohæ, Semi, Abrahami, Jacobi, Josephi, Mosis etc. familia
permanserit, et ad eorum posteros, atque hinc per tot migrationes ad alios etiam infideles
populos, Chaldæos imprimis, Babylonios et Egyptios transmissa fuerit. De Salomone
certe rege vetustissimo sacræ litteræ diserte testantur, quod non tantum aliis sapientiæ
partibus, sed et hac ipsa quæ est rerum naturalium ita excelluerit ut disputarit de lignis
a cedro quæ est in Libano usque ad hyssopum quæ egreditur de pariete, et disseruerit
de jumentis et volucribus, et reptilibus et pistibus adeo quidem, ut de universis popu-
* Nicephori Blemmidæ Epitome physica, triginta et unius gravissimorum capitum cum fragmento insuper exegeseos
in psalmum octavum: quibus non tantum physica, sed etiam geographica, astronomica, optica, astrologica et theologica
multa pertractantur: quam ante annos 370 ab auctore conscriptam jamprimum e manuscriptis codicibus bibliotheca
Augustane edidit Joannes Wegelinus, Augustanus: præmissa commendatione physicæ et adjuncto sub finem libri
Indice. Aug. Vindel. excudit David Francus u. 1605.
col. 1007–1008page 241 of 548
lis et regibus terræ cum ad reliquam, tum etiam ad hanc ejus sapientiam audiendam con cursum fuerit. Quid? quod etiam ethnici qui moralem philosophiam a Socrate primu excultam et in urbibus rollocatam, inque domos introductam aiunt, ut auctor est Aristo teles et Cicero, ante illum commemorant Thaletem Milesium, Anaxagoram, Empedoclem, Democritum, Pythagoram, et alios illustres philosophos, qui omnes in contemplatrice phi losophia, adeoque etiam in naturali scientia insignes et clari fuerunt; ut cuivis sit hive facile colligere, naturalem scientiam morum disciplina quatenus quidem hæc certis præ ceptis comprehensa est, nulto antiquiorem esse. Jam vero cum artibus et scientiis ipsa etiam suavitas et jucunditas tribuere laudem soleat; et ab hac physica merito commen dari potest. Quid enim suavius, adeoque homine dignius, quam ex humilitate terrenarum et angustarum caducarumque rerum in a'titudinem et amplitudinem ascendere rerum cœ lestium? tot cœlorum orbes, magnitudines, distantias; tot stellarum in iis pulcherrima corpora, tot eorumdem tamque varios nec tamen irregulares motus; tam diversos lumi nis et cum lumine virtutum influxus in hæc inferiora; imprimis vero solis et lunæ effe ctus in dierum et noctium vicis-itudinibus, incrementis, decrementis; in mensium, auno rum, statorum temporum successionibus, contemplari? Quid jucundius, quam a cœlis et igni qui supremum inter elementa locum obtinet, ad aerem decrescendo, tot et tam varia per diversas ejus regiones meteora, partim vere subsistentia, partim ita tantum propter umbræ et luminis commistiones radiorumque refractiones apparentia spectare, eorumdem causas, materiam, formam, efficientia, fines; tot inquam inflammationum, cha smatum cometarum, pluviæ. roris, pruinæ, nivis, grandinis, tonitruorum, fulminum, ha lonum, iridum, pareliorum, ventorum, etc. considerare? Quid voluptuosius, quam dela tum ad aquas et terram fontium et fluviorum ortus, marium æstus, terræ concussiones, totidemque etiam in iis substantiarum, ut herbarum, fruticum, plantarum, lapidum item et metallorum, aliorumque fossilium proprietates et differentias scrutari? Quid ad animi oblectationem magis comparatum, quam tot in aere, aqua, terra degentium animalium naturam, in primis vero hominis cognoscere; qui non tantum ex corpore, cujus partium structura, et coagmen'atio solertissima et divinissima est; sed etiam ex anima intelli gente constat, quæ facultates et operationes habet multiplices et plane admirabiles? Quin imo ipsorum elementorum mutationes in se invicem itemque prima principia, materiam et formam, ac communissima omnium exinde constantium rerum attributa, motum infi nitum, locum et tempus examinare? Merito igitur gravissimus auctor Cicero dixit, con siderationem contemplationemque naturæ naturale quoddam animorum ingeniorumque esse pabulum. Multi picturarum, et imaginum, ali etiam ædificiorum, basilicarum, thea trorum inspectione delectantur. Sed quid ista omnia huuani ingenii inventa et opera al totius universi picturatissimum opus, ad hoc naturæ amplissimum theatrum quod a Deo opt. max. ex nihilo productum est, et adhuc potentissime sustentatur regiturque? Hie sane, hic inquam veræ ingeniis excelsioribus voluptates paratæ sunt, non quidem illæ in esu ac potu, in lusibus, in pecuniis, in sodalitatibus, in amoribus, adeoque in corporis titillationibus, sed in animorum deliciis et oblectationibus consistentes; quæ nec ut illæ crassæ et corporeæ momentanea brevitate inanes relinquunt sectatores suos, nec diutur nitate molestiam creant, nec ipso usu damnum inferunt. Nimirum quod Cicero genera tim dixit de studiis litterarum, hoc sigillatim de naturalium rerum scientia et conter platione verissime affirmari potest, quod alat adolescentiam, senectutem oblectet, secundas res ornet, adversis perfugium et solatium præbeat, delectet domi, non impediat foris, pernoctet nobiscum, peregrinetur, rusticetur. Quis igitur non vel hujus suavitatis et ju cunditatis nomine, qua plena est, physicam magnifaciendam putet? Verum enimvero non hæc tantuu suavitas et jucunditas, sed etiam multiplex utilitas in commendationibus physicæ commemoranda venit. Nam licet etiam propter solam naturæ cognitionem et contemplationem, quam ut contemplatim scientia pro fine sibi propositam habet physica, minime contemnenda sit, quamplurimæ tamen ili etiam aliæ utilitates adjunguntur. Ad universam enim fere philosophiam multas et magnas utilitates affert. Ad metaphysicam quidem, quod ex continua moventium et mobilia serie quæ infinita esse non potest, ad primum motorem Deum opt. max. motus omnis et mutationis experte.n quin et ad coelestium intelligentiarum ab Aristotele sphæris ætheriis assignatarum cogui tionem nos adducit, quod item animæ humanæ inchoatam explicationem metaphysicæ perficiendam et absolvendam tradit. Ad mathematicas vero etiam disciplinas, imprimis ad illas que minus pure et sincere mathematicæ vocantur, quod objecta sua ex physica mu tuantur; astronomia quidem cœlum, musica sonum et vocem, optica radium visivum, quæ omnia ex physica desumuntur. Sed et astrologicis et physiognomonicis prædictionibus hactenus tantum fides adhibetur, quatenus illæ principiis physicis et hinc exstructis fun damentis nituntur. Præterea ad moralem philosophiæ partem plurimum emolumenti affert physica. Ut enim de ethica in specie sic dicta saltem id ostendam, primo ad Nicomachum libro philosophus divisionem animæ facultatum ex physica repetit, ut subjectum felicitatis moralis adeoque etiam virtutis, cujus illa exercitio definitur, manifestum fiat; secundo virtutem in intel lectualem et moralem partitur; tertio de spontaneo et invito, quinto de jure naturali et talione agit; sex'o virtutes intellectuales explicat; septimo de continentia et incontinentia itemque de voluptate, ut et decimo, disserit; quæ omnia absque ania æ ejusque quoad
col. 1009–1010page 242 of 548
varias facultates variorum munerum et operum notitia recte explicari vel intelligi non possunt. Nihil jam dicam de altis artibus mechanicis, quæ omnes in materiam naturalem operantur suasque formas introducunt; adeoque naturam vel imitantur vel perficiunt. Quod si igitur physica ad nihil aliud utilis esset amplius, propter has saltem commemora tas utilitates merito prædicanda et studiose discenda esset. Verum non has tantum philo sophiæ præstat utilitates, sed etiam ad alias sublimiores facultates non minores affert commoditates. Medicina enim a physica sic dependet ut non tantum objectum, sed etiam prima principia, plurimasque demonstrationes ex ipsa desumat. Qua de causa etiam ipse Philosophus confines artes physicam et medicinam appellat, quod medici quidem elegan tiores et diligentiores de natura dicant, et exinde suæ artis principia desumant: physici vero argutiores naturæ tractationem adusque medicina principia persequantur. Quod sane adeo verum est, ut etiam in proverbium abierit, quo dicitur, ubi desinit physicus, ibi me dicum incipere. Omitto jam quod contemplatrix medicina, a qua etiam medici aliqui phy sici dicuntur, quæ versatur circa corporis humani partes, earumdemque temperamenta, facultates, operationes, itemque circa sanitatem et morbum quibus illæ sunt obnoxiæ; et circa alimenta ac medicamenta quibus morbus propulsatur, et sanitas vel conservatur acquisita vel amissa reparatur, to:a est physica. Sed nec ad jurisprudentiam prorsus in fructuosa est physicæ cognitio. Nam jus naturæ norma et mensura est juris civilis, adeo ut nisi cum lege naturæ, cum notitiis humanæ menti in prima creatione insitis et adhuc reli quis jus civile consentiat, non amplius juris appellationem tueatur, sed injuriæ accipiat. Et cum sibi hoc propositum habeat jurisprudentia ut civilem justitiam inter homines con servet, sine qua nulla potest consistere societas: majorem profecto justitiæ operam nava bit is, qui pulcherrimum ipsius ideam in natura quoque inspexerit; quique animo suo perpenderit, quam omnia naturæ opera suo munere diligentissime fungautur; nullam sibi mutuo injuriam inferant, sed potius inserviant; superiora inferioribus suam virtutem im pertiant, inferiora accipiant et vicissim superioribus obediant; adeoque omnia sine dissidio suavissima concordia, suas operationes eo raferant, ne quid universitatis respu blica detrimenti capiat, sed potius inviolata et illabefactata conservetur. Quid vero jam de theologia dicam? Nonne cognitio et consideratio naturæ ad Dei optimi maximi ut causæ primæ et principis cognitionem adducit; quod nimirum eum non tantum) æternam mentem, quæ ante res alias naturales fuerit omnes; sed etiam simplicem, quæ omnis compositionis et dissolutionis expers sit; sed etiam infinitam, quæ sua sapientia, potentia, bouitate cæterisque immousitatibus omnia finiat, et a nullo finiatur; sed etiam humani generis amantissimato esse oporteat, cujus gratia omnia alia, ipsum vero ad sui cognitionem et dilectionem condiderit? Cerle Epicurus, si Ciceroni credimus, hac maxime de causa in adeo tetras opinionum absurditates vel potius profanitates, ut Dei provi dentiam negaret, incidit; quod et mathematica et physicæ ignarus fuit. Contra memora bile est quod Aristoteles de Heraclito refert, ipsum aliquando cum in casa furnaria calo is gratia sedisset, aliquos qui ipsum alloqui voluerant, sed tanien reveriti humilitatem loci constiterant, ad se ingredi jussisse ratione addita: Quoniam ne huic quoque loco de sunt dii immortales. Quo sane Philosophus, unius veri Dei licet ignarus, indicare voluit, nullum in toto universo esse angulum, in quo Dei opt, max. bonitatis et potentiæ impressa non sint vestigia; nullum esse cespitem, in quo nou aliquid mirandum videre liceat, quemadmodum sane etiam Aratus dixit; Sed rectius poeta Christianus Et Jovis omnia plena; Et levis est cespes qui probet esse Deum; Præsentemque Deum quælibet berba facit. Nimirum hoc est quod Paulus ad Romanos (1, 20) scribit, ex creatione mundi per ea quæ facta sunt, invisibilia Dei, ipsius scilicet sempiternam potentiam et divinitatem, intellecta conspici. Et quod ad Lystrenses inquit: Deum etiam olim gentibus expertem testimonii se non reliquisse, benefacientem ipsis, de celo dantem pluvias et tempora fructifera, in plentem cibo et lætitia corda corum. Quod ad Athenienses inquit, Bonitatis et potentiæ Dei adeo plena esse omnia, ut pene manibus contrectari possit, qui etiam non longe absit ab unoquoque nostrum, ut in quo vivamus et moveamur et simus. Quid? quod hæc naturæ consideratio non tantum notitiam Dei exhibet, sed ejusdem etiam amorem excitare potest. Quis enim in talem mentem æternam simplicissimam, infinitam, amantissimam humani generis, illi præsidentem et providentem non summo feratur amore et desiderio?quis eam profanitate morum ausit offendere? quis a se abalienare cupiat? Quæ tamen ita nemo interpretabitur, quasi hanc notitiam et dilectionem Dei quæ ex naturæ consideratione oboriri potest ad salutem et vitam æternam consequendam sufficere putem; quippe hoc saltem fine a me illa commemorantur, quod notitia et dilectio illa Dei quantulacunque est, ad salvificam notitiam collata, ex natura tamen haberi possit; quam ețiam qui negli git, vel hac de causa apud Deum inexcusabilis futurus sit: quo ex principio Paulus quo que maximam gentilium partem accusat et damnat. Quanquain autem ingens est hæc phy Sicæ utilitas, majores tamen ad ipsammet theologiam affert, siquidem ei se ut manifestam
col. 1011–1012page 243 of 548
PG 142:1011τὸ ὑψηλένουν καὶ πάντῃ τελεσιουργικὸν,
NICEPHOR: BLEMMIDE
humiliter submittat, non ut dominam imperiose præferat. Quis enim quamplurimos eosque difficillimos in doctrina Ecclesiæ locos sine physicæ scientia intelliget? Quis sine
animæ notitia, quæ physica est, vel docebit alios, vel ipse feliciter percipiet doctrinam de
imagine Dei, ad quam homo primum fuit conditus, cujus præcipua pars in anima, in
mentis perspicientia, et voluntatis rectitudine, omniumque affectuum harmonia constitit?
Quis eodem modo articulum de peccato originis, quod imagini illi Dei concreatæ, proh
dolor successit, explicabit? Quis item controversissimum de libero arbitrio, quod et ipsum
cumin ratione tum in voluntate residet, enucleabit? et quomodo illud a Deo dictum ad Cainum: Subte erit appetitus peccati, et tu dominaberis illi, intelligendum sit; qui item
etiam ante conversionem homo tocomotivam in externis regere possit, et quod voluntas
non tantum elicitos, sed et imperatos actus habeat, quos inferioribus facultatibus, sentienti,
moventi, appetenti præcipiat, et quamplurima hujus generis alia? Prætereo jam locum de
contingentia et necessitate, cujus explicatio a doctrina cansarum naturalium fere tota dependet. Ad ipsa sacrosancta Biblia, ad Mosis et prophetarum, ad Christi et apostolorum.
dicta et scripta si perveniendum sit, quis illa fideliter et solide interpretabitur sine accurata physicæ notitia? Quot enim passim res, quot similitudines, quot metaphoræ, quot
aliæ phrases ex media natura desumptæ occurrunt? Imprimis vero in hexaemero Mosis,
in Jobi posterioribus capitibus, in plurimis psalmis, in Proverbiis, Ecclesiaste, Cantico
canticorum Salomonis, in Siracide, in Sapientia, in Apocalypsi, quis inoffenso pede progredietur, nisi naturalium rerum probe fuerit instructus scientia? Quod sane etiam vetres theologi cum Græci tum Latini considerantes, Justinus Martyr, Clemens Alexandrinus
Origenes, Athanasius, Basilius, Nazianzenus, Gregorius Nyssenus, Cyrillus Alexandrinus,
Theodoretus, Eusebius Cæsariensis, Damascenus, Irenæus, Tertullianus, Lactantius, Cyprianus, Hilarius, Hieronymus, Augustinus, etc., cum aliis philosophiæ partibus, tum
etiam physicæ diligentem operam in penderunt, quemadmodum ex eorum scriptis ad nos
transmissis videre licet.
Nec vero est ut existimet aliquis propterea minus curandam esse physicam, quod ad eloquentiam vel impedimentum, vel nullam certe utilitatem afferat. Nam et physica partim
magnam copiam earum rerum offert, in quibns explicandis et amplificandis eloquentia
suas vires exserere, quin et a quibus in aliis materiis exaggerandis amplificationum præsidia
mutuari potest: partim vero affectuum naturam explicat in quibus tempestive et apposite
movendis non postremum eloquentiæ officium consistit. Quod sane non tantum Aristoteles
sensisse arguitur, cum in rhetoricis docet quomodo auditores ad iram, ad lenitatem, ad
amorem, ad odium, ad metum, ad confidentiam, ad'pudorem, ad gratiam, ad misericordiam,
ad indignationem, ad invidiam, ad æmulationem, adducendi; et morum genera qui secundum affectus et habitus et ætates et fortunas hominum variant, diligenter cognoscenda
sint; sed etiam Plato suo testimonio comprobat, cum eloquentissimum Græciæ oratorem
Periclem ad ingenii acumen non tantum exercitationem dialecticæ, sed etiam natura,
contemplationem, cui familiaritate fretus Anaxagora se tradidit, adjunxisse scribit; quibus
plique a rebus τὸ ὑψηλένουν καὶ πάντῃ τελεσιουργικὸν, hoc est, mentis sublimitas et vis efficax
in quavis re perficienda proficiscatur. Quis igitur etiam ad eloquentiam physicæ studium
prodesse negabit?.
Sed finem facio utilitatum hujus scientiæ commemoran arum, in quibus forsitan justo
diutius immoratus sum. Hoc unum hic saltem subjicio, quod hujus scientiæ cognitio non
sit ita difficilis, quin ab adolescentibus mediocris ingenii et profectus cum fructu audiri
et disci possit. Quod enim Aristoteles in Ethicis negat puerum posse fieri physicum, non
est illud simpliciter, sed cum certa distinctione intelligendum; non quod universalia axiomata et pronuntiata physica capere non possit; sed quod singularium ex quibus collectal
sunt, sufficientem observationem et experientiam per ætatem habere non possit. Quo fere
etiam modo accipiendum, cum item negat juvenem doctrinæ moralis commodum auditorem esse nimirum non hoc sensu, quod præcepta moralia intelligere non possit; sed
quod partim mens ejus expers sit cognitionis rerum et actionum civilium de quibus et
ex quibus hæc disciplina disputat; partim vero appetitus ejus ad omnis generis perturbationes et affectus proclivis sit, nec ita ut præcipitur, agendum esse judicet. Quanquam ne
hoc quidem de omnibus juvenibus, sed de aliquibus saltem verum est, qui nec natura,
nec educationis, nec divina regenerationis beneficio meliores evaserunt. Verum enimvero,
cum in quavis arte et scientia addiscenda plurimum momenti in doctore sit positum; in
physicæ etiam scientia doctorem omnium gentium consensu solertissimum habemus Aristotelem; qui non tantum omnibus aliis ante se physicis qui partim imperfecte, partim
etiam perperam de rerum naturalium causis tradiderunt, quemadmodum eorum errores
assini refutat; sed ipsi etiam Platoni, in Timmo imprimis pleraque obscuritatibus et ambiguitatibus involventi præferendus videtur; cum quoad methodum et demonstrationis
I erfectionem, tum vero etiam quoad sententiarum accurationem, proprietatem et mediocrem perspicuitatem. Quanquam autem Aristoteles sine dubio cum in aliis philosophiæ
artibus, tum vero etiam in physica, quam multis libris persecutus est, quorum plerique
‹tiamnum hodie exstant, optimus doctor et magister est: tyrones tamen hujus scientiæ
non omnes adhuc idonei videntur, qui ad eum immediate sine aliqua compendiosiore informatione, adeoque manuductione ablegentur; cum quod de aliquibus rebus fusius,
quam illi bene capere possint, differat; tunc vero etiam quod nonnullis in locis cum pro-
col. 1013–1014page 244 of 548
pter res ipsas, tum propter dicendi genus concisum et terminorum quorumdam singula rium difficultatem, inprimis vero etiam et in confutationibus veterum philosophorum quorum scripta ad nos non pervenerunt, ut exinde de ipsorum opinionibus et argumentis liquidius constare posset, aliquanto sit obscurior. Quapropter illorum studium improbandum videtur neutiquam qui ex libris Philosophi physicis perspicuas quasdam et breves synopses vel epitomas eorum quæ maxime neces saria et cum primis sunt utilia, resectis aliis minutioribus et ad veterum confutationem maxime pertinentibus collegerunt: qualinm etiam hodie imprimis magna copia exstat, et subinde ad eam novarum nova fit accessio. Etsi autem nulli suam laudem, quam me rito obtinet, præreptam volo, eximie tamen mihi præ multis aliis in hoc genere compen diis placuit hæc Nicephori Blemmidæ (enjus logicam superioribus nundinis Francofurten sibus in publicum emisi) Epitome Physica, non antiquitatis tantum cause, sed imprimis etiam propter res ipsas non tantum physicas, sed etiam geographicas, astronomicas, opti cas, astrologicas, theologicas, breviler, perspicue, erudite et nervose bona methodo et dicendi genere optimo, triginta et uno capitibus pertractatas; quorum 1° agit (ut tituli salten singulorum quasi in tabella breviter proponantur) de naturalibus principiis et causis; 2° De materia, forma et privatione; 3° De causis et effectibus, itemque de fortuna et casu; ↳ De motu et quiete deque entelechia, et eo quod potentia, quodque actu est; 5° Adhuc de motu et quiete 6° De generatione et corruptione: 7° et 8° De natura, 9° De loco et tempore; 10° De infinito; 11° De elementis; 12° De flammis ardentibus quæ circa co lum conspiciuntur, et de capris, facibus et stellis discurrentibus, ut appellantur; 13° De cometis et lacteo circulo; 14 De pluvia, grandine, nive, rore et pruina, 15° De fontibus et fluminibus; 16° De mari: 17 De ventis et reliquis halitibus, 18 De terræ motu, 19° De tonitru et fulgore, procella et vortice et turbine et fulmine, 20° De apparentibus in cælo phasmatibus, 21° De halone et prius de visione; 22. De iride: 23° De virgis et parheliis, itemque de metallis et fossilibus; 24° De cælo, quodque mundus non sit æternus, 25° De there et stellis, 26° De sole; 27° De luna; 28° De terra et ejus zonis, quodque terra ad sphæram cælesiem, quin et ad solis sphæram centri rationem obtineal 29 De diebus et noctibus et quatuor anni horis, 30° De habitationibus, 31° De vacuo. Quibus omnibus in fine fragmentam exegeseos in psalmum octavum eodem Blemmida auctore accessit ita eruditum, ut optandum esset, totam exegesin in illum psalinum, vel etiam in totum þsal teriam, si modo ab auctore elaborata fuit, adhuc hodie exstare (a); ut quæ non paucis in hunc librum vere regium (quem et ego hoc honore præ cæteris jam dignor, ut non tan tum objectiones ex eo prolatas a discipulis dissolvam, sed etiam singulos psalmos hebraice prælegam, latine interpreter et sæpius grammatice explicem) commentariis par futura, sed etiam palmam præreptura videatur. Cæterum hanc ipsam epitomen physicam in duobus manuscriptis codicibus bibliotheræ Augustana, altero perveteri, recentiore altero reperi; pellectam ut eruditam et opera insumenda dignam, deprehendi; ipse descripsi; ac non tantum ex Græca Latinam feci, sed etiam ita conversam partim marginalibus notis ad Aristotelem imprimis et Cleome dem aliosque recentiores physicos et astronomos deducentibus, partim vero cursoria le ctione multo fusius totam discipulis meis explicavi. Eamdem nunc ex collatione manuseri ptorum codicum perfectam et integram cum ad aliorum publicam utilitatem, tum vero ad institutam cum discipulis quorum subinde aliis in academias discedentibus novi suc cedunt, privatam repetitionem primus Græce edo, versiorem cum notis etiam brevi, Deo volente, recognitam publicaturus. Tuæ vero, nobilissime et magnifice vir, domine plurimam honorande, tuæ, inquam, magnificentie hanc Epitomen physicam inscribo, non quod illi ab inscriptione ad nominis claritatem quæ cum apud cives nostros, tum etiam apud exteros est, amplissima, quidquam accedere posse putem amplius, sed quod partim illi quæ etiam nostri collegii administrationi præest, rationem aliquam officii mei redde re, partim vero libro in publicum exeunti auctoritatem aliquam conciliare, quin et pa trocinium defensionemque, si indigeat, impetrare ab ea cupiam. Quamvis autem fortassis parum decere videbitur aliquibus, magnificentiam tuam ex curia et foro in scholas phy sicorum, et a negotiis consularibus ad solitariam natura contemplationem avocare, ta men et his quod respondeam in promptu est. Nam etsi quidem magnificentia tua rerum civilium cognitione et transactione maxime ex officio occupata est; non tamen a naturæ inspectione et consideratione abhorret; nec nibil in ea reperit, quod reipublicæ aliquam ideam pulcherrime repræsentet. Cum enim corpora coelestia tam variis quidem motibus, sed tamen sine dissidio egregie conspirantibus convertantur; docet hoc certe, inter cives quoque, in republica bene constituta, etsi studiis sint diversissimi, concordiam cæte ro qui esse debere. Jam vero cum non tantum cœlestia corpora tanto intervallo dissita ele mentis et quæ ex ipsis constant suam cum imperio vim et virtutem impertiant; sed hæc ab illis grate et sine rebellione accipiant; iteruia hoc magistratus et subditorum ordinen, et illius in hos imperium, horumque erga illos cum subjectione obedientiam quasi in lu vidissimo speculo proponit. Ac cum denique res naturales in hoc inferiore mundo alias enerari, alias corrumpi, alias augeri, alias minui, alias varie alterari, alias etiam secun chumi locum mutari videamus; quis negabit hoc significationem habere rerum etiam hu (a) Exstat in codd. Gr. Reg. Paris., unde eam describendam curavimus. Edit.
col. 1015–1016page 245 of 548
manar um vicissitudinis; quod non tantum pro re nata, pro moribus civium, pro commo do reipublicæ, pro variis circumstantiis, leges et consuetudines modo abrogandæ, modo renovandæ modo mutandæ sint; sed quod etiam inter ipsos cives alii propter virtutem et res præclare gestas ad honores et dignitates promovendi, alii propter improbitatem puniendi et abscindi mereantur, veluti carcinomata et pestes, ne sinceriorem reipublicæ partem inficiant, dendi sint. Nihil jam dicam de eo, quod etiam bruta animalia civitatis ordinem common strant, quæ et ipsa suos reges et magistratus habent, quos venerantur et observant, inter que se munia et officia mirabiliter partiuntur et exsequuntur; ut in apibus, piscibus, avibus videre licet. Quæ cum ita se habeant, adeoque etiam in natura Deus optimus ma ximus venustissimam reipublicæ ideam depinxerit, inscriptionem hujus Epitomes phy sicæ magnificentiam tuam minime dedecere arbitror. Quin potius cum omnia Nicephori Blemmide scripta Joanni Duce, Nicæno Græcorum imperatori, ante annos trecentos se ptuaginta summopere placuerint, nec hoc illius opusculum physicum, mea opera et studio sie adornatum, Tuæ magnificentiæ displiciturum sperabo: quam interim naturæ auctori, servatori, moderatori, adeoque naturæ Deo potentissimo, Patri Domini nostri Jesų Christ in Spiritu sancto votis etiam meis commendo. D. tum Augustæ Vindelicorum in collegio, 21 Augusti, anno salutis 1605. Magnificentiæ tuæ observantissimus, M. Jo. WEGELINUS, collegii inspector. Duobus usus şum mauuscriptis codicibus bibliotbecæ Augustanæ ad hanc Epitomen physicam, amice lector, uno vetustiore, recentiore altero. Et quidem per mediam fere partem ex recentiore textum primo descripsi, veterisque variantem lectionem in marginem rejeci. Sed posteaquam inter describendum animadverti recentiore codice veterem multo perfectiorem esse, postea ipsum veterem describendum inibi sumpsi, et recentis lectionem ubi variabat, ad oram marginis retuli. Lectionem ergo meliorem, sive ea in margine, sive in textu reperiatur, quemadmodum sane meum de variante lectione judicium sæpius diserte indicavi. In capite 28, pag. 232, defecit codex vetustior et saltem recentior suppetiit, qui, ut dictum, non fuit per omnia integer. Ideoque etiam magis ibi quam alibi per conjecturam quæda emendanda indicavi. Cæteroqui vero uterque manuscriptus codex nullas nisi punctulorum, easque sæpe alieno loco positas distinctiones habuit. Ego, prout sententia exigere mihi visa fuit, has quas vides, adjeci: in quibus tamen etiam nonnunquam punctulum inferne figendum, supra, et contra, a syllabotheta fuit positum. Quod tu, lector, ipse agnosces et corriges. Subinde etiam parenthesium signis quædam inclusi, ut sententia redderetur dilucidior. Tandem ne Græcæ hnic editioni quidquam deesset, indicem rerum insigniorum alphabeticum subjeci. Quod meum studium, æqui boni facies. Hoc te lan tum adhuc scire cupio, si dubites, utrum Logica quam superioribus nundinis emisi, et hæc Physica, quam nunc edo, sint ejusdem auctoris; indubium te posse judicium facere ex eo quod et in Logica duobus locis ad Physicam hanc remittatur (a). Ex quo indubie colligere licet, ejusdem auctoris utrum que istum fœtum esse, Nicephori nimirum Blemmidæ: cujus etiam nomen expresse præscriptum est in manuscriptis codicibus. Bene vale. (a) Et in Physica (cap. 4, n. 12) ad Logicam. Edit. Pátr. Textui Latino, Aug. Vind. anno 1606 edito, præmissa. Nobilissimo et amplissimo viro, domino Leonharto Pallero in Hammel et Ainhofen, do mino suo plurimum honorando, salutem et gratiam a Deo. Nobilissime et amplissime Vir, domine plurimum honorande. Edidi anto annum Nice
col. 1017–1018page 246 of 548
phori Blemmidae Epitomen physicam Græcam ex duobus manuscriptis codicibus Biblio thecæ Augustanæ inter se collatis restitutam; quæ non tantum antiquitatis gratia, ‹uippe ab auctore sui temporis præcipuo et theologo et philosopho, inque historiis nomine virtutis et doctrinæ landatissimo, ante annos trecentos septuaginta circiter conscripta: sed etiam propter res ipsas varias et arduas, physicas, geographicas, astronomicas, opticas et theo logicas, eumdem tamen scopum et finem pulchre respicientes, et præterea orationis genere tersissimo et accuratissima methodo ad Platonis et Aristotelis, ut et Cleomedis, præcipuo rum philosophorum mentem et sententiam triginta duobus capitibus pertractatas, merito grata et commendata doctis, imprimis philosophiæ studiosis, esse debet. Verum cum Græcæ linguæ non omnes gnari sint, quod non omnium institutis et vitæ generibus neces saria sit vel utilis; cumque intellexerim ex quibusdam iisque non contemnendæ auctorita tis viris gratiorem fuisse i'lam Græcam epitomen futuram, si Latinan versionem adjun ctam habuisset: proinde quod ante annum angustia temporis exclusus præstare non po tui, pancis abhine mensibus occasionem nactus in me suscepi et versionem meam jam antea confectam recognovi, et recognitam typographo seorsim excudendam dedi. Fateor quidem ingenue et libenter me inter vertendum cum jam aliquousque progressus fuissem, coperisse Physicam B. Damasceni, quam Jacobus Billius Prunæus, Gallus, vir Latine et Græce doctissimus, operibus B. Damasceni a se translatis et Lutetiæ Parisiorum anno 1577, excusis, et 1603 ibidem recusis, inseruit, cum. hac ipsa Blemmidæ Physica quoad aliquot capita prorsus convenire (ut illa mihi adeo non B. Damasceni, sed hujus nostri Blemmi, de Physica esse videatur), et proinde translationem Billii Latinam me legisse, et alicubi postea imitatum fuisse fateor. Sed eadem illa ut a Billio inscribitur B. Damasceni Physica, septemdecim duntaxat in universum constat capitibus. Primum quidem caput de philo sophiæ definitionibus idem prorsus habet cum tertio et sexagesimo quinto capite Diale ctica Damasceni, cætera vero sedecim capita cum totidem Blemmidæ capitibus habet pror sus convenientia; at reliqua quindecim Blemmide capita, ut et fragmentum expositionis in psalmum octavum, ne uno quidem verbo attingit; vel quod ea Billius in ms. codice Physica Damasceni non habuerit, vel alio aliquo nescio quo consilio studiose præterie rit. Quin et hoc fateor, cum jam versionem Physicæ nostri auctoris, Blemmidæ, ad finem fere perduxissem, quod inquisiterus aliquid in Laurentii Vallæ Dialecticarum disputatio num libris, forte fortuna inciderim in Georgii Vale Placentini, Itali, opera, ut ea Venetiis anno Domini 1501, apud Aldum Romanum excusa in bibliotheca Augustana habentur, quodque in illis obiter cum alia scripta tum etiam Physiologiam Vallæ inspiciens animad verterim, primum quidem, ipsum in illam ex Blemmide quædam transcripsisse; deinde vero etiam ulterius progressus deprehenderim, eumdem to'am hanc Blemmidæ Physicam Latine quidem versam, sed sine auctoris ulla me tione, sibi vindicasse, et uti laborem proprium expetendorum et fugiendorum a se structo libro vicesimo secundo et tertio, Physiologiæ autem tertio et quarto inseruisse, cum duobus tantum capitibus de cometis et de coelo aliquid de suo amplius addidisset. Sed profecto ut salva alias existimatione tanti philosophi et poly historis, suoque tempore docti-simi viri dicam, nonnullis in locis a genuino sensu Blemmidæ aberravit, et passim ita obscure vertit, vel certe typographus ita indistincte et confuse edidit, ut mediocriter in Græcis litteris versatus et rerum phy sicarum cognitione imbutus Græca ipsamet facilius quam ista Latina sit intellecturus. Proinde nihil hoc ego moratus in versione mea quam pene ad finem perduxeram absol venda perrexi, adeoque totius hujus Epitomes physicæ novam versionem, nec parum, ut opinor, Latinam, nec adeo obscuram confeci, præterquam ubi ipsarum rerum gravitas et versionis lex quæ me ad Græcum textum fideliter reddendum astrinxit, aliquam legenti caliginem offundere et difficultatem objicere queat. Passim etiam in margine libros et capita allegavi ex Platone, Aristotele, Cleomede, ex quibus Blemmides multa mutuatus est. Quin et aliorum quorumdam, postremis præcipue capitibus, auctorum loca citavi, unde eorum quæ a Blemmide traduntur, uberior tractatio et explicatio peti potest. Singula porro capita in certa membra resolvi, et singulorum argumenta breviter comprehendi, capitibusque suis præmisi; ac denique in eorum gratiam qui Latina cum Græcis, vel vi cissim Græca cum Latinis conjungere volunt, Græci textus paginas in Latina versione correspondentes ad marginem passim annotavi, ut adeo qui legunt Græca et hærent, pro tinus Latina possint numero indice consulere; vel etiam qui legunt Latina et Græcum textum conferre volunt, ejusdem numeri indicis beneficio quod quærunt in promptu ha bere, suique voti compotes illico fieri possint. Non difficile mihi fuisset cæteroqui com men ariolum addere, quemadmodum sane discipulis meis totain illam epitomen privatim explicui; et simul subinde ad Physicam Philippi Melanchthonis, itemque ad laudatissima. præceptorum meorum compendia, M. Georgii Liebleri physicum, et M. Michaelis Mæstli ni astronomicum, aliorumque virorum doctorum hujus generis libros remisi. Sed quia nandina Francofurtenses instabant, et verebar etiam ne cum mihi ad typographum, fum emptoribus libri ad bibliopolam sumptus et pretium accresceret, ab ulteriore common tatione et additione abstinui. Tibi autem, vir nobilissime et amplissime, domine pluri mum honorande, hanc versionem a me sic adornatam inscribo, non tantum propterea quod et ipse in studiis litterarum probe versatus es et de illis judicare potes, sicut et ali os complures in familia tua habes affines non tam genere quam doctrina et virtute viros nobilissimos, sed etiam quod cum ante annum nobilissimo, amplissiano et orudentissimo
col. 1019–1020page 247 of 548
viro, domino Alberto a Stetten in Bocksperg, consuli Augustano et Ecclesiæ nostræ curз tori, collegique administratori, domino meo summisse colendo, socero tuo, Græcam hanc ipsam Epitomen publice inscripsissem, et ille de versione Latina a me confecta.et propediem publicanda intellexisset, benevole subjecit, posse me eam suorum alicui nun cupare. Huic ergo illius consilio ut obtemperarem, cum imprimis etiam nobilissimo, amplissimo et spectatissimo viro, domino Wolfgango Pallero, in Hammel et Ainhofen, se matori et ædili Augustano, Ecclesiæ item et colleg i nostri administratori, domino men Sommisse honorando, parenti tuo, Epitomen logicam Græcam ejusdem autoris Blem midæ (quam etiam dudum converti et explicui, et hoc tempore recognosco) ante sesquien nim dedicarim; en tibi hanc Epitomen physicam a me translatam et sic editam, deque multis rebus cum jucundissimis tum utilissimis cognitu agentem inscribo, dedico, offero. Ea proinde ut benevole suscipias et conatum meum in meliorem partem interpreteris, et adversus malevolos defensionem et patrocinium præstes, majorem in modum qua par et animi subjectione oro. Vicissim ego te cum tua tuorumque nobilissimis et amplissi mis familiis divinæ gratiæ, favori et protectioni meis etiam votis commendo. Datum Au guste Vindelicorum, in collegio, 25 Augusti, anno Domini 1606. Amplitud. Tuæ observantiss. M.Joh. WEGELINUS Augustanus, collegii inspector. Jacobus Billius in operibus B. Damasceni, anno 1577, Lutetiæ Parisiorum, excusis, et 1603 ibidem recusis, super Physicam Damasceni sic præfatur: Hæc Damasceni Physica, rujus exemplar Græcum nobis singulari doctrina vir Jacobus Cujacius exhibuit, est Aristo telica Physicæ velut quoddam compendium. Quam cum eruditissimo eximiaque humani tate prædito Italo cuidam ostendissem, ejus lectione majorem in modum delectatus est, meque nonnullis in locis ob rerum potius quam verborum obscuritatem hærentem juvit, ex planatis iis quæ mihi negocium facessebant. Cujus propterea nomen libenter hic ascripsissem, nisi id mihi ne facerem, ab eo interdictum fuisset. Sed ipsemet brevi, si ea otia ad quæ aspirat. nactus fuerit, præclaris ingenii monumentis, clarum se atque illustrem reddet. Hæc Billius. Quod si Damasceni Physica quæ constat capitibus septendecim tantum, et quorum primo reliqua sedecim cum totidem nostræ Physicæ capitibus per omnia con veniunt, hane Billii et aliorum virorum doctorum commendationem (ut facile concedimus) mere ur: duplo magis eam merebitur nostra Physica, quae supra illa sedecim capita quibus cum Damasceni Physica convenit, alia etiam sedecim continet capita illis prioribus nec minus jnennda, necminus utilia, nec etiam ad physicam Epitomen absolvendam minus necessaria. Quin si dicere licet quod sentio, Damasceno illa Physica perperam mihi ascripta a Billio vi detur, quemadmodum etiam in operibus Damasceni Basileæ anno 1575 excusis nec Græce nec Latiue habetur. Forte Billium hoc movit, quod nomen Damasceni præscriptum in buit in manuscripto codice suo. Sed non est hoc nunquam factum, uti suorum verorum actorum nomina libris aliquibus præscripta non fuerint, sed aliorum, a quibus plus ipsis auctoritatis posse accedere existimatum fuit.Vel forte etiam hoc respexit Billius, quod pri mun caput illius Physicæ in Damasceni Logica bis reperitur, ordine nimirum et tertium e sexagesimum quintum: unde existimavit, ejusdem fore auctoris etiam sequentia capita sedecim, Damasceni nimirum. Sed nec hoc adeo firmum argumentum est. Videtur enim caput istud primum non ab auctore Physicæ, sed ab alio aliquo librario vel lectore prole Komenorum vice præpositum; quippe manifestam connexionem cum sequentibus capiti bus primum illud caput in textu non habet; quemadmodum sane etiam nostra Physical o.misso eo statim a capite incipit, quod in illa secundum est. Quod autem hæc nostra Phy sica Blemmidæ sit, nec alterius auctoris: non tantum ex eo confirmo, quod in manuscriptis codicibus nomen Blemmidæ expresse præfixum habet, sed quod etiam auctor illius capite quarto p. 46, v. 5. Logicam Blemmida epitomen, et caput illius vicesimum quartum allegat sibique tribuit; quam quidem logicam Blemmidæ, non Damasceni esse ex manifesta utriusque differentia cuivis liquido constare potest. Quin sicut autor hujus Physicæ, Logicam Blemmidæ allegat: ita etiam Blemmides in Logica ad hanc ipsam Physicam duobus in locis, " nimirum p. 118, v. ult. ad caput primum de principiis naturalibus, et p. 136, v. 3, ad quartum et quintum caput de motu et quiete lectorem remittit, ubi plura hisce de rebus dicere proposuerit; et sane etiam congruit: ut adeo nullum dubium relinquatur, quin uni auctori, Nicephoro nimirum Blemmidæ, utramque epitomen et Logicam, priorem, et Phy sicam, posteriorem, tribuere et acceptam referre debeamus. Quod te lector scire voli, Vale.
col. 1021–1022page 248 of 548
PG 142:1021Ἀλέξανδρος Αριστοτέλει εν πράττειν. Οὐκ ὀρθῶς ἐποίησας ἐκδοὺς τοὺς ἀκροαματικούς τῶν λόγων. Τίνι γὰρ ἔτι διοίσομεν ἡμεῖς τῶν ἄλ λων, εἰ καθ᾽ οὓς ἐπαιδεύθημεν λόγους, οὗτοι πάνε των ἔσονται κοινοί; Ἐγὼ δὲ βουλοίμην ἂν ταῖς περὶ τὰ ἄριστα ἐμπειρίαις, ἢ ταῖς δυνάμεσι διαφέρειν. Αριστοτέλης Αλεξάνδρῳ εὐπράττειν. Εγραψάς μοι περὶ τῶν ἀκροαματικῶν λόγων οιό μενος δεῖν αὐτοὺς φυλάττειν ἐν ἀποῤῥήτοις. Ισθι οὖν αὐτοὺς ἐκδεδομένους καὶ μὴ ἐκδεδομένους. Ένα νετοί γάρ εἰσι μόνοις τοῖς ἡμῶν ἀκούσασι. ΠΙΝΑΞ ΤΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΩΝ. α'. Περὶ φυσικῶν ἀρχῶν καὶ αἰτίων. β'. Περὶ τῆς ὕλης καὶ τοῦ εἴδους καὶ τῆς στε ρήσεως. γ'. Περὶ αἰτίων καὶ αἰτιατῶν· ἐν ᾧ καὶ περὶ τύ γης καὶ αὐτομάτου 8. Περὶ κινήσεως καὶ ἠρεμίας. ἐν ᾧ καὶ περὶ ἐντελεχείας καὶ τοῦ δυνάμει καὶ ἐνεργεία. ε'. Περὶ κινήσεως καὶ ἠρεμίας. ς'. Περὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς. ζ'. Περὶ φύσεως. η'. Ετι περὶ φύσεως. 6. Περὶ τόπου και χρόνου. ι'. Περὶ ἀπείρου. ια΄. Περὶ στοιχείων. 3. Περὶ τῶν φαινομέμων φλογών καιομένων περὶ τὸν οὐρανὸν, καὶ τῶν καλουμένων αἰγῶν καὶ δᾳδῶν καὶ διαθεόντων· ἀστέρων. ιγ. Περὶ κομητῶν καὶ τοῦ γαλαξίου κύκλου. ιδ. Περὶ ὄμβρου, χαλάζης, χιόνος, δρόσου και πάχνης. ιε'. Περὶ πηγῶν καὶ ποταμῶν. ις'. Περὶ θαλάσσης. ιζ'. Περὶ ἀνέμων καὶ τῶν λοιπῶν πνευμάτων. ιη. Περὶ σεισμοῦ. ιύ. Περὶ βροντῆς καὶ ἀστραπῆς, ἐκνερίου τε καὶ τυφῶνος καὶ πρηστῆρος καὶ κεραυνού. κ. Περὶ τῶν ἐν τῷ οὐρανῷ φαινομένων κασμά. τω". κα'. Περὶ ἅλω, καὶ πρῶτον περὶ δράσεως. κβ'. Περὶ ἴριδος κγ'. Περὶ ῥάβδων καὶ παρηλίων, ἔτι δὲ καὶ τες τῶν ἐν τῇ γῇ μεταλλευτῶν καὶ ὀρυκτῶν. κδ'. Περὶ οὐρανοῦ, καὶ ὅτι οὐκ ἔστιν ὁ κέσμες άΐδιος.
Cum Blemmides noster huic suæ Epitome Physicæ titulum facial De acroasi Physica
seu auscultatione naturali, quomodo etiam Aristoteles libros octo Physicorum inscripsisse perhibetur, quanquam Blemmides multo plura in Epitome sua persequitur, quam
Aristoteles illis libris: proinde duas Epistolas brevitatis elegantissimæ tenuissimo filo
contextas, Alexandri regis, discipuli, et Aristotelis philosophi, praeceptoris, responsorias,
deque his ipsis libris agentes, ut quidem apud Gellium lib. XX, c. 4, leguntur et ex Andronico philosopho proponuntur, subjicere visum est: ut intelligerent vel hinc philoso- -
phiæ studiosi, quanti hæc doctrina rerum naturalium facienda sit, cum illam tantus rex
et monarcha tanti fecerit.
Ἀλέξανδρος Αριστοτέλει εν πράττειν.
Οὐκ ὀρθῶς ἐποίησας ἐκδοὺς τοὺς ἀκροαματικούς
τῶν λόγων. Τίνι γὰρ ἔτι διοίσομεν ἡμεῖς τῶν ἄλ
λων, εἰ καθ᾽ οὓς ἐπαιδεύθημεν λόγους, οὗτοι πάνε
των ἔσονται κοινοί; Ἐγὼ δὲ βουλοίμην ἂν ταῖς περὶ
τὰ ἄριστα ἐμπειρίαις, ἢ ταῖς δυνάμεσι διαφέρειν.
Αριστοτέλης Αλεξάνδρῳ εὐπράττειν.
Εγραψάς μοι περὶ τῶν ἀκροαματικῶν λόγων οιό
μενος δεῖν αὐτοὺς φυλάττειν ἐν ἀποῤῥήτοις. Ισθι
οὖν αὐτοὺς ἐκδεδομένους καὶ μὴ ἐκδεδομένους. Ένα
νετοί γάρ εἰσι μόνοις τοῖς ἡμῶν ἀκούσασι.
Alexander Aristoteli salutem.
Non recte fecisti quod auscultatorios libros edideris. Etenim qua re tandem cæteris antecellemu<,
si disciplinæ, quibus eruditi sumus, communes
fiant omnium? Ego vero rerum optimarum peritia,
quam potentia ulla præstare maluerim.
Aristoteles Alexandro salutem.
Scripsisti ad me de libris auscultatoriis; existimans in arcanis custodiendos fuisse. Scito igitur
ipsos editos et non editos esse. Cognosci enim percipique ab iis tantum poterunt, qui nos audierint.
"
ΠΙΝΑΞ
ΤΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΩΝ.
α'. Περὶ φυσικῶν ἀρχῶν καὶ αἰτίων.
β'. Περὶ τῆς ὕλης καὶ τοῦ εἴδους καὶ τῆς στε
ρήσεως.
γ'. Περὶ αἰτίων καὶ αἰτιατῶν· ἐν ᾧ καὶ περὶ τύ
γης καὶ αὐτομάτου
8. Περὶ κινήσεως καὶ ἠρεμίας. ἐν ᾧ καὶ περὶ
ἐντελεχείας καὶ τοῦ δυνάμει καὶ ἐνεργεία.
ε'. Περὶ κινήσεως καὶ ἠρεμίας.
ς'. Περὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς.
ζ'. Περὶ φύσεως.
η'. Ετι περὶ φύσεως.
6. Περὶ τόπου και χρόνου.
ι'. Περὶ ἀπείρου.
ια΄. Περὶ στοιχείων.
3. Περὶ τῶν φαινομέμων φλογών καιομένων
περὶ τὸν οὐρανὸν, καὶ τῶν καλουμένων αἰγῶν
καὶ δᾳδῶν καὶ διαθεόντων· ἀστέρων.
ιγ. Περὶ κομητῶν καὶ τοῦ γαλαξίου κύκλου.
ιδ. Περὶ ὄμβρου, χαλάζης, χιόνος, δρόσου και
πάχνης.
ιε'. Περὶ πηγῶν καὶ ποταμῶν.
ις'. Περὶ θαλάσσης.
ιζ'. Περὶ ἀνέμων καὶ τῶν λοιπῶν πνευμάτων.
ιη. Περὶ σεισμοῦ.
ιύ. Περὶ βροντῆς καὶ ἀστραπῆς, ἐκνερίου τε καὶ
τυφῶνος καὶ πρηστῆρος καὶ κεραυνού.
κ. Περὶ τῶν ἐν τῷ οὐρανῷ φαινομένων κασμά.
τω".
κα'. Περὶ ἅλω, καὶ πρῶτον περὶ δράσεως.
κβ'. Περὶ ἴριδος
κγ'. Περὶ ῥάβδων καὶ παρηλίων, ἔτι δὲ καὶ τες
τῶν ἐν τῇ γῇ μεταλλευτῶν καὶ ὀρυκτῶν.
κδ'. Περὶ οὐρανοῦ, καὶ ὅτι οὐκ ἔστιν ὁ κέσμες
άΐδιος.
De natural bus principiis et causis,
2 De materia et forma et privatione.
3 De causis et effectis, ubi etiam ac fortuna et
casu.
4 De motu et quiete, ubi etiam de enteleckia, as co
quod potentia et actu est.
5 Adhuc de motu et quiete.
6 De generatione et corruptione.
7 De natura.
8 Adhuc de natura.
9 De loco et tempore.
10 De infinito.
11 De elementis.
12 De flammis ardentibus quæ in cœlo apparent, et
de iis quæ capræ et faces et stellæ discurrentes
vocantur.
13 De cometis sen stellis crinitis et lacteo circulo.
14 De pluvia, grandine, nive, rore, et pruina.
15 De fontibus et fluviis.
16 De mari.
17 De ventis et reliquis flatibus.
18 De terræ molu.
19 De tonitruis et fulguribus. et eeneplia, id est, procella, et vortice, qui typhon vocatur, et tubine accenso, quem Græci prestera vocunt, et
fulmine.
20 De ostentis sive spectris quæ in cœlo conspiciun
lur.
21 De area seu corona, et primum de visione.
22 De Iride seu arcu colesti.
De virgis seu bacillis, et parheliis, hoc est, gemi
natis vel adulterinis solibus, ac insuper etang s
de metallicis in terra, et fossilibus.
24 De calo, et quod mundus non sit aternus.
col. 1023–1024page 249 of 548
PG 142:1023κε'. Περί αιθέρος καὶ ἀστέρων. κς'. Περὶ ἡλίου. κα'. Περὶ σελήνης. κα'. Περὶ γῆς καὶ τῶν ταύτης ζωνῶν, ὅτι ἡ γῆ κέντρου λόγον ἐπέχει πρὸς τὴν εὐράνιον σφαῖραν, ἀλλὰ καὶ πρὸς αὐτὴν τὴν ἡλιακήν. κθ'. Περὶ ἡμερῶν καὶ νυκτῶν καὶ τῶν τεσσάρων τοῦ ἔτους ὡρῶν. λ. Περὶ οἰκήσεων. λα'. Περὶ κενοῦ. Απόσπασμα ἐκ τῆς εἰς τὸν η ψαλμὸν ἐξηγήσεως. ΝΙΚΗΦΟΡΟΥ ΤΟΥ ΒΛΕΜΜΙΔΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΗΣ ΕΠΙΤΟΜΗΣ ΒΙΒΛΙΟΝ Β'. ΠΕΡΙ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΚΡΟΑΣΕΩΣ. Περὶ τῶν φυσικῶν ἀρχῶν καὶ αἰτίων. α'. Πᾶν τὸ αἴτιον καὶ ἀρχή· οὐ πᾶσα δὲ ἀρχὴ ἤδη
25 De there et stellis.
26 De sole.
27 De luna.
28 De terra el ejus zonis, ac primum, quod terra
ad cælestem sphæram, quin et ad ipsum solacentri rationem obtineat.
rem,
29 De diebus et noctibus et quatuor anni hvris.
30 De habitationibus.
31 De vacuo.
Fragmentum expositionis in psalmum octavum.
κε'. Περί αιθέρος καὶ ἀστέρων.
κς'. Περὶ ἡλίου.
κα'. Περὶ σελήνης.
κα'. Περὶ γῆς καὶ τῶν ταύτης ζωνῶν, ὅτι ἡ γῆ
κέντρου λόγον ἐπέχει πρὸς τὴν εὐράνιον
σφαῖραν, ἀλλὰ καὶ πρὸς αὐτὴν τὴν ἡλιακήν.
κθ'. Περὶ ἡμερῶν καὶ νυκτῶν καὶ τῶν τεσσάρων
τοῦ ἔτους ὡρῶν.
λ. Περὶ οἰκήσεων.
λα'. Περὶ κενοῦ.
Απόσπασμα ἐκ τῆς εἰς τὸν η ψαλμὸν ἐξηγήσεως.
ΤΟΥ ΒΛΕΜΜΙΔΟΥ
ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΗΣ ΕΠΙΤΟΜΗΣ ΒΙΒΛΙΟΝ Β'.
ΠΕΡΙ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΚΡΟΑΣΕΩΣ.
ISAGOGICE EPITOMES LIBER II.
DE ACROASI PHYSICA, HOC EST DE AUSCULTATIONE NATURALI.
SYNOPSIS CAPITIS I,
QUOD EST DE NATURALIBUS PRINCIPIIS ET CAURIS.
11. Agit de differentia principii et cause, ostendens principium latius patere quam causam: utrumque tamen etiam quatenus conveniunt, pluribus dici modis; ex quo, secundum quod, a quo, propter
quod, item per quod et ad quod fiat silque aliquid. 2. Causas in proprie causas et concausas dividit,
indicans quo a se invicem distent discrimine. 3. Causam efficientem omnium proprie et primo Deum;
fralem, ejusdem bonitatis agnitionem et pra dicationem pie affirmat: proxime efficientem causam naturam
dici ostendit, quam tamen cum Platone potius instrumentalem causam fucil: el exemplarem item describit. - 4. Ália duo significata principii explicat, quibus causam superat: quod significat, id unde
primus motus est, in quo significato diuțius moratur; quodque notat cujusque rei ortus temporarii principium. 5. Probal corporum naturalium prima principia esse formam et privationem; ut, quæ sint
prima et suprema omnium contrariorum; quod item quia sunt contraria, subjecte opus habeant, quod est
materia, ut ita tria sint principia; sed per se quidem duo, materia et forma; tertium per accidens,
privatio, quanquam et hæc generationis necessarium est principium; 2 ut adeo non erraturi sint qui
tria, et qui duo sub diversa consideratione numerant principia. 6. Privationem physicam a logica, de
qua agitur in categoriis, distinguit, illamque aptitudine in subjecto ad formam recipiendam describit, cui
etiam secundum contrariorum oppo itionem repugnat; ubi duplicia facii contraria. — 7. Per occupationem diluit objectionem, qui forma et privatio cum sint contraria, non sint sub eodem genere; formæ
interim et accidentis differentiam exponens, et cur privatio accidens sit materiæ, forma non ilem.
8. Aliam objectionem occupat, qui formæ privatio sit contraria, cum substantiæ nihil sit contrarium; in
cujus solutione ostendit, quatenus forma el materia sint essentiæ, quatenus non sint; et, quo respect
materia magis quam forma, quo em forma magis quam materia sit substantia.
9. Quo respectu
privatio sit principium et causa per accidens, quo per se; et quod una eademque res contrario modo affecta contrariorum causa sit, ut forma et privativ.
CAPUT I.
De naturalibus principiis et causis.
31. Omm's causa etiam principiu³ ³; non omne
КЕФАЛ. А.
Περὶ τῶν φυσικῶν ἀρχῶν καὶ αἰτίων.
α'. Πᾶν τὸ αἴτιον καὶ ἀρχή· οὐ πᾶσα δὲ ἀρχὴ ἤδη
• 4 M taphys. c. 1.
col. 1025–1026page 250 of 548
PG 142:1025καὶ αἴτιον. Ρητέον δὲ πρότερον περὶ τῆς ἰσαχῶς τῷ αἰτίῳ λεγομένης ἀρχῆς. Λέγεται τοίνυν ἀρχὴ τὸ ἐξ οὗ, ὡς ἡ ὕλη· ἐξ οὗ πρώτως ἐνυπάρχοντος γίνε ταί τι· οἷον λίθοι καὶ ξύλα οἰκίας ἀρχαί. Τὸ καθ' δ, ὡς ἡ μορφὴ καὶ τὸ σχῆμα καὶ ὅλως τὸ εἶδος. Τὸ ὑφ' οὗ, ὡς ἡ φύσις τῶν φυσικῶν ἀρχὴ, καὶ ἡ τέχνη τῶν τεχνητῶν. Τὸ δι' 8, ἤτοι τὸ οὗ ἕνεκα· ὡς ἡ νίκη, ἀρχὴ τῆς ἀθλήσεως· ἕνεκα γὰρ τῆς νίκης τελεῖται ἡ ἄθλησις. ᾿Αρχὴ δὲ κατὰ Πλάτωνα καὶ τὸ δι' οὖ, ὡς τὸ ὄργανον· καὶ τὸ πρὸς 8, ὡς τὸ παρά δειγμα. Ωσαύτως δὲ λέγεται καὶ αἴτιον τὸ ἐξ οὗ, οἷον τὸ ὑλικόν· τὸ καθ᾽ ὅ, οἷον τὸ εἰδικόν· τὸ ὑφ' οὗ, οἷον τὸ ποιητικόν· τὸ δι' δ, οἷον τὸ τελικόν· τὸ δι' οὗ, οἷον τὸ ὀργανικών· τὸ πρὸς 3, οἷον τὸ παραδειγματικὸν. Κατὰ γοῦν τὰ τοιαῦτα τοῦ αἰτίου καὶ τῆς ἀρχῆς σημαινόμενα, τῷ μὲν ὑποκειμένῳ ταυ τόν ἐστιν ἀρχή τε καὶ αἴτιον· τῇ ἐπινοίᾳ δὲ διαφέρουσιν. Η μὲν γὰρ ἀρχὴ ἐπινοεῖται καθό προηγεῖται· τὸ δ' αἴτιον καθ᾽ ὅ ποιεῖ τι καὶ ἀποτελεῖ τὸ μετ' αὐτὸ, ὄντος καὶ τοῦ αἰτίου δυνάμει ἀρχικοῦ· καὶ τῆς ἀρχῆς δυνάμει τελεστικῆς. η β'. Τῶν δ' ἀπηριθμημένων αιτίων τὰ μὲν κυρίως αἴτια λέγεται· τὰ δὲ συναίτια· αἴτια μὲν, τὸ ποιητικὸν, τὸ τελικὸν, τὸ παραδειγματικόν· συναίτια δὲ τὸ ὑλικὸν, τὸ εἰδικὸν καὶ τὸ ὀργανικόν. Διαφέρει δὲ κυρίως αἴτιον καὶ συναίτιον· τὸ μὲν κυρίως αἴτιον τῷ χωριστὸν εἶναι τοῦ ἀποτελουμένου καὶ ἐξῃρημένον παντάπασι τὸ δὲ συναίτιον ἐν τῷ ἀποτελουμένῳ πράγματι θεωρεῖσθαι. γ΄. Οθεν ποιητικὸν αἴτιον (καὶ) κυρίως καὶ πρώ τως ὁ θεῖος ἐστι νοῦς· καὶ τελικὸν ἡ αὐτοῦ ἀγαθό της, δι᾿ ἣν πᾶσαν κτίσιν ἐδημιούργησεν, ἵνα γνωρίζηται και κηρύττηται. Προσεχῶς δὲ ποιητικόν αἴτιον ἡ φύσις λέγεται· ἣν καλῶς ὁ Πλάτων ὀργανικὸν μᾶλλον αἴτιον τίθεται, ὡς κινουμένην μὲν ὑφ᾽ ἑτέρου τοῦ θείου νοῦ, τοῦ ἀκινήτου κατὰ πᾶσαν με ταβολήν), κινοῦσαν δ᾽ ἕτερα, τὰ φυσικὰ σώματα δη λαδὴ ὧν καὶ ἀχώριστος οὖσα, συναίτιον μᾶλλον εἰς λόγως λέγοιτ' ἄν, ἀλλ᾽ οὐ κυρίως αἴτιον. παραδειγματικὸν δ' αἴτιον, ὥσπερ δὴ καὶ ἀρχὴν παρα δειγματικήν, τοὺς ἐν τῷ δημιουργῷ νῷ προϋφεστῶτας ἐνιαίως οὐσιοποιούς λόγους τῶν ὄντων ἐδιδάχθημεν εἶναι. Πρὸς οὓς ὡς πρὸς ἀρχέτυπα προαιώνια σύμπασα κτίσις ἀπηκριβώθη τῷ παντ ουργικῷ καὶ θείῳ βουλήματι. Ετι λέγεται ἀρχή, τὸ ἀφ' οὗ· τουτέστιν, ὅθεν ἡ πρώτη κίνησις· ᾧ δή ση μαινομένῳ τῆς ἀρχῆς ἀντίκειται ἡ τελευτή. Κατά γοῦν τὸ τοιοῦτον σημαινόμενον τῆς ἀρχῆς, τουτέστι, τὸ ἀφ' οὗ ἀρχὴ μὲν ὁδοῦ λέγεται, τὸ πρῶτον βῆμα ἀρχὴ δὲ νηὸς τρόπις· οἰκίας θεμέλιος· λόγου προ οίμιον· φυτοῦ τε ρίζα, καὶ ζώου καρδία. Αλλά ταῦτα μὲν ὡς μέρη προηγούμενα καλοῦνται ἀρχαί μὴ ὡς μέρη δέ· ἀρχὴ μὲν γραμμής στιγμή. Γραμ μὴ δ' ὁμοίως ἐπιφανείας ἀρχή· καὶ σώματος ἐπι φάνεια. Χρόνου δὲ πάλιν ἀρχὴ τοιαύτη τὸ νῦν
καὶ αἴτιον. Ρητέον δὲ πρότερον περὶ τῆς ἰσαχῶς tamen principium illico etiam causa est. Disserenτῷ αἰτίῳ λεγομένης ἀρχῆς. Λέγεται τοίνυν ἀρχὴ τὸ
ἐξ οὗ, ὡς ἡ ὕλη· ἐξ οὗ πρώτως ἐνυπάρχοντος γίνεταί τι· οἷον λίθοι καὶ ξύλα οἰκίας ἀρχαί. Τὸ καθ' δ,
ὡς ἡ μορφὴ καὶ τὸ σχῆμα καὶ ὅλως τὸ εἶδος. Τὸ
ὑφ' οὗ, ὡς ἡ φύσις τῶν φυσικῶν ἀρχὴ, καὶ ἡ τέχνη
τῶν τεχνητῶν. Τὸ δι' 8, ἤτοι τὸ οὗ ἕνεκα· ὡς ἡ νίκη,
ἀρχὴ τῆς ἀθλήσεως· ἕνεκα γὰρ τῆς νίκης τελεί
ται ἡ ἄθλησις. ᾿Αρχὴ δὲ κατὰ Πλάτωνα καὶ τὸ δι'
οὖ, ὡς τὸ ὄργανον· καὶ τὸ πρὸς 8, ὡς τὸ παράδειγμα. Ωσαύτως δὲ λέγεται καὶ αἴτιον τὸ ἐξ οὗ,
οἷον τὸ ὑλικόν· τὸ καθ᾽ ὅ, οἷον τὸ εἰδικόν· τὸ ὑφ' οὗ,
οἷον τὸ ποιητικόν· τὸ δι' δ, οἷον τὸ τελικόν· τὸ δι'
οὗ, οἷον τὸ ὀργανικών· τὸ πρὸς 3, οἷον τὸ παραδειγματικόν. Κατὰ γοῦν τὰ τοιαῦτα τοῦ αἰτίου καὶ
τῆς ἀρχῆς σημαινόμενα, τῷ μὲν ὑποκειμένῳ ταυτόν ἐστιν ἀρχή τε καὶ αἴτιον· τῇ ἐπινοίᾳ δὲ διαφέρουσιν. Η μὲν γὰρ ἀρχὴ ἐπινοεῖται καθό προηγεῖται· τὸ δ' αἴτιον καθ᾽ ὅ ποιεῖ τι καὶ ἀποτελεῖ τὸ μετ'
αὐτὸ, ὄντος καὶ τοῦ αἰτίου δυνάμει ἀρχικοῦ· καὶ τῆς
ἀρχῆς δυνάμει τελεστικῆς.
η
dum autem prius est de principio, quod totidem
modis, quot causa dicitur. Principium itaque dicitur id ex quo [aliquid est;} ut materia; ex quo
primum inexsistente fit aliquid, velut lapides et
ligna, domnus principia [sunt.] Id secundum quod,
ut forma et figura, et omnino species. Id a quo, ut
natura, naturalium; et artificialiun, ars principium est. Id propter quod, seu cujus gratia, ut
victoria, certaminis est principium; siqu dem vicloriæ gratia certamen perfcitur. Porro ex Platonis sententia principium est etiam id, per quod
[fit aliquid;] ut instrumentum; ad quod, ut*
exemplar. Eodem autem modo etiam causa dicitur
jd ex quo, ut materialis; id secundum quod, ut
formalis; id a quo, ut efficiens; id propter quod,
ut finalis; id per quod, ut instrumentalis; id ad
cujus similitudinen, ut exemplaris. Quoad igitur
ejusmodi causæ et principii significata, subjecto
quidem unum idemque sunt principium et causa;
sed cogitatione differunt. Principium enim, quaaliquid efficit, et quod consequitur, perdicit: cum
tenus antecedit, & cogitatur: causa vero, quatenus
alias potentia et causa principii, et principium potentia perficiendi et causandi vim habeat.
β'. Τῶν δ' ἀπηριθμημένων αιτίων τὰ μὲν κυρίως
αἴτια λέγεται· τὰ δὲ συναίτια· αἴτια μὲν, τὸ ποιητικόν, τὸ τελικὸν, τὸ παραδειγματικόν· συναίτια δὲ
τὸ ὑλικὸν, τὸ εἰδικὸν καὶ τὸ ὀργανικόν. Διαφέρει δὲ
κυρίως αἴτιον καὶ συναίτιον· τὸ μὲν κυρίως αἴτιον
τῷ χωριστὸν εἶναι τοῦ ἀποτελουμένου καὶ ἐξῃρημένον παντάπασι τὸ δὲ συναίτιον ἐν τῷ ἀποτελουμένῳ
πράγματι θεωρεῖσθαι.
2. Enumeratarum autem causarum aliæ proprie
causæ dicuntur; aliæ concause. Causæ quidem
[proprie] efficiens, finalis, exemplaris; concaus
vero, materialis, formalis, et instrumentalis. Atqui
differunt proprie causa et concausa, quod causa
quidem ab eo quod elicitur, separata et omnino
secreta sit; concausa vero, in eo quod eficitur,
consideretur.
3. Hinc causa efficiens [et] proprie et primario
divina mens est; ac finalis, ipsius bonitas, cujus
gratia omnes creaturas condidit, ut agnosceretur
ipsa et prædicaretur. Prepinqua autem causa ef
ficiens, natura dicitur: quam recte Plato instrumentalem potius causam esse ponit, ut quæ moveatur quidem ab altero [divina mente que quoa l
omnem mutationem est immobilis], alia aute!!!,
naturalia nimirum corpora moveat; a quibus cum
ețiam separari non possit, optima ratione concausa
potius quam proprie causa dici queat. Jam vero
exemplarem causam, ut sane etiam 5 exemplare
principium, substantiæ effectrices entium rationes.
quæ in architectatrice mente simpliciter prexstiterunt, esse didicimus; ad quas, ut archetypa [seu
exemplaria] omni ævo antiquiora omnes creature
ab omnium rerum conditrice et divina voluntate
perfectæ et omnibus numeris absolutæ sunt. Præterea dicitur principium *, id, de quo, hoc est,
unde primus motus [fi], cui sane significato
principii finis opponitur. Quoad hoc igitur sign:-
ficatum principii, hoc est, id de quo, viæ principium, primus passus dicitur: navis principium,
carina; domus, fundamentum; orationis, exordium; et plantæ, radix; et animalis cor. Et hæc
quidem, ut partes antecedentes, principia dicanDe legibus p. 767. • De homonymia principii vide Daγ΄. Οθεν ποιητικὸν αἴτιον (καὶ) κυρίως καὶ πρώτως ὁ θεῖος ἐστι νοῦς· καὶ τελικὸν ἡ αὐτοῦ ἀγαθότης, δι᾿ ἣν πᾶσαν κτίσιν ἐδημιούργησεν, ἵνα γνωρίζηται και κηρύττηται. Προσεχῶς δὲ ποιητικόν
αἴτιον ἡ φύσις λέγεται· ἣν καλῶς ὁ Πλάτων ὀργανικὸν μᾶλλον αἴτιον τίθεται, ὡς κινουμένην μὲν ὑφ᾽
ἑτέρου τοῦ θείου νοῦ, τοῦ ἀκινήτου κατὰ πᾶσαν με
ταβολήν), κινοῦσαν δ᾽ ἕτερα, τὰ φυσικὰ σώματα δηλαδὴ ὧν καὶ ἀχώριστος οὖσα, συναίτιον μᾶλλον εἰς
λόγως λέγοιτ' ἄν, ἀλλ᾽ οὐ κυρίως αἴτιον. Παραδειγματικὸν δ' αἴτιον, ὥσπερ δὴ καὶ ἀρχὴν παρα
δειγματικήν, τοὺς ἐν τῷ δημιουργῷ νῷ προϋφεστῶτας ἐνιαίως οὐσιοποιούς λόγους τῶν ὄντων
ἐδιδάχθημεν εἶναι. Πρὸς οὓς ὡς πρὸς ἀρχέτυπα
προαιώνια σύμπασα κτίσις ἀπηκριβώθη τῷ παντουργικῷ καὶ θείῳ βουλήματι. Ετι λέγεται ἀρχή, τὸ
ἀφ' οὗ· τουτέστιν, ὅθεν ἡ πρώτη κίνησις· ᾧ δή σημαινομένῳ τῆς ἀρχῆς ἀντίκειται ἡ τελευτή. Κατά
γοῦν τὸ τοιοῦτον σημαινόμενον τῆς ἀρχῆς, τουτέστι,
τὸ ἀφ' οὗ ἀρχὴ μὲν ὁδοῦ λέγεται, τὸ πρῶτον βῆμα·
ἀρχὴ δὲ νηὸς τρόπις· οἰκίας θεμέλιος· λόγου προοίμιον· φυτοῦ τε ρίζα, καὶ ζώου καρδία. Αλλά
ταῦτα μὲν ὡς μέρη προηγούμενα καλοῦνται ἀρχαί·
μὴ ὡς μέρη δέ· ἀρχὴ μὲν γραμμής στιγμή. Γραμ
μὴ δ' ὁμοίως ἐπιφανείας ἀρχή· καὶ σώματος ἐπιφάνεια. Χρόνου δὲ πάλιν ἀρχὴ τοιαύτη τὸ νῦν·
2 Phys. c. 3, t. 28; 4 Metaphys. c. 2.
masc. contra Manich.
col. 1027–1028page 251 of 548
PG 142:1027Εοικε δ' ἀρχὴ παντὸς συνεχούς ὑπάρχειν διττή γραμμής δηλονότι καὶ ἐπιφανείας καὶ σώματος, χρόνου τε καὶ κινήσεως. Εστι μὲν γὰρ ἀρχὴ καὶ τὸ προηγούμενον μέρος τοῦ συνεχούς, ὅπερ καὶ ἀόρι στόν ἐστι, διὰ τὸ ἐπ᾽ ἄπειρον εἶναι δυνάμει διαιρε τόν. Εστι δὲ πάλιν ἀρχὴ καὶ ἡ μὴ ὡς μέρος, μηδ' ὁμοία τῷ ὅλῳ, καθάπερ προείρηται. Οποία δ' ή ἀρχὴ τοῦ συνεχούς, τοιοῦτον χρὴ καὶ τὸ πέρας και αλλήλως λαμβάνεσθαι· οἷον ἡ τῆς γραμμῆς ἀρχὴ σημεῖον καὶ τὸ πέρας σημεῖον. Εἰ δὲ τὸ προηγούμενον μέρος τῆς γραμμῆς ὡς ἀρχὴ ταύτης λαμβάνοιτο, καὶ τὸ τελευταῖον μέρος της γραμμής ὡς πέτρας ταύτης λαμβάνοιτ' ἄν. Τὴν αὐτὸν δὲ τρίπον κἀπὶ παντὸς συνεχούς. ; ὁμοίως δὲ κινήσεως ἀρχὴ τὸ καλούμενον κίνημα, ΠΟΛ δ'. Ετι λέγεται τῆς κατὰ χρόνον ἑκάστου γενέ σεως ἀρχὴ αὐτὸς ὁ χρόνος ἐν ᾧ τὸ πρᾶγμα πρώτως ἤρξατο· ὃν οὐδ᾽ ὀρίσαι βάδιον διὰ τὸ ἐπ' ἄπειρον διο αιρείσθαι δυνάμει πᾶν μέρος παντὸς συνεχούς. ε'. Τούτων οὕτω διακεκριμένων, ζητητέον ήδη τις ἀρχὰς καὶ τὰ αίτια τῶν φυσικῶν σωμάτων, ἐξ ὧν πρώτως γεγόνασι, καὶ εἰς ἃ ἐσχάτως αὐτὰ πάλιν διαλύονται. Επεὶ τοίνυν τὸ γινόμενον οὐκ ἐκ τοῦ τυχόντος, ἀλλ' ἐκ τοῦ ἐναντίου γίνεται, καὶ οὐκ εἰς τὸ τυχόν, ἀλλ᾽ εἰς τοὐναντίον φθείρεται (οἷον ἐκ τοῦ ἀμούσου γίνεται τὸ μουσικὸν, καὶ πάλιν εἰς τὸ ἀμούσου φθείρεται· τὰ πρῶτα καὶ ἀνωτάτω τῶν ἐναν τίων ἐπινοούμενα εἶεν ἂν τῶν ὑπὸ γένεσιν σωμάτων πρῶται ἀρχαί· πρῶτα δὲ καὶ ἀνωτάτω ἐναντίων ἁπάντων ἐπινοεῖται τὸ εἶδος καὶ ἡ στέρησις. Αρ χαὶ ἄρα πρῶται ταῦτα τῶν φυσικῶν. Ἀλλ᾿ ἐπεὶ τἀναντία τῶν ἐν ὑποκειμένῳ γινώσκεται, καὶ καθ' ἑαυτὰ μὲν ὄντα πάσχειν ὑπ' ἀλλήλων οὐ δύναται (δεῖ μὲν γὰρ τὸ πάσχον ὑπομένον πάσχειν. Ταναντία δ' οὐχ ὑπομένουσιν ἄλληλα· ἐν ὑποκειμένῳ δὲ δραν εἰς ἄλληλα δύναται. Τὸ γὰρ ἄμουσον καὶ τὸ μουσικὸν οὐ δύναται πάσχειν ὑπ' ἀλλήλων ὄντα καθ' αὐτά, εἰ μὴ ἐν ὑποκειμένῳ εἴη τῷ Σωκράτει τυχὸν ἢ τῷ Πλά τωνι)· δεῖ καὶ τῷ εἴδει καὶ τῇ στερήσει πάντως υποκειμένου τινὸς ἐν ᾧ καὶ ὁρᾷν εἰς ἄλληλα ταῦτα δύναιντο. Μὴ ὂν γὰρ ἀντικείμενον τὸ ὑποκείμενον, ἑκάτερον τῶν ἀντικειμένων ὑπομενεῖ. Τοῦτο δ' ἂν εἴη τὸ ὑποκείμενον, ἡ ἀνείδεος ὕλη καὶ ἄποιος, πρῶτον ὑποκείμενον τὰς πρώτας ἀντικειμένοις κατά ἀλληλον, τρεῖς ἄρα τῶν φυσικῶν αἱ τῆς γενέσεως πρῶται ἀρχαί· τὸ εἶδος, ἡ στέρησις καὶ ἡ ὕλη. ᾿Αλλὰ τὸ μὲν εἶδος καὶ ἡ ὕλη καθ' αὐτὰ νοοῦνται ἀρχαί, διὰ τὸ τὴν ὕλην ὑποκεῖσθαι τῷ εἴδει, καὶ ἀν τικεῖσθαι αὐτῷ. Διὸ καὶ ὑπομένει προσιὸν αὐτὸ, καὶ ἐφίεται μᾶλλον αὐτοῦ. Ἡ δὲ στέρησις, ἀντικειμένη καὶ ἀσύνακτος οὖσα πρὸς τὸ εἶδος, ἐξίσταται ἐσιόντος αὐτοῦ. "Οθεν καὶ κατὰ συμβεβηκός ἀρχὴ νοεῖται ή στέρησις, ὡς μόνον προϋπάρχουσα τῆς γενέσεως. Οὐ γὰρ ἂν ἔσοιτο γένεσις μή οὔσης στερήσεως· ἐπεὶ
Εοικε δ' ἀρχὴ παντὸς συνεχούς ὑπάρχειν διττή
γραμμής δηλονότι καὶ ἐπιφανείας καὶ σώματος,
χρόνου τε καὶ κινήσεως. Εστι μὲν γὰρ ἀρχὴ καὶ τὸ
προηγούμενον μέρος τοῦ συνεχούς, ὅπερ καὶ ἀόριστόν ἐστι, διὰ τὸ ἐπ᾽ ἄπειρον εἶναι δυνάμει διαιρετόν. Εστι δὲ πάλιν ἀρχὴ καὶ ἡ μὴ ὡς μέρος, μηδ'
ὁμοία τῷ ὅλῳ, καθάπερ προείρηται. Οποία δ' ή
ἀρχὴ τοῦ συνεχούς, τοιοῦτον χρὴ καὶ τὸ πέρας και
αλλήλως λαμβάνεσθαι· οἷον ἡ τῆς γραμμῆς ἀρχὴ
σημεῖον καὶ τὸ πέρας σημεῖον. Εἰ δὲ τὸ προηγούμενον μέρος τῆς γραμμῆς ὡς ἀρχὴ ταύτης λαμβάνοιτο, καὶ τὸ τελευταῖον μέρος της γραμμής ὡς πέτ
ρας ταύτης λαμβάνοιτ' ἄν. Τὴν αὐτὸν δὲ τρίπον κἀπὶ
παντὸς συνεχούς.
tur, at non ut partes; lineæ quidem principium ὁμοίως δὲ κινήσεως ἀρχὴ τὸ καλούμενον κίνημα,
punctum, itemque superficici principium, linca, el
corporis, superficies; et rursus tale temporis principium, nunc (seu momentum), et simili ratione motus principium, quod cinema ® (seumutationis punc
tum), vocatur. Omnis autem continui, lineæ vide
jicet, superficiei, et corporis, temporis item et notus
duplex esse principium videtur.Principium enim est
6 et antecedens pars continui*, quæ etiam infinita
est, propterea quod potestate in induitum possit
dividi. Rursus vero principium est etiam id, quod
nec ut pars, nec æque ac totum est, ut antea dictum.
Quale vero continui est principium, talem etiam
conveniente modo finem oportet accipi. Veluti
lineæ principium, est punctum: et finis item, punctum est. Sin autem antecedens lineæ pars, ut principium
finis illius accipietur. Atque eodem modo in omni continno res se habet.
4. Insuper dicitur cujusque rei ratione tempo.
ris principium generationis, ipsum tempus quo res
primum oriri cœpit; quod ideo definire non est
facile, quia quavis pars cujuslibet continui potestate in infinitum dividitur.
5. Ilis ita distinctis inquirenda jam sunt princi
pia et causæ corporum naturalium ex quibus primo
orta sunt, et in quæ postremo iterum dissolvuntur 7. Quoniam igitur quod generatur, ΠΟΛ ex
quolibet, sed ex contrario generatur; nec in quod.
libet, sed in contrarium corrumpitur (exempli
pratia, ex immusico seu eo quod musica privatum
est, fit musicum; et rursus in immusicum interit).
quæ prima 7 et suprema ex contrariis cogitari
possunt; corporum etiam generationi subjeclorum
prima fuerint principia. Prima autem et suprema
omnium contrariorum cogitautur forma et privatio.
Proinde hæc naturalium (corporum) prima sunt
principia. Quandoquidem autem contraria e numero eorum quæ in subjecto sunt, esse cognoscuntur; et cum quidem per se sunt, pati a se
¡nvicem afficique non possunt: (oportet enim patiens remanendo pati, contraria autem se invicem
non sustinent; sed in subjecto in se invicem agere
possunt. Etenim immusicum et musicum si per se
sint, a se invicem pati non possunt, nisi in subje.
clo, in Socrate, verbi causa, vel Platone fuerint.)
Proindle certe et forma et privatio subjecto quodam opus habent, in quo etiam ipsa agere possint
illius sumatur: ultima etiam pars lineæ, ut
δ'. Ετι λέγεται τῆς κατὰ χρόνον ἑκάστου γενέσεως ἀρχὴ αὐτὸς ὁ χρόνος ἐν ᾧ τὸ πρᾶγμα πρώτως
ἤρξατο· ὃν οὐδ᾽ ὀρίσαι βάδιον διὰ τὸ ἐπ' ἄπειρον διο
αιρείσθαι δυνάμει πᾶν μέρος παντὸς συνεχούς.
ε'. Τούτων οὕτω διακεκριμένων, ζητητέον ήδη τις
ἀρχὰς καὶ τὰ αίτια τῶν φυσικῶν σωμάτων, ἐξ ὧν
πρώτως γεγόνασι, καὶ εἰς ἃ ἐσχάτως αὐτὰ πάλιν
διαλύονται. Επεὶ τοίνυν τὸ γινόμενον οὐκ ἐκ τοῦ
τυχόντος, ἀλλ' ἐκ τοῦ ἐναντίου γίνεται, καὶ οὐκ εἰς
τὸ τυχόν, ἀλλ᾽ εἰς τοὐναντίον φθείρεται (οἷον ἐκ τοῦ
ἀμούσου γίνεται τὸ μουσικὸν, καὶ πάλιν εἰς τὸ ἄμου
σου φθείρεται· τὰ πρῶτα καὶ ἀνωτάτω τῶν ἐναν
τίων ἐπινοούμενα εἶεν ἂν τῶν ὑπὸ γένεσιν σωμάτων
πρῶται ἀρχαί· πρῶτα δὲ καὶ ἀνωτάτω ἐναντίων
ἁπάντων ἐπινοεῖται τὸ εἶδος καὶ ἡ στέρησις. Αρ
χαὶ ἄρα πρῶται ταῦτα τῶν φυσικῶν. Ἀλλ᾿ ἐπεὶ
τἀναντία τῶν ἐν ὑποκειμένῳ γινώσκεται, καὶ καθ'
ἑαυτὰ μὲν ὄντα πάσχειν ὑπ' ἀλλήλων οὐ δύναται
(δεῖ μὲν γὰρ τὸ πάσχον ὑπομένον πάσχειν. Ταναντία
δ' οὐχ ὑπομένουσιν ἄλληλα· ἐν ὑποκειμένῳ δὲ δραν
εἰς ἄλληλα δύναται. Τὸ γὰρ ἄμουσον καὶ τὸ μουσικὸν
οὐ δύναται πάσχειν ὑπ' ἀλλήλων ὄντα καθ' αὐτά, εἰ
μὴ ἐν ὑποκειμένῳ εἴη τῷ Σωκράτει τυχὸν ἢ τῷ Πλάτωνι)· δεῖ καὶ τῷ εἴδει καὶ τῇ στερήσει πάντως
υποκειμένου τινὸς ἐν ᾧ καὶ ὁρᾷν εἰς ἄλληλα ταῦτα
δύναιντο. Μὴ ὂν γὰρ ἀντικείμενον τὸ ὑποκείμενον,
ἑκάτερον τῶν ἀντικειμένων ὑπομενεῖ. Τοῦτο δ' ἂν
εἴη τὸ ὑποκείμενον, ἡ ἀνείδεος ὕλη καὶ ἄποιος,
in se invicem. Subjectum enim quod non est πρῶτον ὑποκείμενον τὰς πρώτας ἀντικειμένοις κατά
oppositum, utrumque tamen oppositorum sustinebit. Hoc autem subjectum fuerit informis et qualitatis expers materia, primum subjectum primis
contrariis conveniens. Tria igitur naturalium
(corporum) generationis prima sunt principia:
forma, privatio, et materia. Verum tamen 8 forma
quidem et materia per se intelliguntur esse principia º; quia materia formæ subjicitur, non opponitur ei; quo nomine ctiam advenientem ipsam
sustinet vel potius ipsam appetit; privatio autem
Lib. Categ c. 6, s. 2. * Phys. c. 1, tex. 15, 23.
53-60,62, ' 1 Phys. 7. t. 56.57; 1 Phys. c. 8, t. 64.
ἀλληλον, τρεῖς ἄρα τῶν φυσικῶν αἱ τῆς γενέσεως
πρῶται ἀρχαί· τὸ εἶδος, ἡ στέρησις καὶ ἡ ὕλη.
᾿Αλλὰ τὸ μὲν εἶδος καὶ ἡ ὕλη καθ' αὐτὰ νοοῦνται
ἀρχαί, διὰ τὸ τὴν ὕλην ὑποκεῖσθαι τῷ εἴδει, καὶ ἀν·
τικεῖσθαι αὐτῷ. Διὸ καὶ ὑπομένει προσιὸν αὐτὸ, καὶ
ἐφίεται μᾶλλον αὐτοῦ. Ἡ δὲ στέρησις, ἀντικειμένη
καὶ ἀσύνακτος οὖσα πρὸς τὸ εἶδος, ἐξίσταται ἐσιόντος αὐτοῦ. "Οθεν καὶ κατὰ συμβεβηκός ἀρχὴ νοεῖται
ή στέρησις, ὡς μόνον προϋπάρχουσα τῆς γενέσεως.
Οὐ γὰρ ἂν ἔσοιτο γένεσις μή οὔσης στερήσεως· ἐπεὶ
Phys. c. 6, t. 41, 43, 44, 47. 9 Phys. c. 7, t.
col. 1029–1030page 252 of 548
PG 142:1029τὸ γινόμενον ἐκ μὴ τοσούτου πεφυκότος γίνεται. Μὴ κατὰ συμβεβηκός δ᾽ οὔσης ἀρχῆς τῆς στερήσεως, ἀλλὰ καθ' αὐτό, φθείροιτ' ἂν τὸ ὑποκείμενον ἐν τῇ ταύτης ἀποβολῇ, εἴπερ τὸ εἶναι αὐτῷ σὺν τῷ ἐστερῆσθαι ἦν. Εστερημένη γὰρ τοῦ εἴδους ἡ ὕλη ἐτύγχανεν οὖσα. Ὥστε πῶς μὲν τρεῖς ἀρχαὶ θεω ροῦνται τῶν φυσικῶν· πῶς δὲ δύο τῆς στερήσεως οὔσης ἀρχῆς κατὰ συμβεβηκός, ἀλλ᾽ οὐ καθ᾿ αὐτό, ς'. Αλλη δέ ἐστιν ἡ ἐν ταῖς κατηγορίαις ἀντικειμένη τῇ ἕξει στέρησις, ὡς ἡ τυφλότης τῇ ὄψει, ἥτις οὐδ᾽ ἀνακάμπτει πρὸς τὴν ἕξιν μετέχουσα πως τῆς ποιότητος καὶ αὐτὴ καὶ παρακεχρωσμένη τῷ εἴδει οὗ λέγεται στέρησις. "Αλλη δὲ πάλιν αὕτη ἡ στέρησις ἀνακάμπτουσα πρὸς τὸ εἶδος καὶ ἀντικειμένη αὐτῷ, οὐχ ὡς στέρησις ἕξει (κἂν στέρησις ὀνομάζηται), ἀλλ' ὡς ἡ ἠρεμία τῇ κινήσει καὶ ἁπλῶς, ὡς τἀναντία. Τὰ γὰρ ἐναντία ἢ εἴδη καὶ ἄμφω ἐστὶν, ὡς ψυχρὸν καὶ θερμόν: ἢ θάτερον ἐσχάτη θατέρου ἀπόπτωσις (ὡς ἡ ἀδικία καὶ ἡ δειλία), πεφυκός μέν τοι πρὸς τὸ εἶδος ἀνακάμπτειν. "Οτε δὲ μὴ πέφυκεν ἀνακάμπτειν, τότ ἐστὶν ὄντως στέρησις. Αὕτη δὲ ἡ τῷ εἴδει ἀντικειμένη· στέρησις μετὰ τῆς πρὸς τὸ εἶδος ἐπιτηδειότητος θεωρεῖται, καθάπερ καὶ ἡ ἠρε μία μετὰ τῆς πρὸς τὴν κίνησιν ἐπιτηδειότητος. Ηρεμία τε γάρ ἐστιν ἡ τοῦ πεφυκότος κινεῖσθαι ἀκινησία· καὶ στέρησις ἀπουσία ἐν τῷ πεφυκότι. Τοίνυν κατὰ τὴν τῶν ἐναντίων ἀντίθεσιν, ἡ στέρησις καὶ τὸ εἶδος ἀντίκειται. Ωστε κατὰ τὴν εἰς ἄλ ληλα τούτων μεταβολὴν τὴν γένεσιν ἐπιτελεῖσθαι καὶ τὴν φθοράν. ζ. Αλλ' εἰ τἀναντία ὑπὸ τὸ αὐτὸ γένος εἰσὶ, τὸ δὲ εἶδος καὶ ἡ στέρησις ἐναντία, πότερον ὑπὸ τὸ αὐτὸ γένος εἰσίν; ἢ πάντως ἐκεῖνα τῶν ἐναντίων ὑπὸ τὸ αὐτὸ γένος ἐστίν, ὅσα εἴδη καὶ ἄμφω, καθὼς τὸ ψυ χρὸν καὶ τὸ θερμόν· ὧν δὲ θάτερον ἐσχάτη ἀπό πτωσις τοῦ λοιποῦ, ταῦτ' οὐκ ἀνάγκη τῷ αὐτῷ γέν γει συνάγεσθαι· ὥσπερ οὐδ᾽ ἁπλῶς τὴν ἀνυπαρξίαν καὶ τὴν ὕπαρξιν. Τὸ μὲν γὰρ οὐκ ἔστι, τὸ δ᾽ ἔστι. Τοῦ μὴ ὄντος δὲ καὶ τοῦ ὄντος πῶς ἂν εἴη γένος κοινόν; Οὐκ ἤδη τοίνυν, είπερ οὐσία τις τὸ εἶδός ἔστιν, ἔσοιτ' ἂν καὶ ἡ στέρησις ὅλως οὐσία. Τὸ μὲν γὰρ εἶδος ἐπεὶ μετὰ τῆς ὕλης τὴν σύνθετον οὐσίαν συνίστησιν, εἴη ἂν καὶ οὐσία τις· ἡ δέ γε στέρησις τὴν σύνθετον οὐσίαν διαλύουσά τε καὶ φθείρουσα, πῶς ἂν εἴη ὅλως οὐσία; Εἴη δ' ἂν τὸ εἶδος οὐσία μᾶλλον καὶ οὐ συμβεβηκὸς, καὶ ἐν ὑποκειμένῳ τῇ ὕλῃ γινώσκεται, διὰ τὸ μετὰ τῆς ὕλης τὴν σύνθετον οὐσίαν ἀποτελεῖν, μέρος ταύτης γινόμενον, ὥσπερ δὴ καὶ ἡ ὕλη. Καὶ τούτῳ διαφέροιεν ἂν ἀλλήλων τὸ εἶδος καὶ τὸ συμβεβηκός, κἂν ἄμφω ἐν ὑποκειμένῳ λέγοιντο εἶναι, ὅτι τὸ μὲν συμβεβηκὸς τῇ οὐσίᾳ συν ελθὸν οὐ δύναταί τι ποιῆσαι σύνθετον μετ' αὐτῆς ὥσπερ δὴ καὶ ἡ στέρησις μὴ δυναμένη μετὰ τῆς
τὸ γινόμενον ἐκ μὴ τοσούτου πεφυκότος γίνεται. cum forma opponatur, et cum ipsa societatem
Μὴ κατὰ συμβεβηκός δ᾽ οὔσης ἀρχῆς τῆς στερή inire non possit, ingrediente ipsa discedit. Unde
σεως, ἀλλὰ καθ' αὐτό, φθείροιτ' ἂν τὸ ὑποκείμενον etiam privatio principium ex accidente esse intel
ἐν τῇ ταύτης ἀποβολῇ, εἴπερ τὸ εἶναι αὐτῷ σὺν τῷ ligitur, ut quæ ante generationem tantum exsistant.
ἐστερῆσθαι ἦν. Εστερημένη γὰρ τοῦ εἴδους ἡ ὕλη Neque enim si privatio non sit, generatio erit: quan -
ἐτύγχανεν οὖσα. Ὥστε πῶς μὲν τρεῖς ἀρχαὶ θεω- doquidem quod generatur, ex eo quod non est ejusροῦνται τῶν φυσικῶν· πῶς δὲ δύο τῆς στερήσεως modi, sed ad id aptum natum est, generatur. Quol
οὔσης ἀρχῆς κατὰ συμβεβηκός, ἀλλ᾽ οὐ καθ᾿ αὐτό, si autem privatio non esset principium per accidens,
sed per se; subjectum utique in illius abjectione corrumperetur; siquidem ipsi essentiæ ratio, cum co quod
est privatum esse, foret; materia quippe forma privata esset. Quodammodo ergo tria, quodammodo duo
naturalium (corporum) principia considerantur; cum privatio non sit principium per se, sed per accidens.
ς'. Αλλη δέ ἐστιν ἡ ἐν ταῖς κατηγορίαις ἀντικει
μένη τῇ ἕξει στέρησις, ὡς ἡ τυφλότης τῇ ὄψει, ἥτις
οὐδ᾽ ἀνακάμπτει πρὸς τὴν ἕξιν μετέχουσα πως τῆς
ποιότητος καὶ αὐτὴ καὶ παρακεχρωσμένη τῷ εἴδει
οὗ λέγεται στέρησις. "Αλλη δὲ πάλιν αὕτη ἡ στέρησις ἀνακάμπτουσα πρὸς τὸ εἶδος καὶ ἀντικειμένη
αὐτῷ, οὐχ ὡς στέρησις ἕξει (κἂν στέρησις ὀνομάζηται), ἀλλ' ὡς ἡ ἠρεμία τῇ κινήσει καὶ ἁπλῶς, ὡς
τἀναντία. Τὰ γὰρ ἐναντία ἢ εἴδη καὶ ἄμφω ἐστὶν,
ὡς ψυχρὸν καὶ θερμόν: ἢ θάτερον ἐσχάτη θατέρου
ἀπόπτωσις (ὡς ἡ ἀδικία καὶ ἡ δειλία), πεφυκός μέν
τοι πρὸς τὸ εἶδος ἀνακάμπτειν. "Οτε δὲ μὴ πέφυκεν
ἀνακάμπτειν, τότ ἐστὶν ὄντως στέρησις. Αὕτη δὲ ἡ
τῷ εἴδει ἀντικειμένη· στέρησις μετὰ τῆς πρὸς τὸ
εἶδος ἐπιτηδειότητος θεωρεῖται, καθάπερ καὶ ἡ ἠρεμία μετὰ τῆς πρὸς τὴν κίνησιν ἐπιτηδειότητος.
Ηρεμία τε γάρ ἐστιν ἡ τοῦ πεφυκότος κινεῖσθαι
ἀκινησία· καὶ στέρησις ἀπουσία ἐν τῷ πεφυκότι.
Τοίνυν κατὰ τὴν τῶν ἐναντίων ἀντίθεσιν, ἡ στέρη
σις καὶ τὸ εἶδος ἀντίκειται. Ωστε κατὰ τὴν εἰς ἄλληλα τούτων μεταβολὴν τὴν γένεσιν ἐπιτελεῖσθαι καὶ
τὴν φθοράν.
6. Alia autem est privatio, quæ in categoriis " babitui opponitur, ut visui cæcitas, quæ nunquam ad
habitum revertitur, quodammodo nimirum et ipsa
qualitatis particeps et tincta 9 illa forma cujus
privatio dicitur. Alia autem rursus hæc privatio
quæ ad formam redit, eique opponitur, non quidem ut habitui privatio (tametsi privatio nominetur), sed ut quies motui, et ut simpliciter dicam,
perinde ut contraria. Nam quæ contraria sunt,
aut etiam ambo species sunt, at frigidum et calidum; aut alterum ab altero longissime cadit; sed
ita tamen natura comparatum est, ut ad formam
redire possit. Cum autem natura sic comparatum
non est, ut reverti possit, tunc vere est privatio.
Atque haec forma opposita privatio cum aptiiudine ad formam; quernadmodum etiam quies, cum
aptitudine ad motum consideratur. Nam et quies
est immobilitas ejus quod ila natura comparatum
est, ut moveri possit; et privatio, est absentia in
eo quod sic natura comparatum est. Proinde qua
ratione contraria pugnant inter se, privatio et forma
opponuntur, ut per mutuam ipsarum mutationem
generatio et corruptio perficiatur 1.
7. Sed (dicat aliquis] si contraria sub eodem sunt
genere; forma autem et privatio contraria sunt,
utrum sub eodem genere erunt? an omnino illa
10 demum contraria sunt sub eodem genere, que
ambo etiam species sunt, ut frigidum et calidum;
quorum autem alterum a reliquo longissime cadit,
hæc ad idem genus colligi non est necesse; quemadmodum ut simpliciter dicam, nec exsistentiæ
privationem et ipsam exsistentiam. Illa enim, nour
est; lac, est. Atqui ejus quod est, et ejus quod
non est, qui commune genus esse possit? Non
ergo protinus, siquidem forma sit essentia quædam,
ζ. Αλλ' εἰ τἀναντία ὑπὸ τὸ αὐτὸ γένος εἰσὶ, τὸ δὲ
εἶδος καὶ ἡ στέρησις ἐναντία, πότερον ὑπὸ τὸ αὐτὸ
γένος εἰσίν; ἢ πάντως ἐκεῖνα τῶν ἐναντίων ὑπὸ τὸ
αὐτὸ γένος ἐστίν, ὅσα εἴδη καὶ ἄμφω, καθὼς τὸ ψυχρὸν καὶ τὸ θερμόν· ὧν δὲ θάτερον ἐσχάτη ἀπόπτωσις τοῦ λοιποῦ, ταῦτ' οὐκ ἀνάγκη τῷ αὐτῷ γέν
γει συνάγεσθαι· ὥσπερ οὐδ᾽ ἁπλῶς τὴν ἀνυπαρξίαν
καὶ τὴν ὕπαρξιν. Τὸ μὲν γὰρ οὐκ ἔστι, τὸ δ᾽ ἔστι.
Τοῦ μὴ ὄντος δὲ καὶ τοῦ ὄντος πῶς ἂν εἴη γένος
κοινόν; Οὐκ ἤδη τοίνυν, είπερ οὐσία τις τὸ εἶδός
ἔστιν, ἔσοιτ' ἂν καὶ ἡ στέρησις ὅλως οὐσία. Τὸ μὲν
γὰρ εἶδος ἐπεὶ μετὰ τῆς ὕλης τὴν σύνθετον οὐσίαν
συνίστησιν, εἴη ἂν καὶ οὐσία τις· ἡ δέ γε στέρησις ctiam
τὴν σύνθετον οὐσίαν διαλύουσά τε καὶ φθείρουσα,
πῶς ἂν εἴη ὅλως οὐσία; Εἴη δ' ἂν τὸ εἶδος οὐσία
μᾶλλον καὶ οὐ συμβεβηκὸς, καὶ ἐν ὑποκειμένῳ τῇ
ὕλῃ γινώσκεται, διὰ τὸ μετὰ τῆς ὕλης τὴν σύνθετον
οὐσίαν ἀποτελεῖν, μέρος ταύτης γινόμενον, ὥσπερ
δὴ καὶ ἡ ὕλη. Καὶ τούτῳ διαφέροιεν ἂν ἀλλήλων τὸ
εἶδος καὶ τὸ συμβεβηκός, κἂν ἄμφω ἐν ὑποκειμένῳ
λέγοιντο εἶναι, ὅτι τὸ μὲν συμβεβηκὸς τῇ οὐσίᾳ συνελθὸν οὐ δύναταί τι ποιῆσαι σύνθετον μετ' αὐτῆς·
ὥσπερ δὴ καὶ ἡ στέρησις μὴ δυναμένη μετὰ τῆς
8, t. 66. "1 Phys. c. 8, t. 67, 70.
21 Phys. c.
privatio essentia omnino fuerit. Forma
enim quia cum materia essentiam compositam
constituit,essentia quædam fuerit; at vero privatio,
quia compositam essentiam dissolvit et corrumpit,
quomodo tandem essentia esse poterit? Forma autem essentia potius fuerit, et non accidens; tametsi in subjecto, in materia, esse agnoscatur, propterea quod cum materia compositam essentiam
efficiat, cum pars sit illius, quemadmodum sane
etiam materia. Atque hoc a se invicem forma et
accidens differunt, tametsi ambo in subjecto es
* Lib. Categ. c. 10, s. 20, "1 Phys. c. 6. 1. 50, ch
col. 1031–1032page 253 of 548
PG 142:1031η'. Εἰ δὲ τῇ οὐσίᾳ ἐναντίον οὐδέν· τῷ δὲ εἶδ ἐναντία ἡ στέρησις· ἀλλ' ἐκείνῃ τῇ οὐσίᾳ ἐναντίον οὐδὲν τῇ μὴ ἐν ὑποκειμένῳ θεωρουμένῃ ποτέ. Τὸ δὲ εἶδος καθ' ὅ ἐν ὑποκειμένῳ τῇ ὕλῃ γινώσκεται, κατά τοῦτο καὶ ἐναντίον ἔχει τὴν στέρησιν. Ἔπειτα οὐδὲ κυρίως οὐσία τὸ τοιοῦτον εἶδός ἐστιν, ὥσπερ οὐδὲ ἡ ὕλη· εἰ γὰρ ἕτερα τὰ στοιχεῖα τῶν στοιχειωτῶν (οὐδὲ γὰρ τῆς σαρκὸς τὰ στοιχεῖα σάρκες εἰσὶν), εν δηλον, ὡς οὐδὲ τὰ τῆς οὐσίας στοιχεία (ταῦτα δὲ τὸ εἶδος καὶ ἡ ὕλη) κυρίως ἂν εἶεν οὐσίαι· ὁποία ἡ ἐξ αὐτῶν. Ἀλλ᾽ ἐπείπερ ἡ οὐσία κατὰ τὸ μᾶλλον λέγει ται καὶ τὸ ἧττον, ἔσοιντό πως καὶ ταῦτα οὐσίαι χείρους μέντοι τῆς συνθέτου, καὶ οἷον εἰπεῖν οὐσιώδη καὶ οὐκ οὐσίαι. Διότι και σωματικὰ, ἀλλ' οὐ σώ ματα. Τούτων δ' οὕτως ἐχόντων, πῶς μὲν τὸ εἶξο; μᾶλλον οὐσία δοκεῖ, πῶς δὲ ἡ ὕλη; Κατὰ μὲν γὰρ τὸ μόνιμον καὶ τὸ ὑποκεῖσθαι μᾶλλον τοῦ εἴδους οὐ σία ἡ ὕλη νομίζεται· καθόσον δ᾽ ἑκάστῳ τῶν ὄντων κατὰ τὸ εἶδος τὸ εἶναί ἐστι (καθ' 8 καὶ διαφέρον τῶν ἄλλων ἐπ' οἰκείας καθέστηκε φύσεω), κατὰ τοῦτο μᾶλλον οὐσία τὸ εἶδος ὑπολαμβάνεται. ὕλης σύνθετόν τι ποιῆσαι, συμβεβηκός ἐστι τῇ ὕλῃ. Τὸ δ' εἶδος τὴν σύνθετον οὐσίαν μετὰ τῆς ὕλης ποιεῖ, κἀντεῦθεν οὐκ ἔστι συμβεβηκός. θ'. "Αλλο δέ ἐστιν ἀρχὰς τῶν φυσικῶν σωμάτων ζητεῖν, ἐξ ὧν γεγονέ τι μὴ κατὰ συμβεβηκός, ἀλλὰ καθ' αὐτό, καὶ ἄλλο μεταβολῆς ἁπλῶς ἀρχὰς ἐρευ ναν. Κατὰ μὲν οὖν τὸ πρῶτον ἡ στέρησις ἂν εἴη ἀρχή τε καὶ αἴτιον κατὰ συμβεβηκός, ὡς μὴ ἐνυπάρχον τῷ γινομένῳ, ἀλλὰ (καὶ) κεχωρισμένον αὐτ τοῦ. Ἡ ὕλη γὰρ καὶ τὸ εἶδος ἐνυπάρχουσι τῷ γενο μένῳ, καὶ διὰ τοῦτο καὶ στοιχειώδεις ἀρχαὶ τῶν ὑπὲ γένεσιν λέγονται. Ενυπάρχειν γὰρ ἀναγκαῖον τὰ στοιχεία τῷ στοιχειωτῷ. Κατὰ δὲ τὸ δεύτερον οὐκ ἂν εἴη μόνον κατά συμβεβηκὸς ἀρχὴ καὶ αἴτιον ἡ στέρησις· ἀλλ᾽ ἤδη καὶ καθ' αὐτό. Ὡς γὰρ τῆ; εἰς τὸ εἶναι μεταβολής αἴτιον τὸ εἶδος· οὕτω τῆς εἰς τὸ μὴ εἶναι ἡ στέρησις. Δήλον οὖν ἐντεῦθεν, ὅτι τὸ αὐτὸ καὶ ἐν ἐναντίως διακείμενον τῶν ἐναντίων απ τιον γίνεται. Τῇ μὲν γὰρ παρουσίᾳ τὸ εἶδος αίτιόν ἐστι τῆς γενέσεως καθ᾽ αὑτό· τῇ δ' ἀπουσίᾳ αἴτιον τῆς φθορᾶς κατὰ συμβεβηκός. Η στέρησις δ' ἐμ πάλιν· τῇ μὲν παρουσίᾳ τῆς φθορᾶς αἴτιον καθ' αυ τό· τῇ δ' ἀπουσίᾳ τῆς γενέσεως αἴτιον κατά συμβε ηκός. "Η μᾶλλον κατὰ τὴν παρουσίαν καὶ κατὰ τὴν ἀπουσίαν εἴη ἂν ἡ στέρησις αἴτιον κατὰ συμβεβηκ τῆς γενέσεως· κατὰ μὲν τὴν παρουσίαν, ὅτι ἐκ μὴ τοιούτου δεῖ γενέσθαι τὸ γινόμενον· κατὰ δὲ τὴν ἀπουσίαν, ὅτι ἀπογινομένης αὐτῆς τὸ εἶδος ἐγε γίνεται.
cum materia
η'. Εἰ δὲ τῇ οὐσίᾳ ἐναντίον οὐδέν· τῷ δὲ εἶδ::
ἐναντία ἡ στέρησις· ἀλλ' ἐκείνῃ τῇ οὐσίᾳ ἐναντίον
οὐδὲν τῇ μὴ ἐν ὑποκειμένῳ θεωρουμένῃ ποτέ. Τὸ δὲ
εἶδος καθ' ὅ ἐν ὑποκειμένῳ τῇ ὕλῃ γινώσκεται, κατά
τοῦτο καὶ ἐναντίον ἔχει τὴν στέρησιν. Ἔπειτα οὐδὲ
κυρίως οὐσία τὸ τοιοῦτον εἶδός ἐστιν, ὥσπερ οὐδὲ ἡ
ὕλη· εἰ γὰρ ἕτερα τὰ στοιχεῖα τῶν στοιχειωτῶν
(οὐδὲ γὰρ τῆς σαρκὸς τὰ στοιχεῖα σάρκες εἰσὶν), εν
δηλον, ὡς οὐδὲ τὰ τῆς οὐσίας στοιχεία (ταῦτα δὲ τὸ
εἶδος καὶ ἡ ὕλη) κυρίως ἂν εἶεν οὐσίαι· ὁποία ἡ ἐξ
αὐτῶν. Ἀλλ᾽ ἐπείπερ ἡ οὐσία κατὰ τὸ μᾶλλον λέγει
ται καὶ τὸ ἧττον, ἔσοιντό πως καὶ ταῦτα οὐσίαι·
χείρους μέντοι τῆς συνθέτου, καὶ οἷον εἰπεῖν οὐσιώδη
καὶ οὐκ οὐσίαι. Διότι και σωματικὰ, ἀλλ' οὐ σώματα. Τούτων δ' οὕτως ἐχόντων, πῶς μὲν τὸ εἶξο;
μᾶλλον οὐσία δοκεῖ, πῶς δὲ ἡ ὕλη; Κατὰ μὲν γὰρ
τὸ μόνιμον καὶ τὸ ὑποκεῖσθαι μᾶλλον τοῦ εἴδους οὐ
σία ἡ ὕλη νομίζεται· καθόσον δ᾽ ἑκάστῳ τῶν ὄντων
κατὰ τὸ εἶδος τὸ εἶναί ἐστι (καθ' 8 καὶ διαφέρον τῶν
ἄλλων ἐπ' οἰκείας καθέστηκε φύσεω), κατὰ τοῦτο
μᾶλλον οὐσία τὸ εἶδος ὑπολαμβάνεται.
(per quam etiam ab aliis differens in propria
dicantur, quod accidens cum essentia congressum a ὕλης σύνθετόν τι ποιῆσαι, συμβεβηκός ἐστι τῇ ὕλῃ.
non potest aliquid cum ea compositum efficere; Τὸ δ' εἶδος τὴν σύνθετον οὐσίαν μετὰ τῆς ὕλης ποιεῖ,
quemadmodum sane etiam privatio, quia non potest κἀντεῦθεν οὐκ ἔστι συμβεβηκός.
cum materia aliquid 11 compositum efficere **, accidens est materiæ: forma autem
essentiam compositam ellicit; et proinde non est accidens.
8. Quod si [regerat aliquis amplius] essentiæ
nihil est contrarium, formæ autem privatio est contraria, [quomodo forma erit essentia?] Verum illi essentiæ nihil est contrarium,quæ nunquam in subjec o
consideratur, forma autem quatenus in subjecto, niateria, agnoscitur, hactenus etiam illi privatio est contraria. Deinde vero forma hæc ne quidem essentia est
proprie, quemadmodum nec materia. Si enim elementa ab his quæ sunt ex elementis diversa sunt (neque enim carnis elementa, carnes sunt),satis manife.
stum est nec essentiæ elementa, proprie essentias
esse, qualis est ea quæ constat ex ipsis. Sed quoniam
essentia intentionis et remissionis ratione dicitur;
erunt hæcquoque quodammodo essentiæ, composita tamen deteriores, et ut ita dicam, essentiales,
non essentiæ; quo nomine etiam corporeæ, et
non corpora. Haec autem cum ita se habeant, quodam equidem modo forma magis essentia videtur
esse; quodam autem modo 12 materia. Etenim
quoad stabilitatem quidem et subjectionis rationem materia magis quam forma censetur essentia:
quatenus autem cuique rei suumesse per formam est
consistit natura), eatenus forma magis essentia exsistimatur.
9. Porro aliud est naturalium corporum principia inquirere,* ex quibus aliquid non per accidens,
sed per se ortumn est; et aliud est simpliciter [dicl:e] mutationis principia indagare. Quoad prius "
ergo, privatio erit et principium et causa per accidens; ut quæ non exsistat in re quæ oritur, sed
etiam ab ea sejuncta sit. Materia enim et forma in
eo quod oritur exsistunt, et propterea etiam elementaria rerum generationi subjectarum principia
dicuntur 18
; quippe elementa in ea re quæ constat
ex ipsis, exsistere necesse est. Quoad autem posterius, privatio non tantum per accidens principium et causa erit, sed jam etiam per se. Sicut
enim forma mutationis ad esse causa est, ita privatio, ad non esse. Hinc igitur manifestum est,
unain eamdemque rem contrario modo affectam,
contrariorum causam effici. Forma enim cum adest
quidem, generationis 13 causa per se; cum au•
tem abest, corruptionis causa est per accidens,,
inverso modo privatio se habet. Cum enim adest
quidem, corruptionis causa per se; cum vero abest,
generationis causa est per accidens. Aut,ut rectius
dlicau, privatio et cum adest et cum abest, generationis causa est per accidens; cum quidem adest,
propterea quod id quod oritur, ex eo quod non est
hujusmodi, oriri oportet; cum autem abest, quod
apsa abscedente, forma innascitur.
་
"1 Phys. c. 8, 1. 60, 66. 10 1 Pigs. c. 9, 1. 57.
θ'. "Αλλο δέ ἐστιν ἀρχὰς τῶν φυσικῶν σωμάτων
ζητεῖν, ἐξ ὧν γεγονέ τι μὴ κατὰ συμβεβηκός, ἀλλὰ
καθ' αὐτό, καὶ ἄλλο μεταβολῆς ἁπλῶς ἀρχὰς ἐρευ
ναν. Κατὰ μὲν οὖν τὸ πρῶτον ἡ στέρησις ἂν εἴη
ἀρχή τε καὶ αἴτιον κατὰ συμβεβηκός, ὡς μὴ ἐνυπ
ἄρχον τῷ γινομένῳ, ἀλλὰ (καὶ) κεχωρισμένον αὐτ
τοῦ. Ἡ ὕλη γὰρ καὶ τὸ εἶδος ἐνυπάρχουσι τῷ γενο
μένῳ, καὶ διὰ τοῦτο καὶ στοιχειώδεις ἀρχαὶ τῶν ὑπὲ
γένεσιν λέγονται. Ενυπάρχειν γὰρ ἀναγκαῖον τὰ
στοιχεία τῷ στοιχειωτῷ. Κατὰ δὲ τὸ δεύτερον οὐκ
ἂν εἴη μόνον κατά συμβεβηκὸς ἀρχὴ καὶ αἴτιον
ἡ στέρησις· ἀλλ᾽ ἤδη καὶ καθ' αὐτό. Ὡς γὰρ τῆ;
εἰς τὸ εἶναι μεταβολής αἴτιον τὸ εἶδος· οὕτω τῆς εἰς
τὸ μὴ εἶναι ἡ στέρησις. Δήλον οὖν ἐντεῦθεν, ὅτι τὸ
αὐτὸ καὶ ἐν ἐναντίως διακείμενον τῶν ἐναντίων απ
τιον γίνεται. Τῇ μὲν γὰρ παρουσίᾳ τὸ εἶδος αίτιόν
ἐστι τῆς γενέσεως καθ᾽ αὑτό· τῇ δ' ἀπουσίᾳ αἴτιον
τῆς φθορᾶς κατὰ συμβεβηκός. Η στέρησις δ' ἐμπάλιν· τῇ μὲν παρουσίᾳ τῆς φθορᾶς αἴτιον καθ' αυ
τό· τῇ δ' ἀπουσίᾳ τῆς γενέσεως αἴτιον κατά συμβε6ηκός. "Η μᾶλλον κατὰ τὴν παρουσίαν καὶ κατὰ τὴν
ἀπουσίαν εἴη ἂν ἡ στέρησις αἴτιον κατὰ συμβεβηκ
τῆς γενέσεως· κατὰ μὲν τὴν παρουσίαν, ὅτι ἐκ
μὴ τοιούτου δεῖ γενέσθαι τὸ γινόμενον· κατὰ δὲ
τὴν ἀπουσίαν, ὅτι ἀπογινομένης αὐτῆς τὸ εἶδος ἐγε
γίνεται.
col. 1033–1034page 254 of 548
PG 142:1033ΚΕΦΑΛ. Β'. Περι τῆς ύλης καὶ τοῦ εἴδους καὶ τῆς στερήσεως. α'. Τῶν κυρίως γινομένων τὰ μὲν ὡς ἁπλᾶ γίνεται, τὰ δ᾽ ὡς σύνθετα. Τὰ μὲν οὖν σύνθετα συνθέσει, ὡς ἡ οἰκία· τῶν δ᾽ ἁπλῶν τὰ μὲν ὡς διὰ βάθους, τὰ δ' (;) ἐπιπολῆς. Καὶ τὰ μὲν ἐπιπολῆς μετασχηματίσει· ὡς ὅταν ἐκ σφαίρας ἀνδριὰς γίνηται, ἢ ἁπλῶς ἐκ χαλκοῦ τῶν δὲ διὰ βάθους τὰ μὲν καθόλου· ὡς ὁ ἄνθρωπος ἐκ σπέρματος άλλοιουμένου· τὰ δὲ κατὰ μέρος· καὶ τούτων τὰ μὲν προσθέσει, ὡς τὰ αὐξανόμενα, τὰ δ' ἀφαιρέσει, ὡς τὰ μειούμενα. Τοίνυν εἰ πάντα τὰ κυ ρίως γινόμενα κατά τινα γίνεται τούτων τῶν τρό πων· τὰ δὲ κατὰ τούτους γινόμενα τους τρόπους ἐξ ὑποκειμένου γίνεται (καὶ γάρ ἐστί τι τὸ μετασχηματιζόμενον, καὶ τὸ ἀλλοιούμενον, καὶ ἐπὶ τοῦ προσθέσει γινομένου ἔστι τι ᾧ προστίθεται, καὶ ἐπὶ τοῦ ἀφαιρέσει οὗ ἀφαιρεῖται· ἔστι δὲ καὶ ἐπὶ τῆς συνθέσεως τὰ συντιθέμενα), δῆλον ὅτι πάντα τὰ κυ ρίως γινόμενα ἐξ ὑποκειμένου γίνεται. Εἰ οὖν καὶ ὑποκείμενόν τί ἐστιν ἐν πάσῃ γενέσει, καὶ τὸ τῷ ὑποκειμένῳ ἐπιγινόμενον· δῆλον ὅτι πᾶν τὸ γινόμενον σύνθετόν ἐστιν ἔκ τε τοῦ ὁ γίνεται, τουτέστι τοῦ εἴδους, καὶ ἐκ τοῦ γινομένου. Διττὸν δὲ τοῦτο τό τε ὑποκείμενον, ήγουν ἡ ὕλη, καὶ τὸ ἀντικείμενον τῷ εἴδει, ήγουν ἡ στέρησις. Γίνεται γὰρ τὸ εἶ δος, οἷον ἡ οἰκία, ἔκ τε τῶν ὑποκειμένων λίθων και ξύλων, κακ τῆς στερήσεως, ἤτοι τοῦ μὴ εἶναι οἰκία· κἀπὶ τῶν ἄλλων ὁμοίως. Τρεῖς ἄρα τῆς τῶν φυσικῶν γενέσεως πρῶται ἀρχαί· τὸ ὑποκείμενον, ἤγουν ἡ ὕλη, καὶ τὰ δύο ἀντικείμενα, τὸ εἶδος δηλαδὴ καὶ ἡ στέρησις. Αλλὰ πῶς μὲν τρεῖς, πῶς δὲ δύο, τῆς φυσικῆς τῶν σωμάτων γενέσεως αἱ πρώτ ται ἀρχαί; Λέγεται πρότερον, ὅτι καθ᾿ αὐτὰ μὲν ἡ ὕλη καὶ τὸ εἶδος ἀρχαί· κατὰ συμβεβηκὸς δὲ ἡ στέ ρησις.
SYNOPSIS CAPITIS II,
QUOD EST DE MATERIA ET FORMA ET PRIVATIONE.
1. Ex variis divisionibus et subdivisionibus eorum quæ proprie fieri dicuntur, ostendit quæcunque proprie
fant, ex subjecto fieri, adeoque ex eo quod fiant, et ex eo ex quo fiant, composita esse; quorum posterius
duplex est, materia et privativ, ut ita et duo et tria sint naturalium corporum principia; duo per se, materia et forma, tertium per accidens. privatio. 2. Demonstrat hanc privationem male a veteribus
fuisse sublatam, cum qua nimirum etiam quantum in ipsis fuit, generationem et corruptionem rerum naturalium sustulerunt, earumque 14 mistionem duntaxat el mistorum dissolutionem substituerunt. 3.
Ad objectionem contra generationem et corruptionem rerum naturalium a veteribus molam et indiscussam
duplici distinctione entis et non entis respondet, quod nimirum aliud sit per se, aliud per accidens, el quod
item aliud sit tale actu, aliud potentia; et ostendit, id quod fit, partim ex eo quod est, partim ex eo
quod non est, fieri: rursus quod corrumpitur, partim in id quod est, partim in id quod non est, corrumpi.
-4. Docet materiam primam analogia, quam ad alias res artificiales habet, cognosci; sed adhuc perfectius
omnium formarum negatione seu remotione. 5. Recenset aliquot materiæ appellationes, et in primis quare
eam Plato magnum et parvum appellasse videri possit. 6. Aliorum sententias de materia exponit,
quorum alii eam incorpoream, alii corpus, sed qualitatibus orbatum, rationibus suis nixi appellarunt.
7. Commemorat quod eam quidam ethnic philosophi ortus et interitus expertem imaginati fuerint, ubi
pie distinguit et docet, quod physice ortus et interitus sit expers, et quod hyperphysice ratione creationis
ex nihilo et in nihilum destructionis, cum ortam esse tum interituram dici possit. 8. Platonicos et
Peripateticos conciliat, quorum illi 15 materiam alterationis expertem, hi totam alterationi subjectam
fecerunt: quod nimirum illi de prima, hi de secunda materia locuti sint.
Περι τῆς ύλης καὶ τοῦ εἴδους καὶ τῆς
στερήσεως.
α'. Τῶν κυρίως γινομένων τὰ μὲν ὡς ἁπλᾶ γίνεται,
τὰ δ᾽ ὡς σύνθετα. Τὰ μὲν οὖν σύνθετα συνθέσει, ὡς ἡ
οἰκία· τῶν δ᾽ ἁπλῶν τὰ μὲν ὡς διὰ βάθους, τὰ δ' (;)
ἐπιπολῆς. Καὶ τὰ μὲν ἐπιπολῆς μετασχηματίσει· ὡς
ὅταν ἐκ σφαίρας ἀνδριὰς γίνηται, ἢ ἁπλῶς ἐκ χαλκοῦ·
τῶν δὲ διὰ βάθους τὰ μὲν καθόλου· ὡς ὁ ἄνθρωπος ἐκ
σπέρματος άλλοιουμένου· τὰ δὲ κατὰ μέρος· καὶ
τούτων τὰ μὲν προσθέσει, ὡς τὰ αὐξανόμενα, τὰ δ'
ἀφαιρέσει, ὡς τὰ μειούμενα. Τοίνυν εἰ πάντα τὰ κυρίως γινόμενα κατά τινα γίνεται τούτων τῶν τρό
πων· τὰ δὲ κατὰ τούτους γινόμενα τους τρόπους ἐξ
ὑποκειμένου γίνεται (καὶ γάρ ἐστί τι τὸ μετασχη
ματιζόμενον, καὶ τὸ ἀλλοιούμενον, καὶ ἐπὶ τοῦ
προσθέσει γινομένου ἔστι τι ᾧ προστίθεται, καὶ ἐπὶ
τοῦ ἀφαιρέσει οὗ ἀφαιρεῖται· ἔστι δὲ καὶ ἐπὶ τῆς
συνθέσεως τὰ συντιθέμενα), δῆλον ὅτι πάντα τὰ κυ
ρίως γινόμενα ἐξ ὑποκειμένου γίνεται. Εἰ οὖν
καὶ ὑποκείμενόν τί ἐστιν ἐν πάσῃ γενέσει, καὶ τὸ τῷ
ὑποκειμένῳ ἐπιγινόμενον· δῆλον ὅτι πᾶν τὸ γινόμε
νον σύνθετόν ἐστιν ἔκ τε τοῦ ὁ γίνεται, τουτέστι
τοῦ εἴδους, καὶ ἐκ τοῦ γινομένου. Διττὸν δὲ τοῦτο·
τό τε ὑποκείμενον, ήγουν ἡ ὕλη, καὶ τὸ ἀντικείμε
νον τῷ εἴδει, ήγουν ἡ στέρησις. Γίνεται γὰρ τὸ εἶδος, οἷον ἡ οἰκία, ἔκ τε τῶν ὑποκειμένων λίθων και
ξύλων, κακ τῆς στερήσεως, ἤτοι τοῦ μὴ εἶναι
οἰκία· κἀπὶ τῶν ἄλλων ὁμοίως. Τρεῖς ἄρα τῆς τῶν
φυσικῶν γενέσεως πρῶται ἀρχαί· τὸ ὑποκείμενον,
ἤγουν ἡ ὕλη, καὶ τὰ δύο ἀντικείμενα, τὸ εἶδος
δηλαδὴ καὶ ἡ στέρησις. Αλλὰ πῶς μὲν τρεῖς, πῶς
δὲ δύο, τῆς φυσικῆς τῶν σωμάτων γενέσεως αἱ πρώτ
ται ἀρχαί; Λέγεται πρότερον, ὅτι καθ᾿ αὐτὰ μὲν ἡ
ὕλη καὶ τὸ εἶδος ἀρχαί· κατὰ συμβεβηκὸς δὲ ἡ στέ
ρησις.
CAPUT II.
De materia et forma et privatione.
4. Eorum quæ proprie funt, alia ut simplicia
Gunt, alia ut composita. Composita quidemn, per
compositionem, ut domus: simplicium vero alia,
ut per profunditatem; alia vero ut in superficie.
Ac ea quidem quæ superficiarie fiunt, per figuræ
commutationem fiunt; ut cum ex globo aut simpliciter ex ære fit statua. Eorum autem quæ ut per
profunditatem fiunt, quædam in universum fiunt;
ut homo ex semine alterationem subeunte; quædam ex parte. Et horum alia fiunt per appositionem, ut quæ crescunt: alia per detractionem, ut
quæ decrescunt. Proinde si omnia quæ proprie
funt, secundum horum modorum aliquem funt;
quæ autem secundum hos modos fiunt, ex subjeeto flunt (est enim aliquid quod in aliam Agurain
commutatur, et quod alteratur; et in eo quod per
appositionem ft, est aliquid cui apponitur: et in
eo quod per detractionem, est aliquid cui detrahitur; et denique in compositione sunt quæ componuntur): 16 manifestum est, omnia quæ proprie
Gant, ex subjecto fieri. Quod si igitur in omni generatione cum subjectum est aliquid, tum quod ad
subjectum accedit, manifestum est, quidquit At,
ex eo quod fit, hoc est forma, et ex eo, ex quo
fit, compositum esse. Atqui hoc duplex est: et
subjectum, puta materia; et quod formæ opponitur,
loc est privatio ". Fit enim forma, velut domus,
ex subjectis lapidibus et lignis; et ex privatione,
hoc est, eo quod non erat domus. At in aliis rebus
eodem modo res se habet. Tria ergo naturalium
[corporum] generationis prima sunt principia:
subjectum, puta materia, et duo opposita [contraria], forma videlicet et privatio 18. Verum quonam
modo tria, quo rursus modo duo sunt naturalium corporum generationis principia? Dictum est antea, quod per se quidem principia sunt, materia et forma; per accidens autem, privatio.
t.
15 1 Phys. c. 8, 1. 62, 63, 64. 11 1 Phys. c. 8, 1. 60, 66, 67. 181 Phys. L. 67, 80.
PATROL. GR. CXLII.
col. 1035–1036page 255 of 548
PG 142:1035β΄. Ταύτην την στέρησίν τινες τῶν ὀρχαιοτέρων μὴ ἐννοήσαντες, τὴν φυσικὴν ἀνεῖλον γένεσιν· ὡσαύτ τως καὶ φθοράν, ἔλεγον γάρ· Εἰ πᾶν ὃ γίνεται ἢ ἐξ ὄντος ἢ ἐκ μὴ ὄντος ἀνάγκη γίνεσθαι· οὔτε δ᾽ ἐξ ὄντος τὸ ὄν γίνεται (ἤδη γὰρ ἔστι πρὸ τοῦ γινέσθα τὸ ὂν), οὔτ᾽ αὖ ἐκ μὴ ὄντος (δεῖ γὰρ εἶναί τι τὸ ἐξ οὗ γένοιτ᾽ ἄν· καὶ ὅλως τὸ μὴ ὂν οὐδέν ἐστιν), ούτε γένεσις ἂν εἴη, οὔτε δὲ φθορά. Εἰς τί γὰρ ἀναλυθήσεται τὸ μὴ ἔκ τινος γεγονός; ὥστε μίξις ἐστὶ μό. νον, καὶ τῶν μιγέντων διάλλαξις. Ταῦτα διηπόρουν τὸ αὐτὸ τῷ γινομένῳ μόνον ἐννοοῦντες δν· μὴ ἐν δὲ τὸ πάντη μὴ δν. γ. Ἐχρῆν δ' ἐπιστῆναι ὅτι διχώς λέγεται τὸ ὄν καὶ τὸ μὴ δν· τὸ μὲν καθ᾽ αὑτὸ, τὸ δὲ κατὰ συμβε ηκός. Οὕτως οὖν ἡ μὲν ὕλη κατά συμβεβηκός λέγε ται μὴ δν, τῷ μετέχειν τῆς στερήσεω;· ἥτις στέρησις καθ᾽ αὑτὸ καλεῖται μὴ ὅν. ᾿Απουσίᾳ γὰρ μόνον τοῦ εἴδους γινώσκεται καὶ οὐδὲν ἕτερον. Καὶ πάλιν ἡ μὲν ὕλη καθ' αὐτὸ ἔν, ὡς ὑποκείμενον, ἡ δὲ στέ ρησις κατά συμβεβηκὸς ὄν, ὅτι τῷ ὄντι, τουτέστι τῇ ὕλῃ, συμβέβηκε· καὶ ἔτι τὸ ὂν τό τε δυνάμει δηλοί καὶ τὸ ἐνεργείᾳ. Οὕτως οὖν ἡ ὕλη δυνάμει μὲν ἐστίνὅπερ γίνεται, ἐνεργείᾳ δ' οὗ. Αιτία δὲ τῇ ὕλῃ τῆς τοιαύτης φύσεως ἡ στέρησίς ἐστιν, ἀπουσία οὖσα ἐν τῷ πεφυκότι· καὶ διὰ μὲν τὸ ἀπουσία εἶναι, πει οὖσα τὴν ὕλην μὴ εἶναι ἐνεργεία 8 γίνεται· διὰ δὲ τὸ ἐν τῷ πεφυκότι δυνάμει τὴν ὕλην εἶναι, πᾶν ὃ γίνεται, παράγουσα. Ώστε 8 γίνεται, ἐκ τοῦ πῆ μὲν ὄντος, πή δὲ μὴ ὄντος γίνεται· καὶ φθείρεται πάλιν εἰς τὸ πῆ μὲν ὄν, πῆ δὲ μὴ ἔν. Οὐδὲ γὰρ μοναχώς λέγεται τ ὃν καὶ τὸ μὴ ὂν, καθώς ᾤοντο οἱ τήν γένεσιν ἀναι ροῦντες καὶ τὴν φθοράν· ἀλλὰ δυνατὸν τὸ αὐτὸ καὶ ἓν ἄν τε καὶ μὴ ὂν εἶναι. Καὶ οὐκ ἂν εἴη συναλη θεύουσα ἡ ἀντίφασις. Κατ' ἄλλο μὲν γὰρ ἔσται δι, κατ' ἄλλο δὲ μὴ ὅν. Οὐ γὰρ ἡ ὕλη καὶ ἡ στέρησις μόνι καὶ ὄντα καὶ μὴ ὄντα εἰσὶν, ὥσπερ εἴρηται· ἀλλὰ δὴ καὶ τῶν τελείων εἰδῶν ἕκαστον καὶ ὅν ἐστι καὶ μὴ ὄγ· τὶ μὲν ὄν, τί δὲ μὴ δν. Οἷον ὁ ἄνθρωπος δν μὲν ἔστιν, ἐπεὶ ἄνθρωπος· μὴ ὂν δὲ, διότι οὐχ ἵπ πος. Διὰ γὰρ τὸ πλῆθος καὶ αὐτοῖς τοῖς τελείοις εἴ δεσιν ἐπεισάγεται τὸ μὴ ἦν. δ. Γινώσκεται δ' ἡ ὕλη φυσικῶς μὲν ἐξ ἀναλογίας τῆς πρὸς τἄλλα. Καὶ γὰρ ὡς πρὸς ἀνδριάντα χαλκός, ἢ πρὸς κλίνην ξύλον, ἢ πρὸς ἄλλο τι τῶν ἐχόντων μορφὴν τεχνητῶν τὸ ἄμορφον ἔχει πρὶν λα εῖν τὴν μορφήν· οὕτως ἔχει ἡ πρώτη ύλη πρὸς τὰ φυσικά. Τοῦτον μὲν οὖν τὸν τρόπον φυσικῶς ἐκ τῆς ἀναλογίας τῆς πρὸς τἆλλα τὴν ὕλην καταλαμβάνο μεν· ἐκ δὲ τῆς ἀποφάσεως τῶν εἰδῶν τελεώτερον. Τα τελευταία γὰρ εἴδη θεασάμενοι πρὸς ἄλληλα μεταβάλλοντα, καὶ διὰ τοῦτό τινος υποκειμένου δεόμενα, περυκότος δέχεσθαι παρὰ μέρος τῶν ἀντι
2. Hanc privationem cum aliqui ex veteribus
non intellexissent, naturalem generationem, itidemque corruptionem sustulerunt. Dicebant enim 49:
Si omne quod fit, vel ex eo quod est, vel ex eo quod
ron est, fieri necesse est, sed nec ex cute 17 lit
ens (jam enim, antequam fiat, ens est); nec rursus ex non ente (sit enim aliquid oportet id ex quo
fit aliquid, et ut rem uno verbo complectar, non
ens nihilest) consequens est, ne generationem
quidem nec corruptionem esse. In quid enim resolvetur id, quod non ex aliquo ortum est? Quare
mistio tantum erit et mistorum dissolutio. In hac
dubitatione versabantur, dum ens idem cum eo
existimabant.
β΄. Ταύτην την στέρησίν τινες τῶν ὀρχαιοτέρων
μὴ ἐννοήσαντες, τὴν φυσικὴν ἀνεῖλον γένεσιν· ὡσαύτ
τως καὶ φθοράν, ἔλεγον γάρ· Εἰ πᾶν ὃ γίνεται ἢ ἐξ
ὄντος ἢ ἐκ μὴ ὄντος ἀνάγκη γίνεσθαι· οὔτε δ᾽ ἐξ
ὄντος τὸ ὄν γίνεται (ἤδη γὰρ ἔστι πρὸ τοῦ γινέσθα:
τὸ ὂν), οὔτ᾽ αὖ ἐκ μὴ ὄντος (δεῖ γὰρ εἶναί τι τὸ ἐξ
οὗ γένοιτ᾽ ἄν· καὶ ὅλως τὸ μὴ ὂν οὐδέν ἐστιν), ούτε
γένεσις ἂν εἴη, οὔτε δὲ φθορά. Εἰς τί γὰρ ἀναλυθή
σεται τὸ μὴ ἔκ τινος γεγονός; ὥστε μίξις ἐστὶ μό.
νον, καὶ τῶν μιγέντων διάλλαξις. Ταῦτα διηπόρουν
τὸ αὐτὸ τῷ γινομένῳ μόνον ἐννοοῦντες δν· μὴ ἐν δὲ
τὸ πάντη μὴ δν.
quod fit; non ens autem, quod omnino non sit
γ. Ἐχρῆν δ' ἐπιστῆναι ὅτι διχώς λέγεται τὸ ὄν
5. At vero scire oportebat duobus modis ens et
non ens dici: aliud quidem per se, aliud vero per καὶ τὸ μὴ δν· τὸ μὲν καθ᾽ αὑτὸ, τὸ δὲ κατὰ συμβε
6ηκός. Οὕτως οὖν ἡ μὲν ὕλη κατά συμβεβηκός λέγε
ται μὴ δν, τῷ μετέχειν τῆς στερήσεω;· ἥτις στέρη
σις καθ᾽ αὑτὸ καλεῖται μὴ ὅν. ᾿Απουσίᾳ γὰρ μόνον
τοῦ εἴδους γινώσκεται καὶ οὐδὲν ἕτερον. Καὶ πάλιν
ἡ μὲν ὕλη καθ' αὐτὸ ἔν, ὡς ὑποκείμενον, ἡ δὲ στέ
ρησις κατά συμβεβηκὸς ὄν, ὅτι τῷ ὄντι, τουτέστι τῇ
ὕλῃ, συμβέβηκε· καὶ ἔτι τὸ ὂν τό τε δυνάμει δηλοί
καὶ τὸ ἐνεργείᾳ. Οὕτως οὖν ἡ ὕλη δυνάμει μὲν ἔστιν
ὅπερ γίνεται, ἐνεργείᾳ δ' οὗ. Αιτία δὲ τῇ ὕλῃ τῆς
τοιαύτης φύσεως ἡ στέρησίς ἐστιν, ἀπουσία οὖσα
ἐν τῷ πεφυκότι· καὶ διὰ μὲν τὸ ἀπουσία εἶναι, πειοὖσα τὴν ὕλην μὴ εἶναι ἐνεργεία 8 γίνεται· διὰ δὲ τὸ
ἐν τῷ πεφυκότι δυνάμει τὴν ὕλην εἶναι, πᾶν ὃ γίνεται,
παράγουσα. Ώστε 8 γίνεται, ἐκ τοῦ πῆ μὲν ὄντος, πή
δὲ μὴ ὄντος γίνεται· καὶ φθείρεται πάλιν εἰς τὸ πῆ
μὲν ὄν, πῆ δὲ μὴ ἔν. Οὐδὲ γὰρ μοναχώς λέγεται τ
ὃν καὶ τὸ μὴ ὂν, καθώς ᾤοντο οἱ τήν γένεσιν ἀναι
ροῦντες καὶ τὴν φθοράν· ἀλλὰ δυνατὸν τὸ αὐτὸ καὶ
ἓν ἄν τε καὶ μὴ ὂν εἶναι. Καὶ οὐκ ἂν εἴη συναλη
θεύουσα ἡ ἀντίφασις. Κατ' ἄλλο μὲν γὰρ ἔσται δι,
κατ' ἄλλο δὲ μὴ ὅν. Οὐ γὰρ ἡ ὕλη καὶ ἡ στέρησις μόνι
καὶ ὄντα καὶ μὴ ὄντα εἰσὶν, ὥσπερ εἴρηται· ἀλλὰ δὴ
καὶ τῶν τελείων εἰδῶν ἕκαστον καὶ ὅν ἐστι καὶ μὴ
ὄγ· τὶ μὲν ὄν, τί δὲ μὴ δν. Οἷον ὁ ἄνθρωπος δν
μὲν ἔστιν, ἐπεὶ ἄνθρωπος· μὴ ὂν δὲ, διότι οὐχ ἵπ·
πος. Διὰ γὰρ τὸ πλῆθος καὶ αὐτοῖς τοῖς τελείοις εἴδεσιν ἐπεισάγεται τὸ μὴ ἦν.
accidens. Sic enim materia quidem per accidens
dicitur non ens esse; quia privationis particeps
est, quæ privatio per se non ens vocatur ". Nam
formæ duntaxat absentia esse agnoscitur, et nihil
aliud. Ac rursus materia per se ens [appellatur]
ut subjectum; privatio autem eris per accidens,
`quod enti, hoc est materiæ, accidat. Ac præterea
ens cum id quod potestate, tum id quod actu est,
significat. Sic igitur materia quidem potestate est,
quod fit; non autem actu. Causa autem materiæ,
quod ejusmodi naturam habet, est privatio; que
absentia 18 est in eo quod natura sic aptum est;
quæ etiam, quia quidem absentia est, efficit ut
- materia non sit actu, quod oritur; quia vero in
subjecto est quod natura sic aptum est, maleria G
præstat, ut potestate șit omne id quod oritur.
Quare quod fit, ex eo quod quadantenus est, quadantenus non est, eritur; et rursus in id, quod
quadantenus est, quadantenus non est, corrumpitur.
Neque enim uno modo dicitur ens et non ens, quemadmodum opinabantur, qui generationem et cor-
·ruptionem tollebant: sed fieri potest, ut unum
idemque et ens et non ens sit. Nec contradictio
propterea simul verum dixerit. Quoad aliud enim
ens, el quoad aliud non ens erit. Nam haud materia
el privatio sola sunt et entia et non entia, sicut dictum est sed etiam singulæ perfecte species et
ens sunt et non ens: ut quæ quidem aliquid sint, aliquid vero non sint; exempli gratia, homo ens
quidem est, quia homo est; non ens autem, quia equus non est. Quippe multitudinis causì ipsis
etiam perfectis speciebus non ens superinducitur ".
4. Porro materia ex analogia [proportione] quam
habet ad res alias, 19 naturali quidem modo cognoscitur. Sicut enim as ad slaluam, aut lignum
ad lectum, aut ad aliud aliquid artificiale forma
insignitum id quod formæ expers est antequam
formam accipit, se habet: ita prima materia al
raturalia corpora] se habet. Atque hoc sane modo
ex analogia ad res alias materiam comprehendimus.
Ex specierum autem negatione perfectius [eam
cognoscimus]. Cum enim ultimas species inter se
invicem commutari et propterea subjecto quodam
δ. Γινώσκεται δ' ἡ ὕλη φυσικῶς μὲν ἐξ ἀναλο
γίας τῆς πρὸς τἄλλα. Καὶ γὰρ ὡς πρὸς ἀνδριάντα
χαλκός, ἢ πρὸς κλίνην ξύλον, ἢ πρὸς ἄλλο τι τῶν
ἐχόντων μορφὴν τεχνητῶν τὸ ἄμορφον ἔχει πρὶν λα
6εῖν τὴν μορφήν· οὕτως ἔχει ἡ πρώτη ύλη πρὸς τὰ
φυσικά. Τοῦτον μὲν οὖν τὸν τρόπον φυσικῶς ἐκ τῆς
ἀναλογίας τῆς πρὸς τἆλλα τὴν ὕλην καταλαμβάνο
μεν· ἐκ δὲ τῆς ἀποφάσεως τῶν εἰδῶν τελεώτερον.
Τα τελευταία γὰρ εἴδη θεασάμενοι πρὸς ἄλληλα
μεταβάλλοντα, καὶ διὰ τοῦτό τινος υποκειμένου
δεόμενα, περυκότος δέχεσθαι παρὰ μέρος τῶν ἀντι-
"1 Phys. c. 9, t. 71. 10 1 Phys. c. 9, 4, 75. * 1 Phys. c. 8, text. 69; Plato in Times, p. 1061.
col. 1037–1038page 256 of 548
PG 142:1037κειμένων ἑκάτερον· ἐπὶ τὴν ἔννοιαν τῆς ὕλης ἐρχό μεθα κατ᾽ ἀπόφασιν τῶν εἰδῶν, τὴν εἰς τὸ δεκτικὸν ἀπάγουσαν ὑποκείμενον. ε'. Ταύτην τὴν ὕλην μέγα και μικρὸν ὁ Πλάτων ὠνόμασεν, ἐκ μιᾶς ἀντιθέσεως πάσας αὐτῇ τὰς ἀν τιθέσεις προσείναι μαρτυρῶν, καὶ δυάδα δ' αόριστον καὶ ἀσυμμετρίαν αὐτὴν ἐκάλεσεν· ἧς μέρη ὑπερ βολή τε καὶ ἔλλειψις, καὶ τὸ πολὺ καὶ ὀλίγον, καὶ ἡ ἀνισότης, πάντα τῇ ὕλῃ προσήκοντα, ἅπερ ἴσως διὰ τοῦ μεγάλου καὶ τοῦ μικροῦ αὐτὸς ἐνεδείξατο· ὡς τῆς ὕλης, ἀσωμάτου μὲν καὶ ἀμεγέθους οὔσης, καὶ διὰ τοῦτο μικρᾶς ἂν λεγομένης· παντὸς δ' ὄγκου καὶ πάσης διαστάσεως αἰτίας, καὶ διὰ τοῦτο μεγά λης. 5'. Ταύτην δὴ τὴν ὕλην τινὲς μὲν ἀσώματον ἔφασ σαν· ἄλλοι δὲ σῶμα κεκλήκασιν ἄποιον· οἱ μὲν διὰ τὸ εἶναι παντελῶς ἀμεγέθη τε καὶ ἀδιάστατον, οἱ δὲ διὰ τὸ οἷον πάρεσιν ὑπάρχειν καὶ ἔκστασιν, καὶ ἀοριστίαν τῆς ἀσωμάτου καὶ ἀμερίστου καὶ νοητῆς φύσεως. Οθεν καὶ σῶμα ταύτην ἐκάλεσαν, οὐ τὸ κατ᾽ εἶδος καὶ λόγον ὑφεστώς, καὶ τρισὶ διαστάσεσιν ὡρισμένον εἰδητικῶς· ἀλλὰ τὸ πάντη παρειμένον τε καὶ ἐκλελυμένον, καὶ πανταχόθεν ἀπὸ τοῦ ὄντος ἀποῤόξον εἰς τὸ μὴ δν. ζ'. Ταύτην τὴν ὕλην καὶ ἄφθαρτον φαντάζονται καὶ ἀγέννητον. Τὸ μὲν γὰρ εἶδος καὶ τὴν στέρησιν ὡς ἐναντία γίνεσθαί τε καὶ φθείρεσθαι λέγουσι· καὶ – τοῦ μὲν εἴδους παρόντος ἀπεῖναι τὴν στέρησιν, τῆς δὲ στερήσεως παρούσης ἀπεῖναι τὸ εἶδος, καὶ οὕτω τὴν γέννησιν ἐπιτελεῖσθαι καὶ τὴν φθοράν· τὴν ὕλην δ' οὖσαν ὑποκείμενον καὶ κατὰ τὸ δυνάμει ού σιωμένην, καὶ μετὰ τῆς στερήσεως εἶναι, καὶ τοῦ εἴδους ἐνεργείᾳ παρόντος μένειν, καὶ διασώζειν τὸ δυνάμει αὐτῆς ἀναλλοίωτον, ὅθεν μηδὲ μεταβάλλειν ταύτην ἀπὸ τοῦ δυνάμει εἰς τὸ ἐνεργείᾳ ποτέ ἀλλὰ μένουσαν ὅπερ ἐστὶ, δέχεσθαι τὸ εἶδος· καὶ τοῦ εἴδους ὑποχωροῦντος μένειν πάλιν ὅπερ πρότερον ἦν, καὶ οὕτω μήτε γίνεσθαι μήτε φθείρεσθαι. Ἴσως δὲ πῶς μὲν ἀγέννητος ἔσται ἡ ὕλη καὶ ἄφθαρτος, πῶς δὲ γεννητὴ καὶ κατὰ φύσιν φθαρτη. Αγέννητος μὲν οὖν ἔσται, διὰ τὸ μὴ ἔκ τινος ὑποκειμένου πρώτου καθ' αὐτὸ ἐνυπάρχοντος γίνεσθαι· αὕτη γὰρ πρῶτόν ἐστιν ὑποκείμενον, ἐνυπάρχον καθ᾽ αὑτὸ, καὶ ἄφθαρτος πάλιν κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον, διὰ τὸ μὴ εἶναί τινα στοιχειώδη ταύτης ἀρχὴν, εἰς ἦν καὶ ἀναλυθήσεται, εἴ γε τὸ φθειρόμενον φυσικῶς, οὐ τῷ ἀναλύεσθαι εἰς τὸ μὴ ὂν φθείρεσθαι λέγεται, ἀλλὰ τῷ (ἀναλύεσθαι) εἰς ἐκεῖνο ἐξ οὗ πρώτως ἐνυπάρχοντος (καὶ) μὴ κατὰ συμβεβηκός, ἐγεγόνει. Γεν νητὴ δέ ἐστιν ἡ ὕλη κατὰ τὸ ἔχειν αἴτιον ποιητικόν τι καὶ τελικὸν, ἐκ τοῦ μηδαμή μηδαμῶς ὄντος ὑπὸ Θεοῦ παραχθεῖσα εἰς δεῖγμα καὶ μεγαλωσύνην τῆς ἀγαθότητος αὐτοῦ καὶ δυνάμεως. Ἐπεὶ γοῦν ἡ ὕλη ε.
κειμένων ἑκάτερον· ἐπὶ τὴν ἔννοιαν τῆς ὕλης ἐρχό- indigere perspexerinus, quod ita natura compaμεθα κατ᾽ ἀπόφασιν τῶν εἰδῶν, τὴν εἰς τὸ δεκτικὸν
ἀπάγουσαν ὑποκείμενον.
ε'. Ταύτην τὴν ὕλην μέγα και μικρὸν ὁ Πλάτων
ὠνόμασεν, ἐκ μιᾶς ἀντιθέσεως πάσας αὐτῇ τὰς ἀντιθέσεις προσείναι μαρτυρῶν, καὶ δυάδα δ' αόριστον
καὶ ἀσυμμετρίαν αὐτὴν ἐκάλεσεν· ἧς μέρη ὑπερβολή τε καὶ ἔλλειψις, καὶ τὸ πολὺ καὶ ὀλίγον, καὶ ἡ
ἀνισότης, πάντα τῇ ὕλῃ προσήκοντα, ἅπερ ἴσως διὰ
τοῦ μεγάλου καὶ τοῦ μικροῦ αὐτὸς ἐνεδείξατο· ὡς
τῆς ὕλης, ἀσωμάτου μὲν καὶ ἀμεγέθους οὔσης, καὶ
διὰ τοῦτο μικρᾶς ἂν λεγομένης· παντὸς δ' ὄγκου
καὶ πάσης διαστάσεως αἰτίας, καὶ διὰ τοῦτο μεγάλης.
5'. Ταύτην δὴ τὴν ὕλην τινὲς μὲν ἀσώματον ἔφασ
σαν· ἄλλοι δὲ σῶμα κεκλήκασιν ἄποιον· οἱ μὲν διὰ
τὸ εἶναι παντελῶς ἀμεγέθη τε καὶ ἀδιάστατον, οἱ
δὲ διὰ τὸ οἷον πάρεσιν ὑπάρχειν καὶ ἔκστασιν, καὶ
ἀοριστίαν τῆς ἀσωμάτου καὶ ἀμερίστου καὶ νοητῆς
φύσεως. Οθεν καὶ σῶμα ταύτην ἐκάλεσαν, οὐ τὸ
κατ᾽ εἶδος καὶ λόγον ὑφεστώς, καὶ τρισὶ διαστάσε
σιν ὡρισμένον εἰδητικῶς· ἀλλὰ τὸ πάντη παρειμέ
νον τε καὶ ἐκλελυμένον, καὶ πανταχόθεν ἀπὸ τοῦ
ὄντος ἀποῤόξον εἰς τὸ μὴ δν.
ζ'. Ταύτην τὴν ὕλην καὶ ἄφθαρτον φαντάζονται
καὶ ἀγέννητον. Τὸ μὲν γὰρ εἶδος καὶ τὴν στέρησιν
ratnın sit, ut utrumque contrariorum per vices
suscipere possit; in materiæ notitiam per formarum negationem ad subjectum suscipiendi facultate
præditum abducentem pervenimus ".
5. Hanc materiam Plato ** magnum et parvum
appellavit, ex una oppositione omnes illi oppositiones inesse testificans, et dualitatem interminatam
el asymmetriam [quasi dicas, incommensurabilitalem] ipsam vocavit; cujus partes sunt, excessus
et defectus, et multum et paucum, et inæqualitas,
omnia materiæ convenientia, quæ fortassis ipse
per magnum et parvum subindicavit; 20 quod
materia corporis quidem et magnitudinis expers
sit, et eapropter parva dicatur; omnis autern
molis et dimensionis causa sit, et ideo magna [appelletur].
6. Ilanc nimirum materiam aliqui corporis ex.
pertem dixerunt; alii corpus qualitatibus orbatum
vocarunt; illi quidem quod prorsus magnitudine
et dimensione vacet; hi vero quod setuti remissio
et excessio et infinitio sit incorporeæ et impartibilis intelligibilisque naturæ ". Proinde hanc etiana
corpus appellarunt, non id quod per formam et
rationem seu speciem] subsistat, sed quod prorsus
remissum et solutum sit, et omni ex parte ab ente
in non ens defluat 25.
7. Et hanc materiam etiam generationis et corruptionis expertem imaginantur. Formam enim et
ὡς ἐναντία γίνεσθαί τε καὶ φθείρεσθαι λέγουσι· καὶ – privationem ut contraria generari et corrumpi dicunt; et præsente quidem forma, privationem
abesse; privatione autem præsente, formam abesse; ac ita generationem et corruptionem perfici;
materiam autem, cum sit subjectum et in eo quod
est potestate suam habeat essentia, et cum privalione esse, et forma actu præsente manere, hoc
que suum potestate esse ab omni alteratione 21
liberum conservare; atque hinc elici, ut nec a
potestate esse ad actu esse commutetur, sed maneus quod est, formam suscipiat; et forma recedente maneat iterum quod prius erat; et sic nec
generetur nec corrumpatur. Fortassis autem qua16
τοῦ μὲν εἴδους παρόντος ἀπεῖναι τὴν στέρησιν, τῆς
δὲ στερήσεως παρούσης ἀπεῖναι τὸ εἶδος, καὶ οὕτω
τὴν γέννησιν ἐπιτελεῖσθαι καὶ τὴν φθοράν· τὴν
ὕλην δ' οὖσαν ὑποκείμενον καὶ κατὰ τὸ δυνάμει ού
σιωμένην, καὶ μετὰ τῆς στερήσεως εἶναι, καὶ τοῦ
εἴδους ἐνεργείᾳ παρόντος μένειν, καὶ διασώζειν τὸ
δυνάμει αὐτῆς ἀναλλοίωτον, ὅθεν μηδὲ μεταβάλλειν
ταύτην ἀπὸ τοῦ δυνάμει εἰς τὸ ἐνεργείᾳ ποτέ·
ἀλλὰ μένουσαν ὅπερ ἐστὶ, δέχεσθαι τὸ εἶδος· καὶ τοῦ
εἴδους ὑποχωροῦντος μένειν πάλιν ὅπερ πρότερον
ἦν, καὶ οὕτω μήτε γίνεσθαι μήτε φθείρεσθαι. Ἴσως
δὲ πῶς μὲν ἀγέννητος ἔσται ἡ ὕλη καὶ ἄφθαρτος,
πῶς δὲ γεννητὴ καὶ κατὰ φύσιν φθαρτη. Αγέννητος
μὲν οὖν ἔσται, διὰ τὸ μὴ ἔκ τινος ὑποκειμένου
πρώτου καθ' αὐτὸ ἐνυπάρχοντος γίνεσθαι· αὕτη γὰρ cundum naturam corruptioni est obnoxia, Itaque
πρῶτόν ἐστιν ὑποκείμενον, ἐνυπάρχον καθ᾽ αὑτὸ,
καὶ ἄφθαρτος πάλιν κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον, διὰ τὸ
μὴ εἶναί τινα στοιχειώδη ταύτης ἀρχὴν, εἰς ἦν καὶ
ἀναλυθήσεται, εἴ γε τὸ φθειρόμενον φυσικῶς, οὐ τῷ
ἀναλύεσθαι εἰς τὸ μὴ ὂν φθείρεσθαι λέγεται, ἀλλὰ
τῷ (ἀναλύεσθαι) εἰς ἐκεῖνο ἐξ οὗ πρώτως ἐνυπάρ
χοντος (καὶ) μὴ κατὰ συμβεβηκός, ἐγεγόνει. Γεν
νητὴ δέ ἐστιν ἡ ὕλη κατὰ τὸ ἔχειν αἴτιον ποιητικόν
τι καὶ τελικὸν, ἐκ τοῦ μηδαμή μηδαμῶς ὄντος ὑπὸ
Θεοῦ παραχθεῖσα εἰς δεῖγμα καὶ μεγαλωσύνην τῆς
ἀγαθότητος αὐτοῦ καὶ δυνάμεως. Ἐπεὶ γοῦν ἡ ὕλη
dammodo materia generationis et corruptionis
expers est; quodammodo autem generationi et segenerationis quidem expers erit, quod ex aliquo
Ipsa enim primum est subjectum quod per se inest.
subjecto primo quod per se insit, non generetur sr.
Nec vero corruptioni erit subjecta per eamdem
cipium in quod etiam resolvatur; siquidem quod
rationem, quod nullum elementare sit ipsius prininterit naturaliter, non ideo quod in non ens resolvatur, interire dicitur, sed quod in id [resolvatur],
ex quo ut primum inesset, non per accidens,
ratum fuerat. Generationi autem subjecta est materia, quatenus causam habet efficientem et finalem;
gene-
” 1 Phys. c. 10. t. 80. "Plato Parm. et Tim.; Plot. Enn. 2, lib. 4, c. 11; Zab. lib. 2 de materia pri.
ma, c. 9. * Zab. ibid. lib. 2, c. 12. 25 1 Phys. c. 10, 1. 92.
ε.
16 Zab. i de mat. prima, c. 1!. 11 Pays.
col. 1039–1040page 257 of 548
PG 142:1039παντελεῖ· κἂν ὁ πανάγαθος Θεὸς οὐκ εἰς τὸ μὴ εἶναι, μᾶλλον μὲν οὖν εἰς τὸ κρειττόνως εἶναι μετ τασκευάσοι τὴν δημιουργίαν αὐτοῦ. μή οὖσα παρήκται, πάντω; ὑπόκειται και φθορα η'. Ετι τὴν ὕλην οἱ μὲν Πλατωνικ: λέγουσιν ἀναλλοίωτο, οἱ δὲ Πριπατητικοὶ ὅλην δι' όλης ἀλλοιωτήν. 'Αλλ' οἱ μὲν περὶ τῆς ἀποίου λέγοντε; ὅλης τῆς πρώτης οὐ συγχωροῦσιν ἀλλοιοῦσθαι αὐτ τήν. 'Αλλοιοῦται γὰρ τὸ πεποιωμένον, ἄλλην μὲν άποβάλλον, ἄλλην δὲ προσλαμβάνον ποιότητα· τὸ δ' ἄποιον, πῶς ἂν ἀλλοιωθείη; Διὰ τοῦτο καὶ τὴν σύν θετον οὐσίαν εἶδος ἐν ὕλῃ φασίν· ἀλλ᾽ οὐκ ἐξ εἴδους καὶ ὕλης, ὡς μὴ συναλλοιουμένων ἀλλήλοις. Οἱ δ' ἀπὸ τοῦ περιπάτου τὴν προσεχῆ λαμβάνοντες ὕλην, ὡς τὰ τέσσαρα στοιχεῖα, εἰκότω; καὶ ἀλλοιοῦσθαι λέγουσι ταύτην ὡς πεποιωμένην, καὶ ἐξ ὕλης και εἴδους τὸ σύνθετον εἶναι, εἰς εἶδος ἕτερον μεταβαλλούσης τῆς τοιαύτης ύλης καὶ ὑλουμένου τοῦ εἴδους ἐκείνου. ἐπιδια! ρεσιν ἐπιδιτί εὐτυχίαν εἰ δυστ αὐτόματον, τοῦ αὐτομάτου όμωνυμίαν ΚΕΦΑΛ. Γ. Περὶ αἰτιατῶν, ἐν ᾧ καὶ περὶ τύχης καὶ αὐτομάτου. α'. Τῶν αἰτίων τὰ μὲν ἔστι καθ᾽ αὐτὰ, τὰ δὲ κατά συμβεβηκός. Ωσαύτως καὶ τῶν ὧν εἰσιν αἴτια, τουτ ἐστι τῶν αἰτιατῶν, τὰ μὲν καθ᾿ αὐτὰ, τὰ δὲ κατὰ συμβεβηκός. Οἷον ποιητικὸν αἴτιον τοῦ ἀνδριάντος καθ᾿ αὐτὸ μὲν ὁ ἀνδριαντοποιός, κατά συμβεβηκός δὲ ὁ Πολύκλειτος, ἢ ὁ λευκὸ;, ἢ ὁ μουσικός. Συνέβη γὰρ τῷ ἀνδριαντοποιῷ Πολυκλείτῳ καλεῖσθαι τυχόν καὶ λευκῷ εἶναι ἢ μουσικῷ. Ομοίως δὲ καὶ ἀνδριαν
παντελεῖ· κἂν ὁ πανάγαθος Θεὸς οὐκ εἰς τὸ μὴ
εἶναι, μᾶλλον μὲν οὖν εἰς τὸ κρειττόνως εἶναι μετ
τασκευάσοι τὴν δημιουργίαν αὐτοῦ.
ut quæ ex nihil prorsus a Deo producta fuerit, ut μή οὖσα παρήκται, πάντω; ὑπόκειται και φθορα
“suam bonitatem et potentiam ostenderet illustremque redderet. Quoniam vero materia ex nihilo producta 22 est, profecto etiam perfecta corruptioni
obnoxia erit; tametsi alioqui Deus, qui est ipsa summa bonitas, opificium suum non
`sed in meliorem statum commutaturus sit.
8. Præterea Platonici quidem materiam omnis
alterationis expertem, Peripatetici autem totam
penitus alterationi subjectain esse aiunt. Verum illi
cum de qualitatis experte loquantur, prima [inquam]
materia; non concedunt ipsam alterationi subjici.
ld enim alteratur, quod qualitate est præditum,
aliam abjiciens, et aliam assumens qualitatem.
Quod autem qualitate vacat, quo tandem modo
alterari quiverit? Propterea etiam compositam essentiam. formam in materia, non ex forma et materia dicunt; ut quæ simul invicem non alterentur.
Peripatetici autem propinquam materiam accipientes, ut quatuor elementa, merito etiam alterari di-
· cunt ipsam ut qualitate præditam, et ex forma ac
materia compositum esse; ut hujusmodi materia
In aliam formam mutetur, et forma illa a materia
· suscipiatur.
in nihilume,
η'. Ετι τὴν ὕλην οἱ μὲν Πλατωνικ: λέγουσιν
ἀναλλοίωτο, οἱ δὲ Πριπατητικοὶ ὅλην δι' όλης
ἀλλοιωτήν. 'Αλλ' οἱ μὲν περὶ τῆς ἀποίου λέγοντε;
ὅλης τῆς πρώτης οὐ συγχωροῦσιν ἀλλοιοῦσθαι αὐτ
τήν. 'Αλλοιοῦται γὰρ τὸ πεποιωμένον, ἄλλην μὲν
άποβάλλον, ἄλλην δὲ προσλαμβάνον ποιότητα· τὸ δ'
ἄποιον, πῶς ἂν ἀλλοιωθείη; Διὰ τοῦτο καὶ τὴν σύν
θετον οὐσίαν εἶδος ἐν ὕλῃ φασίν· ἀλλ᾽ οὐκ ἐξ εἴδους
καὶ ὕλης, ὡς μὴ συναλλοιουμένων ἀλλήλοις. Οἱ δ'
ἀπὸ τοῦ περιπάτου τὴν προσεχῆ λαμβάνοντες ὕλην,
ὡς τὰ τέσσαρα στοιχεῖα, εἰκότω; καὶ ἀλλοιοῦσθαι
λέγουσι ταύτην ὡς πεποιωμένην, καὶ ἐξ ὕλης και
εἴδους τὸ σύνθετον εἶναι, εἰς εἶδος ἕτερον μεταβαλλούσης τῆς τοιαύτης ύλης καὶ ὑλουμένου τοῦ εἴδους
ἐκείνου.
23 SYNOPSIS CAPITIS III,
QUOD EST DE CAUSIS ET EFFECTIS, UBI ETIAM DE FORTUNA ET Casu.
4. Causas et effecta dividit in per se et per accidens talia, eademque exemplis declarat. 2. Per ἐπιδια!
ρεσιν ambo ista in propinqua et remota dividit, et exemplis iterum illustrat: simul ostendens causas
per se et per accidens non tantum absolute, sed etiam conjuncte dici posse. 3. Per aliam ἐπιδιτίCsatv causas el effecta per se et per àccidens, propinqua item et remota in talia actu et potestate partitur,
docens causas et effecta ac'u, simul esse et simul non esse; non item causas et effecta potestate.
4. Duo præcepta dat de cujusque rei suprema, id est, præcipua causa inquirenda; et de causis ita assignandis, ut effectis conveniant. 5. Duo theoremata proponit; prius, quod causa per se non aliæ in
aliis effectis seorsim, sed plures in uno effecto simul, quin potius omnes inveniantur; tametsi nonnunquam aliquot conventant, ut forma et finis in naturalibus, et nonnunquam etiam efficiens: posterius,
quod eodem modo quædam sibi invicem cause sint, quomodo laborare bone valetudinis, et bona valetudo
laborandi causa est.. G. Ostendit fortunam et casum dici causas veluti efficientes, sed tamen per acci
dens, easque in raris contingentibus 24 consistere. - 7. Eadem a se invicem distinguit, ut fortuna in
iis quæ secundum electionem fiunt; casus in iis quæ secundum naturam contingunt, versetur. - 8. Fortunam secundum qualitatem, in secundam et adversam; secundum quantitatem, in εὐτυχίαν εἰ δυστ
xiav distinguit; quæ tamen ambo duntaxat in illis quæ agere possunt, et proinde in nullo inanimato,
nec bestiis, nec etiam pueris reperiuntur, proprie quidem loquendo. 9. Ambo fortunam et casum ad
generaliter dictum αὐτόματον, id est, casum reducit; ubi τοῦ αὐτομάτου όμωνυμίαν et etymologiam
explicat. • 10. Docet quare etiam omnis casus, causa dicatur, quanquam per accidens. - 11. 1
frustra describit et trifariam dici ostendit. 12. Per occupationem ostendit, quanquam pater sit causa
quodammodo efficiens filii in generatione materiali: quod tamen in divina generatione Deus Pater Filii
sil causa pure essentialis, non efficiens, propterea quod nec creatus, nec facius est Filius, sea genitus;
quanquam alias omnium aliarum creaturarum proprie causa est efficiens, angelorum etiam.
CAPUT II,
De causis et effectis, ubi etiam de de fortuna et
cast.
1. Causarum quædam sunt per se, quædam per
accidens 18. Eodeinque modo eorum quæ a causis
proficiscuntur, hoc est effectorum, quædam per se
sunt, quædam per accidens. 25 Veluti causa efliciens
per se quidem statuæ est statuarius; per accidens autem, Polycletus, aut albus, aut musicus. Accidit enim
statuario ut Polycletus fortasse vocaretur, et albus esset aut musicus. Pari modo etiam effectum statuarii
10 2. Phys. c. 3, 1. 52, 33; 4 Metaphys. c. 2.
Περὶ αἰτιατῶν, ἐν ᾧ καὶ περὶ τύχης καὶ
αὐτομάτου.
α'. Τῶν αἰτίων τὰ μὲν ἔστι καθ᾽ αὐτὰ, τὰ δὲ κατά
συμβεβηκός. Ωσαύτως καὶ τῶν ὧν εἰσιν αἴτια, τουτἐστι τῶν αἰτιατῶν, τὰ μὲν καθ᾿ αὐτὰ, τὰ δὲ κατὰ
συμβεβηκός. Οἷον ποιητικὸν αἴτιον τοῦ ἀνδριάντος
καθ᾿ αὐτὸ μὲν ὁ ἀνδριαντοποιός, κατά συμβεβηκός
δὲ ὁ Πολύκλειτος, ἢ ὁ λευκὸ;, ἢ ὁ μουσικός. Συνέβη
γὰρ τῷ ἀνδριαντοποιῷ Πολυκλείτῳ καλεῖσθαι τυχόν
καὶ λευκῷ εἶναι ἢ μουσικῷ. Ομοίως δὲ καὶ ἀνδριαν
Digilized by Google
col. 1041–1042page 258 of 548
PG 142:1041τοποιοῦ αἰτιατών καθ' αὐτὸ μὲν ὁ ἁ δριάς, κατὰ; συμβεβηκός δὲ ὁ Μαρκίων ἴσως, ἢ ὁ τρίπηχυς ἢ ὁ Ερυθρός. Συνέβη γὰρ τῷ ἀνδριάντι ἀναστηλώσθαι διὰ Μαρκίωνα καὶ καλεῖσθαι Μαρκίωνι, καὶ τριπήχει εἶναι ἢ ἐρυθρῷ β'. Τῶν αἰτίων δὲ καὶ τῶν αἰτιατῶν ὁμοῦ, τῶν τε καθ' ἑαυτὰ, καὶ κατὰ συμβεβηκός, τὰ μὲν ἔστι προσεχῇ, τὰ δὲ πόρρω· οἷον, προσεχές αἴτιον καθ' αὑτὸ τοῦδε τοῦ ἀνδριάντος δε ὁ ἀνδριαντοποιός καὶ ἔτι πόρξω ὁ τεχνίτης. Προσεχὲς αἰτιατὸν καθ' αὐτὸ τοῦδε τοῦ ἀνδριαντοποιοῦ ὅδε ὁ ἀνδριάς· πόρρω δὲ ὁ ἁπλῶς ἀνδριάς, καὶ ἔτι ἡ εἰκών. Προσεχές αἴτιον κατά συμβεβηκός ὁ Πολύκλειτος· πόρξω δὲ ὁ ἄν Όρωπος· καὶ ἔτι τὸ ζῶον, ἢ ὁ λευκός· καὶ ἔτι ἡ κεχρωματισμένος. Καὶ τὸ μὲν λευκὸν, καὶ ὅλως τὸ κεχρωματισμένον, κατὰ συμβεβηκές υπάρχει τῷ Πολυκλείτῳ· ὁ δ᾽ ἄνθρωπος καὶ ὅλως τὸ ζῶον καθ' αὐτό. Τῷ ἀνδριάντι οὐ μόνον ὁ λευκὸς καὶ ὁ κεχρω ματισμένος, ἀλλὰ καὶ ὁ ἄνθρωπος καὶ τὸ ζῶον, κατὰ συμβεβηκός εἰσιν αίτια. Εἰ γὰρ ὁ Πολύκλειτος απ. τιος κατά συμβεβηκός τοῦ ἀνδριάντος ἐστί, τῷ Πολυκλείτῳ δὲ καθ᾿ αὐτὸ ὑπάρχει ὁ ἄνθρωπος και τὸ ζῶον· καὶ ὁ ἄνθρωπος ἄρα καὶ τὸ ζῶον κατά συμβεβηκός εἰσιν αἴτια τοῦ ἀνδριάντος. Προσεχές αἰτιατών κατά συμβεβηκὸς ὁ Μαρκίων πόρρω δὲ ἡ ὠνομασμένος. Καὶ πάλιν προσεχὲς αἰτιατὸν τόδε τὸ τρίπηχυ· πόλφω δὲ ὁ ἁπλῶς τρίπηχυς καὶ ἔτι ὁ με μεγεθισμένος· ἀλλὰ τὸ μὲν τρίπηχυ καὶ τὸ με μεγεθισμένον κατά συμβεβηκ'ς τῷ Μαρκίων, τὸ ὠνομασμένον δὲ καθ᾽ αὑτό. Πάντα δ' ὁμοῦ ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα κατὰ συμβεβηκός αἰτιατὰ τοῦ ἀνα δριαντοποιοῦ· τὰ καθ᾽ αὑτὸ δὲ καὶ τὰ κατὰ συμβε. σικός αἴτια μὴ μόνον ἀπολελυμένως, ἀλλὰ καὶ συμπεπλεγμένως δύναται λέγεσθαι· οἷον αἴτιον τοῦ ἀνδρ' άντος οὐ μόνον ὁ ἀνδριαντοποιός ῥηθείη ἂν ἰδικῶς, καὶ πάλιν ἰδικῶς ὁ Πολύκλειτος, ἀλλὰ καὶ κατὰ συμπλοκὴν ὁ Πολύκλειτος ἀνδριαντοποιός Ωσαύτως δὲ καὶ τὰ αἰτιατά. γ΄. Πάντων δὲ τῶν εἰρημένων αἰτίων καὶ αἰτιατῶν, τῶν σε καθ᾿ αὐτὸ καὶ τῶν κατὰ συμβεβηκός, τῶν τε προσεχῶν καὶ τῶν πόρρω, τὰ μὲν δυνάμει λέγεται, τὰ δὲ ἐνεργείᾳ, Τὸ δυνάμει δὲ νῦν οὐ τὸ οἷόν τε γίνεσθαι δηλοῖ, ἀλλ᾽ ἁπλῶς τὸ μὴ ἐνεργοῦν, μήτ' αὖ ἐνεργούμενον. Οὐκ ἐνεργεῖ δὲ καὶ τὰ οἷά τε ἐνερ γῆσαι καὶ τὰ πεπαυμένα τοῦ ἐνεργεῖν· ὥσπερ πάλιν οὐκ ἐνεργεῖται, καὶ τὰ οἷά τα ἐνεργηθῆναι καὶ τὰ πεπαυμένα τοῦ ἐνεργεῖσθαι. Τὰ μὲν οὖν ἐνεργεία αἴτια καὶ (τα) αἰτιατά, ἅμα το ἔστι καὶ πάλιν ἅμα οὐκ ἔστιν· ἤγουν συνεισφέρει τε ἄλληλα καὶ συναναιρεῖ. "Αμα γάρ ἐστιν ὁ οἰκοδομῶν οίκο δόμος, καὶ τὸ οἰκοδομούμενον οἴκημα· καὶ μὴ ὄντος τοῦ οἰκοδομοῦντος, οὐδὲ τὸ οἰκοδομούμενόν ἐστιν. Ωσαύτως καὶ τοῦ οἰκοδομουμένου μη όντο;, οὐκ ἔστιν οὐδ' ὁ οἰκοδομῶν. Τὰ δὲ δυνάμει οὐκ ἀεὶ ἄμπ ἔστι καὶ ἅμα οὐκ ἔστι. Δυνατὸν γὰρ ἢ τὴν οἰκίαν διαμένειν, τὸν δ' οἰκοδήμον θανεῖν ἢ τοῦτον μὲν ζῆν ἔτι, τὴν δ' οἰκίαν καταπεσεῖν.
τοποιοῦ αἰτιατών καθ' αὐτὸ μὲν ὁ ἁ δριάς, κατὰ per se quidem eat statua; per accidens autem,
συμβεβηκός δὲ ὁ Μαρκίων ἴσως, ἢ ὁ τρίπηχυς ἢ ὁ
Ερυθρός. Συνέβη γὰρ τῷ ἀνδριάντι ἀναστηλώσθαι
διὰ Μαρκίωνα καὶ καλεῖσθαι Μαρκίωνι, καὶ τριπή
χει εἶναι ἢ ἐρυθρῷ
β'. Τῶν αἰτίων δὲ καὶ τῶν αἰτιατῶν ὁμοῦ, τῶν τε
καθ' ἑαυτὰ, καὶ κατὰ συμβεβηκός, τὰ μὲν ἔστι
προσεχῇ, τὰ δὲ πόρρω· οἷον, προσεχές αἴτιον καθ'
αὑτὸ τοῦδε τοῦ ἀνδριάντος δε ὁ ἀνδριαντοποιός
καὶ ἔτι πόρξω ὁ τεχνίτης. Προσεχὲς αἰτιατὸν καθ'
αὐτὸ τοῦδε τοῦ ἀνδριαντοποιοῦ ὅδε ὁ ἀνδριάς· πόρρω
δὲ ὁ ἁπλῶς ἀνδριάς, καὶ ἔτι ἡ εἰκών. Προσεχές αἴτιον
κατά συμβεβηκός ὁ Πολύκλειτος· πόρξω δὲ ὁ ἄν
Όρωπος· καὶ ἔτι τὸ ζῶον, ἢ ὁ λευκός· καὶ ἔτι ἡ
κεχρωματισμένος. Καὶ τὸ μὲν λευκὸν, καὶ ὅλως τὸ
κεχρωματισμένον, κατὰ συμβεβηκές υπάρχει τῷ
Πολυκλείτῳ· ὁ δ᾽ ἄνθρωπος καὶ ὅλως τὸ ζῶον καθ'
αὐτό. Τῷ ἀνδριάντι οὐ μόνον ὁ λευκὸς καὶ ὁ κεχρωματισμένος, ἀλλὰ καὶ ὁ ἄνθρωπος καὶ τὸ ζῶον, κατὰ
συμβεβηκός εἰσιν αίτια. Εἰ γὰρ ὁ Πολύκλειτος απ.
τιος κατά συμβεβηκός τοῦ ἀνδριάντος ἐστί, τῷ
Πολυκλείτῳ δὲ καθ᾿ αὐτὸ ὑπάρχει ὁ ἄνθρωπος και
τὸ ζῶον· καὶ ὁ ἄνθρωπος ἄρα καὶ τὸ ζῶον κατά
συμβεβηκός εἰσιν αἴτια τοῦ ἀνδριάντος. Προσεχές
αἰτιατών κατά συμβεβηκὸς ὁ Μαρκίων πόρρω δὲ ἡ
ὠνομασμένος. Καὶ πάλιν προσεχὲς αἰτιατὸν τόδε τὸ
τρίπηχυ· πόλφω δὲ ὁ ἁπλῶς τρίπηχυς καὶ ἔτι ὁ
με μεγεθισμένος· ἀλλὰ τὸ μὲν τρίπηχυ καὶ τὸ με
μεγεθισμένον κατά συμβεβηκ'ς τῷ Μαρκίων, τὸ
ὠνομασμένον δὲ καθ᾽ αὑτό. Πάντα δ' ὁμοῦ ταῦτα
καὶ τὰ τοιαῦτα κατὰ συμβεβηκός αἰτιατὰ τοῦ ἀνα
δριαντοποιοῦ· τὰ καθ᾽ αὑτὸ δὲ καὶ τὰ κατὰ συμβε.
σικός αἴτια μὴ μόνον ἀπολελυμένως, ἀλλὰ καὶ συμ
πεπλεγμένως δύναται λέγεσθαι· οἷον αἴτιον τοῦ
ἀνδρ' άντος οὐ μόνον ὁ ἀνδριαντοποιός ῥηθείη ἂν
ἰδικῶς, καὶ πάλιν ἰδικῶς ὁ Πολύκλειτος, ἀλλὰ καὶ
κατὰ συμπλοκὴν ὁ Πολύκλειτος ἀνδριαντοποιός
Ωσαύτως δὲ καὶ τὰ αἰτιατά.
γ΄. Πάντων δὲ τῶν εἰρημένων αἰτίων καὶ αἰτιατῶν,
τῶν σε καθ᾿ αὐτὸ καὶ τῶν κατὰ συμβεβηκός, τῶν τε
προσεχῶν καὶ τῶν πόρρω, τὰ μὲν δυνάμει λέγεται,
τὰ δὲ ἐνεργείᾳ, Τὸ δυνάμει δὲ νῦν οὐ τὸ οἷόν τε
γίνεσθαι δηλοῖ, ἀλλ᾽ ἁπλῶς τὸ μὴ ἐνεργοῦν, μήτ'
αὖ ἐνεργούμενον. Οὐκ ἐνεργεῖ δὲ καὶ τὰ οἷά τε ἐνεργῆσαι καὶ τὰ πεπαυμένα τοῦ ἐνεργεῖν· ὥσπερ
πάλιν οὐκ ἐνεργεῖται, καὶ τὰ οἷά τα ἐνεργηθῆναι
καὶ τὰ πεπαυμένα τοῦ ἐνεργεῖσθαι. Τὰ μὲν οὖν
ἐνεργεία αἴτια καὶ (τα) αἰτιατά, ἅμα το ἔστι καὶ
πάλιν ἅμα οὐκ ἔστιν· ἤγουν συνεισφέρει τε ἄλληλα
καὶ συναναιρεῖ. "Αμα γάρ ἐστιν ὁ οἰκοδομῶν οίκο
δόμος, καὶ τὸ οἰκοδομούμενον οἴκημα· καὶ μὴ ὄντος
τοῦ οἰκοδομοῦντος, οὐδὲ τὸ οἰκοδομούμενόν ἐστιν.
Ωσαύτως καὶ τοῦ οἰκοδομουμένου μη όντο;, οὐκ
ἔστιν οὐδ' ὁ οἰκοδομῶν. Τὰ δὲ δυνάμει οὐκ ἀεὶ ἄμπ
ἔστι καὶ ἅμα οὐκ ἔστι. Δυνατὸν γὰρ ἢ τὴν οἰκίαν
διαμένειν, τὸν δ' οἰκοδήμον θανεῖν ἢ τοῦτον μὲν
ζῆν ἔτι, τὴν δ' οἰκίαν καταπεσεῖν.
Marcion forte, aut tricubitus, aut rufus. Accidit
enim statur, ut propter Marcionem crecta fuerit,
et Marcion vocaretur, ac tricubita aut rufa
foret.
2. Porro causarum et effectorum simul, cum per so
tum per accidens, alia propinqua sunt, alia remota.
Exempli gratia, causa propinqua per se hujusce stature est hic statuarius; remota vero, simpliciter statuarius; et adhuc remotior, artifex. Propinquum ef
fectum per se hujusce statuarii est hæc statua; remotum autem, simpliciter statua; et amplius, imago.
Propinqua causa per accidens est Polycletus; remota
autem, homo; et adhuc reinotior, animal, aut albus;
et porro colore præditus. Ac album quidem et ipsum
omnino colore præditum, Polycleto insunt per
accidens; homo autem et omnino animal, per se.
At vero statuæ non tantum albus et coloratus, sed
26 etiam homo et animal per accidens sunt causa.
Cum enim Polycletus causa statuæ sit per accidens, Polycleto autem per se insit homo et animål, hominem igitur et animal per accidens esse
causas statuæ necesse est. Propinquum effectura
per accidens est Marcion: remotum, nomine præditus. Et iterum propinquam effectum est hoc tricubitum; remotum autem, simpliciter tricubitus;
et adhuc remotius, magnitudine praeditus. Sed tricubitum quidem et magnitudine præditum Marcioni insunt per accidens; nomine præditum vero,
per se. Omnia autem hæc et hujus generis alia
per accidens sunt effecta statuarii ". Cæterum
cause cum per se, tum per accidens, non tantum
absolute, sed etiam: conjuncte dici possunt; veluti
causa statuæ non tantura statuarius seorsim, sel
etiam conjuncte, Polycletus statuarius dici poterit;
eodemque etiam modo effecta se habent "0.
3. Omnes insuper causæ et effecta de quibus
dictum est, cum quæ per se et per accidens, tum
quæ propinqua et remota sunt; partim potestate,
partim actu dicuntur. Potestate autem hic non id
quod fieri potest, declarat; sed quod nec agit, nec
Dabent potentiam, tum qua agere cessaverunt. Quemagitur. 27 Atqui non agunt cum ea quæ agendi
admodum vicissim non aguntur, cum quæ potentiam habent qua agi possint, tum quæ agi desierunt. Quæ igitur causæ et effecta sunt actu,
simul et sunt, et simul non sunt "; hoc est se
mutuo simul et inferunt et tollunt.. Simul enim
sunt edificans architectus, et domus quae adlificatur; et si non sit adlificans, ncc erit quod ædilicatur; eodemque modo si non sit quod ædificatur,
nec erit ædificans. Quæ vero potestate sunt, non
semper simul sunt et simul non sunt. Fieri enim
potest, ut vel domus permaneat, cum architectus
est mortuus; vel hic quidem adhuc vival, cum dumus collapsa est 3.
12 2 Phys. € 3, 1. 56.
3º 2 Phys. c. 3, t. 31.
at
2 Phys. c. 3, t. 37; 4 Metaphys. c. 2.
1 2 Phys.
col. 1043–1044page 259 of 548
PG 142:1043η δ'. Χρὴ δ' ἀεὶ τὸ ἀκρότατον, εἴτουν τὸ κυριώτατον αἴτιον ἑκάστου τῶν πραγμάτων ζητεῖν· οἷον, ὁ ἄν θρωπος οἰκοδομεῖ, διότι οἰκοδόμος· οἰκοδομεί δ' ὁ οἰκοδόμος κατὰ τὴν οἰκοδομικήν· ἡ ἄρα οἰκοδομική πρότερον καὶ κυριώτερον αἴτιον. Ἔτι καταλλήλως τοῖς αἰτιατοῖς ἀποδοτέον τὰ αἴτια οἷον τοῖς προσεχέσι τὰ προσεχῇ, καὶ τοῖς πόρρω τὰ πέρξω· καὶ τὰ μὲν κατὰ τὸ ἐνεργείᾳ τοῖς κατὰ τὸ ἐνεργείᾳ, τὰ δὲ κατὰ τὸ δυνάμει τοῖς κατὰ τὸ δυνάμει. ε'. Οὐκ ἄλλοις δὲ τῶν αἰτιατῶν ἄλλα τῶν αἰτίων ἐνθεωροῦνται· οἷον ἄλλῳ μὲν αἰτιατῷ ποιητικὴν αἴτιον, ἄλλῳ δὲ τελικὸν, καὶ ἑτέρῳ αὖ ἕτερον· ἀλλὰ πολλὰ τῷ ἑνὶ μᾶλλον δ' ἑκάστῳ τὰ πάντα· καν ποτε συνέβη τινὰ τῶν αἰτίων εἰς ἕν. Ἐπὶ μὲν γὰρ τῆς οἰκίας αἴτιον ὁ οἰκοδόμος ποιητικόν, ἢ μᾶλλον ἡ οικοδομική. Τελικὸν δὲ ἡ ἀπαλέξησις τῶν ὁμβριν, τῶν ἀνέμων καὶ τῶν καυμάτων. Καὶ ὑλικὸν μὲν οἱ λίθοι, τὰ ξύλα καὶ ὁ πηλὸς, εἰδικὸν δὲ τὸ σχῆμα καὶ ή μορφή, καὶ ὅλως τὸ εἶδες καθ' 8 γίνεται. Εἰ δέ τις ζητοίη καὶ ὀργανικόν, εὑρήσει τὸν πρίονα, τὸ σκέτ παρνον, τὴν κάθετον, καὶ ἄλλα τινά. Εἰ ὰ καὶ παραδειγματικών, ἔστιν ἡ προδιατύπωσις τῆς οἱ κίας καὶ προδιαμόρφωσις. Ἐπὶ δέ τινων αἰτιπτῶν τινα τῶν αἰτίων ἀλλήλοις συνέρχονται εἰς ταυτό. Τὸ αὐτὸ γὰρ ἐν φυσικοῖς καὶ εἶδός ἐστι καὶ τέλος ἐπείπερ ἡ φύσις ἕνεκα τοῦ εἴδους μηχανᾶται πάντα τα προηγούμενα. Καὶ ἔστι τὸ εἶδος καὶ τὸ τέλο· δύο μὲν κατὰ τὸν λόγον· ἓν δὲ κατ' ἀριθμὸν καὶ τὸ ὑπο κείμενον. "Ωστε εἰς ἓν ἔρχεσθαι δύναταί ποτε τὸ εἰδικὸν αἴτιον καὶ τὸ τελικόν. Ενίοτε δὲ ταυτό γίνε ται τούτοις καὶ τὸ ποιητικὸν, εἰ καὶ μὴ τῷ ὑποκειμένῳ, μηδὲ τῷ ἀριθμῷ· τέως δ' οὖν τῷ εἴδει. "Αν θρωπος γὰρ ἄνθρωπον γεννᾷ· καὶ ἔστι τῷ γεννωμένῳ ποιητικόν πως αἴτιον ὁ πατὴρ, ταυτὸν ὧν αὐτῷ κατὰ τὸ εἶδος καὶ τὸν λόγον τῆς οὐσίας. Τινά δὲ καὶ κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον ἀλλήλων ἐστὶν αἴτια ὡς τὸ πονεῖν τῆς εὐεξίας, ἡ εὐεξία τε τοῦ πονεῖν οὐ μόνον γὰρ τὸ μὲν πονεῖν αἴτιόν ἐστι τῆς εὐεξία; ποιητικὸν, ἡ δ' εὐεξία τελικόν αἴτιον τοῦ πονεῖν, ἐπείπερ ἕνεκα τῆς εὐεξίας παραλαμβάνεται τὸ πονεῖν· ἀλλὰ δὴ καὶ ἡ εὐεξία ποιητικὴν αἴτιον γινώσκετα: τοῦ ποιεῖν εἴγε τοῦ εὐεκτοῦντός ἐστι τὸ δύνασθαι πονεῖν τε καὶ ἐνεργεῖν. Ωστε τὸ αὐτὸ καὶ ἐν δύναται πλεοναχῶς τε αἴτιον λέγεσθαι, καὶ κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον εὑρίσκεσθαί που καὶ αἴτιον ὁμοῦ καὶ αἰτιατών. ς'. Λέγουσι δὲ καὶ τὴν τύχην καὶ τὸ αὐτόματον αἴτιά τινα οἱονεὶ ποιητικά, πλὴν κατὰ συμβεβηκός. Τύχη γὰρ καὶ αὐτόματον αἴτιά τινα κατά συμβε ηκὸς ἐν τοῖς ἕνεκά του γινομένοις, καὶ τούτων ἐν τοῖς ἐπ' ἔλαττον. Τοῦ γὰρ ἐνδεχομένου διαιρουμένου τριχῶς, εἰς τε τὸ ἐπὶ πολὺ, καὶ τὸ ἐπίσης, καὶ τὸ
4. Jam vero cujusque rei perpetuo suprema;
hoc est, præcipua causa inquirenda est. Exempli
gratia, homo ædificat, quia ædificator est; ædificator autem per ædificatoriam ædificat. Edificatoria igitur prior et magis præcipua causa est.
Præterea causæ ita sunt assignandæ, ut effectis
conveniant, veluti propinquæ propinquis, remote
remotis; et quæ quidem 28 actu sint, his quæ
sunt actu; quæ autem potestate sint, his quæ potestate sunt.
5. Porro haud in aliis effectis aliæ causæ consi…
derantur; veluti in alio efecto causa efficiens,
et in alio finalis, et in alio rursus alia; sed multæ
in uno, vel potius in unoquoque omnes, tametsi
nonnunquam aliquot causa in unum coeunt. In η
domo enim causa efficiens ædificator est, vel potius ipsa aedilicandi scientia. Finalis, pluviarum,
ventorum et æstuuni depulsio. Et materialis quidem, lapides, ligna et intum: formalis vero, de
gura et forma; et in universum species ad cujus
similitudinem efficitur. Quod si vero aliquis etiam
de instrumentali inquirat; serram, et asciam, et
perpendiculum, et alia quædam inveniet. Sin etiam
de exemplari, est illa domus delineatio et conformatio quæ prius in mente exstitit. Porro autem
in quibusdam effectibus quædam causæ in unuin
mutuo cɔeunt”. In naturalibus enim rebus et forma
et finis idem sunt; quandoquidem natura formæ
causa omnia antecedentia molitur. Suntque forma
et finis ratione quidem et definitione duo; numero
autem et ‘subjecto unum sunt. Quare 29 interdum formalis et finalis causa in unum coire possunt. Sed et nonnunquam etiam cum his coincidit
fficiens; licet non subjecto, vel numero, at specie
tamen. Ilomo enim hominem generat; estque ei
qui generatur, pater quodammodo causa efficiens,
qui cum eo quoad speciem et essentiæ rationem
idem est 8. Insuper et alia aliorum eodem modo
causa sunt, ut laborare bonæ valetudinis, et bona
val··tudo laborandi causa est; non solum enim laborare bonæ valetudinis causa est efficiens, bona
autem valetudo finalis causa laborandi, siquidem
bonæ valetudinis gratia labor suscipitur, sed utique
etiam bona valetudo laborandi causa efficiens
δ'. Χρὴ δ' ἀεὶ τὸ ἀκρότατον, εἴτουν τὸ κυριώτατον
αἴτιον ἑκάστου τῶν πραγμάτων ζητεῖν· οἷον, ὁ ἄν
θρωπος οἰκοδομεῖ, διότι οἰκοδόμος· οἰκοδομεί δ' ὁ
οἰκοδόμος κατὰ τὴν οἰκοδομικήν· ἡ ἄρα οἰκοδομική
πρότερον καὶ κυριώτερον αἴτιον. Ἔτι καταλλήλως
τοῖς αἰτιατοῖς ἀποδοτέον τὰ αἴτια οἷον τοῖς προσέ
χέσι τὰ προσεχῇ, καὶ τοῖς πόρρω τὰ πέρξω· καὶ τὰ
μὲν κατὰ τὸ ἐνεργείᾳ τοῖς κατὰ τὸ ἐνεργείᾳ, τὰ
δὲ κατὰ τὸ δυνάμει τοῖς κατὰ τὸ δυνάμει.
ε'. Οὐκ ἄλλοις δὲ τῶν αἰτιατῶν ἄλλα τῶν αἰτίων
ἐνθεωροῦνται· οἷον ἄλλῳ μὲν αἰτιατῷ ποιητικὴν
αἴτιον, ἄλλῳ δὲ τελικὸν, καὶ ἑτέρῳ αὖ ἕτερον· ἀλλὰ
πολλὰ τῷ ἑνὶ μᾶλλον δ' ἑκάστῳ τὰ πάντα· καν ποτε
συνέβη τινὰ τῶν αἰτίων εἰς ἕν. Ἐπὶ μὲν γὰρ τῆς
οἰκίας αἴτιον ὁ οἰκοδόμος ποιητικόν, ἢ μᾶλλον ἡ
οικοδομική. Τελικὸν δὲ ἡ ἀπαλέξησις τῶν ὁμβριν,
τῶν ἀνέμων καὶ τῶν καυμάτων. Καὶ ὑλικὸν μὲν οἱ
λίθοι, τὰ ξύλα καὶ ὁ πηλὸς, εἰδικὸν δὲ τὸ σχῆμα καὶ
ή μορφή, καὶ ὅλως τὸ εἶδες καθ' 8 γίνεται. Εἰ δέ τις
ζητοίη καὶ ὀργανικόν, εὑρήσει τὸν πρίονα, τὸ σκέτ
παρνον, τὴν κάθετον, καὶ ἄλλα τινά. Εἰ ὰ καὶ
παραδειγματικών, ἔστιν ἡ προδιατύπωσις τῆς οἱ
κίας καὶ προδιαμόρφωσις. Ἐπὶ δέ τινων αἰτιπτῶν
τινα τῶν αἰτίων ἀλλήλοις συνέρχονται εἰς ταυτό.
Τὸ αὐτὸ γὰρ ἐν φυσικοῖς καὶ εἶδός ἐστι καὶ τέλος·
ἐπείπερ ἡ φύσις ἕνεκα τοῦ εἴδους μηχανᾶται πάντα
τα προηγούμενα. Καὶ ἔστι τὸ εἶδος καὶ τὸ τέλο· δύο
μὲν κατὰ τὸν λόγον· ἓν δὲ κατ' ἀριθμὸν καὶ τὸ ὑπο·
κείμενον. "Ωστε εἰς ἓν ἔρχεσθαι δύναταί ποτε τὸ
εἰδικὸν αἴτιον καὶ τὸ τελικόν. Ενίοτε δὲ ταυτό γίνε
ται τούτοις καὶ τὸ ποιητικὸν, εἰ καὶ μὴ τῷ ὑποκει
μένῳ, μηδὲ τῷ ἀριθμῷ· τέως δ' οὖν τῷ εἴδει. "Αν
θρωπος γὰρ ἄνθρωπον γεννᾷ· καὶ ἔστι τῷ γεννω
μένῳ ποιητικόν πως αἴτιον ὁ πατὴρ, ταυτὸν ὧν
αὐτῷ κατὰ τὸ εἶδος καὶ τὸν λόγον τῆς οὐσίας. Τινά
δὲ καὶ κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον ἀλλήλων ἐστὶν αἴτια·
ὡς τὸ πονεῖν τῆς εὐεξίας, ἡ εὐεξία τε τοῦ πονεῖν·
οὐ μόνον γὰρ τὸ μὲν πονεῖν αἴτιόν ἐστι τῆς εὐεξία;
ποιητικὸν, ἡ δ' εὐεξία τελικόν αἴτιον τοῦ πονεῖν,
ἐπείπερ ἕνεκα τῆς εὐεξίας παραλαμβάνεται τὸ
πονεῖν· ἀλλὰ δὴ καὶ ἡ εὐεξία ποιητικὴν αἴτιον
γινώσκετα: τοῦ ποιεῖν εἴγε τοῦ εὐεκτοῦντός
ἐστι τὸ δύνασθαι πονεῖν τε καὶ ἐνεργεῖν. Ωστε τὸ
agnoscitur; siquidem is modo qui bene valet, la. αὐτὸ καὶ ἐν δύναται πλεοναχῶς τε αἴτιον λέγεσθαι,
borare et opus suum exercere potest: Quare una
eademque res pluribus modis causa dici, et quoad
cumdem modum tam causa quam effectus alicubi
reperiri potest 36.
6. Postremo etiam fortunam et casum causas
quasdam tanquam efficientes, veruntamen per
accidens appellant. Fortuna enim et casus
causæ quædam sunt per accidens in iis quæ fiunt
alicujus gratia, et horum in illis quæ raro fiunt.
Cum 30 enim contingens trifariam dividatur: in
'
καὶ κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον εὑρίσκεσθαί που καὶ
αἴτιον ὁμοῦ καὶ αἰτιατών.
ς'. Λέγουσι δὲ καὶ τὴν τύχην καὶ τὸ αὐτόματον
αἴτιά τινα οἱονεὶ ποιητικά, πλὴν κατὰ συμβεβηκός.
Τύχη γὰρ καὶ αὐτόματον αἴτιά τινα κατά συμβε6ηκὸς ἐν τοῖς ἕνεκά του γινομένοις, καὶ τούτων ἐν
τοῖς ἐπ' ἔλαττον. Τοῦ γὰρ ἐνδεχομένου διαιρουμένου
τριχῶς, εἰς τε τὸ ἐπὶ πολὺ, καὶ τὸ ἐπίσης, καὶ τὸ
83 2 Plays. c. 5. t. 30; 4 Metaphys. c. 2. as 2 Phys. c. 7, L. 70. 284 Phys. c. 3, t. 30; 4. Metaphys.
c. 2. " 2 Phys. C. 5, t. 55, et c. 6, t. 57, 65. 37 2 Phys. c. 5, t.
48, 50, 51, et c. 6, t. 57.
col. 1045–1046page 260 of 548
PG 142:1045ἐπ᾽ ἔλαττον· ἡ τύχη καὶ τδ, αὐτόματον ἐν τοῖς ἐπ' Ελαττον φαίνονται. ζ'. Καὶ ἡ μὲν τύχη ἐν τοῖς κατὰ προαίρεσιν· οἷον, εἴ τις ἐπὶ τῷ καταβαλεῖν θεμέλιον σκάπτων ἐνέτυχε Θησαυρῷ· τὸ δ' αὐτόματον ἐν τοῖς κατὰ φύσιν· οἷον εἴ ποθεν λίθος μή τινος είναντος αὐτὸν μόνος κατενεχθεὶς ἐπάταξεν ἄνθρωπον, ἤ τινος ἵππος ὑπὸ τῶν πολεμίων ληφθεὶς καὶ τὰς προτέρας νομάς φαντασθεὶς εἰς τὸν οἰκεῖον δεσπότην ἦλθε τοὺς πο λεμίους φυγών· φύσις γὰρ καὶ πᾶσα ἡ ἄλογος καλεῖται ζωή. "Οθεν τὰ μὲν ἐπισυμβαίνοντα ταῖς ἀλόγοις ἐνεργείαις καὶ φυσικαῖς ἀπὸ ταυτομάτου φασί· καὶ τὸ προηγησάμενον αἴτιον λέγουσιν αὐτή ματον. Οσα δὲ ταῖς κατὰ προαίρεσιν ἐνεργείαις ἐπισυμβαίνει, ταῦτ᾽ ἀπὸ τύχης· καὶ τύχην, τὴν παρυφισταμένην αἰτίαν τῇ προαιρέσει καὶ τοῖς κατὰ προαίρεσιν. εὐτυχίαν οι δυστυχίαν, η'. Αλλ' ἀγαθὴν μὲν τύχην, ὅταν τι ἀγαθὸν ἀποβῇ· φαύλην δ', ὅταν φαῦλον. Οπόταν δὲ τὰ ἀπο βαίνοντα μέγεθος ἔχωσιν, εὐτυχίαν καὶ δυστυχία» φασί. Τὸ δ' εὐτυχεῖν καὶ τὸ δυστυχεῖν ἐν τοῖς δυνα μένοις πράττειν γνωρίζεται. Καὶ γὰρ εὐπραγεῖν ἐστι καὶ δυσπραγεῖν. Οθεν οὐδὲν ἄψυχον ἢ θηρίον ἢ παιδίον εὐτυχεῖν λέγεται κυρίως ἢ δυστυχεῖν, εἰ μὴ καθ᾽ ὁμοιότητα • καθώς ἔφη Πρώταρχος εὐτυ χεῖς εἶναι τοὺς λίθους ἐξ ὧν οἱ βωμοί, ὅτι τιμῶνται εἰ δ᾽ ὁμόζυγες αὐτῶν καταπατοῦνται. θ'. Συνάγεται δὲ καὶ ἡ τύχη καὶ τὸ αὐτόματον εἰς τὸ γενικῶς ὠνομασμένον αυτόματον. Τοῦτο δὲ τὸ κοινῶς αὐτόματον οὕτω κέκληται ὡς αὐτὸ μάτην ὅσον ἐπὶ τῷ ἀκολουθοῦντι ἀποτελέσματι προσγινόμενον· ὅσον γὰρ ἐπὶ τῇ εὑρέσει τοῦ θησαυροῦ μά την ή σκάψις προγέγονεν, ἐπεὶ διὰ τὴν τοῦ θεμελίου καταβολὴν καὶ ἡ τοῦ λίθου καταφορά, καὶ ἡ τοῦ ἵππου ἐκ τῶν πολεμίων φυγή, μάτην ὅσον ἐπὶ τοῖς παρηκολουθηκότιν ἀποτελέσμασι προγεγόνασιν. Οὔτε γὰρ ὁ λίθος ἕνεκα τοῦ πατάξαι κατήνεκται οὔθ᾽ ὁ ἵππος τοὺς πολεμίους ἐκπέφευγεν, ἔνεκα τοῦ πρὸς τὸν ἴδιον δεσπότην ἐλθεῖν· ἀλλ' ὁ μὲν ἵνα τὸν οἰκεῖον καταλάβῃ τόπον, τὸ κάτω καὶ μέσον, ήγουν ὁ λίθος (πάντα γὰρ τὰ βάρη αὐτοφυῶς ἐπὶ τὸ κέντρον ὁρμῇ)· ὁ δ᾽ ἵππος ἵνα πρὸς τὰς συνήθεις Ελθῃ νομάς. ι. Αίτιον δὲ ὅμως τὸ πᾶν αὐτόματον λέγεται διότι μὴ προηγησαμένου τοῦδε οὐκ ἂν τὸ τοιοῦτον τέλος ἐπηκολούθησεν. Αἴτιον μέντοι τοῦ τοιούτου τέλους κατά συμβεβηκὴς, ἀλλ' οὐ καθ᾿ αὐτό· οἷον ἡ σκάψις αἴτιον μὲν ἦν καθ᾽ αὑτὸ τῆς τοῦ θεμελίου καταβολῆς· συνέβη δὲ γενέσθαι καὶ τῆς τοῦ θησαυροῦ εὑρέσεως αίτιον, γενομένη μάτην ὅσον ἐπὶ τῇ εὑρέσει τοῦ θησαυρού. αυτόματον, αὐτὸ μάτην,
ἐπ᾽ ἔλαττον· ἡ τύχη καὶ τδ, αὐτόματον ἐν τοῖς ἐπ' id quod ut plurimum, et in id quod ex quo, et in
Ελαττον φαίνονται.
id quod raro contingit; fortuna et casus in his speclantur, quæ raro contingunt.
ζ'. Καὶ ἡ μὲν τύχη ἐν τοῖς κατὰ προαίρεσιν· οἷον,
εἴ τις ἐπὶ τῷ καταβαλεῖν θεμέλιον σκάπτων ἐνέτυχε
Θησαυρῷ· τὸ δ' αὐτόματον ἐν τοῖς κατὰ φύσιν· οἷον
εἴ ποθεν λίθος μή τινος είναντος αὐτὸν μόνος
κατενεχθεὶς ἐπάταξεν ἄνθρωπον, ἤ τινος ἵππος ὑπὸ
τῶν πολεμίων ληφθεὶς καὶ τὰς προτέρας νομάς
φαντασθεὶς εἰς τὸν οἰκεῖον δεσπότην ἦλθε τοὺς πο
λεμίους φυγών· φύσις γὰρ καὶ πᾶσα ἡ ἄλογος
καλεῖται ζωή. "Οθεν τὰ μὲν ἐπισυμβαίνοντα ταῖς
ἀλόγοις ἐνεργείαις καὶ φυσικαῖς ἀπὸ ταυτομάτου
φασί· καὶ τὸ προηγησάμενον αἴτιον λέγουσιν αὐτή
ματον. Οσα δὲ ταῖς κατὰ προαίρεσιν ἐνεργείαις
ἐπισυμβαίνει, ταῦτ᾽ ἀπὸ τύχης· καὶ τύχην, τὴν
παρυφισταμένην αἰτίαν τῇ προαιρέσει καὶ τοῖς
κατὰ προαίρεσιν.
7. Et fortuna quidem in iis quæ secundum
electionem fiunt; veluti si quis ad fundamentum.
jaciendum fodiens in thesaurum incidat: casus
autem in iis quæ secundum naturam funt st
exempli gratia, si alicunde lapis ut nemo ipsum
projecerit a se delapsus percusserit hominem
aut alicujus equus ab hostibus captus et priora
pascua imaginatus ab hostibus fuga elapsus sit, et·
ad proprium dominum se contulerit. Nam et omuis
bruta vita, natura dicitur. Unde etiam quæ rationis expertibus et naturalibus operationibus adven-.
titia ratione accidunt, a casu pronuntiant; et causam antegre-sam, casum nuncupant. Quæ autem
actionibus ab electione proficiscentibus insuper
accidunt “, hæc a fortuna profitentur; et -causam.
fortunam appellant **.
B.
8. Et bonam quidem fortunam cum aliquid boni
evenit; malam, cum mali aliquid. Quando denique
iis quæ eveniunt, magnitudo quædam 31 inest,
εὐτυχίαν 4, hoc est ingentem fortunæ prosperitatem, οι δυστυχίαν, id est ingens infortunium nominant ". Fortunatum autem et infortunatum
esse in iis quæ possunt agere, animadvertitur. Hoe
enim idem est quod prospere et male agere. Unde
fit, ut nullum inanimatum, aut bestia, aut puer
fortunatus aut infortunatus. esse proprie dicatur,
dixit, fortunatos esse lapides ex quibus altaria exsunt ejusdem generis, pedibus conculcentur “.
quæ electioni et ab electione ortis juxta assistit,
η'. Αλλ' ἀγαθὴν μὲν τύχην, ὅταν τι ἀγαθὸν
ἀποβῇ· φαύλην δ', ὅταν φαῦλον. Οπόταν δὲ τὰ ἀπο
βαίνοντα μέγεθος ἔχωσιν, εὐτυχίαν καὶ δυστυχία»
φασί. Τὸ δ' εὐτυχεῖν καὶ τὸ δυστυχεῖν ἐν τοῖς δυναμένοις πράττειν γνωρίζεται. Καὶ γὰρ εὐπραγεῖν
ἐστι καὶ δυσπραγεῖν. Οθεν οὐδὲν ἄψυχον ἢ θηρίον
ἢ παιδίον εὐτυχεῖν λέγεται κυρίως ἢ δυστυχεῖν, εἰ
μὴ καθ᾽ ὁμοιότητα • καθώς ἔφη Πρώταρχος εὐτυ
χεῖς εἶναι τοὺς λίθους ἐξ ὧν οἱ βωμοί, ὅτι τιμῶνται·
εἰ δ᾽ ὁμόζυγες αὐτῶν καταπατοῦνται.
nisi per similitudinem, quemadmodum Protarchus
struuntur, quod honore afficiantur; cum reliqui qui
θ'. Συνάγεται δὲ καὶ ἡ τύχη καὶ τὸ αὐτόματον εἰς
τὸ γενικῶς ὠνομασμένον αυτόματον. Τοῦτο δὲ τὸ
κοινῶς αὐτόματον οὕτω κέκληται ὡς αὐτὸ μάτην
ὅσον ἐπὶ τῷ ἀκολουθοῦντι ἀποτελέσματι προσγινόμενον· ὅσον γὰρ ἐπὶ τῇ εὑρέσει τοῦ θησαυροῦ μάτην ή σκάψις προγέγονεν, ἐπεὶ διὰ τὴν τοῦ θεμελίου
καταβολὴν καὶ ἡ τοῦ λίθου καταφορά, καὶ ἡ τοῦ
ἵππου ἐκ τῶν πολεμίων φυγή, μάτην ὅσον ἐπὶ τοῖς
παρηκολουθηκότιν ἀποτελέσμασι προγεγόνασιν.
Οὔτε γὰρ ὁ λίθος ἕνεκα τοῦ πατάξαι κατήνεκται·
οὔθ᾽ ὁ ἵππος τοὺς πολεμίους ἐκπέφευγεν, ἔνεκα
τοῦ πρὸς τὸν ἴδιον δεσπότην ἐλθεῖν· ἀλλ' ὁ μὲν ἵνα
τὸν οἰκεῖον καταλάβῃ τόπον, τὸ κάτω καὶ μέσον,
ήγουν ὁ λίθος (πάντα γὰρ τὰ βάρη αὐτοφυῶς ἐπὶ τὸ
κέντρον ὁρμῇ)· ὁ δ᾽ ἵππος ἵνα πρὸς τὰς συνήθεις
Ελθῃ νομάς.
ι. Αίτιον δὲ ὅμως τὸ πᾶν αὐτόματον λέγεται
διότι μὴ προηγησαμένου τοῦδε οὐκ ἂν τὸ τοιοῦτον
τέλος ἐπηκολούθησεν. Αἴτιον μέντοι τοῦ τοιούτου
τέλους κατά συμβεβηκὴς, ἀλλ' οὐ καθ᾿ αὐτό· οἷον ἡ
σκάψις αἴτιον μὲν ἦν καθ᾽ αὑτὸ τῆς τοῦ θεμελίου
καταβολῆς· συνέβη δὲ γενέσθαι καὶ τῆς τοῦ θησαυ
ροῦ εὑρέσεως αίτιον, γενομένη μάτην ὅσον ἐπὶ τῇ
εὑρέσει τοῦ θησαυρού.
* 2 Phys. c. 6, t. 61.
6 2 Phys. c. 5, 1. 56.
9. Jam vero fortuna et casus ad sic generaliter
dictum casum colligitur. Hoc autem communiter
acceptum *, αυτόματον, sic vocatum est, quodl
αὐτὸ μάτην, id est, ipsum frustra, quantum adl
subsequens effectum attinet, accedat. Quantum
enim ad thesauri inventionem attinet, fossio frustra præcessit; quoniam propter fundamentum
jaciendum suscepta fuerat ]: itemque lapidis al
allo casus et equi ab hostibus fuga frustra, si
effecta quæ subsecuta sunt spectes, antecesserunt
Nec enim lapis percutiendi alicujus gratia decidit;
nec equus propterea ab hostibus 32 aufugit, ut al
proprium đơminum se conferret; sed ille quidem,
lapis scilicet, ut proprium locum, inferum puta et
medium, occuparet (gravia enim omnia sua natura
'ad centrum cum impetu moventur); equus autein,
ut ad consueta pascua se conferret.
10. Verum enim vero omnis casus, causa dicitur;
quia nisi bic præcessisset, ejusmodi finis subsecutus haud fuisset; tametsi hujusce finis causa est¿
per accidens, et non per se. Veluti fossio fun,lamenti quidem jaciendi causa erat per se; accidit
autem, ut inventionis thesauri causa fieret: cum
quantum ad inventionein thesauri attinet, frustra
suscepta fuerit.
» 9 Pliys. c. 6, 1. 60, 65, 66. 402 Phys. c. 5, t. 52. 412 Phys. c. 5. t. 56.
92 Phys. c. 6, t. 58, 59. * 2 Phys. c. 6, 1. 57. ** 2 Phys. c. 6, 1. 63.
col. 1047–1048page 261 of 548
PG 142:1047ια'. Μάτην γὰρ λέγεται πᾶν τὸ μὴ κατὰ τὸν προσ ηγησάμενον τῆς ἐνεργείας σκοπόν. Τοῦτο δὲ διαι ρεῖται τριχῶς. Η γὰρ ἦταν οὐδ᾽ ἐτιοῦν τέλος ἐπακολουθήσῃ τῇ πράξει μάτην πεπράχθαι ταύτην φαμέν· ὡς εἴγε καθάρσεως ένεκα πιών τις καθάρσιον μὴ καθαρθείη· ἢ ὅταν ἄλλο τι τέλος ἀκολουθήσῃ παρὰ τὸ σκοπούμενον, καὶ οὗ ὁ πράττων στοχάζεται· ὡς εἴ τις ἀφικόμενος ὠνήσασθαί τι ἐν ἀγορᾷ φίλῳ περιτύχῃ καὶ διημερεύσῃ μετ' αὐτοῦ· ἢ ὅταν γένηται μὲν καὶ τὸ τέλος οὗ ἕνεκεν ή πράξις, προσεπιγένηται δέ τι καὶ ἕτερον· ὡς εἴ τις ἐπὶ τῷ λούσασθαι πορευθεὶς, ἐπὶ τὸ βαλανειόν τα χρεωφειλέτην εὑρών, λουσάμενος ἀπέλαβε και τὸ δάνειον. Οσον γὰρ ἐπὶ τῷ ἀπολαβεῖν τὸ δάνειον, μάτην εἰς τὸ βαλανεῖον ἀφίκετο. Καὶ γὰρ οὐκ ἦν ὁ σκοπός τῆς εἰς τὸ βαλανεῖον ἀφίξεως ἡ τοῦ χρέους ἀπόληψις. ιβ'. Αλλ' ἐπείπερ αἴτιον τοῦ υἱοῦ ποιητικόν πως εἶναι τὸν πατέρα, φθάσας ὁ λόγος ἀνωτέρω διέλαβεν· ἰστέον ὡς ἐπὶ ὑλικῆς γεννήσεως αἴτιον ἴσως ἂν λεχθείη ποιητικὸν ὁ πατὴρ, εἰ καὶ μὴ κυρίως ὀργανικὸν γὰρ μᾶλλον ἐστι καὶ συναίτιον, μὴ παιδοποιῶν ὅτε βούλεται, μόνον δ' ὁπόταν κινῇ τὸ παντουργὸν ἄνωθεν βούλημα. Ἐπὶ μέντοι τῆς παν τάπασιν άθλου γεννήσεως, ἡ θεία δ' αὕτη ἐστὶν, οὐχ ὡς ποιητικὸν αἴτιον ὁ πατὴρ τοῦ υἱοῦ, ἀλλ' οὐ σιώδες εἰλικρινῶς. Ἐκεῖ γὰρ τὸ ποιοῦν ἔνθα καὶ τὸ ποιούμενον, ἤτοι τὸ πάσχον, ὅπερ ἐστὶν ἡ ὕλη. Οπου δὲ τὸ ποιούμενον οὐκ ἔστι, πῶς ἐκεῖ τὸ ποιοῦν; εἴ γε τὸ ποιοῦν ποιούμενον ποιεῖ· καὶ τὸ ποιούμενον ὑπὸ ποιοῦντος ποιεῖται· τῶν πρός τι καὶ γὰρ ταύτα, καὶ συνεισφέρει ἄλληλα, καὶ ἀλλήλοις συναιρείται. Κυρίως δὲ ποιητικὸν αἴτιον ἀπάσης κτίσεως, απ σθητῆς τε καὶ νοητῆς, ὁ Θεός. Καὶ αὐτοὶ γὰρ οἱ ἄγγελοι πρὸς τὰ ὑπὸ τὴν αἴσθησιν συγκρινόμενοι, λέγονται ἄϋλοι· ἐπεὶ μόνον τὸ θεῖον ἄϋλον ὄντως, καὶ διὰ τοῦτο καὶ μόνον ἀγένητον. έντελε
11. Frustra enim id omne dicitur *, quod juxta
antegressum actionis scopum non evenit. Hoc autem trifariam dividitur. Aut enim si nullus omnino
finis actionem consecutus fuerit, eam frustra susceptam dicimus; ut si quis purgandi corporis
causa purgante medicamento hausto purgatus non
fuerit; aut si alius aliquis finis secutus fuerit
quam proponitur, et quam agens destinat; ut si
quis emendi alicujus gratia in forum progressus
in amicum inciderit, et cum ipso diem exegerit:
33 aut si fuis quidem propter quem actio susce
pta fuit, contigerit; sed insuper aliquid aliud oltigerit, ut si quis lavandi gratia profectus, et in
balneo debitorem nactus, loto corpore etiam debi-
• tum receperit. Quantum enim ad hoc quod recepit
debitum, frustra in balneum progressus est. Non
enim bic ei scopus et propositum erat, ut progressus in balneumn acciperet debitum.
ια'. Μάτην γὰρ λέγεται πᾶν τὸ μὴ κατὰ τὸν προσ
ηγησάμενον τῆς ἐνεργείας σκοπόν. Τοῦτο δὲ διαι
ρεῖται τριχῶς. Η γὰρ ἦταν οὐδ᾽ ἐτιοῦν τέλος ἐπα
κολουθήσῃ τῇ πράξει μάτην πεπράχθαι ταύτην
φαμέν· ὡς εἴγε καθάρσεως ένεκα πιών τις
καθάρσιον μὴ καθαρθείη· ἢ ὅταν ἄλλο τι τέλος ἀκολουθήσῃ παρὰ τὸ σκοπούμενον, καὶ οὗ ὁ πράττων
στοχάζεται· ὡς εἴ τις ἀφικόμενος ὠνήσασθαί
τι ἐν ἀγορᾷ φίλῳ περιτύχῃ καὶ διημερεύσῃ μετ'
αὐτοῦ· ἢ ὅταν γένηται μὲν καὶ τὸ τέλος οὗ ἕνεκεν
ή πράξις, προσεπιγένηται δέ τι καὶ ἕτερον· ὡς εἴ
τις ἐπὶ τῷ λούσασθαι πορευθεὶς, ἐπὶ τὸ βαλανειόν
τα χρεωφειλέτην εὑρών, λουσάμενος ἀπέλαβε και
τὸ δάνειον. Οσον γὰρ ἐπὶ τῷ ἀπολαβεῖν τὸ δάνειον,
μάτην εἰς τὸ βαλανεῖον ἀφίκετο. Καὶ γὰρ οὐκ ἦν
ὁ σκοπός τῆς εἰς τὸ βαλανεῖον ἀφίξεως ἡ τοῦ χρέους
ἀπόληψις.
ιβ'. Αλλ' ἐπείπερ αἴτιον τοῦ υἱοῦ ποιητικόν πως
εἶναι τὸν πατέρα, φθάσας ὁ λόγος ἀνωτέρω διέλαβεν· ἰστέον ὡς ἐπὶ ὑλικῆς γεννήσεως αἴτιον ἴσως
ἂν λεχθείη ποιητικὸν ὁ πατὴρ, εἰ καὶ μὴ κυρίως
ὀργανικὸν γὰρ μᾶλλον ἐστι καὶ συναίτιον, μὴ παι
δοποιῶν ὅτε βούλεται, μόνον δ' ὁπόταν κινῇ τὸ
παντουργὸν ἄνωθεν βούλημα. Ἐπὶ μέντοι τῆς παν
τάπασιν άθλου γεννήσεως, ἡ θεία δ' αὕτη ἐστὶν, οὐχ
ὡς ποιητικὸν αἴτιον ὁ πατὴρ τοῦ υἱοῦ, ἀλλ' οὐ
σιώδες εἰλικρινῶς. Ἐκεῖ γὰρ τὸ ποιοῦν ἔνθα καὶ τὸ
ποιούμενον, ἤτοι τὸ πάσχον, ὅπερ ἐστὶν ἡ ὕλη. Οπου
δὲ τὸ ποιούμενον οὐκ ἔστι, πῶς ἐκεῖ τὸ ποιοῦν;
εἴ γε τὸ ποιοῦν ποιούμενον ποιεῖ· καὶ τὸ ποιούμενον
ὑπὸ ποιοῦντος ποιεῖται· τῶν πρός τι καὶ γὰρ ταύτα,
καὶ συνεισφέρει ἄλληλα, καὶ ἀλλήλοις συναιρείται.
Κυρίως δὲ ποιητικὸν αἴτιον ἀπάσης κτίσεως, απ
σθητῆς τε καὶ νοητῆς, ὁ Θεός. Καὶ αὐτοὶ γὰρ οἱ
ἄγγελοι πρὸς τὰ ὑπὸ τὴν αἴσθησιν συγκρινόμενοι,
λέγονται ἄϋλοι· ἐπεὶ μόνον τὸ θεῖον ἄϋλον ὄντως,
καὶ διὰ τοῦτο καὶ μόνον ἀγένητον.
12. Verum enim vero quia nostra dissertatio superius affirmavit, patrem filii efficientem quodammodo causam esse, sciendum est, in materiali
quidem generatione patrem fortassis efficientem
causam dici posse, tametsi non proprie. Instrumentalis enim potius et adjuvans causa est; ut
qui non gignat liberos quando vult, sed tum depum, cum illa omnium rerum effectrix voluntas
cœlitus moverit. In illa autem generatione, quæ
per omnia immaterialis est, in divina, non est
Pater Filii, ut efficiens causa, sed pure essentialis.
Ibi enim demum eficiens est causa, ubi est quodl
efticitur, sive quod affcitur, huc est materia. Ubi
autein non est quod efficitur, quomodo ibi est quod
efficit? siquidem quod efficit, id 34 quod efficitur, efficit; et quod efficitur, ab eficiente eficitur.
Ex corum enim hæc numero sunt, quæ ad aliquid
referuntur, seque mutuo simul inferunt, et a se
simul tolluntur invicem. Proprie autem efficiens
causa omnium creaturarum, cum earum quæ sub
sensum, tum earum quæ sub intellectum cadunt, Deus est. Ipsi enim etiam angeli, si cuin his quæ
sub sensum cadunt comparentur, tum demum materiæ expertes dicuntur: quandoquidem solum di❤
vinum numen vere materiæ expers est, et eapropter etiam solum minime factum est,
*º 2 Phys. c. 6, 1. 62.
SYNOPSIS CAPITIS IV,
QUOD EST DE MOJU ET QUIETe; ubi etiam DE ENTELECHIA, AC EO QUOD POTENTIA ET ACTU EST.
4. Motum distinguit et in posteriore significato acceptum ex Aristotele definit. - 2. Vocabuli έντελεyɛlaç per quam motus definitur, tria significata recenset, quorum tertium duntaxat ad definitionem
motus convenit, qui est actus imperfectus, et ejus quod est in potentia non quod hinc ipsum agat, sed
agatur, adeoque motus 35 est actus passivus ejus quod est in potentia. 5. Docet omne compositum
ex materia et forma habere ipsum potestule et actu, sed moveri tantum quatenus est polestate; unde infert motum ejus quod potestate est passionem potius quam actionem esse; conjecturam interim suam
proferens qua ratione etiam possit actio dici; tametsi proprie omine quod movetur, qualenus movetur
patiatur, non agat; adeo ut quod non patitur, ue moratur quidem. — 4. Describit quid sit quod polestate, el contra quod actu est; quorum illud altera definitionis motus est particula. – 5. Exemplo declarat partes definitionis motus hactenus expositas, et eamdem aliorum etiam exemplorum rationem esse
tradit præcisione usus. -6. Explicat quomodo accipiendum sit cum dicitur moveri quippiam quatenus
polestale est., adeoque etiam ultimam definitionis motus particulam evolvit. - 7. Aliam motus definitionem priore dilucidiorem proponit et explical, ostenditque motum non in movente, sed in eo quod movetur esse. 8. Tertiam definitionem motus affert ostendens interim affectiones ex motibus reliquas non
esse motus, sed motuum effecta.-9. Occasione præcedentis definitionis explicat, quomodo motus dici
possit actio respectu et mobilis et moventis. 10. Ostendit molum unum quid esse, 36 ut efectio et
passio unum sunt; quæ quidem ratione differunt, sed subjecto conveniunt; mox tamen iterum se quasi
col. 1049–1050page 262 of 548
PG 142:1049ΚΕΦΑΛ. Δ'. Περὶ κινήσεως καὶ ἠρεμίας, ἐν ᾧ καὶ περὶ ἐν τελεχείας, καὶ τοῦ δυνάμει καὶ ἐνεργείᾳ. αʹ. Λέγεται μὲν καὶ ἡ τελεία ενέργεια κίνησις κατὰ τὴν ἀπὸ τῆς οὐσίας πρὸς τὸ ἐνεργεῖν διά στασιν. Οὕτω γὰρ καὶ νοεράν λέγομεν κίνησιν· καὶ τὴν λογικὴν ψυχὴν κινεῖσθαί φαμεν βουλευομένη, καὶ διανοουμένην καὶ θεωροῦσαν καὶ κρίνουσαν. 'Αλλ' ἐκείνη μὲν ἡ κίνησις ενέργειά ἐστιν ἀμετάβλητος ἀεὶ ὡσαύτως ἔχουσα, καὶ τῶν τελείων οὖσα καθὰ τελεία· τῶν γὰρ ἐνεργείᾳ ὄντων, ἡ τοιαύτη ἐστὶ κίνησις· ἡ δ᾽ ἐνταῦθα παραδιδομένη κίνησις μεταβολή ἐστιν ἀεὶ ῥέουσα καὶ τῶν ἀτελῶν ἑνέρ γεια καθὸ ἀτελῆ· διότι τῶν δυνάμει καὶ τῶν μήπω ὄντων, ἀλλ' ἐσομένων αὕτη ἡ κίνησις. Ὅθεν και οὕτω ταύτην ὁρίζονται· Κίνησίς ἐστιν ἡ τοῦ δυνάμει ὄντος ἐντελέχεια ᾗ τοιοῦτόν ἐστιν· ἤγουν ἡ τοῦ δυ νάμει δντος ἐνέργεια, καθὴ δυνάμει ἐστίν. β'. Εντελέχεια δὲ προηγουμένως μὲν ἡ τοῦ ἐντε λοῦς ἔχεια λέγεται, ἤγουν ἡ κατὰ τὸ ἐντελὲς ἕξις, ἡ τελειότης τοῦ πράγματος, καθ᾽ ἦν τὸ ἐντελές ἔχει τὸ πρᾶγμα, καθ᾿ ἣν τέλειόν ἐστιν εἶδος τὸ πράγμα· διὸ καὶ ἄνθρωπος ἐντελεχεία οὐ τὸ κατὰ τὴν μήτραν οἰκονομούμενον ἔμβρυον καὶ διοργανούμενον καὶ τελεσιουργούμενόν ἐστιν· ἀλλ' ἐκεῖνος ἐντελεχείᾳ ἐστὶν ἄνθρωπος, ὁ ἀπαρτισθείς καὶ ἀποτεχθείς, ὡς κατὰ τὸ ἀνθρώπειον εἶδος του λειωθείς."Οθεν καὶ τὴν ψυχὴν ἐντελέχειαν ὁρίζονται τοῦ φυσικοῦ καὶ ὀργανικοῦ καὶ δυνάμει ζωὴν ἔχον τος σώματος· οὐχ ὅτι ἐνέργειά ἐστιν ἡ ψυχή, ἀλλ' ὅτι κατ' ἐκείνην ἡ τελειότης αὐτῷ. Καλεῖται δ' ἐντελέχεια καὶ ἡ τοῦ τελείου ἐνέργεια, ταυτὸν δ' εἰπεῖν, ἡ τελεία ενέργεια. Τῶν γὰρ τελείων καὶ αἱ ἐνέργειαι τέλειαι· ὥσπερ τῶν ἀτελῶν ἀτελεῖς. Ένα τελέχεια δὲ λέγεται ἡ τελεία ενέργεια ὡς τὸ ἐντε λὲς ἔχουσα καὶ αὕτη· καὶ ὡς ἐντελεστικὴ τῆς ἐχείας, ήγουν τελειωτικὴ τῆς ἔξεως. Καὶ γὰρ ἡ κατὰ τὴν ἕξιν ἐνέργεια τελειότης υπάρχει τῆς ἕξεως. Καταχρηστικώτερον δὲ καὶ ἡ ἁπλῶς ἐνέρ γεια λέγεται εντελέχεια· καθόσον ἕκαστον ἐνερ γοῦν ἀποδίδωσι τὰς οἰκείας ἐνεργείας κατὰ τὴν ἑαυτοῦ φύσιν, εἴτε τελεία ή φύσις, εἴτε καὶ ἀτε τοῦ ἐντε λοὺς ἔχεια, ἡ κατὰ τὸ ἐντελὲς ἕξις ἡ τοῦ τελείου ενέργεια, τελεστικὴ τῆς ἐχείας, λής. Κατὰ τοῦτο τὸ σημαινόμενον καὶ ἡ κίνησ:; Εντελέχεια λέγεται, ήγουν ἁπλῶς ἐνέργεια. Τοιαύτη δ᾽ ἂν εἴη πάντως, ὁποῖον καὶ τὰ δυνάμει. Τὸ δὲ δυνάμει ἀτελές, καὶ ἡ ἐνέργεια αυτοῦ ἀτελής. Ωστε ἡ κίνησι; ἐνέργεια εἴη ἂν ἀτελή; ἐνέργειά
corrigens non tantum subjecto, sed et ratione unum dicit esse motum, qui a movente est in mobili..
41. Aliorum opinionem recenset de prædicamento motus, quod aliqui quantitatem, aliqui relationem
statuerunt, et tandem suam sententiam exponit, quod in nullo decem prædicamentorum per se esse videatur. - 12. Discrimen exponit inter & potestate esse et ipsam potestatem, itemque inter to actu esse et
ipsum actum, singula descriptionibus suis persequens.·13. Pronuntiat rem secundum potestatem etiam
potestate esse dici, et secundum actum etiam actu esse; et proinde utrumque potestate el actu esse distinguit. - 14. Quatuor illorum collationem instituit, et simul determinat, quomodo secundum hæc th
moveri contingal. 15. Per occupationem explicat quomodo accipiendum sit cum moveri dicitur quod
potestate est; et quid dicatur quiescere; quid item quiez sit, et quæ ejus requisita; unde infert landıın
de Deo non dici convenienter quod quiescat.
Περὶ κινήσεως καὶ ἠρεμίας, ἐν ᾧ καὶ περὶ ἐν
τελεχείας, καὶ τοῦ δυνάμει καὶ ἐνεργείᾳ.
αʹ. Λέγεται μὲν καὶ ἡ τελεία ενέργεια κίνησις
κατὰ τὴν ἀπὸ τῆς οὐσίας πρὸς τὸ ἐνεργεῖν διάστασιν. Οὕτω γὰρ καὶ νοεράν λέγομεν κίνησιν· καὶ
τὴν λογικὴν ψυχὴν κινεῖσθαί φαμεν βουλευομένη,
καὶ διανοουμένην καὶ θεωροῦσαν καὶ κρίνουσαν.
'Αλλ' ἐκείνη μὲν ἡ κίνησις ενέργειά ἐστιν ἀμετάβλητος ἀεὶ ὡσαύτως ἔχουσα, καὶ τῶν τελείων οὖσα
καθὰ τελεία· τῶν γὰρ ἐνεργείᾳ ὄντων, ἡ τοιαύτη
ἐστὶ κίνησις· ἡ δ᾽ ἐνταῦθα παραδιδομένη κίνησις
μεταβολή ἐστιν ἀεὶ ῥέουσα καὶ τῶν ἀτελῶν ἑνέργεια καθὸ ἀτελῆ· διότι τῶν δυνάμει καὶ τῶν μήπω
ὄντων, ἀλλ' ἐσομένων αὕτη ἡ κίνησις. Ὅθεν και
οὕτω ταύτην ὁρίζονται· Κίνησίς ἐστιν ἡ τοῦ δυνάμει
ὄντος ἐντελέχεια ᾗ τοιοῦτόν ἐστιν· ἤγουν ἡ τοῦ δυ·
νάμει δντος ἐνέργεια, καθὴ δυνάμει ἐστίν.
β'. Εντελέχεια δὲ προηγουμένως μὲν ἡ τοῦ ἐντε
λοῦς ἔχεια λέγεται, ἤγουν ἡ κατὰ τὸ ἐντελὲς ἕξις,
ἡ τελειότης τοῦ πράγματος, καθ᾽ ἦν τὸ ἐντελές
ἔχει τὸ πρᾶγμα, καθ᾿ ἣν τέλειόν ἐστιν εἶδος τὸ
πράγμα· διὸ καὶ ἄνθρωπος ἐντελεχεία οὐ τὸ
κατὰ τὴν μήτραν οἰκονομούμενον ἔμβρυον καὶ
διοργανούμενον καὶ τελεσιουργούμενόν ἐστιν· ἀλλ'
ἐκεῖνος ἐντελεχείᾳ ἐστὶν ἄνθρωπος, ὁ ἀπαρτισθείς
καὶ ἀποτεχθείς, ὡς κατὰ τὸ ἀνθρώπειον εἶδος του
λειωθείς."Οθεν καὶ τὴν ψυχὴν ἐντελέχειαν ὁρίζονται
τοῦ φυσικοῦ καὶ ὀργανικοῦ καὶ δυνάμει ζωὴν ἔχοντος σώματος· οὐχ ὅτι ἐνέργειά ἐστιν ἡ ψυχή, ἀλλ'
ὅτι κατ' ἐκείνην ἡ τελειότης αὐτῷ. Καλεῖται δ'
ἐντελέχεια καὶ ἡ τοῦ τελείου ἐνέργεια, ταυτὸν δ'
εἰπεῖν, ἡ τελεία ενέργεια. Τῶν γὰρ τελείων καὶ αἱ
ἐνέργειαι τέλειαι· ὥσπερ τῶν ἀτελῶν ἀτελεῖς. Ένα
τελέχεια δὲ λέγεται ἡ τελεία ενέργεια ὡς τὸ ἐντελὲς ἔχουσα καὶ αὕτη· καὶ ὡς ἐντελεστικὴ τῆς
ἐχείας, ήγουν τελειωτικὴ τῆς ἔξεως. Καὶ γὰρ ἡ
κατὰ τὴν ἕξιν ἐνέργεια τελειότης υπάρχει τῆς
ἕξεως. Καταχρηστικώτερον δὲ καὶ ἡ ἁπλῶς ἐνέρ
γεια λέγεται εντελέχεια· καθόσον ἕκαστον ἐνερ
γοῦν ἀποδίδωσι τὰς οἰκείας ἐνεργείας κατὰ τὴν
ἑαυτοῦ φύσιν, εἴτε τελεία ή φύσις, εἴτε καὶ ἀτε-
CAPUT IV.
De motu et quiete; ubi etiam de entelechia, ac eo
quod potentia et actu est.
1. Perfectus quidem etiam actus secundum distantiam quæ ab essentia ad ipsummet agere est,
motus dicitur. Sic enim etiam intellectualem 37
motum dicimus; et animam rationalem, quando
deliberat, et cogitat, et contemplatur, et judicat,
moveri asserimus. Sed motus ille actus est mutationis expers, codem semper modo se habens, et
pertinens ad perfecta, quatenus perfecta sunt.
Eorum enim quæ ɔctu sunt, hujusmodi motus est.
Motus autem de quo hic agitur, mutatio est semper fluens, et imperfectorum actus, quatenus imperfecta sunt; quia eorum quæ potentia sunt „ et
nondum exsistunt, sed modo futura suut, hic motus est. Unde etiam illum ita definiunt $7: Motus
est entelechia ejus quod potentia est, quatenus
tale est; hoc est, actus ejus, quod potentia est,
quatenus est potentia.
2. Entelechia autem primario quidem τοῦ ἐντελοὺς ἔχεια, seu ἡ κατὰ τὸ ἐντελὲς ἕξις dicitur;
perfectio rei, per quam res perfectionem habet,
per quam res est perfecta forma. Quare etiam
homo entelechia non est embryo qui in matrice
conficitur, et organis instruitur, partibusque suis
absolvitur; sed ille demum est entelechia homo,
qui partibus suis omnibus perfectus et in lucem
editus, et quoad humanam formam consummatus
est. 38 Unde etiam animam definiunt entelechiam
naturalis et organici 4, et potentia vitam habentis
corporis: non quod anima actio sit, sed quod per
eam ipsi [corpori] sit perfectio. Vocatur autem
etiam entelechia, ἡ τοῦ τελείου ενέργεια, hoc est
perfecti actio, quod idem est, ac si dicas, perfecta actio. Perfectorum enim etiam actiones perfectæ sunt; quemadmodum iinperfectorum, iniperfeet. Perfecta autem actio entelechia dicitur, cum
quod ipea perfectionem habeat; tum etiam sit iyτελεστικὴ τῆς ἐχείας, hoc est, perficiendi habitus
vim habeat, ipsiusque exsistat perfectio. Actio
enim secundum habitum edita, habitus est perfectio. Abusive antem etiam entelechia dicitur simıpliciter actio, quatenus unumquodque agens
λής. Κατὰ τοῦτο τὸ σημαινόμενον καὶ ἡ κίνησ:; actiones suæ naturæ consentaneas edit, sive natura
Εντελέχεια λέγεται, ήγουν ἁπλῶς ἐνέργεια. Τοιαύτη
δ᾽ ἂν εἴη πάντως, ὁποῖον καὶ τὰ δυνάμει. Τὸ δὲ
δυνάμει ἀτελές, καὶ ἡ ἐνέργεια αυτοῦ ἀτελής.
Ωστε ἡ κίνησι; ἐνέργεια εἴη ἂν ἀτελή; ἐνέργειά
is
perfecta, sive imperfecta sit. Quoast hoc significatum etiam motus entelechia, lioc est, simpliciter
ar tio dicitur. Talis autem erit utique, quale etiam
illud est, quod est potentia. Quare cum quod po47 2 Phys. c. 1, t. 6, 9, 10. 2 De anima, c. 1, 1. 6, et c. 2, t. 21.
col. 1051–1052page 263 of 548
PG 142:1051τε τοῦ δυνάμει οὐχ ὅτι ἐνεργεῖ κατ' αὐτὴν τὸ δυ νάμει, ἀλλ' ὅτι ἐνεργεῖται. Τὸ γὰρ ἐνεργεία εν ἐκεῖνο δύναται ἐνεργεῖν, καθὸ ἐνεργείᾳ ἐστίν ὥσπερ τὸ πῦρ θερμαίνει, θερμὸν ἂν ἐνεργείᾳ. Το δὲ δυνάμει, καθό δυνάμει πάσχει, οὐκ ἐνεργεῖ· και θὼς τὸ ὕδωρ θερμαίνεται, δυνάμει τυγχάνον θερμόν. Εἰ δὲ (καὶ) θερμαινόμενον ἔτι τὸ ὕδωρ θερμαίνει καὶ αὐτό, ἀλλὰ καθ᾿ ὃ μὲν ἐπιπλέον δύναται θερ μανθῆναι, κατὰ τοῦτο θερμαίνεται· δυνάμει ἂν ἔτι θερμόν κατ' αὐτό καθ᾽ ὁ δὲ μετέχει θερμότητας, κατὰ τοῦτο θερμαίνει, ενεργεία ὃν θερμόν καθ αὐτό. Τοίνυν ἡ κίνησις παθητική τις ενέργεια τοῦ δυνάμει γινώσκεται. γ'. Καὶ γὰρ ἐπείπερ ἐξ ὕλης καὶ εἴδους συνέστηκε τῶν ὑπὸ γένεσιν ἕκαστον, ἔχει γὰρ τὸ δυνάμει καὶ τὸ ἐνεργείᾳ καὶ τὸ γινεῖσθαι καὶ τὸ κινεῖν, ταυτὴν δ' εἰπεῖν, πάσχειν τε καὶ ποιεῖν. Καὶ κατὰ μὲν τὸ εἶδος ἔχει τὸ ἐνεργείᾳ, κατὰ δὲ τὴν ὕλην τὸ δυσ νάμει. Καὶ τοῦ μὲν ἐνεργείᾳ ἐστὶ τὸ ἐνεργεῖν καὶ κινεῖν καὶ ποιεῖν· τοῦ δυνάμει δὲ τὸ ἐνεργεῖσθαι καὶ κινεῖσθαι καὶ πάσχειν. Οθεν ἡ κίνησις, ἐνέρ γεια του δυνάμει λεγομένη, πάθος μᾶλλον ἐστιν. Ενέργεια δὲ λέγοιτ᾽ ἂν ἴσως, καὶ διότι τὸ κινούμενον ὑπὸ τῆς ἐν αὐτῷ φύσεως ἔχει προσεχῶς τὸ κινεῖσθαι, κατὰ τὴν οἰκείαν ἐπιτηδειότητα, κἂν τὴν πρώτην τοῦ κινεῖσθαι ἀρχὴν ἔξωθεν λαμβάνοι. Κυ ρίως δὲ πᾶν τὸ κινούμενον, καθὸ κινεῖται, πάσχει, οὐκ ἐνεργεῖ. Ο δὲ μὴ πάσχει, οὐδὲ κινεῖται. Διότι τὸ μὲν δυνάμει καθό δυνάμει κινεῖται μεταβαίνον β ἐπὶ τὸ ἐνεργεία· καὶ ἡ κίνησις ὁδός τίς ἐστιν ἀπὸ Ο τοῦ δυνάμει ἐπὶ τὸ ἐνεργεία διαβιβάζουσα· τὸ δ' ἐνερ γεία καθὰ ἐνεργεία μένει ἀκίνητον δ'. Δυνάμει μὲν οὖν ἐστιν ὁ δύναται καὶ πέφυκε γενέσθαι τοῦτο, ὁ λέγεται δυνάμει ἐνεργείᾳ δὲ, δ ἤδη ἐστὶ τοῦτο, ὅ λέγεται ἐνεργεία. ε'. Οἷον ὁ σχολαστικός Ζωσιμίων, ὃς λευκὸς ὢν ὑπὸ νοσήματος ἐμελάνθη χρονίου, πρότερον ἦν ἐνερ γείᾳ λευκός· δυνάμει δὲ μέλας, ἐπείπερ ἡδύνατο γενέσθαι μέλας. Καθὸ μὲν οὖν λευκὸς, οὐκ ἂν ἐλέ γετο κινεῖσθαι· καθὸ δὲ μέλας, ἐπείπερ δυνάμει ἐτύγχανεν, ὅτ' ήρξατο μελαίνεσθαι καὶ ἀπὸ τοῦ δυνάμει μέλας εἰς τὸ ἐνεργεία μέλας γενέσθαι προήγετο, τότ' ἂν ἐπὶ τὸ μέλαν ἐλέγετο κινεῖσθαι. Καὶ ἦν ἡ μέλανσις κίνησις, ἐνέργεια οὖσα τοῦ δυ νάμει μέλανος Ζωσιμίωνος, κατὰ τὸ δυνάμει, τουτ ἐστι καθὸ ἐπεφύκει γενέσθαι μέλας. "Οτε δ' ένερ γείᾳ γέγονε μέλας, οὐκέτι κατὰ τὸ μέλαν κινούμενος ἦν· ἀλλ᾿ ἕστηκεν ἐν τῷ μέλανι. Τὸν αὐτὸν τρόπον (οὖν) καὶ πᾶν ἐνεργείᾳ ὂν, οὐ κινεῖται καθό ἐστιν ἐνεργεία. ς'. 'Αλλ' οὐδὲ καθό δυνάμει λέγοιτ' ἄν τι κινεῖο σθαι, μένον δυνάμει μόνως καὶ μόνῃ ἐπιτηδειότητι γνωριζόμενον. Ἀλλ' ὅταν ἀπὸ τοῦ δυνάμει μετα
tentia est imperfectum sit, ipsius etiam actio im- τε τοῦ δυνάμει· οὐχ ὅτι ἐνεργεῖ κατ' αὐτὴν τὸ δυperfecta erit et illius etiam actus quod potentia
est, non quod secundum eam agat, 39 id quod
potentia est, sed quod agatur. Quod enim actu est,
ipsum agere potest, quatenus actu est; quemadmodum ignis calefacit, cum actu sit calidus. Quod
autem potentia est, quatenus est potentia, patitur,
non agit; quemadmodum aqua calefit, cum potentia sit calida. Etsi vero aqua quæ adhuc calefit,
ipsa quoque calefacit; tamen quatenus amplius
calefieri potest, eatenus calefit, cum potentia, calida sit adhuc per se. Quatenus autem caloris est
particeps, catenus calefacit, ut quæ actu calida sit
per se. Quapropter motus ejus quod est potentia
νάμει, ἀλλ' ὅτι ἐνεργεῖται. Τὸ γὰρ ἐνεργεία εν
ἐκεῖνο δύναται ἐνεργεῖν, καθὸ ἐνεργείᾳ ἐστίν·
ὥσπερ τὸ πῦρ θερμαίνει, θερμὸν ἂν ἐνεργείᾳ. Το
δὲ δυνάμει, καθό δυνάμει πάσχει, οὐκ ἐνεργεῖ· και
θὼς τὸ ὕδωρ θερμαίνεται, δυνάμει τυγχάνον θερμόν.
Εἰ δὲ (καὶ) θερμαινόμενον ἔτι τὸ ὕδωρ θερμαίνει
καὶ αὐτό, ἀλλὰ καθ᾿ ὃ μὲν ἐπιπλέον δύναται θερμανθῆναι, κατὰ τοῦτο θερμαίνεται· δυνάμει ἂν ἔτι
θερμόν κατ' αὐτό καθ᾽ ὁ δὲ μετέχει θερμότητας,
κατὰ τοῦτο θερμαίνει, ενεργεία ὃν θερμόν καθ
αὐτό. Τοίνυν ἡ κίνησις παθητική τις ενέργεια τοῦ
δυνάμει γινώσκεται.
passivus quidam actus cognoscitur.
γ'. Καὶ γὰρ ἐπείπερ ἐξ ὕλης καὶ εἴδους συνέστηκε
τῶν ὑπὸ γένεσιν ἕκαστον, ἔχει γὰρ τὸ δυνάμει καὶ
τὸ ἐνεργείᾳ καὶ τὸ γινεῖσθαι καὶ τὸ κινεῖν, ταυτὴν
δ' εἰπεῖν, πάσχειν τε καὶ ποιεῖν. Καὶ κατὰ μὲν τὸ
εἶδος ἔχει τὸ ἐνεργείᾳ, κατὰ δὲ τὴν ὕλην τὸ δυσ
νάμει. Καὶ τοῦ μὲν ἐνεργείᾳ ἐστὶ τὸ ἐνεργεῖν καὶ
κινεῖν καὶ ποιεῖν· τοῦ δυνάμει δὲ τὸ ἐνεργεῖσθαι
καὶ κινεῖσθαι καὶ πάσχειν. Οθεν ἡ κίνησις, ἐνέρ
γεια του δυνάμει λεγομένη, πάθος μᾶλλον ἐστιν.
Ενέργεια δὲ λέγοιτ᾽ ἂν ἴσως, καὶ διότι τὸ κινού
μενον ὑπὸ τῆς ἐν αὐτῷ φύσεως ἔχει προσεχῶς τὸ
κινεῖσθαι, κατὰ τὴν οἰκείαν ἐπιτηδειότητα, κἂν τὴν
πρώτην τοῦ κινεῖσθαι ἀρχὴν ἔξωθεν λαμβάνοι. Κυ
ρίως δὲ πᾶν τὸ κινούμενον, καθὸ κινεῖται, πάσχει,
οὐκ ἐνεργεῖ. Ο δὲ μὴ πάσχει, οὐδὲ κινεῖται. Διότι
τὸ μὲν δυνάμει καθό δυνάμει κινεῖται μεταβαίνον
3. Quandoquidem enim quidquid sui generationem cadit, ex materia et forma constat; habet β
ctiam potentia et actu esse, ipsumque moveri et
movere, quod perinde est ac si dicas, pati et efficere. Et quoad formam quidem, ipsum actu esse;
quoad vero materiam, ipsum potentia esse habet.
Et quidem ad actu esse pertinet agere, et movere,
et efficere; ad potentia vero esse [spectat] agi et
moveri et pati. Unde fit, cum motus ejus quod potentia est, actus esse dicatur, ut passio sit potius.
Fortassis autem etiam idcirco actus 40 dici queat,
quia quod movetur, a natura sibi insita proxime
habet, ut pro sua aptitudine moveatur; tametsi
primum principium motus sui extrinsecus accipiat.
Proprie vero quidquid movetur, patitur, non agit.
Quod non patitur, nec movetur etiam: propterea
quod id quod potentia est quatenus potentia est G ἐπὶ τὸ ἐνεργεία· καὶ ἡ κίνησις ὁδός τίς ἐστιν ἀπὸ
movetur ad id quod actu est transeun-lo. Estque
motus via quædam ab esse potentia ad actu esse
transferens. Quod autem actu est, quatenus est
actu, motus expers manet.
4. Porro quod est potentia, est id quod potest et
ita natura comparatum est, ut fieri possit hoc
quod porentia dicitur: quod autem est actu, illud
est quod jam id est, quod actu dicitur.
5. Exempli gratia: scholasticus Zosimion, qui
cum albus esset, a diuturno morbo niger factus
est, prius actu alluus erat, niger vero potentia,
quandoquidem niger fieri poterat. Quatenus igitur
albus erat, moveri non dicebatur: quatenus alltem niger, siquidem potentia id erat, cum nigredinem contrahere coepit, atque ab eo quod poten- Ο
tia niger erat, ad id ut actu niger fieret adducebatur; tum ad nigredinem moveri dicebatur. 41
Atque illa nigredinis contractio, motus erat; quie
actus erat Zosimionis potentia nigri, quantum að
potentiam attinet, hoc est, quatenus ita comparatus erat, ut niger fieri posset. Posteaquam autem
niger factus est, non jam quantum ad nigredinew
attinet, movebatur, sed in nigredine constitit. Eodem igitur etiam modo omne quod actu est, non
movetur, quatenus actu est.
6. Sed neque moveri aliquid dicitur, quatenus
potentia est, dum in potentia tantum manet et sola
aptitudine cognoscitur: verum quando a potentia
τοῦ δυνάμει ἐπὶ τὸ ἐνεργεία διαβιβάζουσα· τὸ δ' ἐνερ
γεία καθὰ ἐνεργεία μένει ἀκίνητον
δ'. Δυνάμει μὲν οὖν ἐστιν ὁ δύναται καὶ πέφυκε
γενέσθαι τοῦτο, ὁ λέγεται δυνάμει ἐνεργείᾳ δὲ, δ
ἤδη ἐστὶ τοῦτο, ὅ λέγεται ἐνεργεία.
ε'. Οἷον ὁ σχολαστικός Ζωσιμίων, ὃς λευκὸς ὢν
ὑπὸ νοσήματος ἐμελάνθη χρονίου, πρότερον ἦν ἐνερ
γείᾳ λευκός· δυνάμει δὲ μέλας, ἐπείπερ ἡδύνατο
γενέσθαι μέλας. Καθὸ μὲν οὖν λευκὸς, οὐκ ἂν ἐλέγετο κινεῖσθαι· καθὸ δὲ μέλας, ἐπείπερ δυνάμει
ἐτύγχανεν, ὅτ' ήρξατο μελαίνεσθαι καὶ ἀπὸ τοῦ
δυνάμει μέλας εἰς τὸ ἐνεργεία μέλας γενέσθαι
προήγετο, τότ' ἂν ἐπὶ τὸ μέλαν ἐλέγετο κινεῖσθαι.
Καὶ ἦν ἡ μέλανσις κίνησις, ἐνέργεια οὖσα τοῦ δυνάμει μέλανος Ζωσιμίωνος, κατὰ τὸ δυνάμει, τουτἐστι καθὸ ἐπεφύκει γενέσθαι μέλας. "Οτε δ' ένερ
γείᾳ γέγονε μέλας, οὐκέτι κατὰ τὸ μέλαν κινού
μενος ἦν· ἀλλ᾿ ἕστηκεν ἐν τῷ μέλανι. Τὸν αὐτὸν
τρόπον (οὖν) καὶ πᾶν ἐνεργείᾳ ὂν, οὐ κινεῖται καθό
ἐστιν ἐνεργεία.
ς'. 'Αλλ' οὐδὲ καθό δυνάμει λέγοιτ' ἄν τι κινεῖο
σθαι, μένον δυνάμει μόνως καὶ μόνῃ ἐπιτηδειότητι
γνωριζόμενον. Ἀλλ' ὅταν ἀπὸ τοῦ δυνάμει μετα
col. 1053–1054page 264 of 548
PG 142:1053Γάλλῃ τὸ ἐνεργείᾳ μένον ἔτι δυνάμει, τότε λέγεται κινεῖσθαι. Διά τα τοῦτο πρόσκειται τῷ τῆς κινή σεως ὁρισμῷ τὸ ᾖ τοιοῦτον, ἤγουν τὸ καθό δυνάμει ἐστίν· ἵνα κἂν τῷ ὑποκειμένῳ ταυτὸν ἡ τὸ δυνάμει καὶ τὸ ἐνεργείᾳ· κατὰ τὸ δυνάμει γινομένη ἡ κία νησις θεωρεῖτο· καὶ ἕως ἂν ἔτι περισώζηται τὸ δυνάμει. Τούτου γὰρ τελέως απολουμένου κίνησις οὐκ ἔστι. Τὰ γὰρ ἐνεργεία γενόμενον καθόσον ἐνερ γείᾳ, οὐκ ἐν κινήσει͵ ἐστίν· ἐν στάσει δὲ καὶ μονῇ. Κάν τούτῳ ἡ κίνησις διαφέροι ἂν τοῦ ἐνεργείᾳ τε καὶ τῆς τελείας ενεργείας· ὅτι ἐπὶ μὲν τούτων ἔφθαρται τὸ δυνάμει· ἐπὶ δὲ τῆς κινήσεως, μένον τοῦ τοῦ δυνάμει τῆς κινήσεως ἐπιτελεῖται ἐνέρ γεια. ζ'. Πάλιν κίνησίς ἐστιν ἐντελέχεια του κινητού ᾗ κινητόν, ἤγουν ενέργεια παθητικὴ τοῦ δυναμένου και πεφυκότος κινηθῆναι τε καὶ μεταβαλεῖν ἀπὸ τοῦδε εἰς τόδε, καθὸ δύναται καὶ πέφυκεν, οὐ καθό ἤδη ἔστιν. Εἰ δὲ τοῦ κινητοῦ ἐστι τοιαύτη ἐντελέ γεια ή κίνησις, δῆλον ὡς οὐκ ἐν τῷ κινοῦντι, ἀλλ' ἐν τῷ κινουμένῳ ἐστίν. Εἰ δὲ ἡ ὅρασις οὐκ ἐν τῷ δρωμένῳ, ἀλλ' ἐν τῷ ὁρῶντι τυγχάνουσα, ἐν τῷ κινοῦντι εἶναι καὶ ποιοῦντι δοκεῖ· ἀλλ᾽ ὑπὸ τῆς Αέξεως ἡ ἀπάτη προφερομένης μὲν ἐνεργητικῶς, οὐδὲν δ' ἧττον δηλούσης πρᾶγμα παθητικόν. Πᾶ γὰρ (τὸ) αἰσθανόμενον πάσχει καὶ οὐ ποιεῖ· διὸ καὶ ἡ ὅρασις ἐν τῷ ὁρῶντι οὖσα, ἐν τῷ πάσχοντι (καὶ) κινουμένῳ ἐστί, καθὼς καὶ αἱ λοιπαὶ τῶν αἰσθήσεων ἐν τοῖς αἰσθανομένοις εἰσίν· οὐχ ὡς ἐν κινοῦσί τε καὶ ποιοῦσιν, ἀλλ' ὡς ἐν κινουμένοις καὶ πάσχουσι. η'. Καὶ ἄλλος καὶ λόγο; ἀποδίδοτα: τῆς κινήσεως, δεικνύων αὐτὴν τοῦ κινουντος καὶ ποιοῦντος οὖσαν κυρίως ἐνέργειαν, καὶ ἀπ' αὐτοῦ μὲν ἀρχομένην τε καὶ ἐνδιδομένην, ἐνστηριζομένην δὲ καὶ ἐμμέν νουσαν τῷ κινουμένῳ καὶ πάσχοντι. Ὁ δὲ λόγος τοιοῦτος· Κίνησίς ἐστιν ἐνέργεια τοῦ κινοῦντος ἐν τῷ κινουμένῳ. Καὶ γὰρ ἡ οἰκοδόμησις ενέργειά ἐστι τοῦ οἰκοδομοῦντος ἐν τῷ οἰκοδομουμένῳ· καὶ ἱάτρευσις ἐνέργεια τοῦ ἰατρεύοντος ἐν τῷ Ιατρευο μένῳ. Αλλο δέ ἐστιν οἰκοδόμησις καὶ ἰάτρευσις καὶ ἄλλο τὸ ᾠκοδομῆσθαι καὶ ἰατρεῦσθαι. Η μὲν γὰρ οἰκοδόμησις καὶ ιάτρευσις ἐν τῷ γίνεσθαι τὸ εἶναι ἔχουσι· τουτέστιν, ἐν τῷ οἰκοδομεῖσθαι τὸ οἰκιδιμούμενον· καὶ ἐν τῷ ἰατρεύεσθαι τὸ ἰατρευ μενον. Τὸ δ' ᾠκοδομῆσθαι καὶ ἰατρεῦσθαι ἐν τῷ γενέσθαι τὸ εἶναι λαμβάνουσι. Διὸ καὶ οἰκοδόμησις μὲν καὶ ἰάτρευσις κινήσεις εἰσί· τὸ δ' ᾠκοδομῆσθαι καὶ ἰατρεῦσθαι κεκινῆσθαί ἐστιν. Αἱ ἄρα διαθέσεις αἱ ἀπὸ τῶν κινήσεων ἐγγινόμεναι κινήσεις οὐκ εἰσὶν, ἀλλ' ἀποτελέσματα των κινήσεων. θ'. Ἐπεὶ δὲ ἡ κίνησις ἐν τῷ κινουμένῳ ὑπὸ τοῦ κι οῦντός ἐστιν, ὡς μὲν ἐν τῷ κινουμένῳ οὖσα, παθητική τε καὶ ἀτελῆς ἐνέργεια λέγεται. Διόπερ καὶ τὸ κινούμενον ὅπερ ἐστὶ τὸ δυνάμει, πάσχει τε ἡ ὅρασις,
Γάλλῃ τὸ ἐνεργείᾳ μένον ἔτι δυνάμει, τότε λέγεται esse ad actu esse movetur, cum interim allue e959
κινεῖσθαι. Διά τα τοῦτο πρόσκειται τῷ τῆς κινή
σεως ὁρισμῷ τὸ ᾖ τοιοῦτον, ἤγουν τὸ καθό δυνάμει
ἐστίν· ἵνα κἂν τῷ ὑποκειμένῳ ταυτὸν ἡ τὸ δυνάμει
καὶ τὸ ἐνεργείᾳ· κατὰ τὸ δυνάμει γινομένη ἡ κία
νησις θεωρεῖτο· καὶ ἕως ἂν ἔτι περισώζηται τὸ
δυνάμει. Τούτου γὰρ τελέως απολουμένου κίνησις
οὐκ ἔστι. Τὰ γὰρ ἐνεργεία γενόμενον καθόσον ἐνερ
γείᾳ, οὐκ ἐν κινήσει͵ ἐστίν· ἐν στάσει δὲ καὶ μονῇ.
Κάν τούτῳ ἡ κίνησις διαφέροι ἂν τοῦ ἐνεργείᾳ τε
καὶ τῆς τελείας ενεργείας· ὅτι ἐπὶ μὲν τούτων
ἔφθαρται τὸ δυνάμει· ἐπὶ δὲ τῆς κινήσεως, μένοντοῦ τοῦ δυνάμει τῆς κινήσεως ἐπιτελεῖται ἐνέργεια.
ζ'. Πάλιν κίνησίς ἐστιν ἐντελέχεια του κινητού
ᾗ κινητόν, ἤγουν ενέργεια παθητικὴ τοῦ δυναμένου
και πεφυκότος κινηθῆναι τε καὶ μεταβαλεῖν ἀπὸ
τοῦδε εἰς τόδε, καθὸ δύναται καὶ πέφυκεν, οὐ καθό
ἤδη ἔστιν. Εἰ δὲ τοῦ κινητοῦ ἐστι τοιαύτη ἐντελέγεια ή κίνησις, δῆλον ὡς οὐκ ἐν τῷ κινοῦντι, ἀλλ'
ἐν τῷ κινουμένῳ ἐστίν. Εἰ δὲ ἡ ὅρασις οὐκ ἐν τῷ
δρωμένῳ, ἀλλ' ἐν τῷ ὁρῶντι τυγχάνουσα, ἐν
τῷ κινοῦντι εἶναι καὶ ποιοῦντι δοκεῖ· ἀλλ᾽ ὑπὸ τῆς
Αέξεως ἡ ἀπάτη προφερομένης μὲν ἐνεργητικῶς,
οὐδὲν δ' ἧττον δηλούσης πρᾶγμα παθητικόν. Πᾶ
γὰρ (τὸ) αἰσθανόμενον πάσχει καὶ οὐ ποιεῖ· διὸ
καὶ ἡ ὅρασις ἐν τῷ ὁρῶντι οὖσα, ἐν τῷ πάσχοντι
(καὶ) κινουμένῳ ἐστί, καθὼς καὶ αἱ λοιπαὶ τῶν
αἰσθήσεων ἐν τοῖς αἰσθανομένοις εἰσίν· οὐχ ὡς ἐν
κινοῦσί τε καὶ ποιοῦσιν, ἀλλ' ὡς ἐν κινουμένοις
καὶ πάσχουσι.
η'. Καὶ ἄλλος καὶ λόγο; ἀποδίδοτα: τῆς κινήσεως,
δεικνύων αὐτὴν τοῦ κινουντος καὶ ποιοῦντος οὖσαν
κυρίως ἐνέργειαν, καὶ ἀπ' αὐτοῦ μὲν ἀρχομένην
τε καὶ ἐνδιδομένην, ἐνστηριζομένην δὲ καὶ ἐμμέν
νουσαν τῷ κινουμένῳ καὶ πάσχοντι. Ὁ δὲ λόγος
τοιοῦτος· Κίνησίς ἐστιν ἐνέργεια τοῦ κινοῦντος ἐν
τῷ κινουμένῳ. Καὶ γὰρ ἡ οἰκοδόμησις ενέργειά
ἐστι τοῦ οἰκοδομοῦντος ἐν τῷ οἰκοδομουμένῳ· καὶ
ἱάτρευσις ἐνέργεια τοῦ ἰατρεύοντος ἐν τῷ Ιατρευομένῳ. Αλλο δέ ἐστιν οἰκοδόμησις καὶ ἰάτρευσις·
καὶ ἄλλο τὸ ᾠκοδομῆσθαι καὶ ἰατρεῦσθαι. Η μὲν
γὰρ οἰκοδόμησις καὶ ιάτρευσις ἐν τῷ γίνεσθαι τὸ
εἶναι ἔχουσι· τουτέστιν, ἐν τῷ οἰκοδομεῖσθαι τὸ
οἰκιδιμούμενον· καὶ ἐν τῷ ἰατρεύεσθαι τὸ ἰατρευ
μενον. Τὸ δ' ᾠκοδομῆσθαι καὶ ἰατρεῦσθαι ἐν τῷ
γενέσθαι τὸ εἶναι λαμβάνουσι. Διὸ καὶ οἰκοδόμησις
μὲν καὶ ἰάτρευσις κινήσεις εἰσί· τὸ δ' ᾠκοδομῆσθαι
καὶ ἰατρεῦσθαι κεκινῆσθαί ἐστιν. Αἱ ἄρα διαθέσεις
αἱ ἀπὸ τῶν κινήσεων ἐγγινόμεναι κινήσεις οὐκ
εἰσὶν, ἀλλ' ἀποτελέσματα των κινήσεων.
θ'. Ἐπεὶ δὲ ἡ κίνησις ἐν τῷ κινουμένῳ ὑπὸ τοῦ
κι οῦντός ἐστιν, ὡς μὲν ἐν τῷ κινουμένῳ οὖσα,
παθητική τε καὶ ἀτελῆς ἐνέργεια λέγεται. Διόπερ
καὶ τὸ κινούμενον ὅπερ ἐστὶ τὸ δυνάμει, πάσχει τε
potentia maneat, tum moveri dicitur. Propterea definitioni motus adjectum est, quatenus tale est, loe
est, quatenus potentia est; ut, tametsi subjecto
idem sint, quod potentia et actu est; motus tamen
quoad esse potentia factus-consideretur, et quan
diu ipsum potentia esse incolume conservatur.
Iloc enim prorsus interempto non [ amplius] est
motus. Quod enim actu esse consecutum est, quatenus acta est, non est in motu, sed in s'alu ct
constantia. Atque in hoc motus ab eo quod est actu
et ab ipso perfecto actu difert; 42 quod in his id
quod potentia est, interiit; in motu autem, manente co quod est potentia, motus actio perficitur.
7. Rursum, motus est entelechia mobilis ",
quatenus est mobile, hoc est, actus passivus ejus
quod potentia est, et ita natura comparatum, ut
moveri et ab hoc in hoc mutari possit, quatenus
potest et natura comparaţum est, non quatenus
jam est. Quod si autem motus est ejusmodi entelechia rei mobilis 50, manifestum est, eum non
in movente, sed in eo quod movetur, esse. Et
si vero ἡ ὅρασις, id est visio, quæ non in viso
sed in vidente exsistit. in movente el agente esse
videtur; deceptio tamen a dictione oritur, quæ quidem ita profertur quasi actionem significet, nihi
lominus tamen rem passivam declarat. Quidquid
enim sentit, patitur et non agit. Quapropter etiam visio licet in vidente sit, tamen in patiente,
eoque quod movetur, est: quemadmodum etiam
reliqui sensus in sentientibus supt, non ut in
moventibus et agentibus, sed ut in his quæ morentur et patiuntur 81,
8. Et alia vero etiam motus delinitio assignator,
quæ ostendit ipsum moventis et efficientis proprie
actum esse, ut qui 43 ab ipso quidem incipiat et
tribuatur, in eo autem quod movetur et patitur,
ſulciatur et maneat. Hujusmodiantew est definitio;
Motus est actus ejus quod movet in eo quod movetor. Edificatio enim actus est ædificantis in eo
quod ædificatur: et sanatio est actus sanantis in eo
quod sanatur. Aliud auten est edificatio et sanatio:
aliudque ædificatum et sanatum esse. Edificatio
cuim et sanatio in ipso fieri suum esse habent;
hoc est, in eo dum edificatur id quod adifcatur,
et dum sanatur id quod sanatur. At vero ædificatum et sanatum esse, ex hoc quod facta sunt, esse
accipiunt. Quapropter etiam ædificatio et sanatio
molus sunt: ædificatum autem et sanatum esse,
motum esse. Affectiones itaque quæ insunt ex motibus, non sunt motus, sed effecta motuuın.
9. Quoniam autem motus est in eo quod a movente movetur; ut quidem în eo quod movetur
exsistit, passivus et imperfectus actus dic'har
(quandoquidem etiam quod movetur, hoc est,
3 Phys. c. 2, t. 16. ** 3 Phys. c. 2, t. 18. 515 Phys. c. 5, t. 23.
col. 1055–1056page 265 of 548
PG 142:1055καθὰ δυνάμει, καὶ τὴν φύσιν ἐστὶν ἀτελές. Ο γὰρ λέγεται, οὔπω ἔστιν. ὡς δ᾽ ὑπὸ τοῦ κινοῦντος ἐνέρ γεια λέγοιτ' ἂν κυριώτερόν τε καὶ τελειότερον. Επει καὶ τὸ κινοῦν, ὅπερ ἐστὶ τὸ ἐνεργείᾳ, ἐνεργεῖν τε ἰσχύει καθὸ ἐνεργείᾳ, καὶ τὴν φύσιν ὑπάρχει τέτ λειον. "Ο γάρ λέγεται, τοῦτο καὶ ἔστιν. Η κίνησις ἄρα ἐνέργεια. ι. Καὶ ὡς ποίησις καὶ ὡς πάθησις ἡ αὐτή. Ποίη σις δὲ καὶ πάθησις τῷ λόγῳ μὲν διαφέρουσι· τῷ δ' ὑποκειμένῳ ταυτὸ καὶ ἐν ἄμφω εἰσὶν, ὡς δίδαξις καὶ μάθησις, καὶ ὡς ἀνάβασις καὶ κατάβασις· ἢ μᾶλλον καὶ τῷ ὑποκειμένῳ καὶ τῷ λόγῳ εἰη ἂν ἡ κίνησις μία καὶ αὐτὴ, ἐν τῷ κινουμένῳ οὖσα ὑπὸ τοῦ κινοῦντος· οὐδὲ γὰρ ὥσπερ ἡ ποίησις καὶ ἡ πάθη σις μερίζονται, ἡ μὲν περὶ τὴν ἀπὸ τοῦ ποιοῦντος σχέσιν, ἡ δὲ περὶ τὴν ἀπὸ τοῦ πάσχοντος· οὕτω καὶ ἀπ' αὐτῆς τὸ ὑπὸ τοῦδε καὶ τὸ ἐν τῷδε μεμέ ρισται· ἀλλ᾽ ἄμφω ταῦτα τὴν μίαν κίνησιν συμπληροῖ, τὸν λόγον αὐτῆς ἀπαρτίζοντα. ια΄. Τάττουσι δὲ τὴν κίνησιν ὑπὸ τὸ ποσόν· ἐπεὶ δοκεῖ συνεχὴς διὰ τὸ μέγεθος ἐν ᾧ θεωρεῖται· καθώς ὁ χρόνος διὰ τὴν κίνησιν. Καὶ ὑπὸ τὰ πρός τι δὲ ταύτην τιθέασιν, είγε ἡ κίνησις κινουμένου κίνη σι, καὶ τὸ κινούμενον κινήσει κινούμενον. Ισως δ' αόριστος τις οὖσα ἡ κίνησις, ἐν οὐδενὶ τῶν ὡρι σμένων δέκα γενῶν καθ' αὐτὴν συναχθήσεται. Τῶν γὰρ ὄντων καὶ ὡρισμένων ἢ κατὰ τὸ δυνάμει λεγο μένων, ἢ κατὰ τὸ ἐνεργείᾳ, ἡ κίνησις ἐν οὐδετέρω τούτων τεθῆναι δύναται. Καὶ γὰρ τὸ δυνάμει μόνον ὃν οὔπω κινεῖται· καὶ τὸ ἐνεργείᾳ ὂν οὐκ ἔτι κια νεῖται. ιβ'. "Αλλο δέ ἐστι τὸ δυνάμει, καὶ ἄλλο ἡ δύναμις καὶ ἄλλο τὸ ἐνεργείᾳ, καὶ ἄλλο ἡ ἐνέργεια. Τῷ μὲν οὖν δυνάμει τὸ ἐνεργείᾳ ἀντίκειται· τῇ δυνάμει δὲ ἡ ἐνέργεια. Καὶ ἡ δύναμις μὲν ἔστι παρασκευή τελεία τῆς οὐσίας, καὶ ἑτοιμότης ακώλυτος πρὸς τὸ ἐνεργεῖν, οἰστικὴ τῆς ἐνεργείας· ὡς λέγομεν, Τὸ πῦρ ἔχει δύναμιν καυστικήν. Δυνάμει δὲ ἐστιν ἐπιτηδειότης ἀτελῆς πρὸς ὁ λέγεται δυνάμει, τὸ ἐνεργεῖν παρ' ἄλλου δεχομένη, καὶ οὐκ ἀφ' ἑαυτῆς προβάλλουσα· ὡς λέγομεν, Το σπέρμα δυνάμει ζώον. Ενεργείᾳ δὲ ἐστιν, ὃ ἐνεργεῖν ἤδη δύναται κατ' ἐκεῖνο δ λέγεται· ὡς, Αριστόξενος λέγεται μουσικός, ἐνεργείᾳ ὢν μουσικός· ἐπεὶ δύναται κατά τὴν μουσικὴν ἐνεργεῖν, καθό μουσικός. Ενέργεια δέ ἐστιν ἡ ἀπὸ τῆς δυνάμεως προβαλλομένη κίνησις ἐνεργός· ἐνεργὸς δέ (ἐστιν), ἡ ἐν τῷ ἔργῳ· ἔργον δὲ ἥ τε ποίησις καὶ ἡ πρᾶξις. Ἡ ποίησις δὲ καὶ ἡ πρᾶξις ἐκ τοῦ ποιεῖν καὶ (ἐκ) τοῦ πράττειν· περὶ ὧν ἐν τῷ πρώτῳ βιβλίῳ κατὰ τὸ εἰκοστὸν καὶ τέ ταρτον κεφάλαιον προϋπέμνηται.
quod potentia est, cum patitur, quatenus potentia καθὰ δυνάμει, καὶ τὴν φύσιν ἐστὶν ἀτελές. Ο γὰρ
est, tum natura imperfectum est: nondum enim est
quod dicitur); ut autem a 44 movente proficiscitur,
magis proprie et perfectius actus dici queat;
quandoquidem etiam movens quale est, quod actu
est, cum ad agendum valet quatenus actu est,
tum natura perfectum est. Quippe etiam est quod
dicitur. Motus proinde actus est.
10. Idemque et ut actio, et ut passio est ". Actio
autem et passio ratione quidem differunt; subjecto autem unum idemque sunt ambæ, ut docendi et discendi actus, utque ascensus et descensus s. Quin imo potius et subjecto et ratione
unus idemque' motus est, qui ab eo quod movet
in eo quod movetur exsistit. Neque enim quemadmodum actio et passio dividuntur, illa circa
affectionem ab agente; hæc circa eam quæ a patiente est exoriens; sic etiam ab ipso [ motu ] quod
est ab hoc et quod est in hoc distincta sunt; sed
anibo hac unum motumn complent, ipsius definitionem omnibus suis numeris absolventia.
11. Porro motum sul quantitate collocant;
quandoquidem propter magnitudinem, in qua
consideratur, continuus videtur; quemadmodum
tempus propter motum. Et vero etiam in iis quæ
ad aliquid referuntur, eum reponunt; siquidem
motus, ejus quod 45 movetur, est molus; et
quod movetur, per motum movetur. Fortassis auten motus cum indefinitus sit, in nullo decem
generuin definitorum per se recipietur. Cum enim
ea que sunt ac definita sunt, respectu actus ac
potentiæ dicantur, protus in horum neutro poni
potest. Nam et quod potentia tantum est, nondum
movetur; et quod actu est, non amplius movetur.
12. Aliud autem est potentia, et aliud quod est
potentia; itemque aliud est quod est actu, et aliud
actus. Illi igitur quod est potentia, id quod actu
est, opponitur; potentiæ vero, actus. Εt potentia
quidem est perfecta essentiæ præparatio, et non
impedita a agendum promptitudo, vim inferendi
actus habens quemadmodum dicimus ignem habere urendi potentiam. Potentia autem esse, est
aptitudo imperfecta ad quo. dicitur potentia esse,
ipsum agere ab alio accipiens, et non a se emitλέγεται, οὔπω ἔστιν. ὡς δ᾽ ὑπὸ τοῦ κινοῦντος ἐνέρ
γεια λέγοιτ' ἂν κυριώτερόν τε καὶ τελειότερον. Επει
καὶ τὸ κινοῦν, ὅπερ ἐστὶ τὸ ἐνεργείᾳ, ἐνεργεῖν τε
ἰσχύει καθὸ ἐνεργείᾳ, καὶ τὴν φύσιν ὑπάρχει τέτ
λειον. "Ο γάρ λέγεται, τοῦτο καὶ ἔστιν. Η κίνησις
ἄρα ἐνέργεια.
ι. Καὶ ὡς ποίησις καὶ ὡς πάθησις ἡ αὐτή. Ποίη
σις δὲ καὶ πάθησις τῷ λόγῳ μὲν διαφέρουσι· τῷ
δ' ὑποκειμένῳ ταυτὸ καὶ ἐν ἄμφω εἰσὶν, ὡς δίδαξις
καὶ μάθησις, καὶ ὡς ἀνάβασις καὶ κατάβασις· ἢ
μᾶλλον καὶ τῷ ὑποκειμένῳ καὶ τῷ λόγῳ εἰη ἂν ἡ
κίνησις μία καὶ αὐτὴ, ἐν τῷ κινουμένῳ οὖσα ὑπὸ τοῦ
κινοῦντος· οὐδὲ γὰρ ὥσπερ ἡ ποίησις καὶ ἡ πάθη
σις μερίζονται, ἡ μὲν περὶ τὴν ἀπὸ τοῦ ποιοῦντος
σχέσιν, ἡ δὲ περὶ τὴν ἀπὸ τοῦ πάσχοντος· οὕτω
καὶ ἀπ' αὐτῆς τὸ ὑπὸ τοῦδε καὶ τὸ ἐν τῷδε μεμέρισται· ἀλλ᾽ ἄμφω ταῦτα τὴν μίαν κίνησιν συμπλη
ροί, τὸν λόγον αὐτῆς ἀπαρτίζοντα.
ια΄. Τάττουσι δὲ τὴν κίνησιν ὑπὸ τὸ ποσόν· ἐπεὶ
δοκεῖ συνεχὴς διὰ τὸ μέγεθος ἐν ᾧ θεωρεῖται· καθώς
ὁ χρόνος διὰ τὴν κίνησιν. Καὶ ὑπὸ τὰ πρός τι δὲ
ταύτην τιθέασιν, είγε ἡ κίνησις κινουμένου κίνη
σι, καὶ τὸ κινούμενον κινήσει κινούμενον. Ισως
δ' αόριστος τις οὖσα ἡ κίνησις, ἐν οὐδενὶ τῶν ὡρι
σμένων δέκα γενῶν καθ' αὐτὴν συναχθήσεται. Τῶν
γὰρ ὄντων καὶ ὡρισμένων ἢ κατὰ τὸ δυνάμει λεγομένων, ἢ κατὰ τὸ ἐνεργείᾳ, ἡ κίνησις ἐν οὐδετέρω
τούτων τεθῆναι δύναται. Καὶ γὰρ τὸ δυνάμει μόνον
ὃν οὔπω κινεῖται· καὶ τὸ ἐνεργείᾳ ὂν οὐκ ἔτι κια
νεῖται.
ιβ'. "Αλλο δέ ἐστι τὸ δυνάμει, καὶ ἄλλο ἡ δύναμις
καὶ ἄλλο τὸ ἐνεργείᾳ, καὶ ἄλλο ἡ ἐνέργεια. Τῷ μὲν
οὖν δυνάμει τὸ ἐνεργείᾳ ἀντίκειται· τῇ δυνάμει δὲ
ἡ ἐνέργεια. Καὶ ἡ δύναμις μὲν ἔστι παρασκευή
τελεία τῆς οὐσίας, καὶ ἑτοιμότης ακώλυτος πρὸς τὸ
ἐνεργεῖν, οἰστικὴ τῆς ἐνεργείας· ὡς λέγομεν, Τὸ
πῦρ ἔχει δύναμιν καυστικήν. Δυνάμει δὲ ἐστιν
ἐπιτηδειότης ἀτελῆς πρὸς ὁ λέγεται δυνάμει, τὸ
ἐνεργεῖν παρ' ἄλλου δεχομένη, καὶ οὐκ ἀφ' ἑαυτῆς
προβάλλουσα· ὡς λέγομεν, Το σπέρμα δυνάμει
iens, quemadmodum dicimus semen potentia esse ζώον. Ενεργείᾳ δὲ ἐστιν, ὃ ἐνεργεῖν ἤδη δύναται
animal. Porro actu est, quod agere jam potest
secundum id quod dicitur. Quemadmodum Aristoxenus dicitur musicus, com actu sit musicus; quoniam secundum musicam agere potest, quatenus
46 musicus. Actus autem est motus efficax qui a
potentia emittitur. Efficax autem est [ motus] qui
in opere consistit. Opus vero, et ellertio et actio.
Effectio denique et actio ab efficiendo et agendo
sunt: quorum in primo libro capite vicesimo
quarto a nobis ante facta est mentio,
* 3 Plays. c. 2, 1. 13. 63 3 Plays, c. 2, 1. 22.
ld est Epitome logica, supra.
κατ' ἐκεῖνο δ λέγεται· ὡς, Αριστόξενος λέγεται
μουσικός, ἐνεργείᾳ ὢν μουσικός· ἐπεὶ δύναται κατά
τὴν μουσικὴν ἐνεργεῖν, καθό μουσικός. Ενέργεια
δέ ἐστιν ἡ ἀπὸ τῆς δυνάμεως προβαλλομένη κίνησις
ἐνεργός· ἐνεργὸς δέ (ἐστιν), ἡ ἐν τῷ ἔργῳ· ἔργον
δὲ ἥ τε ποίησις καὶ ἡ πρᾶξις. Ἡ ποίησις δὲ καὶ ἡ
πρᾶξις ἐκ τοῦ ποιεῖν καὶ (ἐκ) τοῦ πράττειν· περὶ
ὧν ἐν τῷ πρώτῳ βιβλίῳ κατὰ τὸ εἰκοστὸν καὶ τέ
ταρτον κεφάλαιον προϋπέμνηται.
col. 1057–1058page 266 of 548
PG 142:1057ΕΡΙΤΟΜΕ ιγ'. Τούτων οὕτω διωρισμένων χρὴ γινώσκειν ὅτι λέγεται τὸ πρᾶγμα καὶ κατὰ τὴν δύναμιν δυνάμει, καὶ κατὰ τὴν ἐνέργειαν ἐνεργεία. Διὸ καὶ τὸ δυνά μει διττέν, καὶ τὸ ἐνεργεία διττόν. Λέγεται γὰρ δυνάμει καὶ τὸ κατ' ἐπιτηδειότητα μόνην ἀτελῆ μήπω μηδαμῶς γενόμενον τοῦτο ὅ λέγεται· ὡ; εἴπομεν, Τὸ σπέρμα δυνάμει ζῶον, καὶ ὡς λέγομεν, Τὸ παιδίον δυνάμει μουσικόν· ὅτι δύναται γενέσθαι τὸ μὲν σπέρμα ζῶον, τὸ παιδίον δὲ μουσικόν. Αλλά καὶ τὸ γενόμενον μὲν ἤδη καὶ τὴν ἕξιν τελείαν ἔχον, μὴ ἐνεργοῦν δὲ κατ' αὐτὴν, δυνάμει λέγεται καὶ αὐτό· ὡς δυνάμει μουσικὸν τὸν ᾿Αριστόξενον λέγομεν, ὅταν οὐ κιθαρίζῃ, ἀλλ' ἡ καθεύδῃ ἢ ἄλλο τι ἐνεργῇ. Κατὰ τοῦτο τὸ σημαινόμενον καὶ τὸ πῦρ δυνάμει λέγομεν καυστικόν, ὅταν μὴ καίη. Το μὲν οὖν πρῶτον δυνάμει λέγεται ἀτελὲς, τὸ δὲ δεύ τερον τέλειον· καὶ τὸ μὲν πρῶτον κατ' ἐπιτηδειότητα, τὸ δὲ δεύτερον τέλειον· καὶ τὸ μὲν πρῶτον κατ' ἐπιτηδειότητα, τὸ δὲ δεύτερον καθ᾽ ἕξιν. Διστὸν δὲ καὶ τὸ ἐνεργείᾳ λέγεται τό τε δυνάμενον ένερ γεῖν κατ' ἐκεῖνο καθ' 8 (καὶ) λέγεται, μὴ μέντοι ἐνεργοῦν· ὅπερ ταυτόν ἐστι τῷ δευτέρῳ σημαινομένῳ τοῦ δυνάμει· καὶ τὸ κατὰ τὴν ἐνεργὸν κίνησιν θεωρούμενον· οἷον, ὅταν ὁ μὲν Ἀριστόξενος κιθαρίζῃ, καίῃ δὲ τὸ πῦρ πρακτικῶς. ιδ'. Τὸ τοίνυν δεύτερον δυνάμει μέσον ἐστὶ τῶν τε πάντη καὶ μόνως ὄντων δυνάμει, καὶ τῶν πάντη καὶ μόνως ὄντων ἐνεργείᾳ· ἅτε ἀμφοτέρων μετέχον, καὶ πρὸς ἑκάτερον ὑπάρχον τὸ ἕτερον· οἷον πρὸς μὲν τὸ πρῶτον δυνάμει ενεργείᾳ ὂν, πρὸς δὲ τὸ δεύτερον ἐνεργεία δυνάμει. Τὸ πρῶτον οὖν δυνάμει τὸ ἀτελὲς, ὥσπερ είρηται, διὰ τῆς κινήσεως εἰς τὸ πρῶτον ἐνεργεία προάγεται. Οὐ γὰρ ἐξ ἀνάγκης καὶ εἰς τὸ δεύτερον. Καὶ ὁπόταν τὸ οὕτως ὂν δυνά μει πρὸς τὸ ἐνεργεία γενέσθαι χωρῇ, μὴ ἐξιστάμενον τοῦ δυνάμει εἰς τὸ παντελές, τότε λέγομεν κι γεῖσθαι αὐτό. ιεʹ. Κινεῖσθαι δὲ τὸ δυνάμει λέγοντες, οὐ τὴν ἐπιτηδειότητα κινεῖσθαί φαμεν, ἀλλὰ τὸ τὴν ἐπι τηδειότητα κεκτημένον, τουτέστι τὸ ἐπιτήδειον αὐτὸ καθὸ τοιοῦτόν ἐστιν ὅπερ πάλιν, ὅτε μή κι νεῖται καθ' ἣν πέφυκε κινεῖσθαι κίνησιν, τότε λέ γομεν αὐτὸ κατ' ἐκείνην τὴν κίνησιν ἠρεμεῖν· ἡρε μία γάρ ἐστιν ἀκινησία τοῦ πεφυκότος κινείσθαι ὅτε πέφυκε, καὶ οὗ πέφυκε, καὶ ὡς πέφυκεν. Οτε μὲν πέφυκεν, ἐπείπερ οὐκ ἂν τὸ ἀρτιγενές σκυλά πιον ἠρεμεῖν λέγοιτο κατὰ τὸ ὁρᾷν πέφυκε μὲν γὰρ ὁρᾷν, ἀλλ' οὐκ εὐθὺς τὸ τεχθέν· ὅπου δὲ πέφυκεν, ἐπείπερ τῆς ἐν ἀέρι κινήσεως, οὐκ ἂν οἱ ἰχθύες λέ. γοιντο ἠρεμεῖν. Οὐδὲ γὰρ ἡ φύσις αὐτοῖς δέδωκεν ἐν ἀερίοις εἶναι. Καθὰ δὲ πέφυκεν, ὅτιπερ οὐκ ἂν οἱ ὄφεις τῆς κατὰ βάδισιν κινήσεως λέγοιντο ήρε μεῖν· ἐρπυστικοὶ (γὰρ ἐκ φύσεως, καὶ οὐ βασι στικοί. Τὸ τοίνυν πεφυκός κινεῖσθαι καὶ μὴ κινούμενον οπότε πέφυκε, καὶ ἔνθα πέφυκε, καὶ ὡς πέ φυκε τῆς κινήσεως ταύτης έστερημένον, λέγεται
ιγ'. Τούτων οὕτω διωρισμένων χρὴ γινώσκειν ὅτι
λέγεται τὸ πρᾶγμα καὶ κατὰ τὴν δύναμιν δυνάμει,
καὶ κατὰ τὴν ἐνέργειαν ἐνεργεία. Διὸ καὶ τὸ δυνάμει διττέν, καὶ τὸ ἐνεργεία διττόν. Λέγεται γὰρ
δυνάμει καὶ τὸ κατ' ἐπιτηδειότητα μόνην ἀτελῆ
μήπω μηδαμῶς γενόμενον τοῦτο ὅ λέγεται· ὡ;
εἴπομεν, Τὸ σπέρμα δυνάμει ζῶον, καὶ ὡς λέγομεν,
Τὸ παιδίον δυνάμει μουσικόν· ὅτι δύναται γενέσθαι
τὸ μὲν σπέρμα ζῶον, τὸ παιδίον δὲ μουσικόν. Αλλά
καὶ τὸ γενόμενον μὲν ἤδη καὶ τὴν ἕξιν τελείαν
ἔχον, μὴ ἐνεργοῦν δὲ κατ' αὐτὴν, δυνάμει λέγεται
καὶ αὐτό· ὡς δυνάμει μουσικὸν τὸν ᾿Αριστόξενον
λέγομεν, ὅταν οὐ κιθαρίζῃ, ἀλλ' ἡ καθεύδῃ ἢ ἄλλο
τι ἐνεργῇ. Κατὰ τοῦτο τὸ σημαινόμενον καὶ τὸ πῦρ
δυνάμει λέγομεν καυστικόν, ὅταν μὴ καίη. Το
μὲν οὖν πρῶτον δυνάμει λέγεται ἀτελὲς, τὸ δὲ δεύτερον τέλειον· καὶ τὸ μὲν πρῶτον κατ' ἐπιτηδειό
τητα, τὸ δὲ δεύτερον τέλειον· καὶ τὸ μὲν πρῶτον
κατ' ἐπιτηδειότητα, τὸ δὲ δεύτερον καθ᾽ ἕξιν. Διστὸν
δὲ καὶ τὸ ἐνεργείᾳ λέγεται τό τε δυνάμενον ένεργεῖν κατ' ἐκεῖνο καθ' 8 (καὶ) λέγεται, μὴ μέντοι
ἐνεργοῦν· ὅπερ ταυτόν ἐστι τῷ δευτέρῳ σημαινομένῳ τοῦ δυνάμει· καὶ τὸ κατὰ τὴν ἐνεργὸν
κίνησιν θεωρούμενον· οἷον, ὅταν ὁ μὲν Ἀρι
στόξενος κιθαρίζῃ, καίῃ δὲ τὸ πῦρ πρακτικῶς.
13. His ita determinatis scien«lum est rem et
secundum potentiam, potentia esse dici; et se·
cundum actum, actu. Quapropter etiam quod potentia est, duplex est; et quod actu est, duplex
est. Dicitur enim potentia, quod secundum solam
imperfectam aptitudinem nondum, adhuc factum
est hoc quod dicitur; quomodo diximus semen potentia esse animal, et quomodo asserimus puerum
potentia esse musicum; quod semen quidem animal, puer autem musicus fieri potest. Sed quod
jam factum est, et perfectum habitum obtinet, nec
tamen secundum illum agit, et ipsum potentia dicitur; quemadmodum Aristoxenum potentia dicimus musicum, cum cithara non canit, sed aut
dormit, ant aliud quid agit. Quoad hoc significatum
dicimus etiam ignem potentia urere, quando non
urit. Prius igitur quod potentia 47 est, imperfectum: posterius, perfectum dicitur. Et prius quidem quoad aptitudinem, posterius quoad habitum dicitur. Sed et quod actu est, duplex dicitur:
et quod operari potest, secundum illud juxta quod
etiam dicitur, tametsi non operetur; quod iden
est cum secundo significato ejus quod potentia
dicitur; et quod secundum efficacem motum consideratur, veluti cum Aristoxenus cithara canit, et
ignis revera urit.
ιδ'. Τὸ τοίνυν δεύτερον δυνάμει μέσον ἐστὶ τῶν
τε πάντη καὶ μόνως ὄντων δυνάμει, καὶ τῶν πάντη
καὶ μόνως ὄντων ἐνεργείᾳ· ἅτε ἀμφοτέρων μετέχον,
καὶ πρὸς ἑκάτερον ὑπάρχον τὸ ἕτερον· οἷον πρὸς
μὲν τὸ πρῶτον δυνάμει ενεργείᾳ ὂν, πρὸς δὲ τὸ
δεύτερον ἐνεργεία δυνάμει. Τὸ πρῶτον οὖν δυνάμει
τὸ ἀτελὲς, ὥσπερ είρηται, διὰ τῆς κινήσεως εἰς τὸ
πρῶτον ἐνεργεία προάγεται. Οὐ γὰρ ἐξ ἀνάγκης
καὶ εἰς τὸ δεύτερον. Καὶ ὁπόταν τὸ οὕτως ὂν δυνάμει πρὸς τὸ ἐνεργεία γενέσθαι χωρῇ, μὴ ἐξιστάμε
νον τοῦ δυνάμει εἰς τὸ παντελές, τότε λέγομεν κιγεῖσθαι αὐτό.
ιεʹ. Κινεῖσθαι δὲ τὸ δυνάμει λέγοντες, οὐ τὴν
ἐπιτηδειότητα κινεῖσθαί φαμεν, ἀλλὰ τὸ τὴν ἐπι
τηδειότητα κεκτημένον, τουτέστι τὸ ἐπιτήδειον
αὐτὸ καθὸ τοιοῦτόν ἐστιν ὅπερ πάλιν, ὅτε μή κι
νεῖται καθ' ἣν πέφυκε κινεῖσθαι κίνησιν, τότε λέγομεν αὐτὸ κατ' ἐκείνην τὴν κίνησιν ἠρεμεῖν· ἡρεμία γάρ ἐστιν ἀκινησία τοῦ πεφυκότος κινείσθαι
ὅτε πέφυκε, καὶ οὗ πέφυκε, καὶ ὡς πέφυκεν. Οτε
μὲν πέφυκεν, ἐπείπερ οὐκ ἂν τὸ ἀρτιγενές σκυλά
πιον ἠρεμεῖν λέγοιτο κατὰ τὸ ὁρᾷν πέφυκε μὲν γὰρ
ὁρᾷν, ἀλλ' οὐκ εὐθὺς τὸ τεχθέν· ὅπου δὲ πέφυκεν,
ἐπείπερ τῆς ἐν ἀέρι κινήσεως, οὐκ ἂν οἱ ἰχθύες λέ.
γοιντο ἠρεμεῖν. Οὐδὲ γὰρ ἡ φύσις αὐτοῖς δέδωκεν
ἐν ἀερίοις εἶναι. Καθὰ δὲ πέφυκεν, ὅτιπερ οὐκ ἂν
οἱ ὄφεις τῆς κατὰ βάδισιν κινήσεως λέγοιντο ήρεμεῖν· ἐρπυστικοὶ (γὰρ ἐκ φύσεως, καὶ οὐ βασι
στικοί. Τὸ τοίνυν πεφυκός κινεῖσθαι καὶ μὴ κινούμενον οπότε πέφυκε, καὶ ἔνθα πέφυκε, καὶ ὡς πέφυκε τῆς κινήσεως ταύτης έστερημένον, λέγεται
83 3 Plays. c. 4, 4. 20.
14. Posterius igitur quod potentia est, medium
est inter ea quæ omnino et tantum potentia, quæque omnino et tantum actu sunt; quod utriusque
sit particeps, et ad utrumque alterum exsistat, ut
quod quidem ad prius potentia, actu, quoad posterius actu potentia sit. Prins igitur potentia quod
imperfectum est, ut diximus, per motum ad prius
actu perducitur. Nec enim necessario etiam ad
posterius. Et quando quod ita potentia est ad actu
esse procedit, ita tamen ut non omnino et perfecte
ab eo discedat, quod potentia est; tum ipsum moveri dicimus.
15. Cum autem moveri dicimus id quod potentia
est, non aptitudinem, sed id quod aptitudinem possidet, hoc est, ipsum 48 aptum quatenus tale est,
moveri pronuntiamus. Quod rursus cum non movetur, quo motu moveri aptuin est; tum ipsum
quoad istum motum quiescere dicimus ". Quies
enim est immobilitas ejus quod ita natura aptum
est ut moveri possit, quando, ubi et quomodo natura aptum est. Quando quidem natura ita aptum
est, quoniam recens editus catulus quoad visum
quiescere non dicitur. Natura enim aptus est quidem, ut videre possit: sed tamen non statim ut
est editus. Ubi autem natura aptum est, quando
quidem quoad motum in aere pisces quiescere non
dicuntur. Neque enim natura ipsis concessit, ut in
aere viverent. Quomodo denique natura aptum est,
quandoquidem serpentes quoad gradiendi motum
quiescere non dieuntur. Serpendi enim et non
gradiendi facultatem a natura habent. Quod igitur
col. 1059–1060page 267 of 548
PG 142:1059ἠρεμεῖν. Εντεῦθεν δῆλον ὡς ἐπεὶ τὸ θεῖον παντάπασιν ἄϋλον, πάσης ἐπιτηδειότητος καὶ πάσης άτε λείας ὑπερεξῄρηται, καὶ αὐτὸ ὑπάρχον καὶ αὐτοτέ λειον· καὶ διὰ τοῦτο κινεῖ μὲν, καὶ πρώτως καὶ κυρίως κινεῖ, ἀκίνητον δέ ἐστι κατὰ πᾶσαν μετα βολήν· οὐκ ἂν λέγοιτο καταλλήλως καὶ προσφυῶς ἠρεμεῖν. Ο γὰρ ἡ κίνησις ἔνεστι, τούτου ἡ ἀκινησία ηρεμία έστίν. Ἐπὶ δὲ τοῦ Θεοῦ ἡ ἀκινησία οὐκ ἔστιν ηρεμία, ἀλλὰ ταυτότης καὶ κατάστασις ἀεὶ ἀμετάβλητος.
natura aptum est ut noveri possit, nec tamen ἠρεμεῖν. Εντεῦθεν δῆλον ὡς ἐπεὶ τὸ θεῖον παντάπασιν ἄϋλον, πάσης ἐπιτηδειότητος καὶ πάσης άτελείας ὑπερεξῄρηται, καὶ αὐτὸ ὑπάρχον καὶ αὐτοτέ
λειον· καὶ διὰ τοῦτο κινεῖ μὲν, καὶ πρώτως καὶ
κυρίως κινεῖ, ἀκίνητον δέ ἐστι κατὰ πᾶσαν μεταβολήν· οὐκ ἂν λέγοιτο καταλλήλως καὶ προσφυῶς
ἠρεμεῖν. Ο γὰρ ἡ κίνησις ἔνεστι, τούτου ἡ ἀκινησία ηρεμία έστίν. Ἐπὶ δὲ τοῦ Θεοῦ ἡ ἀκινησία
οὐκ ἔστιν ηρεμία, ἀλλὰ ταυτότης καὶ κατάστασις
ἀεὶ ἀμετάβλητος.
movetur, quando, et ubi, et quomodo natura aptum
est: id motu hoc privatum quiescere dicitur. Hinc
igitur cum divinum numen, quod omni vacat materia, ab omni aptitudine et omni imperfectione
exemptum sit (cum ipsum esse et 49 perfectio sit);
et propterea moveat quidem, primoque et proprie
moveat; ipsum autem quoad omnem mutationem
sit immobile, convenienter et accommodate dici
non potest quiescere. Cui enim motus inest, hujus
immobilitas quies est. Immobilitas autem in Deo non est quies, sed identitas et status omnis semper mutationis expers.
SYNOPSIS CAPITIS V,
IN QUO ADHUC DE MOTU ET QUIETE.
1. Ostendit motum in quatuor considerari prædicamentis, et de sibi subjectis homonymus prædicari.
2. Probat motum localem qui Græce etiam çopà, quasi dicas latio, quenquam non satis proprie dicitur,
maxime proprium motum esse; quia nimirum sit aliis omnibus evidentier. 3. Demonstrat motum
localem omnibus aliis priorem esse, idque aliquot rationibus; quarum prima est, quia sit perfectior.
4. Secunda ratio est, quia non immulat necessario statum ejus quod movetur.- 5. Tertia ratio est, quia
natura cæteris motibus antecedit, et augmentationi et alterationi. 6. Quin et quodammodo generationi
et corruptioni, quæ proprie motus non sunt; ubi inter generationemnaturalem et naturali sublimiorem, 50 id
est, creationem distinguit: pro duplici causa. proxima, quæ est natura; et ea quæ primario et proprie
causa est, architectatric mens nimirum. 7. Probat motum circularem cæteris motibus localibus priorem
esse, quia non tantum misto, sed et rectilineo prior est, tum quia antiquior, tum quia stabilior; antiquior
quidem, quia cœlo est insitus; stabilior vero, quia solus potest esse continuus; ubi etiam ostenditur cæteros
omnes motus, quin et mutationes non posse esse continuas, itemque quis molus sit continuus, quis non continuns, declaratur. 8. Explicat aliud esse quietem, et aliud finem ac principium motus, quorum illa fit
in temporis extensione, hac minime. Unde etiam quiescere et moveri et insistere et sisti, ut et generaries
similia cum extensione fiunt temporis: at quievisse, motum esse, institisse, ad quietem venisse, generatum
esse etc. minime. Sunt enim here motuum termini. – 9. Per porisma infert, tempus quo res mutabatur tantum, cum eo in quo mutatio absoluta est, non esse mujus eo in quo mulabatur tantum; quia nimirum mutatio in termino temporis absoluta est, qui nec auget nec minuit; quippe quod in linea punctum, hoc in
molu x!vqpa est.-10. Probat motum super recta linea sire rectilineum, infinitum non esse; quia nimirum
quod eo movetur, siquidem reflectitur, duobus moribus 51 deinceps tantum, non continuis movetur; ubi
etiam cum in genere ea quæ deinceps et continua sunt, tum in specie motus deinceps et continuos describit
et distinguit. Contra vero ostendit motum circularem infinitum sive termini expertem esse posse, quia omnes
illius conversiones uno x:výpati continuentur invicem. Quod sane novum sed non multum differens a priore
argumentum est, quo monstratur motum circularem rectilineo perfectiorem et pria rem esse." - 11. Probat
alio argumento motum circularem esse præstantiorem et priorem rectilineo, quia nimirum solus circularis
est etiam æquabilis. Rectilineus enim inæquabilis est, cum in iis quæ præter naturam co moventur, ut quæ
trahuntur et projiciuntur, itemque in animalibus, quæ altoxivra dicuntur propter insitam animam;
tum etiam in iis quæ secundum naturam eo moventur; contra vero motus circularis magis est æquabilis;
quia quod eo movetur, ut et ipse circulus et sphæra, a principio et fine quod est centrum semper distat
æqualiter; ubi etiam declaratur quibus respectibus centrum et finis et principium et medium sit circuli ut
et sphæræ. - 12. Docel motum circularem cum rectilineo quoad celeritatem aut æqualitatem cut tarditatem comparari non posse, simulque determinat qui motus comparari possint; nimirum illi duntaxat,
52 qui sunt ejusdem generis et speciei, et numero tantum differunt; quippe qualis mobilium, talis et
motuum divisio est, ut perinde sicut movilia, ita quoque motus genere, specie el numero differant, quorum postremi tantum comparari possunt. 13. Per occupationem ostendit instrumentorum diversitatem,
quibus motus perficiantur, non impedire, quominus illi conferri possint, dummodo sint ejusdem speciei;
ubi ctiam docet rectos motus omnes comparari posse, ut nihil td'impedial oxiσew diversitas, cum super
uno subjecto perficiantur.— 14. Declarat omnem morum cum motum tum quietem sibi oppositam habere,
quæ tamen non sit statio, cumque motui cuivis qui unus est numero quies opponatur, quæ præcedit et
que consequitur motum, determinat quietem quæ præcedit motui opponi maxime, et denique etiam mo.
tus contrarios in specie exponit, et in substantia et in quantitate et in qualitate et in ubi. 15. Ostendil
omnium motuum localium tres tantum esse simplices; duos rectos, qui sunt sursum et deorsum, et tertium
circularem; quia nimirum hi soli insunt corporibus simplicibus vel his quæ simplicia videntur. 16.
Probul motibus rectis omnibus esse aliquos contrarios, circulari autem ex aliorum sententia nullum, non
tantum non alium circularem quod concedit, sed ne rectum quidem, ut illi 53 volunt, quorum etiam argumentum commemorat. - 17. Suam auctor de hoc argumento subjicit exploi, quod nimirum motus
recti et circuları motui et sibi invicem possint esse contrarii diverso respectu: rectus recto propter loci contrarietatem, vicissim circulari propter alias contrarietates quas recenset. Et hanc plurium diversam oppositionis rationem similibus exemplis probas æqualis et virtutum et motuum quæ et ipsa pluribus, sed
diverso respectu, opponuntur.
18. In fine causam indicat, quare Aristoteles ei qui eum sequuntur, mo-
tui circulari negent esse contrarium, ut nimirum obtineant ne ipsi quidem cœlo esse contrarium, et proinde
nec generatum esse, nec corruptum iri, sed æternum esse. Ex quo tamen, si etiam concederetur, tantum
hoc sequeretur, cœlum a naturali generatione et corruptione eximi; non etiam a divina, creatione scilicet,
de qua sacræ tradunt Litteræ.
col. 1061–1062page 268 of 548
PG 142:1061ΚΕΦΑΛ. Ε. Ετι περὶ κινήσεως καὶ ἠρεμίας. α'. Ἐν τέσσαρσι κατηγορίαις θεωρεῖται ἡ κίνη σις· ἐν οὐσίᾳ, γένεσις καὶ φθορά· ἐν ποσῷ, αὔξησις καὶ μείωσις· ἐν ποιῷ, ἀλλοίωσις· ἐν τῇ ποῦ κατα ηγορία, ἡ κατά τόπον μεταβολή, ήτις καλεῖται φορά. Διαιρεῖται δ' αὕτη εἰς τὴν ἐπ᾿ εὐθείας, καὶ εἰς τὴν κύκλῳ, καὶ εἰς τὴν ἐκ τούτων μικτήν. Κο νότης οὖν ἐστιν ἡ κίνησις, ὁμωνύμως κατηγορουμένη τῶν διαφόρων κινήσεων. Ωσπερ γὰρ τὰ γένη ἐν οἷς ἡ κίνησις γενικώτατα ὄντα γένος οὐκ ἔχουσιν ἄλλο ἐπαναβεβηκός· οὕτω δὴ καὶ ἐν αὐτοῖς κινήσεις οὐκ ἔχουσι γένος περιλαμβάνον αὐτάς. Ωμώνυμος δ' οὖσα ἡ κίνησις, δι᾿ ὁμωνύμων ἔφθασε τοὺς αὐτῆς λόγους ἀπολαβεῖν ταῖς διαφόροις ἰδιότησιν αὐτῆς ἐφαρμόζοντας. β'. ἂν πρώτη και κυριωτάτη ἐστὶν ἡ φορά. κυριωτάτη μὲν, ἐπειδὴ τῶν ἄλλων ἐναργεστέρα τυχ χάνει· διὸ καὶ ἁπλῶς κινεῖσθαί φαμεν τὸ κατὰ τόπον κινούμενον. Ο δὲ κατὰ τόπον ἠρεμοῦν ἄλλην τινὰ κινεῖται κίνησιν, πῆ λέγομεν αὐτὸ κινεῖσθαι, κατ' αὔξησιν τυχὸν ἢ μείωσιν ἢ ἀλλοίωσιν. Διὰ τοῦτο καὶ τὸ κατὰ τόπον ὑφ᾽ ἑαυτοῦ μεταβάλλον, ἤτοι τὸ ζῶον, ἰδίως ονομάζουσιν αὐτοκίνητον. Οὕτω μὲν οὖν κυριωτάτη τῶν ἄλλων κινήσεων ἡ κατὰ τόπον μαρτυρείται, γ'. Πρώτη δὲ προηγουμένως μὲν, ὡς τελειοτέρα τῶν γὰρ ζώντων, ἤτοι τῶν ἐμψύχων, τὰ μὲν ὅλως ἀκίνητα κατὰ ταύτην τὴν κίνησιν, οἷα τὰ φυτὰ καὶ τὰ προσπεφυκότα τῶν ζώων, ἃ καλοῦνται ζωόφυτα τοῖς δὲ τελειουμένοις ὑπάρχει τὸ κατὰ τόπον κινεῖ εθαι, ὡς τὰ λεγόμενα αυτοκίνητα ζώα, 1 δὴ μόνα καὶ ἀδιορίστως ζωα καλεῖν εἰώθαμεν. Εἰ τοίνυν τελειότερα μὲν τῶν φυτῶν τὰ ζωόφυτα, πλείους δυο νάμεις ἔχοντα ψυχικάς· τούτων δὲ πάλιν τὰ ζῶα κατά τρόπον ὅμοιον ἐντελέστερα, τοῖς ζώοις δ' αὖ τελειουμένοις ἡ κατά τόπον προσγίνεται κίνησις αὕτη ἂν εἴη τελεωτέρα, καὶ διὰ τοῦτο καὶ τιμιωτέρα, καὶ πρώτη τῶν ἄλλων κινήσεων. Τὸ γὰρ τε λεώτερον, ὅσῳπερ ἂν ᾖ τελεώτερον, τοσούτῳ γε τῶν ἀτελεστέρων καὶ ἐντιμότερον. αυτοκίνητον, δ. Αλλ' οὐδ᾽ ἐξαλλάσσει τὴν τοῦ κινουμένου κατάστασιν ἡ φορά καθάπερ αἱ λειπαὶ τῶν κινής σεων οὔτε τὴν εὐσίαν, ὡς γένεσις καὶ φθορά οὔτε τὸ ποσόν, ὡς αύξησις καὶ μείωσις· οὔτε τὸ ποιόν, ὡς ἀλλοίωσις. Τὸ δὲ φυλάττον τὴν τοῦ κινουμένου κατάστασιν τῶν μὴ φυλαττόντων τι μιώτερον ἂν κριθείη, καὶ διὰ τοῦτ' αὐτὸ προς τερον. ι. οι ι.
Ετι περὶ κινήσεως καὶ ἠρεμίας.
α'. Ἐν τέσσαρσι κατηγορίαις θεωρεῖται ἡ κίνη
σις· ἐν οὐσίᾳ, γένεσις καὶ φθορά· ἐν ποσῷ, αὔξησις
καὶ μείωσις· ἐν ποιῷ, ἀλλοίωσις· ἐν τῇ ποῦ κατα
ηγορία, ἡ κατά τόπον μεταβολή, ήτις καλεῖται
φορά. Διαιρεῖται δ' αὕτη εἰς τὴν ἐπ᾿ εὐθείας, καὶ
εἰς τὴν κύκλῳ, καὶ εἰς τὴν ἐκ τούτων μικτήν. Κο:-
νότης οὖν ἐστιν ἡ κίνησις, ὁμωνύμως κατηγορουμένη τῶν διαφόρων κινήσεων. Ωσπερ γὰρ τὰ γένη
ἐν οἷς ἡ κίνησις γενικώτατα ὄντα γένος οὐκ ἔχουσιν
ἄλλο ἐπαναβεβηκός· οὕτω δὴ καὶ ἐν αὐτοῖς κινήσεις
οὐκ ἔχουσι γένος περιλαμβάνον αὐτάς. Ωμώνυμος
δ' οὖσα ἡ κίνησις, δι᾿ ὁμωνύμων ἔφθασε τοὺς αὐτῆς
λόγους ἀπολαβεῖν ταῖς διαφόροις ἰδιότησιν αὐτῆς
ἐφαρμόζοντας.
β'. ἂν πρώτη και κυριωτάτη ἐστὶν ἡ φορά. Κυριωτάτη μὲν, ἐπειδὴ τῶν ἄλλων ἐναργεστέρα τυχ
χάνει· διὸ καὶ ἁπλῶς κινεῖσθαί φαμεν τὸ κατὰ
τόπον κινούμενον. Ο δὲ κατὰ τόπον ἠρεμοῦν ἄλλην
τινὰ κινεῖται κίνησιν, πῆ λέγομεν αὐτὸ κινεῖσθαι,
κατ' αὔξησιν τυχὸν ἢ μείωσιν ἢ ἀλλοίωσιν. Διὰ
τοῦτο καὶ τὸ κατὰ τόπον ὑφ᾽ ἑαυτοῦ μεταβάλλον,
ἤτοι τὸ ζῶον, ἰδίως ονομάζουσιν αὐτοκίνητον. Οὕτω
μὲν οὖν κυριωτάτη τῶν ἄλλων κινήσεων ἡ κατὰ τόπον
μαρτυρείται,
γ'. Πρώτη δὲ προηγουμένως μὲν, ὡς τελειοτέρα·
τῶν γὰρ ζώντων, ἤτοι τῶν ἐμψύχων, τὰ μὲν ὅλως
ἀκίνητα κατὰ ταύτην τὴν κίνησιν, οἷα τὰ φυτὰ καὶ
τὰ προσπεφυκότα τῶν ζώων, ἃ καλοῦνται ζωόφυτα
τοῖς δὲ τελειουμένοις ὑπάρχει τὸ κατὰ τόπον κινεῖεθαι, ὡς τὰ λεγόμενα αυτοκίνητα ζώα, 1 δὴ μόνα
καὶ ἀδιορίστως ζωα καλεῖν εἰώθαμεν. Εἰ τοίνυν
τελειότερα μὲν τῶν φυτῶν τὰ ζωόφυτα, πλείους δυο
νάμεις ἔχοντα ψυχικάς· τούτων δὲ πάλιν τὰ ζῶα
κατά τρόπον ὅμοιον ἐντελέστερα, τοῖς ζώοις δ' αὖ
τελειουμένοις ἡ κατά τόπον προσγίνεται κίνησις·
αὕτη ἂν εἴη τελεωτέρα, καὶ διὰ τοῦτο καὶ τιμιω
τέρα, καὶ πρώτη τῶν ἄλλων κινήσεων. Τὸ γὰρ τε
λεώτερον, ὅσῳπερ ἂν ᾖ τελεώτερον, τοσούτῳ γε
τῶν ἀτελεστέρων καὶ ἐντιμότερον.
CAPUT V.
Adhuc de molu et quiete.
1. Motus & in quatuor prædicamentis consideratur: in substantia, generatio et corruptio: in
quantitate, augmentatio et diminutio: in qualilate, alteratio: in prædicamento ubi, mutatio secundum locum, quæ latio vocatur “. Porro hæc
in eam quæ secundum rectam lineam fit, et in eam
quæ in orbem fit, 54 et in eam quæ ex his mista
est, dividitur. Motus ergo communitas quædam
est, quæ de diversis motibus æquivoce prædicatur.
Ut enim genera, in quibus motus est, cum generalissima sint, genus aliquod sublimius non habent; ita etiam motus qui in ipsis sunt, genus non
habent quo comprehendantur. Cum autemi motus
sit æquivocum, suas definitiones per æquivoca præripuit quæ diversis ipsius proprietatibus con⚫
gruunt.
2. Quarum prima et maxime propria est latio.
Maxime propria quidem, quandoquidem aliis evidentior est. Qua de causa 87 etiam id quod secundum locum movetur, simpliciter moveri dicimus.
Quod autem secundum locum quiescens alio aliquo movetur motu, quodammodo moveri dicimus,
quoad augmentationein aut diminutionem aut
alterationem scilicet. Quapropter etiam quod a se
ipso secundum locum mutatur, hoc est animal,
proprie αυτοκίνητον, lioc est, a seipso mobile,
appellant. Sic igitur motum secundum 10cum inter omnes maxime proprium esse constat.
3. Primus autem 88 primario quidem: quia
perfectior. Viventium enim, id est, 55 animatorum quædam quoad hunc motum omnino sunt
immobilia, veluti plantæ; et quæ animalibus maxime cognata sunt, quæ zoophyta, id est plantanimantia, vocantur: iis autem quæ perfectione
sunt prædita, inest ut secundum locum movean -
tur”, ut ea quæ vocantur a seipsis mobilia animalia, quæ same solum et sine determinatione auimalia vocare consuevimus. Quod si igitur plantis
perfectiora sunt plantanimantia, quia plures animae
facultates habent; vicissim autem his eodem
modo animalia perfectiora sunt; ac denique animalibus quæ perfectionem majorem habent, motus
Din loco adjungitur hic utique et perfectior et
proinde mobilior, et cæteris notibus prior erit. Quippe quod perfectius est, quanto quidem est
perfectius, tanto etiam imperfectioribus est præstantius.
δ. Αλλ' οὐδ᾽ ἐξαλλάσσει τὴν τοῦ κινουμένου
κατάστασιν ἡ φορά καθάπερ αἱ λειπαὶ τῶν κινής
σεων οὔτε τὴν εὐσίαν, ὡς γένεσις καὶ φθορά·
οὔτε τὸ ποσόν, ὡς αύξησις καὶ μείωσις· οὔτε τὸ
ποιόν, ὡς ἀλλοίωσις. Τὸ δὲ φυλάττον τὴν τοῦ
κινουμένου κατάστασιν τῶν μὴ φυλαττόντων τι
μιώτερον ἂν κριθείη, καὶ διὰ τοῦτ' αὐτὸ προς
τερον.
4. Sed neque ejus quod movetur statum et
conditionem immutat latio *, quemadmodum reliqui motus; nec substantiam, ut generatio et corruptio; nec quantitatem, ut augmentatio et diminutio; nec qualitatem, ut alteratio. Atqui ejus quod
movetur statum conservans, illis quæ ipsum non
conservant, praestantius, 56 et propterea etiam
prius judicatur.
78 Phys. c. 15, t. 77.
• 3 Pliys. c. 1, 1. 4. 50 8 Phys. c. 42, t. 64.
5 5 Phys. c. 10, ι. 58, οι 14, ι. 71. 6º 8 Phys. c. 10, t. 36.
888 Phys. c. 10, 1. 58.
col. 1063–1064page 269 of 548
PG 142:1063ε'. Ἔτι δὲ καὶ φύσει προτέρα τῶν ἄλλων κινήσ σεων ἡ φορά. Τῆς μὲν γὰρ αὐξήσεως ἡ ἀλλοίωσις ἐστι προτέρα κατὰ φύσιν (ἐπεὶ τὸ φυσικῶς αὐξόμενον ὑπὸ τροφῆς αύξεσθαι πέφυκεν· ἡ δὲ τροφή πρότερον μὲν ἔστιν οὐχ ὁμοία τῷ τρεφομένῳ, ἐξυ μοιοῦται δὲ τούτῳ δι' ἀλλοιώσεως. Καὶ προσκρίνεται καὶ τρέφει καὶ αὔξει αὐτό, καὶ οὕτω προηγεῖται τῆς αὐξήσεως ἡ ἀλλοίωσις), ἀλλοιώσεως δὲ ἡ κατὰ τόπον μεταβολή· οἷον ἐπὶ τῶν ζώων ή τροφὴ τῷ στομάχῳ προσενεχθεῖσα τὴν πρώτην ἀλλοίωσιν ἀλλοιοῦται, χυλοποιηθεῖσα διὰ τοῦ ἐν αὐτῇ πεπτι κοῦ, καὶ οὕτω γενομένη πρὸς τὸ ἦπαρ ἐξαιματοῦται, κἀντεῦθεν ἐξομοιοῦται τῷ τρεφομένῳ. Καὶ καθόλου δ᾽ εἰπεῖν, τοῦ ἀλλοιοῦντος καὶ τοῦ ἀλλοιουμένου, μενόντων κατὰ χώραν ἑαυτῶν, οὐκ ἂν ἀλλοίωσις γένοιτο. Δεῖ γοῦν κινήσεως τοπικῆς ἢ τοῦ ἀλλοιουμένου, ἢ τοῦ ἀλλοιοῦντος, ἢ καὶ ἀμφοτέρων, εἰ μέλλει γενέσθαι ἀλλοίωσις. Εἰ τοίνυν προτέρα μὲν τῆς φυσικῆς αὐξήσεως ἡ ἀλλοίωσις (οὐ γὰρ δὴ καὶ τῆς μαθηματικῆς καθ᾿ ἣν αὔξεται τὸ τετράγωνον τῇ περιθέσει τοῦ γνώμονος), πάσης δ᾽ ἀλλοιώσεως προηγεῖται τις κατά τόπον μεταβολή προτέρα φύσει τῶν ἄλλων ἂν εἴη κινήσεων ή φορά. Γένεσις γὰρ καὶ φθορὰ μὴ οὖσαι κυρίως κινήσεις, ἐν τοῖς ἑπομένοις δειχθήσονται. ς'. Χρόνῳ δὲ προτερεύει μὴ μόνων τῶν ἄλλων φυσικῶν κινήσεων ἡ κατὰ τόπον, ἀλλὰ καὶ γενέ σεως καὶ φθορᾶς. Φθορὰ μὲν γὰρ ἁπάσης μεταβο τῆς ὑστεροχρονεῖ, μετάβασις ἐκ τοῦ ὄντος οὖσα πρὸς τὸ μὴ δν γένεσις δὲ προτέρα μὲν ἐφ' ἑκάστου τῶν γινομένων, τοῦ αὐτοῦ δηλαδὴ καὶ ἑνὸς σκοπουμένοις θεωρηθήσεται. Μετὰ γὰρ τὸ γενέσθαι τὸ πρᾶγμα και κατ' οὐσίαν ὑποστῆναι, τότε τὰς ἄλλας κινεῖται κινήσεις, καὶ τελευταίαν την τοπικὴν. Εννοοῦσι δ᾽ ἡμῖν, ὡς ὁ πατὴρ πρεσβύτερος τοῦ υἱοῦ τέλειος άνθρωπος ὤν, καὶ τῆς κατὰ τόπον μὴ ἐστερημένος κινήσεως, καὶ πρὸ τοῦ γενέσθαι πατὴρ, ὅλως τε τοῦ γενητοῦ παντὸς ὁ οὐρανὸς ἀρχαιότατος, τῷ δ' οὐρανῷ συμφυής ἡ φορά, πάντως ἡ φορά προτέρα καὶ κατὰ χρόνον πάσης κινήσεως καὶ μεταβολῆς καὶ αὐτῆς δὴ τῆς γενέσεως εὑρεθήσεται. Γενέσεως δὲ λέγω τῆς φυσικῆς ἥτις ἐστὶν ἡ ἐκ τοῦ δυνάμει ὄντος, ἐνεργείᾳ δὲ μὴ ὄντος, εἰς τὸ ἐνεργεία είναι πρόοδος και μετάβασις ἔγχρονος. Επεί τοί γε καὶ ἄλλην γένεσιν οἶδεν ὁ λόγος, ὑπὲρ τὴν φυσικὴν οὖσαν τὴν ἐκ τοῦ μηδαμή μηδαμῶς ὄντος ὕπαρξιν τοῦ σύμπαντος καὶ πρώτην οὐσίωσιν. "Ωσπερ γὰρ τὸ ποιητικόν αἴτιον διττόν, το τε προσεχὲς ὅπερ ἡ φύσις λέγεται εἶναι, καὶ τὸ πρώτ τως καὶ κυρίως αἴτιον, ὅπερ ἐστὶν ὁ νοῦς ὁ δη μιουργός· οὕτω διττή ή γένεσις, ἡ μὲν ἐκ προϋφεστώσης ύλης ἐπιτηδείου εἰς εἶδός τι προαγωγή μετὰ χρονικῆς παρατάσεως (ταύτης δὲ τῆς γενέσεως ἀρχὴ καὶ αἰτία προσεχής, τὸ δ' ἀληθέστερον, συναίτια ἡ φύσις ἐστίν· ἡ δ᾽ ἑτέρα γένεσις δημιουργία
5. Præterea vero etiam natura aliis motibus
prior est latio. Augmentatione enim alteratio
natura prior est " (quandoquidem quod naturaliter augetur, ab alimento augeri solet; alimenLum autem primo quidem non est simile ei quod
alitur, sed per alterationem ei assimilatur et agglutinatur, ipsumque nutrit et auget; atque ita
augmentationem alteratio præcedit); alterationem
autem localis mutatio præcedit; exempli gratia,
in animalibus alimentum ad ventriculum delatumi
primam alterationem subit, dum per illius concoquendi facultatem chylus efficitur; et ita postquam
ad hepar pervenit, in sanguinem mutatur; et hinc
denique ei quod nutritur, assimilatur. Atque ut
summatim dicam, quando utrumque in sede sua
manet, cum id quod alterat, tum id quod alteratur,
fieri nequit alteratio. Localis ergo motus vel in
alterato, vel in alterante, vel etiam in utroque requiritur; siquidem alteratio futura sit. Si igitur
prior est alteratio naturali quidem augmentatione"
(non enim etiam mathematica, qua circumposito
gnomone quadratum augmentatur), 57 omnem
autem alterationem quædam in loco mutatio anteredit; natura cateris motibus latio prior erit.
Generatio enim ** et corruptio proprie motus non
esse in sequentibus monstrabuntur,
6. Tempore præterea non solis motibus naturalibus reliquis, sed etiam generatione et corruptione
localis motus prior est. Corruptio enim quoad
tempus omni mutatione est posterior, ut quæ ab
eo quod est ad id quod non est, transitio sit. Ge
neratio autem “in unoquoque eorum quæ fiunt,
si unum videlicet idemque respiciamus, prior perspicietur. Posteaquam enim res generata est, et
per essentiam subsistit, tunc demum cæteris
motibus, et tandem locali movetur. Si autem cogitamus antiquiorem filio patrem esse, quatenus
perfectus bomo ante fuit, et motu locali non caruit
etiam antequam pater fieret; atque, ut summatim
dicam, cœlum res omnes conditas vetustate superare, lationem autem cœlo esse insitam; sanę
latio etiam quoad tempus omni motu et mutatione, adeoque etiam ipsa generatione prior esse
deprehendetur. Generatione autem dico naturali,
quae ex eo quod potentia est, actu vero 58 non”
est, ad actu esse progressio est et temporalis
transitus. Quandoquidem etiam aliam generationem ratio agnoscit naturali sublimiorem, quæ est
universi ex prorsus nihilo exsistentia et prima
procreatio. Quemadmodum enim efficiens. causa
duplex est; et propinqua quæ natura esse dicitur,
et primario ac proprie causa, quæ est mens
architectatrix; sic generatio duplex est uua quidem
ex præsubsistente apta materia ad formam afiquam
cum temporali extensione productio (eujus quidem
generationis principium et causa, vel, ut verius
ε'. Ἔτι δὲ καὶ φύσει προτέρα τῶν ἄλλων κινήσ
σεων ἡ φορά. Τῆς μὲν γὰρ αὐξήσεως ἡ ἀλλοίωσις
ἐστι προτέρα κατὰ φύσιν (ἐπεὶ τὸ φυσικῶς αὐξόμε
νον ὑπὸ τροφῆς αύξεσθαι πέφυκεν· ἡ δὲ τροφή
πρότερον μὲν ἔστιν οὐχ ὁμοία τῷ τρεφομένῳ, ἐξυ
μοιοῦται δὲ τούτῳ δι' ἀλλοιώσεως. Καὶ προσκρίνεται
καὶ τρέφει καὶ αὔξει αὐτό, καὶ οὕτω προηγεῖται
τῆς αὐξήσεως ἡ ἀλλοίωσις), ἀλλοιώσεως δὲ ἡ κατὰ
τόπον μεταβολή· οἷον ἐπὶ τῶν ζώων ή τροφὴ τῷ
στομάχῳ προσενεχθεῖσα τὴν πρώτην ἀλλοίωσιν
ἀλλοιοῦται, χυλοποιηθεῖσα διὰ τοῦ ἐν αὐτῇ πεπτικοῦ, καὶ οὕτω γενομένη πρὸς τὸ ἦπαρ ἐξαιματοῦται,
κἀντεῦθεν ἐξομοιοῦται τῷ τρεφομένῳ. Καὶ καθόλου
δ᾽ εἰπεῖν, τοῦ ἀλλοιοῦντος καὶ τοῦ ἀλλοιουμένου,
μενόντων κατὰ χώραν ἑαυτῶν, οὐκ ἂν ἀλλοίωσις
γένοιτο. Δεῖ γοῦν κινήσεως τοπικῆς ἢ τοῦ ἀλλοιου
μένου, ἢ τοῦ ἀλλοιοῦντος, ἢ καὶ ἀμφοτέρων, εἰ
μέλλει γενέσθαι ἀλλοίωσις. Εἰ τοίνυν προτέρα μὲν
τῆς φυσικῆς αὐξήσεως ἡ ἀλλοίωσις (οὐ γὰρ δὴ καὶ
τῆς μαθηματικῆς καθ᾿ ἣν αὔξεται τὸ τετράγωνον
τῇ περιθέσει τοῦ γνώμονος), πάσης δ᾽ ἀλλοιώσεως
προηγεῖται τις κατά τόπον μεταβολή προτέρα
φύσει τῶν ἄλλων ἂν εἴη κινήσεων ή φορά.
Γένεσις γὰρ καὶ φθορὰ μὴ οὖσαι κυρίως κινήσεις,
ἐν τοῖς ἑπομένοις δειχθήσονται.
ς'. Χρόνῳ δὲ προτερεύει μὴ μόνων τῶν ἄλλων
φυσικῶν κινήσεων ἡ κατὰ τόπον, ἀλλὰ καὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς. Φθορὰ μὲν γὰρ ἁπάσης μεταβο
τῆς ὑστεροχρονεῖ, μετάβασις ἐκ τοῦ ὄντος οὖσα
πρὸς τὸ μὴ δν γένεσις δὲ προτέρα μὲν ἐφ' ἑκάστου
τῶν γινομένων, τοῦ αὐτοῦ δηλαδὴ καὶ ἑνὸς σκοπου
μένοις θεωρηθήσεται. Μετὰ γὰρ τὸ γενέσθαι τὸ
πρᾶγμα και κατ' οὐσίαν ὑποστῆναι, τότε τὰς
ἄλλας κινεῖται κινήσεις, καὶ τελευταίαν την τοπι
κήν. Εννοοῦσι δ᾽ ἡμῖν, ὡς ὁ πατὴρ πρεσβύτερος
τοῦ υἱοῦ τέλειος άνθρωπος ὤν, καὶ τῆς κατὰ τόπον
μὴ ἐστερημένος κινήσεως, καὶ πρὸ τοῦ γενέσθαι
πατὴρ, ὅλως τε τοῦ γενητοῦ παντὸς ὁ οὐρανὸς ἀρχαιότατος, τῷ δ' οὐρανῷ συμφυής ἡ φορά, πάντως
ἡ φορά προτέρα καὶ κατὰ χρόνον πάσης κινήσεως
καὶ μεταβολῆς καὶ αὐτῆς δὴ τῆς γενέσεως εὑρεθήσεται. Γενέσεως δὲ λέγω τῆς φυσικῆς ἥτις ἐστὶν ἡ
ἐκ τοῦ δυνάμει ὄντος, ἐνεργείᾳ δὲ μὴ ὄντος, εἰς τὸ
ἐνεργεία είναι πρόοδος και μετάβασις ἔγχρονος.
Επεί τοί γε καὶ ἄλλην γένεσιν οἶδεν ὁ λόγος, ὑπὲρ
τὴν φυσικὴν οὖσαν τὴν ἐκ τοῦ μηδαμή μηδαμῶς
ὄντος ὕπαρξιν τοῦ σύμπαντος καὶ πρώτην οὐσίω
σιν. "Ωσπερ γὰρ τὸ ποιητικόν αἴτιον διττόν, το τε
προσεχὲς ὅπερ ἡ φύσις λέγεται εἶναι, καὶ τὸ πρώτ
τως καὶ κυρίως αἴτιον, ὅπερ ἐστὶν ὁ νοῦς ὁ δη
μιουργός· οὕτω διττή ή γένεσις, ἡ μὲν ἐκ προϋφ
εστωσης ύλης ἐπιτηδείου εἰς εἶδός τι προαγωγή
μετὰ χρονικῆς παρατάσεως (ταύτης δὲ τῆς γενέσεως
ἀρχὴ καὶ αἰτία προσεχής, τὸ δ' ἀληθέστερον, συναι
τία ἡ φύσις ἐστίν· ἡ δ᾽ ἑτέρα γένεσις δημιουργία
18 Phys. c. 10, 1. 33, et 2 de Anima, c. 4, t. 45. ** Lib. Categoriarum c. 14, s. F. 635 Phys. c.
3, t. 10-12. 648 Phys. c. 10, t. 57.
col. 1065–1066page 270 of 548
PG 142:1065τοῦ πράγματος, καὶ τοῦ μηδ' ὅλως ὄντος παραγωγη χωρὶς τῆς οἱασοῦν παρατάσεως. Ταύτης τῆς γενέ σεως ἀρχὴ καὶ αἰτία μόνη ἐστὶν ἡ παντουργὸς σοφία καὶ δύναμις τοῦ Θεοῦ, ἡ καὶ τῆς ὕλης καὶ τῆς φύσεως καὶ τῶν ὄντων ἁπάντων ποιητική. Πῶς μὲν οὖν ἡ κατὰ τόπον μεταβολή πρώτη πατῶν τῶν κινήσεων καὶ αὐτῆς τῆς γενέσεως καὶ ποίας γενέ σεως, εἴρηται. ζ. Δῆλον δ' ἐκ τῶν εἰρημένων, ὅτι καὶ ἡ κύκλῳ κίνησις πασῶν προτερεύει τῶν κατὰ τόπον κινή σεων, ὅτι καὶ τῷ πρώτῳ τῶν αἰσθητῶν κτισμάτων τῷ οὐρανῷ συμφυής. Τριῶν οὖν αὐτῶν͵ κινήσεων τοπικῶν, τῆς ἐπ᾿ εὐθείας, τῆς κύκλῳ, καὶ τῆς ἐκ τούτων μικτῆς, τῆς μὲν μικτῆς οὐχ ἡ κύκλῳ μόνον, ἀλλὰ καὶ ἡ ἐπ᾿ εὐθείας ὡμολόγηται προτερεύειν (ἐπεὶ τῶν συνθέτων φύσει πρότερα τὰ ἁπλᾶ)· τῆς δ' ἐπ' εὐθείας πρώτη ἐστὶν ἡ κύκλῳ, διότι καὶ ἀρ χαιοτέρα καὶ διότι μονιμωτέρα. Μόνη γὰρ αὕτη δύο ναται συνεχής είναι διόλου τῶν ἄλλων ἐξ ἀντικειμένων εἰς ἀντικείμενα γινομένων καὶ διακοπτουσῶν ἐξ ἀνάγκης τὸ συνεχές, μὴ μόνον τῶν τοπικῶν κι νήσεων τῶν παρὰ τὴν κύκλῳ, ἀλλὰ καὶ τῶν ἑτέρων μεταβολῶν· ἡ μὲν γὰρ γένεσις ἐκ τοῦ μὴ ὄντως εἰς τὸ ὂν γίνεται, ἡ δὲ φθορὰ ἐκ τοῦ ὄντες εἰς τὰ μὴ ἄν· ἡ αὔξησις ἐκ τοῦ μικροῦ εἰς τὸ μέγα· καὶ ἡ φθίσις, εἴτουν ἡ μείωσις, ἐκ τοῦ μείζονος εἰς τὸ ἔλαττον· ἡ ἀλλοίωσις ἐκ τῶν ἐναντίων παθῶν εἰς τἀναντία· καὶ ἡ ἐπ᾿ εὐθείας φορὰ ἐκ τῶν ἐναντίων τόπων εἰς τοὺς ἐναντίους· ἐκ τοῦ ἄνω εἰς τὸ κάτω ἐκ τοῦ ἔμπροσθεν εἰς τοὔπισθεν· ἐκ τῶν δεξιῶν εἰς τὰ ἀριστερὰ, καὶ ἀνάπαλιν. Ἐπεὶ γοῦν αἱ λοιπαὶ πα σαι κινήσεις ἐξ ἀντικειμένων εἰς ἀντικείμενα για νονται, διαφόρους ἀρχὰς ἔχουσαι καὶ τέλη διάφορα, συνεχεῖς οὐκ ἂν εἶεν διόλου. Συνεχής γὰρ διύλου κίνησίς ἐστιν ἡ γινομένη πάντοτε ἡ αὐτή, καὶ πέρας ἀναγκαῖον μὴ ἔχουσα. Ἡ δὲ μὴ γινομένη πάντοτε ἡ αὐτή, καὶ διὰ τοῦτο καταντώσα προς πέρατα, ἀνάγκην ἔχει κατὰ τὰ πέρατα ήρεμεῖν. Ηρεμήσει τοίνυν ἐν τῷ ἀντικειμένῳ τὸ κινούμενον, καὶ οὕτως εἰς τὸ ἀντικείμενον ἐλεύσεται, κάντεῦθεν ἡ τῆς κινήσεως συνέχεια διακοπήσεται. Τὸ δὲ κύκλῳ φερόμενον οὐχ ἕξει ἀνάγκην ηρεμήσαι, τὴν αὐτ τὴν ὁδὸν συνεῖρον ἀεὶ καὶ φερόμενον ἐπὶ ταυτά. η. Αλλο δέ ἐστιν ἠρεμία, καὶ ἄλλο πέρας κινήσ σεως καὶ ἀρχή. Ἡ μὲν γὰρ ἠρεμία ἀπουσία τυγχάνει κινήσεως, ἐν παρατάσει θεωρουμένη τινὶ, διὰ τοῦτο καὶ διαιρετὴ καθάπερ ἡ κίνησις. Τὸ δὲ πέρας καὶ ἡ ἀρχὴ τῆς κινήσεως ἐν τῇ κινήσει εἰσὶ μηδε μιᾶς μετέχοντα παρατάσεως· ὅθεν καὶ ἀδιαίρετα. Διὸ καὶ τὸ ἠρεμεῖν ἐν χρονικῇ παρατάσει ἐστὶ κατὰ τὴν ἠρεμίαν ὂν, ὥσπερ κατὰ τὴν κίνησιν τὸ κινεῖσθαι, τὸ ἴστασθαι, καὶ τὸ ἠρεμίζεσθαι. Κινείοθαι γάρ ἐστι καὶ τὸ ἔστασθαι καὶ τὸ ἠρεμίζεσθαι. Το μὲν γάρ ἐστιν ἐπὶ στάσιν ὁδεύειν, τὸ δ' ἐπ' ἠρεμίαν.
τοῦ πράγματος, καὶ τοῦ μηδ' ὅλως ὄντος παραγωγη loquar, adjuvans causa est natura); altera ver
χωρὶς τῆς οἱασοῦν παρατάσεως. Ταύτης τῆς γενέσεως ἀρχὴ καὶ αἰτία μόνη ἐστὶν ἡ παντουργὸς σοφία
καὶ δύναμις τοῦ Θεοῦ, ἡ καὶ τῆς ὕλης καὶ τῆς
φύσεως καὶ τῶν ὄντων ἁπάντων ποιητική. Πῶς μὲν
οὖν ἡ κατὰ τόπον μεταβολή πρώτη πατῶν τῶν
κινήσεων καὶ αὐτῆς τῆς γενέσεως καὶ ποίας γενέσεως, εἴρηται.
ζ. Δῆλον δ' ἐκ τῶν εἰρημένων, ὅτι καὶ ἡ κύκλῳ
κίνησις πασῶν προτερεύει τῶν κατὰ τόπον κινή
σεων, ὅτι καὶ τῷ πρώτῳ τῶν αἰσθητῶν κτισμάτων
τῷ οὐρανῷ συμφυής. Τριῶν οὖν αὐτῶν͵ κινήσεων
τοπικῶν, τῆς ἐπ᾿ εὐθείας, τῆς κύκλῳ, καὶ τῆς ἐκ
τούτων μικτῆς, τῆς μὲν μικτῆς οὐχ ἡ κύκλῳ μόνον,
ἀλλὰ καὶ ἡ ἐπ᾿ εὐθείας ὡμολόγηται προτερεύειν
(ἐπεὶ τῶν συνθέτων φύσει πρότερα τὰ ἁπλᾶ)· τῆς
δ' ἐπ' εὐθείας πρώτη ἐστὶν ἡ κύκλῳ, διότι καὶ ἀρχαιοτέρα καὶ διότι μονιμωτέρα. Μόνη γὰρ αὕτη δύο
ναται συνεχής είναι διόλου τῶν ἄλλων ἐξ ἀντικει
μένων εἰς ἀντικείμενα γινομένων καὶ διακοπτουσῶν
ἐξ ἀνάγκης τὸ συνεχές, μὴ μόνον τῶν τοπικῶν κι
νήσεων τῶν παρὰ τὴν κύκλῳ, ἀλλὰ καὶ τῶν ἑτέρων
μεταβολῶν· ἡ μὲν γὰρ γένεσις ἐκ τοῦ μὴ ὄντως εἰς
τὸ ὂν γίνεται, ἡ δὲ φθορὰ ἐκ τοῦ ὄντες εἰς τὰ μὴ
ἄν· ἡ αὔξησις ἐκ τοῦ μικροῦ εἰς τὸ μέγα· καὶ ἡ
φθίσις, εἴτουν ἡ μείωσις, ἐκ τοῦ μείζονος εἰς τὸ
ἔλαττον· ἡ ἀλλοίωσις ἐκ τῶν ἐναντίων παθῶν εἰς
τἀναντία· καὶ ἡ ἐπ᾿ εὐθείας φορὰ ἐκ τῶν ἐναντίων
τόπων εἰς τοὺς ἐναντίους· ἐκ τοῦ ἄνω εἰς τὸ κάτω·
ἐκ τοῦ ἔμπροσθεν εἰς τοὔπισθεν· ἐκ τῶν δεξιῶν εἰς τὰ
ἀριστερὰ, καὶ ἀνάπαλιν. Ἐπεὶ γοῦν αἱ λοιπαὶ πα
σαι κινήσεις ἐξ ἀντικειμένων εἰς ἀντικείμενα για
νονται, διαφόρους ἀρχὰς ἔχουσαι καὶ τέλη διάφορα,
συνεχεῖς οὐκ ἂν εἶεν διόλου. Συνεχής γὰρ διύλου
κίνησίς ἐστιν ἡ γινομένη πάντοτε ἡ αὐτή, καὶ
πέρας ἀναγκαῖον μὴ ἔχουσα. Ἡ δὲ μὴ γινομένη
πάντοτε ἡ αὐτή, καὶ διὰ τοῦτο καταντώσα προς
πέρατα, ἀνάγκην ἔχει κατὰ τὰ πέρατα ήρεμεῖν.
Ηρεμήσει τοίνυν ἐν τῷ ἀντικειμένῳ τὸ κινούμενον,
καὶ οὕτως εἰς τὸ ἀντικείμενον ἐλεύσεται, κάντεῦθεν
ἡ τῆς κινήσεως συνέχεια διακοπήσεται. Τὸ δὲ κύκλῳ
φερόμενον οὐχ ἕξει ἀνάγκην ηρεμήσαι, τὴν αὐτ
τὴν ὁδὸν συνεῖρον ἀεὶ καὶ φερόμενον ἐπὶ ταυτά.
η. Αλλο δέ ἐστιν ἠρεμία, καὶ ἄλλο πέρας κινήσ
σεως καὶ ἀρχή. Ἡ μὲν γὰρ ἠρεμία ἀπουσία τυγχάνει κινήσεως, ἐν παρατάσει θεωρουμένη τινὶ, διὰ
τοῦτο καὶ διαιρετὴ καθάπερ ἡ κίνησις. Τὸ δὲ πέρας
καὶ ἡ ἀρχὴ τῆς κινήσεως ἐν τῇ κινήσει εἰσὶ μηδε
μιᾶς μετέχοντα παρατάσεως· ὅθεν καὶ ἀδιαίρετα.
Διὸ καὶ τὸ ἠρεμεῖν ἐν χρονικῇ παρατάσει ἐστὶ κατὰ
τὴν ἠρεμίαν ὂν, ὥσπερ κατὰ τὴν κίνησιν τὸ κινεί
σθαι, τὸ ἴστασθαι, καὶ τὸ ἠρεμίζεσθαι. Κινείοθαι
γάρ ἐστι καὶ τὸ ἔστασθαι καὶ τὸ ἠρεμίζεσθαι. Το
μὲν γάρ ἐστιν ἐπὶ στάσιν ὁδεύειν, τὸ δ' ἐπ' ἠρεμίαν.
generatio est effectio rei, et ejus quod nullo omnino
nodo erat, sine ulla extensione adductio. Atque
bujusce generationis principium et causa sola est
omnium rerum effectrix sapientia et potentia Dei,
quæ et materiæ et naturæ, et omnium quæ sunt,
effectrix est. Quomodo igitur localis mutatio omnibus motibus, ipsaque etiam generatione et quali
generatione prior sit, dictum est.
7. Ex his vero quæ dicta sunt, constat etiam,
quod motus circularis omnibus localibus motinos
prior sit; quia etiam 59 primæ sensibilium
creaturarum, nempe cœlo, a natura est insitus 63,
Cum igitur tres locales sint motus, qui super recta
linea fit, circularis, et ex his mistus: palamì in
confesso est ", non circularem tantum, sed et
rectilineum misto anteire (quoniam natura compositis simplicia priora sunt); rectilineo autem
circularem priorem esse; cum quia est antiquior,
tum quia est stabilior. Solus enim 67 omnino continuns esse potest; cum cæteri ex contrariis in
contraria fiant, et non tantum locales motus, excepto circulari, sed etiam reliquæ mutationes
continuitatem necessario intersecent. Generatio
enim ex eo quod non est in id quod est 68; corruplio ex eo quod est, in id quod non est, fieri consuevit; augmentatio ex parvo in magnum; decresio seu diminutio ex majore ad minus; alteratio
ex contrariis passionibus in contrarias; et latio
secundum rectam lineam ex locis contrariis in
contraria, ex supero in inferum, ex anteriore in
posteriorem, ex dextro in sinistrum et contra “.
Quoniam igitur 69⚫
cæteri omnes motus ex oppositis
in opposita fiunt, cum diversa principia et diversos
fines habeant; continui 60 per omnia esse 11:1
possunt. Continuus enim per omnia motus est, qui
semper idem est, et terminum necessarium non
habet. Qui autem idem semper non est 70, et hac
de causa ad terminos tandem pervenit, hic circa
terminos necessario quiescit. Quapropter in opposito quiescet id quod movetur, et ita ad opposi -
tum perveniet'; hincque motus continuitas incidetur. Quod autem circulariter movetur, cum eamdem
semper viam conficiat, et ad endem feratur, neces
sario non quiescet.
8. Cæterum aliud quies, et aliud motus est finis
alle principium. Quies enim est motus absenti,
quæ in extensione quadam consideratur, et propterea divisioni subjicitur, sicut et motus. Finis
autem et principium motus in motu sunt, ut nulla
extensione communicent; unde etiam divisionis
sunt expertia. Quapropter etiam ipsum quiescere
in temporali extensione est, cum secundum quietem
sit; perinde ut secundum motum est moveri, et
sisti, et ad quietem contendere. Etenim et sisti,
et ad quietem contendere moveri est. Illud
658 Phys. c. 13, t. 75. 66 8 Phys. c. 12. t. 64, et c. 15, t. 75.
:. 11, t. 62, 63. 68 Phys. c. 12, i. 64· 698 Phys. c. 14, t. 76.
PATROL GR. €XLU,
67 8 Phys. c. 13, t. 75. "8 Phys.
7º 8 Phys. c. 12, 1, 64.
col. 1067–1068page 271 of 548
PG 142:1067Διὸ πάντα ταῦτα παράτασιν χρονικὴν ὑπομένουσιν, νήματα, τὰ κινήματα κίνημα κινή ματι ὥσπερ καὶ τὸ γίνεσθαι καὶ τὸ φθείρεσθαι, καὶ τὸ ζῆν καὶ τὸ θνήσκειν, καὶ ὅσα τούτας παρόμοια. Τὰ δὲ κεκινῆσθαι, καὶ τὸ ἑστάναι, καὶ τὸ ἠρεμη κέναι, τὸ γενέσθαιτε καὶ ἐφθάρθαι, καὶ ζήσει καὶ θανεῖν, καὶ τὰ τοιαῦτα ουδεμίαν καρτερούσι παράτασιν· οὐ γὰρ ἐν χρόνῳ ἀποτελοῦνται, ἀλλ' ἐν πέρατι χρόνου πέρατα κινήσεων ὄντα καὶ καταστήματα, καὶ διὰ τοῦτο τὸ σύνολον ἀμερή. θ'. Διὸ καὶ ὁ χρόνος ἐν ᾧ τὴν ὁποιανοῦν μεταβολὴν τὸ πρᾶγμα μετέβαλε, μετὰ τοῦ ἐν ᾧ μεταβ βληκεν, οὐκ ἔστι μείζων τοῦ ἐν ᾧ μετέβαλε μόνου διότι οὐκ ἐν χρόνῳ μεταβέβληκεν, ἀλλ' ἐν τῷ πέρατι τοῦ ἐν ᾧ μετέβαλε χρόνου. Τὸ δὲ πέρας ἄπεσον ο οὔτε προστιθέμενον αὔξει, οὔτ᾽ αὖ μειοῖ ἀφαιρούμενον. Καθάπερ οὖν τῆς γραμμῆς τὸ πέρας καὶ ἡ ἀρχὴ σημεῖα ἐστιν ἀμεγέθη καὶ ἄτομα· τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τῆς κινήσεως ἀρχὴ πᾶσα καὶ ἅπαν πέ ρας ἀμερή τινα καὶ ἀδιαιρετά εἰσι. Καλούνται δὲ ταῦτα κινήματα. Καὶ ὥσπερ ή γραμμή τέμνεται κατὰ τὰ σημεῖα, καὶ τὸ σημεῖον οὐκ ἀφαιρεῖται τι τῆς γραμμής· οὕτω καὶ ἡ κίνησις διαιρείται κατά (τα) κινήματα, καὶ τῆς κινήσεως οὐδὲν ἀπολαμβάνει τὸ κίνημα. ι'. Καὶ ὥσπερ οὐκ ἔστιν εὑρεῖν ἄπειρον εὐθεῖαν γραμμὴν (μείζων γὰρ ἁπάσης εὐθείας ἡ τῆς πρώτ της σφαίρας διάμετρος, ἥτις ἐναργώς πεπέρασται) οὕτως οὐδ᾽ ἐπ᾿ εὐθείας κίνησις οὐδεμία ἐστὶν ἄπειρος. Τὸ γὰρ ἐπ᾽ εὐθείας κινούμενον εἴπερ ἀνα κάμπτει. δύο κινήσεις ποιεῖ, ἐφεξῆς μὲν, οὐ μὴν συνεχεῖς ἀλλήλαις. Ἐφεξῆς δέ εἰσιν, ὧν οὐκ ἔστι το συγγενές μεταξύ· ὡς ἐφεξῆς οἰκίας λέγομεν, ὧν μεταξὺ οὐκ ἔστιν ἑτέρα οἰκία. Καὶ κινήσεις ού ἐφεξῆς, ὧν ἐστί τις ομοειδής κίνησις μεταξύ. Συνε χῆ δ᾽ ἀλλήλοις ἐστὶν, ὧν θατέρου τὸ πέρας ἀρχὴ γίνεται τοῦ λοιποῦ. Καὶ συνεχεῖς οὖν ἀλλήλαις για νήσεις, ὧν τὰ πέρατα ἓν, αὐτῶν τε αὐτῶν ὁμοειδών καὶ τοῦ κινουμένου τυγχάνοντος τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνός. Αἱ μὲν οὖν συνεχεῖς ἀλλήλαις κινήσεις πάντως καὶ ἐφεξῆς· οὐ μὴν δὲ καὶ αἱ ἐφεξῆς ἤδη καὶ συνεχείς ἀλλήλαις. Τὸ γοῦν ἐπ᾿ εὐθείας κινούμενον, εἴτε ρ ἀνακάμπτει, ποιεῖ μὲν ἐφεξῆς τὰς κινήσεις, οὐ μὴν δὲ καὶ συνεχείς. Μεταξὺ γὰρ τῶν τοιούτων κινήσεων ἠρεμία τίς ἐστι, διακόπτουσα τὴν συνέ χειαν. Περατούτα: γὰρ ἡ πρώτη κίνησις, καὶ ὡς ἀπ᾿ ἄλλης ἀρχῆς ἡ ἑτέρα ἐπιτελεῖται. Μέσον δὲ τοὺ πέρατος τῆς πρώτης καὶ τῆς ἀρχῆς τῆς δευτέρα; ἡ ἠρεμία γινώσκεται. Δύο γὰρ πεπερασμένοι κινή σεις ἐπ᾿ εὐθείας ἀλλήλων οὐχ ἅπτονται καθ' ἓν κα νημα· καθάπερ εὐθεῖαι δύο πεπερασμέναι δύναντα καθ' ἓν σημεῖον ἀλλήλαις συνάπτεσθαι. Δηλο ποιοῦσι τὸ λεγόμενον τὰ τῶν σχημάτων εὐθύγραμμα. Τῶν μὲν γὰρ διαφόρων εὐθειῶν τὰ πέρατα ι.
enim est ad statum, hoc ad quietem progredi. Διὸ πάντα ταῦτα παράτασιν χρονικὴν ὑπομένουσιν,
Quapropter omnia hæc temporalem extensionem
61 sustinent 70, quemadmodum et ipsum generari
et corrumpi, et vivere, et mori, et quæ his sunt
similia. At vero ipsum motum esse, et institisse,
et quievisse, et generatum corruptumque esse, et
vixisse et mortaum fuisse, et quæ sunt hujus gemeris, nullam extensionem tolerant. Non enim in
tempore perficiuntur, sed in temporis termino,cum
motuum termini sint et limites, et ea de causa
divisione omni vacent.
9. Quapropter etiam tempus in quo res quameunque mutationem subibat cum eo in quo mutatio
absoluta est, non est majus eo in quo solo mutationem subibat; quandoquidem non in tempore
mutatio absoluta fuit, sed in termino ejus temporis quo mutationem subibat. Terminus autem cum
quantitatis sit expers; neque si adjungatur (rei alicui], auget, neque si subtrahatur, minuit. Quemadmodum igitur lineæ terminus et principium sunt
puncta magnitudinis et divisionis expertia, eodem
modo etiam motus omne principium et terminus
omnis, partibus et divisione carent. Haec autem x:-
νήματα, ut aliqui vertunt, mutata, vocantur. Et
sicut linea per puncta secatur, 62 et punctum de
linea nihil detrahit: ita et motus per τὰ κινήματα
dividitur, nec κίνημα de motu quidquam accipit.
10. Et sicut infinita recta linea inveniri non potest (omnem enim rectam primæ sphære diameter
magnitudine superat, quæ evidenter Giuita est),
ita neque super recta linea motus ullus infinitus
est. Quod enim 71 super recta linea movetur,
siquidem reflectitur, duos motus elicit, deincepα
quidem se consequentes, non tamen inter se continuos. Deinceps 72
autem sunt, inter quæ nihil
intervenit ejusdem generis. Continua vero invicem
sunt, quorum alterius finis est principium alterius”. Continui igitur etiam motus sunt 74, quorum termini unum sunt, cum et ipsi sint unius
ejusdemque speciei, et item id quod movetur unum
idemque sit. Qui ergo motus inter se sunt continui, omnino etiam deinceps sunt: non autem
etiam qui deinceps sunt, illico inter se continui
sunt. Quod igitur super recta linea movetur, siqui
dem retrocedit, deinceps quidem se consequentes
motus facit; at non etiam proinde continuos. Inter
hujusmodi enim motus quies quædam intervenit,
quæ continuitatem intersecat. 63 Terminatur enim
primús motus, et ut ab alio principio alter conficitur. Inter finem autem primi, et principium
secundi quies media agnoscitur. Duo enim Gniti rectilinei notus se invicem in uno κινήματι non tangunt: quemadmodum duæ Guile re
ciæ in não puncto inter se invicem copulari possunt. Manifestum hoc reddunt figuræ rectilineæ.
Diversarum eaiin quidem rectarum linearum tere
90 6 Mys. c. 12, 1. 67, 68. " 8 Phys. c. 12, 65.
25 5 Pays. c. 6,, t. 39, 41, et S. c. 12, 1. 61.
ὥσπερ καὶ τὸ γίνεσθαι καὶ τὸ φθείρεσθαι, καὶ τὸ
ζῆν καὶ τὸ θνήσκειν, καὶ ὅσα τούτας παρόμοια.
Τὰ δὲ κεκινῆσθαι, καὶ τὸ ἑστάναι, καὶ τὸ ἠρεμη
κέναι, τὸ γενέσθαιτε καὶ ἐφθάρθαι, καὶ ζήσει
καὶ θανεῖν, καὶ τὰ τοιαῦτα ουδεμίαν καρτερούσι
παράτασιν· οὐ γὰρ ἐν χρόνῳ ἀποτελοῦνται, ἀλλ'
ἐν πέρατι χρόνου πέρατα κινήσεων ὄντα καὶ
καταστήματα, καὶ διὰ τοῦτο τὸ σύνολον ἀμερή.
θ'. Διὸ καὶ ὁ χρόνος ἐν ᾧ τὴν ὁποιανοῦν μεταβο
λὴν τὸ πρᾶγμα μετέβαλε, μετὰ τοῦ ἐν ᾧ μεταββληκεν, οὐκ ἔστι μείζων τοῦ ἐν ᾧ μετέβαλε μόνου
διότι οὐκ ἐν χρόνῳ μεταβέβληκεν, ἀλλ' ἐν τῷ πέρατι
τοῦ ἐν ᾧ μετέβαλε χρόνου. Τὸ δὲ πέρας ἄπεσον ο
οὔτε προστιθέμενον αὔξει, οὔτ᾽ αὖ μειοῖ ἀφαιρού
μενον. Καθάπερ οὖν τῆς γραμμῆς τὸ πέρας καὶ ἡ
ἀρχὴ σημεῖα ἐστιν ἀμεγέθη καὶ ἄτομα· τὸν αὐτὸν
τρόπον καὶ τῆς κινήσεως ἀρχὴ πᾶσα καὶ ἅπαν πέ
ρας ἀμερή τινα καὶ ἀδιαιρετά εἰσι. Καλούνται δὲ
ταῦτα κινήματα. Καὶ ὥσπερ ή γραμμή τέμνεται
κατὰ τὰ σημεῖα, καὶ τὸ σημεῖον οὐκ ἀφαιρεῖται τι
τῆς γραμμής· οὕτω καὶ ἡ κίνησις διαιρείται κατά
(τα) κινήματα, καὶ τῆς κινήσεως οὐδὲν ἀπολαμβάνει τὸ κίνημα.
ι'. Καὶ ὥσπερ οὐκ ἔστιν εὑρεῖν ἄπειρον εὐθεῖαν
γραμμὴν (μείζων γὰρ ἁπάσης εὐθείας ἡ τῆς πρώτ
της σφαίρας διάμετρος, ἥτις ἐναργώς πεπέρασται)·
οὕτως οὐδ᾽ ἐπ᾿ εὐθείας κίνησις οὐδεμία ἐστὶν
ἄπειρος. Τὸ γὰρ ἐπ᾽ εὐθείας κινούμενον εἴπερ ἀνακάμπτει. δύο κινήσεις ποιεῖ, ἐφεξῆς μὲν, οὐ μὴν
συνεχεῖς ἀλλήλαις. Ἐφεξῆς δέ εἰσιν, ὧν οὐκ ἔστι το
συγγενές μεταξύ· ὡς ἐφεξῆς οἰκίας λέγομεν, ὧν
μεταξὺ οὐκ ἔστιν ἑτέρα οἰκία. Καὶ κινήσεις ού
ἐφεξῆς, ὧν ἐστί τις ομοειδής κίνησις μεταξύ. Συνε
χῆ δ᾽ ἀλλήλοις ἐστὶν, ὧν θατέρου τὸ πέρας ἀρχὴ
γίνεται τοῦ λοιποῦ. Καὶ συνεχεῖς οὖν ἀλλήλαις για
νήσεις, ὧν τὰ πέρατα ἓν, αὐτῶν τε αὐτῶν ὁμοειδών
καὶ τοῦ κινουμένου τυγχάνοντος τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνός.
Αἱ μὲν οὖν συνεχεῖς ἀλλήλαις κινήσεις πάντως καὶ
ἐφεξῆς· οὐ μὴν δὲ καὶ αἱ ἐφεξῆς ἤδη καὶ συνεχείς
ἀλλήλαις. Τὸ γοῦν ἐπ᾿ εὐθείας κινούμενον, εἴτε ρ
ἀνακάμπτει, ποιεῖ μὲν ἐφεξῆς τὰς κινήσεις, οὐ
μὴν δὲ καὶ συνεχείς. Μεταξὺ γὰρ τῶν τοιούτων
κινήσεων ἠρεμία τίς ἐστι, διακόπτουσα τὴν συνέχειαν. Περατούτα: γὰρ ἡ πρώτη κίνησις, καὶ ὡς
ἀπ᾿ ἄλλης ἀρχῆς ἡ ἑτέρα ἐπιτελεῖται. Μέσον δὲ τοὺ
πέρατος τῆς πρώτης καὶ τῆς ἀρχῆς τῆς δευτέρα;
ἡ ἠρεμία γινώσκεται. Δύο γὰρ πεπερασμένοι κινήσεις ἐπ᾿ εὐθείας ἀλλήλων οὐχ ἅπτονται καθ' ἓν κα
νημα· καθάπερ εὐθεῖαι δύο πεπερασμέναι δύναντα:
καθ' ἓν σημεῖον ἀλλήλαις συνάπτεσθαι. Δηλοποιοῦσι τὸ λεγόμενον τὰ τῶν σχημάτων ευθύγραμ
μα. Τῶν μὲν γὰρ διαφόρων εὐθειῶν τὰ πέρατα
75 Phys. c. 5, 1. 25. 75 Phys. c. 5, 1. 26,et 6,
ι.
col. 1069–1070page 272 of 548
PG 142:1069εφαρμόζει διὰ τὸ ὑπομένειν αὐτές, τῶν δὲ διαφόρων *' ἐπ᾿ εὐθείας κινήσεων οὐδόλως ἐφαρμόζει τὰ πέρατα, διὰ τὸ ἐν ἀστάτῳ βοῇ χρονικῇ γίνεσθαι τὰς κινή σεις· κἀντεῦθεν (δηλόν έστι) μὴ δύνασθαι τὸ αὐτὸ καὶ ἓν κίνημα πέρας εἶναι της πρώτης κινήσεως καὶ τῆς δευτέρας ἀρχὴν, λαμβανόμενον δις, καθάπερ ἐπὶ τῶν εὐθειῶν ἡ στιγμή. Διαῤῥέει γὰρ ὁ χρόνος μεταξὺ καὶ διιστᾷ τὰ κινήματα. 'Η δὲ τῶν κινη μάτων διάστασις ἠρεμίαν γεννᾷ. Τῆς γὰρ ἐπὶ τὸ ἄνω φορᾶς τοῦ λίθου τὸ τέρμα διίσταται τῆς ἀρχῆς τῆς ἐπὶ τὸ κάτω φορᾶς, τῷ ἐξυκινήτῳ τῆς τοῦ χρό νου βοῆς· ὅθεν καὶ ἠρεμία τις νοεῖται μεταξὺ τῶν δύο τοῦ λίθου φορῶν. Διὰ ταῦτα τοίνυν οὐκ ἔστιν ἐπ᾽ εὐθείας ἐννοῆσαι κίνησιν ἄπειρον. Ἐπὶ δὲ τοῦ κύκλου συνδραμόντων ἀλλήλοις τῆς ἀρχῆς καὶ τοῦ πέρατος, καὶ ἡ κύκλῳ κίνησις ἄπειρος· εἴτουν άπε ράτωτος δύναται γίνεσθαι, πασῶν τῶν περιφορών καθ' ἓν κίνημα συναπτομένων καὶ συνεχιζομένων ἀλλήλαις, καὶ ὡς μιᾶς περιφορᾶς τελουμένων τῶν ὅλων μέχρις ἂν τὸ τελευταῖον καταλάβοιεν πέρας. τὸ ὡρισμένον αὐταῖς ὑπὸ τοῦ τὴν πρώτην δόντος ἀρχὴν. Διά τε γοῦν τὴν τοιαύτην συνέχειαν ἡ κυκλοφορία τελεωτέρα ἐστὶ, καὶ πρώτη τῆς ἐπ' ευθείας κινήσεως. ια΄. Καὶ ὅτι μόνη πέφυκεν ὁμαλής. Τὰ γὰρ ἐπ' εὐθείας είτε κατὰ φύσιν εἴτε παρὰ φύσιν κινούμενα, ανωμάλως ἀπὸ τῆς ἀρχῆς φέρεται πρὸς τὸ τέ λος. Τὰ μὲν γὰρ παρά φύσιν φερόμενα, ὅσα μὲν έλκονται βραδύτερον φέρονται τὴν ἀρχὴν, θάττον δὲ τῷ ἕλκοντι πλησιάζοντα, διὰ τὸ μᾶλλον ἐπικρατεῖν τότε τὴν τοῦ ἕλκοντος δύναμιν. Οσα δὲ ῥιπτοῦνται θᾶττον μὲν κινοῦνται πρὸς τῇ ἀρχῇ· ἀφιστάμενα δέ γε, βραδύτερον, ἐκλυομένης δῆτα τῆς ἀπὸ τοῦ ῥίψαντος ἐνδοθείσης δυνάμεως. Οὕτω τοι καὶ ἡ ζωϊκή κίνησις εἶναι μὲν ταχεῖα δύναται καταρχάς προϊοῦσα δὲ, τοῦ τάχους ὑφίησι. Κἂν γὰρ αὐτοκίνητα λέγοιντο τὰ ζῶα, διὰ τὸ ἐν ἑαυτοῖς ἔχειν τὰ τῆς της πικῆς κινήσεως αἴτια τὰς ψυχάς· ἀλλ᾽ οὖν παρά φύσιν ἡ κίνησις τῶν σωμάτων γίνεται ὡς ἑτεροκινήτων, ὠθουμένων βιαίως· καθάπερ ὑπὸ μοχλών ὑπὸ τῶν ὡς ὀργάνοις χρωμένων τούτοις ψυχῶν διὰ κάμνει καὶ ἀναπαύσεως δεῖται μὴ κινούμενα κατὰ φύσιν. Ἡ γὰρ κατὰ φύσιν αὐτοῖς κίνησις ἐπὶ τὰ κάτω ἐστὶν, ὥσπερ καὶ παντὶ σώματι βάρος ἔχοντι. Τὰ δὲ κατὰ φύσιν πάλιν κινούμενα θάττον κινεῖται τοῖς τόποις αὐτῶν πλησιάζοντα, τῆς οἰκείας ὁλότητος εφιέμενα, καὶ ἀπ' αὐτῆς δυναμούμενα, καὶ οἷονεὶ μᾶλλον εἰδοποιούμενα. Ὥστε τὸ ἐπ᾿ εὐθείας κινούμενον εἴτε κατὰ φύσιν, εἶτα παρὰ φύσιν, ἀντ ώμαλον ποιεῖται τὴν κίνησιν· μόνον δὲ τὸ κύκλῳ φερόμενον ὁμαλῶς δύναται φέρεσθαι τῷ ἀεὶ ἴσον ἀφεστάναι τῆς ἀρχῆς καὶ τοῦ πέρατος, ὅπερ ἐστὶ τὸ κέντρον, καὶ μήτ' ἀπ' αὐτοῦ μήτε πρὸς αὐτὸ φέρεσθαι, ἀλλὰ περὶ αὐτό. Διὸ περὶ τὸ αὐτὸ στρεφόμενον, καὶ τὸ ἴσον ἀπέχον ἀεὶ, ὁμοίως κινεῖται. Αρχὴ δὲ καὶ πέρας καὶ μέσον κύκλου τε καὶ σφαί κίνημα κινήματα, κινη μάτων κινήματι αὐτοκίνητα, τα
εφαρμόζει διὰ τὸ ὑπομένειν αὐτές, τῶν δὲ διαφόρων mini apte cohærent, quia ipsa permanent; *'
ἐπ᾿ εὐθείας κινήσεων οὐδόλως ἐφαρμόζει τὰ πέρατα,
διὰ τὸ ἐν ἀστάτῳ βοῇ χρονικῇ γίνεσθαι τὰς κινήσεις· κἀντεῦθεν (δηλόν έστι) μὴ δύνασθαι τὸ αὐτὸ
καὶ ἓν κίνημα πέρας εἶναι της πρώτης κινήσεως
καὶ τῆς δευτέρας ἀρχὴν, λαμβανόμενον δις, καθάπερ
ἐπὶ τῶν εὐθειῶν ἡ στιγμή. Διαῤῥέει γὰρ ὁ χρόνος
μεταξὺ καὶ διιστᾷ τὰ κινήματα. 'Η δὲ τῶν κινημάτων διάστασις ἠρεμίαν γεννᾷ. Τῆς γὰρ ἐπὶ τὸ
ἄνω φορᾶς τοῦ λίθου τὸ τέρμα διίσταται τῆς ἀρχῆς
τῆς ἐπὶ τὸ κάτω φορᾶς, τῷ ἐξυκινήτῳ τῆς τοῦ χρόνου βοῆς· ὅθεν καὶ ἠρεμία τις νοεῖται μεταξὺ τῶν
δύο τοῦ λίθου φορῶν. Διὰ ταῦτα τοίνυν οὐκ ἔστιν
ἐπ᾽ εὐθείας ἐννοῆσαι κίνησιν ἄπειρον. Ἐπὶ δὲ τοῦ
κύκλου συνδραμόντων ἀλλήλοις τῆς ἀρχῆς καὶ τοῦ
πέρατος, καὶ ἡ κύκλῳ κίνησις ἄπειρος· εἴτουν άπεράτωτος δύναται γίνεσθαι, πασῶν τῶν περιφορών
καθ' ἓν κίνημα συναπτομένων καὶ συνεχιζομένων
ἀλλήλαις, καὶ ὡς μιᾶς περιφορᾶς τελουμένων τῶν
ὅλων μέχρις ἂν τὸ τελευταῖον καταλάβοιεν πέρας.
τὸ ὡρισμένον αὐταῖς ὑπὸ τοῦ τὴν πρώτην δόντος
ἀρχὴν. Διά τε γοῦν τὴν τοιαύτην συνέχειαν ἡ κυκλοφορία τελεωτέρα ἐστὶ, καὶ πρώτη τῆς ἐπ' ευθείας
κινήσεως.
ια΄. Καὶ ὅτι μόνη πέφυκεν ὁμαλής. Τὰ γὰρ ἐπ'
εὐθείας είτε κατὰ φύσιν εἴτε παρὰ φύσιν κινούμε
να, ανωμάλως ἀπὸ τῆς ἀρχῆς φέρεται πρὸς τὸ τέ
λος. Τὰ μὲν γὰρ παρά φύσιν φερόμενα, ὅσα μὲν
έλκονται βραδύτερον φέρονται τὴν ἀρχὴν, θάττον
δὲ τῷ ἕλκοντι πλησιάζοντα, διὰ τὸ μᾶλλον ἐπικρα -
τεῖν τότε τὴν τοῦ ἕλκοντος δύναμιν. Οσα δὲ ῥιπτοῦν
ται θᾶττον μὲν κινοῦνται πρὸς τῇ ἀρχῇ· ἀφιστά
μενα δέ γε, βραδύτερον, ἐκλυομένης δῆτα τῆς ἀπὸ
τοῦ ῥίψαντος ἐνδοθείσης δυνάμεως. Οὕτω τοι καὶ ἡ
ζωϊκή κίνησις εἶναι μὲν ταχεῖα δύναται καταρχάς
προϊοῦσα δὲ, τοῦ τάχους ὑφίησι. Κἂν γὰρ αὐτοκίνητα
λέγοιντο τὰ ζῶα, διὰ τὸ ἐν ἑαυτοῖς ἔχειν τὰ τῆς της
πικῆς κινήσεως αἴτια τὰς ψυχάς· ἀλλ᾽ οὖν παρά
φύσιν ἡ κίνησις τῶν σωμάτων γίνεται ὡς ἑτεροκι
νήτων, ὠθουμένων βιαίως· καθάπερ ὑπὸ μοχλών
ὑπὸ τῶν ὡς ὀργάνοις χρωμένων τούτοις ψυχῶν·
διὰ κάμνει καὶ ἀναπαύσεως δεῖται μὴ κινούμενα
κατὰ φύσιν. Ἡ γὰρ κατὰ φύσιν αὐτοῖς κίνησις ἐπὶ
τὰ κάτω ἐστὶν, ὥσπερ καὶ παντὶ σώματι βάρος
ἔχοντι. Τὰ δὲ κατὰ φύσιν πάλιν κινούμενα θάττον
κινεῖται τοῖς τόποις αὐτῶν πλησιάζοντα, τῆς οἰκείας
ὁλότητος εφιέμενα, καὶ ἀπ' αὐτῆς δυναμούμενα, καὶ
οἷονεὶ μᾶλλον εἰδοποιούμενα. Ὥστε τὸ ἐπ᾿ εὐθείας
κινούμενον εἴτε κατὰ φύσιν, εἶτα παρὰ φύσιν, ἀντ
ώμαλον ποιεῖται τὴν κίνησιν· μόνον δὲ τὸ κύκλῳ
φερόμενον ὁμαλῶς δύναται φέρεσθαι τῷ ἀεὶ ἴσον
ἀφεστάναι τῆς ἀρχῆς καὶ τοῦ πέρατος, ὅπερ ἐστὶ
τὸ κέντρον, καὶ μήτ' ἀπ' αὐτοῦ μήτε πρὸς αὐτὸ
φέρεσθαι, ἀλλὰ περὶ αὐτό. Διὸ περὶ τὸ αὐτὸ στρεφό
μενον, καὶ τὸ ἴσον ἀπέχον ἀεὶ, ὁμοίως κινεῖται.
Αρχὴ δὲ καὶ πέρας καὶ μέσον κύκλου τε καὶ σφαί
"8 Phys. c. 12, t. 75.” 8 Phys. c. 14, 1. 70.
notuum diversorum rectilineorum termini sibu
prorsus non eongraunt, propterea quod motus in
instabili temporis fluxu fiunt. Atque hinc manife -
stum est non posse unum et idem κίνημα bis
sumptum prini motus finem et secundi principium
esse, quemadmodum punctum in lineis. Efait
enim interim tempus, et disjungit κινήματα, κινη
μάτων autem disjunctio quieten gignit Finis
enim motus lapidis quo sursum fertur a principio
ejus notus quo deorsum movetur, per rapiditatem
fluxus temporis distinguitur. Unde etiam quies
aliqua inter duas lapidis lationes animadvertitur.
Eapropter igitur nullus motus super recta linea
infinitus cogitari 64 potest. At in circulo 75, cum
principium et finis concurrant, motus circularis
infinitus est, sive interminatus fieri potest; cum
omnes conversiones uno κινήματι conjungantur
et continuentur invicem, et ut conversio una omnes perficiantur, donec extremum terminum occupaverint, qui ipsis ab eo, a quo primum principiuni
acceperunt, praestitutus est. Propter hanc igitur
continuitatem circularis motus perfectior et rectilineo motu prior est.
11. Itemque quia solus est æquabilis. Quæ enim
ad rectam lineam moventur, sive secundum daturam, sive præter naturam moveantur, inæquabiliter a principio ad finem perferuntur. Etenim 76
quæ præter naturam feruntur, siquidem trahantur, tardius in principio feruntur, celerius autem
cum trahenti appropinquant, quod potentia trahentis tum magis dominetur; sin vero jaciantur,
celerius quidem in principio moventur, cum autem
remotiora sunt, tardius; deficiente nimirum illa
vi quæ a jaciente fuerat insita. Sic igitur et animalis motus in principio quidem celer esse potest;
set posteaquam processit, de celeritate remittit.
Eisi enim * αὐτοκίνητα, id est, 65 a seipsis motum habentia, dicantur animalia, propterea quod
in se ipsis localis motus causas babeant, animas
nimirum; corporum tamen motus præter naturant
fit, ut que aliena vi moveantur, atque ab animabas, quæ ipsis velut instrumentis utuntur, tanquant
a vectibus quibusdam propellantur. Qua de causa,
cum secundum naturam non moveantur, fatigantur
et quietem desiderant. Naturalis enim ipsis motus
deorsum est, sicut omni corpori gravitate prædito. Rursus autem 18 quæ secundum naturant
moventur, celerius moventur cum ad loca sua propius accedunt, ut quæ integritatem et perfectionem suam expetant, et ab ea robur contrahant,
magisque ut ita dicam, informentur. Quapropteé
quod super recta linea sive secundum sive præter
naturam movetur, inæquabilem motum efficit; solum autem id quod circulariter movetur, æquabiliter ferri potest; propterea quod semper et æq¹ƒ
11 8 Plays. c. 15, t. 77. τα 3 Plays, c. 9, 1.
col. 1071–1072page 273 of 548
PG 142:1071ρας, τὸ κέντρον ἐστίν· ἀρχὴ μὲν; ὅτι κατὰ τὴν ἀπὸ τοῦ κέντρου ἴσην ἀπόστασιν ὅ με κύκλος ὑφίσταται καὶ ἡ σφαῖρα· πέρας, ὅτι πᾶσαι αἱ ἀπὸ τῆς περι φερείας γραμμαὶ εἰς αὐτὸ περατοῦνται μέσον, ετε πανταχόθεν ἴσον ἀπὸ τῆς περιφερείας διέστηκεν. Οὕτω γοῦν καὶ κατὰ τὸ ὁμολὲς τιμιωτέρα ἐστὶ καὶ πρώτη τῆς ἐπ' ευθείας κινήσεως ἡ κυκλοτερής. ιβ. Ἔστι δὲ καὶ ἀσύμβλητος τῇ ἐπ' ευθείας. Συμβάλλειν δὲ λέγεται τὸ παραβάλλειν καὶ συγκρίνειν, καὶ ὅλως συνεξετάζειν. Οὐκ ἔστι γοῦν ἡ κύκλω κίνησις τῇ ἐπ᾽ εὐθείας συμβλητή. κατὰ τὸ θάττον καὶ τὸ ἴσον ἢ τὸ βραδύτερον, ὅτι μηδὲ τῇ εὐθεία γραμμῇ συμβάλλεται ἡ περιφερής. Οὐ γὰρ ἐστι κοινὸν μέτρον αὐτῶν. "Οθεν οὐδ᾽ ἔστιν εὐθείαν γρα μὴν ίσην περιφερεῖ εἰδέναι. Συμβληταὶ δὲ κινήσεις εἰσὶν αἱ ἀριθμῷ διαφέρουσαι, ὁμογενεῖς τε καὶ ὁμοειδεῖς. Ἐπεὶ γὰρ τὰ διαφέροντα ή γένει διαφέρει, ἢ εἴδει, ἢ ἀριθμῷ, καθ᾿ ἣν διαφορὰν τὰ κινούμενα διαφέρει ἀλλήλων καθὸ κινούμενα· κατὰ ταύτην διαφέρουσι καὶ αἱ κινήσεις. Εἰ μὲν γὰρ κατὰ γένος ἡ τῶν κι νουμένων διαφορὰ εἴη, καὶ αἱ κινήσεις διαφέροιεν ἂν κατὰ γένος· οἷον εἰ τὸ μὲν αὔξεται, τὸ δὲ λευ καίνεται, καὶ ἡ αὔξησις γένει διοίσει τῆς λευκάν σεως. Καὶ γὰρ ἡ μὲν κατὰ (τὸ) ποσόν, ἡ δὲ κατὰ (τὸ) ποιόν, ἅπερ ἐστὶ διάφορα γένη τοῦ ὄντος. Εἰ δὲ εἴδει διαφέρει τα κινούμενα, εἴδει καὶ αἱ κινή σεις διοίσοιεν· ὡς ἡ λεύκανσις τῆς μελάνσεως, καὶ ἡ ἐπ᾿ εὐθείας φορὰ τῆς περιφορά;. Εἰ δ' ἀριθμῷ μόνῳ τοῖς κινουμένοις ἡ διαφορὰ, μόνῳ καὶ αἱ κι νήσεις ἀριθμῷ διαφέροιεν, αἳ δὴ καὶ ἀλλήλαις ἔσον τα: συμβληταί· οἷον ἡ ἀνθρωπεία γένεσις τῇ ἀπ θρωπείᾳ γενέσει, καὶ οὐ τῇ ἱππείᾳ· καὶ γὰρ οὐχ ὁμοειδεῖς· καὶ ἡ αὔξησις ὡσαύτως τῇ ὁμοειδεῖ αὐξήσει· καὶ ἐπὶ τῆς ἀλλοιώσεως τὸν αὐτὸν τρόπον οἷον ἡ λεύκανσις τῇ λευκάνσει, καὶ ἡ μέλανσις τῇ μελάνσει, καὶ ἐπὶ τῆς τοπικῆς κινήσεως ἡ ἐπ᾿ εὐ θείας τῇ ἐπ' εὐθείας, καὶ ἡ κυκλοτερής τῇ κυκλοτ ρεῖ· καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὁμοίως. ι. ιγ'. Διαφέρει δὲ οὐδὲν εἰς τὸ συμβλητὰς εἶναι τὰς κινήσεις ἡ τῶν ὀργάνων ἑτεροιότης, δι' ὧν (και) αἱ κινήσεις· οἷον, εἰ τῷ μὲν πόδες εἶεν, τῷ δὲ πτέρυγες τὰ ὄργανα τῆς κινήσεως. Αλλως μὲν γὰρ δια φέρει βάδισις πτήσεως, ἤγουν κατὰ τὸν ποιὸν σχη ματισμόν· κατὰ δὲ τὸ τοπικὸν εἶδος οὐ διαφέρει. Δ.Σ. καὶ συμβληταί, μόνον εἰ ἐπ᾿ εὐθείας, ἢ ἐπὶ κεκλη σμένης καὶ ἄμφω τελοῖντο. Πᾶσαι δὲ αἱ ἐπ᾽ εὐθείας κινήσεις ἀλλήλαις ἔσονται συμβληται, μηδόλως ἐμποδιζόμεναι τῷ διαφόρῳ τῶν σχέσεων· ἐπείπερ ἓν τὸ ὑποκείμενον ἔχουσι τὴν εὐθεῖαν, καὶ ὁμοειδείς διὰ τοῦτό εἰσι μόνῳ τῷ ἀριθμῷ διαφέρονται. οι ι.
intervallo a principio et fine, hoc est, centro ρας, τὸ κέντρον ἐστίν· ἀρχὴ μὲν; ὅτι κατὰ τὴν ἀπὸ
τοῦ κέντρου ἴσην ἀπόστασιν ὅ με κύκλος ὑφίσταται
καὶ ἡ σφαῖρα· πέρας, ὅτι πᾶσαι αἱ ἀπὸ τῆς περι
φερείας γραμμαὶ εἰς αὐτὸ περατοῦνται μέσον, ετε
πανταχόθεν ἴσον ἀπὸ τῆς περιφερείας διέστηκεν.
Οὕτω γοῦν καὶ κατὰ τὸ ὁμολὲς τιμιωτέρα ἐστὶ καὶ
πρώτη τῆς ἐπ' ευθείας κινήσεως ἡ κυκλοτερής.
distel; et neque ab ipso, neque ad ipsum, sed
circa ipsum feratur. Quapropter cum circa idem
perpetuo versetur, parique semper intervallo distet,
similiter movetur. 66 Centrum autem et principium et finis, et medium circuli globique est. Principium nimirum, quia secundum æqualem a centro
distantiam tum circulus, tum globus subsistit; finis, quia omnes a circumferentia lineæ in ipso
terminantur”; medium, quia undecunque a circumferentia distat æqualiter. Sic itaque etiam quoad
æquabilitatem circularis motus recto præstantior et prior est.
ιβ. Ἔστι δὲ καὶ ἀσύμβλητος τῇ ἐπ' ευθείας.
Συμβάλλειν δὲ λέγεται τὸ παραβάλλειν καὶ συγκρί
νειν, καὶ ὅλως συνεξετάζειν. Οὐκ ἔστι γοῦν ἡ κύκλω
κίνησις τῇ ἐπ᾽ εὐθείας συμβλητή. κατὰ τὸ θάττον
καὶ τὸ ἴσον ἢ τὸ βραδύτερον, ὅτι μηδὲ τῇ εὐθεία
γραμμῇ συμβάλλεται ἡ περιφερής. Οὐ γὰρ ἐστι
κοινὸν μέτρον αὐτῶν. "Οθεν οὐδ᾽ ἔστιν εὐθείαν γρα
μὴν ίσην περιφερεῖ εἰδέναι. Συμβληταὶ δὲ κινήσεις εἰσὶν
αἱ ἀριθμῷ διαφέρουσαι, ὁμογενεῖς τε καὶ ὁμοειδεῖς.
Ἐπεὶ γὰρ τὰ διαφέροντα ή γένει διαφέρει, ἢ εἴδει,
ἢ ἀριθμῷ, καθ᾿ ἣν διαφορὰν τὰ κινούμενα διαφέρει
ἀλλήλων καθὸ κινούμενα· κατὰ ταύτην διαφέρουσι
καὶ αἱ κινήσεις. Εἰ μὲν γὰρ κατὰ γένος ἡ τῶν κι
νουμένων διαφορὰ εἴη, καὶ αἱ κινήσεις διαφέροιεν
ἂν κατὰ γένος· οἷον εἰ τὸ μὲν αὔξεται, τὸ δὲ λευκαίνεται, καὶ ἡ αὔξησις γένει διοίσει τῆς λευκάν
σεως. Καὶ γὰρ ἡ μὲν κατὰ (τὸ) ποσόν, ἡ δὲ κατὰ
(τὸ) ποιόν, ἅπερ ἐστὶ διάφορα γένη τοῦ ὄντος. Εἰ
δὲ εἴδει διαφέρει τα κινούμενα, εἴδει καὶ αἱ κινή
σεις διοίσοιεν· ὡς ἡ λεύκανσις τῆς μελάνσεως, καὶ
ἡ ἐπ᾿ εὐθείας φορὰ τῆς περιφορά;. Εἰ δ' ἀριθμῷ
μόνῳ τοῖς κινουμένοις ἡ διαφορὰ, μόνῳ καὶ αἱ κινήσεις ἀριθμῷ διαφέροιεν, αἳ δὴ καὶ ἀλλήλαις ἔσον
τα: συμβληταί· οἷον ἡ ἀνθρωπεία γένεσις τῇ ἀπ
θρωπείᾳ γενέσει, καὶ οὐ τῇ ἱππείᾳ· καὶ γὰρ οὐχ
ὁμοειδεῖς· καὶ ἡ αὔξησις ὡσαύτως τῇ ὁμοειδεῖ αὐξήσει· καὶ ἐπὶ τῆς ἀλλοιώσεως τὸν αὐτὸν τρόπον
οἷον ἡ λεύκανσις τῇ λευκάνσει, καὶ ἡ μέλανσις τῇ
μελάνσει, καὶ ἐπὶ τῆς τοπικῆς κινήσεως ἡ ἐπ᾿ εὐ
θείας τῇ ἐπ' εὐθείας, καὶ ἡ κυκλοτερής τῇ κυκλοτ
ρεῖ· καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὁμοίως.
12. Sed ne quiden recto comparari potest. Comparare autem hic assimilare, conferre et simul
expendere dicitur. Non itaque circularis motus
recto quoad celeritatem et æqualitatem aut tarditatem comparari potest; quia neque circularis linea
rectæ comparatur 8. Neque enim ipsarum est
communis mensura. Unde fit ut nec recta linea
circulari æqualis statui possit. Illi autem motus
comparari possunt, qui numero differunt, ejusdemque generis sunt et speciei. Quoniam enim 81 ea
quæ differunt, aut genere differunt, aut specie, aut
numero; qua differentia a se invicem differunt
quæ moventur, quatenus moventur; eadem etiam
ipsi motus differunt. Si enim ea quæ moventur,
generis ratione diderunt; motus etiam genere 67
different; exempli gratia, si illud quidem augmentatur, hoc vero dealbatur, augmentatio etiam a
dealbatione quoad genus discrepabit. Etenim illa
quidem secundum quantitatem, hæc secundum
qualitatem fit, quæ diversa sunt entis genera. Quod G
si specie differant ea quæ moventur, motus quoque
speciei ratione dissidebunt: ut dealbatio a denigratione, et rectilineus motus a conversione. Si
vero in illis quæ moventur, numeri tantum differentia est; solo ctiam numero notus different,
qui sane etiam sibi invicem mutuo comparari poterunt "; exempli gratia, humana generatio humanæ generationi, et non equinæ, quippe hæ non
sunt ejusdem speciei. Et eodem modo augmentatio augmentationi ejusdem speciei. Pariterque in
alteratione, velut dealbatio dealbationi, et denigratio denigrationi, et in motu locali rectilineus rectilineo, et circularis circulari, et in aliis similiter.
15. Porro " hoc ut motus inter se comparari
possint, nihil impedit instrumentorum diversitas,
per quae motus funt: exempli gratia, si huic p
pedes, alii pennæ fuerint instrumenta motus. Nam
alia quidem 68 ratione ambulatio a volatu differt, quoad nimirum certam quamdam qualitatis
figurationem; at quoad localem speciem, nihil
differunt. Quapropter etiam comparari possunt,
dummodo ad rectam aut fractam lineam etiam
ambo conficiantur. Omnes autem rectilinei motus
inter se invicem comparari poterunt, ut nibil ad
hoc impedimenti ipsis afferat habitudinum diver80 7 Phys. c. 5,
7 8 Phys. c. 14, t. 76.
c. 5, t. 33, 31. 63 7 Phys. c. 5. ι. 50.
ιγ'. Διαφέρει δὲ οὐδὲν εἰς τὸ συμβλητὰς εἶναι τὰς
κινήσεις ἡ τῶν ὀργάνων ἑτεροιότης, δι' ὧν (και) αἱ
κινήσεις· οἷον, εἰ τῷ μὲν πόδες εἶεν, τῷ δὲ πτέρυγες τὰ ὄργανα τῆς κινήσεως. Αλλως μὲν γὰρ διαφέρει βάδισις πτήσεως, ἤγουν κατὰ τὸν ποιὸν σχη
ματισμόν· κατὰ δὲ τὸ τοπικὸν εἶδος οὐ διαφέρει. Δ.Σ.
καὶ συμβληταί, μόνον εἰ ἐπ᾿ εὐθείας, ἢ ἐπὶ κεκλησμένης καὶ ἄμφω τελοῖντο. Πᾶσαι δὲ αἱ ἐπ᾽ εὐθείας
κινήσεις ἀλλήλαις ἔσονται συμβληται, μηδόλως
ἐμποδιζόμεναι τῷ διαφόρῳ τῶν σχέσεων· ἐπείπερ
ἓν τὸ ὑποκείμενον ἔχουσι τὴν εὐθεῖαν, καὶ ὁμοειδείς
διὰ τοῦτό εἰσι μόνῳ τῷ ἀριθμῷ διαφέρονται.
οι 7 Phys. c. 5, ι. 52; 8 Top. c. 7. 6 7 Phys.
col. 1073–1074page 274 of 548
PG 142:1073ιδ. Εκάστη δὲ πασῶν τῶν κινήσεων καὶ ἠρεμίαν ἀντικειμένην ἔχει καὶ κίνησιν· οὐκ ἔ;τι δὲ στάσις ἡ ἠρεμία. Καὶ γὰρ ἐνέργειά τις καὶ ἡ στάσις, καὶ εἶδος τῇ κινήσει σύστοιχον, ὡς λέγομεν στάσιν ἔχειν ἐν τῷ μέσῳ τὴν γῆν. Ενέργεια γὰρ τῆς γῆς τὸ ἐν μέσῳ ἐστηκυῖαν εἶναι αὐτήν· ὥσπερ τοῦ οὐρανοῦ τὸ γινεῖσθαι περὶ τὸ μέσον. Ἡ δ' ηρεμία οὐκ ἔστιν ενέργεια, μόνον δ᾽ ἀπουσία κινήσεως. Τῇ μὲν οὖν κατὰ τόπον κινήσει κατά τόπον ἠρεμία ἀντίκειτα καὶ τῇ κατ' ἀλλοίωσιν κατ᾽ ἀλλοίωσιν· καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν μιᾷ ἑκάστῃ κινήσει τῷ ἀριθμῷ καὶ ἡ πρ τῆς τοιαύτης κινήσεως ἠρεμία, καὶ ἡ μετὰ τὴν τοιαύτην κίνησιν ἀντιμάχεται· μάλιστα μὲν οὖν ἡ πρὶ τῆς κινήσεως. "Ο γὰρ ἡ κίνησις φεύγει καὶ οὗ τινος ἐκστῆναι σπεύδει, τοῦτο μᾶλλον ἐναντίον αὐτῇ. Πρὸς ὁ δ᾽ ἄπεισι καὶ ὅπερ ἐπείγεται καταλήψεσθαι, τοῦτο πῶς οἰκεῖον αὐτῇ; Κινήσεις δ' ἐναντίαι εἰσὶν ἢ μᾶλλον μεταβολα! γένεσις καὶ φθορά, αύξησις καὶ μείωσις· ἐπὶ δὲ τῆς ἀλλοιώσεως, θέρμανσις καὶ ψύ ξις, λεύκανσίς τε καὶ μέλανσις, καὶ ἄλλαι συζυγίαι διάφοροι. Ἐπὶ δὲ τῆς κατὰ τόκον μεταβολῆς ἡ ἄνω καὶ ἡ κάτω, ὡς ἐν μήκει· ἡ εἰς τὰ δεξιὰ καὶ ἡ εἰς τὰ ἀριστερὰ, ὡς ἐν πλάτει· ἡ εἰς τοὔμπροσθεν καὶ ἡ εἰς τοῦ; σθεν, ὡς ἐν βάθει. ιε'. Τῶν τοιούτων δὲ τοπικῶν κινήσεων ἐπ᾿ εὐ θείας οὐσῶν ἡ ἄνω καὶ ἡ κάτω μόναι κυρίως ἁπλαῖ πασῶν γὰρ τῶν κατὰ τόπον μεταβολῶν τρεῖς αἱ κυ ρίως ἀπλαῖ· ἡ περὶ τὸ τοῦ παντὸς μέσον, ἥτις α ἐστὶν ἡ κύκλῳ· ἡ ἀπὸ τοῦ μέσου, ἥτις (ἐστὶν) ἡ ἄνω· καὶ ἡ ἐπὶ τὸ μέσον, ἥτις ἡ κάτω. Μόναι δ' αὗται κυρίως ἀπλαῖ, διότι ταύταις μόναις κινοῦνται φυτικῶς τὰ δοκοῦντα τῶν σωμάτων ἁπλᾶ. Πᾶσα δ' ἁπλῆ κίνησις ἁπλοῦ τινός ἐστι σώματος κατὰ φύσιν, καὶ παντὸς ἁπλοῦ σώματος ἡ φυσική κίνησις ἁπλῆ τίς ἐστι. ις΄. Ταῖς μὲν οὖν ἐπ᾿ εὐθείας φοραῖς ἐναντίωσις, ὡς εἴρηται, πρόσεστι· τῇ κύκλῳ δὲ κινήσει κίνησιν οὐδεμίαν ἐναντίαν εἶναί φασι. Καὶ ὅτι μὲν οὐκ ἐναντιοῦνται ἀλλήλαις ἡ ἐξ ἀνατολῆς εἰς δυσμάς, καὶ ἡ ἐκ δυσμῶν εἰς ἀνατολὰς, ἔγνωσται. Καὶ γὰρ αἱ τῶν πλανητῶν σφαίρα:, κατ᾿ ἄμφω ταύτας τας περιφορᾶς περιφέρονται· τὴν μὲν κατὰ φύσιν τὴν ἐκ δυσμῶν εἰς ἀνατολάς· τὴν δὲ βιαίως καὶ ὑπὲρ φύσιν, ὡς ἰσχυροτέρα και κρείττονι τῇ ἀπλανεί συμπερια γόμενοι προς δυσμάς ἐξ ἀνατολῶν. Ἐναντίαι οὖν αἱ εἰρημέναι οὖσαι περιφορα!, πῶς ἂν συνεῖεν ἀλλήλαις ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ καθ' ἓν ὑποκείμενον; "Οτι δὲ μηδ' ἐπ' εὐθείας κίνησις ἐναντιοῦται κινήσει περιφερεῖ, τοιουτοτρόπως κατασκευάζουσιν. Αἱ ἐπ᾿ εὐθείας κινήσεις εναντίαι ἀλλήλαις εἰσίν. Εν δ' ἐναντίον ἑνί· καὶ διὰ τοῦτο οὐδεμία τῶν ἐπ᾿ εὐθείας φορών
sitas; quandoquidem unum subjectum, rectam lineam, habent, et proinde ejusdem speciei sunt,
soliusque numeri differentiam admittunt.
ιδ. Εκάστη δὲ πασῶν τῶν κινήσεων καὶ ἠρεμίαν
ἀντικειμένην ἔχει καὶ κίνησιν· οὐκ ἔ;τι δὲ στάσις
ἡ ἠρεμία. Καὶ γὰρ ἐνέργειά τις καὶ ἡ στάσις, καὶ
εἶδος τῇ κινήσει σύστοιχον, ὡς λέγομεν στάσιν ἔχειν
ἐν τῷ μέσῳ τὴν γῆν. Ενέργεια γὰρ τῆς γῆς τὸ ἐν
μέσῳ ἐστηκυῖαν εἶναι αὐτήν· ὥσπερ τοῦ οὐρανοῦ τὸ
γινεῖσθαι περὶ τὸ μέσον. Ἡ δ' ηρεμία οὐκ ἔστιν
ενέργεια, μόνον δ᾽ ἀπουσία κινήσεως. Τῇ μὲν οὖν
κατὰ τόπον κινήσει κατά τόπον ἠρεμία ἀντίκειτα:
καὶ τῇ κατ' ἀλλοίωσιν κατ᾽ ἀλλοίωσιν· καὶ ἁπλῶς
εἰπεῖν μιᾷ ἑκάστῃ κινήσει τῷ ἀριθμῷ καὶ ἡ πρ
τῆς τοιαύτης κινήσεως ἠρεμία, καὶ ἡ μετὰ τὴν
τοιαύτην κίνησιν ἀντιμάχεται· μάλιστα μὲν οὖν ἡ
πρὶ τῆς κινήσεως. "Ο γὰρ ἡ κίνησις φεύγει καὶ οὗ
τινος ἐκστῆναι σπεύδει, τοῦτο μᾶλλον ἐναντίον αὐτῇ.
Πρὸς ὁ δ᾽ ἄπεισι καὶ ὅπερ ἐπείγεται καταλήψεσθαι,
τοῦτο πῶς οἰκεῖον αὐτῇ; Κινήσεις δ' ἐναντίαι εἰσὶν
ἢ μᾶλλον μεταβολα! γένεσις καὶ φθορά, αύξησις καὶ
μείωσις· ἐπὶ δὲ τῆς ἀλλοιώσεως, θέρμανσις καὶ ψύ
ξις, λεύκανσίς τε καὶ μέλανσις, καὶ ἄλλαι συζυγίαι
διάφοροι. Ἐπὶ δὲ τῆς κατὰ τόκον μεταβολῆς ἡ ἄνω
καὶ ἡ κάτω, ὡς ἐν μήκει· ἡ εἰς τὰ δεξιὰ καὶ ἡ εἰς τὰ
ἀριστερὰ, ὡς ἐν πλάτει· ἡ εἰς τοὔμπροσθεν καὶ ἡ
εἰς τοῦ; σθεν, ὡς ἐν βάθει.
ιε'. Τῶν τοιούτων δὲ τοπικῶν κινήσεων ἐπ᾿ εὐθείας οὐσῶν ἡ ἄνω καὶ ἡ κάτω μόναι κυρίως ἁπλαῖ·
πασῶν γὰρ τῶν κατὰ τόπον μεταβολῶν τρεῖς αἱ κυ
ρίως ἀπλαῖ· ἡ περὶ τὸ τοῦ παντὸς μέσον, ἥτις α
ἐστὶν ἡ κύκλῳ· ἡ ἀπὸ τοῦ μέσου, ἥτις (ἐστὶν)
ἡ ἄνω· καὶ ἡ ἐπὶ τὸ μέσον, ἥτις ἡ κάτω. Μόναι δ'
αὗται κυρίως ἀπλαῖ, διότι ταύταις μόναις κινοῦνται
φυτικῶς τὰ δοκοῦντα τῶν σωμάτων ἁπλᾶ. Πᾶσα δ'
ἁπλῆ κίνησις ἁπλοῦ τινός ἐστι σώματος κατὰ φύσιν,
καὶ παντὸς ἁπλοῦ σώματος ἡ φυσική κίνησις ἁπλῆ
τίς ἐστι.
44. Porro quisque motus et quietem et motum
oppositum habet; sed quies non est statio. Nam
et statio actus quidam est 86 et species motui
conjugata, quemadmodum terram in medio stntionem habere dicimus. Actus enim terræ est,
quod ipsa stat in medio; quemadmodum cœli
[actus est, quod ipsum circa medium movetur.
At vero quies non est actus, sed motas duntaxat
absentia. Locali proinde motui localis quies oppo -
nitur, et alterationis motui alterationis quies; et
ut simpliciter dicam, cuique motui quoad numerum
uni quies etiam cum quæ motum hujusmodi præcedit, 69 tum quæ sequitur, repugnat; maxime
tamen ea, quæ motum præcedit. Quod enim motus
fugit, et a quo discedere festinat, hoc ipsi magis
est contrarium. Id autem ad quod abit, et quod
apprehendere contendit, magis hoc ipsi fan:iliare
est. Contrarii autem motus, vel potius mutationes
sunt, generatio et corruptio, augmentatio et diminutio **. In alteratione autem calefactio et refrigeratio, dealbatio et denigratio, aliæque variæ conjugationes. In locali denique mutatione, quæ est
sursum et quæ est deorsum, ut in longitudine;
quæ est dextrorsum et sinistrorsum, ut in latitudine; quæ est ante et retro, ut in profundilale.
15. Cæterum cum hujusmodi locales motus in
rectum flant, soli tamen illi qui sursum et deorsum Gunt, proprie sunt simplices. Omnium enini
localium mutationum tres tantum sunt proprie
simplices: quæ circa universi medium est, hoc est
circularis; quæ est a medio, hoc est que sursumi
fit; quæ est ad medium, hoc est quæ deorsum
tit. Solæ autem hæ proprie simplices sunt, quia
naturaliter his solis moventur ea corpora quæ
simplicia esse videntur. Omnis autem simplex mo̟-
Lus 70 simplicis alicujus corporis est secundum
naturam: et omnis simplicis corporis motus naturalis simplex quidam est.
16. Rectis igitur motibus contrarietas, ut dictum,
inest; circulari autem motui, nullum notum [contrarium)] esse dicunt. Quod enim motus ab ortu in
occasum, et ab occasu in ortum non sint contrarii, exploratum est. Namque planetarum splæra
ις΄. Ταῖς μὲν οὖν ἐπ᾿ εὐθείας φοραῖς ἐναντίωσις,
ὡς εἴρηται, πρόσεστι· τῇ κύκλῳ δὲ κινήσει κίνησιν
οὐδεμίαν ἐναντίαν εἶναί φασι. Καὶ ὅτι μὲν οὐκ έναν
τιοῦνται ἀλλήλαις ἡ ἐξ ἀνατολῆς εἰς δυσμάς, καὶ ἡ
ἐκ δυσμῶν εἰς ἀνατολὰς, ἔγνωσται. Καὶ γὰρ αἱ τῶν
πλανητῶν σφαίρα:, κατ᾿ ἄμφω ταύτας τας περιφο- ambabus his conversionibus circumferuntur: alρας περιφέρονται· τὴν μὲν κατὰ φύσιν τὴν ἐκ
δυσμῶν εἰς ἀνατολάς· τὴν δὲ βιαίως καὶ ὑπὲρ φύσιν,
ὡς ἰσχυροτέρα και κρείττονι τῇ ἀπλανεί συμπερια
γόμενοι προς δυσμάς ἐξ ἀνατολῶν. Ἐναντίαι οὖν αἱ
εἰρημέναι οὖσαι περιφορα!, πῶς ἂν συνεῖεν ἀλλήλαις
ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ καθ' ἓν ὑποκείμενον; "Οτι δὲ μηδ'
ἐπ' εὐθείας κίνησις ἐναντιοῦται κινήσει περιφερεῖ,
τοιουτοτρόπως κατασκευάζουσιν. Αἱ ἐπ᾿ εὐθείας
κινήσεις εναντίαι ἀλλήλαις εἰσίν. Εν δ' ἐναντίον
ἑνί· καὶ διὰ τοῦτο οὐδεμία τῶν ἐπ᾿ εὐθείας φορών
* 5 Phys. c. 8. t. 53. 88 Phys. c. 12, t. 61.
tera secundum naturam, ab occasu in ortum; altera
violenta et supra naturam, quippe quod cum fortiori et meliori inerrantium stellarum sphæra ab
ortu in occasum circumagantur. Quod si igitur
ista conversiones essent contrariæ, qui fieri posset, ut eodem tempore in uno subjecto coirent
invicem? Quod autem ne rectilineus quidem motus ei qui in orbem fit contrarius sit, hoc modo
confirmant. Rectilinei motus inter se invicem sunt
contrarii. Unum autem uni est contrarium. Pro-
col. 1075–1076page 275 of 548
PG 142:1075ἐναντιοῦται τῇ κύκλῳ, ἵνα μὴ πλείω ἐναντία ἀντι ταχθεῖεν ἐπ!. ι. Μήποτε δ' οὐκ ἔστιν ἀνεπίληπτος ἡ τοιαύτη κατασκευή, ὥς τινες ἐφιστῶσιν. Οὐ γὰρ ἀδύνατον τὰς ἐπ' εὐθείας κινήσεις τῇ κύκλῳ τε καὶ ἀλλήλαις ἐναντιοῦσθαι κατ' ἄλλο καὶ ἄλλο, καὶ οὕτω πάλιν ἓν ἐναντίον ἑνὶ κατὰ λόγον εὑρίσκεσθαι. Καθὸ μὲν γὰρ ἡ μὲν ἄνω τῶν ἐπ᾿ εὐθείας κινήσεων τῶν ἁπλῶν, ἡ δὲ κάτω, μάχονται πρὸς ἀλλήλας κατὰ τὴν τῶν τό πων εναντιότητα. Καθό δ' αἱ μὲν ἐπ᾿ εὐθείας ἀπ' ἄλλων σημείων ἄρχονται, καὶ εἰς ἕτερα καταλήγουσιν· ἡ δὲ κύκλῳ κίνησις ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ ἄρχεται καὶ εἰς τὸ αὐτὸ καταντῇ· καὶ καθὶ πάλιν αἱ μὲν ἐπ᾽ εὐθείας ἄκλαστο: κατὰ πᾶν εἰσι μέριον, ἡ κύκλῳ δὲ μηδὲ τὸ τυχὸν ἔχει μόριον ἄκλαστον· ἔτι δὲ καθό τὰς μὲν ἐπ᾿ εὐθείας δὶς ἐπὶ τῶν αὐτῶν ἄνευ ἠρεμίας γενέσθαι ἀδύνατον, ἡ δὲ κύκλῳ τὴν αὐτὴν ἄνευ ἡμε μίας μυριάκις περίεισι· καὶ ὅτι των μὲν ἐπ᾿ εὐ θείας οὐδεμία ἐστὶν ὁμαλής, τῇ κύκλῳ δὲ δυνατὸν ἀεὶ τυγχάνει τὸ ἐμαλές· κατὰ ταῦτα δὴ τὰ ἰδιώματα τῶν κινήσεων, οὐ μὴν κατὰ τὴν τῶν τόπων έναν. τιότητα, τῇ κύκλῳ πρὸς τὰς ἐπ' εὐθείας ἐναντίωσις εὑρεθήσεται τῶν ὅλων εὐθειῶν κινήσεων, ὡς μιας λαμβανομένων πρὸς τὴν ἀντίθεσιν τῆς περιφερούς. Τοιοῦτος δὲ τρόπος ἀντιθέσεων καὶ ἐπ' ἄλλων πραγ μάτων εὑρίσκεται. Τὸ γὰρ ἴσον καὶ τὸ μέτριον ἀντίκειται τῷ ὑπερέχοντι καὶ τῷ ὑπερεχομένῳ, τῷ μείζονι λέγω καὶ τῷ ἐλάττονι. Πάλιν δ' ἀλλήλοις ἀν τίκειντα: τὸ μεῖζόν τε καὶ τὸ ἔλαττον. Οὕτω δὴ καὶ αἱ ἀρεταὶ συμμετρίαι οὖσαι, ταῖς ἀσυμμετρίαις ἐναντιοῦνται, ταῖς ὑπερβολαῖς δηλονότι καὶ ταῖς ἐλλείψεσιν· ὑπερβολαὶ δὲ καὶ ἐλλείψεις ἀλλήλοις μά χονται, καὶ κινήσεις κινήσεσί τε καὶ ἠρεμίαις ἀντι θετοῦνται, καὶ ἠρεμίαι πάλιν ἀλλήλαις αἱ ἐν τοῖς ἐναντίοις τόποις καὶ ταῖς ἐναντίαις ποιότησιν ἢ που σότησιν· οἷον ἡ ἐν τῷ ἄνω ἠρεμία τῇ ἐν τῷ κάτω καὶ ἡ ἐν τῷ λευκῷ τῇ ἐν τῷ μέλανι· καὶ ἁπλῶς αἱ πρὸ τῶν τοιῶνδε κινήσεων ταῖς μετὰ τὰς το άστε κινήσεις. Αλλως δὲ τῇ ἠρεμίᾳ ἡ κίνησις, καὶ ἄλλως τῇ κινήσει ἀντίκειται. Τῇ μὲν γὰρ κινήσει, ὡς έναν τίῳ εἴδει, τῇ δ' ἠρεμίᾳ, ὡς ἀποπτώσει τοῦ εἴδους. Ὡς ἄκρα δὲ πάλιν αἱ ἠρεμίσι ἀλλήλαις ἀνθίστανται. Τὸ μὲν οὖν ἐναντίωσιν ἔχειν καὶ τὴν κυκλοφορίαν, ὅπως καὶ τίνα τρόπον, εἴρηται, ιη'. Τοῖς δὲ πάσης ἐναντιότητος ταύτην ὑπερεξαι ροῦσι σκοπός ἐστι τὸν οὐρανὸν ἐντεῦθεν δεῖξαι δη ει ἀγέννητον, ὅθεν καὶ ἄφθαρτον. Εἰ γὰρ τῶν ἐναν τίων, φασίν, ἐναντίαι καὶ αἱ φοραί, οὗ τῇ φορὰ μὴ ἔστιν ἐναντία φορά, οὐδ᾽ αὐτὸ ἔχει τι ἐναντίον. Εἰ τοίνυν τῇ οὐρανίῳ φορὰ μὴ ἔστι τις ἐναντία φορά, οὐδὲ τῷ οὐρανῷ ἐστί τι ἐναντίον. Τὸ γινόμενον δὲ καὶ
NICEPHORI CLEMMIDE
per il ergo etiam nullus reetlineus motus ciri ἐναντιοῦται τῇ κύκλῳ, ἵνα μὴ πλείω ἐναντία ἀντιculari est contrarius, ne plura contraria uni oppopantur.
17. Atqui haud scio an hæe confirmatio a re-
-prehensione aliena sit, ut quidam asserunt. Non
enim impossibile 71 est rectilineos motus et circulari et sibi invicem quoad aliud atque aliud esse
contrarios; ac sic rursus unum uni ut rationi consentaneum est, contrarium inveniri. Quatenus enim
motuum rectilineorum simplicium unus sursun,
alter deorsum fit, quoad locorum contrarietatem
puguant invicem; quatenus autem ** rectilinei mofus ab aliis punctis incipiunt, et in alia desinunt;
cum contra circularis motus ab eodem incipiat, et
ip idem perveniat; et quatenus iterum rectilinei
motus omni ex parte sunt ejusmodi, ut frangi nequeant; cum contra circularis motus nullam proreus partem habeat, qua frangi non possit; et quaļeņus 47 insuper rectilineos bis super iisdem spathis sine quiete impossibile est fieri, cum circularis
contra eamdem viam sine quiete infinities peragret; quatenus denique 88 rectilineorum nullus est
æquabilis, cum contra circularis perpetuam æquapilitatem habere possit; ob has, inquam, proprietales motuum, non autem ob locorum contrarietatem, circularis momus recti lineis contrarius reperitur. omnibus rectilineis motibus unius instar
sumptis, ut ei qui in orbem fit, opponantur. 72
Atque talis oppositionum modus ctiam in aliis
rebus invenitur ". Æquale enim et mediocre, ri
quod excedit, et ei quod exceditur, majori, inquam,
et minori opponitur; ac rursum majus et minus
sibi invicem opponuntur. Ac ita sane etiam virtutes
cum mediocritates sint, iis quæ a mediocritate
remota sunt, excessibus scilicet et defectibus contrariantur; ac rursus excessus et defectus sibi
mutuo repugnant. Eodem item modo motus et
motibus et quietibus adversantur, ac rursum quiees sibi invicem opponuntur, quæ in contrariis locis et contrariis qualitatibus et quantitatibus sunt.
Exempli gratia, quies in superiore loco quieti în
inferiore; quies in albo quieti in nigro; ac denim
que illæ quæ' quosdam motus præcedunt, illis quæ
eosdem sequuntur. Verum alio modo motus quieli,
የ
ταχθεῖεν ἐπ!.
ι. Μήποτε δ' οὐκ ἔστιν ἀνεπίληπτος ἡ τοιαύτη
κατασκευή, ὥς τινες ἐφιστῶσιν. Οὐ γὰρ ἀδύνατον
τὰς ἐπ' εὐθείας κινήσεις τῇ κύκλῳ τε καὶ ἀλλήλαις
ἐναντιοῦσθαι κατ' ἄλλο καὶ ἄλλο, καὶ οὕτω πάλιν ἓν
ἐναντίον ἑνὶ κατὰ λόγον εὑρίσκεσθαι. Καθὸ μὲν γὰρ
ἡ μὲν ἄνω τῶν ἐπ᾿ εὐθείας κινήσεων τῶν ἁπλῶν, ἡ
δὲ κάτω, μάχονται πρὸς ἀλλήλας κατὰ τὴν τῶν τό
πων εναντιότητα. Καθό δ' αἱ μὲν ἐπ᾿ εὐθείας ἀπ'
ἄλλων σημείων ἄρχονται, καὶ εἰς ἕτερα καταλήγου
σιν· ἡ δὲ κύκλῳ κίνησις ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ ἄρχεται
καὶ εἰς τὸ αὐτὸ καταντῇ· καὶ καθὶ πάλιν αἱ μὲν
ἐπ᾽ εὐθείας ἄκλαστο: κατὰ πᾶν εἰσι μέριον, ἡ κύκλῳ
δὲ μηδὲ τὸ τυχὸν ἔχει μόριον ἄκλαστον· ἔτι δὲ καθό
τὰς μὲν ἐπ᾿ εὐθείας δὶς ἐπὶ τῶν αὐτῶν ἄνευ ἠρεμίας
γενέσθαι ἀδύνατον, ἡ δὲ κύκλῳ τὴν αὐτὴν ἄνευ ἡμε
μίας μυριάκις περίεισι· καὶ ὅτι των μὲν ἐπ᾿ εὐθείας οὐδεμία ἐστὶν ὁμαλής, τῇ κύκλῳ δὲ δυνατὸν
ἀεὶ τυγχάνει τὸ ἐμαλές· κατὰ ταῦτα δὴ τὰ ἰδιώματα
τῶν κινήσεων, οὐ μὴν κατὰ τὴν τῶν τόπων έναν.
τιότητα, τῇ κύκλῳ πρὸς τὰς ἐπ' εὐθείας ἐναντίωσις
εὑρεθήσεται τῶν ὅλων εὐθειῶν κινήσεων, ὡς μιας
λαμβανομένων πρὸς τὴν ἀντίθεσιν τῆς περιφερούς.
Τοιοῦτος δὲ τρόπος ἀντιθέσεων καὶ ἐπ' ἄλλων πραγ
μάτων εὑρίσκεται. Τὸ γὰρ ἴσον καὶ τὸ μέτριον
ἀντίκειται τῷ ὑπερέχοντι καὶ τῷ ὑπερεχομένῳ, τῷ
μείζονι λέγω καὶ τῷ ἐλάττονι. Πάλιν δ' ἀλλήλοις ἀντίκειντα: τὸ μεῖζόν τε καὶ τὸ ἔλαττον. Οὕτω δὴ καὶ
αἱ ἀρεταὶ συμμετρίαι οὖσαι, ταῖς ἀσυμμετρίαις
ἐναντιοῦνται, ταῖς ὑπερβολαῖς δηλονότι καὶ ταῖς ἐλλείψεσιν· ὑπερβολαὶ δὲ καὶ ἐλλείψεις ἀλλήλοις μά
χονται, καὶ κινήσεις κινήσεσί τε καὶ ἠρεμίαις ἀντι
θετοῦνται, καὶ ἠρεμίαι πάλιν ἀλλήλαις αἱ ἐν τοῖς
ἐναντίοις τόποις καὶ ταῖς ἐναντίαις ποιότησιν ἢ που
σότησιν· οἷον ἡ ἐν τῷ ἄνω ἠρεμία τῇ ἐν τῷ κάτω
καὶ ἡ ἐν τῷ λευκῷ τῇ ἐν τῷ μέλανι· καὶ ἁπλῶς αἱ
πρὸ τῶν τοιῶνδε κινήσεων ταῖς μετὰ τὰς το άστε
κινήσεις. Αλλως δὲ τῇ ἠρεμίᾳ ἡ κίνησις, καὶ ἄλλως
τῇ κινήσει ἀντίκειται. Τῇ μὲν γὰρ κινήσει, ὡς έναντίῳ εἴδει, τῇ δ' ἠρεμίᾳ, ὡς ἀποπτώσει τοῦ εἴδους.
Ὡς ἄκρα δὲ πάλιν αἱ ἠρεμίσι ἀλλήλαις ἀνθίσταν
ται. Τὸ μὲν οὖν ἐναντίωσιν ἔχειν καὶ τὴν κυκλοφο
et alio modo motui opponitur. Motui enim ut ρίαν, ὅπως καὶ τίνα τρόπον, εἴρηται,
contrariæ speciei, quieti autem ut prolapsioni a specie. Ac rursus quietes ut extrema invicem dissident". Quod igitur etiam circularis motus aliquid contrarium habeat, et quomodo id fiat, dictum
est.
18. Illis autem qui ab omni cum contrarietate
exinunt, hoc propositum 73 est, ut hinc scilicet
celum generationis, indeque etiam corruptionis
expers esse monstrent. Si enin, inquiunt, contraviorum contrarii motus sunt, cujus rei motui nulļus est contrarius, ne ea quidem quidquam habet
contrarium. Quod si igitur cœlesti motui nullus est
88 Phys. c. 12, t. 75. 87 8 Phys. c. 44. t. 76.
102 ad Nic. c. 8; 1 mag. Mor., c. 9; 2 Eudem. c. 3.
ιη'. Τοῖς δὲ πάσης ἐναντιότητος ταύτην ὑπερεξαι
ροῦσι σκοπός ἐστι τὸν οὐρανὸν ἐντεῦθεν δεῖξαι δη ει
ἀγέννητον, ὅθεν καὶ ἄφθαρτον. Εἰ γὰρ τῶν ἐναν
τίων, φασίν, ἐναντίαι καὶ αἱ φοραί, οὗ τῇ φορὰ μὴ
ἔστιν ἐναντία φορά, οὐδ᾽ αὐτὸ ἔχει τι ἐναντίον. Εἰ
τοίνυν τῇ οὐρανίῳ φορὰ μὴ ἔστι τις ἐναντία φορά,
οὐδὲ τῷ οὐρανῷ ἐστί τι ἐναντίον. Τὸ γινόμενον δὲ καὶ
*8 8 Phys. c. 14, t. 76. 88 Phys. c. 41, 1. €2,
915 Phys. 8, 1. 55, et 8 Phys. c. 14, l. 76.
col. 1077–1078page 276 of 548
PG 142:1077φθειρόμενον, ἐξ ἐναντίου γίνεται καὶ εἰς ἐναντίον φθείρεται. Τὸ οὐράνιον ἄρα σῶμα, μὴ ἔχον ἐναντίον ἐξ οὗ γένοιτ' ἂν, καὶ εἰς ὃ πάλιν φθαρείη, ἀγέννητον καὶ ἄφθαρτον ἀποδείκνυται. Αλλ' οἱ τοιαῦτα λέγοντες, ὅταν καὶ ἀναμφίλεκτον την πρότασιν λάβοιεν τὴν τεθεῖσαν τὸ μηδεμίαν κίνησιν τῇ οὐρανίῳ φορᾷ εναντίαν εἶναι, τότε τῆς φυσικῆς γενέσεως ἐξῃρημένον τὸν οὐρανὸν συλλογίζονται καὶ τῆς ὁμοίας φθοράς, καθ' &ς καὶ τὰ στοιχεῖα μεταβάλλει εἰς ἄλ ληλα, τῆς θατέρου φθορᾶς γινομένης γενέσεως τοῦ λοιποῦ. Κατ' ἄλλην δὲ γένεσιν γενητὸν οἶδασι τὸν οὐρανὸν οἱ φρονοῦντες ὀρθῶς· καθ᾽ ἦν ἐκ τοῦ μὴ εἶναι ὅλως, τῷ θείῳ παρήχθη προστάγματι, καὶ Ακολούθως καὶ φθορᾷ παντελεῖ κατὰ τὴν οἰκείαν φύσιν ὑποκεῖσθαι αὐτὸν δογματίζουσι, τῇ τοῦ δη μιουργήσαντος ἀγαθότητι τὴν ἐπὶ τὸ βέλτιον ἀλλα τὴν ἁπάσης αἰσθητῆς κτίσεως ἐπιψηφιζόμενοι. Περὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς. α'. Η γένεσις καὶ ἡ φθορά κινήσεις οὐκ εἰσὶ κυ οίως, ἀλλὰ μόνον μεταβολαί. Μεταβολή δέ ἐστι μετά Κχσις ἀπ' ἄλλου εἰς ἄλλο. Τὸ γὰρ ὄνομα τῆς μετα βολῆς ἄλλο μετ' ἄλλο δηλοί, τοῦ μετὰ σημαίνοντος, ὅτι τὸ μὲν πρότερόν ἐστιν ἐν τῇ μεταβολῇ, τὸ δ' ή μεταβολή τὸ μετά
φθειρόμενον, ἐξ ἐναντίου γίνεται καὶ εἰς ἐναντίον contrarius, ne coelo quidem quidquam erit contra-
rium. Atqui quod generatur et quod corrumpitur,
ex contrario generatur et in contrarium corrumpitur. Cœleste igitur corpus, cum non habeat contrarium ex quo generetur, et in quod rursum corrumpatur, generationis et corruptionis expers esse
demonstratur. Verum qui ejuscemodi oratione
utuntur, tanquam controversiæ expertem prepositionem accipiendo eam quæ ponit, nuHum motum
cœlesti motui esse contrarium, ita demum cœlum
a naturali generatione”, atque item a simili corruptione (quibus etiam elementa inter se mutantur,
dum unius corruptio fit reliqui generatio) exemplum esse concludunt. Qui autem rectius sentiunt,
alterius generationis ratione cœlum generatum
φθείρεται. Τὸ οὐράνιον ἄρα σῶμα, μὴ ἔχον ἐναντίον
ἐξ οὗ γένοιτ' ἂν, καὶ εἰς ὃ πάλιν φθαρείη, ἀγέννητον
καὶ ἄφθαρτον ἀποδείκνυται. Αλλ' οἱ τοιαῦτα λέγον
τες, ὅταν καὶ ἀναμφίλεκτον την πρότασιν λάβοιεν
τὴν τεθεῖσαν τὸ μηδεμίαν κίνησιν τῇ οὐρανίῳ φορᾷ
εναντίαν εἶναι, τότε τῆς φυσικῆς γενέσεως ἐξῃρημένον τὸν οὐρανὸν συλλογίζονται καὶ τῆς ὁμοίας
φθοράς, καθ' &ς καὶ τὰ στοιχεῖα μεταβάλλει εἰς ἄλ
ληλα, τῆς θατέρου φθορᾶς γινομένης γενέσεως τοῦ
λοιποῦ. Κατ' ἄλλην δὲ γένεσιν γενητὸν οἶδασι τὸν
οὐρανὸν οἱ φρονοῦντες ὀρθῶς· καθ᾽ ἦν ἐκ τοῦ μὴ
εἶναι ὅλως, τῷ θείῳ παρήχθη προστάγματι, καὶ
Ακολούθως καὶ φθορᾷ παντελεῖ κατὰ τὴν οἰκείαν
φύσιν ὑποκεῖσθαι αὐτὸν δογματίζουσι, τῇ τοῦ δη
μιουργήσαντος ἀγαθότητι τὴν ἐπὶ τὸ βέλτιον ἀλλα- esse dicunt, qua ex prorsus nihilo productum est
τὴν ἁπάσης αἰσθητῆς κτίσεως ἐπιψηφιζόμενοι.
divino mandato 74 et per consequens etiam
omnimodæ corruptioni quoad suam naturam ipsum subjectum esse statuunt, conditoris bonitati creaturarum sensibilium omnium in melius mutationem ascribentes.
SYNOPSIS CAPITIS Vi,
QUOD EST DE GENERATIONE ET CORRUPTIONE.
1. Affirmat primum generationem et corruptionem non esse proprie motus, sed tantum mutationes; et ex
etymologia vocabuli peraboàñję docet, quid sit mutatio, et in quibus reperiatur, nimirum in contradictione
et in contrariis speciebus, cum iis quæ simpliciter, tum his etiam quæ quodammodo sunt contrariæ,
quodque mutatio alia sit quadantenus, alia simpliciter mutatio. 2. Indicat latius patere mutationem
quam motum, quidque proprie motus et quid proprie mutationes appellentur, determinat; hoc interim
docens mutationem vel ex contraria specie in contrariam, vel ex alterius prolapsione et absentia, hoc est,
ex privatione que ubique reperitur fieri.· 3. Distinguit privationem alias esse cum perfecta specie, ut
privationem ignis in aqua, et tum etiam dici id quod generatur, non tantum ex sua privatione, sed etiam
ex contraria specie generari; alias vero privationem non esse cum perfecta 75 specie, sed in aliquo saltem materiuli ad formam suscipiendam apto, qualis est privatio animalis in semine, et tum dici id quod
generatur ex speciei tantum absentia sive privatione generari; et quomodo hoc accipiendum sit, per duas
occupationes explicat. 4. Generationem et corruptionem describit, probatque neutram vel motum vel
quietem esse, et demque ostendit ipsis cum mutationes tantum sint, àµstabdyslav analogum quieti opponi. 5. Postquam hactenus absolvit de mutationibus substantialibus, de generatione et corruptione
substantiali, jam incipit disserere de mutationibus secundum accidens: quomodo augmentatio, generatio
quardam; diminutio, corruptio quædam; dealbatio, generatio quadam; denigratio, corruptio quædam
dicitur: ubi regulan proponit, quod in omnibus prædicament's mutatio in melius, generatio; in deterius,
corruptio dicatur; quod exemplis probat trium prædicamentorum, substantiæ, quantitatis et qualitatis:
præcisione tandem utens, quod omnis secretio generatio, concretio corruptio sit; quia nimirum melior
est secretio concretione, cum quidem etiam in omnibus entibus melius et deterius reperiatur, ut Pythagoreorum etiam auctoritate constat. – 6. Docet quando fiat generatio simpliciter (quæ secundum prædicumenta sic dicitur, non quæ ratione melioris 76 ita appellatur), et quando non fiat, sed generatio saltem
quædam vel augmentatio vel alteratio. — 7. Exemplum augmentationis proponit in igni cujus augmenta -
tionem obiter distinguit a generatione et accessione ignis; et non tantum in aliis inanimatis ita se habere
augmentationem ostendit, sed etiam in animatis, et augmentationis illius modum declarat, itemque oppositæ diminutionis; et præterea docet, nec quod discedit a corpore, ipsum ninui, nec quod accedit, augeri,
quippe iµnvɛuµárust; non est cibi augmentatio, sed corruptio; et insuper explicat quomodo augmentatio
ab alteratione differat; ac denique determinat quomodo non tantum nutritio, sed et augmentatio fiat, et
quando tantum augmentatio, quando nutritio et augmentatio simul. 8. Breviter subjicit in prædicamento ubi in mutationibus localibus, quæ generationes quædam, quæ contra corruptiones quædam dicantur: sicut etiam supra in aliis prædicamentis explicatum fuit.
KETAA. G.
Περὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς.
α'. Η γένεσις καὶ ἡ φθορά κινήσεις οὐκ εἰσὶ κυοίως, ἀλλὰ μόνον μεταβολαί. Μεταβολή δέ ἐστι μετάΚχσις ἀπ' ἄλλου εἰς ἄλλο. Τὸ γὰρ ὄνομα τῆς μετα
βολῆς ἄλλο μετ' ἄλλο δηλοί, τοῦ μετὰ σημαίνοντος,
ὅτι τὸ μὲν πρότερόν ἐστιν ἐν τῇ μεταβολῇ, τὸ δ'
» De ortu et interitu, c. 5.» 5 Phys. c.2, 1. 7.
CAPUT VI.
De generatione et corruptione.
1. Ceneratio et corruptio motus non sunt proprie, sed tantum mutationes. Mutatio autem est
transitus ab alio in aliud ".. Nomen enim Græcum
ή μεταβολή aliud post aliud declarat: ut τὸ μετά
significet, unum in mutatione 77 prius, alterum
col. 1079–1080page 277 of 548
PG 142:1079ὕστερον πρότερον μὲν τὸ ἐξ οὗ μεταβάλλει το μετα βάλλον· ὕστερον δὲ τὸ εἰς ὅ. Θεωρεῖται δ' ἡ μεταβολή ἐν ἀντιφάσει καὶ ἐν τοῖς ἐναντίοις είδεσι, τοῖς τε ἁπλῶς ἐναντίοις, ήγουν τοῖς ἄκροις, ὁποῖα τὸ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν· καὶ τοῖς πῆ ἐναντίοις, ἤτοι τοῖς με ταξύ. Τὸ γὰρ μεταξὺ τὸν τοῦ ἐναντίον λόγον ἔχει πρὸς ἑκάτερον τῶν ἄκρων· οἷον τὸ ἧττον λευκὸν πρὸς μὲν τὸ μέλαν λευκόν ἐστι· μέλαν δὲ πρὸς τὸ μᾶλλον λευκόν. Μίξει γὰρ τοῦ μέλανος γίνεται τὸ ἧττον λευκόν. Διὸ καὶ ὅταν εἰς τὸ μᾶλλον λευκὸν μεταβάλλῃ τὸ ἧττον λευκόν, ὡς ἐκ μέλανος γίνεται πρὸς τὸ λευκὸν ἡ μεταβολή. Τὸ γὰρ ἧττον λευκόν κατὰ τὸ ἐν αὐτῷ μέλαν μεταβάλλει πρὸς τὸ μᾶλλον λευκόν. Οθεν καὶ μερική γίνεται ἡ μεταβολή. Ωσαύτως καὶ ὅτε τὸ μᾶλλον λευκὸν εἰς τὸ ἧττον μεταβάλλει λευκόν, ὡς ἐκ λευκοῦ πρὸς μέλαν γίνε ται ἡ μεταβολή. Πρὸς γὰρ ἐν τῷ ἥττονι λευκῷ μέσ λαν μεταβάλλει τι τοῦ μᾶλλον λευκοῦ. Διά τοι τοῦτο ἡ ἐκ τῶν μεταξὺ πρὸς τὰ μεταξύ μεταβολὴ πῆ λέ γεται· ἡ δ' ἐκ τῶν ἄκρων ἁπλῶς καλεῖται μετα βολή. β'. Εστι δ' ἐπιπλέον τῆς κινήσεως ή μεταβολή, Πᾶσαι μὲν γὰρ αἱ ἀπὸ τοῦ δυνάμει εἰς τὸ ἐνεργεία πρόοδοι, μένοντος ἔτι τοῦ δυνάμει, μεταβολαί εἰσιν. ᾿Αλλὰ τούτων ὅσαι μὲν μόνον ἐξ ἐναντίων ἐπωσοῦν εἰδῶν εἰς ἐναντία είδη μετελεύσεις εἰσὶν, ὑπομένοντος τοῦ ὑποκειμένου καὶ μεταβάλλοντος, αὗται για νήσεις ὀνομάζονται κυριώτερον· ὅσαι δὲ, τοῦ ὑπο κειμένου μὴ ὑπομένοντος, εἴτ' ἐξ ἐναντίων εἰδῶν εἰς ἐναντία μεταβαίνουσιν εἴδη, εἴτε μὴ ἐξ ἐναντίων ε΄ δῶν εἰς ἐναντία εἴδη, ἀλλὰ κατ᾽ ἀπόπτωσιν καὶ ἀποὺ σίαν θατέρου (τῶν) εἰδῶν ἐμφαινομένην τὴν ἐναν τίωσιν ἔχουσιν, ἐν τοῖς ἐξ ὧν καὶ εἰς δ. μεταβάλλουσιν, αὗται καλοῦνται μεταβολαὶ μόνον κυρίως, ἀλλ' οὐ κινήσεις, αἵτινές εἰσιν ἡ γένεσις καὶ ἡ φθορά, κατ' οὐσίαν οὖσαι μεταβολαί. Γίνεται γὰρ τὸ γινόμενον καὶ φθείρεται τὸ φθειρόμενον ἐξ ἐναντίου εἰς ἐναντίον, εἴτε (καὶ) ἀμφοτέρων ὄντων εἰδῶν, εἴτε θατέρου ὄντος ἀποπτώσεως τοῦ λοιποῦ. Οὐ γὰρ ἐξ ἀνάγκης εἴδει παντὶ εἶδος ἐναντίον ἐστί. Τί γὰρ τῷ ἀνθρώπῳ ἐναντίον εἶδος ἔσοιτ᾽ ἂν ἢ τῷ μουσικῷ; Απουσία δὲ θατέρου είδους, ήγουν ή στέρησης, είνα ρίσκεται πανταχοῦ. γ'. ᾿Αλλὰ ποτὲ μὲν ἡ στέρησις μετὰ τελείου είδους ἐστὶ, τελείας τὰς αὐτοῦ συστατικὰς ποιότητας ἔχον τος, ὥσπερ ἡ ἐν τῷ ὕδατι στέρησις τοῦ πυρὸς σύνεσ στι τῷ εἴδει τοῦ ὕδατος τελείῳ ὄντι, καὶ τελεία; τὰς ἐν αὐτῷ ποιότητας ἔχοντι, τὴν ψυχρότητα δηλιν ότι καὶ τὴν ὑγρότητα, τὰς ἐναντίας ταῖς ποιότησι τοῦ πυρός. Καὶ διὰ τοῦτο (τὸ πῦρ οὐ μόνον ἐκ τῆς οἰκείας στερήσεως, ἀλλὰ κἀκ τοῦ ἐναντίου ἑαυτῷ είδους λέγεται γίνεθαι. "Οταν δὲ μὴ εἴδει τελεί
NICEPHORI BLEMMIDA
pasterius esse. Prius quidem hoc ex quo mutatur ὕστερον πρότερον μὲν τὸ ἐξ οὗ μεταβάλλει το μεταid quod mutatur; posterius vero, in quod [mutaTur]. Consideratur porro mutatio in contradictione
et in contrariis speciebus, cum illis quæ simpliciter sunt contrariæ, hoc est extremæ; quales sunt
album et nigrum; tum iis quæ quodammodo sunt
contrariæ, hoc est intermedia. Quod enim intermedium est, contrarii rationem ad utrumque
extremorum obtinet: velut minus album ad nigrum quidem est album, sed ad magis album nigrum est. Nigri enim mistione minus album oboritur. Propterea etiam cum id quod minus album
est in magis album mutatur, tanquam ex nigro in
a'bum fit mutatio. Quod enini minus album est ratione nigredinis, quæ ipsi inest, in magis album
mutatur. Unde etiam quadam tantum ex parte [seu
particularis] fit mutatio 98. Eodem etiam modo
quando id quod magis est album in minus album
mutatur, tanquam ex albo in nigrum fit mutatio.
In nigredinem enim quæ in minus albo est, id quod
magis album est, ex parte mutatur. Ac eam ob
causain mutatio quæ ex intermediis ad 78 intermedia fit, quadam ex parte dicitur: quæ autem
extremis fit, simpliciter mutatio vocatur.
βάλλον· ὕστερον δὲ τὸ εἰς ὅ. Θεωρεῖται δ' ἡ μεταβολή
ἐν ἀντιφάσει καὶ ἐν τοῖς ἐναντίοις είδεσι, τοῖς τε
ἁπλῶς ἐναντίοις, ήγουν τοῖς ἄκροις, ὁποῖα τὸ λευκὸν
καὶ τὸ μέλαν· καὶ τοῖς πῆ ἐναντίοις, ἤτοι τοῖς μεταξύ. Τὸ γὰρ μεταξὺ τὸν τοῦ ἐναντίον λόγον ἔχει
πρὸς ἑκάτερον τῶν ἄκρων· οἷον τὸ ἧττον λευκὸν
πρὸς μὲν τὸ μέλαν λευκόν ἐστι· μέλαν δὲ πρὸς τὸ
μᾶλλον λευκόν. Μίξει γὰρ τοῦ μέλανος γίνεται τὸ
ἧττον λευκόν. Διὸ καὶ ὅταν εἰς τὸ μᾶλλον λευκὸν
μεταβάλλῃ τὸ ἧττον λευκόν, ὡς ἐκ μέλανος γίνεται
πρὸς τὸ λευκὸν ἡ μεταβολή. Τὸ γὰρ ἧττον λευκόν
κατὰ τὸ ἐν αὐτῷ μέλαν μεταβάλλει πρὸς τὸ μᾶλλον
λευκόν. Οθεν καὶ μερική γίνεται ἡ μεταβολή.
Ωσαύτως καὶ ὅτε τὸ μᾶλλον λευκὸν εἰς τὸ ἧττον
μεταβάλλει λευκόν, ὡς ἐκ λευκοῦ πρὸς μέλαν γίνε
ται ἡ μεταβολή. Πρὸς γὰρ ἐν τῷ ἥττονι λευκῷ μέσ
λαν μεταβάλλει τι τοῦ μᾶλλον λευκοῦ. Διά τοι τοῦτο
ἡ ἐκ τῶν μεταξὺ πρὸς τὰ μεταξύ μεταβολὴ πῆ λέγεται· ἡ δ' ἐκ τῶν ἄκρων ἁπλῶς καλεῖται μετα
βολή.
2. Caterum 30 latius patet mutatio quam motus.
Omnes enim ab eo quod potentia est ad actu esse
progressiones manente interim quod est potentia
rssc, mutationes sunt. Verum ex his illæ quæe duntaxat ex quomodocunque contrariis speciebus in
contrarias species transitiones sunt remanente et
mutationem sustinente subjecto, la magis proprie
hæ
motus nominantur. Quæ autem non remanente
subjecto 7 sive ex contrariis speciebus in contrarias species transeunt, sive non ex contrariis speciebus in contrarias, sed per prolapsionem et absentiam alterius specierum manifestam contrarietatem habent in iis ex quibus et în quæ mutantur 98, hæ proprie duntaxat mutationes vocantur,
non motus, quæ sunt generatio et corruptio, quæ
secundum substantiam mutationes sunt. Generatur
enim id quod generatur, et corrumpitur id quod
corrumpitur ex contrario in contrarium, sive
utrumque sit species, sive alterum sit alterius prolapsio. Neque enim omni speciei species necessario
est contraria. Quænam 79 enim homini species
contraria aut musico afferri queat? cum absentia
alterius speciei, hoc est privatio, ubique reperiatur.
3. Sed interdum privatio cum perfecta specie
ost perfectas eas quibus constituitur qualitates habente: quemadmodum privatio ignis quæ in aqua
est simul est cum aquæ specie quæ perfecta est ac
perfectas suas qualitates obtinet; frigus videlicet
et humorem, quæ ignis qualitatibus sunt contrariæ.
Ac propterea ignis non tantum ex sua privatione,
sed etiam ex contraria sibi specie fieri dicitur.
Quando vero cum perfecta specie non exsistit priet Phys. c. 2. 1. 7, 9. 23 5 Plays. c. 1, 1. 6.
ex
β'. Εστι δ' ἐπιπλέον τῆς κινήσεως ή μεταβολή,
Πᾶσαι μὲν γὰρ αἱ ἀπὸ τοῦ δυνάμει εἰς τὸ ἐνεργεία
πρόοδοι, μένοντος ἔτι τοῦ δυνάμει, μεταβολαί εἰσιν.
᾿Αλλὰ τούτων ὅσαι μὲν μόνον ἐξ ἐναντίων ἐπωσοῦν
εἰδῶν εἰς ἐναντία είδη μετελεύσεις εἰσὶν, ὑπομένοντος τοῦ ὑποκειμένου καὶ μεταβάλλοντος, αὗται για
νήσεις ὀνομάζονται κυριώτερον· ὅσαι δὲ, τοῦ ὑπο
κειμένου μὴ ὑπομένοντος, εἴτ' ἐξ ἐναντίων εἰδῶν εἰς
ἐναντία μεταβαίνουσιν εἴδη, εἴτε μὴ ἐξ ἐναντίων ε΄-
δῶν εἰς ἐναντία εἴδη, ἀλλὰ κατ᾽ ἀπόπτωσιν καὶ ἀποὺ
σίαν θατέρου (τῶν) εἰδῶν ἐμφαινομένην τὴν ἐναν
τίωσιν ἔχουσιν, ἐν τοῖς ἐξ ὧν καὶ εἰς δ. μεταβάλλου
σιν, αὗται καλοῦνται μεταβολαὶ μόνον κυρίως, ἀλλ'
οὐ κινήσεις, αἵτινές εἰσιν ἡ γένεσις καὶ ἡ φθορά,
κατ' οὐσίαν οὖσαι μεταβολαί. Γίνεται γὰρ τὸ γινόμενον καὶ φθείρεται τὸ φθειρόμενον ἐξ ἐναντίου εἰς
ἐναντίον, εἴτε (καὶ) ἀμφοτέρων ὄντων εἰδῶν, εἴτε
θατέρου ὄντος ἀποπτώσεως τοῦ λοιποῦ. Οὐ γὰρ ἐξ
ἀνάγκης εἴδει παντὶ εἶδος ἐναντίον ἐστί. Τί γὰρ τῷ
ἀνθρώπῳ ἐναντίον εἶδος ἔσοιτ᾽ ἂν ἢ τῷ μουσικῷ;
Απουσία δὲ θατέρου είδους, ήγουν ή στέρησης, είνα
ρίσκεται πανταχοῦ.
γ'. ᾿Αλλὰ ποτὲ μὲν ἡ στέρησις μετὰ τελείου είδους
ἐστὶ, τελείας τὰς αὐτοῦ συστατικὰς ποιότητας ἔχον
τος, ὥσπερ ἡ ἐν τῷ ὕδατι στέρησις τοῦ πυρὸς σύνεσ
στι τῷ εἴδει τοῦ ὕδατος τελείῳ ὄντι, καὶ τελεία;
τὰς ἐν αὐτῷ ποιότητας ἔχοντι, τὴν ψυχρότητα δηλιν
ότι καὶ τὴν ὑγρότητα, τὰς ἐναντίας ταῖς ποιότησι
τοῦ πυρός. Καὶ διὰ τοῦτο (τὸ πῦρ οὐ μόνον ἐκ τῆς
οἰκείας στερήσεως, ἀλλὰ κἀκ τοῦ ἐναντίου ἑαυτῷ
είδους λέγεται γίνεθαι. "Οταν δὲ μὴ εἴδει τελεί
98 5 Phys.
205 Phys. c. 2.
#73 Phys. c. 2, 1. 8.
col. 1081–1082page 278 of 548
PG 142:1081συνυπάρχῃ ἡ στέρησις, ἀλλ' ὑλικῷ τινι ἐπιτηδείως ἔχοντι δέξασθαι τὸ εἶδος τὸ ἀντικείμενον τῇ στερήσει, ὡς ἡ ἐν τῷ σπέρματι στέρησις τοῦ ζώου· τότε οὐκ ἐξ εἴδους ἐναντίου, ἀλλ' ἐξ ἀπουσίας εἴδους ήτοι στερήσεως λέγεται γίνεσθαι τὸ γινόμενον· οὐχ ὅτι οὐκ ἔστιν εἶδός τε καὶ τὸ σπέρμα, ἀλλ' ὅτι ἀτελὲς εἶδος καὶ ὕλης λόγον ἐπέχον πρὸς τὴν τοῦ τελείου είδους ὑπόστασιν, καὶ εἰς ἐκεῖνο τὴν ὅλην κεκτημέ μον τὴν ἀναφοράν. Εἰσὶ δέ τινες ἴσως κὰν τῷ σπέρ ματι ποιότητες ἐναντίωσιν ἔχουσαι πρὸς τὰς τοῦ Αποτελουμένου ποιότητας, ἀλλ᾽ ἀτελεῖς καὶ αὗται καὶ οὐχ ὡς αἱ τῶν τελείων εἰδῶν τέλειαι. Διὸ ὅσαι μὲν ἐναντίαι πως ταῖς τοῦ ἀποτελουμένου ποιότησιν εἰσιν ἐν τῷ σπέρματι, πρὸς τὰς τοῦ ἀποτελουμένου ποιότητας μεταβάλλουσι, τοῦ μὲν ὑγροῦ τοῦ ἐν τῷ σπέρματι ξηραινομένου, τοῦ δὲ σφαιρικοῦ ἐκτεινομένου. Οσαι δ' ὁμοειδεῖς ταῖς τοῦ ἀποτελουμένου εἰσὶν, ἐκ τοῦ ἀτελοῦς μεταβάλλουσι πρὸς τὸ τέλειον. Διὰ γοῦν τὸ ἀτελὲς τῆς διαθέσεως τοῦ ὑποκειμένου, ὅταν ἐκ σπέρματος τὸ ζῶον ἢ ἐξ ἀμούσου λέγηται τὸ μουσικὸν, οὐκ ἐξ ἐναντίου εἴδους, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς απουσίας τοῦ εἴδους καὶ τῆς στερήσεως λέγεται για νεσθαι. Διὰ ταῦτά τοι καὶ ἐξ ἐναντίου γίνεσθαι καὶ εἰς το ἐναντίον φθείρεσθαι λέγεται πᾶν τὸ γινόμενον καὶ φθειρόμενον, καὶ γένεσις πᾶσα καὶ φθορά φυσικὴ κοινῶς λέγονται κατ᾿ ἀντίφασιν. Τὸ γὰρ ἂν καὶ τὸ μὴ ὂν, καθὸ τὸ μὲν ὄν, τὸ δὲ μὴ ὂν ἐναντία εἴδη μὴ ὄντα, τὴν ἀντίθεσιν ἀντιφατικῶς ποιοῦνται πρὸς άλληλα. β δ'. Γένεσις δέ ἐστιν ἡ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ δν μεταβολὴ καὶ μετάβασις, ήγουν ἡ μεταξὺ ὁδὸς τῆς ἀπὸ τοῦ μὴ εἶναι εἰς τὸ εἶναι τοῦ πράγματος ἀπο καταστάσεως. Φθορὰ δὲ ἡ ἐκ τοῦ ὄντος εἰς τὸ μὴ ὂν ἐμοίως μεταβολή, τοῦ ὄντος καὶ μὴ ὄντος ενεργεία λαμβανομένων. Οὐ λέγονται δὲ κυρίως κινήσεις ἡ γέ νε σις καὶ ἡ φθορά· διότι κἂν ἀτελὲς ἐνέργεια ἡ κίνησις κ ν παθητική, πλὴν τὸ κινούμενον ἐνεργεία δν καὶ ὑπομένον κινεῖσθαι χρή· τὸ δὲ μὴ ὂν ἐνεργεία μηδ' ὑπομένον, οὐδὲ κινούμενόν ἐστιν. Οὐδὲ γὰρ ὥσπερ ὁ ἄνθρωπος ἐνεργεία ὢν καὶ μένων ἄνθρωπος κινεζ τη, κατά τι τῶν ἐν αὐτῷ συμβεβηκότων αὐξόμενος ἢ λευκαινόμενος ἢ φερόμενος, οὕτω καὶ ὕλη μετα βάλλει κατὰ τὴν γένεσιν. Διά τοι τοῦτο ἡ ἐκ τοῦ μὴ δυτος εἰς τὸ εἶναι πρόοδος οὐκ ἔστι κίνησις. Ἐπεὶ δὲ τὴν ὕλην (ου) λέγομεν ὑφεστηκέναι καθ' ἑαυτὴν (οὐδὲ γὰρ ἐξ ὕλης καὶ εἴδους τὰ σώματα λέγοντες ἐκ προϋπαρχούσης ὕλης ἢ προϋφεστῶτος εἴδους την τῶν σωμάτων τιθέμεθα σύστασιν, ἀλλ' ὅτι λόγῳ μόνῳ διακρίνοντες ἀπ' ἀλλήλων τὴν ὕλην καὶ τὸ εἶδος δυνάμεθα θεωρεῖν ἑκάτερον καθ' αυτό· καὶ γὰρ οὐδέτερον ὑποστῆναι δύναται θατέρου χωρίς), ὅπερ ὡς ὕλη λαμβάνεται καὶ λέγεται μὴ δν, καὶ τοῦτο μετὰ εἴδους εὑρίσκεται, ἢ τελείου ἢ ἀτελοῦς. Καὶ ἄν τι ἔστιν ἄλλως, λέγεται δὲ μὴ δν· ἐπείπερ ἐνεργείᾳ οὐκ ἔστιν ὁ γίνεται. Τὸ δὲ τοιοῦτο μὴ ὂν οὐ κινεῖται, οὔτε καθ' ἑαυτὸ, οὔτε κατά συμβεβηκός. οὔτε γὰρ καθὰ μὴ ἔστι κινεῖται, οὔτε τῷ ἄλλο τι εἶ
συνυπάρχῃ ἡ στέρησις, ἀλλ' ὑλικῷ τινι ἐπιτηδείως vatio, sed cum materiali aliquo ad eam speciem
ἔχοντι δέξασθαι τὸ εἶδος τὸ ἀντικείμενον τῇ στερή
σει, ὡς ἡ ἐν τῷ σπέρματι στέρησις τοῦ ζώου· τότε
οὐκ ἐξ εἴδους ἐναντίου, ἀλλ' ἐξ ἀπουσίας εἴδους ήτοι
στερήσεως λέγεται γίνεσθαι τὸ γινόμενον· οὐχ ὅτι
οὐκ ἔστιν εἶδός τε καὶ τὸ σπέρμα, ἀλλ' ὅτι ἀτελὲς
εἶδος καὶ ὕλης λόγον ἐπέχον πρὸς τὴν τοῦ τελείου
είδους ὑπόστασιν, καὶ εἰς ἐκεῖνο τὴν ὅλην κεκτημέμον τὴν ἀναφοράν. Εἰσὶ δέ τινες ἴσως κὰν τῷ σπέρματι ποιότητες ἐναντίωσιν ἔχουσαι πρὸς τὰς τοῦ
Αποτελουμένου ποιότητας, ἀλλ᾽ ἀτελεῖς καὶ αὗται
καὶ οὐχ ὡς αἱ τῶν τελείων εἰδῶν τέλειαι. Διὸ ὅσαι
μὲν ἐναντίαι πως ταῖς τοῦ ἀποτελουμένου ποιότησιν
εἰσιν ἐν τῷ σπέρματι, πρὸς τὰς τοῦ ἀποτελουμένου
ποιότητας μεταβάλλουσι, τοῦ μὲν ὑγροῦ τοῦ ἐν τῷ
σπέρματι ξηραινομένου, τοῦ δὲ σφαιρικοῦ ἐκτεινο
μένου. Οσαι δ' ὁμοειδεῖς ταῖς τοῦ ἀποτελουμένου
εἰσὶν, ἐκ τοῦ ἀτελοῦς μεταβάλλουσι πρὸς τὸ τέλειον.
Διὰ γοῦν τὸ ἀτελὲς τῆς διαθέσεως τοῦ ὑποκειμένου,
ὅταν ἐκ σπέρματος τὸ ζῶον ἢ ἐξ ἀμούσου λέγηται
τὸ μουσικὸν, οὐκ ἐξ ἐναντίου εἴδους, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς
απουσίας τοῦ εἴδους καὶ τῆς στερήσεως λέγεται για
νεσθαι. Διὰ ταῦτά τοι καὶ ἐξ ἐναντίου γίνεσθαι καὶ
εἰς το ἐναντίον φθείρεσθαι λέγεται πᾶν τὸ γινόμενον
καὶ φθειρόμενον, καὶ γένεσις πᾶσα καὶ φθορά φυσικὴ
κοινῶς λέγονται κατ᾿ ἀντίφασιν. Τὸ γὰρ ἂν καὶ τὸ
μὴ ὂν, καθὸ τὸ μὲν ὄν, τὸ δὲ μὴ ὂν ἐναντία εἴδη μὴ
ὄντα, τὴν ἀντίθεσιν ἀντιφατικῶς ποιοῦνται πρὸς
άλληλα.
β
δ'. Γένεσις δέ ἐστιν ἡ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ δν
μεταβολὴ καὶ μετάβασις, ήγουν ἡ μεταξὺ ὁδὸς τῆς
ἀπὸ τοῦ μὴ εἶναι εἰς τὸ εἶναι τοῦ πράγματος ἀποκαταστάσεως. Φθορὰ δὲ ἡ ἐκ τοῦ ὄντος εἰς τὸ μὴ ὂν
ἐμοίως μεταβολή, τοῦ ὄντος καὶ μὴ ὄντος ενεργεία
λαμβανομένων. Οὐ λέγονται δὲ κυρίως κινήσεις ἡ γένε σις καὶ ἡ φθορά· διότι κἂν ἀτελὲς ἐνέργεια ἡ κίνησις
κ ν παθητική, πλὴν τὸ κινούμενον ἐνεργεία δν καὶ
ὑπομένον κινεῖσθαι χρή· τὸ δὲ μὴ ὂν ἐνεργεία μηδ'
ὑπομένον, οὐδὲ κινούμενόν ἐστιν. Οὐδὲ γὰρ ὥσπερ
ὁ ἄνθρωπος ἐνεργεία ὢν καὶ μένων ἄνθρωπος κινεζ
τη, κατά τι τῶν ἐν αὐτῷ συμβεβηκότων αὐξόμενος
ἢ λευκαινόμενος ἢ φερόμενος, οὕτω καὶ ὕλη μεταβάλλει κατὰ τὴν γένεσιν. Διά τοι τοῦτο ἡ ἐκ τοῦ μὴ
δυτος εἰς τὸ εἶναι πρόοδος οὐκ ἔστι κίνησις. Ἐπεὶ δὲ
τὴν ὕλην (ου) λέγομεν ὑφεστηκέναι καθ' ἑαυτὴν
(οὐδὲ γὰρ ἐξ ὕλης καὶ εἴδους τὰ σώματα λέγοντες
ἐκ προϋπαρχούσης ὕλης ἢ προϋφεστῶτος εἴδους την
τῶν σωμάτων τιθέμεθα σύστασιν, ἀλλ' ὅτι λόγῳ
μόνῳ διακρίνοντες ἀπ' ἀλλήλων τὴν ὕλην καὶ τὸ
εἶδος δυνάμεθα θεωρεῖν ἑκάτερον καθ' αυτό· καὶ
γὰρ οὐδέτερον ὑποστῆναι δύναται θατέρου χωρίς),
ὅπερ ὡς ὕλη λαμβάνεται καὶ λέγεται μὴ δν, καὶ
τοῦτο μετὰ εἴδους εὑρίσκεται, ἢ τελείου ἢ ἀτελοῦς.
Καὶ ἄν τι ἔστιν ἄλλως, λέγεται δὲ μὴ δν· ἐπείπερ
ἐνεργείᾳ οὐκ ἔστιν ὁ γίνεται. Τὸ δὲ τοιοῦτο μὴ ὂν
οὐ κινεῖται, οὔτε καθ' ἑαυτὸ, οὔτε κατά συμβεβηκός.
οὔτε γὰρ καθὰ μὴ ἔστι κινεῖται, οὔτε τῷ ἄλλο τι εἶquæ privationi opponitur suscipiendam accommedaro, ut in semine, animalis privatio; tum non ex
specie contraria, sed ex speciei absentia, hoc est
privatione, generari dicitur quod generatur: non
quod non etiam semen sit aliqua species, sed quod
imperfecta sit species, et materiæ rationem al
perfect speciei subsistentiam habeat, ad eamque
totam relationem obtineat. Sunt autem forte etiam
in semine qualitates quædam ei quod hinc efficitur
30 contraria: sed et ipse imperfectæ, neque ut
perfectarum specierum perfectæ. Quapropter illæ
quæ ejus quod efficitur qualitatibus sunt în semine
quodammodo contraria, in ejus quod efficitur qualitates mutantur, dum id quidem quod in semine
humidum est arescit, quod autem rotundum est,
extenditur: quæ vero cum eo quod efficitur ejusdem speciei sunt, ex imperfecto in perfectum mitantur. Nimirum propter imperfectam subjecti dispositionem cum ex semine animal aut ex immusico musicum fieri dicitur, non ex contraria specie,
sed ex speciei absentia et privatione fieri dicitur.
Atque eapropter et ex contrario generari et in contrarium corrumpi dicitur quidquid generatur et
corrumpitur. Ac omnis generatio et corruptio natu
ralis communi modo per contradictionem dicuntur.
Nam ens et non ens 99 quatenus illud est, hoc non
est, cum species contrariæ non sint, oppositionem
ad se invicem contradictoriam efficiunt.
4. Generatio autem est ex non ente in ens nautatio ac transitus; hoc est via intermedia, qua res 31
ex non esse ad esse constituitur. Corruptio contra
eodem modo ex ente in non ens mutatio, ut ens et
non ens actu sumantur. Cæterum generatio et corruptio proprie motus non dicuntur; propterea quod
etsi motus imperfectus et passivus actus sit, 12men id quod movetur, ut actu sit et maneat, moveri
necesse sit; quod autem actu non est, neque remanet, ne moveatur quidem. Neque enim quemadmodum homo actu exsistens et manens bomo movetur, dum per accidentia quæ in ipso sunt augetur aut dealbatur, aut in loco movetur, ita etiam
materia in generatione mutatur. Propterea ex non
ente ad esse progressio motus non est. Quoniam
autem materiam separatim exsistere non dicimus
(neque enim cum ex materia et forma dicimus
corpora, ex præexsistente materia aut præsubsistente forma corpora constituta esse dicimus; sed
quod sola ratione materiam et formain a se invicem discernentes, utramque sejunctim considerare
possumus quippe nentra absque altera seorsim
subsistere potest), id quod tanquam materia sumitur, et non ens dicitur, et cum forma vel perfecta
vel imperfecta 82 reperitur. Et quanquam alias sit
ens, tamen non ens dicitur: quandoquidem actu
non est quod fit. Et hoc videlicet non ens neque
per se neque per accidens movetur. Neque cuis
t.
* 5 Phys. c. 2, 1. 7. 15 Phys. c. 1, 1. 4, et c. 2, 1. 7. 1 5 Plays, c. 1, 1. 8.
t.
col. 1083–1084page 279 of 548
PG 142:1083ναι ἐνεργεία, τὸ αὐτὸ μένον κινεῖσθαι δύναται· οἷον τὸ σπέρμα οὔτε καθὸ ζῶον κινεῖται (οὐδὲ γάρ ἐστιν), οὔτε καθό σπέρμα· καὶ γὰρ εἰ ποσῶς μεταβάλλει κατὰ γένεσιν, τῆς ἑαυτοῦ ἐξίσταται φύσεως, και μεταβάλλον, οὐ μένει σπέρμα, ἀλλὰ ἀεὶ ἄλλοτε ἄλλο γίνεται κατὰ τὴν μεταβολήν. Εἰ τοίνυν τὸ οὕτω με ὃν οὐ δύναται διὰ ταῦτα κινεῖσθαι, ἡ δ᾽ ἐκ τοῦ οὕτω μὴ ὄντος μεταβολὴ γένεσίς ἐστιν· οὐκ ἔστιν ἄρα τ γένεσις κίνησις. Αλλ' οὐδ᾽ ἡρεμία· τὸ γὰρ περικές κινεῖσθαι, τοῦτο καὶ ἠρεμεῖ μὴ κινούμενον, ὅπι ἐστὶ τὸ ἐνεργεία δν. Ο δὲ κινεῖσθαι ἀδύνατον, τοῦτο καὶ ἠρεμεῖν ἀδύνατον. Ωστε οὐκ ἔστιν ἡ γένεσις, οὔτε κίνησις, οὔτε ἠρεμία. Εἰ δ' ἔχει ταῦθ' οὕτως, οὐδ' ἡ φθορά κίνησίς ἐστιν, οὔτε μὴν ἠρεμία. Τα κινήσει γὰρ ἢ κίνησις ἢ ηρεμία τὸ ἀντικείμενον. Εἰ δὲ μηδ' ἕτερον οὖσα τούτων ή γένεσις δέδεικται, πῶς ἂν εἴη κίνησις ή φθορά; Πῶς δὲ πάλιν ἠρεμία, μὴ οὔσης κινήσεως τῆς γενέσεως, ᾗπερ ἀντίκειται ή φθορά; Οὐκ ἄρα ἡ γένεσις καὶ ἡ φθορὰ κινήσεις, ούτε ηρεμίαι, μόνον δὲ μεταβολαί. Κινήσεις δὲ μὴ οὖσαι, ἠρεμίαν ἀντικειμένην οὐχ ἔξουσιν, ἀλλ' ἀμε ταβλησίαν ὡς μεταβολαί, ἀμεταβλησίαν ἀναλογοῦσαν τῇ ηρεμία. Καθώς γὰρ ἡ ἠρεμία ἀπουσία κι νήσεις, οὕτως ἡ ἀμεταβλησία ἀπουσία μεταβολτα Ὥσπερ οὖν ἡρεμιῶν, οὕτω καὶ ἀμεταβλησιῶν ἀντί θεσις εὑρεθήσεται, καὶ ἔσονται ἡ ἐν τῷ ὄντι ἀμετα λησία καὶ ἡ ἐν τῷ μὴ ὄντι ἀλλήλαις ἀντιθετούμεναι. Περὶ μὲν οὖν τῶν κατ' ουσίαν μεταβολών, ήγουν τῆς ἁπλῶς γενέσεως καὶ φθορᾶς, εἰρήσθω τοσαῦτα κατ' ἐπιτομὴν ὑπομνήσεως. ε'. Λέγονται δὲ καὶ αἱ κατὰ συμβεβηκός μεταβολαί γενέσεις τινὲς καὶ φθοραί τινες· οἷον ἡ μὲν αὔξησις γένεσίς τις, φθορὰ δέ τις ἡ μείωσις. Καὶ οὐχ ὥσπερ λέγομεν ὅτι γέγονε τὸ ζῶον, ὅτ' ἐκ σπέρματος γέ νοιτο, καὶ ὅτι ἔφθαρται, ὅτε δὴ τεθναίη· τὸν αὐτὸν τρόπον λέγομεν ὅτι γέγονε τὸ ζῶον ἁπλῶς, ὅταν γένηται δίπηχυ τυχόν, ἀλλ' ὅτι γέγονε τὸ ζῶον δι πηχυ, καὶ ἔφθαρται τοῦ ζώου τὸ δίπηχυ· καὶ γέγονε τὸ ζῶον λευκὸν, καὶ ἔφθαρται τοῦ ζώου τὸ λευκόν. Καὶ ἐπ' ἀλλοιώσεως ἡ μὲν λεύκανσις γένεσις τις λέγεται, φθορὰ δέ τις ἡ μέλανσις. Κοινὸν γάρ ἐστιν ἐν ἁπάσαις κατηγορίαις (εἴτε γένεσις ἁπλῶς θεω ροῖτο καθάπερ ἐν οὐσίαις, εἴτε τις γένεσις, καθώς ἐν συμβεβηκόσι, τὸ τὴν μὲν ἐπὶ τὰ κρείττω καὶ τιμιώτερα μεταβολήν γένεσιν λέγεσθαι, φθορὰν δὲ τὴν ἐπὶ τὰ χείρω καὶ ἀτιμότερα· οἷον ἐπὶ τῶν οὐ σιῶν ἡ μὲν ἀπὸ τῆς γῆς μεταβολὴ πρὸς τὸ πῦρ γέ. νεσις ἁπλῶς λέγεται, φθορὰ δὲ τίς· ἡ δ' ἀπὸ τοῦ πυρὸς εἰς τὴν γῆν φθορὰ μὲν καλεῖται ἁπλῶς, γέ νεσις δὲ τὶς τῷ κρείττω καὶ τιμιωτέραν καὶ μᾶλλον οὐσίαν εἶναι τὴν ὕπαρξιν τοῦ πυρὸς, χείρω δὲ κι ἀτιμοτέραν καὶ ἧττον οὐσίαν τῆς γῆς τὴν ὑπόστασιν· εἴδει μὲν γὰρ ἀναλογεῖ τὸ πῦρ, ὕλῃ δὲ καὶ στερήσει ἡ γῆ. Ἐπεὶ γὰρ ἡ μὲν ύλη περιέχεται ύπο
ntalenus non est movetur, neque quatenus aliud ναι ἐνεργεία, τὸ αὐτὸ μένον κινεῖσθαι δύναται· οἷον
quiddamı acta est, cum id ipsum maneat, moveri
potest; exempli gratia: semen nec ut animal movetur (neque enim animal est), nec ut semen. Si
enim quoquo modo in generatione mutatur, a natura sua discedit, et dum mutatur, non manet semen, sed semper alias aliud per mutationem efficitur. Cum igitur hoc modo non ens propterea
moveri non possit, mutatio autem a nou ente hunc
in modum sit generatio: non igitur generatio motus erit. Sed ne quies quidem. Nam quod natura
aptum est, ut moveri possit, id cum non movetur, quiescere dicitur, quod sane est actu ieus,
Quod autem moveri non potest, id ne quiescere
quidem potest. Quapropter generatio neque motus,
neque quies est.Quæ cum ita se habean', nec corruptio vel motus vel quies etiam erit. Motui enim
vel motus vel quies opponitur. Quod si generatiorem horum neutrum 83 esse ostensum est, qui
fieri potest, ut corruptio motus sit? qui rursum
quies, cum generatio cui corruptio opponitur, motus non sit? Generatio igitur et corruptio motus
vel quietes non sunt, sed mutationes duntaxat.
Cum autem motus non sint, quietem oppositam
non habent, sed vacuitatem a mutatione tanquam
mutationes; vacuitatem, inqua', a mutatione
q"
quieti proportione respondeat. Sicut enim quies
motus absentia, ita vacuitas a mutatione mutationis est absentia. Quemadmodum igitur quietes,
j'a etiam vacationes a mutatione oppositionem habere deprehendentur; atque vacuitas a mutatione in ente, et vacuitas
invicem opponentur. De mutationibus ergo secundum substantiam, hoc
et corruptione hæc pro compendio commentationis dicta sint.
5. Dicuntur porro etiam mutationes accidentales,
generationes quædam, et corruptiones item quælam; veluti augmentatio est generatio quædam,
diminutio vero est corruptio quaedam. Nec quemadmodum dirimus animal generatum esse, cum ex
semine fit, 84 et corruptum esse, cum mortuum
fuerit, sic animal simpliciter generatum esse dicimus, cum bicubitum forte factum fuerit, sed quod
animal bicubitum generatum sit, animalisque bicuEitum corruptum sit: quodque animal album generatum sit, et animalis albedo corrupta sit. Nam
et in alteratione, dealbatio, generatio quaedam;
denigratio autem, corruptio quædam dicitur.
Commune enim est in omnibus prædicamentis
(sive generatio simpliciter consideretur, ut in
substantiis, sive quæ lam generatio, ut in accidentibus), ut quæ in meliora et præstantiora est
mutatio, generatio dicatur; quæ in deteriora et
viliora, corruptio: exempli gratia, in substantiis
mutatio a terra in ignem, generatio simpliciter
dicitur, corruptio autem quædam; contra ex igui
in terram mutatio], corruptio simpliciter, generatio autem quædam vocatur: eo quod melior et
præstantior et magis essentia est ignis exsistentia;
τὸ σπέρμα οὔτε καθὸ ζῶον κινεῖται (οὐδὲ γάρ ἐστιν),
οὔτε καθό σπέρμα· καὶ γὰρ εἰ ποσῶς μεταβάλλει
κατὰ γένεσιν, τῆς ἑαυτοῦ ἐξίσταται φύσεως, και
μεταβάλλον, οὐ μένει σπέρμα, ἀλλὰ ἀεὶ ἄλλοτε ἄλλο
γίνεται κατὰ τὴν μεταβολήν. Εἰ τοίνυν τὸ οὕτω με
ὃν οὐ δύναται διὰ ταῦτα κινεῖσθαι, ἡ δ᾽ ἐκ τοῦ οὕτω
μὴ ὄντος μεταβολὴ γένεσίς ἐστιν· οὐκ ἔστιν ἄρα τ
γένεσις κίνησις. Αλλ' οὐδ᾽ ἡρεμία· τὸ γὰρ περικές
κινεῖσθαι, τοῦτο καὶ ἠρεμεῖ μὴ κινούμενον, ὅπι
ἐστὶ τὸ ἐνεργεία δν. Ο δὲ κινεῖσθαι ἀδύνατον, τοῦτο
καὶ ἠρεμεῖν ἀδύνατον. Ωστε οὐκ ἔστιν ἡ γένεσις,
οὔτε κίνησις, οὔτε ἠρεμία. Εἰ δ' ἔχει ταῦθ' οὕτως,
οὐδ' ἡ φθορά κίνησίς ἐστιν, οὔτε μὴν ἠρεμία. Τα
κινήσει γὰρ ἢ κίνησις ἢ ηρεμία τὸ ἀντικείμενον.
Εἰ δὲ μηδ' ἕτερον οὖσα τούτων ή γένεσις δέδεικται,
πῶς ἂν εἴη κίνησις ή φθορά; Πῶς δὲ πάλιν ἠρεμία,
μὴ οὔσης κινήσεως τῆς γενέσεως, ᾗπερ ἀντίκειται
ή φθορά; Οὐκ ἄρα ἡ γένεσις καὶ ἡ φθορὰ κινήσεις,
ούτε ηρεμίαι, μόνον δὲ μεταβολαί. Κινήσεις δὲ μὴ
οὖσαι, ἠρεμίαν ἀντικειμένην οὐχ ἔξουσιν, ἀλλ' ἀμε
ταβλησίαν ὡς μεταβολαί, ἀμεταβλησίαν ἀναλογού
σαν τῇ ηρεμία. Καθώς γὰρ ἡ ἠρεμία ἀπουσία κι
νήσεις, οὕτως ἡ ἀμεταβλησία ἀπουσία μεταβολτα
Ὥσπερ οὖν ἡρεμιῶν, οὕτω καὶ ἀμεταβλησιῶν ἀντί
θεσις εὑρεθήσεται, καὶ ἔσονται ἡ ἐν τῷ ὄντι ἀμετα6λησία καὶ ἡ ἐν τῷ μὴ ὄντι ἀλλήλαις ἀντιθετούμεναι.
Περὶ μὲν οὖν τῶν κατ' ουσίαν μεταβολών, ήγουν
τῆς ἁπλῶς γενέσεως καὶ φθορᾶς, εἰρήσθω τοσαῦτα
κατ' ἐπιτομὴν ὑπομνήσεως.
©8
* 5 Phys. c. 2, 1. 8. Phys. c. 2, t. 8.
a mutatione in non ente sibi
est, de simplici generatione
ε'. Λέγονται δὲ καὶ αἱ κατὰ συμβεβηκός μεταβολαί
γενέσεις τινὲς καὶ φθοραί τινες· οἷον ἡ μὲν αὔξησις
γένεσίς τις, φθορὰ δέ τις ἡ μείωσις. Καὶ οὐχ ὥσπερ
λέγομεν ὅτι γέγονε τὸ ζῶον, ὅτ' ἐκ σπέρματος γένοιτο, καὶ ὅτι ἔφθαρται, ὅτε δὴ τεθναίη· τὸν αὐτὸν
τρόπον λέγομεν ὅτι γέγονε τὸ ζῶον ἁπλῶς, ὅταν
γένηται δίπηχυ τυχόν, ἀλλ' ὅτι γέγονε τὸ ζῶον δι
πηχυ, καὶ ἔφθαρται τοῦ ζώου τὸ δίπηχυ· καὶ γέγονε
τὸ ζῶον λευκὸν, καὶ ἔφθαρται τοῦ ζώου τὸ λευκόν.
Καὶ ἐπ' ἀλλοιώσεως ἡ μὲν λεύκανσις γένεσις τις
λέγεται, φθορὰ δέ τις ἡ μέλανσις. Κοινὸν γάρ ἐστιν
ἐν ἁπάσαις κατηγορίαις (εἴτε γένεσις ἁπλῶς θεω
ροῖτο καθάπερ ἐν οὐσίαις, εἴτε τις γένεσις, καθώς
ἐν συμβεβηκόσι, τὸ τὴν μὲν ἐπὶ τὰ κρείττω καὶ
τιμιώτερα μεταβολήν γένεσιν λέγεσθαι, φθορὰν δὲ
τὴν ἐπὶ τὰ χείρω καὶ ἀτιμότερα· οἷον ἐπὶ τῶν οὐσιῶν ἡ μὲν ἀπὸ τῆς γῆς μεταβολὴ πρὸς τὸ πῦρ γέ.
νεσις ἁπλῶς λέγεται, φθορὰ δὲ τίς· ἡ δ' ἀπὸ τοῦ
πυρὸς εἰς τὴν γῆν φθορὰ μὲν καλεῖται ἁπλῶς, γένεσις δὲ τὶς τῷ κρείττω καὶ τιμιωτέραν καὶ μᾶλλον
οὐσίαν εἶναι τὴν ὕπαρξιν τοῦ πυρὸς, χείρω δὲ κι
ἀτιμοτέραν καὶ ἧττον οὐσίαν τῆς γῆς τὴν ὑπόστα
σιν· εἴδει μὲν γὰρ ἀναλογεῖ τὸ πῦρ, ὕλῃ δὲ καὶ
στερήσει ἡ γῆ. Ἐπεὶ γὰρ ἡ μὲν ύλη περιέχεται ύπο
col. 1085–1086page 280 of 548
PG 142:1085τοῦ εἴδους, τὸ δὲ εἶδος περιέχει τὴν ὕλην, πέρας ἂν ἡ καὶ ὄρος αὐτῆς (περαίνει γὰρ καὶ ὁρίζει τὸ τῆς ὕλης άπειρόν τε καὶ ἀέριστον)· καὶ ἐπὶ τῶν εἰδοπεποιημένων ἤδη σωμάτων (τῶν) κατὰ τὸν τόπον φυσικῶς κινουμένων τὸ μὲν περιεχόμενον ὕλης ἂν ἔχοι λόγου (τοιοῦτον δὲ τὸ βαρὺ καὶ ἐν μέσῳ, τουτέστιν ἡ γή), τὸ δὲ περιέχον εἴδους. Τοιοῦτον δὲ τὸ κούφον και ἄνω, τουτέστι τὸ πῦρο καὶ τῶν μεταξὺ καὶ σωμάτ των, ήγουν τοῦ ἀέρος καὶ τοῦ ὕδατος, τὸ μὲν περι χόμενον, ὅπερ ἐστὶ τὸ ὕδωρ, ὕλης ἂν ἔχοι λόγον πρὸς τὸν ἀέρα τὸν περιέχοντα, είδους δὲ λόγον ὁ ἀπο πρὸς τὸ ὕδωρ τὸ περιεχόμενον ὑπ' αὐτοῦ. Διὸ μὴ μό νον ἐπὶ (τῆς) γῆς καὶ πυρὸς ἡ μὲν ἀπὸ γῆς εἰς πύρ μεταβολή γένεσις ἁπλῶς λέγοιτ' ἂν, φθορὰ δὲ τίς ἡ ἀπὸ πυρὸς δ' εἰς γῆν φθορὰ μὲν ἁπλῶς, γένεσις δὲ τίς· ἀλλὰ καὶ ἐφ᾽ ὕδατος καὶ ἀέρος ἡ μὲν ἀφ' ύδα. τος εἰς ἀέρα μεταβολὴ καλοίτ᾽ ἂν ἁπλῶς γένεσις, φορὰ δὲ τίς· ἡ δ' ἀπ᾽ ἀέρος εἰς ὕδωρ μεταβολὴ φθορὰ μὲν ἁπλῶς, γένεσις δὲ τίς. Οὐ μόνον δ' ἐπι τῶν οὐσιῶν ἐστιν ἡ εἰρημένη ἀναλογία, ἀλλὰ καὶ ἐν πᾶσι τοῖς γένεσιν. Ἐν μὲν τῷ ποσῷ τὸ μέγα καὶ τὰ πολὺ εἴδει ἀναλογεί, τὸ μικρὸν δὲ καὶ τὸ ὀλίγον ὕλῃ. Καὶ ἡ μὲν αὔξησις εἴδει, ἡ δὲ μείωσις ὕλῃ. Διὸ καὶ ἡ μὲν τῇ γενέσει ἔοικεν, ἡ δὲ τῇ φθορά. Ἐν δὲ τῷ ποιῷ τὸ μὲν λευκὸν καὶ τὸ θερμὸν εἴδε αναλογεί, τὸ δὲ μέλαν καὶ τὸ ψυχρόν ὕλῃ. "Οθεν καὶ Λεύκανσις καὶ θέρμανσις γενέσεις εἶεν ἂν, φθεραὶ δὲ μέλανσίς τε καὶ ψύχρανσις. Ολως γὰρ ἐν ταῖς ἀντιθέσεσι τὰ κρείττω μὲν ὡς εἴδει ἀναλογούντα λαμβάνεται, ὡς ὕλῃ δὲ καὶ στερήσει τὰ καταδεέστερα. Διὸ καὶ καθόλου πᾶσα διάκρισις γένεσις ὅλως κλη θείη ἂν, φθορὰ δὲ τοὐναντίον ἡ σύγκρισις, ὅτι κρεῖτ τον ἡ διάκρισις δοκεῖ τῆς συγκρίσεως. Τὸ κρεί: τον δὲ καὶ τὸ χεῖρον ἐν πᾶσι θεωρεῖται τοῖς οὖσιν. Οὕτω (το) καὶ Πυθαγόρειο: συστοιχίας τινὰς ἀντικειμένας ἐξεῦρον δέκα τὸν ἀριθμὸν, ὑφ᾽ ἂς ὥσπερ εἰς ἀρχές τὰ ὄντα (πάντα) συνάγουσι. Καὶ ἡ μὲν κρείττων μοῖ. Ἡ ἀντικειμένη χείρων μα παρ' αὐτοῖς ἐστιν αὕτη αὕτη Αγαθόν, Κακίνη Πέρας, Απειρον, Περιττίν, Αρτιον, Πλήθος, Δεξιόν, Αριστερὸν, Φως, Σκότος, Αόρεν, Θέλυ, Ηρεμοῦν, Κινούμενον, Καμπύλον, Ετερόμηκες. Εὐθύ, Τετράγωνον. δ'. Ὅταν μὲν οὖν ἐξ ἄλλης οὐσιας εἰς ἄλλην οὐ σταν μετάβασις γένηται, ἢ ἐξ ἁπλῆς, ὡς ἐκ σπέρμα
τοῦ εἴδους, τὸ δὲ εἶδος περιέχει τὴν ὕλην, πέρας ἂν ἡ deterior utem et vilior et minus essentia terrae
καὶ ὄρος αὐτῆς (περαίνει γὰρ καὶ ὁρίζει τὸ τῆς ὕλης
άπειρόν τε καὶ ἀέριστον)· καὶ ἐπὶ τῶν εἰδοπεποιημένων ἤδη σωμάτων (τῶν) κατὰ τὸν τόπον φυσικῶς
κινουμένων τὸ μὲν περιεχόμενον ὕλης ἂν ἔχοι λόγου
(τοιοῦτον δὲ τὸ βαρὺ καὶ ἐν μέσῳ, τουτέστιν ἡ γή),
τὸ δὲ περιέχον εἴδους. Τοιοῦτον δὲ τὸ κούφον και
ἄνω, τουτέστι τὸ πῦρο καὶ τῶν μεταξὺ καὶ σωμάτ
των, ήγουν τοῦ ἀέρος καὶ τοῦ ὕδατος, τὸ μὲν περιχόμενον, ὅπερ ἐστὶ τὸ ὕδωρ, ὕλης ἂν ἔχοι λόγον πρὸς
τὸν ἀέρα τὸν περιέχοντα, είδους δὲ λόγον ὁ ἀπο
πρὸς τὸ ὕδωρ τὸ περιεχόμενον ὑπ' αὐτοῦ. Διὸ μὴ μό
νον ἐπὶ (τῆς) γῆς καὶ πυρὸς ἡ μὲν ἀπὸ γῆς εἰς πύρ
μεταβολή γένεσις ἁπλῶς λέγοιτ' ἂν, φθορὰ δὲ τίς·
ἡ ἀπὸ πυρὸς δ' εἰς γῆν φθορὰ μὲν ἁπλῶς, γένεσις
δὲ τίς· ἀλλὰ καὶ ἐφ᾽ ὕδατος καὶ ἀέρος ἡ μὲν ἀφ' ύδα.
τος εἰς ἀέρα μεταβολὴ καλοίτ᾽ ἂν ἁπλῶς γένεσις,
φορὰ δὲ τίς· ἡ δ' ἀπ᾽ ἀέρος εἰς ὕδωρ μεταβολὴ
φθορὰ μὲν ἁπλῶς, γένεσις δὲ τίς. Οὐ μόνον δ' ἐπι
τῶν οὐσιῶν ἐστιν ἡ εἰρημένη ἀναλογία, ἀλλὰ καὶ
ἐν πᾶσι τοῖς γένεσιν. Ἐν μὲν τῷ ποσῷ τὸ μέγα καὶ
τὰ πολὺ εἴδει ἀναλογεί, τὸ μικρὸν δὲ καὶ τὸ ὀλίγον
ὕλῃ. Καὶ ἡ μὲν αὔξησις εἴδει, ἡ δὲ μείωσις ὕλῃ.
Διὸ καὶ ἡ μὲν τῇ γενέσει ἔοικεν, ἡ δὲ τῇ φθορά.
Ἐν δὲ τῷ ποιῷ τὸ μὲν λευκὸν καὶ τὸ θερμὸν εἴδε:
αναλογεί, τὸ δὲ μέλαν καὶ τὸ ψυχρόν ὕλῃ. "Οθεν καὶ
Λεύκανσις καὶ θέρμανσις γενέσεις εἶεν ἂν, φθεραὶ
δὲ μέλανσίς τε καὶ ψύχρανσις. Ολως γὰρ ἐν ταῖς
ἀντιθέσεσι τὰ κρείττω μὲν ὡς εἴδει ἀναλογούντα
λαμβάνεται, ὡς ὕλῃ δὲ καὶ στερήσει τὰ καταδεέστερα.
Διὸ καὶ καθόλου πᾶσα διάκρισις γένεσις ὅλως κλη
θείη ἂν, φθορὰ δὲ τοὐναντίον ἡ σύγκρισις, ὅτι κρεῖτ
τον ἡ διάκρισις δοκεῖ τῆς συγκρίσεως. Τὸ κρεί: τον
δὲ καὶ τὸ χεῖρον ἐν πᾶσι θεωρεῖται τοῖς οὖσιν. Οὕτω
(το) καὶ Πυθαγόρειο: συστοιχίας τινὰς ἀντικειμένας
ἐξεῦρον δέκα τὸν ἀριθμὸν, ὑφ᾽ ἂς ὥσπερ εἰς ἀρχές
τὰ ὄντα (πάντα) συνάγουσι.
subsistentia; ignis enim formæ, terra vero mateć
riæ et privationi proportione respondet. Quoniam
enim materia quilem a forma 85 continetur,
forma autem continet materiam, ut quæ ipsis
extremitas ac finis sit (ipsius enim immensitatem
ac infinitatem terminat et circumscribit); ideo
etiam in corporibus jam informatis, quæ naturali
ratione per locum moventur, id quod continetur,
(tale auten est quod gravitate præditum et in
medio situm est, hoc est terra) materiæ rationem
obtinet; quod autem continet (quale est quod
levitate præditum et in superiori loco est, ignis
videlicet, forina vicem obit. Εt intermediorum
vero etiam corporum, hoc est, aeris et aquæ, ið
quidem quod continetur, quod est aqua, materiæ
rationem habet ad aerem continentem:»er autem
formæ rationem ad aquam quæ continetur ab ipso.
Quapropter non tantum circa terram et ignem a
terra in ignem mutatio, simpliciter generatio dici
potest, corruptio autem quædam: et contra ab
igni in terram [mutatio], simpliciter corruptio,
generatio autem quædam: sed et circa aquam et
aerem mutatio quidem ab aqua in aerem, generatio simplex dici potest, corruptio autem quædam;
et contra ab aere in aquam mutatio, corruptio
quidem 86 simpliciter, generatio autem quædam.
Non autem in substantiis duntaxat, sed etiam in
omnibus generibus dicta analogia reperitur. In
quantitate quidem magnum et multum formæ,
parvum et paucum materia; et angmentatio item
formæ, diminutio materiæ proportione respondet.
Et proinde illa generationi, hæc corruptioni similis est. In qualitate vero album et calidum formæ,
nigrum et frigidum materiæ respondet. Unde etiam
deallatio et calefactio generationes, denigratio
et refrigeratio corruptiones sunt. Nam omnino in
oppositionibus præstantiora, ut formæ, viliora autem, ut materiæ et privatioui respondentia accipiuntur. Quap: opter et am in universum omnis secretio, omnino generatio; concre'io contra
corruptio vocari queat, propterea quod secretio concretioni antecellere videtur. Melius porro el
pejus in omnibus entibus consideratur. Sic etiam Pythagorei oppositas quasdam conjugationes numero
decem invenerunt ad quas tanquam ad principia, omnia entia colligunt.
Καὶ ἡ μὲν κρείττων μοῖ. Ἡ ἀντικειμένη χείρων
μα παρ' αὐτοῖς ἐστιν
87 Ac praestantior quis Opposita " autem ac dete
dem apud ipsos pars rior pars haec est.
hæc est.
Malum.
αὕτη
αὕτη·
Αγαθόν,
Κακίνη
Bonam.
Πέρας,
Απειρον,
Finis.
Περιττίν,
Αρτιον,
Impar.
Infinitum.
Par.
"Ev,
Πλήθος,
Umum.
Multitudo.
Δεξιόν,
Αριστερὸν,
Dextrum.
Sinistrum.
Φως,
Σκότος,
Lumen.
Tenebra.
Αόρεν,
Θέλυ,
Ηρεμοῦν,
Κινούμενον,
Καμπύλον,
Ετερόμηκες.
Εὐθύ,
Τετράγωνον.
δ'. Ὅταν μὲν οὖν ἐξ ἄλλης οὐσιας εἰς ἄλλην οὐ
σταν μετάβασις γένηται, ἢ ἐξ ἁπλῆς, ὡς ἐκ σπέρμα
71 Metaphys. c. 5.
Quiescens.
Rectum.
Quadratum.
Femina.
Motum.
Curvum.
Altera parte longius.
6. Cum igitur ex alia substantia in aliam substantiam fit transitus, aut ex imperfecta, ut ex
Masculus.
col. 1087–1088page 281 of 548
PG 142:1087της ζώον, ἢ ἐκ τελείας, ὡς ἐξ ὕδατος ἀὴρ, τότε ο γένεσίς ἐστιν ἁπλῶς· ὅταν δὲ γίνηται περί τι είδοπο ποιημένον μεταβολή, κατά τι τῶν συμβεβηκότων αὐτῷ· οἷον ὅταν τὸ ὕδωρ θερμαίνηται τῆς ὑδατηρές μὴ ἐξιστάμενον φύσεως, τότε τις μὲν ἔστι γένεσις, τοῦ θερμοῦ δηλονότι, τὸ δ' ὅλον ἀλλοίωσις. Η μὲν γὰρ ἁπλῶς γένεσις ἄλλο ποιεῖ, ἀλλοῖον δὲ ἡ ἀλλοίωσις. Οταν δέ τινι τῶν εἰδῶν ὁμοίου τινὸς πρόσθεσις ἐξ ἀνομαίου γένηται δι' ἀλλοιώσεως, κἀντεῦθεν ἐπί δοσις τοῦ ὄγκου καὶ τοῦ ποσοῦ τοῦ ἐν σώματι, γένει σις μέν τίς ἐστι καὶ τὸ τοιοῦτον, τὸ δὲ σύμπαν αυτ ξησις. Ε. Οἷον ὅταν τῷ πυρὶ ξύλων προστεθέντων καὶ ἐξαφθέντων ἐπίδοσις γένηται τῆς φλογές. Οταν δ' ἀπὸ παρατρίψεως ξύλων ή λοιπῶν σωμάτων γένηται πῦρ, τὸ τοιοῦτον οὐκ αὔξησις πυρός, ἀλλὰ γένεσις (έστι) μόνον. "Οταν δὲ πῦρ πυρὶ προστεθείη, προς θήκη μόνον καλείται πυρός. Ωσαύτως δ᾽ ἔχει κἀπὶ τῶν ἄλλων ἀψύχων σωμάτων. ᾿Αλλὰ δὴ κἀπὶ τῶν ἐμψύχων οὕτως αὔξησις γίνεται, τῆς τροφῆς ἐξομοιουμένης δηλονότι τῷ τρεφομένῳ διὰ τῆς ἐν αὐτῷ. αλλοιωτικῆς δυνάμεως καὶ προστιθεμένης αὐτῷ καντεῦθεν τῶν σωμάτων ἐπιδιδούσης κατ' αναλογίαν ὁλότητος, τῆς μὲν προστιθεμένης ουσίας μὴ διεούσης διόλου πάντη τοῦ σώματος, προωθούσης δὲ τὴν πρὸ αὐτῆς, κακείνης ὡσαύτως τὴν πρὸ ἐκείνης καὶ οὕτω τῆς ὅλης πλείονος γινομένης, καὶ κατὰ λόγον ἐπιδ δόντος πάντη τοῦ σώματος· ὥσπερ τοὐναντίον ἐπὶ τοῦ μειουμένου καὶ ῥυτιδουμένου σώματος, τῶν πλησίων κινουμένων μορίων τὸ πᾶν σῶμα πάσχει την μείωσιν, κατά μετάθεσίν τινα καὶ καθ' ὑποχώρησιν πανταχή γινομένης τῆς μειώσεως. Οὔτε δὲ τὸ ἀποῤῥέον καὶ ἀφιστάμενον λέγεται μειοῦσθαι, οὔτε τὸ προστιθέμενον αύξεσθαι, κἂν τὸ μὲν ἔλαττον δοχή διὰ τοῦ ἀφαιρεῖσθαι γινόμενον, τὸ δὲ μείζον διὰ τοῦ προστίθεσθαι. Τὸ γὰρ μειούμενον καὶ τὸ αὐξόμενον, ὑπομένοντα, χρὴ τὸ μὲν τὴν μείωσιν πάσχειν, τὸ δὲ τὴν αύξησιν δέχεσθαι. Κἄν ποτε ἡ τροφή μεταβάλλῃ εἰς πνεῦμα, οὐκ αὔξεται· φθορά γάρ ἐστιν αὐτῆς ἡ ἐμπνευμάτωσις, ἀλλ' οὐκ αὔξησις. Κάν τούτῳ δια φέροι ἂν ἀλλοιώσεως αὔξησις, ὅτι τὸ μὲν ἀλλοιοῦν ἔστιν ὅτε ἀνταλλοιοῦται, καθά που τὰ ἱμάτια ψυχρά ὄντα θερμαίνομεν ἡμεῖς καὶ ἀντιθερμαινόμεθα ὑπ' αὐτῶν, καὶ ὁ ἐν τοῖς βαλανείοις ἀὴρ ἡμᾶς θερμαίνων ἀντιθερμαίνεται ὑφ' ἡμῶν. Τὸ δ' αύξον οὐκ ἀνταύξε και πώποτε. Προστιθέμενον δὲ τῷ αὐξομένῳ καὶ εἰς τὴν τοῦ αὐξομένου μεταβάλλον οὐσίαν, ὑπὸ τῆς ἐν αὐτῷ δὴ τῷ αὐξομένῳ δυνάμεως φυσικῆς, οὕτω τὴν αὔξησιν ἀ εργάζεται, τῶν ὁμοις μερῶν δηλονότι πρώτ τως δεχομένων αὐτὴν, κἀντεῦθεν καὶ τῶν ἐν μοι μερῶν. Τοῦτο δὲ γίνεται, ὅταν τὸ προστιθέμενων ὑπερβάλλῃ τοῦ ἀφαιρουμένου κατὰ (τὸ) ποσόν. Της γὰρ σωματικῆς ὕλης ἐν συνεχεί καθεστηκυίας επιβ μου τε καὶ ἀποῤῥοῇ, ὅταν μὲν τὸ ἐπιῤῥέον καὶ εἰσιν πλεῖον εἴη τοῦ ἀποῤῥέοντος καὶ ἀφισταμένου, τροφή καὶ αὔξησις γίνεται· ὅταν δ' ἴσον, τροφὴ μόνον· ἔττι
somniue animal; aut ex perfecta, ut ex aqua aer: της ζώον, ἢ ἐκ τελείας, ὡς ἐξ ὕδατος ἀὴρ, τότε
tum generatio est simpliciter. Cum autem circa
aliquod forma præditum fit mutatio ratione cujursdam accidentis quod in ipso est, veluti quando
aqua calefit, ut a liquida natura sua non deficiat,
tunc quædam quidem, calidi nimirum, est generafio, totum autem alteratio est. Nam simpliciter
generatio ®, aliud, alteratio autem, qualitate 88
differens efficit. At cum ad speciem aliquam simile
aliquid ex dissimili per alterationem apponitur,
atque hinc ad massam et quantitatem, quæ est in
corpore, fit accessio, generatio quidem est quædam
etiam hoc, totum autem augmentatio.
· 7. Veluti cum lignis igni appositis et accensis
famma Gt incrementum. Quando autem ex ligno- ο
rum aut aliorum corporum attritione ignis exstiterit, tale quid non ignis augmentatio, sed tantum
generatio est. Quando denique ignis igni adjungitur, accessio ignis tantum vocatur. Atque eodem
modo res in aliis inanimatis corporibus se habet.
Sed et in animatis ad eumdem modum fit augmen⚫
tatio, assimilato nimirum nutrimento per alteratricem facultatem ei quod nutritur, et eidem apposi10, atque hinc secundum proportionem membris
corporis omnibus accrescentibus: ut substantia
quæ ədjungitur totum omnino corpus non penetret,
sed priorem protrudat, illaque vicissim priorem,
alque ita tota major fiat, et secundum proportionem totum corpus accrescat; quemadmodum contra in corpore quod minuitur, et rugatur, propin
quis partibus 89 evacualis universum corpus
diminutionem subit, per transpositionem quamdain
ct retrocessionem diminutione undique facta.
Porro autem nec quod efluit et discedit, diminui,
vec quod adjungitur, augeri dicitur: tametsi illul per detractionem minus, hoc per adjumetionem
majus fieri videtur. Nam quod minuitur et augetur remanere oportet, ut illud
quidem diminutionem sustineat, hoc augmentationem suscipiat. Et licet aliquando nutrimentum
in flatum mutetur, non tamen augetur. Nam mutatio in flatum est corruptio illius, non augmentatio.
Et hoc nomine augmentatio ab alterationė differre
queat, quod alterans interdum vicissim alteratur,
quemadmodum nos vestimenta quæ frigida sunt calefacimus, et vicissim ab ipsis calorem contrahinius;
et balneorum aer nos calefaciens vicissim calefit a
nobis. At quod auget,non vicissim augetur unquam;
sed cum ei quod augetur adjungitur, et in ejus quod
augetur substantiam mutatur ab ea naturali facultate
quæ in eo est quod augetur; ita demum augmenta·
tonem præstat, similaribus scilicet partibus eam
primo, et hinc 90 etiam dissimilaribus excipientiþ s. Hoc autem fit, cum quod adjungitur exsuperat id
quod detrahitur in quantitate: Cum enim corporalis
natoria in continuo alluxu et efluxu constituta sit,
quando id quod affluit et ingreditur, plus est eo quod
γένεσίς ἐστιν ἁπλῶς· ὅταν δὲ γίνηται περί τι είδοπο
ποιημένον μεταβολή, κατά τι τῶν συμβεβηκότων
αὐτῷ· οἷον ὅταν τὸ ὕδωρ θερμαίνηται τῆς ὑδατηρές
μὴ ἐξιστάμενον φύσεως, τότε τις μὲν ἔστι γένεσις,
τοῦ θερμοῦ δηλονότι, τὸ δ' ὅλον ἀλλοίωσις. Η μὲν
γὰρ ἁπλῶς γένεσις ἄλλο ποιεῖ, ἀλλοῖον δὲ ἡ ἀλλοίω
σις. Οταν δέ τινι τῶν εἰδῶν ὁμοίου τινὸς πρόσθεσις
ἐξ ἀνομαίου γένηται δι' ἀλλοιώσεως, κἀντεῦθεν ἐπίδοσις τοῦ ὄγκου καὶ τοῦ ποσοῦ τοῦ ἐν σώματι, γένει
σις μέν τίς ἐστι καὶ τὸ τοιοῦτον, τὸ δὲ σύμπαν αυτ
ξησις.
Ε. Οἷον ὅταν τῷ πυρὶ ξύλων προστεθέντων καὶ
ἐξαφθέντων ἐπίδοσις γένηται τῆς φλογές. Οταν δ'
ἀπὸ παρατρίψεως ξύλων ή λοιπῶν σωμάτων γένηται
πῦρ, τὸ τοιοῦτον οὐκ αὔξησις πυρός, ἀλλὰ γένεσις
(έστι) μόνον. "Οταν δὲ πῦρ πυρὶ προστεθείη, προςθήκη μόνον καλείται πυρός. Ωσαύτως δ᾽ ἔχει κἀπὶ
τῶν ἄλλων ἀψύχων σωμάτων. ᾿Αλλὰ δὴ κἀπὶ τῶν
ἐμψύχων οὕτως αὔξησις γίνεται, τῆς τροφῆς ἐξο
μοιουμένης δηλονότι τῷ τρεφομένῳ διὰ τῆς ἐν αὐτῷ.
αλλοιωτικῆς δυνάμεως καὶ προστιθεμένης αὐτῷ·
καντεῦθεν τῶν σωμάτων ἐπιδιδούσης κατ' αναλογίαν
ὁλότητος, τῆς μὲν προστιθεμένης ουσίας μὴ διεούσης
διόλου πάντη τοῦ σώματος, προωθούσης δὲ τὴν πρὸ
αὐτῆς, κακείνης ὡσαύτως τὴν πρὸ ἐκείνης καὶ οὕτω
τῆς ὅλης πλείονος γινομένης, καὶ κατὰ λόγον ἐπιδ:-
δόντος πάντη τοῦ σώματος· ὥσπερ τοὐναντίον ἐπὶ
τοῦ μειουμένου καὶ ῥυτιδουμένου σώματος, τῶν
πλησίων κινουμένων μορίων τὸ πᾶν σῶμα πάσχει
την μείωσιν, κατά μετάθεσίν τινα καὶ καθ' ὑποχώ
ρησιν πανταχή γινομένης τῆς μειώσεως. Οὔτε δὲ τὸ
ἀποῤῥέον καὶ ἀφιστάμενον λέγεται μειοῦσθαι, οὔτε
τὸ προστιθέμενον αύξεσθαι, κἂν τὸ μὲν ἔλαττον δοχή
διὰ τοῦ ἀφαιρεῖσθαι γινόμενον, τὸ δὲ μείζον διὰ τοῦ
προστίθεσθαι. Τὸ γὰρ μειούμενον καὶ τὸ αὐξόμενον,
ὑπομένοντα, χρὴ τὸ μὲν τὴν μείωσιν πάσχειν, τὸ δὲ
τὴν αύξησιν δέχεσθαι. Κἄν ποτε ἡ τροφή μεταβάλλῃ
εἰς πνεῦμα, οὐκ αὔξεται· φθορά γάρ ἐστιν αὐτῆς ἡ
ἐμπνευμάτωσις, ἀλλ' οὐκ αὔξησις. Κάν τούτῳ διαφέροι ἂν ἀλλοιώσεως αὔξησις, ὅτι τὸ μὲν ἀλλοιοῦν
ἔστιν ὅτε ἀνταλλοιοῦται, καθά που τὰ ἱμάτια ψυχρά
ὄντα θερμαίνομεν ἡμεῖς καὶ ἀντιθερμαινόμεθα ὑπ'
αὐτῶν, καὶ ὁ ἐν τοῖς βαλανείοις ἀὴρ ἡμᾶς θερμαίνων
ἀντιθερμαίνεται ὑφ' ἡμῶν. Τὸ δ' αύξον οὐκ ἀνταύξε
και πώποτε. Προστιθέμενον δὲ τῷ αὐξομένῳ καὶ εἰς
τὴν τοῦ αὐξομένου μεταβάλλον οὐσίαν, ὑπὸ τῆς ἐν
αὐτῷ δὴ τῷ αὐξομένῳ δυνάμεως φυσικῆς, οὕτω τὴν
αὔξησιν ἀ εργάζεται, τῶν ὁμοις μερῶν δηλονότι πρώτ
τως δεχομένων αὐτὴν, κἀντεῦθεν καὶ τῶν ἐν μοι
μερῶν. Τοῦτο δὲ γίνεται, ὅταν τὸ προστιθέμενων
ὑπερβάλλῃ τοῦ ἀφαιρουμένου κατὰ (τὸ) ποσόν. Της
γὰρ σωματικῆς ὕλης ἐν συνεχεί καθεστηκυίας επιβ
μου τε καὶ ἀποῤῥοῇ, ὅταν μὲν τὸ ἐπιῤῥέον καὶ εἰσιν
πλεῖον εἴη τοῦ ἀποῤῥέοντος καὶ ἀφισταμένου, τροφή
καὶ αὔξησις γίνεται· ὅταν δ' ἴσον, τροφὴ μόνον· ἔττι
8. De ortu et interitu, c. 4. 4 De ortu et interitu, c. 5.
col. 1089–1090page 282 of 548
PG 142:1089δέ γε καὶ ἔλαττον, τροφὴ καὶ μείωσις, συντελοῦντος τοῦ ἐπεισιόντος εἰς μόνην τοῦ εἴδους τινὰ φυλακήν. Ἔστι γὰρ καὶ τοῦ ποσοῦ μειουμένου τὸ εἶδος φυλάττεσθαι. Οὐ γάρ ἐστιν ἡ μείωσις καὶ ἡ φθίσις ἁπλῶς φθορά, ἀλλὰ τὶς φθορά· καθάπερ ή αὔξησις γένε σις τίς. η. Ἐπὶ δὲ τῆς κατὰ τόπον μεταβολῆς ἡ μὲν ἄνω κατὰ φύσιν φορά, καὶ ἡ εἰς τὰ δεξιὰ, καὶ ἡ εἰς τὰ ἔμπροσθεν, γενέσεις ἂν εἶέν τινες φθοραὶ δέ τινες ή εἰς τὰ κάτω φορά, καὶ ἡ εἰς ἀριστερὰ, καὶ εἰς τὰ ὄπισθεν. τὸ ΚΕΦΑΛ. Ζ'. Περὶ φύσεως. α. Φύσις ἐστὶν ἀρχὴ κινήσεως καὶ ἠρεμίας, ἐν ᾧ ὑπάρχει πρώτως καθ᾿ αὐτὸ καὶ μὴ κατά συμβεβηκὸς. Ἐπεὶ δ' ἡ κίνησις ἐνέργεια τοῦ δυνάμει ἐλέγετο καθό δυνάμει, ἀργία δὲ τούτου ἡ ἠρεμία· τὸ αἴτιον τῆς τοιαύτης ἐνεργείας καὶ ἀργίας ἡ φύσις ἐστὶν, ἤγουν ἡ παρὰ τοῦ δημιουργοῦ τοῖς φυσικοῖς ἐντε θεῖσα πᾶσιν ἐπιτηδειότης καὶ δύναμις οὐκ ἐπείσακτος πρὸς τὸ ἀφ' ἑαυτῶν κινεῖσθαι καὶ μεταβάλλειν, καὶ πάλιν ἀφ' ἑαυτῶν παύεσθαι τῆς τοιαύτης κινή σεω; καὶ μεταβολῆς· ἡ τοιαύτη τούτοις ἐντὸς οἰκουροῦσα εὐφυΐα φύσις ὠνόμασται. β'. Τὴν κίνησιν δὲ παραλαμβάνομεν ἐνταῦθα και νότερον ἀντὶ πάσης μεταβολῆς. Ταύτης τῆς μετα βολῆς, ὥσπερ δὴ καὶ τῆς ἀμεταβλησίας ἡ φύσις αἰτία ἐστὶν, αἰτία προσεχής τε καὶ κινητή. κινουμένη γὰρ φύσις κινεῖ. Πρώτως δὲ καὶ ἀκινήτως καὶ κυρίως αἰτία τῶν ἁπάντων καὶ αὐτῆς τῆς φύσεως ὁ Θεός. Εἰ δὲ καὶ ποιεῖν ἡ φύσις λέγεται καὶ κατὰ λό γον ποιεῖν, ἀλλ' ὁ ποιητικός λόγος διττός· ὁ μὲν γνωστικῶς ποιῶν καὶ κυρίως ποιῶν, ὁ δὲ γνώσεως μὲν ἄτερ καὶ τῆς εἰς ἑαυτὸν ἐπιστροφῆς, τεταγμένως δὲ καὶ ὡρισμένως καὶ προηγουμένου τινὸς τέο λου; ἕνεκα. Κατὰ τοῦτον τὸν λόγον ἡ φύσις λέγεται ποιεῖν, ἄλογος οὖσα κατὰ τὸν πρῶτον λόγον. "Οθεν εἰκότως ὀργανικὴν αἴτιον ὁ Πλάτων ταύτην φησίν ἐπείπερ ὥσπερ τὸ σκέπαρνον ἢ ὁ πρίων οὐκ οἴδασιν οὐδὲν ἐν τοῖς τεχνητοῖς, οὕτω; οὐδ᾽ ἐν τοῖς φυσικοῖς
δέ γε καὶ ἔλαττον, τροφὴ καὶ μείωσις, συντελοῦντος effluit et abscedit, nutritio et augmentatio fii; quando
τοῦ ἐπεισιόντος εἰς μόνην τοῦ εἴδους τινὰ φυλακήν.
Ἔστι γὰρ καὶ τοῦ ποσοῦ μειουμένου τὸ εἶδος φυλάττεσθαι. Οὐ γάρ ἐστιν ἡ μείωσις καὶ ἡ φθίσις ἁπλῶς
φθορά, ἀλλὰ τὶς φθορά· καθάπερ ή αὔξησις γένε
σις τίς.
autem æquale duntaxat, nutritio tantum; quando
denique minus, nutritio et diminutio; ut quod
ingreditur, hoc tantum prastet, ut species quoquomodo conservetur. Potest enim etiam decrescente
quantitate species conservari. Neque enim diminuio et decretio simplex est corruptio, sed corruptio quædam; quemadmodum augmentatio, generatio quædam.
η. Ἐπὶ δὲ τῆς κατὰ τόπον μεταβολῆς ἡ μὲν ἄνω
κατὰ φύσιν φορά, καὶ ἡ εἰς τὰ δεξιὰ, καὶ ἡ εἰς τὰ
ἔμπροσθεν, γενέσεις ἂν εἶέν τινες φθοραὶ δέ τινες ή
εἰς τὰ κάτω φορά, καὶ ἡ εἰς ἀριστερὰ, καὶ εἰς τὰ
ὄπισθεν.
8. Al in ea mutatione quae per locum fit, ad
superiorem et dextram et anteriorem partem motus
naturalis, generationes quædam; contra in iuferiorem, el sinistram et posteriorem partem motus,
corruptiones quædam dici queant.
SYNOPSIS CAPITIS VII,
QUOD EST DE NATURA.
91 1. Definit naturam et definitionem paraphrastice interpretatur. - 2. Docet quomodo in definitione
naturæ vocabulum motus sit accipiendum, et quod natura sit causa ejus propinqua, ipsaque etiam a Do
moveatur; ubi etiam distincte tradit, quomodo natura secundum rationem agere dicatur: unde infert
naturam merito a Platone causam instrumentalem esse appellatam, et actum ejus potius quamdam perpessionem esse. 3. Cur in definitione adjiciatur, cui inest, seu ejus in quo est? 4. Cur, primo?
5. Cur, per se, et non secundum accidens? — 6. Per corollarium exponit discrimen rerum naturalium
et artificialium.· 7. Quare natura et motus et quietis principium dicatur, et quomodo hoc accipiendum
sit. — 8. Quomodo differant, τὸ natura et secundum naturam, et quid utrumque sil. 9. Superius d s.
crimen confirmat, et ad ea quæ fiunt præter naturam refert etiam vitia a natura contracta el defectus,
et reliquas naturæ aberrationes, ut in monstris, ubi simul istorum causam materialem quidem exponit.
10. Discrimen explicat, quomodo præter naturam et supra naturam differunt.
Περὶ φύσεως.
α. Φύσις ἐστὶν ἀρχὴ κινήσεως καὶ ἠρεμίας, ἐν ᾧ
ὑπάρχει πρώτως καθ᾿ αὐτὸ καὶ μὴ κατά συμβεβηκός. Ἐπεὶ δ' ἡ κίνησις ἐνέργεια τοῦ δυνάμει ἐλέγετο
καθό δυνάμει, ἀργία δὲ τούτου ἡ ἠρεμία· τὸ αἴτιον
τῆς τοιαύτης ἐνεργείας καὶ ἀργίας ἡ φύσις ἐστὶν,
ἤγουν ἡ παρὰ τοῦ δημιουργοῦ τοῖς φυσικοῖς ἐντεθεῖσα πᾶσιν ἐπιτηδειότης καὶ δύναμις οὐκ ἐπείσακτος πρὸς τὸ ἀφ' ἑαυτῶν κινεῖσθαι καὶ μεταβάλλειν,
καὶ πάλιν ἀφ' ἑαυτῶν παύεσθαι τῆς τοιαύτης κινήσεω; καὶ μεταβολῆς· ἡ τοιαύτη τούτοις ἐντὸς οἰκου
ροῦσα εὐφυΐα φύσις ὠνόμασται.
β'. Τὴν κίνησιν δὲ παραλαμβάνομεν ἐνταῦθα καινότερον ἀντὶ πάσης μεταβολῆς. Ταύτης τῆς μετα
βολῆς, ὥσπερ δὴ καὶ τῆς ἀμεταβλησίας ἡ φύσις
αἰτία ἐστὶν, αἰτία προσεχής τε καὶ κινητή. Κινου
μένη γὰρ φύσις κινεῖ. Πρώτως δὲ καὶ ἀκινήτως καὶ
κυρίως αἰτία τῶν ἁπάντων καὶ αὐτῆς τῆς φύσεως ὁ
Θεός. Εἰ δὲ καὶ ποιεῖν ἡ φύσις λέγεται καὶ κατὰ λόγον ποιεῖν, ἀλλ' ὁ ποιητικός λόγος διττός· ὁ μὲν
γνωστικῶς ποιῶν καὶ κυρίως ποιῶν, ὁ δὲ γνώσεως
μὲν ἄτερ καὶ τῆς εἰς ἑαυτὸν ἐπιστροφῆς, τεταγμέ
νως δὲ καὶ ὡρισμένως καὶ προηγουμένου τινὸς τέο
λου; ἕνεκα. Κατὰ τοῦτον τὸν λόγον ἡ φύσις λέγεται
ποιεῖν, ἄλογος οὖσα κατὰ τὸν πρῶτον λόγον. "Οθεν
εἰκότως ὀργανικὴν αἴτιον ὁ Πλάτων ταύτην φησίν·
ἐπείπερ ὥσπερ τὸ σκέπαρνον ἢ ὁ πρίων οὐκ οἴδασιν
οὐδὲν ἐν τοῖς τεχνητοῖς, οὕτω; οὐδ᾽ ἐν τοῖς φυσικοῖς
10 2 Plays. c., 1. 3. 1 1 De legibus, p, 767.
CAPUT VII.
De natura.
4. Natura 10 est principium motus et quietis ejus
in quo est, primo, per se, et non secundum accidens. Quoniam autem motus ejus 92 quod potentia est quatenus est potentia actus, et quies ejusdem
cessatio dicebatur; hujus actus et cessationis causa
est natura: hoc est, rebus omnibus naturalibus a
conditore insita aptitudo, et potentia non adventitia, qua a seipsis moveri et mutari, et rursus a
seipsis ab ejusmodi motu et mutatione cessare
queunt. Ejusmodi quæ in ipsis habitat naturæ aptitudo, natura nominata est.
2. Porro motum hic communiter pro omni mutatione accipimus. Hujus igitur mutationis, quemadmodum et vacuitatis a mutatione, causa natura
est. Causa, inquam, propinqua et motui subjecta.
Natura enim movetur, et ita demum novel. Primo
autem et sine motu et proprie, omnium, adeoque
ipsius etiam naturæ causa, Deus est. Etsi autem
etiam natura facere dicitur, et secundum rationem
facit, tamen efficiens ratio duplex est: altera per
scientiam et proprie faciens, altera sine scientia et
reflexione ad seipsam, ordinate tamen et finite,
antecedentis alicujus finis gratia. Quoad hanc rationem natura dicitur facere, cum quoad priorem rationem expers rationis sit. Unde etiam.merito cansam 93 instrumentalem Plato eam pronuntiat;
quoniam, ut ascia et serra nihil omnino norunt in
col. 1091–1092page 283 of 548
PG 142:1091νίως ἐπίσταται καὶ κυρίως ποιεί, μόνην ἐπιτηδειότητα κάτωθεν παρεχομένης τῆς φύσεως, ἣν ἔλαβεν ἀπὸ τοῦ δημιουργοῦ, αὐτοῦ δὲ τοῦ δημιουργοῦ κατὰ τὸ οἰκεῖον βούλημα τὸ τέλος ἄνωθεν ἐπιλάμποντος. "Οθεν καὶ ἡ τῆς φύσεως ἐνέργεια πάθος μᾶλλον ἐστι. Πάσχουσα γὰρ ποιεῖ καὶ κινουμένη κινεῖ. Ο. τως ἐστὶν ἡ φύσις ἀρχὴ καὶ αἰτία (τῆς) κινήσεως τῆς κατὰ τὸ κινεῖσθαι, καὶ ἠρεμίας τῆς κατὰ τὸ ἠρε μίζεσθαι· ἀρχὴ δὲ καὶ αἰτία τῷ πράγματι ἐκείνῳ, ἐν ᾧ ὑπάρχει· πρώτως καθ' αὐτό, καὶ μὴ κατὰ συμ βεβηκός. ή φύσις. Πάντα δὲ μόνως ὁ δημιουργὸς νοῦς προπιω γ'. Πρόσκειται τὸ ἐν ᾧ ὑπάρχει διὰ τὰ τεχνητά. Ταῦτα γὰρ ἔξωθεν ἔχει τὰ αίτια. Ἡ γὰρ οἰκοδομική αἰτία μὲν ἔστι τῆς οἰκίας, ἔξωθεν δὲ ποιεῖ, καὶ οὐκ ἐν τῇ οἰκίᾳ ὑπάρχει (ἐν τῷ οἰκοδόμῳ γάρ)· διὸ οὐδὲ φύσις τῆς οἰκίας ἡ οἰκοδομική ἐστι. ή δ. Πρόσκειται τὸ πρώτως, ὅτι καὶ ἡ κλίνη ἀρχὴν ἔχει κινήσεως καὶ ἠρεμίας ἐν ἑαυτῇ. Αφεθεῖσα γὰρ ἄνωθεν ἐπὶ τὰ κάτω φέρεται. Αλλ' οὐ πρώτως τῇ κλίνῃ τῆς τοιαύτης ὑπάρχει κινήσεως ἡ ἀρχὴ, ἀλλὰ τῷ ξύλῳ καὶ δι' αὐτοῦ τῇ κλίνῃ. "Οθεν οὐδὲ φυσική λέγεται ἡ κλίνη, ἀλλὰ τεχνητή. Καθὸ γὰρ κλίνη, φύ σιν οὐκ ἔχει. ε'. Πρόσκειται τὸ καθ᾽ αὑτὸ καὶ μὴ κατὰ συμβεβηκὸς, ὅτι ὁ νοσῶν ἰατρὸς ἰάσαιτο ἂν ἑαυτόν· καὶ οὕτως τὴν ἀρχὴν καὶ αἰτίαν τῆς εἰς τὴν ὑγίειαν κι νήσεως καὶ μεταβολῆς ἕξει ἐν ἑαυτῷ καὶ πρώτως οὐ μὴν δὲ καὶ καθ' ἑαυτό. Οὐ γὰρ ᾖ νοσῶν τὴν ἀρχὴν τῆς κινήσεως τῆς εἰς ὑγίειαν ἐν ἑαυτῷ ἔχει· ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκός, καθὸ συμβέβηκε τῷ νοτοῦντι ἰπ τρῷ εἶναι. δ΄. Τὰ μὲν οὖν φυσικὰ τὴν αἰτίαν τῆς κινήσεως ἐν ἑαυτοῖς ἔχει, τὰ δὲ τεχνητὰ ἔξωθεν. Οὐδὲ γὰρ ἐν ἑαυτοῖς ὁ τεχνίτης, οὐδ᾽ ἡ τέχνη. Φέρεται μὲν γὰρ ἐπὶ τὰ κάτω ἡ βῶλος οὐκ ἔξωθεν κινουμένη· σχηματίζεται δὲ ἡ κλίνη ἔξωθεν. Καὶ ἡ αἰτία δὲ τῆς ἠρε μίσεως τῇ μὲν βώλῳ, καταλαβούσῃ τὴν ἑαυτῆς ὁλό τητα, ἔνδοθεν, τῷ σχηματισμῷ δὲ τῆς κλίνης ἔξωθεν ἀπὸ τοῦ τεχνίτου. Κάν τοῖς κατὰ φύσιν γὰρ, κάν τοῖς Ο κατὰ τέχνην, ὅθεν ἡ ἀρχὴ τῆς κινήσεως, ἐκεῖθεν καὶ ἡ τῆς ἠρεμίας ἀρχή. ζ'. Οὐ πάντα δὲ τὰ φύσει κινούμενα ἀνάγκη καὶ ἠρεμεῖν κατὰ πᾶν εἶδος τῆς τούτων κινήσεως· ἀλλά τινὰ μὲν κινούμενα καὶ ἠρεμίαν ἔχει διαδεχομένην τὴν κίνησιν· τισὶ δὲ κινεῖσθαι μὲν ἐν τόπῳ συμβέ σηκεν, ουδέποτε δὲ κατὰ τὴν τοιαύτην κίνησιν ήρε μεῖν. "Οθεν ἡ φύσις, ἀρχὴ καὶ αἰτία κινήσεως καὶ ἠρεμίας τυγχάνουσα, τοῖς μὲν κινουμένοις ἔσται τοῦ κινείσθαι παρεκτική· τοῖς δὲ καὶ ἠρεμοῦσι καὶ αὐτ τοῦ δῆτα τοῦ ἠρεμεῖν· πᾶσι δ' ἐμοῦ τοῖς φυσικοῖς τοῦ κινεῖσθαί τε καὶ ἠρεμεῖν. Οὕτως ἡ φύσις ἀρχὴ κινήσεως καὶ ἠρεμίας γινώσκεται. Καὶ γὰρ οὐ μό
NICEPHORI BLENMIDE
νίως ἐπίσταται καὶ κυρίως ποιεί, μόνην ἐπιτηδειό
τητα κάτωθεν παρεχομένης τῆς φύσεως, ἣν ἔλαβεν
ἀπὸ τοῦ δημιουργοῦ, αὐτοῦ δὲ τοῦ δημιουργοῦ κατὰ
τὸ οἰκεῖον βούλημα τὸ τέλος ἄνωθεν ἐπιλάμποντος.
"Οθεν καὶ ἡ τῆς φύσεως ἐνέργεια πάθος μᾶλλον
ἐστι. Πάσχουσα γὰρ ποιεῖ καὶ κινουμένη κινεῖ. Ο.
τως ἐστὶν ἡ φύσις ἀρχὴ καὶ αἰτία (τῆς) κινήσεως
τῆς κατὰ τὸ κινεῖσθαι, καὶ ἠρεμίας τῆς κατὰ τὸ ἠρε
μίζεσθαι· ἀρχὴ δὲ καὶ αἰτία τῷ πράγματι ἐκείνῳ,
ἐν ᾧ ὑπάρχει· πρώτως καθ' αὐτό, καὶ μὴ κατὰ συμ
βεβηκός.
rebus artificialibus, sic neque natura in naturali- ή φύσις. Πάντα δὲ μόνως ὁ δημιουργὸς νοῦς προπιωbos Sola autem illa omnium rerum architectatrix
mens ante ævum scit omnia et proprie facit, ut natura solam aptitudinem, quam a rerum omnium
conditore accepit, inferne præbcat; ipse autem rerum omnium conditor pro sua voluntate finem et,
perfectionem superne tanquam lucem quamdam
porrigat. Unde etiam naturæ actus perpessio est
potius. Sic enim modo facit, ut patiatur etiam: et
sic movet, ut etiam moveatur. Ita nimirum natura
est principium el causa motus quo movetur aliquid,
et quietis qua ad quietem tendit; principium autem
et causa ei rei cui primo per se et non secundum
accidens inest.
3. Adjectum porro est, in quo inest, ob ea quæ
arte constant. Hæc enim extra se causas habent.
Edificatoria enim domus quidem causa est; extrinsecus autem eam facit, et non est in domo. (In ædificatore quippe est. Quapropter nec dilcatoria
est natura domus.
4. Adjectum est item primo, quia etiam lectus in
seipso principium 94 motus et quietis habet. Nam
si ex superiore loco demissus fuerit, in inferiorem
fertur. Sed non primo inest lecto motus ejusmouli
principium, verun ligno, ac per illud demum lecto.
Ac ob id ne naturalis quidem dicitur lectus, sed
artificialis. Quatenus enim lectus est, naturam non
habet.
γ'. Πρόσκειται τὸ ἐν ᾧ ὑπάρχει διὰ τὰ τεχνητά.
Ταῦτα γὰρ ἔξωθεν ἔχει τὰ αίτια. Ἡ γὰρ οἰκοδομική
αἰτία μὲν ἔστι τῆς οἰκίας, ἔξωθεν δὲ ποιεῖ, καὶ οὐκ
ἐν τῇ οἰκίᾳ ὑπάρχει (ἐν τῷ οἰκοδόμῳ γάρ)· διὸ οὐδὲ
φύσις τῆς οἰκίας ἡ οἰκοδομική ἐστι.
ή
5. Adjectum est per se et non secundum accidens t, quia aegrotans medicus seipsum sanare po- c
test, atque ita principium et causam motus et mutationis in sanitatem in seipso habebit; et primo,
non tainen per se. Non enim qua agrolaus principium motus in sanitatem in seipso habet; sed per
accidens, quatenus accidit, ut, qui ægrolabat, esset
medicus.
6. Naturalia igitur motionis causam in seipsis,
artificialia autem extrinsecus habent. Neque enim
artiſex, neque ars in seipsis [causam motus habent.]
Etenim gleba ad inferiora fertur, cum extrinsecus
non moveatur; lectus autem extrinsecus fguratur.
Et causa quidem cur gleba, cum ad integrum suum
ciemnentum pervenerit, quiescat, intus est; cur autemi lectus figuratus sit, extrinsecus ab artifice est.
Nam et in iis quæ natura et quæ arte constant,
95 unde motus, inde etiam quictis est principium.
7. Porro non omnia quæ natura moventur, se-
• cundum omnem sui motus speciem quiescere necesse est; sed quædam cum moveantur, quietem
etiam motni succedentem habent; quædain autem
ita in loco moventur, ut nunquam ipsis quoad hune
motum accidat quiescere. Ac propterea natura,
quæ principium et causa motus et quietis exsistit,
is quæ moventur hoc præstat ut moveantur; its
quæ quiescunt, hoc ipsum ut quiescant; omnibus
autem in universum naturalibus, ut moveantur et
quiescant [suppeditat]. Atque ad hunc modum na10 → Phys. c. 1, 1. 5.
δ. Πρόσκειται τὸ πρώτως, ὅτι καὶ ἡ κλίνη ἀρχὴν
ἔχει κινήσεως καὶ ἠρεμίας ἐν ἑαυτῇ. Αφεθεῖσα γὰρ
ἄνωθεν ἐπὶ τὰ κάτω φέρεται. Αλλ' οὐ πρώτως τῇ
κλίνῃ τῆς τοιαύτης ὑπάρχει κινήσεως ἡ ἀρχὴ, ἀλλὰ
τῷ ξύλῳ καὶ δι' αὐτοῦ τῇ κλίνῃ. "Οθεν οὐδὲ φυσική
λέγεται ἡ κλίνη, ἀλλὰ τεχνητή. Καθὸ γὰρ κλίνη, φύ
σιν οὐκ ἔχει.
ε'. Πρόσκειται τὸ καθ᾽ αὑτὸ καὶ μὴ κατὰ συμβεβηκός, ὅτι ὁ νοσῶν ἰατρὸς ἰάσαιτο ἂν ἑαυτόν· καὶ
οὕτως τὴν ἀρχὴν καὶ αἰτίαν τῆς εἰς τὴν ὑγίειαν κι
νήσεως καὶ μεταβολῆς ἕξει ἐν ἑαυτῷ καὶ πρώτως·
οὐ μὴν δὲ καὶ καθ' ἑαυτό. Οὐ γὰρ ᾖ νοσῶν τὴν ἀρχὴν
τῆς κινήσεως τῆς εἰς ὑγίειαν ἐν ἑαυτῷ ἔχει· ἀλλὰ
κατὰ συμβεβηκός, καθὸ συμβέβηκε τῷ νοτοῦντι ἰπτρῷ εἶναι.
δ΄. Τὰ μὲν οὖν φυσικὰ τὴν αἰτίαν τῆς κινήσεως
ἐν ἑαυτοῖς ἔχει, τὰ δὲ τεχνητὰ ἔξωθεν. Οὐδὲ γὰρ ἐν
ἑαυτοῖς ὁ τεχνίτης, οὐδ᾽ ἡ τέχνη. Φέρεται μὲν γὰρ
ἐπὶ τὰ κάτω ἡ βῶλος οὐκ ἔξωθεν κινουμένη· σχημα
τίζεται δὲ ἡ κλίνη ἔξωθεν. Καὶ ἡ αἰτία δὲ τῆς ἠρε
μίσεως τῇ μὲν βώλῳ, καταλαβούσῃ τὴν ἑαυτῆς ὁλότητα, ἔνδοθεν, τῷ σχηματισμῷ δὲ τῆς κλίνης ἔξωθεν
ἀπὸ τοῦ τεχνίτου. Κάν τοῖς κατὰ φύσιν γὰρ, κάν τοῖς
Ο κατὰ τέχνην, ὅθεν ἡ ἀρχὴ τῆς κινήσεως, ἐκεῖθεν
καὶ ἡ τῆς ἠρεμίας ἀρχή.
ζ'. Οὐ πάντα δὲ τὰ φύσει κινούμενα ἀνάγκη καὶ
ἠρεμεῖν κατὰ πᾶν εἶδος τῆς τούτων κινήσεως· ἀλλά
τινὰ μὲν κινούμενα καὶ ἠρεμίαν ἔχει διαδεχομένην
τὴν κίνησιν· τισὶ δὲ κινεῖσθαι μὲν ἐν τόπῳ συμβέ
σηκεν, ουδέποτε δὲ κατὰ τὴν τοιαύτην κίνησιν ήρε
μεῖν. "Οθεν ἡ φύσις, ἀρχὴ καὶ αἰτία κινήσεως καὶ
ἠρεμίας τυγχάνουσα, τοῖς μὲν κινουμένοις ἔσται τοῦ
κινείσθαι παρεκτική· τοῖς δὲ καὶ ἠρεμοῦσι καὶ αὐτ
τοῦ δῆτα τοῦ ἠρεμεῖν· πᾶσι δ' ἐμοῦ τοῖς φυσικοῖς
τοῦ κινεῖσθαί τε καὶ ἠρεμεῖν. Οὕτως ἡ φύσις ἀρχὴ
κινήσεως καὶ ἠρεμίας γινώσκεται. Καὶ γὰρ οὐ μό
col. 1093–1094page 284 of 548
PG 142:1093νον τὸ αἰθέριον ἅπαν σῶμα κινείται κίνησιν ἄληκτον τοπικὴν, ἀλλὰ δὴ καὶ τὸ πῦρ, κατὰ τὰ τοιοῦτον τῆς κινήσεως εἶδος, οὐδέποτε ηρεμεί. Φύσει γάρ ἐστι καὶ αὐτὸ ἀεικίνητον. η΄. Διαφέρει δ' ἀλλήλων τὸ φύσει καὶ τὸ κατὰ φύ σιν. Ἐπιπλέον γὰρ τὸ φύσει τοῦ κατὰ φύσιν. Καὶ φύσει μὲν λέγεται πᾶν τὸ παρακολουθοῦν καὶ συμ Γαῖνον τῇ φυσικῇ ουσία, καθὴ τοιαύτῃ· οἷον τῷ σώματι τὸ ὑγιαίνειν καὶ τὸ νοσεῖν. ᾿Αλλὰ τὸ μὲν ὑγιαίνειν κατὰ φύσιν λέγομεν, ὡς ἀποβαῖνον κατὰ τὸ (τῆς) φύσεως βούλημα· τὸ δὲ νησεῖν, παρὰ φύσιν καὶ τῷ πυρὶ φύσει μὲν καὶ κατά φύσιν ἡ ἐπὶ τὰ ἄνω φορά· ἡ δ᾽ ἐπὶ τὰ κάτω διὰ (τῆς) βαρείας ύλης και θολκὴ τοῦ πυρὸς φύσει καὶ οὐ κατά φύσιν. Οὐδὲ γὰρ ἡ φύσις βούλεται τὴν τελειωτικὴν τοῦ εἴδους ενέρ γειαν παραβλάπτεσθαι. θ'. Καὶ τὰ ἐκ γενετῆς δὲ πηρώματα, καὶ τὰ ἐν στερήσει, καὶ ὅλως τὰ ἀποτεύγματα φύσει μεν λέγε ται διὰ τὸ κατ' ἐνέργειαν γίνεσθαι φύσεως, παρά φύσιν δὲ καὶ οὐ κατὰ φύσιν, ὅτι μηδ' ἡ φύσις εἰς τι τοιοῦτον ὁρᾷ. Γίνεται δὲ τοῦ τέλους ἁμαρτία ἔστινὅτε, ὥσπερ ἐν τοῖς ἔργοις τῆς τέχνης παρὰ τὸν τῆς τέχνης σκοπόν· οὕτω κάν τοῖς ἔργοις τῆς φύτεως παρὰ τὸ τῆς φύσεως βούλημα· ὅθεν ἢ διὰ πλεονασμὸν ὕλης, ἢ δι᾽ ἔλλειψιν, ἢ διὰ παρατροπὴν ἀποτυγχάνειν ἡ φύσις λέγεται του σκοποῦ. Κάντεῦθεν τὰ παρὰ τὴν φυσικὴν συνήθειαν ἀποτεύγματα γίνονται τε καὶ λέγονται. το ι. Διαφέρει δὲ καὶ τὸ παρὰ φύσιν καὶ ὑπὲρ φύσιν, έκτρο ταὶ καὶ ἄμφω τοῦ κατά φύσιν τυγχάνοντα, πο τὸ μὲν ὑπὲρ φύσιν ἐκτροπὴν ὑπάρχειν τοῦ κατὰ φύ σιν ἐπὶ τὸ κρείττόν τε καὶ ὠφέλιμον, τὸ δὲ παρὰ φύσιν ἐκτροπὴν τοῦ κατὰ φύσιν ἐπὶ τὸ χεῖρον καὶ βλαβερόν· καὶ ὅτι τὸ μὲν παρὰ φύσιν ἔργον ἐστὶ φυσ σικῆς ἀσθενείας, τὸ δ' ὑπὲρ φύσιν θείας δυνάμεως. ΚΕΦΑΛ. Η. *Ετι περὶ φύσεως. α. Ενιοι μὲν τὴν ἐν ἑκάστῳ ὕλην ἐκάλεσαν φύ
νον τὸ αἰθέριον ἅπαν σῶμα κινείται κίνησιν ἄληκτον tura moins et quietis principium esse agnoscitur.
τοπικὴν, ἀλλὰ δὴ καὶ τὸ πῦρ, κατὰ τὰ τοιοῦτον τῆς
κινήσεως εἶδος, οὐδέποτε ηρεμεί. Φύσει γάρ ἐστι καὶ
αὐτὸ ἀεικίνητον.
η΄. Διαφέρει δ' ἀλλήλων τὸ φύσει καὶ τὸ κατὰ φύ
σιν. Ἐπιπλέον γὰρ τὸ φύσει τοῦ κατὰ φύσιν. Καὶ
φύσει μὲν λέγεται πᾶν τὸ παρακολουθοῦν καὶ συμΓαῖνον τῇ φυσικῇ ουσία, καθὴ τοιαύτῃ· οἷον τῷ
σώματι τὸ ὑγιαίνειν καὶ τὸ νοσεῖν. ᾿Αλλὰ τὸ μὲν
ὑγιαίνειν κατὰ φύσιν λέγομεν, ὡς ἀποβαῖνον κατὰ
τὸ (τῆς) φύσεως βούλημα· τὸ δὲ νησεῖν, παρὰ φύσιν·
καὶ τῷ πυρὶ φύσει μὲν καὶ κατά φύσιν ἡ ἐπὶ τὰ ἄνω
φορά· ἡ δ᾽ ἐπὶ τὰ κάτω διὰ (τῆς) βαρείας ύλης και
θολκὴ τοῦ πυρὸς φύσει καὶ οὐ κατά φύσιν. Οὐδὲ γὰρ
ἡ φύσις βούλεται τὴν τελειωτικὴν τοῦ εἴδους ενέρ
γειαν παραβλάπτεσθαι.
θ'. Καὶ τὰ ἐκ γενετῆς δὲ πηρώματα, καὶ τὰ ἐν
στερήσει, καὶ ὅλως τὰ ἀποτεύγματα φύσει μεν λέγεται διὰ τὸ κατ' ἐνέργειαν γίνεσθαι φύσεως, παρά
φύσιν δὲ καὶ οὐ κατὰ φύσιν, ὅτι μηδ' ἡ φύσις εἰς τι
τοιοῦτον ὁρᾷ. Γίνεται δὲ τοῦ τέλους ἁμαρτία ἔστιν
ὅτε, ὥσπερ ἐν τοῖς ἔργοις τῆς τέχνης παρὰ τὸν τῆς
τέχνης σκοπόν· οὕτω κάν τοῖς ἔργοις τῆς φύτεως
παρὰ τὸ τῆς φύσεως βούλημα· ὅθεν ἢ διὰ πλεονασμὸν ὕλης, ἢ δι᾽ ἔλλειψιν, ἢ διὰ παρατροπὴν ἀποτυγ
χάνειν ἡ φύσις λέγεται του σκοποῦ. Κάντεῦθεν τὰ
παρὰ τὴν φυσικὴν συνήθειαν ἀποτεύγματα γίνονται
τε καὶ λέγονται.
Non enim universumi tantum ætherium corpus moti
locali incessabili movetur, sed etiam ignis quoad
hanc metus speciem nunquam quiescit. Nam ipse
quoque natura ita comparatus est, ut semper moveatur.
8. Porro 18 το natura et secundum naturam esse
differunt: quippe tò natura latius patet quam secundum naturam. Et natura quidem dicitur, omne
quod naturalem substantiam, quatenus talis est,
comitatur, eique accidit, veluti corpori sanum esse
96 et aegrotare. Sed sanum esse secundum natus
ram dicimus, ut secundum naturæ voluntatem eveniens; ægrotare autem præter naturam. Et igni
quidem natura et secundum naturam inest, ut in
superiora loca feratur; at cum ignis in inferiorem
locum per gravem materiam deprimitur, id natura
et non secundum naturam fit. Neque enim natura
eum actum qui speciem perficit oblædi vult.
9. Et vero etiam nature vitia ab ortu contracta,
et quæ in privatione consistunt, et ut summatim
dicam, quæ præter intentionem fiunt, natura qui
dem dicuntur, propterea quod secundum naturæ
actionem fiunt; sed præter naturam et non seçimidum naturam, quia ne natura quidem ejusmodi
quid respicit. Sicut autem in artis operibus prater
artis intentionem, ita in naturæ operibus præter
naturæ voluntatem nonnunquam a fine aberratur.
Unde vel propter redundantiam, vel propter defeclum, vel propter depravationem malerie, natura
a scopo aberrare dicitur. Atque hinc præter consuetudinem naturalem infelices successus oriuntur
et dicuntur.
10. Diferunt autem et præter 97 naturam, et
supra naturam, quæ ambo quoque ab eo quod 80cundum naturam est, deflexiones sunt; quia id
quod supra naturam est ab eo quod secundum naturam est ad præstantius aliquid et utilius, quoit
autem præter naturam est, ab eo quod secundom
naturam est, ad deterius et exitiale deflectat; q
ι. Διαφέρει δὲ καὶ τὸ παρὰ φύσιν καὶ ὑπὲρ φύσιν,
έκτρο ταὶ καὶ ἄμφω τοῦ κατά φύσιν τυγχάνοντα, πο
τὸ μὲν ὑπὲρ φύσιν ἐκτροπὴν ὑπάρχειν τοῦ κατὰ φύ
σιν ἐπὶ τὸ κρείττόν τε καὶ ὠφέλιμον, τὸ δὲ παρὰ
φύσιν ἐκτροπὴν τοῦ κατὰ φύσιν ἐπὶ τὸ χεῖρον καὶ
βλαβερόν· καὶ ὅτι τὸ μὲν παρὰ φύσιν ἔργον ἐστὶ φυσ
σικῆς ἀσθενείας, τὸ δ' ὑπὲρ φύσιν θείας δυνάμεως.
quia id quod præter naturam est, naturalis imbecillitatis opus, quod est supra naturam, divine
potentiæ opus sit.
SYNOPSIS CAPITIS VIII.
ADHUC DE NATURA.
1. Philosophorum de natura discrepantes opiniones recenset, quorum alii materiam, alii formam, alii compositum ex materia et forma, alii ipsam productionem rei naturalis appellarunt naturam.
2. Noment
quidem quoews ultimo enumerato significato, sed notionem causa efficienti rerum naturalium proxima
respondere dicit, quod exemplo etiam artis statuariæ docet, cujus et naturæ ex Aristotelis quidem sen
tentia quintuplicem analogiam cum una differentia exponit. 3. Eamdem analogiam artis statuario et
naturæ ex sententia Platonis indicat, quam etiam magis probat 98 uti Christiana religioni magis con-
- 4. Disputationem de natura duobus capitibus pertractatam concludit et breviter naturæ efsentaneam.
fecia reperit.
*Ετι περὶ φύσεως.
α. Ενιοι μὲν τὴν ἐν ἑκάστῳ ὕλην ἐκάλεσαν φύ
¹³ 2 Phys. c. 1, 1. 5.
CAPUT VIII.
Adhuc de natura.
1. Nonnulli materiam quæ in unaquaque re est,
col. 1095–1096page 285 of 548
PG 142:1095σιν, ἤτοι τὸ πρώτως ἐν ἑκάστῳ τῶν φυσικῶν ὑπάρο φύσει τῇ οἷον ἐκφύσει φύσις χον ἀῤῥύθμιστον· ὡς ἀνδριάντος μὲν φύσιν εἶναι χαλκόν, κλίνης δὲ ξύλον, καὶ ἄλλου τῶν τεχνητών ἄλλο· τοῦ φυσικοῦ δὲ παντὸς σώματος την πρώτην ὕλην καὶ ἄποιον. Εἰρήκασι δὲ φύσιν τὴν ὕλην, διά τὸ ὑπομένειν ἐν ταῖς παντοίαις μεταβολαῖς, καὶ τὴν αὐτὴν εἶναι διαπαντός. Τινὲς δὲ περὶ τὴν ὕλην εἶδος φύσιν ὠνόμασαν, διὰ τὸ μὴ λέγεσθαι τὴν ὕλην κατά τὸ φυσικὸν ὄνομα, πρὶν τὸ εἶδος ἀπολαβεῖν, ὥσπερ οὐδὲ τὸν χαλκὸν λέγεσθαι ἀνδριάντα, πρὶν τὸ τοῦ ἀνα δριάντος εἶδος ἀπολαβεῖν, ὡς δυνάμει μόνον οὔσης τῆς ὕλης, ἑκάστου (δὲ τῶν πραγμάτων ενεργεία χαρακτηριζομένου. Ἔδοξαν δ᾽ οὗτοι τελεώτερον των πρώτων στοχάζεσθαι περὶ φύσεως. Ἔτεροι τὸ σύνθεσ τον ἐξ ὕλης καὶ εἴδους φύσιν εἰρήκασι διὰ τὸ ἄνθρωπον ἐξ ἀνθρώπου γίνεσθαι, καὶ βοῦν ἐκ βούς, καὶ ἁπλῶς ἐκ τοῦ συνθέτου τὸ σύνθετον. Τοῦτο δὲ φύσει ἐστίν, ἀλλ᾽ οὐ φύσις. Αλλοι τὴν οἷον ἔκφυσιν καὶ γένεσιν καὶ κίνησιν καθ' ἣν ὑπὸ τοῦ φύοντος φύεται τὸ φυόμενον, ταύτην εἶναι φύσιν ὑπέλαβον. Ωσπερ γὰρ ἐπὶ τοῦ ἱματίου τὸ ὑφαῖνόν ἐστιν, ήγουν ἡ ὑφάν της, καὶ τὸ ὑφαινόμενον, ἤτοι τὸ ἱμάτιον, καὶ τρίτη ἡ ὕφανσις κίνησίς τις οὖσα ἀπὸ τοῦ ποιοῦντος επί τὸ γινόμενον· οὕτως ἐπὶ τοῦ φυτικοῦ τὸ φύον καὶ τὸ φυόμενον, καὶ μεταξὺ ἀμφοῖν ἡ τοιαύτη φύσις, ἡ οἷον ἔκφυσις ἣν ἐλέγομεν καὶ μεταβολήν. φύσις β'. Τὸ μὲν οὖν ὄνομα τῆς φύσεως προσήκει ταύτη τῇ φύσει, τῇ οἷον ἐκφύσει· ἡ δὲ τοῦ ὀνόματος ἔννοια τῇ κυρίως ἐφαρμόζει φύσει, τῇ φυούσῃ καὶ ἀναβλα στανούσῃ τὰ φυσικά, καὶ ποιητικῇ αἰτίᾳ οὔσῃ κατά τὸ προσεχὲς ἁπάντων τῶν φυσικῶν. Ωσπερ γὰρ τοῦ ἀνδριάντος (ἡ) αἰτία ἡ ἀνδριαντοποιητική τέχνη καὶ τῶν ἄλλων τεχνικῶν ἔργων αἱ λοιπαὶ τέχνα:· τον αὐτὸν τρόπον καὶ τῶν φυσικῶν ἔργων ἡ φύσις αἰτία ἐστὶν, ὡς ἐξ ἀναλογίας γινώσκεται. Αναλογεῖ γὰρ τῷ μὲν χαλκῷ ἡ ἄποιος ὕλη, τῷ δὲ τοῦ ἀνδριάντο; εἴδε: τὸ φυσικὸν εἶδος· τῇ κινήσει δὲ τοῦ χαλκοῦ τῇ πρὸς τὸ δέξασθαι τὸ τοῦ ἀνδριάντος εἶδος, ἡ οἷον ἔκφυσις, ήγουν ή φυσική κίνησις καὶ μεταβολή. Τῇ ἀνδριαντοποιητικῇ δὲ τέχνῃ τῇ αἰτίᾳ τῷ χαλκῷ τῆς κινήσεως, ήγουν τῇ κινούσῃ καὶ ῥυθμιζούσῃ τὸν χαλκὸν πρὸς ἀνδριάντος ἀπάρτισιν, ἡ κυρίως φύσις ἀναλογεί· αὐτῷ δὲ τῷ ἀνδριάντι τὸ ἐξ ὕλης καὶ εἰσ δους σύνθετον· ὅπερ ἐστὶν ἔργον τῆς φύσεως, ὥσπερ τῆς ἀνδριάντο ποιητικῆς ὁ ἀνδριάς. 'Αλλ' ἐπὶ μὲν τῶν τῆς τέχνης ἔργων ἡ τῆς κινήσεως αἰτία ἔξωθέν ἐστιν ἐν τῷ τεχνίτῃ οὖσα, καὶ ἐξ αὐτοῦ ἐνεργοῦσα ἐπὶ δὲ τῶν φυσικῶν ἔργων Ενδοθεν ἔμφυτος αὐτοῖς τοῖς ἔργοις τοῖς φυσικοῖς. Καὶ τούτῳ διαφέρει τέχνη καὶ φύσις. Ταῦτα μὲν κατὰ τὸν ᾿Αριστοτέλους σκο πὸν τιθεμένου τὴν φύσιν αἴτιον ποιητικόν. γ'. Εἰ δὲ κρεῖττον ὁ Πλάτων περὶ τούτων φιλοσοφεῖ, τὸν ἀρχικώτατον νοῦν αἴτιον ποιητικὸν ἁπάντων
naturam vocaverunt, hoc est, id quod in unaqua- σιν, ἤτοι τὸ πρώτως ἐν ἑκάστῳ τῶν φυσικῶν ὑπάρο
que re naturali primo inest, concinnitatis expers,
ut statua quidem naturam esse as, lecti lignum,
et alterius cujuspiam arte factæ rei, aliud; natura
lis autem omnis corporis, primam et qualitatis expertem materiam. Materiam autem dixerunt naturam propterea quod in omnibus mutationibus
remaneat, eademque semper sit. Aliqui contra formam quæ materiam ambit, naturam nuncuparunt;
quia secundum naturale nomen materia non dicatur, priusquam formam susceperit; quemadmodum
neque æs dicitur statua, antequam statuæ formam
acceperit; ut materia tautum potestate sit, cum
unaquæque res actu designetur et exprimatur.
Qui perfectius quam priores de natura conjecturam facere videntur. Alii compositum ex materia
et forma naturam dixerunt, propterea quod homo
ex lomine, bos ex bove, et ut 99 breviter dicam,
compositum ex composito oriatur. Hoc autem natura, non natura est. Alii quasi productionem, et
generationem et motum, quo a producente prolacitur productum, hanc naturam esse existimarunt.
Quemadmodum enim in vestimento est id quod
terit, hoc est textor; et quo«l texitur, hoc est vestimentum; et tertio loco textura quæ motus quidam est ab efficiente in id quod efficitur: sic in re
naturali est id quod producit, et quod producitur, et
quam motum et mutationem dicebamus.
2. Naturæ ergo nomen huic φύσει (natura), τῇ
οἷον ἐκφύσει (quae est quasi productio) convenit; at
notio nominis ei quæ proprie φύσις est, quadrat;
quæ res natura constantes procreat et producit,
atque omnium rerum naturalium proxime efficiens
causa est. Quemadmodum enim statuæ causa est
ars statuaria, aliarumque arte constantium rerum
sunt aliæ artes; eodem modo naturalium etiam
operum natura causa est, quemadmodum ex proportione agnoscitur. Nam æri quidem materia qualitalis expers; formæ autem statuæ, 100 naturalis forma; jam æris motui ad recipiendam statuæ formam, ipsa velut productio, hoc est, naturalis motus et mutatio: statuariæ porro arti, quæ
æri causa motus est, hoc est, ipsum æs ad statuam
omnibus numeris absolvendam movet et componit,
ea quæ proprie natura dicitur; ipsi denique statuæ, quo ex materia et forma est compositum,
proportione respondet, quod naturæ opus est:
perinde ut artis statuariæ, statua. Verum in artis
quidem operibus motus causa extrinsecus exsistit,
cum sit in artifice et ex ipso operetur; in naturalibus autem operibus intus est, cum naturalibus
operibus ipsi sit insita. Quo etiam ars et natura a
se invicem differunt. Atque hæc quidem ad Aristotelis scopum accedunt, qui naturam eficientem
causam constituit.
5. Quod autem Plato melius de hoc disserat, du:
principem mentem, efficientem omnium causam
1 2 Phys. c. 1, 1. 11, 12.
χον ἀῤῥύθμιστον· ὡς ἀνδριάντος μὲν φύσιν εἶναι
χαλκόν, κλίνης δὲ ξύλον, καὶ ἄλλου τῶν τεχνητών
ἄλλο· τοῦ φυσικοῦ δὲ παντὸς σώματος την πρώτην
ὕλην καὶ ἄποιον. Εἰρήκασι δὲ φύσιν τὴν ὕλην, διά
τὸ ὑπομένειν ἐν ταῖς παντοίαις μεταβολαῖς, καὶ τὴν
αὐτὴν εἶναι διαπαντός. Τινὲς δὲ περὶ τὴν ὕλην εἶδος
φύσιν ὠνόμασαν, διὰ τὸ μὴ λέγεσθαι τὴν ὕλην κατά
τὸ φυσικὸν ὄνομα, πρὶν τὸ εἶδος ἀπολαβεῖν, ὥσπερ
οὐδὲ τὸν χαλκὸν λέγεσθαι ἀνδριάντα, πρὶν τὸ τοῦ ἀνα
δριάντος εἶδος ἀπολαβεῖν, ὡς δυνάμει μόνον οὔσης
τῆς ὕλης, ἑκάστου (δὲ τῶν πραγμάτων ενεργεία
χαρακτηριζομένου. Ἔδοξαν δ᾽ οὗτοι τελεώτερον των
πρώτων στοχάζεσθαι περὶ φύσεως. Ἔτεροι τὸ σύνθεσ
τον ἐξ ὕλης καὶ εἴδους φύσιν εἰρήκασι διὰ τὸ ἄνθρω
πον ἐξ ἀνθρώπου γίνεσθαι, καὶ βοῦν ἐκ βούς, καὶ
ἁπλῶς ἐκ τοῦ συνθέτου τὸ σύνθετον. Τοῦτο δὲ φύσει
ἐστίν, ἀλλ᾽ οὐ φύσις. Αλλοι τὴν οἷον ἔκφυσιν καὶ
γένεσιν καὶ κίνησιν καθ' ἣν ὑπὸ τοῦ φύοντος φύεται
τὸ φυόμενον, ταύτην εἶναι φύσιν ὑπέλαβον. Ωσπερ
γὰρ ἐπὶ τοῦ ἱματίου τὸ ὑφαῖνόν ἐστιν, ήγουν ἡ ὑφάν
της, καὶ τὸ ὑφαινόμενον, ἤτοι τὸ ἱμάτιον, καὶ τρίτη
ἡ ὕφανσις κίνησίς τις οὖσα ἀπὸ τοῦ ποιοῦντος επί
τὸ γινόμενον· οὕτως ἐπὶ τοῦ φυτικοῦ τὸ φύον καὶ τὸ
φυόμενον, καὶ μεταξὺ ἀμφοῖν ἡ τοιαύτη φύσις, ἡ
οἷον ἔκφυσις ἣν ἐλέγομεν καὶ μεταβολήν.
quæ inter utrunque interjecta est φύσις (natura).
β'. Τὸ μὲν οὖν ὄνομα τῆς φύσεως προσήκει ταύτη
τῇ φύσει, τῇ οἷον ἐκφύσει· ἡ δὲ τοῦ ὀνόματος ἔννοια
τῇ κυρίως ἐφαρμόζει φύσει, τῇ φυούσῃ καὶ ἀναβλαστανούσῃ τὰ φυσικά, καὶ ποιητικῇ αἰτίᾳ οὔσῃ κατά
τὸ προσεχὲς ἁπάντων τῶν φυσικῶν. Ωσπερ γὰρ τοῦ
ἀνδριάντος (ἡ) αἰτία ἡ ἀνδριαντοποιητική τέχνη καὶ
τῶν ἄλλων τεχνικῶν ἔργων αἱ λοιπαὶ τέχνα:· τον
αὐτὸν τρόπον καὶ τῶν φυσικῶν ἔργων ἡ φύσις αἰτία
ἐστὶν, ὡς ἐξ ἀναλογίας γινώσκεται. Αναλογεῖ γὰρ
τῷ μὲν χαλκῷ ἡ ἄποιος ὕλη, τῷ δὲ τοῦ ἀνδριάντο;
εἴδε: τὸ φυσικὸν εἶδος· τῇ κινήσει δὲ τοῦ χαλκοῦ τῇ
πρὸς τὸ δέξασθαι τὸ τοῦ ἀνδριάντος εἶδος, ἡ οἷον
ἔκφυσις, ήγουν ή φυσική κίνησις καὶ μεταβολή. Τῇ
ἀνδριαντοποιητικῇ δὲ τέχνῃ τῇ αἰτίᾳ τῷ χαλκῷ τῆς
κινήσεως, ήγουν τῇ κινούσῃ καὶ ῥυθμιζούσῃ τὸν
χαλκὸν πρὸς ἀνδριάντος ἀπάρτισιν, ἡ κυρίως φύσις
ἀναλογεί· αὐτῷ δὲ τῷ ἀνδριάντι τὸ ἐξ ὕλης καὶ εἰσ
δους σύνθετον· ὅπερ ἐστὶν ἔργον τῆς φύσεως, ὥσπερ
τῆς ἀνδριάντο ποιητικῆς ὁ ἀνδριάς. 'Αλλ' ἐπὶ μὲν
τῶν τῆς τέχνης ἔργων ἡ τῆς κινήσεως αἰτία ἔξωθέν
ἐστιν ἐν τῷ τεχνίτῃ οὖσα, καὶ ἐξ αὐτοῦ ἐνεργοῦσα·
ἐπὶ δὲ τῶν φυσικῶν ἔργων Ενδοθεν ἔμφυτος αὐτοῖς
τοῖς ἔργοις τοῖς φυσικοῖς. Καὶ τούτῳ διαφέρει τέχνη
καὶ φύσις. Ταῦτα μὲν κατὰ τὸν ᾿Αριστοτέλους σκο
πὸν τιθεμένου τὴν φύσιν αἴτιον ποιητικόν.
γ'. Εἰ δὲ κρεῖττον ὁ Πλάτων περὶ τούτων φιλοσο
φεῖ, τὸν ἀρχικώτατον νοῦν αἴτιον ποιητικὸν ἁπάντων
col. 1097–1098page 286 of 548
PG 142:1097ἀποφαινόμενος, ὀργανικὸν καὶ τὴν φύσιν αἴτιον, εἴτουν συναίτιον, ἐκ τῆς αὐτῆς ἀναλογίας ἔξεστι τῷ βουλομένῳ κατανοεῖν. Ὅτι μὲν οὖν τὸ φυσικὸν σῶμα καὶ ὕλην ἔχει καὶ εἶδος (ἐκ τούτων γάρ), καὶ ὅτι γενητὸν, καὶ διὰ τοῦτο κίνησιν ἔχει τὴν ἐπὶ γένεσιν, καὶ πρὸ πάντων τὸ τῆς κινήσεως αἴτιον (κινήσεως γὰρ οὔσης, πάντως ἔστι τι τὸ κινοῦν), ταῦτα πάσι τοῖς λόγου μετέχουσιν ὡμολόγηται. Τοίνυν κατὰ τὴν προειρημένην ἀναλογίαν ἀναλογείτω μὲν τῷ χαλκῷ τῷ δυνάμει ἀνδριάντι ἡ πρώτη καὶ ἀνείδεος ὕλη καὶ ἄμορφος, ἡ μόνον ἔχουσα τὸ δυνάμει, ήγουν ή οὖσα δυνάμει πάντα τὰ φυσικὰ, ταυτὸν δ᾽ εἰπεῖν, τὰ σωματικά. Τῷ εἴδει δὲ τοῦ ἀνδριάντος τὸ φυσικὸν εἶδος τὸ τῆς ὕλης μορφωτικόν· ἡ δὲ τοῦ δυνάμει ενέργεια, ήγουν ή κίνησις καθ' ἣν ἐνεργεῖται τὸ δυνάμει προαγόμενον εἰς τὸ ἐνεργείᾳ, τῇ τοῦ χαλο κοῦ πρὸς τὸ ἀνδριαντοποιηθῆναι κινήσει αναλογείτω, τῇ διαλύσει, τῇ διαπλάσει, τῇ διαξέσει. Κατὰ ταῦτα γὰρ ὁ δυνάμει ἀνδριάς, ήγουν ὁ χαλκός, κινεῖται πρὸς τὸ γενέσθαι τῇ ἐνεργείᾳ ἀνδριάς. Τὸ δ' αἴτιον τῆς κινήσεως τῇ ὕλῃ, καθ᾽ ἣν κίνησιν τὸ δυνάμει αὐτῆς ἐνεργεῖται, τουτέστι καθ᾽ ἣν κίνησιν ἐκ τοῦ δυνάμει εἶναι σῶμα φυσικὸν ἡ ὕλη προάγεται εἰς τὸ ἐνεργεία εἶναι σῶμα φυσικὸν (τοῦτο δὲ τὸ αἴτιον τὴν φύσιν ἐλέγομεν), ἀναλογείτω τῇ ἀνδριαντοποιητικῇ τέχνῃ. Τῷ ἀνδριαντοποιῷ γοῦν αὐτῷ τῷ τεχνίτῃ τί τὸ ἀναλογοῦν, ἢ πάντως ὁ πρῶτος καὶ ἀληθὴς τε χνίτης καὶ δημιουργός, ὅς ἐστιν ὁ Θεός; Δυνατὸν οὖν τὴν τέχνην ἐκτὸς εἶναι τοῦ τεχνίτου; Καὶ πῶς ἔσται τεχνίτης οὗτος τὴν τέχνην οὐκ ἔχων ἐν ἑαυτῷ; Η γοῦν οἱ τῇ τέχνῃ τὴν φύσιν εἰκάζοντες δώσουσιν εἶναι τὴν φύσιν παρὰ τῷ Θεῷ καὶ Θεοῦ σοφίαν καὶ γνῶσιν ταύτην καλέσουσιν, ἢ οἱ λέγοντες τὴν φύσιν ἐνυπάρχειν τοῖς φυσικοῖς τὸν Θεὸν τῆς ἑαυ τοῦ σοφίας καὶ γνώσεως ἀλλοτριώσουσι. Μή ποτε γοῦν, ἐπείπερ ἐν ταῖς τέχναις καὶ ὄργανά εἰσιν ὑπουργικά, βέλτιον εἰπεῖν τὴν φύσιν ὀργάνῳ μᾶλ λον ἀναλογεῖν θείᾳ ροπῇ κινουμένην, καὶ ἄλλοτε ἄλλως τὰ φυσικὰ μετατιθεμένην καὶ μετατρέπου σαν, οἷς ὁ δημιουργὸς ἐπίσταται λόγοις κατὰ τὴν ἔμφυτον αὐτοῦ σοφίαν καὶ ἀκατάληπτον, τὴν τῶν ὅλων ποιητικὴν καὶ συνεκτικὴν καὶ διακυβερνητι χήν. δ. Τοσαῦτα καὶ περὶ φύσεως, ήτις ἐστὶν, ὡς εἴρη ται, τοῖς μὲν κινουμένοις μόνον, ἀρχὴ κινήσεως, τοῖς δὲ κινουμένοις καὶ ἠρεμοῦσιν, ἀρχὴ κινήσεως καὶ ἠρεμίας, ἀρχὴ καὶ αἰτία προσεχής· τὸ κινεῖν ἔχουσα καὶ ἠρεμίζειν τὰ ὑπὸ τὴν αἴσθησιν, τοιῶσδέ πως ἕκαστον, κατὰ τὴν νεῦσιν τοῦ μόνου σοφοῦ ἀρχιτέκτονος καὶ πανταιτίου Θεοῦ. σχέσιν
ἀποφαινόμενος, ὀργανικὸν καὶ τὴν φύσιν αἴτιον, pronuntiat, ex eadem proportione volenti perεἴτουν συναίτιον, ἐκ τῆς αὐτῆς ἀναλογίας ἔξεστι τῷ
βουλομένῳ κατανοεῖν. Ὅτι μὲν οὖν τὸ φυσικὸν σῶμα
καὶ ὕλην ἔχει καὶ εἶδος (ἐκ τούτων γάρ), καὶ ὅτι
γενητὸν, καὶ διὰ τοῦτο κίνησιν ἔχει τὴν ἐπὶ γένεσιν,
καὶ πρὸ πάντων τὸ τῆς κινήσεως αἴτιον (κινήσεως
γὰρ οὔσης, πάντως ἔστι τι τὸ κινοῦν), ταῦτα πάσι
τοῖς λόγου μετέχουσιν ὡμολόγηται. Τοίνυν κατὰ τὴν
προειρημένην ἀναλογίαν ἀναλογείτω μὲν τῷ χαλκῷ
τῷ δυνάμει ἀνδριάντι ἡ πρώτη καὶ ἀνείδεος ὕλη
καὶ ἄμορφος, ἡ μόνον ἔχουσα τὸ δυνάμει, ήγουν ή
οὖσα δυνάμει πάντα τὰ φυσικὰ, ταυτὸν δ᾽ εἰπεῖν, τὰ
σωματικά. Τῷ εἴδει δὲ τοῦ ἀνδριάντος τὸ φυσικὸν
εἶδος τὸ τῆς ὕλης μορφωτικόν· ἡ δὲ τοῦ δυνάμει
ενέργεια, ήγουν ή κίνησις καθ' ἣν ἐνεργεῖται τὸ
δυνάμει προαγόμενον εἰς τὸ ἐνεργείᾳ, τῇ τοῦ χαλο
κοῦ πρὸς τὸ ἀνδριαντοποιηθῆναι κινήσει αναλογείτω,
τῇ διαλύσει, τῇ διαπλάσει, τῇ διαξέσει. Κατὰ ταῦτα
γὰρ ὁ δυνάμει ἀνδριάς, ήγουν ὁ χαλκός, κινεῖται
πρὸς τὸ γενέσθαι τῇ ἐνεργείᾳ ἀνδριάς. Τὸ δ' αἴτιον
τῆς κινήσεως τῇ ὕλῃ, καθ᾽ ἣν κίνησιν τὸ δυνάμει
αὐτῆς ἐνεργεῖται, τουτέστι καθ᾽ ἣν κίνησιν ἐκ τοῦ
δυνάμει εἶναι σῶμα φυσικὸν ἡ ὕλη προάγεται εἰς τὸ
ἐνεργεία εἶναι σῶμα φυσικὸν (τοῦτο δὲ τὸ αἴτιον τὴν
φύσιν ἐλέγομεν), ἀναλογείτω τῇ ἀνδριαντοποιητικῇ
τέχνῃ. Τῷ ἀνδριαντοποιῷ γοῦν αὐτῷ τῷ τεχνίτῃ τί
τὸ ἀναλογοῦν, ἢ πάντως ὁ πρῶτος καὶ ἀληθὴς τεχνίτης καὶ δημιουργός, ὅς ἐστιν ὁ Θεός; Δυνατὸν
οὖν τὴν τέχνην ἐκτὸς εἶναι τοῦ τεχνίτου; Καὶ πῶς
ἔσται τεχνίτης οὗτος τὴν τέχνην οὐκ ἔχων ἐν ἑαυτῷ;
Η γοῦν οἱ τῇ τέχνῃ τὴν φύσιν εἰκάζοντες δώσουσιν εἶναι τὴν φύσιν παρὰ τῷ Θεῷ καὶ Θεοῦ σοφίαν
καὶ γνῶσιν ταύτην καλέσουσιν, ἢ οἱ λέγοντες τὴν
φύσιν ἐνυπάρχειν τοῖς φυσικοῖς τὸν Θεὸν τῆς ἑαυ
τοῦ σοφίας καὶ γνώσεως ἀλλοτριώσουσι. Μή ποτε
γοῦν, ἐπείπερ ἐν ταῖς τέχναις καὶ ὄργανά εἰσιν
ὑπουργικά, βέλτιον εἰπεῖν τὴν φύσιν ὀργάνῳ μᾶλ
λον ἀναλογεῖν θείᾳ ροπῇ κινουμένην, καὶ ἄλλοτε
ἄλλως τὰ φυσικὰ μετατιθεμένην καὶ μετατρέπου
σαν, οἷς ὁ δημιουργὸς ἐπίσταται λόγοις κατὰ τὴν
ἔμφυτον αὐτοῦ σοφίαν καὶ ἀκατάληπτον, τὴν τῶν
ὅλων ποιητικὴν καὶ συνεκτικὴν καὶ διακυβερνητι
χήν.
'
δ. Τοσαῦτα καὶ περὶ φύσεως, ήτις ἐστὶν, ὡς εἴρηται, τοῖς μὲν κινουμένοις μόνον, ἀρχὴ κινήσεως,
τοῖς δὲ κινουμένοις καὶ ἠρεμοῦσιν, ἀρχὴ κινήσεως
καὶ ἠρεμίας, ἀρχὴ καὶ αἰτία προσεχής· τὸ κινεῖν
ἔχουσα καὶ ἠρεμίζειν τὰ ὑπὸ τὴν αἴσθησιν, τοιῶσδέ
πως ἕκαστον, κατὰ τὴν νεῦσιν τοῦ μόνου σοφοῦ ἀρ
χιτέκτονος καὶ πανταιτίου Θεοῦ.
spicere licet. Quod igitur naturale corpus et niateriam et formam habeat (ex his enim constat),
quodque generatum sit, et quod motum 101 ad
generationem habeat, et ante omnia motus causam
(quippe si motus sit, omnino quippiam movens
esse necesse est); hæc apud omnes ratione præditos in confesso sunt. Quapropter secundum prædictam proportionem æri quod potestate est statua, prima et speciei expers, et informis materis,
quæ hoc tantum habet, ut potestate sit; hoc est,
quæ potestate est res omnis naturalis sive quo
idem dictu est, omne corpus, proportione respon.
deat at formæ statuæ forma naturalis quæ materiam informat. Jam vero actus ejus quod potestate
est, hoc est, motus quo efficitur id quod ex potestate esse ad actu esse producitur: æris motui ad
hoc ut statua conficiatur, hoc est, dissolutioni,
effictioni, expolitioni analogice respondeat. Secundum hoc enim id quod potestate est statua, bor
est æs, ad id movetur ut actu flat statua. Quod
denique materiæ causa motus est, quo motu ab eo
quod potestate est corpus naturale ad hoc ut actu
sit corpus naturale, materia producitur (atqui hanc
causam, naturam dicebamus), statuariæ arti eadem
proportione respondeat. Statuario igitur ipsi et artifici quid est quod 102 proportione respondeat,
quam omnino primus ille et verus artiſex alque
conditor qui est Deus? Fierine igitur potest, ut
ars sit extra artificem? Et quo tandem modo hic
erit artifex, qui artem in se non habeat? Qui igitur arti naturam comparant, aut naturam apud
Deum esse concedent, Deique sapientiam et cogni❤
tionem eam appellabunt: aut si naturam in rebus
naturalibus inesse dicent, Deum a sua sapientia et
cognitione removebunt. Nunquid igitur cum in artibus etiam instrumenta adıministra sint, melius
erit dicere, naturam cum instrumento potius habere proportionem, quæ divino nutu moveatur, et
alias alio modo res naturales transponat et inver
tat, rationibua nimirum iis, quas ipse conditor pro
sua sibi insita et omnium hominum comprehensionem effugiente sapientia, qua universa hæc effcit, tuetur et gubernat, cognitas habet?
'
4. Et hæc etiam de natura, quæ, ut dictum, illis
quæ duntaxat moventur, principium motus: iis
quæ moventur et quiescunt, motus et quietis principium, principium inquam et causa proxima: hoc
habens, ut moveat, et ad quietem 103 perducat,
ea quæ sub sensum cadunt, certo singula modo
pro unius illius sapientis architecti omniumque rerum auctoris Dei putu et arbitrio.
SYNOPSIS CAPITIS IX,
QUOD EST DE LOCO ET TEMPORE.
4. Ea quæ sunt, quadrifariam dividit, in molus, motuum principia, ea quæ moventur, et denique ea quæ
sunt horum gratia; et praterea corporis, loci, motus, et temporis mutuam σχέσιν seu affectionem proponit. - 2. Locum describit et descriptionem paraphrastice explicat, et primo^genus quorë superficies di-
PATROL. GR. CXLII.
col. 1099–1100page 287 of 548
PG 142:1099ΚΕΦΑΛ. Θ'. Περὶ τόπου καὶ χρόνου. α'. Τῶν ὄντων τὰ μὲν κινήσεις, ὡς γενέσεις, καὶ ἀλλοιώσεις, καὶ αἱ λοιπαὶ μεταβολαί, τὰ δὲ ἀρχαῖ κινήσεων· ὡς προηγουμένως μὲν ὁ Θεὸς, οὗτος γάρ ἐστι (τὸ πρῶτον) καὶ ἀρχικώτατον αἴτιον ἀπά σης κινήσεως· ἑπομένως δὲ ἡ ψυχὴν αὐτὴ ὑφ᾽ ἐαν τῆς κινοῦσα τὰ ταύτης μετέχοντα· κατὰ τρίτον δὲ λόγον ἡ φύσις ἐπιτηδειότης οὖσα τοῖς φυτικοῖς πρὸς τὸ κινεῖσθαι ἀφ' ἑαυτῶν, οὐ μὴν ὑφ᾽ ἑαυτῶν. Τοῦτο γὰρ ἴδιον τῶν ζώων. Τὰ μὲν οὖν τῶν ὄντων κινή σεις εἰσὶ, τὰ δὲ ἀρχαὶ κινήσεων, τὰ δὲ κινούμενα, ὡς τὰ σώματα, τά τε ἁπλᾶ καὶ τὰ σύνθετα· τὰ δὲ, διὰ τὰ κινούμενα, ὡς τόπος καὶ χρόνος. Τὸ μὲν οὖν σῶμα ἐν τόπῳ ἐστὶν, ἡ δὲ κίνησις ἐν τῷ σώματι· ὁ δὲ χρόνος ἐν τῇ κινήσει. β'. Καὶ τόπος μὲν ἔστι τὸ του περιέχοντος πέρας ἀκίνητον καθ' 8 περιέχει το περιεχόμενον. Ταυτὸν δ' εἰπεῖν καθ' & συναφή ἐστι περιεχομένου καὶ περιέχοντος. Ως γὰρ τὸ ἀγγεῖον δ τόπος λέγεται μεταφορητός, οὐκ ἔστι σύμπαν τόπος τοῦ περιεχομένου, ἀλλ' ἡ ἐντὸς αὐτοῦ κοίλη ἐπιφανείᾳ, καθ᾿ ἣν τῷ περιεχομένῳ συνάπτεται τὸν αὐτ τὸν τρόπον καὶ ὁ τόπος, ὃς ἀγγεῖον ἀμεταφόρητον λέγεται, κατὰ τὴν ἀπτομένην των περιεχομένων σωμάτων ἐπιφάνειαν νοεῖται. Τοίνυν καὶ ἀσώματος
catur probat, et participatione locati dimensionibus longitudinis et latitudinis subjectum esse monstral,
quia nimirum est superficies. - 3. Exempla loci recenset, et in primo per occupationem diluit objectionem tacitam, et in altero divisionem loci in universaliorem et particulariorem, sive latiorem et angustiorem insinuat. – 4. Locum propinquum qui etiam magis proprius est declarat, et geminum ejus officium expɔnit, continere et suscipere locatum. - 5. Relicta hac de loco sententia, quæ etiam Aristotelis
est, propriam affert sententiam, et locum non tantum primo definit el pro duplici 104 situs differentia,
essentialis et adventitii, in naturalem et accidentalem dividit, sed etiam pro essentialis situs variatione
locum quoque naturalem subdividit, in eum quem quælibet res habet ut totum per se accepta, et in eum
quem habet ut pars universi considerata, quem utrumque exemplo terræ declarat, et posterioris eliam
vim naturalem exponit. - 6. Locum hunc quem ille intelligit, negat corporis continentis extremitatem
esse, et eumdem a re inseparabilem esse ostendit, cum quidem Aristotelicus locus sit separabilis, ut ex
locatorum corporum translatione patet; el per ñópisua infert, quæ moventur localiter, partim in loco,
partim non in loco esse. - 7. Aperit quem supra nempe membro quinto per accidens locum dixerit, scilicet Aristotelicum; quem item ibi situm adventitium appellarit. - 8. Definitionem loci alteram quæ
est, mensura situs eorum quæ posita sunt, commendat; quod omnem locum comprehendat, cum eum qui
est in corporibus, tum eum qui est in incorporeis, ut etiam in numeris; quin et corporeum, cum naturalem, tum accidentalem; et naturalem iterum utrumque. Atque ita disputationem de loco concludit.
9. Ad disputationem accedit de tempore, quod primum incomplete per numerum motus definit; deinde
numerum facit duplicem numerantem el numeratum, ipsumque 105 numerantem subdividit in eum qui
est secundum quantitatem, et in eum qui est secundum ordinem, ac denique ostendit tempus numerum
esse et numerantem et numeratum; sed numeratum secundum ordinem, hoc est, secundum prins el posterius, idque in motu primo et simplici circulari, qualis est cœlestis motus: quomodo temporis definitio
completur. — 10. Ostendit tempus mensurare motum circularem, eumque cœlestem, sed per illum omnes
alios motus: el esse quidem motus circularis numerum tum numerantem, tum numeralum; sed caterorum motuum numerantem duntaxat, non etiam numeratum. Unde infert tempus ubique idem esse.
11. Rationem assignat, quare tempus quod cum motu locali est evidentius sit eo quod est cum aliis motibus; et quasi per correctionem subjicit illud ipsum quod est cum locali motu tempus etiam alios motus
12. Probal tempus non tantum motuum, sed etiam quietum esse mensuram, ubi etiam duplicem facit motum, unum qui quieti opponitur, et alterum qui etiam quietem comprehendit, et denique
definitionem temporis novam subjicit. ‹ 13. Indicat quare tempus quod est continua quantitas numerus
dicatur, ubi ostendit ipsum non tantum numerum sed et mensuram esse; perinde ut et numerus qui et ipse
est ex quatuor mensuris 106 quas enumerat et explicat. — 14. Tempus in præteritum et futurum dividit, et tò nunc per quod divisio fit temporis analogice declarat, et tempus esse negat. - 15. Ipsum etiam
tò nunc dividit in id quod primo et per se ita dicitur, et partium atque divisionis expers est; et in id
quod respectu præsentis temporis dicitur, ac temporis pars est; ubi etiam præsens tempus definit, et
ipsum quoque NUNC dici ostendit.
mensurare.
CAPUT IX.
De loco et tempore.
1. Eorum quæ sunt, alia motas sunt, ut generationes et alterationes, et reliquæ mutationes:
alia autem motuam principia, ut primario quidem
Deus (hic enim summa et præcipue omnis motus
causa est); consequenter autem anima quæ ipsamet
a se movet illà quæ ipsius sunt participia; ac tertio demum loco natura, quæ lianc aptitudinem rebus naturalibus affert, ut per se moveantur, non
item ex se. Nam hoc animalium est proprium.
Ergo, inquam, eorum quæ sunt alia motus, alia
motuum sunt principia; alia quæ moventur, ut
corpora ipsa, cum simplicia tum composita; alia
denique eorum gratia quæ moventur, ut locus et
tempus. Corpus igitur quidem in loco, motus autein in corpore, et 107 tempus denique in motu
est.
2. Et locus quidem est continentis [corporis]
extremitas immobilis qua continet id quod continetur: hoc est, qua id quod continetur cum eo
quod continet contactum habet. Quemadmodum
enim vas quod locus qui transferri potest dicitur,
non ipsum totum ejus quod continetur locus est,
sed interna ejus concava superficies qua, id quod
continetur attingit; eodem modo etiam locus, qui
vas quod transferri non possit dicitur, juxta superficiem qua contenta corpora attingit, intelligitur.
Περὶ τόπου καὶ χρόνου.
α'. Τῶν ὄντων τὰ μὲν κινήσεις, ὡς γενέσεις, καὶ
ἀλλοιώσεις, καὶ αἱ λοιπαὶ μεταβολαί, τὰ δὲ ἀρχαῖ
κινήσεων· ὡς προηγουμένως μὲν ὁ Θεὸς, οὗτος
γάρ ἐστι (τὸ πρῶτον) καὶ ἀρχικώτατον αἴτιον ἀπάσης κινήσεως· ἑπομένως δὲ ἡ ψυχὴν αὐτὴ ὑφ᾽ ἐαν
τῆς κινοῦσα τὰ ταύτης μετέχοντα· κατὰ τρίτον δὲ
λόγον ἡ φύσις ἐπιτηδειότης οὖσα τοῖς φυτικοῖς πρὸς
τὸ κινεῖσθαι ἀφ' ἑαυτῶν, οὐ μὴν ὑφ᾽ ἑαυτῶν. Τοῦτο
γὰρ ἴδιον τῶν ζώων. Τὰ μὲν οὖν τῶν ὄντων κινήσεις εἰσὶ, τὰ δὲ ἀρχαὶ κινήσεων, τὰ δὲ κινούμενα,
ὡς τὰ σώματα, τά τε ἁπλᾶ καὶ τὰ σύνθετα· τὰ δὲ,
διὰ τὰ κινούμενα, ὡς τόπος καὶ χρόνος. Τὸ μὲν οὖν
σῶμα ἐν τόπῳ ἐστὶν, ἡ δὲ κίνησις ἐν τῷ σώματι· ὁ
δὲ χρόνος ἐν τῇ κινήσει.
β'. Καὶ τόπος μὲν ἔστι τὸ του περιέχοντος πέρας
ἀκίνητον καθ' 8 περιέχει το περιεχόμενον. Ταυτὸν
δ' εἰπεῖν καθ' & συναφή ἐστι περιεχομένου
καὶ περιέχοντος. Ως γὰρ τὸ ἀγγεῖον δ τόπος
λέγεται μεταφορητός, οὐκ ἔστι σύμπαν τόπος
τοῦ περιεχομένου, ἀλλ' ἡ ἐντὸς αὐτοῦ κοίλη ἐπιφάνεια, καθ᾿ ἣν τῷ περιεχομένῳ συνάπτεται τὸν αὐτ
τὸν τρόπον καὶ ὁ τόπος, ὃς ἀγγεῖον ἀμεταφόρητον
λέγεται, κατὰ τὴν ἀπτομένην των περιεχομένων
σωμάτων ἐπιφάνειαν νοεῖται. Τοίνυν καὶ ἀσώματος
184 Phys. c. 4, t. 14, et c. 6, 1. 41. * 4 Phys. c. 4, t. 17, et c. 6, 1. 41, 42.
col. 1101–1102page 288 of 548
PG 142:1101ὁ τόπος ἐστὶ καὶ διαστατος κατὰ μέθεξιν τοῦ ἐν τόπῳ· ἐπιφάνεια γάρ ἐστιν· ἡ δ᾽ ἐπιφάνεια και ἀσώματος ὑπάρχει καὶ κατὰ μῆκος καὶ πλάτος δια στατή. γ'. Τῶν μὲν οὖν ἐντὸς τοῦ οὐρανοῦ σωμάτων ἁπάντων τόπος ἐστὶν ἡ κοίλη τοῦ οὐρανοῦ ἐπιφανείᾳ. Εἰ γὰρ καὶ κινεῖται ὁ οὐρανὸς κατὰ τὴν τῶν μορίων φοράν, ἀλλ᾽ ἕτερον τρόπον ἀκίνητός ἐστι, καθὸ μὴ μεταλλάσσει τόπον ὅλως ὁμοῦ. Καθ' ὅλον μὲν οὖν ἀκίνητός ἐστι· κατὰ μέρη δὲ κινητός τε καὶ ἀκίνητος καὶ ὁμαλεστάτην την κίνησιν καὶ ἄκρως τεταγμένην ποιούμενος. Πάλιν ἡ κατὰ τὴν πρὸς τὸν ἀέρα συναφὴν ἐπιφάνεια τοῦ αἰθέρος τόπος ἐστὶ τῶν ὑπὸ σελήνην στοιχείων καὶ τῶν λοιπῶν σωμάτων & τῶν κατωτέρω, καὶ ἑξῆς μέχρι καὶ τῶν ἐπὶ μέρος σωμάτων καθολικώτεροι τόποι και μερικώτεροι εύ ρεθήσονται. δ. Καὶ ὁ προσεχής τόπος, ἐκεῖνος καὶ ἰδιαίτερος, ἧς ἐστιν ἡ κατὰ τὴν πρὸς τὸ περιέχον σῶμα συνο αφὴν ἐπιφάνεια τοῦ ἀέρος, ἢ τοῦ ὕδατος ἢ τῆς γῆς, μὴ μεταῤῥέοντος δηλονότι τοῦ ὕδατος, ἵνα μὴ ὡς ἐν ἀγγείῳ μᾶλλον ἢ ὡς ἐν τόπῳ τὸ ἐν ἐκείνῳ σῶμα υποληφθείη διὰ τὸ μεταφορητὸν τοῦ τόπου του ἐν τῷ ὕδατι· καὶ μάλιστα εἰ καὶ τὸ σῶμα συμ μεταφέροιτο. Ο μὲν οὖν εἰρημένος τόπος ὁ κατὰ τὴν περιοχήν ἐστι καὶ ὑποδοχήν. Καὶ γὰρ ἕκαστον τῶν περιεχόντων γίνεται τόπος τῷ περιεχομένῳ, καὶ ὡς περιεκτικὸς αὐτοῦ, καὶ ὡς ὑποδεκτικός. ε'. Καὶ οὗτός ἐστιν ὁ πλατυκῶς λεγόμενος τόπος ὃς καὶ ἀκίνητό; ἐστι καὶ χωριστὸς ἄλλοτε ἄλλως για νόμενος κατὰ τὴν τῶν σωμάτων μετάστασιν. Εοικε δὲ κατὰ λόγον ἀκριβέστερον ὁ τόπος, μέτρον εἶναι τῆς τῶν κειμένων θέσεως· ὥσπερ καὶ 5 χρόνος μέσ τρον ἐστὶ τῆς τῶν κινουμένων κινήσεως. Διττὴ δὲ ἡ θέσις, ἡ μὲν οὐσιώδης, ἡ δ᾽ ἐπείσακτος. Διττός οὖν καὶ ὁ τόπος, ὁ μὲν κατὰ φύσιν, ὁ δὲ κατὰ συμ βεβηκός. Ἀλλὰ καὶ ἡ οὐσιώδης θέσις διττή, ή μὲν κατὰ τὸν εὐθετισμὸν καὶ τὴν εὐταξίαν τῶν οἰκείων μορίων ἑκάστου πράγματος, ὡς ὅλου θεωρουμένου, καθ᾿ ἣν κεφαλὴ μὲν καὶ χεῖρες καὶ πόδες καὶ τὰ λοιπὰ τῶν μορίων ἐπὶ ζώου τοιῶσδε κείται πρὸς αλληλά τε καὶ πρὸς τὸ ὅλον ζῶον καὶ τὸ ὅλον πρὸς τὰ μέρη" ρίζαι δὲ καὶ στελέχη καὶ κλάδος ἐπὶ φυ τῶν ὁμοίως· ἡ δὲ κατὰ τὸν τοῦ ὅλου ὡς μέρους πρὸς τὸ ὁλικώτερον ἀναφοράν. ὡς γὰρ τῶν μερῶν ἕκαστον καθ' ἑαυτὸ μὲν ὅλον τί ἐστι, πρὸς δὲ τὸ ὅλον λέγεται μέρος· οἷον ἡ κεφαλὴ καθ᾿ ἑαυτὴν μὲν ὅλη τυγχάνει, μέρος δὲ τοῦ σώματος λέγεται· τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τὸ ὅλον πρὸς ὁδικώτερον ἄλλο, μέρος ἐστίν· οἷον ἡ γῆ καθ' ἑαυτὴν μὲν ὅλη ἐστὶ, πρὸς δὲ τὸ σύμπαν τοῦ κόσμου λέγεται μέρος. Διττὸς οὖν ἐστι καὶ ὁ κατὰ φύσιν τόπος· ὁ μὲν τῶν οἰκείων μου ρίων ἑκάστου εὐθετισμὸς, ὁ δὲ ἀφορισμὸς καὶ κλή έο
ὁ τόπος ἐστὶ καὶ διαστατος κατὰ μέθεξιν τοῦ ἐν Proinde ut locus corporis expers est et secundu
τόπῳ· ἐπιφάνεια γάρ ἐστιν· ἡ δ᾽ ἐπιφάνεια και
ἀσώματος ὑπάρχει καὶ κατὰ μῆκος καὶ πλάτος διαστατή.
γ'. Τῶν μὲν οὖν ἐντὸς τοῦ οὐρανοῦ σωμάτων
ἁπάντων τόπος ἐστὶν ἡ κοίλη τοῦ οὐρανοῦ ἐπιφά
νεια. Εἰ γὰρ καὶ κινεῖται ὁ οὐρανὸς κατὰ τὴν τῶν
μορίων φοράν, ἀλλ᾽ ἕτερον τρόπον ἀκίνητός ἐστι,
καθὸ μὴ μεταλλάσσει τόπον ὅλως ὁμοῦ. Καθ' ὅλον
μὲν οὖν ἀκίνητός ἐστι· κατὰ μέρη δὲ κινητός τε καὶ
ἀκίνητος καὶ ὁμαλεστάτην την κίνησιν καὶ ἄκρως
τεταγμένην ποιούμενος. Πάλιν ἡ κατὰ τὴν πρὸς τὸν
ἀέρα συναφὴν ἐπιφάνεια τοῦ αἰθέρος τόπος ἐστὶ τῶν
ὑπὸ σελήνην στοιχείων καὶ τῶν λοιπῶν σωμάτων &
τῶν κατωτέρω, καὶ ἑξῆς μέχρι καὶ τῶν ἐπὶ μέρος
σωμάτων καθολικώτεροι τόποι και μερικώτεροι εύ
ρεθήσονται.
δ. Καὶ ὁ προσεχής τόπος, ἐκεῖνος καὶ ἰδιαίτερος,
ἧς ἐστιν ἡ κατὰ τὴν πρὸς τὸ περιέχον σῶμα συνο
αφὴν ἐπιφάνεια τοῦ ἀέρος, ἢ τοῦ ὕδατος ἢ τῆς γῆς,
μὴ μεταῤῥέοντος δηλονότι τοῦ ὕδατος, ἵνα μὴ ὡς ἐν
ἀγγείῳ μᾶλλον ἢ ὡς ἐν τόπῳ τὸ ἐν ἐκείνῳ σῶμα
υποληφθείη διὰ τὸ μεταφορητὸν τοῦ τόπου του
ἐν τῷ ὕδατι· καὶ μάλιστα εἰ καὶ τὸ σῶμα συμ
μεταφέροιτο. Ο μὲν οὖν εἰρημένος τόπος ὁ κατὰ
τὴν περιοχήν ἐστι καὶ ὑποδοχήν. Καὶ γὰρ ἕκαστον
τῶν περιεχόντων γίνεται τόπος τῷ περιεχομένῳ, καὶ
ὡς περιεκτικὸς αὐτοῦ, καὶ ὡς ὑποδεκτικός.
participationem ejus quod in loco est, dimensioni
subjicitur; quippe superficies est, superficies autem
et corpore vacat, et secundum longitudinem et latitudinem dimensioni est obnoxia.
3. Eorum igitur omnium quæe intra cre!um sunt
corporum locus est concava cœli superficies. Nan **
etsi quoad partium lationem movetur cœlum, alio
tamen modo est immobile; quatenus locum in totum simul non immutat. Itaque quoad totum, est
immobile; quoad partes autem, mobile; motuque
æquabilissimo et ordinatissimo cietur. Rursus e
getheris 108 superficies, qua cum aere conjungigitur, elementorum infra lunan et reliquorum inferiorum corporum locus est. Et sic deinceps usque
ad particularia corpora, amphora et angustiora loca
reperientur.
4. Et propinquus ille locus idem etiam magis
est proprius, qui secundum copulationem eum continente corpore superficies est aeris, aut aquæ, aut
terræ, non transfluente videlicet aqua, ne ut in
vase potius quam ut in loco corpus quod in eo est
accipiatur, quia transferri potest locus qui in aqua
est, ac tum præsertim, eum etiam corpus simuţ
transfertur. atque hic quidem locus comprehen
sionis et susceptionis ratione exsistit. Quodvis enim
eorum quæ continent locus fit ei quod continetur,
cnm quod ipsum comprehendat, tum quod suscipial.
5. Atque bic latiore significatione dictus locus
est, qui etiam est immobilis et separabilis, et alias
alius pro corporum migratione efficitur. At vero
locus, si accuratius loquamur, situs rerum earum
quæ positæ sunt mensura esse videtur, quemadmodum etiam tempus motionis earum rerum quæ
moveatur mensura est. Duplex autem situs est;
unus essentialis, alter 109 adventitius. Proinde
etiam locus duplex est: unus ad naturam per….
tinens, alter ex accidente. Sed et essentialis situa
duplex est. Unus ratione conciunæ et ordinat
collocationis partium cujuslibet rei quatenus ut
ε'. Καὶ οὗτός ἐστιν ὁ πλατυκῶς λεγόμενος τόπος
ὃς καὶ ἀκίνητό; ἐστι καὶ χωριστὸς ἄλλοτε ἄλλως για
νόμενος κατὰ τὴν τῶν σωμάτων μετάστασιν. Εοικε
δὲ κατὰ λόγον ἀκριβέστερον ὁ τόπος, μέτρον εἶναι
τῆς τῶν κειμένων θέσεως· ὥσπερ καὶ 5 χρόνος μέσ
τρον ἐστὶ τῆς τῶν κινουμένων κινήσεως. Διττὴ δὲ
ἡ θέσις, ἡ μὲν οὐσιώδης, ἡ δ᾽ ἐπείσακτος. Διττός
οὖν καὶ ὁ τόπος, ὁ μὲν κατὰ φύσιν, ὁ δὲ κατὰ συμ
βεβηκός. Ἀλλὰ καὶ ἡ οὐσιώδης θέσις διττή, ή μὲν
κατὰ τὸν εὐθετισμὸν καὶ τὴν εὐταξίαν τῶν οἰκείων
μορίων ἑκάστου πράγματος, ὡς ὅλου θεωρουμένου,
καθ᾿ ἣν κεφαλὴ μὲν καὶ χεῖρες καὶ πόδες καὶ τὰ
λοιπὰ τῶν μορίων ἐπὶ ζώου τοιῶσδε κείται πρὸς totum consideratur, juxta quam caput quidem et
αλληλά τε καὶ πρὸς τὸ ὅλον ζῶον καὶ τὸ ὅλον πρὸς
τὰ μέρη" ρίζαι δὲ καὶ στελέχη καὶ κλάδος ἐπὶ φυτῶν ὁμοίως· ἡ δὲ κατὰ τὸν τοῦ ὅλου ὡς μέρους
πρὸς τὸ ὁλικώτερον ἀναφοράν. ὡς γὰρ τῶν μερῶν
ἕκαστον καθ' ἑαυτὸ μὲν ὅλον τί ἐστι, πρὸς δὲ τὸ ὅλον
λέγεται μέρος· οἷον ἡ κεφαλὴ καθ᾿ ἑαυτὴν μὲν ὅλη
τυγχάνει, μέρος δὲ τοῦ σώματος λέγεται· τὸν αὐτὸν
τρόπον καὶ τὸ ὅλον πρὸς ὁδικώτερον ἄλλο, μέρος
ἐστίν· οἷον ἡ γῆ καθ' ἑαυτὴν μὲν ὅλη ἐστὶ, πρὸς δὲ
τὸ σύμπαν τοῦ κόσμου λέγεται μέρος. Διττὸς οὖν
ἐστι καὶ ὁ κατὰ φύσιν τόπος· ὁ μὲν τῶν οἰκείων μου
ρίων ἑκάστου εὐθετισμὸς, ὁ δὲ ἀφορισμὸς καὶ κλή
174 Phys. c. 3, t. 8, 10. 14 Phys. c. 7, t. 71.
7έο
manus et pedes et cæteræ partes animalis certo
quopiam modo sisæ sunt cuma ad se invicem, et
ad totumn animal, tum ipsum totum [animal ad
partes; radices item et stipites et rami in plantis
similem in modum. Alter autem ratione ea qua
totum ut pars ad id quod latius patet, refertur.
Quemadmodum enim partium quælibet per se quidem totum est aliquid, ad totum autem relata pars
dicitur:`veluti caput per se quidem totum exsistit,
pars autem corporis dicitur: eamdem ad modum
totum etiam ad aliquid latius patens si referatur,
pars est exempli gratia, terra per se quidem lo»
col. 1103–1104page 289 of 548
PG 142:1103μερῶν· καθὸ λέγεται τόπος τῆς γῆς τὸ μέσον τοῦ παντός. Κἄν τις εκστήσειε τὴν γῆν τῆς περὶ τὸ μέσσον τοῦ παντὸς θέσεως, τῶν μὲν εἰκείων μερῶν τὸν εὐθετισμὸν ἐν τῇ οἰκείᾳ καθέξει ὁλότητι· τὴν δ᾽ ὡς μέρος τοῦ παντὸς οὐχ ἔξει τότε θέσιν. Διὸ καὶ αὕτη ὅλη ἀφεθεῖσα ἐπὶ τὸ μέσον οἰσθείη ἄν· καίτοι τῶν ἐν αὐτῇ μερῶν τὴν πρὸς ἄλληλα φυλαττόντων συντό πωσιν, καὶ ὅταν αὕτη νοοῖτο ἔξω τοῦ μέσου τυγχάνουσα. Διὰ τὸν τόπον τοῦτον, καὶ τὰ κινούμενα φυτ σικῶς καὶ τὰ ἱστάμενα, τὰ μὲν κινεῖται, τὰ δ' ἔστηκεν· ἵνα τῆς ὡς μέρη θέσεως ἐν καταλήψει γένωνται τὰ κινούμενα· τὰ δ᾽ ἱστάμενα τῷ ἀφορι σθέντι τόπῳ τούτοις ὡς μέρεσιν εμφιλοχωροῦνται. ρος εἰς κατοχὴν ἑνὶ ἑκάστῳ τῶν τοῦ ὅλου κόσμου ς'. Κατὰ τοῦτον οὖν τὸν λόγον ὁ τόπος οὐκ ἔσται τὸ πέρας τοῦ περιέχοντος. Πῶς γὰρ ἂν εἴη τὸ τοῦ περιέχοντος πέρας τάξεως αἴτιον ἢ ἀφορισμοῦ, αὐτὸ μᾶλλον τὸ πέρας οριζόμενον ὑπὸ τῶν ἐν αὐτῷ γινο μένων καὶ ὑπ' αὐτοῦ περιεχομένων; Ο μὲν οὖν τῶν οἰκείων μορίων ἑκάστου εὐθετισμὸς ἀχώριστος ἐστι τόπος, κἂν κινῆται τὸ πρᾶγμα, κἂν ἠρεμῇ μένει γὰρ διηνεκής ὁ αὐτὸς, ἔστ' ἂν ᾖ τὸ πρᾶγμα ὁ δὲ λοιπὸς τόπος χωρίζεται. Κινουμένων γὰρ τῶν σωμάτων οὐ συγκινεῖται αὐτοῖς· διὸ καὶ τὰ κατὰ τόπον κινούμενα πῶς μὲν ἐν τόπῳ εἶναι λέγονται, πῶς δ᾽ οὐκ ἐν τόπῳ. Ἐν μὲν γὰρ τῷ ἀφωρισμένῳ τόπῳ τούτοις ὡς μέρεσιν οὐκ εἰσιν· ἡ γὰρ ἡρέμουν τὸν τοιοῦτον τόπον κατέχοντα Ἐν δὲ τόπῳ εἰσὶν ἀφω ρισμένῳ σώμασιν ἄλλοις, τῷ ἀέρι τυχὸν ἢ τῷ ὕδατι. ζ. Καὶ οὗτός ἐστιν ὁ ἐν πλάτει λεγόμενος τόπος, ἄλλοις μὲν κληρωθεὶς, κατὰ συμβεβηκὸς δὲ καὶ τῶν κινουμένων τόπος γινόμενος. Η γὰρ κατὰ τόπων κίνησις θέσεων ἄλλοτε ἄλλων ἐστὶ μετάληψις του μεταξὺ ἀέρος ἢ τοῦ ὕδατος διαιρουμένου ἕως ἂν παρ ἐλθοι τὸ ἰσχυρότερον. Καὶ ἡ θέσις ην μεταλαμβάνει τὸ κινούμενον τῶν τοῦ ἀέρος ἐστὶ μορίων θέσις, ἢ τῶν τοῦ ὕδατος. Γίνεται δὲ καὶ τῷ κινουμένῳ θέα σις ἐπείσακτος. Το γοῦν μετροῦν αὐτὴν ὡς τοῦ κινουμένου θέσιν τόπος ἐστὶ τῷ κινουμένῳ κατά συμβεβηκὸς. Ωστε τῷ κινουμένῳ κατὰ τόπον ἴδιος τόπος οὐκ ἔστι παρὰ τὸν εὐθετισμὸν τῶν οἰκείων μερών. Ον γὰρ διαμείβει τόπον, οὐκ αὐτοῦ ὑπάρχει ἀφθο ρισμός, ἀλλὰ τοῦ περιέχοντος αέρος ἡ ὕδατος οὗ καὶ τὸ κινούμενον ἄλλοτε ἐν ἄλλῳ μέρες πέφυκε γίνε σθαι. η'. Καλῶς οὖν ὁρίζονται τὸν τόπον οἱ λέγοντε; αὐτὸν μέτρον εἶναι τῆς τῶν κινουμένων θέσεως. ῾Ο γὰρ ὁρισμὸς οὗτος περιλαμβάνει πάντα τόπον ἔν τε σώμασιν ἔν τε ἀσωμάτοις θεωρούμενον. Καὶ ἐν ἀσω μάτοις γὰρ θέσις νοεῖται κατὰ τὴν τάξιν· ὡς λέγε ται κεῖσθαι τὴν δυάδα πρὸ τῆς τριάδος, καὶ τὴν
μερῶν· καθὸ λέγεται τόπος τῆς γῆς τὸ μέσον τοῦ
παντός. Κἄν τις εκστήσειε τὴν γῆν τῆς περὶ τὸ μέσ
σον τοῦ παντὸς θέσεως, τῶν μὲν εἰκείων μερῶν τὸν
εὐθετισμὸν ἐν τῇ οἰκείᾳ καθέξει ὁλότητι· τὴν δ᾽ ὡς
μέρος τοῦ παντὸς οὐχ ἔξει τότε θέσιν. Διὸ καὶ αὕτη
ὅλη ἀφεθεῖσα ἐπὶ τὸ μέσον οἰσθείη ἄν· καίτοι τῶν ἐν
αὐτῇ μερῶν τὴν πρὸς ἄλληλα φυλαττόντων συντόπωσιν, καὶ ὅταν αὕτη νοοῖτο ἔξω τοῦ μέσου τυγχά
νουσα. Διὰ τὸν τόπον τοῦτον, καὶ τὰ κινούμενα φυτ
σικῶς καὶ τὰ ἱστάμενα, τὰ μὲν κινεῖται, τὰ δ'
ἔστηκεν· ἵνα τῆς ὡς μέρη θέσεως ἐν καταλήψει
γένωνται τὰ κινούμενα· τὰ δ᾽ ἱστάμενα τῷ ἀφορι
σθέντι τόπῳ τούτοις ὡς μέρεσιν εμφιλοχωροῦνται.
consistunt, partim moventur, partim consistunt
tum est; ratione autem totius mundi, pars dicitur ρος εἰς κατοχὴν ἑνὶ ἑκάστῳ τῶν τοῦ ὅλου κόσμου
Duplex est igitur etiam naturalis locus: unus propriarum cujusque rei partium apta et concinna collocatio; alter separatio et sors ad continendas singulas totius mundi partes. Quo 110 significatu locus
terræ dicitur universi medium. Ac si quis terram
∙e situ quem habet in mundi medio emoverit, propriarum equidem partium aptam collocationem in
integritate sua retinebit: sed tum ut universitatis
pars situm suum non habebit. Quapropter etiam
ipsa tota demissa ad medium feretur, tametsi partes ipsius.collocationem [conjunctionem localem]
mutuam retineant, cum ipsa etiam extra medium
exsistere cogitatione concipiatur. Hujus loci graet quæ
tia, et ea quæ moventur naturaliter 19
ut quæ moventur, taoquam partes, situm appréhendant; quæ consistunt, in loco sibi ut partibus
attributo, suaviter commorentur.
6. Hac igitur ratione locus non erit extremitas
continentis [corporis]. Quomodo enim continentis
corporis extremitas fuerit ordinis et separationis
causa cum ipsa potius extremitas ab eis quæ in
ipsa sunt et ab ipsa continentur, definiatur. Prepriarum ergo cujusque rei partium apta et conveniens collocatio est locus inseparabilis, sive movoatur sive quiescat res. Nam idem semper manet,
111 donec res exstiterit. Reliquus autem loous
separatur. Quando enim moventur corpora, cum
öpsis juxta non movetur. Qua de causa etiam quæ
secundum locum moventur, quodammodo in loco
esse, quodammodo in loco non esse dicuntur. In
loco enim his ut partibus designato non sunt.
Alias enim quiescerent, si hunc locum tenerent.
At in loco corporibus aliis separato sunt, ut in
aere verbi gratia aut aqua.
7. Atque hic est is locus qui latiore significatione
sic dicitur, aliis quidem assignatus, ex accidente
autem eorum quæ moventur locus effectus. Nam
motus quo aliquid secundum locum movetur,
alias alios situs assumit, intermedio aere aut aqua
divisis donec præterierit id quod valentius est.
· Atque situs quem accipit id qued movetur, partium aeris aut aquæ situs est; fit autem etiam ei
quod movetur, situs adventitius. Quod igitur ipsum
ut rei metum subeuntis situm metitur, ei quod
movetur locus fit per accidens. Quapropter ei
quod ratione loci movetur, præter aptam et convenientem suarum partium collocationem locus non
est proprius. Quem enim permutat locum non is
112 illi secretus est, sed continentis aeris aut
aquæ: cujus etiam.alias in alia parte constitui soJet id quod movetur.
8. Praeclare igitur locum definiunt, qui ipsum
situs eorum quæ posita sunt mensuram esse aiunt.
Nam bæc definitio omnem locum comprehendit, qui
cumn in corporibus, tum in incorporeis consideraInr. Quippe et in incorporeis situs ratione ordinis
intelligitur; quemadmodum binarius aute lerna-
» 4 Phys. c, 4, t. 48, 49.
"
ς'. Κατὰ τοῦτον οὖν τὸν λόγον ὁ τόπος οὐκ ἔσται
τὸ πέρας τοῦ περιέχοντος. Πῶς γὰρ ἂν εἴη τὸ τοῦ
περιέχοντος πέρας τάξεως αἴτιον ἢ ἀφορισμοῦ, αὐτὸ
μᾶλλον τὸ πέρας οριζόμενον ὑπὸ τῶν ἐν αὐτῷ γινομένων καὶ ὑπ' αὐτοῦ περιεχομένων; Ο μὲν οὖν
τῶν οἰκείων μορίων ἑκάστου εὐθετισμὸς ἀχώριστος
ἐστι τόπος, κἂν κινῆται τὸ πρᾶγμα, κἂν ἠρεμῇ·
μένει γὰρ διηνεκής ὁ αὐτὸς, ἔστ' ἂν ᾖ τὸ πρᾶγμα
ὁ δὲ λοιπὸς τόπος χωρίζεται. Κινουμένων γὰρ τῶν
σωμάτων οὐ συγκινεῖται αὐτοῖς· διὸ καὶ τὰ κατὰ
τόπον κινούμενα πῶς μὲν ἐν τόπῳ εἶναι λέγονται,
πῶς δ᾽ οὐκ ἐν τόπῳ. Ἐν μὲν γὰρ τῷ ἀφωρισμένῳ
τόπῳ τούτοις ὡς μέρεσιν οὐκ εἰσιν· ἡ γὰρ ἡρέμουν
τὸν τοιοῦτον τόπον κατέχοντα Ἐν δὲ τόπῳ εἰσὶν ἀφω
ρισμένῳ σώμασιν ἄλλοις, τῷ ἀέρι τυχὸν ἢ τῷ
ὕδατι.
ζ. Καὶ οὗτός ἐστιν ὁ ἐν πλάτει λεγόμενος τόπος,
ἄλλοις μὲν κληρωθεὶς, κατὰ συμβεβηκὸς δὲ καὶ τῶν
κινουμένων τόπος γινόμενος. Η γὰρ κατὰ τόπων
κίνησις θέσεων ἄλλοτε ἄλλων ἐστὶ μετάληψις του
μεταξὺ ἀέρος ἢ τοῦ ὕδατος διαιρουμένου ἕως ἂν παρἐλθοι τὸ ἰσχυρότερον. Καὶ ἡ θέσις ην μεταλαμβάνει τὸ κινούμενον τῶν τοῦ ἀέρος ἐστὶ μορίων θέσις,
ἢ τῶν τοῦ ὕδατος. Γίνεται δὲ καὶ τῷ κινουμένῳ θέα
σις ἐπείσακτος. Το γοῦν μετροῦν αὐτὴν ὡς τοῦ κινου
μένου θέσιν τόπος ἐστὶ τῷ κινουμένῳ κατά συμβε
βηκός. Ωστε τῷ κινουμένῳ κατὰ τόπον ἴδιος τόπος
οὐκ ἔστι παρὰ τὸν εὐθετισμὸν τῶν οἰκείων μερών.
Ον γὰρ διαμείβει τόπον, οὐκ αὐτοῦ ὑπάρχει ἀφθο
ρισμός, ἀλλὰ τοῦ περιέχοντος αέρος ἡ ὕδατος οὗ καὶ
τὸ κινούμενον ἄλλοτε ἐν ἄλλῳ μέρες πέφυκε γίνε
σθαι.
η'. Καλῶς οὖν ὁρίζονται τὸν τόπον οἱ λέγοντε;
αὐτὸν μέτρον εἶναι τῆς τῶν κινουμένων θέσεως. ῾Ο
γὰρ ὁρισμὸς οὗτος περιλαμβάνει πάντα τόπον ἔν τε
σώμασιν ἔν τε ἀσωμάτοις θεωρούμενον. Καὶ ἐν ἀσω
μάτοις γὰρ θέσις νοεῖται κατὰ τὴν τάξιν· ὡς λέγε
ται κεῖσθαι τὴν δυάδα πρὸ τῆς τριάδος, καὶ τὴν
col. 1105–1106page 290 of 548
PG 142:1105τοιαύτην τριάδα προ τῆς τετράδος· καὶ κατὰ τὴν θέσιν τόπους οἴδαμεν ἀριθμῶν. Ἔστι δὲ κἂν τοῖς σώμασι θέσις, ὡς εἴρηται, ἡ ουσιώδης καὶ ἡ ἐπείσε ακτος καὶ ἡ ουσιώδης διττή. Ὥστε κατὰ τὸ τῆς θέ σεως διάφορον ὁ ἀποδεδομένος τύπου λόγος τοῖς διαφόροις ἐφαρμόζει τόποις. Τί μὲν οὖν ἐστι τόπος ὑποτετύπωται. θ'. Χρόνος δὲ ἐστιν ἀριθμὸς κινήσεως. Καλείται δ' ἀριθμὸς καὶ ὁ ἀριθμῶν καὶ ὁ ἀριθμούμενος, ὥσπερ λέγεται μέτρον τὸ μετροῦν τε καὶ τὸ μετρούμενον· οἷον ὁ μοναδικὸς ἀριθμὸς, ήγουν ὁ ἐκ μονά δων συντεθειμένος, καὶ ἀριθμὸς ἵππων ἢ βοῶν. Καὶ πάλιν χοίνιξ ἡ ξυλίνη καὶ ἡ τοῦ σίτου· καὶ ἀμφο ρεὺς ὁ κεράμειος καὶ ὁ τοῦ ὕδατος. ᾿Αλλὰ καὶ τὸ ἀριθμούμενον διττόν ἐστι, τὸ μὲν κατὰ ποσόν, ὡς λέγομεν δύο κινήσεις ἢ τρεῖ;· τὸ δὲ κατὰ τάξιν, ὡς λέγομεν προτέραν κίνησιν καὶ ὑστέραν. Ἔστιν οὖν δ' χρόνος ἀριθμὸς κινήσεως καὶ ὡς ἀριθμῶν καὶ ὡς ἀριθμούμενος· ἀριθμούμενος δὲ κατὰ τὴν τάξιν ἤτοι κατὰ τὸ πρότερόν τε καὶ ὕστερον· τοῦ πρότερον καὶ ὕστερον λαμβανομένων κατὰ τὴν τοῦ εἶναι παράτασιν. Αριθμεῖται μὲν οὖν ὁ χρόνος ὑπὸ τῆς πρώτης καὶ ἁπλῆς κινήσεως τῆς κυκλοφορικής ἀνταριθμεῖται δὲ πάλιν αὐτήν. Εἰ μὴ γὰρ ὑπὸ χρό νου ἡ τοιαύτη κίνησις, ὑπὸ τίνος ἀριθμηθείη ἄν; ι'. Τὴν πρώτην οὖν καὶ κυριωτάτην τῶν κινήσεων τὴν κυκλοφορίαν ὁ χρόνος μετρών, κατ' ἐκείνην καὶ τὰς ἄλλας κινήσεις μετρεί. Ωστε τῆς μὲν κυκλοφορικῆς κινήσεως ἀριθμὸς ἔσται ὁ χρόνος καὶ ὡς ἀριθμῶν καὶ ὡς ἀριθμούμενος τῶν δὲ λοιπῶν κινή σεων ὡς ἀριθμῶν μόνον, οὐ μὴν καὶ ὡς ἀριθμούμε. νος. Οὐ γὰρ (καὶ) τῆς ἐμῆς βαδίσεως, καὶ τῆς σῆς λευκάνσεως ἀριθμὸς ἔσται ὁ χρόνος ὡς ἀριθμούμενος (ἐπεὶ εἰ τοῦτό γε, οὐκ ἂν ἦν ἀδιάφορος, οὐδ᾽ ἅμα καθ᾽ ἐν νῦν ἀφοριζόμενος), ἀλλὰ τῆς πρώτης καὶ ἁπλῆς τοῦ οὐρανοῦ κινήσεως μόνης ἀριθμητὸν ὢν δ χρόνος κατὰ τὸ ἐκείνης πρότερόν τε καὶ ὕστερον (τὸ γὰρ πρότερόν τε καὶ ὕστερον τῆς τοιαύτης κι νήσεως ἀριθμούμενον ὁ χρόνος ἐστίν). Οὕτως ἀρι Ομεῖ τὰ ἐν τοῖς διαφόροις κινήσεσι πρότερά τε καὶ ὕστερα καθ᾽ ἐν τὸ οἰκεῖον νῦν. Διὸ καὶ ἅμα πανταχοῦ ὁ αὐτός ἐστι χρόνος μέτρον ὑπάρχων πάσης κι νήσεως. Χρόνῳ γὰρ μετρείται σύμπασα κίνης σις. ια'. Ὥσπερ δὲ τῶν ἄλλων κινήσεων εναργεστέρα ἐστὶν ἡ κατὰ (τὸν) τόπον· οὕτω καὶ ὁ ταύτῃ τῇ κινή σει συνών χρόνος εναργέστερός εστι τοῦ ταῖς ἄλλαις συνόντος κινήσεσι. Μήποτε δ' ἀκριβέστερον σκοποῦντι καὶ αἱ ἄλλαι πᾶσαι κινήσεις οἷον γενέσεις, αὐξήσεις, ἀλλοιώσεις ὑπὸ τοῦ χρόνου μετρούνται (τούτου) τοῦ τῇ τοπικῇ συνόντος κινήσει. Ὥραις γὰρ καὶ ἡμέραις καὶ μησὶ καὶ ἐνιαυτοῖς καὶ τῶν ἄλλων κινήσεων ὁρίζομεν τὴν παράτασιν. τ.
τοιαύτην rium, et ternarius ante quaternarium positus esse
τριάδα προ τῆς τετράδος· καὶ κατὰ τὴν
θέσιν τόπους οἴδαμεν ἀριθμῶν. Ἔστι δὲ κἂν τοῖς
σώμασι θέσις, ὡς εἴρηται, ἡ ουσιώδης καὶ ἡ ἐπείσε
ακτος καὶ ἡ ουσιώδης διττή. Ὥστε κατὰ τὸ τῆς θέσεως διάφορον ὁ ἀποδεδομένος τύπου λόγος τοῖς
διαφόροις ἐφαρμόζει τόποις. Τί μὲν οὖν ἐστι τόπος
ὑποτετύπωται.
θ'. Χρόνος δὲ ἐστιν ἀριθμὸς κινήσεως. Καλείται
δ' ἀριθμὸς καὶ ὁ ἀριθμῶν καὶ ὁ ἀριθμούμενος,
ὥσπερ λέγεται μέτρον τὸ μετροῦν τε καὶ τὸ μετρούμενον· οἷον ὁ μοναδικὸς ἀριθμὸς, ήγουν ὁ ἐκ μονά
δων συντεθειμένος, καὶ ἀριθμὸς ἵππων ἢ βοῶν. Καὶ
πάλιν χοίνιξ ἡ ξυλίνη καὶ ἡ τοῦ σίτου· καὶ ἀμφορεὺς ὁ κεράμειος καὶ ὁ τοῦ ὕδατος. ᾿Αλλὰ καὶ τὸ
ἀριθμούμενον διττόν ἐστι, τὸ μὲν κατὰ ποσόν, ὡς
λέγομεν δύο κινήσεις ἢ τρεῖ;· τὸ δὲ κατὰ τάξιν, ὡς
λέγομεν προτέραν κίνησιν καὶ ὑστέραν. Ἔστιν οὖν δ'
χρόνος ἀριθμὸς κινήσεως καὶ ὡς ἀριθμῶν καὶ ὡς
ἀριθμούμενος· ἀριθμούμενος δὲ κατὰ τὴν τάξιν·
ἤτοι κατὰ τὸ πρότερόν τε καὶ ὕστερον· τοῦ πρότε
ρον καὶ ὕστερον λαμβανομένων κατὰ τὴν τοῦ εἶναι
παράτασιν. Αριθμεῖται μὲν οὖν ὁ χρόνος ὑπὸ τῆς
πρώτης καὶ ἁπλῆς κινήσεως τῆς κυκλοφορικής•
ἀνταριθμεῖται δὲ πάλιν αὐτήν. Εἰ μὴ γὰρ ὑπὸ χρόνου ἡ τοιαύτη κίνησις, ὑπὸ τίνος ἀριθμηθείη ἄν;
ι'. Τὴν πρώτην οὖν καὶ κυριωτάτην τῶν κινήσεων
τὴν κυκλοφορίαν ὁ χρόνος μετρών, κατ' ἐκείνην καὶ
dicitur. Atque hujus situs ratione numerorum
locos novimus. Est autem etiam in corporibus
situs quemadmodum dictuin est, essentialis et adventitius. Et essentialis duplex. Pro differentia ergo situs assignata loci definitio diversis locis accommodatur. Quid ergo locus sit, ita designatum
est.
9. Tempus autem " est numerus motus. Vocatur autem numerus cum is qui numerat, tum qui
numeratur; quemadmodum mensura dicitur ", Lam
quæ mensurat, quam quæ mensuratur. Veluti monadicus numerus, hoc est, ex unitatibus compositus;
et numerus equorum aut boum. Et rursus choenix
lignea, et ilem tritici; et amphora Aglina,et item aquæ
113 amphora. Sed id quod numeratur, duplex cat:
unum ratione quantitatis, quomodo duos aut tres
motus dicimus; alterum ratione ordinis, quomodo
priorem et posteriorem motum dicimus. Tempus
igitur molus cum ut numerans, tum ut numeratus
numerus est; numerans autem secundum ordinem
sive secundum prius et posterius, priori et posteriori secundum ipsius esse extensionem acceptis ".
Numeratur ergo tempus a primo et simplici motu
circulari, vicissimque eum numerat. Nisi enim a
tempore ejusmodi motus (numeraretur], a quo tandem numerabitur?'
10. Dum ergo primum et maxime principalem
motum, conversionem nimirum, tempus motitur
τὰς ἄλλας κινήσεις μετρεί. Ωστε τῆς μὲν κυκλο- secundum illam etiam alios motus metitur. Quaφορικής κινήσεως ἀριθμὸς ἔσται ὁ χρόνος καὶ ὡς
ἀριθμῶν καὶ ὡς ἀριθμούμενος τῶν δὲ λοιπῶν κινή
σεων ὡς ἀριθμῶν μόνον, οὐ μὴν καὶ ὡς ἀριθμούμε.
νος. Οὐ γὰρ (καὶ) τῆς ἐμῆς βαδίσεως, καὶ τῆς σῆς
λευκάνσεως ἀριθμὸς ἔσται ὁ χρόνος ὡς ἀριθμούμενος
(ἐπεὶ εἰ τοῦτό γε, οὐκ ἂν ἦν ἀδιάφορος, οὐδ᾽ ἅμα
καθ᾽ ἐν νῦν ἀφοριζόμενος), ἀλλὰ τῆς πρώτης καὶ
ἁπλῆς τοῦ οὐρανοῦ κινήσεως μόνης ἀριθμητὸν ὢν δ
χρόνος κατὰ τὸ ἐκείνης πρότερόν τε καὶ ὕστερον
(τὸ γὰρ πρότερόν τε καὶ ὕστερον τῆς τοιαύτης κι
νήσεως ἀριθμούμενον ὁ χρόνος ἐστίν). Οὕτως ἀρι
Ομεῖ τὰ ἐν τοῖς διαφόροις κινήσεσι πρότερά τε καὶ
ὕστερα καθ᾽ ἐν τὸ οἰκεῖον νῦν. Διὸ καὶ ἅμα πανταχοῦ ὁ αὐτός ἐστι χρόνος μέτρον ὑπάρχων πάσης κι
νήσεως. Χρόνῳ γὰρ μετρείται σύμπασα κίνης
σις.
ια'. Ὥσπερ δὲ τῶν ἄλλων κινήσεων εναργεστέρα
ἐστὶν ἡ κατὰ (τὸν) τόπον· οὕτω καὶ ὁ ταύτῃ τῇ κινή
σει συνών χρόνος εναργέστερός εστι τοῦ ταῖς ἄλλαις
συνόντος κινήσεσι. Μήποτε δ' ἀκριβέστερον σκοποῦντι
καὶ αἱ ἄλλαι πᾶσαι κινήσεις οἷον γενέσεις, αὐξήσεις,
ἀλλοιώσεις ὑπὸ τοῦ χρόνου μετρούνται (τούτου) τοῦ
τῇ τοπικῇ συνόντος κινήσει. Ὥραις γὰρ καὶ ἡμέραις
καὶ μησὶ καὶ ἐνιαυτοῖς καὶ τῶν ἄλλων κινήσεων
ὁρίζομεν τὴν παράτασιν.
propter tempus erit circularis quidem motus numerus cumm ut numerauis, tum ut numeratus; cæterorum autem motuum ut numerans
duntaxat, non item ut numeratus. Neque enim
ambulationis meæ, et tuæ dealbationis tempus est numerus ut numeratus (quandoquidem si
hoc ita esset, non esset indifferens, neque simul in
uno puncto secerneretur); sed cum primi et simplicis motus 114 calestis solius sit tempus. id
quod numeratur secundum illius prius et posterius. (Nam prius et posterius hujus motus cum
numeratur tempus est. ) Sic denique ea quæ in
differentibus motibus priora et posteriora sunt,
secundum unum suum nunc numerat 23. Quapropter
etiam simul ubique idem tempus est quod omnis
motus mensura exsistit. Tempore enim omnis motus mensuratur.
11. Quemadmodum autem omnibus aliis motibus
evidentior est is qui ratione loci fit; sic etiam
tempus quod cum ipso est evidentius est eo quod
cum aliis motibus excistit. Atque etiam haud scio.
an non si rem accuratius consideraverimus, hoe
tempus quod cum locali motu conjunctum est.
cateros etiam motus, velut generationes, augmentationes, alterationes metiatur? Per horas enim et
dies et menses et annos alioruin etiam motuum
extensionem definimus”.,
50 4 Phys. ". 16, τ. 101. at 4 Phys. c. 16, t. 102. "4 Phys. c. 16, t. 99. 234 Phys. c. 17, t. 103;
et c. 18, t. 110. * 4 Phys. c. 19, i. 118.
col. 1107–1108page 291 of 548
PG 142:1107κίνημα κίνημα ιβ. Οὐ μόνον δὲ τῶν κινήσεων μέτρον ἐστὶν δ χρόνος, ἀλλὰ δὴ καὶ τῶν ἠρεμιῶν. Καὶ αὗται γὰρ ὑπὸ χρόνου μετρούνται κατά συμβεβηκός. Οὐ γὰρ καθὸ ἠρεμίαι, τουτέστιν, ἀπουσίαι κινήσεων, κατὰ τοῦτο μετροῦνται· ἀλλὰ καθὸ καὶ αὗταί πως κινή σεις λεχθεῖεν ἄν. Διττὴ γὰρ ἡ κίνησις, ἡ μὲν ἀντι κειμένη τῇ ἠρεμίᾳ, ἡ δὲ ῥοὴ ἁπλῶς καὶ παράτασις, ἥτις ἐστὶ τῆς ἠρεμίας περιληπτική. Ώστε με τρήσει ὁ χρόνος καὶ τὸ κινούμενον καὶ τὸ ἠρεμοῦν. Τὴν γὰρ κίνησιν αὐτοῦ μετρήσει καὶ τὴν ἠρεμίαν ὁπόση τις, ήγουν ἑκατέρας αὐτῶν τὴν κατὰ τὸ εἶ. ναι παράτασιν. Ωστε συνελόντα φάναι, μέτρον ἐστὶν ὁ χρόνος τῆς ἐν γενέσει βοῆς, ἥτις ἐστὶ κοινή καὶ κινήσεως καὶ ἠρεμίας καὶ τοῦ ἐν. πᾶσι τοῖς γινομένοις εἶναι. ιγ. Λέλεκται δὲ ἀριθμὸς ὁ χρόνος, οὐχ ὅτι ἁπλῶς ἐστιν ἀριθμὸς ἐπεὶ συνεχὴς καὶ αὐτὸς, ὥστ περ ἡ κίνησις καὶ τὸ μέγεθος), ἀλλ' ὡς τῷ διορισμῷ τοῦ ἐν τῇ συνεχείᾳ (προτέρου καὶ ὑστέρου) γνωριζόμενος ὑπὸ τῶν αἰσθέσθαι χρόνου δυναμένων, διὰ τοῦτο λέγεται ἀριθμός. Οὐκ ἔστι δ' ἁπλῶς ἀριθμὸς, ἀλλὰ μέτρον καὶ αὐτὸς, ὥσπερ ὁ ἀριθμός. Τέσσαρα γὰρ εἰσι μέτρα, ἀριθμὸς, μέγεθος, τόπος καὶ χρό νος. Καὶ ὁ μὲν ἀριθμὸς τὴν διάκρισιν μετρεῖ, τὸ δὲ μέγεθος τὴν διαστάσιν, ὁ δὲ τόπος τὴν παντοίαν θέσιν, ὁ δὲ χρόνος τὴν τῆς γενέσεως βοὴν καὶ παρά τασιν. ιδ'. Διαιρεῖται δὲ ὁ χρόνος κυρίως εἰς παρεληλυθότα καὶ μέλλοντα, καὶ διαιρεῖται κατὰ τὸ ΝΥΝ. Καὶ ἔστι τὸ ΝΥΝ πέρας μὲν τοῦ παρεληλυθότος, ἀρχὴ δὲ καὶ τοῦ μέλλοντος, χρόνου δὲ μέρος οὐδὲ τουλάχιστον, ἀλλ' ὅπερ ἐστὶν ἐν γραμμῇ σημείον· καὶ κίνημα ἐν κινήσει· τοῦτο δὲ ἐν χρόνῳ τὸ ΝΥΝ. *Αποσα γὰρ καὶ ἄτομα τὸ σημεῖον, τὸ κίνημα καὶ τὸ ΝΥΝ. Καὶ οὕτως μὲν ἔχει τὸ πρώτως καὶ καθ' αὑτὸ λεγόμενον ΝΥΝ. ιε'. Ωσπερ δὲ τόπος λέγεται μὲν καὶ τὸ πέρας τοῦ περιέχοντος· λέγεται δὲ καὶ ἡ οἰκία πᾶσα, τόπος τοῦ ἐν τῇ οἰκίᾳ ὄντος, καθόσον ἔχει προσεχῶς ἐν ἑαυτῇ τὸ τοῦ περιέχοντος πέρας· οὕτω λέ γεται καὶ ΝΥΝ τό τε πρώτως καὶ καθ᾽ αὐτὸ, του τέστι, τὸ ἀμερὲς καὶ ἀδιαίρετον, καὶ αὐτὸ δὲ τὸ κατὰ χρόνον τὸν ἐνεστῶτα λεγόμενον· ὅπερ ἐστὶ μέρος χρόνου, ἀντιδιαιρούμενον κατὰ τὴν πλατυ κὴν διαίρεσιν πρὸς παρεληλυθότα καὶ μέλλοντα καὶ λέγεται ΝΥΝ τὸ τοιοῦτον τοῦ χρόνου μέρος, καθόσον ἔχει ἐν ἑαυτῷ προσεχῶς τὸ πρώτως καὶ καθ᾽ αὑτὸ λεγόμενον ΝΥΝ. Ενεστώς οὖν χρόνος ἐστὶν ὁ ἐφ' ἑκάτερα παρακείμενος τῷ κυρίως ΝΥΝ χρόνος μερικὸς ἐκ παρεληλυθότος καὶ μέλλοντος συνεστώς, καὶ διὰ τὴν πρὸς τὸ κυρίω; νίασιν, ΝΥΝ λεγόμενος καὶ αὐτός. ΝΥΝ γεια
12. Non autem motionum tantum, sed et quietum mensura tempus est. Nam et hæ a tempore
per accidens messurantur. Neque enim quatenus
quietes, hoc est, motuum absentiæ sunt, eatenus
mensurantur; sed quatenus et ipsa quodammodo
115 motus dici queunt. Duplex enim motus est,
unus quieti oppositus,alter fluxio simpliciter et extensio, qui etiam quietem comprehendit. Tempus igitur cum id quod movetur, tum quod quiescit, metitur. Nam et motum ejus metietur,et quiem
tem quanta sit, hoc est utriusque eorum quantum
ad essentiam attinet, extensionem. Quare ut rem
paucis verbis dicam, tempus ejus fluxionis quæ
in generatione est mensura est; quæ quidem communis est et motus et quietis et essentiæ in omnibus rebus quæ generantur.
13. Tempus autem dictum fuit numerus, non
quod simpliciter numerus sit (quandoquidem et
ipsum est continuum, quemadmodum motus et
magnitudo), sed quod per distinctionem prioris
et posterioris ejus, quod in continuatione est, ab
iis agnoscitur, qui tempus sentire possunt, propterca numerus dicitur. Nec vero simpliciter numerus est, sed et ipsa mensura est, qucmadmodum numerus. Quatuor enim mensuræ sunt, numerus, magnitudo, locus et tempus. Et numerus
quidem discretionem; magnitudo, distantiam; locus,
omnis generis situm; tempus, generationis fluxum
116 et extensionem metitur.
14. Porro tempus proprie dividitur in præteritum
et futurum et per NUNC dividitur. Estque NUNC
præteriti quidem finis, futuri autem principium:
temporis vero pars ne minima quidem ". Sed quod
est in linea punctum et in motu κίνημα: hoc
etiam est NUNC in tempore. Quantitatis enim et divisionis expertia sunt " punctum, κίνημα et NUNC
Et ita quidem se habet quod primo et per se NUNC
dicitur.
15. Quemadmodum autem locus dicitur, et continentis extremitas, et tota domus locus dicitur
ejus qui in domo est, quatenus continentis extremitatem in se continenter habet: sic etiam nunc dicitur”, cum id quod primo et per se, hoc est, quod
partium et divisionis expers!: tum id ipsum quod
ratione praesentis temporis dicitur, quod sane tem.
poris pars est, et secundum latiorem divisionen a
præterito et futuro contra distinguitur. Diciturque
hoc NUNC, temporis pars; quatenus in se conti
nenter habet, quod primo et per se NUNC dicitur.
Præsens igitur tempus est, quod in utramque partem adjacet proprie dicti NUNC; particulare tem-
[us, ex præterito et 117 futuro constans; quod
ob propinquitatem, quam cum proprie dicto NUNC
habet,ipsummel etiam NUNC dicitur.
ιβ. Οὐ μόνον δὲ τῶν κινήσεων μέτρον ἐστὶν δ
χρόνος, ἀλλὰ δὴ καὶ τῶν ἠρεμιῶν. Καὶ αὗται γὰρ
ὑπὸ χρόνου μετρούνται κατά συμβεβηκός. Οὐ γὰρ
καθὸ ἠρεμίαι, τουτέστιν, ἀπουσίαι κινήσεων, κατὰ
τοῦτο μετροῦνται· ἀλλὰ καθὸ καὶ αὗταί πως κινήσεις λεχθεῖεν ἄν. Διττὴ γὰρ ἡ κίνησις, ἡ μὲν ἀντικειμένη τῇ ἠρεμίᾳ, ἡ δὲ ῥοὴ ἁπλῶς καὶ παράτα
σις, ἥτις ἐστὶ τῆς ἠρεμίας περιληπτική. Ώστε μετρήσει ὁ χρόνος καὶ τὸ κινούμενον καὶ τὸ ἠρεμοῦν.
Τὴν γὰρ κίνησιν αὐτοῦ μετρήσει καὶ τὴν ἠρεμίαν
ὁπόση τις, ήγουν ἑκατέρας αὐτῶν τὴν κατὰ τὸ εἶ.
ναι παράτασιν. Ωστε συνελόντα φάναι, μέτρον
ἐστὶν ὁ χρόνος τῆς ἐν γενέσει βοῆς, ἥτις ἐστὶ κοινή
καὶ κινήσεως καὶ ἠρεμίας καὶ τοῦ ἐν. πᾶσι τοῖς
γινομένοις εἶναι.
ιγ. Λέλεκται δὲ ἀριθμὸς ὁ χρόνος, οὐχ ὅτι
ἁπλῶς ἐστιν ἀριθμὸς ἐπεὶ συνεχὴς καὶ αὐτὸς, ὥστ
περ ἡ κίνησις καὶ τὸ μέγεθος), ἀλλ' ὡς τῷ διορισμῷ
τοῦ ἐν τῇ συνεχείᾳ (προτέρου καὶ ὑστέρου) γνωρι
ζόμενος ὑπὸ τῶν αἰσθέσθαι χρόνου δυναμένων, διὰ
τοῦτο λέγεται ἀριθμός. Οὐκ ἔστι δ' ἁπλῶς ἀριθμὸς,
ἀλλὰ μέτρον καὶ αὐτὸς, ὥσπερ ὁ ἀριθμός. Τέσσαρα
γὰρ εἰσι μέτρα, ἀριθμὸς, μέγεθος, τόπος καὶ χρόνος. Καὶ ὁ μὲν ἀριθμὸς τὴν διάκρισιν μετρεῖ, τὸ δὲ
μέγεθος τὴν διαστάσιν, ὁ δὲ τόπος τὴν παντοίαν
θέσιν, ὁ δὲ χρόνος τὴν τῆς γενέσεως βοὴν καὶ παράτασιν.
ιδ'. Διαιρεῖται δὲ ὁ χρόνος κυρίως εἰς παρεληλυθότα καὶ μέλλοντα, καὶ διαιρεῖται κατὰ τὸ ΝΥΝ.
Καὶ ἔστι τὸ ΝΥΝ πέρας μὲν τοῦ παρεληλυθότος,
ἀρχὴ δὲ καὶ τοῦ μέλλοντος, χρόνου δὲ μέρος οὐδὲ
τουλάχιστον, ἀλλ' ὅπερ ἐστὶν ἐν γραμμῇ σημείον· καὶ
κίνημα ἐν κινήσει· τοῦτο δὲ ἐν χρόνῳ τὸ ΝΥΝ.
*Αποσα γὰρ καὶ ἄτομα τὸ σημεῖον, τὸ κίνημα καὶ
τὸ ΝΥΝ. Καὶ οὕτως μὲν ἔχει τὸ πρώτως καὶ καθ'
αὑτὸ λεγόμενον ΝΥΝ.
ιε'. Ωσπερ δὲ τόπος λέγεται μὲν καὶ τὸ πέρας
τοῦ περιέχοντος· λέγεται δὲ καὶ ἡ οἰκία πᾶσα,
τόπος τοῦ ἐν τῇ οἰκίᾳ ὄντος, καθόσον ἔχει προσε
χῶς ἐν ἑαυτῇ τὸ τοῦ περιέχοντος πέρας· οὕτω λέγεται καὶ ΝΥΝ τό τε πρώτως καὶ καθ᾽ αὐτὸ, του
τέστι, τὸ ἀμερὲς καὶ ἀδιαίρετον, καὶ αὐτὸ δὲ τὸ
κατὰ χρόνον τὸν ἐνεστῶτα λεγόμενον· ὅπερ ἐστὶ
μέρος χρόνου, ἀντιδιαιρούμενον κατὰ τὴν πλατυκὴν διαίρεσιν πρὸς παρεληλυθότα καὶ μέλλοντα·
καὶ λέγεται ΝΥΝ τὸ τοιοῦτον τοῦ χρόνου μέρος,
καθόσον ἔχει ἐν ἑαυτῷ προσεχῶς τὸ πρώτως καὶ
καθ᾽ αὑτὸ λεγόμενον ΝΥΝ. Ενεστώς οὖν χρόνος
ἐστὶν ὁ ἐφ' ἑκάτερα παρακείμενος τῷ κυρίως ΝΥΝ
χρόνος μερικὸς ἐκ παρεληλυθότος καὶ μέλλοντος
συνεστώς, καὶ διὰ τὴν πρὸς τὸ κυρίω;
νίασιν, ΝΥΝ λεγόμενος καὶ αὐτός.
ΝΥΝ γεια
0 s '
4 Phys. c. 19, t. 114. 4 Phys. c. 19, t. 121, 125. 4 Phys. c. 14, t. 89. 184 Phys. c, 19, t. 122.
col. 1109–1110page 292 of 548
PG 142:1109ΕΡΙΤΟΜΕ ΚΕΦΑΛ. Γ. Περὶ ἀπείρου. α'. Τὸ ἄπειρον λέγεται πενταχῶς· ἕνα μὲν τρό που τὸ ἀμερές τε καὶ ἄποσον· ὡς ἐν γραμμῇ ση μεῖον. Πέρας μὲν γὰρ ὑπάρχει γραμμῆς τὸ σημεῖον. Αὐτὸ δὲ τὸ σημεῖον ἴδιον πέρας οὐκ ἔχει, διότι μηδὲ μέρος τὸ οἱονοῦν. Οθεν καὶ ὅσαπερ ἂν συν έλθοι σημεία, μόριον οὐκ ἀποτελέσει γραμμής οὐδὲ τοὐλάχιστον· ἐπείπερ οὐδ᾽ ἀλλήλων ἅπτεσθαι δύναται, ἀλλ᾽ ἐφαρμόζει τὰ πάντα. Τὰ γὰρ ἀπτόμενα κατὰ πέρατα άπτονται. ἂν δὲ μέρος οὐθὲν, δῆλον ὅτι καὶ πέρας οὐθέν· οἷς δὲ μὴ ἔστι πέρας, οὐδὲ τὸ ἅπτε σθαι. Απτεσθαι γὰρ λέγονται, ὧν ἅμα τὰ πέρατα. Ον δὲ λόγον ἔχει τὸ σημεῖον ἐν γραμμῇ, τὸν αὐτὸν ἐν χρόνῳ τὸ ΝΥΝ, καὶ ἐν κινήσει τὸ κίνημα. Ωστε τὸ σημεῖον, τὸ ΝΥΝ, καὶ τὸ κίνημα, μὴ ἔχοντα μέρη, κάντεῦθεν μηδὲ πέρατα διὰ τοῦτο λέ γονται άπειρα, ταυτὸν δ᾽ εἰπεῖν, ἀπεράτωτα. β', Κατὰ δεύτερον τρόπον ἄπειρον λέγεται, οὗ διὰ τὸ σχῆμα πέρας οὐκ ἔστιν εὑρεῖν, ὡς ἐπὶ τῶν κυκλικῶν τε καὶ σφαιρικῶν. Ἐπὶ τούτων γάρ ἐστι (τὸ) λαμβάνειν ἀεὶ κατὰ τὴν περιστροφήν, καν ἀπὸ τῶν αὐτῶν ἐπὶ ταῦτα πάλιν καὶ πάλιν ἡ ἀνακύκλησις γίνηται. γ. Τρίτον τρόπον ἄπειρον λέγεται τὸ διὰ κατα σκευὴν ὑπάρχον ἀδιαπόρευτον ἢ μᾶλλον δυσδιαπό ρευτον· ὡς ὁ λαβύρινθος παρὰ Κρησὶ καὶ παρὰ Λακεδαιμονίοις ὁ Κεάδας, ἔνθα τοὺς κατακρίτους ἐνέβαλον. "Οτι γὰρ διεξώδευται λαβύρινθος, ἔδειξε Δαίδαλος ὁ τεκτηνάμενος αὐτὸν, ὅτε καθειρχθείς ὑπὸ Μίνωος σὺν τῷ υἱῷ Ικαρίῳ ἐντὸς λαβυρίνθου ἀπέδρα· καὶ πρὸ τούτον Θησεύς λίνον ἐξάψας τῆς θύρας ἐν τῷ εἰσιέναι ὑποθήκαις Δαιδάλου, καὶ τοῦτο ἐφελκόμενος ἐν τῷ ἐξιέναι. Οτι δὲ καὶ ὁ Κεάδας, ἐδήλωσεν ἡ ἀλώπηξ ἡ τὸν Μεσσήνιον Αριστομένην ποδηγήσασα καὶ τὴν διέξοδον αὐτῷ ὑποδείξασα. δ'. Τέταρτον τρόπον λέγεται ἄπειρον, ὃ πεφυκός διαπόρευσιν ἔχειν ἀδιεξίτητόν ἐστιν ἄλλως· καθά περ ἡ διακεκαυμένη καὶ ἡ κατεψυγμένη. Τῷ μὲν ευπ
SYNOPSIS CAPITIS X,
QUOD EST DE INFINITO.
1. Quinque significdta infiniti recenset, quorum primum convenit partium et quantitatis expertious, ut
puncto lineæ, mutato in motu, el momento in tempore. 2. Cujus propter figuram non licet ut invenias
extremitatem; seu quod progressionem quidem habet, sed ad cujus finem pervenire non possis. 3. Quod
constructionis causa invium est, aut ægre transiri polest. 4. Quod sua natura finitum est, sed
propter extrinsecus adveniens impedimentum transiri non potest. 5. Cujus semper aliqua pars SHmenda restat, quale est in numero, magnitudine, et tempore. 6. Infinitum quinti modi cum in iis quæ
augentur, tum quæ dividuntur, potestate tantum inesse probat, non actu. 7. Declarat quomodo infinitum in eo quod dividi et quod augere potest, insit. 8. Explicat in infinitum divisio et auctio, qualis
actus sit, ejus nimirum quod potestate est, et actus imperfectus, quod simili motus declaratur.
9. Sententiam hactenus expositam de 118 infinito, quod nimirum consistat in infinita divisione et additione, auctoritate Platonis confirmat. - 10. Probat actu perfecto nullam nec magnitudinem nec multitudinem infinitam esse; idque primum ostensive argumento cæli, quod corporum quidem omnium maximum
est, sed finitum tum magnitudine, tum multitudine rerum contentarum; deinde vero etiam per impossibile
supponendo arenam esse infinitam.
Περὶ ἀπείρου.
α'. Τὸ ἄπειρον λέγεται πενταχῶς· ἕνα μὲν τρό
που τὸ ἀμερές τε καὶ ἄποσον· ὡς ἐν γραμμῇ σημεῖον. Πέρας μὲν γὰρ ὑπάρχει γραμμῆς τὸ σημεῖον.
Αὐτὸ δὲ τὸ σημεῖον ἴδιον πέρας οὐκ ἔχει, διότι
μηδὲ μέρος τὸ οἱονοῦν. Οθεν καὶ ὅσαπερ ἂν συν
έλθοι σημεία, μόριον οὐκ ἀποτελέσει γραμμής
οὐδὲ τοὐλάχιστον· ἐπείπερ οὐδ᾽ ἀλλήλων ἅπτεσθαι
δύναται, ἀλλ᾽ ἐφαρμόζει τὰ πάντα. Τὰ γὰρ ἀπτόμενα
κατὰ πέρατα άπτονται. ἂν δὲ μέρος οὐθὲν, δῆλον ὅτι
καὶ πέρας οὐθέν· οἷς δὲ μὴ ἔστι πέρας, οὐδὲ τὸ ἅπτε
σθαι. Απτεσθαι γὰρ λέγονται, ὧν ἅμα τὰ πέρατα.
Ον δὲ λόγον ἔχει τὸ σημεῖον ἐν γραμμῇ, τὸν αὐτὸν
ἐν χρόνῳ τὸ ΝΥΝ, καὶ ἐν κινήσει τὸ κίνημα.
Ωστε τὸ σημεῖον, τὸ ΝΥΝ, καὶ τὸ κίνημα, μὴ
ἔχοντα μέρη, κάντεῦθεν μηδὲ πέρατα διὰ τοῦτο λέγονται άπειρα, ταυτὸν δ᾽ εἰπεῖν, ἀπεράτωτα.
motu rationem habet. Proinde punctum, NUNG, et
nec extremitates, hanc ob causam infinita, et quod
β', Κατὰ δεύτερον τρόπον ἄπειρον λέγεται, οὗ διὰ
τὸ σχῆμα πέρας οὐκ ἔστιν εὑρεῖν, ὡς ἐπὶ τῶν
κυκλικῶν τε καὶ σφαιρικῶν. Ἐπὶ τούτων γάρ ἐστι
(τὸ) λαμβάνειν ἀεὶ κατὰ τὴν περιστροφήν, καν
ἀπὸ τῶν αὐτῶν ἐπὶ ταῦτα πάλιν καὶ πάλιν ἡ ἀνακύκλησις γίνηται.
γ. Τρίτον τρόπον ἄπειρον λέγεται τὸ διὰ κατα
σκευὴν ὑπάρχον ἀδιαπόρευτον ἢ μᾶλλον δυσδιαπό
ρευτον· ὡς ὁ λαβύρινθος παρὰ Κρησὶ καὶ παρὰ
Λακεδαιμονίοις ὁ Κεάδας, ἔνθα τοὺς κατακρίτους
ἐνέβαλον. "Οτι γὰρ διεξώδευται λαβύρινθος, ἔδειξε
Δαίδαλος ὁ τεκτηνάμενος αὐτὸν, ὅτε καθειρχθείς
ὑπὸ Μίνωος σὺν τῷ υἱῷ Ικαρίῳ ἐντὸς λαβυρίνθου
ἀπέδρα· καὶ πρὸ τούτον Θησεύς λίνον ἐξάψας τῆς
θύρας ἐν τῷ εἰσιέναι ὑποθήκαις Δαιδάλου, καὶ
τοῦτο ἐφελκόμενος ἐν τῷ ἐξιέναι. Οτι δὲ καὶ ὁ
Κεάδας, ἐδήλωσεν ἡ ἀλώπηξ ἡ τὸν Μεσσήνιον
Αριστομένην ποδηγήσασα καὶ τὴν διέξοδον αὐτῷ
ὑποδείξασα.
δ'. Τέταρτον τρόπον λέγεται ἄπειρον, ὃ πεφυκός
διαπόρευσιν ἔχειν ἀδιεξίτητόν ἐστιν ἄλλως· καθά
περ ἡ διακεκαυμένη καὶ ἡ κατεψυγμένη. Τῷ μὲν
3 Phys. c. 6, t. 35. 0 5 Phys. c. 5, t. 22.
CAPUT X.
De infinito..
1. Infinitum quinque modis dicitur”. Uno quie
dem modo, quod partium et quantitatis expers est,
ut punctum in linea. Quippe punctum lineæ est·
extremitas. Atqui ipsum punctum extremitatem
propriam non habet, propterea quod neque parteinullam habet. Unde fit, ut, quotcunque sane punctacongrediantur, ne minimam tamen partem effectura sint; quippe cum ne quidem invicem se tangere possint, sed omnia sibi congruant. Quæ enim
se tangunt, quoad extremitates se tangunt. Quæ
autem partem nullam habent, ea nec extremitatem habere constat. Quæ denique extremitatem
non habent, iis ne quidem ipsum tangere convenit.
Tangere 119 enim se dicuntur invicem
rum extremitates simul sunt. Porro quam in linea
punctum: eam NUNC in tempore, et motatum in
mutatum, cum partes non habeant, et proinde
idem dictu est, extremitatum expertia dicuntur.
30, quo2. Secundo autem modo infinitum dicitur, cujus
extremitas propter figuram inveniri non potest; ut
in circularibus et globosis. In his enim per conversionem semper aliquid licet ut accipias, tame
etsi iteru³ atque iterum ab iisdem ad eadem
revolutio fal.
3. Tertio modo infinitum dicitur, quod ευπstructionis causa impervium est, vel potius
ægre transiri potest, ut labyrinthus apud Cretenses, et apud Lacedæmonios Ceadas, in quem
condemnatos conjecerunt. Quod enim labyrinthus
penetratus fuerit, Dædalus qui eum fabrefecit indicio est, quando a Minoe intra eum cum filio Icaro
conclusus evasit; et ante eum Theseus qui, Dædali
suasu, filum foribus cum ingrederetur alligatum,
inter egrediendum quoque secum attraxit. Quod
autem 120 etiam e Ceada exiri potuerit, vulpes
manifestum fecit, quæ Aristomeni Messenio ductrix fuit, et exitum commonstravit.
4. Quarto modo infinitum dicitur, quod cum
natura ita comparatum sit, ut transiri possit; alia
tamen ratione transitum non admittit, ut torrida
col. 1111–1112page 293 of 548
PG 142:1111γὰρ ὠρίσθαι τὸ μέγεθος αὐτῶν, διαπορευταὶ καὶ ἄμφω εἰσίν. Αλλ' ἡ τοῦ ἀέρος ἀσυμμετρία κωλύει τὴν αὐτῶν διεξέλευσιν. ε. Πέμπτον σημαινόμενον τοῦ ἀπείρου καὶ κυριών τερον, οὗ ἐστιν ἀντιλαμβάνειν οὐ τὸ αὐτό. Τοῦτο δ' ἐπὶ τοῦ ἀριθμοῦ θεωρεῖται κατὰ πρόσθεσιν· ἐπὶ δὲ μεγέθους κατὰ διαίρεσιν. Παντί τε γὰρ ἀριθμῷ προστιθέναι ἔστιν ἀεὶ, καὶ πᾶν συνεχὲς ἐπ' ἄπει ρον ὑπάρχει διαιρετόν. Ἐπὶ δὲ τοῦ χρόνου καὶ ἄμφω συνέρχονται, πρόσθεσις δηλαδὴ καὶ διαίρεσις. Καὶ προσθέσει μὲν ὁ μέλλων ἔχει τὸ ἄπειρον ὁ παρεληλυθὼς δὲ διαιρέσει. ς'. Καὶ τοῖς αὐξομένοις δὲ καὶ τοῖς διαιρουμένοις δυνάμει τὸ ἄπειρον ἔνεστιν· ὅτι δύναται δηλονότι τὸ μὲν αύξεσθαι, τὸ δὲ διαιρεῖσθαι ἀεί. Οὔτε γὰρ ἀριθμὸς ἐνερ γείᾳ ἐστὶν εἰς ἄπειρον αὐξηθεὶς (πᾶς γὰρ ὁ ληφθείς ενεργείᾳ πεπέρασται), οὔτε μέγεθος ενεργείᾳ ἔσται διῃρημένον εἰς ἄπειρα. Πᾶσα γὰρ διαίρεσις ενεργεία γεγονυία, πεπερασμένα τα τμήματα τίθησιν. Οὕτω τοίνυν καὶ πᾶς χρόνος ενεργεία διαιρεθείς, ἢ πρόσω θεσιν δεδεγμένος, πεπέρασται. Ὥστε τὸ ἄπειρον οἷσπερ ἔνεστι, δυνάμει γινώσκεται· ἐν γὰρ τῷ δύ νασθαι πάντοτε τέμνεσθαι καὶ μηδαμοῦ καταλήγειν τὴν τομὴν, καὶ πάλιν αύξεσθαι πάντοτε καὶ μηδα μοῦ καταλήγειν τὴν αύξησιν, θεωρεῖται τὸ ἄπει ρον. ζ. Ἐν τῷ διαιρετῷ ἄρα τὸ ἄπειρον, καὶ ἐν τῷ αὐξητῷ. Κἂν γὰρ μὴ διαιρῆται τὸ διαιρετόν, ἢ αὐτ ξηται τὸ αὐξητόν· ἀλλ᾽ οὖν τὸ μὲν ἐπ' ἄπειρόν ἐστι διαιρετόν, τὸ δ' ἐπ' ἄπειρον αύξητόν. Εἰ δὲ κάν τῷ διαιρουμένῳ καὶ αὐξομένῳ θεωρεῖται τὸ ἄπειρον, ἀλλ᾽ ἔστ' ἂν διαιρῆται ἡ αύξηται. η'. Καὶ ἔστιν ἡ ἐπ' ἄπειρον αὔξησις καὶ διαίρεσις ἐνέργεια τοῦ δυνάμει, καὶ ἀτελῆς ἐνέργεια. Μέσ νοντος γὰρ τοῦ δυνάμει γίνεται, κάν τῷ γίνεσθαι τὸ εἶναι ἔχει. Καὶ ὥσπερ ἡ τοῦ κινητοῦ ἐντελέχεια φυλάττουσα τὸ δυνάμει, κίνησις ἐλέγετο εἶναι· οὕτω 122 καὶ ἡ τοῦ διαιρετοῦ καὶ τοῦ αὐξη τοῦ ἐντελέχεια φυλάττουσα τὸ δυνάμει, τὸ ἄπειρον ἔχει. Τοῦ δυνά μει γὰρ χωρισθεῖσα πέρας έλαβε, καὶ τὸ ἄπειρον ν ἀπελάβετο. Ὥστε τοῦ δυνάμει τὸ ἄπειρον οὐκ ἐξίσταται. θ'. Οὕτω καὶ Πλάτων τὸ μέγα καὶ τὸ μικρὸν άπειρον ἔλεγεν, ὅτι ἐφ' ἑκάτερά ἐστιν ἡ ἀπειρία δυνάμει. ι. Ενεργείᾳ δὲ τελείᾳ οὐκ ἔστιν ἄπειρον οὔτε μέγεθος, οὔτε πλῆθος ἐν τῷ κόσμῳ οὐδέν. Μέγεθος γὰρ οὐκ ἔστι μείζον τοῦ οὐρανοῦ, καὶ οὗτος ὑπάρ χει πεπερασμένος· ἐπειδὴ καὶ ἡ τούτου κίνησις πεπερασμένη. Καὶ γὰρ ἐλάττονι χρόνῳ τοῦ νυχθημέρου σύμπας ἐκ τοῦ αὐτοῦ εἰς τὸ αὐτὸ περιστρέφεται. Τοῦ δ' οὐρανοῦ τοῦ τὸ πᾶν περιέχοντος πεπε
et frigida terrae Zona]. Quia enim magnitudo γὰρ ὠρίσθαι τὸ μέγεθος αὐτῶν, διαπορευταὶ καὶ
ipsarum definita est, ambæ etiam transiri possunt.
Verum aeris intemperies obstat, ne peragrari
queant.
5. Quintum " et magis proprium infiniti significatum est, cujus semper aliquid licet ut accipias,
non idem tamen ". Hoc autem in numero quoad
additionem; in magnitudine, quoad divisionem
spectatur. Nam et omni numero semper aliquid
addere licet, et omne continuum in infinitum potest dividi. In tempore autem ambo conveniunt;
additio nimirum et divisio. Et additione quidem
futurum tempus habet ut infinitum sit; divisione
autem præteritum.
6. Porro autem et in his quæ augentur ", et in
his quæ dividuntur, potestate infinitum inest; quia
scilicet illa augeri, hac dividi, semper possunt.
Neque enim numerus actu in infinitum auctus est
(quippe omnis 121 actu sumptus, terminatus
est); neque magnitudo in infinitas partes erit actu
divisa. Omnis enim divisio actu facta, finitas sectiones reponit. Sic igitur etiam omne tempus quod
actu divisum est, aut additionem suscepit, terminatum est. Quapropter infinitum in quibus rebus
inest, potestate cognoscitur. In eo enim quod
semper secari possit, nec unquam sectio desinat;
et semper augeri possit, nec unquam desinat auctio, infinitum consideratur.
7. Proinde infinitum in eo quod dividi, et in co
quod augeri potest, locum habet. Etsi enim non c
dividatur, id quod dividi potest, aut augeatur,
quod augeri potest, tamen illud quidem in infinitum dividi, boc autem in infinitum augeri potest.
Quanquam autem etiam in eo quod dividitur et
quod augetur, infinitum consideratur, sic tamen
saltem, quandiu dividitur et augetur.
ἄμφω εἰσίν. Αλλ' ἡ τοῦ ἀέρος ἀσυμμετρία κωλύει
τὴν αὐτῶν διεξέλευσιν.
ε. Πέμπτον σημαινόμενον τοῦ ἀπείρου καὶ κυριών
τερον, οὗ ἐστιν ἀντιλαμβάνειν οὐ τὸ αὐτό. Τοῦτο δ'
ἐπὶ τοῦ ἀριθμοῦ θεωρεῖται κατὰ πρόσθεσιν· ἐπὶ δὲ
μεγέθους κατὰ διαίρεσιν. Παντί τε γὰρ ἀριθμῷ
προστιθέναι ἔστιν ἀεὶ, καὶ πᾶν συνεχὲς ἐπ' ἄπειρον ὑπάρχει διαιρετόν. Ἐπὶ δὲ τοῦ χρόνου καὶ
ἄμφω συνέρχονται, πρόσθεσις δηλαδὴ καὶ διαίρε
σις. Καὶ προσθέσει μὲν ὁ μέλλων ἔχει τὸ ἄπειρον
ὁ παρεληλυθὼς δὲ διαιρέσει.
ς'. Καὶ τοῖς αὐξομένοις δὲ καὶ τοῖς διαιρουμένοις
δυνάμει τὸ ἄπειρον ἔνεστιν· ὅτι δύναται δηλονότι τὸ μὲν
αύξεσθαι, τὸ δὲ διαιρεῖσθαι ἀεί. Οὔτε γὰρ ἀριθμὸς ἐνερ
γείᾳ ἐστὶν εἰς ἄπειρον αὐξηθεὶς (πᾶς γὰρ ὁ ληφθείς
ενεργείᾳ πεπέρασται), οὔτε μέγεθος ενεργείᾳ ἔσται
διῃρημένον εἰς ἄπειρα. Πᾶσα γὰρ διαίρεσις ενεργεία
γεγονυία, πεπερασμένα τα τμήματα τίθησιν. Οὕτω
τοίνυν καὶ πᾶς χρόνος ενεργεία διαιρεθείς, ἢ πρόσω
θεσιν δεδεγμένος, πεπέρασται. Ὥστε τὸ ἄπειρον
οἷσπερ ἔνεστι, δυνάμει γινώσκεται· ἐν γὰρ τῷ δύ
νασθαι πάντοτε τέμνεσθαι καὶ μηδαμοῦ καταλήγειν
τὴν τομὴν, καὶ πάλιν αύξεσθαι πάντοτε καὶ μηδα
μοῦ καταλήγειν τὴν αύξησιν, θεωρεῖται τὸ ἄπει
ρον.
ζ. Ἐν τῷ διαιρετῷ ἄρα τὸ ἄπειρον, καὶ ἐν τῷ
αὐξητῷ. Κἂν γὰρ μὴ διαιρῆται τὸ διαιρετόν, ἢ αὐτ
ξηται τὸ αὐξητόν· ἀλλ᾽ οὖν τὸ μὲν ἐπ' ἄπειρόν ἐστι
διαιρετόν, τὸ δ' ἐπ' ἄπειρον αύξητόν. Εἰ δὲ κάν τῷ
διαιρουμένῳ καὶ αὐξομένῳ θεωρεῖται τὸ ἄπειρον,
ἀλλ᾽ ἔστ' ἂν διαιρῆται ἡ αύξηται.
8. Estque auctio et divisio in infinitum actus η'. Καὶ ἔστιν ἡ ἐπ' ἄπειρον αὔξησις καὶ διαίρε
ejus quod potestate est, et imperfectus actus. Fit σις ἐνέργεια τοῦ δυνάμει, καὶ ἀτελῆς ἐνέργεια. Μέσ
enim remanente eo quod potestate est, et in feri νοντος γὰρ τοῦ δυνάμει γίνεται, κάν τῷ γίνεσθαι
suum esse habet. Et quemadmodum rei mobilis τὸ εἶναι ἔχει. Καὶ ὥσπερ ἡ τοῦ κινητοῦ ἐντελέχεια
actus qui ipsum potestate servat, motus esse diceφυλάττουσα τὸ δυνάμει, κίνησις ἐλέγετο εἶναι· οὕτω
latur, ita etiam ejus quod dividi et augeri 122 καὶ ἡ τοῦ διαιρετοῦ καὶ τοῦ αὐξη τοῦ ἐντελέχεια
polest actus qui ipsum potestate retinet, infinitum
φυλάττουσα τὸ δυνάμει, τὸ ἄπειρον ἔχει. Τοῦ δυνά
obtinet. Nam simul ac a potestate esse sejunctus μει γὰρ χωρισθεῖσα πέρας έλαβε, καὶ τὸ ἄπειρον
fuerit, extremitatem accepit, et infinitionem depo. ν ἀπελάβετο. Ὥστε τοῦ δυνάμει τὸ ἄπειρον οὐκ
suit. Quapropter infnitum ab hoc ut potestate sit,
non decedit *.
9. Sic etiam Plato magnum et parvum, infinitum dicebat, quia in utroque inanilum polestate
est 38.
10. At actu perfecto nulla nec magnitudo nec
multitudo inanita in mundo est. Cum enim major
cœlo magnitudo non sit, hoc tamen terminatum
est; quandoquidem etiam motus illius terminatus
est. Totum enim breviori quam unius nychthemneri
seu naturalis diei spatio ab eodem puncto ad idem
circumvolvitur. Cum autem cœlum quod omnia
3 Phys. c. 6, t. 63.
c. 4, t. 27, et c. 6, t. 61.
ἐξίσταται.
θ'. Οὕτω καὶ Πλάτων τὸ μέγα καὶ τὸ μικρὸν
άπειρον ἔλεγεν, ὅτι ἐφ' ἑκάτερά ἐστιν ἡ ἀπειρία
δυνάμει.
ι. Ενεργείᾳ δὲ τελείᾳ οὐκ ἔστιν ἄπειρον οὔτε
μέγεθος, οὔτε πλῆθος ἐν τῷ κόσμῳ οὐδέν. Μέγεθος
γὰρ οὐκ ἔστι μείζον τοῦ οὐρανοῦ, καὶ οὗτος ὑπάρ
χει πεπερασμένος· ἐπειδὴ καὶ ἡ τούτου κίνησις
πεπερασμένη. Καὶ γὰρ ἐλάττονι χρόνῳ τοῦ νυχθημέρου σύμπας ἐκ τοῦ αὐτοῦ εἰς τὸ αὐτὸ περιστρέ
φεται. Τοῦ δ' οὐρανοῦ τοῦ τὸ πᾶν περιέχοντος πεπε
» 3 Phys.
3 Phys. c. 6, t. 56, et c. 7, t. 68. "3 Phys. c. 6, t. 57 et 59.
353 Phys. c. 5, t. 39, etc.
col. 1113–1114page 294 of 548
PG 142:1113ρασμένου τυγχάνοντος, πλῆθος ἄπειρον πῶς ἂν εἴη τούτου ἐντός; Αλλως δὲ πάλιν ἐπεὶ μείζονοὐκ ἔστιν ἀπείρου λαβεῖν (εἰ γάρ ἐστιν, οὐκ ἂν εἴη τὸ ἄπει ρον άπειρον· ἔχον μεῖζόν τι ἑαυτοῦ καὶ διὰ τοῦτο πεπερασμένον δν). Υποκείσθω ἡ ἄμμος ἄπειρος εἶναι τῷ πλήθει. Προστιθεμένων οὖν αὐτῇ τῶν ἀτόμων ζώων, τῶν φυτῶν, τῶν ἀστέρων, καὶ τῶν ἄλλων ἁπάντων σωμάτων, μείζον πάντως πλῆθος εὑρίσκεται. Ὥστε καὶ ἡ ἄμμος πεπέρασται, είγε πλῆθος εὑρίσκεται μεῖζον αὐτῆς. Ομοίως δὲ καὶ τὰ λοιπὰ τῶν σωμάτων ἰδίᾳ θεωρούμενα χωρίς πάν σης ἀμφιβολίας πεπερασμένα γνωσθήσονται. Καὶ τὸ σύμπαν ἄρα πλῆθος τῶν ὅλων σωμάτων πεπέ ρασται. Τὸ γὰρ ἐκ πεπερασμένων συγκείμενον ὁμολογουμένως πεπερασμένον. "Ωστε οὐκ ἔστιν ἄπειρον ἐν τῷ κόσμῳ οὐδέν. ΚΕΦΑΛ. ΙΑ'. Περὶ στοιχείων. α'. Εἴρηται μὲν πρότερον περὶ τῶν πρώτων καὶ ἀσωμάτων καὶ ἁπλουστατων στοιχειωδῶν ἀρχῶν
ρασμένου τυγχάνοντος, πλῆθος ἄπειρον πῶς ἂν εἴη continet, terminatum sit, qui intra ipsum infinita
τούτου ἐντός; Αλλως δὲ πάλιν ἐπεὶ μείζονοὐκ ἔστιν
ἀπείρου λαβεῖν (εἰ γάρ ἐστιν, οὐκ ἂν εἴη τὸ ἄπειρον άπειρον· ἔχον μεῖζόν τι ἑαυτοῦ καὶ διὰ τοῦτο
πεπερασμένον δν). Υποκείσθω ἡ ἄμμος ἄπειρος
εἶναι τῷ πλήθει. Προστιθεμένων οὖν αὐτῇ τῶν
ἀτόμων ζώων, τῶν φυτῶν, τῶν ἀστέρων, καὶ τῶν
ἄλλων ἁπάντων σωμάτων, μείζον πάντως πλῆθος
εὑρίσκεται. Ὥστε καὶ ἡ ἄμμος πεπέρασται, είγε
πλῆθος εὑρίσκεται μεῖζον αὐτῆς. Ομοίως δὲ καὶ
τὰ λοιπὰ τῶν σωμάτων ἰδίᾳ θεωρούμενα χωρίς πάν
σης ἀμφιβολίας πεπερασμένα γνωσθήσονται. Καὶ
τὸ σύμπαν ἄρα πλῆθος τῶν ὅλων σωμάτων πεπέρασται. Τὸ γὰρ ἐκ πεπερασμένων συγκείμενον
ὁμολογουμένως πεπερασμένον. "Ωστε οὐκ ἔστιν
ἄπειρον ἐν τῷ κόσμῳ οὐδέν.
multiţudo fuerit? Et rursus, alio modo, quandoquidem infinito nihil majus licet sumere (quippe
si posset, jam infinitum non esset infinitum, ut
quod aliquid seipso majus haberet, et propterea
finitum esset); arena supponatur infinita esse multitudine. Quod si itaquè ei singularia animalia,
plantæ, stellæ, et alia in universum corpora adjungantur, major profecto multitudo deprehenditur. 123 Quare etiam ərena terminata erit, siquidem major, quam est ipsius multitudo, reperitur.
Simili autem ratione et reliqua corpora si seorsim
considerentur, absque omni dubio finita esse deprebendentur. Universa proinde etiam omnium
corporum multitudo terminata est. Quod enim ex
terminatis est compositum, id omnium confessione
terminatum est. Quapropter in mundo nullum
(actu) infinitum est *.
SYNOPSIS CAPITIS XI,
QUOD EST DE ELEMENTIS.
1. Transitione proponit, de quibus hoc capite dicere velit, de secundariis nimirum et corporeis principiis·
quæ ex primis illis materia et forma conflata sunt, quæque proprie elementa et simplicia corpora diverso
respectu vocantur. - 2. Cum formis rerum naturalium insit contrarietas et principia in materia el contrurietate consistant, inquirit quænam sit illa contrarietas, nempe sensibilis quidem, sed tamen non quævis
sensibilis, verum illa duntaxat quæ tactu percipitur, quæ omnium est latissima. Sicut et ipse taclus, cum
cæterarum ui contrarietatum, ita et qualitatum nulla per 124 omnia sensibilia corpora vagetur, quod
inductione probat colorum, sonorum, odorum, saporum. 3. Explicat illas contrarietates sub tactum
cadentes et earum octo syzygias recenset, ex quibus tamen duæ tantum principes sunt, quæ cum agunt in
se invicem, tum a se invicem non continentur, quæ quidem duo requisita cæteris sex non conveniunt.
4. Probat grave et leve, asperum et lævé, seu scabrum el glabrum non agere in se invicem, nec pati a se
invicem. 5. Cæterarum contrarietatum qualitates ad humidum et siccum reduci ostendit, quod horum
utriusque definitionibus probat. 6. Tenue sub humido, et crassum sub sicco contineri probat.
7. Densum sub sicco, rarum sub humido comprehendi ostendit.- 8. Occupatio.-9. Viscosum seu lentum
sub humido, aridum seu friabile sub sicco includit. 10. Molle humido, durum sicco adducit
11. Epiphora, quod duæ saltem sint contrarietates tactiles, quæ cum agunt in se invicem, tum a se invicem patiuntur, quæque ab aliis et sub aliis non continentur." 12. Simpliciter humidi tres quasi species
recenset, madens, humectum, proprie humidum. 43. Simpliciter quasi species recenset, proprie
siccum, humectationis expers, el concretum. 14. Simpliciter humidum et simpliciter siccum describit.
15. Conclusio est, qua infert cum ad duas syzygias 125 calidi et frigidi, humidi et sicci omnis alia contrarietas reducatur, illis etiam elementa quæ proxima sunt corporum naturalium principia constitui et
informari. —16. Docel quibus qualitatibus duarum syzygiarum elementa sigillatim informentur et con17. Quatenus elementa ex se invicem generentur et in se invicem corrumpantur, et quæ
facilius vel difficilius. 18. Occupatione objectionem diluit tacitam quod aquam et ignem, terram et
aerem contraria dixit. 19. Declarat substantiales elementorum qualitates, quatenus formæ et quatenus
accidentia sint, quatenus item formæ et informantes qualitates dicantur. 20. Occupatio, quare hæc
forma nonnunquam substantia dicatur. 21. Qua forma secundario el minus substantia, quæ forma
primo el propriissime et maxime substantia dicatur, et qualis hæc sit. - 22. Quomodo elementis insit
contrarietas et cognatio, a qua tum generatio et corruptio, tum universi conservatio exsistit. — 23. Elementa non tantum ratione qualitatum, sed et ponderum ratione copulari dirimique. 24. Occupatio
qua etiam docetur quo respectu ignis et aqua, quo item respectu ignis et terra magis sint contraria.
25. Occupatio alia, qua etiam docetur, quo de igni hic sermo sit, nempe de elementari, non de usuali et
culinario. 26. Elementa 126 quando plane a se invicem mutentur, et quando ac quomodo ex elementis complures et differentes compositorum species efficiantur. 27. Quæ physicis sint elementa, quæque tantum principia, et quid inter utraque sit discriminis. - 28. Pura et simplicia elementa, tantum
mente percipi, et elementorum ut in sensus incurrunt nullum impermistum esse cum reliquis'; singula tamen a prædominante natura sic denominuri. 29. Probatio a sensu in exemplo terræ cum præcisione
cæterorum elementorum.· 30. Probatio a natura elementari et declaratio a simili partium. 31. Occupatio qua ostenditur etiam plantas et animalia plus terræ participare quia sunt in loco terræ; cæterorum vero elementorum plus minusve pro majore vel minore eorum a terris distantia.
stituantur.
Περὶ στοιχείων.
α'. Εἴρηται μὲν πρότερον περὶ τῶν πρώτων καὶ
xal
ἀσωμάτων καὶ ἁπλουστατων στοιχειωδῶν ἀρχῶν
3 Phys. c. 5, t. 56.
CAPUT XI.
De elementis.
1. De primis et corpore vacantibus simplicissimisque naturalis corporis cujusque elementaribus
col. 1115–1116page 295 of 548
PG 142:1115παντός σώματος φυσικοῦ, τῆς ὕλης δηλαδὴ καὶ τοῦ εἴδους, ἤτοι τῆς ἀποίου ὕλης καὶ τῆς ἀθλου ποιός τητος' ποιότης γὰρ τὸ εἶδος· ἐπεὶ σώματος πεποιωμένου εἰδοποιόν· νῦν δὲ περί τινων ἄλλων ὁ λόγος ἀρχῶν δευτέρων σωματοειδῶν, ἐκ τῶν πρώτ των συγκειμένων ἀρχῶν, αἵτινες ιδίως στοιχεία καὶ ἁπλᾶ προσαγορεύονται σώματα· στοιχεῖα μὲν, ὅτι τὰ λοιπὰ φυσικὰ σώματα προσεχῶς ἐκ τούτων συνίστανται· σώματα δ' ἁπλᾶ, πρὸς τὰ συγκείμενα ἐκ τούτων παραβαλλόμενα. Πάντα γὰρ ἐξ ὧν ἡ σύνθεσις τῶν ἐξ ἐκείνων συντιθεμένων ἁπλούστερα. β'. Ὅτι μὲν οὖν ἐναντιότης ἐν τοῖς είδεσι (πᾶτα γὰρ γένεσις ἐκ τοῦ ἐναντίου, καὶ πάλιν εἰς τουναντίον πᾶσα φθορά) προϋπέμνησται· ὅτι δὲ σωμάτων φυσικῶν καὶ αἰσθητῶν ἁπάντων ζητοῦντες ἀρχάς, τὴν ὕλην καὶ τὴν ἐναντίωσιν ἔγνωμεν, αἰσθητὴ ἂν εἴη πᾶσα ἐναντίωσις ἀρχικὴ, καὶ οὐχ ἡ τυχούσα αἰσθητή, ἀλλ' ἡ τῇ ὕλῃ προσεχεστάτη και κοινο τάτη καὶ διὰ πάντων τῶν σωμάτων διήκουσα. Το αύτη δέ ἐστιν ἡ ἁπτή. Πρώτη γὰρ οὖσα κατὰ φύσιν ἡ ἀφὴ πασῶν τῶν αἰσθήσεων, εἰκότως καὶ τοῦ ἁπτοῦ μεταδίδωσι κοινοτάτως πᾶσι τοῖς αἰσθητοῖς. Τινὰ μὲν γὰρ τῶν αἰσθητῶν δόρατα διὰ τὸ ἄχρωσ μάτιστον, οἷος ὁ ἀήρ· τινὰ δὲ ἀνήκουστα, ὡς ἀψβο φητα οἷος ὁ σπόγγος καὶ τὸ ἔριον· ὅπου γε καὶ τοῖς τῶν σωμάτων ἀντιτύποις οὐ καθ' αὐτά, τῇ δὲ πρὸς τὸν ἀέρα προσρήξει, πέφυκε τὸ ψοφεῖν. ᾿Αλλ' οὐδὲ αἱ ὀσμαὶ διὰ πάντων τῶν αἰσθητῶν. Ἰδοὺ γὰρ ὁ ἀὴρ ὥσπερ χρώματος, οὕτω καὶ ὀσμῆς ἰδίας ἀμέσ θεκτος· καὶ ταύτῃ διαπορθμευτικός γίνεται χρωμά των τε καὶ ὀσμῶν. 'Αλλ' οὐδὲ γευσταὶ ποιότητες ἐν πᾶσίν εἰσι. Τὸ γοῦν ὕδωρ τοῖς χυμοῖς ὑποκείμενον, ἄχυμόν ἐστι καθ' αυτό· μόνας δὲ διὰ πάντων τῶν σωμάτων διαπεφοιτηκυίας τὰς ἀπτὰς ὁρῶμεν ποιό τητας. Απταὶ ἄρα εἶεν ἂν ἐναντιώσεις αἱ διὰ πάνω των τῶν σωμάτων διήκειν δυνάμεναι, καὶ καινότα ταται εἶναι ἀρχαί. 3. γ΄. Τίνες οὖν ἐναντιώσεις ἁπταί; Θερμότης καὶ ψυχρότης, ὑγρότης καὶ ξηρότης, κουφότης καὶ βαρύτης, μαλακότης καὶ σκληρότης, γλισχρότης καὶ κραυρότης, λειότης καὶ τραχύτης, λεπτότης καὶ παχύτης, μανότης καὶ πυκνότης, τὸν ἀριθμὸν αἱ πᾶσαι συζυγίαι οκτώ. Τούτων τινὲς μὲν οὐ δύνανται δρον εἰς ἀλλήλας, τινὲς δὲ ταῖς ἄλλαις ἐμπεριέχονται. Προσήκει δὲ ταῖς ἀρχικαῖς ἐναντιότησι καὶ δρᾷν εἰς ἀλλήλας ὅλας δι᾿ ὅλων, ὡς ἂν δι' αὐτῶν ἐπιτελοῖτο γένεσις καὶ φθορά, καὶ μηδ' ἄλλας ὑπ' ἄλλας τετάχθαι. Πῶς γὰρ ἂν εἶεν ὁμοτίμως ἀρχαί; δ'. Τὸ μὲν οὖν βαρὺ καὶ τὸ κοῦφον, τὸ τραχύ το καὶ τὸ λεῖον, οὔτε ποιεῖν οὔτε πάσχειν ἰσχύουσιν. Οὔτε γὰρ τὸ βαρύ μεταδοίη ἂν τῷ παρακειμένῳ
NICEPHORI BL.EMMID.E
principiis, de materia videlicet et forma, sive de παντός σώματος φυσικοῦ, τῆς ὕλης δηλαδὴ καὶ τοῦ
materia qualitatis experte, et qualitate immateriali
(forma enim qualitas est, quandoquidem corpus
qualitate affectum informat), dictum quidem antea
est; nunc autem de aliis quibusdam secundis 127
principiis corporeis, quæ ex primis illis conflata
sunt, oratio instituetur; quæ proprie elementa et
simplicia corpora appellantur. Elementa quidem,
quod cætera naturalia corpora proxime ex his
constant; simplicia autem corpora, 'si cum his
- quæ conflantur ex ipsis, conferantur. Omnia enimı
ex quibus compositio fit, his quæ ex ipsis componuntur, simpliciora sunt.
εἴδους, ἤτοι τῆς ἀποίου ὕλης καὶ τῆς ἀθλου ποιός
τητος' ποιότης γὰρ τὸ εἶδος· ἐπεὶ σώματος πεποιωμένου εἰδοποιόν· νῦν δὲ περί τινων ἄλλων ὁ
λόγος ἀρχῶν δευτέρων σωματοειδῶν, ἐκ τῶν πρώτ
των συγκειμένων ἀρχῶν, αἵτινες ιδίως στοιχεία καὶ
ἁπλᾶ προσαγορεύονται σώματα· στοιχεῖα μὲν, ὅτι
τὰ λοιπὰ φυσικὰ σώματα προσεχῶς ἐκ τούτων
συνίστανται· σώματα δ' ἁπλᾶ, πρὸς τὰ συγκείμενα
ἐκ τούτων παραβαλλόμενα. Πάντα γὰρ ἐξ ὧν
ἡ σύνθεσις τῶν ἐξ ἐκείνων συντιθεμένων ἁπλούστερα.
β'. Ὅτι μὲν οὖν ἐναντιότης ἐν τοῖς είδεσι (πᾶτα γὰρ
γένεσις ἐκ τοῦ ἐναντίου, καὶ πάλιν εἰς τουναντίον
πᾶσα φθορά) προϋπέμνησται· ὅτι δὲ σωμάτων
φυσικῶν καὶ αἰσθητῶν ἁπάντων ζητοῦντες ἀρχάς,
τὴν ὕλην καὶ τὴν ἐναντίωσιν ἔγνωμεν, αἰσθητὴ ἂν
εἴη πᾶσα ἐναντίωσις ἀρχικὴ, καὶ οὐχ ἡ τυχούσα
αἰσθητή, ἀλλ' ἡ τῇ ὕλῃ προσεχεστάτη και κοινο
τάτη καὶ διὰ πάντων τῶν σωμάτων διήκουσα. Το
αύτη δέ ἐστιν ἡ ἁπτή. Πρώτη γὰρ οὖσα κατὰ φύσιν
ἡ ἀφὴ πασῶν τῶν αἰσθήσεων, εἰκότως καὶ τοῦ
ἁπτοῦ μεταδίδωσι κοινοτάτως πᾶσι τοῖς αἰσθητοῖς.
Τινὰ μὲν γὰρ τῶν αἰσθητῶν δόρατα διὰ τὸ ἄχρωσ
μάτιστον, οἷος ὁ ἀήρ· τινὰ δὲ ἀνήκουστα, ὡς ἀψβο
φητα οἷος ὁ σπόγγος καὶ τὸ ἔριον· ὅπου γε καὶ τοῖς
τῶν σωμάτων ἀντιτύποις οὐ καθ' αὐτά, τῇ δὲ πρὸς
τὸν ἀέρα προσρήξει, πέφυκε τὸ ψοφεῖν. ᾿Αλλ' οὐδὲ
αἱ ὀσμαὶ διὰ πάντων τῶν αἰσθητῶν. Ἰδοὺ γὰρ ὁ
ἀὴρ ὥσπερ χρώματος, οὕτω καὶ ὀσμῆς ἰδίας ἀμέσ
θεκτος· καὶ ταύτῃ διαπορθμευτικός γίνεται χρωμά
των τε καὶ ὀσμῶν. 'Αλλ' οὐδὲ γευσταὶ ποιότητες ἐν
πᾶσίν εἰσι. Τὸ γοῦν ὕδωρ τοῖς χυμοῖς ὑποκείμενον,
ἄχυμόν ἐστι καθ' αυτό· μόνας δὲ διὰ πάντων τῶν
σωμάτων διαπεφοιτηκυίας τὰς ἀπτὰς ὁρῶμεν ποιό
τητας. Απταὶ ἄρα εἶεν ἂν ἐναντιώσεις αἱ διὰ πάνω
των τῶν σωμάτων διήκειν δυνάμεναι, καὶ καινότα
ταται εἶναι ἀρχαί.
2. Quod igitur in formis contrarietas sit (omnis
enim generatio ex contrario, et rursus omnis corruptio in contrarium fit) ante commemoratum est. Quoniam autem 17 naturalium et sensibilium corporum
omnium inquirendo principia, materiam et contrarietatem invenimus et constituimus; princeps omnis contrarietas, sensibilis erit; nec tamen quæcunque sensibilis, sed ea demum quæ materiæ proxime conjuncta et maxime communis est, et per
omnia corpora vagatur. Ejusmodi autem est ea
quæ sub tactum cad t. Cum enim primus omnium
sensuum secundum naturam sit tactus; merito
etiam communissima ratione rebus omnibus sensibilibus hoc impertit ut tangi possint. Eorum enim
quæ sensibilia sunt, quædam videri 128 non possunt, propterea quod colore carent, qualis est aer;
quædam audiri nequeunt, quia strepitum non edunt,
ut spongia et lana; quandoquidem etiam solidis et
renítentibus corporibus non per se, sed propter collisionem cum aere convenit naturaliter, ut strepitum edant. Sed nec etiam odores per omnia sensibilia [vagantur ]. Videsis enim aerem; is ut colo.
ris, ita etiam proprii odoris expers est; et hactenus
transportandorum colorum et odorum facultatem
habet. Quin ne quidem etiam qualitates quæ sub
gustum cadunt, sunt in omnibus. Aqua enim quæ
saporibus subjecta est, per se saporis expers est. Solas autem eas qualitates quæ sub tactum cadunt,
omnia corpora peragrare videmus. Illæ igitur contrarietates sub tactum veniunt, quæ per omnia
corpora grassari, et communissima principia esse possunt.
3. Quænam ergo sunt eæ contrarietates quæ sub γ΄. Τίνες οὖν ἐναντιώσεις ἁπταί; Θερμότης καὶ
tactum cadunt ³8? caliditas et frigiditas, humiditas ψυχρότης, ὑγρότης καὶ ξηρότης, κουφότης καὶ
et siccitas, levitas et gravitas, mollities et durities, βαρύτης, μαλακότης καὶ σκληρότης, γλισχρότης καὶ
viscositas et ariditas, levitas et asperitas, tenuitas
et crassities, raritas et densitas, quæ omnes conjugationes numero 129 octo sunt. Harum quidem
aliquæ in se invicem agere nequeunt, aliquæ vero
in aliis continentur. At principibus contrarietatibus
convenit, ut et totæ per totas in se agant invicem,
quod per eas generatio et corruptio perficiatur;
nec aliæ sub aliis collocentur. Qui enim æquali
honore principia esse possent?
4. Grave igitur et leve, asperumque et lave, nec
agere nec pati possunt. Neque enim vel grave
gravitatem, vel leve levitatem vicino corpori im37 2 De ortu et interitu c. 1. 38 Ibid. c. 2.
κραυρότης, λειότης καὶ τραχύτης, λεπτότης καὶ
παχύτης, μανότης καὶ πυκνότης, τὸν ἀριθμὸν αἱ
πᾶσαι συζυγίαι οκτώ. Τούτων τινὲς μὲν οὐ δύνανται
δρον εἰς ἀλλήλας, τινὲς δὲ ταῖς ἄλλαις ἐμπεριέ
χονται. Προσήκει δὲ ταῖς ἀρχικαῖς ἐναντιότησι καὶ
δρᾷν εἰς ἀλλήλας ὅλας δι᾿ ὅλων, ὡς ἂν δι' αὐτῶν
ἐπιτελοῖτο γένεσις καὶ φθορά, καὶ μηδ' ἄλλας ὑπ'
ἄλλας τετάχθαι. Πῶς γὰρ ἂν εἶεν ὁμοτίμως ἀρχαί;
δ'. Τὸ μὲν οὖν βαρὺ καὶ τὸ κοῦφον, τὸ τραχύ το
καὶ τὸ λεῖον, οὔτε ποιεῖν οὔτε πάσχειν ἰσχύουσιν.
Οὔτε γὰρ τὸ βαρύ μεταδοίη ἂν τῷ παρακειμένῳ
col. 1117–1118page 296 of 548
PG 142:1117βαρύτητος, οὔτε τὸ κούφον κουφότητος· οὔτ᾽ αὐτὸ; τραχύ τραχύτητος, οὔτε τὸ λεῖον λειότητος ε'. Τὸ μαλακὸν δὲ καὶ τὸ σκληρόν, τὸ γλίσχρον καὶ τὸ κραῦρον, τὸ λεπτὸν καὶ τὸ παχύ, τὸ μανὸν καὶ τὸ πυκνὸν, ταῦτα πάντα τῷ ὑγρῷ καὶ τῷ ξηρῷ συνυπάγεται. Τὸ μὲν γὰρ ὑγρὸν δρῳ ἀλλο τρίψ εὐόριστόν ἐστι καὶ τῶν πόρων αναπληστικόν. δ΄. Τοιοῦτον καὶ τὸ λεπτομερές, εὐπεριόριστον ἔρῳ παντὶ καὶ τῶν κενοτήτων ἀναπληρωτικόν. Εἰς μέδιμνον γὰρ καρύων ἐμβαλλομένη σεμίδαλις, δύ ναται διεισδύνειν (καὶ) εἰς τὰς μεταξὺ τῶν καρύων κενὰς τοῦ στερεοῦ σώματος χώρας καὶ ταύτας αναπληροῦν. Τὸ αὐτὸ δὲ καὶ τὸ ὑγρὸν ποιεῖ. Τὸ γὰρ ὕδωρ παντὶ ἀκολουθεῖ ὅρῳ τῷ ἀπτομένῳ καὶ περιέχοντι. Διὰ ταῦτα τοίνυν ὑπὸ τὸ ὑγρὸν τάττουσι τὸ λεπτόν. Ομοίως δὲ καὶ ὑπὸ τὸ ξηρὸν τὸ παχύ. Καθάπερ γὰρ τὸ ξηρὸν τῷ μὲν οἰκείῳ ὅρῳ εὐόριστον, τῷ δ᾽ ἀλλοτρίῳ δυσόριστον (ἀντιβατικὸν γάρ ἐστι, καὶ τοῖς περιέχουσιν, οὐκ ἀκολουθεῖ)· τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τὸ παχὺ μεγαλομερὲς δν οὐκ εἰς χώραν δίεισιν ἅπασαν. ζ. Ωσαύτως καὶ τὸ πυκνὸν καὶ τὸ ἀραιόν, τὸ μὲν ὑπὸ τὸ ξηρὸν τιθέασι, τὸ δ' ὑπὸ τὸ ὑγρόν. η'. Μήποτε δὲ καὶ τὸ λεπτὸν καὶ τὸ παχύ, τὸ μανόν τε καὶ τὸ πυκνὴν τῶν ποιητικῶν καὶ παθη τικῶν ἀποδοκιμασθεῖεν ἐναντιώσεων, διὰ τὸ μηδ' αὐτὰ δύνασθαι δρᾶν ὅλα δι' ὅλων εἰς ἄλληλα· καὶ οὐκ ἂν τὴν ἄμμον ἢ τὴν τέφραν ἀναγκασθείη τις ὑγρά καλέσαι διὰ τὴν ἐνοῦσαν αὐτοῖς λεπτομέρειαν, ξηρά προδήλως ὑπάρχοντα. θ'. Τὸ γλίσχρον δὲ φανερῶς ὑγρόν ἐστι μετά πάθους τινός. Εἰ δὲ τὸ γλίσχρον ἀγρὸν, τουναντίον αὐτῷ, τουτέστι τὸ κραῦρον, ἔσται· ξηρόν. Τὰ γὰρ ἐναντία τοῖς ἐναντίοις ὑπάρχουσιν. τ. Ὑπείκει δὲ τὸ μαλακὸν τῇ ἀφῇ καθὴ μετέχει υγρότητος. Τὸ γὰρ ὑπείκειν ἰδιόν ἐστι τοῦ ὑγροῦ, Διὸ καὶ τὸ μαλακόν περιληφθήσεται τῷ ὑγρῷ. ια΄. Δήλον δ' ὅτι καὶ τὸ σκληρὸν τῷ ξηρῷ. Φανερὸν οὖν ἐντεῦθεν, ὡς δύο εναντιότητες ἁπταὶ περιλείπονται πεφυκυίαι ποιεῖν τε καὶ πάσχειν ὅλαι δι᾿ ὅλων, καὶ μηδαμῶς τισιν ἐμπεριεχόμεναι θερμότης αὗται δὴ καὶ ψυχρότης, ὑγρότης τε καὶ ξηρότης, αἱ κοιναὶ πάντως εἶεν ἂν εἰδοποιοὶ ἀρχαι πάντων σωμάτων τῶν αἰσθητῶν. ιβ'. Καὶ τοῦ διεροῦ δὲ καὶ τοῦ βεβρεγμένου καὶ τοῦ ἰδίως ὑγροῦ, καθὰ τοιαῦτα, τὸ ἁπλῶς ὑγρὸν περιεκτικόν ἐστι. Διερὸν μὲν οὖν λέγεται τὸ ἐπιπολῆς ἔχον ἀλλοτρίαν υγρότητα· ὡς εἴ τις ὕδωρ ἐπιχέοι λίθῳ τυχὸν ἢ ξύλῳ ἢ ζώου σώματι ἢ ἱματίφ μετρίως. Τὸ γὰρ ἐν βάθει τὴν ἀλλοτρίαν ἔχον υγρός τητα βεβρεγμένον κατονομάζεται, οἷος υπάρχει και ὁ πηλός. Ιδίως δὲ καλεῖται ὑγρὸν τὸ ἔχον οἰκείαν ἐν τῷ βάθει κεκρυμμένην ὑγρότητα καὶ δεικνύον αὐτήν· καθάπερ ὁ κηρὸς καὶ ὁ μόλιβδος, καὶ τὰ λοιπὰ τῶν τηκτῶν ὅτε τήκονται. διερόν,
βαρύτητος, οὔτε τὸ κούφον κουφότητος· οὔτ᾽ αὐτὸ perlite queat; nec rursus asperum, asperitatem,
τραχύ τραχύτητος, οὔτε τὸ λεῖον λειότητος
ε'. Τὸ μαλακὸν δὲ καὶ τὸ σκληρόν, τὸ γλίσχρον
καὶ τὸ κραῦρον, τὸ λεπτὸν καὶ τὸ παχύ, τὸ μανὸν
καὶ τὸ πυκνὸν, ταῦτα πάντα τῷ ὑγρῷ καὶ τῷ
ξηρῷ συνυπάγεται. Τὸ μὲν γὰρ ὑγρὸν δρῳ ἀλλο
τρίψ εὐόριστόν ἐστι καὶ τῶν πόρων αναπληστικόν.
δ΄. Τοιοῦτον καὶ τὸ λεπτομερές, εὐπεριόριστον
ἔρῳ παντὶ καὶ τῶν κενοτήτων ἀναπληρωτικόν. Εἰς
μέδιμνον γὰρ καρύων ἐμβαλλομένη σεμίδαλις, δύναται διεισδύνειν (καὶ) εἰς τὰς μεταξὺ τῶν καρύων
κενὰς τοῦ στερεοῦ σώματος χώρας καὶ ταύτας
αναπληροῦν. Τὸ αὐτὸ δὲ καὶ τὸ ὑγρὸν ποιεῖ. Τὸ γὰρ
ὕδωρ παντὶ ἀκολουθεῖ ὅρῳ τῷ ἀπτομένῳ καὶ περιέχοντι. Διὰ ταῦτα τοίνυν ὑπὸ τὸ ὑγρὸν τάττουσι τὸ
λεπτόν. Ομοίως δὲ καὶ ὑπὸ τὸ ξηρὸν τὸ παχύ.
Καθάπερ γὰρ τὸ ξηρὸν τῷ μὲν οἰκείῳ ὅρῳ εὐόρι
στον, τῷ δ᾽ ἀλλοτρίῳ δυσόριστον (ἀντιβατικὸν γάρ
ἐστι, καὶ τοῖς περιέχουσιν, οὐκ ἀκολουθεῖ)· τὸν
αὐτὸν τρόπον καὶ τὸ παχὺ μεγαλομερὲς δν οὐκ εἰς
χώραν δίεισιν ἅπασαν.
ζ. Ωσαύτως καὶ τὸ πυκνὸν καὶ τὸ ἀραιόν, τὸ
μὲν ὑπὸ τὸ ξηρὸν τιθέασι, τὸ δ' ὑπὸ τὸ ὑγρόν.
η'. Μήποτε δὲ καὶ τὸ λεπτὸν καὶ τὸ παχύ, τὸ
μανόν τε καὶ τὸ πυκνὴν τῶν ποιητικῶν καὶ παθη
τικῶν ἀποδοκιμασθεῖεν ἐναντιώσεων, διὰ τὸ μηδ'
αὐτὰ δύνασθαι δρᾶν ὅλα δι' ὅλων εἰς ἄλληλα· καὶ οὐκ
ἂν τὴν ἄμμον ἢ τὴν τέφραν ἀναγκασθείη τις ὑγρά
καλέσαι διὰ τὴν ἐνοῦσαν αὐτοῖς λεπτομέρειαν, ξηρά
προδήλως ὑπάρχοντα.
θ'. Τὸ γλίσχρον δὲ φανερῶς ὑγρόν ἐστι μετά
πάθους τινός. Εἰ δὲ τὸ γλίσχρον ἀγρὸν, τουναντίον
αὐτῷ, τουτέστι τὸ κραῦρον, ἔσται· ξηρόν. Τὰ γὰρ
ἐναντία τοῖς ἐναντίοις ὑπάρχουσιν.
τ. Ὑπείκει δὲ τὸ μαλακὸν τῇ ἀφῇ καθὴ μετέχει
υγρότητος. Τὸ γὰρ ὑπείκειν ἰδιόν ἐστι τοῦ ὑγροῦ,
Διὸ καὶ τὸ μαλακόν περιληφθήσεται τῷ ὑγρῷ.
ια΄. Δήλον δ' ὅτι καὶ τὸ σκληρὸν τῷ ξηρῷ. Φανερὸν
οὖν ἐντεῦθεν, ὡς δύο εναντιότητες ἁπταὶ περιλείπονται
πεφυκυίαι ποιεῖν τε καὶ πάσχειν ὅλαι δι᾿ ὅλων, καὶ
μηδαμῶς τισιν ἐμπεριεχόμεναι θερμότης αὗται δὴ
καὶ ψυχρότης, ὑγρότης τε καὶ ξηρότης, αἱ κοιναὶ
πάντως εἶεν ἂν εἰδοποιοὶ ἀρχαι πάντων σωμάτων
τῶν αἰσθητῶν.
ιβ'. Καὶ τοῦ διεροῦ δὲ καὶ τοῦ βεβρεγμένου καὶ
τοῦ ἰδίως ὑγροῦ, καθὰ τοιαῦτα, τὸ ἁπλῶς ὑγρὸν
περιεκτικόν ἐστι. Διερὸν μὲν οὖν λέγεται τὸ ἐπιπολῆς ἔχον ἀλλοτρίαν υγρότητα· ὡς εἴ τις ὕδωρ
ἐπιχέοι λίθῳ τυχὸν ἢ ξύλῳ ἢ ζώου σώματι ἢ ἱματίφ
μετρίως. Τὸ γὰρ ἐν βάθει τὴν ἀλλοτρίαν ἔχον υγρός
τητα βεβρεγμένον κατονομάζεται, οἷος υπάρχει και
ὁ πηλός. Ιδίως δὲ καλεῖται ὑγρὸν τὸ ἔχον οἰκείαν
ἐν τῷ βάθει κεκρυμμένην ὑγρότητα καὶ δεικνύον
αὐτήν· καθάπερ ὁ κηρὸς καὶ ὁ μόλιβδος, καὶ τὰ
λοιπὰ τῶν τηκτῶν ὅτε τήκονται.
aut laeve, levitatem.
5. At molle vero et durum, viscosum et aridum,
tenue et crassum, rarum et densum, omnia hæc ad
humidum et siccum reducuntur. Humidum enim **
alieno termino facile finitur et meatuum replendorum facultate est præditum.
6. Cujusmodi etiam est quod partes habet tenues;
ut quod omni termino facile contineatur, et inania
spatia expleat. Si enim in nucum modium siligo
injiciatur, in intermedias solidi corporis nucum regiones vacuas penetrare easque replere potest.
Quod idem sane etiam humidum efficit. Aqua enim
omnem terminum comitatur qui 130 quidem attingit et continet. Eapropter igitur sub humido tenue
collocant; et simili ratione crassum sub sicco.
Quemadmodum euim siccum suo quidem termino
facile, alieno autem difficulter coercetur (contra nitendi enim vim habet, nec iis quæ continent obsequitur): eodem modo etiam crassum.cum grandes
partes habeat, in omnem regionem non penetrat.
7. Haud secus eliam densum et rarum, alterum
sub sicco, alterum sub humido constituunt.
8. Nunquam vero eliam tenue et crassumn, rarum
et densum ab efficientibus et patientibus contrarietatibus ideo repudiabuntur, propterea quod nec
ipsa tota per tota in se invicem agere possunt. Nec
arenam aut cinerem ob eam partium tenuitatem
quæ inest ipsis, humida vocare cogetur aliquis,
cmm manifesto sicca sint.
9. Porro viscosum, manifesto humidum est cum
affectione quapiam. Quod si viscosum est humidum, contrarium ejus, hoc est aridum, siccum erit;
contraria quippe insunţ contrariis.
10. Molle denique tactui, cedit, quatenus humiditatis est particeps. Cedere namque humidi est
proprium. Quapropter etiam 131 molle sub bumi
do comprehendetur; et ut liquet durum sub sicco.
11. Ex his igitur patet, duas relinqui contrarietates tactiles, quæ ita natura comparatæ sint, ut totæ
per totas agant et patiantur,et neutiquam sub aliis
aliquibus contineantur: que sunt.caliditas et fri
giditas, humiditas et siccitas, quæ utique communia
sunt omnium sensilium corporum informantia principia.
12. Cæterum et διερόν, hoc est, madens et humectuin, et quod proprie humidum est, quatenus
ejusmodi sunt, ab eo quod simpliciter bumidum est,
comprehenditur 40. Madens quidem proinde dicitur
quod superficie tenus alienam babet humiditatem;
ut si quis in lapidem exempli gratia, aut lignum,
aut corpus animalis aut vestem, parce aquam effundat. Id enim quod in interioribus partibus alienam humiditatem habet, humectum nuncupatur;
quale lutum est. Proprie autem humidum vocatur,
quod peculiarem in imo absconditam habet bumilitatem eamque ostendit, ut cera, et plumbum,et
tera quæ liquescere possunt, cum liquescunt.
* 2 De ortu et interitu cap. 2.
so Ibid.
col. 1119–1120page 297 of 548
PG 142:1119ιγ'. Εἰ δὲ τῶν ῥηθέντων περιληπτικόν ἐστι τὸ ἁπλῶς ὑγρόν, δῆλον ὅτι καὶ τῶν ἀντικειμένων τὸ ἁπλῶς ξηρόν. Ἀντίκειται δὲ τῷ μὲν διερῷ τὸ ἰδίως ξηρόν, ὅπερ οὐδ᾽ ἐπιπολῆς ἀλλοτρίαν υγρότητα δέδεκται· τῷ δὲ βεβρεγμένῳ τὸ ἄβροχον· τῷ ἰδίως ὑγρῷ δὲ τὸ πεπηγός· οἷά εἰσι τὸ ἔστρακον, καὶ τῶν μετάλλων τά τε μὴ τηκτὰ καὶ τὰ τεκτὰ πρὶν τακῇ. Τῶν γὰρ πεπηγότων τὰ μὲν τηκτά, τὰ δ' άτηκτα. Η ιδ'. Ὑγρὸν δ᾽ ἁπλῶς, ὅπερ ὅλον δι᾿ ὅλου ἀεὶ φανερὰν οἰκείαν υγρότητα κέκτηται· καὶ ξηρὸν ἁπλῶς, ὅπερ ὅλον δι' ὅλου ὁμοίως ἔμφυτον ἔχει ξηρότητα. ιεʹ. Τούτων οὕτως ἐχόντων, ἐπεὶ καθόλου πᾶσα ἐναντιότης ἁπτὴ ποιητικὴ καὶ παθητική, ταῖς εἰρη μέναις δύο συζυγίαις συνάγεται, οὐδεμία δὲ τούτων ὑπὸ τὴν ἑτέραν εὑρίσκεται (οὐδὲ γὰρ τὸ θερμὸν καὶ τὸ ξηρὸν οὐδὲν ὑπὸ θάτερον τάττεται. Καὶ γὰρ οὕτως ἂν ἦν πᾶν θερμὸν καὶ ξηρὸν, ἢ πᾶν ξηρὸν καὶ θερμόν· οὔτε τὸ ψυχρὸν καὶ τὸ ὑγρὸν οὐδὲν ὑπὸ τὸ λοιπὸν διὰ ταυτά· πολλῷ γε μᾶλλον οὐδὲ τἀναντία ὑπὸ τἀναντία· πῶς γὰρ ἔσοιντ' ἂν ὑπάλληλα τὰ μαχόμενα;), πάντως εὔδηλον, ὅτι τὰ πρώτως ὑπὸ τῶν εἰρημένων εναντιώσεων ειδοποιούμενα σώματα, ταῦτ᾽ ἂν εἶεν στοιχεία προσεχή πάντων σωμάτων τῶν φυσικῶν. ις'. Εἰδοποιεῖται μὲν οὖν πρώτως τὸ πῦρ θερμότητι καὶ ξηρότητι· καὶ μάλιστά γε θερμότητι· ὁ δ᾽ ἀήρ θερμότητι καὶ ὑγρότητι, καὶ πλέον ὑγρότητι τὸ δ' ὕδωρ ὑγρότητι καὶ ψυχρότητι, καὶ μᾶλλον ψυχρότητι· ἡ δὲ γῆ ψυχρότητι καὶ ξηρότητι, καὶ τοῦ πίπαν ξηρότητι. Πῦρ ἄρα καὶ ἀὴρ καὶ ὕδωρ καὶ γῆ στοιχεία προσεχῆ τῶν συνθέτων σωμάτων τῶν φυσικῶν. ιζ'. "Α δὴ στοιχεία, οὐ καθὸ στοιχεῖα, καθὸ καὶ σώματα πεποιωμένα, ἐξ ἀλλήλων τε γίνεται καὶ εἰς άλληλα φθείρεται. Καὶ τὰ μὲν κοινήν κεκτημένα ποιότητα, καθάπερ τὸ πῦρ καὶ ὁ ἀὴρ τὴν θερμότητα, καὶ τὸ ὕδωρ καὶ ἡ γῆ τὴν ψυχρότητα, ῥᾳδίως ταῦτα μεταβάλλει εἰς ἄλληλα, κατὰ μίαν ποιότητα πάμπαν δὴ μεταβάλλοντα· τὰ δὲ καὶ κατ' ἄμφω τὰς ποιό τητας ἀντικείμενα, βραδυτέραν ποιεῖται πρὸς ἄλληλα τὴν μεταβολήν· ὡς τὸ ὕδωρ καὶ τὸ πῦρ, ἡ γῆ τε καὶ ὁ ἀὴρ, ἃ δὴ καὶ ἁπλῶς ἐναντία εἰσίν. ιη'. Εἰ δ' οὐσίαι ταῦτα, τῇ οὐσίᾳ δ' ἐναντίον οὐδὲν, ἀλλ' οὐ καθ' δ οὐσίαι καὶ ὑποκείμενα, κατὰ τοῦτο ἐναντιοῦνται πρὸς ἄλληλα πῦρ καὶ ὕδωρ, καὶ πάλιν ἀὴρ καὶ γῆ, ἀλλὰ καθ᾽ ἂς εἰδοποιοῦνται ποιότητας. Ἡ γὰρ ἐν πυρὶ θερμότης τῇ ἐν ὕδατι ψυχρότητε μάχεται, καὶ ἡ ξηρότης αἱ τῇ ὑγρότητι. Καὶ πάλιν ἡ ἐν ἀέρι ὑγρότης τῇ ἐν γῇ ξηρότητι· καὶ ἡ θερ μότης τῇ ψυχρότητι. Καὶ ἁπλῶς ἐπὶ πάντων τῶν στοιχείων αἱ ἐναντίαι ποιότητες ταῖς ἐναντίαις ἀντίκεινται.
13. Quod si simpliciter humidum ea quæ dicta
sunt, comprehendit, 132 liquet id quod simpliciter siccum est, contraria etiam continere. Opponitur autem madenti quidem id quod proprie siccum
est, quod ne superficie tenus quidem alienam humiditatem recipit; humecto deinde id quod humectationis expers est; ei denique quod proprie humectum
est, quod concretum est et rigidum, ut ostrea et
metalla, cum quæ liquescere nou possunt, tum
ιγ'. Εἰ δὲ τῶν ῥηθέντων περιληπτικόν ἐστι τὸ
ἁπλῶς ὑγρόν, δῆλον ὅτι καὶ τῶν ἀντικειμένων τὸ
ἁπλῶς ξηρόν. Ἀντίκειται δὲ τῷ μὲν διερῷ τὸ ἰδίως
ξηρόν, ὅπερ οὐδ᾽ ἐπιπολῆς ἀλλοτρίαν υγρότητα
δέδεκται· τῷ δὲ βεβρεγμένῳ τὸ ἄβροχον· τῷ ἰδίως
ὑγρῷ δὲ τὸ πεπηγός· οἷά εἰσι τὸ ἔστρακον, καὶ
τῶν μετάλλων τά τε μὴ τηκτὰ καὶ τὰ τεκτὰ πρὶν
τακῇ. Τῶν γὰρ πεπηγότων τὰ μὲν τηκτά, τὰ δ'
άτηκτα.
quæ possunt liquescere, sed antequam liquescant. Concretorum enim et rigidorum quædam liquescere
possunt; quædam non possunt liquescere.
14. Jam vero simpliciter bumidum est, quod totum per omnia manifestaш humiditatem propriam
semper obtinet; et siccum simpliciter, quod simili
ratione totum per omnia siccitatem habet insitam.
15. Quæ cum ita sese habeant, quoniam in universum omnis contrarietas quæ tactui subjicitur cum
`agendi tum patiendi facultatem habens ad duas
illas commemoratas syzygias colligitur, neutra
autem harum sub altera invenitur (neque enim
ullum calidum 'aut siccum sub altero collocatur;
quippe alias omne calidum etiam siccum, et omne
siccumn etiam calidum foret; neque 133 frigidum et humidum ullum sub altero eadem de causa;
multo autem minus contraria sub contrariis; qui
enim repugnantium alia sub aliis esse possint?);
satis profecto constat ea corpora quæ a prædictis
contrarietatibus primo informantur, naturalium
corporum omnium proxima elementa esse.
16. Informatur itaque primo ignis quidem caliditate et siccitate *, et vero caliditate maxime:
aer caliditate et humiditate, magis tamen humiditate; aqua humiditate et frigiditate, sed magis
frigiditate; terra frigiditate et siccitate, sed ut
plurimum siccitate ". Ignis proinde et aer et
terra compositorum naturalium corporum proxime
elementa sunt.
17. Quæ nimirum elementa, non quatenus eles
menta sunt, sed quatenus corpora qualitate prædita,
cum ex se invicem generantur, tum in se invicem
corrumpuntur.` Ac eorum quidem quæ communem
qualitatem obtinent “, ut ignis et aer caliditatem,
itemque aqua et terra frigiditatem, facile alia in
alia mutantur, ut quæ unius duntaxat qualitatis
ratione mutentur. Quæ autem utriusque qualitatis
ratione opponuntur, tardius 134 in se mutantur
invicem, ut aqua et ignis, itemque terra et aer,
quæ sane etiam absolute sunt contraria.
18. Eisi vero Η hæc substantiæ sunt, nihil
autem substantiæ est contrarium; non tamen quatenus substantiæ et subjecta sunt, eatenus inter se
contraria sunt ignis et aqua, itemque aer et terra,
sed quoad qualitates quibus informantur. Nam
ignis caliditas frigiditati aquæ repugnat, vicissimque siccitas humiditati. Et rursus aeris humiditas
siccitati terra, et caliditas frigiditati. Ac simpliciter
in omnibus elementis contrariæ qualitates contrariis opponuntur.
* 2 De ortu et interitu c. 4. + Ibid. c. 3.
ιδ'. Ὑγρὸν δ᾽ ἁπλῶς, ὅπερ ὅλον δι᾿ ὅλου ἀεὶ
φανερὰν οἰκείαν υγρότητα κέκτηται· καὶ ξηρὸν
ἁπλῶς, ὅπερ ὅλον δι' ὅλου ὁμοίως ἔμφυτον ἔχει
ξηρότητα.
ιεʹ. Τούτων οὕτως ἐχόντων, ἐπεὶ καθόλου πᾶσα
ἐναντιότης ἁπτὴ ποιητικὴ καὶ παθητική, ταῖς εἰρημέναις δύο συζυγίαις συνάγεται, οὐδεμία δὲ τούτων
ὑπὸ τὴν ἑτέραν εὑρίσκεται (οὐδὲ γὰρ τὸ θερμὸν καὶ
τὸ ξηρὸν οὐδὲν ὑπὸ θάτερον τάττεται. Καὶ γὰρ
οὕτως ἂν ἦν πᾶν θερμὸν καὶ ξηρὸν, ἢ πᾶν ξηρὸν καὶ
θερμόν· οὔτε τὸ ψυχρὸν καὶ τὸ ὑγρὸν οὐδὲν ὑπὸ τὸ
λοιπὸν διὰ ταυτά· πολλῷ γε μᾶλλον οὐδὲ τἀναντία
ὑπὸ τἀναντία· πῶς γὰρ ἔσοιντ' ἂν ὑπάλληλα τὰ
μαχόμενα;), πάντως εὔδηλον, ὅτι τὰ πρώτως ὑπὸ τῶν
εἰρημένων εναντιώσεων ειδοποιούμενα σώματα,
ταῦτ᾽ ἂν εἶεν στοιχεία προσεχή πάντων σωμάτων
τῶν φυσικῶν.
ις'. Εἰδοποιεῖται μὲν οὖν πρώτως τὸ πῦρ θερμό
τητι καὶ ξηρότητι· καὶ μάλιστά γε θερμότητι· ὁ δ᾽
ἀήρ θερμότητι καὶ ὑγρότητι, καὶ πλέον ὑγρότητι -
τὸ δ' ὕδωρ ὑγρότητι καὶ ψυχρότητι, καὶ μᾶλλον
ψυχρότητι· ἡ δὲ γῆ ψυχρότητι καὶ ξηρότητι, καὶ
τοῦ πίπαν ξηρότητι. Πῦρ ἄρα καὶ ἀὴρ καὶ ὕδωρ καὶ
γῆ στοιχεία προσεχῆ τῶν συνθέτων σωμάτων τῶν
φυσικῶν.
ιζ'. "Α δὴ στοιχεία, οὐ καθὸ στοιχεῖα, καθὸ καὶ
σώματα πεποιωμένα, ἐξ ἀλλήλων τε γίνεται καὶ εἰς
άλληλα φθείρεται. Καὶ τὰ μὲν κοινήν κεκτημένα
ποιότητα, καθάπερ τὸ πῦρ καὶ ὁ ἀὴρ τὴν θερμότητα,
καὶ τὸ ὕδωρ καὶ ἡ γῆ τὴν ψυχρότητα, ῥᾳδίως ταῦτα
μεταβάλλει εἰς ἄλληλα, κατὰ μίαν ποιότητα πάμπαν
δὴ μεταβάλλοντα· τὰ δὲ καὶ κατ' ἄμφω τὰς ποιό
τητας ἀντικείμενα, βραδυτέραν ποιεῖται πρὸς
ἄλληλα τὴν μεταβολήν· ὡς τὸ ὕδωρ καὶ τὸ πῦρ, ἡ
γῆ τε καὶ ὁ ἀὴρ, ἃ δὴ καὶ ἁπλῶς ἐναντία εἰσίν.
ιη'. Εἰ δ' οὐσίαι ταῦτα, τῇ οὐσίᾳ δ' ἐναντίον οὐδὲν,
ἀλλ' οὐ καθ' δ οὐσίαι καὶ ὑποκείμενα, κατὰ τοῦτο
ἐναντιοῦνται πρὸς ἄλληλα πῦρ καὶ ὕδωρ, καὶ πάλιν
ἀὴρ καὶ γῆ, ἀλλὰ καθ᾽ ἂς εἰδοποιοῦνται ποιότητας.
Ἡ γὰρ ἐν πυρὶ θερμότης τῇ ἐν ὕδατι ψυχρότητε
μάχεται, καὶ ἡ ξηρότης αἱ τῇ ὑγρότητι. Καὶ πάλιν
ἡ ἐν ἀέρι ὑγρότης τῇ ἐν γῇ ξηρότητι· καὶ ἡ θερ
μότης τῇ ψυχρότητι. Καὶ ἁπλῶς ἐπὶ πάντων τῶν
στοιχείων αἱ ἐναντίαι ποιότητες ταῖς ἐναντίαις
ἀντίκεινται.
** Ibid. c. 4, 5. **Ibid. c. 3 et 8.
"
col. 1121–1122page 298 of 548
PG 142:1121εθ'. Πᾶσαι δ᾽ οὐσιώδεις ποιότητες, κἂν ὦσιν είδη τινὰ (μετὰ γὰρ τοῦ πρώτου ὑποκειμένου δηλονότι τῆς ὕλης ἀποτελοῦσι τὸ δεύτερον ὑποκείμενον ἤτοι τὸ σῶμα)· πλὴν καθ᾿ αὐτὰς θεωρούμεναι χωρίς τοῦ ὑποκειμένου, συμβεβηκότα εἰσί. Διὸ καὶ εἴδη καὶ εἰδοποιοὶ καλοῦνται ποιότητες ὡς ἑτέρου ὄντος τοῦ εἴδους δ ποιοῦσι παρὰ τὸ εἶδος καθ' 8 αὗται λέγονται εἴδη. Τὸ μὲν γὰρ μετὰ τῆς ὕλης νοεῖται καὶ οὐσία καὶ ὑποκείμενόν ἐστιν· ὡς τὸ πῦρ καθὸ πῦρ, καὶ ἡ γῆ καθὸ γῆ, καὶ τὰ λοιπὰ τῶν ἀποτελουμένων εἰδῶν. Ἐκεῖνο δὲ τὸ εἶδος καθὸ αἱ ποιότητες λέγονται εἴδη χωρίς τε τῆς ὕλης ἐπινοεῖται (πῶς γὰρ ἂν ἄλλως ἐξ ὕλης καὶ εἴδους λεχθεῖεν τὰ σώματα;) καὶ οὐκ ἔστιν οὐδ᾽ οὐσία οὐδ᾽ ὑποκείμενον, ἐν ὑποκειμένῳ δὲ μάλιστα. κ'. Κάν ποτε ουσία λεχθείη, διὰ τοῦτο λέγεται οὐσία, διὰ τὸ μετὰ τοῦ ὑποκειμένου δύνασθαι μίαν οὐσίαν ἀποτελεῖν, καὶ μὴ ἀπογίνεσθαι τοῦ ἀποτελεσθέντος χωρὶς τῆς τούτου φθορᾶς, ταυτὸν δ᾽ εἰπεῖν διαλύσεως. κα'. Διὰ ταῦτά τοι τὸ εἶδος καὶ δευτέρα λέγεται καὶ ἥττων οὐσία, μᾶλλον δὲ οὐσιῶδες καὶ οὐκ οὐσία. Καὶ αὖ πάλιν κυριώτατα καὶ πρώτως καὶ μάλιστα οὐσία φιλοσοφεῖται παρὰ τῶν ὄντως φιλοσόφων καὶ δογματίζεται. Τὸ μὲν γὰρ ἄνευ τῆς ὕλης ἐπινοούμενον ὡς ἐν ὑποκειμένῳ τῇ ὅλῃ δυνάμενον ἔχειν τὴν ὕπαρξιν εἰκότως ουσία οὐ κυρίως λέγεται· τὸ δὲ μετὰ τῆς ὕλης ἂν ἐνεργείᾳ καὶ μετ' αὐτῆς χρηματ τίζον ἐν ὑποκείμενον, ὡς κατὰ συνεκδοχὴν ἐκ θατέ ρου τῶν συνελθόντων εἰς τὸν τοῦ συνθέτου ἀπαρ τισμὸν προσαγορευομένου του σύμπαντος, τὸ τοιοῦτον εἶδος δικαίως ἂν οὐσία κυριώτατά τε καὶ πρώτως καὶ μάλιστα λέγοιτο. Τοῦτο δέ ἐστι τὸ εἰδικώτατον πασῶν τῶν ἐπὶ μέρους οὐσιῶν περιληπτικὸν καὶ συλληπτικὸν καὶ λόγον ἔχον πρὸς αὐτὰς, ἂν ἡ Φλότης πρὸς τὰς ὁμοιομερείας αὐτῆς. Οὕτω δὴ καὶ Πλάτων τοὺς κατὰ μέρος ἀνθρώπους ἀνθρώπου κέρματα προσηγόρευσεν. κβ'. Οὐσῶν δὲ τεσσάρων ποιοτήτων καθολικῶν, εἰκότως καὶ τὰ στοιχεῖα τέσσαρα γέγονε, καὶ διττὰς ἓν ἕκαστον αὐτῶν ποιότητας ἐκληρώσατο. Μόνως γὰρ οὕτως τοῖς στοιχείοις εναντιότης τε καὶ συγγένεια πρόσεστι· δι᾿ ἂς γένεσις καὶ φθορὰ καὶ ἡ διαμονὴ τοῦ παντός. Διὰ μὲν γὰρ τὴν ἐναντίωσιν ἐπιτελεῖται γένεσις καὶ φθορά· πᾶσα γὰρ γένεσις ἐκ τοῦ ἐναντίου ὑπὸ τοῦ ἐναντίου· καὶ πᾶσα φθορὰ εἰς τοὐναντίον ὑπὸ τοῦ ἐναντίου πάλιν. Οὐχ ὑπὸ τοῦ τυχόντος γὰρ πάσχει τὸ πάσχον, ἀλλ᾽ ὑπὸ τοῦ ἐναν τίου· οἷον τὸ ψυχρὸν ὑπὸ τοῦ θερμοῦ πάσχει τὴν θέρμανσιν. Κἂν ὁ λύχνος εἰς πυρκαϊὰν προσενεχθεὶς πάσχῃ τὴν σβέσιν, ἀλλ᾽ οὐχ ὑφ᾽ ὁμοίου πάσχει ὁ λύχνος, ὑπὸ δ' ἐναντίου. Καὶ γὰρ ἡ ἐλάττων φιλοξ ἐκδαπανᾶται ὑπὸ τῆς μείζονος· ἐναντιοῦται δὲ τὴ μεῖζον τῷ ἧττονι. Διὰ μὲν οὖν τὴν ἐναντίωσιν ἐπι τελεῖται γένεσις καὶ φθορά· διὰ δὲ τὴν συγγένειαν, διαμένει τὸ πᾶν. Συνάπτεται γὰρ ἡ γῆ τῷ ὕδατι κατὰ τὸ ψυχρὸν, καὶ τὸ ὕδωρ τῷ ἀέρι, τὸ ὑγρὸν καὶ
εθ'. Πᾶσαι δ᾽ οὐσιώδεις ποιότητες, κἂν ὦσιν είδη
τινὰ (μετὰ γὰρ τοῦ πρώτου ὑποκειμένου δηλονότι
τῆς ὕλης ἀποτελοῦσι τὸ δεύτερον ὑποκείμενον ἤτοι
τὸ σῶμα)· πλὴν καθ᾿ αὐτὰς θεωρούμεναι χωρίς τοῦ
ὑποκειμένου, συμβεβηκότα εἰσί. Διὸ καὶ εἴδη καὶ
εἰδοποιοὶ καλοῦνται ποιότητες ὡς ἑτέρου ὄντος τοῦ
εἴδους δ ποιοῦσι παρὰ τὸ εἶδος καθ' 8 αὗται λέγονται εἴδη. Τὸ μὲν γὰρ μετὰ τῆς ὕλης νοεῖται καὶ
οὐσία καὶ ὑποκείμενόν ἐστιν· ὡς τὸ πῦρ καθὸ πῦρ,
καὶ ἡ γῆ καθὸ γῆ, καὶ τὰ λοιπὰ τῶν ἀποτελουμένων
εἰδῶν. Ἐκεῖνο δὲ τὸ εἶδος καθὸ αἱ ποιότητες λέγονται
εἴδη χωρίς τε τῆς ὕλης ἐπινοεῖται (πῶς γὰρ ἂν
ἄλλως ἐξ ὕλης καὶ εἴδους λεχθεῖεν τὰ σώματα;) καὶ
οὐκ ἔστιν οὐδ᾽ οὐσία οὐδ᾽ ὑποκείμενον, ἐν ὑποκειμένῳ δὲ μάλιστα.
κ'. Κάν ποτε ουσία λεχθείη, διὰ τοῦτο λέγεται
οὐσία, διὰ τὸ μετὰ τοῦ ὑποκειμένου δύνασθαι μίαν
οὐσίαν ἀποτελεῖν, καὶ μὴ ἀπογίνεσθαι τοῦ ἀποτελεσθέντος χωρὶς τῆς τούτου φθορᾶς, ταυτὸν δ᾽
εἰπεῖν διαλύσεως.
κα'. Διὰ ταῦτά τοι τὸ εἶδος καὶ δευτέρα λέγεται
καὶ ἥττων οὐσία, μᾶλλον δὲ οὐσιῶδες καὶ οὐκ οὐσία.
Καὶ αὖ πάλιν κυριώτατα καὶ πρώτως καὶ μάλιστα
οὐσία φιλοσοφεῖται παρὰ τῶν ὄντως φιλοσόφων καὶ
δογματίζεται. Τὸ μὲν γὰρ ἄνευ τῆς ὕλης ἐπινοού
μενον ὡς ἐν ὑποκειμένῳ τῇ ὅλῃ δυνάμενον ἔχειν τὴν
ὕπαρξιν εἰκότως ουσία οὐ κυρίως λέγεται· τὸ δὲ
μετὰ τῆς ὕλης ἂν ἐνεργείᾳ καὶ μετ' αὐτῆς χρηματ
τίζον ἐν ὑποκείμενον, ὡς κατὰ συνεκδοχὴν ἐκ θατέ
ρου τῶν συνελθόντων εἰς τὸν τοῦ συνθέτου ἀπαρτισμὸν προσαγορευομένου του σύμπαντος, τὸ τοιοῦτον
εἶδος δικαίως ἂν οὐσία κυριώτατά τε καὶ πρώτως
καὶ μάλιστα λέγοιτο. Τοῦτο δέ ἐστι τὸ εἰδικώτατον
πασῶν τῶν ἐπὶ μέρους οὐσιῶν περιληπτικὸν καὶ
συλληπτικὸν καὶ λόγον ἔχον πρὸς αὐτὰς, ἂν ἡ
Φλότης πρὸς τὰς ὁμοιομερείας αὐτῆς. Οὕτω δὴ καὶ
Πλάτων τοὺς κατὰ μέρος ἀνθρώπους ἀνθρώπου
κέρματα προσηγόρευσεν.
κβ'. Οὐσῶν δὲ τεσσάρων ποιοτήτων καθολικῶν,
εἰκότως καὶ τὰ στοιχεῖα τέσσαρα γέγονε, καὶ διττὰς
ἓν ἕκαστον αὐτῶν ποιότητας ἐκληρώσατο. Μόνως
γὰρ οὕτως τοῖς στοιχείοις εναντιότης τε καὶ συγγέ
νεια πρόσεστι· δι᾿ ἂς γένεσις καὶ φθορὰ καὶ ἡ
διαμονὴ τοῦ παντός. Διὰ μὲν γὰρ τὴν ἐναντίωσιν
ἐπιτελεῖται γένεσις καὶ φθορά· πᾶσα γὰρ γένεσις
ἐκ τοῦ ἐναντίου ὑπὸ τοῦ ἐναντίου· καὶ πᾶσα φθορὰ
εἰς τοὐναντίον ὑπὸ τοῦ ἐναντίου πάλιν. Οὐχ ὑπὸ τοῦ
τυχόντος γὰρ πάσχει τὸ πάσχον, ἀλλ᾽ ὑπὸ τοῦ ἐναν
τίου· οἷον τὸ ψυχρὸν ὑπὸ τοῦ θερμοῦ πάσχει τὴν
θέρμανσιν. Κἂν ὁ λύχνος εἰς πυρκαϊὰν προσενεχθεὶς
πάσχῃ τὴν σβέσιν, ἀλλ᾽ οὐχ ὑφ᾽ ὁμοίου πάσχει ὁ
λύχνος, ὑπὸ δ' ἐναντίου. Καὶ γὰρ ἡ ἐλάττων φιλοξ
ἐκδαπανᾶται ὑπὸ τῆς μείζονος· ἐναντιοῦται δὲ τὴ
μεῖζον τῷ ἧττονι. Διὰ μὲν οὖν τὴν ἐναντίωσιν ἐπιτελεῖται γένεσις καὶ φθορά· διὰ δὲ τὴν συγγένειαν,
διαμένει τὸ πᾶν. Συνάπτεται γὰρ ἡ γῆ τῷ ὕδατι
κατὰ τὸ ψυχρὸν, καὶ τὸ ὕδωρ τῷ ἀέρι, τὸ ὑγρὸν καὶ
48 2 De ortu et interitu c. 5.
19. Porro quanquam omnes substantiales qualitates sunt formæ quædam (cum primo enim subjecto, materia nimirum, secundarium subjectum,
sive corpus absolvunt); per se tamen sine subjecto
consideratæ, accidentia sunt. Quapropter et formæ
et informantes qualitates vocantur, quod diversa
sit forma quam efficiunt ab ea secundum quam
ipsæ formæ vocantur. Altera enim cum materia
intelligitur, et essentia atque subjectum est; ut ignis
quatenus ignis, et terra quatenus terra, et reliquæ
formæ quæ absolvuntur. Illa autem 135 forma,
juxta quam qualitates dicuntur foruæ, cum sine
materia cogitatur (quonam enim alias pacto ex materia et forma dici corpora possent?) tum nec'substantia, nec subjectum est; sed in subjecto maxime.
20. Et quanquam aliquando substantia dicta
fuerit, propterea tanen substantia dicitur, quia
cum subjecto unam substantiam absolvere potest,
nec ab eo quod absolutum est citra ipsius Interitum, sive quod iden est, dissolutionem abest.
21. Quam sane ob causam forma et secunda et
minus substantia dicitur, quin imo potius substantiale aliquid, et non substantia. Rursumque
etiam propriissime et primo et maxime substantia
a veris philosophis traditur et statuitur. Quæ
enim quidem sine materia concipitur, tanquam in
subjecto, materia scilicet exsistentiam habere possit, merito substantia proprie non dicitur. Quæ
autem cuin materia actu est, et cum ea unum subjectum nominatur, tanquam per synecdochen ab
altero eorum quæ ad compositum omnibus numeris
absolvendum concurrunt universo nuncupato;
hujusmodi forma jure optimo substantia propriissime et primum et maxime 136 dici queat. Hæc
autem maxime specialis est, quæ particulares omnes substantias circumplectitur et comprehendit, et
eamdem ad ipsas, quam integrum aliquod ad similares suas partes rationem habet. Sic Plate singulos homines, hominis fragmenta nuncupavit.
22. Porro cum universales qualitates sint quatuor, non immerito etiam quatuor elementa sunt,
et duplicem qualitatem eorum singula acceperunt.
Sic enim duntaxat elementis tum contrarietas tum
cognatio inest, quarum causa generatio et corruptio et totius universi conservatio exsistit. Contrarietatis enim causa generatio et corruptio absolvitur; quippe omnis generatio ex contrario est a
contrario; el contra omnis corruptio in contrarium a
contrario. Non enim a quovis patitur id quod
patitur, sed a contrario; veluti frigidum a calido
calefactionem sustinet. Ac quanquam lucerna in
ingentem rogum conjecta exstinctionem subit, non
tamen a simili patitur lucerna, sed a contrario.
Quippe minor flamma a majore consumitur, majus
autem minori est contrarium. Quare contrarietatis
causa generatio et corruptio perficitur. At cognationis gratia universitas permanet. Nam terra
aquæ 137 quoad frigiditatem, et aqua aeri quoad
col. 1123–1124page 299 of 548
PG 142:1123ἢ ὁ ἀὴρ τῷ πυρὶ κατὰ τὸ θερμόν, καὶ τὸ πῦρ τῇ γῇ κατὰ τὸ ξηρόν. Καὶ οὕτω τις κύκλος ἐναρμόνιος τῆς τῶν μαχομένων ἑνώσεως ἀπαρτίζεται, καὶ χορός ἀλληλένδετος ἐξ ἐναντιοτήτων καὶ κοινωνιῶν συμ πληρούμενος. κγ'. Καὶ κατὰ τὰς ῥοπὰς δὲ τὰ στοιχεῖα καὶ συνάπτονται καὶ διίστανται. Βαρεία μὲν γὰρ μόνως ἡ γῆ· διὸ καὶ πᾶσιν ὑφίσταται. Κοῖφον δὲ μόνως τὸ πῦρ· διὸ καὶ πᾶσιν ἐπιπολάζει ὅσοις ἐπ' αὐθείας τὸ φέρεσθαι· φυσικῶς. Τὸ δ᾽ ὕδωρ κουφότερον μὲν τῆς γῆς καὶ ταύτῃ ἐπιπολάζον, βαρύτερον δὲ τοῦ αέρος καὶ τούτῳ ὑφιστάμενον. Αὴρ δὲ τοῦ μὲν ὕδατος κουφότερος, τοῦ πυρὸς δὲ βαρύτερος. Ωστε καθ' αὐτὸ καὶ ἁπλῶς βαρὺ μὲν στοιχεῖον ἡ γῆ, κούφον δὲ τὸ πῦρ· ὁ δ᾽ ἀὴρ καὶ τὸ ὕδωρ πρός τι καί πη κουφά τε καὶ βαρέα εἰσὶ, καὶ δι᾿ ἑαυτῶν τὰ πλεῖστον διεστῶτα, τὸ πῦρ δηλαδὴ καὶ τὴν γῆν ἀλλή λεις συνάπτουσι. κδ'. Πῶς μὲν γὰρ ἐναντία μᾶλλον τὸ πῦρ καὶ τὸ ὕδωρ, πῶς δὲ τὸ πῦρ καὶ ἡ γῆ; Κατὰ μὲν γὰρ τὰς ποιητικὰς καὶ παθητικὰς ποιότητας τὸ πῦρ καὶ τὸ ὕδωρ εναντία μᾶλλον εἰσι, κατὰ δὲ τὰς ῥοπὰς ἡ γῆ καὶ τὸ πῦρ ἀλλήλοις εναντιώτατα. Καὶ γὰρ ἐντεῦθεν ἡ κατὰ τόπον ἀπ' ἀλλήλων διάστασις πλείστη τούτοις συμβέβηκε·· κατωτέρω μὲν τῶν ὅλων σωμάτων οὔσης τῆς γῆς, ἀνωτέρω δὲ πάλιν, ήγουν ὑπὸ τὴν σελήνην εὐθὺς ὑπάρχοντος τοῦ πυρός. κι'. Ἐνταῦθα δὲ τὸ στοιχειώδες λέγομεν πῦρ, δ καλεῖται ἰδίως ὑπέκκαυμα, διὰ τὸ κινήσεως ἐπιτυγ χάνον τινὸς πολλάκις εκκαίεσθαι καὶ γίνεσθαι πυρ ὁποῖον τὸ ἐν τῇ χρήσει καὶ διακονικόν. Τὸ γὰρ στον . χειῶδες πῦρ ἄλλο τί ἐστι παρὰ τὸ διακονικών· διότι τὸ διακονικὸν ὑπερβολὴν ἔχει ζέσεως· ὥσπερ καὶ ὁ κρύσταλλος ψύξεως. Ὅθεν οὔθ᾽ ὑπὸ κρυστάλλου ζωογονείται τι, οὔθ᾽ ὑπὸ τοῦ ἐν χρήσει πυρός. Τὸ δὲ στοιχειῶδες πῦρ καὶ τὸ στοιχειώδες ύδωρ ζωογόνα εἰσὶ, καὶ πρὸς σύστασιν τῶν συνθέτων σωμάτων παραλαμβάνονται· ἐξιόντα δ' ἐπ᾽ ἀμετρίαν, τὸ μὲν τὸν κρύσταλλον, τὸ δὲ τοῦτο τὸ διακονικὸν ἐργάζεται πῦρ. κς'. 'Ηνίκα μὲν ουν θάτερον τῶν στοιχείων ἐπὶ πλεῖον ὑπερέχει θατέρου, τότε μεταβάλλει τὸ ἔλαττον ὑπὸ τοῦ πλείονος κρατούμενον, καὶ γίνεται τὸ σύμ παν ὁποῖον τὸ ὑπερβάλλον. Οταν δέ πως ἰσάζῃ τάν αντία πάντα και μηδὲν ἐπικρατέστερον ἢ κατὰ πολὺ τοῦ λοιποῦ, τότ' ἀποτελεῖται τὸ σύνθετον, ἑκατέρου δρῶντος εἰς ἑκάτερον καὶ ὑπὸ θατέρου πάσχοντος θατέρον, καὶ μηδετέρου κατακρατοῦντος ἑτέρου δια τὴν οἷον Ισότητα τῶν δυνάμεων, ἀλλὰ κολαζομένης μὲν τῆς ἑκατέρων ἀκρότητος γινομένου δέ τινο; μεταξύ. Διότι δ' οὐκ ἔστιν ἑνιαῖον καὶ ἄτομον τοῦτο τὸ μεταξὺ (καὶ γὰρ ἐν πλάτει θεωρεῖται καὶ πολὺ διάφορόν ἐστι, καθὰ καὶ τὸ μεταξὺ τοῦ λευκοῦ καὶ τοῦ μέλανος. Ἀχρὸν γὰρ καὶ πυῤῥὸν καὶ φαιὸν καὶ
Lumiditatem, et aer igui quoad caliditatem, et ignis ἢ ὁ ἀὴρ τῷ πυρὶ κατὰ τὸ θερμόν, καὶ τὸ πῦρ τῇ γῇ
terræ quoad siccitatem conjungitur. Atque ita concinnus quidam circulus unionis rerum pugnantium ac chorus ex contrarietatibus et communitatibus sibi mutuo devinctus omnibus suis partibus
absolvitur.
23. Quin et ponderum quoque ratione ele
menta et copulantur et dirimuntur. Nam terra
tantum gravis est, qua de causa substat omnibus.
Ignis tantum levis, quapropter etiam omnibus
imminet, quæ natura secundum rectam lineam
moventur; aqua quam terra quidem levior, eique imminens; sed tamen gravior quam aer;
ipsique substans: aer denique aqua levior, sed
igni gravior. Quapropter per se et simpliciter, terra
quidem grave elementum; ignis, leve; aer porro
et aqua ad aliquid et quadantenus cum levia sunt
tum gravia, et suo interventu plurimum a se invicem dissita, ignem videlicet et terram, inter se
mutuo devinciunt.
24. Quodam enim modo magis contraria sunt
ignis et aqua: quodam modo ignis et terra, Nam
ratione quidem agentium et patientium 138
qualitatem, ignis et aqua magis sunt contraria, sed
ratione ponderum terra et ignis sibi invicem sunt
contraria maxime. Hac enim ex causa etiam maxima
ipsis ratione loci distantia contigit; quod superior
nimirum terra omnibus corporibus est inferior;
superior contra, huc est, proxime-infra lunam ignis
exstitit.
25. Cæterum hic de elementari igne loquimur **,
qui succensio proprie vocatur, quia cum motum
aliquem nanciscitur, plerumque inflammator, et
ejusmodi fit ignis qui nobis usui est et inservit.
Differt enim ignis elementaris ab eo qui inservit
nobis “, quod is qui nobis inservit, supra modum
fervidus est; quemadmodum glacies supra modum
frigida. Unde neque a glacie, neque ab eo qui
nobis in ustrest igne quidquam gignitur. Elementaris vero ignis et aqua elementaris gignendi vim
habent, et ad compositorum corporum constitutionem assumantur; quando autem ad immoderationem discedunt, hæc quidem glaciem, ‘illo vero
ignem ministerialem efficit.
26. Cum igitur alterum elementum pluribus
partibus excedit alterum; tum quod minus est a
majori superatum immutatur, 139 et tale 01
totum quale id quod superatur. Cum autem contraria omnia æquales quodammodo vires habent,
nullumque reliquum magnopere superat; tum demum compositum efficitur, dum alterum agit in
alterum et rursus alterum patitur ab altero; neutrumgue ab altero propter virium quasi æqualitatem
vincitur, sed utriusque extremitas retunditur, atque
intermedium aliquod oritur. Quia autem intermedium istud simplex et individuum non est (in
latitudine enim consideratur, et multum differre
solet, quemadmodum albi et nigri intermedium;
• 1 Meteor. c. 4.
472 De ortu ei interitu c. 3.
κατὰ τὸ ξηρόν. Καὶ οὕτω τις κύκλος ἐναρμόνιος τῆς
τῶν μαχομένων ἑνώσεως ἀπαρτίζεται, καὶ χορός
ἀλληλένδετος ἐξ ἐναντιοτήτων καὶ κοινωνιῶν συμπληρούμενος.
κγ'. Καὶ κατὰ τὰς ῥοπὰς δὲ τὰ στοιχεῖα καὶ
συνάπτονται καὶ διίστανται. Βαρεία μὲν γὰρ μόνως
ἡ γῆ· διὸ καὶ πᾶσιν ὑφίσταται. Κοῖφον δὲ μόνως
τὸ πῦρ· διὸ καὶ πᾶσιν ἐπιπολάζει ὅσοις ἐπ' αὐθείας
τὸ φέρεσθαι· φυσικῶς. Τὸ δ᾽ ὕδωρ κουφότερον μὲν
τῆς γῆς καὶ ταύτῃ ἐπιπολάζον, βαρύτερον δὲ τοῦ
αέρος καὶ τούτῳ ὑφιστάμενον. Αὴρ δὲ τοῦ μὲν
ὕδατος κουφότερος, τοῦ πυρὸς δὲ βαρύτερος. Ωστε
καθ' αὐτὸ καὶ ἁπλῶς βαρὺ μὲν στοιχεῖον ἡ γῆ,
κούφον δὲ τὸ πῦρ· ὁ δ᾽ ἀὴρ καὶ τὸ ὕδωρ πρός τι
καί πη κουφά τε καὶ βαρέα εἰσὶ, καὶ δι᾿ ἑαυτῶν τὰ
πλεῖστον διεστῶτα, τὸ πῦρ δηλαδὴ καὶ τὴν γῆν ἀλλή
λεις συνάπτουσι.
κδ'. Πῶς μὲν γὰρ ἐναντία μᾶλλον τὸ πῦρ καὶ τὸ
ὕδωρ, πῶς δὲ τὸ πῦρ καὶ ἡ γῆ; Κατὰ μὲν γὰρ τὰς
ποιητικὰς καὶ παθητικὰς ποιότητας τὸ πῦρ καὶ τὸ
ὕδωρ εναντία μᾶλλον εἰσι, κατὰ δὲ τὰς ῥοπὰς ἡ γῆ
καὶ τὸ πῦρ ἀλλήλοις εναντιώτατα. Καὶ γὰρ ἐντεῦθεν
ἡ κατὰ τόπον ἀπ' ἀλλήλων διάστασις πλείστη τούτοις
συμβέβηκε·· κατωτέρω μὲν τῶν ὅλων σωμάτων
οὔσης τῆς γῆς, ἀνωτέρω δὲ πάλιν, ήγουν ὑπὸ τὴν
σελήνην εὐθὺς ὑπάρχοντος τοῦ πυρός.
κι'. Ἐνταῦθα δὲ τὸ στοιχειώδες λέγομεν πῦρ, δ
καλεῖται ἰδίως ὑπέκκαυμα, διὰ τὸ κινήσεως ἐπιτυγ
χάνον τινὸς πολλάκις εκκαίεσθαι καὶ γίνεσθαι πυρ
ὁποῖον τὸ ἐν τῇ χρήσει καὶ διακονικόν. Τὸ γὰρ στον
. χειῶδες πῦρ ἄλλο τί ἐστι παρὰ τὸ διακονικών· διότι
τὸ διακονικὸν ὑπερβολὴν ἔχει ζέσεως· ὥσπερ καὶ ὁ
κρύσταλλος ψύξεως. Ὅθεν οὔθ᾽ ὑπὸ κρυστάλλου
ζωογονείται τι, οὔθ᾽ ὑπὸ τοῦ ἐν χρήσει πυρός. Τὸ δὲ
στοιχειῶδες πῦρ καὶ τὸ στοιχειώδες ύδωρ ζωογόνα
εἰσὶ, καὶ πρὸς σύστασιν τῶν συνθέτων σωμάτων
παραλαμβάνονται· ἐξιόντα δ' ἐπ᾽ ἀμετρίαν, τὸ μὲν
τὸν κρύσταλλον, τὸ δὲ τοῦτο τὸ διακονικὸν ἐργάζεται
πῦρ.
κς'. 'Ηνίκα μὲν ουν θάτερον τῶν στοιχείων ἐπὶ
πλεῖον ὑπερέχει θατέρου, τότε μεταβάλλει τὸ ἔλαττον
ὑπὸ τοῦ πλείονος κρατούμενον, καὶ γίνεται τὸ σύμ
παν ὁποῖον τὸ ὑπερβάλλον. Οταν δέ πως ἰσάζῃ τάναντία πάντα και μηδὲν ἐπικρατέστερον ἢ κατὰ πολὺ
τοῦ λοιποῦ, τότ' ἀποτελεῖται τὸ σύνθετον, ἑκατέρου
δρῶντος εἰς ἑκάτερον καὶ ὑπὸ θατέρου πάσχοντος
θατέρον, καὶ μηδετέρου κατακρατοῦντος ἑτέρου δια
τὴν οἷον Ισότητα τῶν δυνάμεων, ἀλλὰ κολαζομένης
μὲν τῆς ἑκατέρων ἀκρότητος γινομένου δέ τινο;
μεταξύ. Διότι δ' οὐκ ἔστιν ἑνιαῖον καὶ ἄτομον τοῦτο
τὸ μεταξὺ (καὶ γὰρ ἐν πλάτει θεωρεῖται καὶ πολὺ
διάφορόν ἐστι, καθὰ καὶ τὸ μεταξὺ τοῦ λευκοῦ καὶ
τοῦ μέλανος. Ἀχρὸν γὰρ καὶ πυῤῥὸν καὶ φαιὸν καὶ
col. 1125–1126page 300 of 548
PG 142:1125ἄλλα πολλά), διὰ τοῦτο καὶ τὰ εἴδη τῶν συνθέτων πλείονά τέ εἰσι καὶ ἀλλήλων διοίσοντα, τὰς διαφόρους ουσιώδεις τε καὶ ἐπουσιώδεις ποιότητας κτώ μενα· κατὰ τὴν ποιὰν τῶν στοιχείων, κρασίν τε καὶ ἀλλοίωσιν τοῦ πυρὸς, τοῦ ἀέρος, τοῦ ὕδατος, καὶ τῆς γής. κι'. Ταῦτα γὰρ μόνα στοιχεῖα τῶν σωμάτων και λεῖν ἀξιοῦσιν οἱ πλεῖστοι τῶν φυσικῶν· ὧν ἐστι καὶ ὁ ἐν ἰατροῖς δόκιμος Γαληνός· τὴν ὕλην δὲ καὶ τὴν ποιότητα, ἤτοι τὸ εἶδος, μόνως ἀρχὰς, ἀρχῶν διαφορὰν καὶ στοιχείων τιθέμενοι· τὸ τὰς μὲν ἀρχὰς οὐκ ἐξ ἀνάγκης ὁμογενείς εἶναι τοῖς πράγμασιν ὧν εἰσιν ἀρχαὶ, τὰ δὲ στοιχεία πάντως ὁμογένη. Διὸ τὴν μὲν ἁπλῆν ποιότητα, οἷον την θερμότητα ή την ξηρότητα, ἢ τὴν ψυχρότητα, ἢ τὴν ὑγρότητα, στοιχειόν φασι τῆς συνθέτου ποιότητος τῆς θερμότητος ἅμα δή καὶ ξηρότητος, καὶ πάλιν τῆς ψυχρότητα; ἅμα δὴ καὶ ὑγρότητος· τὸ δ' ἁπλοῦν σῶμα σώματος στοι χεῖον τοῦ μὴ ἁπλοῦ, οἷον τὸ πῦρ ἢ τὸν ἀέρα ἢ τὸ ὕδωρ ἢ τὴν γῆν, στοιχεῖον σώματος του συνε θέτου. Σῶμα γὰρ ἁπλοῦν ὕλη μετὰ ποιότητος θερ μότητος τυχὸν ἢ ψυχρότητος ή ξηρότητας ή ὑγρότητος. κη'. Τὰ μὲν οὖν εἰρημένα τέσσαρα στοιχεία καθαρὰ καὶ εἰλικρινή τους μόνος οἶδε διακρίνων ὁρᾷν. Οὐδὲ γάρ ἐστιν οὐδὲν αὐτῶν ἀμιγὲς τῶν λοι πῶν· διότι πάντα νενόθευται τοῖς ἑτερογενέσιν, εἴτουν ἑτεροειδέσι καὶ ἀναμέμικται, καὶ μᾶλλον ἢ ἧττον ἀλλήλων μετείληφεν· ὥστε κατὰ τὸ ἐπικρατοῦν τὸ μὲν πῦρ ὀνομάζεσθαι, τὸ δ' ὕδωρ· καὶ τὸ μὲν ἀέρα, τὸ δὲ γῆν. κθ'. Τοῦτο δ' ὑπαγορεύει καὶ αὕτη ἡ αἴσθησις. Η γὰρ γῆ συνέχεται μὲν καὶ οὐ κατατέθραυσται τῇ συμπλοκῇ τοῦ ὕδατος οιονεί τινι κόλλῃ συνδεδεμένη. Κέχρωσται δὲ καὶ ἀνεζωπύρηται τῷ πυρί· πλή ρης δέ ἐστιν ἀεὶ τῷ κενῷ χώραν μὴ διδοῦσα, καν ἀποῤῥέῃ διὰ τὴν τοῦ ἀέρος παρείσδυσιν. Διὸ καὶ ἔστηκεν ὄρθιος καὶ ἀνέχεται μὴ πεπτωκυία. Οὕτω δὲ κἀπὶ τῶν ἄλλων στοιχείων ἔστιν εὑρεῖν. λ'. Ἀλλὰ καὶ ἀπ' αὐτῆς τῆς στοιχειώδους φύσ σεως ἔστι τὸ λεγόμενον κατανοήσαι. Τὰ γὰρ στοι χεῖα, καθὸ στοιχεῖα, καθ' αὐτὰ μὲν οὐδαμοῦ ἐστιν ὥσπερ οὐδὲ τὰ τοῦ λόγου στοιχεῖα τὰ εἴκοσι τέσ σαρα· δι' ἀλλήλων δ' ἀεὶ κεχωρηκότα τὸ σύνθετον ἀποδιδόασι. Καὶ γὰρ ὥσπερ τὰ μέρη τοῦ ὅλου τυγ χάνει μέρη, καὶ καθ᾽ αὐτὰ εἶναι οὐ δύναται μέρη ὄντα· οὕτω καὶ τὰ στοιχεῖα τοῦ συνθέτου ἐστὶ στοι χεῖα, καὶ δι' ἀλλήλων ἀεὶ κεχώρηκε, καὶ οὐδέποτε καί αὐτὰ ὑφέστηκεν· ἀλλήλοις δὲ πρῶτον συνανα κραθέντα καὶ κατ' ἐπικράτειαν ἑνὸς εἰδοποιηθέντα οὕτως ὡς ἐξ ἁπλῶν τῶν κατ᾽ ἐπικράτειαν κατὰ δευ τέραν σύνθεσιν τά τε ζῶα συνιστῶσι καὶ τὰ φυτὰ καὶ τὰ μέρη αὐτῶν.
ἄλλα πολλά), διὰ τοῦτο καὶ τὰ εἴδη τῶν συνθέτων quippe pallidum et rufum et fuscum et mulia
πλείονά τέ εἰσι καὶ ἀλλήλων διοίσοντα, τὰς διαφόρους ουσιώδεις τε καὶ ἐπουσιώδεις ποιότητας κτώ•
μενα· κατὰ τὴν ποιὰν τῶν στοιχείων, κρασίν τε καὶ
ἀλλοίωσιν τοῦ πυρὸς, τοῦ ἀέρος, τοῦ ὕδατος, καὶ τῆς
γής.
κι'. Ταῦτα γὰρ μόνα στοιχεῖα τῶν σωμάτων και
λεῖν ἀξιοῦσιν οἱ πλεῖστοι τῶν φυσικῶν· ὧν ἐστι καὶ
ὁ ἐν ἰατροῖς δόκιμος Γαληνός· τὴν ὕλην δὲ καὶ τὴν
ποιότητα, ἤτοι τὸ εἶδος, μόνως ἀρχὰς, ἀρχῶν διαφορὰν καὶ στοιχείων τιθέμενοι· τὸ τὰς μὲν ἀρχὰς οὐκ
ἐξ ἀνάγκης ὁμογενείς εἶναι τοῖς πράγμασιν ὧν εἰσιν
ἀρχαὶ, τὰ δὲ στοιχεία πάντως ὁμογένη. Διὸ τὴν μὲν
ἁπλῆν ποιότητα, οἷον την θερμότητα ή την ξηρό
τητα, ἢ τὴν ψυχρότητα, ἢ τὴν ὑγρότητα, στοιχειόν
φασι τῆς συνθέτου ποιότητος τῆς θερμότητος ἅμα δή
καὶ ξηρότητος, καὶ πάλιν τῆς ψυχρότητα; ἅμα δὴ
καὶ ὑγρότητος· τὸ δ' ἁπλοῦν σῶμα σώματος στοι
χεῖον τοῦ μὴ ἁπλοῦ, οἷον τὸ πῦρ ἢ τὸν ἀέρα ἢ τὸ
ὕδωρ ἢ τὴν γῆν, στοιχεῖον σώματος του συνε
θέτου. Σῶμα γὰρ ἁπλοῦν ὕλη μετὰ ποιότητος θερμότητος τυχὸν ἢ ψυχρότητος ή ξηρότητας ή υγρό
τητος.
κη'. Τὰ μὲν οὖν εἰρημένα τέσσαρα στοιχεία
καθαρὰ καὶ εἰλικρινή τους μόνος οἶδε διακρίνων
ὁρᾷν. Οὐδὲ γάρ ἐστιν οὐδὲν αὐτῶν ἀμιγὲς τῶν λοι
πῶν· διότι πάντα νενόθευται τοῖς ἑτερογενέσιν,
εἴτουν ἑτεροειδέσι καὶ ἀναμέμικται, καὶ μᾶλλον ἢ
ἧττον ἀλλήλων μετείληφεν· ὥστε κατὰ τὸ ἐπικρατοῦν τὸ μὲν πῦρ ὀνομάζεσθαι, τὸ δ' ὕδωρ· καὶ τὸ
μὲν ἀέρα, τὸ δὲ γῆν.
κθ'. Τοῦτο δ' ὑπαγορεύει καὶ αὕτη ἡ αἴσθησις. Η
γὰρ γῆ συνέχεται μὲν καὶ οὐ κατατέθραυσται τῇ
συμπλοκῇ τοῦ ὕδατος οιονεί τινι κόλλῃ συνδεδεμένη.
Κέχρωσται δὲ καὶ ἀνεζωπύρηται τῷ πυρί· πλήρης δέ ἐστιν ἀεὶ τῷ κενῷ χώραν μὴ διδοῦσα, καν
ἀποῤῥέῃ διὰ τὴν τοῦ ἀέρος παρείσδυσιν. Διὸ καὶ
ἔστηκεν ὄρθιος καὶ ἀνέχεται μὴ πεπτωκυία. Οὕτω δὲ
κἀπὶ τῶν ἄλλων στοιχείων ἔστιν εὑρεῖν.
alia), propterea etiam compositorum species et
plures sunt atque differentes a se invicem, diversis,
cum substantialibus tum substantiam consequeutibus præditæ qualitatibus; pro elementorum,
ignis, aeris, aquæ et terræ mistionis alterationisque ratione.
27. Sola enim hæc plurimi ex physicis corpo -
rum elementa vocare dignantur; quorum e numero
magnæ inter medicos auctoritatis Galenus est;
materiam autem et qualitatem sive formam, principia duntaxat, differentiam inter principia 140
et elementa constituentes, quod principia ejusdem
cum his rebus quarum sunt principia generis esse
minime necesse sit; cum elementa ejusdem omnino sint generis. Qua de cauisa qualitatem sinplicem, verbi gratia, caliditatem, aut siccitatem,
aut frigiditatem, aut humiditatem compositæ qualitatis elementum esse aiunt, caliditatis nimirum
et siccitatis simul, rursusque frigiditatis simul et
humiditatis; simplex item corpus, corporis nụn
simplicis elementum: exempli gratia, ignem, aut
acrem, aut aquam, aut terram, compositi corporis
elementum. Simplex enim corpus est, materia
cum qualitate conjuncta, cum caliditate scilicet
aut frigiditate, aut siccitate, aut humiditate.
28. Proinde dicta bæc quatuor elementa sola
mens discernens intueri potest 4. Neque enim
ullum eorum a cæterorum commistione immune
est; propterea quod omnia ab eis quæ aliud genus
seu aliam speciem habent, adulterata et cum eis
permista sunt, et se ipsis invicem magis aut minus communicant, ut ejus gratia quod prædominatur aliud ignis, aliud aqua, aliud aer, aliud
terra nuncupetur.
29. Id quod 141 etiam ipse sensus subindicat.
Terra enimi per aquæ complexum velutiņglutine quodam devincta continetur et non confracta est; per
ignen colore infecta et suscitata est; plena item sem
per est locum vacuo non concedens, tametsi propter
aeris subingressionem dimuat. Qua de causa etiam
erecta stat“, et ruinæ expers sustentatur. Quod
idem etiam in cæteris elementis perinde reperitur.
30. Sed et ab ipsa elementari natura id quod
λ'. Ἀλλὰ καὶ ἀπ' αὐτῆς τῆς στοιχειώδους φύσ
σεως ἔστι τὸ λεγόμενον κατανοήσαι. Τὰ γὰρ στοι- dicitur animadvertas licet. Elementa enim ut eleχεῖα, καθὸ στοιχεῖα, καθ' αὐτὰ μὲν οὐδαμοῦ ἐστιν·
ὥσπερ οὐδὲ τὰ τοῦ λόγου στοιχεῖα τὰ εἴκοσι τέσ
σαρα· δι' ἀλλήλων δ' ἀεὶ κεχωρηκότα τὸ σύνθετον
ἀποδιδόασι. Καὶ γὰρ ὥσπερ τὰ μέρη τοῦ ὅλου τυγ
χάνει μέρη, καὶ καθ᾽ αὐτὰ εἶναι οὐ δύναται μέρη
ὄντα· οὕτω καὶ τὰ στοιχεῖα τοῦ συνθέτου ἐστὶ στοι
χεῖα, καὶ δι' ἀλλήλων ἀεὶ κεχώρηκε, καὶ οὐδέποτε
καί αὐτὰ ὑφέστηκεν· ἀλλήλοις δὲ πρῶτον συνανακραθέντα καὶ κατ' ἐπικράτειαν ἑνὸς εἰδοποιηθέντα·
οὕτως ὡς ἐξ ἁπλῶν τῶν κατ᾽ ἐπικράτειαν κατὰ δευτέραν σύνθεσιν τά τε ζῶα συνιστῶσι καὶ τὰ φυτὰ
καὶ τὰ μέρη αὐτῶν.
menta per se nusquam sunt; quemadmodum neć
orationis elementa viginti quatuor; sed inter se
mutuo commeantia compositum corpus efficiunt.
Quemadmodum enim partes totins sunt partes,
nec separatim et per se esse possunt, cum partes
sint, sic etiam elementa compositi sunt elementa,
et per se invicem commeant, nec unquam separatim subsistunt; verum inter se invicem primum
commista et per unius præpotentiam informata,
ita demum ex his quæ prævalent ut ex simplicibus, secundaria compositione cum auinalia
tum plantas earumdemque partes efficiunt.
4 2 De ortu et interitu c. 3. Feruel. lib. 2 De elementis. Jov. Pontanus lib. 4, De rebus calestibus.
1º P's. civ, v. 5; Ecclesiastæ 1, v. 4,
col. 1127–1128page 301 of 548
PG 142:1127λα'. Πλείονος μέντοι τῶν ἄλλων στοιχείων μετα έχει τῆς γῆς τὰ φυτὰ καὶ τὰ ζῶα καὶ ὅσα περίγεια σώματα. Εκαστον γὰρ περὶ τὸν οἰκεῖον τόπον μᾶλ.. λον πλεονεκτεῖ. Καὶ εἰ τῆς γῆς τόπος τὸ μέσον τοῦ παντὸς, τοῖς οὖσιν ἐν τῷ τόπῳ τῆς γῆς πλεῖστον ὑπάρξει τῆς γῆς· εἶτα καὶ ὕδατος μετέσται αὐτοῖς αέρος τε καὶ πυρὸς πρὸς λόγον τῆς ἀπὸ γῆς τουτων. τῶν στοιχείων τοπικῆς διαστάσεως. ὑπέκκαυμα ὑπέχε καυμα ὑπέκκαυμα ἐν τῷ ὑπεκκαύματι ανακεφαλαιωτικὴ, ὑπέκκαυμα, το ΚΕΦΑΛ. ΙΒ'. Περὶ τῶν φαινομένων φλογών καιομένων περί τὸν οὐρανὸν καὶ τῶν καλουμένων αἰγῶν, καὶ δαλῶν καὶ διαθεόντων ἀστέρων. α'. ῎Ανωθεν μὲν ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τοῦ στερεώματος μέχρι καὶ τοῦ τέρματος τῆς σελήνης τὸ αἰθέριον ἐστι σῶμα· κάτω δ᾽ ἐπὶ τὸ μέσον καὶ περὶ τὸ μέσον τὰ τῶν σωμάτων βαρύτατα καὶ ψυχρότατα, γῆ τε καὶ ὕδωρ ἡ γῆ μὲν ἐπι τὸ μέσον, τὸ δ᾽ ὕδωρ περὶ τὸ μέσον· μεταξὺ δὲ τούτων τῶν σωμάτων καὶ τοῦ αἰθέρος ὁ ἀὴρ ἐστι καὶ τὸ καλούμενον στοιχειώδες πῦρ, ἐχόμενος μὲν τῆς γῆς καὶ τοῦ ὕδατος ὁ ἀήρ μετὰ δὲ τὸν ἀέρα τὸ πῦρ τεταγμένον τὸ στοιχειών δες, ἄλλο τυγχάνον παρὰ τὸ ἐντελεχείᾳ πῦρ, ήγουν τὸ διακονικὸν, ὅπερ ἐστὶν ὑπερβολὴ, καὶ οἷον ζέσις θερμοῦ. β'. Τοῦ δὲ λεγομένου αέρος διὰ τὸ ἐπικρατοῦν ὅσον μὲν περὶ τὴν γῆν ὑγρόν ἐστι μάλιστα καὶ θερα μὲν (μετέχει μὲν γὰρ καί τινος ἀναθυμιάσεως ξηρᾶς ἐκ τῆς γῆς)· τὸ δὲ πλέον ἀτμίδος ἐστὶν ὑγρᾶς. Τὸ μὲν οὖν περὶ τὴν γῆν τοῦ ὑφ' ἡμῶν καλουμένου αέρος τοιοῦ τον· τὸ δ' ὑπὲρ τοῦτο θερμὸν καὶ ξηρὸν ἤδη. Καὶ τοῦτό ἐστι καλούμενον στοιχειώδες πῦρ, δ διὰ συνήθειαν λέγεται πῦρο κυριώτερον δὲ καλεῖται ὑπέκκαυμα. Ὑπεκκαίεται γὰρ πολλάκις μικρᾶς ἐπιτυχὸν κινής σεως, καὶ πῦρ ἐντελέστατον γίνεται. Τοῦτο δὴ τὸ ὑπέκκαυμα συνεχές ἐστι τῷ αἰθέρι. Κατὰ γὰρ τὴν
31. Quanquam plantæ et animalia 142 et omnnia terrestria corpora plus terræ quam reliquorum
elementorum obtinent. Quodvis enim circa locum
suum plus sibi vindicat. Quod si ergo terræ
locus universi medium est; his quæ sunt in
loco terræ, plurimum terræ inerit; deinde et
aquæ et aeris et ignis pro ratione localis horum elementorum a terra distantiæ partem capiunt.
λα'. Πλείονος μέντοι τῶν ἄλλων στοιχείων μετα
έχει τῆς γῆς τὰ φυτὰ καὶ τὰ ζῶα καὶ ὅσα περίγεια
σώματα. Εκαστον γὰρ περὶ τὸν οἰκεῖον τόπον μᾶλ..
λον πλεονεκτεῖ. Καὶ εἰ τῆς γῆς τόπος τὸ μέσον τοῦ
παντὸς, τοῖς οὖσιν ἐν τῷ τόπῳ τῆς γῆς πλεῖστον
ὑπάρξει τῆς γῆς· εἶτα καὶ ὕδατος μετέσται αὐτοῖς
αέρος τε καὶ πυρὸς πρὸς λόγον τῆς ἀπὸ γῆς τουτων.
τῶν στοιχείων τοπικῆς διαστάσεως.
SYNOPSIS CAPITIS XII,
QUOD EST DE FLAMMIS ARDENTIBUS QUE IN COELO APPARENT, ET DE 118 QUE CAPRE ET FACKS ET STELL.E
DISCURRENTES VOCANTUR
1. Dividit totam rerum universitatem divisione integri in parles suas; nimirum in regionem superiorems
seu @theriam, et inferiorem seu elementarem.. 2. Aerem subdividit in eum qui circa terram est,
et in eum quem dicit esse ignem elementarem, qui magis proprie ὑπέκκαυμα vocetur; et ilerum ὑπέχε
καυμα subdividit in magis et minus purum, quod utrumque ut et aerem continuum cum @there moveri pronuntiat, excepto solo eo aere, qui intra terræ prominentias et inæquabilitates continetur: quem
tamen ipsum ulteriore divisione in eum dispescit, qui terræ 143 vicinior et proinde calidior est, et
eum qui a terra remotior eaque de causa frigidior exsistit. 3. Duplicem ex terra et aqua exhala4. Vaporem
tionem generari ostendit, vaporosam et fumidam, quam utramque explicat et describit.
et exhalationem, fumidam scilicet, aliquousque mistimet indiscrete efferri, sed tandem secerni, et utrumque sibi cognatum corpus et convenientem locum quærere. 5. Qualenus ὑπέκκαυμα incendatur, et
quomodo flamma ardens efficiatur. 6. Quomodo catera ignitæ impressiones fant, ut primum ca9. Stellas discurrentes et
pra. 7. Quomodo far seu torris. 8. Quomodo stellæ discurrentes.
hoc et alio modo fieri. 10. Ignem qui excretione in media aeris regione generatur interdum in ter11. Stellas discurrenies ἐν τῷ ὑπεκκαύματι per inras et maria decidere, et quando hoc fiat.
12. Excretionem istam semper in
flammationem in aere frigidiore per excretionem generari.
oppositam condensationis partem fieri. 15. Occupatio eorum quæ deorsum projiciuntur, mulia
in transversum moveri, 14. Conclusio ανακεφαλαιωτικὴ, qua causa, materialis et efficiens, dictorum
spectrorum repetuntur. 15. Corollarium, quo ex cursus velocitate arguendum proponitur, spectra
dicta omnia, et imprimis stellarum discurrentium, infra lunam fieri.
CAPUT XII.
De flammis ardentibus quæ in cœlo apparent, et de
iis quæ capræ et faces et stellæ discurrentes vocantur.
144 1. Desuper quidem a firmamenti principio
usque ad lunæ extremitatem, æthereum est corpus;
infra autem ad medium et circa medium gravissima
et frigidissima corpora sunt, terra et aqua so;
et terra quidem ad medium, aqua autem circa
medium: inter hæc autem corpora et ætherem
aer est, et ignis ille qui elementaris vocatur; aer
quidem terram et aquam consequens; post aerein
vero ignis elementaris collocatus, qui diversus est
ab eo qui actu ignis est ", hoc est, qui usui nostro inseruit, estque excessus et quasi effervescentia calidi os
2. Porro aeris qui propter id quod vincit in eo
sic dicitur, pars terræ vicina, humida est maxime
et calida. Etenim siccæ quidem etiam exhalatioDis e terra est particeps; plus tamen vaporis
humidis. Hujusmodi igitur est illius elementi quod
aerem appellamus ea pars quæ terræ vicina est.
Quæ autem sublimior est illa, calida jam et sicca
est. Atque hic ignis ille est, qui elementaris vocatur, qui licet ignis consueto more dicatur, magis
tamen proprie ὑπέκκαυμα, id est, succensio, seu
fomes, vocatur. Succenditur enim sæpe exiguum
το 1 Meteor. c, 3. 12 De ortu et interitu c. 3.
Περὶ τῶν φαινομένων φλογών καιομένων περί
τὸν οὐρανὸν καὶ τῶν καλουμένων αἰγῶν, καὶ
δαλῶν καὶ διαθεόντων ἀστέρων.
α'. ῎Ανωθεν μὲν ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τοῦ στερεώματος
μέχρι καὶ τοῦ τέρματος τῆς σελήνης τὸ αἰθέριον
ἐστι σῶμα· κάτω δ᾽ ἐπὶ τὸ μέσον καὶ περὶ τὸ μέσον
τὰ τῶν σωμάτων βαρύτατα καὶ ψυχρότατα, γῆ τε
καὶ ὕδωρ ἡ γῆ μὲν ἐπι τὸ μέσον, τὸ δ᾽ ὕδωρ περὶ
τὸ μέσον· μεταξὺ δὲ τούτων τῶν σωμάτων καὶ τοῦ
αἰθέρος ὁ ἀὴρ ἐστι καὶ τὸ καλούμενον στοιχειώδες
πῦρ, ἐχόμενος μὲν τῆς γῆς καὶ τοῦ ὕδατος ὁ ἀήρ
μετὰ δὲ τὸν ἀέρα τὸ πῦρ τεταγμένον τὸ στοιχειών
δες, ἄλλο τυγχάνον παρὰ τὸ ἐντελεχείᾳ πῦρ, ήγουν
τὸ διακονικὸν, ὅπερ ἐστὶν ὑπερβολὴ, καὶ οἷον ζέσις
θερμοῦ.
β'. Τοῦ δὲ λεγομένου αέρος διὰ τὸ ἐπικρατοῦν
ὅσον μὲν περὶ τὴν γῆν ὑγρόν ἐστι μάλιστα καὶ θερα
μὲν (μετέχει μὲν γὰρ καί τινος ἀναθυμιάσεως ξηρᾶς
ἐκ τῆς γῆς)· τὸ δὲ πλέον ἀτμίδος ἐστὶν ὑγρᾶς. Τὸ μὲν
οὖν περὶ τὴν γῆν τοῦ ὑφ' ἡμῶν καλουμένου αέρος τοιοῦτον· τὸ δ' ὑπὲρ τοῦτο θερμὸν καὶ ξηρὸν ἤδη. Καὶ τοῦτό
ἐστι καλούμενον στοιχειώδες πῦρ, δ διὰ συνήθειαν
λέγεται πῦρο κυριώτερον δὲ καλεῖται ὑπέκκαυμα.
Ὑπεκκαίεται γὰρ πολλάκις μικρᾶς ἐπιτυχὸν κινής
σεως, καὶ πῦρ ἐντελέστατον γίνεται. Τοῦτο δὴ τὸ
ὑπέκκαυμα συνεχές ἐστι τῷ αἰθέρι. Κατὰ γὰρ τὴν
1 Met. c. 3.
col. 1129–1130page 302 of 548
PG 142:1129κοίλην ἐπιφάνειαν τῆς σεληνιακής σφαίρας, τούτῳ 145 συνάπτεται, καὶ ὥσπερ τοῦ αἰθέρος τὸ μὲν ἔστιν εἰλικρινές, τὸ δ᾽ ἧττον καθαρὸν, καὶ μάλιστα ὅσον ἐπὶ περὶ τὴν κατὰ τὸ ὑπέκκαυμα συναφήν, οἷον ὑποστάθμη τοῦ αἰθέρος δν· οὕτω δὴ καὶ τοῦ ὑπεχ καύματος τὸ μὲν ἔστιν ὅλως θερμὸν καὶ ξηρόν, ὅσον ἄνω μᾶλλον καὶ τοῦ αἰθέρος ἐγγύτερον, τὸ δ' ἧττον τοιοῦτον, ὅσον κατωτέρω καὶ τοῦ αἰθέρος ἀπώτερον. Φερομένων γὰρ κύκλῳ τοῦ αἰθέρος καὶ τῶν ἐν αὐτῷ σωμάτων, τὸ προσεχὲς ἀεὶ τῇ κινήσει διακρινόμενον ἐκπυροῦται, καὶ ἔστι θερμότερον μάθ λιστα καὶ ξηρότερον. Οσον δὲ τοῦ αἰθέρος ἀφέστηκεν, ἧττον ὑπάρχει τοιοῦτον πρὸς λόγον τῆς ἀπο στάσεως. Συγκινεῖται δὲ τῷ αἰθέρι κατὰ λόγον τὸ ἅπαν ὑπέκκαυμα· συμφέρεται δέ πως διὰ τὴν συνέχειαν καὶ ὁ ἐλόμενος τούτου ἀήρ· πλὴν τοῦ ὄν τος ἐντὸς τῶν τῆς γῆς ἐξοχῶν καὶ ἀναπληροῦντος τὰς ἀνωμαλίας τῆς γῆς καὶ ἀπαρτίζοντος ταύτην, ὡς εἶναι σφαιροειδῆ σὺν αὐτῷ· οὗτος γὰρ οὐκ ἔτι, κύκλῳ συμπεριάγεται· διότι θολερός και παχύς, καντεῦθεν βαρύτερος και δυσκίνητος· ὅτι καὶ τῷ ὕδατι καὶ τῇ γῇ συγγενής· ἴσως καὶ τῶν κατὰ τὰ ὄρη ἐξοχῶν κωλύουσῶν αὐτοῦ τὴν μετάστασιν. Τού του δὴ τοῦ ἀέρος τοῦ μὴ συγκινουμένου τῷ ὑπεκ καύματι ὅσον ἀπογειότερόν ἐστι, τοῦτο δὲ καὶ ψ χρότερον· διὰ τὸ μήθ' ὑπὸ κινήσεως μήθ' ὑπὸ τῶν ἡλιακῶν ἀκτίνων ἀνακλωμένων θερμαίνεσθαι. Προσο πιπτουσῶν γὰρ τῶν ἡλιακῶν ἀκτίνων τῇ γῇ, καὶ πάλιν ἐκ ταύτης ἀνακλωμένων, τῇ διπλῇ παρόδῳ θερμαίνεται, δ μᾶλλον προςγειότερόν ἐστι του ἀέρος· τὸ δ' ἀπογειότερον καθόσον ἀπογειότερον, κατὰ τοσοῦτον οὐ δέχεται τὴν ἐκ τῆς ἀνακλάσεως τῶν ἀκτίνων θερμότητα. Εξασθενοῦσι γὰρ αἱ ἀνα κλάσεις, εἰς ἀχανῆ τὸν ἀέρα χεομένων τῶν ἀκτίνων καὶ σκιδναμένων. γ'. Τούτων οὕτως ὑποκειμένων σαφέστερον είπω μεν, ὅτι τῆς γῆς καὶ τοῦ ὕδατος ὑπὸ τοῦ ἡλίου θρα μαινομένων, ήτοι τῆς γῆς αὐτῆς καὶ παντὸς ὑγροῦ τοῦ ἐν αὐτῇ καὶ περὶ αὐτήν, διάφορος ἀναθυμίασις γίνεται· καὶ ἡ μὲν ἐκ τοῦ ὑγροῦ ὑγρά, ήτις καλεῖται ἀτμίς· ἡ δ᾽ ἀπ' αὐτῆς τῆς οὐσίας τῆς γῆς, ξη ρᾶς οὔσης, ξηρά, ἥτις καὶ καπνώδης καὶ πνευματώδης αναθυμίασις λέγεται· καὶ ἁπλῶς οὕτω καὶ ἀδιορίστως ἀναθυμίασις ονομάζεται. Μετέχουσι δὲ καὶ ἄμφω θερμότητος, τῷ διὰ θερμότητα γίνεσθαι. 147 Καὶ ἔστιν ἀτμίδος μὲν φύσις θερμὸν καὶ ὑγρόν, ἀναθυμιάσεως δὲ φύσις θερμόν και ξηρόν. Καὶ ἔστιν ἀτμὶς δυνάμει, οἷον ὕδωρ· ἀναθυμίασις δὲ δυνάμει, οἷον πῦρ. Καὶ ἡ μὲν ἀναθυμίασις ἐπιπολάζει διὰ κουφότητα (τὸ γὰρ θερμόν ξηρότητα προς λαδόν, κούφον γίνεται)· ἡ δ᾽ ἀτμὶς ὑφίσταται δια βαρύτητα. Τὸ γὰρ ὑγρὸν μετέχει βαρύτητος. δ'. Μέχρι μὲν οὖν τινος ἡ ἀτμὶς καὶ ἡ ἀναθυμίασις συμμίκτως καὶ ἀδιακρίτως ἀνέρχονται· προϊού σε Γ.
κοίλην ἐπιφάνειαν τῆς σεληνιακής σφαίρας, τούτῳ etiam motum consecula et perfctissimus 145
συνάπτεται, καὶ ὥσπερ τοῦ αἰθέρος τὸ μὲν ἔστιν
εἰλικρινές, τὸ δ᾽ ἧττον καθαρὸν, καὶ μάλιστα ὅσον
ἐπὶ περὶ τὴν κατὰ τὸ ὑπέκκαυμα συναφήν, οἷον
ὑποστάθμη τοῦ αἰθέρος δν· οὕτω δὴ καὶ τοῦ ὑπεχ
καύματος τὸ μὲν ἔστιν ὅλως θερμὸν καὶ ξηρόν,
ὅσον ἄνω μᾶλλον καὶ τοῦ αἰθέρος ἐγγύτερον, τὸ δ'
ἧττον τοιοῦτον, ὅσον κατωτέρω καὶ τοῦ αἰθέρος
ἀπώτερον. Φερομένων γὰρ κύκλῳ τοῦ αἰθέρος καὶ
τῶν ἐν αὐτῷ σωμάτων, τὸ προσεχὲς ἀεὶ τῇ κινήσει
διακρινόμενον ἐκπυροῦται, καὶ ἔστι θερμότερον μάθ
λιστα καὶ ξηρότερον. Οσον δὲ τοῦ αἰθέρος ἀφέστη
κεν, ἧττον ὑπάρχει τοιοῦτον πρὸς λόγον τῆς ἀποστάσεως. Συγκινεῖται δὲ τῷ αἰθέρι κατὰ λόγον τὸ
ἅπαν ὑπέκκαυμα· συμφέρεται δέ πως διὰ τὴν
συνέχειαν καὶ ὁ ἐλόμενος τούτου ἀήρ· πλὴν τοῦ ὄντος ἐντὸς τῶν τῆς γῆς ἐξοχῶν καὶ ἀναπληροῦντος
τὰς ἀνωμαλίας τῆς γῆς καὶ ἀπαρτίζοντος ταύτην,
ὡς εἶναι σφαιροειδῆ σὺν αὐτῷ· οὗτος γὰρ οὐκ ἔτι,
κύκλῳ συμπεριάγεται· διότι θολερός και παχύς,
καντεῦθεν βαρύτερος και δυσκίνητος· ὅτι καὶ τῷ
ὕδατι καὶ τῇ γῇ συγγενής· ἴσως καὶ τῶν κατὰ τὰ
ὄρη ἐξοχῶν κωλύουσῶν αὐτοῦ τὴν μετάστασιν. Τούτου δὴ τοῦ ἀέρος τοῦ μὴ συγκινουμένου τῷ ὑπεκκαύματι ὅσον ἀπογειότερόν ἐστι, τοῦτο δὲ καὶ ψ
χρότερον· διὰ τὸ μήθ' ὑπὸ κινήσεως μήθ' ὑπὸ τῶν
ἡλιακῶν ἀκτίνων ἀνακλωμένων θερμαίνεσθαι. Προσο
πιπτουσῶν γὰρ τῶν ἡλιακῶν ἀκτίνων τῇ γῇ, καὶ
πάλιν ἐκ ταύτης ἀνακλωμένων, τῇ διπλῇ παρόδῳ
θερμαίνεται, δ μᾶλλον προςγειότερόν ἐστι του
ἀέρος· τὸ δ' ἀπογειότερον καθόσον ἀπογειότερον,
κατὰ τοσοῦτον οὐ δέχεται τὴν ἐκ τῆς ἀνακλάσεως
τῶν ἀκτίνων θερμότητα. Εξασθενοῦσι γὰρ αἱ ἀνακλάσεις, εἰς ἀχανῆ τὸν ἀέρα χεομένων τῶν ἀκτίνων
καὶ σκιδναμένων.
ignis efficitur. Hæc nimirum succensio ætheri est
continua; quippe quoad concavam lunaris sphæræ
superficiem illi conjungitur. Ac quemadmodum
ætheris pars alia quidem sincera, alia vero minus
pura est, et in primis ea quæ cum succensione "
conjungitur, quæ veluti fæx est ætheris: ita
scilicet etiam fomitis pars quædam est omnino
calida et sicca, quanto sublimior et ætheri propinquior est; quaedam autem non ita calida et sicca,
quanto inferior et ab æthere remotior. Cum enim
æther et quæ in ipso sunt corpora, in circulum
volvantur quod ei cohæret " perpetuo motu se.
cretum inflammatur, et summe calidum atque siccum est; quod autem ab æthere distat, pro distantiæ ratione minus calidum et siccum est. Jau
vero cum æthere universa succensio servata proportione simul movetur, sed et propter continuitatem conjunctus illi aer quodammodo movetur 0s;
illo excepto qui intra prominentias terra est, et
inæquabilitates terra replet, ut ipsa cum eo orbi
cularis sit. Non enim amplius hic in orbem circumagitur, quia turbidus et crassus et hinc etiam
gravior est, et ejusmodi 146 qui dificulter 0veri queat; quia tum aquæ tum terre cognatus
est, ac forte etiam propterea quod montium emi.
nantie migrationem ejus impediunt. Hujus sane
aeris pars ea quæ cum succensione simul non
πovetur, quanto a terra est remotior, tanto etiam
frigilior est: propterea quod nec a motu nec a
vadiis sularibus calefiat, cum refringuntur. Cum
enim solares radii in terram incidunt, et denuo
ex ipsa refringuntur, duplici transitu calefit a
pars aeris quæ terræ est vicinior; quæ autem est
remotior, quanto remotior, ea de causa ex radiorum
refractione calorem non recipit. Debiliores cnim 86 funt radii, cum in vastum aerem funduntur et
dissipantur.
3. llis ita substralis clarius ita disseramus:
cum terra et aqua calefiunt a sole, ipsius videlicet
terræ omnisque humidi quod est in ea et circa eam
variæ exhalationes efficiuntur: una quidem es
humido humida, qua vapor vocatur; altera vero
quæ ex terræ siccæ substantia, ipsa quoque sicca
est, quæ fumosa et flatuosa exhalatio dicitur, ac
ita eriam simpliciter et sine determinatione exhalatio nominatur. Ambæ autem caliditatis sunt
γ'. Τούτων οὕτως ὑποκειμένων σαφέστερον είπω
μεν, ὅτι τῆς γῆς καὶ τοῦ ὕδατος ὑπὸ τοῦ ἡλίου θρα
μαινομένων, ήτοι τῆς γῆς αὐτῆς καὶ παντὸς ὑγροῦ
τοῦ ἐν αὐτῇ καὶ περὶ αὐτήν, διάφορος ἀναθυμίασις
γίνεται· καὶ ἡ μὲν ἐκ τοῦ ὑγροῦ ὑγρά, ήτις καλεί
ται ἀτμίς· ἡ δ᾽ ἀπ' αὐτῆς τῆς οὐσίας τῆς γῆς, ξηρᾶς οὔσης, ξηρά, ἥτις καὶ καπνώδης καὶ πνευματώδης αναθυμίασις λέγεται· καὶ ἁπλῶς οὕτω καὶ
ἀδιορίστως ἀναθυμίασις ονομάζεται. Μετέχουσι δὲ
καὶ ἄμφω θερμότητος, τῷ διὰ θερμότητα γίνεσθαι. participes, 147 quia propter calorem fiunt o
Καὶ ἔστιν ἀτμίδος μὲν φύσις θερμὸν καὶ ὑγρόν,
ἀναθυμιάσεως δὲ φύσις θερμόν και ξηρόν. Καὶ
ἔστιν ἀτμὶς δυνάμει, οἷον ὕδωρ· ἀναθυμίασις δὲ
δυνάμει, οἷον πῦρ. Καὶ ἡ μὲν ἀναθυμίασις ἐπιπολάζει διὰ κουφότητα (τὸ γὰρ θερμόν ξηρότητα προς
λαδόν, κούφον γίνεται)· ἡ δ᾽ ἀτμὶς ὑφίσταται δια
βαρύτητα. Τὸ γὰρ ὑγρὸν μετέχει βαρύτητος.
δ'. Μέχρι μὲν οὖν τινος ἡ ἀτμὶς καὶ ἡ ἀναθυμία
σις συμμίκτως καὶ ἀδιακρίτως ἀνέρχονται· προϊού
881 Meteor. c. 3. σε 1 Meteor. c. 3.
PATROL. GR, CXLII.
Ac vaporis quidem natura calida est et humida;
exhalationis natura calida et sicca est. Estque
vapor quidem potestate, veluti aqua; exhalatio
autem potestate veluti ignis est. Ac exhalatio
quidem propter levitatem eminet (quippe calidum
siccitate accepta leve efficitur), vapor autem propter gravitatem subsidit; humidum enim gravitatis est particeps.
4. Aliquousque ergo et vapor et exhalatio mis.
tim ac indiscrete ascendunt, sed progressu seceribid.
50 5 Meteor c. 3.
57 1 Meteor. Γ.
col. 1131–1132page 303 of 548
PG 142:1131σαι δὲ διακρίνονται καὶ τὸ συγγενὲς ἑκατέρα ζητεί κἀντεῦθεν ἡ μὲν ἀτμὶς ἐναπολιμπάνεται κατωτέρω, ἡ δ' ἀναθυμίασις μετὰ τοῦ ὑπεκκαύματος γίνεται. Οὐδὲν γὰρ ἐστιν ἄλλο (κατά) τὴν οὐσίαν τὸ ὑπὸ έκκαυμα ἢ ἀναθυμίασις ἀτρίδος κεχωρισμένη καὶ ἀμιγής. ε'. Τὸ τοίνυν ὑπέκκαυμα κινούμενον ὑπὸ τῆς τοῦ κυκλοφορικοῦ κινήσεως, καθ᾽ ὅ ἂν μάλιστα τὴν πρὸ; τὸ ἐξαφθῆναι ἐπιτηδειότητα καὶ σύστασιν ἔχει, κατά τοῦτο ἐξάπτεται. "Αν μὲν οὖν μῆκος ἔχῃ καὶ πλά της τὸ ἐξαπτόμενον, φαίνεται καιομένη φλόξ, παρα πλησίως ταῖς ἐν ἀρούραις ἐξαπτομέναις καλάμαις γινόμενον. ς'. Αν δὲ μῆκος μὲν ἔχῃ, μηκέτι δὲ καὶ πλάτος ἀνάλογον, τότε γίνεται αἓξ ἡ δαλὸς ἢ διαθέων είτουν διάττων ἀστήρ. "Αν μὲν γὰρ ᾗ πλέον κατὰ μῆκος τὸ ἁπτόμενον, ἔλαττον δὲ κατὰ πλάτος, κατὰ δὲ τὰ πλάγια καιόμενον, ποιεῖταί τινας εκπυρώσεις και ἐκδρομὰς τῆς ἐξάψεως μὴ καθ᾿ αὐτὰς, ἀλλὰ συνηρμένας ὅλῳ τῷ καιομένῳ σώματι, ὡς δοκεῖν ἀποσπινθηρίζειν, τὸ τοιοῦτον αἷξ ὀνομάζεται. ζ'. Οταν δὲ μόνον ἐπὶ τὸ μῆκος ᾗ ἐξημμένον, μηκέτι δὲ καὶ ἀποσπινθηρίζων, τὸ τοιοῦτον καλεῖται δαλός. τ'. "Αν δὲ μὴ ἐν ὑπάρχῃ καὶ συνεχὲς τὸ τοῦ ἐξαπτομένου ὑπεκκαύματος μήκος, ἀλλὰ διαστήματα ἔχον (ὡς κεχωρισμένων ὄντων ἀπ' ἀλλήλων τῶν τούτου μερῶν, ἰδίαν σύστασιν ἔχοντο; ἑκάστου αὐτῶν), καὶ τὰ διαστήματα δὲ λεπτὴν ἀναθυμίασιν ἔχῃ τινὰ, πρὸς τὸ ἐκκαυθῆναι καὶ αὐτὴν ἐπιτήδειον. ἀφεστῶτα δ' ἀπ' ἀλλήλων τὰ μέρη τοῦ τοιοιούτου ὑπεκκαύματος ἔχῃ καὶ βάθος καὶ πλάτος ὁμοίως τῷ μήκει, τότε γίνονται οι δοκοῦντες διάττειν ἀστέρες. Οταν γὰρ ἡ πρώτη κειμένη τῶν τοιούτων συστάσεων ὑπὸ τῆς κινήσεως ἐκκαυθῇ, ταχέως τὸ πῦρ διὰ τῆς μεταξύ λεπτῆς ἀναθυμιάσεως ἐπὶ τὴν ἐφεξῆς κειμένην σύστασιν διαδίδοται, καὶ ἀπὸ ταύτης πάλιν ὁμοίως ἐπὶ τὴν μετ' αὐτήν· καὶ τοῦτο ποιεῖ ἕως ἂν ἐπέλθῃ πάσας τὰς κατὰ τὸν εἰρημένον τρόπον ἐφεξῆς ἀλλήλων ούσας συστάσεις τοῦ τοιούτου ὑπεκκαύματ τος· καὶ φαίνεται τὸ πῦρ τὸ αὐτὸ τὴν ἀρχὴν ἄνωθεν φερόμενον ἢ ῥιπτούμενον διὰ τὴν ταχεῖαν διάδοσιν. Ως γὰρ ἐπὶ τῶν λύχνων, ὅταν ὁ μὲν καίηται, ἄλλος δ' ἀποσβεσθεὶς εὐθὺς ὑποτεθῇ αὐτῷ, ἡ ἀπὸ τοῦ νεωστὶ ἐσβεσμένου αναφερομένη ἀναθυμίασις ἐπὶ τὴν τοῦ καιομένου φλόγα ἀφθεῖσα, καθὸ ἐπλησίασεν αὐτῇ, ἐξάπτει τὸν ὑποκείμενον λύχνον, ἐξαπτομένης τῆς ἐφεξῆς ἀναθυμιάσεως τῇ πρώτῃ ἐξαφθείσῃ ὑπὸ τῆς τοῦ καιομένου λύχνου φλογὸς ἕως τῆς τοῦ λύχνου θρυαλλίδος ἀφ᾿ ἧς ἡ ἀναθυμίασις· φαίνεται δὲ οὐ διαδιδόμενον τὸ πῦρ ἄλλου ἐξ ἄλλου ἀπτομένου, ἀλλὰ τὸ πρῶτον ἀφθὲν φερόμενον· οὕτως ὑπολαμβάνειν χρὴ κἀπὶ τῶν διάττειν καὶ φέρεσθαι δοκούν των αστέρων γίνεσθαι· ἄλλου με τ' άλλο ταχέως ἐξαπτομένου διὰ τὴν πρὸς τοῦτο ἐπιτηδειότητα τῆς ὑποκειμένης ύλης.
nuutur, atque utrumque quærit id quod sibi co- σαι δὲ διακρίνονται καὶ τὸ συγγενὲς ἑκατέρα ζητεί·
gnatum est; adeoque vapor quidem inferius relinquitur, exhalatio aulem cum succensione
conjungitur. Neque enim succensio quoad substantiám aliud quidquam est, quam exhalatio a
vapore separata, nec permista cum eo.
5. Quando igitur succensio circulari motu
movetur, qua parte ad inflammationer. subeundam
apta el concreta est, hac inflammatur. Quod si
igitur longitudinem habet et latitudinem id
quod accenditur, ſlamma ardens apparet, stipulis illis quæ in arvis incenduntur, non absimilis.
6. Quod si longitudinem habet, scd non etiam
respondentem 148 latitudinem, tum capra lit aut
fax aut discurrens sive prosiliens stella. Si enim
quod accenditur in longitudinem magis pateat quam
in latitudinem, atque in obliquum ardens deflagrationes quasdam et excursiones inflammationis
efficiat non separatas, sed cum ardenti corpore lolo
copulatas, ut scintillare videatur; hoc capra nominatur.
7. Sin autem in longitudinem tantum incensum
fuerit, ut non etiam scintillet, tale quid fax vocalur.
8. Quando denique non una et continua fuerit
inflammatæ succensionis magnitudo, sed intervalla
habet (ut quasi ipsius partes a se invicem sejunctæ sint, singulæ suam concretionem habeant);
ipsa autem intervalla tenuem quamdam exhala-C
tionem subeunda inflammationi ipsanı etiam
aptam babeant, distantes autem a se invicem hæ
istius succensionis partes profunditatem et latitudinem longitudini parem obtineant, tunc stellæ
eficiuntur, quæ prosilire videntur. Cum enim se
ex hujusmodi concretionibus ea quæ prima est a
miotu inflammata fuerit, mox ignis per tenuem
exhalationem eam quæ interjecta est ad eam concretionem 149 quæ deinceps sita est, distribuitur, eumdemque in modum ab hac ad proximam;
idque tantisper facit, donec omnes ad dictumn modum sibi invicem deinceps positas istiusmodi
succensionis concretiones peregrarit; idemque
ignis qui a principio propter celerem distributionem superne movebatur aut projiciebatur videtur.
Quemadmodum enim in lucernis cum una ardet",
altera autem exstincta statim illi supposita fuerit,
exhalatio quæ ex recens exstincta ad ardentis
flammam effertur incensa, quatenus ad illam admota est, suppositam lucernam inflammat; ut exhalatio ea quae deinceps sequitur ab ea quæ prius
ab ardentis lucerna Mamma accensa est, indammetur, donec ad illud lucernæ ellychnium a quo
exhalatio orta est, perventum fuerit; nec ignis
sese diffundere, dum aliud ex alio incenditur, sed
id quod primo incensum est moveri videtur: ita
Beri existimandum est etiam in illis stellis quæ
κἀντεῦθεν ἡ μὲν ἀτμὶς ἐναπολιμπάνεται κατωτέρω,
ἡ δ' ἀναθυμίασις μετὰ τοῦ ὑπεκκαύματος γίνεται.
Οὐδὲν γὰρ ἐστιν ἄλλο (κατά) τὴν οὐσίαν τὸ ὑπὸ
έκκαυμα ἢ ἀναθυμίασις ἀτρίδος κεχωρισμένη καὶ
ἀμιγής.
ε'. Τὸ τοίνυν ὑπέκκαυμα κινούμενον ὑπὸ τῆς τοῦ
κυκλοφορικοῦ κινήσεως, καθ᾽ ὅ ἂν μάλιστα τὴν πρὸ;
τὸ ἐξαφθῆναι ἐπιτηδειότητα καὶ σύστασιν ἔχει, κατά
τοῦτο ἐξάπτεται. "Αν μὲν οὖν μῆκος ἔχῃ καὶ πλά
της τὸ ἐξαπτόμενον, φαίνεται καιομένη φλόξ, παρα
πλησίως ταῖς ἐν ἀρούραις ἐξαπτομέναις καλάμαις
γινόμενον.
ς'. Αν δὲ μῆκος μὲν ἔχῃ, μηκέτι δὲ καὶ πλάτος
ἀνάλογον, τότε γίνεται αἓξ ἡ δαλὸς ἢ διαθέων είτουν
διάττων ἀστήρ. "Αν μὲν γὰρ ᾗ πλέον κατὰ μῆκος
τὸ ἁπτόμενον, ἔλαττον δὲ κατὰ πλάτος, κατὰ δὲ τὰ
πλάγια καιόμενον, ποιεῖταί τινας εκπυρώσεις και
ἐκδρομὰς τῆς ἐξάψεως μὴ καθ᾿ αὐτὰς, ἀλλὰ
συνηρμένας ὅλῳ τῷ καιομένῳ σώματι, ὡς δοκεῖν
ἀποσπινθηρίζειν, τὸ τοιοῦτον αἷξ ὀνομάζεται.
ζ'. Οταν δὲ μόνον ἐπὶ τὸ μῆκος ᾗ ἐξημμένον,
μηκέτι δὲ καὶ ἀποσπινθηρίζων, τὸ τοιοῦτον καλεῖται
δαλός.
τ'. "Αν δὲ μὴ ἐν ὑπάρχῃ καὶ συνεχὲς τὸ τοῦ
ἐξαπτομένου ὑπεκκαύματος μήκος, ἀλλὰ διαστή
ματα ἔχον (ὡς κεχωρισμένων ὄντων ἀπ' ἀλλήλων
τῶν τούτου μερῶν, ἰδίαν σύστασιν ἔχοντο; ἑκάστου
αὐτῶν), καὶ τὰ διαστήματα δὲ λεπτὴν ἀναθυμίασιν
ἔχῃ τινὰ, πρὸς τὸ ἐκκαυθῆναι καὶ αὐτὴν ἐπιτήδειον.
ἀφεστῶτα δ' ἀπ' ἀλλήλων τὰ μέρη τοῦ τοιοιούτου
ὑπεκκαύματος ἔχῃ καὶ βάθος καὶ πλάτος ὁμοίως τῷ
μήκει, τότε γίνονται οι δοκοῦντες διάττειν ἀστέρες.
Οταν γὰρ ἡ πρώτη κειμένη τῶν τοιούτων συστά
σεων ὑπὸ τῆς κινήσεως ἐκκαυθῇ, ταχέως τὸ πῦρ διὰ
τῆς μεταξύ λεπτῆς ἀναθυμιάσεως ἐπὶ τὴν ἐφεξῆς
κειμένην σύστασιν διαδίδοται, καὶ ἀπὸ ταύτης πάλιν
ὁμοίως ἐπὶ τὴν μετ' αὐτήν· καὶ τοῦτο ποιεῖ ἕως ἂν
ἐπέλθῃ πάσας τὰς κατὰ τὸν εἰρημένον τρόπον ἐφεξῆς
ἀλλήλων ούσας συστάσεις τοῦ τοιούτου ὑπεκκαύματ
τος· καὶ φαίνεται τὸ πῦρ τὸ αὐτὸ τὴν ἀρχὴν ἄνωθεν
φερόμενον ἢ ῥιπτούμενον διὰ τὴν ταχεῖαν διάδοσιν.
Ως γὰρ ἐπὶ τῶν λύχνων, ὅταν ὁ μὲν καίηται, ἄλλος
δ' ἀποσβεσθεὶς εὐθὺς ὑποτεθῇ αὐτῷ, ἡ ἀπὸ τοῦ
νεωστὶ ἐσβεσμένου αναφερομένη ἀναθυμίασις ἐπὶ
τὴν τοῦ καιομένου φλόγα ἀφθεῖσα, καθὸ ἐπλησίασεν
αὐτῇ, ἐξάπτει τὸν ὑποκείμενον λύχνον, ἐξαπτομένης
τῆς ἐφεξῆς ἀναθυμιάσεως τῇ πρώτῃ ἐξαφθείσῃ ὑπὸ
τῆς τοῦ καιομένου λύχνου φλογὸς ἕως τῆς τοῦ
λύχνου θρυαλλίδος ἀφ᾿ ἧς ἡ ἀναθυμίασις· φαίνεται
δὲ οὐ διαδιδόμενον τὸ πῦρ ἄλλου ἐξ ἄλλου ἀπτομένου,
ἀλλὰ τὸ πρῶτον ἀφθὲν φερόμενον· οὕτως ὑπολαμ
βάνειν χρὴ κἀπὶ τῶν διάττειν καὶ φέρεσθαι δοκούν
των αστέρων γίνεσθαι· ἄλλου με τ' άλλο ταχέως
ἐξαπτομένου διὰ τὴν πρὸς τοῦτο ἐπιτηδειότητα τῆς
ὑποκειμένης ύλης.
• 4 Meteor. c. 4. ' • 1 Meteor. c. 4. • Ibid. c. 4.
col. 1133–1134page 304 of 548
PG 142:1133θ'. Οτὲ μὲν οὕτως οἱ διάττοντες γίνονται ὑπὸ τῆς κινήσεως τῶν οὐρανίων σωμάτων ἐξαπτομένου τοῦ ὑποκειμένου αὐτοῖς δὴ τοῖς οὐρανίοις σώμασιν ἐπιτηδείου πρὸς ἔξαψιν ὑπεκκαύματος καὶ τὸ ἐφεξῆς ἐξάπτοντος, ὥσπερ είρηται. Οτὲ δ' ἐκ τοῦ συνισταμένου διὰ ψύξιν ἀέρος ὃς ὑπὸ τὸ ὑπέκκαυμα την θέσιν ἔχει τὸ ἐναπειλημμένον ἐν αὐτῷ θερμὸν περ στελλόμενον, καὶ ὑπὸ τοῦ περιέχοντος αὐτὸ ἀέρος ψυχόμενον καὶ εἰς ἐν ἀθροιζόμενον, ἐξαφθὲν ἐκθλίβεται μετά βίας καὶ φέρεται, ὥσπερ τὰ ἔκπυρηνι ζόμενα ριπτούμενον (οἷον ὡς ὁπόταν ἡμῶν τοὺς δακτύλους συσφιγγόντων και μάλιστα τὸν μέγαν τε καὶ τὸν λιχανὸν ὑπὲρ τὸ μέσον τοῦ πυρῆνος, ἐξολισθαίνει ὁ πυρὴν καὶ ἐκπηδᾷ καὶ μᾶλλον εἰ μετέχει λειότητος καὶ γλισχρότητος, ὡς οἱ τῶν ἐλαιῶν κόκκοι πυροῦ σχῆμα φέροντες καὶ τὰ τού τοις παρόμοια). Τότε δὴ τὸ αὐτὸ μένει πῦρ, ἀλλ' οὐκ ἐξάπτει τὸ ἐφεξῆς. ᾿Αμφοτέρως οὖν δοκοῦσιν οἱ διάττοντες γίνεσθαι. ι'. Τοῦτο μέντοι τὸ ἐκκρίσει γεννώμενον πῦρ πολ λάκις εἰς τὸ κάτω μέρος θλιβόμενον, καὶ εἰς γῆν καὶ εἰς θάλασσαν καταφέρεται καὶ νύκτωρ καὶ μετ θημέραν αιθρίας οὔσης. Τότε δὲ φέρεται κάτω, ὅταν ἀπὸ τοῦ ἄνω μέρους ἡ τοῦ ἀέρος πύκνωσίς τε καὶ ψύξις ἀρξαμένη, τὸ ἐναπειλημμένον αὐτῇ θερμὸν εἰς τὸ κάτω μέρος ἀπώσεται. Διὰ τοῦτο καὶ ὁ κεραυνός πῦρ ἂν εἰς τὸ κάτω φέρεται διὰ τὴν βίαιον ἔκθλιψιν, ἐπεὶ τῷ πυρὶ κατὰ φύσιν ἡ εἰς τὸ ἄνω φορά. ια΄. Οσα μὲν οὖν ἐν τῷ ἀνωτέρῳ σώματι ἐν ᾧ τὸ ὑπέκκαυμα, διαττόντων φάσματα γίνεται, τῷ ἐξά πτεσθαι γίνεται, τῆς ἀναθυμιάσεως εκκαιομένης καὶ κατὰ τὸ ἑξῆς διαδιδομένης, ὡς εἴρηται· ὅσα δ' ἐν τῷ κατωτέρῳ, ἔνθα ὁ ἀὴρ, τῇ ἐκκρίσει· τῷ ψυχομέ. νης τῆς ὑγρᾶς ἀναθυμιάσεως ἐξ αὐτῆς τὴν ἔκκρισιν γίνεσθαι. ιβ'. Ως δ' ἂν ἔχῃ θέσεως ή πυκνουμένη και ψυ χομένη ἀναθυμίασις, καὶ ἐφ᾽ ἃ τετραμμένη εἴη, οὕτως εἰκὸς καὶ ἐπὶ ταῦτα τὸ ἐξ αὐτῆς ἐκκρινομένου φέρεσθαι πῦρ. Η γὰρ εἰς τὸ ἄνω γίνεσθαι τὴν ἔκκρισιν, ἂν κάτωθεν ἡ πύκνωσις· ἢ εἰς πλάγιον, ἂν ἐκεῖσε συνέβη ἡ πύκνωσις· ἢ κάτω, ἂν ἄνωθεν ἡ ἀρχὴ τῆς πυκνώσεως γίνηται. ιγ'. Τὰ πολλὰ μέντοι τῶν εἰς τὸ κάτω ριπτουμένων εἰς τὸ πλάγιον φέρεται, διὰ τὸ δύο ἅμα ποιεῖσθαι ταῦτα φοράς· τὴν μὲν εἰς τὸ ἄνω καὶ κατὰ φύσιν (ἐπεὶ τῷ πυρὶ κατὰ φύσιν τὸ ἄνω φέρεσθαι), την δ' εἰς τὸ κάτω βιαίως διὰ τὴν ἔκθλιψιν. Καὶ ἔστιν ἡ εἰς τὸ πλάγιον φορὰ ἔκ τε τῆς ἄνω καὶ τῆς κάτω μικτή. Τοῦτο δὲ γίνεται, ὅταν μηδ' ἑτέρα πάντη ἐπικρατῇ. σε
prosilire et vagari videntur, ut alia post aliam propter subjectam materiam, quæ ad hoc ipsum apta
est accendatur.
θ'. Οτὲ μὲν οὕτως οἱ διάττοντες γίνονται ὑπὸ τῆς
κινήσεως τῶν οὐρανίων σωμάτων ἐξαπτομένου τοῦ
ὑποκειμένου αὐτοῖς δὴ τοῖς οὐρανίοις σώμασιν
ἐπιτηδείου πρὸς ἔξαψιν ὑπεκκαύματος καὶ τὸ ἐφεξῆς
ἐξάπτοντος, ὥσπερ είρηται. Οτὲ δ' ἐκ τοῦ συνισταμένου διὰ ψύξιν ἀέρος ὃς ὑπὸ τὸ ὑπέκκαυμα την
θέσιν ἔχει τὸ ἐναπειλημμένον ἐν αὐτῷ θερμὸν περ
στελλόμενον, καὶ ὑπὸ τοῦ περιέχοντος αὐτὸ ἀέρος
ψυχόμενον καὶ εἰς ἐν ἀθροιζόμενον, ἐξαφθὲν ἐκθλί
βεται μετά βίας καὶ φέρεται, ὥσπερ τὰ ἔκπυρηνι
ζόμενα ριπτούμενον (οἷον ὡς ὁπόταν ἡμῶν τοὺς
δακτύλους συσφιγγόντων και μάλιστα τὸν μέγαν τε
καὶ τὸν λιχανὸν ὑπὲρ τὸ μέσον τοῦ πυρῆνος,
ἐξολισθαίνει ὁ πυρὴν καὶ ἐκπηδᾷ καὶ μᾶλλον εἰ
μετέχει λειότητος καὶ γλισχρότητος, ὡς οἱ τῶν
ἐλαιῶν κόκκοι πυροῦ σχῆμα φέροντες καὶ τὰ τού
τοις παρόμοια). Τότε δὴ τὸ αὐτὸ μένει πῦρ, ἀλλ' οὐκ
ἐξάπτει τὸ ἐφεξῆς. ᾿Αμφοτέρως οὖν δοκοῦσιν οἱ
διάττοντες γίνεσθαι.
ι'. Τοῦτο μέντοι τὸ ἐκκρίσει γεννώμενον πῦρ πολλάκις εἰς τὸ κάτω μέρος θλιβόμενον, καὶ εἰς γῆν
καὶ εἰς θάλασσαν καταφέρεται καὶ νύκτωρ καὶ μετ
θημέραν αιθρίας οὔσης. Τότε δὲ φέρεται κάτω, ὅταν
ἀπὸ τοῦ ἄνω μέρους ἡ τοῦ ἀέρος πύκνωσίς τε καὶ
ψύξις ἀρξαμένη, τὸ ἐναπειλημμένον αὐτῇ θερμὸν εἰς
τὸ κάτω μέρος ἀπώσεται. Διὰ τοῦτο καὶ ὁ κεραυνός
πῦρ ἂν εἰς τὸ κάτω φέρεται διὰ τὴν βίαιον ἔκθλι
ψιν, ἐπεὶ τῷ πυρὶ κατὰ φύσιν ἡ εἰς τὸ ἄνω φορά.
ια΄. Οσα μὲν οὖν ἐν τῷ ἀνωτέρῳ σώματι ἐν ᾧ τὸ
ὑπέκκαυμα, διαττόντων φάσματα γίνεται, τῷ ἐξά
πτεσθαι γίνεται, τῆς ἀναθυμιάσεως εκκαιομένης καὶ
κατὰ τὸ ἑξῆς διαδιδομένης, ὡς εἴρηται· ὅσα δ' ἐν
τῷ κατωτέρῳ, ἔνθα ὁ ἀὴρ, τῇ ἐκκρίσει· τῷ ψυχομέ.
νης τῆς ὑγρᾶς ἀναθυμιάσεως ἐξ αὐτῆς τὴν ἔκκρισιν
γίνεσθαι.
ιβ'. Ως δ' ἂν ἔχῃ θέσεως ή πυκνουμένη και ψυ
χομένη ἀναθυμίασις, καὶ ἐφ᾽ ἃ τετραμμένη εἴη,
οὕτως εἰκὸς καὶ ἐπὶ ταῦτα τὸ ἐξ αὐτῆς ἐκκρινόμε
νου φέρεσθαι πῦρ. Η γὰρ εἰς τὸ ἄνω γίνεσθαι τὴν
ἔκκρισιν, ἂν κάτωθεν ἡ πύκνωσις· ἢ εἰς πλάγιον,
ἂν ἐκεῖσε συνέβη ἡ πύκνωσις· ἢ κάτω, ἂν ἄνωθεν ἡ
ἀρχὴ τῆς πυκνώσεως γίνηται.
ιγ'. Τὰ πολλὰ μέντοι τῶν εἰς τὸ κάτω ριπτουμένων
εἰς τὸ πλάγιον φέρεται, διὰ τὸ δύο ἅμα ποιεῖσθαι
ταῦτα φοράς· τὴν μὲν εἰς τὸ ἄνω καὶ κατὰ φύσιν
(ἐπεὶ τῷ πυρὶ κατὰ φύσιν τὸ ἄνω φέρεσθαι), την δ'
εἰς τὸ κάτω βιαίως διὰ τὴν ἔκθλιψιν. Καὶ ἔστιν ἡ
εἰς τὸ πλάγιον φορὰ ἔκ τε τῆς ἄνω καὶ τῆς κάτω
μικτή. Τοῦτο δὲ γίνεται, ὅταν μηδ' ἑτέρα πάντη
ἐπικρατῇ.
6 1 Meteor. c. 4. σε ibid. c. 1. " luid. c. 4.
9. Interdum igitur hunc in modum fiunt prosilientes stelle, dum 150 a motu corporum calestium, qui ipsis scilicet coelestibus corporibus al
incensionem aplus fumes subjectus est accenditur,
et eum qui deinceps est, sicuti dictum, incendit.
Interdum autem ex concrescente propter frigus
sere qui juxta succensionem positus est, quod in
eo caloris relictum est confringitur, et ab aero
quo continetur frigescens et in unum se cogens,
deinde incensum vi eliditur et movetur veluti nuclei digitis projectum (uti cum super medium nucleum digitos imprimis magnum et indicem comprimnimus, elabitur et exsilit nucleus, eoque magis
si lævitate et viscositate sit præditus, quemadmodum olivarum acini qui tritici figuram præ se
ferunt, et alia his similia), tunc sane idem ignis
manet, sed id quod deinceps est non accendit.
Utroque igitur modo stellæ proruentes Geri vi‑
dentur.
10. Quanquam hic ignis qui excretione generatur, sæpe in inferiorem partem eliditur ", inque
terram et mare, cum noctu tum interdiu, sereno
cœlo defertur. Tum autem deorsum fertur, cum
a superiore parte condensatio et refrigeratio aeris
incepla, quicquid in ipsa caloris relictum 151 ct
inclusum est, in inferiorem partem propulerit.Quapropter 6 etiam fulmen, etsi ignis est, ad inferiora
tamen propter violentain expressionem fertur;
quandoquidem igni secundum naturam motus sursum convenit.
11. Quæcunque igitur in superiore corpore in
quo est succensió, prosilientium stellarum spectra
fiunt, per inflammationem Gunt, ut nimirum exhalatio accendatur, et ad id quod deinceps sequitur,
ut dictum est, distribuatur. Quotquot autem in inferiore fiunt, ubi aer est, per excretionem liunt:
quod frigore concrescente humida exhalatione sic
ex ipsa fiat excretio 63.
12. Prout vero sita fuerit illa deusescens ac
frigore concrescens exhalatio, ac in quam se partem converterit; sic quoque in eamdem partem
iguem illum qui ex ipsa excernitur, ferri consentaneum est. Nam vel sursum excretionem fieri
par est, si condensatio in inferiore loco fuerit; vel in obliquum, si illuc vergat; vel deorsuperne fiat condensationis principium.
13. Quanquam multa eorum quæ deorsum jaciuntur, in transversum feruntur, quod duplici
illa motu cieantur.; uno sursum et secundum naturam 152 (quippe igni sursum moveri secundum naturam convenit), altero deorsum per vim
clisionis causa ". Estque hic obliquus motus et
ex eo qui sursum et ex eo qui deorsum fit misins. Quod quidem fit, cum neuter per omnia prævalel.
cs Iuid. c. 4.
col. 1135–1136page 305 of 548
PG 142:1135ιδ'. Πάντων οὖν τῶν τοιούτων, αἰτία ὡς μὲν ὕλη ή ἀναθυμίασις (αὕτη γὰρ ἡ ἐξαπτομένη), ὡς δὲ κινοῦν τε καὶ ποιοῦν, ἐτὲ μὲν ἡ κίνησις τῶν ἐγκυκλίων σωμάτων (ὑπὸ ταύτης γὰρ τὰ ἐν τῷ ὑπεκκαύματι ἐξάπτεται), ότὲ δὲ ἡ ἀέρος ψύξικαὶ πύκνωσις. ιε'. Ὅτι δὲ κάτω σελήνης αἱ τοιαῦται γίνονται συστάσεις καὶ ἐκδρομαί, παρίστησιν ἡ φαινομένη αὐτ τῶν ἐν τῇ διαδρομῇ ταχυτής. Ως γὰρ τὰ ὑφ᾽ ἡμῶν ῥιπτούμενα θάττον τῶν ἀστέρων ἡμῖν δοκεῖ κινεῖσθαι διὰ τὴν ἐγγύτητα, μηδ' ἐγγὺς ἐκείνοις ὁμοίῳ χρώμενα τάχει· οὕτω καὶ οἱ διάττειν λεγόμενοι θᾶττον τῶν ἀστέρων ἡμῖν κινούμενοι φαίνονται δι' ἐγγύτητα. ΚΕΦΑΛ. ΙΓ'. Περὶ κομητῶν καὶ τοῦ γαλαξίου κύκλου. α". "Απερ τῶν προειρημένων ἐλέγετο αἴτια τῶν φλογῶν, τῶν δαλῶν καὶ τῶν λοιπῶν (ἐλέγετο δὲ ὑλικὸν μὲν αἴτιον ἐκείνων ή καπνώδης ἀναθυμίασις, ἡ δυνάμει πῦρ οὖσα καὶ διὰ τοῦτο καλουμένη ὑπέκ καυμα· ποιητικὸν δ' αἴτιον ἡ τῶν οὐρανίων ἐλέγετο κίνησις), ταῦτα δὴ καὶ τῶν νῦν λεγομένων αἴτια δοκεῖ τὰ αὐτά. β'. Οταν γὰρ διὰ τὴν τοῦ αἰθέρος καὶ τῶν ἐν αὐτῷ σωμάτων περιφορὰν εἰς τοιαύτην ἀναθυμίασιν, εν κρατον δηλονότι πρὸς ἔξαψιν, ἐμπέσῃ πυρώδης ἀρχὴ καὶ ἡ ἀναθυμίασις ὑπάρχῃ πεπυκνωμένη καὶ στέ γειν πῦρ δυναμένη, καὶ μὴ λεπτὴ καὶ ἀχυρώδης καὶ ; ῥᾳδίως ἀναλισκομένη· ἀλλὰ δὴ καὶ ἡ πυρώδης ἀρχὴ μήθ' οὕτως σφοδρὰ καὶ πολλὴ ὡς ταχέως καὶ ἐπι πολὺ ἐκκαῦσαι τὴν πυκνότητα ταύτην, μήτ' αὖ οὔ τως ἀσθενὴς, ὡς ἀποσβεσθῆναι ταχύ, ἀλλ' ἰσχυροτέρα τῆς τοιαύτης καὶ ἐπιπλεῖον δυναμένη διαμένειν· ἅμα ἐσυμπίπτοι καὶ κάτωθεν ἄλλην κατὰ τοῦτο τὸ μέρος ἀναθυμίασιν εύκρατον ἀναφέρεσθαι καὶ πρὸς ἔξαψιν ἐπιτηδείαν· τότε τὸ ἐξαπτόμενον ἀστὴρ δοκεῖ κομή της ή πωγωνίας.
14. Omnium ergo horum causa ut materia quidem est exhalatio (hæc enim est quod inflammatur), ut movens autem et efficiens causa, nonnunquain motus circularium corporum (ab hoc enim
quæ in succensione sunt inflammantur); nonnunquam vero aeris refrigeratio et condensatio.
15. Quod autem infra lunam ejusmodi concretiones et trajectiones fiant, celeritas earum quæ
in excursione perspicitur, ostendit. Quemadmodum enim ea quæ projiciuntur, celerius quam
stellæ propter vicinitatem nobis moveri videntur,
tametsi alias ab earum celeritate longo intervallo
distent: sic etiam stellæ quæ prosilientes dicuntur,
propter vicinitatem suam celerius quam stellæ
moveri videntur.
ιδ'. Πάντων οὖν τῶν τοιούτων, αἰτία ὡς μὲν ὕλη ή
ἀναθυμίασις (αὕτη γὰρ ἡ ἐξαπτομένη), ὡς δὲ κινοῦν
τε καὶ ποιοῦν, ἐτὲ μὲν ἡ κίνησις τῶν ἐγκυκλίων
σωμάτων (ὑπὸ ταύτης γὰρ τὰ ἐν τῷ ὑπεκκαύματι
ἐξάπτεται), ότὲ δὲ ἡ ἀέρος ψύξι- καὶ πύκνω
σις.
ιε'. Ὅτι δὲ κάτω σελήνης αἱ τοιαῦται γίνονται
συστάσεις καὶ ἐκδρομαί, παρίστησιν ἡ φαινομένη αὐτ
τῶν ἐν τῇ διαδρομῇ ταχυτής. Ως γὰρ τὰ ὑφ᾽ ἡμῶν
ῥιπτούμενα θάττον τῶν ἀστέρων ἡμῖν δοκεῖ κινεί
σθαι διὰ τὴν ἐγγύτητα, μηδ' ἐγγὺς ἐκείνοις ὁμοίῳ
χρώμενα τάχει· οὕτω καὶ οἱ διάττειν λεγόμενοι
θᾶττον τῶν ἀστέρων ἡμῖν κινούμενοι φαίνονται δι'
ἐγγύτητα.
SYNOPSIS CAPITIS XIII,
QUOD EST DE COMETIS SEU stellis crinitis, et lacteO CIRCULO.
4. In genere easdem esse causas hujus capitis meteororum quæ fuerunt superioris capitis. 2. Halerie
ut et efficientis cometarum in specie conditio. - 3. Divisio cometarum in crinitos et barbatos, et homonymia cometa. - 4. Usus exhalationis quæ ad cometam evehitur duplex. - 5. Quando cometa per
se, quando sub aliis stellis conspiciatur.· 6. Occupatio. - 7. Occupatio alia. 8. Cometa quando
cum stella moveatur, quando non cum stella, et quare. 9. Occupatio. 10. Cometarum concretio
unde ignea esse arguatur.
11. Causa ob quam non ita multi simul, nec adeo crebro, nec facile intra
tropicos cometa generentur. - 12. Alia causa quare neque multi simul neque singuli crebro cometæ generentur; ubi etiam pars capitis incipit posterior. 13. Quomodo lacteus circulus secundum Aristotelem et auctorem ad eumdem fere modum ex iisdem causis, materiali et efficiente, ut cometa, generetur.
14. Ubi lucleus circulus maxime generetur, et cur non in Zodiaco. — 15. Ex laclei circuli tum situ
sum multitudine et magnitudine stellarum ipsius, causa materialis, exhalatio nimirum, colligitur.
16. Idem a signo probatur duplicitatis illius. 17. Εx multitudine et magnitudine stellarum 154
circa laeteum circulum causa ejus efficiens, nempe stellarum motus investigatur. 18. Ex his infert
lactis definitionem, in quod etiam causam paucitatis et infrequentiæ cometarum denuo rejicit.
CAPUT XIII.
De cometis et lacteo circulo.
1. Quæ prius commemoratarum fammarum,
facium et reliquorum [spectrorum] causa dicebantur (causa autem materialis quidem eorum esse
dicebatur fumosa exhalatio quæ potestate ignis
est, et eapropter succensio vocatur; efficiens autem
causa, coelestiam corporum motus dicebatur); €3dem etiam eorum de quibus nunc verba facimus,
causæ esse videntur.
Περὶ κομητῶν καὶ τοῦ γαλαξίου κύκλου.
α". "Απερ τῶν προειρημένων ἐλέγετο αἴτια τῶν
φλογῶν, τῶν δαλῶν καὶ τῶν λοιπῶν (ἐλέγετο δὲ ὑλι
κὸν μὲν αἴτιον ἐκείνων ή καπνώδης ἀναθυμίασις, ἡ
δυνάμει πῦρ οὖσα καὶ διὰ τοῦτο καλουμένη ὑπέκ
καυμα· ποιητικὸν δ' αἴτιον ἡ τῶν οὐρανίων ἐλέγετο
κίνησις), ταῦτα δὴ καὶ τῶν νῦν λεγομένων αἴτια
δοκεῖ τὰ αὐτά.
β'. Οταν γὰρ διὰ τὴν τοῦ αἰθέρος καὶ τῶν ἐν αὐτῷ
σωμάτων περιφορὰν εἰς τοιαύτην ἀναθυμίασιν, εν -
κρατον δηλονότι πρὸς ἔξαψιν, ἐμπέσῃ πυρώδης ἀρχὴ
καὶ ἡ ἀναθυμίασις ὑπάρχῃ πεπυκνωμένη καὶ στέ
γειν πῦρ δυναμένη, καὶ μὴ λεπτὴ καὶ ἀχυρώδης καὶ
2. Cum enim ob ætheris et corporum quæ eo
continentur conversionem in ejusmodi exhalationem, quæ nimirum ad inflammationem subeundam
accommodata est, principium igneum incidit
estque exhalatio densata, ut ignem ferre possit,
non tenuis et acerosa, ut facile consumatur; sed ῥᾳδίως ἀναλισκομένη· ἀλλὰ δὴ καὶ ἡ πυρώδης ἀρχὴ
neque igneum principium ita vehemens et copiosum ut celeriter et vehementer hanc densitatem
comburat; nec rursus ita imbecille, ut celeriter
exstinguatur, sed hac exhalatione valentius, ita
ut diutius permanere 155 possit; simul autem
etiam contingat, ut inferne ab hac parte alia exhalatio bene temperata et ad incensionem
suscipiendam idonea efferatur; tunc id quod
inflammatur, crinita aut barbata stella videtur.
6 1 Meteor. c.
μήθ' οὕτως σφοδρὰ καὶ πολλὴ ὡς ταχέως καὶ ἐπιπολὺ ἐκκαῦσαι τὴν πυκνότητα ταύτην, μήτ' αὖ οὔ
τως ἀσθενὴς, ὡς ἀποσβεσθῆναι ταχύ, ἀλλ' ἰσχυροτέρα
τῆς τοιαύτης καὶ ἐπιπλεῖον δυναμένη διαμένειν· ἅμα
ἐσυμπίπτοι καὶ κάτωθεν ἄλλην κατὰ τοῦτο τὸ μέρος
ἀναθυμίασιν εύκρατον ἀναφέρεσθαι καὶ πρὸς ἔξαψιν
ἐπιτηδείαν· τότε τὸ ἐξαπτόμενον ἀστὴρ δοκεῖ κομή
της ή πωγωνίας.
col. 1137–1138page 306 of 548
PG 142:1137γ. Εἰ μὲν γὰρ πάντη ὁμοία ή έξαψις εἴη τῆς ἀνα φερομένης ἀναθυμιάσεως καὶ οἷον σφαιροειδής, κοι μήτης ονομάζεται· εἰ δ' ἐπιμήκης, πωγωνίας προσ αγορεύεται. δ. Καὶ ἄμφω δὲ κοινῷ λόγῳ κομῆται λέγονται. Συντελεῖ δ᾽ ἡ κάτωθεν ἀναφερομένη πρὸς ἔξαψιν εὔσ κρατος ἀναθυμίασις τοῖς κομήταις εἰς τε διαμονὴν χορηγίαν παρέχουσα τῷ πυρὶ, καὶ εἰς τὴν τῆς κόμης φαντασίαν. Οὐ γὰρ περιωρισμένον καὶ ἐπιτετορευ μένον ἐστὶ τὸ καιόμενον, ἀλλ' ἐκδρομάς τινας ἔχον καὶ ἐξοχάς, δι' ἂς ἡ φαντασία τῆς κόμης γίνε ται. ε'. Οταν μὲν οὖν ἡ τοιαύτη ἀρχὴ τῆς συστάσεώς τε καὶ ἐξάψεως ἐν τῷ κατωτέρῳ γένηται τόπῳ, καὶ μὴ πλησίον τῶν ἀστέρων, καθ᾿ ἑαυτὸν ὁ κομήτης φαίνεται. Οταν δ᾽ ἐγγὺς τοῦ αἰθέρος ὑπό τινα τῶν ἀστέρων ἢ τῶν πλανωμένων ἢ τῶν ἀπλανῶν ἡ τοιαύτη ἀναθυμίασις συστῇ, ὑπὸ τῆς τοῦ ἀστέρος εκείνου κινήσεως τὴν αἰτίαν τῆς συστάσεως καὶ τῆς ἐξάψεως ἔχουσα [] (καὶ γὰρ οὐ μόνον ὁ ἥλιος, ἀλλὰ καὶ οἱ ἀστέρες διὰ τῆς κινήσεως θερμαίνοντες τὴν γῆν, ἀναθυμιάσεις ἀνέλκουσιν ἐξ αὐτῆς καὶ μᾶλλον ἐκ τοῦ ἀέρος)· τότε δὴ τότε τῶν προϋπαρχόντων τις ἀστέ ρων κομήτης φαίνεται. ζ. Οὐ γὰρ ἡ φαινομένη κόμη τῶν ἀστέρων πρὸς αὐτοῖς ὑπάρχει τοῖς ἀστράσιν, ἀλλ' ὑπ' αὐτοὺς οὖσα φαίνεται πρὸς αὐτοῖς, καὶ συμπεριάγεται αυτ τοῖ;. η'. Οταν μὲν οὖν ἀνωτέρω καὶ πλησίον τοῦ αἰθέ ρος ὑπό τινα τῶν ἀστέρων ἡ κόμη γένηται, ἐκείνῳ συγκινεῖται, ὡς ἐκείνου τῇ τοιαύτῃ συστάσει τὴν αἰτίαν παρέχοντος. Οταν δὲ κατωτέρω καὶ καθ' ἑαυτὸν ὁ κομήτης συστῇ, οὐκέτι τινὶ τῶν ἀστέρων ἱσοδρομεῖ, ἀλλ' ἐφυστερίζων καὶ ὑπολειπόμενος φα! νεται. Τοιαύτη γὰρ ἡ κίνησίς τε καὶ περιφορά τοῦ κόσμου τοῦ περὶ γῆν, οὐκ ἰσοδρομοῦσα τοῖς οὐρανίοις· ἀλλ' οὐδ᾽ ὁμαλῶς αὐτοῖς ἐπομένη, οὐδ᾽ ἀκριβῶς σφαιρική· ἅτε μὴ κατὰ φύσιν οὕτω δὴ σφαιρικῶς κινουμένων τῶν περιγείων, ἀλλ' υπου συρομένων μόνων ὑπὸ τῆς τῶν οὐρανίων κινή σεως. θ'. Εἰ δὲ καὶ οἱ πλάνητες βιαίως κινοῦνται τὴν ἀπ' ἀνατολῶν εἰς δυσμάς, ἀλλὰ τέως ἡ κίνησις αὐτῶν σφαιρική· τῶν δὲ περιγείων οὐ τοιαύτη. ι'. Ὅτι δὲ πυρώδης ἡ τῶν κομητῶν ἐστι σύστασις, τὸ σημαίνειν αυχμούς τε καὶ πνεύματα πλείους αὐτοὺς γινομένους τεκμήριον. "Οταν γὰρ ἡ θερμή καὶ πυρώδης ἀναθυμίασις πλεονάζῃ, οὗτοί τε συνίσ στανται, καὶ ὑπὸ τῆς τοιαύτης ἀναθυμιάσεως ὁ ἱερ ξηρότερος γίνεται· καὶ διακρίνεται καὶ διαλύεται τὸ ἐξατμίζον ἀπὸ τοῦ περὶ τὴν γῆν τόπου καὶ ἀναφερομένου υγρόν, ὥστε μὴ συνίστασθαι ῥᾳδίως καὶ μεταβάλλειν εἰς ὕδωρ. σε σε
γ. Εἰ μὲν γὰρ πάντη ὁμοία ή έξαψις εἴη τῆς ἀναφερομένης ἀναθυμιάσεως καὶ οἷον σφαιροειδής, κοι
μήτης ονομάζεται· εἰ δ' ἐπιμήκης, πωγωνίας προσαγορεύεται.
δ. Καὶ ἄμφω δὲ κοινῷ λόγῳ κομῆται λέγονται.
Συντελεῖ δ᾽ ἡ κάτωθεν ἀναφερομένη πρὸς ἔξαψιν εὔσ
κρατος ἀναθυμίασις τοῖς κομήταις εἰς τε διαμονὴν
χορηγίαν παρέχουσα τῷ πυρὶ, καὶ εἰς τὴν τῆς κόμης
φαντασίαν. Οὐ γὰρ περιωρισμένον καὶ ἐπιτετορευμένον ἐστὶ τὸ καιόμενον, ἀλλ' ἐκδρομάς τινας ἔχον
καὶ ἐξοχάς, δι' ἂς ἡ φαντασία τῆς κόμης γίνε
ται.
ε'. Οταν μὲν οὖν ἡ τοιαύτη ἀρχὴ τῆς συστάσεώς
τε καὶ ἐξάψεως ἐν τῷ κατωτέρῳ γένηται τόπῳ, καὶ
μὴ πλησίον τῶν ἀστέρων, καθ᾿ ἑαυτὸν ὁ κομήτης
φαίνεται. Οταν δ᾽ ἐγγὺς τοῦ αἰθέρος ὑπό τινα τῶν
ἀστέρων ἢ τῶν πλανωμένων ἢ τῶν ἀπλανῶν ἡ τοιαύτη
ἀναθυμίασις συστῇ, ὑπὸ τῆς τοῦ ἀστέρος εκείνου
κινήσεως τὴν αἰτίαν τῆς συστάσεως καὶ τῆς ἐξάψεως
ἔχουσα [5] (καὶ γὰρ οὐ μόνον ὁ ἥλιος, ἀλλὰ καὶ οἱ
ἀστέρες διὰ τῆς κινήσεως θερμαίνοντες τὴν γῆν,
ἀναθυμιάσεις ἀνέλκουσιν ἐξ αὐτῆς καὶ μᾶλλον ἐκ τοῦ
ἀέρος)· τότε δὴ τότε τῶν προϋπαρχόντων τις ἀστέ
ρων κομήτης φαίνεται.
ζ. Οὐ γὰρ ἡ φαινομένη κόμη τῶν ἀστέρων πρὸς
αὐτοῖς ὑπάρχει τοῖς ἀστράσιν, ἀλλ' ὑπ' αὐτοὺς
οὖσα φαίνεται πρὸς αὐτοῖς, καὶ συμπεριάγεται αυτ
τοῖ;.
η'. Οταν μὲν οὖν ἀνωτέρω καὶ πλησίον τοῦ αἰθέ
ρος ὑπό τινα τῶν ἀστέρων ἡ κόμη γένηται, ἐκείνῳ
συγκινεῖται, ὡς ἐκείνου τῇ τοιαύτῃ συστάσει τὴν
αἰτίαν παρέχοντος. Οταν δὲ κατωτέρω καὶ καθ'
ἑαυτὸν ὁ κομήτης συστῇ, οὐκέτι τινὶ τῶν ἀστέρων
ἱσοδρομεῖ, ἀλλ' ἐφυστερίζων καὶ ὑπολειπόμενος φα!-
νεται. Τοιαύτη γὰρ ἡ κίνησίς τε καὶ περιφορά
τοῦ κόσμου τοῦ περὶ γῆν, οὐκ ἰσοδρομοῦσα τοῖς
οὐρανίοις· ἀλλ' οὐδ᾽ ὁμαλῶς αὐτοῖς ἐπομένη, οὐδ᾽
ἀκριβῶς σφαιρική· ἅτε μὴ κατὰ φύσιν οὕτω δὴ
σφαιρικῶς κινουμένων τῶν περιγείων, ἀλλ' υπου
συρομένων μόνων ὑπὸ τῆς τῶν οὐρανίων κινήσεως.
θ'. Εἰ δὲ καὶ οἱ πλάνητες βιαίως κινοῦνται τὴν
ἀπ' ἀνατολῶν εἰς δυσμάς, ἀλλὰ τέως ἡ κίνησις
αὐτῶν σφαιρική· τῶν δὲ περιγείων οὐ τοιαύτη.
ι'. Ὅτι δὲ πυρώδης ἡ τῶν κομητῶν ἐστι σύστα
σις, τὸ σημαίνειν αυχμούς τε καὶ πνεύματα πλείους
αὐτοὺς γινομένους τεκμήριον. "Οταν γὰρ ἡ θερμή
καὶ πυρώδης ἀναθυμίασις πλεονάζῃ, οὗτοί τε συνίσ
στανται, καὶ ὑπὸ τῆς τοιαύτης ἀναθυμιάσεως ὁ ἱερ
ξηρότερος γίνεται· καὶ διακρίνεται καὶ διαλύεται τὸ
ἐξατμίζον ἀπὸ τοῦ περὶ τὴν γῆν τόπου καὶ ἀναφε
ρόμενου υγρόν, ὥστε μὴ συνίστασθαι ῥᾳδίως καὶ
μεταβάλλειν εἰς ὕδωρ.
3. Si enim per omnia similis fuerit exhalationis
quæ evehitur inflammatio, ac veluti globi speciem prae se feral, cometa, id est, crinita stella
dicitur; sin autem oblonga, barbata nuncupatur.
4. Sed ambæ etiam communi vocabulo cometæ
dicuntur “. Cæterum illa bene temperata ad inflammationem exhalatio quæ inferne sursum fertur, cum ad durationem cometis conducit, fomentum igni suppeditans, tum ad comæ figuram effìciendam utilis est. Neque enim circumcirca definitum et detornatum est id quod flagrat, sed
procursus quosdam habet et eminentias propter
quas comæ figura oritur.
5. Cum igitur istiusmodi concretionis et infammationis principium in inferiore loco fit, non
prope stellas, per se cometa cernitur. Cum autem
prope ætherem, sub aliqua stellarum aut errantium
aut inerrantium (quas fixas vocant), exhalatio
ejusmodi constiterit, ab illius stellæ motu concretionis 156 et inflammationis suæ causam habens,
([6] non enim sol duntaxat, sed et stella motu ter
ram calefacientes, exhalationes ex ea vel ex aere
potius attrahunt), tunc sane, tunc, inquam, earum
stellarum quæ jam ante præsto sunt, aliqua crinita
apparet.
7. Neque enim crinis ille stellarum qui apparet, ipsis inest stellis; sed cum infra ipsas sil, ad
ipsas tamen apparet et cum ipsis in orben versatur.
8. Cum igitur superius et prope ætherem sub
aliqua stellarum coma seu crinis exstiterit, simul
movetur cum illa, ipsa hujusmodi constitutioni
causam præbente. Cum autem inferius et par se
cometa constiterit ", non amplius pari cum aliqua
stellarum cursu fertur, sed tardius subsequi et a
tergo relinqui videtur. Talis enim est mundi circa
terram motus et conversio, ut æqualem cœlestibus
[corporibus] notum non observet, sed nec æquabiliter ea comitetur, nec sphæræ speciem exquisite
imitetur; quippe cum corpora terræ proxinia non
ita secundum naturam in orbem moveantur, sed
tantum a coelestium [corporum] motu juxta protrabantur.
9. Quanquam vero etiam 157 erraticæ stellæ
violenter ab ortu in occasum moventur, metus tamen earuin in orbem est, cum corporum terræ
vicinorum motus non sit ejusmodi.
10. Porro vero cometarum constitutionem esse
igneam id est indicio, quod si plures fuerint ",
et æstus et ventos designent. Cum enim calida et
ignea exhalatio abundat, partim ipsi conflantur,
partim ab ejuscemodi exhalatione siccior aer efficitur, humorque ille qui ex loco terræ vicino evapurat et subvebitur, dissipatur et dissolvitur, ut
haud ita facile concrescat et in aquam commutetur.
** Meteor. c. 7.
σε Mid. σε Ibid.
col. 1139–1140page 307 of 548
PG 142:1139ια΄. Τοῦ δὲ μὴ γίνεσθαι πολλούς κομήτας μηδὲ πλειστάκις ὡς οἱ διάττοντες, ἀλλὰ καὶ τοὺς γινομένους ἐκτὸς τῶν τροπικῶν γίνεσθαι μᾶλλον ήπερ ἐντὸς, αἰτίαν τιθέασι τὴν τοῦ ἡλίου καὶ τῶν ἄλλων πλανητῶν κίνησιν, οἳ μεταξὺ τῶν τροπικῶν κινούμενοι (τοιαύτη γὰρ ἡ τοῦ ζωδιακοῦ θέτις καθ' εν τῶν πλανητῶν ἡ κίνησις) διακρίνουσι τὰ πολλὰ καὶ λεπτύνουσι τάς πυκνοτέρας καὶ πεπιλημένας ἀναθυ κάσεις, αἱ τινές εἰσιν ὕλη τῶν κομητών. ιβ. Μάλιστα δ' αἰτία δοκεῖ τοῦ μὴ γίνεσθαι κατά ταῦτα τὰ μέρη κομήτας, ὡς ἐπίπαν τὸ εἰς τὴν τοῦ γάλακτος χώραν, ήγουν εἰς τὸν γαλαξίαν κύκλον, τὸ πλεῖστον τῶν τοιούτων ἀναθυμιάσεων ἀποκρίνεσθαι· κἀκεῖσε άθροιζόμενον, ποιεῖν (τε) φαινόμενον φως. ιγ'. Ὥστε γάρ τινες τῶν ἀστέρων ἢ τῶν πλανη τῶν ἢ καὶ τῶν ἁπλανῶν φαίνονται κομῆται, καθά περ είρηται, συνισταμένης ὑπ' αὐτοὺς ἀναθυμιάσεως πυκνοτέρας καὶ ἐξαπτομένης καὶ συμπεριφερομένης αὐτοῖς· οὕτω δοκεῖ κἀπὶ τοῦ γαλαξίου γίνεσθαι κύ κλου. “Ο γὰρ ἡ περὶ ἕνα τῶν ἀστέρων ἀναθυμίασις τοιαύτη γενομένη κομήτην ποιεί, τοῦτο περὶ τοὺς ἀστέρας ἅμα γινόμενον καθ' οὓς τὸ γάλα φαίνεται, τὸν καλούμενον γαλαξίαν κύκλον ἔοικεν ἀποτελεῖν. Τὸ τοίνυν περὶ ἕνα τῶν ἀστέρων γίνεσθαι πεφυ κὸς οὐκ ἀπεικός γίνεσθαι καὶ περὶ τὸν ὅλον οὐρανόν. Εἰ γὰρ ἑνὸς ἀστέρος κίνησις ποιεῖ τι τοιοῦτον, οὐκ ἄτοπον ὑπολαβεῖν καὶ τὴν τῶν πάντων κίνησιν τὸ αὐτὸ δύνασθαι ποιεῖν ὡς ἐκριπίζειν τε καὶ ἐξάπτειν το τὴν ὑπ' αὐτοὺς ἀναθυμίασιν καὶ συνεφέλκεσθαι. ιδ'. Τὸ τοιοῦτον δὲ γίνεσθαι μᾶλλον εἰκὸς, καθ' δ μέρος τοῦ οὐρανοῦ πλεῖστοι καὶ πυκνοὶ καὶ μεγάλοι ἀστέρες εἰσί. Κατὰ μὲν οὖν τὸν ζωδιακὸν ἡ τοιαύτη ἀναθυμίασις καὶ σύστασις οὐ μένει· διότι κατὰ τοῦ τον ὁ ἥλιος καὶ οἱ λοιποὶ κινούμενοι πλανήτες δια κρίνουσι τὴν τοιαύτην σύστασιν καὶ λεπτύνουσιν. ιε'. "Οτι δ' ὁ γαλαξίας κύκλος μέγιστος ὢν καὶ αὐτὸς καὶ λοξός ὥσπερ ὁ ζωδιακός, ὑπερβάλλει τῇ θέσει τοὺς τροπικούς, καί τινων ἑτέρων ἐφάπτεται κύκλων οὐ πόῤῥω τῶν πόλων ὄντων, καὶ κεῖται τοῦ ζωδιακοῦ ἐκ πλαγίων ὡς μὴ κατ' αὐτὸν κινεῖσθαι τους πλάνητας, ὅτι τε πλήρης ὁ τόπος μεγάλων καὶ λαμπρῶν ἀστέρων, εὔλογον ὑπολαμβάνεται διά τε τὴν θέσιν καὶ τὸ τῶν κατ' αὐτὸν ἀστέρων πλῆθος καὶ μέγεθος άθροιζομένην τὴν ἀναθυμίασιν καὶ συνι σταμένην καὶ ἐξαπτομένην ποιεῖν ἐν τούτῳ τὸ γάλα. ις'. Τούτου δ' ἂν εἴη σημεῖον τὸ καὶ αὐτοῦ τοῦ κύκλου τὴν σύστασιν πλείω εἶναι καὶ πλεῖον τὸ φῶς ἐν τῷ ἑτέρῳ ἡμικυκλίῳ καθ᾽ ὅ διπλόην τινὰ ἔχων δ γαλαξίας ὁρᾶται, ἐν ᾧ μείζους καὶ πυκνότεροι ἀστέ ρες εἰσίν. ιζ'. Εἰ τοίνυν ἐν τῷ κύκλῳ τούτῳ φαίνεται τὸ φῶς ἐν ᾧ πολλοὶ καὶ μεγάλοι ἀστέρες, καὶ αὐτοῦ δὲ τοῦ
!
11. Quod autem non ita multi cometæ, nec ita
crebro ut stella prosilientes, exsistunt; quodque
etiam qui exsistunt, extra potius quam intra tropicos exsistunt: causam esse censent solis aliorumque planetarum motum: qui cum intra tropicos
moveantur (hic enim signiferi circuli in quo motus planetaram perficitur, situs est), densiores
et conglobatas exhalationes, quæ cometarum
sunt materia, disgregant ut plurimum et extenuant".
12. Maxime autem in causa esse videtur, quod
in istis partibus cometæ non oriuntur, quia fere
in lactis regionem, 158 hoc est, in circulum
Galaxiam maxima ejusmodi exhalationum pars
excernitur, ibidemque collecta lucem eam quæ
conspicitur efficit.
ια΄. Τοῦ δὲ μὴ γίνεσθαι πολλούς κομήτας μηδὲ
πλειστάκις ὡς οἱ διάττοντες, ἀλλὰ καὶ τοὺς γινομέ
νους ἐκτὸς τῶν τροπικῶν γίνεσθαι μᾶλλον ήπερ
ἐντὸς, αἰτίαν τιθέασι τὴν τοῦ ἡλίου καὶ τῶν ἄλλων
πλανητῶν κίνησιν, οἳ μεταξὺ τῶν τροπικῶν κινού
μενοι (τοιαύτη γὰρ ἡ τοῦ ζωδιακοῦ θέτις καθ' εν
τῶν πλανητῶν ἡ κίνησις) διακρίνουσι τὰ πολλὰ καὶ
λεπτύνουσι τάς πυκνοτέρας καὶ πεπιλημένας ἀναθυ
κάσεις, αἱ τινές εἰσιν ὕλη τῶν κομητών.
ιβ. Μάλιστα δ' αἰτία δοκεῖ τοῦ μὴ γίνεσθαι κατά
ταῦτα τὰ μέρη κομήτας, ὡς ἐπίπαν τὸ εἰς τὴν τοῦ
γάλακτος χώραν, ήγουν εἰς τὸν γαλαξίαν κύκλον, τὸ
πλεῖστον τῶν τοιούτων ἀναθυμιάσεων ἀποκρίνε
σθαι· κἀκεῖσε άθροιζόμενον, ποιεῖν (τε) φαινόμενον
φως.
ιγ'. Ὥστε γάρ τινες τῶν ἀστέρων ἢ τῶν πλανη
τῶν ἢ καὶ τῶν ἁπλανῶν φαίνονται κομῆται, καθά
περ είρηται, συνισταμένης ὑπ' αὐτοὺς ἀναθυμιάσεως
πυκνοτέρας καὶ ἐξαπτομένης καὶ συμπεριφερομένης
αὐτοῖς· οὕτω δοκεῖ κἀπὶ τοῦ γαλαξίου γίνεσθαι κύκλου. “Ο γὰρ ἡ περὶ ἕνα τῶν ἀστέρων ἀναθυμίασις
τοιαύτη γενομένη κομήτην ποιεί, τοῦτο περὶ τοὺς
ἀστέρας ἅμα γινόμενον καθ' οὓς τὸ γάλα φαίνεται,
τὸν καλούμενον γαλαξίαν κύκλον ἔοικεν ἀποτελεῖν.
Τὸ τοίνυν περὶ ἕνα τῶν ἀστέρων γίνεσθαι πεφυ
κὸς οὐκ ἀπεικός γίνεσθαι καὶ περὶ τὸν ὅλον οὐρανόν.
Εἰ γὰρ ἑνὸς ἀστέρος κίνησις ποιεῖ τι τοιοῦτον, οὐκ
ἄτοπον ὑπολαβεῖν καὶ τὴν τῶν πάντων κίνησιν τὸ
13. Quemadmodum enim stellæ quædam cum
errantes 7o, tum inerrantes, crinitæ, ut dictum est,
vilentur, cum infra ipsas densior exhalatio concrescit et inflammatur et cum ipsis simul convertitur: sic etiam in lacteo circulo res se habere
videtur. Quod enim exhalatio ea, quæ circa unam
quampiam stellam exsistit, crinis figuram efficit;
Idem etiam dum in iis stellis in quibus lac apparet
simul fit, circulum hunc qui lacteus appellatur,
efficere videtur. Quod igitur circa unam stellarum
fieri potest, id etiam in universo cœlo fieri non est
inconsentaneum. Si enim unius stellæ motus facit
tale aliquid, non absurdum est existimare, quod
omnium ctiam Estellarum] motus idem praestare pus- c αὐτὸ δύνασθαι ποιεῖν ὡς ἐκριπίζειν τε καὶ ἐξάπτειν
sit, ut exhalationem sibi subditam exsuscitent et
inflamment et secum trahant.
14. Cæterum hoc potius fieri consentaneum est
in ea coeli parte, in qua plures densæ et magnæ
stellae sunt. Itaque in Zodiaco exhalatio ejusmodi
et concretio non manet, propterea 159 quod sol
et cæteri planetæ qui per hunc moventur, ejusmodi concretionem disgregant et extenuant,
15. Quod autem lacteus circulus qui et ipse maximus est et obliquus ut Zodiacus, tropicos situ
excedit, aliosque circulos non procul a polis attingit, et ex obliqua parte Zodiaci collocatur, ut ne in
ipso planetæ moveantur, quodque præterea magnis
et splendidis stellis est refertus, rationi consentaneum est arbitrari, cum ob situm, tum ob stellarum quæ in ipso sunt multitudinem et magnitudisem, eam exhalationem quæ congregatur et concrescit et inflammatur, lac in ipso eficere.
16. Hujus autem rei illud signum est, quod et
ipsius circuli concretio amplior est, et lumen copiosius in altero semicirculo, qua parte duplam
magnitudinem habere lacteus circulus conspicitur,
ubi majores et densiores stellæ sunt.
17. Si igitur hoc in circulo lumen apparet, in
quo multæ et magnæ stellæ sunt, et rursus ipsius
• 1 Meteor. c. 7, 8. το bill. c. 8.
τὴν ὑπ' αὐτοὺς ἀναθυμίασιν καὶ συνεφέλκεσθαι.
ιδ'. Τὸ τοιοῦτον δὲ γίνεσθαι μᾶλλον εἰκὸς, καθ' δ
μέρος τοῦ οὐρανοῦ πλεῖστοι καὶ πυκνοὶ καὶ μεγάλοι
ἀστέρες εἰσί. Κατὰ μὲν οὖν τὸν ζωδιακὸν ἡ τοιαύτη
ἀναθυμίασις καὶ σύστασις οὐ μένει· διότι κατὰ τοῦ
τον ὁ ἥλιος καὶ οἱ λοιποὶ κινούμενοι πλανήτες δια
κρίνουσι τὴν τοιαύτην σύστασιν καὶ λεπτύνουσιν.
ιε'. "Οτι δ' ὁ γαλαξίας κύκλος μέγιστος ὢν καὶ
αὐτὸς καὶ λοξός ὥσπερ ὁ ζωδιακός, ὑπερβάλλει τῇ
θέσει τοὺς τροπικούς, καί τινων ἑτέρων ἐφάπτεται
κύκλων οὐ πόῤῥω τῶν πόλων ὄντων, καὶ κεῖται τοῦ
ζωδιακοῦ ἐκ πλαγίων ὡς μὴ κατ' αὐτὸν κινεῖσθαι
τους πλάνητας, ὅτι τε πλήρης ὁ τόπος μεγάλων καὶ
λαμπρῶν ἀστέρων, εὔλογον ὑπολαμβάνεται διά τε
τὴν θέσιν καὶ τὸ τῶν κατ' αὐτὸν ἀστέρων πλῆθος καὶ
μέγεθος άθροιζομένην τὴν ἀναθυμίασιν καὶ συνι
σταμένην καὶ ἐξαπτομένην ποιεῖν ἐν τούτῳ τὸ
γάλα.
ις'. Τούτου δ' ἂν εἴη σημεῖον τὸ καὶ αὐτοῦ τοῦ
κύκλου τὴν σύστασιν πλείω εἶναι καὶ πλεῖον τὸ φῶς
ἐν τῷ ἑτέρῳ ἡμικυκλίῳ καθ᾽ ὅ διπλόην τινὰ ἔχων δ
γαλαξίας ὁρᾶται, ἐν ᾧ μείζους καὶ πυκνότεροι ἀστέ
ρες εἰσίν.
ιζ'. Εἰ τοίνυν ἐν τῷ κύκλῳ τούτῳ φαίνεται τὸ φῶς
ἐν ᾧ πολλοὶ καὶ μεγάλοι ἀστέρες, καὶ αὐτοῦ δὲ τοῦ
col. 1141–1142page 308 of 548
PG 142:1141κύκλου πλέον πάλιν ὁρᾶται τὸ φῶς, ἐν ᾧ μέρει πλείους καὶ μείζους ἀστέρες· εὔλογον τοὺς ἀστέρας. καὶ τὴν κίνησιν αὐτῶν τοῦ κατὰ τὸν γαλαξίαν πά θους αἴτια εἶναι οἴεσθαι· ἐπεὶ καὶ πάντων τῶν ἐν τῇ λεγομένῃ ἀπλανεί σφαίρα κύκλων, ἐν τούτῳ μόνῳ τὰ μεταξύ τοιούτων ἀστέρων πεκλήρωται. Κατὰ γὰρ τοὺς ἄλλους κύκλους φανερά διαλείμματα φαί νονται, καὶ τύποι πολλοὶ, ἀστέρων κενοί. ιη'. Εστιν οὖν τὸ γάλα, ὡς οἷον ὁρίσασθαι, ἡ διὰ τὴν ἔκκρισιν γινομένη τοῦ μεγίστου κύκλου κόμη. Διό, καθὼς εἴρηται πρότερον, οὐ πολλοὶ οὐδὲ πολλάκις κομῆται γίνονται διὰ τὸ τὴν τοιαύτην σύστασιν ἀποκεκρίσθαι καὶ συνεχῶς ἀποκρίνεσθαι εἰς τοῦτον τὸν τόπον. αντιπερίστασις, Αντιπερίστασις ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'. Περὶ ὄμβρου, χαλάζης, χιόνος, δρόσου καὶ πάχνης. α'. Ὥσπερ τῶν προειρημένων απάντων παθῶν αἴτιον ὑλικὸν ἡ ἀναθυμίασις έγνωρίζετο· οὕτω δὴ τῶν νῦν λεγομένων αἴτιον τοιοῦτον γινώσκεται ἡ ἀτμίς. Αἴτιον δὲ ποιητικὸν ἐκείνων μὲν ἡ τῶν οὐ ρανίων κίνησις, τούτων δὲ ἡ ψύξις. β'. Η γάρ τοι ἀτμὸς ἢ μετεωροτέρα γίνεται, ὑπὸ πλείονος ἀναφερομένη θερμότητος, ἢ μένει κάτω ποι τοῦ περιγείου ἀέρος διὰ τὴν βραχύτητα τοῦ ἀνά γοντος ταύτην θερμοῦ. γ. Ανω μὲν οὖν ἀνενεχθεῖσα καὶ ψυχθεῖσα, γίνε ται όμβρος καὶ χάλαζα καὶ χιών· κάτω δὲ μείνασα το
κύκλου πλέον πάλιν ὁρᾶται τὸ φῶς, ἐν ᾧ μέρει circuli majus lumen in ea parte cernitur, in qua
πλείους καὶ μείζους ἀστέρες· εὔλογον τοὺς ἀστέρας.
καὶ τὴν κίνησιν αὐτῶν τοῦ κατὰ τὸν γαλαξίαν πάθους αἴτια εἶναι οἴεσθαι· ἐπεὶ καὶ πάντων τῶν ἐν
τῇ λεγομένῃ ἀπλανεί σφαίρα κύκλων, ἐν τούτῳ μόνῳ
τὰ μεταξύ τοιούτων ἀστέρων πεκλήρωται. Κατὰ
γὰρ τοὺς ἄλλους κύκλους φανερά διαλείμματα φαίνονται, καὶ τύποι πολλοὶ, ἀστέρων κενοί.
ιη'. Εστιν οὖν τὸ γάλα, ὡς οἷον ὁρίσασθαι, ἡ διὰ
τὴν ἔκκρισιν γινομένη τοῦ μεγίστου κύκλου κόμη.
Διό, καθὼς εἴρηται πρότερον, οὐ πολλοὶ οὐδὲ πολλά
κις κομῆται γίνονται διὰ τὸ τὴν τοιαύτην σύστασιν
ἀποκεκρίσθαι καὶ συνεχῶς ἀποκρίνεσθαι εἰς τοῦτον
τὸν τόπον.
plures et majores stella reperiuntur; rationi consentaneum est arbitrari, a stellis et ipsarum motu
laeteum circulum proficisei; quippe 160 cum ex
omnibus circulis qui in stellarum fixarum orbe
sunt, in hoc solo intermedia loca stellis ejusmodi
repleta sint. In aliis enim circulis manifesta intervalla et multa loca stellis vacua cernuntur.
18. Lac igitur, ut ita defuiam, is maximi circali
crinis est, qui propter excretionem efficitur ". Quæ
etiam, ut ante dictum, causa est, ut nec multi, nec
crebro Giant cometæ, quod hujuscemodi concretio.
secreta sit ac continenter in hunc locum secerna.
tur.
SYNOPSIS CAPITIS XIV,
QUOD EST DE PLUVIA, GRANDINE, NIVE, RORE ET PRUINA.
1. Hujus et duorum præcedentium capitum meteora diversas causas habent, cum materialem, tum efficientem.
• 2. Εx vapore alias vel pluvia, vel grando, vel nix, alias ros et pruina pro locorum diversitate generatur.
−3. Quando et quomodo pluvia generetur.-4. Humidum quod a sole evehitur iterum in terram decidit, si
non eodem, aliis tamen annis, quod manifesto signo comprobatur. 5. Mutatio ex aqua in aerem vapore, el postea ex aere in aquam nube mediante fit, ut qua ambo aquæ 161 et aeris sint intermedia
diverso respectu.. 6. Nebula quid et quot modis fat et quid significet. — 7. Pluvia generatio et species,
psecas id est minuta pluvia el imber recensentur. 8. Fiunt certis temporibus propter solis motum proprium. 9. Sed et quotidie quædam ex humido, et quædam ex humore terræ admisto in vaporem fit
mulatio propter solis motum quotidianum, ex cujus vaporis ea parte que in infima regione aeris subsistit,
pruina et ros generatur, illa quidem hieme et frigidis in locis, hic vere potissimum et aurumno, inque
locis temperatis, utraque autem cœlo sereno el tranquillo, quorum etiam subsistentiæ in infima regione
aeris signum proponitur, quod in montibus editioribus non generentur.-10. Ut pruina et ros in infima,
ita pluvia, grando et nix in media regione punt. 11. Pluvia et ros propter eamdem causam fiunt ut
et pruina atque nix; sed differunt tum hæc tum illa partim intentions et remissione, partim multitudine
et paucitate. 12. Sicut ros ad pluviam, ita pruina ad nivem se habet, et quid utraque sit et qua ex
causa fiat utraque et quid utraque significet. 13. Nubes quid sit, quid item nebula, et quot modis hac
fiat, quidque sit serenitas quæ el nubi et nebulæ opponitur.-14. Pluvia quomodo fiat ex nube, et quæ eius
differentie, quomodo item ros ex vapore fiat. - 15. 162 Quid nivem et in primis ejus candorem rigoremque efficiat, et quid ningor app. lletur, et quomodo ex vapore pruina fiat, quidque drosopachne dicatur.
16. Sicut pluvia ros, et nivi pruina respondet, ita nihil quidem grandini, et quomodo grando fiat.
17. Quid αντιπερίστασις, id est, mutuus adversus conatus (ut quidam vertunt), et quomodo fiat, quodque
tam in frigido quam in calido locum habeat, ut experientia subterraneorum locorum et aquarum fontana18. Αντιπερίστασις etiam in superiore ft loco aeris, et sape vel pluviam vel grandinem
19. Quando grando potius quam pluvia tantum fal. 20. Mutationum ejusmodi propius
terram factarum quæ ratio et conditio. • 21. Cur grandes stillæ non cadant densa. 22. Grandines
quibus anni temporibus magis, quibus minus generentur. 23. Occupatio: qua de causa circa Arabian
et Ethiopiam crebriores el vehementiores pluviæ generentur.
rum testatur.
causaiur.
ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'.
Περὶ ὄμβρου, χαλάζης, χιόνος, δρόσου καὶ
πάχνης.
α'. Ὥσπερ τῶν προειρημένων απάντων παθῶν
αἴτιον ὑλικὸν ἡ ἀναθυμίασις έγνωρίζετο· οὕτω δὴ
τῶν νῦν λεγομένων αἴτιον τοιοῦτον γινώσκεται ἡ
ἀτμίς. Αἴτιον δὲ ποιητικὸν ἐκείνων μὲν ἡ τῶν οὐρανίων κίνησις, τούτων δὲ ἡ ψύξις.
β'. Η γάρ τοι ἀτμὸς ἢ μετεωροτέρα γίνεται, ὑπὸ
πλείονος ἀναφερομένη θερμότητος, ἢ μένει κάτω
ποι τοῦ περιγείου ἀέρος διὰ τὴν βραχύτητα τοῦ ἀνάγοντος ταύτην θερμοῦ.
γ. Ανω μὲν οὖν ἀνενεχθεῖσα καὶ ψυχθεῖσα, γίνε
ται όμβρος καὶ χάλαζα καὶ χιών· κάτω δὲ μείνασα
"1 Meteor. c. 8. το Ibid. c. 9.
CAPUT XIV.
De pluvia, grandine, nive, rore et pruina.
1. Quemadmodum earum omnium quæ prius
commemoratæ sunt affectionum, materialis causa
esse exhalatio ostendebatur: ita earum de quibus
nunc sermo est, ejuscemodi causa esse vapor in-·
telligitur. Causa autein efficiens illarum quidem
est motus corporum cœlestium; harum autem, refrigeratio.
2. 163 Vapor enim aut altius attollitur”, cum
a majore calore subvehitur; aut infra in aere
terræ vicino ob caloris ipsum subvehentis brevitatem moratur.
3. Cum itaque sursum evectus et refrigeratus
fuerit, imber et grando et nix efficitur. Cum autem
col. 1143–1144page 309 of 548
PG 142:1143καὶ ψυχθεῖσα, γίνεται δρόσος καὶ πάχνη. Οταν μὲν (οὖν) γὰρ ἀπογειοτέρα γένηται χωριζομένη τῆς ἀναγούσης ταύτην θέρμης καὶ καπνώδους ἀναθυμιάσεως καὶ τῆς συνούσης ταύτῃ θερμότητος, τῆς μὲν ἐκκρινομένης καὶ ἀναφερομένης πρὸς τὸ ὑπέκκαυμα, τῆς δὲ σβεννυμένης διὰ τὴν τοῦ τόπου ψυχρή τητα· τότε δὴ ψυχομένη ἡ ἀτμὶς διὰ τὴν ἀπόλειψιν τοῦ θερμοῦ, πυκνοῦται καὶ εἰς νέφος ἐξ ἀέρος συνί σταται, καὶ εἰς ὕδωρ μεταβάλλει, καὶ ὄμβρος γίνε ται. Εστι δὲ ἡ μὲν ἀτμὶ, ἐκ τοῦ ὕδατος λεπτυνομές νου καὶ ἀραιουμένου· αὕτη δὲ λεπτυνθεῖσα καὶ ἀραιωθεῖσα, γίνεται ἀήρ· ὁ δ᾽ ἀήρ παχυνθείς τε καὶ πυκνωθείς, γίνεται νέφος· τὸ δὲ νέφος μετα βάλλον εἰς ὕδωρ, τὸν ὄμβρον ποιεῖ. δ'. Ο τοίνυν ἀνάγει καὶ μετεωρίζει τοῦ ὑγροῦ ὁ ο ήλιος καθεκάστην, ἀτμίζων τῇ θερμότητι καὶ λεπτύνων καὶ διακρίνων, τοῦτο συναθροισθὲν εἰς τὸν ἄνω τόπον καὶ διὰ ψυχρότητα συστὰν καὶ συγκριθέν, πάλιν ὕδωρ γενόμενον, πρὸς τὴν γῆν καταφέρεται. Κἂν μὴ κατ' ἐνιαυτὸν δὲ ἴσον τῷ ἀναχθέντι κατενεχθῇ, ἀλλ' ἔν τισι τεταγμένοις χρόνοις καταφέρεται καὶ ἀποδίδοται πᾶν τὸ ἀναχθὲν ὑγρὸν, καὶ ὑστέρησαν τῷ μὴ ταχέως μεταβαλείν. Διὸ καὶ μετὰ τὰ αὐχμηρὰ ἔτη φιλεῖ πάλιν επομβρα γίνεσθαι, τῆς ἀμεταβλήτου μεινάσης ὑγρᾶς ἀναθυμιάσεως συμ μεταβαλλούσης τῇ ἀναφερομένῃ. ε'. Ἡ μὲν οὖν ἐξ ὕδατος εἰς ἀέρα μεταβολὴ διὰ μέσης ἀτμίδος γίνεται. Η γὰρ ἀτμὶς παχύτερος ἐστιν ἀὴρ, ἔχων τι καὶ ὕδατος, καὶ διὰ τοῦτο ἀέρος τυγχάνει καὶ ὕδατος μεταξύ. Η δ' ἐξ ἀέρος εἰς ὕδωρ μεταβολὴ διὰ μέσου γίνεται νέφους. Καὶ ὅπερ ἡ ἀτμὶς κάτω, τοῦτ' ἄνω τὸ νέφος. Καὶ ἄμφω γάρ ἀέρος καὶ ὕδατος μεταξύ. ς'. Η δ' ὁμίχλη περίττωμα τῆς εἰς ὕδωρ τοῦ νέφους συγκρίσεως ἐστι καὶ μεταβολῆς. Τὸ γὰρ ὑπολειφθὲν ἀπὸ τῆς νεφέλης ἐν τῇ εἰς ὕδωρ μετα βολῇ, τουτέστιν, ὅπερ ἐν τῇ νεφέλῃ ἄγονον εὑρέθη, μὴ δυνάμενον εἰς ὕδωρ μεταβαλεῖν, ὁμίχλη τολοιπόν ἐστι. Γίνεται δ' ὁμίχλη καὶ τὸ νέφος, ὅταν μὴ δυνηθῇ πιληθῆναι οὕτως, ὡς εἰς ὕδωρ μεταβαλεῖν. Οθεν ἡ ομίχλη καὶ σημεῖον μᾶλλον εὐδίας ἐστὶν ἤπερ ὕδα τος. Νεφέλη γὰρ ὥσπερ ἄγονος υπάρχει μη μετα βάλλουσα μὲν εἰς ὕδωρ ὡς ξηροτέρα, κάτω δὲ πί πτουσα πάλιν ὡς ψυχροτέρα. ζ'. Οταν μὲν οὖν ἐν τῷ ἀπογειοτέρῳ τόπῳ συναθροισθεῖσα ἡ ἀτμὶς ψυχθῇ, καθὼς εἴρηται, τότε γίνεται ὄμβρος· ὅς εἰ μὲν κατὰ μικρὰ μόρια φέ ροιτο καὶ μὴ ἀθρόως, ἀλλὰ κατὰ μέρος, ὡς κατολίσ γον ἐκ τοῦ νέφους γεννώμενος, καλεῖται ψεκάς· εἰ δὲ κατὰ μείζω καὶ ἀθροώτερον, ὡς ἤδη γενομένης τῆς εἰς ὕδωρ τοῦ νέφους μεταβολῆς, ὀνομάζεται ὑετός. η'. Φιλοῦσι δὲ ταῦτα γίνεσθαι κατὰ τὰς ἐνιαυσίας ὥρας. Αἱ γὰρ τοιαῦται ἀναθυμιάσεις καὶ μεταβολαί κατὰ τὰς ἰδίας κινήσεις τοῦ ἡλίου μάλιστα γίνονται,
}
infra remanserit et refrigeratus fuerit, ros et pruina & καὶ ψυχθεῖσα, γίνεται δρόσος καὶ πάχνη. Οταν μὲν
generatur. Quando enim a terra fit remotior, ut
separetur quæ ipsum evexit calida et fumosa exhalatio, quique huic adest calor; dum illa quidem
excernitur et subvehitur ad fomitem, hic autem ob
loci frigiditatem exstinguitur; tunc vapor contracto frigore a caliditate desertus densatur, et in
nubem ex aere concrescit, inque aquam mutatur
et pluvia efficitur. Est vero vapor quidem ex aqua
quæ extenuatur et rarefit; idem autem extenuatus
et rarefactus, aer fit; aer porro incrassatus et condensatus, nubes efficitur; nubes denique cum in
aquam mutatur, pluviam causatur.
(οὖν) γὰρ ἀπογειοτέρα γένηται χωριζομένη τῆς
ἀναγούσης ταύτην θέρμης καὶ καπνώδους αναθυμιά
σεως καὶ τῆς συνούσης ταύτῃ θερμότητος, τῆς μὲν
ἐκκρινομένης καὶ ἀναφερομένης πρὸς τὸ ὑπέκκαυμα, τῆς δὲ σβεννυμένης διὰ τὴν τοῦ τόπου ψυχρή
τητα· τότε δὴ ψυχομένη ἡ ἀτμὶς διὰ τὴν ἀπόλειψιν
τοῦ θερμοῦ, πυκνοῦται καὶ εἰς νέφος ἐξ ἀέρος συνί
σταται, καὶ εἰς ὕδωρ μεταβάλλει, καὶ ὄμβρος γίνε
ται. Εστι δὲ ἡ μὲν ἀτμὶ, ἐκ τοῦ ὕδατος λεπτυνομές
νου καὶ ἀραιουμένου· αὕτη δὲ λεπτυνθεῖσα καὶ
ἀραιωθεῖσα, γίνεται ἀήρ· ὁ δ᾽ ἀήρ παχυνθείς τε
καὶ πυκνωθείς, γίνεται νέφος· τὸ δὲ νέφος μετα
βάλλον εἰς ὕδωρ, τὸν ὄμβρον ποιεῖ.
δ'. Ο τοίνυν ἀνάγει καὶ μετεωρίζει τοῦ ὑγροῦ ὁ
4. Humidum ergo quod sol quotidie adducit et
elevat, dum id calore suo in vaporem convertit, ο ήλιος καθεκάστην, ἀτμίζων τῇ θερμότητι καὶ λεextenuat et discernit; hoc posteaquam in superiorein locum collectum est et propter frigus constitit
atque concrevit, 164 rursus in aquam conversum
ad terram defertur. Et quanquam non singulis annis tantumdem quantum erectum est decidat; statis tamen temporibus defertur et redditur omne
humidum quod evectum est, id etiam quod propter
tardiorem mutationem ibi moram fecit. Propterea
etiam post annos quibus æstus major fuit, iterum
pluvii exoriri solent; exhalatione nimirum humida,
quæ nondum hactenus mutata fuit, ipsa quoque
mutationem cum illa quæ evehitur, subeunte.
5. Mutatio igitur ex aqua in aerem mediante vapore fit. Vapor enim est aer crassior, qui aliquid c
etiam aquæ habet, et propterea aeris et aquæ est
intermedium. At vero ex aere in aquam mutatio
mediante nube fit. Ac quod vapor deorsum, boc
nubes sursum est. Ambo enim aeris et aquæ sunt
intermedia.
6. Nebula autem " est nubis in aquam concretæ
et mutatæ superfluitas. Quod enim in nubis mutatione in aquam relictum, hoc est, quod in nube
sterife repertum fuerit, id denique nebula est. Fit
autem etiam ex nube nebula, quando ita conglobari non potuit, ut in aquam mutata fuisset. Unde
etiam nebula serenitatis 165 potius quam aquæ
signum est ". Est enim quasi sterilis nubes, quæ
non quidem în aquam mutatur, quia siccior, deor
sum tamen cadit, quia frigidior.
7. Quando igitur in loco a terra remotiore coacervatus vapor frigus contraxerit, ut diximus,
tunc pluvia generatur; quæ quidem si minutioribus
partibus et non confertim, sed paulatim deciderit,
quasi ex nube generaretur modo, psecas seu minuta pluvia vocatur. Sin autem partibus majoribus et confertius, quasi jamjam nubis mutatio in
aquam sit facta, imber nominatur.
8. Solent autem hæc certis anni 7o temporibus
fieri. Ejusmodi enim exhalationes et mutationes
secundum proprios solis motus fiunt maxime, se73 4 Meteor. c. 9; De mundo c. 4.
πτύνων καὶ διακρίνων, τοῦτο συναθροισθὲν εἰς τὸν
ἄνω τόπον καὶ διὰ ψυχρότητα συστὰν καὶ συγκριθέν,
πάλιν ὕδωρ γενόμενον, πρὸς τὴν γῆν καταφέρεται.
Κἂν μὴ κατ' ἐνιαυτὸν δὲ ἴσον τῷ ἀναχθέντι κατενεχθῇ, ἀλλ' ἔν τισι τεταγμένοις χρόνοις καταφέρεται
καὶ ἀποδίδοται πᾶν τὸ ἀναχθὲν ὑγρὸν, καὶ ὑστερή
σαν τῷ μὴ ταχέως μεταβαλείν. Διὸ καὶ μετὰ τὰ
αὐχμηρὰ ἔτη φιλεῖ πάλιν επομβρα γίνεσθαι, τῆς
ἀμεταβλήτου μεινάσης ὑγρᾶς ἀναθυμιάσεως συμ
μεταβαλλούσης τῇ ἀναφερομένῃ.
ε'. Ἡ μὲν οὖν ἐξ ὕδατος εἰς ἀέρα μεταβολὴ διὰ
μέσης ἀτμίδος γίνεται. Η γὰρ ἀτμὶς παχύτερος
ἐστιν ἀὴρ, ἔχων τι καὶ ὕδατος, καὶ διὰ τοῦτο ἀέρος
τυγχάνει καὶ ὕδατος μεταξύ. Η δ' ἐξ ἀέρος εἰς ὕδωρ
μεταβολὴ διὰ μέσου γίνεται νέφους. Καὶ ὅπερ ἡ
ἀτμὶς κάτω, τοῦτ' ἄνω τὸ νέφος. Καὶ ἄμφω γάρ
ἀέρος καὶ ὕδατος μεταξύ.
ς'. Η δ' ὁμίχλη περίττωμα τῆς εἰς ὕδωρ τοῦ
νέφους συγκρίσεως ἐστι καὶ μεταβολῆς. Τὸ γὰρ
ὑπολειφθὲν ἀπὸ τῆς νεφέλης ἐν τῇ εἰς ὕδωρ μετα
βολῇ, τουτέστιν, ὅπερ ἐν τῇ νεφέλῃ ἄγονον εὑρέθη,
μὴ δυνάμενον εἰς ὕδωρ μεταβαλεῖν, ὁμίχλη τολοιπόν
ἐστι. Γίνεται δ' ὁμίχλη καὶ τὸ νέφος, ὅταν μὴ δυνηθῇ
πιληθῆναι οὕτως, ὡς εἰς ὕδωρ μεταβαλεῖν. Οθεν ἡ
ομίχλη καὶ σημεῖον μᾶλλον εὐδίας ἐστὶν ἤπερ ὕδα
τος. Νεφέλη γὰρ ὥσπερ ἄγονος υπάρχει μη μετα
βάλλουσα μὲν εἰς ὕδωρ ὡς ξηροτέρα, κάτω δὲ πί
πτουσα πάλιν ὡς ψυχροτέρα.
ζ'. Οταν μὲν οὖν ἐν τῷ ἀπογειοτέρῳ τόπῳ συναθροισθεῖσα ἡ ἀτμὶς ψυχθῇ, καθὼς εἴρηται, τότε
γίνεται ὄμβρος· ὅς εἰ μὲν κατὰ μικρὰ μόρια φέ
ροιτο καὶ μὴ ἀθρόως, ἀλλὰ κατὰ μέρος, ὡς κατολίσ
γον ἐκ τοῦ νέφους γεννώμενος, καλεῖται ψεκάς· εἰ
δὲ κατὰ μείζω καὶ ἀθροώτερον, ὡς ἤδη γενομένης
τῆς εἰς ὕδωρ τοῦ νέφους μεταβολῆς, ὀνομάζεται
ὑετός.
η'. Φιλοῦσι δὲ ταῦτα γίνεσθαι κατὰ τὰς ἐνιαυσίας
ὥρας. Αἱ γὰρ τοιαῦται ἀναθυμιάσεις καὶ μεταβολαί
κατὰ τὰς ἰδίας κινήσεις τοῦ ἡλίου μάλιστα γίνονται,
741 Meteor. c. 9. " Ibid.
col. 1145–1146page 310 of 548
PG 142:1145καθ' ἂς κινήσεις καὶ αἱ ὧραι τοῦ ἔτους διαιροῦνται. Τὸν γὰρ οἰκεῖον κύκλον ἀμείβων ὁ ἥλιος, τὰ μὲν διακρίνει τῶν ὑποκειμένων σωμάτων, πλησίον αὐτῶν γενόμενος (τά τε γὰρ ὕδατα λεπτύνει καὶ αὐτὴν τὴν γῆν) καὶ τὰς ἀναθυμιάσεις ποιεῖ· τὰ δὲ συγκρίνει πάλιν, ἀφιστάμενος πόρρω. Τότε γὰρ συγκρίνεται ἡ ὑγρὰ ἀναθυμίασις εἰς νέφη καὶ ὕδατα. Οθεν τῇ προσόδῳ τε καὶ ἀφόδῳ τῶν ἐναντίων παθῶν ὁ ἥλιος αἴτιος γίνεται, κινούμενος τὸν ζωδιακόν. θ'. Γίνεται δὲ καὶ καθημερινή τις ἀπὸ τῆς περὶ γῆν ὑγρότητος εἰς ἀτμίδα μεταβολή· λαμβάνουσα καὶ αὕτη τὴν ἀρχὴν ἐκ τῆς καθημερινῆς ὑπὲρ γῆν τε καὶ ὑπὸ γῆν τοῦ ἡλίου κινήσεως κατὰ τὴν μετὰ τοῦ παντὸς συμπεριφοράν. Εκ δή ταύτης τῆς καθη μερινῆς ἀτμίδος, ὅση ἂν μὴ ἰσχύσειεν ἐπιπολὺ μετ εωρισθῆναι, διὰ τὴν ἀσθένειαν τοῦ ἀνάγοντος ταύ την θερμοῦ, ἐγγὺς τῆς γῆς ψυχθεῖσα νύκτωρ (ψυ χρότεραι γὰρ αἱ νύκτες) δρόσον καὶ πάχνην ἀπο τελεῖ· πάχνην μὲν, ὅταν διὰ πολὺ ψύχος ἡ ἀτμὶς αὕτη παγῇ πρὸ τοῦ εἰς ὕδωρ μεταβαλεῖν· δρόσον δὲ, ὅταν τῷ μὴ πάνυ ψυχρὸν εἶναι τὸ περιέχον ἡ ἀτμὶς εἰ; ὕδωρ ἀλλοιωθῇ· μήθ' οὕτω θερμανθεῖσα ὥστε ξηρανθῆναι, μήθ' οὕτω ψυχθεῖσα ὥστε παγῆναι. Οθεν ἡ μὲν πάχνη χειμῶνος καὶ ἐν τοῖς χειμεριω τέροις γίνεται τόποις· ἡ δὲ δρόσος, ἔαρος μάλιστα καὶ φθινοπώρου, καὶ ἐν τόποις εὐκράτοις. Αἰθρίας δὲ καὶ νηνεμίας (καὶ) ἄμφω γίνονται. Μὴ οὔσης γὰρ αἰθρίας οὐκ ἂν ἡ ἀτμὶς ἀναφέροιτο· ξηρότητος γὰρ δεῖ πρὸς τὴν ἀναγωγὴν αὐτῆς καὶ λεπτότητος ἐν τῷ περιέχοντι, τουτέστιν, ἵνα μὴ τὸ περιέχον κάθυγρον ἐκ τῶν καταφερομένων ὄμβρων ᾗ καὶ παχύ. Τότε γὰρ ἡ ἀτμὶς ἀναχθῆναι οὐ δύναται. Οὔτε δ' ἀνέσ μου ὄντος συνίσταιτ' ἂν ἡ ἀτμὶς ὥστε παγῆναι ἢ εἰς ὕδωρ μεταβαλεῖν, ἀλλὰ σκίδναιτό τε καὶ διαφθείροιτο. Τεκμήριον δὲ (καὶ) τοῦ συνίστασθαι τήν τε πάχνην καὶ τὴν δρόσον μή πόρρω τῆς γῆς τὸ ἐπὶ τοῖς ὑψηλοτέροις όρεσι μηδετέραν αὐτῶν γίνεσθαι. ι. Πάχνη μὲν οὖν καὶ δρόσος ἐν τοῖς προσγειοτέροις συνίστανται τόποις· όμβρος δὲ καὶ χάλαζα, καὶ χιών, ἐν τοῖς ἀπογειοτέροις· ἔνθα μήθ' ὁ ἀὴρ ῥεῖ καὶ συμπεριφέρεται τῷ κύκλῳ κινουμένῳ σώματι, ὡς διὰ τὴν τοιαύτην φύσιν καὶ κίνησιν τὰς συστάσεις μὴ γίνεσθαι τῶν νεφῶν, μήτε τῶν ἡλιακῶν ἀκτίνων αἱ ἀνακλάσεις τὸ ἔντονον ἔχουσιν, ὥστε μὴν τοῦ αέρος εἰς νέφη πίλησιν κωλύεσθαι τῇ θερμότητι. Ἐν δὴ τοῖς τοιούτοις τόποις τοῖς περὶ τὰ νέφη συν ίστανται διὰ ψύξιν όμβρος, χιών τε καὶ χάλαζα. ια΄. Καὶ ὁ μὲν ὄμβρος διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν τῇ δρόσῳ γίνεται· ἡ χιὼν δὲ διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν τῇ πά χνῃ. Διαφέρει δ' ὄμβρος καὶ δρόσος, καὶ πάλιν χιών καὶ πάχνη, τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον καὶ πλήθει καὶ ὀλιγότητι. Ο μὲν γὰρ ὄμβρος, πολύ;· ἐκ πολλῆς γὰρ ἀτμίδος γίνεται ψυχομένης· καὶ ὁ τόπος ἐξ οὗ τε ἀναφέρεται καὶ εἰς ὃν ἀθροίζεται, πολύς· καὶ ὁ χρό νος ἐν ᾧ τε ἀναφέρεται καὶ ἐν ᾧ ψύχεται πολύς.
καθ' ἂς κινήσεις καὶ αἱ ὧραι τοῦ ἔτους διαιροῦνται. cundum quos etiam anni tempora dividuntur. Cum
Τὸν γὰρ οἰκεῖον κύκλον ἀμείβων ὁ ἥλιος, τὰ μὲν
διακρίνει τῶν ὑποκειμένων σωμάτων, πλησίον αὐτῶν
γενόμενος (τά τε γὰρ ὕδατα λεπτύνει καὶ αὐτὴν τὴν
γῆν) καὶ τὰς ἀναθυμιάσεις ποιεῖ· τὰ δὲ συγκρίνει
πάλιν, ἀφιστάμενος πόρρω. Τότε γὰρ συγκρίνεται
ἡ ὑγρὰ ἀναθυμίασις εἰς νέφη καὶ ὕδατα. Οθεν τῇ
προσόδῳ τε καὶ ἀφόδῳ τῶν ἐναντίων παθῶν ὁ ἥλιος
αἴτιος γίνεται, κινούμενος τὸν ζωδιακόν.
enim proprium circulum sol percurrit, alia ex subjectis corporibus quibus propior efficitur, discernit
(quippe aquam extenuat ipsamque terram), et
exhalationes efficit; alia autem a quibus discedit.
longius, constringit. Tunc enim humida exhalatio
in nubes et aquas cogitur. Unde suo accessu et
recessu sol contrariarum passionum causa est,
dum movetur 166fiin Zodiaco.
9. Fit autem etiam quotidiana quædam ex humore circa terram in vaporem muțatio; quæ ipsa
etiam a quotidiano solis super et subter terram
motu quem communem habet cum totius universi
conversione, sumit initium. Hujus nimirum quotidiani vaporis quæ pars altius elevari propter calidi ipsum adducentis infirmitatem non valuerit,
ea cum prope terram refrigerata noctu fuerit (nocles enim frigidiores sunt), rorem et pruinam ellicit. Pruinam quidem, cum propter ingens frigus
vapor ille conglaciaverit; rorem vero, cum propterea quod continens non adeo frigidum est, vapor in aquam alteratus fuerit; nimirum nec ita
calefactus ut exsiccaretur, nec ita refrigeratus ut
conglaciaret. Unde pruina quidem hieme et frigidis fit in locis; ros autem vere potissimum et aulumno, inque temperatis locis. Ambo autem hæc
sereno et tranquille cœlo funt. Neque enim " cœlo
mon exsistente sereno vapor evehi potest. Siccitate enim et tenuitate [corporis] continentis opus
θ'. Γίνεται δὲ καὶ καθημερινή τις ἀπὸ τῆς περὶ
γῆν ὑγρότητος εἰς ἀτμίδα μεταβολή· λαμβάνουσα
καὶ αὕτη τὴν ἀρχὴν ἐκ τῆς καθημερινῆς ὑπὲρ γῆν
τε καὶ ὑπὸ γῆν τοῦ ἡλίου κινήσεως κατὰ τὴν μετὰ
τοῦ παντὸς συμπεριφοράν. Εκ δή ταύτης τῆς καθημερινῆς ἀτμίδος, ὅση ἂν μὴ ἰσχύσειεν ἐπιπολὺ μετ
εωρισθῆναι, διὰ τὴν ἀσθένειαν τοῦ ἀνάγοντος ταύ
την θερμοῦ, ἐγγὺς τῆς γῆς ψυχθεῖσα νύκτωρ (ψυ
χρότεραι γὰρ αἱ νύκτες) δρόσον καὶ πάχνην ἀπο
τελεῖ· πάχνην μὲν, ὅταν διὰ πολὺ ψύχος ἡ ἀτμὶς
αὕτη παγῇ πρὸ τοῦ εἰς ὕδωρ μεταβαλεῖν· δρόσον δὲ,
ὅταν τῷ μὴ πάνυ ψυχρὸν εἶναι τὸ περιέχον ἡ ἀτμὶς
εἰ; ὕδωρ ἀλλοιωθῇ· μήθ' οὕτω θερμανθεῖσα ὥστε
ξηρανθῆναι, μήθ' οὕτω ψυχθεῖσα ὥστε παγῆναι.
Οθεν ἡ μὲν πάχνη χειμῶνος καὶ ἐν τοῖς χειμεριω
τέροις γίνεται τόποις· ἡ δὲ δρόσος, ἔαρος μάλιστα
καὶ φθινοπώρου, καὶ ἐν τόποις εὐκράτοις. Αἰθρίας
δὲ καὶ νηνεμίας (καὶ) ἄμφω γίνονται. Μὴ οὔσης
γὰρ αἰθρίας οὐκ ἂν ἡ ἀτμὶς ἀναφέροιτο· ξηρότητος
γὰρ δεῖ πρὸς τὴν ἀναγωγὴν αὐτῆς καὶ λεπτότητος
ἐν τῷ περιέχοντι, τουτέστιν, ἵνα μὴ τὸ περιέχον κά - est ad elevationen ipsius; hoc est, ne continens ex
θυγρον ἐκ τῶν καταφερομένων ὄμβρων ᾗ καὶ παχύ.
Τότε γὰρ ἡ ἀτμὶς ἀναχθῆναι οὐ δύναται. Οὔτε δ' ἀνέσ
μου ὄντος συνίσταιτ' ἂν ἡ ἀτμὶς ὥστε παγῆναι ἢ εἰς
ὕδωρ μεταβαλεῖν, ἀλλὰ σκίδναιτό τε καὶ διαφθείροιτο. Τεκμήριον δὲ (καὶ) τοῦ συνίστασθαι τήν τε
πάχνην καὶ τὴν δρόσον μή πόρρω τῆς γῆς τὸ ἐπὶ
τοῖς ὑψηλοτέροις όρεσι μηδετέραν αὐτῶν γίνεσθαι.
ι. Πάχνη μὲν οὖν καὶ δρόσος ἐν τοῖς προσγειοτέροις συνίστανται τόποις· όμβρος δὲ καὶ χάλαζα, καὶ
χιών, ἐν τοῖς ἀπογειοτέροις· ἔνθα μήθ' ὁ ἀὴρ ῥεῖ
καὶ συμπεριφέρεται τῷ κύκλῳ κινουμένῳ σώματι, ὡς
διὰ τὴν τοιαύτην φύσιν καὶ κίνησιν τὰς συστάσεις
μὴ γίνεσθαι τῶν νεφῶν, μήτε τῶν ἡλιακῶν ἀκτίνων
αἱ ἀνακλάσεις τὸ ἔντονον ἔχουσιν, ὥστε μὴν τοῦ
αέρος εἰς νέφη πίλησιν κωλύεσθαι τῇ θερμότητι.
Ἐν δὴ τοῖς τοιούτοις τόποις τοῖς περὶ τὰ νέφη συν
ίστανται διὰ ψύξιν όμβρος, χιών τε καὶ χάλαζα.
ια΄. Καὶ ὁ μὲν ὄμβρος διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν τῇ
δρόσῳ γίνεται· ἡ χιὼν δὲ διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν τῇ πά
χνῃ. Διαφέρει δ' ὄμβρος καὶ δρόσος, καὶ πάλιν χιών
καὶ πάχνη, τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον καὶ πλήθει καὶ ὀλι
γότητι. Ο μὲν γὰρ ὄμβρος, πολύ;· ἐκ πολλῆς γὰρ
ἀτμίδος γίνεται ψυχομένης· καὶ ὁ τόπος ἐξ οὗ τε
ἀναφέρεται καὶ εἰς ὃν ἀθροίζεται, πολύς· καὶ ὁ χρόνος ἐν ᾧ τε ἀναφέρεται καὶ ἐν ᾧ ψύχεται πολύς.
76 1 Meteor. c. 10. 77 lbid. 78 Ibid. " Ibi '. c. 11.
decidentibus imbribus humidum crassumque sil.
167 Tunc enim sursum adduci vapor non potest.
Neque vero vento exsistente consistere potest vapor, ut conglaciet aut in aquam mutetur, sed dissipatur et corrumpitur. Indicium autem est ejus
quod et pruina et ros non procul a terra consistant, quia neutrum eorum in editioribus montibus
generetur 78.
10. Quare pruina quidem et ros in locis terrm.
vicinioribus, at vero imber et grando et nix in
locis a terra remotioribus consistunt; ubi neque
aer fluit et cum corpore quod circulariter movetur,
simul convertitur, uti propter ejusmodi fluxum cl
motum nubium concretiones non fiant; neque ra·
diorum solarium refractiones efficaciam cam habent,
ut aeris in nubes conglobationem suo calore impedire queant. In ejusmodi scilicet locis qnibus nubes
continentur, per refrigerationem et pluvia et nix et
grando consistunt.
11. Et pluvia quidem propter eamdem causam
propter quam ros generatur; nis vero propter eaudem causam quam propter pruina "; differunt autem
pluvia et ros, itemque rursus nix et pruina intentione et remissioneitemque, multitudine et paucitate.
Pluvia enim copiosa 168 est; ex copioso quippe
vapore frigescente generatur; et locus etiam ex
quo elevatur et in quem coacervatur amplus est;
col. 1147–1148page 311 of 548
PG 142:1147'Ολίγον δὲ καὶ ἐφήμερον ἡ δρόσος καὶ ἐξ ὀλίγου τόπου, καὶ ταχεῖα ἡ γένεσις αὐτοῦ. ιβ'. Ως δὲ (ή) δρόσος πρὸς ὄμβρον, οὕτω πάχνη πρὸς χιόνα. Η μὲν γὰρ χιὼν πῆξίς ἐστι νέφους ήδη συνεστῶτος· ἡ δὲ πάχνη πῆξις ἀτμίδος. Καὶ ἄμφω δὲ διὰ μέγα πήγνυνται ψυχος· καὶ σημεῖά ἐστιν ἡ ὥρας ἢ χώρας ψυχρᾶς. Εἰ μὴ γὰρ ἐπεκράτει τὸ ψύχος, οὔτ᾽ ἂν ἡ ἀτμὶς ἐπήγνυτο, τὸ ἀνάγον ταύ την θερμὸν ἔχουσα ἐν ἑαυτῇ, οὔτ᾽ ἂν τὸ νέφος ἔχον ἔτι καὶ αὐτὸ θερμότητα τὴν ὑπολειφθεῖσαν τῆς μετα εωρισάσης ἐκ τῆς γῆς τὴν ἀτμίδα, ἐξ ἧς ἀτμίδος τὸ νέφος. Πάντως δὲ τὸ νέφος μετέχει θερμότητος. Εἰ μὴ τοῦτο γὰρ, οὐκ ἂν ἔμιμνεν ἄνω, ἀλλὰ καθά περ ὁμίχλη κατέπιπτε κάτω. εγ'. Νέφος μὲν οὖν ἐστι πάχος ἀτμώδες συνεστραμμένον γόνιμον ὕδατος, ὁμίχλη δὲ ἀτμώδης ἀναθυμίασις ἄγονος ὕδατος· ἀέρος μὲν πυκνοτέρα, νέο φους δ' ἀραιοτέρα. Γίνεται δὲ ἤτοι ἐξ ἀραιώσεως 169· ἀρχῆς νέφους, ἢ ἐξ ὑπολείμματος. Αντίπαλος δὲ τούτοις ή αιθρία, μηδὲν ἕτερον οὖσα ἢ ἀπὸ ὡς ἐπίσ παν ἀνέφελος καὶ ἀνόμιχλος. ιδ'. Ἐκ μὲν οὖν τοῦ νέφους γίνεται όμβρος κατ' έκπιεσμὸν αὐτοῦ, εν μάλα πεπαχυμένου διαιφορά; δ' ίσχει τοσαύτας, ὅσας καὶ ἡ τοῦ νέφους θλίψις. Ηπία μὲν γὰρ οὖσα, μαλακας ψεκάδας διασπείρει, σφοδρὰ δὲ, ψεκάδας ἀδράς. Καὶ τοῦτο κέκληται ὑετός, ὄμβρου συστρέμματα μεγάλα και συνεχή φε ρόμενα ἐπὶ γῆς. Ἐκ δὲ τῆς ἀτμίδος γίνεται δρόσος. Δρόσος γάρ ἐστιν ὑγρὸν ἐν αἰθρίᾳ κατὰ λεπτὴν φε ρόμενον σύστασιν. ιεʹ. Χιόνα δὲ ποιεῖ νέφους πεπυκνωμένου τε καὶ συμπεπηγμένου ἀπόθραυσις, ἀνακοπέντος πρὸ τῆς εἰς ὕδωρ μεταβολῆς. Εργάζεται δὲ ἡ μὲν κοπὴ τὸ ἀφρῶδες καὶ ἔκλευκον· ἡ σύμπηξις δὲ τοῦ ἐνόντος ὑγροῦ τὴν ψυχρότητα μήπω χυθέντος μήτε τοῦ νέφους ἠραιωμένου. Σφοδρὰ δὲ καὶ ἀθρόα καταφερ μένη χιών νιφετὸς ὀνομάζεται. Ον δὲ τρόπον ἐκ τοῦ νέφους ἡ χιών, τὸν αὐτὸν ἐκ τῆς ἀτμίδος ἡ πάχνη. Εστι δὲ καί τι μεταξὺ δρόσου καὶ πάχνης, 8 δροσο πάχνην φασὶν, ἡμιπαγῆ δρόσον τυγχάνουσαν. ις'. Τῷ μὲν οὖν ὁμβρῳ ἐν τῷ ἀπογείῳ τόπῳ συν ισταμένῳ ἡ δρόσος ἀνάλογον ἐν τῷ περὶ (τὴν) γῆν, τῇ δὲ χιόνι ἡ πάχνη. Οὐδὲν δὲ τὸ ἀναλογοῦν τῇ χα λάξῃ γίνεται περὶ τὴν γῆν. Οὐδὲ γὰρ ἐκ νέφους εἰς χάλαζαν ἡ μεταβολή, ἀλλ᾽ ὄμβρος γίνεται πρόσ τερον, καὶ δι᾿ ἀντιπερίστασιν πήγνυται. ιζ'. 'Αντιπερίστασις δὲ ἐστι μετάστασις καὶ μετ ταχώρησις ἐκ τῶν κύκλου γινομένη περὶ τὸ μέσον" οἷον ὅταν περιωθούμενόν τι ὑπό τινος, αὐτὸ πάλιν τὸ προσεχὲς ὁμοίως ἀντιπεριωθῇ, κἀκεῖνο δὴ τὸ ἐχό
quin et tempus quo elevatur et quo frigescit, lon- 'Ολίγον δὲ καὶ ἐφήμερον ἡ δρόσος καὶ ἐξ ὀλίγου
gum est. Ros vero exiguum quid est singulorum τόπου, καὶ ταχεῖα ἡ γένεσις αὐτοῦ.
dierum, et ex loco est exiguo, celeremque generationem habet.
12. Quemadmodum autem ros ad pluviam, ita
pruina að nivem sese habet. Nix enim nubis jam
consistentis est congelatio; pruina, vaporis congo -
latio. Utraque autem propter magnum frigus congelant; suntque vel horæ vel regionis frigidæ signa.
Nisi enim frigus prevaleret ®, neque vapor, qui
calorem a quo elevatus est in seipso habet, nec
nubes congelasceret, quæ et ipsa tamen adhuc
calorem babet ab eo reliquum, qui vaporem ex terra sustulit, ex quo nubes est. Prorsus autem nubes caloris est particeps. Hoc enim ni ita se haberel, non maneret sursum, sed ut nebula deorsum
caderet,
ιβ'. Ως δὲ (ή) δρόσος πρὸς ὄμβρον, οὕτω πάχνη
πρὸς χιόνα. Η μὲν γὰρ χιὼν πῆξίς ἐστι νέφους ήδη
συνεστῶτος· ἡ δὲ πάχνη πῆξις ἀτμίδος. Καὶ ἄμφω
δὲ διὰ μέγα πήγνυνται ψυχος· καὶ σημεῖά ἐστιν ἡ
ὥρας ἢ χώρας ψυχρᾶς. Εἰ μὴ γὰρ ἐπεκράτει τὸ
ψύχος, οὔτ᾽ ἂν ἡ ἀτμὶς ἐπήγνυτο, τὸ ἀνάγον ταύ
την θερμὸν ἔχουσα ἐν ἑαυτῇ, οὔτ᾽ ἂν τὸ νέφος ἔχον
ἔτι καὶ αὐτὸ θερμότητα τὴν ὑπολειφθεῖσαν τῆς μετα
εωρισάσης ἐκ τῆς γῆς τὴν ἀτμίδα, ἐξ ἧς ἀτμίδος
τὸ νέφος. Πάντως δὲ τὸ νέφος μετέχει θερμότητος.
Εἰ μὴ τοῦτο γὰρ, οὐκ ἂν ἔμιμνεν ἄνω, ἀλλὰ καθά
περ ὁμίχλη κατέπιπτε κάτω.
εγ'. Νέφος μὲν οὖν ἐστι πάχος ἀτμώδες συνεστραμ·
μένον γόνιμον ὕδατος, ὁμίχλη δὲ ἀτμώδης ἀναθυμίασις ἄγονος ὕδατος· ἀέρος μὲν πυκνοτέρα, νέο
φους δ' ἀραιοτέρα. Γίνεται δὲ ἤτοι ἐξ ἀραιώσεως
13. Nubes quidem igitur est crassamentum vapidum convolutum aquæ generandæ vim habens.
Nebula vero vapida exhalatio aquæ nequaquam
genitrix, aere quidem densior, nube autem rarior,
fitque vel ex nubis principio rarescente, 169 ve!· ἀρχῆς νέφους, ἢ ἐξ ὑπολείμματος. Αντίπαλος δὲ
ex reliquiis. Adversaria autem his est serenitas,
quæ nihil aliud est quam aer nubibus nebulaque
per omnia vacuus.
44. Ex nube autem pluvia fit per expressionem
ipsius magnopere incrassata; tolque differentias
habet, quot nubis habet compressio; quippe qua
si remissa fuerit, molles, sin vehemens, grossiores stirias dispergit. Atque hoc imber vocatur,
‹ontorta pluviæ stillicidia cum majuscula ipsa tum
jugi tenore in terram cadentia. Ex vapore autem
ros generatur. Ros enim est humidum in serenitate per minutam concretionem decidens.
15. Nivem porro efficit nubis condensatæ et
congelatæ suffriatio, quæ priusquam in aquanı
mutetur, contusa sit ". Et contusio quidem spumæ
speciem exactumque candorem, congelatio autem,
humoris qui inest, et nondum fusus est, cum nec
etiam nubes rarefacta sit, rigorem efficit. Quod si
cum impetu et confertim nix decidat, nipletos
[ wingor nominatur. Quo modo autem ex nube
j
nix, eodem ex vapore pruina generatur. Sed est
etiam aliquid roris et pruina intermedium, quod
drosopacbnon dicunt, qui est ros semicongelatus,
170 quasi ros pruinosus.
16. Pluvia proindle quidem in loco a terra remotiore concrescenti ros circa terram, nisi pruima quoad proportionem respondet. At vero quod
grandini respondeal, circa terram nihil est. Neque
enim ex nube in grandinem fit mutatio, sed primum fit pluvia, et propter antiperistasin conge-
.at.
17. Est autem antiperistasis (quam alii coarctaionem, alii compressionem undique circumtusam,
alii mutuum adversum conatum vocant] transmutatio et transitio quædam ab ambientibus circa
so 1 Meteor. c. 11. st Ibid., De nundo cap. 4.
τούτοις ή αιθρία, μηδὲν ἕτερον οὖσα ἢ ἀπὸ ὡς ἐπίσ
παν ἀνέφελος καὶ ἀνόμιχλος.
ιδ'. Ἐκ μὲν οὖν τοῦ νέφους γίνεται όμβρος κατ'
έκπιεσμὸν αὐτοῦ, εν μάλα πεπαχυμένου διαιφορά;
δ' ίσχει τοσαύτας, ὅσας καὶ ἡ τοῦ νέφους θλίψις.
Ηπία μὲν γὰρ οὖσα, μαλακας ψεκάδας διασπείρει,
σφοδρὰ δὲ, ψεκάδας ἀδράς. Καὶ τοῦτο κέκληται
ὑετός, ὄμβρου συστρέμματα μεγάλα και συνεχή φε
ρόμενα ἐπὶ γῆς. Ἐκ δὲ τῆς ἀτμίδος γίνεται δρόσος.
Δρόσος γάρ ἐστιν ὑγρὸν ἐν αἰθρίᾳ κατὰ λεπτὴν φε
ρόμενον σύστασιν.
ιεʹ. Χιόνα δὲ ποιεῖ νέφους πεπυκνωμένου τε καὶ
συμπεπηγμένου ἀπόθραυσις, ἀνακοπέντος πρὸ τῆς
εἰς ὕδωρ μεταβολῆς. Εργάζεται δὲ ἡ μὲν κοπὴ τὸ
ἀφρῶδες καὶ ἔκλευκον· ἡ σύμπηξις δὲ τοῦ ἐνόντος
ὑγροῦ τὴν ψυχρότητα μήπω χυθέντος μήτε τοῦ
νέφους ἠραιωμένου. Σφοδρὰ δὲ καὶ ἀθρόα καταφερ
μένη χιών νιφετὸς ὀνομάζεται. Ον δὲ τρόπον ἐκ τοῦ
νέφους ἡ χιών, τὸν αὐτὸν ἐκ τῆς ἀτμίδος ἡ πάχνη.
Εστι δὲ καί τι μεταξὺ δρόσου καὶ πάχνης, 8 δροσο
πάχνην φασὶν, ἡμιπαγῆ δρόσον τυγχάνουσαν.
ις'. Τῷ μὲν οὖν ὁμβρῳ ἐν τῷ ἀπογείῳ τόπῳ συν
ισταμένῳ ἡ δρόσος ἀνάλογον ἐν τῷ περὶ (τὴν) γῆν,
τῇ δὲ χιόνι ἡ πάχνη. Οὐδὲν δὲ τὸ ἀναλογοῦν τῇ χαλάξῃ γίνεται περὶ τὴν γῆν. Οὐδὲ γὰρ ἐκ νέφους
εἰς χάλαζαν ἡ μεταβολή, ἀλλ᾽ ὄμβρος γίνεται πρόσ
τερον, καὶ δι᾿ ἀντιπερίστασιν πήγνυται.
ιζ'. 'Αντιπερίστασις δὲ ἐστι μετάστασις καὶ μετ
ταχώρησις ἐκ τῶν κύκλου γινομένη περὶ τὸ μέσον"
οἷον ὅταν περιωθούμενόν τι ὑπό τινος, αὐτὸ πάλιν
τὸ προσεχὲς ὁμοίως ἀντιπεριωθῇ, κἀκεῖνο δὴ τὸ ἐχό
811 Metcor. c.
col. 1149–1150page 312 of 548
PG 142:1149μενον καὶ οὕτως γίνηται τῶν τόπων ἀνταλλαγή κἀντεῦθεν τῶν μὲν πέριξ τόπων ἀπόλειψις, πρὸς δὲ τὸν μέσον συνώθησις καὶ συνέλευσις. Τοῦτο γοῦν ἐστι (τὸ) γινόμενον κἀπὶ τοῦ θερμοῦ τε καὶ τοῦ ψυχροῦ. Οταν γὰρ ἐπικρατῇ τὸ θερμὸν, ἀπωθεῖ τὸ πλησιάζον αὐτῷ τοῦ ψυχροῦ· κἀκεῖνο πάλιν βιαζόμενον τὸ σύνεγγυς ἀπωθεῖ· καὶ οὕτως ἀντιμεθι στάμενον το ψυχρόν συνάγεται καὶ συσφίγγεται, καὶ δυναμικώτερον γίνεται. Τοῦτο δὲ πάσχει καὶ τὸ θερμόν, ὁπόταν ἐπικρατῇ τὸ ψυχρόν. Διό και χει μῶνος μὲν θερμότερα εἰσι τὰ ὑπὸ τὴν γῆν, καὶ αἱ πηγαὶ τῶν ὑλάτων θερμαίνονται, εἰς βάθος ἀπω (ουμένης τῆς θέρμης ὑπὸ τῆς τοῦ περιέχοντος ψύ ξεως. Ἐν δὲ ταῖς ἀλέαις τούμπαλιν τὰ πηγημαία ίδατα ψύχεται, ψυχροτέρων γινομένων τῶν ὑπὸ γῆν διὰ τὴν τῆς περιεχούσης θερμότητος ἐπικράτειαν. ιη΄. Τοῦτο γοῦν ὑποληπτέον κἂν τῷ ἄνω γίνεται τόπῳ. Οταν γὰρ τὸ περιέχον ὑπάρχῃ θερμόν, τότε τὸ ψυχρὸν τὸ ἐν τοῖς νέφεσι κατισχόμενον, ἀντιπεριϊστάμενον ἔξωθεν ἔσω πρὸ; βάθος διὰ τὴν κύκλῳ θερμότητα, ότὲ μὲν ταχέως ὕδωρ ἐκ τοῦ νέφους ποιεῖ· διὸ καὶ αἱ ψεκάδες ἐν ταῖς ἀλεειναῖς ἡμέρας μείζους, καὶ ὑετοὶ λάβροι καὶ ἐπειγμένοι, διὰ τὸ ἀθρόον τῆς μεταβολής. Οταν δ' ἔτι μᾶλλον ἀντιπε ριστῇ ἐντὸς τὸ ψυχρόν, ὡς πλεῖον ἐν τῷ βάθει γενέ σθαι, συνελαυνόμενον εἰς τοῦτο ὑπὸ τῆς ἔξω θερμότητος, ἅμα τε τὴν εἰς ὕδωρ μεταβολὴν τοῦ νέφους ἐποίησε, καὶ εὐθὺς τῷ γενέσθαι, τὸ ὕδωρ ἔπηξε καὶ ἀπετέλεσε χάλαζαν. ιθ'. Συμβαίνει δὲ τοῦτο, ὅταν ὑπάρχῃ θάττων ἡ πῆξις τοῦ ὕδατος, ἢ ἡ ἐπὶ τὰ κάτω φορὰ αὐτοῦ ἐπεὶ γὰρ ἤ τε καταφορὰ τοῦ ὕδατος ἐν χρόνῳ γίνε ται, ἤ τε πῆξις ἐν χρόνῳ, ὅταν ἐλάττονι χρόνῳ τοῦ τῆς καταφορᾶς ἡ πῆξις γένηται, πήγνυται τὸ ὕδωρ, ἔτι ὃν ἄνω ἐν τῷ τόπῳ τοῦ νέφους. κ'. Οσῳ δ' ἂν ἐγγύτερον τῆς γῆς αἱ τοιαῦται για νοιντο μεταβολαί, τοσούτῳ καὶ ἀθροώτεραι διὰ τὴν τοῦ τόπου θερμότητα, καὶ πολὺ μείζους αἱ ψεκάδες καὶ τὰ ὕδατα λαβρότερα, καὶ αἱ χάλαζαι μέγισται, καὶ οὐ στρογγύλαι τὸ σχῆμα διὰ τὸ βραχὺν φέρεσθαι τόπον καὶ μὴ τὰς αὐτῶν ἐξοχὰς ἐν τῷ πολλῷ διαστήματι περιθραύεσθαι τῆς καταφορᾶς, ὅπερ πάσχουσιν αἱ φερόμεναι πόρρωθεν. κα'. Οὐ πυκναὶ δὲ πίπτουσιν αἱ μεγάλαι ψεκάδες, διά τε τὸ ἐγγὺς γίνεσθαι τὴν τούτων μεταβολὴν, καὶ φθάνειν τὰς πρώτας καταφέρεσθαι πρὸ τῆς τῶν ἄλ λων γενέσεως, καὶ διὰ τὸ μὴ διαιρεῖσθαι ταύτας ἐν (τι) καταφορᾷ· καθώς αἱ ἀφ᾽ ὕψους φερόμεναι δια τέμνονται καὶ διαμερίζονται τῇ μακρᾷ καθόδῳ, καὶ σμικρυνόμεναι πυκνοῦνται. κβ'. Γίνονται δὲ αἱ χάλαζαι ἔαρος μὲν μέ λιστα καὶ μετοπώρου τῆς δ' ἐπώρας ὀλιγάκις, έξι δ᾽ ἐπ' ἔλαττον τοῦ χειμῶνο;, καὶ τότε ὅταν ἦτο
aliquo undequaque protrusum, vicissim ipsum eadem ratione continuum undique adversus se protrudit, et hoc id quod consequens est; et sic ¡ocorumʼfit permutatio, et ambientiam quidem desertio, ad medium autem contrusio et coitio. Quo:1
quidem fieri solet et in calido et in frigido. Cum
enim dominatur calidum, propellit quidquil frigidi
sibi vicinum est; et hoc vicissim dum vim patitur, propinqnum repellit: atque ita frigidum dum
contraria obsistentia habet, cogitur et constringitur,
potentiusque efficitur. Quod idem etiam accidit
171 calido, cum frigidum dominatur. Quapropter etiam” hyeme subterranea loca calidiora sunt
et fontes aquarum calefiunt, quia calor 'in inteμενον καὶ οὕτως γίνηται τῶν τόπων ἀνταλλαγή· medium facta; exempli gratia, quando aliquid ab
κἀντεῦθεν τῶν μὲν πέριξ τόπων ἀπόλειψις, πρὸς δὲ
τὸν μέσον συνώθησις καὶ συνέλευσις. Τοῦτο γοῦν
ἐστι (τὸ) γινόμενον κἀπὶ τοῦ θερμοῦ τε καὶ τοῦ ψυχρού. Οταν γὰρ ἐπικρατῇ τὸ θερμὸν, ἀπωθεῖ τὸ
πλησιάζον αὐτῷ τοῦ ψυχροῦ· κἀκεῖνο πάλιν βιαζό
μενον τὸ σύνεγγυς ἀπωθεῖ· καὶ οὕτως ἀντιμεθι
στάμενον το ψυχρόν συνάγεται καὶ συσφίγγεται,
καὶ δυναμικώτερον γίνεται. Τοῦτο δὲ πάσχει καὶ τὸ
θερμόν, ὁπόταν ἐπικρατῇ τὸ ψυχρόν. Διό και χει
μῶνος μὲν θερμότερα εἰσι τὰ ὑπὸ τὴν γῆν, καὶ αἱ
πηγαὶ τῶν ὑλάτων θερμαίνονται, εἰς βάθος ἀπω
(ουμένης τῆς θέρμης ὑπὸ τῆς τοῦ περιέχοντος ψύ
ξεως. Ἐν δὲ ταῖς ἀλέαις τούμπαλιν τὰ πηγημαία
ίδατα ψύχεται, ψυχροτέρων γινομένων τῶν ὑπὸ γῆν
διὰ τὴν τῆς περιεχούσης θερμότητος ἐπικράτειαν. riora a continentis | corporis ] refrigeratione compellitur. Contra autem calidioribus tempestatibus aquæ fontanæ frigescunt, dum subterranea loca
propter ambientis caloris dominium frigidiora efficiuntur.
ιη΄. Τοῦτο γοῦν ὑποληπτέον κἂν τῷ ἄνω γίνεται
τόπῳ. Οταν γὰρ τὸ περιέχον ὑπάρχῃ θερμόν, τότε
τὸ ψυχρὸν τὸ ἐν τοῖς νέφεσι κατισχόμενον, ἀντιπεριϊστάμενον ἔξωθεν ἔσω πρὸ; βάθος διὰ τὴν κύκλῳ
θερμότητα, ότὲ μὲν ταχέως ὕδωρ ἐκ τοῦ νέφους
ποιεῖ· διὸ καὶ αἱ ψεκάδες ἐν ταῖς ἀλεειναῖς ἡμέρας
μείζους, καὶ ὑετοὶ λάβροι καὶ ἐπειγμένοι, διὰ τὸ
ἀθρόον τῆς μεταβολής. Οταν δ' ἔτι μᾶλλον ἀντιπε
ριστῇ ἐντὸς τὸ ψυχρόν, ὡς πλεῖον ἐν τῷ βάθει γενέσθαι, συνελαυνόμενον εἰς τοῦτο ὑπὸ τῆς ἔξω θερμό
τητος, ἅμα τε τὴν εἰς ὕδωρ μεταβολὴν τοῦ νέφους
ἐποίησε, καὶ εὐθὺς τῷ γενέσθαι, τὸ ὕδωρ ἔπηξε καὶ
ἀπετέλεσε χάλαζαν.
ιθ'. Συμβαίνει δὲ τοῦτο, ὅταν ὑπάρχῃ θάττων ἡ
πῆξις τοῦ ὕδατος, ἢ ἡ ἐπὶ τὰ κάτω φορὰ αὐτοῦ·
ἐπεὶ γὰρ ἤ τε καταφορὰ τοῦ ὕδατος ἐν χρόνῳ γίνε
ται, ἤ τε πῆξις ἐν χρόνῳ, ὅταν ἐλάττονι χρόνῳ τοῦ
τῆς καταφορᾶς ἡ πῆξις γένηται, πήγνυται τὸ ὕδωρ,
ἔτι ὃν ἄνω ἐν τῷ τόπῳ τοῦ νέφους.
κ'. Οσῳ δ' ἂν ἐγγύτερον τῆς γῆς αἱ τοιαῦται για
νοιντο μεταβολαί, τοσούτῳ καὶ ἀθροώτεραι διὰ τὴν
τοῦ τόπου θερμότητα, καὶ πολὺ μείζους αἱ ψεκάδες
καὶ τὰ ὕδατα λαβρότερα, καὶ αἱ χάλαζαι μέγισται,
καὶ οὐ στρογγύλαι τὸ σχῆμα διὰ τὸ βραχὺν φέρεσθαι
τόπον καὶ μὴ τὰς αὐτῶν ἐξοχὰς ἐν τῷ πολλῷ διαστή
ματι περιθραύεσθαι τῆς καταφορᾶς, ὅπερ πάσχουσιν αἱ φερόμεναι πόρρωθεν.
κα'. Οὐ πυκναὶ δὲ πίπτουσιν αἱ μεγάλαι ψεκάδες,
διά τε τὸ ἐγγὺς γίνεσθαι τὴν τούτων μεταβολὴν, καὶ
φθάνειν τὰς πρώτας καταφέρεσθαι πρὸ τῆς τῶν ἄλ
λων γενέσεως, καὶ διὰ τὸ μὴ διαιρεῖσθαι ταύτας ἐν
(τι) καταφορᾷ· καθώς αἱ ἀφ᾽ ὕψους φερόμεναι δια
τέμνονται καὶ διαμερίζονται τῇ μακρᾷ καθόδῳ, καὶ
σμικρυνόμεναι πυκνοῦνται.
κβ'. Γίνονται δὲ αἱ χάλαζαι ἔαρος μὲν μέλιστα καὶ μετοπώρου τῆς δ' ἐπώρας ὀλιγάκις, έξι
δ᾽ ἐπ' ἔλαττον τοῦ χειμῶνο;, καὶ τότε ὅταν ἦτο
18. lloc scilicet etiam in superiore loco feri existimandum est. Cum enim continens fuerit calidum, tum frigidum quod in nubibus coarctatur
et per antiperistasin extrinsecus factam introrsum
cogitur ad profunditatem circumdantis caloris
gratia, interdum ex nube aquam celeriter efficit
(unde etiam propter confertam et copiosam mu,
tationen diebus calidis stillæ grandiores et imbres
impetuosi et properali exoriuntur). Cum autem
magis introrsum fuerit frigidum coactum per antiperistasiu, ut in profunditatem magis resident,
ad eam nimirum ab exteriore calore compulsum,
tum simul et nubis mutationem in aquam fecit; et
simul ac ea facta est, aquam in glaciem convertit,
et grandinem effecit.
19. Accidit autem hoc 172 cum celerior fuerit
aquæ congelatio quam ejusdem deorsum delatio.
Quoniam enim et aquæ delatio in tempore", et
congelatio item in tempore fit; cum citius quam
deferatur fit congelatio, conglaciat aqua adhuc in
superiore parte nubis exsistens.
20. Quanto propius autem terram ejusmodi
mutationes contigerint, tanto etiam propter loci
calorem copiosiores sunt, et multo majores still.e
el aquæ impetuosiores, et grandines maximæ, nec
figura rotundæ; quia per breve feruntur spatium,
nec earum extremitates longo delationis intervallo
in circuitu franguntur, quod illis accidit quæ euinus feruntur.
21. Jam vero magnæ stillæ non cadunt densæ,
et quia prope fit earum mutatio 88, et quia primæ
prius deferuntur, quam aliæ generentur, et quia
hæ in delatione non dividuntur: quemadmodum
quæ ex alto feruntur, longo descensu dissecantur
et dividuntur, et minutiores factæ densantur.
22. Fiunt porro grandines vere quidem potissimum et sub finem autumni; raro autumno, et
infrequentius hyeme; atque tum cum minus est
30 * 1 Meteor. c. 12.
ss Ibid.
** Ibid.
col. 1151–1152page 313 of 548
PG 142:1151τον ᾗ ψύχος. "Ολως δ' ἐν τοῖς εὐδιεινοτέροις για νονται τόποις καὶ τοῖς ἀλεεινοτέροις καιροῖς διὰ τὸ τῆς ἀντιπεριστάσεως αἴτιον. Οὐ γίνονται δὲ πολλάκις τοῦ θέρους, καίτοι μᾶλλον ὄντος θερμοῦ, διὰ τὴν ἔνδειαν τῆς ὑγρότητος, ἥτις ἐν τῷ ἔαρι πολλὴ ἐστιν ἀπὸ τοῦ χειμῶνος μένουσα. Καὶ τὸ μετόπωρον δὲ ἤδη ὑγραίνεται. Γίνονται δὲ καὶ τῆς ὀπώρας χάλα Και καὶ μᾶλλον ληγούσης, διὰ τὸ ἤδη τε ὑγρότητα εἶναι, καὶ διὰ τὸ προτεθερμάνθαι τὸν ἀέρα τὸν εἰς ὕδωρ μεταβάλλοντα. Συμβάλλεται γάρ πως καὶ τοῦτο πρὸς τὴν ταχυτητα της ψύξεως. Τὰ γὰρ προθερμανθέντα ταχύτερόν τε καὶ ἰσχυρότερον ψύχεται. κγ'. Λέγεται δὲ περὶ τὴν ᾿Αραβίαν καὶ Αἰθιοπίαν τοῦ θέρους, ἀλλ' οὐ τοῦ χειμῶνος τοὺς ὄμβρους για νεσθαι, καὶ ταῦτα ραγδαίου; καὶ τῆς αὐτῆς ἡμέρας πολλάκις. Καὶ ἀποδίδοται καὶ τοῦ τοιούτου αἴτιον ἡ ἀντιπερίστασις, ἥτις γίνεται διὰ τὸ ἀλεεινὴν εἶναι τὴν χώραν ἰσχυρῶς. Εἰ δὲ τὸ θέρος ἐν ἐκείνοις τοῖς μέρεσι μάλιστα ξηρότατον, ἀλλ᾽ ἐν ἄλλοις τόποις ἡ τῶν ὄμβρων ἀθροίζεται ὕλη, καὶ ὑπὸ τῶν ἐτησίων πνευμάτων εἰς τὰ ἐκεῖσε ὄρη ἀπωθουμένη συνίσταται, καὶ τοὺς ἱστορουμένους ὑετοὺς ἀπογεννᾷ. ΚΕΦΑΛ. ΙΕ. Περὶ πηγῶν καὶ ποταμῶν. α'. Οὐχ ὡς ἐξ ἀγγείου τινὸς καὶ κοιλίας ἠθροισμένον ἀθρόον ὕδωρ ἐχούσης τῆς γῆς ἀποῤῥέουσιν αἱ πηγαὶ κατ' ὀλίγον, ὥς τισιν ἔδοξεν. Εἰσὶ (μὲν γὰρ) και τινες κοιλότητες ἔνδον τῆς γῆς ὑδάτων χωρητι καὶ ἀφ᾽ ὧν πληρωθεισῶν τοῦ χειμῶνος ἀποῤῥυσίς τις ὕδατος γίνεται. ᾿Αλλ' οὐ τοῦτ᾽ ἂν εἴη τῶν πηγῶν απ τιον. Οὐδὲ γὰρ ἐξήρκει πάντως ἡ γῆ ταῖς τοῦ τοσούτου ὕδατος ὑποδοχαῖς, ὥσπερ οὐδὲ τὰ νέφη εἴπερ ἦν καὶ αὐτὰ προϋπάρχον ἔχοντα τὸ ὑετισθη σόμενον ὕδωρ ήθροισμένον ἅπαν ἐν ἑαυτοῖς· ἀλλὰ μὴ τὸ μὲν καταφέρεται, τὸ δ' αὖθις ἐγίνετο. β'. Ωστε μᾶλλον ἅπερ αἴτια τῶν εἰ; γῆν κατα φερομένων υδάτων κρίνεται (ὑλικὸν μὲν γὰρ αἴτιον αὐτῶν ἡ ἀτμίς· ποιητικὸν δ᾽ ἡ ψύξις), ταῦτ' ἂν εἴη καὶ τῶν ἐκ γῆς ἀναδιδομένων ὑδάτων αἴτια τὰ αὐτά. "Ωσπερ γὰρ ὑπὲρ γῆν ὁ ἀτμίζων ἀὴρ εἰς ὕδωρ με ταβάλλει ψυχόμενος· οὕτως υποληπτέον καὶ ὑπὸ
frigoris: ac in universum funt in locis temperatio- τον ᾗ ψύχος. "Ολως δ' ἐν τοῖς εὐδιεινοτέροις για
ribus et 173 temporibus calidioribus, cujus
causa est antiperistasis. Non autem crebro æstate
tiunt, tametsi magis sit calida, ob humoris defectum qui vere copiosus est et ab hyeme remansit.
Et vero etiam autumni finis jam humescit; fiuntque etiam autumno grandines maxime desinente,
cum quod jam humor præsto sit, tum quod jam
ante aer incaluerit, quiin aquam mutatur. Nam et
hoc ex quadam parte ad refrigerationis celeritatem est utile. Quæ enim antea calefacta sun:87,
cum celerius tum vehementius refrigerantur.
23. Postremo 88 circa Arabiam et Æthiopiam
æstate, non hyeme pluvias easque etiam vebementes et særpe uno die fieri dicunt; causamque
hujus rei ab antiperistasi reddunt, quæ inde exoritur, quod regio valde calida est. Et si enim in
illis partibus æstas maxime sicca est; in aliis tamen locis pluviarum materia coacervatur, quæ dum
ventis anniversariis ad montes illuc compellitur,
consistit et has quas commemorant, pluvias general.
νονται τόποις καὶ τοῖς ἀλεεινοτέροις καιροῖς διὰ τὸ
τῆς ἀντιπεριστάσεως αἴτιον. Οὐ γίνονται δὲ πολλά
κις τοῦ θέρους, καίτοι μᾶλλον ὄντος θερμοῦ, διὰ τὴν
ἔνδειαν τῆς ὑγρότητος, ἥτις ἐν τῷ ἔαρι πολλὴ ἐστιν
ἀπὸ τοῦ χειμῶνος μένουσα. Καὶ τὸ μετόπωρον δὲ
ἤδη ὑγραίνεται. Γίνονται δὲ καὶ τῆς ὀπώρας χάλα
Και καὶ μᾶλλον ληγούσης, διὰ τὸ ἤδη τε ὑγρότητα
εἶναι, καὶ διὰ τὸ προτεθερμάνθαι τὸν ἀέρα τὸν εἰς
ὕδωρ μεταβάλλοντα. Συμβάλλεται γάρ πως καὶ τοῦτο
πρὸς τὴν ταχυτητα της ψύξεως. Τὰ γὰρ προθερμαν
θέντα ταχύτερόν τε καὶ ἰσχυρότερον ψύχεται.
κγ'. Λέγεται δὲ περὶ τὴν ᾿Αραβίαν καὶ Αἰθιοπίαν
τοῦ θέρους, ἀλλ' οὐ τοῦ χειμῶνος τοὺς ὄμβρους για
νεσθαι, καὶ ταῦτα ραγδαίου; καὶ τῆς αὐτῆς ἡμέρας
πολλάκις. Καὶ ἀποδίδοται καὶ τοῦ τοιούτου αἴτιον ἡ
ἀντιπερίστασις, ἥτις γίνεται διὰ τὸ ἀλεεινὴν εἶναι
τὴν χώραν ἰσχυρῶς. Εἰ δὲ τὸ θέρος ἐν ἐκείνοις τοῖς
μέρεσι μάλιστα ξηρότατον, ἀλλ᾽ ἐν ἄλλοις τόποις
ἡ τῶν ὄμβρων ἀθροίζεται ὕλη, καὶ ὑπὸ τῶν ἐτησίων
πνευμάτων εἰς τὰ ἐκεῖσε ὄρη ἀπωθουμένη συνίστα
ται, καὶ τοὺς ἱστορουμένους ὑετοὺς ἀπογεννᾷ.
SYNOPSIS CAPITIS XV,
QUOD EST DE FONTIBUS ET FLUVIIS.
1741. Removet causam non veram generationis fontium et fluviorum, et remotionem probat ac argumento
defluentium ex nubibus aquarum declarat. 2. Veras causas indicat, easque explicat, quæ eadem sunt
cum causis aquarum superne descendentium. 3. Occupatio. 4. Comparationem instituit generationis aquarum supra et infra terram. 5. Differentiam constituit fontium et scaluriginum. - 6. Plurimos el maximos fontes a montibus editioribus exordium habere pronuntiat, quibus etiam multe scaturigines vicinæ sunt; quia nimirum montes ejusmodi cum aquam multam pluvialem in se recipiunt, tum
copiosam ipsimet ex vaporibus in se generalis conficiunt. - 7. Quasi per porisma infert, fluvios qui ex
stagnis oriri videntur, nihilominus a montibus habere exordia. 8. Quibus a montibus perennes, et
a quibus exigui temporis fluvii oriantur. - 9. Aliorum sententiam de origine fontium proponit, eamque primum disputandi gratia refutat. — 10. Eamdem ex vera animi sententia probat, el cum illa physicorum
superiore commemorata sententia conciliat.
CAPUT XV.
De fontibus et fluviis.
1. Non ut ex vase aliquo et antro copiosam
aquam coacervatam habente e terra fontes sensim effluunt, ut quibusdam visu n est. 175
Sunt enim " quidem cavernæ etiam aliquæ intra terram quæ aquas capiunt, e quibus hieme
impletis aliqua fit aquæ emanatio: sed non est
ista fontium causa.
Neque enim terra profecto
tantæ aquæ conceptaculis sufficeret; ut neque
nubes, siquidem et ipsæ in se haberent aquam
omnem præexistentem quæ depluitura est; nec
alia quidem pars deorsum ferretur, alia vero vicissim generaretur.
Περὶ πηγῶν καὶ ποταμῶν.
α'. Οὐχ ὡς ἐξ ἀγγείου τινὸς καὶ κοιλίας ήθροισμέ
νον ἀθρόον ὕδωρ ἐχούσης τῆς γῆς ἀποῤῥέουσιν αἱ
πηγαὶ κατ' ὀλίγον, ὥς τισιν ἔδοξεν. Εἰσὶ (μὲν γὰρ)
και τινες κοιλότητες ἔνδον τῆς γῆς ὑδάτων χωρητι
καὶ ἀφ᾽ ὧν πληρωθεισῶν τοῦ χειμῶνος ἀποῤῥυσίς τις
ὕδατος γίνεται. ᾿Αλλ' οὐ τοῦτ᾽ ἂν εἴη τῶν πηγῶν απ
τιον. Οὐδὲ γὰρ ἐξήρκει πάντως ἡ γῆ ταῖς τοῦ
τοσούτου ὕδατος ὑποδοχαῖς, ὥσπερ οὐδὲ τὰ νέφη
εἴπερ ἦν καὶ αὐτὰ προϋπάρχον ἔχοντα τὸ ὑετισθησόμενον ὕδωρ ήθροισμένον ἅπαν ἐν ἑαυτοῖς· ἀλλὰ
μὴ τὸ μὲν καταφέρεται, τὸ δ' αὖθις ἐγίνετο.
2. Quare potius quæ censentur causæ aquarum
in terram decidentium (materialis enim causa
vapor est; cficiens, refrigeratio); ezdem ipse
causæ erunt aquarum quæ ex terra redduntur.
Quemadmodum enim supra terram evaporans aer
in aquam mutatur, cum refrigeratur; sic etiam
88 Ibi:l. se bill. c. 13.
35 1 Met or. c. 12.
$7 Ibid.
β'. Ωστε μᾶλλον ἅπερ αἴτια τῶν εἰ; γῆν καταφερομένων υδάτων κρίνεται (ὑλικὸν μὲν γὰρ αἴτιον
αὐτῶν ἡ ἀτμίς· ποιητικὸν δ᾽ ἡ ψύξις), ταῦτ' ἂν εἴη
καὶ τῶν ἐκ γῆς ἀναδιδομένων ὑδάτων αἴτια τὰ αὐτά.
"Ωσπερ γὰρ ὑπὲρ γῆν ὁ ἀτμίζων ἀὴρ εἰς ὕδωρ με
ταβάλλει ψυχόμενος· οὕτως υποληπτέον καὶ ὑπὸ
** Ibid.
col. 1153–1154page 314 of 548
PG 142:1153γῆν ἐκ τῶν ἐν γῇ ἀτμίδων γεννᾶσθαι ὕδωρ διὰ τὴν ἐνοῦσαν τῇ γῇ ψυχρότητα. γ. Δέχεται μὲν γὰρ ἡ καὶ γῆ καὶ τὸ ἐκ τῶν ὄμβρων καταφερόμενον εἰς αὐτὴν ὕδωρ, καὶ στέγει τοῦτο ἐν ἑαυτῇ. Δύναται δὲ ἕτερον γενναν συνεχώς ἐν τοῖς πρὸς τοῦτο ἐπιτηδείοις τόποις αὐτῆς. δ. Ὥσπερ οὖν ἐν τῷ ὑπὲρ γῆν τόπῳ κατὰ μικρὰ συνιστάμεναι πρῶτον αἱ ῥανίδες, ἔπειτ᾽ ἀλλήλαις μιγνύμεναι, τὸ τελευταῖον μετὰ πλήθους κατάγονται, ποταμόν τινα ἄνωθεν δέοντα ποιοῦσαι· τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον καὶ ὑπὸ γῆν, ἐκ μικρῶν ῥανίδων, ὥσπερ Ιδρούσης τῆς γῆς, συλλείβεται πρῶτον τὸ ὕδωρ, τό τε κατ' αὐτῆς δύνον ὑπὸ τῶν ὄμβρων, καὶ τὸ γεννώμενον ἐν αὐτῇ· καὶ οἷον εἰς ἕν τι πηδώσης τῆς γῆς, αἱ πηγαὶ γίνονται καὶ αἱ χρῆναι. ε'. Αἱ πηγαὶ μὲν οὖν ἀρχαὶ τυγχάνουσι ποταμῶν αἱ δὲ κρῆναι μικραί πηγαί εἰσι, μὴ δυναμένης αυτ τῶν ἑκάστης ποτάμιον καθ᾿ αὐτὴν ῥεῦμα προαγαγεῖν. ς'. Οἱ πλεῖστοι δὲ καὶ μέγιστοι τῶν ποταμῶν ἀπὸ τῶν ὑψηλοτάτων ῥέουσιν ὁρῶν. Ορεσι δὲ γειτνιῶσι καὶ αἱ πλεῖσται χρῆναι, καὶ ἐξ ὁρῶν ἀποῤῥέουσιν. Ἐν γὰρ τοῖς πεδίοις ὀλίγαι (κρῆναι) παντελῶς εἰσι (καὶ) πηγαὶ καὶ ῥύσεις υδάτων χωρὶς τῶν ποταμίων ὰ ῥεῖ μὲν διὰ τῶν πεδίων, ἔχει δὲ τὴν ἀρχὴν ἀπὸ τῶν ὀρῶν. Τὰ γὰρ ὀρεινὰ καὶ ὑψηλὰ χωρία ὡς σπογ γιαί τινες ἐπικρεμάμεναι τῶν χθαμαλῶν κατὰ με κρὰ μὲν, πολλαχῆ δὲ διαπηδῶσι, καὶ ἀποδιδόασιν ὅπερ ἐν ἑαυτοῖς ἀπὸ τῶν ὄμβρων ὕδωρ δεχόμενα φυλάττει διὰ πυκνότητα. Ετι τε καὶ τὴν δι' αὐτῶν ἀνιοῦσαν ἐκ βάθους ατμίδα ψύχει τὰ τοιαῦτα χωρία καὶ μεταβάλλει εἰς ὕδωρ, ὡς καὶ τοῦτο γινόμενον ἀποῤῥεῖν ἐξ αὐτῶν· οὐ μὴν μόνον τὸ ἐκ τῶν ὅμε βρων προενυπάρχον αὐτοῖς. ζ. "Ωστε καὶ ὅσοι τῶν ποταμῶν ἐξ ἑλῶν φαίνονται ῥέοντες, ἐκ τῶν ὑψηλοτέρων τόπων ἔχουσι τὰς πρώτας ἀρχάς. Ἐκεῖθεν γὰρ συλλειβόμενον τὸ ὕδωρ καὶ συῤῥέον καὶ ὑπονομεῦον τὰ ἔλη, ἐκ τούτων ὡς ἐκ πηγῶν ἀναδίδοται. η'. Εἰ μὲν οὖν τὰ ἐπικείμενα ὄρη μέγιστά τε εἴη καὶ πυκνὰ καὶ ψυχρά, ῥέουσι καὶ οἱ ἐντεῦθεν ποτα μοὶ ἀένναον. Οἱ γὰρ τοιοῦτοι τόποι πλεῖστον ὕδωρ καὶ δέχονται καὶ στέγουσι καὶ ποιοῦσι. Οσοις δὲ τῶν ποταμῶν καὶ ἐπικρεμάμεναι τῶν ὁρῶν συστάσεις μικραί εἰσιν, ἢ σομφαὶ καὶ λιθώδεις καὶ ἀργιλώδεις, εἴτουν λευκαὶ καὶ οἷον τιτανώδεις, οἱ τοιοῦτοι ποτα μοί, πρὶν ἐπελθεῖν τοὺς χειμερινούς ὄμβρους, τὸ ὕδωρ προαπολείπουσιν. θ'. Ε! δὲ ταῦθ' οὕτως ἔχει, πῶς ἂν δόξειεν εὔλογον ἐκ τῆς θαλάσσης ἄρχεσθαι τὰς πηγὰς, ὡς τοῦ θαλασσίου ὕδατος διηθουμένου καὶ διυλιζομένου διὰ τῆς γῆς, καὶ οὕτω γλυκαινομένου καὶ ἀναδιδομένου, και θὼς οὐκ ὀλίγοι πεφυσιολογήκασι; μᾶλλον γὰρ ἂν, εἰ τοῦτ᾽ ἦν, ἐκ τῶν κοιλοτέρων τόπων, ἀλλ᾽ οὐκ ἐκ τῶν ὑψηλοτέρων ἔῤῥέον αἱ πηγαὶ κατὰ τὸ εἰκός.
γῆν ἐκ τῶν ἐν γῇ ἀτμίδων γεννᾶσθαι ὕδωρ διὰ τὴν infra terram ex vaporibus, qui sunt in ipsa,
ἐνοῦσαν τῇ γῇ ψυχρότητα.
aquam fieri existimandum est propter frigus quod
terrae inest.
γ. Δέχεται μὲν γὰρ ἡ καὶ γῆ καὶ τὸ ἐκ τῶν
ὄμβρων καταφερόμενον εἰς αὐτὴν ὕδωρ, καὶ στέγει
τοῦτο ἐν ἑαυτῇ. Δύναται δὲ ἕτερον γενναν συνεχώς
ἐν τοῖς πρὸς τοῦτο ἐπιτηδείοις τόποις αὐτῆς.
δ. Ὥσπερ οὖν ἐν τῷ ὑπὲρ γῆν τόπῳ κατὰ μικρὰ
συνιστάμεναι πρῶτον αἱ ῥανίδες, ἔπειτ᾽ ἀλλήλαις
μιγνύμεναι, τὸ τελευταῖον μετὰ πλήθους κατάγονται,
ποταμόν τινα ἄνωθεν δέοντα ποιοῦσαι· τὸν αὐτὸν δὴ
τρόπον καὶ ὑπὸ γῆν, ἐκ μικρῶν ῥανίδων, ὥσπερ
Ιδρούσης τῆς γῆς, συλλείβεται πρῶτον τὸ ὕδωρ, τό τε
κατ' αὐτῆς δύνον ὑπὸ τῶν ὄμβρων, καὶ τὸ γεννώμε
νον ἐν αὐτῇ· καὶ οἷον εἰς ἕν τι πηδώσης τῆς γῆς,
αἱ πηγαὶ γίνονται καὶ αἱ χρῆναι.
ε'. Αἱ πηγαὶ μὲν οὖν ἀρχαὶ τυγχάνουσι ποταμῶν·
αἱ δὲ κρῆναι μικραί πηγαί εἰσι, μὴ δυναμένης αυτ
τῶν ἑκάστης ποτάμιον καθ᾿ αὐτὴν ῥεῦμα προαγαγεῖν.
ς'. Οἱ πλεῖστοι δὲ καὶ μέγιστοι τῶν ποταμῶν ἀπὸ
τῶν ὑψηλοτάτων ῥέουσιν ὁρῶν. Ορεσι δὲ γειτνιῶσι
καὶ αἱ πλεῖσται χρῆναι, καὶ ἐξ ὁρῶν ἀποῤῥέουσιν.
Ἐν γὰρ τοῖς πεδίοις ὀλίγαι (κρῆναι) παντελῶς εἰσι
(καὶ) πηγαὶ καὶ ῥύσεις υδάτων χωρὶς τῶν ποταμίων·
ὰ ῥεῖ μὲν διὰ τῶν πεδίων, ἔχει δὲ τὴν ἀρχὴν ἀπὸ
τῶν ὀρῶν. Τὰ γὰρ ὀρεινὰ καὶ ὑψηλὰ χωρία ὡς σπογ
γιαί τινες ἐπικρεμάμεναι τῶν χθαμαλῶν κατὰ με
κρὰ μὲν, πολλαχῆ δὲ διαπηδῶσι, καὶ ἀποδιδόασιν
ὅπερ ἐν ἑαυτοῖς ἀπὸ τῶν ὄμβρων ὕδωρ δεχόμενα
φυλάττει διὰ πυκνότητα. Ετι τε καὶ τὴν δι' αὐτῶν
ἀνιοῦσαν ἐκ βάθους ατμίδα ψύχει τὰ τοιαῦτα χωρία
καὶ μεταβάλλει εἰς ὕδωρ, ὡς καὶ τοῦτο γινόμενον
ἀποῤῥεῖν ἐξ αὐτῶν· οὐ μὴν μόνον τὸ ἐκ τῶν ὅμε
βρων προενυπάρχον αὐτοῖς.
ζ. "Ωστε καὶ ὅσοι τῶν ποταμῶν ἐξ ἑλῶν φαίνονται ῥέοντες, ἐκ τῶν ὑψηλοτέρων τόπων ἔχουσι τὰς
πρώτας ἀρχάς. Ἐκεῖθεν γὰρ συλλειβόμενον τὸ ὕδωρ
καὶ συῤῥέον καὶ ὑπονομεῦον τὰ ἔλη, ἐκ τούτων ὡς
ἐκ πηγῶν ἀναδίδοται.
η'. Εἰ μὲν οὖν τὰ ἐπικείμενα ὄρη μέγιστά τε εἴη
καὶ πυκνὰ καὶ ψυχρά, ῥέουσι καὶ οἱ ἐντεῦθεν ποταμοὶ ἀένναον. Οἱ γὰρ τοιοῦτοι τόποι πλεῖστον ὕδωρ
καὶ δέχονται καὶ στέγουσι καὶ ποιοῦσι. Οσοις δὲ τῶν
ποταμῶν καὶ ἐπικρεμάμεναι τῶν ὁρῶν συστάσεις
μικραί εἰσιν, ἢ σομφαὶ καὶ λιθώδεις καὶ ἀργιλώδεις,
εἴτουν λευκαὶ καὶ οἷον τιτανώδεις, οἱ τοιοῦτοι ποτα
μοί, πρὶν ἐπελθεῖν τοὺς χειμερινούς ὄμβρους, τὸ
ὕδωρ προαπολείπουσιν.
θ'. Ε! δὲ ταῦθ' οὕτως ἔχει, πῶς ἂν δόξειεν εὔλογον
ἐκ τῆς θαλάσσης ἄρχεσθαι τὰς πηγὰς, ὡς τοῦ θαλασ
σίου ὕδατος διηθουμένου καὶ διυλιζομένου διὰ τῆς
γῆς, καὶ οὕτω γλυκαινομένου καὶ ἀναδιδομένου, και
θὼς οὐκ ὀλίγοι πεφυσιολογήκασι; μᾶλλον γὰρ ἂν,
εἰ τοῦτ᾽ ἦν, ἐκ τῶν κοιλοτέρων τόπων, ἀλλ᾽ οὐκ ἐκ
τῶν ὑψηλοτέρων ἔῤῥέον αἱ πηγαὶ κατὰ τὸ εἰκός.
5. Nam terra quidem etiam aquam ex pluviis
delatam recipit, sinuque suo tegit. Sed et aliam in
locis ad hoc idoneis continenter generare potest.
4. Quemadmodum ergo in loco qui supra terram
est, guttæ primum minutatim coagmentatæ, deinde
inter se commistæ, tandem in copia deferuntur
fluvium 176 aliquem superne fuentem efficientes; eodem sane etiam modo infra terram ex parvis guttis quasi sudaret terra stillat primum aqua
cum quæ ipsam a pluviis subit, tum quæ injbi
generatur; adeoque veluti consiliret terra in unum,
fontes et scaturigines oriuntur.
5. Fontes proinde quidem fluviorum sunt principia; scaturigines autem, exigui fontes sunt; cum
quælibet earum fluvialem decursuin per se producere nequeat.
▼ 6. Porro plurimi et maximi fluvii ex altissimis
funt montibus. Sed et plurimæ scaturigines
montibus vicinæ sunt, et ex montibus defluunt. In
planitie enim certe paucæ sunt (scaturigines el)
fontes et fluxus aquarum, exceptis fluvialibus quæ
per plana quidem decurrunt, sed originem habent
a montibus. Quippe montana et edita loca veluti
spongiæ quædam humilibus impendentes pauxillatim quidem, sed multis ex partibus rumpuntur, et
aquam reddunt quam in se ex pluviis collectam
asservant densitatis suæ causa. Quin et amplius
ex suamet profunditate ascendentem vaporem re
frigerant ejusmodi loca, et in aquam mutant; ut
et hæc cum fit ex ipsis 177 effluat; nec ea tantum quæ ex pluviis inibi jam ante exsistit.
7. Quare omnes fluvii qui ex stagnis fluere videntur, ex locis editioribus sua prima babent
exordia. Cum enim illinc aqua destillet et confluat et per cuniculos stagna subeat, ex his quasi
ex fontibus editur.
8. Quod si igitur montes incumbentes, maximi
sunt et densi et frigidi, etiam fluvii inde fluunt
perenuiter. Quippe ejusmodi loca plurinium aquæ
et recipiunt et tegunt et faciunt ". Quibus autem
luviis impendentes montiumn constitutiones sunt
eriguæ, aut inanes, et lapidosæ et argillosa, sive
albæ et veluti gypsatæ; ejusmodi fluvii prius aqua
deficiunt, quam hibernæ pluviæ superveniant.
9. Quod si vero hæc ita se habent, quomodo
rationi consentaneum est fontes ex mari principium habere, quasi aqua marina percolaretur et
defæcaretur per terram, atque ita dulcesceret et
restitueretur, quemadmodum non pauci physici
disseruerunt? Nam si hoc ita esset, ex locis magis
cavis, et non ex editioribus fontes fluere consentaneum videri queat.
• 1 Meteor. c. 14.
col. 1155–1156page 315 of 548
PG 142:1155ι'. 'Αλλως δὲ δοκεῖ καὶ τοῦτο ταῖς ἀρχαῖς συμβάλο λεσθαι τῶν πηγών. Διάτρητος οὖσα ἡ γῆ καὶ ὑπό νόμος, καὶ ὥσπερ τινὰς ἔχουσα φλέβας, ἀναγκαίως ἐκ τῆς θαλάσσης δέχεται τὸ ὕδωρ πᾶτα κατὰ διά δοσιν, ἐκ τῶν ἔγγιστα τῇ θαλάσση μερῶν τῆς γῆς διαβαίνοντος τοῦ ὑγροῦ καὶ πρὸς τὰ ποῤῥωτέρω, κἀντεῦθεν ἀτμῶν ἀφθονίαν τῇ γῇ παρέχοντος· ὧν ἀναφερομένων καὶ ψυχομένων, ὡς προείρηται, γέν νεσις ὕδατος ἔσται πολλοῦ, ΚΕΦΑΛ. 14. Περὶ θαλάσσης. α'. Τῶν περὶ γῆν καὶ ἐπὶ γῆς ὑδάτων τὰ μὲν φυτά ἐστι, τὰ δὲ στάσιμα. Καὶ τὰ μὲν φυτὰ πάντα ἔκ τ νων ἔχει πηγῶν τῆς φύσεως τὰς ἀρχὰς, κἂν αὐτο φυῆ, καθὰ τὰ ποτάμια, κἂν χειρόκμητα, καθὰ τὰ δ' ὀχετῶν ἐξαγόμενα. Τῶν δὲ στασίμων ὑδάτων τὰ μὲν ἔστι πηγαία, τὰ δὲ συλλογιμαία· καὶ τούτων ἐμοῦ τὰ μὲν χειρόκμητα, τὰ δ' αὐτοφυή. Χειρόκμη τα μὲν πηγαία τὰ φρεατιαῖα· τὰ φρέατα γὰρ βρίσ σεται καὶ κατασκευάζεται πρὸς τὴν τῶν περιεχ μένων υδάτων συναγωγήν· αὐτοφυῆ δὲ πηγαία τῶν στασίμων ὅσα μικρὰς ἔχοντα πηγὰς καὶ τόπων και λότητας, οὐ δύναται ἀποῤῥεῖν. Τῶν δὲ συλλογιμαίων ὑδάτων ἢ ἐξ ὑετῶν ὄντων, ἢ ἐκ γενομένης ἐπιβειες ποταμῶν, τὰ μὲν δεξαμενὰς ἔχει κατασκευαστές ὑπὸ τέχνης· τὰ δὲ πρὸς τὰς ἐπὶ (τῆς γῆς κοιλότητας συναθροίζεται, & καὶ διαφέρει πλήθει καὶ ὀλιγότητι. Καὶ πλῆθος μὲν ἔχοντα καλοῦνται λίμναι ὀλίγα δ' ὄντα, λέγοντα τέλματα. β'. Τούτων οὕτως ἐχόντων χειρόκμητον μὲν εἶναι τὴν θάλασσαν οὐδένα λόγον ἔχει· αὐτοφυής δ' οὖσα ή ἀπόῤῥυτος ἔσται ἢ στάσιμος. Καὶ ἀπόλυτος μὲν οὐκ ἔστι· ποῦ γὰρ ἂν ποιήσαιτο τὴν ἀπόῤῥοιαν; ἀλλὰ καὶ πολλοὶ τὴν Υρκανίαν θάλασσαν καὶ τὴν Κασπίαν περιοδεύσαντες, αἵτινες οὐδὲ ἐφάνησαν ἀλλήλαις συνάπτουσαι κατ' οὐδὲν, οὐδεὶς οὐδεμίαν τούτων εὗρεν ἀπόῤῥυτον.
10. Atqui vero et hoc si alia ratione explicetur,
principiis 178 fontium convenire videtur. Cam
enim terra pertusa et cuniculosa sit et aliquas
quasi venas habeat; necessario ipsa universa ex
mari aquam per divisionem et derivationem accipit; humore ex proximis mari partibus ad remotiores transeunte, et hine vaporum copiam terræ
præbente; qui dum elevantur et refrigerantur, ut
ante dictum est, multum aquæ generabitur,
ι'. 'Αλλως δὲ δοκεῖ καὶ τοῦτο ταῖς ἀρχαῖς συμβάλο
λεσθαι τῶν πηγών. Διάτρητος οὖσα ἡ γῆ καὶ ὑπό
νόμος, καὶ ὥσπερ τινὰς ἔχουσα φλέβας, ἀναγκαίως
ἐκ τῆς θαλάσσης δέχεται τὸ ὕδωρ πᾶτα κατὰ διάδοσιν, ἐκ τῶν ἔγγιστα τῇ θαλάσση μερῶν τῆς γῆς
διαβαίνοντος τοῦ ὑγροῦ καὶ πρὸς τὰ ποῤῥωτέρω,
κἀντεῦθεν ἀτμῶν ἀφθονίαν τῇ γῇ παρέχοντος· ὧν
ἀναφερομένων καὶ ψυχομένων, ὡς προείρηται, γέν
νεσις ὕδατος ἔσται πολλοῦ,
SYNOPSIS CAPITIS XVI,
Q:OD EST DE MARI.
1. Varia divisiones aquarum. —s. Mare non est manu elaboratum, sed sponte nature su ortum, non ta
men effluidum. 3. Occupatio. 4. Mare a partibus altioribus ad caviores fuit, non tamen in aliud
receptaculum effluit, ac proinde aqua stagnans censetur. 5. Mare non est aqua fontana, quia non est
effluidum. 6. Mare est aqua collectivia, non tamen ex fluminibus. Alias enim potius fontana et effluida
essel. 7. Mare non est æternum, ut neque mundus, quemadmodum pulavit Aristoteles; sed cum
8. Locus maris, etiam
mundo per creationem Dei cœpit, ut tradunt sacræ Litteræ et fide percipitur.
9. Salsedinis et
elementi aquæ est locus. Qua de causa etiam ad insum omnia alia feruntur flumina.
amaritudinis maris causa sunt, tum illius 179 slatio, tum evaporatio, quemadmodum simili decla
ralur. 10. Quod mare neque majus neque minus fial. 11. Cur mare neque dulcius neque sulsius
12. Ut ipsum
efficiatur, adeoque eamdem fere semper cum quantitatem tum qualitatem servet.
mare, sic et ejus qualitas, salsedo et amaritudo cœpit; ubi etiam exponitur, quomodo accipiendum quod
13. RaDeus in creatione dixit, Fiat firmamentum in medio aquarum, et dividal inter aquas et aquas.
tiocinatio a posteriori, qua colligit ut nunc a calore solari facta subtilioris aqua: discretio causa sit salsedinis et amaritudinis marinæ, ita priorem mari hujus qualitatis causam fuisse, primam omnium a firmamento factam discretionem: quia sol cum firmamento, et firmamentum cum sole, physicorum omnium
consensu sit ejusdem naturæ.
"
CAPUT XVI.
De mari.
1. Aquarum qua
circa terram et in terra
sunt, alie fluitantes, aliæ stagnantes sunt. Et fluitantes quidem omnes ex fontibus aliquibus suæ
fluxionis habent principia, sive sponte sua ortæ
sint, ut fuviales, sive nanu productæ, ut que per
canales educuntur. Porro aquarum stagnantium
aliæ sunt fontana, aliæ collectitiae. Et harum simul aliæ sunt manu productæ, aliæ a seipsis ortæ.
Fontanæ quidem manu productæ sunt puteales.
180 Fodiuntur enim putei et ad aquarum circuu duentium exceptionem comprehensionemque
comparantur. At aquarum stagnantium fontanæ a
seipsis orte, quæ exiguos fontes et locorum cavi.
tates obtinent, emuere et dilabi non possunt.
Aquarum autem collectitiarum, quæ aut ex pluviis
aut ex amniun affluxu sunt, aliæ habent ab arte
præparata receptacula, aliæ ad cavitates in terra
coacervantur, quæ etiam multitudine et paucitate
differunt. Et siquidem multitudine sunt præditæ,
seu lacuna vocantur.
2. Quæ cum ita se habeant, quod mare sit mauu
factum et elaboratum, nulla ratione nititur. Cum
autem a seipso sit ortum, aut effluidum erit aut
stagnans. Et efluidum quidem non est. Quo enim
efflucret? Sed ex multis qui Hyrcanum et Caspium
mare circumiverunt, quæ nulla ex parte sibi invicem conjuncta videntur, nemo horum ullum efQuidum deprehendit.
• 2 Meteor. c. 1.
Περὶ θαλάσσης.
α'. Τῶν περὶ γῆν καὶ ἐπὶ γῆς ὑδάτων τὰ μὲν φυτά
ἐστι, τὰ δὲ στάσιμα. Καὶ τὰ μὲν φυτὰ πάντα ἔκ τ:-
νων ἔχει πηγῶν τῆς φύσεως τὰς ἀρχὰς, κἂν αὐτο
φυῆ, καθὰ τὰ ποτάμια, κἂν χειρόκμητα, καθὰ τὰ δ'
ὀχετῶν ἐξαγόμενα. Τῶν δὲ στασίμων ὑδάτων τὰ
μὲν ἔστι πηγαία, τὰ δὲ συλλογιμαία· καὶ τούτων
ἐμοῦ τὰ μὲν χειρόκμητα, τὰ δ' αὐτοφυή. Χειρόκμη
τα μὲν πηγαία τὰ φρεατιαῖα· τὰ φρέατα γὰρ βρίσ
σεται καὶ κατασκευάζεται πρὸς τὴν τῶν περιεχ
μένων υδάτων συναγωγήν· αὐτοφυῆ δὲ πηγαία τῶν
στασίμων ὅσα μικρὰς ἔχοντα πηγὰς καὶ τόπων και
λότητας, οὐ δύναται ἀποῤῥεῖν. Τῶν δὲ συλλογιμαίων
ὑδάτων ἢ ἐξ ὑετῶν ὄντων, ἢ ἐκ γενομένης ἐπιβειες
ποταμῶν, τὰ μὲν δεξαμενὰς ἔχει κατασκευαστές
ὑπὸ τέχνης· τὰ δὲ πρὸς τὰς ἐπὶ (τῆς γῆς κοιλότη
τας συναθροίζεται, & καὶ διαφέρει πλήθει καὶ ὀλι
γότητι. Καὶ πλῆθος μὲν ἔχοντα καλοῦνται λίμναι·
ὀλίγα δ' ὄντα, λέγοντα τέλματα.
stagna vocantur: sin autem sunt exiguæ, paludes
β'. Τούτων οὕτως ἐχόντων χειρόκμητον μὲν εἶναι
τὴν θάλασσαν οὐδένα λόγον ἔχει· αὐτοφυής δ' οὖσα ή
ἀπόῤῥυτος ἔσται ἢ στάσιμος. Καὶ ἀπόλυτος μὲν
οὐκ ἔστι· ποῦ γὰρ ἂν ποιήσαιτο τὴν ἀπόῤῥοιαν;
ἀλλὰ καὶ πολλοὶ τὴν Υρκανίαν θάλασσαν καὶ τὴν
Κασπίαν περιοδεύσαντες, αἵτινες οὐδὲ ἐφάνησαν
ἀλλήλαις συνάπτουσαι κατ' οὐδὲν, οὐδεὶς οὐδεμίαν
τούτων εὗρεν ἀπόῤῥυτον.
col. 1157–1158page 316 of 548
PG 142:1157γ'. Φαίνεται δ' ἡ θάλασσα ρέουσα κατὰ τοὺς στε νούς τόπους, ὧν ἑκατέρωσε πλατεία θάλασσά ἐστιν. Οπου γὰρ ἂν ἐκ πλατέος πελάγους εἰς στενὸν ἡ θάλασσα συνάγεται ὑπὸ τῆς περιεχούσης τὸ πέλαγος γῆς ὑψηλοτέρας οὔσης, κατὰ τοῦτο φαίνεται και μεταῤῥέουσα άλλοτ' ἐπ' ἄλλο μέρος διὰ τὸ ταλαν τεύεσθα: τὸ ὕδωρ δεῦρο κἀκεῖσε πολλάκις. "Ο γίνε ται μὲν καὶ ἐν τῇ ἀναπεπταμένῃ θαλάσσῃ· ἄδηλον δέ ἐστι, τῷ μὴ εἶναι τὴν αὐτῆς ἑκατέρωσε γῆν πλη σίον, παρ' ἣν ἀμείβουσα ἡ μετάῤῥυσις ταύτης γνω ρίζοιτ' άν. δ'. Ρεῖ δ' ἡ θάλασσα καὶ ἀπὸ τῶν ὑψηλοτέρων αὐτῆς ἐπὶ τὰ κοιλότερα διὰ τὸ πλῆθος τῶν εἰς τὰ ὑψηλότερα ταύτης ἐμβαλλόντων ποταμῶν· πέφυκε γὰρ τὸ ὕδωρ ἐκ τῶν ὑψηλοτέρων τόπων εἰς τὰ κοῖλα καταφέρεσθαί τε καὶ ῥεῖν. Ἔστι δὲ καὶ κάν τῇ θα λάσσῃ τὰ μὲν αὐτῆς ὑψηλότερα, τὰ δὲ κοιλότερα. Όπως δ' ἂν ἡ θάλασσα ῥῇ, πάλιν ἐφ' ἑαυτὴν ἔχει τὸ ῥεῦμα, καὶ οὐ πρὸς ἄλλο δοχεῖον ἐμβάλλει, και θάπερ οἱ ποταμοὶ πρὸς αὐτήν. Διὰ τοῦτο καὶ στά σιμόν ἐστι τὸ ὕδωρ τῆς θαλάσσης, ἀλλ᾽ οὐκ ἀπόρ φυτον. ε΄. Στάσιμον δ' ἂν ἢ πηγαῖον ἢ συλλογιμαῖον εἴη ἄν. Ἀλλ᾽ ἐπείπερ ἦν πηγαῖον, ἣν ἂν καὶ ἀπόρε φυτον. Πηγαῖον γὰρ ὕδωρ αὐτοφυές στάσιμον ὀλί γον εὑρίσκεται. Οὐδὲ γὰρ τὸ ἀπὸ μείζονος πηγῆς τὴν ἀρχὴν ἔχον δύναται στάσιμον εἶναι. Διὰ τοῦτο καὶ ὅσαι τῶν λιμνῶν ἐκ πηγῶν ἔχουσι τὰς ἀρχὰς, αἱ μὲν φανερὰς ἀποῤῥύσεις ποιοῦνται, αἱ δὲ δι᾿ ὑπονόμων ἱστορούνται πρὸς θάλασσαν ἀποῤῥεῖν καθὼς καὶ ἡ ὑπὸ τὸ ὄρος τὸν Καύκασον λίμνη, ἣν (οί) ἐκεῖσε θάλασσαν καλοῦσι διὰ τὸ μέγεθος· αὕτη γὰρ πολλῶν ποταμῶν ἐμβαλλόντων εἰς αὐτὴν καὶ μεγάλων οὐκ ἔχουσα φανερὸν ἔκρουν, ἐκδίδωσιν ὑπὸ γῆν κατὰ Κοραξοὺς περὶ τὰ καλούμενα βαθέα τοῦ Πόντου. Οθεν καὶ πόῤῥω τῆς γῆς περὶ τρια κόσια στάδια σχεδὸν ἀναδίδωσι πότιμον ὕδωρ ἐπὶ τόπον πολύν. ς'. Ἐπεὶ τοίνυν τὸ τῆς θαλάσσης ὕδωρ στάσιμον ὃν οὐκ ἔστι πηγαῖον, ὡς δείκνυται, λείπεται εἶναι συλλογιμαῖον. Οὐκ ἂν δ᾽ εἴη συλλογιμαῖον ἐκ τῶν εἰσρεόντων ἐν αὐτῇ ποταμῶν, κἂν πολλοὶ ὦσι καὶ μέγιστοι. Τούτου γὰρ ὄντος ἦν ἂν πάλαι ποτὲ τῶν καιρῶν ὀλιγώτερον τὸ τῆς θαλάσσης ὕδωρ, καὶ ἀεὶ ἐπληθύετο. Μᾶλλον δ᾽ ἦν ἂν ἔχον ἐκ πηγῶν τὰς ἀρχὰς ἤπερ ἐκ ποταμῶν· καὶ οὕτω πάλιν ἀπόρου τον ἦν. ζ'. Οἱ μὲν οὖν τῇ ἀνθρωπίνῃ σοφίᾳ καὶ τὴν θάλασσαν ἄναρχον, ώσπερ δὴ καὶ τὸν κόσμον ὅλον ἑτοί μως ἔχουσιν ἀποφαίνεσθαι· ὅσοι δὲ τὴν γνῶσιν ἔσχον ὑπὸ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος υφηγήσεως, ὄντως οὔτε τὴν θάλασσαν, οὔτε τὸν ἄλλον κόσμον ἄναρχον ἐδιδάχθησαν, ἀλλ᾽ ἀκηκόασιν· Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν καὶ πάλιν. Γεννηθήτω στερέωμα, καὶ τὸ ὑποκάτω τοῦ στερεώματος ὕδωρ συναχθήτω εἰς μίαν
γ'. Φαίνεται δ' ἡ θάλασσα ρέουσα κατὰ τοὺς στενούς τόπους, ὧν ἑκατέρωσε πλατεία θάλασσά ἐστιν.
Οπου γὰρ ἂν ἐκ πλατέος πελάγους εἰς στενὸν ἡ
θάλασσα συνάγεται ὑπὸ τῆς περιεχούσης τὸ πέλαγος
γῆς ὑψηλοτέρας οὔσης, κατὰ τοῦτο φαίνεται και
μεταῤῥέουσα άλλοτ' ἐπ' ἄλλο μέρος διὰ τὸ ταλαν
τεύεσθα: τὸ ὕδωρ δεῦρο κἀκεῖσε πολλάκις. "Ο γίνεται μὲν καὶ ἐν τῇ ἀναπεπταμένῃ θαλάσσῃ· ἄδηλον
δέ ἐστι, τῷ μὴ εἶναι τὴν αὐτῆς ἑκατέρωσε γῆν πλησίον, παρ' ἣν ἀμείβουσα ἡ μετάῤῥυσις ταύτης γνωρίζοιτ' άν.
δ'. Ρεῖ δ' ἡ θάλασσα καὶ ἀπὸ τῶν ὑψηλοτέρων
αὐτῆς ἐπὶ τὰ κοιλότερα διὰ τὸ πλῆθος τῶν εἰς τὰ
ὑψηλότερα ταύτης ἐμβαλλόντων ποταμῶν· πέφυκε
γὰρ τὸ ὕδωρ ἐκ τῶν ὑψηλοτέρων τόπων εἰς τὰ κοῖλα
καταφέρεσθαί τε καὶ ῥεῖν. Ἔστι δὲ καὶ κάν τῇ θα
λάσσῃ τὰ μὲν αὐτῆς ὑψηλότερα, τὰ δὲ κοιλότερα.
Όπως δ' ἂν ἡ θάλασσα ῥῇ, πάλιν ἐφ' ἑαυτὴν ἔχει
τὸ ῥεῦμα, καὶ οὐ πρὸς ἄλλο δοχεῖον ἐμβάλλει, και
θάπερ οἱ ποταμοὶ πρὸς αὐτήν. Διὰ τοῦτο καὶ στά
σιμόν ἐστι τὸ ὕδωρ τῆς θαλάσσης, ἀλλ᾽ οὐκ ἀπόρ
φυτον.
'
ε΄. Στάσιμον δ' ἂν ἢ πηγαῖον ἢ συλλογιμαῖον
εἴη ἄν. Ἀλλ᾽ ἐπείπερ ἦν πηγαῖον, ἣν ἂν καὶ ἀπόρε
φυτον. Πηγαῖον γὰρ ὕδωρ αὐτοφυές στάσιμον ὀλί
γον εὑρίσκεται. Οὐδὲ γὰρ τὸ ἀπὸ μείζονος πηγῆς
τὴν ἀρχὴν ἔχον δύναται στάσιμον εἶναι. Διὰ τοῦτο
καὶ ὅσαι τῶν λιμνῶν ἐκ πηγῶν ἔχουσι τὰς ἀρχὰς,
αἱ μὲν φανερὰς ἀποῤῥύσεις ποιοῦνται, αἱ δὲ δι᾿
ὑπονόμων ἱστορούνται πρὸς θάλασσαν ἀποῤῥεῖν·
καθὼς καὶ ἡ ὑπὸ τὸ ὄρος τὸν Καύκασον λίμνη, ἣν
(οί) ἐκεῖσε θάλασσαν καλοῦσι διὰ τὸ μέγεθος· αὕτη
γὰρ πολλῶν ποταμῶν ἐμβαλλόντων εἰς αὐτὴν καὶ
μεγάλων οὐκ ἔχουσα φανερὸν ἔκρουν, ἐκδίδωσιν
ὑπὸ γῆν κατὰ Κοραξοὺς περὶ τὰ καλούμενα βαθέα
τοῦ Πόντου. Οθεν καὶ πόῤῥω τῆς γῆς περὶ τρια
κόσια στάδια σχεδὸν ἀναδίδωσι πότιμον ὕδωρ ἐπὶ
τόπον πολύν.
ς'. Ἐπεὶ τοίνυν τὸ τῆς θαλάσσης ὕδωρ στάσιμον
ὃν οὐκ ἔστι πηγαῖον, ὡς δείκνυται, λείπεται εἶναι
συλλογιμαῖον. Οὐκ ἂν δ᾽ εἴη συλλογιμαῖον ἐκ τῶν
εἰσρεόντων ἐν αὐτῇ ποταμῶν, κἂν πολλοὶ ὦσι καὶ
μέγιστοι. Τούτου γὰρ ὄντος ἦν ἂν πάλαι ποτὲ τῶν
καιρῶν ὀλιγώτερον τὸ τῆς θαλάσσης ὕδωρ, καὶ ἀεὶ
ἐπληθύετο. Μᾶλλον δ᾽ ἦν ἂν ἔχον ἐκ πηγῶν τὰς
ἀρχὰς ἤπερ ἐκ ποταμῶν· καὶ οὕτω πάλιν ἀπόρουτον ἦν.
ζ'. Οἱ μὲν οὖν τῇ ἀνθρωπίνῃ σοφίᾳ καὶ τὴν θάλασ
σαν ἄναρχον, ώσπερ δὴ καὶ τὸν κόσμον ὅλον ἑτοί
μως ἔχουσιν ἀποφαίνεσθαι· ὅσοι δὲ τὴν γνῶσιν
ἔσχον ὑπὸ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος υφηγήσεως,
ὄντως οὔτε τὴν θάλασσαν, οὔτε τὸν ἄλλον κόσμον
ἄναρχον ἐδιδάχθησαν, ἀλλ᾽ ἀκηκόασιν· Ἐν ἀρχῇ
ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν καὶ
πάλιν. Γεννηθήτω στερέωμα, καὶ τὸ ὑποκάτω
τοῦ στερεώματος ὕδωρ συναχθήτω εἰς μίαν
• 1 Meteor. c. 13. * Gen. 1, 1.
5. Videtur autern mare fuere circa loca angusta,
quorum ex utraque parte amplum mare est. Ubi
enim ex amplo pelago in angustum cogitur mare
a terra 181 continente pelagus cum altior sit, ob
id fluere et alias in aliam partem refluere deprehenditur, propterea quod ibi aqua sæpius ultro
citroque libretur. Quod fi quidem etiam in allo
mari; evidens autem non est, quod utrinque ipsum
ambiens terra prope non sit, ad quam alluens reciprocationem manifestam haberet.
4. Fluit autem mare etiam ab altioribus suis ad
magis cavernosa, propter fluminum multitudinem
quæ in altiora ipsius influunt. Quippe aqua ex
altioribus locis in cava deferri et fluere consuevit;
sunique etiam in mari partes aliæ altiores, ravin.
res aliæ. Quomodocunque autem mare fluat, in
seipsum refuit, nec in aliud receptaculum induit,
quemadmodum in ipsum fluvii. Qua de causa
etiam stagnans est maris aqua, non effluida.
5. Atqui cum stagnans sit, aut fontana erit aut
collectitia. Sed siquidem fontana esset, utique et
effluida esset. Quippe fontanarum aquarum sponte
suæ naturæ ortarum, paucæ stagnantes reperiuntur.
Neque enim quæ a majore fonte principium habet,
stagnans esse potest. Quapropter etiam quotquot
lacus ex fontibus habent principia, ii vel 182
manifestos faciunt efluxus, vel per cuniculos memorantur ad mare defluere. Quemadmodumo etiam
lacus 3 sub monte Caucaso, quem accola propier
magnitudinem mare vocant. Hic enim multa et
magna flumina in se influentia recipiens, nec manifestum efluxum habens, terram subit et demum
juxta Coraxos circa vocala bathea, id est, profunda ponti acceptas evomit aquas. Unde etiam procul a terra ad trecenta fere stadia multis in locis
aquam potulentam emittit.
6. Quoniam igitur aqua maris cum stagnans sit,
non est fontana, ut ostenlitur: eam esse collettitiam relinquitur. Non fuerit autem collectitia ex
fluminibus ipsum ingredientibus, tametsi multa
sint et maxima. Hoc enim si esset, priscis temporibus aqua maris minor ſuisset, semperque multiplicaretur. Quin potius ex fontibus haberet principia, quam ex fluminibus: et ita denuo effluida
esset.
7. Qui itaque humana sapientia sapientes sunt,
et mare principii expers, quemadmodum sane etiam
totum mundum prompte enuntiare possunt. Qui
autem ex Spiritus sancti institutione notitiam
adepti sunt, hi revera neque mare, neque cæterum
183 mundum principii expertem edocti sunt, sed
audiverunt: In principio fecit Deus cœlum et terram s. Et rursus: Fiat firmamentum, et aqua qu
infra firmamentum est in unam congeriem colliga-
col. 1159–1160page 317 of 548
PG 142:1159συναγωγὴν· τουτέστιν, Ομοῦ γενέσθω καὶ καθ' αὐτό, καὶ ὀφθήτω ἡ ξηρά. Τὸ γὰρ εἰς μίαν συν αγωγὴν οὐ δηλοῖ τὸ ἐν ἑνὶ τόπῳ. Ἰδοὺ γὰρ ἡ θεία πάλιν φωνὴ τὰ συστήματα τῶν ὑδάτων ἐκάλεσε θαλάσσας. η'. Ὥσπερ τοίνυν τῶν ἄλλων στοιχείων ἑκάστῳ τόπον ἴδιον ἀφώρισεν ὁ δημιουργός, οὕτω δὴ καὶ τῷ ὕδατι. Δοκεῖ δὲ καὶ τοῖς φυσικοῖς δν κατέχει τό τον ἡ θάλασσα, μὴ εἶναι θαλάσσης τόπον, ἀλλ' ἁπλῶς ὕδατος. Οθεν καὶ πάντες οἱ ποταμοὶ πρὸς τὴν θάλασσαν, ὡς πρὸς οἰκεῖον φέρονται τόπον. Εἴ; τε γὰρ τὸ κοιλότερον ἡ φύσις κατὰ φύσιν τῷ ὕδατι, καὶ ἡ θάλασσα τὴν κοιλότατον τόπον κατέχει τῆς γῆς. θ'. Τὴν ἀλμυρότητα δὲ καὶ τὴν πικρίαν ἦν ἔχει ἡ θάλασσα, ἐκ τοῦ ἵστασθαι καὶ διόλου ἀτμίζειν ὑπὸ τοῦ ἡλίου ἔχειν δοκεῖ. Ισταμένης γὰρ αὐτῆς, τὸ μὲν λεπτότερον ἀνιμᾶται ὁ ἥλιος, τὸ δὲ παχύτερον καταλείπει ὅπερ οἷον περίττωμα ἐν ὕδατος, ἀλμυρόν ἐστι καὶ πικρόν. Ως γὰρ ἐν τοῖς τῶν ζώων σώμασι ποτίμου τῆς ὑγρᾶς εἰσελθούσης τρο φῆς πικρὸν καὶ ἀλμυρόν γίνεται τὸ συλλεγόμενον εἰς τὴν κύστιν περίττωμα, διὰ τὸ ὑπὸ τῆς ἐμφύτου τοῖς ζώοις θερμότητος τὸ πότιμον έλκεσθαι καὶ εἰ; τὰς σάρκας καὶ τὴν λοιπὴν οὐσίαν τοῦ σώματος ἀναδίδοσθαι καθὼς πέφυκεν· οὕτως υποληπτέον κά πὶ τοῦ ὕδατος γίνεσθαι. Γλυκέος γὰρ ὄντος τοῦ ἀθρόου τῷ τὸ πότιμον αὐτοῦ διὰ τῆς ἀναθυμιάσεως τῆς ἡλιακῆς θερμότητος ἀποκρίνεσθαι, τὸ καταλειπόμενον καὶ ὥσπερ περίττωμα τοῦ παντὸς δὲ ἁλμυρὸν ἐστι καὶ πικρόν. ι. Πολλοῦ δὲ πλήθους ὕδατος ἑκάστης ἡμέρας ἐμβάλλοντος εἰς τὴν θάλασσαν, οὐδὲν πλείων ἡ θά λασσα γίνεται. Πᾶν γὰρ τὸ εἰς αὐτὴν ἐμβάλλον, εἰς ἀχανὲς πλάτος σκιδνάμενον, ταχύ τε καὶ ἀδή λως ἀναξηραίνεται. Ούτε δὲ πάλιν ἡ θάλασσα ἐλάτ των φαίνεται πολλῆς καθεκάστην γινομένης τῆς ἀναθυμιάσεως ἐξ αὐτῆς, ὅτι τὸ ἀπὸ τῆς θαλάσσης ἀτμίσαν ὕδωρ αὖθις αντεισάγεται διά τε τῶν εἰσρεόντων εἰς αὐτὴν ποταμῶν, καὶ τοῦ καταφερομένου θετοῦ πρὸς αὐτήν. Καὶ ἁπλῶς τοῦ μὲν μή, πληθύειν τὸν ὄγκον τοῦ ταύτης ὕδατος αἴτιον τὸ πλῆθος τῶν ἀναφερομένων ἀτμῶν, τοῦ δὲ μὴ ἐλατ τοῦσθαι πάλιν αἴτιον τὸ ἔξωθεν εισερχόμενον ὕδωρ. ια΄. Διὰ ταῦτα καὶ οὔτε γλυκυτέρα ὑπὸ τοῦ ἔξω θεν ὕδατος ἡ θάλασσα, οὔτ αὖθι; ἀλμυροτέρα καὶ πικροτέρα ὑπὸ τῶν ἀναθυμιάσεων γίνεται, ἀλλ' ὡς ἐπίπαν τὸ αὐτὸ ποσόν τε καὶ ποιὸν φυλάσσε: τοῦ ὕδατος. ιβ'. Οἱ μὲν οὖν ἄναρχον ποιοῦντες τὴν θάλασσαν ἄναρχον ἀκολούθως καὶ τὴν αὐτῆς εἶναι ποιότητα λέγουσιν· οἱ δὲ τὴν τῆς θαλάσσης γένεσιν παρά τῆς θείας μεμνημένοι Γραφής, οίδασι καὶ τὴν ἀρ χὴν τῆς ταύτης ποιότητος, πνευματικοῖς ὁμοῦ καὶ φυσικοῖς ἑπόμενοι δόγμασιν· ἐπεὶ γὰρ Θεοῦ κελεύσει δακεχώρισται τὸ περικαλύπτον τὴν γῆν ὕδωρ
tur ss, hoc est, simul sit et per se), et conspiciatur & συναγωγὴν· τουτέστιν, Ομοῦ γενέσθω καὶ καθ'
arida. Iloc enim quod est in unam congeriem, non
notat illud, in uno loco. Nam videsis divina iterum vox multitudines aquarum vocavit maria.
8. Quemadmodum igitur aliorum elementorum
unicnique proprium locum conditor, sic et aquæ
separavit. Videtur autem etiam physicis locus is
quem mare continet, non esse maris locus, sed
aquæ simpliciter”. Unde etiam omnia flumina að
mare, ut ad proprium locum feruntur. Nam fluxus
in caviorem partem secizidum naturam aque inest,
et mare locum terræ cavissimum orcapat
'
9. Susedinem porro et amaritudinem quam habet, ex eo quod consistig et quod adeo a sole
evaporat, habere videtur. Nam stante ipso id quidem quod est tenuius sol extrahit; quod autem
crassius est, relinquit; quod same cum quadam
veluti superfluitas aquæ sit, salsum et amarum est.
Quemadmodum enim in 184 corporibus animalium potulento humido cibo ingresso amarum el
salsum redditur id superfluitatum genus quod in
vesicam colligitur; quia a nativo calore animalium
quod potabile est attrabitur 18, inque carnes
reliquain corporis substantiam ut convenit distribuitur; sic etiam in aqua fieri existimandum est.
Cum enim universa dulcis sit, quia quod ipsius
. potabile est per exhalationem a solari calore excernitur, il qnod relinquitur, et quasi quædam uni-C
versæ est superfluitas, et salsum et amarum est.
el
19. Jam vero etiamsi multum aquæ singulis diebus in mare influit”, nihilo tamen majus inde
mare efficitur. Omnis enim aqua in ipsum inflnens
cum in immensam amplitudinem dissipetur, cito
nobisque non animadvertentibus exsiccatur. Neque
vero iterum mare deprehenditur minus, tametsi
multæ quotidie ex ipso exhalationes ascendant;
propterea quod aqua, que ex mari evaporavit, vicissim infertur, cum per ingredientia in ipsum
flumina, tum per pluvianı quæ in ipsum decidit. Et
ut uno verbo dicam, quod marinæ aquæ moles non
augetur, in causa est ascendentium vaporum 185
copia; quod autem contra non minuitur, in causa
est aqua exstrinsecus ingrediens.
11. Eapropter neque dulcius ab extrinsecus
adveniente aqua, neque vicissim ab exhalationibus
salsius et amarius mare redditur; sed fere semper
eamdem et quantitatem et qualitatem aquæ retinet.
12. Proinde qui mare principii expers faciunt, hi
etiam consequenter qualitatem ejus principio carere dicunt. Qui autem ex sacra Scriptura maris
generationem didicerunt, hi etiam qualitatis istius
principium sciunt, spiritualia simul et naturalia
dogmata sequentes. Quia enim Dei jussu disseparata
est a firmamento aqua terram circumtegens, illa
* Gen. 1, 9. ** 2 Meteor. c. 2. 97 Ibid. c. 3.
αὐτό, καὶ ὀφθήτω ἡ ξηρά. Τὸ γὰρ εἰς μίαν συν
αγωγὴν οὐ δηλοῖ τὸ ἐν ἑνὶ τόπῳ. Ἰδοὺ γὰρ ἡ θεία
πάλιν φωνὴ τὰ συστήματα τῶν ὑδάτων ἐκάλεσε
θαλάσσας.
η'. Ὥσπερ τοίνυν τῶν ἄλλων στοιχείων ἑκάστῳ
τόπον ἴδιον ἀφώρισεν ὁ δημιουργός, οὕτω δὴ καὶ
τῷ ὕδατι. Δοκεῖ δὲ καὶ τοῖς φυσικοῖς δν κατέχει τό
τον ἡ θάλασσα, μὴ εἶναι θαλάσσης τόπον, ἀλλ'
ἁπλῶς ὕδατος. Οθεν καὶ πάντες οἱ ποταμοὶ πρὸς
τὴν θάλασσαν, ὡς πρὸς οἰκεῖον φέρονται τόπον.
Εἴ; τε γὰρ τὸ κοιλότερον ἡ φύσις κατὰ φύσιν τῷ
ὕδατι, καὶ ἡ θάλασσα τὴν κοιλότατον τόπον κατέχει
τῆς γῆς.
θ'. Τὴν ἀλμυρότητα δὲ καὶ τὴν πικρίαν ἦν ἔχει
ἡ θάλασσα, ἐκ τοῦ ἵστασθαι καὶ διόλου ἀτμίζειν
ὑπὸ τοῦ ἡλίου ἔχειν δοκεῖ. Ισταμένης γὰρ αὐτῆς,
τὸ μὲν λεπτότερον ἀνιμᾶται ὁ ἥλιος, τὸ δὲ παχύτε
ρον καταλείπει ὅπερ οἷον περίττωμα ἐν ὕδατος,
ἀλμυρόν ἐστι καὶ πικρόν. Ως γὰρ ἐν τοῖς τῶν
ζώων σώμασι ποτίμου τῆς ὑγρᾶς εἰσελθούσης τρο
φῆς πικρὸν καὶ ἀλμυρόν γίνεται τὸ συλλεγόμενον
εἰς τὴν κύστιν περίττωμα, διὰ τὸ ὑπὸ τῆς ἐμφύτου
τοῖς ζώοις θερμότητος τὸ πότιμον έλκεσθαι καὶ εἰ;
τὰς σάρκας καὶ τὴν λοιπὴν οὐσίαν τοῦ σώματος
ἀναδίδοσθαι καθὼς πέφυκεν· οὕτως υποληπτέον κάπὶ τοῦ ὕδατος γίνεσθαι. Γλυκέος γὰρ ὄντος τοῦ
ἀθρόου τῷ τὸ πότιμον αὐτοῦ διὰ τῆς ἀναθυμιάσεως
τῆς ἡλιακῆς θερμότητος ἀποκρίνεσθαι, τὸ καταλει
πόμενον καὶ ὥσπερ περίττωμα τοῦ παντὸς δὲ ἄλμυ
ρόν ἐστι καὶ πικρόν.
ι. Πολλοῦ δὲ πλήθους ὕδατος ἑκάστης ἡμέρας
ἐμβάλλοντος εἰς τὴν θάλασσαν, οὐδὲν πλείων ἡ θά
λασσα γίνεται. Πᾶν γὰρ τὸ εἰς αὐτὴν ἐμβάλλον,
εἰς ἀχανὲς πλάτος σκιδνάμενον, ταχύ τε καὶ ἀδή
λως ἀναξηραίνεται. Ούτε δὲ πάλιν ἡ θάλασσα ἐλάττων φαίνεται πολλῆς καθεκάστην γινομένης τῆς
ἀναθυμιάσεως ἐξ αὐτῆς, ὅτι τὸ ἀπὸ τῆς θαλάσσης
ἀτμίσαν ὕδωρ αὖθις αντεισάγεται διά τε τῶν
εἰσρεόντων εἰς αὐτὴν ποταμῶν, καὶ τοῦ καταφερο
μένου θετοῦ πρὸς αὐτήν. Καὶ ἁπλῶς τοῦ μὲν μή,
πληθύειν τὸν ὄγκον τοῦ ταύτης ὕδατος αἴτιον τὸ
πλῆθος τῶν ἀναφερομένων ἀτμῶν, τοῦ δὲ μὴ ἐλατ·
τοῦσθαι πάλιν αἴτιον τὸ ἔξωθεν εισερχόμενον
ὕδωρ.
ια΄. Διὰ ταῦτα καὶ οὔτε γλυκυτέρα ὑπὸ τοῦ ἔξωθεν ὕδατος ἡ θάλασσα, οὔτ αὖθι; ἀλμυροτέρα καὶ
πικροτέρα ὑπὸ τῶν ἀναθυμιάσεων γίνεται, ἀλλ' ὡς
ἐπίπαν τὸ αὐτὸ ποσόν τε καὶ ποιὸν φυλάσσε: τοῦ
ὕδατος.
ιβ'. Οἱ μὲν οὖν ἄναρχον ποιοῦντες τὴν θάλασσαν
ἄναρχον ἀκολούθως καὶ τὴν αὐτῆς εἶναι ποιότητα
λέγουσιν· οἱ δὲ τὴν τῆς θαλάσσης γένεσιν παρά
τῆς θείας μεμνημένοι Γραφής, οίδασι καὶ τὴν ἀρ
χὴν τῆς ταύτης ποιότητος, πνευματικοῖς ὁμοῦ καὶ
φυσικοῖς ἑπόμενοι δόγμασιν· ἐπεὶ γὰρ Θεοῦ κελεύσει δακεχώρισται τὸ περικαλύπτον τὴν γῆν ὕδωρ
"Ibid. c. 2. • Ibid.
col. 1161–1162page 318 of 548
PG 142:1161ὑπὸ τοῦ στερεώματος, οὐχ ὡς ἔτυχε γέγονεν ὁ δι χωρισμός, ἀλλὰ κατὰ τὸ προσήκον, ὅσον μὲν λεπτότερον καὶ ἀεροειδέστερον καὶ κουφότερον τοῦ παντὸς διακριθέν, ἄνω τέτακται· τὸ δὲ παχύτερον καὶ γεωδέστερον καὶ βαρύτερον ὑπολείπει κάτω καθὼς καὶ νῦν ὁρᾶται γινόμενον ὑπὸ τοῦτο τοῦ ἡλίου διακρινόμενον. Ο γὰρ νῦν ὁ ἥλιος ποιεῖ κατὰ βραχύ, τότ' ἐσάπαξ ἐπεποιήκει το στερέωμα. Τὸ δὴ τοιοῦτον ὕδωρ τὸ παχὺ καὶ βαρὺ καὶ γεῶδες ἀπες τέλεσε τὰς θαλάσσας θείῳ νεύματι συναχθὲν εἰς τὰς πρότερον μὲν οὐκ οὖσας ὑποδοχές, ὕστερον δὲ γενομένας ἐν τῷ γίνεσθαι τοῦ ὕδατος τὴν συν αγωγήν. "Οθεν οὐδὲ τὸ ἐν μέσῳ τοῦ ὕδατος γενέ σθαι τὸ στερέωμα καὶ διαχωρίζειν ἀνὰ μέσον ὕδα τος καὶ ὕδατος δηλωτικὸν ἂν εἴη τοῦ κατ' ἰσομοιρίαν ποσότητος ἐκτελεσθῆναι τὸν τοῦ ὕδατος διαχωρισμὸν, ὥστε καὶ τὸ ὑποκάτω τοῦ στερεώματος ἐναπειλημμένον ὕδωρ τοσοῦτον εἶναι ὅσον δὴ ἐπά νω, κἀντεῦθεν τὴν μεταξὺ τῆς γῆς καὶ τοῦ στερεώματος χώραν ἅπασαν πεπληρώσθαι ὑδάτων, καὶ ὕστερον ἐλθεῖν πρὸς τὴν νῦν οὖσαν κατάστασιν τῇ τῶν ὑδάτων πρὸς τὸν οἰκεῖον τόπον συναγωγῇ. Τῆς γὰρ ὅλης τῆς ἐλάχιστον ἐχούσης λόγον (επ γὰρ εἰπεῖν μηδένα κατὰ τοὺς φυσικούς) πρὸς τὴν σφαῖραν τοῦ στερεώματος, ὁποῖαι δὴ κοιλότητες ταύτης ἐπινοηθεῖεν ἂν, ὅλως ἱκαναὶ πρὸς τὴν τῶν τοσούτων ὑδάτων ὑποδοχήν. Ἀλλὰ τὸ μὲν ἐν μέσῳ τοῦ ὕδα τος γίνεσθαι τὸ στερέωμα, υποληπτέον ἂν εἴη ση μαίνειν τὸ ἁπλῶς ὕδατος μεταξὺ δεδημιουργῆσθαι τὸ σῶμα τοῦ στερεώματος· τὸ δὲ διαχωρίζειν ἀνὰ μέσον ὕδατος καὶ ὕδατος τὸ ἀπολαβεῖν καὶ ἀνενεγκεῖν καὶ φέρειν ἄνω πᾶν όπωσοῦν τὸ λεπτόν· τὸ πάντη δὲ γεωδέστατον καὶ οἷον εἰπεῖν τὴν τρύγα καὶ ὑποστάθμην καὶ ἁλμυρίδα τοῦ ὕδατος καταλιπεῖν κάτω καὶ μεσιτεύειν μὲν ὕδατι καὶ ὕδατι πλὴν τὸ ἐπάνω τοῦ στερεώματος τωρ ἀπειροπληθὲς εἶναι πρὸς τὸ ὑποκάτω τοῦ στερεώματος καὶ ὑπὲρ πάντα λόγον σχεδόν. ο ιγ. Εἰ δὴ τοίνυν ἡ ὑπὸ τῆς ἡλιακής θερμότητος γινομένη τοῦ λεπτοτέρου διάκρισις ὕδατος αἰτία δοκεῖ τῆς ἁλμυρότητος τῇ θαλάσσῃ καὶ τῆς πικρό. τητος, διὰ τὸ μετουσίᾳ πυρώδους δυνάμεως τοῖς χυμοῖς φυσιολογεῖσθα: τῶν τοιούτων ποιοτήτων τὴν γένεσιν (ὅσον γὰρ οὐ δεδυνῆσθαι τὸ θερμὸν ἐν τῇ διακρίσει πρὸς ἑαυτὸ ἐπισπάσασθαι, τοιοῦτον ἀλμυ ρόπικρον γίνεσθαι, ὡς τὴν τέφραν, κάν τοῖς ζώοις τὸν ἱδρῶτα καὶ τὰ λοιπὰ· περιττώματα)· εἴη ἂν αἰτία προτέρα τῇ θαλάσσῃ τῆς οἰκείας ποιότητος ἡ ὑπὸ τοῦ στερεώματος γενομένη πρώτη τοιαύτη διάκρισις. Τῆς αὐτῆς γὰρ τῷ ἡλίῳ καὶ τὸ στερέωμα φύσεως παρὰ πάντων ὁμολογεῖται τῶν φυσικῶν, ὅσοι τε πέμπτον σῶμα τὸ αἰθέριον λέγουσι, καὶ ὅσοι πᾶν τὸ ὑπὸ τὴν αἴσθησιν ἐκ τῶν τεσσάρων στοιχείων συντεθειμένον γινώσκουσι, κἀντεῦθεν καὶ τὴν ὅλην ὑπὲρ σελήνην ἐγκόσμιον δημιουργίαν ἐκ τῶν στοιχειακῶν ἀκροτήτων ἐπικρατοῦντος τοῦ εἰλι κρινεστέρου πυρὸς ἀποφαίνονται,
ὑπὸ τοῦ στερεώματος, οὐχ ὡς ἔτυχε γέγονεν ὁ δι
χωρισμός, ἀλλὰ κατὰ τὸ προσήκον, ὅσον μὲν λε
πτότερον καὶ ἀεροειδέστερον καὶ κουφότερον τοῦ
παντὸς διακριθέν, ἄνω τέτακται· τὸ δὲ παχύτερον
καὶ γεωδέστερον καὶ βαρύτερον ὑπολείπει κάτω·
καθὼς καὶ νῦν ὁρᾶται γινόμενον ὑπὸ τοῦτο τοῦ
ἡλίου διακρινόμενον. Ο γὰρ νῦν ὁ ἥλιος ποιεῖ κατὰ
βραχύ, τότ' ἐσάπαξ ἐπεποιήκει το στερέωμα. Τὸ δὴ
τοιοῦτον ὕδωρ τὸ παχὺ καὶ βαρὺ καὶ γεῶδες ἀπες
τέλεσε τὰς θαλάσσας θείῳ νεύματι συναχθὲν εἰς
τὰς πρότερον μὲν οὐκ οὖσας ὑποδοχές, ὕστερον
δὲ γενομένας ἐν τῷ γίνεσθαι τοῦ ὕδατος τὴν συν
αγωγήν. "Οθεν οὐδὲ τὸ ἐν μέσῳ τοῦ ὕδατος γενέσθαι τὸ στερέωμα καὶ διαχωρίζειν ἀνὰ μέσον ὕδα
τος καὶ ὕδατος δηλωτικὸν ἂν εἴη τοῦ κατ' ισομοι
ρίαν ποσότητος ἐκτελεσθῆναι τὸν τοῦ ὕδατος διαχω
ρισμόν, ὥστε καὶ τὸ ὑποκάτω τοῦ στερεώματος
ἐναπειλημμένον ὕδωρ τοσοῦτον εἶναι ὅσον δὴ ἐπά
νω, κἀντεῦθεν τὴν μεταξὺ τῆς γῆς καὶ τοῦ στερεώ‐
ματος χώραν ἅπασαν πεπληρώσθαι ὑδάτων, καὶ
ὕστερον ἐλθεῖν πρὸς τὴν νῦν οὖσαν κατάστασιν τῇ
τῶν ὑδάτων πρὸς τὸν οἰκεῖον τόπον συναγωγῇ. Τῆς
γὰρ ὅλης τῆς ἐλάχιστον ἐχούσης λόγον (επ γὰρ
εἰπεῖν μηδένα κατὰ τοὺς φυσικούς) πρὸς τὴν σφαί
ραν τοῦ στερεώματος, ὁποῖαι δὴ κοιλότητες ταύτης
ἐπινοηθεῖεν ἂν, ὅλως ἱκαναὶ πρὸς τὴν τῶν τοσούτων
ὑδάτων ὑποδοχήν. Ἀλλὰ τὸ μὲν ἐν μέσῳ τοῦ ὕδα
τος γίνεσθαι τὸ στερέωμα, υποληπτέον ἂν εἴη ση
μαίνειν τὸ ἁπλῶς ὕδατος μεταξὺ δεδημιουργῆσθαι
τὸ σῶμα τοῦ στερεώματος· τὸ δὲ διαχωρίζειν ἀνὰ
μέσον ὕδατος καὶ ὕδατος τὸ ἀπολαβεῖν καὶ ἀνενεγ
κεῖν καὶ φέρειν ἄνω πᾶν όπωσοῦν τὸ λεπτόν· τὸ
πάντη δὲ γεωδέστατον καὶ οἷον εἰπεῖν τὴν τρύγα
καὶ ὑποστάθμην καὶ ἁλμυρίδα τοῦ ὕδατος καταλι
πεῖν κάτω καὶ μεσιτεύειν μὲν ὕδατι καὶ ὕδατι·
πλὴν τὸ ἐπάνω τοῦ στερεώματος τωρ ἀπειροπλη
θὲς εἶναι πρὸς τὸ ὑποκάτω τοῦ στερεώματος καὶ
ὑπὲρ πάντα λόγον σχεδόν.
sane disseparatio non temere et casu, sed ut conveniebat, facta est; ita ut, quæ quidem tenuior, et
aeri similior leviorque de universa erat, per secretionem sursum constituta, crassior vero et terræ
vicinior graviorque, inferius relicta fuerit; quemadmodum etiam nunc feri conspicitur, cum a sole
secernitur. Quod enim nunc brevi temporis spatio
sol facit, tunc simul et semel firmamentum fecerat. Hujusmodi scilicet aqua crassa et gravis et
terrestris 186 constituit niaria, cum diviuo nutu
in conceptacula quæ prius qnidem non erant, sed
postea cum aquarum collectione facta fuerunt, collecta est. Unde neque ipsum in medio aquæ firmamentum factum esse, et dividere inter aquam et
aquam, boc significaverit, quod aquæ disseparatio
secundum quantitatis æquabilitatem perfecta (werit, ut aqua infra firmamentum relicta sit tanta,
quanla est ea quæ supra firmamentum, utque
hinc quæ inter terram et firmamentum intervenit
regio, aquis fuerit universa impleta, et postea að
hunc statum interveniente aquarum in locum
peculiaremn collectione pervenerit. Cum enim uniο
ιγ. Εἰ δὴ τοίνυν ἡ ὑπὸ τῆς ἡλιακής θερμότητος
γινομένη τοῦ λεπτοτέρου διάκρισις ὕδατος αἰτία
δοκεῖ τῆς ἁλμυρότητος τῇ θαλάσσῃ καὶ τῆς πικρό.
τητος, διὰ τὸ μετουσίᾳ πυρώδους δυνάμεως τοῖς
χυμοῖς φυσιολογεῖσθα: τῶν τοιούτων ποιοτήτων τὴν
γένεσιν (ὅσον γὰρ οὐ δεδυνῆσθαι τὸ θερμὸν ἐν τῇ
διακρίσει πρὸς ἑαυτὸ ἐπισπάσασθαι, τοιοῦτον ἀλμυ
ρόπικρον γίνεσθαι, ὡς τὴν τέφραν, κάν τοῖς ζώοις
τὸν ἱδρῶτα καὶ τὰ λοιπὰ· περιττώματα)· εἴη ἂν
αἰτία προτέρα τῇ θαλάσσῃ τῆς οἰκείας ποιότητος
ἡ ὑπὸ τοῦ στερεώματος γενομένη πρώτη τοιαύτη
διάκρισις. Τῆς αὐτῆς γὰρ τῷ ἡλίῳ καὶ τὸ στερέωμα
φύσεως παρὰ πάντων ὁμολογεῖται τῶν φυσικῶν,
ὅσοι τε πέμπτον σῶμα τὸ αἰθέριον λέγουσι, καὶ
ὅσοι πᾶν τὸ ὑπὸ τὴν αἴσθησιν ἐκ τῶν τεσσάρων
στοιχείων συντεθειμένον γινώσκουσι, κἀντεῦθεν καὶ
τὴν ὅλην ὑπὲρ σελήνην ἐγκόσμιον δημιουργίαν ἐκ
τῶν στοιχειακῶν ἀκροτήτων ἐπικρατοῦντος τοῦ εἰλι
κρινεστέρου πυρὸς ἀποφαίνονται,
1 Gen. 1, 6.
PATROL. GR. CXLII.
versa terra minimam habeat rationem (nolo enim
dicere nullam secundum physicos) ad firmamenti
splærain, qualesnam hujus cavitates, quæ omniue
ad tantaruin aquarum receptionem sufficerent, excogitari possent? Sed in medio aquæ factum esse
firmamentum significare existimandum est, inter
simpliciter aquam conditum esse firmamenti corpus, ipsum vero dividere inter aquam et aquam,
denotare nihil aliud quam suscepisse et sustulisse
et sursum evehere 187 quidquid leve fuit; ac
terræ vicinissimum, et, ut ita dicam, fæcem et sedinieutum, et aquæ salsilaginem inferius reliquisse,
et inter aquam et aquam intervenire medium;
aquam tamen quæ est supra Grmamentum infinite
esse multitudinis, si conferatur cum ea quæ est
infra firmamentum, et omnem fere proportionem
superare.
13. Quod si igitur a calore selari facta tenuioris
aquæ discretio, videtur esse causa mari salsedinis
et amaritudinis, propterea quod igneæ facultatis
præsentia in physica docetur naturalis causa generationis, ejusmodi qualitatum in humoribus (quod
enim calor in discretione non potuerit ad se attrahere, id salsamarum fieri, ut cinerem et sudorem
in animalibus, cæterasque superfluitates), fuerit
utique mari causa prior suæ qualitatis ea quæ
primæ a firmamento facta est discretio. Nam omnes
physici hoc fatentur, quod firmamentum cum sole
ejusdem sit naturæ: cum ii qui ætherium quintum
corpus dicunt, tum ii qui quidquid sub sensum cadit, ex quatuor elementis compositum agnoscunt, et
hinc etiam universam quæ, supra lunam est mindanam 188 structuram ex sincerissimis et defæcatissimis elementis sinceriore igne prædominanta
ortain esse pronuntiant.
col. 1163–1164page 319 of 548
PG 142:1163εκνεφίαι, ΚΕΦΑΛ. ΙΖ'. Περὶ ἀνέμων καὶ τῶν λοιπῶν πνευμάτων. α΄. Διττῆς οὔσης τῆς ἀναθυμιάσεως, τῆς μὲν ἀτμιδώδους καὶ ὑγρᾶς, τῆς δὲ καπνώδους καὶ ξηράς, οὐδετέρα τούτων χωρὶς τῆς ἑτέρας εὑρίσκεται, ἀλλ' ὁμοῦ μὲν καὶ ἄμφω, ἐκ δὲ τοῦ πλεονάζοντος και λεῖται τὸ ὅλον. Η μὲν οὖν ὑγροῦ πλέον μετέχουσα ἀναθυμίασις ἀρχὴ τοῦ ὑομένου ὕδατός ἐστιν· ἡ δὲ τὸ ξηρὸν ἔχουσα πλέον ἀρχὴ καὶ αἰτία καὶ ὕλη τῶν ἀνέμων καὶ τῶν λοιπῶν πνευμάτων γινώσκεται. β'. Ὥσπερ δ' οὐ πᾶν τὸ ὁπωσοῦν ῥέον ὕδωρ λέ γεται ποταμός, ἀλλὰ τὸ ἀρχὴν φύσεως ἔχον πηγήν οὕτως οὐδὲ πᾶν πνεῦμα λέγεται ἄνεμος, ἀλλὰ τὸ ἔχον ἀρχὴν τῆς ἑαυτοῦ φύσεως, οἷον πηγήν· τὰ γὰρ ἐκ τῆς γῆς ἀναφυσήματα πνεύματα μέν εἰσιν, ἐπει – δὴ πνέουσιν· ἄνεμοι δ' οὖν εἰσίν. γ΄. Οτε μὲν οὖν ἡ ἀτμιδώδης ἀναθυμίασις πλεονεκτεῖ, τότε καὶ ἔπομβρα τὰ ἔτη γίνεσθαι είωθεν ὅτε δ' ἡ ξηρὰ καὶ καπνώδης, τότε καὶ τὰ ἔτη ἀνε μώδη καὶ αὐχμηρά. δ'. Ποτὲ μὲν οὖν συμβαίνει κατὰ πολλὴν ἅμα χώραν καὶ συνεχῆ ἡ ἐπομβρίαν γίνεσθαι ἢ ἀνέμους καὶ αὐχμού, ποτὲ δὲ καὶ κατὰ μέρη. Πολλάκις γὰρ ἡ μὲν κύκλῳ χώρα λαμβάνει τοὺς ὄμβρους· μέρος δέ τι ταύτης λείπεται αὐχμηρόν· ἢ καὶ ἀνάπαλιν, τῆς κύκλῳ χώρας αὐχμώσης, μέρος τι ταύτης απομ βρίαν ἔχον εὑρίσκεται. Καὶ εἴη ἂν αἴτιον τὸ τὰ πολλὰ μὲν τὸ αὐτὸ πάθος ἐπὶ πλείω διήκειν χώραν, διὰ τὸ τὰ σύνεγγυς ἀλλήλων μέρη τῆς γῆς ὁμοίαν ἔχειν σχέσιν πρὸς τὸν ἥλιον τὸν τῶν ἀναθυμιάσεων αἴτιον, εἰ μὴ διά τινα θέσιν ἰδίαν τόπο: τινὲς δια
SYNOPSIS CAPITIS XVII,
QUOD
EST DE VENTIS ET RELIQUIS FLATĪBUS.
est.
A. Dividit exhalationem in rapidam et fumidam, quarum utraque ab alterius suæ qualitatis excellentia
ita nuncupatur; et illa quidem aquarum pluentium; hæc, ventorum et flatuum materialis causa
2. Ut non omnis aqua fluens, fluvius, sic nec omnis flatus, ventus est; adeoque fatus latius
patet quam ventus. - 3. Superante exhalatione vapidu, pluviosi; dominante fumida, ventosi et squalidi
anni exoriuntur. 4. Alias in tota aliqua regione vel pluviarum copia, vel venti et squalores exortiuntur, quia partes illius eamdem ad solem habent dispositionem; alias vero tantum in parte quapiam
illius, quia exhalationes non in eadem semper regione manent, sed interdum ex una migrant in aliam
a flatibus aliquibus propulsæ. 5. Infert et concludit ex superioribus, maieriam ventorum esse exhalationem calidam et siccam, et per occupationem docet, ventos tamen non videri calidos, quia aerem multo frigido vapore plenum commoveant, quod etiam exemplo declarat desumpto a fatu oris 189 humani.
Modum exponit, quo venti super et infra terram ex calida et sicca exhalatione oriantur, modo nimirum spissalionis et condensationis et coalitionis; perinde ut aqua ex vapore super et infra terram generatur. - 7. Ventorum quidem materia est exhalatio calida et sicca, sed non impermista et inconfusa,
id est, pura et sincera, quod arguit ventorum in aere quiescente prope terram generatio. 8. Comparationem aquarum super et infra terram concretionis cum ventorum concretione, quin et ipsorum
fluviorum ventorumque instituit. 9. Ventos non ex sola pure et sincere calida siccaque exhalatione
generali ab ipsorum motu obliquo etiam ostendit. 10. Ventos duodecim a quatuor mundi plagis flan -
tes numerat. 11. Ventorum respeclu Græciæ in qua fuit auctor, qualitates et varios effecius commemorat, quoram alii sunt sereni, alii humidi, alii nivales, alii æstuosi, alii cœlum nubibus stipant, alii
fulgura aferunt, alii grandines causantur. 12. Docet qui venti εκνεφίαι, hoc est, procella et veuti
procellosi fant. 13. Explicat qui venti sibi invicem sint contrarii, eosque in specie enumerat, quod
membrum ut et sequens ex diagrammate optime intelligitur. - 14. Adhuc specialius declarat qui venti
orientales, qui occidentales, qui septentrionales, qui meridionales sint. 15. Venios in fortiores et inbecilliores 190 pro locorum diversitate dividit. 16. Alias etiam ventorum species, apogæos, encolpias,
typhonicos, ecnephias, exhydrias enumerat. -17. Ventos a linea motus sui in euthypnoos et anacampsipnoos,
partitur. 18. Ostendit qui venti etesiæ et ornithiæ dicantur. 19. Violentos fatus, calægidem,
thyellum, lelapem, strobilum, terræ unaphysema seu aspirationem describit.
CAPUT XVII.
De ventis et reliquis flatibus.
1. Cum: duplex sit exhalatio, alia rapidla et
Lunida, alia fumida et sicca; neutra harum absque altera reperitur, sed et ambæ simul sunt;
ex eo vero quod præ altero abundat, totum nuncupatur. Exhalatio igitur quæ plus humidi participat,
pluentis aquæ est principium; quæ autem plus
sicci habet, ea principium et causa et materia
ventorum reliquorumque flatuum agnoscitur.
2. Quemadmodum autem non omnis quomodocunque fluens aqua fluvius dicitur, sed ea de.
mum quæ pro principio fluxus fontem habet, sic
neque omnis flatus, ventus dicitur; sed qui pro
principio fluxus sui quasi fontem habet; nam
aspirationes ex terra, falus quidem sunt, quia
flant; venti tamen non sunt.
3. 191 Quando igitur vapida exhalatio abundat, tunc etiam pluviosi anni; quando autem sicca et fumida, tunc etiam ventosi et squalidi exoriri consueverunt.
Περὶ ἀνέμων καὶ τῶν λοιπῶν πνευμάτων.
α΄. Διττῆς οὔσης τῆς ἀναθυμιάσεως, τῆς μὲν
ἀτμιδώδους καὶ ὑγρᾶς, τῆς δὲ καπνώδους καὶ ξηράς,
οὐδετέρα τούτων χωρὶς τῆς ἑτέρας εὑρίσκεται, ἀλλ'
ὁμοῦ μὲν καὶ ἄμφω, ἐκ δὲ τοῦ πλεονάζοντος και
λεῖται τὸ ὅλον. Η μὲν οὖν ὑγροῦ πλέον μετέχουσα
ἀναθυμίασις ἀρχὴ τοῦ ὑομένου ὕδατός ἐστιν· ἡ δὲ τὸ
ξηρὸν ἔχουσα πλέον ἀρχὴ καὶ αἰτία καὶ ὕλη τῶν
ἀνέμων καὶ τῶν λοιπῶν πνευμάτων γινώσκεται.
β'. Ὥσπερ δ' οὐ πᾶν τὸ ὁπωσοῦν ῥέον ὕδωρ λέγεται ποταμός, ἀλλὰ τὸ ἀρχὴν φύσεως ἔχον πηγήν
οὕτως οὐδὲ πᾶν πνεῦμα λέγεται ἄνεμος, ἀλλὰ τὸ
ἔχον ἀρχὴν τῆς ἑαυτοῦ φύσεως, οἷον πηγήν· τὰ γὰρ
ἐκ τῆς γῆς ἀναφυσήματα πνεύματα μέν εἰσιν, ἐπει-
– δὴ πνέουσιν· ἄνεμοι δ' οὖν εἰσίν.
4. Interdum ergo evenit, ut simul per amplam
et continuam regionem aut pluviarum oriatur
abundantia, aut venti et squalores; interdum vero
etiam per partes hoc accidit. Nam sæpe regio circumquaque adjacens pluvias accipit, cum pars illius aliqua squalida relinquatur; aut etiam contra cum regio in circuitu squalida sit, pars quædam illius abundantiam pluviarum habere deprehenditur. Et causa quidem fuerit, quod plerumque c
cadem affectio ad majorem regionem penetrat, quia
partes terræ sibi invicem vicinæ cousimilem ad
* a Meteor. c. 4.
γ΄. Οτε μὲν οὖν ἡ ἀτμιδώδης ἀναθυμίασις πλεονεκτεῖ, τότε καὶ ἔπομβρα τὰ ἔτη γίνεσθαι είωθεν
ὅτε δ' ἡ ξηρὰ καὶ καπνώδης, τότε καὶ τὰ ἔτη ἀνε
μώδη καὶ αὐχμηρά.
δ'. Ποτὲ μὲν οὖν συμβαίνει κατὰ πολλὴν ἅμα
χώραν καὶ συνεχῆ ἡ ἐπομβρίαν γίνεσθαι ἢ ἀνέμους
καὶ αὐχμού, ποτὲ δὲ καὶ κατὰ μέρη. Πολλάκις γὰρ
ἡ μὲν κύκλῳ χώρα λαμβάνει τοὺς ὄμβρους· μέρος
δέ τι ταύτης λείπεται αὐχμηρόν· ἢ καὶ ἀνάπαλιν,
τῆς κύκλῳ χώρας αὐχμώσης, μέρος τι ταύτης απομ
βρίαν ἔχον εὑρίσκεται. Καὶ εἴη ἂν αἴτιον τὸ τὰ
πολλὰ μὲν τὸ αὐτὸ πάθος ἐπὶ πλείω διήκειν χώραν,
διὰ τὸ τὰ σύνεγγυς ἀλλήλων μέρη τῆς γῆς ὁμοίαν
ἔχειν σχέσιν πρὸς τὸν ἥλιον τὸν τῶν ἀναθυμιάσεων
αἴτιον, εἰ μὴ διά τινα θέσιν ἰδίαν τόπο: τινὲς δια-
col. 1165–1166page 320 of 548
PG 142:1165φορὰς ἔχουσι πρὸς τὸν ἥλιον παρὰ τοὺς οἷς παρά κεινται. Οὐ μὴν ἀλλ' ἐνίοτε κατὰ μὲν τόδε τὸ μέσ ρος τὴν ξηρὰν ἀναθυμίασιν συμβαίνει πλεονεκτεῖν, κατὰ δὲ τὸ παρακείμενον τὴν ὑγράν· καὶ ἀνάπαλιν. Οὗπερ αἴτιον ἂν εἴη τὸ ποτὲ μὲν ἀφ᾿ ἧς ἀναφέρεται χώρας ἡ ξηρά, κατὰ ταύτην καὶ μένειν ρέουσαν αὐτήν· ὁμοίως καὶ ἀφ᾿ ἧς ἡ ὑγρὰ τὴν ὑγράν. Ο τὰ δ' ὑπαλλάσσεσθαι καὶ ἀπωθεῖσθαι ὑπὸ πνευμάτων τινῶν τὴν μὲν ὑγρὰν, ὅθεν ἡ ξηρά, τὴν δὲ ξηράν ὅθεν ἡ ὑγρά· ἢ ἡ μὲν ἔμεινε καθὸ ἀνηνέχθη, ἡ δ᾽ εἰς ἄλλην που χώραν ἀπώσθη. ε'. Τὴν μὲν οὖν τῶν ἀνέμων ύλην, θερμὴν καὶ ξηρὰν ἀναθυμίασιν εἶναί φασι, μὴ δοκεῖν δὲ τοὺς ἀνέμους θερμούς, διὰ τὸ κινεῖν τὸν ἀέρα πολ λῆς ἀτμίδος πλήρη τυγχάνοντα καὶ ψυχρᾶς. Οὕτω γὰρ καὶ τὸ διὰ τοῦ στόματος φυσώμενον πνεῦμα θερμὸν μὲν ἐγγύθεν εἶναι τοῦ στόματος, πόρρω δὲ ψυχρὸν διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν. ς'. Ἴσως δ' ἂν ἐκ θερμῆς μὲν ἀναθυμιάσεως ἔχοιεν οἱ ἄνεμοι τὰς ἀρχὰς, ὥσπερ δὴ καὶ οἱ δμ βροι (πᾶσα γὰρ ἀναθυμίασις ξηρά τε καὶ ὑγρὰ διὰ τὸ ἐν αὐτῇ θερμὸν ἀναθυμιᾶται καὶ ἀναφέρεται). Αλλ' ὥσπερ ἡ ἀτμὶς διὰ ψύξιν πιλουμένη καὶ πο χνουμένη δύναται μεταβάλλειν εἰς ὕδωρ· οὐκ ἄτο πον ἂν εἴη τυχὸν τὸν αὐτὸν τρόπον ὑπολαβεῖν καὶ τὴν θερμὴν καὶ ξηρὰν ἀναθυμίασιν πιλεῖσθαί τε καὶ πυκνοῦσθαι, καὶ εἰς πνεῦμα συνίστασθαι. Και ὥσπερ ἐκ τῆς ὑγροτέρας αναθυμιάσεως γίνεται ὕδωρ ὑπὲρ γῆν τε καὶ ὑπὸ γῆν, οὕτως αὖ ἐκ τῆς ξη ροτέρας γίνεσθαι πνεῦμα καὶ ἄνω καὶ κάτω ὑπὸ γῆν. ζ'. Ὕλη μὲν οὖν τῶν ἀνέμων εἴη ἂν ἡ θερμὴ ἀναθυμίασις καὶ ξηρά, οὐκ ἀμιγής οὐδ᾽ ἄκρατος ἐπείπερ ἡ τοιαύτη διαβαίνει πρὸς τὸ ὑπέκκαυμα· ἡ δὲ τῶν ἀνέμων σύστασις πλησίον γίνεται τῆς γῆς ἐν τῷ ἠρεμοῦντι ἀέρι, ἀλλ' οὐκ ἐν τῷ ὑπὸ τοῦ αἰθέ ρος συνεπισυρομένῳ μετὰ τοῦ ὑπεκκαύματος. Η γὰρ ἂν ἐπὶ ταυτό περιήγοντο πάντες ἄνεμοι· νῦν δὲ καί τινες ἀλλήλοις ἀντιπνέουσιν. ᾿Αλλὰ καί τινα τῶν ὑψηλοτέρων ἱστορεῖται ὁρῶν ὑπερνέφελά τε καὶ ὑπερήνεμα. Ενθα γοῦν τὰ νέφη συνίστανται, ἐκεῖσε δοκεῖ καὶ τοὺς ἀνέμους συνίστασθαι. η'. Καὶ ὥσπερ τὰς ῥανίδας κατὰ μικρὰ συνισταμένας τὸ πρῶτον, ἔπειτ᾽ ἀλλήλαις μιγνυμένας τὸ τελευταίον καταφέρεσθαι μετά πλήθους· ὡς δὲ κάν τῇ γῇ κατολίγον τὸ ὕδωρ συλλειβόμενον νοτιζούσης τῆς γῆς, καὶ τότε συναγόμενον εἰς ἕν, τὰς τῶν που ταμῶν ἀρχὰς ἐκτελεῖν, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τὴν τῶν ἀνέμων σύστασιν γίνεσθαι· πολλῶν γὰρ ἀναθυμιάσεων κατὰ μικρὸν ἀλλήλαις συνουσῶν εἰς τὸ φανερὸν οἱ ἄνεμοι προέρχονται μέγεθος. Διὸ καὶ ἐλάχιστοι μέν εἰσιν ὅθεν ἄρχονται πίνειν· προϊόντες δ' αύξονται καὶ λαμπροί γίνονται προσγινομένων αὐτοῖς ἀναθυμιάσεων κατὰ τὴν εἰς τὸ πρόσθεν πρό οδον καὶ συναύξουσῶν αὐτούς. "Οπερ καὶ τῶν μετ
11€5
φορὰς ἔχουσι πρὸς τὸν ἥλιον παρὰ τοὺς οἷς παρά- solem qui exhalationum causa est dispositionen
κεινται. Οὐ μὴν ἀλλ' ἐνίοτε κατὰ μὲν τόδε τὸ μέσ
ρος τὴν ξηρὰν ἀναθυμίασιν συμβαίνει πλεονεκτεῖν,
κατὰ δὲ τὸ παρακείμενον τὴν ὑγράν· καὶ ἀνάπαλιν.
Οὗπερ αἴτιον ἂν εἴη τὸ ποτὲ μὲν ἀφ᾿ ἧς ἀναφέρεται
χώρας ἡ ξηρά, κατὰ ταύτην καὶ μένειν ρέουσαν
αὐτήν· ὁμοίως καὶ ἀφ᾿ ἧς ἡ ὑγρὰ τὴν ὑγράν. Ο τὰ
δ' ὑπαλλάσσεσθαι καὶ ἀπωθεῖσθαι ὑπὸ πνευμάτων
τινῶν τὴν μὲν ὑγρὰν, ὅθεν ἡ ξηρά, τὴν δὲ ξηράν
ὅθεν ἡ ὑγρά· ἢ ἡ μὲν ἔμεινε καθὸ ἀνηνέχθη, ἡ δ᾽
εἰς ἄλλην που χώραν ἀπώσθη.
habent, nisi propter situm aliquem peculiarem,
loca quædam ab illis quibus adjacent differentia in
habeant. At vero interdum in una aliqua parte
exhalationem siccam; in adjacente vero, humidam
abundare contingit, et contra. Cujus rei causa est,
quod interdum ex qua regione ascendit sicca
[exhalatio], in eadem etiam duens ipsa manent;
similiter 192 ex qua humida elevatur, ut il
subsistat humida. Interdum vero vice versa mulatur, et a flatibus aliquibus depellitur, humida co
unde sicca est, sicca eo unde humida est; aut una quidem subsistit, quatenus sublata est; altera
vero in aliam alicubi regionem repulsa est.
ε'. Τὴν μὲν οὖν τῶν ἀνέμων ύλην, θερμὴν
καὶ ξηρὰν ἀναθυμίασιν εἶναί φασι, μὴ δοκεῖν δὲ
τοὺς ἀνέμους θερμούς, διὰ τὸ κινεῖν τὸν ἀέρα πολλῆς ἀτμίδος πλήρη τυγχάνοντα καὶ ψυχρᾶς. Οὕτω
γὰρ καὶ τὸ διὰ τοῦ στόματος φυσώμενον πνεῦμα
θερμὸν μὲν ἐγγύθεν εἶναι τοῦ στόματος, πόρρω δὲ
ψυχρὸν διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν.
ς'. Ἴσως δ' ἂν ἐκ θερμῆς μὲν ἀναθυμιάσεως
ἔχοιεν οἱ ἄνεμοι τὰς ἀρχὰς, ὥσπερ δὴ καὶ οἱ δμβροι (πᾶσα γὰρ ἀναθυμίασις ξηρά τε καὶ ὑγρὰ
διὰ τὸ ἐν αὐτῇ θερμὸν ἀναθυμιᾶται καὶ ἀναφέρεται).
Αλλ' ὥσπερ ἡ ἀτμὶς διὰ ψύξιν πιλουμένη καὶ πο
χνουμένη δύναται μεταβάλλειν εἰς ὕδωρ· οὐκ ἄτο
πον ἂν εἴη τυχὸν τὸν αὐτὸν τρόπον ὑπολαβεῖν καὶ
τὴν θερμὴν καὶ ξηρὰν ἀναθυμίασιν πιλεῖσθαί τε
καὶ πυκνοῦσθαι, καὶ εἰς πνεῦμα συνίστασθαι. Και
ὥσπερ ἐκ τῆς ὑγροτέρας αναθυμιάσεως γίνεται
ὕδωρ ὑπὲρ γῆν τε καὶ ὑπὸ γῆν, οὕτως αὖ ἐκ τῆς ξηροτέρας γίνεσθαι πνεῦμα καὶ ἄνω καὶ κάτω ὑπὸ γῆν.
ζ'. Ὕλη μὲν οὖν τῶν ἀνέμων εἴη ἂν ἡ θερμὴ
ἀναθυμίασις καὶ ξηρά, οὐκ ἀμιγής οὐδ᾽ ἄκρατος·
ἐπείπερ ἡ τοιαύτη διαβαίνει πρὸς τὸ ὑπέκκαυμα· ἡ
δὲ τῶν ἀνέμων σύστασις πλησίον γίνεται τῆς γῆς
ἐν τῷ ἠρεμοῦντι ἀέρι, ἀλλ' οὐκ ἐν τῷ ὑπὸ τοῦ αἰθέ
ρος συνεπισυρομένῳ μετὰ τοῦ ὑπεκκαύματος. Η
γὰρ ἂν ἐπὶ ταυτό περιήγοντο πάντες ἄνεμοι· νῦν
δὲ καί τινες ἀλλήλοις ἀντιπνέουσιν. ᾿Αλλὰ καί τινα
τῶν ὑψηλοτέρων ἱστορεῖται ὁρῶν ὑπερνέφελά τε καὶ
ὑπερήνεμα. Ενθα γοῦν τὰ νέφη συνίστανται, ἐκεῖσε
δοκεῖ καὶ τοὺς ἀνέμους συνίστασθαι.
5. Materiam ergo ventorum, exhalationem calidam et siccam esse aiunt; non videri autem ventos
calidos, propterea quod aerem moveant, qui multo
et frigido vapore refertus est. * Sic enim et flatum
qui ore exhalatur, calidum quidem prope us; al
ab ipso remotum, ex eadem causa frigidum esse.
6. Forte autem ex calida quidem exhalatione
venti habent principia, quemadmodum etiam pluviæ (nam omnis exhalatio cum sicca tum bumida
propter calorem quem in se habet exhalatur et
sursum fertur). Sed quemadmodum vapor, cuín
propter refrigerationem spissatur et condensatur,
in aquam mutari potest; forte haud absurdum est
et calidam siccamque exhalationen spissari et
condensari, et inflatum coalescere. Ac quemadmo -
dum ex humidiore exhalatione fit aqua super et
infra terram, sic vicissim ex 193 sicciore flatum
Geri sursum et deorsum infra terram.
7. Materia igitur ventorum erit exhalatio calida
et sicra, non impermista, nec pura, quandoquidem
quæ talis est ad ſomitem penetrat; cum ventorum
concretio prope terram in aere quiescente fat,
non in eo qui una cum succensione ab æthere attrahitur. Alioqui omnes venti circumagerentur
eodem spatio; jam vero etiam alii contra se flant
invicem. Sed et de quibusdam montibus altioribus proditum in historiis reperitur, quod nebulas
et ventos transcendant. Ubi igitur nubes concrescunt, ibi etiam venti concrescere videntur.
8. Et quemadmodum guttæ cum pauxillatim
primo coagmentantur, deinde inter se commiscentur, în copia tandem deferuntur; et sicut
η'. Καὶ ὥσπερ τὰς ῥανίδας κατὰ μικρὰ συνισταμένας τὸ πρῶτον, ἔπειτ᾽ ἀλλήλαις μιγνυμένας τὸ
τελευταίον καταφέρεσθαι μετά πλήθους· ὡς δὲ κάν aqua in terra sensim stillans, humorem sciτῇ γῇ κατολίγον τὸ ὕδωρ συλλειβόμενον νοτιζούσης
τῆς γῆς, καὶ τότε συναγόμενον εἰς ἕν, τὰς τῶν που
ταμῶν ἀρχὰς ἐκτελεῖν, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τὴν·
τῶν ἀνέμων σύστασιν γίνεσθαι· πολλῶν γὰρ ἀναθυμιάσεων κατὰ μικρὸν ἀλλήλαις συνουσῶν εἰς τὸ
φανερὸν οἱ ἄνεμοι προέρχονται μέγεθος. Διὸ καὶ
ἐλάχιστοι μέν εἰσιν ὅθεν ἄρχονται πίνειν· προϊόντες
δ' αύξονται καὶ λαμπροί γίνονται προσγινομένων
αὐτοῖς ἀναθυμιάσεων κατὰ τὴν εἰς τὸ πρόσθεν πρό
οδον καὶ συναύξουσῶν αὐτούς. "Οπερ καὶ τῶν μετ
11 Meteor. c. 8.
. 11 Meteor. c. 4,
licet fundente terra, et tunc in unum coiens, luminum efficit principia; eodem modo et ventorum concretio feri videtur; cum enim multæ exhalatioues
paulatim congressæ fuerint, tum venti ad manifestam magnitudinem perveniunt. Quamobrem
etiam minimi sunt ibi, unde flare incipiunt; sed
progressu augentur 194 et largi fiunt, dum per
motum in anteriora accedentes exhalationes angent ipsos. Quod etiam in magnis fluminibus fieri
conspicitur. Nam in fluxionum suarum primordiis
col. 1167–1168page 321 of 548
PG 142:1167γάλων ποταμών γινόμενον φαίνεται. Μικρά μὲν γὰρ εἰσιν ἐν ταῖς τῶν ῥύσεων ἀρχαῖς, ἐπείπερ οὐκ ὀλίγοι αὐτῶν ἐν κρηνῶν ἄρχονται, προϊόντες δὲ μεγεθύν νονται διαφόρων ρευμάτων εἰσβαλλόντων αὐτοῖς. Θ. "Οτι δὲ οὐκ ἐκ μόνης θερμῆς καὶ ξηρᾶς ἀνα θυμιάσεως τοῖς ἀνέμοις ἡ γένεσις, καὶ ἀπὸ τῆς αὐ τῶν κινήσεως γνώριμον· ἄνω γὰρ ἂν ἕκαστος αὐτῶν ἐφέρετο, τὴν οὐσίαν ἔχων τοιαύτην ἀναθυμίασιν. Νῦν δὲ τῶν ὅλων ἀνέμων ἡ κίνησις εἰς τὸ πλάγιον πως καὶ λοξή. ι'. Δυοκαίδεκα δὲ πάντες ἄνεμοι φαίνονται πνέοντες. ἀπὸ τῆς ἰσημερινῆς ἀνατολῆς ἀπηλιώτης, ὁ παρὰ Σικελιώταις Ελλησποντίας καλούμενος, καρ νάδας δὲ παρὰ Φοίνιξι, καὶ παρὰ τοῖς ἐν Πόντῳ βερεκυντίας· ἀπὸ τῆς ἰσημερινῆς δυσμῆς ζέφυρος ἀπὸ τῆς θερινῆς ἀνατολῆς καικίας· ἀπὸ τῆς θερινής δυσμῆς ἀργέστης, ὁ καὶ ὀλυμπίας καὶ ἰάπυξ καὶ σκίῤῥων ὀνομαζόμενος· ἀπὸ τῆς χειμερινῆς ἀνατολῆς εὗρος· ἀπὸ τῆς χειμερινῆς δυσμῆς λίψ· ἀπὸ τῶν περὶ τὴν ἄρκτον τόπων βορέας ὁ κυρίως ἀπαρκτίας λεγόμενος· ἀπὸ δὲ τῶν περὶ τὴν μεσημβρίαν νότος. Μεταξὺ δ' ἀπαρκτίου καὶ ἀργέστου θρασκίας· μεταξύ καικίου καὶ ἀπαρκτίου ὁ καλούμενος μέσης· τοῦτον δὲ μᾶλλον βορέαν οἶδε καλεῖν ἡ συνήθεια· νότου καὶ λιβὸς λιθόνατος μεταξύ· εὔρου δὲ καὶ νότου εὐρόνοτος, ὁ καὶ φοινικίας. ια΄. Τούτων αίθριοί εἰσιν ἐν ἡμῖν ἀπαρκτίας» θρασκίας, καὶ ἀργέστης, διὰ τὸ τὰ νέφη ἀπωθεῖν ἀφ᾿ ἡμῶν βορειοτέρων ὄντων. Αίθριοι δέ εἰσιν, ὅταν μὴ τύχωσιν εἶναι πάνυ ψυχροί, ώς φθάνειν πηγνύναι τὴν ἀναθυμίασιν καὶ τὰ νέφη πρὸ τοῦ ἀπώσασθαι. Ὁ δὲ καικίας οὐκ ἀεί ἐστιν αἴθριος διὰ τὸ ἀνακάμπτειν εἰς ἑαυτὸν, ὅθεν ἄρχεται. Οὐδὲ γὰρ εὐθεῖαν εἰς τὰ πλάγια φέρεται, ἀλλὰ κυρτήν, ἔχουσαν τὸ κυρτόν νενευκὸς πρὸς τῇ γῇ. ᾿Ανανεύων δὲ καὶ προσπίπτων τοῖς νέφεσιν οὐκ ἀπωθεῖ ταῦτα, ἀλλὰ προσάγει τῷ τόπῳ ὅθεν οὗτος ὁ ἄνεμος πνεῖ. Τοῦτο δ' ἂν συμβαί ναι περὶ αὐτὸν τῷ προσγειότερον αὐτῷ πνέοντι ἀντι πίπτειν τινὰς τῆς γῆς ἐξοχάς, καὶ οὕτως ἀναστρέφειν εἰς τὰ ἄνω τὴν τοῦ πνεύματος τοῦδε φοράν. Υγροὶ δὲ μάλιστα τῶν ἀνέμων εἰσὶ λίψ, καικίας καὶ ἀπηλιώτης· ξηροὶ δὲ ἀργέστης καὶ εὗρος· &ς εὗρος ἐν ἀρχῇ μὲν ὑπάρχει ξηρός, τελευτῶν δὲ πέ φυκεν ὑδατώδης γίνεσθαι. Νιφετώδεις δὲ μάλιστα μέσης καὶ ἀπαρκτίας· οὗτος γὰρ ψυχρότατοι και ματώδεις δὲ νότος, ζέφυρος καὶ εὗρος. Νέφεσι δὲ πυκνοῦσι τὸν οὐρανὸν, πυκνοτέροις μὲν ὁ κακία;, ἀραιοτέροις δέ πως ὁ λίψ. Αστραπαῖοι δ' εἰσὶν ἀπὸ αρκτίας, θρασκίας, ἀργέστης, καὶ πρὸς τούτοις δ μέσης. Ψυχρο! γὰρ ὄντες διὰ τὸ ἐγγύτερον ἡμῶν πνεῖν, καὶ ἀπὸ τῶν ἀρκτικῶν μερῶν ὄντων ψυχρών, πιλοῦσι τὰ νέφη διὰ τὴν ψυχρότητα. Πιλουμένων δὲ τῶν νεφῶν τὸ ἐν αὐτοῖς ἐναπειλημμένον θερμόν ἀθροιζόμενον εἰς ἕν, μετὰ βίας ἁθρόον ἐκκρίνεται διὰ τὴν σφοδρὰν κίνησιν ἐκπυρωθέν. Αὐτῶν δὲ τού.
parva sunt, quandoquidem non pauca earum ex γάλων ποταμών γινόμενον φαίνεται. Μικρά μὲν γὰρ
scaturiginibus incipiunt; sed progressu majora
Aunt, diversis in ipsa amnibus influentibus.
9. Quod autem non ex sola calida et sicca exbaJatione ventis sit generatio, id etiam ex ipsorum
motu manifestum est; nam sursum eorum quisque moveretur, si ex ejusmodi exhalatione substantiam haberet. Jam autem omnium ventorum
motus in latus quodammodo et obliquus est.
10. Omnes porro venti " qui flant duodecim observantur; ab ortu æquinoctiali subsolanus, qui
apud Siculos hellespontias, apud Phoenices carnabas, apud accolas Ponti berecyntias vocatur;
ab occasu æquinoctiali, zephyrus, Latine favonius;
ab ortu æstivo cæcias; ab occasu æstivo argestes,
Latine corus, qui et olympias et japyx et scirron
nominatur; ab ortu hiberno, curus, alias Latine
culturnus; ab occasu hiberno,libs, alias africus;
a locis juxta arctum fursan], boreas, qui proprie
195 septentrio dicitur; ab iis qui circa meridiem, notus, Romanis auster; inter septentrionem et corum thrascias; inter cæciam et septentrionem qui meses vocatur; quem quidem consueto more boream vel aquilonem potius appellainus; inter austrum et africum libonotus, quasi
dicas, africauster; inter vulturnum et austrum,
phoenicias dicitur.
εἰσιν ἐν ταῖς τῶν ῥύσεων ἀρχαῖς, ἐπείπερ οὐκ ὀλίγοι
αὐτῶν ἐν κρηνῶν ἄρχονται, προϊόντες δὲ μεγεθύν
νονται διαφόρων ρευμάτων εἰσβαλλόντων αὐτοῖς.
Θ. "Οτι δὲ οὐκ ἐκ μόνης θερμῆς καὶ ξηρᾶς ἀνα
θυμιάσεως τοῖς ἀνέμοις ἡ γένεσις, καὶ ἀπὸ τῆς αὐ
τῶν κινήσεως γνώριμον· ἄνω γὰρ ἂν ἕκαστος αὐτῶν
ἐφέρετο, τὴν οὐσίαν ἔχων τοιαύτην ἀναθυμίασιν.
Νῦν δὲ τῶν ὅλων ἀνέμων ἡ κίνησις εἰς τὸ πλάγιον
πως καὶ λοξή.
ι'. Δυοκαίδεκα δὲ πάντες ἄνεμοι φαίνονται πνέοντες. ἀπὸ τῆς ἰσημερινῆς ἀνατολῆς ἀπηλιώτης, ὁ
παρὰ Σικελιώταις Ελλησποντίας καλούμενος, καρνάδας δὲ παρὰ Φοίνιξι, καὶ παρὰ τοῖς ἐν Πόντῳ
βερεκυντίας· ἀπὸ τῆς ἰσημερινῆς δυσμῆς ζέφυρος
ἀπὸ τῆς θερινῆς ἀνατολῆς καικίας· ἀπὸ τῆς θερινής
δυσμῆς ἀργέστης, ὁ καὶ ὀλυμπίας καὶ ἰάπυξ καὶ
σκίῤῥων ὀνομαζόμενος· ἀπὸ τῆς χειμερινῆς ἀνατολῆς εὗρος· ἀπὸ τῆς χειμερινῆς δυσμῆς λίψ· ἀπὸ τῶν
περὶ τὴν ἄρκτον τόπων βορέας ὁ κυρίως ἀπαρκτίας
λεγόμενος· ἀπὸ δὲ τῶν περὶ τὴν μεσημβρίαν νότος.
Μεταξὺ δ' ἀπαρκτίου καὶ ἀργέστου θρασκίας· μεταξύ
καικίου καὶ ἀπαρκτίου ὁ καλούμενος μέσης· τοῦτον
δὲ μᾶλλον βορέαν οἶδε καλεῖν ἡ συνήθεια· νότου καὶ
λιβὸς λιθόνατος μεταξύ· εὔρου δὲ καὶ νότου εὐρόνο
τος, ὁ καὶ φοινικίας.
euronotus, quasi dicas
11. Ex his apud nos sereni sunt septentrio, thrascias, et corus, propterea quod a nobis nubes adigant, cum aquilonares simus. Sereni autem sunt,
cum non admodum frigidi fuerint, ut prius exhalatio
glu coustringatur et nubes, quam abigantur. Caecias
autem non est semper serenus, propterea quod in
seipsum, unde incipit, reflectatur. Neque enim
juxta rectam lineam ad latus movetur, sed
juxta gibbosam, quæ gibbositate sua ad terram vergit. Idem autem cum emergit, et in nubes impingit, non depellit ipsas sed adducit ad locum, unde
flat ipse. Ifoc auten circa ipsum contingit, quod
quia propius terram flat, eminentes aliquæ terræ
partes ipsi obsistant, ac ita hojusce flatus motio
196 sursum revertatur. Maxime autem humidi
sunt ex ventis: alricus, cacias et subsolanus; sicci,
corus et vulturnus: qui vulturnus in principio quidem
siccus est, sed tandem aquam mittere consuevit.
Nivales maxime, meses et septentrio, quippe hi frifidissimni; estuosi, auster, lavonius, et vulturnus.
Nubibus' autem stipant cœlum. densioribus quidem
cacias, rariusculis quodammodo africus. Fulgura
afferunt, septentrio, thrascias, et corus, et meses
insuper. Cum enim frigidi sint, quia propius nos
flint veniuntque a partibus arcticis quæ frigidæ
saht; propter frigiditatem nubes spissant. Al
vero cum ñubes spissantur, quod inibi calidum
sulietum est dum in unum cogitur, pervim confertem vehementi wotu inflammatuin excernitur. Ho-
* 11 Meteor. c. 4 et 6. et De mundo c. 4.
vulturnauster, qui etiam
ια΄. Τούτων αίθριοί εἰσιν ἐν ἡμῖν ἀπαρκτίας»
θρασκίας, καὶ ἀργέστης, διὰ τὸ τὰ νέφη ἀπωθεῖν
ἀφ᾿ ἡμῶν βορειοτέρων ὄντων. Αίθριοι δέ εἰσιν, ὅταν
μὴ τύχωσιν εἶναι πάνυ ψυχροί, ώς φθάνειν πηγνύναι
τὴν ἀναθυμίασιν καὶ τὰ νέφη πρὸ τοῦ ἀπώσασθαι. Ὁ
δὲ καικίας οὐκ ἀεί ἐστιν αἴθριος διὰ τὸ ἀνακάμπτειν
εἰς ἑαυτὸν, ὅθεν ἄρχεται. Οὐδὲ γὰρ εὐθεῖαν εἰς τὰ
πλάγια φέρεται, ἀλλὰ κυρτήν, ἔχουσαν τὸ κυρτόν
νενευκὸς πρὸς τῇ γῇ. ᾿Ανανεύων δὲ καὶ προσπίπτων
τοῖς νέφεσιν οὐκ ἀπωθεῖ ταῦτα, ἀλλὰ προσάγει τῷ
τόπῳ ὅθεν οὗτος ὁ ἄνεμος πνεῖ. Τοῦτο δ' ἂν συμβαίναι περὶ αὐτὸν τῷ προσγειότερον αὐτῷ πνέοντι ἀντιπίπτειν τινὰς τῆς γῆς ἐξοχάς, καὶ οὕτως ἀναστρέ
φειν εἰς τὰ ἄνω τὴν τοῦ πνεύματος τοῦδε φοράν.
Υγροὶ δὲ μάλιστα τῶν ἀνέμων εἰσὶ λίψ, καικίας
καὶ ἀπηλιώτης· ξηροὶ δὲ ἀργέστης καὶ εὗρος· &ς
εὗρος ἐν ἀρχῇ μὲν ὑπάρχει ξηρός, τελευτῶν δὲ πέφυκεν ὑδατώδης γίνεσθαι. Νιφετώδεις δὲ μάλιστα
μέσης καὶ ἀπαρκτίας· οὗτος γὰρ ψυχρότατοι και
ματώδεις δὲ νότος, ζέφυρος καὶ εὗρος. Νέφεσι δὲ
πυκνοῦσι τὸν οὐρανὸν, πυκνοτέροις μὲν ὁ κακία;,
ἀραιοτέροις δέ πως ὁ λίψ. Αστραπαῖοι δ' εἰσὶν ἀπὸ
αρκτίας, θρασκίας, ἀργέστης, καὶ πρὸς τούτοις δ
μέσης. Ψυχρο! γὰρ ὄντες διὰ τὸ ἐγγύτερον ἡμῶν
πνεῖν, καὶ ἀπὸ τῶν ἀρκτικῶν μερῶν ὄντων ψυχρών,
πιλοῦσι τὰ νέφη διὰ τὴν ψυχρότητα. Πιλουμένων δὲ
τῶν νεφῶν τὸ ἐν αὐτοῖς ἐναπειλημμένον θερμόν
ἀθροιζόμενον εἰς ἕν, μετὰ βίας ἁθρόον ἐκκρίνεται
διὰ τὴν σφοδρὰν κίνησιν ἐκπυρωθέν. Αὐτῶν δὲ τού.
col. 1169–1170page 322 of 548
PG 142:1169ΕΡΙΤΟΜΕ των ἔνιοι καὶ χαλαζώδεις εἰσὶ τῷ ψυχρότητα πηγνύ και ταχέως τὸ ἐκκρινόμενον ύδωρ. Δοκεῖ γὰρ καὶ οὕτως χάλαζα γίνεσθαι. ιβ. Καθίστανται δὲ καὶ ἐκνεφίας ἀπαρκτίας, θρασκίας καὶ ἀργέστης. Εκνεφίαι γὰρ γίνονται, ὅταν ἄλλων πνεόντων ἀνέμων ἄλλοι ἐπιπεσόντες αὐτ τοῖς παύσωσιν αὐτούς. Οταν οὖν οἱ πρῶτοι πνέοντες ἀπώσωνται τὰ νέφη, δοκοῦσιν οἱ ἐκ τῶν ἐναντίων μερῶν ἐμπίπτοντες αὐτοῖς πνεῖν ἐξ αὐτῶν τῶν νε φῶν. Ἐπιπίπτουσι δὲ μάλιστα πνέουσιν ἄλλοι; οὗτοι οἱ ἄνεμοι διὰ τὸ ἐγγύθεν αὐτοὺς πνέοντας καὶ μετὰ θύμης είναι σφοδρούς. ιγ. Ἐπεὶ δὲ τὰ πλεῖστον ἀπέχοντα κατὰ τόπου εναντία κατά τόπον ἐστί· πλεῖστον δ' ἀπέχει τὰ κατά διάμετρον· ἡ δ᾽ ἐσημερινὴ ἀνατολὴ καὶ ἡ Ισημερινή δυσμὴ διαμετροῦσιν ἀλλήλας κατὰ τὸν αὐτὸν ὁρίζοντα θεωρούμενα, καὶ πάλιν ἡ θερινή ἀνατολὴ καὶ ἡ χειμερινὴ δυσμή· καὶ αὖθις ἡ χειμερινῇ ἀνατολὴ, καὶ θερινή δυσμή· ὁμοίως δὲ καὶ ἡ ἄρκτος καὶ ἡ μεσημβρία· ἐπεὶ ταῦθ' οὕτως ἔχει, εν δηλον ὡς ἀντιπνέουσιν ἀλλήλοις οἱ ἐκ τῶν ἐναντίων τύπων πνέοντες ἄνεμοι. Οθεν ὁ μὲν ἀπηλιώτης ἀντιπνεῖ τῷ ζεφύρω, ο καικίας δὲ τῷ λιδι, ὁ εύρος τῷ ἀργέστῃ, καὶ ὁ βορέας τῷ νότῳ· ὡσαύτως δ θρασκίας τῷ φοινικίᾳ, καὶ ὁ μέσης τῷ λιβονότῳ. Δεῖ δὲ τὴν θέσιν τῶν ἀνέμων καὶ τὴν τοπικήν αὐτῶν ἐναντίωσιν κατανοεῖν ἐκ τοῦ διαγράμματος. ιδ'. 'Ανατολικοὶ μὲν οὖν εἰσιν ἄνεμοι καικιας, ἀπηλιώτης καὶ εὗρος· ὁ μὲν ἀπὸ τῆς θερινῆς ἀνατολῆς, ὁ δ᾽ ἀπὸ τῆς ἰσημερινῆς, ὁ δ᾽ αὖ ἀπὸ τῆς χει μερινῆς. Δυτικοὶ δ᾽ ἄνεμοι ἀργέστης, ζέφυρος, λίψ ὁ μὲν ἀπὸ τῆς θερινῆς δυσμῆς, ὁ δ᾽ ἀπὸ τῆς ἰσημερινῆς· ὁ δὲ λίψ ἀπὸ τῆς χειμερινῆς. 'Αρκτῷοι δὲ ἤτοι βόρειοι θρασκίας, ἀπαρκτίας, καὶ μέσης ὁ κατὰ συνήθειαν βορέας λεγόμενος· ὧν ὁ μὲν θρασκίας ἀπὸ τῶν δεξιῶν τῆς ἄρκτου μερῶν, καὶ ὡς πρὸς δύο σιν ἔχει τὸ πνεῖν, τῇ θερινῇ πλησιάζων δυσμῇ· ὁ δ᾽ ἀπαρκτίας ἀπὸ μέσης ἄρκτου· ὁ δὲ λοιπὸς ἐκ τῶν εὐωνύμων τῆς ἄρκτου μερῶν. "Ανεμοι δὲ μεσημβρινοὶ ἤτοι νότιοι ὁ εὐρόνοτος, ο νότος καὶ ὁ λιθόνοτος ὁ μὲν ἀπὸ τῶν δεξιῶν τῆς μεσημβρίας, ήγουν ἔγγιστα τῇ χειμερινῇ ἀνατολῇ· ὁ δὲ νότος ἐκ μέσης μεσημβρίας· ὁ λιβάνοτος δ' ἐξ ἀριστερᾶς. ιε'. Αλλοι δὲ τῶν ἀνέμων ἄλλως παρ' ἄλλοις μέρεσι φέρονται κραταιότερον ἢ ἀσθενέστερον. Τινὲς δὲ καὶ ἰδιοτρόπως επικρατοῦσιν ἐν τόποις τισὶν ἐκεῖθεν τὴν γένεσιν ἔχοντες. ις'. Καὶ τούτων ὅσοιπερ ἐκ νενοτισμένης πνέουσι γῆς ἀπόγειοι λέγονται· ὅσοι δ' ἐκ κόλπων ἐξάττου σιν, ἐκκολπίαι. Τούτοις δ' ἀνάλογόν τι ἔχουσιν οἱ ἐκ ποταμῶν καὶ λιμνῶν. Ὅσοι δὲ τῶν ἀνέμων κατὰ βῆξιν γίνονται νέφους, εἰ μὲν καὶ ἀνάλυσιν τοῦ πάν
ΕΡΙΤΟΜΕ ΡΑYSICA.
των ἔνιοι καὶ χαλαζώδεις εἰσὶ τῷ ψυχρότητα πηγνύ- rum autem ipsorum nonnulli grandinosi sunt,
και ταχέως τὸ ἐκκρινόμενον ύδωρ. Δοκεῖ γὰρ καὶ
οὕτως χάλαζα γίνεσθαι.
ιβ. Καθίστανται δὲ καὶ ἐκνεφίας ἀπαρκτίας,
θρασκίας καὶ ἀργέστης. Εκνεφίαι γὰρ γίνονται,
ὅταν ἄλλων πνεόντων ἀνέμων ἄλλοι ἐπιπεσόντες αὐτ
τοῖς παύσωσιν αὐτούς. Οταν οὖν οἱ πρῶτοι πνέοντες
ἀπώσωνται τὰ νέφη, δοκοῦσιν οἱ ἐκ τῶν ἐναντίων
μερῶν ἐμπίπτοντες αὐτοῖς πνεῖν ἐξ αὐτῶν τῶν νε
φῶν. Ἐπιπίπτουσι δὲ μάλιστα πνέουσιν ἄλλοι; οὗτοι
οἱ ἄνεμοι διὰ τὸ ἐγγύθεν αὐτοὺς πνέοντας καὶ μετὰ
θύμης είναι σφοδρούς.
ιγ. Ἐπεὶ δὲ τὰ πλεῖστον ἀπέχοντα κατὰ τόπου
εναντία κατά τόπον ἐστί· πλεῖστον δ' ἀπέχει τὰ
κατά διάμετρον· ἡ δ᾽ ἐσημερινὴ ἀνατολὴ καὶ ἡ
Ισημερινή δυσμὴ διαμετροῦσιν ἀλλήλας κατὰ τὸν
αὐτὸν ὁρίζοντα θεωρούμενα, καὶ πάλιν ἡ θερινή
ἀνατολὴ καὶ ἡ χειμερινὴ δυσμή· καὶ αὖθις ἡ χειμε
ρινὴ ἀνατολὴ, καὶ θερινή δυσμή· ὁμοίως δὲ καὶ ἡ
ἄρκτος καὶ ἡ μεσημβρία· ἐπεὶ ταῦθ' οὕτως ἔχει, εν
δηλον ὡς ἀντιπνέουσιν ἀλλήλοις οἱ ἐκ τῶν ἐναντίων
τύπων πνέοντες ἄνεμοι. Οθεν ὁ μὲν ἀπηλιώτης
ἀντιπνεῖ τῷ ζεφύρω, ο καικίας δὲ τῷ λιδι, ὁ εύρος
τῷ ἀργέστῃ, καὶ ὁ βορέας τῷ νότῳ· ὡσαύτως δ
θρασκίας τῷ φοινικίᾳ, καὶ ὁ μέσης τῷ λιβονότῳ.
Δεῖ δὲ τὴν θέσιν τῶν ἀνέμων καὶ τὴν τοπικήν
αὐτῶν ἐναντίωσιν κατανοεῖν ἐκ τοῦ διαγράμματος.
ιδ'. 'Ανατολικοὶ μὲν οὖν εἰσιν ἄνεμοι καικιας,
ἀπηλιώτης καὶ εὗρος· ὁ μὲν ἀπὸ τῆς θερινῆς ἀνατολῆς, ὁ δ᾽ ἀπὸ τῆς ἰσημερινῆς, ὁ δ᾽ αὖ ἀπὸ τῆς χει
μερινῆς. Δυτικοὶ δ᾽ ἄνεμοι ἀργέστης, ζέφυρος, λίψ
ὁ μὲν ἀπὸ τῆς θερινῆς δυσμῆς, ὁ δ᾽ ἀπὸ τῆς ἰσημερινῆς· ὁ δὲ λίψ ἀπὸ τῆς χειμερινῆς. 'Αρκτῷοι δὲ
ἤτοι βόρειοι θρασκίας, ἀπαρκτίας, καὶ μέσης ὁ κατὰ
συνήθειαν βορέας λεγόμενος· ὧν ὁ μὲν θρασκίας
ἀπὸ τῶν δεξιῶν τῆς ἄρκτου μερῶν, καὶ ὡς πρὸς δύο
σιν ἔχει τὸ πνεῖν, τῇ θερινῇ πλησιάζων δυσμῇ· ὁ δ᾽
ἀπαρκτίας ἀπὸ μέσης ἄρκτου· ὁ δὲ λοιπὸς ἐκ τῶν
εὐωνύμων τῆς ἄρκτου μερῶν. "Ανεμοι δὲ μεσημβρινοὶ ἤτοι νότιοι ὁ εὐρόνοτος, ο νότος καὶ ὁ λιθόνοτος
ὁ μὲν ἀπὸ τῶν δεξιῶν τῆς μεσημβρίας, ήγουν
ἔγγιστα τῇ χειμερινῇ ἀνατολῇ· ὁ δὲ νότος ἐκ μέσης
μεσημβρίας· ὁ λιβάνοτος δ' ἐξ ἀριστερᾶς.
ιε'. Αλλοι δὲ τῶν ἀνέμων ἄλλως παρ' ἄλλοις
μέρεσι φέρονται κραταιότερον ἢ ἀσθενέστερον. Τινὲς
δὲ καὶ ἰδιοτρόπως επικρατοῦσιν ἐν τόποις τισὶν
ἐκεῖθεν τὴν γένεσιν ἔχοντες.
ις'. Καὶ τούτων ὅσοιπερ ἐκ νενοτισμένης πνέουσι
γῆς ἀπόγειοι λέγονται· ὅσοι δ' ἐκ κόλπων ἐξάττου
σιν, ἐκκολπίαι. Τούτοις δ' ἀνάλογόν τι ἔχουσιν οἱ ἐκ
ποταμῶν καὶ λιμνῶν. Ὅσοι δὲ τῶν ἀνέμων κατὰ
βῆξιν γίνονται νέφους, εἰ μὲν καὶ ἀνάλυσιν τοῦ πάν
'
quod aqua quæ excernitur propter frigiditatem celeriter congelet et in glaciem concrescat. Sic enim
etiam grando feri videtur.
12. Fiunt autem etiam ecneptiae, hoc est, procelle (vanti qui excussi nubibus seviunt, quos
Græci propterea ecnephias vocant): septentrio,
Ihrascias, et corus.197 Prorelle enim generantur, cum aliis ventis flantibus alii ingruunt, et
eosdem comprimunt. Cum igitur qui primo flant, nubes depulerint, qui in eos ex contrariis partibus incidunt, ex ipsis nubibus dare videntur. Incidunt
autem maxime hi venti in alios fantes, et quod ex
propinquo ipsi spirent, et quod cum impetu vohementes sint.
13. Quoniam autem ea quæ secundum locum a se
invicem distant plurimum, secundum locum contraria sunt; plurimum autem distant a se invicem,
quæ per lineam dimetientem distant; ac æquinoctialis ortus et æquinoctialis occasus a se invicem
per diametrum dissident, ut qui in eodem horizonte spectentur, rursumque ortus estivus et occasus hibernus; ac vicissim ortus hibernus et occasus æstivus; similemque in modum denique arclus [septentriolet meridies; hæc, inquam, quoniam
ita sese habent, satis constat quod venti qui ex
contrariis locis flant, contra se spirent invicem.
Unde subsolanus contra favonium spirat, cæcias
contra africum, vulturnus contra corum, contra
austrum aquilo; similiter et thrascias contra
phoeniciam et meses contra 198 africaustrum.
Oportet autem ventorum, situm et localem eorum
contrariationem ex diagrammate intelligere.
14. Orientales igitur venti sunt, cæclas, subsolanus, et vulturnus; primus ab æstivo, secundus ab æquinoctiali, tertius ab hiberno ortu. Occidentales autem venti sunt corus, favonias et africus; primus ab æstivo, secundus ab æquinoctiali,
tertius, africus, ab hiberno occasu. Septentrionales sive aquilonares thrascias, septentrio et meses, qui consueto more aquilo dicitur; quorum thrascias quidem a dextris ursæ
partibus et veluti ad occasum spirat æstivo ortui
p appropinquans; septentrio a media ursa, reliquus
nempe meses ex sinistris ursæ partibus. Meridiona
les autem sive austrini venti sunt, vulturmuster,
auster, et africauster; primus quidem a dextris
meridiei, hoc est, proxime ortum libernum; secundus, nimirum auster ex medio meridie; tertius africauster a sinistris.
15. Cæterum alii venti in aliis partibus fortius
aut imbecillius feruntur. Aliqui etiam peculiari
ratione quibusdam in locis dominantur, ut qui inde
ortum habeant.
16. Ac de his, illi qui 199 ex humefacta terra
fant, apogei, quasi terra oriundi, dicuntur; qui
autem ex sinibus prosiliunt, encolpiæ, quasi sinuales, vocantur. Inter quos ipsos eosque, qui es
Aluminibus et stagnis erumpunt, nonnihil propor-
col. 1171–1172page 323 of 548
PG 142:1171εἰ δ᾽ ἧττον εἶεν ταχεῖς, ἐκνεφίαι καλοῦνται· μεθ' ὕδατος δ' ἀθρόως ῥαγέντος οπόσοι φέρονται ἐξυδρίας προσαγορεύονται. & χους ποιοῖντο πρὸς ἑαυτοὺς, τυφωνικοὶ ὀνομάζονται. ιζ. Καὶ ὅσοι μὲν τῶν ἀνέμων πρὶς εὐθεῖαν δια πνέουσιν, εὐθύπνιοι λέγονται· ὅσοί δ' ἀνακάμπτουσι πρὸς τὰς οἰκείας ἀρχὰς, καθάπερ ὁ καικίας, ἀνα καμψίπνοοι. ιη'. Λέγονται δέ τινες καὶ ετησίαι κατὰ τὸ θέρος πνέοντες καὶ μίξιν ἔχοντες ἔκ τε τῶν ἀρχτῴων καὶ δυτικῶν· ἄλλοι δ' ὄρνιθίας ἐαρινοί τινες άνεμοι βόρειοι. ιθ'. Τῶν γε μὴν βιαίων πνευμάτων καταιγίς μεν ἔστι, πνεῦμα τύπτον ἄνωθεν ἐξαίφνης μετὰ σφοδρός τητος. Θύελλα δὲ, πνεῦμα μετὰ ῥύμης φερόμενον ἰσχυρᾶς καὶ ἄφνω προσαλλόμενον ἐν τῷ πνεῖν. Λαίλαψ δὲ καὶ στρόβιλος πνεῦμα εἰλούμενον κάτωθεν ἄνω. Γῆς δὲ ἀναφύσημα, πνεῦμα κατὰ τὴν ἐκ βυθοῦ τινος ἢ βήγματος ἀνάδυσιν ἄνω φερόμενον. "Οταν δ' εἰλούμενον φέρηται πολὺ καὶ θερμόν, πρηστήρ χθε νιος λέγεται. ΚΕΦΑΛ. ΙΗ'. Περὶ σεισμοῦ. α'. Ο σεισμὸς δοκεῖ γίνεσθαι τῆς ἐκ τοῦ ἐπικρατ τοῦντος ὀνομαζομένης θερμῆς καὶ ξηρᾶς ἀναθυμιάσεως ἀπολαμβανομένης κάτω καὶ ὑπὸ γῆν, ἀθροιζομένης τε καὶ συναγομένης εἰς ἕν, κἀντεῦθεν πνεύματος ἰσχυροῦ συνισταμένου, καὶ τὰς ἔνδον κοιλότητας πληροῦντος τῆς γῆς, βιαίως τε νουμένου καὶ συγκινοῦντος τὸ ὑπερκείμενον τῆς γῆς. β'. Οθεν καὶ νηνεμίας οἱ πολλοὶ καὶ μεγάλοι γίνονται τῶν σεισμῶν. Ἡ γὰρ ἀναθυμίασις, συνεχής φερομένη, ἔπεται ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τῇ ὁρμῇ τῆς ἀρ
εἰ δ᾽ ἧττον εἶεν ταχεῖς, ἐκνεφίαι καλοῦνται· μεθ'
ὕδατος δ' ἀθρόως ῥαγέντος οπόσοι φέρονται ἐξυδρίας
προσαγορεύονται.
tionis intercedit. Qui autem per ruptionem nubis & χους ποιοῖντο πρὸς ἑαυτοὺς, τυφωνικοὶ ὀνομάζονται.
generantur, siquidem inter se invicem erassitiei dis
volutionem eficiant, typhonici, Latine turbines,
nominantur; sin vero minus crassi, ecnephiæ,
id est, procellæ vocantur; qui denique aqua
tores, appellantur
17. Porro qui venti rectis lineis grassantur, eutlypnoi, hoc est, rectos datus habentes; qui ad
sua principia reflectuntur, anacampsipnoi, hoc est
reflexis præditi flatibus dicuntur.
18. Sed et aliqui etesiæ, quasi anniversarii, dicuntur, qui æstate flant et ex septentrionalibus occidentalibusque ventis miscentur; alii autem ornitbiæ, quasi dicas, aviarii, vernales quidam et
aquiloñares venti.
19. Denique ex genere violentiorum flatuum catægis est flatus qui ex superiori loco repente everberat. Thyella est flatus, qui vebementi impetu movetur, et flando repente prosilit. 200 Lælaps et
strobilus est datus qui inferne sursum repente
convolvitur). Denique anaphysema quasi aspiratio
terræ est flatus sublimem se rapiens qui vel ex
specu altius depresso vel ex terræ hiatu egeritur:
qui quidem quando cum robore et calore convolutus fertur, prester terrestris dicitur.
confertum rupta concitantur, exhydriæ, quasi aqua-
ιζ. Καὶ ὅσοι μὲν τῶν ἀνέμων πρὶς εὐθεῖαν διαπνέουσιν, εὐθύπνιοι λέγονται· ὅσοί δ' ἀνακάμπτουσι
πρὸς τὰς οἰκείας ἀρχὰς, καθάπερ ὁ καικίας, ἀνακαμψίπνοοι.
ιη'. Λέγονται δέ τινες καὶ ετησίαι κατὰ τὸ θέρος
πνέοντες καὶ μίξιν ἔχοντες ἔκ τε τῶν ἀρχτῴων καὶ
δυτικῶν· ἄλλοι δ' ὄρνιθίας ἐαρινοί τινες άνεμοι
βόρειοι.
ιθ'. Τῶν γε μὴν βιαίων πνευμάτων καταιγίς μεν
ἔστι, πνεῦμα τύπτον ἄνωθεν ἐξαίφνης μετὰ σφοδρός
τητος. Θύελλα δὲ, πνεῦμα μετὰ ῥύμης φερόμενον
ἰσχυρᾶς καὶ ἄφνω προσαλλόμενον ἐν τῷ πνεῖν.
Λαίλαψ δὲ καὶ στρόβιλος πνεῦμα εἰλούμενον κάτωθεν
ἄνω. Γῆς δὲ ἀναφύσημα, πνεῦμα κατὰ τὴν ἐκ βυθοῦ
τινος ἢ βήγματος ἀνάδυσιν ἄνω φερόμενον. "Οταν δ'
εἰλούμενον φέρηται πολὺ καὶ θερμόν, πρηστήρ χθε
νιος λέγεται.
SYNOPSIS CAPITIS XVIII,'
QUOD EST DE TERRE MOTU.
1. Qua ex causa materiali et efficiente terræ molus fiat. 2. Plerumque tranquillo a ventis tempore fiunt,
5. Noctu et magis sub auroram cum
quanquam interdum etiam ventis coortis, sed tamen minores.
plures tam majores terræ motus fiunt; quia ista tempora maxime a ventis silent. -4. Terræ motuum qui
fiunt interdiu plures et validiores fiunt circa meridiem, quia meridies totius diei pars est calidissima.
6. Regiones etiam quarum
5. Circa angusta et fluctuantia maria vehementissimi terræ motus fiunt.
7. Vere et autumno
subterranea loca fungosa et cavernosa sunt, crebrius terræ motibus concutiuntur.
exeunte fiunt maxime, rarius æstate et hyeme. 8. Et squalidis et pluviosis temporibus generantur, el
quidem pluviosis, duabus ex causis. — 9. Simili utitur 201 flatus animalium intra corpora ipsorum intercepti et inclusi. - 10. Terræ motus dividit in eum qui tremulus est, et in eum qui pulsui ac palpita12. Qui pulsui vel palpitioni similis est.· 11. Tremulus fit crebrius et secundum terræ latitudinem.
13. Ubi tamen oritur, sævissimus
tationi similis est, rarius oritur et secundum profunditatem terræ.
est, ut ex illius effectibus agnoscitur. 14. Terræ motuum alii ex flatu intra terram generato, alii es
vento in terram extrinsecus illapso efficiuntur, ut etiam superiore membro secundo dixit; posteriorum
exemplum est in Achaico terræ motu illo celebri, quo Burra et Helice prostratæ et aquis submersæ fuerunt. • 15. Per epidiæresin varias terre motuum species recenset, epictintas, brastas, chasmatias, theclas, ostas, palmatias, mycetias. 16. Mugilus terra sape ctiam absque motu terra funt. — 17. Dictis
terræ motibus analoga etiam in mari fiunt.
CAPUT XVIII.
De terra motu.
1. Terrae motus • fieri videtur, cum exhalatio,
quæ ab eo quod dominatur calida et sicca nominatur, deorsum infra terram assumitur, et cumulatur, inque unum cogitur, et hinc spiritus vehemens
conflatur, internasque terræ cavitates replet, et
violenter cum movetur, tum partem terræ imminentem simul 202 concutit.
2. Unde etiam tranquillo a ventis tempore multi
et magni terræ motus fiunt. Exhalatio enim cum
continenter movetur, plerumque primum impetum
. 11 Meteor. c. 8, et De mundo c. 5.
Περὶ σεισμοῦ.
α'. Ο σεισμὸς δοκεῖ γίνεσθαι τῆς ἐκ τοῦ ἐπικρατ
τοῦντος ὀνομαζομένης θερμῆς καὶ ξηρᾶς ἀναθυμιά
σεως ἀπολαμβανομένης κάτω καὶ ὑπὸ γῆν, ἀθροιζο
μένης τε καὶ συναγομένης εἰς ἕν, κἀντεῦθεν
πνεύματος ἰσχυροῦ συνισταμένου, καὶ τὰς ἔνδον
κοιλότητας πληροῦντος τῆς γῆς, βιαίως τε
νουμένου καὶ συγκινοῦντος τὸ ὑπερκείμενον τῆς
γῆς.
Xβ'. Οθεν καὶ νηνεμίας οἱ πολλοὶ καὶ μεγάλοι
γίνονται τῶν σεισμῶν. Ἡ γὰρ ἀναθυμίασις, συνεχής
φερομένη, ἔπεται ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τῇ ὁρμῇ τῆς ἀρ
col. 1173–1174page 324 of 548
PG 142:1173χῆς· ὥστε ἢ ἔξω τῆς γῆς ἢ ἔσω πᾶσαν συννεύειν α' τήν. Οὐκ ἄλογον δέ γε καὶ ἀνέμων ὄντων γίνεσθαί τινας τῶν σεισμῶν. Ενίοτε γὰρ καὶ πλείους ἅμα πνέουσιν ἄνεμοι· ὧν ὅταν ἄτερος ὑπὸ γῆν δρμήσῃ, ποιήσει σεισμόν, ἄνω πνέοντος τοῦ λοιποῦ. Ἐλάτο τους δὲ τὸ μέγεθος γίνονται τὰ πολλὰ οἱ τοιοῦτοι σεισμοί, διὰ τὸ διῃρῆσθαι τὴν ἀρχὴν καὶ τὴν αἰτίαν αὐτῶν τὴν ποιητικήν· ὥσπερ καὶ οἱ ἅμα πνέοντες ἄνεμοι οὐ γίνονται πάμπαν σφοδροί. γ. Νυκτὸς δὲ καὶ μᾶλλον πρὸς ὄρθρον οἱ πλείους καὶ μείζους γίνονται τῶν σεισμών. Νηνεμώτεραι γὰρ αἱ νύκτες τῶν ἡμερῶν, διὰ τὴν ἀπουσίαν τοῦ ηλίου ψυχομένης καὶ πυκνουμένης τῆς ἐπιφανείας τῆς γῆς, καὶ τῶν πνευμάτων τὴν ἀρχὴν τῆς ῥύσεως λαμβανόντων εἰς τὸ ἐντὸς, ὥσπερ αμπώτιδος γινο μένης τοῦ πνεύματος εἰς τὰ ἔνδον ἀπὸ τῆς ἔξω πλημμυρίδος τε καὶ ἐπιχύσεως· μάλιστα δὲ πρὸς ὄρθρον, ἐπεὶ τηνικαῦτα καὶ τὰ πνεύματα πέφυκεν ἄρχεσθαι πνεῖν. δ'. Τῶν δὲ τῆς ἡμέρας γινομένων σεισμῶν περὶ μεσημβρίαν οἱ πλεῖστοι καὶ ἰσχυρότεροι γίνονται. Νηνεμώτερον γὰρ τῆς ὅλης ἡμέρας ὡς ἐπίπαν ή μεσημβρία, διὰ τὸ τὸν ἥλιον μάλιστα τότε τὰς ἀκτῖ νας ὀρθοτέρας καὶ ἐντονωτέρας ἐκπέμποντα κατα κλείειν τὴν ἀναθυμίασιν εἰς τὴν γῆν, τὴν εἰς τὸ ἔξω πρόοδον αὐτῆς ἐμποδίζοντα. ε'. Ετι τε τοὺς ἰσχυροτάτους σεισμούς συμβαίνει γίνεσθαι περὶ τόπους, καθ᾽ οὖς θάλασσα στενὴ καὶ ῥοώδης. Σφοδρὸν γὰρ ἐν τοῖς τοιούτοις τὸ πνεῦμα γινόμενον καὶ διεκπίπτον βιαίως ἐκ τῆς γῆς, τῶν σεισμῶν αἴτιον γίνεται. Πολλήν τε γὰρ ἡ θάλασσα παρέχει χορηγίαν τῷ πνεύματι, καὶ διὰ τῶν στενῶν ἀθρόα ταῖς μεταῤῥύσεσι, καὶ τοὺς τόπους ἐπιλαμ βάνουσα δι' ὧν ἔξω τὸ πνεῦμα φέρεται, εἰς βάθος αὐτὴ ἀπωθεί. Τὸ δ' ἀπωσθὲν καὶ ἀθρόον γενόμεν εκίνησε τῇ βίᾳ τὴν γῆν. ς'. Καὶ ὅσαι δὲ χῶραι τὰ ὑπὸ γῆν ἔχουσι σομφά τε καὶ ὕπαντρα, σείονται μᾶλλον, πολύ δεχόμεναι πνεῦμα κατὰ τὰς ἔνδον κοιλότητας καὶ κινούμεναι ὑπ' αὐτοῦ. ζ'. Εαρος δὲ μάλιστα και μετοπώρου γίνονται οἱ σεισμοί· πνευματωδέστεραι γὰρ αἱ ὧραι. Θέρους δὲ καὶ χειμῶνος ἐλάττω τὰ πνεύματα· χειμῶνος μὲν διὰ τὸ ψύχος σβεννυμένων τῶν θερμῶν καὶ ξη τῶν ἀναθυμιάσεων, θέρους δὲ πάλιν διὰ τὸ καῦμα ξηραινομένων. η'. ᾿Αλλὰ καὶ ἐν αὐχμοῖς καὶ ἐν ἐπομβρίαις οι σεισμοί μάλιστα γίνονται. Ἐν μὲν γὰρ τοῖς αὐχμοῖς πνευματώδης ὁ ἀήρ· αὐτὸ γὰρ τοῦτό ἐστιν ὁ αὐχμὸς, τὸ πλείω γίνεσθαι τῆς ὑγρᾶς ἀναθυμιάσεως τὴν ξηράν· ἐν δὲ ταῖς ἐπομβρίαις πλείων ἡ ἐντὸς ἀνα θυμίασις γίνεται. Καὶ γὰρ ἡ γῆ πολλὴν ἔνδον κεκτημένη πυρώδη ουσίαν βρεχομένη πρὸς βάθος ἀτμίζει· καθάπερ ἐπὶ τῆς ἀσβέστου ἔστιν ἰδεῖν. Ατμίζουσα γοῦν, πλείω καὶ τὴν ἐντὸς ἀναθυμίασιν ἴσχει. Ετι δὲ διὰ τὸ πλῆθος τῶν ὄμβρων, ὕδατος
χῆς· ὥστε ἢ ἔξω τῆς γῆς ἢ ἔσω πᾶσαν συννεύειν α'- sequitur; ut vel extra, vel intra terram confertim
τήν. Οὐκ ἄλογον δέ γε καὶ ἀνέμων ὄντων γίνεσθαί
τινας τῶν σεισμῶν. Ενίοτε γὰρ καὶ πλείους ἅμα
πνέουσιν ἄνεμοι· ὧν ὅταν ἄτερος ὑπὸ γῆν δρμήσῃ,
ποιήσει σεισμόν, ἄνω πνέοντος τοῦ λοιποῦ. Ἐλάτο
τους δὲ τὸ μέγεθος γίνονται τὰ πολλὰ οἱ τοιοῦτοι
σεισμοί, διὰ τὸ διῃρῆσθαι τὴν ἀρχὴν καὶ τὴν αἰτίαν
αὐτῶν τὴν ποιητικήν· ὥσπερ καὶ οἱ ἅμα πνέοντες
ἄνεμοι οὐ γίνονται πάμπαν σφοδροί.
γ. Νυκτὸς δὲ καὶ μᾶλλον πρὸς ὄρθρον οἱ πλείους
καὶ μείζους γίνονται τῶν σεισμών. Νηνεμώτεραι
γὰρ αἱ νύκτες τῶν ἡμερῶν, διὰ τὴν ἀπουσίαν τοῦ
ηλίου ψυχομένης καὶ πυκνουμένης τῆς ἐπιφανείας
τῆς γῆς, καὶ τῶν πνευμάτων τὴν ἀρχὴν τῆς ῥύσεως
λαμβανόντων εἰς τὸ ἐντὸς, ὥσπερ αμπώτιδος γινο
μένης τοῦ πνεύματος εἰς τὰ ἔνδον ἀπὸ τῆς ἔξω
πλημμυρίδος τε καὶ ἐπιχύσεως· μάλιστα δὲ πρὸς
ὄρθρον, ἐπεὶ τηνικαῦτα καὶ τὰ πνεύματα πέφυκεν
ἄρχεσθαι πνεῖν.
δ'. Τῶν δὲ τῆς ἡμέρας γινομένων σεισμῶν περὶ
μεσημβρίαν οἱ πλεῖστοι καὶ ἰσχυρότεροι γίνονται.
Νηνεμώτερον γὰρ τῆς ὅλης ἡμέρας ὡς ἐπίπαν ή
μεσημβρία, διὰ τὸ τὸν ἥλιον μάλιστα τότε τὰς ἀκτῖ
νας ὀρθοτέρας καὶ ἐντονωτέρας ἐκπέμποντα κατακλείειν τὴν ἀναθυμίασιν εἰς τὴν γῆν, τὴν εἰς τὸ ἔξω
πρόοδον αὐτῆς ἐμποδίζοντα.
–
universa eo inclinet et feratur. Non est autem a
ratione alienum ventis etiam exsistentibus aliquos
terræ motus fieri. Nonnunquam enim etiam plures
simul venti fant: quorum cum alter infra terram
irruit, terræ motum gignit; altero interiin supra
spirante. Minores autem magnitudine fiunt ut plurimum tales terræ motus, quod eorum principium
ęt causa efficiens distracta sit: quemadmodum
etiam venti simul flantes non admodum vehementes sunt.
5. Noctu autem et magis sub auroram cum plures, tum majores terræ motus funt. Tranquilliores
enim a ventis sunt noctes quam dies, dum terræ
superfcies propter solis absentiam frigus contrahit
et densatur, flatusque fluendi in internam partem
initium faciunt, velutque ab externo æstu et inundatione flatus reciprocatio in interiores partes fit,
idque praesertim sub auroram, quoniam tum de
mum fatus spirandi 203 initium facere solent.
4. Porro terræ motuum qui interdiu fiunt, plurimi et vehementiores funt circa meridiem. Nam
toto fere die tranquillior est meridies: propterea
quod sol tum rectiores et intensiores radios emittens exhalationem in terræ visceribus includit, nec
foras sinit progredi.
5. Præterea etiam vehementissimos terræ motus
ε'. Ετι τε τοὺς ἰσχυροτάτους σεισμούς συμβαίνει
γίνεσθαι περὶ τόπους, καθ᾽ οὖς θάλασσα στενὴ καὶ feri contingit circa ea loca quibus mare angustum
ῥοώδης. Σφοδρὸν γὰρ ἐν τοῖς τοιούτοις τὸ πνεῦμα
γινόμενον καὶ διεκπίπτον βιαίως ἐκ τῆς γῆς, τῶν
σεισμῶν αἴτιον γίνεται. Πολλήν τε γὰρ ἡ θάλασσα
παρέχει χορηγίαν τῷ πνεύματι, καὶ διὰ τῶν στενῶν
ἀθρόα ταῖς μεταῤῥύσεσι, καὶ τοὺς τόπους ἐπιλαμβάνουσα δι' ὧν ἔξω τὸ πνεῦμα φέρεται, εἰς βάθος
αὐτὴ ἀπωθεί. Τὸ δ' ἀπωσθὲν καὶ ἀθρόον γενόμεν:
εκίνησε τῇ βίᾳ τὴν γῆν.
ς'. Καὶ ὅσαι δὲ χῶραι τὰ ὑπὸ γῆν ἔχουσι σομφά τε
καὶ ὕπαντρα, σείονται μᾶλλον, πολύ δεχόμεναι
πνεῦμα κατὰ τὰς ἔνδον κοιλότητας καὶ κινούμεναι
ὑπ' αὐτοῦ.
ζ'. Εαρος δὲ μάλιστα και μετοπώρου γίνονται οἱ
σεισμοί· πνευματωδέστεραι γὰρ αἱ ὧραι. Θέρους
δὲ καὶ χειμῶνος ἐλάττω τὰ πνεύματα· χειμῶνος
μὲν διὰ τὸ ψύχος σβεννυμένων τῶν θερμῶν καὶ ξητῶν ἀναθυμιάσεων, θέρους δὲ πάλιν διὰ τὸ καῦμα
ξηραινομένων.
η'. ᾿Αλλὰ καὶ ἐν αὐχμοῖς καὶ ἐν ἐπομβρίαις οι
σεισμοί μάλιστα γίνονται. Ἐν μὲν γὰρ τοῖς αὐχμοῖς
πνευματώδης ὁ ἀήρ· αὐτὸ γὰρ τοῦτό ἐστιν ὁ αὐχμὸς,
τὸ πλείω γίνεσθαι τῆς ὑγρᾶς ἀναθυμιάσεως τὴν
ξηράν· ἐν δὲ ταῖς ἐπομβρίαις πλείων ἡ ἐντὸς ἀναθυμίασις γίνεται. Καὶ γὰρ ἡ γῆ πολλὴν ἔνδον
κεκτημένη πυρώδη ουσίαν βρεχομένη πρὸς βάθος
ἀτμίζει· καθάπερ ἐπὶ τῆς ἀσβέστου ἔστιν ἰδεῖν.
Ατμίζουσα γοῦν, πλείω καὶ τὴν ἐντὸς ἀναθυμίασιν
ἴσχει. Ετι δὲ διὰ τὸ πλῆθος τῶν ὄμβρων, ὕδατος
est, et fluctuat. Cum enim in ejusmodi locis vehemens generetur flatus, et violenter ex terra excidat, terræ motuum causa efficitur. Ingentem enim
flatui materiam mare suppeditat, atque dum per
angustias transfluendo magno cum impetu volvitur,
et ea loca per quæ flatus extra fertur, occupat,
ipsum in profunditatem propellit: qui propulsus et
conglobatus vi sua terram commovet.
6. Quin omnes etiam hæ regiones quarum subterraneæ partes fungosæ et cavernosæ sunt, crebrius quatiuntur, ut quæ in internis cavitatibus
magnam vim flatus recipiant, ab eoque moveantur.
7. Cæterum vere maxine et autumno exeunte
terræ motus contingunt; quippe anni tempora sunt
204 hæc fatuosiora; cum æslate et hieme rario
res sint venti; hieme quidem, quia calide et sicca
exlialationes ob frigoris vim exstinguuntur; æstale
autem rursus, quia propter ardorem magna ex
parte exàrescunt et consumuntur.
8. Sed et squalidis et pluviosis temporibus terræ
motus maxime generantur. Squalidis enim aer flatuosus est; quippe hoc ipsum squalor est, cum
sicca exhalatio quam humida ft copiosior: pluviosis autem interna exhalatio copiosior efficitur. Terra
quippe, ut quæ magnam igneæ substantiae copiam
interne possideat, cum funditus imbre perfunditur
vaporem emittit, quemadmodum in calce videre
est. Proinde evaporans copiosiorem etiam internam
exhalationem continet. Præterea vero etiam cum
col. 1175–1176page 325 of 548
PG 142:1175πληρουμένων τῶν κοιλοτήτων τῆς γῆς, ἡ τοιαύτη ἀναθυμίασις στενοχωρουμένη καὶ εἰς ἓν συνελαι νομένη ὑπὸ τοῦ ὕδατος ἐκβιάζεται. "Οθεν πολλὴ οὖσα καὶ εἰς ὀλίγον τόπον συσταλείσα καὶ ἰσχυρῶς πιληθεῖσα καὶ οὕτω κινηθεῖσα, συγκινεῖ καὶ τὴν γῆν. θ'. "Ωστερ οὖν ἐν τοῖς τῶν ζώων σώμασιν ἐναπολαμβανόμενον τὸ πνεῦμα τρόμων και σφυγμών, μᾶλλον δὲ παλμῶν αἴτιον γίνεται παραπλησίως κάν τῇ γῇ. ι'. Διὸ καὶ τῶν σεισμῶν ὁ μὲν ἔστι τρομώδης, ὁ δὲ σφυγμῷ ἢ παλμῷ ἐοικώς. ια΄. Καὶ ὁ μὲν τρομώδης γίνεται συνεχέστερον, οπόταν δηλονότι διὰ πλῆθος τοῦ κατὰ πλάτος γινο μένου πνεύματος ὑπὸ γῆν κινῆται ἡ γῆ σειομένη κατὰ τὰ πλάγια· καὶ ὁ τρόμος γὰρ εἰς τὰ πλάγια μεταφέρει τὸ πάσχον σῶμα. Γίνεται δὲ κατὰ τὸ σπά νιον ἔν τισι τόποις καὶ ὁ σφυγματώδης ή παλμώδης σεισμός· ὅταν δηλονότι μὴ πρὸς τὰ πλάγια κινῆται ἡ γῆ, ἀλλὰ κάτωθεν ἄνω. ιβ. Συμβαίνει δ' ὡς ἐπ᾿ ἔλαττον δ τοιοῦτος σεισμός, ὅτι μηδὲ βάδιον εἰς βάθος ἀθροισθῆναι ἀναθυμίασιν οὕτω πολλήν. Πολλαπλασία γὰρ ἡ κατὰ πλάτος γινομένη τῆς γῆς διάκρισίς τε καὶ ἀναθυμίασις τῆς ἀπὸ βάθους γίνεσθαι πέφυκεν· ἐπεὶ καὶ ὁ ἥλιος τῇ κατὰ πλάτος αναθυμιάσει φαί νεται μάλισα συνεργών, θερμαίνων μέχρι τόπου την Ο γῆν. ιγ'. Οπου μέντοι γένηται ὁ σφυγματώδης ή παλα μώδης σεισμός, χαλεπώτατός ἐστιν. ᾿Αναῤῥήγνυσι γὰρ τὴν γῆν, καὶ πόλεις ἀνατρέπει καὶ χώρας· καὶ ποτὲ μὲν ἀναβράττονται λίθοι τῇ βίᾳ τοῦ πνεύματος τοῦ τὸν τοιοῦτον ἐκτελοῦντος σεισμόν, ἄλλοτε δ' ὑδά τος πληθὺς ἀναῤῥεῖ, ποτὲ μὲν ψυχρῶν, ὁτὶ δὲ καὶ θερμῶν. Γίνεται γὰρ τὸ πνεῦμα καὶ τῷ ὕδατι τῆς κινήσεως αἴτιον. Ὡς γὰρ ἄνεμοι βιαζόμενοι κινοῦσι τα κύματα ἐξεπιπολής, οὕτω πολλάκις καν τοῖς σεισμοῖς βιαζόμενον τὸ κάτωθεν πνεῦμα δύναται τὸ ὑπὸ γῆν ὕδωρ κινεῖν. Ο δή ποτε καὶ θερμὸν γίνε ται, ἢ διὰ τὴν πολλὴν θερμότητα ταύτης τῆς γῆς, ὅθεν καὶ τὸ πλῆθος τῶν θερμῶν ἀναθυμιάσεων· ή καὶ διὰ τὴν στενοχωρίαν καὶ βίαν τοῦ πνεύματος. Ενίοτε γὰρ καὶ πῦρ ἀνεῤῥάγη, καὶ πόλεις πολλές κατετέφρωσε. Διὰ γὰρ τὴν στενοχωρίαν τὸ πνεῦμα βιαίως κινούμενον διασπώμενόν τε καὶ διακοπτόμενον καὶ εἰς μικρὰ καταδιαιρούμενον, ἐκπιμπρᾶται καὶ γίνεται φλόξ. Οὐδὲν γὰρ ἄλλο ἐστὶν ἡ φλόξ ἢ πνεῦμα μετὰ πυρὸς, τουτέστι πνεῦμα ἐκπυρωθέν. ιδ. Οτὲ μὲν οὖν κάτω καὶ τῆς γῆς ἐντὸς ἡ τοῦ πνεύματος τοῦ ποιοῦντος τὸν σεισμόν γίνεται σύστασις· ὁτὲ δ' ἄνω καὶ ὑπὲρ γῆν ἄνεμος τῶν ὠνο μασμένων ἀπαρτισθεὶς, εἶτα συῤῥεύσας ὅλος ἔνδον τῆς γῆς, εἰργάσατο σεισμὸν ἐσχυρότατον. Οἷος ἱστο ρεῖται καὶ περὶ τὴν ᾿Αχαΐαν γενόμενος· ὅθεν καὶ
propter multitudinem pluviarum concavitates terræ & πληρουμένων τῶν κοιλοτήτων τῆς γῆς, ἡ τοιαύτη
aqua implentur, exhalationi ejusmodi cum in angustias redigitur et in unum cogitur, ab aqua vis
affertur. Unde fit, ut cum copiosa exstiterit, et in
exiguum locum coarctata, et vehementer conglobata, atque ita mota fuerit, ut simul etiam terram
concutiat.
9. Quemadmodum igitur in animalium corporibus 205 falus qui introrsum includitur tremorum, et pulsuum, quin imo et palpitationum causa
est eodem modo in terra fieri solet.
10. Quapropter etiam terrae motuum alius tre
mulus est,alius pulsui et palpitationi similis exsistit.
11. Ac trenu!us quidem sæpius oritur, quando
videlicet propter flatus copiam qui in latitudinem
patens infra terram exsistit, terra concutitur et in
obliquum movetur; tremor enim in obliquum transfert corpus quod ab ipso afficitur. Contra perquam
raro oritur in quibusdam locis, etiam is qui pulsui
aut palpitationi similis est terræ motus, quando nimirum non in obliquum, sed inferne sursum terra
movetur.
12. Rarius autem contingit ejusmodi terræ niotus, propterea, quod non ita facile fit, ut exhalatio
tam copiosa in imo cumuletur. Multis enim partibus ea secretio et exhalatio quæ per terræ latitudinem fit major esse solet quam ea quæ ab imo essistit quoniam etiam sol, exhalationi secundum
latitudinem maxime adjumento esse videtur, ad
tantam nimirum distantiam terram calefaciens.
13. Nihilominus ubi terre motus oritur qui pulsumi aut 206 palpitationem imitatur, sævissimus
esse solet. Terram enim effringit, et urbes regionesque evertit, et interdum quidem vi flatus hunc
terræ motum perficientis lapides effervescunt et
ebulliunt, alias vero aquarum copia scaturit et eruclat, modo frigidarum, modo calidarum. Quippe
flatus aquæ etiam ut moveatur causa est. Quemadmodum enim venti ob vim ipsis illatam fluctus in
superficie movent: sic etiam sæpe in terræ motibus
ventus in terra cum ipsi vis affertur, aquam sulterraneam movere potest. Quæ sane aliquando etiam
calida fit vel propter Ingentem hujus terræ calorem,
unde etiam calidarum exhalationum copia exsistit;
vel propter loci angustiam et violentiam flatus.
Nonnunquam enim etiam ignis erupit, et multas civitates in cinerem redegit. Per augustiam enim loci
dum spiritus violenter movetur, et distrahitur, et
interciditur, inque exiguas partes dividitur, ipse
etiam incenditur et flamma efficitur. Neque enim
Damma quid est aliud quam flatus cum igni conjun
ctus, hoc est Datus incensus.
14. Interdum igitur deorsum et intra terram flatus terrae motum 207 efficientis fit concretio: interdum sursum ac supra terram ventus aliquis ex
iis quibus nomen attributum est, plenus et perfe.
ctus, ac deinde totus intra terræ viscera correptus,
validissimum terræ motum effecit. Qualis etiam
1 Meteor. c. 7.
ἀναθυμίασις στενοχωρουμένη καὶ εἰς ἓν συνελαι
νομένη ὑπὸ τοῦ ὕδατος ἐκβιάζεται. "Οθεν πολλὴ οὖσα
καὶ εἰς ὀλίγον τόπον συσταλείσα καὶ ἰσχυρῶς πιληθεῖσα καὶ οὕτω κινηθεῖσα, συγκινεῖ καὶ τὴν
γῆν.
θ'. "Ωστερ οὖν ἐν τοῖς τῶν ζώων σώμασιν ἐναπο
λαμβανόμενον τὸ πνεῦμα τρόμων και σφυγμών,
μᾶλλον δὲ παλμῶν αἴτιον γίνεται παραπλησίως κάν
τῇ γῇ.
ι'. Διὸ καὶ τῶν σεισμῶν ὁ μὲν ἔστι τρομώδης,
ὁ δὲ σφυγμῷ ἢ παλμῷ ἐοικώς.
ια΄. Καὶ ὁ μὲν τρομώδης γίνεται συνεχέστερον,
οπόταν δηλονότι διὰ πλῆθος τοῦ κατὰ πλάτος γινο
μένου πνεύματος ὑπὸ γῆν κινῆται ἡ γῆ σειομένη
κατὰ τὰ πλάγια· καὶ ὁ τρόμος γὰρ εἰς τὰ πλάγια
μεταφέρει τὸ πάσχον σῶμα. Γίνεται δὲ κατὰ τὸ σπάνιον ἔν τισι τόποις καὶ ὁ σφυγματώδης ή παλμώδης
σεισμός· ὅταν δηλονότι μὴ πρὸς τὰ πλάγια κινῆται
ἡ γῆ, ἀλλὰ κάτωθεν ἄνω.
ιβ. Συμβαίνει δ' ὡς ἐπ᾿ ἔλαττον δ τοιοῦτος
σεισμός, ὅτι μηδὲ βάδιον εἰς βάθος ἀθροισθῆναι
ἀναθυμίασιν οὕτω πολλήν. Πολλαπλασία γὰρ ἡ κατὰ
πλάτος γινομένη τῆς γῆς διάκρισίς τε καὶ ἀναθυμίασις τῆς ἀπὸ βάθους γίνεσθαι πέφυκεν· ἐπεὶ
καὶ ὁ ἥλιος τῇ κατὰ πλάτος αναθυμιάσει φαί
νεται μάλισα συνεργών, θερμαίνων μέχρι τόπου την
Ο γῆν.
ιγ'. Οπου μέντοι γένηται ὁ σφυγματώδης ή παλα
μώδης σεισμός, χαλεπώτατός ἐστιν. ᾿Αναῤῥήγνυσι
γὰρ τὴν γῆν, καὶ πόλεις ἀνατρέπει καὶ χώρας· καὶ
ποτὲ μὲν ἀναβράττονται λίθοι τῇ βίᾳ τοῦ πνεύματος
τοῦ τὸν τοιοῦτον ἐκτελοῦντος σεισμόν, ἄλλοτε δ' ὑδά
τος πληθὺς ἀναῤῥεῖ, ποτὲ μὲν ψυχρῶν, ὁτὶ δὲ καὶ
θερμῶν. Γίνεται γὰρ τὸ πνεῦμα καὶ τῷ ὕδατι τῆς
κινήσεως αἴτιον. Ὡς γὰρ ἄνεμοι βιαζόμενοι κινοῦσι
τα κύματα ἐξεπιπολής, οὕτω πολλάκις καν τοῖς
σεισμοῖς βιαζόμενον τὸ κάτωθεν πνεῦμα δύναται τὸ
ὑπὸ γῆν ὕδωρ κινεῖν. Ο δή ποτε καὶ θερμὸν γίνε
ται, ἢ διὰ τὴν πολλὴν θερμότητα ταύτης τῆς γῆς,
ὅθεν καὶ τὸ πλῆθος τῶν θερμῶν ἀναθυμιάσεων· ή
καὶ διὰ τὴν στενοχωρίαν καὶ βίαν τοῦ πνεύματος.
Ενίοτε γὰρ καὶ πῦρ ἀνεῤῥάγη, καὶ πόλεις πολλές
κατετέφρωσε. Διὰ γὰρ τὴν στενοχωρίαν τὸ πνεῦμα
βιαίως κινούμενον διασπώμενόν τε καὶ διακοπτόμε
νον καὶ εἰς μικρὰ καταδιαιρούμενον, ἐκπιμπρᾶται
καὶ γίνεται φλόξ. Οὐδὲν γὰρ ἄλλο ἐστὶν ἡ φλόξ
ἢ πνεῦμα μετὰ πυρὸς, τουτέστι πνεῦμα ἐκπυρωθέν.
ιδ. Οτὲ μὲν οὖν κάτω καὶ τῆς γῆς ἐντὸς ἡ τοῦ
πνεύματος τοῦ ποιοῦντος τὸν σεισμόν γίνεται σύστα
σις· ὁτὲ δ' ἄνω καὶ ὑπὲρ γῆν ἄνεμος τῶν ὠνο
μασμένων ἀπαρτισθεὶς, εἶτα συῤῥεύσας ὅλος ἔνδον
τῆς γῆς, εἰργάσατο σεισμὸν ἐσχυρότατον. Οἷος ἱστο
ρεῖται καὶ περὶ τὴν ᾿Αχαΐαν γενόμενος· ὅθεν καὶ
col. 1177–1178page 326 of 548
PG 142:1177αἱ παραθαλάσσιαι πόλεις Βούβρα τε καὶ Ελίκη κατ ερρίφησαν ὁμοῦ τε καὶ ὑπὸ τῆς ἐφόδου τοῦ κύματος ἐπεκλύσθησαν. Εξω μὲν γὰρ ἔπνει νότος ὁ τὴν θά λασσαν ἀπωθῶν· ἔνθα δὲ γέγονεν ὁ σεισμός, ἀντα έπνευσε βορρᾶς, ὃς ἐξ ἐναντίας τῷ νότῳ φερόμενος, ἀπῶσαι μὲν εἰς του πίσω τὴν θάλασσαν οὐ δεδύνητο διὰ τὸν προωθοῦντα ταύτην ἄνεμον· ἐμποδίσας δὲ καὶ στήσας ταύτης την πρόοδον, ἐποίησεν ὁμοῦ πολλὴν ἀθροισθῆναι τὴν θάλασσαν. Τότε δ' ηττηθεὶς ὑπὸ τοῦ πλήθους τῆς θαλάσσης, ἀθρόας ἐπιχυθείσης αὐτῆς διὰ τοῦ κατόπιν ὠθοῦντος πνεύματος, ἅμα μὲν τοῦ κατακλυσμοῦ ἅμα δὲ τοῦ σεισμοῦ γέγονεν αἴτιος· τοῦ μὲν διὰ τὸ στῆσαι τὴν θάλασσαν καὶ ποιῆσαι αὐτὴν ἀθροισθῆναι πολλὴν εἰς ταυτό· τοῦ σεισμοῦ δὲ, διὰ τὸ ἡττηθέντα τοῦτον ὑπὸ τοῦ πλή θους τῆς θαλάσσης, Ανέντα κατὰ τῆς γῆς κινήσει αὐτήν. ιε'. Ετι τῶν σεισμῶν τοὺς μέν φασιν ἐπικλίντας οἵτινες ἐς πλάγια σείουσι κατ' ἐξείας γωνίας, τοὺς δὲ βράστας, οι κατ' ὀρθὰς γωνίας ἄνω καὶ κάτω ειπτοῦσι· τοὺς δὲ χασματίας, οι γε συνιζήσεις ποιοῦσιν εἰς τὰ κολα· τοὺς δὲ ῥήκτας, οἵπερ ἀνοί γουσι χάσματα καὶ γῆν ἀναῤῥηγνύουσι· τοὺς δὲ ώστας· οὗτοι δὲ κατὰ μίαν πρόωσιν ἀνατρέπουσι τοὺς δὲ παλματίας, ὡς ἀνταποπάλλοντας καὶ ταῖς εἰς ἑκάτερον ἐγκλίσεσι καὶ ἀναπάλσεσι διορ θοῦντας ἀεὶ τὸ σειόμενον. Γίνονται δὲ καὶ μυ κητία: σεισμοί σείοντες τὴν γῆν μετὰ βρόμου. ις'. Πολλάκις δὲ χωρίς σεισμοῦ τοιοῦτός τις για νεται ψήφος, ὅτε δηλονότι τὸ πνεῦμα τυγχάνει λεπτομερέστερον· ὡς ἐν τῷ πλήττειν τὴν γῆν, διηθεῖσθαι δι' αὐτῆς καὶ μὴ μένον ἐντὸς στενοχωρίαν ποιεῖν ἀθροιζόμενον. Διὰ μὲν οὖν τὸ ῥᾳδίως διηθεῖσθαι διὰ τῆς γῆς οὐ κινεῖ· διὰ δὲ τὸ προσπίπτειν τοῖς τῆς γῆς ὄγκοις, κοίλοις τε οὖσι καὶ παντοδαπὰ σχήματα ἔχουσι, παντοδαπὸν ποιεῖ ψή φον, ὡς δοκεῖν ἐνίοτε οἷον μυκᾶσθαι τὴν γῆν. τζ'. 'Ανάλογον δὲ τοῖς εἰρημένοις συμπίπτει καὶ ἐν θαλάσσῃ. Χάσματά τε γὰρ γίνεται θαλάσσης καὶ ἀναχωρήματα πολλάκις καὶ κυμάτων ἐπιδρομαί ποτὲ μὲν ἀντανακοπὴν ἔχουσαι· ποτὲ δὲ πρόωσιν μόνον. Πολλάκις δὲ καὶ ἀναφυσήματα γίνεται πυρὸς τῇ θαλάσσῃ, καὶ πηγῶν ἀναβλύσεις καὶ ποταμῶν ἐκβολαί ῥοαί τε καὶ δἶναι· ποτὲ μὲν ἐν μέσοις πελάγεσι, ποτὲ δὲ κατὰ τοὺς εὐρίπους τε καὶ πορθμοὺς. Πολλαί τε αμπώτιδες καὶ κυμάτων ἄρσεις κατά τινας ώρισμένους καιρούς τῇ σελήνῃ συμπε ριοδεύουσι· ἐπεὶ συμμεταβάλλει αὕτη καὶ κατὰ γῆν καὶ κατὰ θάλατταν, ὡς πλησιαιτέρα τῶν λοιπῶν πλανήτων. ΤΥΡΙΟΝ
αἱ παραθαλάσσιαι πόλεις Βούβρα τε καὶ Ελίκη κατ- circa Achaiam factus esse in historiis commemoraερρίφησαν ὁμοῦ τε καὶ ὑπὸ τῆς ἐφόδου τοῦ κύματος
ἐπεκλύσθησαν. Εξω μὲν γὰρ ἔπνει νότος ὁ τὴν θά
λασσαν ἀπωθῶν· ἔνθα δὲ γέγονεν ὁ σεισμός, ἀντα
έπνευσε βορρᾶς, ὃς ἐξ ἐναντίας τῷ νότῳ φερόμενος,
ἀπῶσαι μὲν εἰς του πίσω τὴν θάλασσαν οὐ δεδύνητο
διὰ τὸν προωθοῦντα ταύτην ἄνεμον· ἐμποδίσας δὲ
καὶ στήσας ταύτης την πρόοδον, ἐποίησεν ὁμοῦ
πολλὴν ἀθροισθῆναι τὴν θάλασσαν. Τότε δ' ηττηθεὶς
ὑπὸ τοῦ πλήθους τῆς θαλάσσης, ἀθρόας ἐπιχυθείσης
αὐτῆς διὰ τοῦ κατόπιν ὠθοῦντος πνεύματος, ἅμα
μὲν τοῦ κατακλυσμοῦ ἅμα δὲ τοῦ σεισμοῦ γέγονεν
αἴτιος· τοῦ μὲν διὰ τὸ στῆσαι τὴν θάλασσαν καὶ
ποιῆσαι αὐτὴν ἀθροισθῆναι πολλὴν εἰς ταυτό· τοῦ
σεισμοῦ δὲ, διὰ τὸ ἡττηθέντα τοῦτον ὑπὸ τοῦ πλή
θους τῆς θαλάσσης, Ανέντα κατὰ τῆς γῆς κινήσει
αὐτήν.
ιε'. Ετι τῶν σεισμῶν τοὺς μέν φασιν ἐπικλίντας
οἵτινες ἐς πλάγια σείουσι κατ' ἐξείας γωνίας, τοὺς
δὲ βράστας, οι κατ' ὀρθὰς γωνίας ἄνω καὶ κάτω
ειπτοῦσι· τοὺς δὲ χασματίας, οι γε συνιζήσεις
ποιοῦσιν εἰς τὰ κολα· τοὺς δὲ ῥήκτας, οἵπερ ἀνοίγουσι χάσματα καὶ γῆν ἀναῤῥηγνύουσι· τοὺς δὲ
ώστας· οὗτοι δὲ κατὰ μίαν πρόωσιν ἀνατρέπουσι·
τοὺς δὲ παλματίας, ὡς ἀνταποπάλλοντας καὶ ταῖς
εἰς ἑκάτερον ἐγκλίσεσι καὶ ἀναπάλσεσι διορ
θοῦντας ἀεὶ τὸ σειόμενον. Γίνονται δὲ καὶ μυκητία: σεισμοί σείοντες τὴν γῆν μετὰ βρόμου.
tur', semper erigunt. Fiunt etiam mycetiæ quasi
mitu qualiunt.
tur: unde etiam maritimæ civitates Burra et Helice
simul et prostrate et ab irruptione fluctuum submersæ sunt. Externe enim auster spirabat qui m'are
propellebat: ubi autem terra motus fuit, ex adverso boreas spiravit, qui ex contraria parte austro
ruens mare retrorsum depellere non potuit propter
austrumi a quo impellebatur: sed ipsius progressu
impedito et represso effecit ut ingens vis maris in
unum cogeretur. Tum vero a copia maris superatus,
ipso propter datum a tergo impellentein confertin
infuso, simul et inundationis et terræ motus causa
fuit; illius quidem propterea quod mare repressisset, effecissetque ut magna ipsius copia in unum
cumularetur: terrae motus autem, quia vi maris vi.
clus et adversus terram fluens eam commovisset *.
15. Cæterum terræ motunm epiclintas quasi in
transversum se agentes 208 vorant eos, qui ad
angulos acutos in obliquum quatiunt; alios brastas
a similitudine aquæ effervescentis, qui ad angulos
rectos sursum et deorsum vibrant; alios chasmatias,
quasi dicas hiabundos ab hiatu; alios rhectas,
Giasi efractores, qui hiatus aperiunt, et terram
elringunt; alios ostas, quasi dicas trusores, qui
uno obnixu subvertunt quod impulerunt; alios
palmatias, quasi dicas vibratores, qui quassabundi
et utroque declinantes vibrantesque quod concutimugientes terræ motus, qui terram mugitu et fre
ις'. Πολλάκις δὲ χωρίς σεισμοῦ τοιοῦτός τις για G
νεται ψήφος, ὅτε δηλονότι τὸ πνεῦμα τυγχάνει λε
πτομερέστερον· ὡς ἐν τῷ πλήττειν τὴν γῆν, διηθεί
σθαι δι' αὐτῆς καὶ μὴ μένον ἐντὸς στενοχωρίαν
ποιεῖν ἀθροιζόμενον. Διὰ μὲν οὖν τὸ ῥᾳδίως διηθεί
σθαι διὰ τῆς γῆς οὐ κινεῖ· διὰ δὲ τὸ προσπίπτειν
τοῖς τῆς γῆς ὄγκοις, κοίλοις τε οὖσι καὶ παντο
δαπά σχήματα ἔχουσι, παντοδαπὸν ποιεῖ ψήφον, ὡς δοκεῖν ἐνίοτε οἷον μυκᾶσθαι τὴν γῆν.
τζ'. 'Ανάλογον δὲ τοῖς εἰρημένοις συμπίπτει καὶ
ἐν θαλάσσῃ. Χάσματά τε γὰρ γίνεται θαλάσσης
καὶ ἀναχωρήματα πολλάκις καὶ κυμάτων ἐπιδρομαί·
ποτὲ μὲν ἀντανακοπὴν ἔχουσαι· ποτὲ δὲ πρόωσιν
μόνον. Πολλάκις δὲ καὶ ἀναφυσήματα γίνεται πυρὸς
τῇ θαλάσσῃ, καὶ πηγῶν ἀναβλύσεις καὶ ποταμῶν
ἐκβολαί ῥοαί τε καὶ δἶναι· ποτὲ μὲν ἐν μέσοις
πελάγεσι, ποτὲ δὲ κατὰ τοὺς εὐρίπους τε καὶ πορθ
μούς. Πολλαί τε αμπώτιδες καὶ κυμάτων ἄρσεις
κατά τινας ώρισμένους καιρούς τῇ σελήνῃ συμπε
ριοδεύουσι· ἐπεὶ συμμεταβάλλει αὕτη καὶ κατὰ γῆν
καὶ κατὰ θάλατταν, ὡς πλησιαιτέρα τῶν λοιπῶν
πλανήτων.
16. Quanquam sæpe sonus ejusmodi absque terræ motu contingat, quando nimirum latus est
tenuior, ut dum terram ferit, transmittatur per
eam; nec in ea sic maneat, ut coacervatus in angustias coat clelur. Propterea igitur quod facile per
terram transmittatur, non movet: sed quia in
cavos variisque figuris præditos terræ specus incidit, varium etiam sonum edit; ut nonnunquam
terra veluti mugire videatur.
17. Sed quod bis proportione respondeat, etiam
in mari fit. Nam et hiatus fiunt maris et sæpo
209 recessus, et incursiones fluctuum: alias
intercisæ reciprocationem, alias vero progressum
simplicem habentes. Sed sæpenumero etiam in
mari evomitiones ignis exsistunt, et fontes excaturiunt, et luviorum ostia aperiuntur, fuxiones
item et vortices oriuntur; nonnunquam quidem in
mediis maribus, nonnunquam vero in euripis et
fretis. Sed et multi æstus fluctuumquc elevationes,
statis quibusdam temporibus, cum luna recurrunt:
quoniam hæc secum et quæ in terra, et in mari
sunt, mutat, ut quæ cæteris planetis sit propinquior.
SYNOPSIS CAPITIS XIX,
QUOD EST DE ΤONITRIS ET PULCUBIBUS, DE ECNEPHIA, ID EST PROCELLA, ET VORTICE, QUI ΤΥΡΙΟΝ TCCATUR,
ET TURBINE ACCENSO, QUEM GRECI PRESTEBA VOCANT, ET FULMINE.
1. Ostendit, ex qua materia et ubi et quomodo tonitru generetur. 2. Definit tonitru et simili declarat
5. Causam reddit quare tonitruorum soni varii sint et dispares. 4, Fulguris generationem describit,
• De mundo cap. 4. '11 Meteor. c. 8.
col. 1179–1180page 327 of 548
PG 142:1179ΧΙΧ. ΚΕΦΑΛ. ΙΘ'. Περί βροντῶν, καὶ ἀστραπῶν, ἐκνεφίου τε καὶ τυρῶνος καὶ πρηστῆρος καὶ κεραυνοῦ. α'. Τῆς ἀτμίδος καὶ τῆς ξηρᾶς ἀναθυμιάσεως ὁμοῦ καὶ συμμίκτων ἀναγομένων ἐκ γῆς, ὁπόταν ἐν τῷ ἀπογειοτέρῳ καὶ ἄμφω γένωνται τόπῳ (ὅς ἐστι ψυχρότατος διὰ τὸ τὰς ἐκ γῆς ἀνακλάσεις τῶν ἡλιακῶν ἀκτίνων ἐξασθενεῖν ἐν αὐτῷ, καὶ τῆς μὲν ξηρᾶς ἀναθυμιάσεως διακρινομένης καὶ πρὸς τὸ συγγενές φερομένης ὑπέκκαυμα, τῆς ἀτμίδος δὲ ψυχομένης καὶ πυκνουμένης καὶ εἰς νέφη συνισταμένης· ὁπόση τῆς ξηρᾶς ἀναθυμιάσεως ἐν τῇ τοιαύτῃ συστάσει τῶν νεφῶν ἐμπεριληφθείη συνα γομένη γίνεται πνεῦμα· ἔπειτα τῶν νεφῶν ἔτι πυκνουμένων καὶ συνιόντων ἐκκρίνεται μετά βίας ἐξ αὐτῶν. Οὕτω δὲ βιαίως ἐκκρινόμενον τὸ πνεῦμα καὶ πρὸς τὴν πυκνότητα τῶν νεφῶν εἰσπίπτον ψόφον ἀποτελεῖ. β'. Οὗτος δέ ἐστιν ἡ καλουμένη βροντή, πνεῦμα νέφει παχεῖ καὶ νοτερῷ εἰληθὲν καὶ ἔξω δι' αὐτοῦ τοῦ νέφους βιαίως φερόμενον, καὶ οὕτω ῥηγνύον τὰ συνεχῆ τοῦ νέφους πιλήματα, κἀντεῦθεν βρόμον καὶ πάταγον μέγαν ἀπεργαζόμενον· ὥσπερ τὸ ἐν ὕδατι σφοδρῶς ἐλαυνόμενον πνεῦμα καὶ τῶν κυμά των τοὺς μόθους ἀποτελοῦν. γ. Ἐπεὶ δὲ τῶν νεφῶν ἡ πυκνότης ἀνώμαλος (ποῦ μὲν γὰρ κατὰ τὸ μᾶλλον αὕτη, τοῦ δὲ κατὰ τὸ ἧττον), ἀλλὰ δὴ καὶ κοιλίαι τινὲς μεταξύ τυχ χάνουσι τῶν νεφῶν (τὰ γὰρ ἐντὸς τῶν νεφῶν εὐχ ὁμοίως πεπύκνωνται τοῖς ἐκτὸς, ἀλλὰ διαλιμπάνουσι τὴν συνέχειαν τῆς πυκνότητος)· διὰ ταῦτά του παντοδαποί καὶ οἱ ψόφοι καὶ ἀνώμαλοι γίνονται. Τὸ γὰρ ἐκκρινόμενον πνεῦμα, πυκνοτέραις μὲν συστάσεσι προσρηγνύμενον, ἰσχυροτέρους καὶ τοὺς ψόφους ποιεῖ, μανωτέραις δὲ πρὸς λόγον ἀσθενεστέρους. Καὶ οὕτω μὲν ἡ βροντή. δ'. Τὸ δὲ πνεῦμα τὸ ἐκθλιβόμενον, καὶ τῇ πρὸς τὰ νέφη πληγῇ ποιοῦν τὴν βροντήν, ἐκπυρούται τὰ πολλὰ λεπτῇ πυρώσει καὶ ἀσθενεῖ. Καθ' δ γοῦν ὀφθῇ τὸ ἐκκριθὲν τοῦτο πνεῦμα ἐκπίπτον τῶν γε φῶν κεχρωματισμένον τῷ χρώματι τοῦ πυρὸς, ἀστραπὴν καλοῦμεν αὐτό.
5. Causam assignal, quare cum tonitru præiedal fulgur, prius tamen fulgur videatur, quam tonitru
auditur, idque simili desumpto 210 a remigatione explicat. 6. Exponit, quando tonitrua et fulgura
tuntum, et quando vero etiam ecnephias generetur, cujus ortum simili declarat, et tandem descriptionem
subjicit. - 7. Docet quando es quomodo typhon seu vortex in nubibus generetur, quem etiam simili declarat vertiginis quæ in terra nonnunquam oritur; a qua tamen in eo differt quod ille continuam excreti nem habet, perinde ut etiam ccnephias. 8. Causam assignal, quare vortex etiam deorsum in terram
feratur, quod nimirum nubis ex qua spiritus excernitur, condensatio in superiore parte incipiat, et proinde
spiritus excretio in contrariam inferiorem videlicet partem fiat. 9. Effectus verticis generales et
speciales aliquot evidentes recenset. 10. Explicat quo a vortice prester differat. quod nimirum igneo
ille calore vacet, hic incensus turbo sit, et aerem etiam colore igneo inficiat; et porro subjicit, quid fulmen vocetur ac denique vorticis, presteris, et fulminis collationem proponit. - 11. Excretionem spiritus
quæ tonitrua facit et fulgura, discernit ab hac quæ fulminis causa est, quod etiam definit.
12. Fulminis duas species clarum et fuliginosum, enumerat ac utrumque a proprietati
bus et effectibus suis describit, illius etiam nomenclaturam exponens. 13. Alias etiam fulminis species, heliciam et sceptum enumerat describitque.
Tradit omnia fulmina spiritum quemdam inflammationis expertem et præcedere 211 et sequi; qualis eriam in'tonitruis excernitur nonnunquam, qui et ipse, nec sonus, alia corpora findit et dissipat. 15. Causam explical quare omnis
spiritus excrelus e nubibus deorsum feratur, quam etiam a contrario gravium aliquorum corporum molx
sursum evincit.
CAPUT. ΧΙΧ.
De tonitruis et fulguribus, ecnephia et typhone,
et prestere et fulmine.
1. Cum vapor et sicca exhalatio simul mista ex
terra adducuntur, et in loco a terra remotiore
etiam ambo fuerint; (qui propterea frigidissimus
est, quod radiorum solarium ex terra refractiomes
in ipso infirmantur), cumque sicca quidem exhalatio secernitur, et ad succensionem sibi cognatam
effertur: vapor autem frigus contrahit, et densatur,
et in nubes concrescit; quidquid siccæ exhalationis in ejusmodi concretione nubium inclusum fuerit, quando colligitur, datus eficitur; et deinde
cum nubes amplius densantur et coeunt, vi ex
ipsis excernitur. Ac denique dum ita violenter
excernitur flatus, inque densitatem nubium incidit,
sonum efficit.
2. Qui sane est id quod vocatur tonitru, flatus
in nube crassa et humida implicitus, et per eam
ipsam nubem extra violenter erumpens, et ita
continuas nubis spissitudinis effringens, et hinc
212 fremitum fragoremque magnum efficiens;
haud secus ac spiritus in aqua vehementer impellitur, et undarum efficit strepitus.
3. Quoniam autem nubium densitas inæqualis
est (alicubi enim major, alicubi est minor); et
vero etiam aliquæ cavitates intra nubes exsistunt
(interiores enim nubium partes, non perinde densæ
sunt, ac exteriores, sed densitatis continuitatem
deferunt); eapropter utique varii et dispares soni
efficiuntur. Nam flatus qui excernitur, si ad densiores concretiones illidatur, vehementiores etiam
sonos elicit: sin ad rariores, juxta proportionem
infirmiores. Atque ita quidem de tonitru res se
habet.
4. At fatus, qui eliditur, et in nubes impingendo
tonitru efficit; sæpe tenui et imbecilli inflammatione incenditur. Qua parte igitur conspectus fuerit
hic flatus qui excretus est, igneo tinctus colore ex
nubibus erumpere, fulgur appellamus eum.
ΚΕΦΑΛ. ΙΘ'.
Περί βροντῶν, καὶ ἀστραπῶν, ἐκνεφίου τε
καὶ τυρῶνος καὶ πρηστῆρος καὶ κεραυνοῦ.
α'. Τῆς ἀτμίδος καὶ τῆς ξηρᾶς ἀναθυμιάσεως ὁμοῦ
καὶ συμμίκτων ἀναγομένων ἐκ γῆς, ὁπόταν ἐν τῷ
ἀπογειοτέρῳ καὶ ἄμφω γένωνται τόπῳ (ὅς ἐστι
ψυχρότατος διὰ τὸ τὰς ἐκ γῆς ἀνακλάσεις τῶν
ἡλιακῶν ἀκτίνων ἐξασθενεῖν ἐν αὐτῷ, καὶ τῆς μὲν
ξηρᾶς ἀναθυμιάσεως διακρινομένης καὶ πρὸς τὸ
συγγενές φερομένης ὑπέκκαυμα, τῆς ἀτμίδος δὲ
ψυχομένης καὶ πυκνουμένης καὶ εἰς νέφη συνισταμένης· ὁπόση τῆς ξηρᾶς ἀναθυμιάσεως ἐν τῇ
τοιαύτῃ συστάσει τῶν νεφῶν ἐμπεριληφθείη συναγομένη γίνεται πνεῦμα· ἔπειτα τῶν νεφῶν ἔτι πυκνουμένων καὶ συνιόντων ἐκκρίνεται μετά βίας
ἐξ αὐτῶν. Οὕτω δὲ βιαίως ἐκκρινόμενον τὸ πνεῦμα
καὶ πρὸς τὴν πυκνότητα τῶν νεφῶν εἰσπίπτον ψόφον
ἀποτελεῖ.
β'. Οὗτος δέ ἐστιν ἡ καλουμένη βροντή, πνεῦμα
νέφει παχεῖ καὶ νοτερῷ εἰληθὲν καὶ ἔξω δι' αὐτοῦ
τοῦ νέφους βιαίως φερόμενον, καὶ οὕτω ῥηγνύον τὰ
συνεχῆ τοῦ νέφους πιλήματα, κἀντεῦθεν βρόμον
καὶ πάταγον μέγαν ἀπεργαζόμενον· ὥσπερ τὸ ἐν
ὕδατι σφοδρῶς ἐλαυνόμενον πνεῦμα καὶ τῶν κυμά
των τοὺς μόθους ἀποτελοῦν.
γ. Ἐπεὶ δὲ τῶν νεφῶν ἡ πυκνότης ἀνώμαλος
(ποῦ μὲν γὰρ κατὰ τὸ μᾶλλον αὕτη, τοῦ δὲ κατὰ
τὸ ἧττον), ἀλλὰ δὴ καὶ κοιλίαι τινὲς μεταξύ τυχ
χάνουσι τῶν νεφῶν (τὰ γὰρ ἐντὸς τῶν νεφῶν εὐχ
ὁμοίως πεπύκνωνται τοῖς ἐκτὸς, ἀλλὰ διαλιμπά
νουσι τὴν συνέχειαν τῆς πυκνότητος)· διὰ ταῦτά
του παντοδαποί καὶ οἱ ψόφοι καὶ ἀνώμαλοι γίνον
ται. Τὸ γὰρ ἐκκρινόμενον πνεῦμα, πυκνοτέραις
μὲν συστάσεσι προσρηγνύμενον, ἰσχυροτέρους καὶ
τοὺς ψόφους ποιεῖ, μανωτέραις δὲ πρὸς λόγον
ἀσθενεστέρους. Καὶ οὕτω μὲν ἡ βροντή.
δ'. Τὸ δὲ πνεῦμα τὸ ἐκθλιβόμενον, καὶ τῇ πρὸς
τὰ νέφη πληγῇ ποιοῦν τὴν βροντήν, ἐκπυρούται τὰ
πολλὰ λεπτῇ πυρώσει καὶ ἀσθενεῖ. Καθ' δ γοῦν
ὀφθῇ τὸ ἐκκριθὲν τοῦτο πνεῦμα ἐκπίπτον τῶν γε
φῶν κεχρωματισμένον τῷ χρώματι τοῦ πυρὸς,
ἀστραπὴν καλοῦμεν αὐτό.
col. 1181–1182page 328 of 548
PG 142:1181τ. Γίνεται δὲ μετὰ τὴν βροντήν, καὶ ὕστερον τῆς πληγῆς. Ἡ βίαιος γὰρ κίνησις καὶ ἡ πληγὴ αἰτία ἐστὶν αὐτῷ τῆς ἐκπυρώσεως. Διὰ μέντοι τὸ τὴν ὄψιν ἀντιλαμβάνεσθαι τῶν ἰδίων αἰσθητῶν πρώτην τῆς ἀκοῆς, διὰ τοῦτο πρὸ τοῦ ἀκουσθῆναι τὴν βροντήν, ὁρᾶται ἡ ἀστραπή· καθώς ἐστιν ἐπὶ τῆς εἰρεσίας γινόμενον. Ηδη γὰρ ἀναφερομένων τῶν κωπῶν ἐκ τοῦ ὕδατος, ὁ πρῶτος ψόφος, ὁ ἐν τῇ καθόδῳ γεγονὼς ἐξακούεται, τῆς ὄψεως έωρα κυίας πάλαι τὰς κώπας καθισμένας τε εἰς τὸ ὕδωρ καὶ πληττούσας αὐτό. 5. Οταν μὲν οὖν τὸ ἐκ τῶν νεφῶν πυκνουμένων ἐκθλιβόμενον πνεῦμα λεπτὸν ᾗ καὶ μηδὲ συνεχῆ τὴν γένεσιν ἔχῃ καὶ ἔκκρισιν, ἀλλὰ πολλάκις καὶ κατὰ μικρὸν γίνηται καὶ ἐκκρίνηται, κἀντεῦθεν μηδὲ μένῃ ἀλλὰ διαπνῇ· τότε βροντάς τε καὶ ἀστραπὰς τὸν εἰρημένον τρόπον ποιεῖ. Ἐπὶν δὲ σωματωδέστερον ἢ τὸ πνεῦμα, τουτέστιν ἧττον λεπτὸν, ἀθρόαν τε καὶ συνεχή την γένεσιν ἔχῃ καὶ ἔκκρισιν, ὥστε μὴ διαπνεῖν ἀλλὰ διαμένειν· τότε τὸν λεγόμενον ἐκνεφίαν ἄνεμον ἐκτελεί. Καθάπερ γὰρ πλεονεκτούσης τῆς ὑγρᾶς ἀναθυμιάσεως, ὅταν εἰς ὕδωρ γίνηται ἡ μεταβολή, τῇ πρώτως μετα βαλλούσῃ ἀναθυμιάσει συμμεταβάλλει καὶ ἡ λοιπὴ ἔση τῆς αὐτῆς τετύχηκε φύσεως· καὶ γίνεται ὑετὸς συνεχὴς καὶ πολύς. Τὸν αὐτὸν τρόπον ἐπικρατούσης τῆς ξηρᾶς ἀναθυμιάσεως όπηνίκα πνεῦμα γίνηται καὶ ἐκκρίνηται, συνακολουθεῖ τῇ πρώτῃ γενέσει τε καὶ ἐκκρίσει, καὶ ὅσον ἄλλο τῆς αὐτῆς ἐστι φύσεως. Καὶ οὕτως ὁ ἐκνεφίας ἄνεμος γίνεται, πνεῦμα ποὺ καὶ συνεχὲς ἐξ αὐτοῦ τοῦ νέφους ἁθρόον ἐκκρινόμενον καὶ βιαίως φερόμενον διὰ τὸ ταχὺ τῆς ἐκκρίσεως. ο ζ'. Ὅταν δὲ τὸ ἐκκρινόμενον πνεῦμα ειλούμενον ἐν κύκλῳ τυγχάνῃ καὶ μετὰ τοῦ ἐγχύματος τοῦ νέφους κάτω φερόμενον, τότε τυφὼν ὀνομάζεται. Γίνεται δὲ τοῦτο, ὅταν τὸ ἐκ τοῦ) νέφους ἐκκρινόμενον πνεῦμα ἑτέρῳ νέφει ἀντιτυπήσῃ καὶ τὴν ἐπ' εὐθείας φορὰν κωλυθῇ. Καθάπερ ὅταν ἐκ τόπου πλατέος εἰς τι στενὸν ὁ ἄνεμος συῤῥέων βιάζηται ἐν πύλαις τυχὸν ἢ ὁδοῖ;. Συμβαίνει γὰρ πολλάκις ἐν τοῖς τοιούτοις, μὴ δυναμένου προέρχεσθαι τοῦ προηγουμένου μορίου τοῦ ῥέοντος σώματος ἐν τῷ μὴ εὑρίσκειν διέξοδον ἢ διὰ τὴν τόπου στενότητα, ἢ καὶ διὰ τὸ ἀντιπνεῖν ἄλλο τι πνεῦμα, κύκλον καὶ δίνην τοῦ πνεύματος γίνεσθαι. Τὸ μὲν γὰρ προη γούμενον τοῦ πνεύματος μέρος οὐ δύναται διελθεῖν τὸ δὲ συῤῥέον ὄπισθεν βιάζει την δίοδον· καὶ τὸ μὲν ἀντιβαίνει, τὸ δ᾽ ἀπωθεῖ. Ἀνάγκη τοίνυν τὸ εἰς πλάγιον ἔνθα μὴ ἔστιν ἀντίβασις ἐνεχθῆναι τὸ ἑπόμενον μέρος τοῦ πνεύματος, καὶ οὕτως ἀεὶ καὶ πᾶν τὸ ἐχόμενον, ὥστ᾽ ἂν, ἐκ πλαγίου βιασθὲν τὸ προηγούμενον καὶ ἀντιβαῖνον μέρος τοῦ πνεύματος ἐκκρουσθῇ τοῦ προκατειλημμένου τόπου, καὶ ἀνα κάμψαν, συνάψῃ τῷ ὄπισθεν φερομένῳ καὶ ἐπω θοῦντι, καὶ γένηται τὸ ὅλον ἔν· κύκλος δέ ἐστι τοῦτο τὸ σχῆμα. Καὶ οὕτω μὲν ἐπὶ τῆς γῆς αἱ δἶναι για νονται. Ομοίως δε κάν τοῖς νέφεσιν ἀλλήλαις συν εκνεφίας, εκνεφίας τυφών,
EPITOME PHYICA.
τ. Γίνεται δὲ μετὰ τὴν βροντήν, καὶ ὕστερον
τῆς πληγῆς. Ἡ βίαιος γὰρ κίνησις καὶ ἡ πληγὴ
αἰτία ἐστὶν αὐτῷ τῆς ἐκπυρώσεως. Διὰ μέντοι
τὸ τὴν ὄψιν ἀντιλαμβάνεσθαι τῶν ἰδίων αἰσθητῶν
πρώτην τῆς ἀκοῆς, διὰ τοῦτο πρὸ τοῦ ἀκουσθῆναι
τὴν βροντήν, ὁρᾶται ἡ ἀστραπή· καθώς ἐστιν ἐπὶ
τῆς εἰρεσίας γινόμενον. Ηδη γὰρ ἀναφερομένων
τῶν κωπῶν ἐκ τοῦ ὕδατος, ὁ πρῶτος ψόφος, ὁ ἐν
τῇ καθόδῳ γεγονὼς ἐξακούεται, τῆς ὄψεως έωρακυίας πάλαι τὰς κώπας καθισμένας τε εἰς τὸ ὕδωρ
καὶ πληττούσας αὐτό.
5. Οταν μὲν οὖν τὸ ἐκ τῶν νεφῶν πυκνουμένων
ἐκθλιβόμενον πνεῦμα λεπτὸν ᾗ καὶ μηδὲ συνεχῆ
τὴν γένεσιν ἔχῃ καὶ ἔκκρισιν, ἀλλὰ πολλάκις καὶ
κατὰ μικρὸν γίνηται καὶ ἐκκρίνηται, κἀντεῦθεν
μηδὲ μένῃ ἀλλὰ διαπνῇ· τότε βροντάς τε καὶ
ἀστραπὰς τὸν εἰρημένον τρόπον ποιεῖ. Ἐπὶν δὲ
σωματωδέστερον ἢ τὸ πνεῦμα, τουτέστιν ἧττον
λεπτὸν, ἀθρόαν τε καὶ συνεχή την γένεσιν ἔχῃ καὶ
ἔκκρισιν, ὥστε μὴ διαπνεῖν ἀλλὰ διαμένειν· τότε
τὸν λεγόμενον ἐκνεφίαν ἄνεμον ἐκτελεί. Καθάπερ
γὰρ πλεονεκτούσης τῆς ὑγρᾶς ἀναθυμιάσεως, ὅταν
εἰς ὕδωρ γίνηται ἡ μεταβολή, τῇ πρώτως μεταβαλλούσῃ ἀναθυμιάσει συμμεταβάλλει καὶ ἡ λοιπὴ
ἔση τῆς αὐτῆς τετύχηκε φύσεως· καὶ γίνεται ὑετὸς
συνεχὴς καὶ πολύς. Τὸν αὐτὸν τρόπον ἐπικρατούσης
τῆς ξηρᾶς ἀναθυμιάσεως όπηνίκα πνεῦμα γίνηται
καὶ ἐκκρίνηται, συνακολουθεῖ τῇ πρώτῃ γενέσει
τε καὶ ἐκκρίσει, καὶ ὅσον ἄλλο τῆς αὐτῆς ἐστι
φύσεως. Καὶ οὕτως ὁ ἐκνεφίας ἄνεμος γίνεται,
πνεῦμα ποὺ καὶ συνεχὲς ἐξ αὐτοῦ τοῦ νέφους
ἁθρόον ἐκκρινόμενον καὶ βιαίως φερόμενον διὰ τὸ
ταχὺ τῆς ἐκκρίσεως.
ο
ζ'. Ὅταν δὲ τὸ ἐκκρινόμενον πνεῦμα ειλούμενον
ἐν κύκλῳ τυγχάνῃ καὶ μετὰ τοῦ ἐγχύματος τοῦ
νέφους κάτω φερόμενον, τότε τυφὼν ὀνομάζεται.
Γίνεται δὲ τοῦτο, ὅταν τὸ ἐκ τοῦ) νέφους έκκρινό
μενον πνεῦμα ἑτέρῳ νέφει ἀντιτυπήσῃ καὶ τὴν ἐπ'
εὐθείας φορὰν κωλυθῇ. Καθάπερ ὅταν ἐκ τόπου
πλατέος εἰς τι στενὸν ὁ ἄνεμος συῤῥέων βιάζηται·
ἐν πύλαις τυχὸν ἢ ὁδοῖ;. Συμβαίνει γὰρ πολλάκις
ἐν τοῖς τοιούτοις, μὴ δυναμένου προέρχεσθαι τοῦ
προηγουμένου μορίου τοῦ ῥέοντος σώματος ἐν τῷ
μὴ εὑρίσκειν διέξοδον ἢ διὰ τὴν τόπου στενότητα,
ἢ καὶ διὰ τὸ ἀντιπνεῖν ἄλλο τι πνεῦμα, κύκλον καὶ
δίνην τοῦ πνεύματος γίνεσθαι. Τὸ μὲν γὰρ προη
γούμενον τοῦ πνεύματος μέρος οὐ δύναται διελθεῖν
τὸ δὲ συῤῥέον ὄπισθεν βιάζει την δίοδον· καὶ τὸ μὲν
ἀντιβαίνει, τὸ δ᾽ ἀπωθεῖ. Ἀνάγκη τοίνυν τὸ εἰς
πλάγιον ἔνθα μὴ ἔστιν ἀντίβασις ἐνεχθῆναι τὸ
ἑπόμενον μέρος τοῦ πνεύματος, καὶ οὕτως ἀεὶ καὶ
πᾶν τὸ ἐχόμενον, ὥστ᾽ ἂν, ἐκ πλαγίου βιασθὲν τὸ
προηγούμενον καὶ ἀντιβαῖνον μέρος τοῦ πνεύματος
ἐκκρουσθῇ τοῦ προκατειλημμένου τόπου, καὶ ἀνακάμψαν, συνάψῃ τῷ ὄπισθεν φερομένῳ καὶ ἐπωθοῦντι, καὶ γένηται τὸ ὅλον ἔν· κύκλος δέ ἐστι τοῦτο
τὸ σχῆμα. Καὶ οὕτω μὲν ἐπὶ τῆς γῆς αἱ δἶναι για
νονται. Ομοίως δε κάν τοῖς νέφεσιν ἀλλήλαις συν1182
5. Fit autem post tonitru et ictum sequitur. Violentus enim motus et ictus, ei ut inflammetur
causa est. Verumtamen quia visus propria sensilia
prius quam auditus arripit; ea de causa prius
quam audiatur tonitru, fulgur conspicitur: quem
admodum 213 in remigatione contingit. Quando
enim jam remi ex aqua efferuntur, tum demum
primus sonus qui in descensu editus est, exauditar; cum visus dudum et in aquam demitti remos et eamdem ferire conspicatus sit.
6. Quando igitur flatus qui ex densescentibus
nubibus eliditur, tenuis fuerit, et continuatam ge
nerationem atque excretionem non habuerit; sed
sæpenumero minutatim generatur et excernitur
hincque non permanet, sed difflatur; tum eo modo
quem diximus tonitrua et fulgura efficit. Quando
autem flatus corpulentior, hoc est, minus tenuis
fuerit, confertamque et continuatam generationem
et excretionem habuerit, ut non evanescat, sed
permaneat; tum eum ventum qui εκνεφίας, quasi
nubigena dicitur, producit, Quemadmodum enim
exhalatione humida exuberante, simul ac in aquam
At mutatio, cum primitus mutata exhalatione
etiam reliqua quæcunque (ejusdem naturæ est
juxta commutatur; ac ita continuatus et copiosus
imber generatur. Eodem modo dominante exbalatione sicca, cum Batus generatur et excernitur, primam generationem et excretionem comitatur, 214 etiam omne aliud quidquid ejusdem
naturæ est. Esic εκνεφίας ventus generatur, datus
copiosus et continuus, qui ex ipsa nube confertim
excernitur, et propter excretionis celeritatem magna fertur violentia.
7. Quando autem falus qui excernitur, in circulo convolvitur, et cum infusione nubis deorsum
fertur, tunc vortes, Græcis τυφών, nominatur. Fit
autem hoc, cum flatus, qui ex nube excernitur, in
aliam nubem incurrerit, et quominus recto motu
deferatur, prohibitus fuerit. Quemadmodum si ex
loco amplo in angustiam aliquam ventus confluens
vim patitur, in portis aut viis exempli gratia. Sape enim in ejusmodi locis accidit, cum fluentis
corporis pars antecedens non potest progredi, now
inveniendo transitum vel propter loci angustiam,
vel etiam propter ●bluctantem alium aliquem flatum,
ut circulus et vertigo flatus oriatur. Antecedens
enim pars flatus transire non potest; quæ autem
tergo confluit, transitum adurget; sicque illa reluctatur, hæc protrudit. Necesse itaque est, ut in
transversum, ubi non est reluctatio, feratur pars
falus consequens, et ita semper omnnis quæ 215
deinceps sequitur; donec antecedens et renitens
pars flatus ex obliqua parte compressa, de loco
quem præoccupavit, extrusa, et conversione facta
cum ea quæ a tergo fertur et ipsam adurget, conjuncta fuerit; adeoque totum istud unum efficia -
tur, quæ figura circulum imitatur. Atque ita quidem in terra Gunt vertigines. Eodem autem modo
col. 1183–1184page 329 of 548
PG 142:1183άπτουσαι κατὰ τὴν ἀρχὴν, τοιοῦτον γὰρ ἡ δίνη πλὴν ὥσπερ ἐκνεφίας γένηται, συνεχής ἐστιν ἡ τοῦ πνεύματος έκκρισις (οὕτω γὰρ καὶ ὁ ἄνεμος συνεχής, κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον), καὶ ὁ τι φών συνεχῆ τὴν ἐκ τοῦ νέφους ἔκκρισιν ἔχει. η'. Διὰ δὲ τὴν τοῦ νέφους πυκνότητα μὴ δυνάμενον ἀπ' αὐτοῦ καθαρῶς ἐκκριθῆναι τὸ πνεῦμα, ἀλλὰ σὺν ἑαυτῷ καὶ τοῦ νέφους τι συνεφέλκων, στρέφεται μὲν κύκλῳ διὰ τὴν εἰρημένην αιτίαν, φέρεται δὲ κάτω καὶ ἐπὶ γῆς διὰ τὸ τὴν ἐκ τοῦ νέφους γινομένην τοῦ πνεύματος έκκρισιν, ἐπὶ ταῦτα γίνεσθαι πάντοτε καθ' & προάγεται τοῦ νέο φους ἡ πύκνωσις. Ὥστε ὅταν ἄνωθεν ἡ πύκνωσις ἀρξαμένη ἐπὶ τὰ κάτω γίνηται μέρη του νέφους, ἀνάγκη καὶ τὴν τοῦ πνεύματος έκκρισιν ἐντεῦθεν γινομένην φέρεσθαι κάτω διὰ τὴν βίαν. θ'. Φερόμενος οὖν ὁ τυφών κάτω καὶ διὰ τὴν ἀντίκρουσιν κύκλῳ περιαγόμενος, καὶ οὕτω συν τρεφόμενος καὶ ποιῶν ἔλικα· οἷς ἂν προσπέσοι, ταῦτα κύκλῳ στρέφων κινεί. Διό καί τινα πολλάκις τῶν ἐπὶ γῆς ἢ θαλάσσης στρέψας εἰς ὕψος ανέλκει ὡς ἐπὶ τὸ αὐτὸ πάλιν ἀνακάμπτων τῷ μὴ ἔχειν διέξοδον. Ἐκ μὲν οὖν θαλάσσης ὕδωρ ἀναστῇ πολ λάκις· ἤδη δὲ καὶ πλοῖον ἐμετεώρισε τῇ δίνῃ περι λαβών. Ἐκ δὲ τῆς γῆς καὶ ξύλα καὶ λίθους, ἤδη δὲ καὶ ζῶα, τὸν αὐτον τρόπον ανήνεγκεν. Οσα δ' ὑπ' αὐτοῦ ἀναφέρονται, ὀλίγον μετεωρισθέντα καταφέρονται πάλιν, ξηρότατα γενόμενα διὰ τὴν ξηρότητα τοῦ ἀνάγοντος ταῦτα πνεύματος. ι'. Οταν μὲν οὖν τὸ πνεῦμα τὸ οὕτως κινούμενον μὴ κεχρωσμένον ᾖ πυρώδει χρόᾳ, ὁποίᾳ καὶ ἡ ἀστραπὴ κέχρωσται· τότε καλείται τυφών, οἷον ἐκνεφίας ἄπεπτος ὤν. Οὐ γὰρ τελέως διακεκριμένον οὐδ᾽ ἀπολελυμένον ἀπ' αὐτοῦ τοῦ νέφους τὸ τοῦ τυφῶνος ἐκκρίνεται πνεῦμα καθὰ τὸ τοῦ ἐκνεφίου, ἀλλὰ συνεφέλκον τι καὶ τοῦ νέφους διὰ τὸ μὴ περ πέφθαι, ώς δύνασθαι θάτερον ἀπὸ θατέρου χωρί ζεσθαι. Ὅταν δὲ τὸ προειρημένον πνεῦμα κατα σπώμενον ἐκπυρωθῇ πεφθὲν ἐν τῇ κινήσει καὶ λεπτότερον γεγονός, τότε καλείται πρηστήρ· ὅτι τὸν πλησίον ἀέρα συνεκπίμπρησιν ἐν τῇ ἐκπυρώσει, ὥστε καὶ χρωματίζειν αὐτόν. Ἐὰν δ' ἐν αὐτῷ τῷ νέφει πολὺ καὶ λεπτὸν ἐκθλιβῇ πνεῦμα, τοῦτο γίνε ται κεραυνός. Ο μὲν γὰρ τυφὼν παχείαν ἔχει τὴν ἔκκρισιν· λεπτοτέραν δὲ τοῦ τυφώνος ὁ πρηστήρ. Ο δὲ κεραυνός, ἔτι μᾶλλον λεπτοτέρου πνεύματός ἐστιν ἔκκρισις. ια΄. Διαφέροι δ' ἂν τῆς τὰς βροντὰς καὶ ἀστραπὰς ποιούσης ἐκκρίσεως, ὅτι κατά μικρὰ μὲν ἐκείνη καὶ σποράδην καὶ ἐκ διαλειμμάτων γίνεται καὶ ἀσθενῆ τὴν ἐκπύρωσιν ἔχει. Η δὲ τῶν κεραυνών διαφέροι μὲν ἂν ἐκείνης καὶ τῇ λεπτότητι, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τῷ πλήθει λεπτότατον γὰρ καὶ πολὺ πνεῦμα καὶ ὁμοῦ φερόμενον καὶ ἰσχυρῶς ἐκπεπι ρωμένον ὁ κεραυνός.
eliam in nubibus vortices funt, et inter se invicem 4 άπτουσαι κατὰ τὴν ἀρχὴν, τοιοῦτον γὰρ ἡ δίνη
quoad principium copulantur (ea enim vertiginis
natura est ); verum quemadmodum cum ecnephias
[procella oritur, continua est spiritus excretio
(quia etiam ventus est continuus eodem molo), sie
etiam vortex continuam ex nube excretionem habet.
8. Sed cum propter nubis densitatem spiritus
ex ea pure excerni non possit, unaque secum de
nube aliquid trahat, ex dicta causa in orbem quidem convertitur, sed deorsum et in terram fertur,
propterea quod spiritus ex nube excretio in eam
semper partem fiat, in quam nubis condensatio
progreditur. Quapropter cum condensatio superne
facto initio in inferiores partes nubis pervenerit,
etiam nubis excretionem quæ hinc orta est, propler vin illatam deorsum 216 ferri necesse
Cal.
9. Cum ergo vortex deorsum fertur, et propter
contrarium impetum in orbem circumagitur, sic.
que contorquetur, et helicem, id est circumvolutan, lineam efficit; omnia in quæ incidit, in orbem
intorquens movet. Quamobrem etiam aliqua in
terra aut mari contenta in sublime adducit, ut qui
propterea quod transitum non habet, eodem revertatur. Itaque ex mari aquam sæpenumero attrahit;
mox navigium vertigine correptum in altum evexit. Sed et ex terra et ligna et lapides, atque adeo
moununquam animalia consimilem in modum sustulit. Quæcunque autem ab ipso efferuntur, cum
aliquantulum in sublime subducta fuerint, de- c
nuo summa siecitate contracta, ob spiritus qui
eadem subvexit siccitatem deorsum feruntur.
πλὴν ὥσπερ ἐκνεφίας γένηται, συνεχής ἐστιν ἡ τοῦ
πνεύματος έκκρισις (οὕτω γὰρ καὶ ὁ ἄνεμος
συνεχής, κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον), καὶ ὁ τι
φών συνεχῆ τὴν ἐκ τοῦ νέφους ἔκκρισιν ἔχει.
η'. Διὰ δὲ τὴν τοῦ νέφους πυκνότητα μὴ δυνάμε
νον ἀπ' αὐτοῦ καθαρῶς ἐκκριθῆναι τὸ πνεῦμα,
ἀλλὰ σὺν ἑαυτῷ καὶ τοῦ νέφους τι συνεφέλκων,
στρέφεται μὲν κύκλῳ διὰ τὴν εἰρημένην αιτίαν,
φέρεται δὲ κάτω καὶ ἐπὶ γῆς διὰ τὸ τὴν ἐκ τοῦ
νέφους γινομένην τοῦ πνεύματος έκκρισιν, ἐπὶ
ταῦτα γίνεσθαι πάντοτε καθ' & προάγεται τοῦ νέο
φους ἡ πύκνωσις. Ὥστε ὅταν ἄνωθεν ἡ πύκνωσις
ἀρξαμένη ἐπὶ τὰ κάτω γίνηται μέρη του νέφους,
ἀνάγκη καὶ τὴν τοῦ πνεύματος έκκρισιν ἐντεῦθεν
γινομένην φέρεσθαι κάτω διὰ τὴν βίαν.
θ'. Φερόμενος οὖν ὁ τυφών κάτω καὶ διὰ τὴν
ἀντίκρουσιν κύκλῳ περιαγόμενος, καὶ οὕτω συν
τρεφόμενος καὶ ποιῶν ἔλικα· οἷς ἂν προσπέσοι,
ταῦτα κύκλῳ στρέφων κινεί. Διό καί τινα πολλάκις
τῶν ἐπὶ γῆς ἢ θαλάσσης στρέψας εἰς ὕψος ανέλκει·
ὡς ἐπὶ τὸ αὐτὸ πάλιν ἀνακάμπτων τῷ μὴ ἔχειν
διέξοδον. Ἐκ μὲν οὖν θαλάσσης ὕδωρ ἀναστῇ πολ
λάκις· ἤδη δὲ καὶ πλοῖον ἐμετεώρισε τῇ δίνῃ περιλαβών. Ἐκ δὲ τῆς γῆς καὶ ξύλα καὶ λίθους, ἤδη δὲ
καὶ ζῶα, τὸν αὐτον τρόπον ανήνεγκεν. Οσα δ' ὑπ'
αὐτοῦ ἀναφέρονται, ὀλίγον μετεωρισθέντα καταφέ
ρονται πάλιν, ξηρότατα γενόμενα διὰ τὴν ξηρότητα
τοῦ ἀνάγοντος ταῦτα πνεύματος.
ι'. Οταν μὲν οὖν τὸ πνεῦμα τὸ οὕτως κινούμενον
μὴ κεχρωσμένον ᾖ πυρώδει χρόᾳ, ὁποίᾳ καὶ ἡ
ἀστραπὴ κέχρωσται· τότε καλείται τυφών, οἷον
ἐκνεφίας ἄπεπτος ὤν. Οὐ γὰρ τελέως διακεκριμένον
οὐδ᾽ ἀπολελυμένον ἀπ' αὐτοῦ τοῦ νέφους τὸ τοῦ
τυφῶνος ἐκκρίνεται πνεῦμα καθὰ τὸ τοῦ ἐκνεφίου,
ἀλλὰ συνεφέλκον τι καὶ τοῦ νέφους διὰ τὸ μὴ περ
πέφθαι, ώς δύνασθαι θάτερον ἀπὸ θατέρου χωρί
ζεσθαι. Ὅταν δὲ τὸ προειρημένον πνεῦμα κατα
σπώμενον ἐκπυρωθῇ πεφθὲν ἐν τῇ κινήσει καὶ
λεπτότερον γεγονός, τότε καλείται πρηστήρ· ὅτι
τὸν πλησίον ἀέρα συνεκπίμπρησιν ἐν τῇ ἐκπυρώσει,
10. Cum igitur spiritus qui sic movetur, colore
igneo infectus non fuerit, quali etiam fulgur adfectum est, tunc typhon, id est, vortex, quasi ecnephias incoctus vocatur. Neque enim perfecte secretus et liberatus ab ipsa nube spiritus vorticis
excernitur, quemadmodum ecnephiæ, id est, venti
procellosi, flatus: sed aliquid de nube secum
attrahit, quia concoctus non est, ut alterum 217
ab altero separari possit. Quando porro prædictus
ille fatus dum detorquetur incensus fuerit, in ipso
scilicet motu excoctus, et subtilior factus, tunc
prester, id est, accensus turbo, vocatur; quod aerem propinquum inflammatione sua simul accen- ὥστε καὶ χρωματίζειν αὐτόν. Ἐὰν δ' ἐν αὐτῷ τῷ
dat, adeo ut ipsum etiam colore indiciat. Quando
vero in ipsa nube copiosus et tenuis spiritus expressus fuerit, fulmen is efficitur. Vortex enim
crassam excretionem habet, prester autem tenuiorem quam vortex, sed adbuc subtilioris spiritus
fulmen est excretio.
11. Differt autem ab excretione, quæ tonitrua
facit et fulgura, quod illa per exiguas partes, et
sparsim et ex intervallis ft, imbecillemque infanmationem habet. At fulminum excretio ab ipsa
differt cum tenuitate, tum insuper etiam multitudine; fulmen enim tenuissimus et copiosus est
spiritus, qui simul fertur, et vehementer incensus
est.
νέφει πολὺ καὶ λεπτὸν ἐκθλιβῇ πνεῦμα, τοῦτο γίνεται κεραυνός. Ο μὲν γὰρ τυφὼν παχείαν ἔχει τὴν
ἔκκρισιν· λεπτοτέραν δὲ τοῦ τυφώνος ὁ πρηστήρ. Ο
δὲ κεραυνός, ἔτι μᾶλλον λεπτοτέρου πνεύματός ἐστιν
ἔκκρισις.
ια΄. Διαφέροι δ' ἂν τῆς τὰς βροντὰς καὶ ἀστραπὰς
ποιούσης ἐκκρίσεως, ὅτι κατά μικρὰ μὲν ἐκείνη
καὶ σποράδην καὶ ἐκ διαλειμμάτων γίνεται καὶ
ἀσθενῆ τὴν ἐκπύρωσιν ἔχει. Η δὲ τῶν κεραυνών
διαφέροι μὲν ἂν ἐκείνης καὶ τῇ λεπτότητι, οὐ μὴν
ἀλλὰ καὶ τῷ πλήθει λεπτότατον γὰρ καὶ πολὺ
πνεῦμα καὶ ὁμοῦ φερόμενον καὶ ἰσχυρῶς ἐκπεπιρωμένον ὁ κεραυνός.
col. 1185–1186page 330 of 548
PG 142:1185ιβ'. Αν μὲν οὖν λίαν εἴη τὸ πνεῦμα λεπτόν, οὐδ' ἐπικαίῃ ταῦτα οἷς ἂν προσπίπτοι· τὸ τοιοῦτον (δὲ) πνεῦμα κεραυνὸν ἀργῆτα καλοῦσιν οἱ ποιηταί. "Αν ἰὲ μὴ οὕτως εἴη τὸ πνεῦμα λεπτόν, ἀλλὰ φερόμενον ἐπικαῖον φέρηται, ἄλλως κατονομάζεται. Ὁ μὲν οὖν ἀργῆς καλούμενος φθάνει διιών ταῦτα οἷς ἂν ἐμπέσοι, πρὸ τοῦ ἐπικαῦσαι ἢ ὅλως μελᾶναι αὐτά ἅμα μὲν διὰ τὸ τάχος τῆς κινήσεως, ἅμα δὲ καὶ τὴν τῆς οὐσίας λεπτότητα ταχείαν ποιούμενος τὴν διέξοδον. Ο δ' ἄλλος κεραυνὸς μὴ ὁμοίως ὑπάρχων λεπτός, βραδύτερόν τε φερόμενος, χρώννυσι μὲν τὰ οἷς ἐμπελάζει, φθάνει δὲ καὶ οὗτος διελθὼν πρὸ τοῦ καῦται αὐτά. Διὸ καὶ τὰ μὲν ἀντιτυπήσαντα πάσχει τι· οὐδὲν δὲ τοιοῦτον πάσχει τὰ μὴ ἀντιτυπήσαντα οἷον ἀσπίδος ὁ μὲν χαλκὸς διὰ τὴν ἀντιτυπίαν ἐτάκη, τὸ δὲ ξύλον οὐκ ἐκαύθη (διὰ μανότητα γὰρ ἔφθασε διηθηθὲν τὸ πνεῦμα καὶ διελθόν)· καὶ εμπ τίοις δ' ἐμπεσὸν οὐκ ἔκαυσε μὲν αὐτὰ, ἀλλ᾽ οἷον τρύχη ἐποίησεν. Οἱ μὲν οὖν τῶν κεραυνῶν αἰ. θαλώδεις οὕτως ἔχουσιν· οἱ δὲ ταχέως διᾴττοντες ἀργῆτες, οἶμαι, κατ' ἀντίφρασιν ὠνομάσθησαν. ιγ. Καὶ οἱ μὲν ἑλικοειδῶς φερόμενοι κεραυνοί, ἐλικίαι λέγονται· οἱ δὲ κατασκήπτοντες εἰς τι μονομερώς, οἱ τοιοῦτοι καλοῦνται σκηπτοί. ιδ. Αεὶ δὲ τοῖς κεραυνοῖς ἀνεκπύρωτον πνεῦμα συνακολουθεῖν καὶ προϊέναι αὐτῶν ὑπονοεῖται. Οἷς γὰρ ἂν ἐμπίπτειν μέλλοι ὁ κεραυνός, ταῦτα κινεῖται πρὸ τῆς πληγῆς. Ἀλλὰ καὶ ἃ διίστανται ποτε γενομένης βροντῆς, οὐ τῷ ψόφῳ αὐτῷ διίστασθαι δοκεῖ, ἀλλὰ τῷ ἐκκρινομένῳ πνεύματι τῶν νεφῶν, ο διὰ τῆς πρὸς τὰ νέφη πληγῆς τὸν ψόφον ποιεῖ. Τοῦτο γὰρ πατάξαν, διέστησε μὲν, οὐκ ἀπέ καυσε δέ. τε'. Φέρεται δὲ κάτω πᾶν τὸ ἐκκρινόμενον πνεῦ μα· καίτοι φύσει τυγχάνον ἀνωφερὲς ὡς θερμόν, διὰ τὸ βιαίως ἐκθλίβεσθαι τῶν νεφῶν, πυκνουμένων ἄνωθεν καὶ συστελλομένων καὶ πρὸς τοὐναντίον κάτω ποιουμένων τὴν ἔκκρισιν. Οὕτω γάρ τινα πά διν βαρύτερα σώματα καὶ φύσει κατωτερῆ ἄνω φέ γεται, οἷον ἐκπηδῶντα, διὰ τὸ κάτωθεν τὴν ἔκθλιψιν γίνεσθαι, ὥσπερ τὰ ἐκπυρηνιζόμενα βλέ πομεν, καὶ ὕδατα πολλά κάτωθεν άνω φερό μενα. ο
ιβ'. Αν μὲν οὖν λίαν εἴη τὸ πνεῦμα λεπτόν, οὐδ'
ἐπικαίῃ ταῦτα οἷς ἂν προσπίπτοι· τὸ τοιοῦτον (δὲ)
πνεῦμα κεραυνὸν ἀργῆτα καλοῦσιν οἱ ποιηταί. "Αν
ἰὲ μὴ οὕτως εἴη τὸ πνεῦμα λεπτόν, ἀλλὰ φερόμενον
ἐπικαῖον φέρηται, ἄλλως κατονομάζεται. Ὁ μὲν
οὖν ἀργῆς καλούμενος φθάνει διιών ταῦτα οἷς ἂν
ἐμπέσοι, πρὸ τοῦ ἐπικαῦσαι ἢ ὅλως μελᾶναι αὐτά·
ἅμα μὲν διὰ τὸ τάχος τῆς κινήσεως, ἅμα δὲ καὶ
τὴν τῆς οὐσίας λεπτότητα ταχείαν ποιούμενος τὴν
διέξοδον. Ο δ' ἄλλος κεραυνὸς μὴ ὁμοίως ὑπάρχων
λεπτός, βραδύτερόν τε φερόμενος, χρώννυσι μὲν τὰ
οἷς ἐμπελάζει, φθάνει δὲ καὶ οὗτος διελθὼν πρὸ τοῦ
καῦται αὐτά. Διὸ καὶ τὰ μὲν ἀντιτυπήσαντα πάσχει
τι· οὐδὲν δὲ τοιοῦτον πάσχει τὰ μὴ ἀντιτυπήσαντα
οἷον ἀσπίδος ὁ μὲν χαλκὸς διὰ τὴν ἀντιτυπίαν
ἐτάκη, τὸ δὲ ξύλον οὐκ ἐκαύθη (διὰ μανότητα γὰρ
ἔφθασε διηθηθὲν τὸ πνεῦμα καὶ διελθόν)· καὶ εμπ
τίοις δ' ἐμπεσὸν οὐκ ἔκαυσε μὲν αὐτὰ, ἀλλ᾽ οἷον
τρύχη ἐποίησεν. Οἱ μὲν οὖν τῶν κεραυνῶν αἰ.
θαλώδεις οὕτως ἔχουσιν· οἱ δὲ ταχέως διάτ
τοντες ἀργῆτες, οἶμαι, κατ' ἀντίφρασιν ὠνομάσθησαν.
ιγ. Καὶ οἱ μὲν ἑλικοειδῶς φερόμενοι κεραυνοί,
ἐλικίαι λέγονται· οἱ δὲ κατασκήπτοντες εἰς τι
μονομερώς, οἱ τοιοῦτοι καλοῦνται σκηπτοί.
ιδ. Αεὶ δὲ τοῖς κεραυνοῖς ἀνεκπύρωτον πνεῦμα
συνακολουθεῖν καὶ προϊέναι αὐτῶν ὑπονοεῖται. Οἷς
γὰρ ἂν ἐμπίπτειν μέλλοι ὁ κεραυνός, ταῦτα κινεί
ται πρὸ τῆς πληγῆς. Ἀλλὰ καὶ ἃ διίστανται ποτε
γενομένης βροντῆς, οὐ τῷ ψόφῳ αὐτῷ διίστασθαι
δοκεῖ, ἀλλὰ τῷ ἐκκρινομένῳ πνεύματι τῶν νεφῶν,
ο διὰ τῆς πρὸς τὰ νέφη πληγῆς τὸν ψόφον ποιεῖ.
Τοῦτο γὰρ πατάξαν, διέστησε μὲν, οὐκ ἀπέ
καυσε δέ.
τε'. Φέρεται δὲ κάτω πᾶν τὸ ἐκκρινόμενον πνεῦ
μα· καίτοι φύσει τυγχάνον ἀνωφερὲς ὡς θερμόν,
διὰ τὸ βιαίως ἐκθλίβεσθαι τῶν νεφῶν, πυκνουμένων
ἄνωθεν καὶ συστελλομένων καὶ πρὸς τοὐναντίον
κάτω ποιουμένων τὴν ἔκκρισιν. Οὕτω γάρ τινα πά
διν βαρύτερα σώματα καὶ φύσει κατωτερῆ ἄνω φέγεται, οἷον ἐκπηδῶντα, διὰ τὸ κάτωθεν τὴν ἔκθλι- -
ψιν γίνεσθαι, ὥσπερ τὰ ἐκπυρηνιζόμενα βλέ
πομεν, καὶ ὕδατα πολλά κάτωθεν άνω φερό
μενα.
ο
12. Quod si igitur admodum tenuis fuerit spiritus, sed tamen non adurat ea in quæ incidit, ejusmodi spiritum poetæ argelem, id est, clarum fulmen, vocant. Sin autem ita tenuis fuerit, sed dum
fertur, adurendo feratur; aliter denominatur,
Psoloen scilicet, 218 quasi dicas, fuliginosui
fulmen]. Quod itaque arges, id est, clarum vocatur, prius penetrat illa in quæ incidit, quam adurat, aut omnino infuscet: cum propter motus
celeritatem, tum propter essentiæ tenuitatem ita
celeriter transiens. Sed alterum fulmen quod minus
tenue est et tardius fertur, colore quidem tingit
ea quibus appulsum fuerit; sed et hoc prius penetrat, quam exural ea. Quamobrem etiam quæ
renisa fuerint patiuntur aliquid, nil patientibus
illis quæ non obstiterint; veluti scuti æs propter
renixum liquatum fuit; lignum autem [mm] combustum non fuit (quippe propter raritatem spiritus
prius transmissus fuit et penetravit); sed et cum
in vestes inciderit, non tamen eas adussit, sed protrivit. Sic itaque ardentia se habent fulmina; quæ
vero celeriter prosiliunt, clara, ut opinor, per antiphrasin, dicta sunt.
13. Quæ autem fulmina convolute feruntur, heliciæ dicuntur: quæ vero in aliquid sigillatim illiduntur, haec scepta vocantur.
14. Porro semper spiritus non inflammatus fulmina subsequi et præcedere animadvertitur. Hæc cuim
in quæ fulmen irruiturum est, etiam ante ictum 219
πιοventur. Sed et quæ Guduntur nonnunquam
edito tonitru, non ipso sono, sed spiritų qui excernitur, quique propterea quod in nubes impingit
sonuum efficit, Gudi videntur. Quippe is percu:3:01. e
sua efficit quidem, ut findantur; at non item exurit ea.
15. Denique deorsum fertur omnis spiritus qui
excernitur, tametsi alias propter calorem sursuin
teudal, propterea quod violenter excernatur ex
nubibus quæ superne spissantur et confringuntur,
et in contrariam partem, deorsum scilicet, excretionem faciunt. Sic enim vicissim graviora quædam
corpora, quæque natura deorsum vergunt, surgun
moventur quasi exsilientia, ob excretionem nimirum inferne factam; quemadmodum sane ea
quæ compressis digitis elicuntur, et multas,
aquas ex infero in superum locum moveri videmus.
SYNOPSIS CAPITIS XX,
(QUOD EST DE OSTENTIS SIVE SPECTRIS QUÆ IN COELO CONSPICIUNTUR.
coul
1. Spectrorum seu ostentorum quæ in cœlo conspiciuntur causam exponit, fomitis incensionem scilicet.
2. In specie causam aperit variorum in cælo apparentium colorum, in primis vero punicei et purpurei;
quod lumen per densum 220 aerem sublucens, efficiat illos colores: idque cum stellarum orientium et
accidentium exemplo provat, quæ etiam puniceæ ex eadem causa apparent; tum universali argumento
omnis igne et albi, quod trans nigrum aut in nigro videtur, ut etiam in flamma per (umum lucente ap-
· 3. Insuper in specie docet, quomodo hiatus et foveæ generentur et appareant,
paret.
- 4. Et quomodo
ex ejusmodi foveis et hiatibus faces sæpe excidere videantur. 5. Quare dicta spectra interdin
conspiciantur, sed noclu saliem, ut et es coloribus in primis puniceus.
quædam euum.erut.
non
- 6. Eorumdem adjacentia
col. 1187–1188page 331 of 548
PG 142:1187Ο ΚΕΦΑΛ. Κ'. Περὶ τῶν ἐν τῷ οὐρανῷ φαινομένων φασ μάτων. α'. Φαίνεται ποτε συνιστάμενα νύκτωρ αιθρίας οὔσης πολλὰ φάσματα ἐν τῷ οὐρανῷ, οἷον αἱματώδη τινὰ χρώματα, χάσματά τε καὶ βόθυνοι. Τούτων δὲ πάντων αἰτιολογεῖται τοῦ ὑπεκκαύματος ἡ ἐκπύρωσις. β'. Εκπυρουμένου γὰρ τοῦ ὑπεκκαύματος, καθώς εἴρηται πρότερον, καὶ ποτὲ μὲν ἐοικυίας τῆς αὐτοῦ ἐκπυρώσεως καιομένη φλογι, ποτὲ δὲ δαλοῖς ἢ ἀστράσι φερομένοις, οὐδὲν ἄτοπον τοιούτων ἐξάψεων ἐν αὐτῷ γινομένων ποικίλα χρώματα φαίνεσθαι. Διὰ γὰρ πυκνοῦ ἀέρος ὑποφαινόμενον φῶς, ἡ τοῦ ἀέρος ὄντος μᾶλλον πυκνοῦ, τοῦ φωτὸς δ' ἐλάττονος, ἢ πλείονος μὲν τοῦ φωτὸς, τοῦ δ᾽ ἀέρος ἧττον πυκνοῦ, φαντασίαν ποιήσει χρωμάτων παντοδαπών μάλιστα μέντοι τοῦ φοινικοῦ τε και πορφυρού. Ταῦτα γὰρ τὰ χρώματα γινόμενα φαίνεται μᾶλλον ἐκ τοῦ πυρώδους τε καὶ λευκοῦ μιγνυμένων τῷ μέλανι κατὰ τῆς ἐπιπροσθήσεως. Οὕτω γοῦν καὶ οἱ ἀστέρες ἀνίσχοντες καὶ δυόμενοι, καύματος ενα τος, φαίνονται φοινικοῖ. Διὰ γὰρ τοῦ ἀέρος περιπυ κνουμένου καὶ οὐχ ὁμοίως ὄντος διαφανούς ὁρώ μενοι, λευκοὶ ὄντες, φαίνονται φοινικοί, μιγνυμένου τοῦ περὶ τὸν ἀέρα μέλανος τῇ λευκότητι τῶν ἀστέρων κατ' ἐπιπρόσθησιν. Τοιοῦτοι δὲ καὶ διὰ καπνοῦ δρώμενο: φαίνονται. Ολως τε καὶ πυρῶδες καὶ τὸ λευκὸν διὰ τοῦ μέλανος ορώμενον ἢ ἐν τῷ μέλανι πολλὰς δείκνυσι χρωμάτων διαφοράς κατά τὴν ποικίλην μίξιν αὐτῶν. Καὶ τὸ χρῶμα γὰρ τῆς φλογὸς ἄλλοτε ἀλλοῖον φαίνεται διὰ τοῦ καπνού. Ὑγροτέρου μὲν γὰρ ὄντος τοῦ καπνοῦ φαίνεται τὸ σῶμα φλογὸς ἀλουργόν· φοινικοῦν δὲ, τοῦ καπνοῦ τυγχάνοντος ἧττον ὑγροῦ. Τοῦτον μὲν οὖν τὸν τρόπον τὰ διάφορα φαίνεται χρώματα. γ'. Τὰ δέ γε χάσματα καὶ οἱ βόθυνον μίξει μὲν καὶ ταῦτα λευκοῦ καὶ μέλανος γίνεται, πλὴν οὐ διὰ τοῦ μέλανος όρωμένου τοῦ λευκοῦ, ἀλλ᾽ ἐν τῷ λευκῷ φαινομένου τοῦ μέλανος. Ὅταν γὰρ ὑπό τινος μέλανος ἢ κυανοῦ διακόπτηται τοῦ φωτὸς ἡ συνέχεια, τότε βάθος δοκεῖ τι φαίνεσθαι· ὄντων μὲν ἐν τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ καὶ μὴ ἀφισταμένων αλ λήλων τοῦ λευκοῦ καὶ τοῦ μέλανος, ἀλλ᾽ ἴσον ἐξ ἡμῶν ἀφεστηκότων καὶ ἀμφοτέρων, ἐγγυτέρω δὲ δοκοῦντος εἶναι τοῦ λευκοῦ, τοῦ δὲ μέλανος ἐν βάθει καὶ ποῤῥωτέρω. Ἐπειδὴ γὰρ τὸ φῶς καὶ τὸ λευκὸν μᾶλλον τὴν ὄψιν κινεῖ, διὰ τοῦτο ταύτης εγγυτέρω δοκεῖ· τὸ δὲ μέλαν οὐχ ὁμοίως τὴν ὄψιν κινοῦν, πλέον ἀφεστάναι ταύτης νομίζεται. Οταν μὲν οὖν ἐν βάθει μᾶλλον φαίνηται τὸ μέλαν, διὰ τὸ εἶναι πλεῖον τοῦ λευκοῦ, τότε λέγεται βόθυνος· ὅταν δ' ἀνεῳγμένον φαίνηται διὰ τὸ εἶναι πλέον τὸ φῶς, τότε καλείται χάσμα. δ'. Ἐκ δὲ τῆς τοιαύτης τοῦ ἀέρος συστάσεως, ἤγουν τῶν βοθύνων τε καὶ χασμάτων, καὶ δα λοὶ πολλάκις ἐξέπεσον. Συνιών μὲν γὰρ ὁ ἀρ καὶ πυκνούμενος καὶ διὰ τοῦτο μελαινόμενος χά σματος καὶ βοθύνου φαντασίαν παρέγεται· ἔταν
CAPUT XX.
De ostentis quæ in cœlo conspiciuntur.
1. Multa nonnunquam noctu serenitate essistente in cœlo ostenta seu spectra, ut colores sanguinei, et hiatus et foveæ consistere videntur.
Horum vero omnium causa redditur fomitis incensio.
2. Cum enim fomes, ut ante dictum est, incendatur, et incensio ejus alias flammæ ardenti, alias
facibus et stellis procurrentibus similis sit; nihil absurdum est, si ejusmodi inflammationibus in
ipso orientibus varii colores appareant. Lumen
enim si per densum aerem subluceat, vel quod
aer densior, lumen minus est; vel lumen copiosius, aer vero minus densus; omnis generis colorum 221 speciem exhibebit; in primis autem
punicei et purpurei. Hi enim colores, ex igneo et
albo cum nigro per oppositionem mistis magis
fieri conspiciuntur. Sic nimirum etiam stellæ
orientes et occidentes, cum æstus fuerit, punicea
apparent. Cum enim per aerem magis densum nec
perinde pellucidum cernuntur, quanquam albæ
sunt, punicea tamen conspiciuntur, dum nigredo
qua affectus aer est, cum stellarum albedine per
offusionem commiscetur. Sed et tales per fumum
conspectæ apparent. Quin in universum ita se res
habet igneum et album, cum trans nigrum aut
in nigro videtur, pro varia Inter te invicem mistione multas colorum differentias ostendunt. Nam
et flammæ color alias diversus per fumum apparet. Cum enim fumus aliquanto est humidor, flamma corpus purpurisseum apparet; at
puniceum, cum fumus est minus humidus. Atque hoc sane modo differentes colores apparent.
Ο
3. Hiatus autem et foveæ, et hæc scilicet mistione albi et nigri oboriuntur; verumtamen non
sie, ut per nigrum cernatur album, sed ut in albo
nigrum appareat. Quando enim a nigro aliquo aut
222 caruleo lucis continuitas interciditur, tunc
aliqua profunditas apparere videtur: ita ut in eadem sint planitie, et non a se invicem removeantur
album et nigrum, sed ex æquo intervallo etiam
ambo a nobis distent, propius autem album quidem
esse videatur, nigrum vero in profundiore et remotiore loco. Quoniam enim lux et album magis
movent visum, propterea ipsi propiora videntur;
nigrum autem, quod non perinde visum movet,
longius ab hoc distare putatur. Cum ergo magis
introrsum nigrum apparet, propterea quod albo
ipsum plus est, tum fovea dicitur; cum autem apertum conspicitur, propterea quod lumen superat,
tunc hiatus vocatur.
4. Ex ejusmodi scilicet aeris concretione, hoc
est ex ſoveis et hiatibus, etiam faces sæpe exciderunt. Quando enim aer coit et densatur, et ea
propter nigrorem contrahit, hiatus et foveæ speciem repræsentat; quando autem aer qui nigrorem
Περὶ τῶν ἐν τῷ οὐρανῷ φαινομένων φασ
μάτων.
α'. Φαίνεται ποτε συνιστάμενα νύκτωρ αιθρίας
οὔσης πολλὰ φάσματα ἐν τῷ οὐρανῷ, οἷον αἱματώδη
τινὰ χρώματα, χάσματά τε καὶ βόθυνοι. Τούτων δὲ
πάντων αἰτιολογεῖται τοῦ ὑπεκκαύματος ἡ ἐκπύρωσις.
β'. Εκπυρουμένου γὰρ τοῦ ὑπεκκαύματος, καθώς
εἴρηται πρότερον, καὶ ποτὲ μὲν ἐοικυίας τῆς αὐτοῦ
ἐκπυρώσεως καιομένη φλογι, ποτὲ δὲ δαλοῖς ἢ
ἀστράσι φερομένοις, οὐδὲν ἄτοπον τοιούτων ἐξάψεων
ἐν αὐτῷ γινομένων ποικίλα χρώματα φαίνεσθαι.
Διὰ γὰρ πυκνοῦ ἀέρος ὑποφαινόμενον φῶς, ἡ τοῦ
ἀέρος ὄντος μᾶλλον πυκνοῦ, τοῦ φωτὸς δ' ἐλάττο
νος, ἢ πλείονος μὲν τοῦ φωτὸς, τοῦ δ᾽ ἀέρος ἧττον
πυκνοῦ, φαντασίαν ποιήσει χρωμάτων παντοδαπών
μάλιστα μέντοι τοῦ φοινικοῦ τε και πορφυρού.
Ταῦτα γὰρ τὰ χρώματα γινόμενα φαίνεται μᾶλλον
ἐκ τοῦ πυρώδους τε καὶ λευκοῦ μιγνυμένων τῷ
μέλανι κατὰ τῆς ἐπιπροσθήσεως. Οὕτω γοῦν καὶ
οἱ ἀστέρες ἀνίσχοντες καὶ δυόμενοι, καύματος ενα
τος, φαίνονται φοινικοῖ. Διὰ γὰρ τοῦ ἀέρος περιπυ
κνουμένου καὶ οὐχ ὁμοίως ὄντος διαφανούς ὁρώμενοι, λευκοὶ ὄντες, φαίνονται φοινικοί, μιγνυμέ
νου τοῦ περὶ τὸν ἀέρα μέλανος τῇ λευκότητι τῶν
ἀστέρων κατ' ἐπιπρόσθησιν. Τοιοῦτοι δὲ καὶ διὰ
καπνοῦ δρώμενο: φαίνονται. Ολως τε καὶ πυρῶδες
καὶ τὸ λευκὸν διὰ τοῦ μέλανος ορώμενον ἢ ἐν τῷ
μέλανι πολλὰς δείκνυσι χρωμάτων διαφοράς κατά
τὴν ποικίλην μίξιν αὐτῶν. Καὶ τὸ χρῶμα γὰρ τῆς
φλογὸς ἄλλοτε ἀλλοῖον φαίνεται διὰ τοῦ καπνού.
Ὑγροτέρου μὲν γὰρ ὄντος τοῦ καπνοῦ φαίνεται τὸ
σῶμα φλογὸς ἀλουργόν· φοινικοῦν δὲ, τοῦ καπνοῦ
τυγχάνοντος ἧττον ὑγροῦ. Τοῦτον μὲν οὖν τὸν τρόπον
τὰ διάφορα φαίνεται χρώματα.
γ'. Τὰ δέ γε χάσματα καὶ οἱ βόθυνον μίξει μὲν
καὶ ταῦτα λευκοῦ καὶ μέλανος γίνεται, πλὴν οὐ διὰ
τοῦ μέλανος όρωμένου τοῦ λευκοῦ, ἀλλ᾽ ἐν τῷ
λευκῷ φαινομένου τοῦ μέλανος. Ὅταν γὰρ ὑπό
τινος μέλανος ἢ κυανοῦ διακόπτηται τοῦ φωτὸς
ἡ συνέχεια, τότε βάθος δοκεῖ τι φαίνεσθαι· ὄντων
μὲν ἐν τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ καὶ μὴ ἀφισταμένων αλλήλων τοῦ λευκοῦ καὶ τοῦ μέλανος, ἀλλ᾽ ἴσον ἐξ
ἡμῶν ἀφεστηκότων καὶ ἀμφοτέρων, ἐγγυτέρω δὲ
δοκοῦντος εἶναι τοῦ λευκοῦ, τοῦ δὲ μέλανος ἐν βάθει
καὶ ποῤῥωτέρω. Ἐπειδὴ γὰρ τὸ φῶς καὶ τὸ λευκὸν
μᾶλλον τὴν ὄψιν κινεῖ, διὰ τοῦτο ταύτης εγγυτέρω
δοκεῖ· τὸ δὲ μέλαν οὐχ ὁμοίως τὴν ὄψιν κινοῦν,
πλέον ἀφεστάναι ταύτης νομίζεται. Οταν μὲν οὖν
ἐν βάθει μᾶλλον φαίνηται τὸ μέλαν, διὰ τὸ εἶναι
πλεῖον τοῦ λευκοῦ, τότε λέγεται βόθυνος· ὅταν δ'
ἀνεῳγμένον φαίνηται διὰ τὸ εἶναι πλέον τὸ φῶς,
τότε καλείται χάσμα.
δ'. Ἐκ δὲ τῆς τοιαύτης τοῦ ἀέρος συστάσεως,
ἤγουν τῶν βοθύνων τε καὶ χασμάτων, καὶ δαλοὶ πολλάκις ἐξέπεσον. Συνιών μὲν γὰρ ὁ ἀρ
καὶ πυκνούμενος καὶ διὰ τοῦτο μελαινόμενος χάσματος καὶ βοθύνου φαντασίαν παρέγεται· ἔταν
col. 1189–1190page 332 of 548
PG 142:1189δὲ συγκριθῇ μᾶλλον ὁ μελαινόμενο; ἀὴρ, τότε τὸ ἐναπολαμβανόμενον ἐν αὐτῷ θερμόν, διὰ τὴν εἰς ὀλίγον συστολὴν καὶ τὴν κίνησιν πῦρ γενόμενον, μετὰ βίας εκκρίνεται. ε'. Ἡμέρας μὲν οὐδὲν τῶν εἰρημένων φασμάτων φαίνεται, διὰ τὸ τὸν ἥλιον τάς τε τοιαύτας λύειν συστάσεις καὶ τὰς φαντασίας ποιεῖν ἀφανεῖς· νύ κτωρ δὲ γίνονται καὶ χάσματα καὶ βόθυνοι καὶ μίξεις χρωμάτων πολυειδών. Ορᾶται δὲ μᾶλλον τὸ φοινικοῦν· τὰ δὲ λοιπὰ τῶν χρωμάτων διὰ τὴν πρὸς τὸ σκότος ὁμοιότητα τὴν ὄψιν πολλάκις δια λανθάνουσιν· οἷα δὴ τὸ ἀλουργὸν καὶ τὸ πράσινον ταῦτα γὰρ ὁμόχροά πως τῷ μέλανι. ς'. Τῶν μέντοι ερωμένων φασμάτων τὰ μὲν ἔστιν 6. ἔῷα, τὰ δὲ ἑσπέρια, τὰ δ᾽ ἀμφιφαῆ· σπανίως δὲ βόρεια καὶ νότια· πάντα δ' ἀβέβαια· καὶ οὐδὲν τότε τούτων ἀεὶ φανερὸν καὶ κατεστηριγμένον ἱστό ρηται. ΚΕΦΑΛ. ΚΑ'. Περὶ ἅλω καὶ πρῶτον περὶ ὀράσεως. α΄. Οὐ μόνον διὰ πυκνοῦ καὶ ἀχλυώδους αέρος ὑποφαινόμενον φῶς φαντασίαν παρέχει χρωμάτων
δὲ συγκριθῇ μᾶλλον ὁ μελαινόμενο; ἀὴρ, τότε τὸ coutralit, magis coactus fuerit, tum calidum quod
ἐναπολαμβανόμενον ἐν αὐτῷ θερμόν, διὰ τὴν εἰς
xal
ὀλίγον συστολὴν καὶ τὴν κίνησιν πῦρ γενόμενον,
μετὰ βίας εκκρίνεται.
ε'. Ἡμέρας μὲν οὐδὲν τῶν εἰρημένων φασμάτων
φαίνεται, διὰ τὸ τὸν ἥλιον τάς τε τοιαύτας λύειν
συστάσεις καὶ τὰς φαντασίας ποιεῖν ἀφανεῖς· νύ
κτωρ δὲ γίνονται καὶ χάσματα καὶ βόθυνοι καὶ
μίξεις χρωμάτων πολυειδών. Ορᾶται δὲ μᾶλλον
τὸ φοινικοῦν· τὰ δὲ λοιπὰ τῶν χρωμάτων διὰ τὴν
πρὸς τὸ σκότος ὁμοιότητα τὴν ὄψιν πολλάκις δια
λανθάνουσιν· οἷα δὴ τὸ ἀλουργὸν καὶ τὸ πράσινον·
ταῦτα γὰρ ὁμόχροά πως τῷ μέλανι.
in ipso intercipitur, quia in angustiam constringitur et movetur, ignis effectum, vi excernitur.
5. Cæterum interdiu nullum ex dictis spectris
apparet, 223 propterea quod sol concretiones
ejusmodi dissolvat efficiatque, ut figuræ ejusmodi
non conspiciantur, sed noctu fiunt et hiatus et
foveæ et multiformium colorum mistiones. Præcipue autem puniceus cernitur, dum cæteri colores
propter similitudinem quam cum tenebris habent,
oculorum aciem sæpe latent; quales sunt purpurisseus et viridis quippe hi ad nigrum colorem
accedunt quodammodo.
ς'. Τῶν μέντοι ερωμένων φασμάτων τὰ μὲν ἔστιν 6. Verum enimvero spectrorum dictorum alia
ἔῷα, τὰ δὲ ἑσπέρια, τὰ δ᾽ ἀμφιφαῆ· σπανίως δὲ sunt orientalia, alia occidentalia, alia inter utraβόρεια καὶ νότια· πάντα δ' ἀβέβαια· καὶ οὐδὲν
τότε τούτων ἀεὶ φανερὸν καὶ κατεστηριγμένον ἱστόρηται.
que conspicua, raro septentrionalia et meridionalia omnia autem instabilia, nec ullum perpetno apparens, stellisque insertum esse deprehensum est.
SYNOPSIS CAPITIS XXI,
QUOD EST DE AREA SEU CORONA, ET PRIMUM DE VISIONE.
1. Causam varietatis colorum et figurarum apparentium, aliam præter eam quæ superiori capite est exposita, indicat, aerem nimirum refractiones suscipientem, atque ita hoc caput cum superiore connectit.
-2. Explicat quomodo istæ refractiones in aere fiant, cum ex mathematicorum, tum ex physicorum
sententia.-3. Utrorumque 224 etiam de modo visionis sententiam exponit, quorum illi eam emittendo,
hi recipiendo radios fieri statuunt.-4. Cum visionem,statuat fieri per corradiationem, ut infra dicit
membro 17, primo hic affirmat, spiritum visorium esse lucidum et clarum, idque argumento nervi ipsius
cavi probat.—5. Deinde ostendit, lumen visus proprium sine luminis externi adjumento et manuductione
visibilia omnia apprehendere non posse, idque cum dictice sum ab absurdo confirmat.-6. Pariter docet,
nec externum lumen solum qualitatem rei visibilis ad oculum deferre, idque rationibus quinque ab absurdo
pelitis astruit.—7. Prima est, quia alias canaliculati nervi ad oculum constructio supervacaneu forel.
-8. Secunda, quia non tantum in directum, sed in omnem dimensionem simul omnia cerneremus, sicut audimus et odoramur.-9. Tertia. Nec visibilis rei magnitudinem cognosceremus. 10. Quarta. Nec multitudinem rerum sibi proxime adjacentium dignosceremus. 11. Quinta, Nec rei visibilis distantiam a
nobis quodammodo saltem discerneremus, sed omnia nobis proxima esse viderentur.
12. Ostendit per
occupationem, elsi visus per se non longe progrediatur, quod tamen si incidit in continens perspicuum,
vel primo ictu ad maximum intervallum se exporrigat, quam quidem ad rem etiam ab externo lumine
wires accipiat, quod ei 225 propter familiaritatem cooperetur, idque quatuor probat rationibus.
Prima est, quia noctu etiam incense faces conspiciuntur eminus, modo ne quid aliud impediat.
Secunda, quia omnia alia splendida et lucida cum procul tum expeditius quam alia cujuscunque coloris
cernuntur. 15. Tertia, quia etiam alia quæ luce collustrantur, ineffabili celeritate, cæteris paribus,
ir.columi visorio instrumento, el mediocri intervallo motuque, ac denique aere puriore et subtiliore exsistente videntur. - 16. Quarta, quia excellens visibile, ut lumen solare, visum lædit: cujus ratio a luminum istorum duorum, externi et risorii cognatione, hujusque ut imbecillioris erga illud potentius et forsius desiderio sumitur. — 17. Partem capitis secundam aggreditur, et de corona incipit agere, et poñapasxɛunc loco ea quæ in cœlo apparent, dividit in ea quæ secundum naturæ subsistentiam sunt, ut comelæ
et similia, et in ea quæ tantum specielenus sunt, ut corona, iris et virga, de quibus agetur in sequentibus,
quorum hic etiam omnium generalem causam efficientem, refractionem nimirum, ossignat.
18. In specie
etiam coronæ efficientem causam esse statuit refractionem, et modum quo generetur corona, explicat.
19. In speculis coronæ cur solus color stellæ, non etiam figura appareat; quia scilicet quoad sensum,
partium et divisionis ipsa sunt expertia, cum quidem omnis figura in partes sit dividua.-226 20. Cur
circumferentia corona adjuncta magis nigricet: nimirum cum propter circuli albedinem, tum propter
nigri a terra emphasin. 21. Cur specula coronæ colorem stellæ non semper pure et sincere exhibeant,
partim scilicet propter specula minus clara, partim propter visus nostri imbecillitatem. 22. Corona
el noctu et interdiu, ac alias integro, alias imperfecto circulo apparet, prout concretio ejus vel omnino,
vel ex parte tantum plana est et æquabilis. - 23. Corona quid significet, si vel distrahitur, vel consumitur
paulatim, vel amplius concrescii. – 24. Corona solis tantum et lunæ ita oŋperwon; est, reliquarum
stellarum coronæ non ita oŋpstwdeɩs, quæ esiam frequentiores sunt, quam illæ; rarissima tamen omnium
corona solis.
Περὶ ἅλω καὶ πρῶτον περὶ ὀράσεως.
α΄. Οὐ μόνον διὰ πυκνοῦ καὶ ἀχλυώδους αέρος
ὑποφαινόμενον φῶς φαντασίαν παρέχει χρωμάτων
CAPUT XXI.
De area, et primum de visione.
1. Non tantum per densum et caliginosum aerem
lumen subteremicans speciem colorum exhibet
col. 1191–1192page 333 of 548
PG 142:1191ἡμῖν, τῆς τοῦ ἀέρος πυκνότητός τε καὶ ζοφερότη τος ἐπιπροσθούσης τὸ φῶς καὶ μὴ ἑώτης ὁρᾶσθαι καθαρὸν καὶ εἰλικρινές, ἀλλὰ συντεθολωμένον καὶ συγκεχυμένον ἐκ τῆς τοιαύτης κατ' ἐπιπρόσθησιν ἐπιμιξίας· ἀλλὰ καὶ ἀνακλάσεις δεχόμενος ὁ ἀπο αἴτιος φαντασίας χρωμάτων ἤδη καὶ σχημάτων καθίσταται. β΄. Κατὰ μὲν τοὺς ἐκ μαθημάτων ἀνακλωμένης τῆς ὄψεως ἀπὸ τοῦ παχυτέρου αέρος καὶ σύστασιν ἔχοντος ἐπί τι τῶν φωτίζειν πεφυκότων, καὶ κατὰ τὴν ποιὰν ἡ σύστασιν ἢ σχέσιν τοῦ ἀέρος καὶ τοῦ φωτός, ἤδη δὲ καὶ αὐτῆς τῆς ὁρώσης ὄψεως τὴν πρός τε τὸν συνεστηκότα αέρα καὶ πρὸς τὸ φῶ; σχέσιν, τῆς τῶν χρωμάτων τε καὶ σχημάτων φαν τασίας έκτελουμένης· κατὰ δὲ τοὺς φυσικούς γινο μένης τοῦ φωτὸς ἀνακλάσεως πρὸς τὴν ὄψιν, οὐ μὴν τῆς ὄψεως πρὸς τὸ φῶς. γ. Οἱ μὲν γὰρ τῶν μαθημάτων ἀκτῖνάς φασί τι νας ἐκχεομένας τῶν ὀφθαλμῶν καὶ προσπιπτούσας τῷ ὁρατῷ, τοῦ ἐρᾷν αἰτίας εἶναι ἡμῖν αὐτὰ; δὴ ταύ τας ἀπὸ τῶν κατόπτρων καὶ πάντων τῶν τοιούτων ἀνακλωμένας ἐπὶ τὸ ὁρατὸν πρὸς ἴσας γωνίας τὴν αἰτίαν πάλιν ἡμῖν παρέχειν τοῦ ὄντως ὁρᾶν τὸ ἐρώ μενον· τοῖς δὲ φυσικοῖς οὐ δοκεῖ δι᾿ ἀκτίνων ἐκ. πομπῆς τελεῖσθαι τὴν ὅρασιν, ἀλλὰ τῇ εἰσδοχῇ τῆς τῶν δρωμένων ποιότητος. Ορᾶσθαι γάρ φασι τὰ μὲν εὐθείας δρώμενα, τῷ πάσχειν ὑπὸ τοῦ ὁρωμένου χρώματος τὸ μεταξὺ τοῦ ὁρωμένου καὶ τῆς ὄψεως διαφανές, καὶ μεταδιδόναι τῇ ὄψει τοῦ πάθους οὔση καὶ ταύτῃ διαφανεῖ. Τὰ δὲ κατ᾽ ἀνάκλασιν ὁρᾶσθαι λεγόμενα οὕτως ὁρᾶσθαι, τῷ γίνεσθαι πρῶτον τὴν τοῦ ὀρωμένου Εμφασιν ἐν τοῖς ἐνόπτροις καὶ πᾶσιν ἐνοπτρικοῖς διὰ τὴν ποιὰν σχέσιν τοῦ ὁρατοῦ πρὸς τὸ ἔνοπτρον· γίνεσθαι δὲ τὴν τοῦ ὁρατοῦ ἔμφασιν ἐν τῷ ἐνόπτρῳ διὰ τοῦ διαφανοῦς, ὅπερ ἐστὶ μεταξύ τοῦ ἐνόπτρου τε καὶ τῆς ὄψεως πάσχοντος τοῦ τοι ούτου διαφανοῦς ὑπὸ τῆς τοῦ ὁρωμένου χροιᾶς καὶ τοῦ πάθους μεταδιδόντος τῷ ἐνόπτρῳ διαφανεῖ κάτ κείνῳ τυγχάνοντι· εἴθ' οὕτως ἐκ τοῦ ἐνόπτρου πρὸς τὴν ὄψιν ἥκειν τὴν εἰρημένην ἔμφασιν δι' αὐτοῦ πάλιν τοῦ μεταξὺ τοῦ ἐνόπτρου καὶ τῆς ὄψεως δια φανοῦς. Δύνασθαι γὰρ τὸ ἔνοπτρον διὰ λειότητα καὶ στιλπνότητα, μὴ μόνον ἑτοίμως δέχεσθαι τὸ μεταδιδόμενον αὐτῷ χρῶμα τοῦ ὁρατοῦ, ἀλλὰ καὶ φυλάσσειν καὶ ἀντιμεταδιδόναι τῷ μεταδόντι πρώτως δια φανεί. δ'. Ὅτι μὲν οὖν αὐγοειδὲς καὶ φωτοειδὲς πνεῦμα τῶν ὀφθαλμῶν ἀποκρίνεται, μονονουχί βοᾷ τρανῶς καὶ αὐτὰ τὰ νεῦρα τὰ διαπέμποντα πρὸς τοὺς ὀφθαλμοὺς τὸ τοιοῦτον πνεῦμα ἐπιῤῥέον ἐκ τοῦ ἐγκεφάλου κατὰ συνέχειαν· καὶ γὰρ συμπάντων τῶν ἐν τῷ σώματι νεύρων ταῦτα μόνα κοίλα τυγχάνει καὶ σωληνοειδή. Διὰ τοῦτο καὶ πόρους ὠνόμασεν αὐτὰ ὁ Ηρόφιλος. ε'η'. Οτι δ' οὐκ ἂν τὸ τῆς ὄψεως δύναιτο φῶς αὐτὸ καθ᾽ αὑτὸ μόνον φθάνειν καὶ περιλαμβάνειν ἅπαντα τὰ ὁρώμενα μὴ βοηθούμενον καὶ υἱονεὶ χει.
nobis, ut densitas et caligo aeris obumbrent lumen: ἡμῖν, τῆς τοῦ ἀέρος πυκνότητός τε καὶ ζοφερότη
nec id purum et sincerum, sed conturbatum et
confusum ex ejusmodi per obumbrationem commistione cerni sinant: verum etiam aer refractiones accipiens, colorum el figurarum speciei causa
exsistit.
2. Es mathematicorum quidem sententia so, ut
visus refringatur ab aere crassiore et concretionem
habente ad aliquid eorum quæ 227 illuminandi
facultatem naturalem habent, et secundum certam
vel concretionem vel habitudinem aeris et luminis,
quin et secundum ipsius cernentis visus ad concretain aerem et ad lumen habitudinem, cum colorum tum figurarum species perficiatur; ex physicorum autem doctrina, ut luminis refractio ad
visum, non ipsius visus ad lumen fat.
τος ἐπιπροσθούσης τὸ φῶς καὶ μὴ ἑώτης ὁρᾶσθαι
καθαρὸν καὶ εἰλικρινές, ἀλλὰ συντεθολωμένον καὶ
συγκεχυμένον ἐκ τῆς τοιαύτης κατ' ἐπιπρόσθησιν
ἐπιμιξίας· ἀλλὰ καὶ ἀνακλάσεις δεχόμενος ὁ ἀπο
αἴτιος φαντασίας χρωμάτων ἤδη καὶ σχημάτων
καθίσταται.
β΄. Κατὰ μὲν τοὺς ἐκ μαθημάτων ἀνακλωμένης
τῆς ὄψεως ἀπὸ τοῦ παχυτέρου αέρος καὶ σύστασιν
ἔχοντος ἐπί τι τῶν φωτίζειν πεφυκότων, καὶ κατὰ
τὴν ποιὰν ἡ σύστασιν ἢ σχέσιν τοῦ ἀέρος καὶ τοῦ
φωτός, ἤδη δὲ καὶ αὐτῆς τῆς ὁρώσης ὄψεως τὴν
πρός τε τὸν συνεστηκότα αέρα καὶ πρὸς τὸ φῶ;
σχέσιν, τῆς τῶν χρωμάτων τε καὶ σχημάτων φαντασίας έκτελουμένης· κατὰ δὲ τοὺς φυσικούς γινομένης τοῦ φωτὸς ἀνακλάσεως πρὸς τὴν ὄψιν, οὐ μὴν
τῆς ὄψεως πρὸς τὸ φῶς.
3. Mathematici enim radios quosdam qui ex
oculis effunduntur, inque rem aspectabilem incidunt, videndi causas nobis esse dicunt: hos scilicet ipsos dum a speculis et aliis similibus ad rem
aspectabilem ad angulos æquales refringantur,
causam nobis præbere ut ita quod videtur, videamus; at physicis non per radiorum emissionem,
sed per qualitatis corum quæ videntur receptionem
visio perfici videtur. Ea enim quæ ad rectam lineam
videntur, cerni dicunt; quia perspicuum quod inter
rem aspectabilem et aspectum intervenit a colore
qui spectatur, afficiatur, et passionem visui qui et
ipse est perspicuus, communicet. Quæ autem per
refractionem cernuntur, ita cerni; ut rei aspectam
bilis simulacrum primum fitin speculis et omnibus
speculi more 228 perspicuis, propter certain
aliquam rei aspectabilis habitudinem ad speculum:
fieri autem imaginem rei aspectabilis in speculo per
perspicuum, quod inter speculum et aspectum intervenit; ut ejuscemodi perspicuum a rei aspectalilis colore afliciatur, et affectionem speculo impertial, quod et ipsum est perspicuum; deinde sic ex
speculo ad aspectum venire dictam imaginem per
idem illud perspicuum quod inter speculum et
aspectum exsistit. Posse enim speculum lævitatis et
fulgoris causa rei aspectabilis colorem communicatum, non tantum prompte accipere, sed custodire
etiam, et perspicuo quod ipsum primo transmisit,
vicissim remittere.
4. Quod igitur lucidus et clarus oculorum spiritus secernatur, tantum non diserte clamant, ipsi
etiam nervi qui talem spiritum ex cerebro continenter afluentem demittunt ad oculos; soli enim
hi ex omnibus qui sunt in corpore nervi, cavi et
canaliculati sunt. Quapropter eos etiam llerophilus
poros, id est meatus, seu canales, nominavit.
5-8. Quod autem lumen visus non possit ipsum per
se solum prævenire et comprehendere omnia aspeetabilia nisi ab externo 229 lumine adjuvetur, e.
so ut Meteor. c. 2.
γ. Οἱ μὲν γὰρ τῶν μαθημάτων ἀκτῖνάς φασί τι
νας ἐκχεομένας τῶν ὀφθαλμῶν καὶ προσπιπτούσας
τῷ ὁρατῷ, τοῦ ἐρᾷν αἰτίας εἶναι ἡμῖν αὐτὰ; δὴ ταύ
τας ἀπὸ τῶν κατόπτρων καὶ πάντων τῶν τοιούτων
ἀνακλωμένας ἐπὶ τὸ ὁρατὸν πρὸς ἴσας γωνίας τὴν
αἰτίαν πάλιν ἡμῖν παρέχειν τοῦ ὄντως ὁρᾶν τὸ ἐρώμενον· τοῖς δὲ φυσικοῖς οὐ δοκεῖ δι᾿ ἀκτίνων ἐκ.
πομπῆς τελεῖσθαι τὴν ὅρασιν, ἀλλὰ τῇ εἰσδοχῇ τῆς
τῶν δρωμένων ποιότητος. Ορᾶσθαι γάρ φασι τὰ
μὲν εὐθείας δρώμενα, τῷ πάσχειν ὑπὸ τοῦ ὁρωμένου
χρώματος τὸ μεταξὺ τοῦ ὁρωμένου καὶ τῆς ὄψεως
διαφανές, καὶ μεταδιδόναι τῇ ὄψει τοῦ πάθους οὔση
καὶ ταύτῃ διαφανεῖ. Τὰ δὲ κατ᾽ ἀνάκλασιν ὁρᾶσθαι
λεγόμενα οὕτως ὁρᾶσθαι, τῷ γίνεσθαι πρῶτον τὴν
τοῦ ὀρωμένου Εμφασιν ἐν τοῖς ἐνόπτροις καὶ πᾶσιν
ἐνοπτρικοῖς διὰ τὴν ποιὰν σχέσιν τοῦ ὁρατοῦ πρὸς
τὸ ἔνοπτρον· γίνεσθαι δὲ τὴν τοῦ ὁρατοῦ ἔμφασιν
ἐν τῷ ἐνόπτρῳ διὰ τοῦ διαφανοῦς, ὅπερ ἐστὶ μεταξύ
τοῦ ἐνόπτρου τε καὶ τῆς ὄψεως πάσχοντος τοῦ τοιούτου διαφανοῦς ὑπὸ τῆς τοῦ ὁρωμένου χροιᾶς καὶ
τοῦ πάθους μεταδιδόντος τῷ ἐνόπτρῳ διαφανεῖ κάτ
κείνῳ τυγχάνοντι· εἴθ' οὕτως ἐκ τοῦ ἐνόπτρου πρὸς
τὴν ὄψιν ἥκειν τὴν εἰρημένην ἔμφασιν δι' αὐτοῦ
πάλιν τοῦ μεταξὺ τοῦ ἐνόπτρου καὶ τῆς ὄψεως διαφανοῦς. Δύνασθαι γὰρ τὸ ἔνοπτρον διὰ λειότητα καὶ
στιλπνότητα, μὴ μόνον ἑτοίμως δέχεσθαι τὸ μεταδι
δόμενον αὐτῷ χρῶμα τοῦ ὁρατοῦ, ἀλλὰ καὶ φυλάς
σειν καὶ ἀντιμεταδιδόναι τῷ μεταδόντι πρώτως διαφανεί.
δ'. Ὅτι μὲν οὖν αὐγοειδὲς καὶ φωτοειδὲς πνεῦμα
τῶν ὀφθαλμῶν ἀποκρίνεται, μονονουχί βοᾷ τρανῶς
καὶ αὐτὰ τὰ νεῦρα τὰ διαπέμποντα πρὸς τοὺς ὀφθαλ
μοὺς τὸ τοιοῦτον πνεῦμα ἐπιῤῥέον ἐκ τοῦ ἐγκεφάλου
κατὰ συνέχειαν· καὶ γὰρ συμπάντων τῶν ἐν τῷ
σώματι νεύρων ταῦτα μόνα κοίλα τυγχάνει καὶ
σωληνοειδή. Διὰ τοῦτο καὶ πόρους ὠνόμασεν αὐτὰ ὁ
Ηρόφιλος.
ε'η'. Οτι δ' οὐκ ἂν τὸ τῆς ὄψεως δύναιτο φῶς
αὐτὸ καθ᾽ αὑτὸ μόνον φθάνειν καὶ περιλαμβάνειν
ἅπαντα τὰ ὁρώμενα μὴ βοηθούμενον καὶ υἱονεὶ χει.
col. 1193–1194page 334 of 548
PG 142:1193ραγωγούμενον ὑπὸ τοῦ ἔξω φωτός, δῆλον ἐκ τοῦ μηδὲ βλέπειν ἀνεμποδίστως ἡμᾶς, ὅτε το τοιοῦτον ἄπεστι φῶς. Εἰ γὰρ οἷόν τε ἦν τὸ ὀπτικὴν ἀπαύσ γασμα τὸν ἀέρα διατέμνειν, οὐδὲν ἂν ἧττον καὶ σκότους βαθέος ἐβλέπομεν· ὥσπερ εἰ τὸ ἔξωθεν φῶς διὰ τοῦ ἀέρος τὴν τοῦ ὁρατοῦ ποιότητα πρὸς τὸν ὀφθαλμὸν διεβίβαζε· περιττὴ τῷ ὀφθαλμῷ δήπουθεν ἦν ἡ τοῦ σωληνοειδούς νεύρου κατασκευή, μηδενὶ τῶν ἄλλων αἰσθητηρίων τοιούτου νεύρου προσόντος ἑωρῶμέν τε μὴ καθ᾽ εὐθὺ μόνον, ἀλλ᾽ ἤδη κἀκ τῶν πλαγίων τε καὶ τῶν ὄπισθεν, τῶν ἄνω τε καὶ τῶν κάτω διαβιβαζομένου πανταχόθεν τοῦ ἐρατοῦ πρὸς τὸ ὁρατήριον διὰ τὴν τοῦ ἀέρος συνέχειαν· ὥσπερ αὖ τὸ ἀκουστὸν πρὸς τὸ ἀκουστήριον, καὶ τὸ ἐσφραν τὸν πρὸς τὸ ὀσφραντήριον διαβιβάζεται. θ'-ια'. Αλλ' οὐδὲ τοῦ ὁρατοῦ, τὸ μέγεθος ἐγινώσκομεν. Πῶς γὰρ ὄρους μεγίστου τυχὸν ἢ κατὰ τὸ πηλίκον ἐμφέρεια ἕως αὐτοῦ διαβιβασθεῖσα του ὀφθαλμοῦ τοσοῦτον μέγεθος εἴασε διαγνώναι ἡμᾶς καὶ οὐκ ἂν ἐπικαλύψασα τὸ ὄμμα τῆς τοιαύτης ἀπεστέρησε διαγνώσεως, μὴ δυνηθέντος αὐτοῦ τῷ το σούτῳ συμπαραταθῆναι μεγέθει; Πῶς δὲ καὶ τὸ πλῆθος διεγινώσκετο τῶν ἔγγιστα παρακειμένων ἀλλήλοις ὁρατῶν, καὶ οὐκ ἂν ἐπηκολούθει τῇ παρα θέσει σύγχυσις τῶν ὁρωμένων χρωμάτων τε καὶ σχημάτων, ὡς ὅλων διόλου μεταδιδομένων τῷ πε βιέχοντι; Αλογον γὰρ τὸ κατὰ μῆκος μὲν πάσχειν τὸ μεταξὺ τοῦ ὁρατοῦ καὶ τῆς ὄψεως διαφανές, ἀπα θες δὲ μένειν αὐτὸ κατὰ πλάτος, ὡς μή τῆς αὐτῆς ὅλων φύσεως δν. Πῶς δὲ πάλιν τὴν ἐξ ἡμῶν τοῦ ἐρωμένου ἀπόστασιν διεκρίνομεν ποσῶς, καὶ οὐκ ἂν ἐδόκουν ἔγγιστα τυγχάνειν ἡμῶν πάντα τὰ ὁρατὰ τῆς αὐτῶν ἐμφερείας επικειμένης τῷ ὄμματι; 13. Καθ' αὐτὴν μὲν οὖν ἡ ἔψις οὐκ ἰσχύει μέχρι πολλοῦ διήκειν· ἐμπίπτουσα δὲ τῷ περιέχοντι διακ φανεῖ καὶ τῇ πρώτῃ προσβολῇ τὴν ἀλλοίωσιν έργα ζομένη διαδίδωσιν ἄχρι πλείστου συνεχούς ἑαυτὴν, μέχρις ἂν καταλάβει τὸ ὁρατὴν, συνεκτεινομένη τῷ περὶ τὸν μεταξύ αέρα φωτί, καθὰ συγγενεῖ. Οτε γὰρ ἀὴν εὐδιάχυτός τε καὶ εὐαλλοίωτος ὡς οὐδὲν ἕτερον, καὶ ἡ ὄψις καθαρῶς ὑπάρχει φωτοειδής. Ο Καὶ ὅπερ τὸ τοῦ λύχνου φῶς ἐν οἴκῳ ὁρᾷ σκοτεινῷ (τῇ πρώτη γὰρ εἰσόδῳ τὸν ἐν αὐτῷ ἀέρα φωτίζει ὁμοῦ), τοῦτο δὴ καὶ τὴν ἔψιν νοητέον ποιεῖν ἐν τῷ μεταξύ ταύτης τε καὶ τοῦ ὁρατοῦ πεφωτισμένῳ αέρι. Τῇ πρώτη γὰρ προσβολή τοῦτον ἀλλοιοῦν ισχύει, δυναμουμένη τῷ ἐκτὸς φωτὶ καὶ συνεργούσα ταύτῳ διὰ τὴν οἰκείωσιν. Πολλὴν γὰρ ὅτι τὸ ὀπτικὴν φῶς τὴν οἰκείωσιν ἔχει πρὸς τὸ ἐκτὸς, κἀκεῖνο πρὸς τὸ τῆς ὄψεως· ὡς ἑκάτερα τὰ φῶτα ζητεῖν ἄλληλα, καὶ ὑπὸ τοῦ ἰσχυροτέρου θάτερον ἕλκεσθαι μὴ ἀντι βαῖνον ὅμως, ἀλλὰ μᾶλλον πρὸς τὴν ὁλκὴν ἐπειγόμενον καὶ πρὸς τὸ συγγενὲς ἀποτεινόμενον φυσι χῶς.
ραγωγούμενον ὑπὸ τοῦ ἔξω φωτός, δῆλον ἐκ τοῦ quasi manu ducatur; ex eo manifestumn est, quod
μηδὲ βλέπειν ἀνεμποδίστως ἡμᾶς, ὅτε το τοιοῦτον
ἄπεστι φῶς. Εἰ γὰρ οἷόν τε ἦν τὸ ὀπτικὴν ἀπαύσ
γασμα τὸν ἀέρα διατέμνειν, οὐδὲν ἂν ἧττον καὶ
σκότους βαθέος ἐβλέπομεν· ὥσπερ εἰ τὸ ἔξωθεν φῶς
διὰ τοῦ ἀέρος τὴν τοῦ ὁρατοῦ ποιότητα πρὸς τὸν
ὀφθαλμὸν διεβίβαζε· περιττὴ τῷ ὀφθαλμῷ δήπουθεν
ἦν ἡ τοῦ σωληνοειδούς νεύρου κατασκευή, μηδενὶ
τῶν ἄλλων αἰσθητηρίων τοιούτου νεύρου προσόντος •
ἑωρῶμέν τε μὴ καθ᾽ εὐθὺ μόνον, ἀλλ᾽ ἤδη κἀκ τῶν
πλαγίων τε καὶ τῶν ὄπισθεν, τῶν ἄνω τε καὶ τῶν
κάτω διαβιβαζομένου πανταχόθεν τοῦ ἐρατοῦ πρὸς
τὸ ὁρατήριον διὰ τὴν τοῦ ἀέρος συνέχειαν· ὥσπερ
αὖ τὸ ἀκουστὸν πρὸς τὸ ἀκουστήριον, καὶ τὸ ἐσφραντὸν πρὸς τὸ ὀσφραντήριον διαβιβάζεται.
θ'-ια'. Αλλ' οὐδὲ τοῦ ὁρατοῦ, τὸ μέγεθος ἐγινώσκομεν. Πῶς γὰρ ὄρους μεγίστου τυχὸν ἢ κατὰ τὸ
πηλίκον ἐμφέρεια ἕως αὐτοῦ διαβιβασθεῖσα του
ὀφθαλμοῦ τοσοῦτον μέγεθος εἴασε διαγνώναι ἡμᾶς
καὶ οὐκ ἂν ἐπικαλύψασα τὸ ὄμμα τῆς τοιαύτης ἀπεστέρησε διαγνώσεως, μὴ δυνηθέντος αὐτοῦ τῷ το
σούτῳ συμπαραταθῆναι μεγέθει; Πῶς δὲ καὶ τὸ
πλῆθος διεγινώσκετο τῶν ἔγγιστα παρακειμένων
ἀλλήλοις ὁρατῶν, καὶ οὐκ ἂν ἐπηκολούθει τῇ παραθέσει σύγχυσις τῶν ὁρωμένων χρωμάτων τε καὶ
σχημάτων, ὡς ὅλων διόλου μεταδιδομένων τῷ πεβιέχοντι; Αλογον γὰρ τὸ κατὰ μῆκος μὲν πάσχειν
τὸ μεταξὺ τοῦ ὁρατοῦ καὶ τῆς ὄψεως διαφανές, ἀπα
θες δὲ μένειν αὐτὸ κατὰ πλάτος, ὡς μή τῆς αὐτῆς
ὅλων φύσεως δν. Πῶς δὲ πάλιν τὴν ἐξ ἡμῶν τοῦ
ἐρωμένου ἀπόστασιν διεκρίνομεν ποσῶς, καὶ οὐκ ἂν
ἐδόκουν ἔγγιστα τυγχάνειν ἡμῶν πάντα τὰ ὁρατὰ
τῆς αὐτῶν ἐμφερείας επικειμένης τῷ ὄμματι;
expedite non videmus, quando lumen abest ejusmodi. Si enim fieri posset, ut fulgor visorius dissecaret aerem, nihil minus etiam in profundis tenebris videremus. Quemadmodum si externum
lumen per
aerem ad oculum qualitatem rei
aspectabilis perduceret; supervacane, profecto
foret oculo fistulosi nervi constructio, cum nullum
cæterorum sensuum instrumentum tali nervo sit
præditum. Videremus etiam non tantum in rectum, sed jam etiam ex obliquis, et quæ pone, et
quæ supra, et que infra sunt; dum res aspectabilis
omnibus ex partibus propter aeris continuitatem
ad visorium instrumentum deferretur; quemadmodum etiam quod sub auditum cadit, ad auditus,
quodque sub olfactum cadit, ad olfactus instru -
mentum defertur.
9-11. Sed neque rei aspectabilis magnitudinem
cognosceremus. Quomodo enim montis, exempli
gratia, maximi quoad quantitatem similitudo ad
ipsum oculum traducta tantam magnitudinem
permisisset dignoscere, et non obnubilatum ocu!um
tali notitia privasset, ut qui tantæ magnitudini
230 coextendi nequeat? Sed quomodo enam multitudo dignosceretur rerum sibi invicem proxime
adjacentium, nec oppositionem sequeretur confusìo eorum qui videntur, colorum et figuraram at
quæ totæ in totum continenti impertirentur? Neque
enim rationi est consentaneum, ut quoad longitudinem quidem patiatur perspicumm quod inter rem
aspectabilem et visum intervenit, sed quoad latitudinem passione careat; quasi non ejusdem totum
naturæ sit. Qui autem rursus jus quod videtur
distantiam a nobis discerneremus aliquatenus,
neque proxime nos viderentur esse res omnes
aspectabiles, si similitudo earumdem oculo incumberet?
13. Καθ' αὐτὴν μὲν οὖν ἡ ἔψις οὐκ ἰσχύει μέχρι
πολλοῦ διήκειν· ἐμπίπτουσα δὲ τῷ περιέχοντι διακ
φανεῖ καὶ τῇ πρώτῃ προσβολῇ τὴν ἀλλοίωσιν έργαζομένη διαδίδωσιν ἄχρι πλείστου συνεχούς ἑαυτὴν,
μέχρις ἂν καταλάβει τὸ ὁρατὴν, συνεκτεινομένη τῷ
περὶ τὸν μεταξύ αέρα φωτί, καθὰ συγγενεῖ. Οτε
γὰρ ἀὴν εὐδιάχυτός τε καὶ εὐαλλοίωτος ὡς οὐδὲν
ἕτερον, καὶ ἡ ὄψις καθαρῶς ὑπάρχει φωτοειδής. Ο
Καὶ ὅπερ τὸ τοῦ λύχνου φῶς ἐν οἴκῳ ὁρᾷ σκοτεινῷ
(τῇ πρώτη γὰρ εἰσόδῳ τὸν ἐν αὐτῷ ἀέρα φωτίζει
ὁμοῦ), τοῦτο δὴ καὶ τὴν ἔψιν νοητέον ποιεῖν ἐν τῷ
μεταξύ ταύτης τε καὶ τοῦ ὁρατοῦ πεφωτισμένῳ
αέρι. Τῇ πρώτη γὰρ προσβολή τοῦτον ἀλλοιοῦν
ισχύει, δυναμουμένη τῷ ἐκτὸς φωτὶ καὶ συνεργούσα
ταύτῳ διὰ τὴν οἰκείωσιν. Πολλὴν γὰρ ὅτι τὸ ὀπτικὴν
φῶς τὴν οἰκείωσιν ἔχει πρὸς τὸ ἐκτὸς, κἀκεῖνο πρὸς
τὸ τῆς ὄψεως· ὡς ἑκάτερα τὰ φῶτα ζητεῖν ἄλληλα,
καὶ ὑπὸ τοῦ ἰσχυροτέρου θάτερον ἕλκεσθαι μὴ ἀντιβαῖνον ὅμως, ἀλλὰ μᾶλλον πρὸς τὴν ὁλκὴν ἐπειγόμε
νον καὶ πρὸς τὸ συγγενὲς ἀποτεινόμενον φυσι
χῶς.
PATROL. GR. CXLII.
12. Per se igitur visus non potest longe progredi
el penetrare. Sed quando in continens perspicuum
incidit, vel prima applicatione alterationem eftciens seipsum ad maximum continui intervallum
exporrigit, donec rem aspectabilem appreaendat,
ut qui cum lumine acris intermedii, quasi cognato,
coextendatur. Nam et aer facile diffundi alterarique
potest, magis quam quicquam aliud; et visus pure
clarus exsistit. Atque quod lucernæ lumen in 231
domo tenebricosa efficit (primo enim ingressa
acrem ipsius simul illustrat), idem sane cliam
visum facere in aere illuminato, qui inter ipsum et
ren aspectabilem intervenit, intelligendum est.
Nam primo incubitu hunc alterare potis est, ab
externo lumine vires accipiens, eique propter familiaritatem cooperans. Multum enim fan-iliaritatis
habet lumen visorium cum externo linmine; nec
minus hoc cum lumine visus; adeo ut utraque ista
lumina se quærant invicem, et a valeutiore attrahatur alterum nihil prorsus renitens, sed polins
ad attractionem accelerans, et ad cognatum naturali
impetu contendens.
col. 1195–1196page 335 of 548
PG 142:1195ιγ'. Διά τοι τοῦτο καὶ νυκτός ἀφεγγους ὁρᾶται ἡμῖν ὁ πυρσός, καν ὅτι πόρρω εἴη· μόνον εἰ μὴ Επιπροσθοῖτο ἡ ὄψις ὑπό τινος στερεωτέρου σώμα τος ἀντιφράττοντος, ἢ τὰ τοῦ τῆς γῆς σφαιρώματος ἐμποδίζοι κυρτώματα· ἦταν οὐχ ὑπερβαίνῃ ταῦτα ή Εξαψε: τοῦ πυρσού. ιδ'. Διὰ τοῦτο καὶ πᾶν λαμπρὶν καὶ φωτιεικὲς πόρβωθέν τε ἐρῶν ἰσχύομεν, καὶ ἑτοιμότερον ή τι ἕτερον· ὡς τοῦ μὲν ἐκκαλουμένου τὴν ὄψιν προς ἑαυτὸ, τῆς δὲ πρὸς τοῦτο σπευδούσης, ὡς ἐφιεμένης τοῦ συνεῖναι αὐτῷ. ιε΄. Διὰ τὴν τοιαύτην οὖν τῶν φώτων συγγένειαν. τοῦ ὀπτικοῦ δηλονότι καὶ τοῦ ἐκτὸς, καὶ τὴν ἄκραν αὐτῶν οἰκείωσιν καὶ τῆς ἀλληλουχίας ὑπερβάλλουσαν ἔφεσιν, καὶ πάντα τὰ πεφωτισμένα κατ' άρδη τον ὁρᾶται τὴν ταχυτῆτα, τοῦ ὀπτικοῦ ὀργάνου τυγχάνοντος ἀβλαβούς, καὶ τοῦ διαστήματος συμ μέτρου· ὁμοίως συμμέτρου και του κινήματος εἴπερ ἔστι τοῦτ᾽ ἀέρος καθαρωτέρου και λεπτοτέρου. Δεί γὰρ ὅτι καὶ τούτων πρὸς τὴν τῆς ὄψεως ἀκραιφνε στέραν ἐνέργειαν. ις'. ᾿Αλλὰ καὶ οἱ πρὸς τὸ ἡλιακὴν φῶς, καὶ εἴ τι περιέχον λαμπρὸν καὶ ἔκλευκον διατρίψαντες ἐπι πλέον ἢ ὅσιν δεῖ, καὶ μᾶλλον ἢ ὡς δεῖ, τὴν δρασιν βλάπτονται· διακρινομένου τοῦ ὁρατικοῦ φάους ὑπὸ τοῦ ἰσχυροτέρου καὶ μείζονος, ἕλκοντος, ὡς εἴρηται, τὸ ἧττον καὶ ἀσθενέστερον· ἐφιέμενον δὴ καὶ αὐτὸ τῆς οἷον ἰδίας ὁλότητος, καὶ πρὸς αὐτὴν ἠπειγμένως ἀποτεινόμενον. ιζ'. Οὕτω τοίνυν κατὰ συναύγειαν ενεργούσης τῆς ὄψεως, ιστέον δε, τῶν ἐρωμένων τῶν μὲν καθ ὑπόστασιν ὄντων, τῶν δὲ κατ᾽ ἔμφασιν, κ ' τὰ ἐν οὐρανῷ φαινόμενα τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον. Καθ ὑπόστασιν μὲν γὰρ εἰσιν οἱ τε διάττοντες καὶ οἱ κομῆται καὶ τὰ διάφορα σένα· κατ' ἔμφασιν δὲ, άλως τε καὶ ἴρις καὶ ῥάβδοι καὶ τὰ παραπλήσια. Καὶ γὰρ φαντασίαν χρωμάτων τε καὶ σχημάτων πολυειδῶν δίδωσιν ἡμῖν ὁ ἀὴρ δεχόμενος ἀνακλάσεις τοῦ τε φωτὸς καὶ τῆς ὄψεως· ἐπείπερ ἡ ὄψις όταν ἐνεργή, μετὰ τοῦ φωτός ἐστι καὶ σὺν τῷ φωτὶ φῶς οὖσα καὶ αὕτη, καθώς δεδήλωται. την κα. Καὶ τῆς ἄλω τοίνυν αἴτιον ή τοιαύτη ἀνα κλασις λέγεται. ᾿Ανακλᾶται γὰρ ἡ ὄψις μετὰ τοῦ φωτὸς ἀπό τε ὕδατος καὶ ἀέρος πυκνοῦ καὶ πάντων μικρομερής, τῶν ἐχόντων λείαν τὴν ἐπιφάνειαν. ὑπόταν οὖν, ἀτμίδος ἀνενεχθείσης καὶ συνισταμένης εἰς νέους, διαλῆς ἡ σύστασις γένηται και μικρομερής, τους ἐστιν ἐκ μορίων συνεστηκυία μικρῶν· ὑπερφέρη ται δὲ τῆς τοιαύτης συστάσεως ὁ ἥλιος, ἢ σελήνη, η ἄλλος τις ἀστὴρ τῶν λαμπρῶν· τὸ μὲν κατὰ τὴν κάθετον τοῦ ὑπερφερομένου σώματος γίνεται μα νώτερον καὶ λεπτότερον ἀναγκαίως ὑπὸ τῆς κινή σεως τοῦ ἀστέρος διακρινόμενον· τὸ δ' ἐντεῦθεν οὐδέν τι πάσχει τοιοῦτον. Ἐξ ἴσου δὲ πάντη περί τὴν κάθετον γινομένης τῆς διακρίσεως διὰ τὴν ὁμα λότητα τῆς συστάσεως, ἀνάγκη τὸ πέρα; τῆς ἐπιες
45. Quamobrem utique etiam obscura nocte fax 1
incensa a nobis cernitur, tametsi procul absit,
dummodo non obtendatur visus ab aliquo solidiore
corpore oltsepiente, aut globi terræ tumores ‹im -
peliant; nisi eis fcis couflagratio superemincat.
14. Propterea etiam omne lucidum et clarum
cum eminus, tum facilius quam aliud aliquid videre valemus; illo quidem ad se visum evocante;
hoc vero ad id properante, ut qui cum illo esse et
coire appelat.
15. Propter ejuscemodi ergo cognationem 232
luminum, visorii nimirum et externi, summamque
eorum familiaritatem et exsuperantein mutui complexus appetitum, omnia etiam lumine collustrata
ineſſabili quadam celeritate cernuntur, visorio instrumento incolumi, et intervallo mediocri, similiterque motu si quis est mediocri ac aere puriore
*' Leuniore exsistente. Nam et his ad sinceriorem,
integriorem et expeditiorem visus actum opus est.
16. Sed et qui circa lumen solare, et aliquod
aliud continens splendidam, et exacte album diutius aut magis occupati fuerint, quam oportet, detrimentum accipiunt visus, quod lumen visorium
a valentiore disgregetur, majusque, uti dictam est,
minus et imbecillius attrahat; quod scilicet ipsum
etiam suam veluti integritatem et perfectionem appetit, ad eamque festinanter contendit.
"1
17. Sic igitur per corradiationem seu collucescentiam operante visu, sciendum est, cum coram quæ cernuntur, alia per hypotasin sen subsi·
stentiam, alia specietenus sint, ea quoque quæ in
cœlo apparent, eumdem in wodum se habere. Per
subsistentiam sunt, et proruentes [stelle] et cometa, et diversi fulgores 233 et ignes: specietenus
aulem, corona et iris, et virga bacilli] et similia.
Nam colorum et figurarum omuis generis speciem
nobis aer exhibet, luminis et visus refractiones
accipiens: quandoquidem visus quando operatur,
cum lumine et in lumine est, cum et ipse lumen
sit, quemadmodum declaratum est.
18-21. Quapropter et corona causa dicitur ejuscemodi refractio. Refringitur enim visus cum lu1196
ιγ'. Διά τοι τοῦτο καὶ νυκτός ἀφεγγους ὁρᾶται
ἡμῖν ὁ πυρσός, καν ὅτι πόρρω εἴη· μόνον εἰ μὴ
Επιπροσθοῖτο ἡ ὄψις ὑπό τινος στερεωτέρου σώμα
τος ἀντιφράττοντος, ἢ τὰ τοῦ τῆς γῆς σφαιρώματος
ἐμποδίζοι κυρτώματα· ἦταν οὐχ ὑπερβαίνῃ ταῦτα ή
Εξαψε: τοῦ πυρσού.
ιδ'. Διὰ τοῦτο καὶ πᾶν λαμπρὶν καὶ φωτιεικὲς
πόρβωθέν τε ἐρῶν ἰσχύομεν, καὶ ἑτοιμότερον ή τι
ἕτερον· ὡς τοῦ μὲν ἐκκαλουμένου τὴν ὄψιν προς
ἑαυτὸ, τῆς δὲ πρὸς τοῦτο σπευδούσης, ὡς ἐφιεμένης
τοῦ συνεῖναι αὐτῷ.
ιε΄. Διὰ τὴν τοιαύτην οὖν τῶν φώτων συγγένειαν.
τοῦ ὀπτικοῦ δηλονότι καὶ τοῦ ἐκτὸς, καὶ τὴν ἄκραν
αὐτῶν οἰκείωσιν καὶ τῆς ἀλληλουχίας ὑπερβάλλου
σαν ἔφεσιν, καὶ πάντα τὰ πεφωτισμένα κατ' άρδη
τον ὁρᾶται τὴν ταχυτῆτα, τοῦ ὀπτικοῦ ὀργάνου
τυγχάνοντος ἀβλαβούς, καὶ τοῦ διαστήματος συμ
μέτρου· ὁμοίως συμμέτρου και του κινήματος εἴπερ
ἔστι τοῦτ᾽ ἀέρος καθαρωτέρου και λεπτοτέρου. Δεί
γὰρ ὅτι καὶ τούτων πρὸς τὴν τῆς ὄψεως ἀκραιφνε
στέραν ἐνέργειαν.
ις'. ᾿Αλλὰ καὶ οἱ πρὸς τὸ ἡλιακὴν φῶς, καὶ εἴ τι
περιέχον λαμπρὸν καὶ ἔκλευκον διατρίψαντες ἐπι
πλέον ἢ ὅσιν δεῖ, καὶ μᾶλλον ἢ ὡς δεῖ, τὴν δρασιν
βλάπτονται· διακρινομένου τοῦ ὁρατικοῦ φάους ὑπὸ
τοῦ ἰσχυροτέρου καὶ μείζονος, ἕλκοντος, ὡς εἴρηται,
τὸ ἧττον καὶ ἀσθενέστερον· ἐφιέμενον δὴ καὶ αὐτὸ
τῆς οἷον ἰδίας ὁλότητος, καὶ πρὸς αὐτὴν ἠπειγμένως
ἀποτεινόμενον.
ιζ'. Οὕτω τοίνυν κατὰ συναύγειαν ενεργούσης
τῆς ὄψεως, ιστέον δε, τῶν ἐρωμένων τῶν μὲν καθ
ὑπόστασιν ὄντων, τῶν δὲ κατ᾽ ἔμφασιν, κ ' τὰ ἐν
οὐρανῷ φαινόμενα τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον. Καθ
ὑπόστασιν μὲν γὰρ εἰσιν οἱ τε διάττοντες καὶ οἱ
κομῆται καὶ τὰ διάφορα σένα· κατ' ἔμφασιν δὲ,
άλως τε καὶ ἴρις καὶ ῥάβδοι καὶ τὰ παραπλήσια.
Καὶ γὰρ φαντασίαν χρωμάτων τε καὶ σχημάτων
πολυειδῶν δίδωσιν ἡμῖν ὁ ἀὴρ δεχόμενος ἀνακλάσεις
τοῦ τε φωτὸς καὶ τῆς ὄψεως· ἐπείπερ ἡ ὄψις όταν
ἐνεργή, μετὰ τοῦ φωτός ἐστι καὶ σὺν τῷ φωτὶ φῶς
οὖσα καὶ αὕτη, καθώς δεδήλωται.
την κα. Καὶ τῆς ἄλω τοίνυν αἴτιον ή τοιαύτη ἀνακλασις λέγεται. ᾿Ανακλᾶται γὰρ ἡ ὄψις μετὰ τοῦ
mine, et ab aqua, et ab aere denso, et ab omnibus φωτὸς ἀπό τε ὕδατος καὶ ἀέρος πυκνοῦ καὶ πάντων
lævem superficiem habentibus. Quando igitur sublato vapore, et in nubem concrescente, æquabilis
fuerit concretio et μικρομερής, hoc est, ex particulis exiguia conflata, invehatur autem super ejusmodi concretionem sol, aut luna, aut alia aliqua
stella splendida: ea quidem pars quæ subjacet ad
perpendiculum corpori, quod superinvehitur, rarior et tenuior efficitur necessario dum a stella
motu disgregatur; sed quod ab hinc distat, nihil
tale patitur. Cum autem " pariter ex oïnni parte
circa perpendiculum flat disgregatio propter concretionis æquabilitatem: necesse est extremitatem
• De mundo, cap. 4.
19 111 Meteor. c. 2.
τῶν ἐχόντων λείαν τὴν ἐπιφάνειαν. ὑπόταν οὖν,
ἀτμίδος ἀνενεχθείσης καὶ συνισταμένης εἰς νέους,
διαλῆς ἡ σύστασις γένηται και μικρομερής, τους
ἐστιν ἐκ μορίων συνεστηκυία μικρῶν· ὑπερφέρη
ται δὲ τῆς τοιαύτης συστάσεως ὁ ἥλιος, ἢ σελήνη, η
ἄλλος τις ἀστὴρ τῶν λαμπρῶν· τὸ μὲν κατὰ τὴν
κάθετον τοῦ ὑπερφερομένου σώματος γίνεται μα
νώτερον καὶ λεπτότερον ἀναγκαίως ὑπὸ τῆς κινή
σεως τοῦ ἀστέρος διακρινόμενον· τὸ δ' ἐντεῦθεν
οὐδέν τι πάσχει τοιοῦτον. Ἐξ ἴσου δὲ πάντη περί
τὴν κάθετον γινομένης τῆς διακρίσεως διὰ τὴν ὁμα
λότητα τῆς συστάσεως, ἀνάγκη τὸ πέρα; τῆς ἐπιες-
。
col. 1197–1198page 336 of 548
PG 142:1197κῶς διακεκριμένης ατμίδος γίνεται κύκλον, ἀφ' οὗ τὸ ἐπέκεινα πᾶν μέλαν μὲν ἔστι διὰ πύκνωσιν ὁμαλὲς δ' ἂν καὶ μικρομερές, ἴσχει κατὰ τὴν (του) κύκλου περιφέρειαν κάτοπτρα· μικρὰ τόσον, ὡς εἶναι κατ' αἴσθησιν ἀμερῆ· καὶ πυκνά τόσον, ὡς ἔχεσθαι ἀλλήλων, καὶ τὸ ἐξ ἁπάντων αὐτῶν δοκεῖν ἓν συνεχές. Πρὸς ταῦτα γοῦν τὰ κάτοπτρα προσπεσοῦσα μετὰ τοῦ φωτὸς ἡ ὄψις, καὶ ἀνακλασθεῖσα πρὸς τὸν ὑπερκείμενον ἀστέρα, τὴν τῆς ἅλω φαν τασίαν ποιεῖ. Ἐν γὰρ τοῖς εἰρημένοις ἐνόπτροις μόνου του χρώματος, ἀλλ' οὐχὶ καὶ τοῦ σχήματος ἔμφασις γίνεται. Πᾶν μὲν γὰρ σχῆμα διαιρετόν· τὰ τοιαῦτα δ' Ενοπτρα πρὸς αἴσθησιν ἀδιαίρετα. Δυνα τὴν δ᾽ οὐκ ἔστιν ἐν ἀδιαιρέτοις ἐμφαίνεσθαι τὸ διαι ρετόν. Ὅθεν τὸ μὲν ἐμφαινόμενον τῷ κύκλῳ λευκών ἐν τῇ ἄλῳ ὁ ἀστὴρ ἐστι, καθ᾽ ἕκαστον ὁμοίως τῶν ἀλλήλοις συγκειμένων ἐνόπτρων χωρὶς τοῦ σχήματος ἐμφαινόμενος· περὶ δὲ τοῦτον τὸν κύκλον τὸν φαινόμενον λευκὸν ἡ ἐχομένη περιφέρεια μελαντέρα φαίνεται διὰ τὴν ἐκείνου λευκότητα. Ἴσως δὲ καὶ διὰ τὸ ἔχειν ἔμφασιν καὶ μέλανός τινος ἀπὸ τῆς γῆς τὴν τοιαύτην σύστασιν· ἐπεὶ καὶ πρὸς τῇ γῇ μᾶλ λον γίνεται αὕτη· διότι τε νηνεμώτερος ὁ τόπος ὁ προσγειότερος, καὶ τὸ πνεῦμα κωλύειν δύναται τὴν τῆς ἀναθυμιάσεως σύστασιν, ἐν ᾗ τὰ κάτοπτρα τὰ τὸ χρῶμα τοῦ ἀστέρος ἐμφαίνοντα· κἂν μὴ καθα ρῶς ἐμφαίνωσιν αὐτό, μηδ' εἰλικρινής, οὐδὲν θαυ μαστήν· ἐπείπερ οὐ πάντοτε ὁποῖόν ἐστι τὸ χρῶμα τοῦ κρατού, τοιοῦτον κἀν τοῖς ἐνόπτροις ἐμφαίνεται. Δυνατὸν γὰρ λαμπρού τοῦ ὁρωμένου τυγχάνοντος, ἀλλοίου γενέσθαι χρώματος Εμφασιν ἢ διὰ τὸ μὴ λαμπρὸν εἶναι τὸ ἕνοπτρον, κάντεῦθεν διὰ τῆς μία ξεως τοῦ οἰκείου χρώματος συνθολοῦν τὸ χρῶμα τοῦ ὁρατοῦ· ἡ καὶ διὰ τὴν τῆς ὁρώτης όψεως ἀσθέ νειαν. κβ'. Φαίνεται δ᾽ ἡ ἅλως καὶ νύκτωρ καὶ μεθ' ἡμέραν· ποτὲ μὲν κύκλος ὁλόκληρος, ὅταν καὶ ἡ σύστασις τύχῃ παντελῶς ὁμαλής· ποτὲ δὲ τμῆμα κύκλου, ὅταν δηλονότι μηδὲ κατὰ πᾶν μέρος ή το αύτη σύστασις ὁμαλής. κγ'. Ενίοτε μὲν οὖν ἡ ἄλως διασπᾶται· ἐνίοτε δὲ μαραίνεται· ὁτὲ δὲ μᾶλλον συνίσταται. Καὶ ἡ μὲν ἐπιπλέον τῆς ἄλω σύστασις ὕδατος τυγχάνει σημείον (δῆλον γὰρ ὅτι πυκνοῦται μᾶλλον τὰ νέφος)· ἡ δὲ μάρανσις εὐδίας τεκμήριον (ἐπικρατεῖται γὰρ ἡ σύστασις ὑπὸ τοῦ ἐν αὐτῇ θερμοῦ καὶ ξηροῦ, καὶ οὕτω μαραίνεται). 'Η δὲ διάσπασις πνεύματος δήλωσ σις· ἤδη γὰρ ἐν ἐκείνῳ τῷ τόπῳ πνεῦμα τὸ ποιή σαν τὴν τῆς συστάσεως διάσπασιν· κἂν οὕτω ἔφθασε πρὸς τὴν γῆν. Διὸ κἀντεῦθεν καὶ ὁ ἄνεμος, ὅθεν ἤρξατο διασπᾶσθαι ἡ σύστασις. κδ'. 'Αλλ' οὕτω μὲν σημειώδης ἡ ἅλως ὅταν περὶ τὸν ἥλιον ἢ τὴν σελήνην συστῇ· περὶ δὲ τοὺς ἄλλους
κῶς διακεκριμένης ατμίδος γίνεται κύκλον, ἀφ' οὗ vaporis ex quo discussi circulum feri, a quo
τὸ ἐπέκεινα πᾶν μέλαν μὲν ἔστι διὰ πύκνωσιν·
ὁμαλὲς δ' ἂν καὶ μικρομερές, ἴσχει κατὰ τὴν (του)
κύκλου περιφέρειαν κάτοπτρα· μικρὰ τόσον, ὡς
εἶναι κατ' αἴσθησιν ἀμερῆ· καὶ πυκνά τόσον, ὡς
ἔχεσθαι ἀλλήλων, καὶ τὸ ἐξ ἁπάντων αὐτῶν δοκεῖν
ἓν συνεχές. Πρὸς ταῦτα γοῦν τὰ κάτοπτρα προσπε
σοῦσα μετὰ τοῦ φωτὸς ἡ ὄψις, καὶ ἀνακλασθεῖσα
πρὸς τὸν ὑπερκείμενον ἀστέρα, τὴν τῆς ἅλω φαν
τασίαν ποιεῖ. Ἐν γὰρ τοῖς εἰρημένοις ἐνόπτροις
μόνου του χρώματος, ἀλλ' οὐχὶ καὶ τοῦ σχήματος
ἔμφασις γίνεται. Πᾶν μὲν γὰρ σχῆμα διαιρετόν· τὰ
τοιαῦτα δ' Ενοπτρα πρὸς αἴσθησιν ἀδιαίρετα. Δυνατὴν δ᾽ οὐκ ἔστιν ἐν ἀδιαιρέτοις ἐμφαίνεσθαι τὸ διαιρετόν. Ὅθεν τὸ μὲν ἐμφαινόμενον τῷ κύκλῳ λευκών
ἐν τῇ ἄλῳ ὁ ἀστὴρ ἐστι, καθ᾽ ἕκαστον ὁμοίως τῶν
ἀλλήλοις συγκειμένων ἐνόπτρων χωρὶς τοῦ σχήμα
τος ἐμφαινόμενος· περὶ δὲ τοῦτον τὸν κύκλον τὸν
φαινόμενον λευκὸν ἡ ἐχομένη περιφέρεια μελαντέρα
φαίνεται διὰ τὴν ἐκείνου λευκότητα. Ἴσως δὲ καὶ
διὰ τὸ ἔχειν ἔμφασιν καὶ μέλανός τινος ἀπὸ τῆς γῆς
τὴν τοιαύτην σύστασιν· ἐπεὶ καὶ πρὸς τῇ γῇ μᾶλ
λον γίνεται αὕτη· διότι τε νηνεμώτερος ὁ τόπος ὁ
προσγειότερος, καὶ τὸ πνεῦμα κωλύειν δύναται τὴν
τῆς ἀναθυμιάσεως σύστασιν, ἐν ᾗ τὰ κάτοπτρα τὰ
τὸ χρῶμα τοῦ ἀστέρος ἐμφαίνοντα· κἂν μὴ καθα
ρῶς ἐμφαίνωσιν αὐτό, μηδ' εἰλικρινής, οὐδὲν θαυμαστήν· ἐπείπερ οὐ πάντοτε ὁποῖόν ἐστι τὸ χρῶμα
τοῦ κρατού, τοιοῦτον κἀν τοῖς ἐνόπτροις ἐμφαίνεται.
Δυνατὸν γὰρ λαμπρού τοῦ ὁρωμένου τυγχάνοντος, e
ἀλλοίου γενέσθαι χρώματος Εμφασιν ἢ διὰ τὸ μὴ
λαμπρὸν εἶναι τὸ ἕνοπτρον, κάντεῦθεν διὰ τῆς μία
ξεως τοῦ οἰκείου χρώματος συνθολοῦν τὸ χρῶμα τοῦ
ὁρατοῦ· ἡ καὶ διὰ τὴν τῆς ὁρώτης όψεως ἀσθέ
νειαν.
κβ'. Φαίνεται δ᾽ ἡ ἅλως καὶ νύκτωρ καὶ μεθ'
ἡμέραν· ποτὲ μὲν κύκλος ὁλόκληρος, ὅταν καὶ ἡ
σύστασις τύχῃ παντελῶς ὁμαλής· ποτὲ δὲ τμῆμα
κύκλου, ὅταν δηλονότι μηδὲ κατὰ πᾶν μέρος ή το:-
αύτη σύστασις ὁμαλής.
quicquid ultra est, 234 propter condensationem
quidem nigrum est: sed cum ipsummet æquabilé
sit, et exiguarum partium, juxta circuli circumferentiam specula complectitur, partim tam parva.
ut quoad sensum sint partium expertia; partim
iam densa, ut invicem cohæreant, et quod ex
ipsis omnibus conflatur, unum continuum videatur.
In hæc igitur specula visus illapsus cum lumine et
ad superimminentem stellam refractus, coronæ
speciem efficit. In dictis enim speculis solius coloris, non figure apparitio oritur. Quippe omnis
figura est dividua. At ejusmodi specula quad sensun divisione carent. Fieri autem non potest, ut
in iis quæ divisionis sunt expertia, dividuum appareat. Unde ipsum album quidem quod in coron
apparet, stella est; quæ similiter in unoquoque
sibi invicem coagmentatoruin speculorum sine figura apparet. Quæ vero illi apparenti albo circulo
conjuncta est circumferentia, propter ipsius rirculi puta] albedinem nigrior apparet. Fortassis
autem etiam quod nigri alicujus a terra effigiem
ejusmodi concretio habeat; quandoquidem etiam
propius terram fit ipsa. Quia item locus terrae vicinior 235 est a veniis tranquillier, fatusque
impedire potest hujuscemodi exhalationis concre
tionem in qua sunt specula colorem stellæ referentia, tametsi eum non pure et sincere exhibeant.
non est mirandum: quandoquidem non super
qualis est color rei fub aspertum cadentis, talis
etiam in speculis exhibetur. Fieri enim potest, ut
cum id quod cernitur splendidum sit, diversi coloris apparitionem exhibeat: vel quod speculum
non sit splendidum, et propterea proprii coloris
mistione colorem rei aspectabilis conturbet; vel
etiam quod aspiciens visus sit imbecillior.
κγ'. Ενίοτε μὲν οὖν ἡ ἄλως διασπᾶται· ἐνίοτε δὲ
μαραίνεται· ὁτὲ δὲ μᾶλλον συνίσταται. Καὶ ἡ μὲν
ἐπιπλέον τῆς ἄλω σύστασις ὕδατος τυγχάνει σημείον
(δῆλον γὰρ ὅτι πυκνοῦται μᾶλλον τὰ νέφος)· ἡ δὲ
μάρανσις εὐδίας τεκμήριον (ἐπικρατεῖται γὰρ ἡ
σύστασις ὑπὸ τοῦ ἐν αὐτῇ θερμοῦ καὶ ξηροῦ, καὶ
οὕτω μαραίνεται). 'Η δὲ διάσπασις πνεύματος δήλωσ
σις· ἤδη γὰρ ἐν ἐκείνῳ τῷ τόπῳ πνεῦμα τὸ ποιήσαν τὴν τῆς συστάσεως διάσπασιν· κἂν οὕτω ἔφθασε
πρὸς τὴν γῆν. Διὸ κἀντεῦθεν καὶ ὁ ἄνεμος, ὅθεν
ἤρξατο διασπᾶσθαι ἡ σύστασις.
22. Porro corona et noctu apparet et interdiu:
alias quidem integro et perfecto circulo, quando
etiam concretio per omnia fuerit æquabilis; alias
vero per segmentum circuli, quando videlicet secundum omnem partem æquabilis non fuerit ejuscemodi concretio.
23. Nonnunquam vero area distrahitur,
nunquam paulatim evanescit, nonnunquam concrescit amplius. Εt quidem cum corona concrescit
amplins, id aquæ signum exsistit (certum enim
est, nubem densari amplius). At cum paulatim
evanescit, serenitatis id est 236 iudicium (superatur quippe et vincitur concretio a caliditate et
siccitate, quam in se habuit, et ita paulatim consumitur). Cum denique 4 distrahitur et dissipa,
venti id est significatio. Jamjam enim isto in lo o
fatus est, qui concretionis dissipationem efficit;
tametsi is ad terram nondum pervenerit. Quapropter etiam ex hac ipsa parte ventus ingruit,
ex qua concretio dissipationis sumpsit exordium.
κδ'. 'Αλλ' οὕτω μὲν σημειώδης ἡ ἅλως ὅταν περὶ
τὸν ἥλιον ἢ τὴν σελήνην συστῇ· περὶ δὲ τοὺς ἄλλους
24. Sed talia quidem corona significat, quando
circa solem aut lunam constiterit. Cum vero circa
11 Meteor, c. 3.
col. 1199–1200page 337 of 548
PG 142:1199ἀστέρας συνισταμένη σημειώδης οὐκ ἔστιν· ἐπειδὴ περὶ αὐτοὺς καὶ ἀπὸ λεπτών συστάσεων καὶ οὔπω πεπυκνωμένων ἡ ἅλω; δύναται γίνεσθαι. Περὶ δὲ τὸν ἥλιον ἢ τὴν σελήνην οὐκ ἂν λεπτή τοιαύτη γέν νοιτή ποτε σύστασις. Φθάνει γὰρ διαλυθῆναι διὰ τὴν τῶν φωστήρων θερμότητα διά τοι τοῦτο καὶ περὶ τὸν ἥλιον ἐλαττονάκις ἡ ἅλως συνίσταται. Θα τον γὰρ ὁ ἥλιος δύναται διαλύειν τὰς τοῦ ἀέρος συστά στις τε καὶ πυκνώσεις, θερμότατος ών. ΚΕΦΑΛ. ΚΒ'. Περὶ ίριδος. 1.5. α' γ'. Ὥσπερ τῆς ἅλω αἴτιον ἐλέγετο ἡ ἀνάκλασι;, οὕτω δὴ καὶ τῆς ἴριδος τὸ αὐτὸ τοῦτο αἴτιον εἶνα λέγεται. Κἀκεῖ μὲν ἀπὸ πεπυκνωμένου αέρος γίνε σθαί φασι τὴν ἀνάκλασιν· ἐνταῦθα δ' ἀπὸ νέφου; ἀρχομένου γίνεσθαι ὕδατος, καὶ ἤδη καθεστηκότος ὑγροῦ. Κἀκεῖ μὲν πάλιν περὶ τὸν ἥλιον ἢ τὴν σελή νην ἢ ἄλλον τινὰ τῶν λαμπρῶν ἀστέρων ἡ ποιοῦσε ; τὴν ἅλω σύστασις· ἐνταῦθα δὲ τὸ νέφος πλοῦν τὴν 18 ἴριν ἐξ ἐναντίας ἔχει τὸ ἥλιον. Οταν τοίνυν ἤδη μὲν εἰς ψεκάδας γίνηται του νέφους μεταβολή, μήπω δὲ ὅῇ· ἐὰν ἐξ ἐναντίας τοῦδε τοῦ νέφους ὁ ἥλιος εξ 239 ρεθῇ, τὰ μικρὰ καὶ πρὸς αἴσθησιν ἀδιαίρετα μόρια τοῦ νέφους, ἐξ ὧν συνισταμένων γίνεται ἡ ψικές, Ενοπτρα γίνοντα: τῇ ὄψει, τὸ τοῦ ἡλίου χρῶμε ταύτῃ δεικνύντα. Ἐν γὰρ τοῖς τοιούτοις ἐνόπτροις, ὥσπερ καὶ πρότερον εἴρηται, τὸ χρῶμα μόνον, ἀλλ' οὐχὶ καὶ τὸ σχῆμα τοῦ ὁρωμένου ἐμφαίνεται. Διέπ πᾶν μὲν σχῆμα μέρεσιν ὑπάρχει διαληπτόν στον δὲ τῶν τοιούτων ενόπτρων ἀμερὲς ὡς πρὸς αἴσθησιν. Ἐπεὶ γοῦν ἀναγκαῖον ἔμφασίν τινα γίνει σθαι ἐν αὐτῷ ἐνόπτρῳ γε ὄντι· δυνατὸν δ᾽ οὐκ ἔστι τοῦ σχήματος ἔμφασιν γίνεσθαι· λείπεται τὸ χρῶμα μόνον ἐμφαίνεσθαι. Εκάστου δὲ τῶν τοιούτων ενα πτρων καθ' αὐτὸ τυγχάνοντος ἀοράτου διὰ σμικρότητα· πάντων δὲ τούτων ἀλληλουχουμένων καὶ συν
alias stellas consistit, nihil admodum significat: & ἀστέρας συνισταμένη σημειώδης οὐκ ἔστιν· ἐπειδὴ
quandoquidem circa illas vel a tenuibus concretioaibus, et nondum condensatis corona Heri potest.
At vero circa solem aut lunam nunquam ejuscemodi tenuis fieri potest concretio. Nam multo citius luminarium calore dissolvitur. Qua sane etiam
de causa circa solem rarius corona concrescit.
Quippe sol cum sit calidissimus, concretiones et
condensationes acris celerius potest dissolvere.
περὶ αὐτοὺς καὶ ἀπὸ λεπτών συστάσεων καὶ οὔπω
πεπυκνωμένων ἡ ἅλω; δύναται γίνεσθαι. Περὶ δὲ
τὸν ἥλιον ἢ τὴν σελήνην οὐκ ἂν λεπτή τοιαύτη γέν
νοιτή ποτε σύστασις. Φθάνει γὰρ διαλυθῆναι διὰ τὴν
τῶν φωστήρων θερμότητα διά τοι τοῦτο καὶ περὶ
τὸν ἥλιον ἐλαττονάκις ἡ ἅλως συνίσταται. Θα τον
γὰρ ὁ ἥλιος δύναται διαλύειν τὰς τοῦ ἀέρος συστά
στις τε καὶ πυκνώσεις, θερμότατος ών.
SYNOPSIS CAPITIS XXII,
QUOD EST DE IRIDE SEU ARCU COELESTI.
1. Corone sive areæ, et Iridis sive arcus cœlestis 237 causa communis est refractio, sed tamen diversi.
mode. 2. Iridis generatio des ribitur et docetur, car tantum colorem, non etiam figuram solis exhi
beat; quomodo item cons'ituta nube, sole et visu fiat et cernatur Iris. - 3. Iridis tres circumferentias
quibus coloribus occurrentes visus intueatur. — 4. Cause varietatis colorun in iride aberius explicantur.
- 5. Causa quare tertia iridis circumferentia purpurissea vel cærulea, adeoque nigrior appareat, er
principiis opicis et aliis similibus exemplis confirmatur. -6. Explicatio de tribus Iridis coloribus concluditur, et quartus nempe flarus non ex refractioné, ɛed ex eo generari docetur, quod puniceus et vividis juxta se spectantur invicem. 7. Minus nigra si ad magis nigra spectentur, candidiora videri ab
Irade lunari probat, qua alba est. quia in nigra nube et noctu tantum conspicitur. — 8. Iris a luna
variuscula fi duabus de causis. 9. sole sæpe duæ sunt rides, sed quæ contrarium et inversum
habent calorum situm et ordinem. 10. De posteriori Irid: aliorum sentenia. 11. Aristotelis sententia et ejusdem confirmatio; cum quare colores posterioris Iridis sint languidiores, tum quare contrarium
stum habeant et ordinem. 12. Cur secundæ iridis interior, hoc est, qucad nos inferior circumferentia
air punicea • 15. Cur secunda, adeoque a nobis remotior circumferentia sit viridis. — 14. Cur extrema
638 et a nobis remotissima si: purpurissea seu caerulea. — 15. Occupatio. — 16. Porisma, quo causa
fertur, quare corona non variri coloribus, ut Iris. - 17. Cur corona sape perfecto circulo, Iris nuquam semicirculo major apparent. - 18. Occupatio, qua eliam causa redditur, quare circa solem non
fiat ejusmodi prahumida nubis concretio, cujusmodi fil e regione illius. 19. Iris quando toto semicirculo, et quando etiam minor appareat; quodque æstate circa meridiem ne minimum quidem Iridis segmentum, hieme aliquod segmentum apparere possit, et horum omnium probatio geometrica
*
CAPUT XXII..
De iride.
Περὶ ίριδος.
1.5. Quemadmodum coronae causa dicebatur α' γ'. Ὥσπερ τῆς ἅλω αἴτιον ἐλέγετο ἡ ἀνάκλασι;,
esse relacio, sie sane etiam iridis hæc cadem
οὕτω δὴ καὶ τῆς ἴριδος τὸ αὐτὸ τοῦτο αἴτιον εἶνα
causa esse dicitur. Ac illic quidem ab aere con- λέγεται. Κἀκεῖ μὲν ἀπὸ πεπυκνωμένου αέρος γίνεdensato fieri aiunt refractionem; hic autem a nube σθαί φασι τὴν ἀνάκλασιν· ἐνταῦθα δ' ἀπὸ νέφου;
quæ aqua fieri incipit, et jam humida est; et rur - ἀρχομένου γίνεσθαι ὕδατος, καὶ ἤδη καθεστηκότος
sus illic quidem circa solum aut lunam, aut aliam ὑγροῦ. Κἀκεῖ μὲν πάλιν περὶ τὸν ἥλιον ἢ τὴν σελή
aliquam stellam spiendidam efficiens coronam con- νην ἢ ἄλλον τινὰ τῶν λαμπρῶν ἀστέρων ἡ ποιοῦσε
cretio consistit; at hic nubes, quæ iridem facit, τὴν ἅλω σύστασις· ἐνταῦθα δὲ τὸ νέφος πλοῦν τὴν
solen ex adversa parte habet. Cum igitur 18 jam ἴριν ἐξ ἐναντίας ἔχει τὸ ἥλιον. Οταν τοίνυν ἤδη μὲν
in guttas molliores fit mutatio nubis, nondum tá- εἰς ψεκάδας γίνηται του νέφους μεταβολή, μήπω δὲ
n.en pluit, si ex adversa lujus nubis parle sol in- ὅῇ· ἐὰν ἐξ ἐναντίας τοῦδε τοῦ νέφους ὁ ἥλιος εξ
ventus fuerit, tum exigue et quoad sensum 239 ρεθῇ, τὰ μικρὰ καὶ πρὸς αἴσθησιν ἀδιαίρετα μόρια
indivisibiles nubis particulæ, ex quibus concre- τοῦ νέφους, ἐξ ὧν συνισταμένων γίνεται ἡ ψικές,
scentibus psecus seu roratio generatur, specula & Ενοπτρα γίνοντα: τῇ ὄψει, τὸ τοῦ ἡλίου χρῶμε
Visui redduntur, solis colorem ei monstrantia. Nam
in ejuscemodi speculis, quemadmodum etiam prius
dictum est, color duntaxat, non etiam ejus quod
videtur figura apparet, propterea quod omnis figura partibus intercepta est; cum singula ista specula quoad sensum partibus et divisione careant.
Quandoquidem igitur necessarium est apparitionem aliquam in ipso fieri, quia scilicet speculum
est; fieri autem non potest, ut figuræ fat apparitio; relinquitur, ut solus color in ipso appareat.
Quia autem quodlibet hujuscemodi speculorum
3 Meteor. c. 4; Scal. Exerc. 80.
ταύτῃ δεικνύντα. Ἐν γὰρ τοῖς τοιούτοις ἐνόπτροις,
ὥσπερ καὶ πρότερον εἴρηται, τὸ χρῶμα μόνον, ἀλλ'
οὐχὶ καὶ τὸ σχῆμα τοῦ ὁρωμένου ἐμφαίνεται. Διέπ
πᾶν μὲν σχῆμα μέρεσιν ὑπάρχει διαληπτόν· -
στον δὲ τῶν τοιούτων ενόπτρων ἀμερὲς ὡς πρὸς
αἴσθησιν. Ἐπεὶ γοῦν ἀναγκαῖον ἔμφασίν τινα γίνει
σθαι ἐν αὐτῷ ἐνόπτρῳ γε ὄντι· δυνατὸν δ᾽ οὐκ ἔστι
τοῦ σχήματος ἔμφασιν γίνεσθαι· λείπεται τὸ χρῶμα
μόνον ἐμφαίνεσθαι. Εκάστου δὲ τῶν τοιούτων ενα
πτρων καθ' αὐτὸ τυγχάνοντος ἀοράτου διὰ σμικρό
τητα· πάντων δὲ τούτων ἀλληλουχουμένων καὶ συν
** 3 Metcor. c. 4.
col. 1201–1202page 338 of 548
PG 142:1201εσχημένων ἐμοῦ πρὸς ἐνδ; συνεχούς ἀποτελεσμὸν δια πυκνότητα παραθέσεως, κἀντεῦθεν ὁρατοῦ πεφηνότος τοῦ ἐξ αὐτῶν ἀποτελουμένου οἷα μεγέθους, ἀνάγκη καὶ τοῦ δι' αὐτῶν ἐμφαινομένων χρώματος μέγεθος φαίνεσθαι. Εκαστον γὰρ τῶν μικρῶν τού των ενόπτρων ὥσπερ εἰς τὴν πηλικότητα τοῦ μεγέ θους τῷ ὅλῳ συντελεί συνεχεῖ ἐν ᾧ ἡ ἔμφασις γίνε ται σύμπατα· τοιουτοτρόπως καὶ εἰς τὴν τοῦ ὅλου χρώματος φαντασίαν συνεισφέρει τὸ ἐμφαινόμενον δι' αὐτοῦ. Ὁπόταν οὖν εἰς ὕδωρ μεταβάλλον το νέο φος ἐξ ἐναντίας ἔχῃ τὸν ἥλιον, ἡ δ' έρισε όψις τυγχάνῃ μεταξύ τοῦ ἡλίου τε καὶ τοῦ νέφους, εντος τὴ τοῦ νέφους κοίλου τε καὶ περιφεροῦς· τότε ἡ Έψις ἀνακλωμένη μετὰ τοῦ φωτὸς ἀπὸ τῶν ἐν τῷ νέφει γινομένων ἤδη ψεκάδων ἐπὶ τὸν ἥλιον, καὶ δι' αὐτῶν δὲ τούτων ὥσπερ ἐνόπτρων, τὴν ἡλιακὴν ἐρῶτα χροιάν, τὴν ἴριν φαντάζεται· καὶ τὴν μὲν πρώτην καὶ ἀνω-έρω περιφέρειαν αὐτῆς δὴ τῆς ίριδος όρα φοινικήν. Φοινικούν γὰρ φαίνεται τὸ λαμπρὶν καὶ λευκὸν διὰ τοῦ μέλανος δρώμενον ἢ ἐν τῷ μέλανι. Μέλαν οὖν τυγχάνον τὸ νέφος ἐν ᾧ ἡ ἴρ:: (ἤδη γὰρ εἰς ὕδωρ μεταβάλλον ἐστὶ), δείκνυσι διὰ τῶν σμικροτάτων αὐτοῦ μορίων ὡς δὴ ἐνόπτρων μελάνων φοινικοῦν τὸ χρῶμα τὸ ἡλιακών, λαμπρόν μὲν ἦν καὶ λευκὸν, τῇ δὲ ἐπιμιξίᾳ τοῦ χρώματος τῶν ἐνήπτρων συνθλούμενόν τε καὶ νοθευόμενον. Τὴν δευτέραν δὲ τῆς ἴριδος περιφέρειαν ἡ ὄψις δρα πρασίνην, οὐ διὰ τὸ ἔνοπτρον, ἀλλὰ δι' ἀτονίαν ἑαυ τῆς. Ἡ γὰρ ἀτονοῦσα ὄψις μελάντερα ὀπταίνεται τὰ λευκά μελάντερον δὲ καὶ τὸ πράσινον ὑπάρχει τοῦ φοινικοῦ. Τὴν τρίτην δὲ τῆς ἔριδος περιφέρειαν ἀλουργὸν ἡ ὄψις ὁρᾷ, δι' ἀτονίαν πλείονα μελάντερον ἔτι βλέπουσα τὸ λευκόν· ἐπεὶ καὶ τὸ ἀλουργὸν του πρασίνου μελάντερον. δ'. ᾿Απὸ μὲν οὖν τῆς πρώτης περιφερείας της ἔριδος ἰσχυρῶς ἡ ὄψις, διὰ τῆς ἀνακλάσεως τῷ ἡλίῳ προσβάλλουσα, φοινικοῦν ὁρᾷ τὸν τούτου χρωματισμὸν διὰ τὸ ἔνοπτρον. "Η τε γὰρ πρώτη περιφέρεια μεγίστη καὶ ἀπὸ τῆς μεγίστης περιφερείας ἡ ἀνάκλασις πλείστη καὶ διὰ τοῦτο ἐντονωτέρα, τό τε φοινικοῦν χρῶμα προσεγγίζει μάλιστα τῷ λευκῷ καὶ ἧστόν ἐστι μέλαν. Ἀπὸ δὲ τῆς δευτέρας περιη φερείας ἐλάττονος οὔσης ἐλάττους γίνονται ἀνακλάσεις. Καὶ διὰ ταῦτα καὶ ἡ ὅρασις ἀσθενέστερον ἐνεργεῖ, καὶ τὸ τοῦ ἡλίου χρῶμα τὸ λαμπρὸν καὶ λευκόν, δέον διὰ τοῦ μέλανος ἐνόπτρου φοινικούν ἰδεῖν, μελάντερον ὁρᾷ διὰ τὴν οἰκείαν ἀσθένειαν, καὶ πράσινον τοῦτο φαντάζεται· ἀπὸ δὲ τῆς τρίτης περιφερείας ἐλαχίστης οὔσης, καὶ αἱ ἀνακλάσεις Ελάχισται γίνονται· καὶ ἔτι ἀσθενέστερον ἐνεργοῦσα ἡ ὅρασις, ὅτι καὶ μελάντερον τὸ ἡλιακόν χρώμα ραντάζεται. Τὸ γὰρ μέλαν οἷον ἀπόφασις καὶ στέ νησί, ἐστι τοῦ ὁρᾷν. ε'. Οθεν καὶ ἅπερ οὐκ ἴσχύει βλέπειν ἢ ὄψις διὰ απόστημα, ταῦτα φαντάζεται μέλανα. Διά τοι
εσχημένων ἐμοῦ πρὸς ἐνδ; συνεχούς ἀποτελεσμὸν per se propter exiguitatem est invisibile; omnia -
δια πυκνότητα παραθέσεως, κἀντεῦθεν ὁρατοῦ πεφηνότος τοῦ ἐξ αὐτῶν ἀποτελουμένου οἷα μεγέθους,
ἀνάγκη καὶ τοῦ δι' αὐτῶν ἐμφαινομένων χρώματος
μέγεθος φαίνεσθαι. Εκαστον γὰρ τῶν μικρῶν τού -
των ενόπτρων ὥσπερ εἰς τὴν πηλικότητα τοῦ μεγέ
θους τῷ ὅλῳ συντελεί συνεχεῖ ἐν ᾧ ἡ ἔμφασις γίνεται σύμπατα· τοιουτοτρόπως καὶ εἰς τὴν τοῦ ὅλου
χρώματος φαντασίαν συνεισφέρει τὸ ἐμφαινόμενον
δι' αὐτοῦ. Ὁπόταν οὖν εἰς ὕδωρ μεταβάλλον το νέο
φος ἐξ ἐναντίας ἔχῃ τὸν ἥλιον, ἡ δ' έρισε όψις
τυγχάνῃ μεταξύ τοῦ ἡλίου τε καὶ τοῦ νέφους, εντος
τὴ τοῦ νέφους κοίλου τε καὶ περιφεροῦς· τότε ἡ
Έψις ἀνακλωμένη μετὰ τοῦ φωτὸς ἀπὸ τῶν ἐν τῷ
νέφει γινομένων ἤδη ψεκάδων ἐπὶ τὸν ἥλιον, καὶ δι'
αὐτῶν δὲ τούτων ὥσπερ ἐνόπτρων, τὴν ἡλιακὴν
ἐρῶτα χροιάν, τὴν ἴριν φαντάζεται· καὶ τὴν μὲν
πρώτην καὶ ἀνω-έρω περιφέρειαν αὐτῆς δὴ τῆς
ίριδος όρα φοινικήν. Φοινικούν γὰρ φαίνεται τὸ
λαμπρὶν καὶ λευκὸν διὰ τοῦ μέλανος δρώμενον
ἢ ἐν τῷ μέλανι. Μέλαν οὖν τυγχάνον τὸ νέφος ἐν ᾧ
ἡ ἴρ:: (ἤδη γὰρ εἰς ὕδωρ μεταβάλλον ἐστὶ), δείκνυσι
διὰ τῶν σμικροτάτων αὐτοῦ μορίων ὡς δὴ ἐνόπτρων
μελάνων φοινικοῦν τὸ χρῶμα τὸ ἡλιακών, λαμπρόν
μὲν ἦν καὶ λευκὸν, τῇ δὲ ἐπιμιξίᾳ τοῦ χρώματος
τῶν ἐνήπτρων συνθλούμενόν τε καὶ νοθευόμενον.
Τὴν δευτέραν δὲ τῆς ἴριδος περιφέρειαν ἡ ὄψις δρα
πρασίνην, οὐ διὰ τὸ ἔνοπτρον, ἀλλὰ δι' ἀτονίαν ἑαυ
τῆς. Ἡ γὰρ ἀτονοῦσα ὄψις μελάντερα ὀπταίνεται
τὰ λευκά μελάντερον δὲ καὶ τὸ πράσινον ὑπάρχει
τοῦ φοινικοῦ. Τὴν τρίτην δὲ τῆς ἔριδος περιφέρειαν
ἀλουργὸν ἡ ὄψις ὁρᾷ, δι' ἀτονίαν πλείονα μελάντε
ρον ἔτι βλέπουσα τὸ λευκόν· ἐπεὶ καὶ τὸ ἀλουργὸν
του πρασίνου μελάντερον.
tem hæc junguntur et cohærent mutuo, et ob den-
'tatem adjunctionis ad uius continui perfectionem
simul conveniunt, et hinc quæ ex ipsis absolvitur, ut
ita dicam, magnitudo, visibilis appareat; necesse es',
ut etiam coloris, qui per ipsa exhibetur, magnitudo
appareat.Quodlibet enim exiguorum horum speculu
rum, quemadmodum ad magnitudinis quantitatem
confert, toti continuo in quo universa ut apparatio:
240 simi em in modum etiam ad totius coloris
speciem conducit, qui repræsentatur per ipsum.
Quando igitur nubes mutationem in aquam subiens
ex adverso solem habet, sed aspiciens visus inter
solem et nubem medius intervenit, ipsa scilicet
nube cava et orbiculari exsistente, tum visus una
cum lumine a guttulis quæ jam in nube fiunt, ad
solem refractus et per has scilicet ipsas quasi per
specula solaremn colorem aspiciens, iridem contuetur. Ac primam quidem se et superiorem ipsius,
scilicet iridis, circumferentiam conspicit puniceam.
Quippe splendidum et album cum per nigrum aut
in nigro videtur, puniceum apparet. Cum igitur
nubes in qua est iris, nigra sit (jum enim in aquam
mutatur), per minutissimas sui particulas quasi per
nigra nimirum specula solarem colorem, puniceum
repræsentat; qui quidem alias splendidus et albus
est, sed coloris speculorum admistione conturbatur
et adulteratur. Secundam autem iridis circumfe·
rentiam aspectus eernit viridem, non propter spaculum equidem, sed propter imbecillitatem et remissionem suam. Debilior enim et remittens 241
visus ea quæ alba sunt, nigriora conspicatur. Atqui etiam viride puniceu est nigrius. Tertiam demique iridis circumferentiain visus porpurisseam
adhuc nigrius videns quod album est, quoniam
conspicit, ob debilitatem et remissionem majorem
etiam purpurisseum quam viride est nigrius.
δ'. ᾿Απὸ μὲν οὖν τῆς πρώτης περιφερείας της
ἔριδος ἰσχυρῶς ἡ ὄψις, διὰ τῆς ἀνακλάσεως τῷ ἡλίῳ
προσβάλλουσα, φοινικοῦν ὁρᾷ τὸν τούτου χρωμα
τισμὸν διὰ τὸ ἔνοπτρον. "Η τε γὰρ πρώτη περιφέ
ρεια μεγίστη καὶ ἀπὸ τῆς μεγίστης περιφερείας ἡ
ἀνάκλασις πλείστη καὶ διὰ τοῦτο ἐντονωτέρα, τό τε
φοινικοῦν χρῶμα προσεγγίζει μάλιστα τῷ λευκῷ
καὶ ἧστόν ἐστι μέλαν. Ἀπὸ δὲ τῆς δευτέρας περι- η
φερείας ἐλάττονος οὔσης ἐλάττους γίνονται ἀνακλά
σεις. Καὶ διὰ ταῦτα καὶ ἡ ὅρασις ἀσθενέστερον
ἐνεργεῖ, καὶ τὸ τοῦ ἡλίου χρῶμα τὸ λαμπρὸν καὶ
λευκόν, δέον διὰ τοῦ μέλανος ἐνόπτρου φοινικούν
ἰδεῖν, μελάντερον ὁρᾷ διὰ τὴν οἰκείαν ἀσθένειαν, καὶ
πράσινον τοῦτο φαντάζεται· ἀπὸ δὲ τῆς τρίτης
περιφερείας ἐλαχίστης οὔσης, καὶ αἱ ἀνακλάσεις
Ελάχισται γίνονται· καὶ ἔτι ἀσθενέστερον ἐνεργοῦσα
ἡ ὅρασις, ὅτι καὶ μελάντερον τὸ ἡλιακόν χρώμα
ραντάζεται. Τὸ γὰρ μέλαν οἷον ἀπόφασις καὶ στέ
νησί, ἐστι τοῦ ὁρᾷν.
ε'. Οθεν καὶ ἅπερ οὐκ ἴσχύει βλέπειν ἢ ὄψις διὰ
- απόστημα, ταῦτα φαντάζεται μέλανα. Διά τοι
• 3 Metconc. 4.
4. prima igitur iridis circumferentia cum vi -
sus per refractionen in solem fortiter incidit, com
lorationem ejus propter speculum videt punicean.
Nam et prima circumferentia est maxima, et a
maxima circumferentia refractio est plurima et ob
id validior; et color puniceus ad album accedil
proxime, minimeque niger est. secunda autem
circumferentia quæ minor est, minores refractiones fiunt; eaque de causa etiam visus gimbecillins
operatur, et solis colorem qui splendidus est et can
didus, cum deberet puniceшun per nigrum specu·
lum cernere, nigriorem causa propriæ imbecillitatis
special, et hunc viridem imaginatur. teria d -
minime
uique circumferentia, quæ est minima,
etiam refractiones fiunt, dumque visus adhuc agit
imbecillius, adhuc etiam nigriorem solarem colorem cernere sibi videtur. Nigrum 242 enim quasi
negatio et privatio cernendi est.
5. Unde etiam risus ea quae propter nimiam distantiam videre non valet, nigra imaginatur. Qua
!
col. 1203–1204page 339 of 548
PG 142:1203τοῦτο καὶ τὰ πόρρωθεν ἐρώμενα μελάντερα φαίνεται· καὶ τὰ τοῖς ἐνόπτροις εμφαινόμενα μελάντερα ἢ ἔστι φαίνεται· καὶ τὰ νέφη τῷ ὕδατι ἐμφαινόμενα μελάντερα φαίνεται ἢ κατ' ευθυωρίαν δρείο μενα. Καὶ πάντων τούτων αἴτιον ἡ τῆς ὕψεις ἀπότασις. Οσον γὰρ ἀποτείνεται πόρξω, τοσοῦτον καὶ ἀτονωτέρα γίνεται· καὶ ὅσον ἀτο ωτέρα, το σοῦτον καὶ μελάντερα φαντάζεται τὰ ὁρώμενα, πληρ σιάζουσα τῷ μὴ ἐνεργεῖν. Ταυτό δέ ἐστι τό τε ὁρώμενον πολὺ τῇ ὄψεως ἀποστήσαντας ὁρᾶν κι τὴν ὄψιν αὐτὴν ὁρῶσαν ποιῆσαι διὰ πολλοῦ διαστήματος. Ομοία γὰρ τῆς ἔψεως ἡ ὁπότασις.;9:4 καὶ τὰ δι' ἀνακλάσεως δρώμενα διὰ πλείονος διαστήματος ἡ ὄψις ὁρῶσα, ἢ εἴπερ ἐπ᾽ εὐθείας ἑώρα ταῦτα, εἰκότως φαντάζεται καὶ μελάντερα, σ'. Περὶ μὲν οὖν τῶν τριῶν χρωμάτων τῆς ἴρ:δος, τοῦ φοινικοῦ, τοῦ πρασίνου, τοῦ ἁλους οῦ, φθάσας ὁ λόγος διέλαβεν· ὅτι δὲ μεταξὺ τοῦ· φοινικοῦ καὶ τοῦ πρασίνου ξανθὸν ὑποφαίνεταί τι ἐν τῇ ἔριλ τοῦτο δοκεῖ μὴ φαίνεσθαι διὰ τὴν ἀνάκλασιν· ἀλλ' ἐκ τῆς τοῦ φοινικοῦ καὶ τοῦ πρασίνου παραλλήλου φαντασίας ἀπογεννᾶσθαι τὴν τοῦ ξανθοῦ. Λευκὸν μὲν γὰρ ἡρέμα τὸ φοινικοῦν· ὁρώμενον δὲ παρὰ τὸ πράσινον, λευκότερον φαίνεται, τουτέστι ξανθόν. Τὸ γὰρ ηρέμα λευκόν παρὰ τὸ μελάντερον κείμενον πλέον λευκὸν ἢ ἔστι δοκεῖ. Διὸ καὶ ὅταν ἡ σφόδρα μέλαν το νέφος, ἡ φοινικὴ σύμπασα περιφέρεια ξανθή φαίνεται. ζ. Τὸ δὲ λευκότερα φαίνεσθαι τὰ ἧττον μέλανα παρὰ τὸ μᾶλλον μέλαν δρώμενα, καὶ ἡ ἐκ τῆς σε λήνης Τρις δηλοῖ· λευκὴ γάρ ἐστι· διότι κὰν τῷ μετ λαντάτῳ νέφει ἡ ἔμφασις, διότι καν νυκτί. διπλασιαζομένου τοίνυν τοῦ περὶ τὴν ἔμφασιν μέλανος τό τε φοινικοῦν τῆς ἔριδος ταύτης λευκὸν φαίνετα:, καὶ τἄλλα χρώματα προς λόγον λευκότερα· διὸ και συγχέονται πάντα πρὸς τὸ λευκόν, η΄. Ἡ μὲν οὖν ἀπὸ τῆς σελήνης ἴρις κατὰ τὸ σκά νιον γίνεται· διότι ὅτε καὶ γίνεται, ἐν μόνῃ σε παν σελή ῳ πέφυκε γίνεσθαι, καὶ τότε ἢ ἀνατελλούσης ἢ δυούσης της σελήνης. θ'. Ἀπὸ δὲ τοῦ ἡλίου καὶ δύο πολλάκις φαίνονται ἔριδες, ἡ μὲν ἐνδοτέρω, ἡ δ᾽ ἐξωτέρω, καὶ περιέχουσα τὴν ἑτέραν καὶ τμῆμα μείζονος κύκλου τυγχάνουσα· ἡ δὴ καὶ ἀμαυρότερα τα χρώματα δείκνυσι καὶ κατὰ τὴν θέσιν ἐξ ἐναντίας τῇ πρώτη καὶ ἀνάπαλιν κείμενα. Τῆς γὰρ ἐνδοτέρω καὶ πρώ της ίριδος τὴν πρώτην ἐχούσης καὶ ἀνωτέρω περιφέρειαν φοινικήν, τὴν δευτέραν πρασίνην, τὴν δὲ τρίτην ἀλουργόν· ἡ ἐξωτάτω καὶ δευτέρα ἴρις τὴν μὲν ἐξωτέρω περιφέρειαν ἔχει ἀλουργὸν, τὴν δευτέραν πρασίνην, τὴν ἐνδοτάτω δὲ φοινικῆν· ὡς πλη σίον ἀλλήλων κεῖσθαι καὶ ἀμφοτέρων τῶν ἰρίδων τά φοινικά. ι. Τινὲς μὲν οὖν φασι τὴν ἴριν ταύτην γένεσθαι τὴν δευτέραν, ἀνακλωμένης τῆς ὄψεως ἐκ τοῦ ἐξωτέ
sane de causa etiam quae eminus cernuntur, ni- τοῦτο καὶ τὰ πόρρωθεν ἐρώμενα μελάντερα φαίνε
griora apparent, et quæ in speculis repræsentantur, nigriora quam sunt, apparent; et nubes quæ
in aquis videntur, nigriores apparent, quam si directo inspiciantur. Atque horum omnium causa est
visus extensio. Quanto enim longius extenditur,
tanto etiam fit remissior, et quanto remissior,
tanto etiam nigriora imaginatur ea que videntur,
ab actione propemodum omnino cessans. Ac tem
est, et id quod videtur, longe a visu remotum videre; et ut visus ipse per magnum intervallum videat, facere. Par est enim visus extensio. Unde
etiam visus cum per longius videat intervallum ca
quæ per refractionem videntur, quam si in recta
linea videret eadem, merito ctiam nigriora imagimatur [concipit).
6. De trilus itaque coloribus iridis, de puniceo,
viridi, purpurissco, priori dissertatione dictum est.
Quod autem 17 inter puniceum et viridem [colorem] flavus aliquis subelucet, non is propter refractionem apparere videtur; 243 sed ex eo quod
puniceus et viridis juxta se invicem spectantur,
flavus progenerari et emergere videtur. Puziceum
enim remisse album est; cum autem juxta viride
videtur, albius, hoc est flavum apparet. Quod enim
remisse album est, si situm sit juxta id quod nigrius est, magis album quam est, videtur. Quapropter etiam cum nubes vehementer nigra fuerit,
punicca universa circumferentia, flava apparet.
7. Quod autem minus nigra, albiora appareant,
si juxta id videantur, quod magis nigrum est, declarat etiam iris quæ ex luna [oboritur]. Alba cnim
est, cum quia in nube nigerrima, tum quia noctu
fit apparitio. Dum ergo nigrum circa hanc appari.
tionem duplicatur, et puniceum istins iridis album,
et cæteri colores certa quadam ratione albiores
videntur, ac idco etiam omnes ad album confunduntur.
8. Atque iris a luna rariuscule fit, propterea
quod quando fit, in solo plenilunio fieri consuevit;
et tum etiam vel oriente vel occidente luna.
9. sole autem binæ etiam sape irides apparent 18; una quidem interior, altera vero exterior,
ται· καὶ τὰ τοῖς ἐνόπτροις εμφαινόμενα μελάντερα
ἢ ἔστι φαίνεται· καὶ τὰ νέφη τῷ ὕδατι ἐμφαινό
μένα μελάντερα φαίνεται ἢ κατ' ευθυωρίαν δρείο
μενα. Καὶ πάντων τούτων αἴτιον ἡ τῆς ὕψεις
ἀπότασις. Οσον γὰρ ἀποτείνεται πόρξω, τοσοῦτον
καὶ ἀτονωτέρα γίνεται· καὶ ὅσον ἀτο ωτέρα, τοσοῦτον καὶ μελάντερα φαντάζεται τὰ ὁρώμενα, πληρ
σιάζουσα τῷ μὴ ἐνεργεῖν. Ταυτό δέ ἐστι τό τε
ὁρώμενον πολὺ τῇ ὄψεως ἀποστήσαντας ὁρᾶν κι
τὴν ὄψιν αὐτὴν ὁρῶσαν ποιῆσαι διὰ πολλοῦ διαστή
ματος. Ομοία γὰρ τῆς ἔψεως ἡ ὁπότασις.;9:4
καὶ τὰ δι' ἀνακλάσεως δρώμενα διὰ πλείονος διαστή
ματος ἡ ὄψις ὁρῶσα, ἢ εἴπερ ἐπ᾽ εὐθείας ἑώρα ταῦτα,
εἰκότως φαντάζεται καὶ μελάντερα,
σ'. Περὶ μὲν οὖν τῶν τριῶν χρωμάτων τῆς ἴρ:δος,
τοῦ φοινικοῦ, τοῦ πρασίνου, τοῦ ἁλους οῦ, φθάσας
ὁ λόγος διέλαβεν· ὅτι δὲ μεταξὺ τοῦ· φοινικοῦ καὶ
τοῦ πρασίνου ξανθὸν ὑποφαίνεταί τι ἐν τῇ ἔριλ
τοῦτο δοκεῖ μὴ φαίνεσθαι διὰ τὴν ἀνάκλασιν· ἀλλ'
ἐκ τῆς τοῦ φοινικοῦ καὶ τοῦ πρασίνου παραλλήλου
φαντασίας ἀπογεννᾶσθαι τὴν τοῦ ξανθοῦ. Λευκὸν
μὲν γὰρ ἡρέμα τὸ φοινικοῦν· ὁρώμενον δὲ παρὰ τὸ
πράσινον, λευκότερον φαίνεται, τουτέστι ξανθόν.
Τὸ γὰρ ηρέμα λευκόν παρὰ τὸ μελάντερον κείμενον
πλέον λευκὸν ἢ ἔστι δοκεῖ. Διὸ καὶ ὅταν ἡ σφόδρα
μέλαν το νέφος, ἡ φοινικὴ σύμπασα περιφέρεια ξανθή
φαίνεται.
ζ. Τὸ δὲ λευκότερα φαίνεσθαι τὰ ἧττον μέλανα
παρὰ τὸ μᾶλλον μέλαν δρώμενα, καὶ ἡ ἐκ τῆς σε
λήνης Τρις δηλοῖ· λευκὴ γάρ ἐστι· διότι κὰν τῷ μετ
λαντάτῳ νέφει ἡ ἔμφασις, διότι καν νυκτί. Διπλα
σιαζομένου τοίνυν τοῦ περὶ τὴν ἔμφασιν μέλανος
τό τε φοινικοῦν τῆς ἔριδος ταύτης λευκὸν φαίνετα:,
καὶ τἄλλα χρώματα προς λόγον λευκότερα· διὸ
και συγχέονται πάντα πρὸς τὸ λευκόν,
η΄. Ἡ μὲν οὖν ἀπὸ τῆς σελήνης ἴρις κατὰ τὸ σκάνιον γίνεται· διότι ὅτε καὶ γίνεται, ἐν μόνῃ σε παν·
σελή ῳ πέφυκε γίνεσθαι, καὶ τότε ἢ ἀνατελλούσης
ἢ δυούσης της σελήνης.
θ'. Ἀπὸ δὲ τοῦ ἡλίου καὶ δύο πολλάκις φαίνον
ται ἔριδες, ἡ μὲν ἐνδοτέρω, ἡ δ᾽ ἐξωτέρω, καὶ πε
et alteram comprehendens, majorisque circuli seg. ριέχουσα τὴν ἑτέραν καὶ τμῆμα μείζονος κύκλου
mentum exsistens; quæ certe 244 obscuriores
colores repræsentat situ etiam primæ ex adversa
et inversa parte positos. Cum enim interior et prima
iris primam et superiorem circumferentiam habeat
pumiceam; secundam, viridem; tertiam caeruleam:
exterior et secunda iris exteriorem quidem circumferentiam habet caeruleam; secundam, viridem; infiniam puniceam; adeo ut utriusque etiam
iridis punicei colores proxime ad se invicem constituantur.
10. Dicunt igitur aliqui secundam hanc iridem
fieri, dum visus ab exteriore nube ad primam iri
5 Meteor. c. 4.
17 3 Meteor. c. 4.
τυγχάνουσα· ἡ δὴ καὶ ἀμαυρότερα τα χρώματα
δείκνυσι καὶ κατὰ τὴν θέσιν ἐξ ἐναντίας τῇ πρώτη
καὶ ἀνάπαλιν κείμενα. Τῆς γὰρ ἐνδοτέρω καὶ πρώ
της ίριδος τὴν πρώτην ἐχούσης καὶ ἀνωτέρω περι
φέρειαν φοινικήν, τὴν δευτέραν πρασίνην, τὴν δὲ
τρίτην ἀλουργόν· ἡ ἐξωτάτω καὶ δευτέρα ἴρις τὴν
μὲν ἐξωτέρω περιφέρειαν ἔχει ἀλουργὸν, τὴν δευτέ
ραν πρασίνην, τὴν ἐνδοτάτω δὲ φοινικῆν· ὡς πλη
σίον ἀλλήλων κεῖσθαι καὶ ἀμφοτέρων τῶν ἰρίδων τά
φοινικά.
ι. Τινὲς μὲν οὖν φασι τὴν ἴριν ταύτην γένεσθαι
τὴν δευτέραν, ἀνακλωμένης τῆς ὄψεως ἐκ τοῦ ἐξωτέ
col. 1205–1206page 340 of 548
PG 142:1205η του νέφους πρὸς τὴν πρώτην ἴριν, (ού) πρὸς τὸν ἥλιον· διά τοι τοῦτο καὶ ἀμαυρότερα τὰ χρώματα φέρειν, ἅτε ἀπὸ δευτέρας γινόμενα ανακλάσεως. ια΄-ιδ. "Αριστοτέλης δέ φησι καὶ τὴν δευτέραν ἴριν ἐκτῆς πρὸς τὸν ἥλιον ἀνακλάσεως γίνεσθαι· τὰ χρώματα δὲ ταύτης αμαυρότερα φαίνεσθαι διὰ τὴν ἀτονίαν τῆς ὄψεως. Τὴν γὰρ ἀπὸ τοῦ ἐξωτέρου νέο φους ἀνάκλασιν πρὸς τὸν ἥλιον πόρρωθεν γινομένην (ποῤῥωτέρω γὰρ τὸ νέφος τοῦτο τῆς ὄψεως ἡμῶν) ἀμαυρότερα ποιεῖν τὰ χρώματα διὰ τὴν μακρὰν ἀπότασιν. Καθάπερ γὰρ τὰ ἐπ᾿ εὐθείας δρώμενα πόρρωθεν οἱ τρανῶς ἡ ὄψις ὁρᾷ δι᾿ ἀσθένειαν οὕτω δὴ καὶ τὰ διὰ μακρᾶς ἀνακλάσεω; ἀμυδρότερον ταύτην ὀπτάνεσθαι· καὶ τοῦτον μὲν τὸν λόγον ἀιουρότερα τῆς δευτέρας (ρίδος χρώματα φαίνε σ'αι· τὴν δὲ τάξιν ἐνηλλαγμένα τῆς θέσεως διὰ τὴν προτέραν αἰτίαν. Ως γὰρ ἐπὶ τῆς πρώτης (ρίδος, ἀφ' ἧς περιφερείας ἡ ὄψις ἰσχυρῶς τῷ ἡλίῳ προσ έβαλλε. ταύτης τὸ χρῶμα φοινικοῦν ἑωρᾶτο· ἀφ᾿ ἧς δ' ἀσθενεστέρως, πράσινον· ἀφ' ἦ: δ' ἔτ: ἀσθενῶν, ἀλουργόν· οὕτω δὴ κἀπὶ τῆς δευτέρας ίριδος ἔχει. Πλείων μὲν γὰρ ἀπὸ τῆς ἐντὸς περιφερείας ἀνάκλα σι; καὶ ἰσχυροτέρα γίνεται· τῷ εἶναι ταύτην τὴν περιφέρειαν ἐγγυτέρω τῆς ὄψεω;· ἶσαι δ' ἀνακλάσεις ἀπὸ τῶν ἐγγυτέρω τῇ δίνει μερῶν, ἰσχυρότεραι· διὰ τὸ μὴ πάνυ τὴν ὄψιν ἀποτεινομένην ἐξασθενεῖν, καὶ οὕτω ποιεῖσθαι καὶ τὴν ἀνάκλησιν ὀλίγην τε καὶ ἀνίσχυρον· ἐπεὶ καὶ ἀπὸ τῶν μειζόνων περιφερειών τότε γίνει και πλείους ἀνακλάσεις, ὅτε διὰ τὸ μὴ τὰς περιφερείας μακρὰν ἀφεστάναι τοῦ ὄμματος, πα σαι αἱ ὄψεις σωζόμεναι καὶ μὴ σκιδνάμεναι, δύνανται ὑπ' αὐτῶν ἀνακλᾶσθαι. Ἡ μὲν οὖν ἐνδοτέρω τῆς δευτέρας Τριδος περιφέρεια διὰ τοῦτο φοινικών δείκνυσι χροιάν. Ἡ δὲ δευτέρα περιφέρεια πρασίνην, ἐπειδὴ τῆς ὄψεως πλέον ἀφίστανται, καὶ αἱ ἀνακλάσεις ἀπ' αὐτῆς ἀδρανέστεραι. Ἔτι δὲ μᾶλλον ἐξωτάτω περ ριφέρεια, πορρώτερον ἀφεστηκυῖα τῆς ὄψεως, ἁλουργὸν ἐπιφαίνει τὸ χρῶμα διὰ τὸ τῶν ἀνακλάσεων ἀσθενέστατον. ιε. 'Αλλα τί δήποτε τὸ μεταξὺ τῶν δύο φοινικών περιφερειῶν οὐκ ἔστι καὶ αὐτὸ φοινικοῦν; ἐπεὶ δυ νατὸν κἀντεῦθεν πολλὴν καὶ ἰσχυρὰν γίνεσθαι τὴν ἀνάκλασιν πρὸς τὸν ἥλιον, διὰ τὸ μὴ πόῤῥω τῆς ὄψεως εἶναι τοῦτο τὸ μέρος, ἢ πάντως εἴπερ ὅλως ἐγίνετο ἀνάκλασις ἐξ αὐτοῦ, φοινικοῦν ἂν ἦν καὶ αὐτό; Νῦν δ' ἀνάκλασις οὐ γίνεται ἐξ αὐτοῦ· διὰ τὸ μηδ' ἀπὸ παντὸς μέρους ἁπλῶς πρὸς ἅπαν σῶμα εῶ; ἔχον ἀνάκλασιν γίνεσθαι, ἀλλ' ὡρισμένους εἶναι τοὺς τόπους τῶν ἀνακλάσεων γινομένων κατὰ τὴν πρὸς τὰ κάτοπτρα ποιά, σχέσιν τοῦ τε πεφυκό της φωτίζειν σώματος καὶ τῆς ὄψεως; ις'. Δῆλον δ' ἐκ τῶν πρότερον εἰρημένων καὶ δια τί οὐκ ἔστι καθάπερ ἡ ἴρις, οὕτω δὴ καὶ ἡ ἅλως ποι κέλη τοῖς χρώμασι. Πάντως γὰρ τὸ μὲν φοινικοῦν χρώμα προσείναι τῇ ἔριδι λέλεκται, διὰ τὴν ἐκ τοῦ καθύγρου νέφους καὶ ἤδη ὄντος ὕδατος ἀνάκλασιν τῆς Όψεως πρὸς τὸν ἥλιον· τὰ δὲ λοιπὰ τῶν χρωμά
η
R
que linguidiores colores gestare, ut qui a secundaria refractione flant.
του νέφους πρὸς τὴν πρώτην ἴριν, (ού) πρὸς τὸν dem, non ad sulem, refringitur, et propterea uti
ἥλιον· διά τοι τοῦτο καὶ ἀμαυρότερα τὰ χρώματα
φέρειν, ἅτε ἀπὸ δευτέρας γινόμενα ανακλάσεως.
ια΄-ιδ. "Αριστοτέλης δέ φησι καὶ τὴν δευτέραν
ἴριν ἐκτῆς πρὸς τὸν ἥλιον ἀνακλάσεως γίνεσθαι· τὰ
χρώματα δὲ ταύτης αμαυρότερα φαίνεσθαι διὰ τὴν
ἀτονίαν τῆς ὄψεως. Τὴν γὰρ ἀπὸ τοῦ ἐξωτέρου νέο
φους ἀνάκλασιν πρὸς τὸν ἥλιον πόρρωθεν γινομένην
(ποῤῥωτέρω γὰρ τὸ νέφος τοῦτο τῆς ὄψεως ἡμῶν)
ἀμαυρότερα ποιεῖν τὰ χρώματα διὰ τὴν μακρὰν
ἀπότασιν. Καθάπερ γὰρ τὰ ἐπ᾿ εὐθείας δρώμενα
πόρρωθεν οἱ τρανῶς ἡ ὄψις ὁρᾷ δι᾿ ἀσθένειαν •
οὕτω δὴ καὶ τὰ διὰ μακρᾶς ἀνακλάσεω; ἀμυδρότερον ταύτην ὀπτάνεσθαι· καὶ τοῦτον μὲν τὸν λόγον
ἀιουρότερα τῆς δευτέρας (ρίδος χρώματα φαίνεσ'αι· τὴν δὲ τάξιν ἐνηλλαγμένα τῆς θέσεως διὰ τὴν
προτέραν αἰτίαν. Ως γὰρ ἐπὶ τῆς πρώτης (ρίδος,
ἀφ' ἧς περιφερείας ἡ ὄψις ἰσχυρῶς τῷ ἡλίῳ προσ
έβαλλε. ταύτης τὸ χρῶμα φοινικοῦν ἑωρᾶτο· ἀφ᾿ ἧς
δ' ἀσθενεστέρως, πράσινον· ἀφ' ἦ: δ' ἔτ: ἀσθενῶν,
ἀλουργόν· οὕτω δὴ κἀπὶ τῆς δευτέρας ίριδος ἔχει.
Πλείων μὲν γὰρ ἀπὸ τῆς ἐντὸς περιφερείας ἀνάκλα
σι; καὶ ἰσχυροτέρα γίνεται· τῷ εἶναι ταύτην τὴν
περιφέρειαν ἐγγυτέρω τῆς ὄψεω;· ἶσαι δ' ἀνακλά
σεις ἀπὸ τῶν ἐγγυτέρω τῇ δίνει μερῶν, ἰσχυρότε
ραι· διὰ τὸ μὴ πάνυ τὴν ὄψιν ἀποτεινομένην ἐξασθε
νεῖν, καὶ οὕτω ποιεῖσθαι καὶ τὴν ἀνάκλησιν ὀλίγην τε
καὶ ἀνίσχυρον· ἐπεὶ καὶ ἀπὸ τῶν μειζόνων περιφερειών
τότε γίνει και πλείους ἀνακλάσεις, ὅτε διὰ τὸ μὴ τὰς
περιφερείας μακρὰν ἀφεστάναι τοῦ ὄμματος, πασαι αἱ ὄψεις σωζόμεναι καὶ μὴ σκιδνάμεναι, δύναν
ται ὑπ' αὐτῶν ἀνακλᾶσθαι. Ἡ μὲν οὖν ἐνδοτέρω
τῆς δευτέρας Τριδος περιφέρεια διὰ τοῦτο φοινικών
δείκνυσι χροιάν. Ἡ δὲ δευτέρα περιφέρεια πρασίνην,
ἐπειδὴ τῆς ὄψεως πλέον ἀφίστανται, καὶ αἱ ἀνακλάσεις
ἀπ' αὐτῆς ἀδρανέστεραι. Ἔτι δὲ μᾶλλον ἐξωτάτω περ
ριφέρεια, πορρώτερον ἀφεστηκυῖα τῆς ὄψεως, αλουρ
γὸν ἐπιφαίνει τὸ χρῶμα διὰ τὸ τῶν ἀνακλάσεων
ἀσθενέστατον.
ιε. 'Αλλα τί δήποτε τὸ μεταξὺ τῶν δύο φοινικών
περιφερειῶν οὐκ ἔστι καὶ αὐτὸ φοινικοῦν; ἐπεὶ δυ
νατὸν κἀντεῦθεν πολλὴν καὶ ἰσχυρὰν γίνεσθαι τὴν
ἀνάκλασιν πρὸς τὸν ἥλιον, διὰ τὸ μὴ πόῤῥω τῆς
ὄψεως εἶναι τοῦτο τὸ μέρος, ἢ πάντως εἴπερ ὅλως
ἐγίνετο ἀνάκλασις ἐξ αὐτοῦ, φοινικοῦν ἂν ἦν καὶ
αὐτό; Νῦν δ' ἀνάκλασις οὐ γίνεται ἐξ αὐτοῦ· διὰ
τὸ μηδ' ἀπὸ παντὸς μέρους ἁπλῶς πρὸς ἅπαν σῶμα
εῶ; ἔχον ἀνάκλασιν γίνεσθαι, ἀλλ' ὡρισμένους
εἶναι τοὺς τόπους τῶν ἀνακλάσεων γινομένων κατὰ
τὴν πρὸς τὰ κάτοπτρα ποιά, σχέσιν τοῦ τε πεφυκό
της φωτίζειν σώματος καὶ τῆς ὄψεως;
ις'. Δῆλον δ' ἐκ τῶν πρότερον εἰρημένων καὶ δια
τί οὐκ ἔστι καθάπερ ἡ ἴρις, οὕτω δὴ καὶ ἡ ἅλως ποι
κέλη τοῖς χρώμασι. Πάντως γὰρ τὸ μὲν φοινικοῦν
χρώμα προσείναι τῇ ἔριδι λέλεκται, διὰ τὴν ἐκ τοῦ
καθύγρου νέφους καὶ ἤδη ὄντος ὕδατος ἀνάκλασιν
τῆς Όψεως πρὸς τὸν ἥλιον· τὰ δὲ λοιπὰ τῶν χρωμά
11-14. Aristoteles autem inquit, etiam secundam
iridem ex refractione ad solem oboriri hujus autem colores propter visus imbecillitatem languidiores apparere. Refractionem enim quæ ab exteriore
nube ad solem fit eminus (quippe nubes hæc a
visu nostro longius distat), ob longam extensionem facere, ut colores languidiores appareant.
Quemadmodum enim visus ea qua in recta linea
eminus videntur, propter imbecillitatem non videt
clare: sic 245 certe etian, quæ per longam et
remotam refractionem videntur, obscurius ipsum
spectare; et hac quidem ratione secunde iridis
colores apparere languidio es; mutato autem situs
ordine ob priorem causam. Quemadmodum enim
in prima iride, a qua circumferentia visus in so
lem incumbebat valide, hujus color puniceus cernebatur; a qua imbecillius, viridis; a qua adhuc
imbecillius, purpurisseus: sic etiam cum secum la
iride comparatum est. Major enim validiorque refractio ab interiore circumferentia efficitur; propterea quod hære circumferentia visui sit propinquior. Quæ autem refractiones sunt a partibus visul propinquioribus, validiores sunt, propterea
quod non adeo extentus visus deficiat, atque ita
refractionem etiam exiguam et invalidam efficiat;
quoniam etiam a majoribus circumferentiis, plures
lunc refractiones funt, quando propterea quod
circumferentiæ non longe distant ab oculo, omnes
aspectus dum conservantur et non disperguntur,
ab ipsis refringi possunt. Interior ergo secundæ
iridis circumferentia, puniceum colorem eapropter
repraesentat. Secundla 246 autem circumferentia
viriđem; quandoquidem a visu distantiores et debiliores sunt refractiones illius. Sed adhuc magis
extrema circumferentia, quæ longius a visu distat
oh summam refractionum-debilitatem, cæruleum
sen purpurisseum colorem exhibet.
'
15. Caterum qua de causa, id quod inter duas
puniceas circumferentias medium intervenit, ipsum
etiam puniceam non est? quoniam et hine multa
validaque ad solem refractio fieri potest, propterea
quod non longe a visu absit pars illa? Anne videlicet siquidem omnino ex eo fieret refractio, ipsummet etiam puniceum foret? Jam autem ex ipso nou
fit refractio, propterea quod non ab omni parte
simpliciter ad omne corpus lumen habens that rofractio; sed refractionum orientium loca definita
sint secundum certam quandam cum corporis quod¸
illuminandi facultate naturali praditum est, tum
visus ad specula habitudinem?
16. Liquet autem etiam ex illis quæ antea dicta
sunt, qua ex causa sicut iris, non ita etiam halos,
hoc est, corona coloribus sit varia. Omnino enimi
puniceum colorem iridi inesse dictum est, quod ex
nabe humida et que jam 247 aqua est, refractio
visus ad solem flat: cateros autem colores [inessel,
col. 1207–1208page 341 of 548
PG 142:1207των δια τὴν ἀσθενῆ τῶν ἀνακλάσεων προσύλην, ὅτι πέρβωθεν καὶ ὅτι ὀλίγαι. Ἐπὶ δὲ τῆς άνω ή ἀνάκλασις ἀπὸ ἀέρος τε γίνεται, ὅς ἐστι τοῦ ὕδα τος κατὰ φύσιν λευκότερος, καὶ ἐγγύθεν γινομένη προσβάλλει έρξωμενέστατα. Καὶ γὰρ τὸ ἐμφαινό. μενον, ὑφ' ἑαυτὸ φέρει τὰ κάτοπτρα καὶ περὶ αὐτ), οὐ μὴν ἐξ ἐναντίας αὐτοῦ. ιζ'. Δεὴ ἡ μὲν ὅλως φαίνεται πολλάκις και κύ κλος ὁλόκληρος· ἡ δ᾽ ἴρις οὐδὲ μείζων ἡμικυκλίου ποτέ, διὰ τὸ μήτε πέριξ τοῦ ἐμφαινομένου συν στασθαι καθάπερ ἡ ἅλως, μήτ' αὖ ὑπὲρ τὸν ὁρί ζοντα πλέον εἶναι τοῦ ἡμισφαιρίου, ὑφ' 8 ημ σφαίριον ὑποτέτακται το νέφος, ἐν ᾧ ἡ ἔψις τὴν ἴριν φαντάζεται. qιιο τη'-10'. Τοῦ εἰ μὴ γίνεσθαι καὶ περὶ τὴν ἥλιον τοιαύτην κάθυγρον σύστασιν ἐποίαν καὶ ἀπεναντίας αὐτοῦ, αἴτιον ἡ τοῦ ἡλίου θερμότης. Η γάρ ταχέως εἰς ὕδωρ μεταβάλλειν ποιεῖ τὸ νέφος, ἢ δια λύει και λεπτύνει καὶ διακρίνει την σύστασιν, εἰ μή παχυτέρα ἔτυχεν οὖσα. Ἐξ ἐναντίας δὲ καὶ πόρρω τῆς τοῦ νέφους συστάσεως τοῦ ἡλίου τυγχάνοντος, ἐν ὅσῳ γίνεται τὸ ὕδωρ, γίνεται και τις διατριβὴ ἢ χρόνος, ὡς εἶναι τινα μόρια του νέφους, ἤδη μὲν εἰς ὕδωρ μεταβεβληκότα ὅλως, οὐ μὴν δὲ καὶ ψεκάδας Εντα· ἐφ᾽ ὧν ὑδατηρῶν τοῦ νέφους μορίων ὥσπερ ἐπὶ κατόπτρων ἡ ἔρις ὁρᾶται, ποτέ μὲν ἡμίκυκλος, ποτὲ δ᾽ ἐλάττων ἡμικύκλου, μείζων δ' οὐδέποτε. Καὶ ἡμίκυκλος μὲν ὅταν ἐπὶ τοῦ ερί ζοντος ὁ ἥλιος εἴη· ἐλάττων δ' ἡμικύκλου, ὅταν καὶ ὁ ἥλιος ὑπὲρ τὸν ἐρίζοντα. Τὸ γὰρ κέντρον του ἡλιακοῦ σώματος καὶ τὸ τοῦ ὁρίζοντος κέντρον ἐφ' οὗ ἡ ὄψις, καὶ τὸ κέντρον τοῦ τῆς ἔριδος κύκλου, καὶ ὁ τούτου πόλο; ἐπὶ μιᾶς εἰσιν εὐθείας· καὶ ἡ εὐθεῖα διάμετρος τῆς οὐρανίου σφαίρας, ἐπεὶ διὰ τοῦ κέντρου τοῦ ὁρίζοντος, ὅς ἐστι μέγιστος κύκλος. Οπου οὖν ὁ ἥλιος ὑπὲρ τὸν ὁρίζοντα, τοσοῦτον ὁ πόλος τοῦ κύκλου τῆς ἴρ:δος ὑπὸ τὸν ὁρίζοντα. Καὶ εἴπερ ἀνατέλλοντος ἢ δυομένου τοῦ ἡλίου, τὸ μὲν ήἥμισυ τοῦ τῆς ἴριδος κύκλου φαίνεται ὑπὲρ γῆν, τὸ λοιπὸν δ' ἐστὶν ἀφανές νοούμενον ὑπὸ γῆν· δήλον ὡς ὑπὲρ τὸν ὁρίζοντα τοῦ ἡλίου τυγχάνοντος. Ελατ τον μὲν τμῆμα κύκλου τὸ φαινόμενον ἔσται τῆς ἴριδος, πλεῖον δὲ τὸ ἀφανές. Καὶ ταῦτ᾽ ἀεὶ οὕτως ἔχον εἴη ἂν πρὸς λόγον τῆς τοῦ ἡλίου ἐκ τοῦ ὁρ! ζοντος ἀποστάσεως. Ὅταν δὲ περὶ ἀτρεκή μεσημβρίαν ὁ ἥλιος γένηται, θέρους μὲν οὐδὲ πολλοστὴν φαίνεται τμῆμα τῆς ἴρίδος· ἐν δὲ ταῖς βραχυτέρας ἡμέραις εἴτουν χειμῶνος δυνατὸν καὶ περὶ μεσημε βρίαν ὄντος τοῦ ἡλίου φανῆναί τι τμῆμα τῆς τρ δος. Ἐπεὶ γὰρ τὸ κέντρον καὶ ὁ πόλος τῆς ἔριδες ἐπὶ τῆς τοῦ ὁρίζοντος διαμέτρου εἰσὶν, ὅταν μὲν θερινὰς ἐπιτολὰς ὁ ἥλιος ποιῆται βορειότατες ε τότε ἡ ἴρις ἐν τοῖς νοτιωτέροις μέρεσιν ὡς προς δυσμὰς χειμερινὰς συνίσταιτ᾽ ἄν· ὡς πρὸς ἀνατολάς δὲ χειμερινὰς, ὅταν καταδύσεις ὁ ἥλιος καταδύεται θερινάς· ὅταν ἐν ἐπιτέλλῃ χειμερινὰς ἐπιτολὰς ὁ ήλιος νοτιώτατος ὤν, τότε ἡ ἔρις ἐν τοῖς βορειτι ροις φαίνοιτ' ἂν μέρεσιν ὡς πρὸς δυσμάς θερινές
ICEPHOR
quod refractionum impressiones infirme sint, quia των δια τὴν ἀσθενῆ τῶν ἀνακλάσεων προσ5ύλην,
nimirum remotæ et exiguæ. At in corona refractio
fit ab aere, qui secundum raturam candidior est
Quam aqua; et quia prope fit, impressionem facit
fortissime. Quod enim apparet in illa, subter ipsum
el circa ipsum specula gestat, non ex adversa reginne ipsius.
17. Quapropter corona quidem sæpe etiam perfecus circulus apparet; at iris nunquam major
semicirculo, propterea quod neque circa id quod
apparet in ipsa consistat, ut corona; neque supra
horizontem seu finitorem circulum plus sit hemisphærio, sub quod hemisphærium nubes constituta
est, in qua visus iridem contuetur.
ὅτι πέρβωθεν καὶ ὅτι ὀλίγαι. Ἐπὶ δὲ τῆς άνω ή
ἀνάκλασις ἀπὸ ἀέρος τε γίνεται, ὅς ἐστι τοῦ ὕδα
τος κατὰ φύσιν λευκότερος, καὶ ἐγγύθεν γινομένη
προσβάλλει έρξωμενέστατα. Καὶ γὰρ τὸ ἐμφαινό.
μενον, ὑφ' ἑαυτὸ φέρει τὰ κάτοπτρα καὶ περὶ αὐτ),
οὐ μὴν ἐξ ἐναντίας αὐτοῦ.
ιζ'. Δεὴ ἡ μὲν ὅλως φαίνεται πολλάκις και κύκλος ὁλόκληρος· ἡ δ᾽ ἴρις οὐδὲ μείζων ἡμικυκλίου
ποτέ, διὰ τὸ μήτε πέριξ τοῦ ἐμφαινομένου συν
στασθαι καθάπερ ἡ ἅλως, μήτ' αὖ ὑπὲρ τὸν ὁρί
ζοντα πλέον εἶναι τοῦ ἡμισφαιρίου, ὑφ' 8 ημ
σφαίριον ὑποτέτακται το νέφος, ἐν ᾧ ἡ ἔψις τὴν
ἴριν φαντάζεται.
18-19. Quod autem non fiat etiam circa solem
concretio ejuscemodi præhumida, qualis etiam est
e regione illius; solis calor causa est. Nam aut in
aquam illico transire facit nubem aut dissolvit et
attenuat et disgregat concretionem, nisi crassiorem
sse contingerit. Cum autem sol ex adverso et,
procul a concretione nubis exsistat; interim dum
aqua flat, mora etiam quædam et tempus intervemit; ut sint aliquae nubis 248 particulæ jam in
aquam mutatæ prorsus, que tamen nondum stille
sint; in quibus aqueis nubis particulis, quasi in
speculis, iris ceruitur; alias quidem semicirculus,
alias minor semicirculo, nunquam major. Et semic'realus quidem cum sol in horizonte fuerit; minor
autem semicirculo, quando sol supra horizontem
fuerit. Nam centrum solaris corporis, et centrum
horizontis in quo visus est, et centrum circuli ivi -
dis, hujusque polus in una recta sunt: estque
recta, diameter cœlestis sphæræ, quoniam per
centrum horizontis [transit] qui maximus est circulus. Quantum igitur sol supra horizontem est, tantum polus circuli iridis infra horizontem. Et qιιοniam oriente aut occidente sole dimidium circuli
iridis supra horizontem apparet, reliquum autem
est inconspicuum, ut quod infra terram intelligatur: liquet quod sole supra horizontem exsistente
segmentum circuli iridis apparens sit minus futurum, majus autem quod non apparet. Atque hæc
ita semper habebunt pro ratione solis ab horizonte
distantiæ. Cum autem circa merum weridiem sol
fuerit, stale quidem ne nimimum quidem iridis
segmentum 249 apparet; at diebus brevioribus,
sive hyeme fieri potest, ut sole etiam circa meridiem exsistente, segmentum aliquod iridis appareat.
Quoniam enim centrum et polus iridis in horizontis sunt diametro, cum æstivos ortus sol fecerit,
septentrionalis maxime exsistens, tum iris in partibus australibus velut ad occasus hibernos consistet: at velut ad ortus hibernos [iris erit], cum sol
occasus æstivos subit. Cum autem per ortus hibernos sol oritur australissimus exsistens; tune iris
in partibus septentrionalioribus apparuerit, ut ad
oceasus æstivos, ut ad ortus autem æstivos cum
sul occasus hibernos fecerit. Quæ cum ita sese la19
15 Meteor. c. 5, Scal. Exerc. 80. 1, 19.
τη'-10'. Τοῦ εἰ μὴ γίνεσθαι καὶ περὶ τὴν
ἥλιον τοιαύτην κάθυγρον σύστασιν ἐποίαν καὶ ἀπεναντίας αὐτοῦ, αἴτιον ἡ τοῦ ἡλίου θερμότης. Η γάρ
ταχέως εἰς ὕδωρ μεταβάλλειν ποιεῖ τὸ νέφος, ἢ δια
λύει και λεπτύνει καὶ διακρίνει την σύστασιν, εἰ
μή παχυτέρα ἔτυχεν οὖσα. Ἐξ ἐναντίας δὲ καὶ
πόρρω τῆς τοῦ νέφους συστάσεως τοῦ ἡλίου τυγχά
νοντος, ἐν ὅσῳ γίνεται τὸ ὕδωρ, γίνεται και τις
διατριβὴ ἢ χρόνος, ὡς εἶναι τινα μόρια του νέφους,
ἤδη μὲν εἰς ὕδωρ μεταβεβληκότα ὅλως, οὐ μὴν δὲ
καὶ ψεκάδας Εντα· ἐφ᾽ ὧν ὑδατηρῶν τοῦ νέφους
μορίων ὥσπερ ἐπὶ κατόπτρων ἡ ἔρις ὁρᾶται, ποτέ
μὲν ἡμίκυκλος, ποτὲ δ᾽ ἐλάττων ἡμικύκλου, μείζων
δ' οὐδέποτε. Καὶ ἡμίκυκλος μὲν ὅταν ἐπὶ τοῦ ερίζοντος ὁ ἥλιος εἴη· ἐλάττων δ' ἡμικύκλου, ὅταν
καὶ ὁ ἥλιος ὑπὲρ τὸν ἐρίζοντα. Τὸ γὰρ κέντρον του
ἡλιακοῦ σώματος καὶ τὸ τοῦ ὁρίζοντος κέντρον ἐφ'
οὗ ἡ ὄψις, καὶ τὸ κέντρον τοῦ τῆς ἔριδος κύκλου,
καὶ ὁ τούτου πόλο; ἐπὶ μιᾶς εἰσιν εὐθείας· καὶ ἡ
εὐθεῖα διάμετρος τῆς οὐρανίου σφαίρας, ἐπεὶ διὰ
τοῦ κέντρου τοῦ ὁρίζοντος, ὅς ἐστι μέγιστος κύκλος.
Οπου οὖν ὁ ἥλιος ὑπὲρ τὸν ὁρίζοντα, τοσοῦτον ὁ
πόλος τοῦ κύκλου τῆς ἴρ:δος ὑπὸ τὸν ὁρίζοντα. Καὶ
εἴπερ ἀνατέλλοντος ἢ δυομένου τοῦ ἡλίου, τὸ μὲν
ήἥμισυ τοῦ τῆς ἴριδος κύκλου φαίνεται ὑπὲρ γῆν, τὸ
λοιπὸν δ' ἐστὶν ἀφανές νοούμενον ὑπὸ γῆν· δήλον
ὡς ὑπὲρ τὸν ὁρίζοντα τοῦ ἡλίου τυγχάνοντος. Ελατ
τον μὲν τμῆμα κύκλου τὸ φαινόμενον ἔσται τῆς
ἴριδος, πλεῖον δὲ τὸ ἀφανές. Καὶ ταῦτ᾽ ἀεὶ οὕτως
ἔχον εἴη ἂν πρὸς λόγον τῆς τοῦ ἡλίου ἐκ τοῦ ὁρ!-
ζοντος ἀποστάσεως. Ὅταν δὲ περὶ ἀτρεκή μεσημ
βρίαν ὁ ἥλιος γένηται, θέρους μὲν οὐδὲ πολλοστὴν
φαίνεται τμῆμα τῆς ἴρίδος· ἐν δὲ ταῖς βραχυτέρας
ἡμέραις εἴτουν χειμῶνος δυνατὸν καὶ περὶ μεσημε
βρίαν ὄντος τοῦ ἡλίου φανῆναί τι τμῆμα τῆς τρ
δος. Ἐπεὶ γὰρ τὸ κέντρον καὶ ὁ πόλος τῆς ἔριδες
ἐπὶ τῆς τοῦ ὁρίζοντος διαμέτρου εἰσὶν, ὅταν μὲν
θερινὰς ἐπιτολὰς ὁ ἥλιος ποιῆται βορειότατες ε
τότε ἡ ἴρις ἐν τοῖς νοτιωτέροις μέρεσιν ὡς προς
δυσμὰς χειμερινὰς συνίσταιτ᾽ ἄν· ὡς πρὸς ἀνατολάς
δὲ χειμερινὰς, ὅταν καταδύσεις ὁ ἥλιος καταδύεται
θερινάς· ὅταν ἐν ἐπιτέλλῃ χειμερινὰς ἐπιτολὰς ὁ
ήλιος νοτιώτατος ὤν, τότε ἡ ἔρις ἐν τοῖς βορειτι
ροις φαίνοιτ' ἂν μέρεσιν ὡς πρὸς δυσμάς θερινές
col. 1209–1210page 342 of 548
PG 142:1209ὡς πρὸς ἀνατολὰς δὲ θερινὰς, ὅταν ὁ ἥλιος ποιῆται καταδύσεις χειμερινάς. Τούτων οὕτως ἐχόντων, ἐπεὶ τα βορειότερα διὰ τὴν ἔξαρσιν τοῦ πόλου μείζω τμήματα κύκλων ἔχει τὰ ὑπὲρ γῆν, καθ' ὧν ὁ ήλιος θέρους φερόμενος τας μικρὰς ἡμέρα; ἀπο τελεῖ· τὰ δὲ νοτιώτατα μέρη ἀνάπαλιν ἐλάχιστα τμήματα κύκλων ἔχει τὰ ὑπὲρ γῆν, καθ' ὧν ὁ ἥλιος χειμῶνος φερόμενος τὰς βραχείας ἡμέρας ποιεῖ· διὰ ταῦτα ἡ ἴρις χειμῶνος μὲν δύναται φαί νεσθαι καὶ κατ' αὐτὸ τὸ τῆς ἡμέρας μεσαίτατον. Πολὺ γὰρ ἡ θερινή δυσμὴ καὶ ἀνατολὴ τῆς χειμερινῆς μεσημβρίας ἀφίστανται. Καὶ διὰ τοῦτο κάν τῷ μέσῳ τῆς χειμερινῆς ἡμέρας ἔχει τόπον ἡ ἴρις ὑπὲρ γῆν ἐν ᾧ συσταίη ἄν. Θέρους δὲ τῆς ἡμέρας μεσούσης οὐ δύναται φανῆναι διὰ τὸ μὴ ἔχειν ὑπὲρ γῆν τύπον συστάσεως. Καὶ γὰρ ἡ χειμερινή δυσμή καὶ ἀνατολὴ τῆς θερινής μεσημβρίας ὀλίγον ἀφίστανται, ὅθεν καὶ ὑπὸ τὸν ὁρίζοντα νοεῖται τότε συμ πας ὁ κύκλος τῆς ἔριδος. Πος ΝΕΡΕΑ ΚΕΦΑΛ. ΚΓ'. Περὶ φίλων καὶ παρηλίων, ἔτι δὲ καὶ τῶν ἐν τῇ γῇ μεταλλευτών και ορυκτών. α'. Ὅταν ἐκ πλαγίων τοῦ ἡλίου γένηται τι νέο φος, τὴν σύστασιν ἔχον ἀνώμαλον, ὡς εἶναι κατὰ μέν τι μέρος πυκνόν, κατὰ δέ τι μανὸν, καὶ κατὰ τι μὲν ὑδατωδέστερον, κατά τι ἀερωδέστερον· τότε πρὸς τὸν ἥλιον ἐκ τοῦ τοιούτου νέφους γινομένης τῆς ἀνακλάσεως, διὰ μὲν τὴν σμικρότητα των κατόπτρων οὐχ ὁρᾶται τὸ σχῆμα τὸ ἡλιακόν· τὸ δὲ τοῦ ἡλίου χρῶμα ἐμφαίνεται κατά τι μὲν μέρος τοῦ νέφους φοινικούν, κατά τι δὲ πράσινον ἢ ξανθόν διὰ τὴν ἀνωμαλίαν τοῦ νέφους καὶ τὴν τῶν κατόπτρων ἀνομοιότητα. β'. Καλοῦσι δὲ ῥάβδους τας τοιαύτας ἐμφάσεις, ὅτι κατ' ευθείας ὁρῶνταί τινας. Οταν δὲ τοῦ νέο φους ή σύστασις ὁμοίως ὑπάρχῃ πυκνὴ καὶ ὡς ὅτι μάλιστα ὁμαλής, τότε διὰ τὴν ὁμοιότητα τῶν κατ'πο τρων καὶ τὴν ὁμαλότητα τῆς συστάσεως φαντασία γίνεται χρώματος ἑνὸς συνεχοῦς, ἀλλὰ δὴ καὶ λαμ προῦ καὶ λευκού. Διὰ γὰρ τὴν πυκνότητα και όμα λότητα τῆς συστάσεως, ἅμα τε πρὸς αὐτὴν τῶν ὄψεων πιπτουσῶν, καὶ ἅμα πρὸς τὸν ἥλιον ἀνα κλωμένων, τὸ τοῦ ἡλίου χρῶμα ἐμφαίνεται καθα μόν· ὥσπερ καὶ ἀπὸ χαλκοῦ λείου τῆς ὄψεως ἀθρόων
elevationem majora circulorum segmenta habeant,
per que dun sol state movetur, dies longos ellicit; australissimæ autem partes vicissim minima
segmenta circulorum supra terram habeant, per
quæ dum sol hieme movetur, dies breves efficit:
eapropter hieme quidem iris in summo etiam meridie apparere potest.Multum enim æstivus occasus
et ortus ab hiberno absunt meridie. Ac eapropter
etiam in medio diei liberni 250 supra terram iris
locum habet, in quo consistat: æstate autem circa
medium diem apparere non potest, quod locum
consistendi supra terram non habeat. libernus
enim occasus et ortus ab æstivo meridie parum
ὡς πρὸς ἀνατολὰς δὲ θερινὰς, ὅταν ὁ ἥλιος ποιῆται beant, cum partes septentrionaliores propter poi
καταδύσεις χειμερινάς. Τούτων οὕτως ἐχόντων, ἐπεὶ
τα βορειότερα διὰ τὴν ἔξαρσιν τοῦ πόλου μείζω
τμήματα κύκλων ἔχει τὰ ὑπὲρ γῆν, καθ' ὧν ὁ
ήλιος θέρους φερόμενος τας μικρὰς ἡμέρα; ἀπο
τελεῖ· τὰ δὲ νοτιώτατα μέρη ἀνάπαλιν ἐλάχιστα
τμήματα κύκλων ἔχει τὰ ὑπὲρ γῆν, καθ' ὧν ὁ
ἥλιος χειμῶνος φερόμενος τὰς βραχείας ἡμέρας
ποιεῖ· διὰ ταῦτα ἡ ἴρις χειμῶνος μὲν δύναται φαίνεσθαι καὶ κατ' αὐτὸ τὸ τῆς ἡμέρας μεσαίτατον.
Πολὺ γὰρ ἡ θερινή δυσμὴ καὶ ἀνατολὴ τῆς χειμερινῆς μεσημβρίας ἀφίστανται. Καὶ διὰ τοῦτο κάν
τῷ μέσῳ τῆς χειμερινῆς ἡμέρας ἔχει τόπον ἡ ἴρις
ὑπὲρ γῆν ἐν ᾧ συσταίη ἄν. Θέρους δὲ τῆς ἡμέρας
μεσούσης οὐ δύναται φανῆναι διὰ τὸ μὴ ἔχειν ὑπὲρ absunt. Unde etiam infra horizontem univer-us
γῆν τύπον συστάσεως. Καὶ γὰρ ἡ χειμερινή δυσμή iridis circulus intelligitur.
καὶ ἀνατολὴ τῆς θερινής μεσημβρίας ὀλίγον ἀφίστανται, ὅθεν καὶ ὑπὸ τὸν ὁρίζοντα νοεῖται τότε συμ
πας ὁ κύκλος τῆς ἔριδος.
SYNOPSIS CAPITIS XXIII,
QUOD EST DE VIRGIS SEU BACILL.IS, PABBELIIS, Πος EAT GFMINATIS VEL ADULTERINIS SOLFUS AC NΕΡΕΑ
ET:AM DE METALLICIS IN TERRA, ET FOSSILĪBUS.
1. Quomodo virgæ generentur, et cur ita vocentur.
2. Quomodo parhelii, hoc est, geminati. vel (ut
ali vecunt) adulterini soles fiant. - 3. Et virga et parheli ex obliquitatibus seu ad latera solis fiunt, in
• mediocri tamen distantia. 4. Parhelii et virgæ fiunt ut plurimum sole oriente vel occidente, raro
culminante.
5. Parhelii et virgor sunt aquæ seu pluviarum signa, magis tamen parhelii. 6. Con
cludit disputationem de meteoris a causis corum repetitis; quorum materialis quidem causa est vel vapida vel fumida exhalatio in aerem everta; atque ita ad secundam partem capitis sibi viam sternit trans
ilque. Exhaltatio enim vapida et fumida intra 251 terram conclusa, nec adhuc secreta,
concrescens et densescens, metallicorum et fossilium est causa materiulis, 8. Fossilium materia est
fumida exhalatio quorum etiam exempla subjicit.-9. Metallicorum materia est vapida exhalatio quæ
etiam dividit in ea quæ funduntur, et in ea quæ ducuntur; horumque alia uri et rubiginescere ut
alia minime, ut aurum, de cujus natura aliquanto plura subjicit.
Περὶ φίλων καὶ παρηλίων, ἔτι δὲ καὶ τῶν ἐν
τῇ γῇ μεταλλευτών και ορυκτών.
α'. Ὅταν ἐκ πλαγίων τοῦ ἡλίου γένηται τι νέο
φος, τὴν σύστασιν ἔχον ἀνώμαλον, ὡς εἶναι κατὰ
μέν τι μέρος πυκνόν, κατὰ δέ τι μανὸν, καὶ κατὰ
τι μὲν ὑδατωδέστερον, κατά τι ἀερωδέστερον· τότε
πρὸς τὸν ἥλιον ἐκ τοῦ τοιούτου νέφους γινομένης
τῆς ἀνακλάσεως, διὰ μὲν τὴν σμικρότητα των κατ
όπτρων οὐχ ὁρᾶται τὸ σχῆμα τὸ ἡλιακόν· τὸ δὲ
τοῦ ἡλίου χρῶμα ἐμφαίνεται κατά τι μὲν μέρος
τοῦ νέφους φοινικούν, κατά τι δὲ πράσινον ἢ ξανθόν
διὰ τὴν ἀνωμαλίαν τοῦ νέφους καὶ τὴν τῶν κατόπ
τρων ἀνομοιότητα.
β'. Καλοῦσι δὲ ῥάβδους τας τοιαύτας ἐμφάσεις,
ὅτι κατ' ευθείας ὁρῶνταί τινας. Οταν δὲ τοῦ νέο
φους ή σύστασις ὁμοίως ὑπάρχῃ πυκνὴ καὶ ὡς ὅτι
μάλιστα ὁμαλής, τότε διὰ τὴν ὁμοιότητα τῶν κατ'πο
τρων καὶ τὴν ὁμαλότητα τῆς συστάσεως φαντασία
γίνεται χρώματος ἑνὸς συνεχοῦς, ἀλλὰ δὴ καὶ λαμπροῦ καὶ λευκού. Διὰ γὰρ τὴν πυκνότητα και όμα
λότητα τῆς συστάσεως, ἅμα τε πρὸς αὐτὴν τῶν
ὄψεων πιπτουσῶν, καὶ ἅμα πρὸς τὸν ἥλιον ἀνακλωμένων, τὸ τοῦ ἡλίου χρῶμα ἐμφαίνεται καθα
μόν· ὥσπερ καὶ ἀπὸ χαλκοῦ λείου τῆς ὄψεως ἀθρόων
20 3 Meteor. c. 6.
CAPUT XXIII.
sed
De virgis et parheliis, insuper de metallicis in terra
et fossilibus.
1. Cum ex obliquitatibus solis fuerit aliqua 20
nubes, concretionem habens inæquabilem, ot sit
aliqua quidem ex parte densa, ex aliqua autem
rara, et aliqua ex parte aquosior, ex aliqua
autem magis aerea, tunc quando ex ejuscemodi
nube ad solem fit refractio, ob exiguitatem quidem speculorum non cernitur figura solaris,
sed color solis inibi in aliqua quidem parte
nubis, puniceus, in aliqua autem viridis vel favus, propter nubis inæquabilitatem et speculcrum
dissimilitudinem apparet.
2. Carterum ejuscemodi apparitiones, virgas vocant, quod secundum rectas aliquas lineas spectentur. Cum autem nubis concretio similiter densa et
quam maxime æquabilis fuerit, tum propter speculorum similitudinem et concretionis æquabilitatem,
252 unius alicujus continui coloris species ellicitur, et splendidi quidem albique. Nam propter·
concretionis densitatem et æquabilitatem, dum
simul et aspectus in eam incidunt, et simul ad
solem refringuntur, color solis purus in ca apparet; quemadmodum etiam cum ab ære lævigato
col. 1211–1212page 343 of 548
PG 142:1211ανακλωμένης, τὸ ἀληθινὸν τοῦ ὁρωμένου χρώμα ἐμφαίνεται διὰ τὴν ἀθρόαν ἀνάκλασιν, ἥτις γίνεται κὰν τῷ χαλκῷ διὰ τὴν πυκνότητα καὶ ὁμαλότητα τῆς συστάσεως. γ'. Ἐκ πλαγίων δὲ τοῦ ἡλίου καὶ αἱ ῥάβδοι οι παρήλιοι γίνονται, πρὸς τὰ βορειότερα δηλονότι μέρη τοῦ ἡλίου καὶ τὰ νοτιώτερα. Δεῖ γὰρ συμμέτρου τινός διαστάσεως ᾗ ἂν αἱ τοιαῦται συστάσεις ἐκ τοῦ ἡλίου διίσταντο. Μᾶλλον μὲν γὰρ ἔγγιστα τοῦ ἡλίου διαλυθήσονται ὑπ' αὐτοῦ· ποῤῥώτατα δὲ πάλιν οὐ σώσουσι τὴν ἀνάκλασιν. ᾿Απὸ γὰρ ολίγης συστάσεως ὡς ἀπ' ἐνόπτρου μικροῦ πόρξω ἡ ἀνάκλασις τῆς ὄψεως ἀποτεινομένη εξασθενεί. Τὴν οὖν εἰρη μένην σύμμετρον διάστασιν ἐν τοῖς τοῦ ἡλίου πια γίοις ἔστιν εὑρεῖν μένουσαν ἀεὶ τὴν αὐτὴν, διὰ τὸ μήτε προσιέναι τὸν ἥλιον τούτοις τοῖς μέρεσι διὰ τῆς καθ' ἡμέραν κινήσεως, μήτ' αὖ ἀποχωρεῖν ἐξ αὐτῶν. δ'. Ἔτι δὲ πρὸς ἀνατολαῖς ἢ δυσμαῖς ὄντος του ἡλίου συμβαίνει μάλιστα γίνεσθαι τοὺς παρηλίους τε καὶ τὰς ῥάβδους· ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον γὰρ δια λύει, διακρίνει τὰς τοιαύτας συστάσεις μεσουρανῶν. ε', Ὕδατος δὲ σημεῖα καὶ οἱ παρήλιος καὶ αἱ μά βδοι τυγχάνουσι, καὶ τῶν ῥάβδων μάλιστα οἱ παρή λιο:. Μᾶλλον γὰρ ἡ ὁμαλὴς καὶ ὁμοίως οὖσα πυκνή σύστασις ἐπιτηδείως ἔχειν τὸν ἀέρα δηλοῖ πρὸς μετ ταβολήν τε καὶ γένεσιν ὕδατος. δ. πάντων σε των τοιούτων, ήγουν παρηλίων, ῥάβδων, ἴριδος, ἅλω, καὶ τῶν παραπλησίων αἴτιον ποιητικὸν ἡ ἀνάκλασις λέγεται, καὶ τούτων αὐτῶν πάλιν αἴτιον ὑλικὸν δρόσου καὶ πάχνης, ἔμβρου τε καὶ χιόνος καὶ χαλάζης καὶ τῶν ὁμοίων ἡ ἀτμιδώδης ἀναθυμίασις, ὥσπερ αὖ ἑτέρων ἡ καπνώδης. υπαλα μὲν οὖν τὰ ἔργα τῆς διττῆς ἀναθυμιάσεως ἤδη ἀνα νεχθείσης, ὁ λόγος φθάσας ἐδήλωσε. 5-0. Μήπω δ' ἀνενεχθείσης τῆς τοιαύτης ἀνα θυμιάσεως μηδὲ διακριθείσης ἀπὸ τῆς γῆς, ἀλλ' ὑπὸ γῆν ἐγκατακεκλεισμένης καὶ συμπεφυρμένης τοῖς μορίοις τῆς γῆς, καὶ οὕτω συνισταμένης καὶ πηγνυμένης, δύο είδη σωμάτων ἀποτελοῦνται· ὧν τὰ μὲν μεταλλευτή, τὰ δ᾽ ὀρυκτά. Καὶ ὅσα μὲν ορυκτά, τῆς καπνώδους αναθυμιάσεως εκτελέσματα οἷον λίθων γένη τὰ μηδόλως τηκόμενα, καὶ τὸ θεῖον, καὶ τὸ ἀῤῥενικὸν, καὶ εἴ τι τοιοῦτον. Οσα δὲ μετ ταλλευτά, ἡ ἀτμὶς τελεσιουργεί. Ταῦτα δὲ ἡ χυτά ἐστιν, ἢ ἐλατά, οἷον σίδηρος, χαλκός, χρυσὸς καὶ τὰ ὅμοια· ὧν τὰ μὲν καίεται καὶ τοῦται, καθάπερ ὁ σίδηρος και χαλκός, διὰ τὸ καὶ καπνώδους ἀναθυμιάσεως μετασχεῖν, καὶ τὴν οὐσίαν γεωδεστέραν λαχεῖν· τὸν δὲ χρυσὸν μήτε καίεσθαι μήτε ἰοῦσθαί φασιν, ὡς ἐξ ἀτμίδος καθαρᾶς εἰς ἓν συναχθείσης καὶ πληθείσης γενόμενον καὶ τὴν οὐσίαν ὑδατωδε στέραν κτησάμενον· διὰ ταῦτά τοι καὶ βαρύτατον εἶ ναι. Τὸ γὰρ βάρος ἢ διὰ τὸ γεῶδες ἢ διὰ τὸ ὑδα
12!1
visus confertim refringitur, verus cjus qual cerui- ανακλωμένης, τὸ ἀληθινὸν τοῦ ὁρωμένου χρώμα
tur color propter confertam refractionem apparet;
quæ fit in aere propter compositionis densitatem
et requabilitatem.
3. Ex obliquitatibus autem solis et virgæ funt
et parhelii, ad partes videlicet solit septentrionaliores et australiores. Mediocri enim distantia opus
est,qua ejusmodi concretiones a sole distent. Si enim
almodum proxime solenfuerint, dissolventur ab eo;
sin autem longissime abfuerint, refractionem non
servabunt. Cum enim ab exigua concretione ut a
parvo speculo refractio visus longe extenditur, tune
utique deficit. Mediocrem igitur distantiam de qua
dictum est, in solis obliquitatibus eamdem semper
manentem invenire licet: quod neque sul per
motum quotidianum ad has partes accedat, neque
vicissim recedat ab illis.
4. Praeterea eodem sole ad ortus aut 253 occasus exsistente contingit maxime et parhelios et
virgas fieri. Nam ut plurimum cum in medio
coelo constitutus est, concretiones ejuscemodi dis.
solvit et discernit.
5. Porro aquæ signa [indices] sunt et parhelii
et virge, et magis quidem parbeli¡ quam virgæ.
Concretio enim quæ æquabilis et similiter densa
est, certius indicat, quod aer ad transmutationem
et aqua generationem apte et accommodate se habeat.
6. Horum autem omnium hoc est, parheliorum,
virgarum, Iridis, halonis corollæ] et aliorum
ejus generis, efficiens causa refractio dicitur. Et
rursus horum ipsorum roris et pruinæ, pluviæ item
et nivis et grandinis, et similium, causa materialis est vapida exhalatio; sicut vicissim aliorum
fumida. Qualia igitur duplicis exhalationis jam
sublatæ sint opera, in superioríbus declaratum
est.
7.9. At nondum elevatæ ejuscemodi exhalationis, neque secreta a terra, seul infra terram incluse, et terræ partibus permistæ, et ita concrescentis spissescentisque, duæ corporum species
efliciuntur, quorum alia metallica, alia fossilia
sunt. Et quæ quidem " fossilia sunt, fumidæ exhalationis effecta sunt; ut 254 lapidum genera,
quæ prorsus non liquantur, et sulphur, et arsenicum, et siquid simile. Quæ autem sunt metallica,
ea vapor absolvit. Hæc autem sunt aut fusilia, aut
ductilia, ut ferrum, æs, aurum et similia; quorum
alia uruntur ei rubiginem contrahunt, ut ferrum
et æs, propterea quod etiam fumidam exhalationem
participent, et essentiam magis terrestrem sortita
sint. Aurum autem neque uri, neque rubiginescere
aiunt, ut quod ex vapore puro in unum coacto et
compresso constet, et essentiam magis aqueam
acceperit, et eapropter scilicet etiam gravissimum
esse. Gravitas enim aut propter terream, aut aqueam
21 3 Meteor. c. 6; Scal. Exerc. 102.
ἐμφαίνεται διὰ τὴν ἀθρόαν ἀνάκλασιν, ἥτις γίνεται
κὰν τῷ χαλκῷ διὰ τὴν πυκνότητα καὶ ὁμαλότητα
τῆς συστάσεως.
γ'. Ἐκ πλαγίων δὲ τοῦ ἡλίου καὶ αἱ ῥάβδοι οι
παρήλιοι γίνονται, πρὸς τὰ βορειότερα δηλονότι
μέρη τοῦ ἡλίου καὶ τὰ νοτιώτερα. Δεῖ γὰρ συμμέ
τρου τινός διαστάσεως ᾗ ἂν αἱ τοιαῦται συστάσεις ἐκ
τοῦ ἡλίου διίσταντο. Μᾶλλον μὲν γὰρ ἔγγιστα τοῦ
ἡλίου διαλυθήσονται ὑπ' αὐτοῦ· ποῤῥώτατα δὲ πάλιν
οὐ σώσουσι τὴν ἀνάκλασιν. ᾿Απὸ γὰρ ολίγης συστά
σεως ὡς ἀπ' ἐνόπτρου μικροῦ πόρξω ἡ ἀνάκλασις
τῆς ὄψεως ἀποτεινομένη εξασθενεί. Τὴν οὖν εἰρη
μένην σύμμετρον διάστασιν ἐν τοῖς τοῦ ἡλίου πια
γίοις ἔστιν εὑρεῖν μένουσαν ἀεὶ τὴν αὐτὴν, διὰ τὸ
μήτε προσιέναι τὸν ἥλιον τούτοις τοῖς μέρεσι διὰ
τῆς καθ' ἡμέραν κινήσεως, μήτ' αὖ ἀποχωρεῖν ἐξ
αὐτῶν.
δ'. Ἔτι δὲ πρὸς ἀνατολαῖς ἢ δυσμαῖς ὄντος του
ἡλίου συμβαίνει μάλιστα γίνεσθαι τοὺς παρηλίους
τε καὶ τὰς ῥάβδους· ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον γὰρ διαλύει, διακρίνει τὰς τοιαύτας συστάσεις μεσουρα
νῶν.
ε', Ὕδατος δὲ σημεῖα καὶ οἱ παρήλιος καὶ αἱ μά
βδοι τυγχάνουσι, καὶ τῶν ῥάβδων μάλιστα οἱ παρή
λιο:. Μᾶλλον γὰρ ἡ ὁμαλὴς καὶ ὁμοίως οὖσα πυκνή
σύστασις ἐπιτηδείως ἔχειν τὸν ἀέρα δηλοῖ πρὸς μετ
ταβολήν τε καὶ γένεσιν ὕδατος.
δ. πάντων σε των τοιούτων, ήγουν παρηλίων,
ῥάβδων, ἴριδος, ἅλω, καὶ τῶν παραπλησίων αἴτιον
ποιητικὸν ἡ ἀνάκλασις λέγεται, καὶ τούτων αὐτῶν
πάλιν αἴτιον ὑλικὸν δρόσου καὶ πάχνης, ἔμβρου τε
καὶ χιόνος καὶ χαλάζης καὶ τῶν ὁμοίων ἡ ἀτμιδώδης
ἀναθυμίασις, ὥσπερ αὖ ἑτέρων ἡ καπνώδης. υπαλα
μὲν οὖν τὰ ἔργα τῆς διττῆς ἀναθυμιάσεως ἤδη ἀνανεχθείσης, ὁ λόγος φθάσας ἐδήλωσε.
5-0. Μήπω δ' ἀνενεχθείσης τῆς τοιαύτης ἀναθυμιάσεως μηδὲ διακριθείσης ἀπὸ τῆς γῆς, ἀλλ'
ὑπὸ γῆν ἐγκατακεκλεισμένης καὶ συμπεφυρμένης
τοῖς μορίοις τῆς γῆς, καὶ οὕτω συνισταμένης καὶ
πηγνυμένης, δύο είδη σωμάτων ἀποτελοῦνται· ὧν
τὰ μὲν μεταλλευτή, τὰ δ᾽ ὀρυκτά. Καὶ ὅσα μὲν
ορυκτά, τῆς καπνώδους αναθυμιάσεως εκτελέσματα·
οἷον λίθων γένη τὰ μηδόλως τηκόμενα, καὶ τὸ θεῖον,
καὶ τὸ ἀῤῥενικὸν, καὶ εἴ τι τοιοῦτον. Οσα δὲ μετ
ταλλευτά, ἡ ἀτμὶς τελεσιουργεί. Ταῦτα δὲ ἡ χυτά
ἐστιν, ἢ ἐλατά, οἷον σίδηρος, χαλκός, χρυσὸς καὶ τὰ
ὅμοια· ὧν τὰ μὲν καίεται καὶ τοῦται, καθάπερ ὁ
σίδηρος και χαλκός, διὰ τὸ καὶ καπνώδους ἀναθυμιάσεως μετασχεῖν, καὶ τὴν οὐσίαν γεωδεστέραν
λαχεῖν· τὸν δὲ χρυσὸν μήτε καίεσθαι μήτε ἰοῦσθαί
φασιν, ὡς ἐξ ἀτμίδος καθαρᾶς εἰς ἓν συναχθείσης
καὶ πληθείσης γενόμενον καὶ τὴν οὐσίαν ὑδατωδε
στέραν κτησάμενον· διὰ ταῦτά τοι καὶ βαρύτατον εἶναι. Τὸ γὰρ βάρος ἢ διὰ τὸ γεῶδες ἢ διὰ τὸ ὑδα
col. 1213–1214page 344 of 548
PG 142:1213τῶδες τοῖς σώμασι πρόσεστι· ὥσπερ αὖ ἡ κουφότης ἢ διὰ τὸ πυρώδες, ἢ διὰ τὸ αέρῶδες. Εἰ τοίνυν ὁ χρυσὸς ὑδατωδεστέραν ἔσχηκε τὴν οὐσίαν, καὶ τῆς καπνώδους, εἴτουν πυρώδους ἀναθυμιάσεως ἀνεφ! κτον, εἰκότως ἐστὶ καὶ βαρύτατος. Περὶ οὐρανοῦ, καὶ ὅτι οὐκ ἔστιν ὁ κόσμος άΐδιος. α΄. Τὸν οὐρανὸν ὅρον ἄνω εἶναι καὶ ἡ ἀνάπτυξις δηλοῖ τοῦ ὀνόματος. Περιορισμός γάρ ἐστιν εἰς τὸ ἄνω καὶ κατὰ τὸ ἄνω, κατὰ πᾶν μέρος τοῦ παντὸς κόσμου ἔχων τὸ ἀνωτάτω. Καὶ αὐτὸ γὰρ τὸ δοκοῦν τοῖς πολλοῖς ὑποκάτω καὶ ὑπὸ γῆν ἡμισφαίριον ὑπεράνω κατ' ἀλήθειαν τυγχάνει καὶ ὑπὲρ γῆν. Τὸ γὰρ ἐκτὸς τῆς γῆς ἐπωσοῦν ἄνω ἐστίν· ἐπείπερ ἡ γῆ καὶ τὰ ἐν αὐτῇ σώματα καὶ περὶ αὐτὴν τὸν κάτω χῶρον εἴτουν τον μέσον κεκλήρωνται.
τῶδες τοῖς σώμασι πρόσεστι· ὥσπερ αὖ ἡ κουφότης naturam inest corporibus: quemadmodum contra
ἢ διὰ τὸ πυρώδες, ἢ διὰ τὸ αέρῶδες. Εἰ τοίνυν ὁ
χρυσὸς ὑδατωδεστέραν ἔσχηκε τὴν οὐσίαν, καὶ τῆς
καπνώδους, εἴτουν πυρώδους ἀναθυμιάσεως ἀνεφ! -
κτον, εἰκότως ἐστὶ καὶ βαρύτατος.
buerunt.
levitas aut propter igneam, aut propter aeream
naturam i»est corporibus. Quod si igitur aurum
magis aqueam habet essentiam, et cum fumida
sive ignea exhalatione impermistam, est etiam
merito gravissimum.
SYNOPSIS CAPITIS XXIV.
DE COELO, ET QUOD MUNDUS NON SIT ÆTERNUS.
ex
com255 1. Etymologia tou oupavao, id est, cæli, ejusdemque etymologia descriptio proponitur. 2. Proprie
dictum cælum, primum nimirum et astris carens, creaturas cum sensibiles tum intelligibiles comprehendit
excepto Deo, de quo pie philosophatur. 3. Hoc cœ.um pauci philosophi propterea quod invisibile est.
cognoverunt, sed firmamentum pro primo cœlo habuerunt, et itidem reliquas planetarum sphæras cœlos
nominarunt, et denique universum corpus æthereum a firmamento ad lunam usque propter eamdem wa!uram cœlum unum nuncupaverunt. - 4. Idem hoc corpus ætherium Aristotelici et quintum corpus sive
quintam essentiam appellarunt, et diversæ naturæ a quatuor elementis statuerunt. Platonici autem
sin erissimis et purissimis elementis, prædominante tamen igne, ipsum quoque constare censuerunt.
5. Stelliferum cœlum, hoc est, firmamentum, quia motu proprio tardissime movetur (de quo tamen ipso
non convenerunt omnes ex veteribus.per omnia), multi philosophi pro inerrante seu immobili sphæra ha6. Sententiam Platonis membro quarto expositam confirmat, et cœlum ex quatuor elementis
constare probat, ex eo quod videri et tangi possit. — 7. Occupatio, qua docet corpus cœleste etsi esi.
compositum, simplex tamen esse, si cum iis quæ magis sunt composita conferatur; quomodo etiam
elementa hæc nostratia dicuntur corpora 256 simplicia, si comparentur illis quæ ex ipsis sunt
posita. 8. Probat etiam primum cœlum quod stellarum est expers (intelligit autem primum mobile)
esse compositum, ac inde infert multo magis secundum cœlum, firmamentum scilicet esse compositum,
ubi etiam indicat se de compositione meliore loqui. 9. Occupatio, qua monstrat, etsi cœlum est
compositum, motu tamen moveri simplici, ignis nimirum in ipso prædominantis, cujus motum confirmat
circularem esse. 10. Alia occupatiɔ qua ostendit in genere, motum rectilineum tum modo elementis
competere cum generantur et extra surm locum sunt, quippe quæ, cum in suis locis sunt, aut immota
consistant, aut circulariter moveantur. - 11. Recense' elementa quæ immota consistunt, et qua mo·
veutur circulariter. - 12. In sjecie probat de terra, quod secundum naturam et in medio sit, et ibidem
immota subsistat.
13. Aquam et uerem stagnantem propter cognationem cum terra itidem motu
racure pronuntiat. 14. Ignem circulariter moveri ostendit, quia natura movetur ad circumferenziam
sphæræ, quæ rolunda est. 15. Aerem puriorem cum igne circulariter moveri declarat.
- 16. Conclusionem specialem instituit, superiora partim repetens, partim inde nova mopispara inferens,
Cælum et terram inter se contendit invicem, et intermediis eadem creaturis devinciri, totumque muN -
dum ita continuari invicem ostendit. 18. 257 Confirmat aliquot rationibus cœlum adeoque totum
hoc universum rotunda figura esse præditum. 19. Septem affectiones cujusque corporis quæ sunt,
infra, supra, dextrum, sinistrum, ante, post, medium, quomodo in cœlo se habeant, explicat.
Peripateticorum pro cœli adeoque totius mundi æternitate ratiocinationem proponit. 21. Platonis
sententiam et responsionem ad argumentationem Peripateticorum subjicit, ubi de æternitate et tempore
et utriusque partibus pulchre disserit. 22. Alind Peripateticorum argumentum pro aternitate mundi
proponit, et ad id respondet, ubi de creatione mundi et destructionis modo memorabiliter loquitur.
23. Philosophica argumentatione confirmat, mandum etiam naturali ratione esse corruptioni obnoxium,
et proinde etiam ortum esse, contra mundi æternitatem ab Aristotele traditam, et ejus sectatoribus
aliquibus defensam. – 24. Tertiam objectionem Peripateticorum proponit ab absurdo, et responsionem
ad eum subjicit duplicem; unom per instantiam inferendo absurdum eadem ratione consequentiæ, ulteram per distinctionem potentiæ quæ supra, p. 46, copiosius explicata fuit. 25. Explicat quomodo
creator el creature simul sint, quomodo non sint simul, et quare creatori creaturæ actu coaternæ esse
non possint, ubi etiam de discrimine creationis et generationis, itemque creaturæ et geniminis Dei admodum 258 theologice disserit. 26. Sub finem capitis in quo etiam de coelo egit, de aquis
supra firmamentum, qua vi contineantur ibi, et quales sint, et quos usus habeant, non vulgariter
disputal.
KEPAA. KA'.
CAPUT XXIV.
Περὶ οὐρανοῦ, καὶ ὅτι οὐκ ἔστιν ὁ κόσμος
άΐδιος.
α΄. Τὸν οὐρανὸν ὅρον ἄνω εἶναι καὶ ἡ ἀνάπτυξις
δηλοῖ τοῦ ὀνόματος. Περιορισμός γάρ ἐστιν εἰς τὸ
ἄνω καὶ κατὰ τὸ ἄνω, κατὰ πᾶν μέρος τοῦ παντὸς
κόσμου ἔχων τὸ ἀνωτάτω. Καὶ αὐτὸ γὰρ τὸ δοκοῦν
τοῖς πολλοῖς ὑποκάτω καὶ ὑπὸ γῆν ἡμισφαίριον
ὑπεράνω κατ' ἀλήθειαν τυγχάνει καὶ ὑπὲρ γῆν. Τὸ
γὰρ ἐκτὸς τῆς γῆς ἐπωσοῦν ἄνω ἐστίν· ἐπείπερ ἡ
γῆ καὶ τὰ ἐν αὐτῇ σώματα καὶ περὶ αὐτὴν τὸν κάτω
χῶρον εἴτουν τον μέσον κεκλήρωνται.
* 4, De celo. ** Damas. 1. 2, c. 6.
De cœlo et quod mundus non sit æternus.
1. O pavov (quem Latini cælum a cælatura, vel
cœlum a cavitate vocant), esse Ŏpov ǎvw, id est,
terminum supra etiam nominis explicatio declarat. Est enim 13 circum circa determinatio
[quædam] ad id quod supra, et secundum id quod
supra est, ex omni parte totius mundi supremumn
obtinens. Nam et illud hemisphærium quod vulgo
deorsum videtur et infra terram est, revera sursum exsistit et supra terram. Quod enim quoquo-
col. 1215–1216page 345 of 548
PG 142:1215β'. Τοίνυν ὁ κυρίως οὐρανὸς ὁ πρῶτος καὶ ἄνα στρος περιοχή ἐστιν ἁπάσης κτίσεως αἰσθητῆς τε καὶ νοητῆς. Πᾶν γὰρ ὁπωσδήποτὲ σῶμα ἐντὸς αὐτοῦ περικλείεται. Καὶ αὐτοὶ δ' οἱ νόες ενσώματοι πως καὶ ἔνυλοι, κἂν ἀσώματοι καὶ ἄλλοι λέγωνται προς τὰ αἰσθητά σώματα καὶ τὴν στοιχειακὴν ὕλην παρα βαλλόμενοι. Διὸ καὶ οὗτοι τῷ οὐρανῷ περιέχονται μόνον δὲ τὸ θεῖον ἀπεριόριστον, ὅτι καὶ ἀμερὲς, ὅτε καὶ αὐτοτέλειον, ὅτι καὶ ἄπειρον. Διὸ καὶ οὐδαμοῦ ἐστι καὶ πανταχοῦ ἐστι καὶ ὑπὲρ τὸ πᾶν ἐστιν· ὡς μὲν γὰρ ἀμερὲς, καὶ πάντη παντὸς σώματος καὶ πάσης ὕλης ὑπερεξηρημένον, οὐδαμοῦ ἐστιν· ὡς δ' αὐτὸ καθ᾽ αὑτὸ τέλειον καὶ πληρέστατον, πανταχού ἐστι, τὰ πάντα πληροῦν· ὡς δὲ καὶ ἄπειρονς ὑπὲρ τὸ πᾶν ἐστι, καὶ πάντα περιέχει, καὶ πάντα περιορίζει, καὶ οὐδὲν τῶν ἁπάντων ἐκτός ἐστι τῆς αὐτοῦ δυνάμεως. γ΄. Τὸν μὲν οὖν πρῶτον καὶ κυρίως οὐρανὸν, ἤτο τὴν ἄναστρον σφαίραν καὶ ἀπλανῆ κατ' ἀλήθειαν, ὀλίγοι τινὲς τῶν φιλοσοφησάντων ἐγνώρισαν, διὰ τὸ άόρατον ὑπάρχειν αὐτόν· οἱ πλείους δὲ πρῶτον οὐρανὸν οἴδατι τὸ στερέωμα· μετ' αὐτὸ δὲ τὰς τῶν πλανήτων σφαίρας οὐρανοὺς ὀνομάζουσιν. ὁλοτελῶς δὲ τὸ αἰθέριον ἅπαν σῶμα τὸ διῆκον ἀπὸ τῆς ἔξω καὶ κυρτῆς ἐπιφανείας τοῦ στερεώματος μέχρι τοῦ κοίλου καὶ τελευταίου τῆς σεληνιακής σφαίρας οὐρανὸς εἶναι λογίζονται, ὡς τῆς αὐτῆς φύσεως ἔν. δ'. Τοῦτο δὴ καὶ πέμπτον σῶμά φασιν οἱ 'Ἀριστοτελικοὶ, ἕτερον δηλονότι παρὰ τὰ τέσσαρα· τὸ πῦρ, τὸν ἀέρα, τὸ ὕδωρ, τὴν γῆν. Οἱ δὲ περὶ Πλάτωνα καὶ αὐτὸ τὸ στερέωμα, τουτέστι τὴν τὸ χῦμα τῶν ἀστέρων περιέχουσαν σφαίραν, ἐκ τῶν ἀκροτήτων συγκεῖσθαί φασι τῶν στοιχειακῶν· διὰ τὸ μετέχειν τοῦ ὁρατοῦ καὶ ἁπτοῦ· καὶ τὸ μὲν ὁρατὸν εἶναι ἀπὸ τοῦ πυρὸς, τὸ δ᾽ ἁπτὸν ἐκ τῆς γῆς. Εἰ δὲ μετέχει πως τὸ στερέωμα πυρός τε καὶ γῆς, μετέχοι ἂν καὶ ἀέρος καὶ ὕδατος, τῶν στοιχείων τούτων ὡς μέσων εἰς ἐναρμόνιον σύνδεσιν τῶν ἄκρων γεγενημένων. Οὕτως οὖν ἐκ τῆς συνδρομῆς τῶν ἀκραιφνεστάτων ἐν στοιχείοις ὄντων καὶ καθαρωτάτων, ὡς ἐκ πρωτίστης αἱονεὶ στοιχειακῆς ἀπαρχῆς καὶ ὑπερεχόντων ἀφαιρεμάτων συντεθειμένον τὸν ἔναστρον οὐρανὸν, ἐπικρατοῦν ἐν ἑαυτῷ ἔχειν τὸ πῦρ ἀποφαίνονται. Ομοίως καὶ τὸ ἐχόμενον αὐτοῦ σῶμα πᾶν τὸ αἰέ ριον· οὕτω γὰρ καὶ τῶν ὑπὸ σελήνην τεσσάρων καλουμένων στοιχείων ἕκαστον συνίστηκε μὲν ἐκ τῶν τεσσάρων τῶν ἁπλῶν καὶ ἀληθῶς στοιχείων οὐσιοῦται δὲ καὶ χαρακτηρίζεται καὶ καλεῖται κατά τὴν τοῦ ἑνὸς ἐπικράτειαν. ε'. Τοῦτον δὴ τὸν ἔναστρον οὐρανὸν καὶ ἀπλανή σφαῖραν οἱ πολλοὶ τῶν φιλοσόφων ὑπέλαβον καὶ ὠνόμασαν. Διέλαβε γὰρ αὐτοῦ; ἢ κατὰ φύσιν αὐτοῦ
modo extra terran, est, sursum est: quandoquidem terra et corpora que in ipsa et circa ipsam sunt,
inferum, hoc est, medium locum sortita sunt.
β'. Τοίνυν ὁ κυρίως οὐρανὸς ὁ πρῶτος καὶ ἄνα
στρος περιοχή ἐστιν ἁπάσης κτίσεως αἰσθητῆς τε
καὶ νοητῆς. Πᾶν γὰρ ὁπωσδήποτὲ σῶμα ἐντὸς αὐτοῦ
περικλείεται. Καὶ αὐτοὶ δ' οἱ νόες ενσώματοι πως
καὶ ἔνυλοι, κἂν ἀσώματοι καὶ ἄλλοι λέγωνται προς
τὰ αἰσθητά σώματα καὶ τὴν στοιχειακὴν ὕλην παρα
βαλλόμενοι. Διὸ καὶ οὗτοι τῷ οὐρανῷ περιέχονται
μόνον δὲ τὸ θεῖον ἀπεριόριστον, ὅτι καὶ ἀμερὲς, ὅτε
καὶ αὐτοτέλειον, ὅτι καὶ ἄπειρον. Διὸ καὶ οὐδαμοῦ
ἐστι καὶ πανταχοῦ ἐστι καὶ ὑπὲρ τὸ πᾶν ἐστιν· ὡς
μὲν γὰρ ἀμερὲς, καὶ πάντη παντὸς σώματος καὶ
πάσης ὕλης ὑπερεξηρημένον, οὐδαμοῦ ἐστιν· ὡς δ'
αὐτὸ καθ᾽ αὑτὸ τέλειον καὶ πληρέστατον, πανταχού
ἐστι, τὰ πάντα πληροῦν· ὡς δὲ καὶ ἄπειρονς ὑπὲρ
τὸ πᾶν ἐστι, καὶ πάντα περιέχει, καὶ πάντα περιορίζει, καὶ οὐδὲν τῶν ἁπάντων ἐκτός ἐστι τῆς αὐτοῦ
δυνάμεως.
2. Quapropter propre dictum coelum, primum
et stellis carens, omnium creaturarum, tum earum
quae sensu, tum quae intellectu percipiuntur, comiprehensio est. Omne enim quod quomodocunque
corpus est, intra ipsum in: luditur. Et ipse mentes, corporatæ quodammodo et materiatæ sunt,
tametsi corporis et 259 materie expertes dicuntur, si cum sensibilibus corporibus et materia cle.
mentari conferantur. Quapropter et hæ cœlo comprehenduntur. Solum autem divinum numen nullatenus determinatum est, quia etiam partium
expers, quia etiam a se perfectum, quia etiam
infinitum est. Quapropter etiam nusquam est, et
ubique est, et supra universum est. Quoad enim”
partium expers, et omnino ab omni corpore et omni
materia exemplum est, nusquam est. Quoad autem
ipsum per seipsum perfectum et plenissimum est,
ubique est replens omnia. Quoad autem infinitum est, supra universum est, et omnia comprehendit,
et omnia circumquaque terminat, nec quidquam omnium extra ipsius potestatem est.
3. Primum igitur et proprie dictum cœlum, sive
splæram stellis carentem et revera inerrantem,
pauci quidam ex philosophantibus cognoverunt:
propterea quod ipsum sit invisibile. Plures prinum
cœlum agnoverunt firmamentum: ab ipso autem
planetarum sphæras, cœlos nominant. In universum vero omne ætherium corpus quod ab exteriore
et convexa firmamenti superficie usque ad cavita
tem 260 et extremitatem sphæræ lunaris penetrat, unum coelum [statuunt], ut quod ejusdem
naturæ sit.
γ΄. Τὸν μὲν οὖν πρῶτον καὶ κυρίως οὐρανὸν, ἤτο
τὴν ἄναστρον σφαίραν καὶ ἀπλανῆ κατ' ἀλήθειαν,
ὀλίγοι τινὲς τῶν φιλοσοφησάντων ἐγνώρισαν, διὰ τὸ
άόρατον ὑπάρχειν αὐτόν· οἱ πλείους δὲ πρῶτον
οὐρανὸν οἴδατι τὸ στερέωμα· μετ' αὐτὸ δὲ τὰς τῶν
πλανήτων σφαίρας οὐρανοὺς ὀνομάζουσιν. Ολοτελῶς δὲ τὸ αἰθέριον ἅπαν σῶμα τὸ διῆκον ἀπὸ τῆς
ἔξω καὶ κυρτῆς ἐπιφανείας τοῦ στερεώματος μέχρι
τοῦ κοίλου καὶ τελευταίου τῆς σεληνιακής σφαίρας
οὐρανὸς εἶναι λογίζονται, ὡς τῆς αὐτῆς φύσεως ἔν.
δ'. Τοῦτο δὴ καὶ πέμπτον σῶμά φασιν οἱ 'Αριστο
τελικοί, ἕτερον δηλονότι παρὰ τὰ τέσσαρα· τὸ πῦρ,
τὸν ἀέρα, τὸ ὕδωρ, τὴν γῆν. Οἱ δὲ περὶ Πλάτωνα
καὶ αὐτὸ τὸ στερέωμα, τουτέστι τὴν τὸ χῦμα τῶν
ἀστέρων περιέχουσαν σφαίραν, ἐκ τῶν ἀκροτήτων
συγκεῖσθαί φασι τῶν στοιχειακῶν· διὰ τὸ μετέχειν
τοῦ ὁρατοῦ καὶ ἁπτοῦ· καὶ τὸ μὲν ὁρατὸν εἶναι ἀπὸ
τοῦ πυρὸς, τὸ δ᾽ ἁπτὸν ἐκ τῆς γῆς. Εἰ δὲ μετέχει
πως τὸ στερέωμα πυρός τε καὶ γῆς, μετέχοι ἂν καὶ
ἀέρος καὶ ὕδατος, τῶν στοιχείων τούτων ὡς μέσων
εἰς ἐναρμόνιον σύνδεσιν τῶν ἄκρων γεγενημένων.
Οὕτως οὖν ἐκ τῆς συνδρομῆς τῶν ἀκραιφνεστάτων ἐν
στοιχείοις ὄντων καὶ καθαρωτάτων, ὡς ἐκ πρωτίστης
αἱονεὶ στοιχειακῆς ἀπαρχῆς καὶ ὑπερεχόντων ἀφαι·
4. Hue sane ss etiam quintum corpus dicuut
Aristotelici, diversumn videlicet a quatuor illis,
igni, acre, aqua, terra. Platonici autem etiam
ipsum firmamentum, hoc est, illam ipsam sphæram
que multitudinem stellarum comprehendit, ex
elementaribus extremitatibus constare aiunt, propterca quod videri et tangi possit. Et quidem quod
videri possit, ab igni; quod tangi queat, a ferra
esse. Quod si autem firmamentum participat quodammodo ignem et terram, pɔrticipat quoque aerei el aquam, ut hæc elementa veluti media in
Bexum concinnum, intervenerint. Sic igitur ex
concursu sincerissimorum et purissimorum in
elementis, ut ex primis veluti elementaribus initiis
et excellentioribus secretionibus coelum stelliferum ρεμάτων συντεθειμένον τὸν ἔναστρον οὐρανὸν,
compositum, ignem in seipso præcellentem habere
pronuntiant: atque ita similiter universum corpus
ætherium quod ipsi est consequens. Sic enim etiam
quatuor istorum, qua infra lunam elementa vocantur, unumquodque ex quatuor simplicibus et vere
elementis constal; 261 essentiam autem accipit,
et characterem obtinet, et denominatur ab unius
pr. cel entia.
5. Hoc scilicet calum stelliferum multi philosophorum judicarunt et appellarunt etiam sphæram
inerrantem. Nam motum illius peculiarem qui ab
25 Damasc. 1. a, c. 1, 14.
26 1 De carlo c. 5.
ἐπικρατοῦν ἐν ἑαυτῷ ἔχειν τὸ πῦρ ἀποφαίνονται.
Ομοίως καὶ τὸ ἐχόμενον αὐτοῦ σῶμα πᾶν τὸ αἰέ
ριον· οὕτω γὰρ καὶ τῶν ὑπὸ σελήνην τεσσάρων
καλουμένων στοιχείων ἕκαστον συνίστηκε μὲν ἐκ
τῶν τεσσάρων τῶν ἁπλῶν καὶ ἀληθῶς στοιχείων·
οὐσιοῦται δὲ καὶ χαρακτηρίζεται καὶ καλεῖται κατά
τὴν τοῦ ἑνὸς ἐπικράτειαν.
ε'. Τοῦτον δὴ τὸν ἔναστρον οὐρανὸν καὶ ἀπλανή
σφαῖραν οἱ πολλοὶ τῶν φιλοσόφων ὑπέλαβον καὶ
ὠνόμασαν. Διέλαβε γὰρ αὐτοῦ; ἢ κατὰ φύσιν αὐτοῦ
col. 1217–1218page 346 of 548
PG 142:121715.ότροπος κίνησις ἡ ἐκ δυσμῶν εἰς ἀνατολὺς διὰ τὸ βραδύτατον ἑαυτῆς. Μίαν γὰρ μῖραν καθ᾿ ἕκαστον ἔτος αὐτὸν κινεῖσθαι πρός τινων εἴρηται, ὡς δι' ἐτῶν ἑξήκοντα πρὸς τοῖς τριακοσίας τὴν ἰδίαν ἀπαρτίζειν περιφοράν. Τινὲς δὲ μόριόν τι μοίρας κατ' ἔτος ὅλον, ἀλλ' οὐχ δλην μοίραν ίίω; αὐτὴν φέρεσθαι λέγουσιν. ς'. Ὅτι μὲν ουν ὁ πρὸ; αἴσθησιν ἁπλανή; οὐρανὸς μετέχει τοῦ ὁρατοῦ, καὶ ὅτι ἀλλήλων ἅπτονται τὰ ουράνια σώματα, καὶ ἡ αἴσθησις μαρτυρεῖ· ὅτι τε τὸ μὲν ὁρατὸν ὑπάρχει διὰ τὰ χρώματα, φωτεινού τυγχάνοντα πυρὸς ἀπαυγάσματα· τὸ δ᾽ ἁπτὸν διὰ τὴν ἀντιτυπίαν ἥτις ἐστὶ τῆς γῆς, οὐδὲ τοῦτο δεῖτα κατασκευῆς, ὡς ὁμολογούμενον. Τούτων οὕτως ἐχόντων προδήλως ἐστὶν ἐν τῷ οὐρανῷ τὸ πῦρ καὶ ἡ γῆ. Τῶν τοιούτων δὲ στοιχείων ἄκρων ὄντων καὶ δεομένων διὰ τοῦτο μεσότητός ἐστι καὶ ὁ ἀὴρ καὶ τὸ ὕδωρ, τὰ μέσα τῶν στοιχείων καὶ τῶν ἄκρων συνδετικὰ. ζ'. ᾿Απλοῦν δὲ τὸ οὐράνιον λέγεται σῶμα, καὶ ταῦτα σύνθετον ὄν, τοῖς συνθετεστέροις παραβαλλόμενον σώμασιν. Οὕτω γὰρ καὶ τὰ τέσσαρα σώματα σύνθετα μὲν ἐξ ἀλλήλων ἐστίν· ἁπλᾶ δὲ καλοῦνται πρὸς τὰ ἐξ αὐτῶν κατὰ δευτέραν ἀποτελούμενα σύνδ Θεσιν. Τὰ γὰρ κυρίως ἁπλᾶ σώματα καὶ στοιχεία και αρὰ καὶ εἰλικρινή πόῤῥω καθέστηκε τῆς αἰσθήσεως, νῷ μόνῳ διακρινόμενα. η'. Καὶ πρῶτος δ᾽ οὐρανὸς ὁ ἀναστρος, ἐπείπερ αἰσθητῶς κινεῖται τὴν ἀπλανῆ κίνησιν, οὐχ ἁπλοῦς. Αἰσθητῶς γὰρ κινούμενος τὴν ἐξ ἀνατολῶν εἰς δυσμάς τὴν ἐξυτάτην καὶ σφοδροτάτην, καὶ τῷ λίαν ἀκμαίῳ τάχει συμπεριφέρων τὸ στερέωμα, τὸν δεύ τερον οὐρανὸν καὶ τὸν ἐχόμενον αἰθέρα σύμπαντα, καὶ τὸ ὑπέκκαυμα, καὶ τὸν αέρα, πλὴν ὀλίγου του ταῖς κοιλότησι τῆς ἐν γῇ ἐπιφανείας ἐναπειλημμένου καὶ ἐλλιμνάζοντος, πῶς ἂν εἴη ὁ τοιοῦτος ἁπλοῦς; ύπου γὰρ αἰσθητη κίνησι, αἰσθητὸν ὑπάρχει καὶ τὸ κινούμενον. Ο δ' οίδεν, ἡ αἴσθησις, τοῦτο σύνθετον ομολόγηται. Σώμα γὰρ ἁπλοῦν οὐ πέφυκεν ὑφεστάναι καθ' αυτό. Διὸ σῶμα τυγχάνων ὁμολογουμένως ὁ πρώτιστος οὐρανὸς καὶ καθ᾿ αὐτὸν ὑφεστὼς, ἁπλοῦ, οὐκ ἔστιν, ἀλλὰ συντέθειται, τὴν κρείττω λέγω δὲ σύνθεσιν. Συνθέτου δ' ὄντος αὐτοῦ, πολλῷ γε μᾶλλον ὁ δεύτερος καὶ φαινόμενος οὐρανὸς σύνθετος ἂν εἴη καὶ οὐχ ἁπλοῦς. θ'-ι'. "Οθεν καθάπερ τὰ αἰσθητὰ στοιχεῖα σύνθετα ὄντα, κίνησιν ἁπλῆν κινεῖται τὴν ἐπ᾿ εὐθείας οὕτω δὴ καὶ ὁ οὐρανός, μὴ ὢν ἁπλοῦς, κίνησιν ἀπλήν κινεῖται τὴν κυκλικήν. Κινείσθαι γὰρ δύο ναται κίνησιν ἁπλῆν καὶ τὸ σύνθετον. Καθ' δ γάρ τῶν ἐν αὐτῷ ἁπλῶν ἐπικρατεῖ τῶν λοιπῶν, κατὰ τοῦτο καὶ κινεῖται τὴν τοῦ ἐπικρατοῦντος ποιούμενος κίνησιν, ὥστε καὶ ὁ οὐρανὸς σύνθετος ὢν κινεῖται κατὰ τὴν κίνησιν τοῦ ἑαυτῷ ἐπικρατοῦντος εἰλι κρινεστάτου πυρός. Η κίνησις δὲ τοῦ τέλειον είδοπεποιημένου και καθ' ολοκληρίαν ἀπηρτισμένου
15.ότροπος κίνησις ἡ ἐκ δυσμῶν εἰς ἀνατολὺς διὰ occasu in ortum est, propter summam suam lare
τὸ βραδύτατον ἑαυτῆς. Μίαν γὰρ μῖραν καθ᾿
ἕκαστον ἔτος αὐτὸν κινεῖσθαι πρός τινων εἴρηται,
ὡς δι' ἐτῶν ἑξήκοντα πρὸς τοῖς τριακοσίας τὴν
ἰδίαν ἀπαρτίζειν περιφοράν. Τινὲς δὲ μόριόν τι
μοίρας κατ' ἔτος ὅλον, ἀλλ' οὐχ δλην μοίραν ίίω;
αὐτὴν φέρεσθαι λέγουσιν.
ς'. Ὅτι μὲν ουν ὁ πρὸ; αἴσθησιν ἁπλανή; οὐρανὸς
μετέχει τοῦ ὁρατοῦ, καὶ ὅτι ἀλλήλων ἅπτονται τὰ
ουράνια σώματα, καὶ ἡ αἴσθησις μαρτυρεῖ· ὅτι τε
τὸ μὲν ὁρατὸν ὑπάρχει διὰ τὰ χρώματα, φωτεινού
τυγχάνοντα πυρὸς ἀπαυγάσματα· τὸ δ᾽ ἁπτὸν διὰ
τὴν ἀντιτυπίαν ἥτις ἐστὶ τῆς γῆς, οὐδὲ τοῦτο δεῖτα:
κατασκευῆς, ὡς ὁμολογούμενον. Τούτων οὕτως
ἐχόντων προδήλως ἐστὶν ἐν τῷ οὐρανῷ τὸ πῦρ καὶ
ἡ γῆ. Τῶν τοιούτων δὲ στοιχείων ἄκρων ὄντων καὶ
δεομένων διὰ τοῦτο μεσότητός ἐστι καὶ ὁ ἀὴρ καὶ τὸ
ὕδωρ, τὰ μέσα τῶν στοιχείων καὶ τῶν ἄκρων συνδετικά.
ζ'. ᾿Απλοῦν δὲ τὸ οὐράνιον λέγεται σῶμα, καὶ
ταῦτα σύνθετον ὄν, τοῖς συνθετεστέροις παραβαλλό
μενον σώμασιν. Οὕτω γὰρ καὶ τὰ τέσσαρα σώματα
σύνθετα μὲν ἐξ ἀλλήλων ἐστίν· ἁπλᾶ δὲ καλοῦνται
πρὸς τὰ ἐξ αὐτῶν κατὰ δευτέραν ἀποτελούμενα σύνδ
Θεσιν. Τὰ γὰρ κυρίως ἁπλᾶ σώματα καὶ στοιχεία
και αρὰ καὶ εἰλικρινή πόῤῥω καθέστηκε τῆς αἰσθή
σεως, νῷ μόνῳ διακρινόμενα.
η'. Καὶ πρῶτος δ᾽ οὐρανὸς ὁ ἀναστρος, ἐπείπερ
αἰσθητῶς κινεῖται τὴν ἀπλανῆ κίνησιν, οὐχ ἁπλοῦς.
Αἰσθητῶς γὰρ κινούμενος τὴν ἐξ ἀνατολῶν εἰς
δυσμάς τὴν ἐξυτάτην καὶ σφοδροτάτην, καὶ τῷ λίαν
ἀκμαίῳ τάχει συμπεριφέρων τὸ στερέωμα, τὸν δεύ
τερον οὐρανὸν καὶ τὸν ἐχόμενον αἰθέρα σύμπαντα,
καὶ τὸ ὑπέκκαυμα, καὶ τὸν αέρα, πλὴν ὀλίγου του
ταῖς κοιλότησι τῆς ἐν γῇ ἐπιφανείας ἐναπειλημμένου
καὶ ἐλλιμνάζοντος, πῶς ἂν εἴη ὁ τοιοῦτος ἁπλοῦς;
ύπου γὰρ αἰσθητη κίνησι, αἰσθητὸν ὑπάρχει καὶ τὸ
κινούμενον. Ο δ' οίδεν, ἡ αἴσθησις, τοῦτο σύνθετον
ομολόγηται. Σώμα γὰρ ἁπλοῦν οὐ πέφυκεν ύφεστάναι καθ' αυτό. Διὸ σῶμα τυγχάνων όμολογου
μένως ὁ πρώτιστος οὐρανὸς καὶ καθ᾿ αὐτὸν ὑφεστὼς, ἁπλοῦ, οὐκ ἔστιν, ἀλλὰ συντέθειται, τὴν κρείττω
λέγω δὲ σύνθεσιν. Συνθέτου δ' ὄντος αὐτοῦ, πολλῷ γε
μᾶλλον ὁ δεύτερος καὶ φαινόμενος οὐρανὸς σύνθετος
ἂν εἴη καὶ οὐχ ἁπλοῦς.
θ'-ι'. "Οθεν καθάπερ τὰ αἰσθητὰ στοιχεῖα σύνθετα
ὄντα, κίνησιν ἁπλῆν κινεῖται τὴν ἐπ᾿ εὐθείας·
οὕτω δὴ καὶ ὁ οὐρανός, μὴ ὢν ἁπλοῦς, κίνησιν
ἀπλήν κινεῖται τὴν κυκλικήν. Κινείσθαι γὰρ δύο
ναται κίνησιν ἁπλῆν καὶ τὸ σύνθετον. Καθ' δ γάρ
τῶν ἐν αὐτῷ ἁπλῶν ἐπικρατεῖ τῶν λοιπῶν, κατὰ
τοῦτο καὶ κινεῖται τὴν τοῦ ἐπικρατοῦντος ποιούμενος
κίνησιν, ὥστε καὶ ὁ οὐρανὸς σύνθετος ὢν κινεῖται
κατὰ τὴν κίνησιν τοῦ ἑαυτῷ ἐπικρατοῦντος εἰλι
κρινεστάτου πυρός. Η κίνησις δὲ τοῦ τέλειον
είδοπεποιημένου και καθ' ολοκληρίαν ἀπηρτισμένου
ditatem, ignorarunt. Ipsum enim unam partem
[seu unum gradum] singulis annis moveri ab aliquibus dictum est, ut annis sexaginta supra trecentos propriam conversionem absolveret. Aliqui
autem particulam aliquam partis (sou gradus] in
tegro anno, non integram partem proprio mota ipsum moveri dicunt.
6. Ipsum igitur calunt, quod juxta sensum videtur inerrans, cerui posse, et cœle.tia corpora invicem se tangere posse, ipse etiam census testatur.
Atque cerui quidem posse proper colores, qui
sunt lucidi ignis fulgores; tangi vero posse propter repercussionem quæ terræ est; nec hoc contirmatione indiget, ut quod omnes fateantur. Quæ
cum ita se habeant, manifesto sunt in colo ignis cl
terra. Cum autem ejusmodi elementa sint extrema,
et propterea niedietate opus habeant; sunt etiam
in ipso aer et aqua quæ elementa 262 sunt intermedia, et ipsa extrema devinciunt.
7, Simplex autem dicitur caeleste corpus, tametsi
ex his compositum sit, si cum corporibus, qua
magis sunt composita, conferatur. Sic enim etiam
quatuor corpora [elementorum] ex se invicem sunt
composita; simplicia autem vocantur, respectu
corum quæ ex ipsis secundaria compositione eftciuntur. Nam proprie dicta simplicia corpora e:
. elementa pura sinceraque longe a sensu absunt.
solaque mente discernuntur.
8. Et vero primum cœlum stellis carens quandoquidem sensibiliter movetur motu inerrante, simplex non est. Cum enim sensibiliter ab ortibus ad
occasus moveatur motu celerrimo et vehementissimo: et tam vegeta pernicitate firmamentum,sccundum cœlum et consequentem universum ætherem, et succensionem, et aerem una secum converlat, excepto pauco illo qui in cavitatibus super fic iei
terræ relictus est et stagnat: quomodo quod bujuscemodi est, simplex sit? Ubi enim motus est
sensibilis, id etiam quod movetur, est sensibile.
Quod autem sensus cognoscit, id compositum esse
omnes confitentur. Nam corpus simplex non potest
per se subsistere. 263Quapropter cum primum colum on:ium confessione corpus sit et per se subsistat: non est simplex, sed est compositum; de
compositione autem meliore loquor. Quod si ipsum
est compositum, multo magis utique secundum et
apparens cœlum erit compositum, non simplex.
9-10. Unde quemadmodum sensibilia elementa quæ
composita sunt, motu simplici moventur, rectilineo
nimirum: sic utique etiam cœlum quod simplex
non est, motu circulari simplici movetur. Nam et
id quod est compositum, molu simplici movetur.
Quo enim ex simplicibus in se contentis dominatur reliquis, hoc movetur etiam, ejus quod domina.
tar motum subeundo. Quapropter etiam cœlum
cum sit compositum, secundum motum ignis sincerissimi in ipso dominantis movetur. Atqui mo
tus perfecte informati et secundum omnes partes
col. 1219–1220page 347 of 548
PG 142:1219πυρὸς ἡ κύκλῳ ἐστίν. Ἡ γὰρ ἐπ᾽ εὐθείας κίνησης τῶν στοιχείων ἔτι γινομένων αὐτῶν ἐστι κὰν τῷ παρὰ φύσιν ὄντων τόπῳ, ἀλλὰ μήπω τὴν κατὰ φύσιν ἀπειληφότων, ὡς ὁμολογοῦσι Πτολεμαῖος καὶ Πλωτίνος καὶ Ξέναρχος, καί τινες ἄλλοι τῶν φυσικῶν. 'Αλλὰ δὴ καὶ ᾿Αριστοτέλης τὸ εἰς τὸν αὐτοῦ τόπου φέρεσθαι μηδὲν ἄλλο εἶναί φησιν, ἢ εἰς τὴ αὐτοῦ φέρεσθαι εἶδος. Τῷ ὄντι γὰρ εἴπερ ἀπὸ τῶν ἀλλοτρίων τόπων καὶ τῆς παρὰ φύσιν διαθέσεως κινεῖται τὰ στοιχεῖα, τῶν οἰκείων εφιέμενα τόπων καὶ τῆς οἰκείας ολότητος, δηλόν ἐστιν ὡς οὐ κατά φύσιν ἔχοντα τελέως κινείται. Κατά φύσιν γὰρ ἔχοντα καὶ τοῖς οἰκείοις τυγχάνοντα τόποις ἢ μένει ἢ κύκλῳ κινεῖται. Μένει μὲν ἡ γῆ δηλονότι καὶ τὸ ὕδωρ καὶ τοῦ ἀέρος τὸ λιμνάζον· κύκλῳ δὲ κινεῖται τὸ πῦρ καὶ τοῦ ἀέρος τὸ εὐαγὲς τῷ οὐρανῷ συμπεριπολοῦντα κατὰ τὴν πρὸς αὐτὸν οἰκειότητα. ια ιε'. Ἐπεὶ γὰρ που φέρεται τι κατὰ φύσιν, ἐκεῖ ἐστι κατὰ φύσιν· φέρεται δ' ἐπὶ τὴ μέσον ἡ γῆ κατὰ φύσιν· ἐπὶ τοῦ μέσου ἄρα κατὰ φύσιν ἐστίν. ξ:ον γὰρ τῆς γῆς τὸ φέρεσθαι πρὸς τὸ μέσον. Τοῦτο δ' ἂν εἴη αἴτιον καὶ τοῦ μένειν ἐν τῷ μέσῳ τὴν γῆν, ἡ πρὸς τὸ μέσον δηλονότι συγγένεια δι' Αν φέρεται πρὸς αὐτό. Ἐπεὶ δὲ τὸ μένον ἀκίνητον (πάσης γὰρ σφαίρας κινουμένης ἐν ἑαυτῇ τὸ μέσον ἤτοι τὸ κέντρον ἀκίνητον), καὶ ἡ γῆ διὰ τὴν πρὸς τὸ κέντρον τοῦ παντὸς οἰκείωσιν ἀκίνητός ἐστι. Το ὕδωρ δὲ πάλιν ἐπεὶ φέρεται πρὸς τὴν γῆν φυσι χώς (Ιδιον γὰρ τοῦ ὕδατος τὸ ἐπιπολάζειν τῇ γῇ, μένει διὰ τὴν πρὸς τὴν γῆν συγγένειαν ἀκίνη τον καὶ αὐτό. Διὰ ταῦτα δὴ καὶ ὁ λιμνάζων ἀήρ ἀκίνητος, ὁ γεηρὸς καὶ ὑδατώδης καὶ θολερό;. Τη δὲ πῦρ φέρεται κατὰ φύσιν ἐπὶ τὴν περιφέρειαν τῆς σφαίρας. Τάχα γὰρ ἂν καὶ ἐφήψατο τῆς κοίλης ἐπιφανείας τοῦ στερεώματος, εἴ γε μὴ προκατειλημμένος ἦν ὁ τόπος ὑπὸ τοῦ αἰθερίου σώματος, ειλι κρινεστέρου τυγχάνοντος κατὰ τὸ εἶδος τὸ πύρινον, ὡς τῆς αὐτῆς τῷ στερεώματι κοινωνήσαντος φύ σεως. Ἐπεὶ τοίνυν τὸ πῦρ πρὸς τὴν τῆς σφαίρας περιφέρειαν φέρεται φυσικῶς, αἴτιον ἂν εἴη τούτω καὶ τοῦ κύκλῳ κινεῖσθαι ἡ πρὸς τὴν περιφέρειαν οἰκείωσις δι᾿ ἣν φέρεται πρὸς αὐτήν. Διὰ γὰρ τὴν πρὸς ταύτην οἰκείωσιν κύκλῳ φέρεται καὶ αὐτό καθάπερ ἡ γῆ διὰ τὴν πρὸς τὸ κέντρον οἰκείωσιν ἔστηκεν. ὡς δὲ τὸ ὕδωρ πάλιν οὐ κινεῖται, τῆς συγ γενοῦς ἐστηκυίας γῆς ἐφ᾽ ἦν καὶ φέρεται καὶ ἧς ἀεὶ ἐφάπτεσθαι βούλεται· τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ὁ καθαρὸς ἀὴρ φερομένῳ συμφέρεται τῷ πυρὶ διὰ τὴν πρὸς τοῦτο συγγένειαν δι' ήν καὶ πρὸς αὐτὸ φέρεται, καὶ τοῦ συνεῖναι τούτῳ συνημμένως εφίεται. ις'. Δῆλον οὖν ἐκ τῶν εἰρημένων, ἔτι τε πᾶν τὸ ὑπὸ τὴν αἴσθησιν ἐκ τῶν τεσσάρων στοιχείων των τέθειται, καὶ ὅτι μόνη τελεία φορὰ καὶ κατὰ φύσιν ἡ κυκλική (μόνη γὰρ αὕτη τῶν κατὰ φύσιν ἐχόντων καὶ τελείων ὄντων ἐστίν)· ὅτι τε ἡ γῆ κατά φυσικών λόγον ἀκίνητος, εἶτα τὸ ὕδωρ, εἶτα τοῦ ἀέρος ὅσον τούτοις τοῖς σώμασι συγγενές· καὶ ὅτι ὁ οὐρανὸ; σύμπας διὰ τὴν τοῦ εἰλικρινοῦ; πυρὸς ἐπικράτειαν
absolui ignis, circularis est. Nam motus elemento- πυρὸς ἡ κύκλῳ ἐστίν. Ἡ γὰρ ἐπ᾽ εὐθείας κίνησης
rum rectus inest ipsis cum adhuc generantur, et in
loco præter naturam sunt; nec eum qui secundum
natu aut est adhuc acceperunt, quomodo Ptolomæus
et Plotinus et Xenarchus et alii physici confitentur.
Sed et Aristoteles in suum locum ferri 264 nihil
aliud esse dicit, quam ad suam speciem moveri. Revera enim si ab alienis locis et a dispositione præter
naturam moventur elementa suum locum suamque
integritatem et perfectionem appetentia:constat, quod
secundum naturam perfecte non habentia, moveantur. Cunt enim secundum naturamı se habent, et in
propriis locis sunt, aut subsistunt aut moventur
circulariter. Subsistit quidem terra videlicet, et
aqua et pars aeris stagnans; circulariter autem
movetur ignis et pars aeris sincerior, quæ una cum
cœlo propter suam cum illo affinitatem circumeunt.
11-15. Quoniam enim quo fertur aliquid secundum naturam, ibi est secundum naturam; terra autem secundum naturam ad medium feratur, in medio
ergo est secundum naturam. Hoc enim terræ proprium est, ut ad medium feratur. Hæc autem causa
fuerit, ut etiam in medio terra maneat et subsistat:
cognatio nimirum quam habet cum medio, propter
quam movetur ad ipsum. Quoniam autem medium est immobile (omnis enim sphæræ quæ seipso
movetur, centrum sive medium, est inimobile), terra
quoque propter 265 athiuitatem cum centro universi
est immobilis. Rursus autem aqua quoniam ad terram fertur natura sua (aquæ enim proprium est terræ
incumbere), et ipsa propter cognationem cum terra
est immobilis. Ea propter sane etiam stagnans aer,
terrestris ille et aquosus et turbidus, est immobilis. (am vero ignis secundum naturam ad circumferentiam sphæræ movetur. Fortassis enim etiam
concavam superficiem firmamenti attigisset, nisi
locus ab æthereo corpore præoccupatus esset
juxta igneam speciem sinceriore, ut quod ejusdein
naturæ sit com firmamento particeps. Quoniam
igitür ignis ad sphæræ circunferentiam fertur naturaliter; huic sane affinitas ad circumferentiam
propter quam ad ipsam fertur, circularis motionis
causa fuerit. Nam propter allinitatem cum ea et
ipse movetur circulariter; quemadmodum terra
propter affinitatem, quam cum centro habet, consistit. Rursus autem ut aqua non movetur, dum
terra com qua cognationem habet, consistit, ad
quam etiam fertur, quamque semper vuli attingere;
eodem modo etiam purus aer cum igni qui movetur,
simul convertitur, 266 propter cognationem cau
into, ob quam etiam ad ipsum fertur, et cam ipso
16. Ex his igitur qua dicta sunt manifestuu, est
et quodvis quod sub sensum cadit ex quatuor elementis esse compositum, et solam circularem lationem perfectam et secundum naturam esse (sola
enim hæc eorum est quæ secundum naturam se
habent, et perfecta sunt ]; et terram naturali ratione immobilem esse, dein aquain, post illam
quidquid aeris his corporibus cognatuin est; et
τῶν στοιχείων ἔτι γινομένων αὐτῶν ἐστι κὰν τῷ
παρὰ φύσιν ὄντων τόπῳ, ἀλλὰ μήπω τὴν κατὰ
φύσιν ἀπειληφότων, ὡς ὁμολογοῦσι Πτολεμαῖος
καὶ Πλωτίνος καὶ Ξέναρχος, καί τινες ἄλλοι τῶν
φυσικῶν. 'Αλλὰ δὴ καὶ ᾿Αριστοτέλης τὸ εἰς τὸν αὐτοῦ
τόπου φέρεσθαι μηδὲν ἄλλο εἶναί φησιν, ἢ εἰς τὴ
αὐτοῦ φέρεσθαι εἶδος. Τῷ ὄντι γὰρ εἴπερ ἀπὸ τῶν
ἀλλοτρίων τόπων καὶ τῆς παρὰ φύσιν διαθέσεως
κινεῖται τὰ στοιχεῖα, τῶν οἰκείων εφιέμενα τόπων
καὶ τῆς οἰκείας ολότητος, δηλόν ἐστιν ὡς οὐ κατά
φύσιν ἔχοντα τελέως κινείται. Κατά φύσιν γὰρ
ἔχοντα καὶ τοῖς οἰκείοις τυγχάνοντα τόποις ἢ μένει
ἢ κύκλῳ κινεῖται. Μένει μὲν ἡ γῆ δηλονότι καὶ τὸ
ὕδωρ καὶ τοῦ ἀέρος τὸ λιμνάζον· κύκλῳ δὲ κινεῖται
τὸ πῦρ καὶ τοῦ ἀέρος τὸ εὐαγὲς τῷ οὐρανῷ συμπε
ριπολοῦντα κατὰ τὴν πρὸς αὐτὸν οἰκειότητα.
ια ιε'. Ἐπεὶ γὰρ που φέρεται τι κατὰ φύσιν, ἐκεῖ
ἐστι κατὰ φύσιν· φέρεται δ' ἐπὶ τὴ μέσον ἡ γῆ κατὰ
φύσιν· ἐπὶ τοῦ μέσου ἄρα κατὰ φύσιν ἐστίν. ξ:ον
γὰρ τῆς γῆς τὸ φέρεσθαι πρὸς τὸ μέσον. Τοῦτο δ'
ἂν εἴη αἴτιον καὶ τοῦ μένειν ἐν τῷ μέσῳ τὴν γῆν, ἡ
πρὸς τὸ μέσον δηλονότι συγγένεια δι' Αν φέρεται
πρὸς αὐτό. Ἐπεὶ δὲ τὸ μένον ἀκίνητον (πάσης γὰρ
σφαίρας κινουμένης ἐν ἑαυτῇ τὸ μέσον ἤτοι τὸ
κέντρον ἀκίνητον), καὶ ἡ γῆ διὰ τὴν πρὸς τὸ
κέντρον τοῦ παντὸς οἰκείωσιν ἀκίνητός ἐστι. Το
ὕδωρ δὲ πάλιν ἐπεὶ φέρεται πρὸς τὴν γῆν φυσι
χώς (Ιδιον γὰρ τοῦ ὕδατος τὸ ἐπιπολάζειν τῇ γῇ,
μένει διὰ τὴν πρὸς τὴν γῆν συγγένειαν ἀκίνη
τον καὶ αὐτό. Διὰ ταῦτα δὴ καὶ ὁ λιμνάζων ἀήρ
ἀκίνητος, ὁ γεηρὸς καὶ ὑδατώδης καὶ θολερό;. Τη
δὲ πῦρ φέρεται κατὰ φύσιν ἐπὶ τὴν περιφέρειαν τῆς
σφαίρας. Τάχα γὰρ ἂν καὶ ἐφήψατο τῆς κοίλης
ἐπιφανείας τοῦ στερεώματος, εἴ γε μὴ προκατειλημ
μένος ἦν ὁ τόπος ὑπὸ τοῦ αἰθερίου σώματος, ειλι
κρινεστέρου τυγχάνοντος κατὰ τὸ εἶδος τὸ πύρινον,
ὡς τῆς αὐτῆς τῷ στερεώματι κοινωνήσαντος φύ
σεως. Ἐπεὶ τοίνυν τὸ πῦρ πρὸς τὴν τῆς σφαίρας
περιφέρειαν φέρεται φυσικῶς, αἴτιον ἂν εἴη τούτω
καὶ τοῦ κύκλῳ κινεῖσθαι ἡ πρὸς τὴν περιφέρειαν
οἰκείωσις δι᾿ ἣν φέρεται πρὸς αὐτήν. Διὰ γὰρ τὴν
πρὸς ταύτην οἰκείωσιν κύκλῳ φέρεται καὶ αὐτό·
καθάπερ ἡ γῆ διὰ τὴν πρὸς τὸ κέντρον οἰκείωσιν
ἔστηκεν. ὡς δὲ τὸ ὕδωρ πάλιν οὐ κινεῖται, τῆς συγγενοῦς ἐστηκυίας γῆς ἐφ᾽ ἦν καὶ φέρεται καὶ ἧς
ἀεὶ ἐφάπτεσθαι βούλεται· τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ὁ
καθαρὸς ἀὴρ φερομένῳ συμφέρεται τῷ πυρὶ διὰ τὴν
πρὸς τοῦτο συγγένειαν δι' ήν καὶ πρὸς αὐτὸ φέρεται,
καὶ τοῦ συνεῖναι τούτῳ συνημμένως εφίεται.
continenter esse appetit.
ις'. Δῆλον οὖν ἐκ τῶν εἰρημένων, ἔτι τε πᾶν τὸ
ὑπὸ τὴν αἴσθησιν ἐκ τῶν τεσσάρων στοιχείων των•
τέθειται, καὶ ὅτι μόνη τελεία φορὰ καὶ κατὰ φύσιν
ἡ κυκλική (μόνη γὰρ αὕτη τῶν κατὰ φύσιν ἐχόντων
καὶ τελείων ὄντων ἐστίν)· ὅτι τε ἡ γῆ κατά φυσικών
λόγον ἀκίνητος, εἶτα τὸ ὕδωρ, εἶτα τοῦ ἀέρος ὅσον
τούτοις τοῖς σώμασι συγγενές· καὶ ὅτι ὁ οὐρανὸ;
σύμπας διὰ τὴν τοῦ εἰλικρινοῦ; πυρὸς ἐπικράτειαν
col. 1221–1222page 348 of 548
PG 142:1221κύκλῳ φέρεται φυσικῶς· εἶτα δι' αὐτὸν τὰ αὐτοῦ ἐχόμενα σώματα. τζ'. Καθάπερ δὲ τῇ γῇ τὸ ὑπερβάλλον ἔνεστι τῆς μονῆς, οὕτω δὴ τῷ οὐρανῷ τῆς φορᾶς τὸ ὀξύτατον. Καὶ καθὼς ἡ γῆ κατά τόπον ἀκίνητος, οὕτως ὁ δω ρανὸς ἄστατος. Οὔτε γὰρ ἡ γῆ τῆς ἰδίας μετατίθεται βάσεως, οὔθ᾽ ὁ οὐρανὸς ἐνδίδωσι τὸ τῆς ῥύμης στο δρότατον. Τοῦ τοίνυν οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς ἐκ διαμέτ τρου διεστηκότων πρὸς ἄλληλα κατὰ τὴν τῶν ἐνερ γειῶν ἐναντίωσιν, ή μεταξύ κτίσις, μήτε τὸ ὀξυκίνητον ἔχουσα, μήτ' αὖ τὸ ἀκίνητον, μεσιτεύσει τοῖς ἄκροις δι' ἑαυτῆς. Καὶ σύπω σύμπας ὁ κόσμος ἀλληλουχεῖται τῆς μὲν ἐξωτάτω περιφορᾶς ἐπιτεταμένῳ τάχει χρωμένης, ὑφειμένῳ δὲ τῶν ἐντὸς κατὰ λόγον τοῦ πρὸς τὸ κέντρον πλησιασμοῦ· μιᾶς γινο μένης ὁμοῦ σφαιρικής περιαγωγῆς, καὶ κύκλων ἁπάντων τῶν ἐξωτέρων τε καὶ μειζόνων, τῶν ἐνδο τέρω τε καὶ ἐλαττόνων κατὰ ταυτὸν ἀποκαθισταμένων ἐκ τῶν αὐτῶν ἐπὶ τὰ αὐτὰ διὰ τῆς ἑνιαίας περιστροφῆς. τη. Σχῆμα δὲ κέκτηται ὁ οὐρανός σφαιρικόν, ὡς πολυχωρητότερόν τε τῶν ἄλλων σχημάτων τῶν τὴν αὐτὴν ἐχόντων περίμετρον, καὶ ὡς πρὸς τὴν ἐν ἑαυτῷ κίνησιν παντὸς ἁρμοδιώτερον σχήματος, καὶ ὡς πρῶτον τῇ φύσει, καντεῦθεν τῇ τοῦ πρώτου σώματος ουσίᾳ κατάλληλο». Πᾶν γὰρ σχῆμα ή εὐθύγραμμέν ἐστιν ἢ περιφερίγραμμον ἢ μικτόν. Αλλ' εἴ τι μὲν εὐθύγραμμον ἢ μικτόν, ὑπὸ πλειόνων γραμμών περιέχεται· τὸ δὲ περιφερόγραμμου μόνον, ὑπὸ μιᾶς γραμμής τῆς περιφερούς. Εν ἑκάστῳ δὲ γένει πρότερον τῇ φύσει τὸ ἓν τῶν πολ λῶν καὶ τὸ ἁπλοῦν τοῦ συνθέτου. Πρώτον τοίνυν καὶ ἁπλοῦν τῶν ὅλων ἐπιπέδων σχημάτων ὁ κύκλος. Αλλ' ὅπερ ὁ κύκλος ἐν ἐπιπέδοις, τοῦτ' ἐν στερεοῖς ἡ σφαίρα. Μόνη γὰρ αὕτη τῶν ὅλων στερεών μια επιφανείᾳ περιείληπται. Ἐπεὶ τοίνυν τὸ πρῶτον σχῆμα τῷ πρώτῳ σώματι οἰκειότατον, πρῶτον δὲ σῶμα τῶν ὑπὸ τὴν ἡμετέραν αἴσθησιν τὸ οὐράνιον εἰκότως ὁ οὐρανὸς ὑπάρχει σφαιροειδής. Εἰ δ' οὗτος σφαιροειδής, δῆλον ὅτι καὶ πᾶν σφαιροειδές ὅπερ ἐστὶν αὐτῷ συνεχές. Ανάγκη γὰρ τὸ πανταχόσε τῆς κοίλης ἐπιφανείας ἁπτόμενον τοῦ σφαιροειδούς εἶναι καὶ αὐτὸ σφαιροειδές. 10. Ἑπτὰ δὲ οὐσῶν τῶν περὶ τὰ σώματα σχέσεων, ἔχει ταύτας καὶ ὁ οὐρανὸς, ἐπείπερ σῶμά ἐστι πᾶν γὰρ σῶμα τρεῖς ἔχει διαστάσεις, μήκος, πλάτος καὶ βάθος. Δύο δ' ἔστι πέρατα καθ᾿ ἑκάστην διάστα σεν. Ὥστε τρεις συζυγίαι διάφοροι γίνονται. Τοῦ μὲν οὖν μήκους πέρατα τὸ ἄνω καὶ τὸ κάτω· τοῦ δὲ πλάτους τὸ δεξιὸν καὶ τὸ ἀριστερόν. Τοῦ δὲ βάθους τὸ ἔμπροσθεν καὶ τὸ ὄπισθεν. Η μεσότης δὲ πασῶν ἐμοῦ τῶν διαστάσεων καθ' ἓν σημεῖον συμπιπτουσῶν, τὸ μέσον υπάρχει τοῦ σώματος. Ἀλλ᾿ ἐπὶ μὲν τῶν οὐκ ἐσφαιρωμένων σωμάτων διίστανται ἀπ' ἀλ λήλων τὸ κάτω καὶ τὸ μέσον· ἐπὶ δὲ τῶν σφαιρικών
κύκλῳ φέρεται φυσικῶς· εἶτα δι' αὐτὸν τὰ αὐτοῦ calum universum propter iguis sinceri prædoniἐχόμενα σώματα.
τζ'. Καθάπερ δὲ τῇ γῇ τὸ ὑπερβάλλον ἔνεστι τῆς
μονῆς, οὕτω δὴ τῷ οὐρανῷ τῆς φορᾶς τὸ ὀξύτατον.
Καὶ καθὼς ἡ γῆ κατά τόπον ἀκίνητος, οὕτως ὁ δω
ρανὸς ἄστατος. Οὔτε γὰρ ἡ γῆ τῆς ἰδίας μετατίθεται
βάσεως, οὔθ᾽ ὁ οὐρανὸς ἐνδίδωσι τὸ τῆς ῥύμης στο
δρότατον. Τοῦ τοίνυν οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς ἐκ διαμέτ
τρου διεστηκότων πρὸς ἄλληλα κατὰ τὴν τῶν ἐνερ
γειῶν ἐναντίωσιν, ή μεταξύ κτίσις, μήτε τὸ
ὀξυκίνητον ἔχουσα, μήτ' αὖ τὸ ἀκίνητον, μεσιτεύσει
τοῖς ἄκροις δι' ἑαυτῆς. Καὶ σύπω σύμπας ὁ κόσμος
ἀλληλουχεῖται τῆς μὲν ἐξωτάτω περιφορᾶς ἐπιτετα
μένῳ τάχει χρωμένης, ὑφειμένῳ δὲ τῶν ἐντὸς κατὰ
λόγον τοῦ πρὸς τὸ κέντρον πλησιασμοῦ· μιᾶς γινομένης ὁμοῦ σφαιρικής περιαγωγῆς, καὶ κύκλων
ἁπάντων τῶν ἐξωτέρων τε καὶ μειζόνων, τῶν ἐνδο
τέρω τε καὶ ἐλαττόνων κατὰ ταυτὸν ἀποκαθιστα
μένων ἐκ τῶν αὐτῶν ἐπὶ τὰ αὐτὰ διὰ τῆς ἑνιαίας
περιστροφῆς.
τη. Σχῆμα δὲ κέκτηται ὁ οὐρανός σφαιρικόν, ὡς
πολυχωρητότερόν τε τῶν ἄλλων σχημάτων τῶν τὴν
αὐτὴν ἐχόντων περίμετρον, καὶ ὡς πρὸς τὴν ἐν
ἑαυτῷ κίνησιν παντὸς ἁρμοδιώτερον σχήματος, καὶ
ὡς πρῶτον τῇ φύσει, καντεῦθεν τῇ τοῦ πρώτου
σώματος ουσίᾳ κατάλληλο». Πᾶν γὰρ σχῆμα ή
εὐθύγραμμέν ἐστιν ἢ περιφερίγραμμον ἢ μικτόν.
Αλλ' εἴ τι μὲν εὐθύγραμμον ἢ μικτόν, ὑπὸ πλειόνων
γραμμών περιέχεται· τὸ δὲ περιφερόγραμμου
μόνον, ὑπὸ μιᾶς γραμμής τῆς περιφερούς. Εν
ἑκάστῳ δὲ γένει πρότερον τῇ φύσει τὸ ἓν τῶν πολλῶν καὶ τὸ ἁπλοῦν τοῦ συνθέτου. Πρώτον τοίνυν
καὶ ἁπλοῦν τῶν ὅλων ἐπιπέδων σχημάτων ὁ κύκλος.
Αλλ' ὅπερ ὁ κύκλος ἐν ἐπιπέδοις, τοῦτ' ἐν στερεοῖς
ἡ σφαίρα. Μόνη γὰρ αὕτη τῶν ὅλων στερεών μια
επιφανείᾳ περιείληπται. Ἐπεὶ τοίνυν τὸ πρῶτον
σχῆμα τῷ πρώτῳ σώματι οἰκειότατον, πρῶτον δὲ
σῶμα τῶν ὑπὸ τὴν ἡμετέραν αἴσθησιν τὸ οὐράνιον
εἰκότως ὁ οὐρανὸς ὑπάρχει σφαιροειδής. Εἰ δ' οὗτος
σφαιροειδής, δῆλον ὅτι καὶ πᾶν σφαιροειδές ὅπερ
ἐστὶν αὐτῷ συνεχές. Ανάγκη γὰρ τὸ πανταχόσε τῆς
κοίλης ἐπιφανείας ἁπτόμενον τοῦ σφαιροειδούς
εἶναι καὶ αὐτὸ σφαιροειδές.
10. Ἑπτὰ δὲ οὐσῶν τῶν περὶ τὰ σώματα σχέσεων,
ἔχει ταύτας καὶ ὁ οὐρανὸς, ἐπείπερ σῶμά ἐστι·
πᾶν γὰρ σῶμα τρεῖς ἔχει διαστάσεις, μήκος, πλάτος
καὶ βάθος. Δύο δ' ἔστι πέρατα καθ᾿ ἑκάστην διάστα
σεν. Ὥστε τρεις συζυγίαι διάφοροι γίνονται. Τοῦ
μὲν οὖν μήκους πέρατα τὸ ἄνω καὶ τὸ κάτω· τοῦ δὲ
πλάτους τὸ δεξιὸν καὶ τὸ ἀριστερόν. Τοῦ δὲ βάθους
τὸ ἔμπροσθεν καὶ τὸ ὄπισθεν. Η μεσότης δὲ πασῶν
ἐμοῦ τῶν διαστάσεων καθ' ἓν σημεῖον συμπιπτουσῶν, τὸ μέσον υπάρχει τοῦ σώματος. Ἀλλ᾿ ἐπὶ μὲν
τῶν οὐκ ἐσφαιρωμένων σωμάτων διίστανται ἀπ' ἀλ
λήλων τὸ κάτω καὶ τὸ μέσον· ἐπὶ δὲ τῶν σφαιρικών
11 De ca!o e. 4
nium in circulum moveri naturaliter; hinc prɔpter ipsum etiam ei conjuncta corpora.
17. Quemadmodum autem terræ, mansionis excessus; ita sane etiam colo, motionis localis inest summa celeritas. Et sicut terra secundum locum immobilis, ita cœlum statione caret. Neque
enim terra de proprio fundamento transponitur;
neque cœlum de impetus vehementia quidquam
remittit. Cum igitur cælum et terra ex diametro
a se invicem secundum operationum contrarietatem dissideant; intermedia creatura, quae neque
summam celeritatem, neque contra [simplicem] immobilitatem obtinet, per 267 seipsam inter extrema intervenit; atque ita universus mundus in sese
continuatur, dum extima quidem conversio celeritate intenta utitur, tanto remissiore autem interiores quanto magis ad centram appropinquant, ut
unus siniul fiat sphæricus circumactus, omnesque
circuli tum exteriores et majores, tum interiores et
minores ex eisdem ad eadem simul revertantur ét
restituantur, circumversione unica et singulari.
18. Porro 16 calun figuram obtinet rotundam,
ut quæ aliis figuris eumdem ambitum habentibus
sit capacior, et ad motum universi in seipso congruentior, et natura prior, et hinc primi corporis
essentiæ conveniens. Omnis enim figura ant est rectilinea,aut circumductæ line:e, aut mista. Verum que
rectilinea aut mista est, a pluribus lineis continetur.
Quæ autem duntaxat est circumductae linea, ab una
linea circumferentiali comprehenditur]. In quolibet
autem genere unum multis et simplex composito natura prius est. Prima igitur et simplex inter omnes
figuras pl:mas est circulus. Sed quod circulus est
in planis, hoc in solidis sphæra est. Sola eniin
hæc inter omnes figuras solidas 268 una super.
ficie comprehensa est. Quoniam igitur prima figura
primo corpori convenientissima, primum autem
corpus eorum quæ sub nostrum sensum cadunt,
caleste est; cœlum merito orbiculatum exsistit.
Quod si hoc orbiculatum est, constat etiam omne
ipsi continuum orbiculatum esse. Id enim quodl
concavam, superficiem orbicam undiquaque allingit, ipsum quoque orbiculatum esse necesse
est.
19. Ceterum cum septem sint circa corpora affectiones, has etiam cœlum habet, quandoquidem
corpus est. Omne enim corpus tres dimensiones
habet, longitudinem, latitudinem et profunditatem.
Duo autem cujusque dimensionis termini sunt.
Quare tres differentes conjugationes fiunt. Longitudinis proin termini sunt supra et infra; latitudinis
autem, dextrum et sinistrum, profundulatis demique, ante el pone. Medictas autem omnium simul
dimensionum in uno puncto coincidentium, medium exsistit corporis. Sed in corporibus quidem
rotunda figura non præditis distant a se invicem
col. 1223–1224page 349 of 548
PG 142:1223οὐδεμίαν οὐδαμῶς ἀπ' ἀλλήλων διάστασιν ἔχου πιν. 'Ανάγκη γὰρ νεύειν ἀπὸ τῆς ἐπιφανείας ἐπὶ τὸ ἔξυ τῶν μέσον τὰ σφαιρικά, καὶ οὕτω καθ' αὐτὰ θεω ρούμενα ταῦτ' ἔχειν κάτω πρὸς & νενεύκασιν. Ἐν τῷ κόσμῳ τοιγαροῦν τὸ σχῆμα ἔχοντα σφαιρικών ἄνω μὲν ὑπάρχει τὸ ἀπὸ παντὸς τοῦ μέσου διήκον ἐπ' αὐτὴν τῆς σφαίρας τὴν ἐπιφάνειαν. Κάτω δὲ τὸ μέσον, τῶν δύο σχέσεων ἐπὶ τοῦ κόσμου συμπιπτουσῶν, καὶ τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνὸς ὄντος καὶ κάτω και μέσου. Εμπρόσθια δὲ μέρη του οὐρανοῦ τὰ πρὸς δυσμαῖς ἔσονται· καὶ γὰρ ὡς ἐπὶ δύσιν ὁρμῇ· οπίσθια δὲ τὰ πρὸς ἀνατολαῖς. Καὶ γὰρ ἐντεῦθεν πρόεισιν ἐπὶ τὰ ἔμπροσθεν. "Οθεν δεξιά μὲν αὐτοῦ τὰ πρὸς ἄρκτῳ· τὰ δὲ πρὸς μεσημερία ευώνυμα. κ'. Δογματίζουσι δὲ τὴν οὐρανὸν οἱ τῆς περιπατη τικῆς αἱρέσεως ἀγέννητόν τε καὶ ἄφθαρτον σὺν τῷ κόσμῳ παντί· καὶ τὸ δόγμα τοιουτοτρόπως κα$2 σκευάζουσιν· Εἰ γέγονεν ὁ οὐρανός, ἦν ὅτε οὐκ ἦν. ᾿Αλλὰ χρόνον οὐδ᾽ ἐπινοῆσαι δυνατὸν ἄνευ ουρανού. Καὶ γὰρ ὁ χρόνος ἀριθμητόν ἐστι τῆς οὐρανίου κινή σεως. Ωστε τὸ λέγειν, Ην ὅτε οὐκ ἦν ὁ οὐρανς. ταυτόν ἐστι τῷ, "Ην χρόνος ὅτι χρόνος οὐκ ἦν. Το γάρ, Ην χρόνος, μέρος ἐστὶ τὸ παρωχηκός. Ε: το νυν οὐδέποτε χρόνο; ἦν, δι' οὐκ ἦν ὁ οὐρανός· ὁ δὲ χρόνος ἀΐδιος (παντὸς γὰρ τοῦ λαμβανομένου προ ηγεῖται τὸ ἦν)· δῆλον ὡς ἀγένητος ὁ οὐρανός. Εἰ δ' ἀγένητος, πάντως καὶ ἄφθαρτος· ὅτι τε συνακολουθεῖ ἀγενήτῳ τὸ ἄφθαρτον, καὶ ὅτι καθὼς προηγεῖται τὸ ἦν χρόνου παντός, οὕτως ἐφέπεται τὸ ἔσται. Χρόνου δ' ἀεὶ ὄντος, ἀεὶ ἔσται καὶ ὁ συνυπάρχων αὐτῷ οὐρανός. Ταῦτα μὲν οὗτοι. τὸ κα'. Πλάτων δὲ φθάσας τὸ τοιοῦτον δίγμα προς διελύσατο, φιλοσόφως ἀποφηνάμενος, ἅμα τῷ οὐρανῷ γεγονέναι τὸν χρόνον. Ὥστε καὶ ὁ οὐρανὸς ἐγεγόνει καὶ ὁ χρόνος ἐγεγόνει ἐν ταυτῷ. Καὶ ὥσπερ ἦν ὅτ' οὐκ ἦν ὁ οὐρανὸς, οὕτω καὶ ἦν ἔτε χρόνος οὐκ ἦν. Εἰ δὲ τὸ ἦν καὶ τὸ ἔστι καὶ τὸ ἔσται μέρη χρόνου. ἀλλὰ πρωτοτύπως ταῦτα τοῦ αἰῶνός εἰσιν. Αἰὼν δι ἐστιν ἡθροισμένη παράτασις τὴ ἀεὶ ἔχουσα πρὸ χρέ νου καὶ μετὰ χρόνον. Γεγονὡς οὖν ὁ χρόνος τοῦ αἰώ νο; εἰκών, ἔσχε καὶ τὸ λέγεσθαι ἦν καὶ ἔστι καὶ ἔσται, μέχρις ἂν εἴη κατὰ τὴν πρὸς τὸν αἰώνα δηλονότι αναφοράν. Οἱ τοίνυν λέγοντες, Ην ὅτ' οὐκ ἦν οὐρανὸς, οὐ λέγουσιν, "Ην χρόνος οτε χρόνος εὐκ ἦν. Αλλ' ἦν παράτασίς τις αἰωνική, καθ᾽ ἣν οὔθ᾽ ὁ οὐρανὸς, εὔθ᾽ ὁ χρόνος εἶχεν ὑπόστασιν. Ὅτε δ' ὁ χρόνος ἤρξατο τοῦ εἶναι, τότε· καὶ ὁ οὐρανός. Οὐκ ἐν χρόνῳ τοίνυν ὁ οὐρανὸς ἐγεγόνει, ἀλλ' ἐν ἀρχῇ τοῦ χρόνου. Η δ' ἀρχὴ τοῦ χρόνου χρόνος οὐκ ἔστιν. ᾿Αμερὴ; γὰρ αὕτη καὶ ἄποσος. Καθώς οὖν ἐν ἀρχῇ τοῦ χρόνου ἐγεγόνει, οὕτως οὐδὲν ἀδύνατον ἐν τῷ τέλει τοῦ χρόνου τοῦτον φθαρήσεσθαι. Τῷ χρόνῳ τοί νυν συνυποστάς, τῷ χρόνῳ καὶ συνδιαλυθήσεσθαι
NICE: HORI BLEMMID.E
supra et medium: in rotundis autem nullam on- οὐδεμίαν οὐδαμῶς ἀπ' ἀλλήλων διάστασιν ἔχου πιν.
nino a se invicem habent distantiam. Necesse est
enim ut a superficie 269 all suum medium spherica inclinent: et dum ita per se considerantur,
illa habeant deorsum ad quæ inclinaverint. In
mundo igitur 17 rotundam figuram habente, sursum
quilem exsistit quod ab omni medio ad ipsam
spilera penetrat superficiem: deorsum autem est,
medium, dum affectiones duæ in mundo coincidunt, et medium ac deorsum unum `idemque sun'.
Anteriores autem partes cœli erunt, quæ ad occasus sunt. Etenim velut ad occasum cietur. Posteriores, quæ ad ortus. Hinc enim ad anteriores
procedit. Unde dextra quidem illius, quæ ad
septentrionem, sed quæ ad meridiem, sinistræ
sunt.
'Ανάγκη γὰρ νεύειν ἀπὸ τῆς ἐπιφανείας ἐπὶ τὸ ἔξυ
τῶν μέσον τὰ σφαιρικά, καὶ οὕτω καθ' αὐτὰ θεω
ρούμενα ταῦτ' ἔχειν κάτω πρὸς & νενεύκασιν. Ἐν
τῷ κόσμῳ τοιγαροῦν τὸ σχῆμα ἔχοντα σφαιρικών
ἄνω μὲν ὑπάρχει τὸ ἀπὸ παντὸς τοῦ μέσου διήκον
ἐπ' αὐτὴν τῆς σφαίρας τὴν ἐπιφάνειαν. Κάτω δὲ τὸ
μέσον, τῶν δύο σχέσεων ἐπὶ τοῦ κόσμου συμπιπτουσῶν, καὶ τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνὸς ὄντος καὶ κάτω και
μέσου. Εμπρόσθια δὲ μέρη του οὐρανοῦ τὰ
πρὸς δυσμαῖς ἔσονται· καὶ γὰρ ὡς ἐπὶ δύσιν
ὁρμῇ· οπίσθια δὲ τὰ πρὸς ἀνατολαῖς. Καὶ γὰρ
ἐντεῦθεν πρόεισιν ἐπὶ τὰ ἔμπροσθεν. "Οθεν δεξιά
μὲν αὐτοῦ τὰ πρὸς ἄρκτῳ· τὰ δὲ πρὸς μεσημερία
ευώνυμα.
κ'. Δογματίζουσι δὲ τὴν οὐρανὸν οἱ τῆς περιπατη
τικῆς αἱρέσεως ἀγέννητόν τε καὶ ἄφθαρτον σὺν τῷ
κόσμῳ παντί· καὶ τὸ δόγμα τοιουτοτρόπως κα$2σκευάζουσιν· Εἰ γέγονεν ὁ οὐρανός, ἦν ὅτε οὐκ ἦν.
᾿Αλλὰ χρόνον οὐδ᾽ ἐπινοῆσαι δυνατὸν ἄνευ ουρανού.
Καὶ γὰρ ὁ χρόνος ἀριθμητόν ἐστι τῆς οὐρανίου κινή
σεως. Ωστε τὸ λέγειν, Ην ὅτε οὐκ ἦν ὁ οὐρανς.
ταυτόν ἐστι τῷ, "Ην χρόνος ὅτι χρόνος οὐκ ἦν. Το
γάρ, Ην χρόνος, μέρος ἐστὶ τὸ παρωχηκός. Ε: το
νυν οὐδέποτε χρόνο; ἦν, δι' οὐκ ἦν ὁ οὐρανός· ὁ δὲ
χρόνος ἀΐδιος (παντὸς γὰρ τοῦ λαμβανομένου προ
ηγεῖται τὸ ἦν)· δῆλον ὡς ἀγένητος ὁ οὐρανός. Εἰ δ'
ἀγένητος, πάντως καὶ ἄφθαρτος· ὅτι τε συνακολου
θεῖ ἀγενήτῳ τὸ ἄφθαρτον, καὶ ὅτι καθὼς προηγεῖται
τὸ ἦν χρόνου παντός, οὕτως ἐφέπεται τὸ ἔσται.
Χρόνου δ' ἀεὶ ὄντος, ἀεὶ ἔσται καὶ ὁ συνυπάρχων
αὐτῷ οὐρανός. Ταῦτα μὲν οὗτοι.
20. Cæterum Peripatetice sectæ dediti cœlum
cum universo mundo ingenitum et incorruptibilo
statuunt, et dogma hunc in modum confirmant.
Si cœlum ortum est, erat quando non erat. Sed ne
quidem cogitare tempus absque cœlo est possibile.
Kam tempus est id quod in motu cœlesti numerari
potest. Quare 38 diccre, Erat quando non ert
calum, idem est ac si dicatur: Erat tempus quando non erat tempus. Nam to crat temporis pars
est praterita. Si igitur nunquam tempus erat,
quando celum 270 non erat, tempus autem
alernum est (omni enim quodcunque sumatur,
τὸ erat antecedi»): calum non ortum esse liquet.
Quod si est ingenitum, profecto etiam incorrupti
bile et quia ad ingenitum consequens est inccrruptibile: et quia quemadmodum τo erat autecedit omni tempori, sic et t erit consectarium
est. Quod si vero semper est tempus, semper erit etiam cœlum quod coexsistit ipsi. Et hæc ili
quidem.
κα'. Πλάτων δὲ φθάσας τὸ τοιοῦτον δίγμα προς
διελύσατο, φιλοσόφως ἀποφηνάμενος, ἅμα τῷ οὐρανῷ
γεγονέναι τὸν χρόνον. Ὥστε καὶ ὁ οὐρανὸς ἐγεγόνει
καὶ ὁ χρόνος ἐγεγόνει ἐν ταυτῷ. Καὶ ὥσπερ ἦν ὅτ'
οὐκ ἦν ὁ οὐρανὸς, οὕτω καὶ ἦν ἔτε χρόνος οὐκ ἦν.
Εἰ δὲ τὸ ἦν καὶ τὸ ἔστι καὶ τὸ ἔσται μέρη χρόνου.
ἀλλὰ πρωτοτύπως ταῦτα τοῦ αἰῶνός εἰσιν. Αἰὼν δι
ἐστιν ἡθροισμένη παράτασις τὴ ἀεὶ ἔχουσα πρὸ χρέ
νου καὶ μετὰ χρόνον. Γεγονὡς οὖν ὁ χρόνος τοῦ αἰώ
21. Plato autem hoc dogma praveniens sapienter dissolvit, quando una cum cœlo tempus esse
ortum philosophice pronuntiavit. Quare et cœlum
ortum est, et tempus est ortum simul. Et sicut
erat, quando non erat cœlum: sic etiam erat,
quando tempus non erat. Eisi autem τo erat, et
est, et erit, partes sunt temporis: primario tamen
ha: aternitatis sunt. Est autem alernitas coacervata extensio quæ ipsum semper habet ante tempus et post tempus. Tempus ergo ortum, quod νο; εἰκών, ἔσχε καὶ τὸ λέγεσθαι ἦν καὶ ἔστι καὶ
æternitatis imago est, obtinuit ut etiam erat et est
et erit diceretur ", quandiu fuerit, quatenus nimirum ad æternitatem refertur. Qui ergo dicunt, erat
quando non erat, non dicunt, tempus erat quando
tempus non erat: 271 sed erat aterna quælam
extensio juxta quam neque coelum neque tempus
subsistebant. Quando autem tempus, tum et cœlum esse coepit. Non igitur in tempore, sed in
principio temporis cœlum ortum est. Atqui temporis principium non est tempus. Partium enim
id et quanuitatis expers est. Sicut igitur in principio temporis ortum est, sic in fine temporis ipsum
ἔσται, μέχρις ἂν εἴη κατὰ τὴν πρὸς τὸν αἰώνα
δηλονότι αναφοράν. Οἱ τοίνυν λέγοντες, Ην ὅτ' οὐκ
ἦν οὐρανὸς, οὐ λέγουσιν, "Ην χρόνος οτε χρόνος εὐκ
ἦν. Αλλ' ἦν παράτασίς τις αἰωνική, καθ᾽ ἣν οὔθ᾽ ὁ
οὐρανὸς, εὔθ᾽ ὁ χρόνος εἶχεν ὑπόστασιν. Ὅτε δ' ὁ
χρόνος ἤρξατο τοῦ εἶναι, τότε· καὶ ὁ οὐρανός. Οὐκ ἐν
χρόνῳ τοίνυν ὁ οὐρανὸς ἐγεγόνει, ἀλλ' ἐν ἀρχῇ τοῦ
χρόνου. Η δ' ἀρχὴ τοῦ χρόνου χρόνος οὐκ ἔστιν.
᾿Αμερὴ; γὰρ αὕτη καὶ ἄποσος. Καθώς οὖν ἐν ἀρχῇ
τοῦ χρόνου ἐγεγόνει, οὕτως οὐδὲν ἀδύνατον ἐν τῷ
τέλει τοῦ χρόνου τοῦτον φθαρήσεσθαι. Τῷ χρόνῳ τοί
νυν συνυποστάς, τῷ χρόνῳ καὶ συνδιαλυθήσεσθαι
* 2 De cœlu c. 2. 18 8 Phys. 1; Boet. lib. 2. Dif. top.
29 Plato in Timmo.
col. 1225–1226page 350 of 548
PG 142:1225πέφυκε. Καὶ οὐκ ἂν εἴποι τις, ὡς ἔσται χρόνος ὅτ' οὐκ ἔσται ὁ οὐρανός· ἀλλ' ἔσται πάλιν αἰωνική τις παράτασις, καθ' ήν οὔθ᾽ ὁ οὐρανὸς οὔθ᾽ ὁ χρόνος εἶναι δυνήσεται κατὰ τὴν ἀκολουθίαν τῆς φύσεως. κβ'. Λέγουσι πάλιν· Εἴπερ ὁ κόσμος γενητὸς καὶ φθαρτός, δεῖ προηγεῖσθαι τὴν σύστασιν ἐξ ἧς γέγονε καὶ εἰς ἣν αὖθις φθαρήσεται. Αλλ' εἷς ὁ κόσμος" ἀγένητος ἄρα καὶ ἄφθαρτος. Εἰ μὲν οὖν ἐλέγομεν τὸν κόσμον γενητὸν καὶ φθαρτὸν ὡς τὰ τέσσαρα σώ ματα καὶ τὰ ἐξ αὐτῶν, εὖ ἂν ἔλεγον οἱ ταῦτα λέγοντες· ἐπεὶ δ' ἐκ τοῦ μηδαμή μηδαμῶς ὄντος, ἀλλ' οὐκ ἐκ προϋποκειμένης τῆς ὕλης τοῦτον γίνεσθαί φαμεν παρὰ τοῦ Θεοῦ, ποίαν ἔχει ὁ λόγος αὐτῶν τὴν ἰσχύν; Εἰ τοίνυν ἐκ τοῦ μὴ ὅλως εἶναι γεγένητο, πέφυκε πάλιν εἰς τὸ μὴ ὅλως εἶναι φθαρήσεσθαι, και ἡ τοῦ δημιουργοῦ ἀγαθότης υπερνικώσα πᾶσαν φύσιν ὥσπερ ἐκ τοῦ μηδόλως ὄντος τὸν κόσμον παρήγαγεν, οὕτω πρὸς τὸ κρεῖττον μετασκευάσει τὴν δημιουργίαν αὐτοῦ. κγ'. Ετι πεπερασμένος ὁ οὐρανός· ἐπείπερ ἀδύνατον κινηθῆναι τὸ ἄπειρον. Εἰ γὰρ κινηθείη, χρόνον ἄπειρον ἀνάγκη διέναι κατὰ τὴν κίνησιν. Ο δὲ περιστρέφεται σύμπας ἐν ἐλάττονι χρόνῳ τοῦ νυχθημερινοῦ διαστήματος. Ὥστε πεπερασμένος ὁ οὐρανός. Εἰ δ' οὗτος πεπερασμένος, καὶ πᾶς ὁ κό σμος πεπερασμένος. Εἰ γὰρ τὸ περιέχον πεπερασμένον, καὶ τὸ περιεχόμενον ἐξ ἀνάγκης πεπερασμένον. Οὐδὲν δὲ σῶμα πεπερασμένον ἔχει δύναμιν ἄπειρον. Τὸ γὰρ τοῦ πεπερασμένου μέρος ἢ ἄπει ρον έξει δύναμιν καὶ αὐτὸ καὶ τοῦ ἀπείρου μεῖζόν τι ευρεθήσεται (μείζων γὰρ ἡ ἐν τῷ ὅλῳ δύναμις τῆς ἐν τῷ μέρει δυνάμεως· ἀλλ᾽ οὐδὲν τοῦ ἀπείρου μεῖζόν ἐστιν· ἢ πεπερασμένην έξει δύναμιν τὸ μέρος τοῦ πεπερασμένου, καὶ τὸ ὅλον πεπερασμένης ἔσται δι νάμεως. Τὸ γὰρ ἐκ πεπερασμένων συνεστώς κατὰ τὴν ὁλότητα πεπερασμένον ὁμολογουμένως ἐστὶ καὶ αὐτό. Πᾶν ἄρα πεπερασμένον σῶμα πεπερασμένης μετέχει δυνάμεως. Οθεν ὁ κόσμος πεπερασμένος ῶν πεπερασμένην κέκτηται δύναμιν. Αδυνατήσει τοίνυν λόγῳ φύσεως καὶ ἡ ἐνέργεια αὐτοῦ παύσεται, τῆς δυνάμεως παυσαμένης. "Οθεν ἄρχεται ἡ ἐνέρο γεια. Τοῦτο δὲ τί ἑτερόν ἐστιν ἡ τελεία φθορά; Τοίνυν ὁ κόσμος φθορᾷ παντελεῖ κατὰ λόγον ὑπό κειται φυσικὴν, μὴ δυνάμενος συνδιαμένειν τῷ ἀπειροδυνάμῳ δημιουργῷ. Καὶ τί γὰρ ἄλλο ἡ δημιούργημα ὢν κἀντεῦθεν καὶ μόνον τῆς τοῦ δημιουργήσαντος ύφειμένος ἀϊδιότητος; Εἰ τοίνυν φθαρτὸς ὁ κόσμος, πάντως καὶ γενητός. ᾿Αντακολουθοῦσι γὰρ ἀλλήλοις τὸ γενητὸν καὶ τὸ φθαρτόν, καὶ πάλιν τὸ ἀγένητον καὶ τὸ ἄφθαρτον. κδ'. Λέγουσιν αὖθις· Εἰ μὴ ἅμα Θεός ἅμα κόσμος, ἦν ποτε ὁ Θεὸς οὐκ ἐνεργείᾳ δημιουργός, δυνάμει δὲ μόνον. Οθεν καὶ ἀτελής· τὸ δυνάμει γὰρ ἀτελές.
EPITONE PHYSICA.
12'0
πέφυκε. Καὶ οὐκ ἂν εἴποι τις, ὡς ἔσται χρόνος ὅτ' corruptum iri nihil est impossibile. Proin quia
οὐκ ἔσται ὁ οὐρανός· ἀλλ' ἔσται πάλιν αἰωνική
τις παράτασις, καθ' ήν οὔθ᾽ ὁ οὐρανὸς οὔθ᾽ ὁ
χρόνος εἶναι δυνήσεται κατὰ τὴν ἀκολουθίαν τῆς
φύσεως.
κβ'. Λέγουσι πάλιν· Εἴπερ ὁ κόσμος γενητὸς καὶ
φθαρτός, δεῖ προηγεῖσθαι τὴν σύστασιν ἐξ ἧς γέγονε
καὶ εἰς ἣν αὖθις φθαρήσεται. Αλλ' εἷς ὁ κόσμος"
ἀγένητος ἄρα καὶ ἄφθαρτος. Εἰ μὲν οὖν ἐλέγομεν
τὸν κόσμον γενητὸν καὶ φθαρτὸν ὡς τὰ τέσσαρα σώ
ματα καὶ τὰ ἐξ αὐτῶν, εὖ ἂν ἔλεγον οἱ ταῦτα λέγοντες· ἐπεὶ δ' ἐκ τοῦ μηδαμή μηδαμῶς ὄντος, ἀλλ' οὐκ
ἐκ προϋποκειμένης τῆς ὕλης τοῦτον γίνεσθαί φαμεν
παρὰ τοῦ Θεοῦ, ποίαν ἔχει ὁ λόγος αὐτῶν τὴν ἰσχύν;
Εἰ τοίνυν ἐκ τοῦ μὴ ὅλως εἶναι γεγένητο, πέφυκε
πάλιν εἰς τὸ μὴ ὅλως εἶναι φθαρήσεσθαι, και ἡ τοῦ
δημιουργοῦ ἀγαθότης υπερνικώσα πᾶσαν φύσιν
ὥσπερ ἐκ τοῦ μηδόλως ὄντος τὸν κόσμον παρήγαγεν,
οὕτω πρὸς τὸ κρεῖττον μετασκευάσει τὴν δημιουργίαν αὐτοῦ.
simul cum tempore substitit, cum tempore etiam
simul dissolvi potest. Nec dixerit aliquis, quod
tempus sit futurum, quando cœlum non erit. Sed
rursus æterna quædam erit extensio, secundum
quam neque cœlum neque tempus esse poterit, pro
naturae consequentia.
22. Iterum dicunt [et objiciant]: Si mundus ortus est et interitui obnoxius, materiam oportet
præcedere ex qua sit ortus, et in quam rursus
intereat. Atqui mundus est unus. Nec igitur ortas
est, nec corruptioni obnoxius. Quod si quidem
mundum ortuin et corruptibilem esse diceremus;
ut quatuor corpora [elementorum], recte dicerent
qui hæc dicunt. Quoniam autem ex prorsus non
ente, nec ex præsupposita materia ipsum a Deo
ortum esse 272 dicimus, quid roboris oratio
ipsorum habet? Quod si igitur ex prorsus non
esse factus est, sic natura sua comparatus est,
ut ad prorsus non esse interire possit: quanquam
bonitas opificis quae omnem naturam longe superat, sicut ex prorsus non ente mundum produxit, ita in meliorem statum mutabit suum opificium.
κγ'. Ετι πεπερασμένος ὁ οὐρανός· ἐπείπερ
ἀδύνατον κινηθῆναι τὸ ἄπειρον. Εἰ γὰρ κινηθείη,
χρόνον ἄπειρον ἀνάγκη διέναι κατὰ τὴν κίνησιν. Ο
δὲ περιστρέφεται σύμπας ἐν ἐλάττονι χρόνῳ τοῦ
νυχθημερινοῦ διαστήματος. Ὥστε πεπερασμένος ὁ
οὐρανός. Εἰ δ' οὗτος πεπερασμένος, καὶ πᾶς ὁ κόσμος πεπερασμένος. Εἰ γὰρ τὸ περιέχον πεπερασμένον, καὶ τὸ περιεχόμενον ἐξ ἀνάγκης πεπερα
σμένον. Οὐδὲν δὲ σῶμα πεπερασμένον ἔχει δύναμιν
ἄπειρον. Τὸ γὰρ τοῦ πεπερασμένου μέρος ἢ ἄπει
ρον έξει δύναμιν καὶ αὐτὸ καὶ τοῦ ἀπείρου μεῖζόν τι
ευρεθήσεται (μείζων γὰρ ἡ ἐν τῷ ὅλῳ δύναμις τῆς ἐν
τῷ μέρει δυνάμεως· ἀλλ᾽ οὐδὲν τοῦ ἀπείρου μεῖζόν
ἐστιν· ἢ πεπερασμένην έξει δύναμιν τὸ μέρος τοῦ
πεπερασμένου, καὶ τὸ ὅλον πεπερασμένης ἔσται δι
νάμεως. Τὸ γὰρ ἐκ πεπερασμένων συνεστώς κατὰ
τὴν ὁλότητα πεπερασμένον ὁμολογουμένως ἐστὶ καὶ
αὐτό. Πᾶν ἄρα πεπερασμένον σῶμα πεπερασμένης
μετέχει δυνάμεως. Οθεν ὁ κόσμος πεπερασμένος
ῶν πεπερασμένην κέκτηται δύναμιν. Αδυνατήσει
τοίνυν λόγῳ φύσεως καὶ ἡ ἐνέργεια αὐτοῦ παύσεται,
τῆς δυνάμεως παυσαμένης. "Οθεν ἄρχεται ἡ ἐνέρο
γεια. Τοῦτο δὲ τί ἑτερόν ἐστιν ἡ τελεία φθορά;
Τοίνυν ὁ κόσμος φθορᾷ παντελεῖ κατὰ λόγον ὑπό
κειται φυσικὴν, μὴ δυνάμενος συνδιαμένειν τῷ ἀπειροδυνάμῳ δημιουργῷ. Καὶ τί γὰρ ἄλλο ἡ δημιούρ
γημα ὢν κἀντεῦθεν καὶ μόνον τῆς τοῦ δημιουργή
σαντος ύφειμένος ἀϊδιότητος; Εἰ τοίνυν φθαρτὸς ὁ
κόσμος, πάντως καὶ γενητός. ᾿Αντακολουθοῦσι γὰρ
ἀλλήλοις τὸ γενητὸν καὶ τὸ φθαρτόν, καὶ πάλιν τὸ
ἀγένητον καὶ τὸ ἄφθαρτον.
κδ'. Λέγουσιν αὖθις· Εἰ μὴ ἅμα Θεός ἅμα κόσμος,
ἦν ποτε ὁ Θεὸς οὐκ ἐνεργείᾳ δημιουργός, δυνάμει
δὲ μόνον. Οθεν καὶ ἀτελής· τὸ δυνάμει γὰρ ἀτελές.
PATROL. GR. CXLII.
23, Præterea finitum est coelum: quandoquidem
ut infinitum moveatur, fieri non potest. Si enimı
moveretur, necesse foret, ut infinito tempore secundum motum progrederetur. Atqui universum
ipsum minori tempore quam diei et noctis est
spatium, circumvertitur. Proinde celum Anitum
est. Quod si hoc finitum est, totus etiam mundus
finitus est. Si enim quod continet, Anitam est: il
etiam quod continetur, necessario finitum est.
Nullum autem corpus quod finitum est, infinitam
habet potentiam. Etenim finiti pars aut infinitam
habebit potentiam, ipsa quoque et infinito majus
aliquid deprehendetur (major enim est potentia
quæ in toto, quam quæ in parte est; sed nihil
infinito majus est): aut finitam habebit potentiam
Aniti pars, totumque finitæ erit potentiæ. Quod
enim ex fnitis 273 totum constat, ipsum etiam
omnium confessione finitum est. Onine igitur finitum corpus, finitæ potentiæ est particeps. Unde
mundus cum sit finitus, finitam potentiam obtinet.
Potentia igitur exuetur natura ratione; et actio
etiam ejus cessabit, cum potentia unde actio incipit cessaverit. Hoc autem quid aliud est quam
perfecta corruptio? Quapropter mundus universali
corruptioni ratione naturali subjicitur, ut qui simul
cum opifice infinitæ potentiæ permanere non possit.
Quid enim aliud quam opificium, et hinc vel
saltem opificis æternitate inferior? Quod si igitur
mundus corruptibilis est, certe etiam ortus est.
Vicissim enim se invicem consequuntur ortum et
corruptibile: et rursus non ortum ac incorruptibile.
24. lterum dicunt: Si non simul Deus et mundus simul, Deus aliquando non actu erat conditor,
sed potentia tantum: et proinde etiam imperfe39
col. 1227–1228page 351 of 548
PG 142:1227μος ὢν τουτονὶ μόνον ἠδύνατο τὸν κόσμον παραγαγεῖν ἢ καὶ ἄλλους πολλοὺς τῷ παρόντι παρισουμένους; Εἰ μὲν γὰρ οὐχ οἷός τε ἦν καὶ ἄλλους κόσμους παραγαγεῖν, πῶς οὐκ ἀσθενῆς ὁ ἀπειροδύναμος πά σης ποιητικῆς ἐπιστήμης ἴσα πολλὰ δυναμένη; ποιεῖν; Εἰ δὲ δυνάμενος οὐ παρήγαγε, δῆλον ὡς ἡ δύναμις, ᾗπερ ἂν ἐπὶ τῶν μὴ γεγονότων κόσμων ἐχρήσατο παράγειν τούτους ἐθέλων, δυνάμει μόνον ἐστὶ καὶ κατ' αὐτοὺς ἀτελής. Αλλ' εἰδέναι χρή τ δυνάμει τοῦτο κατὰ τὸ δεύτερον δν σημαινόμενον, δ δήπερ οὐ πέφυκεν ἀτελές. Εἰ γὰρ ἀτελὲς καὶ τὸ δεύ τερον, οὐδεὶς ἔχων ποιητικὴν ἐπιστήμην, καθ' αυ τόν ἐστι τέλειος δεόμενος τῶν ἐν οἷς ἐνεργεῖ προς τελείωσιν. Καὶ οὕτω δεήσεται τοῦ χείρονος τὸ κρείτ ὡς καὶ τῶν παραγομένων ὁ παράγων Θεός εί περ αὐτῷ πέφυκεν αἴτια τοῦ μὲν δυνάμει δοκεῖν αὐτὸν ποιητήν. Ερωτητέον οὖν αὐτοὺς, πότερον ὁ Θεὸς ἀπειροδύνα τὸ του κε'. Διὰ ταῦτ᾽ οὐκ ἔστιν ἅμα ποιητὴς ἅμα ποίημε κατ' ἐνέργειαν· ἀλλ᾽ ἅμα ποιητής, ἅμα ποίημα κατὰ τοὺς ποιητικοὺς λόγους και δημιουργικούς, προαιωνίως ὑφεστῶτας ἐν τῷ δημιουργῷ καὶ συν αϊδίους ὄντας αὐτῷ, θέλοντι μὲν ἀεὶ παράγειν καὶ τὰ ποιήματα, διότι καὶ ἀεὶ ἀγαθός· τότε δὲ παρ άγοντι, ὅτε τὰ παραγόμενα δύναται. Οὐδὲ γάρ Ισχύουσι τῇ ἀπείρῳ τοῦ παράγοντος ὑπάρξει συνεῖναι, τῷ μὴ Θεὸν εἶναι τούτων τὴν οὐσίαν, μηδ᾽ ἴσι δυναμένην Θεῷ κατὰ τὸ τῆς ὑπάρξεως ἄπειρον. Ε. μὲν γὰρ τῇ φύσει καὶ τῇ οὐσίᾳ παρῆγεν ὁ δημιουργὸς τὰ δημιουργήματα, συνῆσαν ἂν ἐξ ἀνάγκη; αὐτῷ, τῆς αὐτῆς αὐτῷ φύσεως ὄντα καὶ οὐσίας· ἐπεὶ δὲ φύσει μὲν καὶ οὐσία γεννᾷ, θελήσει δὲ καὶ βου λήσει δημιουργεῖ· τὸ γέννημα μὲν συνυπάρχει τῷ Θεῷ, διότι καὶ τῆς αὐτῆς οὐσίας καὶ φύσεως ἀπαρ αλλάκτως πάμπαν αὐτῷ καὶ Θεὸς εἰς ἐμοῦ τὸ γεν νῶν καὶ τὸ γεννώμενον, μήτε χρόνου ταῦτ᾽ ἀπ' ἀλ λήλων μερίζοντες, μήτε βουλήσεως καὶ θελήσεως, μήτε δυνάμεως ἢ δόξης ἢ ἄλλου τῶν ὄντων τινός. Ωσαύτως καὶ τὸ ἐκπορευόμενον, καὶ αὐτὸ γὰρ οὐσιωδῶς ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ φυσικῶς ἐκπορεύεται. Δημιούργημα δὲ πᾶν πόρρω πίπτει τῆς θεία; ὑπάρξεως, ὥσπερ καὶ τῆς τοῦ τεχνίτου ὑπάρξεως το τεχνούργημα - προϋπάρχει γὰρ ὁ τεχνίτης τοῦ ὑπ' αὐτοῦ τεχνουργουμένου πράγματος· ὕστερον δὲ τῶν αποτέλεσμα τῆς ἑαυτοῦ ποιητικῆς αἰτίας ἐξ ἀνάγκης. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ἐπὶ τοσοῦτον. κς'. Ἐπεὶ δ' ἐπάνω τοῦ στερεώματος ὕδωρ εἶναι πολυπληθὲς ἡ θεία διδάσκει Γραφή, τινὲς δ' ἀδύνατ οἴονται τὴν τοῦ ὕδατος φύσιν μένειν ἐπὶ τοῦ κυρτού τῆς σφαίρας, ῥυτὴν οὖσαν καὶ εὐδιάχυτον και κατωφερῆ· τὴν θείαν ἐννοείτωσαν οὗτοι παντοδύναμον καὶ ὑπερδύναμον δύναμιν, ἥτις ἰσχὺν ἐνέθηκεν ὑπερβάλλουσαν καὶ τῷ στερεώματι, κωλυτικὴν της τῆς
μος ὢν τουτονὶ μόνον ἠδύνατο τὸν κόσμον παραγα
γεῖν ἢ καὶ ἄλλους πολλοὺς τῷ παρόντι παρισουμένους; Εἰ μὲν γὰρ οὐχ οἷός τε ἦν καὶ ἄλλους κόσμους
παραγαγεῖν, πῶς οὐκ ἀσθενῆς ὁ ἀπειροδύναμος πά
σης ποιητικῆς ἐπιστήμης ἴσα πολλὰ δυναμένη;
ποιεῖν; Εἰ δὲ δυνάμενος οὐ παρήγαγε, δῆλον ὡς ἡ
δύναμις, ᾗπερ ἂν ἐπὶ τῶν μὴ γεγονότων κόσμων
ἐχρήσατο παράγειν τούτους ἐθέλων, δυνάμει μόνον
ἐστὶ καὶ κατ' αὐτοὺς ἀτελής. Αλλ' εἰδέναι χρή τ
δυνάμει τοῦτο κατὰ τὸ δεύτερον δν σημαινόμενον, δ
δήπερ οὐ πέφυκεν ἀτελές. Εἰ γὰρ ἀτελὲς καὶ τὸ δεύ
τερον, οὐδεὶς ἔχων ποιητικὴν ἐπιστήμην, καθ' αυ
τόν ἐστι τέλειος δεόμενος τῶν ἐν οἷς ἐνεργεῖ προς
τελείωσιν. Καὶ οὕτω δεήσεται τοῦ χείρονος τὸ κρείτ
ὡς καὶ τῶν παραγομένων ὁ παράγων Θεός εί
περ αὐτῷ πέφυκεν αἴτια τοῦ μὲν δυνάμει δοκεῖν
αὐτὸν ποιητήν.
ctus. Quod enim potentia est, imperfectum est. Ερωτητέον οὖν αὐτοὺς, πότερον ὁ Θεὸς ἀπειροδύναVicissim ipsi interrogandi sunt, utrum Deus qui
infinite est potentiæ, hunc solum mundum, ant
etiam multos. alios præsenti pares, produxisse potuerit? Si enin non potuit hoc praestare ut 274
alios etiam mundos conderet, quomodo cum infinitæ sit potentiæ, non infirmus erit, cum omnis
in efficiendo posita scientia æqualia multa facere
possit? Quod si cum posset non produxit; constat
quod potestas quam-in mundis non ortis usurpavit producere eos volens, potentia tantum sit, el
imperfecta ex ipsorum sententia. Sed nosse oportet τὸ potestate so; hoc, quod juxta alterum siguificatum est, quod equidem imperfectum esse non
potest. Si enim etiam alterum, imperfectum est;
mullus qui efficiendi habet scientiam, per se perfectus est: quod ad perfectionem iis opus habeat,
in quibus agat atque ita præstantius deteriore
opus babebit, ut et productis producens Deus, siquidem hæc ipsi causæ exstiterint, quominus po
tentia creator videatur.
25. Quapropter non sunt simul creator, et
ereatura simul actu; sed simul creator et creatura
supt secundum creandi et condendi rationes, quæ
ab æterno in conditore exsistunt, ipsique coæternæ
sunt: qui quidem creaturas etiam semper volebat
producere, quia semper etiam bonus; tunc autem
producebat, quando quæ producebantur, poterant.
Neque enim cum infinita 275 producentis exsistentia simul esse possunt, ec quod eorum essen.
tia non sit Deus: neque Deo æqualia, quoad infinitionem exsistentiæ, possit. Si enim natura et
essentia produxisset Deus opera, necessario etiam
cum illo simul fuissent: ut quæ ejusdem cum ipso
essent naturæ et essentiæ. Quoniam autem natura
quidem et essentia gignit, voluntate autem et
veneplacito condit: genimen equidem coexsistit
Deo, propterea quod etiam ejusdem essentiæ el
naturæ invariabiliter prorsus est cum ipso, et unus
Deus simul quod gignit et gignitur, ut ea neque
tempus a se inviccm, neque beneplacitum et voluntas, neque potentia, neque gloria, aut quidquam
aliud, dividat. Eodem modo se habet id quod procedit. Et ipsum enim essentialiter ex Deo et naturaliter procedit. Omne autem opificium procul re- p
cedit a divina exsistentia, quemadmodum etiam
ab artificis exsistentia quod ab arte factum est.
Prius enim exsistit artifor, quam res quæ ab ipso
ex arte efficitur. Omne autem effectum necessario
est posterius causa sua efficiente. Sed de his quidem
hactenus tantum dixisse sufficiat.
26. Quoniam autem supra firmamontum 276
copiosam esse aquam divina docet Scriptura ".
fleri autem non posse aliqui existimant, ut aqua
in convexitate sphæræ maneat, cum fluxa sit et
facile diffundatur et deorsum feratur; hi divinam
mente concipiant omnipotentem et omnium hominum cogitatione viribusque superiorem potentiam;
» Vide supra p. 40. 21 Gen. 1, 6; Ps. CXLVIII, 4.
του
κε'. Διὰ ταῦτ᾽ οὐκ ἔστιν ἅμα ποιητὴς ἅμα ποίημε
κατ' ἐνέργειαν· ἀλλ᾽ ἅμα ποιητής, ἅμα ποίημα
κατὰ τοὺς ποιητικοὺς λόγους και δημιουργικούς,
προαιωνίως ὑφεστῶτας ἐν τῷ δημιουργῷ καὶ συναϊδίους ὄντας αὐτῷ, θέλοντι μὲν ἀεὶ παράγειν καὶ
τὰ ποιήματα, διότι καὶ ἀεὶ ἀγαθός· τότε δὲ παρ
άγοντι, ὅτε τὰ παραγόμενα δύναται. Οὐδὲ γάρ
Ισχύουσι τῇ ἀπείρῳ τοῦ παράγοντος ὑπάρξει συνεί
ναι, τῷ μὴ Θεὸν εἶναι τούτων τὴν οὐσίαν, μηδ᾽ ἴσι
δυναμένην Θεῷ κατὰ τὸ τῆς ὑπάρξεως ἄπειρον. Ε.
μὲν γὰρ τῇ φύσει καὶ τῇ οὐσίᾳ παρῆγεν ὁ δημιουρ
γὸς τὰ δημιουργήματα, συνῆσαν ἂν ἐξ ἀνάγκη;
αὐτῷ, τῆς αὐτῆς αὐτῷ φύσεως ὄντα καὶ οὐσίας· ἐπεὶ
δὲ φύσει μὲν καὶ οὐσία γεννᾷ, θελήσει δὲ καὶ βου
λήσει δημιουργεῖ· τὸ γέννημα μὲν συνυπάρχει τῷ
Θεῷ, διότι καὶ τῆς αὐτῆς οὐσίας καὶ φύσεως ἀπαρ
αλλάκτως πάμπαν αὐτῷ καὶ Θεὸς εἰς ἐμοῦ τὸ γεν
νῶν καὶ τὸ γεννώμενον, μήτε χρόνου ταῦτ᾽ ἀπ' ἀλ
λήλων μερίζοντες, μήτε βουλήσεως καὶ θελήσεως,
μήτε δυνάμεως ἢ δόξης ἢ ἄλλου τῶν ὄντων τινός.
Ωσαύτως καὶ τὸ ἐκπορευόμενον, καὶ αὐτὸ γὰρ
οὐσιωδῶς ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ φυσικῶς ἐκπορεύεται.
Δημιούργημα δὲ πᾶν πόρρω πίπτει τῆς θεία;
ὑπάρξεως, ὥσπερ καὶ τῆς τοῦ τεχνίτου ὑπάρξεως το
τεχνούργημα - προϋπάρχει γὰρ ὁ τεχνίτης τοῦ ὑπ'
αὐτοῦ τεχνουργουμένου πράγματος· ὕστερον δὲ τῶν
αποτέλεσμα τῆς ἑαυτοῦ ποιητικῆς αἰτίας ἐξ ἀνάγκης.
᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ἐπὶ τοσοῦτον.
κς'. Ἐπεὶ δ' ἐπάνω τοῦ στερεώματος ὕδωρ εἶναι
πολυπληθὲς ἡ θεία διδάσκει Γραφή, τινὲς δ' ἀδύνατ
οἴονται τὴν τοῦ ὕδατος φύσιν μένειν ἐπὶ τοῦ κυρτού
τῆς σφαίρας, ῥυτὴν οὖσαν καὶ εὐδιάχυτον και
κατωφερῆ· τὴν θείαν ἐννοείτωσαν οὗτοι παντοδύνα
μον καὶ ὑπερδύναμον δύναμιν, ἥτις ἰσχὺν ἐνέθηκεν
ὑπερβάλλουσαν καὶ τῷ στερεώματι, κωλυτικὴν της
τῆς
col. 1229–1230page 352 of 548
PG 142:1229τοῦ ὕδατος ἐπὶ τὸ κάτω φορᾶς. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ στερέωμα κέκληται, ὡς στερεόν καὶ κραταιὸν καὶ ἀνένδοτον. Ἐκεῖνο μὲν οὖν τὸ ὕδωρ λεπτότατόν ἐστι καὶ κουφότατον, ώς προείρηται, παντὸς ὕδατος· ὅτι δημιουργική προστάξει κατά τινα οἷον διήθησιν τοῦ ὁμογενοῦς διακέκριται, καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν ὑδατηρά ποιότης ταῖς τοῦ πυρὸς ὁρμαῖς ἀντιπράττουσα. Δεδο σθω δὲ τὸ ὕδωρ ἐκεῖνο καὶ παχύτερον εἶναι καὶ βαρύ τερον καὶ κατωφερὲς καὶ φοινικὴν ἔχον ῥοπὴν πρὸς τὸ ἐπιπολάσαι τῇ γῇ, τί τὸ ἐντεῦθεν; Ἐπεὶ τοιαύτη ἐστὶν ἡ φύσις τοῦ στερεώματος οἴαπερ εἴρηται, περιλαμβάνει πᾶσαν τὴν σφαίραν καὶ ταύτης ἐξέχεται τὸν οἰκεῖον τόπον πανταχόθεν ζητοῦν, καὶ οὕτω ταύτῃ συμπεριφέρεται. Τὸ δ' ὅτι περιέσχε τὸν οὐ ρανὸν τοῦτον τὸν δεύτερον ἡ ὑπέρσοφος πρόνοια τῷ τοιούτῳ ὕδατι, δυνάμει προσεχώς είρηται. Ἐπεὶ τεῖν, ὡς ἂν ἐκ προσήκοντος διαστήματος ζωογονής ται και φωτίζηται καταλλήλως τὸ πᾶν, ἵνα μὴ ἄλλως γένηται φροῦδον διὰ τὴν ἀκμὴν τοῦ πυρὸς, ἔταξεν ὁ σοφὸς δημιουργός καὶ συνοχεὺς τοῦ παντός τὸ δηλωθὲν ὕδωρ ἄνωθεν ἀντικαθίστασθαι τῷ πυρί, καὶ διὰ τῶν ἐναντίων ποιοτήτων καταθραύειν τὰς δυνάμεις αὐτοῦ· καὶ οὕτω διαμένειν τὸ σύμπαν μέσ χρι συντελείας ἀδιαλώβητον.
τοῦ ὕδατος ἐπὶ τὸ κάτω φορᾶς. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ quae excellentissimam firmitudinem etiam firmaστερέωμα κέκληται, ὡς στερεόν καὶ κραταιὸν καὶ
ἀνένδοτον. Ἐκεῖνο μὲν οὖν τὸ ὕδωρ λεπτότατόν ἐστι
καὶ κουφότατον, ώς προείρηται, παντὸς ὕδατος· ὅτι
δημιουργική προστάξει κατά τινα οἷον διήθησιν τοῦ
ὁμογενοῦς διακέκριται, καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν ὑδατηρά
ποιότης ταῖς τοῦ πυρὸς ὁρμαῖς ἀντιπράττουσα. Δεδο
σθω δὲ τὸ ὕδωρ ἐκεῖνο καὶ παχύτερον εἶναι καὶ βαρύ
τερον καὶ κατωφερὲς καὶ φοινικὴν ἔχον ῥοπὴν πρὸς τὸ
ἐπιπολάσαι τῇ γῇ, τί τὸ ἐντεῦθεν; Ἐπεὶ τοιαύτη
ἐστὶν ἡ φύσις τοῦ στερεώματος οἴαπερ εἴρηται,
περιλαμβάνει πᾶσαν τὴν σφαίραν καὶ ταύτης ἐξέχεται τὸν οἰκεῖον τόπον πανταχόθεν ζητοῦν, καὶ οὕτω
ταύτῃ συμπεριφέρεται. Τὸ δ' ὅτι περιέσχε τὸν οὐ
ρανὸν τοῦτον τὸν δεύτερον ἡ ὑπέρσοφος πρόνοια τῷ
τοιούτῳ ὕδατι, δυνάμει προσεχώς είρηται. Ἐπεὶ
yàp òvayxalov ñv tò núp tŵv kvw owµȧtwinxpaτεῖν, ὡς ἂν ἐκ προσήκοντος διαστήματος ζωογονής
ται και φωτίζηται καταλλήλως τὸ πᾶν, ἵνα μὴ
ἄλλως γένηται φροῦδον διὰ τὴν ἀκμὴν τοῦ πυρὸς,
ἔταξεν ὁ σοφὸς δημιουργός καὶ συνοχεὺς τοῦ παντός
τὸ δηλωθὲν ὕδωρ ἄνωθεν ἀντικαθίστασθαι τῷ πυρί,
καὶ διὰ τῶν ἐναντίων ποιοτήτων καταθραύειν τὰς
δυνάμεις αὐτοῦ· καὶ οὕτω διαμένειν τὸ σύμπαν μέσ
χρι συντελείας ἀδιαλώβητον.
mento indidit, quo aqua cohibeatur, ne deorsum
laberetur. Eapropter enim etiam: firmamentum eșt
vocatum, quod firmum sit et validum, minimeque
cedens. la igitur aqua tenuissima et levissima
est, ut aute dictum, omnium aquarum; quia conditoris jussu secundum aliquam veluti distillatinnem ab ea quæ ejusdem generis, segregata est; et
ut simpliciter dicam, aquea qualitas impetibus ignis
obsistens. Datum autem fuerit, quod illa aqua
etiam crassior et gravior sit, et deorsum labilis
naturalemque habeat inclinationem, ut terræ posset incumbere: quid inde amplits? Quoniam hæc
est natura firmamenti quæ dicta est, totam sphæram ambit, et ab ea suspenditur suum undiquaque
locum quæreus, et sic cum ipša pariter circumfertur. Qua autem 277 de causa cœlum hoc secundum omnem sapientiam exsuperans divina providentia, ejuscemodi aqua continuerit, paulo ante
potestate dictum est. Quoniam enim necessarium
erat, ut ignis superioribus corporibus dominaretur, ut ita ex conveniente intervallo vitam et lumen
consentanee accipiat universum; me secus fiat
evanidum propter ignis vehementiam; ideosapiens
universi conditor et sustentator expositam aquam
sic collocavit, ut superne igni obsisteret, et contrariis qualitatibus vires ipsius infringeret; ac ita
totum universum ad consummationem usque illabefactatum permaneret.
SYNOPSIS CAPITIS XXV,
tur.
QUOD EST DE ÆTHERE ET STELLIS.
1. Quid sit æther et unde dicatur. 2. Corpus ætherium universum etsi est ejusdem naturæ; in æthere
tamen el stellis quoad densitatem et colorem est differentia, quanquam in ipsis stellis quoad colore»
tantum, ut quæ pariter omnes densæ sint.. 3. Stella sunt rolundæ, ut exemplo lunæ arguitur, quam
rotundam esse illuminationes et apparitiones ejus testantur. 4. Stella singulæ quia ejusdem naturæ
et figure 278 sunt cum cœlo, peculiariter circa suum axem el centrum, ut Platoni et auctori videtur, moventur. 5. Primæ sphæræ, id est primi mobilis Unus tantum est motus; sphæræ
stelliferæ, id est, firmamenți duplex; stellarum ipsarum cum fixarum tum erraticarum tri.
plex,
ut auctori Platonem sequenti videtur. 6. Causa quare stellæ aliæ inerrantes seu
fixa, aliæ erraticæ dicta sint. 7. Quare stella polaris immobilis videatur; unde etiam polus borealis appellatur; qua occasione poli definiuntur. 8. Concludit de motibus stellarum tum inerrantium tum erraticarum. - 9. Numerus et magnitudo et ordo sphærarum planetariarum, ipsorumque
etiam planetarum nomina et motus periodici exponuntur. 10. În primis hic etiam de natura corporis
solaris disseritur. 11. Paralleli, id est, æquidistantes circuli in apparente cœlo, id est, firmamento,
primo concipiuntur quinque, æquinoctialis, duo tropici, arcticus es antarcticus, qui in textu describun-i
12. lidem inter se invicem conferuntur, æquinoctialis et tropici ubique iidem sunt, sed arclici et
antarctici variant, modo mujores, modo minores, donec alicubi prorsus evanescant; omnes autem paralleli eosdem cum sphæra polos habent. 13. Zodiacus qualis et quantus sit circulus, et cur ita dictus.
et quomodo in tres alios circulos subdividatur. 14. Horizon quis et quantus circulus, cur ita dictus,
et cur mundum 279 aliosque maximos circulos in duas æquales partes dividat. 15. Porisma.
Erratice stelle omnes inordinato et temerario motu non moventur; sed sol quidem semper sub Zodiaci
medio circulo, qui etiam ecliptiea vocatur; cæteri autem planetæ ultra et citra illum circulum, sed tamen
singuli intra certos limites sub Zodiaco moventur. 16. Limites illi digressionis planetarum a medio
Zodiaci circulo sive ab ecliptica determinantur. 17. Planeta omnes, præter solem, propter digressiones suas a medio circulo Zodiaci alias alte deprimi, alias humiliter deprimi, alios humiliter
attolli, alias alte attolli dicuntur. - 18. Planetæ ad se invicem quinque figurationibus, quas etiam aspeclus vocant, figurantur, quæ etiam geometrice et arithmetice in textu declarantur.
19. Tres superiores planeta, nempe h, 4 et ♂ itemque omnes istarum figurationum seu aspectuumdifferentias ad solen
subeunt,at Qet & non item. 20. Planeta singuli quantum temporis spatium requirant ad conjunctivnem cum sole subeundam. 21. Duodecim signorum nomina et characteres seu fiyuræ. 22. Quibus
in punctis signorum et quibus anni temporibus sol æquinoctia et conversiones quæ alio respectu etiam
solstitia vocantur, faciat. 23. Quibus mensibus et diebus sol reliqua octo signa præter quatuor cardinalia, de quibus antea dictum, ingrediatur, secundum 280 quidem calculum veteriorem quo auctor
24. Divisio Zodiaci secundum longitudinem, quippe qui dividitur in duodecim signa, et:ignum in triginta partes seu gradus, hoc est, in tres decurias partium seu graduum, gradus in sexugin a
minuta prima, minutum priɛum in sexaginta secunda, secundum in sexaginta tertia, el sic deincers,
usus est.
col. 1231–1232page 353 of 548
PG 142:1231ευμέ. ΚΕΦΑΛ. ΚΕ. Περὶ αἰθέρος καὶ ἀστέρων. α'. Τὸ διήκον ἀπὸ τῆς κυρτῆς ἐπιφανείας τοῦ στερεώματος τοῦ κοίλου τῆς σεληνιακής σφαίρας, τοῦτο δὴ καλεῖται σύμπαν αἰθὴρ, ἐκ τοῦ αἰεὶ θεῖν τὴν κλῆσιν λαβόν. Φέρεται γὰρ ὀξυτάτην καὶ ἄλη στον φορὰν φυσικῶς καὶ ἵν' εἴπω κατ' όνομα διηνεκῶς τρέχει. β'. Τοῦτο δὴ τὸ αἰθέριον ὅλον σῶμα καὶ πάντας τοὺς ἀστέρας τῆς αὐτῆς οὐσίας καὶ φύσεως εἶναίφασιν οἱ τῶν φυσικῶν δοκιμώτεροι. Πλὴν ἔστιν εναργῶς ἐν αἰθέρι καὶ ἄστρασι διαφορά κατά τε πυκνότητα καὶ χρωματισμόν. ᾿Αλλὰ ταῦτα περί φύσ σιν εἰσὶν, οὐ φύσεις. Οὐδὲ γὰρ οὐδ᾽ ὁ παχὺς ἀὴρ καὶ μελάντερος εκσταίη ἂν τῆς ἀερίου φύσεως διὰ την πυκνότητα καὶ τὸν χρωματισμόν. Ἡ μὲν οὖν ἀπλανής δοκοῦσα καὶ λεγομένη σφαίρα πυκνότητας μετέχει και χρώματος ηρέμα λαμπροῦ. Μανόταται δὲ καὶ διαφανεῖς καὶ ἀχρωμάτιστοι παντελῶς αἱ πλανώμεναι σφαίραι τυγχάνουσιν· οἱ δ' ἀστέρες πυκνοί τε καὶ λαμπροὶ πάντες εἰσίν. ᾿Αλλὰ κατὰ τὴν πυκνότητα μὲν οὐκ ἂν ἀλλήλων διοίσοιεν (όσος γὰρ τῶν ἀστέρων υποτρέχειν ἀστέρας δύνανται, πάντες ὁμοίως ταῖς ὄψεσιν ἐπιπροσθοῦσιν ὑμῖν· ὡς μηδόλως ἰσχύειν ἡμᾶς ὁρᾷν τοὺς ὑφ᾽ οίων δή τινων αστέρων ὑπ'τρεχομένους ἀστέρας)· κατὰ δὲ τὴν λαμπρότητα πολλή τίς ἐστιν ἡ τῶν ἀστέρων πρὸς ἀλλήλους διαφορά. γ'. Σχήμα δὲ κέκτηνται καὶ αὐτοὶ σφαιρικόν, καθὼς ἀπὸ τῆς σελήνης φαίνεται τοῦτο σφαιροειδούς μαρτυρουμένης ἐκ τῶν αὐτῆς φωτισμῶν. Εἰ δὲ σφαιροειδὴς ἡ σελήνη, καὶ οἱ λοιποὶ ἀστέρες εἶεν ἂν πάντως σφαιροειδείς. Τῆς αὐτῆς γὰρ φύσεως ἅπαν τες. δ. Εἰ δὲ καὶ τῷ οὐρανῷ τῆς αὐτῆς κεκοινωνήκασι φύσεως, καὶ τῷ αὐτῷ μεμόρφωνται σχήματι τῶν εὐλογωτάτων, αὐτούς, ὡς ὑπολαμβάνει Πλά των, καὶ τὴν αὐτὴν κίνησιν ἔχειν τῷ οὐρανῷ καὶ κατὰ φύσιν ἕκαστον αὐτῶν ὁμαλῶς καὶ ἐγκυκλίως περὶ τὸ ἑαυτοῦ κέντρον καὶ τὸν οἰκεῖον ἄξονα στρέ φεσθαι. ε'. Τούτων οὕτως ἐχόντων ἡ πρώτη μὲν καὶ ἄναστρος σφαίρα καὶ ὄντως ἀπλανής, μίαν καὶ ἁπλῆν κινουμένη κίνησιν τὴν ἀπ' ἀνατολῶν εἰς δυσμάς ἑαυτῇ συμπεριάγει τὰς ἄλλας ἀπάσας. Ἡ δὲ τὸ πλῆθος φέρουσα τῶν ἀστέρων καὶ δοκοῦσα
usque dum ad duodecima minuta ab astrologis pervenitur, tametsi alias secundum physicam in infinitum
omnis magnitudo dividi possit. 23. Perimeter seu ambitus firmamenti colligitur ex partium circumferentiis. 26. Es diametri firmamenti quantitas in partibus seu gradibus investigatur et colligitur.
27. Causa finalis quare primi mobilis sphæræ suis motibus propriis reliquæ contranitantur. 28. Duodecim Zodiaci segmenta, quæ etiam signa vocantur, non unius et ejusdem temperamenti veteres astrologi
ut Ptolemæus etiam tradiderunt. 29. Idem de planetis judicarunt. 30. Planetis etiam suas domos, soli et lunæ singulas, cæteris quinque binas tribuerunt; quin et omnibus septem insuper et exaliationes, et dejectiones et adversilates seu detrimenta assignaruni, ut exemplo solis hoc loco declaratur.
31. Ratio quare domos, exaltationes, et dejectiones et adversitates seu detrimenta, non tantum soli, sed
etiam cæteris planetis, attribuerint. 32. Causa quare suli et luna 281 singulas tantum domos, non
eliam binas adjudicaverint, ut reliquis quidem planetis. 35. In specie etiam reliquorum planetarum
domos, exaltationes, dejectiones et adversitates seu detrimenta recensel.
CAPUT XXV.
De æthere et stellis.
1. Quod a convexa dirmamenti superficie ad lunaris usque sphæræ concavitatem penetrat: hoc
scilicet universum æther appellatur ", a perpetuo
cursa appellatione desumpta. Celerrimo enim et
incessabili motu naturaliter movetur, et, ut ratione nominis habita dicam, assidue currit.
2. lloc sane corpus ætherium universum et
omues stellas, essentiæ et naturæ ejusdem esse dicunt probatiores physici”. Nihilominus tamen manifesto in athere et stellis, cum quead densitatem,
tum quoad colorem est differentia. Verum lae
circa naturam, non naturæ sunt. Neque enim
crassus et nigrior aer ab aeria natura propter
colorem discesserit. Illa igitur
densitatem el
sphæra, quæ inerrans videtur ac dicitur, densitatis
et coloris mediocriter lucidi est particeps; at sph.-
ræ errantes, rarissimæ et perspicuæ et coloris omnino expertes; stellæ autem omnes et densæ sunt
et lucida. Caeterum quoad densitatem 282 quidem nihil differuat (quotquot enim stellæ stelJas subire possunt, simili omnes ratione visum
nobis intercipiunt, ut nequaquam videre nos possimus ullas stellas, quas aliæ qualescunque subeunt); at quoad splendorem multa est stellarum
ad se invicem differentia.
3. Sed et ipsæ ûguram habent sphæricam, quemadmodum hoc a luna apparet, quam ipsius illuminationes forbicularem esse testantur. Quod si
autem luna orbicularis est, et cæteræ stellæ orbiculares
ευμέ.
erunt. Ejusdein enim omnes naturæ
4. Quod si vero eadem cum coelo natura communicant, eademque figura prædita sunt; rationi
consentaneum est in primis, ipsas, ut Plato existimat *, eundem cum cœlo motum habere, et unam
earum quamque secundum naturam æquabiliter
et in circulum circa suum centrum et axem proprium converti
Περὶ αἰθέρος καὶ ἀστέρων.
α'. Τὸ διήκον ἀπὸ τῆς κυρτῆς ἐπιφανείας τοῦ
στερεώματος τοῦ κοίλου τῆς σεληνιακής σφαίρας,
τοῦτο δὴ καλεῖται σύμπαν αἰθὴρ, ἐκ τοῦ αἰεὶ θεῖν
τὴν κλῆσιν λαβόν. Φέρεται γὰρ ὀξυτάτην καὶ ἄλη
στον φορὰν φυσικῶς καὶ ἵν' εἴπω κατ' όνομα διηνε
κῶς τρέχει.
β'. Τοῦτο δὴ τὸ αἰθέριον ὅλον σῶμα καὶ πάντας
τοὺς ἀστέρας τῆς αὐτῆς οὐσίας καὶ φύσεως εἶναί
φασιν οἱ τῶν φυσικῶν δοκιμώτεροι. Πλὴν ἔστιν
εναργῶς ἐν αἰθέρι καὶ ἄστρασι διαφορά κατά τε
πυκνότητα καὶ χρωματισμόν. ᾿Αλλὰ ταῦτα περί φύσ
σιν εἰσὶν, οὐ φύσεις. Οὐδὲ γὰρ οὐδ᾽ ὁ παχὺς ἀὴρ
καὶ μελάντερος εκσταίη ἂν τῆς ἀερίου φύσεως διὰ
την πυκνότητα καὶ τὸν χρωματισμόν. Ἡ μὲν οὖν
ἀπλανής δοκοῦσα καὶ λεγομένη σφαίρα πυκνότητας
μετέχει και χρώματος ηρέμα λαμπροῦ. Μανόταται
δὲ καὶ διαφανεῖς καὶ ἀχρωμάτιστοι παντελῶς αἱ
πλανώμεναι σφαίραι τυγχάνουσιν· οἱ δ' ἀστέρες
πυκνοί τε καὶ λαμπροὶ πάντες εἰσίν. ᾿Αλλὰ κατὰ
τὴν πυκνότητα μὲν οὐκ ἂν ἀλλήλων διοίσοιεν (όσος
γὰρ τῶν ἀστέρων υποτρέχειν ἀστέρας δύνανται,
πάντες ὁμοίως ταῖς ὄψεσιν ἐπιπροσθοῦσιν ὑμῖν· ὡς
μηδόλως ἰσχύειν ἡμᾶς ὁρᾷν τοὺς ὑφ᾽ οίων δή τινων
αστέρων ὑπ'τρεχομένους ἀστέρας)· κατὰ δὲ τὴν
λαμπρότητα πολλή τίς ἐστιν ἡ τῶν ἀστέρων πρὸς
ἀλλήλους διαφορά.
γ'. Σχήμα δὲ κέκτηνται καὶ αὐτοὶ σφαιρικόν,
καθὼς ἀπὸ τῆς σελήνης φαίνεται τοῦτο σφαιροειδούς
μαρτυρουμένης ἐκ τῶν αὐτῆς φωτισμῶν. Εἰ δὲ
σφαιροειδὴς ἡ σελήνη, καὶ οἱ λοιποὶ ἀστέρες εἶεν ἂν
πάντως σφαιροειδείς. Τῆς αὐτῆς γὰρ φύσεως ἅπαν
τες.
δ. Εἰ δὲ καὶ τῷ οὐρανῷ τῆς αὐτῆς κεκοινωνήκασι
φύσεως, καὶ τῷ αὐτῷ μεμόρφωνται σχήματι·
τῶν εὐλογωτάτων, αὐτούς, ὡς ὑπολαμβάνει Πλάτων, καὶ τὴν αὐτὴν κίνησιν ἔχειν τῷ οὐρανῷ καὶ
κατὰ φύσιν ἕκαστον αὐτῶν ὁμαλῶς καὶ ἐγκυκλίως
περὶ τὸ ἑαυτοῦ κέντρον καὶ τὸν οἰκεῖον ἄξονα στρέ
φεσθαι.
5. Quæ cum ita se habeant, prima quidem et stel- ε'. Τούτων οὕτως ἐχόντων ἡ πρώτη μὲν καὶ
larum expers sphæra, vereque inerrans, duin uno ἄναστρος σφαίρα καὶ ὄντως ἀπλανής, μίαν καὶ
et simplici motu ab ortibus ad occasus movetur, ἁπλῆν κινουμένη κίνησιν τὴν ἀπ' ἀνατολῶν εἰς
secum alias omnes chreumagit: illa autem que
δυσμάς ἑαυτῇ συμπεριάγει τὰς ἄλλας ἀπάσας. Ἡ
stellarum gestat copiam, quæque inerrans videtur δὲ τὸ πλῆθος φέρουσα τῶν ἀστέρων καὶ δοκοῦσα
is 1 De caelo c. 3. ss gt De caelo c. 7; Jov. Pont. lib. n de rebus calestibus.
lib. 11 de rebus coelestibus p. 144, 148, 149. Sed contra Aristoteles De vuelo c. 9.
Ita etiam Jov. Pont.
col. 1233–1234page 354 of 548
PG 142:1233καὶ λεγομένη ἀπλανής δύο κινεῖται κινήσεις ἀν τιρρόπους ὁμοῦ· μίαν μὲν οἰκείαν τὴν ἐκ δυ σμῶν πρὸς ἀνατολὰς, ἥτις καὶ ἀνεπαίσθητός ἐστι διὰ τὴν τῆς βραδυτητος ὑπερβολήν· ἑτέραν δὲ τὴν τῆς πρώτης σφαίρας, καθ᾽ ἦν ἐξ ἀνατολῶν ὀξυτάτως συμπεριάγεται πρὸς δυσμάς. Οἱ δ᾽ ἀστέρες οἱ και λούμενοι ἁπλανεῖς τρεῖς ἂν κινοῖντο κινήσεις· τὴν οἰκείαν δίνησιν καὶ τὴν μετὰ τῆς σφαίρας ᾗπερ ἐν δέδενται περιφοράν, καὶ τὴν διὰ τῆς κυρίως ἁπλα νοῦς ἀντιπεριαγωγήν. Ὡσαύτως κἀπὶ τῶν ἐφεξῆς Έχει σφαιρῶν καὶ τῶν ἐν ταύταις ἀστέρων· αἱ μὲν γὰρ δύο κινήσεις κινοῦνται τὰς ἀντιῤῥόπους οἱ δ' ἀστέρες πρὸς ταῖς τοιαύταις κινήσεσι κινοῖντ' ἂν καὶ τὴν ἐν ἑαυτοῖς, ὡς ἐπὶ τῶν ἀπλανῶν εἴ. ρηται. ς'. Πλάνητες γὰρ οἱ προσεχώς δεδηλωμένοι κατ ωνομάσθησαν διὰ τὸ ἔκδηλον τῆς μετὰ τῶν οἰκείων σφαιρῶν ἀντιφορᾶς τῇ πρώτῃ σφαίρᾳ καὶ κατ' ἀλή θειαν ἁπλανεῖ· καθάπερ ἡ πληθὺς τῶν ἄλλων ἀστές ρων ἁπλανής κέκτηται διὰ τὸ ἄδηλον τῆς τοιαύτης ἀντιφορᾶς. Περιαγομένου τοίνυν τοῦ στερεώματος ἐξ ἀνατολῶν εἰς δυσμάς, ἀναγκαίως καὶ οἱ ἀπλανεῖς τῶν ἀστέρων τούτῳ συμπεριάγονται μηδεμίαν ἔχον τες ἰδίαν κίνησιν μεταφορητήν. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ τοὺς αὐτοὺς ἀεὶ κατέχουσι τόπους, καὶ οὐδέ ποτε τὴν ἀπ' ἀλλήλων ἀπόστασιν ἐναλλάσσουσιν. ζ'. Οὕτω δὲ κινουμένων πάντων ἀστέρων τῶν ἁπλα νῶν, εἷς μόνος ἀστὴρ ὁρᾶται πρὸς ἄρκτον ἀκίνητος οὐχ ὅτι μετὰ τῆς σφαίρας τοῦ στερεώματος οὐ περι φέρεται καὶ αὐτὸς, ἀλλ' ὅτι τῶν δύο τοῦ ἄξονος ἄκρων περὶ ἂν ἡ σφαίρα στρέφεται· τὸ ἓν ἄκρον οὗτος ὑπάρχει τὸ βόρειον· ὅθεν καὶ βόρειος πόλος ὠνόμασται· πόλοι γὰρ τὰ πέρατα καλοῦνται του ἄξονος. Πόλος οὖν ὑπάρχων τῆς τοῦ στερεώματος σφαίρας ὁ εἰρημένος ἀστὴρ, στρεφομένου τοῦ στε ρεώματος καὶ αὐτὸς ἀναγκαίως συμπεριστρέφεται. Περὶ ἑαυτὸν δὲ πάσχων τὴν στροφὴν ὡς ἄκρον τοῦ ἄξονος, ἀκίνητος τῇ αἰσθήσει δοκεῖ, καθὰ καὶ πάν τες ἀστέρες ἀσυμφανῶς ἡμῖν δύναιντο ποιεῖν τὴν ἐν ἑαυτοῖς συστροφήν. η΄. Οὕτω μὲν οὖν οἱ ἀπλανεῖς ἀστέρες καὶ τὴν ἐξ ἀνατολῶν κίνησιν καὶ τὴν ἐκ δυσμῶν τῇ σφαίρα συγκινοῦνται τοῦ στερεώματος. Ἀλλὰ δὴ καὶ οἱ πλάνητες ἑτέραις σφαίραις ἐνδεδεμένοι, ἕκαστος τῇ ἑαυτοῦ, καὶ τὴν προς δυσμάς φέρονται, καὶ τὴν πρὸς ἀνατολάς, μετὰ τῶν οἰκείων σφαιρών. θ'. Αἱ πᾶσαι δὲ σφαίραι των πλανήτων ἑπτά είν σιν, ἄνισα τὰ μεγέθη φέρουσαι πρὸς ἀλλήλας περιέχει γὰρ ἡ πρώτη τὴν δευτέραν, καὶ ἡ δευτέρα τὴν μετ᾿ αὐτήν· καὶ τοῦτο μέχρι τῆς τελευταίας καὶ οὕτως ἐξ ἀνάγκης αἱ περιέχουσαι μείζους τῶν περιεχομένων εἰσί. Πρώτη μὲν οὖν μετὰ τὴν δοκοῦ. σαν καὶ λεγομένην ἀπλανή σφαίραν ἡ τοῦ Κρόνου ἐστὶ τοῦ καλουμένου καὶ φαίνοντος τριακονταετεί χρόνῳ ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ εἰς τὸ αὐτὸ ἀποκαθισταμένη διά
καὶ λεγομένη ἀπλανής δύο κινεῖται κινήσεις ἀν- et dicitur, duobus simul motibus sibi obviantibus
τιρρόπους ὁμοῦ· μίαν μὲν οἰκείαν τὴν ἐκ δυσμῶν πρὸς ἀνατολὰς, ἥτις καὶ ἀνεπαίσθητός ἐστι
διὰ τὴν τῆς βραδυτητος ὑπερβολήν· ἑτέραν δὲ τὴν
τῆς πρώτης σφαίρας, καθ᾽ ἦν ἐξ ἀνατολῶν ὀξυτάτως
συμπεριάγεται πρὸς δυσμάς. Οἱ δ᾽ ἀστέρες οἱ και
λούμενοι ἁπλανεῖς τρεῖς ἂν κινοῖντο κινήσεις· τὴν
οἰκείαν δίνησιν καὶ τὴν μετὰ τῆς σφαίρας ᾗπερ ἐνδέδενται περιφοράν, καὶ τὴν διὰ τῆς κυρίως ἁπλανοῦς ἀντιπεριαγωγήν. Ὡσαύτως κἀπὶ τῶν ἐφεξῆς
Έχει σφαιρῶν καὶ τῶν ἐν ταύταις ἀστέρων· αἱ
μὲν γὰρ δύο κινήσεις κινοῦνται τὰς ἀντιῤῥόπους·
οἱ δ' ἀστέρες πρὸς ταῖς τοιαύταις κινήσεσι κινοῖντ'
ἂν καὶ τὴν ἐν ἑαυτοῖς, ὡς ἐπὶ τῶν ἀπλανῶν εἴ.
ρηται.
ς'. Πλάνητες γὰρ οἱ προσεχώς δεδηλωμένοι κατωνομάσθησαν διὰ τὸ ἔκδηλον τῆς μετὰ τῶν οἰκείων
σφαιρῶν ἀντιφορᾶς τῇ πρώτῃ σφαίρᾳ καὶ κατ' ἀλή
θειαν ἁπλανεῖ· καθάπερ ἡ πληθὺς τῶν ἄλλων ἀστές
ρων ἁπλανής κέκτηται διὰ τὸ ἄδηλον τῆς τοιαύτης
ἀντιφορᾶς. Περιαγομένου τοίνυν τοῦ στερεώματος
ἐξ ἀνατολῶν εἰς δυσμάς, ἀναγκαίως καὶ οἱ ἀπλανεῖς
τῶν ἀστέρων τούτῳ συμπεριάγονται μηδεμίαν ἔχον
τες ἰδίαν κίνησιν μεταφορητήν. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ
τοὺς αὐτοὺς ἀεὶ κατέχουσι τόπους, καὶ οὐδέ
ποτε τὴν ἀπ' ἀλλήλων ἀπόστασιν ἐναλλάσσουσιν.
ζ'. Οὕτω δὲ κινουμένων πάντων ἀστέρων τῶν ἁπλανῶν, εἷς μόνος ἀστὴρ ὁρᾶται πρὸς ἄρκτον ἀκίνητος·
οὐχ ὅτι μετὰ τῆς σφαίρας τοῦ στερεώματος οὐ περιφέρεται καὶ αὐτὸς, ἀλλ' ὅτι τῶν δύο τοῦ ἄξονος
ἄκρων περὶ ἂν ἡ σφαίρα στρέφεται· τὸ ἓν ἄκρον
οὗτος ὑπάρχει τὸ βόρειον· ὅθεν καὶ βόρειος πόλος
ὠνόμασται· πόλοι γὰρ τὰ πέρατα καλοῦνται του
ἄξονος. Πόλος οὖν ὑπάρχων τῆς τοῦ στερεώματος
σφαίρας ὁ εἰρημένος ἀστὴρ, στρεφομένου τοῦ στε
ρεώματος καὶ αὐτὸς ἀναγκαίως συμπεριστρέφεται.
Περὶ ἑαυτὸν δὲ πάσχων τὴν στροφὴν ὡς ἄκρον τοῦ
ἄξονος, ἀκίνητος τῇ αἰσθήσει δοκεῖ, καθὰ καὶ πάν
τες ἀστέρες ἀσυμφανῶς ἡμῖν δύναιντο ποιεῖν τὴν ἐν
ἑαυτοῖς συστροφήν.
movetur; uno quidem 283 proprio, quo ab ortibus ad occasus [cietur], qui etiam propter summam tarditatem insensibilis est; altero vero, qui
primae spharm est, quo ab ortibus ad occasus
pernicissime circumagitur; stellæ denique que
Inerrantes vocantur, tribus moventur motibus,
circumgyratione propria et conversione cum
sphaera cui llligatæ sunt; et ejus sphære, quæ
proprie inerrans dicitur, circumactione contraria.
Eodem modo etiam cum sphæris quæ deinceps
sunt, earumdemque stellis comparatum est. Illæ
enim duobus motibus obnitentibus moventur;
stellæ autem ad hos motus etiam alio in seipsis
moventur, ut de inerrantibus dictum est.
6. Errantes enim, modo declarat (stella] nom
minatæ sunt, quod carum in suis sphæris prinıæ
et revera inerranti sphæræ contrarius motus inanifestus sit: quemadmodum aliarum stellarum
multitudo inerrans vocata est, quod contrarius
istiusmodi motus occultus sit. Cum ergo firmamentum ex ortibus in occasus circumagitur, necessario etiam cum hoc inerrantes [fixæ] stellæ
circumaguntur, cum proprium motum translatitium non habeant. Eapropter enim etiam eadem
semper 284 loca obtinent, nec unquam a se invicem intercapedineın immutant.
7. Cum autem inerrantes stellæ ita omnes moveantur, una sola stella ad septentrionem immobilis conspicitur; non quod cum sphæra firmamenti non circumferatur ipsa quoque, sed quod
duorum axis extremorum circa quæ sphæra convertitur, alterum extremum boreale hæc stella?
exsistat, unde etiam polus borealis vocabatur:
poli enim extremitates axis vocantur. Cum ergo
dicta stella sphæræ firmamenti polus exsista!,
vertente firmamento et ipsa simul necessario eircumvertitur. Quoad autem, ut axis extremum,
circa se conversionem sustinet, immobilis videtur
sensu: quemadmodum etiam omnes stella ut
a nobis hoc non animadvertatur suam intra se
conversionem facere possunt.
η΄. Οὕτω μὲν οὖν οἱ ἀπλανεῖς ἀστέρες καὶ τὴν ἐξ
ἀνατολῶν κίνησιν καὶ τὴν ἐκ δυσμῶν τῇ σφαίρα
συγκινοῦνται τοῦ στερεώματος. Ἀλλὰ δὴ καὶ οἱ
πλάνητες ἑτέραις σφαίραις ἐνδεδεμένοι, ἕκαστος τῇ
ἑαυτοῦ, καὶ τὴν προς δυσμάς φέρονται, καὶ τὴν πρὸς
ἀνατολάς, μετὰ τῶν οἰκείων σφαιρών.
θ'. Αἱ πᾶσαι δὲ σφαίραι των πλανήτων ἑπτά είν
σιν, ἄνισα τὰ μεγέθη φέρουσαι πρὸς ἀλλήλας·
περιέχει γὰρ ἡ πρώτη τὴν δευτέραν, καὶ ἡ δευτέρα
τὴν μετ᾿ αὐτήν· καὶ τοῦτο μέχρι τῆς τελευταίας
καὶ οὕτως ἐξ ἀνάγκης αἱ περιέχουσαι μείζους τῶν
περιεχομένων εἰσί. Πρώτη μὲν οὖν μετὰ τὴν δοκοῦ.
σαν καὶ λεγομένην ἀπλανή σφαίραν ἡ τοῦ Κρόνου
ἐστὶ τοῦ καλουμένου καὶ φαίνοντος τριακονταετεί
χρόνῳ ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ εἰς τὸ αὐτὸ ἀποκαθισταμένη διά
so Arist. de mundo c. 2; Ptolonæus Almagesti lib.
8. Sic igitur inerrantes quident stellæ et eo qui
ex ortibus est motu, et eo qui ex occasibus, cunt
sphæra firmamenti simul moventur. Sed et errantes, quæ aliis splræris illigatæ sunt, suis singula,
et eo qui ad occasus est, et eo qui ad ortus, cum
spharis suis propriis [motu] moventur.
9. Omnes autem sphæræ errantium stellarum
septem sunt, quæ inæquales ad se invicem habent
magnitudines. 285 Nam prima, secundam; et
secunda, sequentem continet; et hoc usque ad
ultimam; atque ita contimentes contentis necessario majores sunt. Pust eam igitur sphæram quae
videtur et dicitur inerrans, prima est Saturni, `qui
etiam Phænon vocatur, quæ motu erratico per
triginta annorum spatium ab eodem [puncto] ad
1x, c. 1 et 5; Cleom. lib. 1, c. 3.
col. 1235–1236page 355 of 548
PG 142:1235τῆς πεπλανημένης κινήσεως. Ἐντὸς δὲ ταύτης ή τοῦ Διὸς, τοῦ καὶ Φαέθοντο, δωδεκαετία τὴν ὅλην ἀπεργαζομένη περιστροφήν. Εν ταύτῃ τοῦ πυρόεντος "Αρεος ή σφαίρα περιλαμβάνεται, ἀτακτοτέραν ποιουμένη τὴν κίνησιν. Δοκεῖ δὲ καὶ αὕτη διετία και πέντε μησί, καὶ πρὸς ὁλοτελῶς περιστρέφεσθα:. Μετὰ ταύτην ἡ τοῦ ἡλίου, μέση τεταγμένη πασῶν, καὶ δι' ἐνιαυτοῦ τὴν ἅπασαν απαρτίζουσα περιφορὰν ήγουν διὰ νυχθημέρων τριακοσίων ἑξηκονταπέντε καὶ τετάρτου. Αὕτη μὲν οὖν ἡ ἐνιαυσιαία τῆς ηλιακής σφαίρας περιφορὰ τὰς ὥρας ἀποτελεῖ· ἡ δὲ σὺν τῇ ἀπλανεί περιαγωγὴ τὰς ἡμέρας καὶ τὰς νύκτας ποιεῖ μετὰ τὴν ἡλιακὴν σφαίραν ἡ τῆς Αφροδίτης. Εωσφόρος ὁ ἀστὴρ οὗτος καλεῖται ἀλλὰ καὶ Εσπερος· τὸ μὲν τῆς τοῦ ἡλίου προανίσχων " ἐπιτολῆς, τὸ δὲ τοῦ ἡλίου καταδυομένου, φαινόμενος οὔτε τὴν συναφὴν τοῦ αἰθέρος πρὸς τὸ ὑπέκ πρὸς δυσμαῖς. Ἡ τοιαύτη σφαίρα την περίοδον ποιεῖται κατὰ μέν τινας τῶν φυσικῶν ἐνιαυσιαίαν κατὰ δέ τινας ἐν ὀκτὼ μησί. Καλοῦσι δέ τινες τὴν Αφροδίτη καὶ Φωσφέρον. Μετὰ τὴν τῆς Αφρος της σφαίραν ἡ τοῦ Ἑρμοῦ τοῦ καὶ στίλβοντος ἐν ἐξ μησὶ καὶ ἡμέραις ἐξ τὴν ἰδίαν ποιουμένη περιστροφὴν. Υπείληπται δέ τισιν ἐνιαυσιαίαν καὶ αὕτη τὴν περίοδον ἐκτελεῖν. Ακριβέστεροι δὲ μᾶλλον δοκοῦσιν οἱ ἐλάττονα τοῦ ἐνιαυτοῦ ταῖς προσεχῶς εἰρημέναις δυσὶ σφαίραις τὸν τῆς φυσικῆς περιφοράς χρό τον ἀποφηνάμενοι, κατὰ τὴν τάξιν τῆς πρὸς τὰς ἄλλας σφαίρας αὐτῶν ὑποβάσεως. Ὑστάτη δὲ πα τῶν τῶν σφαιρῶν ἡ τῆς σελήνης ἐστί, κατ' αὐτὴν καυμα. ι. Διὸ καὶ αὐτὸ τὸ τῆς σελήνης σῶμα ζοφερόν ἐστι καθ' αὐτό, πρὸς τὸ πέρας ὃν τοῦ αἰθέρος· τό γε τεθολωμένον ὡς πρὸς τὸ ὑπέκκαυμα τι συμμιγὲς. Πέφυκε μέντοι τὸ τοιοῦτον σῶμα τῆς σελήνης τὸ ζοφῶδες καὶ ἀλαμπὲς παρὰ τῆς ἡλιακῆς λαμπηδόνος φωτίζεσθαι. Αὕτη τῆς σελήνης ή σφαίρα ἐν ἑπτὰ καὶ εἴκοσιν ἡμέραις και πως ἡμίσει μιᾶς ἡμέ ρας τὴν οἰκείαν ἀνύει περιφοράν. Σμικροτάτη γάρ ἐστι τῶν ὅλων σφαιρών. ια΄. Κύκλοι δὲ πέντε παράλληλοι νοοῦνται κατά τὸν οὐρανὸν τοῦτον δὴ τὸν φαινόμενον· εἷς μὲν κύ κλος μέγιστος ὁ εἰς δύο τέμνων ἴσα τὴν σφαίραν· δ; καὶ ἰσημερινὸς ὀνομάζεται. Τούτου δ' ἑκατέρωσε δύο κύκλοι, τοῦ μὲν ἰσημερινοῦ μείονες, ἴσοι δ' ἀλλή λοις. Καλοῦνται δὲ τροπικοὶ ὡς διὰ τῶν τροπικῶν τοῦ ἡλίου σημείων περιαγόμενοι. Καθ' ἑκάτερον τῶν τροπικῶν ἕτεροι δύο κύκλοι· εἷς μὲν πλησίον τοῦ θερινοῦ τροπικοῦ, εἴς δὲ πλησίον τοῦ χειμερινοῦ. Καὶ οὗτοι οἱ κύκλοι ἴσο: ἀλλήλοις, ὧν ὁ μὲν βόρειος καλεῖται ἀρκτικός· ὁ δ᾽ αὐτοῦ ἐξ ἐναντίας, ήγουν ο νότιος, ανταρκτικός.
idem revertitur. Iutra hanc auten, ea quæ Jcvis, τῆς πεπλανημένης κινήσεως. Ἐντὸς δὲ ταύτης ή
qui et Phaethon, quæ duodecim annis integram τοῦ Διὸς, τοῦ καὶ Φαέθοντο, δωδεκαετία τὴν ὅλην
conversionem absolvit. In hac Pyroentis [id est, ἀπεργαζομένη περιστροφήν. Εν ταύτῃ τοῦ πυρόεν
ignei] Martis, sphaera comprehenditur, quæ minus τος "Αρεος ή σφαίρα περιλαμβάνεται, ἀτακτοτέραν
ordinatum motum conficit. Videtur autem et hæc
ποιουμένη τὴν κίνησιν. Δοκεῖ δὲ καὶ αὕτη διετία και
biennio et quinque mensibus, et quod exour- πέντε μησί, καὶ πρὸς ὁλοτελῶς περιστρέφεσθα:.
rit, plenarie converti. Hanc sequitur ea quæ solis, Μετὰ ταύτην ἡ τοῦ ἡλίου, μέση τεταγμένη πασῶν,
loco omnium medio collocata, quæque integram καὶ δι' ἐνιαυτοῦ τὴν ἅπασαν απαρτίζουσα περιφο
conversionem [seu revolutionem] anni spatio, die- ράν ήγουν διὰ νυχθημέρων τριακοσίων εξήκοντα
bus videlicet naturalibus trecentis sexaginta quin- πέντε καὶ τετάρτου. Αὕτη μὲν οὖν ἡ ἐνιαυσιαία τῆς
que et quadrante dici] absolvit. Et hæc quidem ηλιακής σφαίρας περιφορὰ τὰς ὥρας ἀποτελεῖ· ἡ
annua solaris sphæræ revolutio anni teinpora δὲ σὺν τῇ ἀπλανεί περιαγωγὴ τὰς ἡμέρας καὶ τὰς
constituật; at ea quæ cum inerrante fit circum- νύκτας ποιεῖ μετὰ τὴν ἡλιακὴν σφαίραν ἡ τῆς
actio, dies et noctes elicit. Post solarem splæram, Αφροδίτης. Εωσφόρος ὁ ἀστὴρ οὗτος καλεῖται·
Veneris est. Iac stella, matutin: stella [aurorifer], ἀλλὰ καὶ Εσπερος· τὸ μὲν τῆς τοῦ ἡλίου προανίσχων
appellatur: quin et Hesperus (Vesper], isto qui- " ἐπιτολῆς, τὸ δὲ τοῦ ἡλίου καταδυομένου, φαινόμενος
dem 286 nomine, quando ante solis ortum emergit; hoc vero, cum sole occidente ad orcasus apparet. Hæc sphæra periodum obit annuam, ut aliqui
ex pliysicis sentiunt; ut aliqui vero alii, octo mensibus. Sed et aliqui Venerem etiam Luciferum appeliant. Veneris sphæram Mercurii, qui et stilbon
[quasi radians] dicitur, sphæra excipit sex mensiJus et sex diehus suam circumversionem obiens.
Alii vero existimant et hanc anni spatio suam
periodum absolvere. Accuratiores tamen esse videntur, qui naturalis revolutionis modo dictarum
sphærarum tempus anno minus pro ordine earum,
quo aliis sphæris subjectæ sunt, pronuntiarunt.
Ouvium denique sperarum postrema lunam est, οὔτε τὴν συναφὴν τοῦ αἰθέρος πρὸς τὸ ὑπέκ
quæ in ipso est contactu ætheris cum sureenBione.
10. Quapropter etiam ipsum lunæ corpus, tenebricosum est per se, cum in extremitate ætheris
exsistat”; certe quod turbatum est [in ea}, ut aliquid cum succensione admistum est, sic tamen naJura comparatum est corpus istud caliginosum, et
lucis expers, ut illuminari lucidumque a solari
splendore fieri possit. Hæc lunæ sphæra viginti et
septem diebus, et dimilio ferme unius 287 diei
propriam revolutionem peragit. Quippe omnium
sphærarum minima est.
11. Porro circuli paralleli [æquidistantes] quinque in hoc apparente cœlo intelliguntur; unus
quidem maximus circulus, in duas æquales partes
sphaeram dividens, qui etiam æquinoctialis momninatur. Hujus ex utraque parte duo sunt circuli,
quinoctiali quidem minores, sibi invicem tamen
æquales. Vocantur autem tropici [quasi dicas conversivil, quia per duo solis puncta tropica circumaguntur. Ad utrumque tropicorum duo alii circuli
synt; unus quidem prope tropicum æstivum, alter
vero prope tropicum bibernum. Et hi quidem circuli sibi invicem æquales sunt, quorum borealis
quidem, arcticus; qui autem ex adverso, australis
videlicet, antarcticus vocatur.
πρὸς δυσμαῖς. Ἡ τοιαύτη σφαίρα την περίοδον
ποιεῖται κατὰ μέν τινας τῶν φυσικῶν ἐνιαυσιαίαν·
κατὰ δέ τινας ἐν ὀκτὼ μησί. Καλοῦσι δέ τινες τὴν
Αφροδίτη καὶ Φωσφέρον. Μετὰ τὴν τῆς Αφρος
της σφαίραν ἡ τοῦ Ἑρμοῦ τοῦ καὶ στίλβοντος ἐν ἐξ
μησὶ καὶ ἡμέραις ἐξ τὴν ἰδίαν ποιουμένη περιστρο
φήν. Υπείληπται δέ τισιν ἐνιαυσιαίαν καὶ αὕτη τὴν
περίοδον ἐκτελεῖν. Ακριβέστεροι δὲ μᾶλλον δοκού
σιν οἱ ἐλάττονα τοῦ ἐνιαυτοῦ ταῖς προσεχῶς εἰρημέ
ναις δυσὶ σφαίραις τὸν τῆς φυσικῆς περιφοράς χρό
τον ἀποφηνάμενοι, κατὰ τὴν τάξιν τῆς πρὸς τὰς
ἄλλας σφαίρας αὐτῶν ὑποβάσεως. Ὑστάτη δὲ πα
τῶν τῶν σφαιρῶν ἡ τῆς σελήνης ἐστί, κατ' αὐτὴν
καυμα.
ι. Διὸ καὶ αὐτὸ τὸ τῆς σελήνης σῶμα ζοφερόν
ἐστι καθ' αὐτό, πρὸς τὸ πέρας ὃν τοῦ αἰθέρος· τό
γε τεθολωμένον ὡς πρὸς τὸ ὑπέκκαυμα τι συμμιγές. Πέφυκε μέντοι τὸ τοιοῦτον σῶμα τῆς σελήνης
τὸ ζοφῶδες καὶ ἀλαμπὲς παρὰ τῆς ἡλιακῆς λαμπηδόνος φωτίζεσθαι. Αὕτη τῆς σελήνης ή σφαίρα ἐν
ἑπτὰ καὶ εἴκοσιν ἡμέραις και πως ἡμίσει μιᾶς ἡμέ
ρας τὴν οἰκείαν ἀνύει περιφοράν. Σμικροτάτη γάρ
ἐστι τῶν ὅλων σφαιρών.
ια΄. Κύκλοι δὲ πέντε παράλληλοι νοοῦνται κατά
τὸν οὐρανὸν τοῦτον δὴ τὸν φαινόμενον· εἷς μὲν κύ
κλος μέγιστος ὁ εἰς δύο τέμνων ἴσα τὴν σφαίραν· δ;
καὶ ἰσημερινὸς ὀνομάζεται. Τούτου δ' ἑκατέρωσε δύο
κύκλοι, τοῦ μὲν ἰσημερινοῦ μείονες, ἴσοι δ' ἀλλή
λοις. Καλοῦνται δὲ τροπικοὶ ὡς διὰ τῶν τροπικῶν
τοῦ ἡλίου σημείων περιαγόμενοι. Καθ' ἑκάτερον
τῶν τροπικῶν ἕτεροι δύο κύκλοι· εἷς μὲν πλησίον
τοῦ θερινοῦ τροπικοῦ, εἴς δὲ πλησίον τοῦ χειμερι
νοῦ. Καὶ οὗτοι οἱ κύκλοι ἴσο: ἀλλήλοις, ὧν ὁ μὲν
βόρειος καλεῖται ἀρκτικός· ὁ δ᾽ αὐτοῦ ἐξ ἐναντίας,
ήγουν ο νότιος, ανταρκτικός.
* Cleon. Lib. 1, c. 3.
ss [bid.,
2; Jor.
se Plato et supra collocat in Timæo p. 1052.
Fent. lib. ii, de r. c. circulos hos in calo tantum concipi et imaginarios habendos esse statuit.
col. 1237–1238page 356 of 548
PG 142:1237τβ'. Ο μὲν οὖν ἐσημερινὸς καὶ οἱ τροπικοί πάν τοτέ εἰσιν οἱ αὐτοὶ, καὶ τοὺς αὐτοὺς κατέχοντες τό τους διηνεκώς. Ο δ' ἀρκτικὸς καὶ ἀνταρκτικός κατὰ τὰς τῶν κλιμάτων διαφορὰς ἐναλλάσσονται καὶ τοὺς τόπους ἀμείβουσι. Καὶ ποῦ μείζους εἰσὶ καὶ πολὺ τοῖς τροπικοῖς πλησιάζοντες· ποῦ δ᾽ ἐλάτ τους, καὶ τοῖς πόλοις μάλιστα προσεγγίζοντες. Εστι δ' ὅπου καὶ ἀφανίζονται. Μὴ ἀφανιζομένων δ' αὐτῶν, ὁ μὲν ἀόρατός ἐστιν, ὁ δ᾽ ἀεὶ ὁρατός· καὶ τὸ περιεχόμενον ὑπ᾽ αὐτοῦ μέρος τῆς σφαίρας ἅπαν τὸ πρὸς τῷ πόλῳ ἀειφανές, ὡς τὸ ὑπὸ τοῦ λοιποῦ περιεχόμενον ἀφανές. Πόλοι δὲ πάντων τῶν παραλλήλων κύκλων οἱ τῆς σφαίρας εἰσίν. ιγ'. Ετερος δὲ νοεῖται μέγιστος κύκλος, διά τε τῶν τροπικῶν καὶ τοῦ Ισημερινοῦ βεβλημένος λο ξῶς· καθ' ἓν μὲν σημεῖον ψαύων ἑκατέρου τῶν τρο πικῶν· εἰς ἴσα δὲ δύο κατὰ δύο σημεῖα τέμνων τὸν Ισημερινόν. Οὗτος ὁ λοξός κύκλος καλείται ζῳδιακὸς· ἔστι δὲ πλατὺς καὶ φέρων ἄστρα πολλά, σκια γραφοῦν τά πως ζωά τινα. Εκ τῆς τοιαύτης σκια γραφίας τῆς συγκεχυμένης καὶ ἀμυδρᾶς ἐκλήθη παρὰ τῶν ἀρχαίων ἀστρολόγων ζωοφόρος καὶ Ζωδιακός· καὶ τὰ σκιαγραφήματα ἐκλήθησαν Ζώ δια. Το πλάτος οὖν τοῦ ζωδιακού τρεῖς διαιροῦσι κύ κλοι καὶ διανέμονται. Καὶ ὁ μὲν αὐτῶν μέσος ἔστι τε καὶ λέγεται· τούτου δ' οἱ ἑκατέρωθι ὠνομάσθη. σαν ὁ μὲν βόρειος, ὁ δὲ νότιος, ἐκ τῶν τοῦ κόσμου μερῶν οἷς προσπελάζουσι κληρωσάμενοι τὰ ὀνό ματα. ιδ. Ετερος παρὰ τὸν ζωδιακὸν καὶ τὸν ἰσημερινὴν, μέγιστος καὶ αὐτὸς. νοεῖται κύκλος, ὁ διαιρῶν ἡμῖν τὸ τῆς σφαίρας φανερὸν ἐκ τοῦ ἀφανοῦς, ὅ; καὶ ὁρίζων διὰ τοῦτο προσαγορεύεται. Μέγιστος δέ ἔστι καὶ αὐτὸς, ἐπείπερ εἰς ἴσα δύο τὸν κόσμον δια αιρεί. Πάντες γὰρ οἱ μέγιστοι κύκλοι τήν τε σφαῖραν καὶ ἀλλήλους εἰς ἴσα μέρη τέμνουσιν ἀναγκαίως καὶ ἴσοι ἀλλήλοις εἰσί. ιε'. Τούτων οὕτως ἐχόντων οἱ πλάνητες ἅπαντες τὴν ἐναντίαν τῷ στερεώματι κατὰ τὸ δοκοῦν κίνησιν κινούμενοι, καὶ ἄλλοτ᾽ ἐν ἄλλοις τοῦ κόσμου φαινόμενοι μέρεσιν, οὐκ ἄτακτον ποιοῦνται τὴν κίνησιν οὐδὲ δι' ὧν ἔτυχε τοῦ κόσμου φέρονται μερῶν, ἀλλ' ὑπὸ τὸν ζωδιακὸν ἀεὶ στρέφονται. Καὶ ὁ μὲν ἥλιος, ἀπὸ τροπῶν διαβαίνων ἐπὶ τροπάς, τοῖς βορείοις μὲν καὶ τοῖς νοτίοις προσπελάζει τοῦ κόσμου μέρεσιν οὐδέποτε δὲ τὰ ὑπὸ τὸν ζωδιακὸν βόρεια ἢ νότια καταλαμβάνει, τὸν μεσαίτατον ἀεὶ τέμνων κύκλον τὸν καὶ ἡλιακὸν διὰ τοῦτο καλούμενον. Οἱ δὲ λοιπο πλάνητες καὶ τοῦ κόσμου τοῖς βορείοις καὶ τοῖς νο τοις προσπελάζουσι μέρεσιν· ἀλλὰ δὴ καὶ αὐτοῦ τοῦ ὑποτείνοντος τὴν Ζωδιακὸν κύκλον. Καὶ γὰρ Ελικοειδῶς ἐν αὐτῷ κινοῦνται, κατιόντες ἀπὸ τῶν βαρείων ἐπὶ τὰ νότια· κἀκεῖθεν πάλιν ἀνιόντες ἐπὶ τα βόρεια· καὶ οὕτω (καὶ) τὸν ἡλιακὸν παραμείνου τις.
τβ'. Ο μὲν οὖν ἐσημερινὸς καὶ οἱ τροπικοί πάντοτέ εἰσιν οἱ αὐτοὶ, καὶ τοὺς αὐτοὺς κατέχοντες τό
τους διηνεκώς. Ο δ' ἀρκτικὸς καὶ ἀνταρκτικός
κατὰ τὰς τῶν κλιμάτων διαφορὰς ἐναλλάσσονται
καὶ τοὺς τόπους ἀμείβουσι. Καὶ ποῦ μείζους εἰσὶ
καὶ πολὺ τοῖς τροπικοῖς πλησιάζοντες· ποῦ δ᾽ ἐλάττους, καὶ τοῖς πόλοις μάλιστα προσεγγίζοντες.
Εστι δ' ὅπου καὶ ἀφανίζονται. Μὴ ἀφανιζομένων δ'
αὐτῶν, ὁ μὲν ἀόρατός ἐστιν, ὁ δ᾽ ἀεὶ ὁρατός· καὶ τὸ
περιεχόμενον ὑπ᾽ αὐτοῦ μέρος τῆς σφαίρας ἅπαν
τὸ πρὸς τῷ πόλῳ ἀειφανές, ὡς τὸ ὑπὸ τοῦ λοιποῦ
περιεχόμενον ἀφανές. Πόλοι δὲ πάντων τῶν παραλ
λήλων κύκλων οἱ τῆς σφαίρας εἰσίν.
ιγ'. Ετερος δὲ νοεῖται μέγιστος κύκλος, διά τε
τῶν τροπικῶν καὶ τοῦ Ισημερινοῦ βεβλημένος λο
ξῶς· καθ' ἓν μὲν σημεῖον ψαύων ἑκατέρου τῶν τρο
πικῶν· εἰς ἴσα δὲ δύο κατὰ δύο σημεῖα τέμνων τὸν
Ισημερινόν. Οὗτος ὁ λοξός κύκλος καλείται Ζωδιακός· ἔστι δὲ πλατὺς καὶ φέρων ἄστρα πολλά, σκιαγραφοῦν τά πως ζωά τινα. Εκ τῆς τοιαύτης σκιαγραφίας τῆς συγκεχυμένης καὶ ἀμυδρᾶς ἐκλήθη
παρὰ τῶν ἀρχαίων ἀστρολόγων ζωοφόρος καὶ
Ζωδιακός· καὶ τὰ σκιαγραφήματα ἐκλήθησαν Ζώ
δια. Το πλάτος οὖν τοῦ ζωδιακού τρεῖς διαιροῦσι κύ
κλοι καὶ διανέμονται. Καὶ ὁ μὲν αὐτῶν μέσος ἔστι
τε καὶ λέγεται· τούτου δ' οἱ ἑκατέρωθι ὠνομάσθη.
σαν ὁ μὲν βόρειος, ὁ δὲ νότιος, ἐκ τῶν τοῦ κόσμου
μερῶν οἷς προσπελάζουσι κληρωσάμενοι τὰ ὀνό
ματα.
ιδ. Ετερος παρὰ τὸν ζωδιακὸν καὶ τὸν ἰσημερινὴν,
μέγιστος καὶ αὐτὸς. νοεῖται κύκλος, ὁ διαιρῶν ἡμῖν
τὸ τῆς σφαίρας φανερὸν ἐκ τοῦ ἀφανοῦς, ὅ; καὶ
ὁρίζων διὰ τοῦτο προσαγορεύεται. Μέγιστος δέ
ἔστι καὶ αὐτὸς, ἐπείπερ εἰς ἴσα δύο τὸν κόσμον δια
αιρεί. Πάντες γὰρ οἱ μέγιστοι κύκλοι τήν τε σφαίραν καὶ ἀλλήλους εἰς ἴσα μέρη τέμνουσιν ἀναγκαίως
καὶ ἴσοι ἀλλήλοις εἰσί.
12. Aquinoctialis igitur et tropici ubique iidem
sunt eademque etiam semper occupant loca, at
arcticus et antarcticus secundum climatuın differentias variant et loca mutant. Et alicubi quidem
majores sunt, multumque tropicis appropinquant;
alicubi autem minores et proxime ad polos accedunt. Sed et alicubi evanescunt. Quaudo autom
non evanescunt, unus quidem 288 invisibilis;
alter vero semper est visibilis; et universa sphæra:
pars quæ ab ipso ad polum usque comprehenditur, semper conspicitur; quemadmodum quæ al
altero continetur non conspicitur. Atqui poli parallelorum omnium sunt illi, qui et sphæræ sunt.
13. Porro & alius circulus maximus intelligitur,
qui per tropicos et æquatorem oblique interjectus est; qui uno quidem puncto utrumque tropi -
corum attingit, in duas autem æquales partes in
duobus punctis æquinoctialem dividit. Hic obliquus circulus etiam Zodiacus vocatur. Estque latus circulus et multa complectitur sidera, quæ animalia quædam adumbrant et repræsentant. Ex
confusa hac et obseura adumbratione et repræsentatione ab antiquis astrologis, signifer el zodiacus
vocatus fuit; et imagines, animalcuta et alias signa] vocatæ sunt. Latitudinein proin zodiaci tres
circuli dividunt et partiuntur ". Et unus qnide
eorum, medius est, et dicitur: ab hoc autem, qui
ad utrumque latus sunt, unus quidem borealis,
alter australis nominati sunt; a mundi partibus
quibus appropinquant, nomína sortiti.
ιε'. Τούτων οὕτως ἐχόντων οἱ πλάνητες ἅπαντες
τὴν ἐναντίαν τῷ στερεώματι κατὰ τὸ δοκοῦν κίνησιν
κινούμενοι, καὶ ἄλλοτ᾽ ἐν ἄλλοις τοῦ κόσμου φαινό
μενοι μέρεσιν, οὐκ ἄτακτον ποιοῦνται τὴν κίνησιν·
· οὐδὲ δι' ὧν ἔτυχε τοῦ κόσμου φέρονται μερῶν, ἀλλ'
ὑπὸ τὸν ζωδιακὸν ἀεὶ στρέφονται. Καὶ ὁ μὲν ἥλιος,
ἀπὸ τροπῶν διαβαίνων ἐπὶ τροπάς, τοῖς βορείοις μὲν
καὶ τοῖς νοτίοις προσπελάζει τοῦ κόσμου μέρεσιν·
οὐδέποτε δὲ τὰ ὑπὸ τὸν ζωδιακὸν βόρεια ἢ νότια
καταλαμβάνει, τὸν μεσαίτατον ἀεὶ τέμνων κύκλον
τὸν καὶ ἡλιακὸν διὰ τοῦτο καλούμενον. Οἱ δὲ λοιπο
πλάνητες καὶ τοῦ κόσμου τοῖς βορείοις καὶ τοῖς νο
τοις προσπελάζουσι μέρεσιν· ἀλλὰ δὴ καὶ αὐτοῦ
τοῦ ὑποτείνοντος τὴν Ζωδιακὸν κύκλον. Καὶ γὰρ
Ελικοειδῶς ἐν αὐτῷ κινοῦνται, κατιόντες ἀπὸ τῶν
βαρείων ἐπὶ τὰ νότια· κἀκεῖθεν πάλιν ἀνιόντες ἐπὶ
τα βόρεια· καὶ οὕτω (καὶ) τὸν ἡλιακὸν παραμείνου
τις.
14. Alius praeter zodiacum et æquinoctialem circulus 289 et ipse maximus intelligitur, qui pare
tem sphæræ conspicuam ab inconspicua nobis dividit, quique propterea horizon [id est finitor)
appellatur. Maximus autem et ipse est, quando
quidem in duas æqualos partes mundum dividi.
Omnes enim circuli maximi, cum sphæram, tum
se invicem in æquales partes secant necessario,
et sibi invicem æquales sunt.
15. Hac cum ita se habeant 49, errantes stelle
omnes quæ contrario firmamento ut videtur motu
moventur, et alias in aliis mundi partibus conspi.
ciuntur, haud inordinato motu incedunt, nec per
quasvis promiscue mundi partes feruntur, sed sui
zodiaco semper couvertuntur. Et sol quidem a cou
versionibus [solstitio] ad conversiones [solstitium!
digrediens, ad boreales quidem, et australes partes
accedit, nunquam autem boreales aut australes sul
zodiaco partes occupat, medium scilicet circulum
semper secans, qui etiam ob id solaris vocitatur.
Cæteræ vero errantes stellæ, cum mundi borealibus
australibusque, tum vero etiam illius circuli, qui
zodiacum subtendit, partibus admoventur. Oblique
enim et flexuose in eo a borealibus ad australes
partes 290 descendendo, et hine rursus ad boreales ascendendo, itaque solarem permutando circulum moventur.
** Cleom. lib. 13, c. 4. *º Jov. Pont. lib. 11 de r.c., p. 128. ** Cleom. I. 1, c. 4.
42 Ibid.
col. 1239–1240page 357 of 548
PG 142:1239ις΄. Ἡ μὲν οὖν σελήνη πλέον τῶν ἄλλων πλανήτων ἀποχωρεῖν λέγεται του μέσου καὶ ἡλιακοῦ κατὰ τὴν πλανητικὴν αὐτῆς κίνησιν, προσιούσα τοῖς τε βορείοις, καὶ τοῖς νοτίοις, τοῖς ὑπὸ τὸν Ζωδιακόν. Μετά ταύτην ἡ ᾿Αφροδίτη ἑκατέρωθι ἀνὰ μοίρας πέντε· Ἑρμῆς δὲ ἀνὰ τέσσαρας· Αρης δὲ καὶ Ζεὺς ἀνὰ δύο καὶ ἥμισυ μοίρας μιᾶς· Κρόνος δὲ ἀνὰ μοῖραν μίαν. ιζ. Οπόταν οὖν οἱ πλάνητες ἀπὸ τοῦ βορείου κύ κλου ὡς ἐπὶ τὸν μέσον φέροιντο, ύψος ταπεινοῦσθαι λέ γονται· ὁπόταν δὲ τὸν μέσον παραλλάξαντες τῷ νοτίῳ προσχωροίεν ταπείνωμα ταπεινοῦσθαι· ἐκ τοῦ νοτίου δὲ φερόμενοι πρὸς τὸν μέσον, ταπείνωμα ὑψοῦσθαι λέγονται· ἐπειδὰν δὲ τὸν μέσον ἀμείψαντες τῷ βο ρεί πελάζοιεν, ύψος ὑψοῦσθαι. Συμβέβηκε γὰρ τὰ μὲν βόρεια τοῦ Ζωδιακού καθ᾿ ἡμᾶς ἐπὶ πολὺ τοῦ ὁρίζοντος ἐξῆρθαι· τὰ δὲ νότια πλησιαίτερα φαίνεσθαι τῷ ὁρίζοντι, διὰ τὸ ἐγκεκλίσθαι τὸν κόσμον ἀπὸ τῶν βορείων ἐπὶ τὰ νότια, καθ᾿ ἣν οίδαμεν οἰκουμένην. ιη'. Σχηματίζονται δὲ πρὸς ἀλλήλους οἱ πλάνητες πέντε σχηματισμοῖς· συνόδῳ ἐξαγώνῳ, τετραγώνῳ, τριγώνῳ καὶ διαμέτρῳ. Τοῦ γὰρ ζωδιακού διηρημένου εἰς τμήματα ιβ', τὰ καὶ ζώδια κεκλημένα καὶ τῶν τμημάτων ἑκάστου πάλιν εἰς τριάκοντα μοίρας· οὕτω δὲ καὶ τῶν ὑπὸ τὸν ζωδιακὸν κύκλων διαιρουμένων ἐφ᾽ οἷς οἱ πλάνητες φέρονται· ὁπόταν δύο ἀστέρες ὑπὸ τὴν αὐτὴν μοίραν τοῦ αὐτοῦ ζωδίου εὑρίσκοιντο, συνοδεύειν λέγονται· ἂν δ' ὁ μὲν υπό τι φέροιτο ζώδιον, ὁ δ᾽ ἕτερος ὑπὸ τὸ ἀπ' αὐτοῦ τρίτον ὑπὸ τὰς αὐτὰς μοίρας, εξαγωνίζειν. 'Εξάκις γὰρ τὰ δύο διώδεκα, καὶ ἔστι διάστημα τῶν δύο ζωδίων εξαγώ του πλευρά ὥσπερ τῶν τριῶν τετραγώνου. Τετράκις γὰρ τὰ τρία δώδεκα. Τῶν δὲ τεσσάρων, τριγώνου. Τρὶς γὰρ τὰ τέσσαρα δώδεκα· τῶν δ᾽ ἐξ ζωδίων τὸ διάστημα διάμετρος, εἰς ἴσα διαιροῦσα τὸν κύκλον. Οταν οὖν μεταξύ δύο αστέρων διάστημα είη μοι ρῶν ἑξήκοντα, ἐξαγωνίζουσιν ἀλλήλους οἱ ἀστέρες ὅταν δὲ μοιρῶν ἐνενήκοντα, τετραγωνίζουσιν· ὅταν δὲ μοιρῶν εἴκοσι πρὸς ταῖς ἑκατὸν, τριγωνίζουσι όταν δ᾽ ὀγδοήκοντα πρὸς ταῖς ἑκατὸν, διαμετροῦσιν. 19. ιθ'. Ο μὲν οὖν Κρόνος καὶ ὁ Ζεὺς καὶ ὁ ᾿Αρης καὶ ἡ σελήνη, πάντα σχηματισμὸν σχηματίζονται πρὸς τὸν ἥλιον. ᾿Αφίστανται γὰρ διάστημα πᾶν ἀπ' αὐτοῦ. Ἡ δ' Αφροδίτη καὶ ὁ Ἑρμῆς οὐκ ἀφίστανται τοῦ ἡλίου διάστημα πάν· ἀλλ' ὁ μὲν Ἑρμῆς τὸ πλεῖστον μοιρῶν εἴκοσιν· ἡ δ' 'Αφροδίτη τὸ πλεῖστον μοιρών πεντήκοντα. κ'. Σύνοδον δὲ πρὸς ἥλιον ποιοῦνται Κρόνος μὲν δι' ἡμερῶν ὀκτὼ καὶ ἑβδομήκοντα πρὸς ταῖς τριπ κοσίαις· Ζεὺς δὲ δι᾽ ὀκτὼ καὶ ἐνενήκοντα πρὸς ταῖς τριακοσίαις· "Αρης δὲ δι' ὀγδοήκοντα προς ταῖς ἑπτακοσίαις· Αφροδίτη δὲ διὰ τεσσάρων καὶ ὀγδοή
NICEPHOR
16. Luna proin 6 plus aliis stellis errantibus a
medio et solari [circuio] recedere dicitur, dum erratico suo motu ad boreales et australes Zodiaco
subjectas partes accedit. Hinc Venus utrinque ad
partes quinque, Mercurius ad quatuor; Mars et Jupiter ad duas cum semisse, Saturnus ad unam
partem.
17. Quando igitur " planetæ a boreali circulo,
ut ad medium feruntur, sublimiter deprimi;
quando autem niedio permutato ad australem accedunt, humiliter deprimi; contra ex australi ad medium proficiscentes, humiliter attolli; at cum
medium prætervecti ad borealem appropinquant,
sublimiter attolli dicuntur. Accidit enim ut boreaIrs ˝zodiaci partes apud nos attollantur; australes
:utem, horizonti propiores videantur, propterea
quod mundus a borealibus ad australes partes inclinatus sit in orbe habitabili, quem uos novimus
et incolimus.
BLEMMIDE
ις΄. Ἡ μὲν οὖν σελήνη πλέον τῶν ἄλλων πλανήτων
ἀποχωρεῖν λέγεται του μέσου καὶ ἡλιακοῦ κατὰ
τὴν πλανητικὴν αὐτῆς κίνησιν, προσιούσα τοῖς τε
βορείοις, καὶ τοῖς νοτίοις, τοῖς ὑπὸ τὸν Ζωδιακόν.
Μετά ταύτην ἡ ᾿Αφροδίτη ἑκατέρωθι ἀνὰ μοίρας
πέντε· Ἑρμῆς δὲ ἀνὰ τέσσαρας· Αρης δὲ καὶ
Ζεὺς ἀνὰ δύο καὶ ἥμισυ μοίρας μιᾶς· Κρόνος δὲ
ἀνὰ μοῖραν μίαν.
ιζ. Οπόταν οὖν οἱ πλάνητες ἀπὸ τοῦ βορείου κύ
κλου ὡς ἐπὶ τὸν μέσον φέροιντο, ύψος ταπεινοῦσθαι λέγονται· ὁπόταν δὲ τὸν μέσον παραλλάξαντες τῷ νοτίῳ
προσχωροίεν ταπείνωμα ταπεινοῦσθαι· ἐκ τοῦ νοτίου
δὲ φερόμενοι πρὸς τὸν μέσον, ταπείνωμα ὑψοῦσθαι
λέγονται· ἐπειδὰν δὲ τὸν μέσον ἀμείψαντες τῷ βο·
ρεί πελάζοιεν, ύψος ὑψοῦσθαι. Συμβέβηκε γὰρ τὰ
· μὲν βόρεια τοῦ Ζωδιακού καθ᾿ ἡμᾶς ἐπὶ πολὺ τοῦ
ὁρίζοντος ἐξῆρθαι· τὰ δὲ νότια πλησιαίτερα φαίνε
σθαι τῷ ὁρίζοντι, διὰ τὸ ἐγκεκλίσθαι τὸν κόσμον ἀπὸ
τῶν βορείων ἐπὶ τὰ νότια, καθ᾿ ἣν οίδαμεν οἰκου
μένην.
ιη'. Σχηματίζονται δὲ πρὸς ἀλλήλους οἱ πλάνητες
πέντε σχηματισμοῖς· συνόδῳ ἐξαγώνῳ, τετραγώνῳ,
τριγώνῳ καὶ διαμέτρῳ. Τοῦ γὰρ ζωδιακού διηρημένου
εἰς τμήματα ιβ', τὰ καὶ ζώδια κεκλημένα καὶ τῶν
τμημάτων ἑκάστου πάλιν εἰς τριάκοντα μοίρας· οὕτω
δὲ καὶ τῶν ὑπὸ τὸν ζωδιακὸν κύκλων διαιρουμένων
ἐφ᾽ οἷς οἱ πλάνητες φέρονται· ὁπόταν δύο ἀστέρες
ὑπὸ τὴν αὐτὴν μοίραν τοῦ αὐτοῦ ζωδίου εὑρίσκοιντο,
συνοδεύειν λέγονται· ἂν δ' ὁ μὲν υπό τι φέροιτο
ζώδιον, ὁ δ᾽ ἕτερος ὑπὸ τὸ ἀπ' αὐτοῦ τρίτον ὑπὸ
τὰς αὐτὰς μοίρας, εξαγωνίζειν. 'Εξάκις γὰρ τὰ δύο
διώδεκα, καὶ ἔστι διάστημα τῶν δύο ζωδίων εξαγώτου πλευρά ὥσπερ τῶν τριῶν τετραγώνου. Τετράκις
γὰρ τὰ τρία δώδεκα. Τῶν δὲ τεσσάρων, τριγώνου.
Τρὶς γὰρ τὰ τέσσαρα δώδεκα· τῶν δ᾽ ἐξ ζωδίων τὸ
διάστημα διάμετρος, εἰς ἴσα διαιροῦσα τὸν κύκλον.
Οταν οὖν μεταξύ δύο αστέρων διάστημα είη μοι
ρῶν ἑξήκοντα, ἐξαγωνίζουσιν ἀλλήλους οἱ ἀστέρες
ὅταν δὲ μοιρῶν ἐνενήκοντα, τετραγωνίζουσιν· ὅταν
δὲ μοιρῶν εἴκοσι πρὸς ταῖς ἑκατὸν, τριγωνίζουσι·
όταν δ᾽ ὀγδοήκοντα πρὸς ταῖς ἑκατὸν, διαμετρού
18. Conformantur ** porro ad sese invicem planetæ quinque configurationibus: conjunctione,
sexungulari sextili], quadrangulari {quadrato],
triangulari (trino], et dimetiente 291 [opposito]
aspectu. Cum enim zodiacus in duodecimi segmenta, quæ etiam signa vocantur, divisus sit, et
ursus quodlibet segmentum in triginta partes [gra-
«lus]; sicque etiam circuli sub zodiaco, in quibus
planetæ moventur, dividantur: quando duæ stellæ
subs ejusdem sigui eadem parte reperiuntur, coire
oujungi]; quando autem una quidem sub aliquo
fertur signo, altera autem sub tertio abhinc in
iisdem partibus, sexangularem aspectum habere
dicuntur. Nam sexies duo, sunt duodecin. Estque
duorum signorum intervallum, sexanguli latus:
quemadmodum trium, quadranguli (quater enim
tria, sunt duodecim). At quatuor [signorum intervallum] trianguli (etenim ter quatuor sunt duodecim); at sex signorum interstitium est, diameter:
qui în æquales circulum partes dividit. Cum igitur
inter medium duarum stellarum intervallum fuerit
partium sexaginta, sexangularem stellæ configuratiorem; cum autem nonaginta fuerit partium, quadrangularem; cum centum et viginti, triangularem; cum centum et octoginta, diametrum faciunt.
**
σιν.
19. Ac Saturnus quidem, et Jupiter, et Mars, ιθ'. Ο μὲν οὖν Κρόνος καὶ ὁ Ζεὺς καὶ ὁ ᾿Αρης
292 et luna de omni configuratione ad solem figurantur. Ad quodvis enim ab eo intervallum secedunt. At Venus et Mercurius non ad quodvis a
sole intervallum abeunt; sed Mercurius quidem að
sumnium, viginti partibus, Venus vero ad summum,
partibus quinquaginta.
20. Conjunctionem autem cum sole faciunt,
Saturnus quidem, trecentis et septuaginta octo
diebus, Jupiter trecentis et nonaginta octo, Mars
septingentis et octoginta, Venus quingentis et octo -
ginta quatuor, Mercurius centum et decen; et
* Cleom. 1. 11, c. 7.
** Ibid. c. 4.
καὶ ἡ σελήνη, πάντα σχηματισμὸν σχηματίζονται
πρὸς τὸν ἥλιον. ᾿Αφίστανται γὰρ διάστημα πᾶν ἀπ'
αὐτοῦ. Ἡ δ' Αφροδίτη καὶ ὁ Ἑρμῆς οὐκ ἀφίστανται τοῦ ἡλίου διάστημα πάν· ἀλλ' ὁ μὲν Ἑρμῆς τὸ
πλεῖστον μοιρῶν εἴκοσιν· ἡ δ' 'Αφροδίτη τὸ πλεῖστον
μοιρών πεντήκοντα.
κ'. Σύνοδον δὲ πρὸς ἥλιον ποιοῦνται Κρόνος μὲν
δι' ἡμερῶν ὀκτὼ καὶ ἑβδομήκοντα πρὸς ταῖς τριπκοσίαις· Ζεὺς δὲ δι᾽ ὀκτὼ καὶ ἐνενήκοντα πρὸς ταῖς
τριακοσίαις· "Αρης δὲ δι' ὀγδοήκοντα προς ταῖς
ἑπτακοσίαις· Αφροδίτη δὲ διὰ τεσσάρων καὶ ὀγδοή
* Jov. Pont. lib. 1 dc r. c., p. 108. * Cleom. lib. 1, c. 7.
col. 1241–1242page 358 of 548
PG 142:1241κοντα πρὸς ταῖς πεντακοσίαις· Ἑρμῆς διὰ δέκα καὶ ἑκατὸν καὶ μέσως τούτου γινομένου σελήνη δὲ δι' ἡμερῶν τοῦπίπαν τριάκοντα. κα'. Τῶν δὲ δώδεκα Ζωδίων τὰ ὀνόματα καὶ οἱ χαρακτήρες ἔχουσιν οὕτως· Κριός, Ταύρος, δίδυμοι, Καρκίνος, Λέων, Παρθένος, Ζυγός, Σκορπίος, Τοξότης, Αιγόκερως, Υδροχος, καὶ Ιχθύες. κβ'. Τοῦ μὲν οὖν ὑπὸ τὸν Κριν τμήματος τοῦ μέσου κύκλου καὶ ἡλιακοῦ τῆς ἀρχῆς ὁ ἥλιος ἁπτό μενος ἐν τῇ πρώτῃ καὶ εἰκοστῇ τοῦ Μαρτίου μηνός ἐαρινὴν ἰσημερίαν ποιεῖ· τοῦ δ᾽ ὑπὸ τὸν Ζυγὸν τῆς ἀρχῆς ἐν τῇ πέμπτῃ καὶ εἰκοστῇ τοῦ Σεπτεμβρίου φθινοπωρινὴν ἰσημερίαν· μεταξὺ δὲ τῶν δύο η μεριῶν αἱ τροπαί γίνονται· κατὰ τὸ μέσον τῆς τρί τῆς καὶ εἰκοστῆς, τοῦ Ἰουνίου ἡ θερινή, ἀρχομένου τοῦ ἡλίου τὸ ὑπὸ τὸν Καρκίνον διατρέχειν τμήματ κατὰ δὲ τὴν πέμπτην καὶ εἰκοστὴν τοῦ Δεκεμβρίου ἡ χειμερινή, τὸ ὑπὸ τὸν Αιγόκερων τρῆμα τοῦ ἡλίου πεφθακότος. κγ'. Μετὰ μὲν οὖν τὴν ἐαρινὴν ἰσημερίαν ὑπὸ τὸν Ταύρων ὁ ἥλιος γίνεται καὶ κατὰ τὴν τρίτην τοῦ ᾿Απριλλίου καὶ εἰκοστήν· εἶθ᾽ ὑπὸ τοὺς Διδύμους κατὰ τὴν τρίτην τοῦ Μαίου καὶ εἰκοστήν· μετὰ δὲ τὴν θερινὴν τροπὴν ὑπὸ τὸν Λέοντα ὁ ἥλιος ἔρχεται τῇ πέμπτῃ τοῦ Ἰουλίου μηνὸς καὶ εἰκοστῇ· μετὰ τοῦθ᾽ ὑπὸ τὴν Παρθένον τῇ πέμπτῃ τοῦ Αὐγούστου καὶ εἰκοστῇ· μετὰ τὴν φθινοπωρινὴν Ισημερίαν τὸ ὑπὸ τὸν Σκορπίον τμῆμα τὸν ἥλιον δέχεται πέμπτῃ τοῦ Ὀκτωβρίου καὶ εἰκοστῇ· μετ᾿ αὐτὸ τὸ ὑπὸ τὸν Τοξότην τῇ πέμπτῃ καὶ εἰκοστῇ τοῦ Νοεμβρίου· μετὰ δὲ τὴν χειμερινὴν τροπὴν ὁ ἥλιος ὑπὸ τον Υδροχόον ἀφικνεῖται κατὰ τὴν τοῦ Ἰανουαρίου κοστὴν ὑπὸ τοὺς Ιχθύας. κδ'. Τοῦ Ζωδιακοῦ δὲ διῃρημένου εἰς ἴσα τμήματα δισκαίδεκα τὰ λεγόμενα ζώδια, τῶν ζωδίων ἕκαστον εἰς τριάκοντα μοίρας διήρηται, ήγουν τρεῖς δεκα νούς. Δέκα γὰρ ἔχει μοίρας ὁ δεκανός. Μία δ' ἑκά στη μοίρα τέμνεται λεπτοῖς πρώτοις εξήκοντα. Τούτων δ' ἔκαστον ὑποδιαιρεῖται πάλιν εἰς ἕτερα ἑξήκοντα λεπτὰ δεύτερα· καὶ τῶν δευτέρων ἕκαστον εἰς ἄλλα ἐξήκοντα τρίτα λεπτά. Καὶ τοῦτο τοῖς ἀστρολόγοις ἐνεργεῖται μέχρι συμπληρώσεως τοῦ τῆς δωδεκάδος ποσοῦ. Τῇ δὲ φύσει πᾶν μέγεθος ἐπ' ἄπειρον διαιρετόν. κε'. Τετήρηται δὲ δι᾿ ὀργάνων, ὡς ἡ μεταξὺ τῶν τροπικῶν περιφέρεια, ἥτις καὶ μέση καλεῖται ζώνη, μοιρῶν ἐστιν ὀκτὼ πρὸς ταῖς τεσσαράκοντα. "Η ταύτης λοιπὸν ἡμίσεια μοιρῶν ἔσται τεσσάρων καὶ εἴκοσιν, ἥτις ἐστὶν ἐξ ἑνὸς τῶν τροπικῶν, μέχρι τοῦ ἰσημερινοῦ. Πᾶσα δ᾽ ἡ μεταξὺ τῶν τροπικῶν περιφέρεια ἐκ τοῦ ἑνὸς οὔσα μέρους ὀκτὼ μοιρῶν πρὸς ταῖς τεσσαράκοντα· κἀκ τοῦ ἑτέρου μέρους τῶν αὐτῶν ἔσται μοιρῶν. Παράλληλοι γὰρ οἱ κύκλοι. εἰκοστήν· ἔκτοτε κατὰ τὴν τοῦ Φεβρουαρίου εἰς
κοντα πρὸς ταῖς πεντακοσίαις· Ἑρμῆς διὰ δέκα hic si medius exsistat; luna denique diebus triκαὶ ἑκατὸν καὶ μέσως τούτου γινομένου σελήνη δὲ
δι' ἡμερῶν τοῦπίπαν τριάκοντα.
κα'. Τῶν δὲ δώδεκα Ζωδίων τὰ ὀνόματα καὶ οἱ
χαρακτήρες ἔχουσιν οὕτως· Κριός, Ταύρος, Δίδυ
μοι, Καρκίνος, Λέων, Παρθένος, Ζυγός, Σκορπίος,
Τοξότης, Αιγόκερως, Υδροχος, καὶ Ιχθύες.
κβ'. Τοῦ μὲν οὖν ὑπὸ τὸν Κριν τμήματος τοῦ
μέσου κύκλου καὶ ἡλιακοῦ τῆς ἀρχῆς ὁ ἥλιος ἁπτόμενος ἐν τῇ πρώτῃ καὶ εἰκοστῇ τοῦ Μαρτίου μηνός
ἐαρινὴν ἰσημερίαν ποιεῖ· τοῦ δ᾽ ὑπὸ τὸν Ζυγὸν τῆς
ἀρχῆς ἐν τῇ πέμπτῃ καὶ εἰκοστῇ τοῦ Σεπτεμβρίου
φθινοπωρινὴν ἰσημερίαν· μεταξὺ δὲ τῶν δύο 13ημεριῶν αἱ τροπαί γίνονται· κατὰ τὸ μέσον τῆς τρί
τῆς καὶ εἰκοστῆς, τοῦ Ἰουνίου ἡ θερινή, ἀρχομένου
τοῦ ἡλίου τὸ ὑπὸ τὸν Καρκίνον διατρέχειν τμήματ
κατὰ δὲ τὴν πέμπτην καὶ εἰκοστὴν τοῦ Δεκεμβρίου
ἡ χειμερινή, τὸ ὑπὸ τὸν Αιγόκερων τρῆμα τοῦ ἡλίου
πεφθακότος.
κγ'. Μετὰ μὲν οὖν τὴν ἐαρινὴν ἰσημερίαν ὑπὸ
τὸν Ταύρων ὁ ἥλιος γίνεται καὶ κατὰ τὴν τρίτην τοῦ
᾿Απριλλίου καὶ εἰκοστήν· εἶθ᾽ ὑπὸ τοὺς Διδύμους
κατὰ τὴν τρίτην τοῦ Μαίου καὶ εἰκοστήν· μετὰ δὲ
τὴν θερινὴν τροπὴν ὑπὸ τὸν Λέοντα ὁ ἥλιος ἔρχεται
τῇ πέμπτῃ τοῦ Ἰουλίου μηνὸς καὶ εἰκοστῇ· μετὰ
τοῦθ᾽ ὑπὸ τὴν Παρθένον τῇ πέμπτῃ τοῦ Αὐγούστου
καὶ εἰκοστῇ· μετὰ τὴν φθινοπωρινὴν Ισημερίαν τὸ
ὑπὸ τὸν Σκορπίον τμῆμα τὸν ἥλιον δέχεται
πέμπτῃ τοῦ Ὀκτωβρίου καὶ εἰκοστῇ· μετ᾿ αὐτὸ τὸ
ὑπὸ τὸν Τοξότην τῇ πέμπτῃ καὶ εἰκοστῇ τοῦ Νοεμ
βρίου· μετὰ δὲ τὴν χειμερινὴν τροπὴν ὁ ἥλιος ὑπὸ
τον Υδροχόον ἀφικνεῖται κατὰ τὴν τοῦ Ἰανουαρίου
κοστὴν ὑπὸ τοὺς Ιχθύας.
@
κδ'. Τοῦ Ζωδιακοῦ δὲ διῃρημένου εἰς ἴσα τμήματα
δισκαίδεκα τὰ λεγόμενα ζώδια, τῶν ζωδίων ἕκαστον
εἰς τριάκοντα μοίρας διήρηται, ήγουν τρεῖς δεκα
νούς. Δέκα γὰρ ἔχει μοίρας ὁ δεκανός. Μία δ' ἑκάστη μοίρα τέμνεται λεπτοῖς πρώτοις εξήκοντα.
Τούτων δ' ἔκαστον ὑποδιαιρεῖται πάλιν εἰς ἕτερα
ἑξήκοντα λεπτὰ δεύτερα· καὶ τῶν δευτέρων ἕκαστον
εἰς ἄλλα ἐξήκοντα τρίτα λεπτά. Καὶ τοῦτο τοῖς
ἀστρολόγοις ἐνεργεῖται μέχρι συμπληρώσεως τοῦ τῆς
δωδεκάδος ποσοῦ. Τῇ δὲ φύσει πᾶν μέγεθος ἐπ'
ἄπειρον διαιρετόν.
κε'. Τετήρηται δὲ δι᾿ ὀργάνων, ὡς ἡ μεταξὺ τῶν
τροπικῶν περιφέρεια, ἥτις καὶ μέση καλεῖται ζώνη,
μοιρῶν ἐστιν ὀκτὼ πρὸς ταῖς τεσσαράκοντα. "Η
ταύτης λοιπὸν ἡμίσεια μοιρῶν ἔσται τεσσάρων καὶ
εἴκοσιν, ἥτις ἐστὶν ἐξ ἑνὸς τῶν τροπικῶν, μέχρι
τοῦ ἰσημερινοῦ. Πᾶσα δ᾽ ἡ μεταξὺ τῶν τροπικῶν
περιφέρεια ἐκ τοῦ ἑνὸς οὔσα μέρους ὀκτὼ μοιρῶν
πρὸς ταῖς τεσσαράκοντα· κἀκ τοῦ ἑτέρου μέρους
τῶν αὐτῶν ἔσται μοιρῶν. Παράλληλοι γὰρ οἱ κύκλοι.
ginta ferme ".
21. Porro duodecim signorum nomina et characteres ita se habent: Aries Y, Taurus 8. Gemini II. Cancer 30, Leo 2, Virgo, mp, Libra,
Scorpius m. Sagittarius K, Capricornus b,
Aquarius et Pisces )-(.
22. Quando proinde segmenti sub Ariete in
medio et solari circulo principium sol attingit
vicesimo primo mensis Martii, vernale æquinoetium: quando autem ejus [segmenti] quod est sub
Libra principium [attingit], die vicesimo quinto
Septembris, æquinoctium autumnale elicit. luter
duo 293 vero æquinoctia, conversiones (solis
fiunt; die medio vicesimo tertio Junii, æstiva,
quando sol segmentum sub Cancro percurrere incipit; at vicesimo quinto Decembris, hiberna
quando sol segmentum sub Capricorno assecutus
fuerit.
23. Post vernum proinde æquinoctium sol sub
Taurum venit, idque vicesimo tertio Aprilis; dein
subter Geminos vicesimo tertio Maii. Post conversionem æstivam sub Leonem sol venit vicesimo
quinto mensis Julii; binc sul Virginem vicesimo
primo Augusti; post autumnale æquinoclium segmentum quod est sub Scorpio solem accipit, vicesimo quinto Octobris. Ab hoc id, quod sub Sagittario est, vicesimo quinto Novembris. Post
hibernam conversionem sol sub Aquarium pervenit
vicesimo Januarii; exinde sub Pisces vicesimo
Februarii.
εἰκοστήν· ἔκτοτε κατὰ τὴν τοῦ Φεβρουαρίου εἰς
24. Cum autem Zodiacus in duodecim æqualia
segmenta divisus sit, quæ aninıalcula seu signa
dicuntur: quodlibet signum in triginta partes [quas
communiter gradus vocant "8] hoc est, in tres decanos decurias divisum est. Decem enim partes
habet decuria. At quavis pars in sexaginta prima
minuta dividitur; et rursus horum 294 quodvis
in alia sexaginta secunda minuta subdividitur, et
secundorum quodlibet in alia sexaginta tertia minuta, idque tantisper fit ab astrologis, donec duodemarii quantitatem compleant. Alias vero natura, omnis magnitudo in infinitum potest divi.li.
25. Observatum autem est per instrumenta, circumferentiam intra tropicos, quæ etiam zona
media vocatur, partium esse quadraginta octo;
illius proinde media circumferentia, quæ est ab
uno tropicorum ad æquinoctialem partium viginti
quatuor erit. Universa autem inter tropicos interjecla circumferentia cum ex una parte sit graduum
quadraginta octo, ex altera etiam parte totidem
erit partium. Etenim circuli paralleli | hoc est,
Vide Joan. de Sacro Busto in Computo ecclesiastico; et Munsterum de horologiorum descriptione,
hb. 1, p. 166. 40 Jov. Punt. lib. 1; de r. c., p. 114.
col. 1243–1244page 359 of 548
PG 142:1243"Οντως οὖν ἔσονται μοιρῶν ἐξ πρὸς ταῖς ἐνενήκοντα, τὰ μεταξὺ τῶν τροπικῶν δύο ἴσα τμήματα τοῦ μετ γίστου κύκλου τῆς σφαίρας· οὗ δὴ κύκλου μεγί στου ἑξήκοντα καὶ τριακοσίων ὄντος μοιρῶν, ἡ ἐξ ἑκατέρου τῶν πόλων, πρὸς τὸν ἐγγὺς τροπικὸν περιφέρεια ἔσται μοιρῶν ἐξ καὶ ἑξήκοντα· τετράκις γὰρ αἱ ἐξ καὶ ἐξήκοντα μοῖραι συντιθέμεναι πρὸς ἀλλήλας, τέσσαρες πρὸς ἑξήκοντα γίνονται καὶ διακοσίαις. Ταύταις τῶν ἐξ προστιθεμένων καὶ ἐνενήκοντα αἱ ἑξήκοντα πρὸς ταῖς τριακοσίαις μοῖραι συνάγονται, εἰς ἃς ὁ ζωδιακός διαιρεῖται καὶ πᾶς ἄλλος μέγιστος κύκλος. κς'. Τῆς περιμέτρου τοίνυν τοῦ στερεώματος του σούτων οὔσης μοιρῶν, ἡ διάμετρος ἔσται μοιρῶν ἐλαττόνων ἢ εἴκοσι πρὸς ταῖς ἑκατόν. Εἰ γὰρ ἡ ἐκ του κέντρου καὶ ἡ τοῦ ἐξαγώνου πλευρὰ τοῦ εἰς τὸν αὐτὸν ἐγγραφομένου κύκλον ἴσαι ἀλλήλαις εἰσὶν, ὡς ἐκ τοῦ πεντεκαιδεκάτου θεωρήματος τοῦ τετάρ του βιβλίου τῶν στοιχείων πεπόρισται· οὐκ ἂν εἴη τὸ τρίτον τῆς περιφερείας ἴσον τῇ διαμέτρῳ. Δύο μὲν γὰρ ἐξαγώνου πλευραὶ ἡ διάμετρος· ἐπεὶ δύο ἐκ τοῦ κέντρου. Καὶ ὑποτείνουσιν αἱ δύο τοῦ ἑξαγώνου πλευραί δύο τμήματα τῆς περιφερείας· ὧν ἕκαστον ἔκτον μέρος του μεγίστου κύκλου τῆς σφαίρας· ὁμοῦ δὲ τὰ δύο τρίτον. Εἰ τοίνυν ἡ ὅλη τῆς περιφερείας περίμετρος ἑξήκοντα καὶ τριακοσίων μοιρῶν, τὸ τρίτον ταύτης εἴκοσι μοιρῶν πρὸς ταῖς ἑκατόν. Εἰ μὲν οὖν ἴση ἦν ἡ εὐθεῖα τῇ περιφερεία. ἦν ἂν καὶ ἡ διάμετρος μοιρών εἴκοσι πρὸς ταῖς ἑκατόν· ἐπεὶ δ᾽ ἐλάττων ἡ εὐθεῖα τῆς περιφερείας ἣν ὑποτείνει, διὰ τοῦτο καὶ ἡ διάμετρος ἐλαττόνων ἔσται μοιρῶν ἢ εἴκοσι πρὸς ταῖς ἑκατόν. Οθεν ἡ κατὰ τοὺς περὶ ᾿Αρχιμήδην πᾶσα δὴ σφαίρα καὶ πᾶς κύκλος λόγον ἔχει πρὸς τὴν οἰκείαν διάμετρον ὡς ἔγγιστα τριπλασιεφέβδομον, ήγουν τὸ τριπλάσιον τῆς διαμέτρου καὶ τὸ ἕβδομον τῆς διαμέτρου, μὴ κατ' ἀκρίβειαν· ἔσται μὲν ἡ ἐκ τοῦ κέντρου μοιρῶν ἑπτὰ καὶ πεντήκοντα μετά τινος μορίου μοίρας· ἡ δὲ διάμετρος διπλασίων οὖσα τῆς ἐκ τοῦ κέντρου μοιρῶν τεσσάρων καὶ δέκα πρὸς ἑκατὸν οὐ κατ' ἀκρίβεια κα ιν, κζ'. Αἱ δ' ἀντιφερόμενοι σφαίραι τῇ πρώτῃ καὶ ὄντως ἀπλανεῖ πρὸς ἀντώθησιν λέγονται γεγονένα τῆς ὀξυτάτης φορᾶς ἐκείνης, καὶ τῆς ἐπὶ τοσοῦτον ταχυδρομίας αναστολὴν, ἵν᾿ ἐντεῦθεν καὶ φυσικῷ λόγῳ τὸ πᾶν συνέχηται παρὰ τοῦ σοφοῦ πάντων τῶν ὄντων καὶ αὐτῆς τῆς φύσεως δημιουργοῦ, καὶ μὴ διὰ τὴν ἄκραν ὀξυκινησίαν παρασυρῇ, τῆς ἀντ τι όπου κινήσεως ἀντερειδούσης καὶ ἀντεχούσης πρὸς τὸ τῆς ῥύμης σφοδρότατον. κη'. Τῆς τοίνυν ἐνάστρου σφαίρας καὶ ὁρωμένης τῆς πρώτως καὶ ἰσχυρῶς ἀντιφερομένης τῷ οὐρανῷ καὶ ἀπλανοῦς δοκούσης καὶ λεγομένης τὸν Ζωδιακὸν ἐχούσης βεβλημένον ταύτης μέσον λοξῶς, εἰς ἴσα
equidistans.] sunt. Sic igitur qualia duo inter "Οντως οὖν ἔσονται μοιρῶν ἐξ πρὸς ταῖς ἐνενήκοντα,
tropicos intervenientia segmenta
erunt partium
nonaginta sex, maximi nimirum circuli sph.rre;
cujus quidem circuli maximi cum sit trecentarum
sexaginta partium, circumferentia ab utroque polo
ad vicinum tropicum erit partium sexaginta sex.
Quater enim sexaginta sex partes si invicem conjungantur, ducentæ funt sexaginta quatuor: 295
quibus si nonaginta sex adjungantur, trecenta
sexaginta sex partes colliguntur, in quas Zodiacus
et quivis alius circulus maximus dividitur.
τὰ μεταξὺ τῶν τροπικῶν δύο ἴσα τμήματα τοῦ μετ
γίστου κύκλου τῆς σφαίρας· οὗ δὴ κύκλου μεγί
στου ἑξήκοντα καὶ τριακοσίων ὄντος μοιρῶν, ἡ ἐξ
ἑκατέρου τῶν πόλων, πρὸς τὸν ἐγγὺς τροπικὸν
περιφέρεια ἔσται μοιρῶν ἐξ καὶ ἑξήκοντα· τετράκις
γὰρ αἱ ἐξ καὶ ἐξήκοντα μοῖραι συντιθέμεναι πρὸς
ἀλλήλας, τέσσαρες πρὸς ἑξήκοντα γίνονται καὶ δια
κοσίαις. Ταύταις τῶν ἐξ προστιθεμένων καὶ ἐνενήκοντα αἱ ἑξήκοντα πρὸς ταῖς τριακοσίαις μοῖραι
συνάγονται, εἰς ἃς ὁ ζωδιακός διαιρεῖται καὶ πᾶς
ἄλλος μέγιστος κύκλος.
κς'. Τῆς περιμέτρου τοίνυν τοῦ στερεώματος του
σούτων οὔσης μοιρῶν, ἡ διάμετρος ἔσται μοιρῶν
ἐλαττόνων ἢ εἴκοσι πρὸς ταῖς ἑκατόν. Εἰ γὰρ ἡ ἐκ
του κέντρου καὶ ἡ τοῦ ἐξαγώνου πλευρὰ τοῦ εἰς
τὸν αὐτὸν ἐγγραφομένου κύκλον ἴσαι ἀλλήλαις εἰσὶν,
ὡς ἐκ τοῦ πεντεκαιδεκάτου θεωρήματος τοῦ τετάρ
του βιβλίου τῶν στοιχείων πεπόρισται· οὐκ ἂν εἴη
τὸ τρίτον τῆς περιφερείας ἴσον τῇ διαμέτρῳ. Δύο
μὲν γὰρ ἐξαγώνου πλευραὶ ἡ διάμετρος· ἐπεὶ δύο
ἐκ τοῦ κέντρου. Καὶ ὑποτείνουσιν αἱ δύο τοῦ ἐξαγώ
νου πλευραί δύο τμήματα τῆς περιφερείας· ὧν
ἕκαστον ἔκτον μέρος του μεγίστου κύκλου τῆς σφαίρας· ὁμοῦ δὲ τὰ δύο τρίτον. Εἰ τοίνυν ἡ ὅλη τῆς
περιφερείας περίμετρος ἑξήκοντα καὶ τριακοσίων
μοιρῶν, τὸ τρίτον ταύτης εἴκοσι μοιρῶν πρὸς ταῖς
ἑκατόν. Εἰ μὲν οὖν ἴση ἦν ἡ εὐθεῖα τῇ περιφερεία.
ἦν ἂν καὶ ἡ διάμετρος μοιρών εἴκοσι πρὸς ταῖς
ἑκατόν· ἐπεὶ δ᾽ ἐλάττων ἡ εὐθεῖα τῆς περιφερείας
ἣν ὑποτείνει, διὰ τοῦτο καὶ ἡ διάμετρος ἐλαττόνων
ἔσται μοιρῶν ἢ εἴκοσι πρὸς ταῖς ἑκατόν. Οθεν ἡ
κατὰ τοὺς περὶ ᾿Αρχιμήδην πᾶσα δὴ σφαίρα καὶ
πᾶς κύκλος λόγον ἔχει πρὸς τὴν οἰκείαν διάμετρον
ὡς ἔγγιστα τριπλασιεφέβδομον, ήγουν τὸ τριπλάσιον
τῆς διαμέτρου καὶ τὸ ἕβδομον τῆς διαμέτρου, μὴ
κατ' ἀκρίβειαν· ἔσται μὲν ἡ ἐκ τοῦ κέντρου μοιρῶν
ἑπτὰ καὶ πεντήκοντα μετά τινος μορίου μοίρας· ἡ
δὲ διάμετρος διπλασίων οὖσα τῆς ἐκ τοῦ κέντρου
μοιρῶν τεσσάρων καὶ δέκα πρὸς ἑκατὸν οὐ κατ'
ἀκρίβεια κα
26. Cum igitur dirmamenti ambitus tot sit partium, diameter pauciorum quam centum et viginti
erit partium. Si enim quæ ex centro [ducitur linea],
et sexanguli quod in eumdem inscribitur circulum
Jatus 49, mequalia sunt invicem; quemadmo 'um es
decimo quinto theore rate libri quarti Elementorum per porisma illatum est, tertia pars circumferentiæ diametro æqualis non erit. Duo enim sexanguli latera, diameter sunt; quoniam duæ est ex
contro luctae line]: et subdividunt duo sexanguli
latera, duo circumferentiæ segmenta; quorum
uteumque sigillatim est sexta pars maximi circuli
sphæræ. Atqui duo si'nul [segmenta] tertia [circuli
pars exsistunt]. Quod si igitur totus circumferentiæ
ambitus trecentarum est et sexaginta partium,
tertia illius centum et viginti est partium. Quod
si quidem recta (linea) circumferentiae a putalis es.
set, diameter etiam centum et viginti partium esset. Quoniam autem recta minor est, quam circumferentia quam 296 subtendit: ea de causa
etiam diameter pauciorum quam centum et viginti
erit partium. Unde si secundum Archimedis sectatores omnis scilicet sphæra omnisque circulus
ad suam diametrum habet rationem triplam sesquiseptimam quam proxime, hoc est, triplum diametri et [unam] septimam diametri, non accurate
lamen; erit illa quidem que ex centro ducitur]
quinquaginta septem partium cum aliqua unius
partis portiuncula. Cum autem diameter dupla
sit illius [lineæ] quæ ex centro [ducitur], centum et quatuordecim partium [erit] accuratione seposita.
27. Porro spheræ quæ primæ et revera inerranti
in adversum vertuntur, ad contrarium in pulsum
celerrima istius conversionis, et tantæ velocitatis
in cursu repressionem facta esse dicuntur: ut
hine naturali etiam ratione uuiversum a sapiente
omnium rerum et ipsius naturæ conditore contineretur, nec propter summam motus celeritatem
distraheretur; motu [uimirum] qui in contrarium
nititur resistente, et impetus vehementiam sustinute.
28. Ejus igitur sphæræ quæ astris prædita est,
el ceruitur, quæ primo et fortiter 297 ccelo ob.
verti ur, quæque inerraus putatur et dicitur, cum Zodiacum per seipsam oblique projecium, inque duo-
** Eucl lib, ιν, Theor. 15.
κζ'. Αἱ δ' ἀντιφερόμενοι σφαίραι τῇ πρώτῃ καὶ
ὄντως ἀπλανεῖ πρὸς ἀντώθησιν λέγονται γεγονένα:
τῆς ὀξυτάτης φορᾶς ἐκείνης, καὶ τῆς ἐπὶ τοσοῦτον
ταχυδρομίας αναστολὴν, ἵν᾿ ἐντεῦθεν καὶ φυσικῷ
λόγῳ τὸ πᾶν συνέχηται παρὰ τοῦ σοφοῦ πάντων
τῶν ὄντων καὶ αὐτῆς τῆς φύσεως δημιουργοῦ, καὶ
μὴ διὰ τὴν ἄκραν ὀξυκινησίαν παρασυρῇ, τῆς ἀντ
τι όπου κινήσεως ἀντερειδούσης καὶ ἀντεχούσης
πρὸς τὸ τῆς ῥύμης σφοδρότατον.
κη'. Τῆς τοίνυν ἐνάστρου σφαίρας καὶ ὁρωμένης
τῆς πρώτως καὶ ἰσχυρῶς ἀντιφερομένης τῷ οὐρανῷ
καὶ ἀπλανοῦς δοκούσης καὶ λεγομένης τὸν Ζωδιακὸν
ἐχούσης βεβλημένον ταύτης μέσον λοξῶς, εἰς ἴσα