ΤΟΜΟΣ Η'. XANTHOPULI TOMUS VIII. Ανακεφαλαίωσις τῶν προῤῥηθέντων καὶ ὧν ἐν τῷ παρόντι διαληψόμεθα. Οσα μὲν δὴ τῷ Ισαποστόλῳ γεγένηται Κωνσταν τένῳ, πρὶν ἐς ἀντίπαλον κριθῆναι μοῖραν Λικινίῳ τῷ δυσσεβεῖ, ἄχρι δὴ καὶ εἰς τὴν Βύζαντος οἰκοδομήν τε καὶ ἐπὶ τὸ κρεῖττον ἀλλοίωσιν, ταῦτά ἐστιν· ἐπεὶ δὲ τῶν λίαν ἀτόπων ἔμοιγε κρίνεται, τὴν οὕτω περιφανή βασιλείαν, καὶ τὴν τῆς εὐσεβείας ὡς ἄν τις εἴποι κρηπίδα καὶ κορωνίδα, τῷ τῶν δυσσεβε στάτων τυράννων καταλόγῳ σύμμικτον οὖσαν ἐᾷν (τοῦτο δὲ πάντως ἐξ ἀναγκαίου συνέβαινεν ), οὐκ ἀνήσω μὴ διελεῖν ταύτην ὡς ἐγχωροῦν, καὶ ἰδίῳ τόμῳ συμπεριγράψαι, περιφανῆ τε οὖσαν καὶ τὸ ὑπερφέρον προβεβλημένην ἐφ' ἅπασι. Καὶ τοίνυν ὅσα μὲν προδιείληπται τοῖς τῶν τυράννων χρόνοις ἐγε καταμεμιγμένα, ὡς οἷόν τ' ἐπιδραμοῦμαι τῷ λόγῳ τήν τε πατέρα καὶ γένεσιν καὶ ἀνατροφὴν, καὶ ὡς ἐπὶ τὴν ἀρχὴν κατέστη, ἐκδιηγούμενος· εἶτα ὡς καὶ τῆς παλαιτέρας κατάρχει Ρώμης, καὶ κατ' οὐ ρανὸν τὸ νικοποιὸν τρόπαιον ἐθεᾶτο, δι᾿ οὗ καὶ τῶν ἀλιτηρίων τυράννων περιεγένετο· ἔπειτα ὡς τοῦ θείου ἐν Ρώμῃ κατηξιώθη λούτρου· καὶ ὅσα ὑπὲρ Χριστιανῶν καὶ τῶν ἐκκλησιῶν διεπράξατο· καὶ τίσι νομοθεσίαις ὑπὲρ ἡμῶν κεχρημένος, τὰ ἡμέτερα ὡς τάχος ἐπιδοῦναι παρεσκευάσατο· ἔτι δὲ καὶ ὡς Λικίνιος αὐτῷ τελευταῖος διέφθαρτο· καὶ τέλος, ὡς Βυζάντιον χειρωσάμενος, τοὺς ἐν αὐτῷ ἀπελαύνει λῃστάς, καὶ τὴν ἐν αὐτῷ ἐπώνυμον πόλιν μεγαλο πρεπῶς ἀνιστᾷ, νεώς τε καὶ οἴκοις ἐμβόλοις τε καὶ ἀγάλμασιν, ὕδασι τε καὶ δημοσίοις ἄλλοις διαρκῶς ἀγλαῖσας ἔσωθέν τε καὶ ἔξωθεν. Ταῦτα μὲν οὖν, ὅτ' εἰς πλάτος εἰρημένα, επιδραμείται αὖθις ὁ λόγος τὰ δ᾽ ἐφεξῆς πλατύτερον διεξέλθοι· τὰ κατὰ τὸν δυσσεβέστατον δηλαδή "Αρειον, καὶ τὴν ἐν Νικαία PATROL. GR. CXLVI e 528 CAPUT 1. Repetitio eorum quæ dicta sunt, et dicendorum propositio. Res gestæ apostolis ipsis comparandi Constantini, postquam hostiliter cum impio Licinio bellu est congressus, usque ad conditum atque in ampliorem urbem redactum Byzantium, sic se babent. Quandoquidem vero admodum absurdum mihi esse videtur, tam illustrem imperii administrationem, veræque in Deum pietatis, ut ita dicam, fundamentum simul et fastigium, impiissimorum tyrannorum catalogo et historiæ ita insertam (quod quidem necessario prorsus factum est) relinquere, facere non possum quin eam, quoad ejus fieri potest, ab illis sejunctam proprio persequar libro: cum scilicet tam ampla sit, et rebus omnibus excellens. Quapropter quæ antea tyrannorum temporibus conjuncta exposui, quam potero brevissime oratione perstringam, de patre nimirum ejus, de nativitate, de educatione, quomodo ad rerum administrationem pervenerit; mox etiam veteris Romæ imperium consecutus sit: ut triumphale victoriæ signum in coelo conspexerit, per quod etiam exitiales et exsecrandos illos tyrannos devicit; deinde quomodo divino Ronæ lavacro sit ablutus; quæ pro Christianis et Ecclesiis ipse peregerit; quibus constitutionibus pro religione nostra promulgatis effecerit, ut res nostræ brevi magua 529 acceperint incrementa; ut postremum Licinium attriverit; denique Byzantio capto, prædonibusque inde pulsis, cognominem sibi urbem magnifice excitarit, eamdemque sacris et profanis ædibus, porticibus, projectis, statuis, aquis aliisque publicis intra et extra mœnia ædificiis exormaril. Hisce omnibus, quæ antehac latius sunt ex-

plicata, breviter repetitis, quæ sequuntur fusius πρώτην οἰκουμενικὴν σύνοδον· τήν τε φορὰν τῶν commemorabimus: res scilicet impiissimi Arii, primamque œcumenicam et universalem Nicænam synodum; et uberem, qui tum foruerunt, divinorum virorum proventum; quæ gentes, et quomodo professionem fidei nostræ susceperint, Arianorum post synodum improbitate rejecta; que Antiochiæ, Tyri, Eliæ, Alexandriæ et Constantinopoli contra Eustathium et Athanasium veræ pietatis illustratorem acta sint. Deinceps de rebus beatæ Helenæ, quomodo ea llierosolymis pretiosam venerandamque Domini crucem invenerit, quibus rebus ibi pulcherrime sacrosancta excoluerit loca, et quomodo tanden diem suum obierit. Multa præterea alicubi inserentur, videlicet de Melitianis, tum de Asterio et Marcello, de Novatianis; et quomodo Arius crepuerit, libello prius verioris pietatis exhibito. Post hæc omnia felicissimam Constantini mortem magnificasque et tali principe dignas exsequias, qui innumera deinde miracula et prodigia ediderit, referemus. Sedenim manum operi admoventes commode id tali initio ordiemur. CAPUT II. Brevis commemoratio rerum apostolis æqualis Constantini, a nativitate ejus usque ad imperii inirium. τηνικαῦτα διαλαμψάντων θείων ἀνδρῶν, καὶ ὅσα τῶν ἐθνῶν καὶ ὅπως τὴν ἡμετέραν πίστιν ἡσπά σαντο· τὴν μετὰ τὴν σύνοδον τῶν ᾿Αρειανῶν δυστρο πίαν· ἔσα τε ἐν Ἀντιοχείᾳ, Τύρῳ τε καὶ Αἰλίᾳ, ᾿Αλεξανδρείᾳ τε καὶ τῇ Κωνσταντίνου αὐτῇ διεπράξαντο κατά τε Ευσταθίου καὶ ᾿Αθανασίου τοῦ τῆς εὐσεβείας λαμπτῆρος. Εἶτα τὰ κατὰ τὴν μακαρίαν Ελένην, ὡς εἰς Ἱεροσόλυμα γενομένη, τὸν τίμιον ἀνεῦρα τοῦ Κυρίου σταυρόν· ὅσοις τε καλοῖς τοὺς θείους ἐκείνους ἐσέμνυνε τόπους· καὶ οἴῳ τέλει καὶ αὐτὴ ἐχρήσατο. Πολλὰ δὲ καὶ ἕτερα ἐν τῷ μεταξύ διαλήψεται περί τε τῶν Μελιτιανῶν, Αστερίου τέ, καὶ Μαρκέλλου, καὶ Ναυατιανῶν· καὶ ὡς διεῤῥάγη Άρειος, πρότερον λίβελλον δῆθεν εὐσεβείας δούς. Επὶ δὲ πᾶσι τούτοις περὶ τοῦ μακαριστοῦ τέλους διαλήψεται Κωνσταντίνου· καὶ ὡς περιφανῶς τῆς ἀνηκούσης κηδείας τετύχηκε, θαυμάτων καὶ μυρίων τεράτων γενόμενος αυτουργός. Χείρα δ' ἐπιβάλλων τῷ ἔργῳ, ἐντεῦθεν ποιήσομαι τὴν ἀρχήν. Επιτομὴ τῶν κατὰ τὸν Ισαπόστολον Κωνσταν τῖνον γεγενημένων ἀπὸ γενέσεως ἕως οὗ ἄρα ξειεν. Τῷ θείῳ Κωνσταντίνῳ πατήρ Κώνστα; ἦν, ᾧ Πανύπερτος ἐπώνυμον, πρός τινων δὲ καὶ Χλωρός κατωνόμαστο. Οὗτος τῶν εὖ γεγονότων ὤν, εἰς βα σιλείαν τὸ γένος ἀνέφερε. Κλαυδίου καὶ γὰρ θυγα τριδοῦς ἐγνωρίζετο· ὅς πρινὴ Διοκλητιανὸν καὶ τὸν πρὸ αὐτοῦ Αυρήλιον εἰς τὴν ἀρχὴν παριέναι, τὴν βασιλείαν ἐν Ῥώμη διεἶπεν. Ἐπεὶ δὲ Πέρσαι, Σαρ μάται δ' ἐπὶ τούτοις καὶ Πάρθοι κατὰ 'Ρωμαίων κεκίνηντο, Οὐαράχου αὐτοὺς ἐρεθίζοντος, διοκλητιανὸς δ' ἦν τηνικαῦτα τὰ Ῥωμαίων σκήπτρα διαχειρίζων· πρέπειν τὸν Κωνσταντα ἔπεμπε τὴν εἰ ρήνην καταστησάμενον. Ἐξ Εσπέρας δ' ἐς τὴν Εω γενόμενος, ἐπὶ χῶρον, δ; Δρέπανον ἐκαλεῖτο, κατασκηνοί. Ενταῦθ᾽ ὁ ξεναγὸς τὴν βασιλικὴν το ρυφορίαν ἰδὼν, ὑποβάλλει αὐτῷ τὸ θυγάτριον, ἀκο μάζον καὶ ὥραν ήδη γάμου προβεβλημένον. Κών στας δὲ μισθὸν τῶν φίλτρων ἐδίδου πέπλον τι βασιλική πορφύρα διηνθισμένον φυλάττειν δὲ καὶ τὸ Divo Constantino pater fuit Constans, cui Proceri (!), ab aliquibus etiam Chlori seu Virentis cognomen impositum. Illustri is admodum loco natus, genus ad imperatorum familiam retulit. Claudii enim, qui ante Diocletianum et Aurelianum ipsum Romæ imperavit, ex filia nepotem fuisse constat. Posteaquam antep Perse, Sarmate et insuper Parthi, Varacho concitante, adversus Romanos bellum movere: Diocletianus, qui tum imperium obtinebat, Constantem oratorem adl Barbaros componendæ pacis gratia misit. flic ex Occidentalibus in Orientem profectus, 530 ad locum cui Drepani nomen erat, appulit. Ibi hospes, comitatus ejus et cohortis regiæ splendore captus, filiam ci suam vivida et nubili jam ætate puellain subjicit. Constans, amoris concubitusque mercedem, pallium mulieri, regia purpura intextum atque exornatum, donat; et puellæ patrem, quod illa rocreatura esset, tollere atque educare jubet; τεχθὲν παρηγγύα τῷ τῆς κόρης πατρί· καινὸν γάρ jovum id et admirandum quiddam føre arbitratus, x eo quod cum puella dormiens, in occidente, ¡¡rcum ipsum lectum, solem illucescentem se vi- 'isse in cubiculo, dixit. Cæterum legatione sua •te defunctus, domum redit, ibique egit. Interea Diocletianus, postquam ad imperium pervenerat, uarto administrationis ejus anno, Maximianum Jerculium socium sibi imperii asciverat. Constans vero et Maximinus Gallerius Cæsarum insignibus decorati sunt. Maximus quidem Galleriam Diocletiani, Constans vero Procerus Theodoram Herculii Alii ex fiia Crispi, qui fuit frater Claudii, paire Eutropio genitum tradunt. Constans dicere solitus fuit, opes publicas τι ἔσεσθαι ὑπενίει, οἷς συγκαθεύδων τῇ γυναικὶ κατὰ τὴν ἑσπέραν, περὶ τὴν εὐνὴν ἔλεγεν ἰδεῖν ἔνδεν περιλάμψαι τὸν ἥλιον. Καὶ ὁ μὲν τὰ τῆς πρεσ βεία; καλῶς διαθέμενος καὶ ἐπανήκων, οἴκοι διήγε. Χρόνῳ δὲ τῷ μέσῳ Διοκλητιανὸς εἰς τὴν ἀρχὴν παρελθὼν, τῷ τετάρτῳ τῆς ἡγεμονίας ἔτει, Μαξιμιανὸν τὸν Ερκούλλιον συνάρχειν αἱρεῖται. Κώνστὰς δὲ καὶ Μαξιμίνος ὁ Γαλέριος ταῖς Καισαρικοῖς ταινίας αναγορεύονται, ὁ μὲν τὴν Διοκλητιανοῦ θύ γατρα γήμας, ὁ Μαξιμῖνος, Γαλλερίαν ὄνομα, Κώνστας δὲ ὁ Πανύπερτος Θεοδώραν τὴν τοῦ Ερκουλ melius a privatis pluribus haberi, quam intra unum principis claustrum reservari.» Eutrop.

ECCLESIASTICÆ HISTORLE LIB. VIII. λίου παῖδα εἰς λέχους κοινωνίαν λαβών· καὶ ἄμφω filiam uxorem duxit: cum quidem uterque quam δὲ ἄς εἶχον πρότερον γαμετάς, τῇ πρὸς τοὺς κρατ τοῦντας στοργῇ ἀπέλιπον. Ὁ μὲν οὖν Κώνστας Βρεταννίας ἦρχε καὶ ᾿Αλπεων καὶ τῶν ἄνω τε Γαλλιῶν· δυσέμβολα δὲ ταῦτα χωρία τε καὶ δυσπρόσ οδπ. Χρόνου δ' ήκοντος πρέσβεις καὶ αὐτὸς ἐς ἣν ἐστάλη πρεσβείαν ἔπεμπεν, ἄνδρας γένει διαφα νεῖς. Ἐπεὶ δὲ καὶ οὗτοι κατὰ τὸ Δρέπανον γένοιντο, τῇ οἰκίᾳ ἐπιξενοῦνται τῆς τοῦ Κωνσταντίνου μη τρός. Παίζων δ' ὁ παῖς, πρός τινος τῶν πρέσβεων παρωξύνετο· καὶ ἀσχάλλων τοῖς εἰρημένοις, οὐ και θεκτώς εἶχε τῇ μητρὶ ἐπίδακρυς προστών. Η δ' Ελένη τὸ περὶ τὸν παῖδα δράμα προῆγεν εἰς μέσον· ὡς βασιλικός μὲν εἴη σκύμνος ὁ παῖς· ἀληθῆ δὲ πίστιν παρεῖχε τοῖς λόγοις ὅ τε τοῦ παιδὸς χαρα κτὴρ ἀκραιφνῶς τὸν Κώνσταντα διαγράφων, ὅτι δὲ καὶ ἂν ἡ πορφύρα πέπλος ἐπέχρωσε της θέσης εξα γαγοῦσι. Ως δὲ κἀκεῖνοι τὸ πρὸς βουλῆς τῷ Κώνο σταντ ἐκπληρώσαντες ἐπανῆκον, τά τε ἄλλα τῆς πρεσβείας κατέλεγον, προσετίθουν δὲ καὶ τὰ κατὰ τὸν παῖδα Κωνσταντῖνον· ὡς ὡραῖόν τε καὶ εὐφυές μειράκιον εἴη - σκιρτήματα δὲ βασιλικά διαδείκνυσι, καὶ σχεδὸν ὅλον αὐτοῦ τὸν τύπον ἀκραιφνῶς ἀναμάξαιτο. Κώνστα; δὲ μετάπεμπτον εὐθὺς ἐποίει τὸν παῖδα σὺν τῇ μητρί. Ἐπεὶ δὲ μή τι πάθοι ὁ παῖς καὶ ἡ μήτηρ διὰ τὸ ζηλότυπον τῆς γυναικὸς ὑφεώρα, τὸ κατὰ τὴν Ἑλένην ὥσπερ ἐχρῆν διῳκήσας, τὸν παῖδα πολλῷ ὕστερον κατὰ τὴν Νικομήδους ἀνέπεμπε Δ: κλητιανῷ. Καὶ ὁ μὲν οἷά τ: ἐνέχυρον τοῖς βασιλείοι; διέτριβε, δομέστικος προχειρισθεὶς τῶν σχολῶν· γενναῖα δὲ χειρὸς ἔργα διαπραξάμενος, ἐθείαζε μὲν τὰ Χριστιανῶν ἡρέμα· ἤχθετο δὲ τῇ πολλῇ τῶν κρατούντων δεισιδαιμονίᾳ, καὶ ὅτι τῇ πολλῇ ἐφήδοντο τῶν μαρτύρων σφαγῇ. Ως δὲ καὶ μαγγανείαις δή τισιν αὐτὸν μόνον τῆς ὅλης ἀρχῆς ἐγκρατῆ γενέσθαι, καὶ τὴν τῶν εἰδώλων θρησκείαν ἐκ μέσου ποιεῖν οἱ περὶ Διοκλητιανὸν εὕρισκον, εἰς φθόνον ἀνεῤῥιπίζοντο· καὶ δόλῳ τὸν ἐκείνου φόνον ἦσαν ἐμμελετῶντες. Ο γνούς Κωνσταντίνος, πρὸς τὸν πατέρα διέβαινεν. Ἐπεὶ δ᾽ ἐν τελευταίαις τὸν πα τέρα κατειλήφει ἀναπνοαίς, ἤδη δὲ καὶ ἐς διαθήκας ηὐτρέπιστο· ἐκείνῳ οἷα δὴ τὰ Χριστιανῶν ἑλομένῳ τὸ κράτος ἐφίει, τοὺς ἐκ τῶν γνησίων σπερμάτων τῆς Θεοδώρας παρωσάμενος παῖδας· αὐτὸς οἰκείαις χερσὶ κατὰ Βρετταννίαν τὸν βασιλικόν στέφανον αὐτῷ περιθεὶς, ἓξ μὲν καὶ πεντήκοντα ζήσας ένιαυτοὺς, τρεῖς δὲ καὶ εἴκοσι τούτων ἡγεμονεύσας, λιο μὴν ἄκλυστος τοῖς εὐσεβεῖν ᾑρημένοις γενόμενος. Καὶ ὁ μὲν Κωνσταντῖνος οὕτω τὴν ἀρχὴν ἀναζών· νυται, τῆς διακοσιοστῆς ἑβδομηκοστῆς πέμπτης ἀρχομένης Ολυμπιάδος· ὅπερ ἐστὶ κόσμου ἔτος πεντακισχιλιοστὸν ὀκτακοσιοστὸν πέμπτον καὶ δέ κατόν. antea babuerat conjugem, propter eam quam erga imperatores gerebant animni affectionem et propensionem, repudiasset. Constanti Britannia, Alpes et Gallia superior provincia obvenit, aditu et accessu difficiles regiones. Annis aliquot intercedentibus, quo ipse antea legatus missus fuerat, oratores quoque ire jubet, viros genere claros. Cæterum et illi, cum Drepanum delati essent, hospit'o matris Constantini excipiuntur. Ubi per ludens, ab uno ortorum ad animi acerbitatem per objurgationem est commotus. Cujus verba ille ægre impatienterque ferens, lacrymis profusis ad matrem querelara defert. Tum illa rem oinnem de puero in medium producit, regii asseverans sanguinis esse. Et verba ea facile condirinabant, cum pueri facies, quæ Constantis vultum apprime referebat, tum purpura illi infecta vestis, quam ex arca mulier protulit. Atque ii quoque legatione ex Constantis sententia confecta, in patriam reversi, cum alias muneris sui res illi exposuere, tum de puero etiam Coustanti retulere, formosum eum ingeniosumque adolescentulum gestus edere regios, et vultum constitutionemque ejus fere omnem egregie referre. Quam ob causam Constans filium statim una cum matre ad se adducendum curavit. 531 Cum vero metueret ne quid vel puero vel matri ab uxore sua per zelotypiam et conjugalem æmulationem accideret, Helenæ ipsi, sicuti deceliat, prospexit, puerum autem aliquanto post Nicolediam ad Diocletianum misit. Ibi ille in imperatorio palatio, perinde atque pignus quoddam degebat, domesticus scholarum creatus. Et fortia manu peragens facinora, Christianorum sacra sensim et occulte est complexus, et imperatores, qui taniopere vane superstitioni dediti essent, et plurima martyrum cade oblectarentur, detestatus. Porro ut incantationibus divinationibusque quibusdamı Diocletianus cognovit, ipsum Constantinum solux summa rerum et imperio potiturum, idolorumque cultum sublaturum, odio erga eum est accensus, consiliumque occidendi ejus cepit. Qua re comperta, Constantinus ad patremn se contulit: quem jam supremum prope trahentem spiritum, et cirea testamentum condendum occupatum reperit; în quo illi Christianorum religionem consectanti, imperium potestatemque suam reliquit: reliquis, quos ex Theodora susceperat liberis, præteritis; ipse quoque manibus suis, in Britannia coronam imperialem ci imposuit, quinquaginta et sex alatis, tribus vero et viginti imperii exactis annis cum quidem omnibus, qui veram pietatem colendam statuissent tutus et tranquillus fuisset portu, consecutus imperium, ducentesima septuagesima et perfugium. Eo modo Constantinus paternum est quinta ineunte olympiade: qui annus est a mnndo condito quinquies millesimus octingentesimus quintus decimus. 19 ut Cæsar, 4 ut Augustus. Apud alios chronicos scriptores invenio olympiadem 272, annam mundi conditi 4271, annum Domini 510. Bibliander ponit annum mundi conditi 4289 et annum Domini 511,

CAPUT III. Ct Constantinus tyrannos vicerit, et Christianam amplexus sit religionem. Ὡς τῶν τυράννων περιεγένετο Κωνσταντίνος, καὶ ὡς τὴν Χριστιανῶν ἡσπάσατο πίστιν. Διοκλητιανὸς δὲ καὶ Μαξιμιανὸς ἔτος που είκοσ στὸν διανύσαντες τῇ ἀρχῇ, ἑκόντες ταύτης ἐξίσταντο. Ἐπὶ τίσι δ' αἰτίαις, καὶ τίνα πεπονθότες δεινά, τίνα τε προγράμματα καθ' ἡμῶν καὶ ὑπὲρ ἡμῶν ἐνεστήσαντο, καὶ ὅσοις τὴν ὑπὲρ Χριστοῦ ἀγῶνα διενεγκεῖν κατέστησαν πρόξενοι, αὐτοί τε καὶ ὁ μετ' αὐτοὺς Μαξιμίνος, φθάνει τε μικρὸν ὄπισθεν καὶ πρὸς λεπτὸν εἰρημένον. Μαξέντιος δ' ἐν Ρώμῃ καὶ Μαξιμῖνος ἐν Νικομηδείᾳ τυραννοῦντες, ὁ μὲν κατὰ τὴν Εω, ὁ δ' ἐν Εσπέρᾳ, τὰ ἴσα πράττοντες ἦσαν· ἁρπαγαῖς χρώμενοι, γάμους διορύττοντες ἀλλοτρίους, καὶ φόνον ἄπειρον καθεκάστην ὡς εἰ πεῖν κεραννύντες· καθ' ὧν ἐκ πρεσβείας πολλῶν τῶν Γαλλιῶν κινηθείς Κωνσταντίνος, πρῶτα μὲν κατὰ Μαξεντίου ἐπιστρατεύει ἐν 'Ρώμῃ· ὁπηνίκα δὴ συῤῥαγῆναι μέλλων πρὸς μάχην ἐκείνῳ, τὸν πα τρῷον ἐπεκαλεῖτο Θεόν. Αίφνης δ' ἐν οὐρανῷ τὸ σωτήριον τοῦ σταυροῦ ἐπιφαίνεται ὅπλον κατ' ἀνατολὰς, ἐπὶ μήκιστον διήκον, ἐν ἡμέρᾳ μέσῃ ὑπερο αστράπτον τῇ αἴγλῃ τὸν ἥλιον. Ιρις δὲ περιθέουσα κύκλῳ ἐκ τῶν ἴσων άστρων πρὸς γραμμάτων χαρακτήρα ῥυθμιζομένων Ῥωμαϊστὶ, Ἐν τούτῳ νίκα, ὑπέγραφεν· δ αὐτίκα ἐκ χρυσοῦ καὶ λίθων πολυ τελῶν διασκευάσας, Μαξέντιόν τε κατὰ κράτος ενίκα κατὰ τῆς γεφύρας διαφθαρέντα, καὶ τῆς Ρώμης εἶχε τὸ κράτος. Εντεῦθεν τὰ μὲν εἴδωλα εἰς λεπτὴν Diocletianus autem et Maximianus, viginti annis in imperio administrando completis, propter certas causas, et quod dura quædam perpessi essent, potestatem eam sua sponte sibi ipsis abrogarunt. Qualia autem vel contra nos, vel etiam pro nobis proposuerint edicta, et quot martyrum millibus stremne pro Christi nomine decertantibus, ipsi simul et Maximinus successor eorum necis causa exstiterint, 532 plenissime a nobis paulo ante est explicatum. Maxentius porro Romæ, et Maximinus Nicomedia, hic in Oriente, ille in Occidente, tyrannidem exercentes, eisdem detinebantur studiis, civium subditorum bona diripientes, matrimonia aliena violantes, et cædes innumeras quolibet prope die subornantes. Adversus hos, oppressorum legationibus pluribus excitus e Galliis Constantinus, primum Maxentio ad urbem Romam bellum intulit. Quo tempore aleam Martis prælio adversus eum experturus, paternum invocavit Deum. Et derepente in cœlo salutiferum crucis signum longius distentum, orientem versus, meridiano tempore, splendore solem ipsum superante, apparuit: circum quod, in orbem, stellis itidem, ut in cruce, litterarum Latinarum formam referentibus, inscriptio hisce verbis est visa, In hoc vince: quod signum confestim ex auro et lapillis pretiosis, ad militaris vexili instar, fieri curavit: διετίθει κόνιν, καὶ τοὺς ἐκείνων νεώς εἰς ἔδαφος et simul Maxentium fortissime devicit, in ponte submersum, et Romam in potestatem suam recepit. Deinde deorum simulacra comminuens, in cinerem redegit, eorumdemque delubra solo æquavit. Mox, manibus ipse suis, Servatori in Palatio Romæ templum sarculo descripsit et excitavit. Leges pro Christianis tulit, aliaque magno studio pro nobis egit, quæ paulo ante recensuimus. Et cum eum morbus invasisset, et medici infantum sanguine id malum discuti purgarique posse renuntiarent, abhorruit resiluitque ab eo facinore Deo charissimus imperator, luctu et ejulatu matrum permotus. Intercedit mox, et principes apostolorum se ei spectandos exhibent, Romanæque arbis antistitem accersere jubent, piscinam apud sum esse ostendentes, cujus lavacro ablutum illum salvam subito et incolumem fore dicunt. Advenit He, quæ opus sunt refert, imperatorem baptizat: ὁ πρώην ἐτύγχανε Κωνσταντίνος. et morbus ipse aquis innatat, squamarum in morem, non ab oculis, verum a carne ipsa decidenfum. Itaque ille melius habet, usque adeo ut miraretur ipse, isne esset, qui antea fuerat Constantinus. Postea Judæorum turba exsistit, qui imperatoris matrem adeuntes, Constantini quidem ab idolorum cultu defectionem laudant et admirantur, sed Transitionem ejus ad Christum valde arguunt et criminantur. 533 Et litteræ ca de re ab Helena ad filium datæ. At ille Grmis nixus fundamentis efficit, ut iili ipsi Judæi cum Sylvestro Romanæ urbis episcopo congrediantu, sermonesque confeἔβαλλεν· αὐτὸς δὲ οἰκείαις χερσὶ τῷ Σωτῆρι νεών ἐν τοῖς κατὰ Ῥώμην ἀνακτόροις τῇ σκαλίδι διέγραφε καὶ ἀνίστα· καὶ νόμους ὑπὲρ Χριστιανῶν ἐτίθει, καὶ τἄλλα κατεσπουδασμένως ὑπὲρ ἡμῶν ἔπραττεν, ὅσα δὴ μικρὸν ἄνωθεν διελάβομεν. Καὶ νόσος μὲν ἐκείνῳ ἐπέσκηπτεν· αἷμασι δὲ νηπίων ἐκκαθαίρεσθαι τὴν νόσον ἰατρῶν παῖδες διήγγελον. ᾿Αλλ' ἀπηγόρευε τὴν πρᾶξιν ὁ θεοφιλής βασιλεὺς, μητρικῶν ἡττώμενος θρήνων. Νυξ ἐπὶ τούτοις ἐπῄει καὶ οἱ κορυφαίοι τῶν ἀποστόλων ὀπτάνονται, τὸν τῆς Ῥώμης μεταστέλλεσθαι ἱερέα παρεγγυώμενοι παρ' ᾧ κολυμβήθραν εἶναι, ᾗ λουσάμενον, ἀθρόον ἐξάντη γενέσθαι τῆς νόσου. Καὶ ὁ μὲν ἧκε· καὶ ὅσα ἦν εἰκὸς ἐπειπὼν, ἐβάπτιζε. Καὶ ἡ μὲν νόσος τῷ ὕδατι ἐπεπόλαζεν, ὡσεὶ λεπίδες οὐκ ἀπ' ἐφθαλ μῶν, ἀλλ' αὐτῶν σαρκῶν ἀποπίπτουσαι. Ο δὲ ῥᾴων ἦν· καὶ ἐπὶ τόσον ὡς καὶ θαυμάζειν εἰ ἐκεῖνος ὢν Εντεῦθεν Ἰουδαίων στίφος ἐγείρονται· καὶ τῇ τοῦ βασιλέως προσιόντες μητρί, τὴν μὲν τῶν εἰδώς λων τοῦ Κωνσταντίνου ἀποστροφὴν δι' αἰδοῦς εἶχον· τὴν δ' ἐπὶ Χριστὸν μετάθεσιν καὶ σφόδρα και τῃτιῶντο· καὶ γραφαὶ τῆς Ελένης προήγοντο. Ο δ' ἐρηρεισμένος στεῤῥῶς, ἐς διάλογον ἐκείνους και Θίστα Σιλβέστρῳ τῷ τῆς Ῥώμη; ἀρχιερεῖ· καὶ πολὺς κατ' ἐκείνων ῥέων, τὸ κράτος ηνέγκατο.

ECCLESIASTICÆ HISTORIE LIB. VIII. Έπειτα Μαξιμίνῳ εἰς μάχην ἧκε, τὸ σταυρικὸν rant. Atque is magna eloquentiæ vi cum illis agens, τρόπαιον ἐπαγόμενος· καθ᾽ οὗ βάλλειν ἐκεῖνος κε facile eos convincit. Mox cum Maximino prælio λεύων, διώλλυτο. Ἐπεὶ δ᾽ ἐκεῖνος ἐκ τοῦ μέσου congressus, tropæum crucis inferri in hostem ἐγίνετο, εἰς μέγα τε τὰ Χριστιανῶν ἤρετο, ἐγκαί- jubet: adversus quod cum ille j.cula emittere νιά τε ἀπανταχοῦ εἰρήνης ἐκ Θεοῦ πρυτανευομένης juberet, victus succumbit. Quo e medio sublato, συνεκροτείτο· καὶ τἄλλα ὅσα ἦν εἰκὸς ἐπὶ τοιαύ- magis etiam res Christianorum sunt anetæ. Itaque τας πραγμάτων οἰκονομία:ς: Ἐντεῦθεν διατάξεις encænia, innovatarumque rerum feria, tranquilliἔγγραφοί τε καὶ ἄγραφοι ὅσα δὴ προσῆκε Χριστια- tate ubique a Deo concessa, eclebrate, aliaque νοῖς ἐπιτάττουσαι· ναῶν οἰκοδομαί τε καὶ μετα- omnia peracta quæ in ejuscemodi mutationibus et πλάσεις πρὸς τὸ εὐρύτερόν τε καὶ εὐπρεπέστερον· Dei dispositionibus fieri receptum est. Sub hæc καὶ νόμοι λάτραις Θεοῦ ἀτέλειαν εἰσηγούμενοι, constitutiones scriptæ et non scriptæ, quæ pro eo ἄνεσίν τε, καὶ πολυτελεῖς ἐπιχορηγοῦντες τὰς δω- atque deceret res Christianorum ordinarent, ediρεάς, τοῖς ἱεροῖς καὶ θείοις τε μένεσι· συνόδους τε tæ. Templa quædam de integro constructa, quaeκαὶ συνελεύσεις ἐς ταυτὸ πιστῶν διατάξεις συνα dam in ampliorem decentioremque formam mutata. θροίζονται· ἕτεραι τὸ σύμπνουν ταῖς ἐκκλησίαις Leges late, immunitatem ministris Dei conferenλατρεύουσαι. tes, libertatemque et magnificas donationes templis sacrisque ædibus largientes; aliæ præterea, synodos et conventus fidelium in unum cogentes, atque item aliæ concordiam Ecclesiarum conciliantes. Εἶχε μὲν οὖν οὕτω ταῦτα· Λικίνιος δ' ἐπ' ἀδελφῇ Κωνσταντία γεμβρὸς ὢν Κωνσταντίνῳ, καὶ τὴν Εω διέπειν κατὰ τὴν Νικομήδειαν κελευσθείς, ἥκι στα τὸν τῆς ἀρχῆς ὄγκον διενεγκών, ἐπανάστασιν τῷ εὐεργέτῃ ἐκμελετᾷ, καὶ τὴν ἄμυναν ἐδείκνυ, λάθρα ὧν αὐτὸς ἐραστὴς ἦν, κτείνων Χριστιανούς, καὶ πολλοὺς ἐκ τούτων τῷ τῶν μαρτύρων καταλέ γων χορῷ. ὡς δὲ παραινῶν, συμβουλεύων, καὶ δε διττόμενος, οὐδαμῶς ἑώρα πειθήνιον Κωνσταντί νος, τὸν ἐν Χρυσοπόλει Βιθυνιακὸν τὸ τελευταῖον ἐκείνῳ συνεῤῥήγνυτο πόλεμον. Καὶ εἰς χεῖρας μὲν ἧκε τῷ Κωνσταντίνῳ καταστρατηγηθεὶς ὁ Λικίνιος" φειδοῦς δὲ ὅμως καὶ οὕτως ἐτύγχανε· καὶ ἡ τῶν Θετταλῶν ἦν αὐτῷ εἰ; φρουράν. Ἐπεὶ δὲ κἀκεῖσε νεωτερίζων ηλίσκετο, αὐτὸς ἐφ' ἑαυτὸν τὸ ξίφος ἔλκει· καὶ δὴ πελέκει ἀναιρεθείς, τέλος μὲν ἑαυτῷ, στάσιν δὲ τῇ τυραννίδι καὶ τῇ τῶν εἰδώλων λατρεία ἐποίει. quoque ad novas res respectare deprehensus est, rem securi percussus, sibi ipsi quidem vitæ finem, creavit. Περὶ τῆς ἀνεγέρσεως Κωνσταντινουπόλεως καὶ τῶν ἐν αὐτῇ· ὅπως τε τὰ Χριστιανῶν ἐπέδωκε, καὶ περὶ τῆς εὐσεβείας καὶ ἀρετῆς καὶ νομοθε σίας τοῦ ἁγίου Κωνσταντίνου. Τοῖς δὲ κατὰ Λικίνιον καλῶς ἀπαντήσασι, καὶ πόλιν εἰς ὄνομα ἑαυτῷ ἀνιστᾷν διεσκόπει. Καὶ δὴ Βυζαντίοις ἀγρίοις δή τισι καθεστῶσι, καὶ βαρβάρῳ ξίφει τὰ μεγάλα φυσῶσι, καταστὰς εἰς δια φοράν, πολέμου νόμῳ νικῇ· καὶ τὸ ἐκ παλαιοῦ φρούριον εἰς ἔδαφος καταστρέψας, μεγαλοπρεπῆ συνεισενεγνὼν εἰσφοράν, τὴν μεγάλην ἐγείρει πόλιν, οὐδέν τι λιπὼν τῶν, ὅσα ταύτης εἰς περιφάνειαν· οἴκους τε δειμάμενος έκφανεῖς, ἔκ τε Ρώ μῆς καὶ τῶν ἐθνῶν, ἀλλαχοῦ τοὺς οἰκήσοντας Licinium imperii socium Constantinus primum in Pannonia, deinde in Macedonia, rursum in Thracia, postremo in Asia vicit, fugavit, et per deditionem cepit: litterarum acerrimum hostem, Dacia oriunduin, parentibus armentariis. Unde ei Atque hæc quidem tum ad eum modum se habebant. Licinius autem qui Constantiam Constantini sororem in matrimonio habebat, Orientemque ad Nicomediam cum imperio administrare jussus erat, quod magnitudinem imperii moderate perferre non posset, rebellionem exitiumque adversus eum, a quo summa acceperat beneficia, molitur: conatumque suum, occulte Christianos, quorum ille magnus amator erat, occidens, ac multos ex eis in rationem martyriorumi referens, declarat. Apud quem cum Constantinus neque cohortando, neque suadendo, neque adeo territando, ut a coepto desisteret, aliquid efficeret, postremo bello eum aggressus, ad Chrysopolim Billyniæ prælium cum eo committit. In quo superatus ille, in potestatem quidem Constantini pervenit: vitam, victore donante, recipit, et Thessalonicæ sub custodia servatur: ubi vero tus. ipse in seipsum ferrum pertraxit Quam ol tyrannidi vero et idololatriæ bellicum motum 534 CAPUT IV. De conditu urbis Constantinopolitana, ædificiisque ejus et ut res Christianorum aucta sint, et de pietate, virtute, ac constitutionibus sancti Constantini. Rebus contra Licinium prospere gestis, urbem quoque ut sub nomine suo condat, circumspicit. Byzantii quidam erant savi admodum, armisque sibi barbaro more plurimum arrogantes. Hos armis adortus, belli jure vincit: eorumque vetusto castello diruto, ingentibusque et magnificis tributis comportatis, magnam construit urbem, nihil prorsus rerum omnium quæ ad eam illustrandam spectarent, omittens, des praclaras struens, es ipsa Roma aliisque populis incolas co alliciens. etiam Armentarii cognomen inditum. Cavit Constantinus, Licinio cadendo, ne idem is tentaret quod Maximianus Herculius imperio, quod deposuerat, repetendo fecerat.

circam equestrem, porticus, projecta, aqua ductus, μετεστέλλετο· ἱππόδρομον τε καὶ ἐμβόλου; καὶ fontes, statuas, imagines, et quæcurque essent præcipuæ artis opera, fieri eoque comportari, ul splendida ornataque redderet omnia, curans. Ad lac, templa Deo, apostolis et martyribus, et maximanı illam porphyretici marmoris columnam construens, in qua statuam quoque suam collocavit, in polo seu vertice mundi crucem infixam manu tenentem. Quo ille symbolo indicavit, virtute invicti ejus tropæi et signi terram omnem et mare ipsum a se esse subactum. In regione etiam ea quæ Sosthenium dicitur, et in trajectu, ex apparitione archangeli Michaelis, templa condidit, aliaque plura opera perfecit, quæ illius divina mente et prudentia atque etiam in rebus omnibus magnificentia digna erant. De cognomine ei urbe dicitur, non longe ab llio, circa Græcorum naraJem stationem, eam illum excitare cœpisse: quod autem noctu oraculo divino admonitus, circum Byzantium, e regione Chalcedoni exstruere jussus esset, responso ei morem gerentem, amplis ita moenibus ibi circumdedisse, rebusque omnibus et ornamentis atque honoribus præcipuis Romæ parem exstruxisse, curiam atque senatum, sumptus. tesseras frumentarias,dignitatisque genus omne, imperatoria prorsus munificentia civibus largitum esse; atque ita omnibus rebus rite atque ordine dispositis, Constantinopolim et Novam Romam appellasse, 535 eadenique cum illa potestate, eisdem moribus atque institutis, eisdemque legibus esse jussisse, et insuper imperatricem urbem declarasse, populorum omnium qui Romanuın imperium agnoscentes, septentrionem, austrum et solem orientem versus, et quod in medio est mare colunt, ab eis quæ ad Istrum exstructæ sunt urbibus, et ab Epi - damo, quae non longe ab Ionio sinu est sita, usque ad Cyrenem et proximam Libyam, per totum, quod dicitur, boreale clima et regionem arcteam; et urbem eain condi cœpisse, a mundo creato quinquies millesimo octingentesimo vicesimo quinto, imperii ejus decimo: absolutam autem prorsus esse, ejusdem imperii vicesimo octavo ammo, qui incidit in conditi mundi auum quinquies millesimum octingentesimum quadragesi- η muin tertium, sive, ut alii tradunt, tricesimum octavum. De ea illud quoque memoriæ est proditum ut imperator ipse pedibus, hastam manu tenens, ambitum moniaque ejus definiens circumit: quod comitibus ejus ulterius quam conveniret, pomeria urbis proferre videretur, quemdam ex eis ad eum accessisse atque rogasse, Quo usque tandem, here? illumque diserte respondisse: Επ usque, dum qui me precedit ductor, constiterit. Unde satis constabat, calestem quampiam ei præiisse virtutem, quæ eum, quod fieri deberet, Si scilicet aut intra tredecimum annum perfecta, aut quinto imperii ejus anno ædificari cœpta esset. Justinianus Constantinopolim novam Romam, ταμεῖα ὑδάτων, καὶ κρήνας, ἀγάλματα καὶ πᾶν τι τῶν, ὅσα χειρὸς ἐξαισίας, εκόμιζέ τε καὶ κατεκόσμεί, διαφανή καθιστῶν. Νεώ; ἐπὶ τούτοις Θεῷ ἀνίστα, καὶ ἀποστόλοις καὶ μάρτυσι· καὶ τὸν μέσ γιστον πορφυροῦν κίονα, ἐν ᾧ καὶ ἴδιον ἀνδριάντα ἐπῆγεν, ἐπὶ πόλῳ σταυρὸν ἐμπεπηγότα διακατέ χοντα. Οἷς παρεδήλου, ὡς γῆ τε αὐτῷ καὶ θάλαττα δεδούλωται πᾶτα τῇ δυνάμει τοῦ ἀηττήτου τροπαίου. Καὶ κατὰ τὸν δς καλεῖται χῶρος Σωσθένιον ἐν τῷ ἀνάπλῳ, νεὼν ἐξ ἐπιφανείας τοῦ ἀρχαγγέλου ανα στη· καὶ ἀλλ᾽ ἅττα, ἄξιά γε τῆς ἐκείνου καὶ φρενὸς καὶ θείας συνέσεως, ἔτι δὲ καὶ τοῦ ἐφ᾽ ἅπασι μεγαλοπρεποῦς διεπράττετο. Λέγεται μέντοι περὶ τῆς ἐπωνύμου αὐτῷ πόλεως, ὡς κατὰ τὴν Ιλιον περί τὸ τῶν Ἑλλήνων ναύσταθμον ἐπιβάλλειν πρότερον αὐτὴν ἀνιστᾷν· τοῦ δὲ Θεοῦ χρήσαντος νύκτωρ, κατὰ τὸ Βυζάντιον ἀντικρὺ Χαλκηδόνος, ἐγείρειν αὐτὴν, τῷ χρησμῷ πεισθέντα, τείχεσι μεγάλοις περιβαλεῖν, ὁμότιμόν τε τῇ Ῥώμη πρεσβείοις παρ σιν οἰκοδομῆσαι, βουλευτήριόν τε καὶ σύγκλητον, καὶ δαπάνην, καὶ σιτηρέσια, καὶ φιλοτιμίαν ἄλλην αυταρκεστάτην βασιλικῶς τοῖς οἰκήτορσι διανείμαι. Φιλοκάλως δ' ἅπαντα τὰ κατ' αὐτὴν διαθέμενος, Νέαν 'Ρώμην Κωνσταντινούπολιν κατωνόμασεν, ἴσα τ' ἐκείνῃ κρατεῖν, καὶ οἰκονομεῖν, καὶ θεμιστεύειν ἐδίδου· καὶ βασιλίδα τῶν πόλεων ἀνηγόρευε, τῶν, ὅσοι τὴν Ῥωμαίων ὑπήκοον γινώσκουσι, πρὸς ἄρκτον καὶ νότον καὶ ἀνίσχοντα ἥλιον, καὶ τὰ ἐν μέσῳ πελάγη, ἐκ τῶν παρὰ τὸν Ιστρον πόλεων, καὶ Ἐπιδάμνου τῆς πρὸς τῷ Ἰονίῳ κόλπῳ μέχρι Κυρήνης, καὶ τῶν τῇδε Λιβύων, παρὰ τὸ βόρειον καλούμενον κλίμα. Καὶ ἄρξασθαί γε τῆς οἰκοδομῆς κατὰ τὸ πιν. τακισχιλιοστὸν ἐκτακοσιοστὴν πέμπτον καὶ εἰκοστὸν ἔτος τοῦ κόσμου, τῆς δὲ ἀρχῆς αὐτοῦ δέκατον· τελέσαι δὲ ταύτην παντάπασι κατὰ τὸ εἰκοστὴν ὄγδοον αὐτοῦ τῆς ἀρχῆς· ὅπερ ἐστὶ κόσμου ἔτος πεντακιςχιλιοστὸν ὀκτακοσιοστόν μγ', ὡς δ᾽ ἕτεροι, εωλη. Καὶ τοῦτο δὲ περὶ ταύτης ἱστορεῖται, ὡς τὸν ταύ της περίβολον όριζόμενον, βάδην περιιέναι τὸν βασιλέα δόρυ κατέχοντα τῇ χειρί· ἐπεὶ δὲ τοῖς ἑπομέν νοις ἐδόκει μεῖζον ἢ προσῆκε τὸ μέτρον ἐκτείνειν, προσελθεῖν τε αὐτῷ τινα καὶ διαπυνθάνεσθαι, "Εως που, δέσποτα; τὸν δὲ διαῤῥήδην ἀποκρινάμενον φάναι, ἕως ἂν ὁ ἔμπροσθεν ὁδηγών με στη. Επίδηλον δὲ ἄρα ἦν, ὡς δύναμις αὐτοῦ τις οὐρανία προηγεῖτο, τοῦ πραττομένου διδάσκαλος. Οὕτω δὲ μεγαλοπρε πῶς ἱδρυσάμενον, ἅλμα Ρώμαν ὀνομάσα: αὐτὴν, δ τῇ Ῥωμαίων γλώττῃ τὴν ἔνδοξον ὑπαινίσσεται. Ὑπὲρ δὲ τῆς εὐσεβείας ὁ Κωνσταντῖνος ἀεί τι που νῶν διετέλει· καὶ οὐκ ἐν τῷ Βυζαντίῳ, ἀλλὰ καὶ ἁπανταχοῦ τῆς γῆς, περικαλλεῖς ἀνέστη νεώς. Διαφερόντως δ' ἐν ταῖς μητρόπολεσι τοῦ θ' ἑωρᾶτο ποιῶν· ὥσπερ ἐν τῇ κατὰ Νικομήδειαν τῶν Βιθυνῶν ἐπαρχίᾳ· καὶ ἐν τῇ πρὸς Ορόντην Αντιοχείᾳ, καὶ τῇ Deo propitio, melioribus quam veterem conditam esse auguriis censet, 1. Deo auctore. G. De veter. jure enacl.

ECCLESIASTIC.E HISTORIE LIB. VIII. πρεσβυτέρα Ρώμῃ, καὶ ἐν αὐτῇ Ἱερουσαλήμ περ: instrueret. Eam tam magnifice fundatam, almam ἧς μικρὸν ὕστερον τὰ αὐτῷ εἰργασμένα διέλθω. quoque Romam vocavit, quod verbum Romanis Ἐπεὶ δὲ αὐτῷ πάντα κατὰ γνώμην προυχώρει, κα gloria præclaram significat. Constantinus sane λῶς δὲ οἱ αὐτῷ καὶ τὰ τῶν ἀλλοφύλων συνέβαινε, nunquam non pro Christiana pietate aliquid agens, τῶν τε ποῤῥωτέρω και σύνεγγυς νόμῳ πολέμου καὶ non Byzantii tantum, sed et ubique terrarum, pulσπουδαῖς ἐξημερουμένων, βαθεῖα εἰρήνη τοῖς Ρώ cherrima ædificavit templa, potissimumque in μαίων ἐπεχόρευε πράγμασιν ἔτεσιν ήδη συχναίς, metropolitanis sedibus, sicuti Nicomediæ in Biκαὶ ἡ κατὰ Χριστὸν πίστι; ἀπανταχοῦ τῆς γῆς διε- thynia provincia, Antiochiæ ad Orontem, in veteri σπείρετο, ὡς καὶ πολλὰ τῶν ἀγρίων ἐθνῶν ἀσπάσα· Roma, et Hierosolymis ipsis. De quibus, quæ ibi σθαι τὰ ἡμέτερα· πολιτεία τε ὑπερφέρουσα ἔν τε opera perfecerit, postea dicemus. Cum vero res ταῖς ἐκκλησίαις καὶ πλήθεσι δήμων καὶ ἐν αὐτοῖς omnes ei ex sententia cederent, etiam apud exteras τοῖς ὄρεσιν ὑπερήστραπτεν, ἄρτι τῶν μοναχῶν ὑπο- nationes, finitimas simul et longinquiores, vel jure φυομένων· ἔτι δὲ μαρτύρων καὶ ὁμολογητῶν διασω belli vel foederibus pactis pacatas: altissima annis ζομένων, καὶ ἱερέων ἀποστολικοῖς χαρίσμασι καὶ pluribus pas et tranquillitas in orbe Romano foθαύμασι καὶ ἁπλότητι βίου διαπρεπόντων, ὧν ἔτι ruit, et professio fidei Christianæ ubique terrarum περιόντων, τὴν οὐράνιον ἦν πολιτείαν ὁρᾶν ἐπὶ γῆς, est propagata. Multæ quoque feræ nationes sacra καθεκάστην καὶ διὰ πάντων ἀεὶ τῆς θρησκείας ἐπι- nostra sunt complexæ: et mirificum vitæ instituδιδούσης, τοῦ Κωνσταντίνου πᾶσαν εἰσάγοντος τὴν tumn in ecclesiis, et apud multitudinem ipsam, σπουδήν, ὥστε καθεστάναι τοῖς ὅλοις, αὔξειν τε ταύ denique in montibus etiam et solis locis resplenτὴν καὶ εἰς μέγεθος ἥκειν· καὶ δι' αὐτὸν, τὰ τοῦ duit, 536 quod nuper admodum monachi pulluΧριστιανισμοῦ ἐν σταθερᾷ καὶ ἀταράχω γαλήνη, lare coepissent, et quod martyres adhuc et confesκαὶ ἐν βαθείᾳ καθειστήκει εἰρήνῃ· καὶ ἁπλῶς εἰς sores superstites essent, sacerdotesque insuper πεῖν, τηνικάδε χορείας καὶ θυμηδίας ἦταν έμπλεω apostolicis denis et miraculis, vitæque simplicitate τὰ ἡμέτερα· τὰ δὲ τῶν ἐναντίων εἰς τὴν ἐναντίαν vigerent. Per quos cœlestem prorsus vitam in terris μετεχώρει ἀηδίαν τε καὶ κατήφειαν. cernere erat, religione ipsa in dies semper et in rebus omnibus augmenta sua capiente et Constantino studio omni in hoc incumbente, ut apud oinnes ea ubique confirmata stabiliretur, et ad ampliorem magnitudinem excresceret: utque por ipsum, adjuvante Deo, Christianismus in serena certaque tranquillitate et altissima pace consisteret. Atque ut simpliciter dicam, ea tempestate res nostræ lætissimæ, jucundissima: et florentissimæ fuère: adversarii autem contra in tristitia, summissione et mœrore summo vixere. > CAPUT V. Περὶ τῆς ᾿Αρείου πρὸς ᾿Αλέξανδρον φιλονεικίας καὶ περὶ Μελιτίου· καὶ ὅθεν καὶ ὅπως καὶ δι' ἃς αἰτίας ἡ ἔρις ἐγένετο. Καίπερ δὴ οὕτω τῆς θρησκείας εὐδοκιμούσης, καὶ οὕτως ἀγομένης, τὴν τοιαύτην εἰρήνην ἐμφύλιός τις πόλεμος ἀνεῤῥίπισεν. Εριστικαὶ γάρ τινες λέσχας καὶ διαλέξεις, πρόφασιν ἔχουσαι τὴν εὐσέ βειαν, καὶ τὴν τελείαν τοῦ θείου εὕρεσιν, τὰ πρὶν ἀνεξέταστα ὑπὸ ζήτησιν ἦγον, κἀντεῦθεν καὶ τὰς ἐκκλησίας ετάραττον. Ο γὰρ τοῦ γένους ἡμῶν ἀλάστωρ, ὁ παμπόνηρος καὶ παλαμναῖος ἐχθρὸς, οὕτω τὴν ἐκκλησιαστικὴν ὁλκάδα ἐξ οὐρίων τῷ θείῳ πνεύματι φερομένην ὁρῶν, καὶ κυβερνωμένην ὑπὸ τοῦ τῶν ὅλων Δεσπότου, οὐκ ἀνεκτῶς εἶχεν. Ἐν δεινῷ δ' ἐποιεῖτο εἰ μὴ καταδύσαι ταύτην παρα σκευάσαιεν, οὕτως ἀκλύστως τῶν πονηρῶν ὑπερνηχομένην δογμάτων. Ως γὰρ εἶδε τὴν Ἑλληνικὴν διαπτυομένην τερθρείαν, εἰς προπτόν τε τὰς ἐκεί νου φωραθείσας πάγας, καὶ ἐπ' ἀκριβές διελεγχου μένας, καὶ τὴν μὲν κτίσιν οὐκέτι σεβομένην ὡς πρότερον, τὸν δὲ ταύτης ποιητὴν ὡς χρεὼν ὑμνούς μενόν τε καὶ προσκυνούμενον· ἀπεῖπε μὲν τὸ προσ φανῶς οὕτω κατὰ Θεοῦ ἀναρριπίζειν αὖθις τὸν πόλεμον· μέτεισι δὲ τὸ πρᾶγμα λίαν ὑπούλως καὶ δολερῶς. Εὑρὼν γάρ τινας, τὴν μὲν τῶν Χριστια νῶν πίστιν ἀσπαζομένους, τύφῳ δὲ καὶ τῇ διακένῳ De Arii cum Alexandro contentione: de Melitio: unde et quomodo, et per quas causas et occasiones ea contentio exstiterit. Religio nostra cum in tanta esset gloria et flore, pacem et quietem tantam intestinum turbavit bellum. Nuga nanique et disputationes contentiosa, veram pietatem perfectamque divini numiniş cognitionem prætexentes, de quibus antea inqui· situm non fuerat, ea in quæstionem deduxerunt, eaque re ingentes turbas in ecclesiis concitarunt. Siquidem generis nostri pestis, improbusque prorsus et exitiosus hostis, navim ecclesiasticam tam placide secundis ventis ferri et ab universitatis bujus Deo gubernari videns, ferre id non potuit, et grave molestumque sibi esse putavit, nisi submergendam eam curaret quæ tam securum citra pravorum dogmatum fluctus et procellas teneret cursum. Ut enim Græcæ superstitionis præstigias proculcari, dolososque laqueos ejus in apertum protrahi et manifesto argui atque convinci, et creaturam quidem (ut antehac) amplius non coli, Creatorem vero ejus, sicuti convenit, laudibus veli et adorari animadvertit: apertum rursum contra Deum movere bellum posthabuit, et dolo rem clandestine admodum et fraudulenter aggressus est, Reperiis namque quibusdam, qui Christianar

καὶ οἷά τισιν ὀργάνοις τῆς σφετέρας τέχνης καὶ ἐπινοίας χρησάμενος, ἕτερον τρόπον εἰς τὴν προτέραν ἐπανήγαγε πλάνην, τὸν δημιουργὸν τῶν ὅλων Θεόν συγκαταλέξαι τοῖς κτίσμα τιν· ὡς ἴσον εἶναι τῇ ἐκείνου προσκυνήσει, τὴν κτίσιν πάλιν προσκυνεῖσθαι ὥσπερ τὸ πρότερον· ποῦ δὲ καὶ ὅπως καὶ διὰ τίνος ὑπέσπειρε τὰ ζιζάνια, ἐγὼ ἄνωθεν ὡς οἷόν τε ἀναλαβών, διηγήσομαι. quidem proferentur fdem, 537 arrogantia au- τῆς δόξης φιλοτιμία και φιλαρχία βεβακχευμένους, tem inɔnique vanæ gloriæ ambitione et dominandi cupiditate quasi intemperiis quibusdam agerentur, eis ipsis veluti instrumentis adinventionis fraudisque suæ utens, alio quodam modo rem in priorem reduxit errorem et seductionem, ut conditor scilicet rerum omnium Deus, creaturis ipsis exæquatus et connumeratus, creatura quemadmodum antea adoraretur, cultusque divinus adorationi illius similis fieret. Verum unde,quove modo et per quem zizania hæc sata sint, re altius repetita, ut potero, exponam. rursus Ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ, πόλις δὲ αὕτη μεγίστη καὶ πολυάνθρωπος, τὴν ἡγεμονίαν τῶν πρὸς Αἰγύπτῳ καὶ Θήβαις καὶ Διδύῃ περιφανῶς ἔχουσα, μετά β Θεωνᾶν, ὡς εἴρηται, Πέτρος ὁ τῆς εὐσεβείας ἀγων νιστής, τοὺς τῆς ἐκκλησίας ἐγκεχείριστο οίακας· οὗ τὸν ἀγῶνα λαμπρῶς ἐπὶ τῶν δυσσεβῶν τυράννων διηνυκότος, Αχιλλᾶς μετ' ὀλίγον ἐπὶ τῶν ἱερῶν πηδαλίων καθῆστο· ὃν Αλέξανδρος διεδέχετο, τῶν ἀποστολικῶν δογμάτων γενναίως υπερμαχῶν· ὃς ἐπὶ τῆς μνημονευθείσης εἰρήνης διάγων, δίγμασι θείοις καὶ διδασκαλίαις ὁσημέραι τὴν Ἐκκλησίαν ἐφεί δρυνεν. "Αρειος δέ τις κατ' ἐκείνους τους χρόνους, τῷ μὲν ἱερῷ καταλόγω συναριθμούμενος, ἀρχῆθεν δὲ περὶ τὸ δόγμα σπουδὴν ἐνδεικνύμενος, πρῶτα μὲν νεωτερίζοντι Μελιτίῳ συνέπραττε· τοῦτον δὲ καταλείψας, τῷ εἰρημένῳ θείῳ προσιών Πέτρῳ, χειροτονεῖται διάκονος· καὶ παρ' αὐτοῦ πάλιν τῆς Εκκλησίας ἐκβέβληται· καθότι Πέτρου Μελίτιον καὶ τοὺς ἐκείνου σπουδαστὰς ἐκκηρύξαντος, καὶ τὸ ἐκείνου βάπτισμα μὴ προτιεμένου· καὶ δι᾿ ἄλλας μὲν αἰτίας, μάλιστα δ᾽ ὅτι τὴν τοῦ διωγμοῦ πεῖραν οὐκ ἐνεγκών, τὸ σέβας ἐξομοσάμενος ἐπιθύει· οὗ χάριν καθαιρεθείς, καὶ δι᾿ οὐδεμίαν ἄλλην αἰτίαν εύλογον τῆς Ἐκκλησίας ἀποῤῥαγείς, ὁ Μελέτιος ἄδικα μὲν πάσχειν ἔλεγε, καὶ ἐλοιδορεῖτο τὸν Πέτρον κακηγορῶν· πολλοὺς δὲ τοὺς ἑπομένους ἔχων, αἱρε σιάρχης καθίστατο· ἀνθήπτετο δὲ τῆς ἐπισκοπῆς· Λυκὼ δὲ ἦν αὕτη ἡ πρὸς Αἴγυπτον· καὶ τὰ τῇ ἱερωσύνῃ ἐφειμένα ἀδεῶς ἔπραττεν, ἐν δευτέρῳ τὸν Πέτρον τιθέμενος· ἐπέσκηπτεν οὖν Πέτρῳ σύν ἄλλοις καὶ ᾿Αρειος τοῖς κατὰ Μελίτιον γινομένοις, καὶ ἠρεμεῖν ἥκιστα ἤθελεν. Ἐπεὶ δὲ Πέτρος μαρτυρίῳ ἐστεφάνου τὸν τοῦ βίου δρόμον, τὸν μετ' ἐκεῖ. νον ᾿Αχιλλᾶν, συγγνώμην "Αρειος ᾔτει, καὶ πάλιν διακονεῖν ἐπετρέπετο. Ἔπειτα δὲ καὶ τοῦ πρεσβυτερίου ἠξίωται. Διὰ τιμῆς δὲ καὶ ὁ μετ' Αχιλλᾶν Αλέξανδρος ήγεν αὐτόν. Λέσχης δὲ διαλεκτικῆς οὐκ ἄμοιρος ὢν ἐλέγετο γὰρ καὶ τῶν τοιούτων μαθη μάτων εἶναι ἐν πείρᾳ, τὴν τῶν Γραφῶν ἑρμηνείαν πεπίστευτο. Καί γε μὴ φέρων τὸν ᾿Αλέξανδρον ἐπὶ τοῦ θρόνου ὁρᾶν, ὑπόψηφος γὰρ καὶ οὗτος ἐτύγχα νεν, εἰς ἔριδάς τινας καὶ μάχας ὑπούλως έχώρει. Καὶ ἐπεὶ μὴ πρὸς τὸν βίον ᾿Αλεξάνδρου ἀντιλέγειν, οὐδέ τινα συκοφαντίαν ἐκ τοῦ ῥᾴστου εἶχεν ὑφαίνειν, τέως μὲν ἡσυχίαν ἦγεν ἐν τούτοις· τοῖς γε μὴν Alexandriæ, que primaria et præcipua inter Ægypti, Thebaidis et Libyæ urbes civitas est, amplissima sane et populosissima, post Theonam, ut antea diximus, Petrus exiinius veræ pietatis propugnator, Ecclesiam gubernavit: qui certaminis sacri cursu splendide sub impiis tyrannis Alperacto, Achillam brevi habuit successorem. que huic ecclesiæ clavo dirigendo Alexander suffectus est, apostolica doctrinæ generosus defensor: qui in ea, quam diximus, tranquillitate et pace divinis institutionibus quotidie ecclesiam exhilaravit. Ea tempestate Arius quidam erat, in rationem quidem ille sacri ordinis relatus, sed qui jam inde ab initio studium suum super dogmate suo satis declaraverat. Melitio namque novas res molienti primum adhæsit: atque co relicto, se postea ad divinum, quem diximus, Petrum contulit, a quo etiam diaconus est factus: sed ab eodem rursum Ecclesia exactus, eo quod Petrus Melitium sectatoresque ejus excommunicavit, et baptismum ejus non admisit propter nonnullas quidem causas, potissimum autem quod ille persecutionis periculo non perlato, cultum divinum abjurarit et dæmonibus sacrificarit. Ejus quippe rei gratia depositus, neque aliam quampiam ob causam, quæ probari aut defendi posset, ab Ecclesia proscriptus Melitius, injuria se affectum esse dictitans, conviciis et maledictis Petrum proscidit. Et cum sectatores multos haberet, hæresiarcham se et ducem eorum constituit: et episcopali diguitate sibi arrogala, in oppido Lyco quod ad Ægyptum est, quæcunque sunt episcopalis muneris, citra pudorem timoremque omnem peregit, Petro prorsus prae se contempto. Itaque una cum aliis Melitio faventibus, Arlus quoque quiescere nolens, in Petrum est invectus. 538 Ubi vero Petrus, accepta martyrii corona, vitæ cursum fioiit, ab Achilla successore ejus Arius veniam impetravit: et rursum diaconi ministerio fungi permissus, postea in presbyterorum quoque ordinem est allectus. Apud Alexandrum quoque, proximum ab Achilla episcopum, honesto loco fuit; et quod cavillationum dialecticarum non imperitus, atque in ejusmodi disciplinis probe exercitatus esset, Scripturarum interpretatio credita ei fuerat. Enimvero cum non Hac est, non passus est eum sacramentum baptismi administrare. • Deinle Ptolemais, et Panopolis, ac Veneris oppidum iterum: et in Libyco Lycon, ubi montes finiunt Thebaidem.» Plin. lib. v, cap. 9.

ECCLESIASTICE HISTORIE LIB. VIII. nere, quod non rite is quoque neque ordine lectus esset, dissidia adversus eum latenter et contentiones movit. Cumque non haberet quod in vita moribusque Alexandri carperet, neque per sycophantiam facile quidquam confingere posset, ea quidem in parte quietus fuit: quæ vero ille in ecclesia pro concione recte pieque doceret, in eis repugnare illi instituit. Episcopus namque, Filium cum Patre ὁμότιμον, hoc est, ejusdem honoris, atque ejuslem substantie, equalemque per omnia eidem qui eum genuit, esse, ex divinarum Scripturarum sententia et traditione docnit. Arius autem inter presbyteros primas tenens, verboque veritatis prorsus repugnans, creaturam facturamque Patris Filium vocavit, in absurdas opiniones provolutus. Ex non exsistentibus siquidem genitam esse: et fuisse aliquando tempus cum non fuerit, meraque sententiæ et arbitrii libertate vitii et virtutis capacem esse aliaque ejuscemodi censuit, quæ opinari eum par erat, qui sibi de hujus generis rebus disserendum atque inquirendum esse constituisset. Et cum existimaret episcopum Libyci Sabellii dogma asserere, contendendi et adversandi studio in errorem ex diametro illi contrarium decidit. Sane quidem permultos ad novas ejus dogmatis res pertraxit, et ex parvi igniculi scintilla ingens est et altum exortum incendium. Ab Alexandria enim doctrina haec progress, Ægyplum, Libyam ὀρθοδόξως ἐκείνῳ λεγομένοις ἐπ' ἐκκλησίες ἀντι- bene ferret Alexandrum episcopi dignitatem obuiτείνειν δις πειρᾶτο. Ο μὲν γὰρ ἐπίσκοπος ὁμότιμον ἔλεγε τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν, καὶ τῆς αὐτῆς οὐσίας εἶναι ἐκείνῳ, καὶ κατὰ πάντα ὅμοιον τῷ γεγεννη κάτι Πατρί, κατὰ τὴν τῶν θείων Γραφών παράδι σιν. Αρειος δὲ ὁ τῶν πρεσβυτέρων ἡγούμενος, τῷ λόγῳ τῆς ἀληθείας ἄντικρυς διὰ μάχης των, κτίσμα καὶ ποίημα τὸν Υἱὸν εἶναι τοῦ Πατρὸς προσηγόρευε, καὶ εἰς ἀτόπους δόξας ἐξ: κυλίετο· ἐξ οὐκ ὄντων τε γεγεννῆσθαι, καὶ εἶναί ποτε χρόνον ὅτι οὐκ ἦν· καὶ αὐτεξουσιότητι γνώμης κακίας καὶ ἀρετῆς δεκτικὴν ὑπάρχειν, δυσσεβῶς ἐδογμάτιζε· καὶ ἄλλα τοιαῦτα ὅτα ἦν εἰκὸς τὸν ἐπὶ τοιούτοις συνιστάμενον ἐπὶ διαλέξεις και συζητήσεις χωρεῖν. Καὶ γὰρ οἶμενος τὸν ἐπίσκοπον τὸ τοῦ Λίβυος Σαβελλίου συνιστᾶν δόγμα, εἰς τὸ κατὰ διάμετρον ἐναντίον τῇ ἀντιλογίᾳ ἐξέκλινε· πολλούς τε πρὸς τὸν νεωτε ρισμὸν τοῦ δόγματος ὑπεσύρετο, καὶ ἐπὶ σμικρού σπινθήρος μεγάλη καὶ διαέριος ἀνήπτετο φλόξ. Εκ γὰρ τῆς ᾿Αλεξάνδρου τὸ δόγμα τὴν ἀρχὴν ἐσχηκός, Αἴγυπτόν τε καὶ Λιβύην καὶ τὴν ἄνω Θηβαΐδα διέτρεχεν· ἤδη δὲ καὶ τῶν ἄλλων ἐπαρχιῶν καὶ πόλεων Επτετο. Αμφηρίστου δὲ τῆς ζητήσεως οὔσης, πει θε:» 'Αλέξανδρος ἐπειρᾶτο· ἤδη γὰρ οὐκ ὀλίγοι τῶν ἐπισκόπων, καὶ τῶν ἐκ τοῦ κλήρου δὲ πλεῖστοι, καλῶς λέγειν τὸν ᾿Αρειον διετείνοντο, καὶ τῆς ἐκεί νου δόξης ἀντελαμβάνοντο. Ἐπεὶ δὲ μὴ συνέβαινον ἀλλήλοις, μᾶλλον μὲν οὖν καὶ κορυβαντιών Αρειος ἀναφανδὸν ἐκήρυττε τὴν ἀσέβειαν, ἀπεκήρυξε μὲν καὶ τῶν ἱερατικῶν ἐξήλασε καταλόγων αὐτόν τε et superioren Thebaidem percurrit, mox etiam ad καὶ οἱ συνέπραττον αὐτῷ κληρικοὶ ὁ ᾿Αλέξανδρος. alias provincias et urbes pervenit. Quæstione tali Συνέπραττον δὲ ἐκ μὲν τῆς ἐν Αλεξανδρείᾳ παροι- jam in controversiam vocata, Alexander dissuaκίας πρεσβύτερο: μὲν Αειθαλᾶς καὶ ᾿Αχιλλᾶς, dere eam est conatus. Sed jam non pauci episcopi Καρπώνης τε καὶ Σαρμάτης, καὶ ᾿Αρειος ἕτερος et plurimi ex clero recte dicere Arium affirmaδιάκονοι δὲ Εὐζώτος καὶ Μακάριος, Ἰούλλιος, Ληνας bant, sententianique ejus complectentes comproκαι Ελλάδιος πολλὴν καὶ τοῦ λαοῦ μοῖραν ἀποτε babant. Postquam autem inter se non consenseμόμενοι. Τοῖς μὲν οὖν ὁμοίως χρῆναι περὶ Θεοῦ runt, seu potius Arins furiis correptus propalam πιστεύειν ἐνομίζετο δεῖν τῷ ἀρχιερεῖ· οἷς δὲ, οἷα δὴ impietatem docuit, 539 Alexander illum, et cum συμβαίνειν είωθε τοῖς πολλοῖς, εἰς οἴκτον ἦσαν eo qui partes ejus sequer ntur, clericos omnes ἐκεῖνοι, ὡς ἡδικημένοι, καὶ τῆς Ἐκκλησίας ἀκρί- excommunicavit et sacro ordine movit. Sentiebant τως εκβεβλημένοι. porro cum eo in Alexandrina paroccia, Aithalas, Achillas, Carpones, Sarinates, et aller Arius, presbyteri: et Euzoius, Macarius, Julius, Menas et Helladius, diaconi, multam etiam populi partem secum trahentes. In quo, alii idem sibi de Deo sentiendum atque credendum esse quod episcopus arbitraretur, putabant; alii vero, sicuti multis evenire consuevit, istos miserabantur, velut injuria affectos, et indicta causa ab Ecclesia proscriplos. Sunt qui dicunt, contentionis hujus alium, ante Arium, auctorem fuisse, Alexandrum, secundo ab Ario loco presbyterum, Baucalim cognomine: qui nomen id adeptus fuerat, ex supercrescentis carnis pondere in dorso ejus collecto, testacei vasis forma, quod Alexandrini vernaculo sermone baucalam nominare solent: hunc, inquam, secundas in ministerio sacro ferentem, dissensionis causam exstitisse putant: unde postea inter Alexandrum et Arium contentio commota, et τοῦ ὁμουσίου, hoc est consubstantialis, pronuigatio exorta sit. Quod namque Baucalis praelatum sibi honore ægre ferret, novationem dogmatis istius Εἰτὶ δὲ οἱ φασι τῆς τοιαύτης Εριδος πρό Αρείου ἕτερον ἄρξασθαι, Αλέξανδρον ὄνομα, τὴν δευτέραν τάξιν μετ' "Αρειον ἔχοντα, Βαύκαλιν ὄνομα· καλεί σθαι δ' οὕτω, διὰ τὸ σαρκὸς ὑπερτραφούς ὄγκον ὑπὸ τῶν μεταφρένων αὐτοῦ σεσωρευμένον ἄγγους όστρακίνου ἐκμιμεῖσθαι σχῆμα· ἅπερ οὖν βαυκάλας ἐπιχωρίως Αλεξανδρεῖς εἰώθασιν ὀνομάζειν. Τὰ δεύτερα δὲ σχόντα τῆς λειτουργίας, τῆς αἰτίας ἄρξαι, ἐξ ἧς ἡ διαφορὰ 'Αλεξάνδρῳ καὶ Ἀρείῳ ἔπειτα συνερράγη, καὶ τὴν τοῦ ὁμοουσίου ἀνακήρυξιν ἐντεῦθεν γενέσθαι. Τῷ γὰρ προτιμηθῆναι τὸν ᾿Αρειον μὴ φέρων ὁ Βαύκαλης, τὸν περὶ τὸ δόγμα ἐπῆγε νεωτερισμὸν ἐκείνῳ. Αλέξανδρο; δὲ Arium

ᾑρημένος. Καὶ συνεδρίων γεγενημένων πολλῶν, οἷα δῆτα φιλεῖ τῆς ἔριδος ἑκατέρωθεν αιρομένης, ποτὲ μὲν τούτῳ, ἄλλοτε δ' ἐκείνῳ εὐφυῶς προσέκειτο ὁ ἐπίσκοπος· τέλος δὲ καὶ αὐτὸς, συναΐδιον καὶ ὁμοού σιον τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν, ὥσπερ καὶ ἄνωθεν εἶχε δύξης, τρανῶς ἀνεκήρυττε, καὶ "Αρειον τὰ ἴσα φρονεῖν ἐκέλευεν. Ως δ' οὐκ ἔπειθε, τῶν ἱερῶν περιβόλων τέλος ἐξήλαυνε. illi ascripsit. Alexander vero episcopus, utrumque θέλων παύειν τῆς ἔριδος ἄμφω, εἰς ἅμιλλαν λόγων a contentione abducere volens, ad disputationes ἐκάλει, πειθοί μᾶλλον ἢ βίᾳ λῦσαι τὸ ἀμφίβολον sermonumque collationes eos invitavit, persuasione potius quam violenta jussione controversiam so. pire conducibilius esse ducens. Et cum multoties disputando congressi essent, sicuti fieri assuevit, contentione inter quospiam mota, episcopus nunc huic, nunc illi benevole et commode adhæsit: postremo vero tandem et ipse coæternum et consubstantialem Patri Filium, ita uti antea semper senserat, disertis verbis pronuntiavit, Ariumque idem sentire jussit. Quod ubi ille, ut faceret, in animum inducere non potuit, sacris ædibus est ab eo ejectus. 540 CAPUT VI. Qui ea tempestate magnarum urbium fuerint episcopi: et de episcopis qui ab initio Byzantii ecclesiam rexerunt. Eo tempore Romanæ Ecclesiæ Sylvester præfuit, Miltiadis successor, qui post Marcellinum egregie in persecutione ipsa certamine defunctumn, sacri muneris suscepit administrationem. Alexandriæ autem post Theonam et Petrum, Achillas, ac deinde quem dixi Alexander, ecclesiasticam tenuit præfecturam; Antiochiæ, Tyranno in ecclesiastico ministerio Vitalis suffectus, pace primum ecclesiis reddita. Is a tyrannis ecclesiam dirutam denuo excitavit, cujus structuram reliquam Philogonius perfecit, qui ex causidico episcopus factus illi successit, Liciniique temporibus, uti virum fortem decet, ardorem æmulationemque suam pro vera pietate ostendit. Porro Hierosolymis post Hermonem Macario sacrum munus creditum, digno tali nomine viro, ut qui omnibus bonis et ornamentis floruerit. Constantinopoli vero, post Metropha. nem, Probi imperatoris fratris filium, Alexandro sacrorum cura sorte cesserat. Verum enimvero boc loco faciendum mihi omnino videtur, ut altius ab ipsis apostolis repetitos Byzantios episcopos recenseam, el veluti sacram quamdam inscriptionem historiæ huic adjiciam. Andreas, Donini apostolus, Thraciam, Macedoniam et Euxinum, provincias sortitus, Byzantii Christum praedicavit. Εt cum a Zeuxippo, tyran - Et nidem tum ibidem tenente, ad cædem quæreretur, Argyropolim transiit, atque ibi biennium conventus agens, permultos ad Christi fidem pertraxit. Cæterum sacra co loco fundata æde, et Stachy apostolo episcopo ordinato, Sinopen concessit. Stachys sacro eo munere annis sedecim administrato, ibidem sepultus, Onesimum habuit successorem. Onesimus quatuordecim annos ecclesiam cam gubernavit, cique Polycarpus subrogatus, qui decem et octo annis munere suo cum laude functus, Plutarcho id reliquit. Hic non minus quam sedecim annis ecclesiæ præfuit, eamque moriens Sedecioni concessit: quo post annos novem defuncto, Diogenes quindecim anuis cam rexit. Ili Eleutherius suffectus, qui septem annis episcopali munere obito, Felicem habuit successorem. Felix quinque annis sedem episcopalem Τίνες τηνικαῦτα τῶν μεγάλων πόλεων ἦσαν ἐπισκοποι· καὶ περὶ τῶν ἀρχῆθεν ἐπισκέπων τοῦ Βυζαντίου. Κατὰ τοῦτον δὲ τὸν χρόνον τῆς μὲν Ρωμαίων Ἐκκλησίας Σίλβεστρος τὰς ἡνίας εἶχε, Μιλτιάδην διαδεξάμενος, ὃς μετὰ Μαρκελλίνον τὸν ἐν τῷ διωγμῷ καλῶς διαγωνισάμενον, τῇ ἱερωσύνῃ διέπρεπε· τὴν δ' ᾿Αλεξάνδρου μετὰ Θεωνᾶν καὶ Πέτρον Αχιλλᾶς· εἶτα ὁ προῤῥηθείς Αλέξανδρος τὴν θείαν ἡγεμονίαν διεῖ πε· τῆς δ' ᾿Αντιόχου μετὰ Τύραννον Βιτάλιος τὴν διακονίαν ἐγκεχείριστο, τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἀρξάμενος εἰρήνης· καὶ τὴν ὑπὸ τῶν τυ ράννων καταλυθεῖσαν ἐκκλησίαν ἀνήγειρεν· ὃν Φιλογόνιος ὁ ἀπὸ δικολόγου ἐπίσκοπος γεγονώς διαδεξά μενος, τὰ λείποντα τῇ οἰκοδομῇ ἐπετίθει, κάν τοῖς Λικινίου καιροῖς, τὸν ὑπὲρ εὐσεβείας ζῆλον ἀνδρικῶς διεδείκνυ. Τῶν δὲ Ἱεροσολύμων μετὰ Ερμωνα Μακάριος τὴν λειτουργίαν ενεπιστεύετο, ἄξιος τῆς ἐπικλήσεως ὁ ἀνὴρ, καὶ πᾶσιν ἀδρυνόμενος ἀγαπ θοῖς. Τῆς δὲ Κωνσταντίνου μετά Μητροφάνην τὸν ἀδελφόπαιδα Πρόβου τοῦ βασιλέως Αλέξανδρος τὴν ἱερὰν ἐκληροῦτο ἀρχήν. Ἐνταῦθα δὲ γενομένῳ, προύργου δοκεί μοι ἄνωθεν ἐκ τῶν ἀποστόλων, τοὺς τοῦ Βυζαντίου ἐπισκόπους διαλαβεῖν, καὶ ὡς πρός γραμμά τι θεῖον τῇ ἱστορίᾳ ἐνθεῖναι. Ανδρέας γὰρ ὁ τοῦ Κυρίου ἀπόστολος, τὰ περὶ Θρᾴκην καὶ Μακεδονίαν καὶ τὸν Εὔξεινον κλῆρον λαχών, ἐπεὶ ἐν Βυζαντίῳ γενόμενος ἐκήρυττε τὸν Χριστόν, ὑπὸ Ζευξίππου του τηνικάδε τυραννοῦντος ζητούμενος, ἐν ᾿Αργυροπόλει μετέβαινε· καὶ χρόνον διετῆ ἐκεῖτε συνάγων, πολλοὺς ἐπεσπᾶτο πίστει τῇ εἰς Χριστόν. Θυσιαστήριον τοίνυν τῷ τόπῳ ἑδρά σας, καὶ τὸν ἀπόστολον Στάχυν ἐκεῖσε χειροτονήσας ἐπίσκοπον, εἰς Σινώπην ἀπαίρει. "Ος τῇ λειτουργία ἔτη ις' παραμείνας, καὶ ταφεὶς ἐκεῖσε, Ονήσιμον ἔσχε διάδοχον· ὃν τέσσαρα πρὸς τοῖς δέκα ἔτεσι διαγεγονότα Πολύκαρπος διεδέξατο. Δεκαοκτώ δ' ἔτη τῇ διακονία καὶ οὗτος ἐμπρέψας, Πλουτάρχω ταύτη; ἐξίσταται. Καὶ οὗτος δὲ οὐχ ἧττον ἢ ις' δια γεγονώς, Σεδεκίωνι του θρόνου παραχωρεῖ· οὗ με τα θ' ἔτος Διογένης πεντεκαίδεκα έτη Ιερατεύει. Μεθ᾿ ὃν Ελευθέριος· ὃς ζ' ἔτη ἱερατεύσας, Φήλικα διάδοχον ἔσχε. Πέντε δὲ καὶ οὗτος διακονησάμενος, Πολυκάρπῳ μεταδίδωσι τῆς λειτουργίας. Οἱ δὴ πάνω της διὰ τὰς τῶν ἀπίστων ἐφόδους, τῷ διειλημμένῳ

ECCLESIASTICE HISTORIE LIB. VIII. εὐκτηρίῳ τοῦ ἀποστόλου τὰς συνάξεις ἐπεποίηντο. tenuit, eamque al Polycarpum transmisit. 541 Επειτα ᾿Αθηνόδωρος τὴν λειτουργίαν ἐλάμβανεν. δς ἔτη δ' ἱερατεύσας, ἐκκλησίαν ἑτέραν ἀνίστησιν ἐν τόπῳ ἐπιλεγομένῳ Ελαία· κἀκεῖ τὴν σύναξιν ἐποιεῖτο· ὃν οἶκον ἐς ὕστερον ὁ μέγας Κωνσταν τῖνος ἐγείρει περιφανῶς. Τοῦτον Ευζώνος διαδέχεσ ται ἔτη ς'· δν Λαυρέντιος ἐπὶ ἔτη ἕνδεκα· μεθ᾽ δι ᾿Αλύπιος, τρία πρὸς τοῖς δέκα ἱερασάμενος· οὗ μετὰ τελευτὴν Περτίναξ ὑπατικὸς ἐπίσκοπος γίνεται. Πλούσιος δὲ σφόδρα γενόμενος, ἑτέραν ἐκκλησίαν ἐγείρει πρὸς θάλασσαν, ἐν τόπῳ, ᾧ Συκαῖ κλήσις ἦν, Εἰρήνην τὸν οἶκον προσαγορεύσας. Ον δὴ τόν που Χριστιανοὶ τῷ συνεχεῖ καὶ καλλίστῳ τῶν οίκοδομημάτων εἰς πόλεως σχήμα μετεσκευάσαντο. Ο χάριν καὶ ὁ πολὺς τὴν ἀρετὴν Κωνσταντίνος τείχεσι καλλίστοις τὸν τόπον ἐτίμα· ἐν ᾗ τῆς Εἰρήνης ἐκκλησίᾳ πρῶτος μετὰ Περτίνακα ἔτη ἐννέα ἐπισκο πήσαντα Ολυμπιανὸς ἐπὶ ἕνδεκα ἔτεσι τὸν θρόνον λαμβάνει. Τούτου δὲ διάδοχος Μάρκος ἦν ἔτη ιγι· μετὰ δὲ τοῦτον Κυριλλιανὸς ἔτη ις'· καὶ τοῦτον δὲ Κωνσταντίνος διαδέχεται ἔτη ζ. Οὗτος τῷ πρώτῳ τῆς ἱερατείας ἔτει ἔνδον τοῦ Βυζαντίου κατὰ τὸ βόρειον μέρος νεὼν ἀνιστᾷ, Εὐφημίᾳ τῇ μάρτυρ τι τέμενος ἀναθείς, τηνικάδε τὸ μαρτύριον ἀγωνι σαμένῃ· οὗ δὴ καὶ τὸ λεἶπον διανύσας τοῦ βίου, Τίτον διάδοχον κατελίμπανεν· οὗ ἐπὶ ε' καὶ λ' καὶ μικρόν τι πρὸς τὴν ἱερατείαν τελέσαντος, Δομέτιος ὁ ἀδελφὸς Πρόξου τοῦ βασιλέως, ἐπὶ τῶν τῆς Ἐκ κλησίας ο!άκων καθῆστο. Τοῦτον δὲ Πρόβος ὁ υἱὸς διεδέχετο· ὧν ὁ μὲν δ' πρὸς τοῖ; εἴκοσι, Πρόβος δὲ τὰ ἡμίση τούτων, διήνυον. Τὸν δὲ Πρόβον ὁ ἀδελφὸς αὐτοῦ Μητροφάνης διεδέχετο· ὃς ἐπὶ ἔτη δέκα και λῶς τὴν ἱερωσύνην κοσμήσας διέπρεπεν. Εφ' οὗ δὴ καὶ ὁ ἀεισέβαστος Κωνσταντίνος τὴν ἐπώνυμον αὐτῷ περιφανῶς ἀνεγείρει πόλιν. Μεθ᾽ ἂν Αλέξανδρος τῆς ἱερατικῆς ἠξιοῦτο καθέδρας, ἀποστολικοῖς χαι ρίσμασι λαμπρυνόμενος. Καὶ τὰ μὲν τῶν ἐπισκόπων ἐν τούτοις. ο Qui sane omnes, propter infidelium incursiones, in eo quod memoravimus Apostoli oratorio svnaxes et conventus celebrarunt. Deinceps Athenodorus, functione ecclesiastica suscepta, quatuor eam annis obtinuit, ecclesiamque aliam, in loco cui nomen erat Olea construxit, ibique synaxim peregit. Eam dem postea Constantinus Magnus splendidissime auxit et ornavit. Athenodori successor Euzoius, sex annis episcopatum gessit: cui Laurentius succedens, undecim annis Ecclesiæ præfuit. Post hunc Alypius tredecim annis sacrum magistratum administravit. Istius successor Pertinax, vir consularis, novem aunis episcopalem dignitatem obtinuit: qui cum locupletior esset, ecclesiam aliam ad mare, in loco quem Ficos nominabant, excitavit, eamque Pacem appellavit. Eum locum Christiani perpulchris et continuis ædificiis in oppidi formam redegerunt. Quapropter cum etiam moenibus eximiis, magna virtutis gloria polleas Constantinus est dignatus. Post Pertinacem, qui primus in hoc Pacis templɔ episcopatum administraverat annis novem, Olympianus undecim annis sacrǝrum antistes fuit: rursum post hunc Marcus, annis tredecim. Post Marcum Cyrillianus, sedecim: post Cyrillianum Constantinus, septem. Ilic primo episcopatus sui anno, intra Byzantium in parte septentrionali templum ædificavit, atque id Euphemiae martyri, que tum sacrum peregerat certamen, consecravit. Add quod templum reliquo vitæ tempore transacto, episcopale munus Tito reliquit, qui id supra triginta et quinque anuos administratum, ad Dometium Probi imperatoris fratrem transmisit. Atque huic Probus filius successit. Et Dometius antistitis honorem viginti quatuor, Probus duodecim annos gessit, cujus Metrophanes frater successor fuit. llic annis decem cum ingenti laude episcopale ministeriumı cohonestavit. Sub quo etiam Constantinus semper Augustus, cognominem sibi urbem magnifice condidit. Metrophanis porro successor fuit Alexander, apostolicis donis praeclarus. Haec de episcopis. Τότε δ᾽ οὖν ὁ τῆς ᾿Αλεξανδρείας Αλέξανδρος, τὸν Αρειον ὁρῶν τῷ τῆς φιλαρχίας ο στρῳ πυρούμε νον, ἰδίᾳ το συνάγοντα, καὶ πολὺν τὸν σάλον ἐξερευγόμενον, γράφει μὲν καὶ τοῖς τῶν ἐκκλησιῶν ἡγεμόσι τὴν βλασφημίαν ἐκείνου. Δήλην δὲ ταύτην ἐκαὶ τοῖς κατὰ πόλεις ἐτίθει πιστοῖς. Ἐγὼ δὲ καὶ μέρη τῶν ἐκείνου ἐπιστολῶν ἐνθήτω τῇ συγγραφῇ ἵν᾿ ἅμα μὲν ταληθή συγγράφειν, καὶ μηδέν τι πλάττειν, δοκοίημεν· καὶ ἄλλας δ' ἐπὶ ταύταις ἐροῦμεν, ὡς ἄν γε τῇ ἀληθείᾳ συνάδωσι, καὶ τὸ σπο φὲς τῇ ἱστορία έχωσι παριστάν. Επιστολὴ ᾿Αλεξάνδρου τοῦ Ἀλεξανδρείας πρὸς τὸν Κωνσταντίνου πόλεως Αλέξανδρον διά τοὺς περὶ "Αρειον. Πρὸς μὲν οὖν τὸν ὁμώνυμον αὐτῷ τῆς Κωνσταν τίνου ᾿Αλέξανδρον τάδε ἔγραφεν ὁ τῆς ᾿Αλεξανδρείας Olea, Constantinopolis regio. G Sed enim Alexandriæ episcopus Alexander, cum Arium videret dominandi furre flagrantem, privatim illegitimos conventus agere, et turbam motumque ingentem concitare, non modo ad sacros ecclesiarum præfectos, verum etiam ad fideles passim in urbibus omnes, 542 de blasphemia ejus publicitus litteras dedit. Ex quibus partes cer as operi huic intexam, ut mihi verior narratio rerum constet et nemini coufingere quidquam videar. Adjiciam præterea alias, quæ veritati erunt console, historiamque omnem dilucidiorem reddere poterunt. CAPUT VII. Epistola Alexandri Alexandrini episcopi ad Alexandrum Constantinopolitanum episcopum, de Arianis. Alexander itaque iste Alexandrinus, ad cognominem sibi Alexandrum Constantinopolitanum hæc Item, Fici.

ψύχῳ Αλεξάνδρῳ Αλέξανδρος ἐν Κυρίῳ χαίρειν. Η φίλαρχος τῶν μοχθηρῶν ἀνθρώπων τε καὶ φι λάργυρος πρόθεσις, ταῖς δοκούσαις ἀεὶ μείζοσι παροικίαις πέφυκεν ἐπιβουλεύειν, διὰ ποικίλης προφάσεως τῶν τοιούτων ἐπιτιθεμένων τῇ ἐκκλη σιαστικῇ εὐσεβεία. Οιστρηλατούμενοι γὰρ ὑπὸ τοῦ ἐν αὐτοῖς ἐνεργοῦντος διαβόλου εἰς τὴν προκειμέ. νην αὐτοῖς ἡδονήν, πάσης εὐλαβείας ἀποσκιρτή σαντες, πατοῦσι τὸν τῆς κρίσεως τοῦ Θεοῦ φόβον. Περὶ ὧν ἀναγκαῖον ἦν μοι τῷ πάσχοντι δηλῶσαι τῇ ὑμετέρᾳ εὐλαβείᾳ, ἵνα φυλάττησθε τους τοιούτους, μή τις αὐτῶν τολμήσῃ καὶ ταῖς ὑμετέραις παροικίαις ἐπιβῆναι. Ικανοὶ γὰρ ὑποκρίνεσθαι πρὸς ἀπάτην οἱ γόητες ήτοι δι' ἑαυτῶν, ἢ διὰ γραμ μάτων ψευδῶς κεκομψευμένων, δυναμένων ἀφαρ πάται τὸν ἁπλῇ πίστει καὶ ἀκεραίᾳ προσεσχηκότα. Αρειος οὖν καὶ Ἀχιλλᾶς, συνωμοσίαν έναγχον ποιησάμενοι, την Κολούθου φιλαρχίαν πολύ χείρον ἢ ἐκεῖνος ἐζήλωσαν. Ο μὲν γὰρ αὐτοῖς τούτοις ἐγκαλῶν, τῆς ἑαυτοῦ μοχθηρᾶς προθέσεως εὗρε πρόφασιν· οἱ δὲ τὴν ἐκείνου θεωροῦντες Χριστε μπορίαν, οὐκέτι τῆς Ἐκκλησίας ὑποχείριοι μένειν ἐκαρτέρησαν· ἀλλ' ἑαυτοῖς σπήλαια λῃστῶν οἰκοδομήσαντες, ἀδιαλείπτους ἐν αὐτοῖς ποιοῦντες συνό δους, νύκτωρ τε καὶ μεθημέραν ἐν ταῖς κατὰ Χρι στοῦ καὶ ἡμῶν διαβολαῖς ἀσκούμενοι, οἱ πάσης τῆς εὐσεβοῦς ἀποστολικῆς δόξης κατηγοροῦντες, Ἰου δαϊκῷ προσχήματι Χριστομάχον συνεκρότησαν ἐρω scripsit: • Reverendissimo et unanimi fratri Α' έξανδρος· «Τῷ τιμιωτάτῳ ἀδελφῷ καὶ ὁμο. Alexandro, Alexander in Domino salutem. Pravorum hominum, qui dominandi libidine et pecunie enpiditate ducuntur, institutum, semper quæ ampliores eis esse videntur, insidiatur ecclesiis: qui vario sane prætextu pietatem ecclesiasticam invadere solent. Siquidem tanquain stimulis quibusdam, ab eo qui in illis efficax est, diabolo, ad propositam sibi voluptatem incitati, religione omni projecta, judicii Dei timorem proculcant. De quibus necessitas mihi imposita est, multa ab eis passo, ut ad pietatem vestram scribam, ut ejus modi homines caveatis, et ne quis eorum se in parœcias et ecclesias vestras subinsinuare audeat, provideatis. Instructi enim sunt per simulationem et dissimulationem, ad fraudem et seductionem, impostores isti, ut sive per se ipsos, seu per litteras, per assentationem et venditationem falsam arte quadam compositas, transversos agant simplicem atque sinceram fidem consectantes homines. Quandoquidem Arius et Achillas, conjuratione nuper facta, Coluthi dominandi cupiditatem, longe etiam deterius quam ipse ille, sunt æmulati. Ille namque accusatione adversus hos ipsos instituta, maligni consilii sui aliquem reperit pretextum. Isti vero, æruscationem illius sub Christi nomine susceptam videntes, Ecclesiæ amplius subjecti esse non sustinuerunt: sed exstructis sibi ipsis latronum speluncis, continuos ibi peragentes conventus, diu noctuque se in calumniis adversum c γαστήριον, την θεότητα τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἀρνούChristum et nos excogitatis, meditando exercent, atque omnes pias et apostolicas sententias reprehendentes, 543 Judaico prorsus more, Christi persecutricem instituunt oficinan, divinitatem Salvatoris nostri pernegantes, omnibusque eum paren esse docentes, et voces salutiferae ejus œconomiæ et administrationis nostraque causa abjectionis colligentes, congerere ex illis impietatis suæ dogma contendunt, verbaque divinitatis initio carentis et ineffabilis apud Patrem gloriæ ejus aversantur. Quapropter impian Græcorum et Judaeorum de Christo opinionem corroborantes, laudem ab illis, quam maxime possunt, venantur: omnia ca quibus illis ludibrio sumus, subornantes alque procurantes, seditionesque et persecutiones πᾶσαν ἁγυιὰν ἀσέμνως τὰς παρ' αὐτοῖς νεωτεροquotidie contra nos excitantes et cum judicia a versus nos, impudicis mulierculis, quas ipsi dolose seduxerunt, intervenientibus instituentes, tum Christianismum ad obtrectationem traducentes, ex eo quod turpiter per plateas et vicos omnes juvenculæ eorum discurrant. Quin etiam indissolubilem Christi tunicam, quam ne carniâces quidem illi dividere voluerunt, scindere ipsí ansi sunt. Itaque nos ea quæ moribus improbisque conatibus illorum congruunt, licet sero propter rel ignorationem, adhibentes remedia, communiμενοι, καὶ τοῖς πᾶσιν ἴσον εἶναι κηρύσσοντες· πα σάν τε αὐτοῦ τῆς σωτηρίου οικονομίας καὶ δι' ἡμᾶς ταπεινώσεως φωνὴν ἐκλεξάμενοι, ἐξ αὐτῶν συναγείρειν πειρῶνται τῆς ἀσεβείας αὐτῶν τὸ κήρυγμα, τῆς ἀρχῆθεν θεότητος αὐτοῦ καὶ παρὰ τῷ Πατρὶ δόξης ἀλέκτου τοὺς λόγους ἀποστρεφόμενοι. Τὴν γοῦν Ελλήνων καὶ Ἰουδαίων ἀσεβὴ δόξαν περὶ Χριστοῦ κρατύνοντες, τὸν παρ' αὐτοῖς ἔπαινον ὡς Ενι μάλιστα θηρῶνται, πάντα μὲν ὅσα καθ' ἡμῶν παρ' αὐτοῖς γελᾶται πραγματευόμενοι, στάσεις δὲ ἡμῖν καθ' ἡμέραν καὶ διωγμούς ἐπεγείροντες· καὶ τοῦτο μὲν, δικαστήρια συγκροτοῦντες δι' ἐντυχίας γυναικαρίων ἀτάκτων & ἠπάτησαν, τοῦτο δὲ, τὸν Χριστιανισμὸν διασύροντες, ἐκ τοῦ περιτροχάζειν ποιίας. ᾿Αλλὰ καὶ τὸν ἄῤῥηκτον τοῦ Χριστοῦ χια τῶνα, ὃν οἱ δήμιοι διελεῖν οὐκ ἐβουλεύσαντο, αὐτοὶ σχίσαι ἐτόλμησαν. Ἡμεῖς μὲν οὖν & καὶ τῷ βίῳ αὐτῶν καὶ τῇ ἀνοσίῳ ἀπιχειρήσει, διὰ τὸ λανθάνειν, βραχέως ἐπιστήσαντες, παμψηφεί τῆς προσκυνού σης Χριστοῦ τὴν θεότητα Ἐκκλησίας ἐξηλάσαμεν ἐπεχείρησαν δὲ περιδρομαῖς χρώμενοι καθ' ἡμῶν, παρεκβαίνειν πρὸς τοὺς ὁμόφρονας ἡμῶν συλλειτουργοὺς, σχήματι μὲν εἰρήνης καὶ ἀξιώσεως ἀξίω σιν ὑποκρινόμενοι, τὸ δ' ἀληθὲς, συναρπάσαι. Τινάς αὐτῶν εἰς τὴν ἰδίαν νόσον διὰ τὴν χρηστολογίαν • Et Coluthus quædam perversa docebat, sed non duravit ejus hæresis: nam statim disparuit. Epiphan. contra Ariomanitas.

ECCLESIASTIC.E HISTORIE LIB. VIII. Christi adorat Ecclesia proscripsimus. Consilium quoque ceperunt, ut nos fraudulenter circumveniant, ad consentientes nobis collegas furtim transire, sub obtentu pacis atque u:ionis, deprecationem quidem præ se ferentes, re ipsa vero aliquos ex illis in contagionem morbi sui pertrahere per blandiloquentiam salagentes, et ut captiosis argutisque ab eis acceptis litteris, habeant, quas a se in fraudem abductis perperam legant: eosque impietati jam assuefactos, prorsus a pœnitentia et fuga errorum, quibus sunt seducti, abstrahant, perinde atque suffragantes sibi et consentientes haberent episcopos. Non illi sane, quæ apud nos male et docuerunt et egerunt (quam ob rem etiamn excommunicati sunt), confitentur, sed aut silentio ea committunt, aut confictis atque compositis verbis et scriptis adumbrantes tegunt, hominesque decipiunt, atque ad persuadendum comparatis insidiosisque sermonibus pestiferam suam occultantes doctrinam, seductioni et fraudi expositos abripiunt. 544. Sed et pietatem quoque σπουδάζοντες, καὶ στωμυλώτερα γράμματα παρ' bus suffragiis nostris, illos ab ea quæ divinitatem αὐτῶν αἰτοῦντες, ἵνα παραναγινώσκοντες αὐτὰ τοῖς ὑπ' αὐτῶν ἠπατημένοις, ἀμετανοήτους ἐφ᾽ οἷς ἐσφάλησαν κατασκευάζωσιν, ἐπιτριβομένου; εἰς ἀσέβειαν, ὡς συμψήφους αὐτοῖς καὶ ὁμόφρονας ἔχοντες ἐπισκόπους. Οὐχ ἅπερ γοῦν πονηρῶς παρ' ἡμῖν ἐδίδαξαν καὶ διεπράξαντο, ὁμολογοῦσιν αὐτοί, δι᾽ ἃ καὶ ἐξώσθησαν· ἀλλ᾽ ἢ σιωπῇ ταῦτα παραδιο δόκσιν, ἢ πεπλασμένοις λόγοις καὶ ἐγγράφοις ἐπι σκιάζοντες, ἀπατῶσι. Πιθανωτέραις γοῦν καὶ βλ μολοχικαῖς ὁμιλίαις τὴν φθοροποιὸν αὐτῶν διδασκαλίαν ἐπικρύπτοντες, συναρπάζουσι τὸν εἰς ἀπάτην ἐκκείμενον, οὐκ ἀπεχόμενοι καὶ τοῦ παρὰ πᾶσι συκοφαντεῖν τὴν ἡμετέραν εἰσέβειαν. "Οθεν καὶ συμβαίνει τοῖς γράμμασιν αὐτῶν τινας ὑπογράφοντας, εἰς ἐκκλησίαν εἰσδέχεσθαι, μεγίστης διαβολῆς ὑποκειμένης, ὡς οἶμαι, τοῖς τοῦτο τολμῶσι συλλειτουργοίς, τῷ μήτε τὸν ἀποστολικὸν κανόνα τοῦτο συγχωρεῖν, ἀλλὰ καὶ ὑπεκκαίειν τὴν ἐπ' αὐ τοῖς διαβολικὴν κατὰ Χριστοῦ ἐνέργειαν. Δι' ἃ δὴ καὶ οὐδὲν μελλήσας, ἀγαπητοί, δηλῶσαι ὑμῖν τὴν τῶν τοιούτων ἀπιστίαν ἐμαυτὸν διανέστησα. ο nostram, passim apud omnes sycophantice carpere non omittunt. Quapropter illud evenit, cum nonnulli litteris eorum subscribant, ut in Ecclesiam illi recipiantur: et college, qui id permittere audent, ut equidem puto, gravi calumniæ crimine non careant: qui scilicet non solum id faciunt, quod apostolicus canon eis non permittit, verum etiam diabolicam, quæ in illis est, contra Christum efficaciam succendunt et augent. Eam ob causam nihil cunctatus, dilecti, meipsum excitavi, ut talium hominum vobis ostenderem infidelitatem. › Επειτα κατὰ μέρος τὰς ἐκείνων βλασφημίας ἐκ- G τίθησι, καὶ ἀνθίσταται ταύταις τὰ ἐκ τῶν θείων εἰς πλάτος παράγων Γραφῶν, ἀπελέγχων αὐτῶν τὴν δυσσέβειαν· καὶ τοῦ πρόσω πολὺ προϊών, επάγει • Πολλά λέγειν ἔχων, ἀγαπητοί, παρέρχομαι, φορ τικὴν εἶναι νομίσας διὰ πλειόνων διδασκάλους ὁμός φρονας υπομιμνήσκειν. Αὐτοὶ γὰρ ὑμεῖς θεοδίδακ τοί έστε, οὐκ ἀγνοοῦντες, ὡς ἡ διδασκαλία αὕτη, Ἐδίωνός ἐστι καὶ Ἀρτεμᾶ καὶ τοῦ Σαμοσατέως Παύλου· ὧν τῆς ἀσεβείας τὴν τρύγα ἐῤῥοφηκότες, νῦν ἡμῖν ἐξ οὐκ ὄντων ἐπεφύησαν τὰ ἐκείνων κεκρυμμένως μοσχεύματα, "Αρειός τε καὶ ᾿Αχιλλᾶς, καὶ ἡ τῶν σὺν αὐτοῖς πονηρευομένων σύνοδος, καὶ οὐκ οἶδ' ὅπως ἐν Συρίᾳ χειροτονηθέντες ἐπίσκοποι τρεῖς· περὶ ὧν ἡ κρίσις τῇ ὑμετέρᾳ ἀνακείσθω δοκιμασία.» Έπειτα διασαφήσας περὶ τῶν ταπεινοτέρων λέξ ξεων τῆς Γραφῆς, ἃς ἐπικτήτους ὁ Σωτὴρ δι' ἡμᾶς ἀνεδέξατο διὰ τὴν κένωσιν καὶ τὸ σωτήριον πάθος ὡσαύτως δὲ καὶ ὅσαι τὴν ἀνωτάτω ἀρχὴν καὶ ιεό. τητα, τήν τε φυσικὴν αὐτοῦ δόξαν τε καὶ θεότητα διελθὼν καὶ φιλοσοφήσας, επιφέρει λέγων· «Καὶ τί λοιπὸν ἔτι θαυμαστὸν ὁ μέλλω γράφειν, ἀγαπη τοί, εἰ τὰς κατ' ἐμοῦ ψευδείς διαβολάς, καὶ τοῦ εὐσεβεστάτου λαοῦ ἡμῶν ἐκθήσομαι; Οἱ γὰρ κατά τῆς θεότητος τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ παραταξάμενοι οὐδὲ τὰς καθ᾿ ἡμῶν ἀχαρίστους παροινίας πέρα τοῦνται λέγειν· οἴ γε οὐδὲ τῶν ἀρχαίων τινάς συγκρίνειν ἑαυτοῖς ἀξιοῦσιν οὐδὲ οἷς ἡμεῖς ἐκ παίδων Hic etiam Arlemon supra dictus. Deinde blasphemias illorum singillatim exponit, eisque copiose ex divinis Scripturis refutationes objicit, impietatem ipsorum redargueus: et longius stylo progressus, infert: • Multa, dilecti, cum dicere possem, prætereo: molestæ arrogantia esse ducens, eadem sentientes doctores, pluribus admonere. Nam vos ipsi a Deo docti estis, minime ignorantes, doctrinam hanc Ebionis ipsius, et Are temæ et Pauli Samosateni esse, quorum isti impietatis fæcibus haustis, nobis nunc, ex non exsistentibus, illorum clam vivi radices producunt; Arius nimirum ipse et Achillas, et quod cum eis est malignantium conciliabulum: et tres præterea illi in Syria nescio quo molo creati episcopi, de quibus judicium arbitrio vestro permittimus. > Deinceps declaratis summissioribus Scripturæ vocibus, quas Salvator ascititias nostra causa per exinanitionem salutaremque passionem suscepit, itidemque eis locis relatis atque expositis, quibus extra initium omne principium ac deitas, naturalisque gloria et divinitas ejus exprimitur, hæc prosequitur: Quis vero quod scripturus sum mirabitur, dilecti, si contra me et piissimam plebem nostram ementitas eorum calumnias exposuero? Qui etenim adversus divinitatem Filii Dei aciem struere ausi sunt, contra nos quoque ingrata probra et convicia dicere non verentur. Qui etiain ex veteribus nullos esse dignos putant, qui cum

οὐδὲ τῶν νῦν πανταχοῦ συλλειτουργῶν τινα εἰς μέσ τρον ἡγοῦνται, μόνοι σοφοὶ καὶ ἀκτήμονες καὶ δογμάτων εὑρεταὶ λέγοντες εἶναι, καὶ αὐτοῖς ἀποκεκαλύφθαι μόνοις, ἅπερ οὐδενὶ τῶν ὑπὸ τὸν ἥλιον ἑτέρῳ πέφυκεν ἐλθεῖν εἰς ἔννοια». Ὦ ἀνοσίου τύφου καὶ ἀμέτρου μανίας, καὶ μελαγχολικῆς δόξης καὶ σατανικού φρονήματος! eis conferantur: neque eis æquari se patiuntur, ὡμιλήσαμεν διδασκάλοις ἐξισοῦσθαι ἀνέχονται· ἀλλ᾽ quibus nos a pueris præceptoribus usi sumus: sed ne ex omnibus quidem qui passim sunt, collegis et presbyteris, quemquam ipsis comparari volunt, solos se sapientes, possessionum contemptores, et dogmatum repertores esse jactantes: ut quibus unis revelatum sit quod nemini omnium qui sub sole sunt hominuta in mentem venerit. 545 O tumorem impium, et furorem immensum! sum!, o opinionem insanəm, et Satanicum plane senΕἰπὼν δὲ καὶ ἄλλα καὶ τὸ δόγμα τῆς αὐτοῦ πιο στεως πλατύτερον διεκθέμενος, περὶ τὸ τέλος τῆς ἐπιστολῆς καὶ ταῦτα ἐπάγει· «Τούτου; οὖν ἀνα θεματισθέντας ὑπὸ τῆς ἀδελφότητος μηδείς ὑμῶν δεχέσθω, μηδὲ ἀνασχέσθω τῶν λεγομένων ή γρα φομένων ὑπ' αὐτῶν. Πάντα γὰρ οἱ γόητες ψεύδον ται· ἀλήθειαν οὐ μὴ λαλήσωσι· περιέρχονται γὰρ τὰς πόλεις, οὐδὲν ἕτερον σπουδάζοντες, ἢ τῷ τῆς φιλίας προσχήματι δι᾿ ὑποκρίσεως καὶ κολακείας γράμματα διδόναι καὶ λαμβάνειν· πρὸς τὸ πλανιν ὑπὸ τούτων τὰ δι' αὐτῶν ἠπατημένα ὀλίγα γυναί κάρια σεσωρευμένα ἁμαρτίαις. Καὶ τὰ ἑξῆς. Τού τους οὖν τοὺς τοσαῦτα κατὰ Χριστοῦ τολμήσαντα, τοὺς τὸν Χριστιανισμὸν τοῦτο μὲν δημοσίᾳ σύρον τας, τοῦτο δὲ ἐπὶ δικαστηρίων ἐπιδεικτικῶς φιλοτι μουμένους, τοὺς διωγμὸν ἡμῖν ἐν εἰρήνῃ τὸ ὅσον ἐπὶ αὐτοῖς ἐπεγείραντας, τοὺς τὸ ἄῤῥητον μυστήριον τῆς Χριστοῦ γεννήσεως εκνευρίσαντας· τούτους ἀποστραφέντες, ἀγαπητοὶ καὶ ὁμόψυχοι, σύμψη Sub hæc aliis quibusdam memoratis, et dogmate fidei eorum fusius exposito, circa finem epistolæ hæc adjicit: Hosce igitur anathematis fulmine, de fidelium fratrum consensu, ictos, nemo vestrum recipiat, neque vel dicta vel scripta eorum sustineat. Qui enim mentiri omnia consuevere, impo- " stores, veritatem certe non proloquentur. Urbes ili circumeunt, nihil aliud agentes quam ut amicitiæ obtentu per hypocrisim et adulationem litteras dent et accipiant, quibus seducant, ab ipsis jam deceptas paucas mulierculas peccatis oneralas, y el quæ sequuntur. • Hosce itaque talia contra Christum ausos, et qui Christianismum cum publice ad populum traducunt, tum in judiciis magno studio et contentione probris manifestis exagitant; qui persecutionen temporibus pacatis, quantum in eis situm est, adversus nos concitant: qui ineffabile Christi nativitatis mysterium enervant: hosce, dilecti, aversantes, unanimi nobiscum consensu et suffragio, calculis quoque vestris @ φοι γένεσθε κατὰ τῆς μανιώδους αὐτῶν τόλμης, furibundam eorum audaciam jugulate, exeniplo collegarum nostrorum qui indignati sunt et litteras contra eos ad me dederunt, libelloque damnationis subscripserunt: quæ omnia per filium meum Appionem archidiaconum misi per Ægyptum omnen, Thebaiden, Libyam, Pentapolin, Syriam, Lyciam, Pamphyliam, Asiam, Cappadociam et alias circumcirca regiones. Ad horum sane exemplum, a vobis etiam eum confirmatum iri, persuasum habeo. Multum quidem certe opis a me in eos qui ab illis sunt detrimento affecti, est collatum: sed illud maximum fuerit depellendorum a seducta plebe malorum auxilium, si collegarum nostrorum concordi consensu illa persuasa, ad poenitentiam decurrere studuerit. Salutate vos in vicem, ejus quæ apud nos est consentientis fraternitatis nomine. Valere vos in Domino opto, dilecti. Utinam fructum aliquem vestroruin tantopere Christi amantium animcrum percipiam. › Deinde anathemate excommunicatos in epistola recenset, quos et nos supra retulimus. In eamdem sententiam: Philogonio Antiochia, Eustathio Berries in Syria, atque aliis etiam aliarum Ecciesiarum autistitibus scripsit, quos apostolican doctrinam comprobare sciebat. 546 Arius porro neque ipse sibi cessandum esse putavit. QuaproScriptum hoc integrum reperitur apud Theodoritum Eccles. histor. lib. 1. cap. 1. καθ' ὁμοιότητα τῶν ἀγανακτησάντων συλλειτουρ γῶν ἡμῶν, καὶ ἐπιστειλάντων μοι κατ' αὐτῶν, καὶ τῷ τόμῳ συνυπογραψάντων· ἃ καὶ διεπεμψάμην διὰ τοῦ Υἱοῦ μου 'Απίωνος καὶ ἀρχιδιακόνου, τοῦτο μὲν πάσης Αἰγύπτου καὶ Θηβαΐδος, τοῦτο δὲ Λιο δύης καὶ Πενταπόλεως καὶ Συρίας, καὶ ἔτι Λυκίας καὶ Παμφυλίας, Ασίας τε καὶ Καππαδοκίας, ὧν καὶ τῶν ἄλλων περιχώρων καθ' ομοιότητα και παρ' ὑμῖν δέξασθαι πέποιθα. Πολλῶν γάρ μοι βοηθημάτων πρὸς τοὺς βλαβέντας πεπορισμένων, καὶ τοῦτο εὕρηται λυσιφάρμακον τοῦ ὑπ' αὐτῶν ἀπα τηθέντος λαοῦ, πειθομένων, καὶ ταῖς τῶν συλλειτουργῶν ἡμῶν συγκαταθέσεσιν εἰς μετάνοιαν ἔρχεσθαι διὰ τούτου σπουδαζόντων. Ασπάσασθε ἀλλή λους ἐν τῇ παρ᾽ ἡμῶν ἀδελφότητι. Εῤῥῶσθαι ὑμᾶς ἐν Κυρίῳ εὔχομαι, ἀγαπητοί. Όναίμην ὑμῶν τῆς φιλοχρίστου ψυχῆς. Εἶτα τοὺς ἀναθεματισθέντας τῇ ἐπιστολῇ κατα λέγει, οὓς καὶ ἡμεῖς ἄνωθεν διελάβομεν. Τὰ δ᾽ αὐτὰ καὶ Φιλογονίῳ καὶ Εὐσταθίῳ, ὧν ὁ μὲν ᾿Αντιοχείας, Εὐστάθιος δὲ τῆς ἐν Συρίᾳ Βεῤῥοίας ἡγεῖτο, ἐπέστελλε, καὶ τοῖς ἄλλοις τῶν ἐκκλησιῶν ἡγεμόσιν, οὓς ᾔδει τοῖς ἀποστολικοῖς συνηγοροῦντας διδάγματ σιν. "Ο γε μὴν ῎Αρειος, οὐδ᾽ αὐτὸς ἡσυχίαν ἄγειν Cap. 5 cod.

ECCLESIASTIC.E HISTORIE LIB. VIII. ᾑρεῖτο· ἀναγκαῖον δ' ᾤετο τὴν εὔνοιαν προφθάνειν pler necessitate quadam ductus, occupare episcoτῶν ἐπισκόπων· καὶ πρεσβεύων ἔγραφεν ὡς ἐπίστευε καὶ ἐξῄτει δῆθεν εἰ μὲν ὀρθῶς πιστεύοι, κἀκείνους κυροῦν Ἀλεξάνδρῳ τε δηλοῦν μή κατ' αὐτοῦ τε καὶ τῶν περὶ αὐτὸν χαλεπαίνειν· εἰ δ᾽ οὖν, καλῶς ἐθέλειν διδάσκεσθαι ὃν χρὴ τρόπον πιστεύειν. Καὶ οὐ μικρῶς γε ὤνησε τὸ τοιοῦτο τοῖς περὶ Αρειον· τῆς γὰρ τοιαύτης δόξης τοῖς ἀπανταχοῦ σχεδὸν ἐπισκόποις διασπαρείσης, κοινή πᾶσι ζήτη σις ἦν. Οἱ μὲν οὖν μηδαμῶς προσίεσθαι τοὺς περι "Αρειον ᾿Αλεξάνδρῳ ἐπέστελλον, πρὶν τὴν ἑαυτῶν ἀποκηρύξωσι βλασφημίαν· οἱ δὲ τοὐναντίον μᾶλ λον, ἀντιποιεῖσθαι ὡς εὐσεβῶν καὶ μηδὲν περὶ τὴν πίστιν νεωτεριζόντων. Ὁ γοῦν Αλέξανδρος, ὁρῶν πολλοὺς τῶν τηνικαῦτα ἐν σχήματι σεμνότητος τοὺς περὶ ᾿Αρειον συλλαμβανομένους, καὶ ἄλλους διερε- β Οίζοντας, ᾿Αλέξανδρον πείθειν εἰσδέχεσθαι "Αρειον, καὶ μάλιστα τὴν Νικομηδείας Εὐσέβιον, ἄνδρα έλλόγιμον, ἑκατέραν τε παιδείαν εἰς ἄκρον ἀσκήσαντα, τιμῆς τε πλείστης ἐν τοῖς βασιλείοις εὐμοιροῦντα, περὶ γὰρ τὴν Νικομήδειαν οἱ πρὸ Διοκλη τιανοῦ τὴν διατριβὴν εἶχον, διεγείρεται· καὶ πάλιν οὐκ ἀνῄει γράφων, μὴ εἰς κοινωνίαν αὐτοὺς δέχεσθαι· λίαν δὲ τοῖς γράμμασι καὶ τοῦ τῆς Νεο κομηδείας Εὐσεβίου καθήπτετο· ἃ δὲ ἔγραφεν, ἦσαν ταῦτα. 'Ετέρα ἐπιστολὴ τοῦ αὐτοῦ καθολικὴ, ἀποκηρύττουσα "Αρειον· καθαπτομένη δὲ καὶ τοῦ Νικομηδείας Ευσεβίου. • Τοῖς ἀγαπητοῖς καὶ τιμιωτάτοις συλλειτουργοῖς τοῖς ἀπανταχοῦ τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας Αλέξ ανδρος ἐν Κυρίῳ χαίρειν. Ενός σώματος ὄντος τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας, ἐντολῆς τε οὔσης ἐν ταῖς θείαις Γραφαῖς τηρεῖν τὸν σύνδεσμον τῆς ὁμονοίας καὶ εἰρήνη;, ἀκόλουθόν ἐστι γράφειν ἡμᾶς καὶ σημαίνειν ἀλλήλοις τὰ παρ' ἑκάστοις γινόμενα ἵνα εἴτε πάσχει είτε χαίρει ἓν μέλος, ἢ συμπάσχωμεν ἢ συγχαίρωμεν ἀλλήλοις. Ἐν τῇ ἡμετέρα τοίνυν παροικίᾳ ἐξῆλθον νῦν ἄνδρες παράνομοι καὶ Χριστομάχοι, διδάσκοντες ἀποστασίαν· ἣν εἰκότως ἄν τις πρόδρομον τοῦ ᾿Αντιχρίστου νομίσειε καὶ καλέσεις. Καὶ ἐβουλόμην μὲν σιωπῇ παραδοῦναι τὸ τοιοῦτον, ἴν' ἴσως ἐν τοῖς ἀποστάταις μόνοις ἀνα-D λωθῇ τὸ κακὸν, καὶ μὴ εἰς ἑτέρους τόπους διαθὰν, βυπώσῃ τινῶν ἀκεραίων τὰς ἀκοάς· ἐπειδὴ δὲ Εὐα σέβιος ὁ νῦν ἐν τῇ Νικομηδείᾳ, νομίσας ἐπ' αὐτοῦ κεῖσθαι τὰ τῆς Ἐκκλησίας, ὅτι καταλείψας τὴν Βηρυτὸν, καὶ ἐποφθαλμίσας τῇ Ἐκκλησίᾳ Νικομηδέων, οὐκ ἐκδεδίκηται τὰ κατ' αὐτόν, προΐσταται καὶ τούτων τῶν ἀποστατῶν, καὶ γράφειν ἐπεχείρησε πανταχοῦ, συνιστῶν αὐτοὺς, ἵνα μὴ ἴσως ὑποσύρῃ τινὰς ἀγνοοῦντας εἰς τὴν ἐσχάτην και Χριστομάχων αἵρεσιν, ἀνάγκην ἔσχον, εἰδὼς τὸ ἐν τῷ νόμῳ για γραμμένον, μηκέτι μὲν σιωπῆσαι, ἀναγγείλαι δὲ πᾶσιν ὑμῖν, ἵνα γινώσκητε τούς τε ἀποστάτες γε Socrates. Eccles. histor. lib. 1, cap. 6. porum benevolentiam voluit: et culpam deprecans, de fide sua ad eos scripsit, simulque petiit, si recte quidem crederet, ut et ipsi auctoritate sua id confirmarent, et Alexandro ne sibi suisque molestiam exhiberet, significarent; sin minus, ut quemadmodum credendum esset, rile doceretur. ˙ Nec parum ea res Arii partibus profuit. Opinione namque tali ubique fere apud episcopos vulgata, communis omnium de eo quæstio fuit. Itaque alii ad Alexandrum scripserunt, nequaquam prius Arium recipiendum esse quam solenniter blasphemiæ suæ nuntium remisisset, alii contra illum ut pium et nihil in fidei doctrina novantem potius defenderunt. Alexander porro, cum cerneret multos tum, per speciem sanctimoniæ et gravitatis, Arianos ad se admittere: multos etiam instigare, ut ipse ad recipiendum in gratiam Arium persuaderetur maxime vero Eusebium Nicomediensem, virum præclarum, atque in utraque disciplina summe versatum, et in imperiali palatio plurimum honoratum (siquidem Nicomediæ, qui ante Diocletianum fuere principes, imperatorum domicilium constituerant) seipsum excitat, atque illis rescribit, Arianos se ad communionem non recepturum. Admodum autem litteris suis Nicomediensem Eusebium pertrinxit, quæ sic habent. CAPUT VIII. Alia ejusdem epistola publice universis scripta, in qua Arius excommunicatur: in qua ctiam Eusebius Nicomediae episcopus perstringitur. • Charissimis et reverendissimis, qui ubique sunt, per catholicam Ecclesiam, collegis, Alexander in Domino salutem. Cum corpus unum sit ipsa catholica Ecclesia, præceptumque exstet în divinis litteris, ut vinculum concordiæ et pacis retineamus, peræquum est ut aliis alii invicem, quæ apud quosque accidunt, perscribamus, ut sive doleat seu ketetur membrum unum, ipsi inter nos vel condoleamus vel congratulemur. In Ecclesia sane nostra exsurrexerunt nunc viri iniqui et Christi inimici, defectionem docentes, 547 quam recte quivis præcursorem Antichristi existimaverit atque dixerit. Constitueram equidem id silentio com - mittere, ut forte inter solos desertores malum hoc consumeretur, neque in loca alia progressum, s m· plicium quorunidam aures contaminaret. Quando - quidem vero Ensebius, qui nunc Nicomediæ est, in se Ecclesiæ res sitas esse existimans (quoniam in eum, quod Berylo relicta, oculis cupid:tatis ir Nicomediensem Ecclesiam adjectis, eam assectatus est, legitime vindicatum non est), patrocinari desertoribus istis, et ad loca quævis scribere, eos commendans, cepit, ne forte ignorantes alimos in extremam et Christi inimicam hæresim pertrabat, necesse habeo, id quod in lege scriptum es: memoria tenens, amplius non silere, sed vois

rem cam omnibus annuntiare, ut et defectores νομένους καὶ τὰ τῆς αἱρέσεως αὐτῶν δύστηνα μή ματα· καὶ ἐὰν γράφῃ Εὐσέβιος, μὴ πρόσχητε. Την πάλαι γὰρ αὐτοῦ κακύνοιαν τὴν χρόνῳ σιωπηθεῖσαν νῦν διὰ τούτων ἀνανεῶσαι βουλόμενος, σχηματίζεται μὲν ὡς ὑπὲρ τούτων γράφων, ἔργῳ δὲ δείκνυσιν, ὡς ὅτι ὑπὲρ ἑαυτοῦ σπουδάζων τοῦτο ποιεῖ. Οἱ μὲν οὖν ἀποστάται εἰσὶν Αρειος, Αχιλλᾶς, Αειθαλής, καὶ Καρπώνης, καὶ ἕτερο; "Αρειος, καὶ Σαρμάτης, καὶ Εὐζώτος, καὶ Λούκιος, καὶ Ἰουλιανὸς, καὶ Με νῆς, καὶ Ἑλλάδιος, καὶ Γάϊος, καὶ σὺν αὐτοῖς Σεκοῦνδος καὶ Θεωνᾶς οἱ ποτὲ λεχθέντες ἐπίσκοποι. Ποῖα δὲ παρὰ τὰς Γραφὰς ἐφευρόντες λαλοῦσιν, ἔστι ταῦτα. Οὐκ ἀεὶ ὁ Θεὸς πατήρ ἦν, ἀλλ᾽ ἦν ὅτε ὁ Θεὸς πατὴρ οὐκ ἦν· οὐκ ἀεὶ οὖν ἦν ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος, ἀλλ' ἐξ οὐκ ὄντων γέγονεν. Ο γὰρ ὢν Θεό; τὰ μὴ ὄντα ἐκ τοῦ μὴ ὄντος πεποίηκε. Διὸ καὶ ἦν ποτὲ ὅτε οὐκ ἦν. Κτίσμα γάρ ἐστι καὶ ποίημα δ Υιός. Οὔτε δὲ ὅμοιος κατ' ουσίαν τῷ Πατρί ἐστιν, οὔτε ἀληθινὸς, καὶ φύσει τοῦ Πατρὸς Λόγος ἐστίν· οὔτε ἀληθινὴ σοφία αὐτοῦ ἐστίν· ἀλλ' εἷς μὲν τῶν ποιημάτων καὶ γεννητῶν ἐστι· καταχρηστικῶς δὲ Λόγος καὶ σοφία γενόμενος. Καὶ αὐτὸς δὲ, ἐν τῷ ἰδίῳ τοῦ Θεοῦ Λόγῳ καὶ τῇ ἐν τῷ Θεῷ σοφίᾳ ἐστίν· ἐν ᾗ καὶ τὰ πάντα καὶ αὐτὸν πεποίηκεν ὁ Θεός. Διὸ καὶ τρεπτός ἐστι καὶ ἀλλοιωτές τὴν φύσιν, ὡς καὶ πάντα τὰ λογικά. Ξένος τε καὶ ἀλλότριος καὶ άπεσχοινισμένος ἐστὶν ὁ Λόγος τῆς τοῦ Θεοῦ οὐσίας· καὶ ἄῤῥητός ἐστιν ὁ Πατὴρ τῷ Υἱῷ· οὔτε γὰρ τε λείως ὁρᾷν δύναται τὸν Πατέρα ὁ Λόγος, οὔτε τε λείως καὶ ἀκριβῶς γινώσκει αὐτόν. Καὶ γὰρ ἑαυτοῦ τὴν οὐσίαν οὐκ οἶδεν ὁ Υἱὸς ὡς ἔστι. Δι' ἡμᾶς γὰρ πεποίηται, ἵνα ἡμᾶς δι' αὐτοῦ ὡς δι᾿ ὀργάνου κτίσῃ ὁ Θεός. Καὶ οὐκ ἂν ὑπέστη, εἰ μὴ ἡμᾶς ὁ Θεὸς ἠθέλησε ποιῆσαι. Ηρώτησε γοῦν τις αὐτοὺς, εἰ δύναται ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος τραπῆναι, ὡς ὁ διάβολος ἐτράπη· καὶ οὐκ ἐφοβήθησαν εἰπεῖν, Ναὶ δύναται· τρεπτῆς γὰρ φύσεώς ἐστι, γεννητὸς καὶ τρεπτός ὑπάρχων. Ταῦτα λέγοντας τους περί Αρειον καὶ ἐπὶ τούτοις ἀναισχυντοῦντας, αὐτούς τε καὶ τοὺς συνακολουθήσαντας αὐτοῖς, ἡμεῖς μὲν μετὰ τῶν κατ' Αίγυπτον ἐπισκόπων καὶ τῆς Λιβύης ἐγγὺς ἑκατὸν ὄντων συνελθόντες ἀναθεματίσαμεν· οἱ δὲ περὶ Εὐσέβιον προσεδέξαντο σπουδάζοντες συγκα ταμίξαι τὸ ψεῦδος τῇ ἀληθείᾳ, καὶ τῇ εὐσεβείᾳ τὴν ἀσέβειαν. Αλλ' οὐκ ἰσχύσουσι· νικῇ γὰρ ἡ ἀλη θεια. Καὶ οὐδεμία ἔστι κοινωνία φωτὶ πρὸς σκότος, οὐδὲ συμφώνησις Χριστῷ πρὸς Βελίαρ. Τίς γὰρ ἤκουσε πώποτε τοιαῦτα; ἢ τίς νῦν ἀκούων οὐ ξενίζεται, καὶ τὰς ἀκοὰς βύει, ὑπὲρ τοῦ μὴ τὸν ῥύπον τούτων τῶν ῥημάτων ψαῦσαι τῆς ἀκοῆς; Τίς ἀκούων Ιωάννου λέγοντος, Εν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, οὐ και ταγινώσκει τούτων λεγόντων, "Ην ποτὲ ὅτε οὐκ ἦν; Η τίς ἀκούων ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ, Ο μονογενής Υἱὸς, καὶ, Δι' αὐτοῦ ἐγένετο τὰ πάντα, οὐ μισήσει τούτους φθεγγομένους, ὅτι εἰς ἐστι τῶν ποιημάτων ὁ Υἱό;; Πῶς δὲ δύναται ἴσος εἶναι τῶν δι' αὐτοῦ γενομένων; ἢ πῶς μονογενὴς ὁ τοῖς πᾶσι κατ' ἐκείτους συναριθμούμενο;; Πῶς δὲ ἐξ οὐκ ὄντων ἂν εἴη τοῦ Πατρὸς λέγοντος, Εξηρεύξατο ή καρδία ipsos atque inauspicata eorum verba cognoscalis: et cum Eusebius scripserit, animum ad litteras ejus non attendatis. Dudum namque malevolentiam suam tempore occultatam, nunc tandem per hos renovare volens, præ se fert ille quidem tanquam pro his scribat, revera autem pro seipso id se studiose facere declarat. Et desertores quidem sunt, Arius, Achillas, Aithales, Carpones, alter Arius, Sarmates, Euzoius, Lucius, Julianus, Minas, Helladius, Caius, et cum eis Secundus et Theonas, aliquando episcopi dicti. Quæ vero contra Scripturas adinventa docent, hæc sunt: Non semper Deus pater erat, sed erat cum Deus pater non erat: non semper igitur Dei Verbum erat, sed ex non exsistentibus factumn est. Qui enim erat Deus, eum qui non erat, ex non exsistente fecit. Itaque aliquando erat tempus, cum non erat, siquidem creatura et factura est Filius. Neque vero similis substantia est Patri, neque verum et naturale Ver· bum Patris est, neque etiam vera sapientia ejus: sed unus quidem ex creatis et factis est, abusive autem Verbum et Sapientia factus. Et ipse in proprio seu nativo Dei Verbo, et in Dei Sapientia est, in qua et omnia et ipsum quoque fecit Deus. Propterea etiam mutationi et alterationi natura obnoxius est, sicuti omnia quoque rationalia. Peregrinum quoque et alienum segregatumque est Verbum a substantia Dei. Et inenarrabilis est Pater Filio neque enim perfecte cernere potest Verbum Patrem, neque perfecte et certo eum cognoscere. 548 Etenim suam ipsius quoque substantiam, uti est, Filius non novit: propter nos namque factus est, ut nos per eum, veluti instrumentum, craret Deus: neque is substitisset, nisi nos Deus creare voluisset. Rogavit igitur eos quidam. Pussetne Verbum Dei mutari, sicuti diabolus mutatus est? atque illi respondere non reformidarunt, Posse mutabilis enim naturæ esse, generationi et mutationi obnoxium. Hæc dicentes, atque his impudenter sese venditantes Arianos, sectatoresque eorum, nos quidem cum Ægyptiis et vicinis Libycis fere centum numero episcopis, conventu acto, anathemate jugulavimus. Eusebius vero receptos complexus est, qui mendacium veritati et impietatem pietati commiscere studet. Sed non prævalebit vincit enim veritas. Nulla enim est communio luci cuin tenebris, nulla concordia Christo cum Belial. Quis enim unquam audivit talia? quis ad reni tam peregrinam et insolentem, eam audiens, non obstupescit auresque obturat, ne verborum istorum sordes auditum pertingant? Quis Joannem audiens dicentem, In principio erat Verbum, non damnat hosce asserentes, Erat aliquando tempus cum non erat? Aut quis audiens in Evangelio, Unigenitus Filius, et, Per ipsum facta sunt omnia, non aversabitur sonantes, unum esse creaturarum Filium? Quomodo vero par esse eis fotest, que per ipsum facta sunt? aut quomodo

ECCLESIASTICE HISTORLE LIB. VIII. μου λόγον ἀγαθὲν, καὶ, Ἐκ γαστρὶς πρὸ ἑωση - unigenitus, qui, juxta corum sententiam, omnibus ρου ἐγέννησά σε; Η πῶς ἀνόμοιος τῇ ουσίᾳ τοῦ Πατρὸς ὁ ὢν εἰκὼν τελεία καὶ ἀπαύγασμα τοῦ Πατρὸς, καὶ λέγων, Ὁ ἐμὲ ἑωρακώς εώρακε τὸν Πατέρα; Πῶς δὲ, εἰ Λόγος καὶ σοφία ἐστὶν ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, ἦν ποτὲ ὅτε οὐκ ἦν; Ἴσον γάρ ἐστιν αὐτοὺς λέγειν ἄλογον καὶ ἄσοφόν ποτε τὸν Θεόν. Πῶς δὲ τρεπτό, ἢ ἀλλοιωτὸς ὁ λέγων δι' ἑαυτοῦ, Ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ, καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοὶ, καὶ, Εγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἔν ἐσμεν; διὰ δὲ τοῦ προφήτου, Ιδετέ με ὅτι ἐγώ είμι, καὶ οὐκ ἠλλοίωμαι; Εἰ δὲ καὶ ἐπ' αὐτόν τις τὸν Πατέρα τὸ ῥητὸν δύναται ἀναφέρειν, ἀλλ᾽ ἁρμοδιώτερον ἂν εἴη περὶ τοῦ Λόγου νῦν λεγόμενον· ὅτι καὶ γενόμενος ἄνθρωπος οὐκ ἀλλοίωται· ἀλλ' ὡς ὁ ᾿Απόστολος, Ἰησοῦς Χρι στὸς χθὲς καὶ σήμερον ὁ αὐτὸς καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας. Τί δὲ ἅμα εἰπεῖν αὐτοὺς ἔπεισεν, ὅτι δι' ἡμᾶς γέγονε, καίτοι τοῦ Παύλου γράφοντος, Δι' ὃν τὰ πάντα, καὶ δι' οὗ τὰ πάντα; Περὶ μὲν οὖν τοῦ βλασφημεῖν αὐτούς, ὅτι οὐκ οἶδεν ὁ Υἱὸς τὸν Πατέρα, οὐ δεῖ θαυμάζειν· ἅπαξ γὰρ προθέμενοι Χριστομαχεῖν, παρακρούονται καὶ τὰς φωνὰς αὐτοῦ τοῦ Κυρίου λέγοντος, Καθώς γινώσκει με ὁ Πατήρ, κἀγὼ γινώσκω τὸν Πατέρα. Εἰ μὲν οὖν ἐκ μέσ μους γινώσκει ὁ Πατήρ τὸν Υἱόν, δηλονότι καὶ ὁ Υἱὸς ἐκ μέρους γινώσκει τὸν Πατέρα· εἰ δὲ τοῦτο λέγειν οὐ θέμις, οἶδε δὲ τελείως ὁ Πατήρ τὸν Υἱὸν, δῆλον ὅτι καθώς γινώσκει ὁ Πατὴρ τὸν ἑαυτοῦ Λό γεν, οὕτω καὶ ὁ Λόγος γινώσκει τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα, οὗ καὶ ἔστι Λόγος: connumeratur? Quomodo porro ex non exsistentibus sit, cum Pater dicat, Eructavit cor meum verbum bonum¹: et, Ex utero ante Luciferum genui te? Quomodo dissimilis sit substantiæ Patris, qui est imago perfecta, et splendor Patris: quique dicit, Qui me videt, videt Patrem? Quomodo, si verbum et sapientia est, Filius Dei, erat aliquando tempus cum non erat? Perinde enim est, atque si dicant, irrationalem et insipientem aliquando Deum. Quomodo mutationi aut alterationi subjectus est, qui per se ipse dicit, Ego in Patre, et Pater in meet, Ego et Pater unum sumus *? Per Prophetam vero: Videte me, quod ego sum, et non mutor. Etiamsi enim in Patrem dictum hoc referri queat, cou.modius tamen rectiusque in presentia de Verbo dicatur: quod etiamsi homo factum, non tamen est mutatum: 549 sed sicuti Apostolus inquit Jesus Christus heri et hodie, idem et in sucula '. Quid vero eis, ut dicerent, suasit, propter nos factum esse, cum Paulus scribat: Propter quem omnia, et per quem omnia 8? De blasphemia quidem corum illa, quod Filius non noverit Patrem, non est quod miremur. Cum enim semel Christum oppugnare hostiliter constituerint, fraudulenter et calumniose etiam voces ejus depravant, dicentis Sicut cognoscit me Pater, et ego cognosco Patrem. Si igitur ex parte Pater cognoscit Filium, videlicet et Filius ex parte cognoscit Patrem. Sin hoc dicere nefas est, et Pater perfecte novit Filium: certum est et manifestum, quemadmodu'n Pater novit Verbum suum, ita etiam Verbum novit Patrem suum, cujus etiam cst Verbum. • Atque equidem nos lec disserentes, et divinas Scripturas explicantes, sæpenumero es convicimus: sed rursus veluti chamæleontes mutati sunt, certamine quodam in se pertrahere contendentes illud quod scriptum est ": Impias cum venerit in profundum malorum, contemnit. Verum enimvero multæ ante eos exstitere hæreɛes, quæ longe plura quam deceret aut oporteret tentare aus, in stultitiam decidere. Isti vero omnibus verbis suis abolere Verbi divinitatem aggressi, justitiæ illas laude, præe ut ipsi sunt, ornavere, quippe Antichristo propinquiores. Quapropter etiam ab Ecclesia proscripti, et anathemati subjecti sunt. Dolemus quidem nas perditionem et interitum eorum, et maxime, quod et ipsi aliquando sacra mysteria Ecclesiæ didicerint et nunc ab eis desciverint. Non miramur tamen, qui nihil novi accidere eis ɛcimus. Idem enim etiam llymenæo et Phileto evenit, et ante eos Judæ Servatoris primum sectatori, postea vero proditori et desertori. Et de his ipsis nobis non desunt documenta et præcepta, sed ipsemet Dominus prædixit: Viacte ne quis vos seducat: multi enim venient in nomine mco, dicentes, Ego sum, ct tem us prope est, et multos s. ducent, ne sequamini eos. Et Pall- • Καὶ ταῦτα λέγοντες καὶ ἀναπτύσσοντες της θείας Γραφάς, πολλάκις ἀνετρέψαμεν αὐτούς· καὶ πάλιν ὡς χαμαιλέοντες μετεβάλλοντο, φιλονεικούν τες εἰς ἑαυτοὺς ἐφελκύσαι τὸ γεγραμμένων· "Οταν ἔλθῃ ὁ ἀσεβὴς εἰς βάθος κακῶν, καταφρονεῖ. Πολλαὶ γοῦν αἱρέσεις πρὸ αὐτῶν γεγόνασιν, αἵτινες πλέον τοῦ δέοντος τολμήσασαι πεπτώκασιν εἰς ἀφρο σύνην. Οὗτοι δὲ διὰ πάντων αὐτῶν τῶν ῥημάτων ἐπιχειρήσαντες ταῖς ἀναιρέσεσι τῆς τοῦ Λόγου Θεό τητος, εδικαίωσαν ἐξ ἑαυτῶν ἐκείνας, ὡς ἐγγύτε ροι τοῦ ᾿Αντιχρίστου γενόμενοι. Διὸ καὶ ἀπεκηρύ χθησαν ἀπὸ τῆς Ἐκκλησίας, καὶ ἀνεθεματίσθησαν. Λυπούμεθα μὲν οὖν ἐπὶ τῇ ἀπωλείᾳ τούτων, καὶ μάλιστα ὅτι μαθόντες καὶ αὐτοί ποτε τὰ τῆς Ἐκκλησίας, νῦν ἀπεπήδησαν· οὐ ξενιζόμεθα δέ· τοῦτο γὰρ καὶ Ὑμένα.ος καὶ Φιλητὸς πεπόνθασι, καὶ πρὸ αὐτῶν Ἰούδας ἀκολουθήσας τῷ Σωτήρι, ὕστερον δὲ προδότης καὶ ἀποστάτης γενόμενος. Καὶ περὶ τούτων δὲ αὐτῶν οὐκ ἀδίδακτος μεμενήκαμεν· ἀλλ' ὁ μὲν Κύριος προείρηκε, Βλέπετε μή τις ὑμᾶς πλανήσῃ πολλοὶ γὰρ ἐλεύσονται ἐπὶ τῷ ὀνό ματί μου λέγοντες, Ἐγώ εἰμι· καὶ ὁ καιρὸς ἤγγικε, καὶ πολλοὺς πλανήσουσι. Μὴ πορευ θῆτε ὀπίσω αὐτῶν· ὁ δὲ Παῦλος μαθὼν ταῦτα παρά • Psal. XLIV, 2. • Psul. cix, 3. • Joan. χιν, 9. * Joan. x, 58. * ibid. 59. • Malach. nt, f. Hebr. xi, 8. 3 [ Cor. 1. 8 Joan. x. 10 Prov. XVIII, 3. 11 Matth. ΧΙV, 4-6. PATROL. GR. CXLVI

lus eadem a Servatore edoctus scripsit ', quod in τοῦ Σωτῆρος, έγραψεν, ὅτι ἐν ὑστέροις καιρι extremis temporibus deficient quidam a fide saDiore, intendentes spiritibus erroris, et doctrinis dæmoniorum, aversantium veritatem. Itaque cuin et Servator atque Dominus noster Jesus Christus per se nobis præceperit, et per Apostolum de istis significaverit, 550 rite sane ordine nos, qui auribus ipsi nostris impietatem illorum audivimus, cos, sicuti antea diximus, anathenati subjecimus, et alienos prorsus ab Ecclesia et fide catholica declaravimus. Idque propterea pietati vestra, charissimi atque reverendissimi collegæ, significavimus, ut neque ex eis quemquam, si per temeritatem ad vos accedere ausi fuerint, suscipiatis: neque Eusebio, aut alii cuipiam de eis scribenti, credatis. Convenit enim vobis, ut Christianis, omnes qui contra Christum vel dicunt, vel sentiunt, veluti Dei hostes, et animarum pestes, aversari, et ne salutatione quidem dignari, ne quando scilicet participes peccatorum eorum flamus: sicuti beatus annuntiavit Joannes. Salutem, dicite, qui apud vos sunt fratribus; vos, qui mecum sunt, salvere jubent. ἀποστήσονταί τινες τῆς πίστεως τῆς ὑγιαινούσης προσέχοντες πνεύμασι πλάνης καὶ διδασκαλίαις δαιμονίων ἀποστρεφομένων τὴν ἀλήθειαν. Τοῦ τοίνυν Σωτῆρος καὶ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ αὐτ τοῦ παραγγέλλοντος, καὶ διὰ τοῦ ᾿Αποστόλου σημά ναντος περὶ τῶν τοιούτων, ἀκολούθως ἡμεῖς αὐτή κοοι τῆς ἀσεβείας αὐτῶν γενόμενοι, ἀνεθεματίσαμεν, καθὰ προείπομεν, τοὺς τοιούτους, ἀποδείξατε, αὐτοὺς ἀλλοτρίους τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας τε καὶ πίστεως. Εδηλώσαμεν δὲ καὶ τῇ ὑμετέρα θεοσε δείᾳ, ἀγαπητοὶ καὶ τιμιώτατοι συλλειτουργοί, ἵνα μήτε τινὰς ἐξ αὐτῶν, εἰ προπετεύσαιντο καὶ πρὸς ὑμᾶς ἐλθεῖν, προσδέξησθε, μήτε Εὐσεβίῳ ἢ ἑτέρῳ τινὶ γράφοντι περὶ αὐτῶν πεισθῆτε πρέπει γὰρ " ὑμᾶς, ὡς Χριστιανοὺς ὄντας, πάντας τοὺς κατά Χριστοῦ λέγοντάς τε καὶ φρονοῦντας ὡς θεομάχους καὶ φθορέας τῶν ψυχῶν ἀποστρέφεσθαι, καὶ μηδὲ κἂν χαίρειν τοῖς τοιούτοις λέγειν, ἵνα μή ποτε καὶ ταῖς ἁμαρτίαις αὐτῶν κοινωνοὶ γενώμεθα, ὡς παρ ήγγειλεν ὁ μακάριος Ιωάννης. Προσείπατε τους παρ' ὑμῖν ἀδελφούς· ὑμᾶς οἱ σὺν ἐμοὶ προσαγορεύουσιν. ο Ilæ litteræ ad loca omnia perlată, majorem etiam contentionem peperere, malumque propter dissidendi studium adauxere. Qui enim Alexandro sunt suffragati, eis subscripsere; alii autem contra eas venere, in primis vero Eusebius Nicomediensis in contrariam sententiam est raptus, quod admodum se in eis perstrictum esse intellexerat. Pernulsi autem partes ejus sequebantur. Atque is crebras ad Alexandrum dedit litteras ut Arianos, quæstione posthabita, reciperet: quem ad hoc maxime litteris suis excitans induxit Arius. Ex quibus aliqua historiæ inseram, ut simul et participes ejus impietatis manifesti fiant et Alexandri lides, qui nihil perperam contra eos statuerit, ostendatur. Scribit igitur ad Eusebium Nicomediensem Arius in hæc verba: CAPUT IX. Quibus de rebus Arius ad Eusebium Nicomedia episcopum scripserit. Desideratissimo domino, viro Dei, fideli, orthodoxo, Eusebio, Arius, qui injuste persecutionem Ταῦτα τὰ γράμματα ἀπανταχοῦ φοιτῶντα με ζονα τὴν ἔριν ἐποίουν, καὶ τὸ κακὸν ἐκ φιλονεικία; ἐπικρατέστερον ἦν. Οἱ μὲν γὰρ σύμψηφοι γενόμεναι, προσυπέγραφον· οἱ δὲ καὶ ἀντέλεγον· μάλιστα δ' Εὐσέβιος ὁ Νικομηδεία;, καὶ πρὸς ἀντιπάθειαν ὥρμα· ἔτιπερ κάν τοῖς γράμμασι πολλὴν αὐτοῦ εἶναι τὴν καταφορὰν ἐπυνθάνετο· πολλοὶ δ᾽ αὐτῷ συνιέντες ὑπήκουον. Αλεξάνδρῳ δ' ἐκεῖνος συχνῶς ἐπέστελλεν, ἵνα τοὺς περὶ "Αρειον δέξηται τὸ ζήτημα παρεταμένῳ. Ενῆγε δὲ αὐτὸν ᾿Αρειος μάλιστα παραθήγων τοῖς γράμμασιν· ὧν τινα καὶ τῇ Ιστορίᾳ ἐντάξω, ὡ; ἂν καὶ οἱ κοινωνοῦντες τῆς ἀσεβείας κατάδηλοι γένωνται, πιστὸς δὲ καὶ ᾿Αλέ ξανδρος δόξει, μὴ ψευδή κατ' αὐτῶν συστησάμενος. Γράφει οὖν Αρειος τῷ Νικομηδείας Ευσεβίῳ πρὸς λέξιν οὕτω· Περὶ ὧν Αρειος τῷ Νικομηδείας ἔγραψεν Εὐσε βίῳ. Κυρίῳ ποθεινοτάτῳ ἀνθρώπῳ Θεοῦ, πιστῷ, όρο θοδόξῳ, Ευσεβίῳ, "Αρειος ὁ διωκόμενος ὑπὸ Ἀλε ab Alexandro papa, propter omnia vincentem ve ξάνδρου τοῦ πάππα ἀδίκως διὰ τὴν πάντα νικῶσαν ritatem, quam et tu propugnas, patitur, in Domino salutem. Proficiscente Nicomediam patre meo Ammonio, recte me facturum esse putavi, si per ipsum te conpellarem, 551 simulque insitam tibi charitatem, et quam erga fratres propter Deum et Ch.istum ejus geris affectionem, admonerem, magnopere persequi me et oppugnare, omnemque adversum nos funem movere episcopum, ut nos perinde atque sine Deo homines urbe ejiciat, propterea quod non comprobamus voces ejus, publicitus dicentis: Semper Deus, semper Filius: simul Pater, sinul Filius: coexsistit ingenito Dei Filius 1 11 Tim. 17. Lugenito Filius Dev. ἀλήθειαν, ἧς καὶ σὺ ὑπερασπίζῃ, ἐν Κυρίῳ χαίρειν. Τοῦ Πατρός μου 'Αμμωνίου ἐρχομένου εἰς την Νικομήδειαν, εύλογον ὀφειλόμενον προσαγορεῦσαί σε ἐφάνη δι' αὐτοῦ· ὁμοῦ τε καὶ ὑπομνήσαι τὴν ἔμφυτόν σου ἀγάπην καὶ διάθεσιν, ἣν ἔχεις πρὸς τοὺς ἀδελφοὺς διὰ τὸν Θεὸν καὶ τὸν Χριστὸν αὐτοῦ· ὅτι μεγάλως ἡμᾶς ἐκπορθεῖ καὶ ἐκδιώκει, και πάντα κάλων κινεῖ καθ᾿ ἡμῶν ὁ ἐπίσκοπος· ὥστε ἐκδιῶξαι ἡμᾶς ἐκ τῆς πόλεως ὡς ἀνθρώπους ἀθέους· ἐπειδὴ οὐ συμφωνούμεν αὐτῷ δημοσίᾳ λέ γοντι, 'Αεὶ Θεὸς, ἀεὶ Υἱός· ἆνα Πατήρ, ἅμα Υιός. Συνυπάρχει ἀγεννήτως ὁ Υἱὸς τῷ Θεῷ. Λει

ECCLESIASTIC.E HISTORIA LIB. VIII. γενής ἐστιν, ἀγεννητογεννής ἐστιν. Οὔτε ἐπινοίᾳ semper genitus est, ab ingenito genitus est, neque οὔτε ἀτόμῳ τινὶ προάγει ὁ Θεὸς τοῦ Υἱοῦ. 'Αεὶ Υἱός, ἀεὶ Χριστός. Ἐξ αὐτοῦ ἐστι τοῦ Θεοῦ γι'ς. Καὶ ἐπειδὴ Εὐσέβιος ὁ ἀδελφός σου ἐν Καισαρεία, καὶ Θεόδοτος, καὶ Παυλίνος, καὶ ᾿Αθανάσιος, καὶ Γρηγόριος, καὶ 'Αέτιος, καὶ πάντες οἱ κατὰ τὴν ἀνατολὴν λέγουσιν, ὅτι προϋπάρχει ὁ Θεὸς τοῦ Υἱοῦ ἀνάρχως, ἀνάθεμα ἐγένοντο· δίχα μόνου Φίλογο του και Ελλανίκου καὶ Μακαρίου, ἀνθρώπων αἱρετικῶν ἀκατηχήτων, τὸν Υἱὸν λεγόντων οἱ μὲν ἐρυγήν, οἱ δὲ προβολὴν, οἱ δὲ συναγέννητον. Καὶ τούτων τῶν ἀσεβῶν οὐδὲ ἀκοῦσαι δυνάμεθα, καν μυρίους θανάτους ἐπαπειλῶσιν ἡμῖν οἱ αἱρετικοί. Ἡμεῖς δὲ τί λέγομεν καὶ φρονοῦμεν, καὶ ἐδιδάξαμεν καὶ διδάσκο μεν; Ὅτι ὁ Υἱὸς οὐκ ἔστιν ἀγέννητος, οὐδὲ μέρος ἀγέννητον κατ' οὐδένα τρόπον, οὔτε ἐξ ὑποκειμένου τινός· ἀλλ᾿ ὅτι θελήματι καὶ βουλῇ ὑπέστη πρὸ χρόνων καὶ αἰώνων, πλήρης Θεὸς μονογενής· ἀναλο λοίωτος καὶ πρὶν γεννηθῇ, ἤτοι κτισθῇ, ἢ ὁρισθῇ, ἢ θεμελιωθῇ, οὐκ ἦν. ᾿Αγέννητος γὰρ οὐκ ἦν. Διωκόμεθα δὲ, ὅτι εἴπαμεν, ᾿Αρχὴν ἔχει ὁ γιὸς, ὁ δὲ Θεὸς ἀναρχός ἐστι· διὰ τοῦτο διωκόμεθα· καὶ ὅτι εἴπαμεν ὅτι ἐξ οὐκ ὄντων ἐστίν. Οὕτως δὲ εἰταμεν, καθότι οὐ μέρος Θεοῦ ἐστιν, οὐδὲ ἐξ ὑποκειμένου τινός· διὰ τοῦτο διωκόμεθα· λοιπὸν σὺ οἱ δας. Ερρωσθαί σε ἐν Κυρίῳ εὔχομαι, μεμνημέ νον τῶν θλίψεων ἡμῶν, συλλουκιανιστὰ ἀληθὴς Εύσέβιε. ο cogitatione neque momento aliquo præcedit Deus Filium, semper Deus, semper Filius, semper Chri stus, ex ipso Deo est Filius. Et propterea quod Eusebius frater tuus Caesariensis, et Theodotus, et Paulinus, et Athanasius, et Gregorius, et Aetius, et Orientales omnes dicunt, Deum qui sine principio est, praexsistere Pilio, anathena facti sunt: excepto solo Philogonio et Hellanico et Macario hereticis, nulliusque doctrinæ hominibus. Ex quibus Filium quidam eructationem, aliqui gerinen, nonnulli coingenitum dicunt. Quorum impietatem ne audire quidem possimus, etiamsi mille mortis cruciatus nobis minentur atque intentent hæretici. Nos vero quid dicimus et sentimus, docuimus et docemus? Quod Filius non est ingenitus, neque pars ingenita ullo prorsus modo, neque ex subjecto quopiam sed quod voluntate ct consilio substiterit ante tempora et sæcula, plenus Deus unigenitus, immutabilis: et priusquam gigneretur, aut crearetur, aut designaretur, aut fundaretur, non fuerit: ingenitus enim non erat. Alligimur autemn quod diximus, principium habere Filium, Deum autem esse absque principio: propterea, inquam, persecutionem patimur, et quod diximus, ex non exsistentibus eum esse. Idque ita diximus, quod neque pars Dei, neque ex subjecto quopiam est: hanc ob causam affligimur. Reliquum ipse nosti. Valere esse opto, Collucianista vere, pic Eusete in Domino, memoremque tribulationăm nostrarum bie. s Οι μέντοι καταλεγέντες ἦσαν Εὐσέβιος μὲν ὁ Καισαρείας της Παλαιστίνης ἐπίσκοπος, ὁ Παμφί που λεγόμενος· Λαοδικείας δὲ ἦν ὁ Θεόδοτος· Παν λίνος δὲ τῇ Τυρίων ἐπεσκόπει· τὴν δ' ᾿Αναζαρδων διεἶπεν ὁ ᾿Αθανάσιος· Βηρυτοῦ δὲ Γρηγόριος ἦν Λυδῶν δὲ, ἢ νῦν καλεῖται Διόσπολις, ὁ 'λέτιος. Ο τοι μὲν ἦσαν οἱ συμφωνοῦντες Αρείῳ τῆς δ' ἐναντ τίας ἐκάλει μοίρας τὸν τῆς Ἀντιόχου Φιλογόνιον, Ελλάνικόν τε τὸν Τριπόλεως, καὶ τὸν Ἱεροσολύμων Μακάριον, οὓς συκοφαντών, αἱρετικοὺς ὀνομάζει· σε συναΐδιον καὶ προαιώνιον, ὁμότιμόν τε καὶ ὁμοούσ στον τῷ Πατρὶ Θεῷ τὸν Υἱὸν ἐδογμάτιζον. Ἐκ δὲ ταύτης κινηθείς της γραφής, πολλοὺς μὲν καὶ ἄλο λους ηρέθιζε, τὸν τὸν τῆς αἱρέσεως ἐξεμῶν ὁ ΕὐσέΕιος. Οἷα δὲ Παυλίνῳ τῆς Τυρίων Εκκλησίας Αγου μένῳ γέγραφεν, ἀκούειν χρεών. Porro qui hic enumerantur, sunt: Eusebius, Cæsareæ Palæstinæ episcopus, qui dicitur Pamphili: Theodotus Laodicea, Paulinus Tyri, Athanasius Anazarbi, Gregorius Beryti, Aetius Lydæ, quæ nunc Diospolis vocatur: hi Arianarum partium ſuere. Adversarum autem nominat Philogonium Antiochenum, 552 Hellanicum Tripolitanum et Macarium Hierosolymitanum, quos sycophantice hæreticos vocat, quod coæternum et antesæcula - ejusdemque honoris et ejusdem substantiæ cum Patre Filium esse docuerunt. Hoc scripto permotus Eusebius, cùm plures alios venenum hæresis evomens incitavit, tum ad Paulinum Tyriæ Ecclesiæ antistitem litteras dedit, quas audire convenit. rem, CAPUT X. Οία ὁ Νικομηδείας Ευσέβιος Παυλίνῳ τῷ Τυρίων Qur Eusebius ilem Paulino Trio episcopo scriἐπισκόπῳ ἐπέστειλε. • Τῷ δεσπότῃ μου Παυλίνῳ Ευσέβιος ἐν Κυρίῳ χαίρειν. Οὔτε ἡ τοῦ δεσπότου μου Ευσεβίου σπουδή ὑπὲρ τοῦ ἀληθοῦς λόγου παρεσιωπήθη, ἀλλ' ἔφθασεν ἕως καὶ ἡμῶν, οὔτε ἡ σοῦ σιωπὴ ἐπὶ τούτῳ, δέσποτα. Καὶ ὅσον ἀκόλουθον, ἐπὶ μὲν τῷ δεσπότῃ μου Εὐσε Εἰς ηὐφράνθη μεν· ἐπὶ σοὶ δὲ λυπούμεθα, στοχαζίCollucianistan Eusebium vocat, quasi condiscípulum, qui secum Lucianum presbyterum Anuochenum martyrem, sacras litteras Antiochie pserit. Domino meo Paulino Eusebius ių Domino salutem. Neque egregium domini mei Eusebii pro verbo veritatis de quo ad nos est renuntiatum, studium: neque tuum eadem de re silentium, domine, tacitum apud nos est. Itaque pro eo atque convenit, de domino quidem meo Eusebio lætadocentem, audierit. Eusebium Pamphili Gerarionem antistitem intelligit.

ναι. Διὸ παρακαλῶ σε, εἰδότα ὡς ἀπρεπὲς ἀνδρὶ φρονίμῳ ἀλλοῖα φρονεῖν, καὶ σιωπᾶν τἀληθῆ, ἀνασκευάσαντι τῷ πνεύματι τὸν λογισμών, περὶ τὸ γράφειν ἄρχου λυσιτελοῦντος καὶ σοὶ καὶ τοῖς ἀκούουσί σου μάλισθ' ὅταν κατ' ἀκολουθίαν τῆς Γραφῆς καὶ τοῖς ἴχνεσι τῶν λόγων αὐτῆς καὶ τῶν βουλημάτων ἐθέλοις γράφειν. Οὔτε γὰρ δύο ἀγένο νητα ἀκηκόαμεν, οὔτε ἓν εἰ; δύο διῃρημένον, οὐδὲ σωματικό, τι πεπονθός μεμαθήκαμεν ἢ πεπιο στεύκαμεν, δέσποτα· ἀλλ' ἓν μὲν τὸ ἀγέννητον· ἓν δὲ τὸ ὑπ' αὐτοῦ ἀληθῶς καὶ ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ γεγονός, καθόλου τῆς φύσεως τῆς ἀγεννήτου μετέχον, ὡς οὐκ ἂν ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ, ἀλλὰ γεγονὸς ὁλοσχερῶς, ἕτερον τῇ φύσει καὶ δυνάμει πρὸς τελείαν ὁμοιότητα διαθέσεώς τε καὶ δυνάμεως τοῦ πεποιηκότος γενόμενον. Οὗ τὴν ἀρχὴν οὐ λόγῳ μόνον ἀδιήγητον, ἀλλὰ καὶ ἐννοίᾳ, οὐκ ἀνθρώπῳ μόνον, ἀλλά καὶ τῶν ὑπὲρ ἀνθρώπους, πάντων εἶναι ἀκατάλη στον πεπιστεύκαμεν· καὶ ταῦτα, οὐχὶ λογισμούς ἑαυτῶν ὑποτιθέμενοι, ἀλλ' ἀπὸ τῆς ἁγίας Γραφής μεμαθηκότες, λέγομεν κτιστὸν εἶναι, καὶ θεμελιω τὸν, καὶ γεννητὸν τῇ οὐσίᾳ, καὶ τῇ ἀναλλοιώτῳ καὶ ἀῤῥήτῳ φύσει καὶ τῇ ἐμοιότητι πρὸς τὸν πεποιηκότα μεμαθήκαμεν, ὡς αὐτὸς ὁ Κύριος φησιν· Ο Θεὸς ἔκτισε με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ· πρὸ δὲ πάντων βουνῶν γεννᾷ με. Εἰ δὲ ἐξ αὐτοῦ, τοῦτ' ἔστιν, ἀπ' αὐτοῦ ἦν, ὡς ἂν μέρος αὐτοῦ ἢ ἐξ ἀπορ βοίας τῆς οὐσίας, οὐκ ἂν ἔτι κτιστὸν, οὐδὲ θεμελιω τὸν εἶναι ἐλέγετο· οὐδὲ αὐτὸς ἀγνοεῖς, κύριε, ἀλη θῶς τὸ γὰρ ἐκ τοῦ ἀγεννήτου ὑπάρχον κτιστὸν ἔτι ὑφ᾽ ἑτέρου ἢ αὐτοῦ, ἢ θεμελιωτόν, οὐκ ἂν εἴη, εξαρχῆς ἀγέννητον ὑπάρχον. Εἰ δὲ τὸ γεννητὸν αὐτ τοῦ λέγεσθαι ὑπόφασίν τινα παρέχει, ὡς ἂν ἐκ τῆς οὐσίας τῆς πατρικῆς αὐτὸν γεγονότα, καὶ ἔχειν ἐκ τούτου τῆς φύσεως την ταυτότητα, γινώσκομεν ὡς οὐ περὶ αὐτοῦ μόνου τὸ γεννητὸν εἶναί φησιν ἡ Γραφή, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῶν ἀνομοίων αὐτῷ κατά πάντα τῇ φύσει. Καὶ γὰρ καὶ ἐπ' ἀνθρώπων φησιν, Υἱοὺς ἐγέννησα καὶ ὕψωσα· αὐτοὶ δέ με ἠθέ τησαν· καὶ, Θεὸν τὸν γεννήσαντά σε εγκατέλιπες. Καὶ ἐν ἑτέροις τί φησιν; Ο τετοκὼς βώλους διό σου· οὐ τὴν φύσιν ἐκ τῆς φύσεως διηγούμενος, ἀλλὰ τὴν ἐφ' ἑκάστῳ τῶν γενομένων ἐκ τοῦ βουλή. ματος αὐτοῦ γένεσιν· οὐδὲ γάρ ἐστιν ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ· πάντα δὲ βουλήματι αὐτοῦ γενόμενα, ἕκασ στον ὡς καὶ ἐγένετο· ὁ μὲν γὰρ Θεός, τὰ δὲ πρὸς ὁμοιότητα αὐτοῦ λόγῳ ὅμοια εσόμενα· πάντα δὲ ἐκ τοῦ Θεοῦ. "Απερ λαβὼν καὶ ἐξεργασάμενος, κατὰ τὴν προσοϊσάν σοι θεόθεν χάριν, γράψαι τῷ δεσπότῃ μου 'Αλεξάνδρῳ σπούδασον. Πεπίστευκα γὰρ ὡς, εἰ γράψεις αὐτῷ, ἐντρέψεις αὐτόν. Πάντας πρόσειπε τοὺς ἐν Κυρίῳ. Ερβωμένον σε, καὶ ὑπὲρ ἡμῶν ευχόμενον, ή θεία χάρις διαφυλάττοι σε, δέο mur: de te autem dolemus, tanti viri silentio cau- μενοι τὴν σιωπὴν ἀνδρὸς τοιούτου ἦταν ἡμῶν εἶ sam nostram damnari existimantes. Quapropter te, qui nosti prudenti viro minime omnium convenire, ut aliena et absurda sentiat veritatemque obticeat, hortor, ut spiritu mentem tuam ad scribendum redintegrante, scribere tandem de rebus iis incipias quæ et tibi et auditoribus futuræ sunt utiles: præcipue, si consentanea Scripturæ, vestigiis verborum et sententiarum ejus insistens, scribere animum induxeris. Neque enim duo ingenita audivimus, neque unum in duo divisum, sed neque corporeum quid perpessioni obnoxium didicimus aut credidimus, domine: verum unum quidem ingenitum: unum vero ab ipso vere, non autem ex substantia ejus factum, prorsus naturæ ingeniti non particeps: neque quod ex substantia ejus sit, sed factum plane sit, aliud natura atque virtute, ad perfectam similitudinem affectionis et virtutis factoris ipsius factum. Cujus principium non verbo tantum inenarrabile, sed neque mente, non dico hominum, sed eorum, quæ supra homines sunt, omnium, comprehensibile esse credimus. Proindeque non nostris ipsorum rationibus freti, sed sacra Scripturæ auctoritatibus edocti, dicinius, conditum esse et fundaturn et genitum substantia, 553 et immutabili atque inenarrabili latura et similitudine ad factorem ipsum, sicuti ipse dicit Dominus: Deus creavit me in initio viarum ejus, ante omnes colles gignit me 1. Si vero ex ipso, hoc est, ab ipso erat, ceu pars ejus, aut ex defluxu substantia, non jam creatus neque fund. tus esse d ceretur: id quod ipse quoque, domine, profecto non ignoras. Quod enim ex ingenito exsistat, conditum jam ab alio, vel a seipso, fundatumve non sit, utpote ab initio ingenitum exsistens. Si vero genitum id esse dicatur, indicium quoddam de se præbeat, veluti ex paterna substantia- genitumn, et quod eamdem habeat ex eo naturam, scimus quod non de eo solo genitum esse, Scriptura, verum etiam de aliis, illi per omnia natura dissimilibus, loquitur. Nam et de hominibus dicit: Filios genui et exaltavi, ipsi autem spreverunt me. Et, Deum qui genuit te, dereliquisti³. Et in aliis quid dicit? Qui genuit gullas voris: non naturam ex natura, sed cujuslibet rei quæ generatur, ex voluntate ejus, generationem deducens. Nihil enim est ex substantia ejus, verum omnia voluntate ejus, pro se quodque, genita sunt, sicuti genita sunt. Atque ille quidem Deus, hæc vero ad similitudinem ejus ratione sua similia futura, et tamen omnia ex Deo. Quæ tu accepta et elaborata, pro ea quæ tibi divinitus adest gratia, ad dominum meum Alexandrum perscribe. Persuasum enim habeo, si ad hominem scripseris, te eum permoturum esse. Saluta omues in Domino. Valentem te, et pro nobis orantem, divina gratia conservet, domine. * Prov. viii, 22. • Isa. 1, 2. 3 Deut. xxxi, 18. * Job xxxv, 28. floc est, diminutionem, decrementum. p σποτα. Alii habent ὑπίβασιν.

ECCLESIASTICE HISTORIE LIB. VIII. Περὶ τῶν ὑπὲρ 'Αρείου συνόδων· καὶ περὶ τῆς τὴν οἰκουμένην διαλαβούσης συγχύσεως δια τοῦτον. Τοιαῦτα καὶ οὗτοι ἔγραφον πρὸς τὸν κατὰ τῆς ἀληθείας ὁπλιζόμενοι πόλεμον. ὡς δὲ πολλὰ γράφον τες ήκιστα πείθειν τὸν ᾿Αλέξανδρον εἶχον, χαλεπαίνοντες ἦσαν ὡς ὑβρισμένοι· καὶ σπουδὴν ἐτίθεντο τὸ ᾿Αρείου κρατῦναι δόγμα. Καὶ δὴ ἐν τῇ Βιθυνῶν τὸ τῆς ἀσεβείας συγκροτήσαντες ἐργαστήριον, τοῖς ἀνὰ τὴν οἰκουμένην οἱ περὶ Εὐσέβιον ἐπισκόποις ἔγραψαν, Αρειόν τε καὶ τοὺς μετ' αὐτοῦ κοινωνία; ἀξιοῦν· εἶναι γὰρ αὐτοῖς ἐῤῥωμένην τὴν περὶ τὸ δόγμα δόξαν· καὶ ᾿Αλέξανδρον δὲ ταυτὸ τοῦτο δρά. και παρασκευάζειν. Ὡς δὲ οὐδὲν ἧττον τὸ σπού δασμα παρά γνώμην ἐξέβαινεν, ᾿Αλεξάνδρου τοῖς ἅπαξ κατ' ᾿Αρείου δεδογμένοις ἐμμένοντος, ἀπει πών Αρειος, πρεσβείαν ἔστελλε Παυλίνῳ τε καὶ Εὐσεβίῳ τῷ Παμφίλου, καὶ Πατροφίλῳ τῷ Σκυθο πόλεως, καὶ περὶ ἐκείνους συστήματι, ἐπιτετράφθαι οἱ καὶ τοῖς ἀμφ' αὐτὸν, τὸν περὶ αὐτὸν ὡς πρότερον ἐκκλησιάζειν λαὸν, οἷα δὴ καὶ τὴν τῶν πρεσβυτέρων τάξιν ἐκ πολλοῦ ἔχοντα, ἔθους ἐκ παλαιοῦ κρατήσαντος ἕνα μὲν εἶναι τὸν κατὰ πάντων ἐπίσ σκοπον, τοὺς δὲ πρεσβυτέρους ἰδίας τὰς ἐκκλησίας ἔχειν, καὶ τὸν λαὸν ἐκεῖτε συνάγοντας ἐκδιδάσκειν. Οἱ δὲ δέχονται τὴν πρεσβείαν· καὶ ἐν Παλαιστίνῃ μεθ' ἑτέρων γενόμενοι, τὴν ᾿Αρείου αἴτησιν έκπληροῦσιν, ἐγγράφως διαταξάμενοι συνάγειν μὲν ὡς πρότερον "Αρειον, Αλεξάνδρῳ γε μὴν ὑποκεῖσθαι· δεῖσθαι δὲ καὶ ἀντιβολεῖν τῆς ἐκείνου κατατυγχά νειν εἰρήνης τε καὶ ἑνώσεως. Καὶ ἄλλη δ' ἐν Αἰγύπτῳ σύνοδος ὑπὲρ τούτων συνίστατο. Συνέπραττε δὲ αὐτῷ καὶ Μελίτιος καὶ οἱ περὶ αὐτὸν, οἱ τῆς Ἐκκλησίας προ βραχέος σχισθέντες, καὶ τὰ μέγιστα συνελαμβάνοντο,ἅτε δὴ καὶ οὗτοι κακῶς πρὸς 'Αλέξανδρον διακείμενοι. Τίς δὲ ὁ Μελίτιος οὗτος φθάσ νομεν εἰρηκότες. Τοῖς δὲ κατ' Αίγυπτον καὶ ταῖς ἀπανταχοῦ ἐκκλησίαις διασπαρείσης τῆς αἱρέσεως, ἔρις ἐν ἑκάστοις ἄμαχος ἀνηγείρετο. Ὁ δὲ κοινὸς ὄχλος κρίνων ἦν τὰ τοιαῦτα· καὶ ἐπ' ἀγορᾶς προβ. κειντο, τῶν μὲν τοῖσδε, τῶν δ᾽ ἐκείνοις προστιθε μένων καὶ ἐπικλινομένων. Τραγῳδία τε καὶ γέλως ἄντικρυς τὰ δρώμενα ἦσαν. Οὐ γὰρ ἀλλόγλωσσοι ταῖς ἐκκλησίαις ἐπεστράτευον, ἀλλ᾽ ὁμοδίαιτοι καὶ ἐμόφυλοι κατ' ἀλλήλων ὑπλίζοντο, ταῖς γλώσσαις οἷα δόρασι χρώμενοι· καὶ ὑπ' ἀλλήλων κατησθίοντο ἕκαστοι. Εἰς τοσοῦτον δ᾽ ἀτοπίας προέβη τὸ πρᾶγμα, ὡς δημοσίᾳ ἐν καταγέλωτι τὰ τοῦ Χριστιανισμοῦ ἐκκεῖσθαι. Νεανικῶς γὰρ διαπληκτιζόμενοι, πρέσβει; ἔστελλον, ὁποῖον τῶν μερῶν μείζονα περιαθροίσει τον σύλλογο.ν. Γράμματα δ' εναντία παρ' ἑκάστοις ἐπέμποντο, ὡς πλεῖστα καὶ ᾿Αλέξανδρον καὶ "Αρειον ταῖς σφετέραις δόξαις συναγαγεῖν· ὡς ἐξ ἐκείνων καὶ τὰς ἑξῆς αἱρέσεις 'Αρειανών, Ευνομιανῶν, καὶ ὅτων ἄλλων, την πρόφασιν τῆς συστάσεως ἐσχη κέναι. CAPUT XI. De synodis pro Ario coactis, et de turba et confusione quæ orbem propter Arium invasit. Taa et isti scripserunt, adversus veritatem bellum instituentes. Postquam autem diu multumque scribentes, persuadere Alexandro quod volebant non potuere, perinde atque injuria affecti essent, ægre id ferentes, magno studio in hoc incubuere ut Arii dogma obtineret. Et in Bithyniæ primaria urbe, impietatis instituta officina, Eusebius ad plerosque orbis Christiani episcopos litteras dedit, ut Arium sectatoresque ejus ad communionem admitterent. Sic enim futurum, ut ingentem de dogmate consequerentur gloriam, et Alexandro, ut idem faceret, auctores fierent. 554 Ut vero nihilo magis cœptum eorum ex sententia processit, quod Alexander in eis quæ semel decrevisset, constanter perseveraret, desperata ea re Arius internuntios ad Paulinum. et Eusebium Pamphili, et Patrophilum Scythopolitanum, et ad illorum collegium misit, ut sibi sectatoribusque suis populi sui in ecclesia cogendi, sicuti antea fecissent, potestas fieret, petens: quippe qui longo ipse jam tempore ordinem locumque suum inter presbyteros haberet, et ex consuetudine antiqua unus quidem omnibus præesset episcopus, presbyteri autem suas ipsi regerent ecclesias, atque in eis populum congregatum pro concione docerent. Illi legationem hominis suscipiunt, et cum aliis in Palæstina convenientes, petitionemque ejus adimplentes, decretum in scriptum referunt: Arium quidem, ut antea, couventus cogere posse: Alexandro autem subditum esse, deprecarique et supplicare ei, quo in gratiam unionemque ejus pervenire posset, debere. Sed et alia quoque in Ægypto synodus hac de re acta. Ario Melitius etiam sectatoresque ejusdem faverunt, eumque maxime juverunt: qui et ipsi non ita pridem ab Ecclesia desciverant, et male erga Alexandrum animati erant. Quis autem Melitius iste fuerit, jam antea diximus. Cæterum hæresi hac per Ægyptum et alibi passim in ecclesiis vulgata, dissidium ubique implacabile excitatum est. Et vulgus judicium earum rerum sibi sunebat. Agebatur de his publice in foro, aliis ad hanc, aliis ad illam partem animi affectione inclinantibus. Eaque rerum facies risum prorsus tragicumque præbebat spectaculum. Siquidem non peregrini et advena Ecclesias oppugnabant, sed cives ac tribules quotidiana consuetudine inter se conjuncti, bellum intestinum gerebant, linguis pro hastis utentes, et seipsos invicem mordentes. In eam sane indignitatem res evasit, ut publice Christianismus ad locum et ludibrium omnibus expositus esset. Juveniliter namque inter se decertantes, legationes circummittebant, utra pars majorem ad se pertraheret hominum frequentiam. Et quamplurimæ epistolæ, inter se contrariæ, passim mittebantur ab eis qui vel Alexandrum vel Arium opinionibus suis assentiri cupiebant. 555 Unde deinceps, quu secutæ sunt bereses Arinorum, Eunomianorum, et si quæ sunt alie, dissilii et conflictationis occasionen sumpsere.

F1 CAPUT XII. Ut Constantinus audita Ecclesiæ contentione, Hosium Hispanum in Orientem miserit, ad concordiam inter dissidentes conciliandam: Ως ἀκούσας τὴν τῆς ῾Εκκλησίας ἔριν ὁ Κωνσταντίνος, "Οσιον τὸν Ισπανὸν εἰς τὴν ἕω ἀπέστελλεν εἰς διαλλαγάς χωρῆσαι τοῖς στα σιάζουσιν. Ἐπεὶ δὲ ἡ ἔρις ἄχρι καὶ τῶν βασιλείων ἐφοίτα, οὐ μετρίως ἐδυσφόρησε διακούσας ὁ πανεύφημος βασιλεύς. Περιαλγής δὲ τὴν ψυχὴν γενόμενος, οι κείαν ελογίσατο συμφοράν· καὶ παραχρῆμα σβέσαι τὴν ἀναπτομένην φλόγα σπουδὴν ἐποιεῖτο, καὶ τὴν τῶν κακῶν ὡς τάχος ἐμφράξαι πηγήν. Καὶ γὰρ ᾤετο προσφάτως ήδη τῆς θρησκείας αὔξειν ἀρχομένης, πολλοὺς τῇ διαφωνίᾳ τῆς δόξης ἀποστραφῆναι τὴν πίστιν· καὶ γράφων, ἐν αἰτίαις ἐτίθει καὶ ᾿Αρειον καὶ ᾿Αλέξανδρον, ἐγκαλῶν, οἷς δυναμένην λαβεῖν ζήτησιν ἦγον εἰς μέσον· καὶ τῇ ἄγαν τοῦ φιλονε:- κεῖν μετακλίσει, παράγειν & μήτε κινεῖν ἔδει, μήτε τὴν ἀρχὴν ἐνθυμεῖσθαι· καὶ ἐνθυμηθέντας, σιωπῇ κρύπτειν· μηδ' οὕτως ἀλλήλων ἀποδιίστασθαι, εἰ καὶ τέως περί τε τοῦ δόγματος διαφέρονται. Τὸ γὰρ ἀναγκαῖον ἐν εἶναι, περὶ τῆς θείας προνοίας συμφωνεῖν πάντας, καὶ τὴν αὐτὴν τηρεῖν πίστιν. Τὸ δ' ἀκριβολογεῖν περὶ τῶν τοιούτων ἐν δευτέρῳ τίθετ σθαι. Εἰ δὲ καὶ ἀμφίβολοι γένοιντο γνῶμαι, ἐν ἀποῤῥήτῳ τῆς διανοίας επηλυγάζειν. Διά τοι καὶ τῆς περὶ τὰ τοιαῦτα λέσχης ὡς πορρωτέρω γενομένους, τὰ ἴσα φρονεῖν ὁπετίθει· ἄχθεσθαι γὰρ τοῖς τοιούτοις ὡς πλεῖστον· καί γε προύργου τιθέμενον καὶ τὰς κατὰ τὴν ἕω πόλεις ἰδεῖν καὶ αὐτὴν ᾿Αλεξάνδρειαν τὴν τοιαύτην ἔριν καθίστασθαι ἐμπου Quæ contentio cum ad imperatoris quoque aulam pervenisset, non mediocriter, ea audita, laudatissimus permotus est atque indoluit princeps. Et gravi in animo concepto moerore, propriam eam reputavit esse calamitatem. Confestim ergo flammam accensam exstinguere, et quam celerrime malorum fontem obturare studuit. Verebatur enim, quod nuper admodum religio vigere cœpisset, multos ejusmodi opinionum dissensione adductos, fidem aversaturos esse. Itaque litteris scriptis, et Arium et Alexandrum objurgans, vitio eis vertit quod, quæ latere potuerit, quæstionem in medium attulerint: et nimia ad contendendum inclinatione, ea perperam vulgarint, quæ neque movere, neque prorsus in animum admittere, aut certe, si admisissent, silentio legere, neque ita inter sese dissidere, quamvis illis tum de dogmate non conveniret, debuissent. Omnium quippe maxime necessarium unum esse putavit, ut de divina providentia consentiamus, et omnes eamdem fidem servemus. Exquisite vero de ejusmodi rebus inquirere, secundarum esse partium. Quod si ambiguæ emergerent sententiæ, rectius eas in recessibus mentis tanquam in umbra, regi. Quapropter ut a talibus contentionis nugis alienissimi, idem sentirent, eos eat cohortatus: agre sibi esse quam maxime testa- δών. tus, homines tales et urbes Orientales, quamvis usu publico id flagitante, ipsamque adeo Alexandriam, tanto sibi ejus dissidii impedimento objecto, visere. Talia quædam objurgatione et suasione temperata, Alexandro et Ario sapientissimus scripsit imperator. Graviter etiam admodum tulit, quod audisset, quosdam in Oriente festum Paschæ diem non eodem tempore quo reliquos omnes Christianos, celebrare: eosque cum singulare quiddam sibi usurpare, atque a destinato receptæ ab aliis consuetudinis instituto recedere, tum ferias eas Judaico quodam more peragere; quapropter fieret ut tam lætus et festus Christianorum conventus obscuraretur, et dissensione depravaretur. Itaque consentientem statum Ecclesiis conciliare volens, 556 utraque in re inhibere mali currentem impetum, priusquam latius ad plures perveniret, et seditionem ad concordiam reducere studuit. Εjus rei gratia, virum et vita et doctrina insigni præditum, qui cum aliis in rebus præclarus esset, tuin in tuenda fidei professione paulo antea magnam sibi gloriam comparasset, quique in maxima apud imperatorem veneratione et honore præcipuo esset, nomine Hosium, civitatis Cordubæ in Hispania episcopum, ex omnibus familiaribus suis delectum, cum litteris ad eos qui in Ægypto inter se dissidebant conciliandos et ad concordiam reducendos: et item ad eos qui in Oriente Ecclesiis aliis se Paschali die celebrando non accommodabant, ad Τοιαῦτα δή τινα σύμμικτα γέμψει καὶ συμ βουλῇ ᾿Αλεξάνδρῳ καὶ ᾿Αρείῳ ὁ πάνσοφος έγραφε βασιλεύς. Λίαν δὲ χαλεπῶς ἔφερε πυνθανόμενος, καί τινας κατὰ τὴν ἕω τὴν τοῦ Πάσχα ἑορτὴν μὴ ἐπὶ μιᾶς ἄγειν ἡμέρας, ὡς τοὺς ἄλλους ἅπαντας Χριστιανούς· διαφόρους δ' ἐντεῦθεν καθίστασθαι· καὶ τῷ ἀκοινωνήτῳ μὲν μὴ διίστασθαι, ὅτε δὲ Ἰου δαϊκώτερον ἐπιτελοῦντας αὐτὸ, συμβαίνειν τὸ φαιδρὸν τῆς πανηγύρεως ἀμαυροῦσθαι τῇ διχονοίᾳ καὶ καταβλάπτεσθαι. Καί γε τὸ ἀστασίαστον τῇ Ἐκε κλησία πραγματευόμενος, ἐσπούδασε δι' ἀμφότερα προκαταλαβεῖν τὴν τοῦ κακοῦ ῥύμην, πρὶν εἰς πολ λούς διαβῇ, καὶ τὸ στασιάζον συναγαγεῖν εἰς ὁμόνοια». Καὶ δή τινα τῶν ἀμφ' αὐτὸν βίῳ τε καὶ λόγῳ διάσημον ἄνδρα εὑρών· διαβόητον μὲν κἂν τοῖς ἄλλοις, καν ταῖς ὑπὲρ τῆς πίστεως ομολογίαις μικρῷ πρόσθεν εὐδοκιμήσαντα· δι᾿ αἰδοῦς δὲ καὶ ὅτι πλείστης ήγε τιμῆς τοῦτον ὁ βασιλεύς· ὄνομα δ' ἐκείνῳ ῞Οσιος ἦν· μιᾶς δὲ τῶν ἐν Ισπανίᾳ πόλεων τὴν ἐπισκοπὴν ἐκληροῦτο· Κουρδούδη δὲ ἐκαλεῖτο· τοῦτον μετὰ γραμμάτων τοῖς ἐν Αἰγύπτῳ στασιά ζουσιν ἔπεμπε, καταλλάξαι τε καὶ εἰς ὁμόνοιαν ἀγαγεῖν· ἔτι δὲ καὶ τοῖς περὶ τὴν ἑορτὴν διαφερο μένοις κατὰ τὴν ἕω τὴν συμφωνίαν βραβεῦσαι. Μέρος δὲ ὧν ἐπεφέρετο γραμμάτων, οὐκ ἂν δι' όχλου γένοιτο, εἴ γε τῇ συγγραφῇ παραθείημεν τὸ γὰρ

ECCLESIASTICE HISTORIS LIB. VIII. πλῆρες Εὐσέβιος ἐν τῷ τρίτῳ τῶν πρὸς Κωνσταν- consentientes nobiscum cæremonias pertrahendos, τἶνον βιβλίων ἀνέγραψεν. Εχει δὲ οὕτω· misit. Litterarum earum partem aliquam non incommodum fuerit hoc loco inserere. Epistolam enim totam Eusebius libro tertio eorum quos de Constantino scripsit, de verbo ad verbum retulit. Cujus capita quædam sic habent: CAPUT XIII. Επιστολὴ τοῦ θεοφιλούς βασιλέως, Αλεξάνδρῳ Epistola Deum diligentis imperatoris, ad Alexandrum καὶ Ἀρείῳ πεμφθεῖσα. el Arium missa. • Victor Constantinus, Maximus, Augustus, Alexandro et Ario. Quæstionis præsentis exordium: a vobis isthiuc exstitisse intelligo. Cumn enim tu, Alcxander, a presbyteris requireres quid quisque eorum sentiret de quodam loco legis, seu potius de cujusdam partis inani quæstione interrogares: et tu, Ari, quod vel prorsus in animuni non admissuni, • Νικητής Κωνσταντίνος, μέγιστος, σεβαστές, Αλεξάνδρῳ καὶ ᾿Αρείῳ. Μανθάνω ἐκεῖθεν ὑπῆρχθαι τοῦ παρόντος ζητήματος την καταβολήν. Οταν γὰρ σύ, ὦ ᾿Αλέξανδρε, ἐζήτεις παρὰ τῶν πρεσβυτέρων μαθεῖν, τί δή ποτε νοεῖ ἕκαστος αὐτῶν ὑπέρ τινος τόπου τῶν ἐν νόμῳ γεγραμμένων· μᾶλλον δὲ ὑπέρ * τινος ματαίου ζητήματος μέρους πυνθάνοιο· σύ τε, ὦ Αρειε, ὅπερ ἢ μήτε τὴν ἀρχὴν ἐνθυμηθῆναι, ή vel certe admissum silentio mandatum oportuit, ἐνθυμηθέντα σιωπῇ παραδοῦναι προσῆκον ἦν, ἀπρος όπως εντέθεικας, τῆς ἐν ὑμῖν διχονοίας ἐγερθεί σης, ἡ μὲν σύνοδος ἠρνήθη· ὁ δὲ ἀγιώτατος λαὸς εἰς ἀμφοτέρους σχισθεὶς, ἐκ τῆς τοῦ κοινοῦ σώματος ἁρμονίας ἐχωρίσθη· οὐκοῦν ἑκάτερος ὑμῶν ἐξ ἴσου τὴν γνώμην παρασχών, ὅπερ ἂν ὁ συνθεράπων ὑμῶν δικαίως παραινῇ, δέξασθε. Τί δὲ τοῦτό ἐστιν, οὔτε ἐρωτᾷν ὑπὲρ τῶν τοιούτων ἐξαρχῆς προσῆκον ἦν, οὔτε ἐρωτώμενον ἀποκρίνασθαι. Τὰς γὰρ τοιαύτας ζητήσεις, οπόσας οὐ νόμου τινὸς ἀνάγκη προστάττει, ἀλλ᾽ ἀνωφελούς ἀργίας ἐρεσχελία προστί θησιν, εἰ καὶ φυσικής τινος γυμνασίας γένοιτο ἕνεκα, όμως ὀφείλομεν εἴσω της διανοίας ἐγκλείειν, καὶ μὴ προχείρως εἰς δημοσίας συνόδους εκφέρειν, μηδὲ ταῖς πάντων ἀκοαῖς ἀπρονοήτως πιστεύειν. Πότος γάρ ἐστιν ἕκαστος, ὥστε πραγμάτων οὕτω μεγάλων καὶ λίαν δυσχερῶν δύναμιν ἢ πρὸς τὸ ἀκριβὲς συνιδεῖν, ἢ κατ' ἀξίαν ἑρμηνεῦσαι; Εἰ δὲ καὶ τοῦτο ποιεῖν τις εὐχερῶς νομισθείη, πόσον μέ ρος τοῦ δήμου πείσει; Η τίς δς ταῖς τῶν τοιούτων ἀκριβείαις ἔξω τῆς ἐπικινδύνου παρολισθήσεως ἀνα τισταίη; Οὐκοῦν ἐφεκτέον ἐν τοῖς τοιούτοις τὴν πολυλογίαν· ἵνα μήπως ἡ ἡμῶν ἀσθένεια τῆς φύσ σεως, τὸ προτεθὲν ἑρμηνεῦσαι μὴ δυνηθέντων, ἢ ἡ τῶν διδασκομένων ἀκροατῶν βραδυτέρα σύνεσις, πρὸς ἀκριβῆ τοῦ ῥηθέντος κατάληψιν ἐλθεῖν μή χωρησάντων, αὖθις ἐξ ἑκατέρου τούτων, ή βλασφημίας ἢ σχίσματος, εἰς ἀνάγκην ὁ δῆμος περισταίη. Διό περ καὶ ἐρώτησις ἀπροφύλακτος, καὶ ἀπόκρισις ἀπρονόητος, τὴν ἴσην ἀλλήλαις ἐπιδιδότωσαν ἐφ' ἑκατέρῳ συγγνώμην. Οὐδὲ γὰρ ὑπὲρ τοῦ κορυφαίου τῶν ἐν τῷ νόμῳ παραγγελμάτων ἡμῖν ἐξήφθη πρόφασις, οὐδὲ καινή τις ὑμῖν ὑπὲρ τῆς τοῦ Θεοῦ θρησκείας αίρεσις ἀντεισήχθη· ἀλλ᾿ ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν ἔχετε λογισμόν, ὥσπερ τὸ τῆς κοινωνίας σύν θημα. Ὑμῶν γὰρ ἐν ἀλλήλοις ὑπὲρ μικρῶν καὶ λίαν ἐλαχίστων φιλονεικούντων, τοσοῦτον τὸν τοῦ Θεοῦ λαὸν ταῖς ὑμετέραι; ἰθύνεσθαι φρεσὶν οὐ προσήκει διὰ τὸ διχονοεῖν· ἀλλ᾽ οὔτε πρέπον οὔτε ὅλως θεμιτὸν εἶναι πιστεύεται. Ἵνα δὲ μικρῷ παραδείγματι τὴν ὑμετέραν σύνεσιν ὑπομνήσω, λέξω. Ιστε δὴ καὶ τοὺς φιλοσόφους αὐτούς, ὡς ἑνὶ μὲν ἔπαντε; δόγματι συντίθενται· πολλάκις δὲ ἐν τ inprovide respondendo exponeres, excitata inter vos dissensione, conventus quidem solemnis quibusdam denegatus, sanctissimus autem populus in partes scissus, communis corporis apla et consentiente unione excidit. Itaque uterque vestrum ex æquo sententiam animumque animadvertens, ad quod vos conservus et collega vester legitime ac juste cohortatus fuerit, id suscipiat. Quid vero hoe ipsumn est? Neque interrogare de ejusmodi rebus a principio, neque interrogatum respondere, æquum erat. Ejuscemodi enim quæstiones, quas non aliqua legis et religionis nostræ necessitas injungit, sed inanes inutilis otii nugæ proferunt, etiamsi naturalis alicujus excercitationis gratia proponantur, tamen intrə abdita mentis nostræ continere, 557 neque vel facile in publicos conventus producere, vel incaute omnium auribus credere debemus. Quotus enim quisque est qui res ita magnas et difficiles admodum aut certo perspicere, aut rite exponere queat? Quod si quis id sibi facere proclive esse ducat, cui parti plebis id persuadebit? Aut quis tandem erit, qui contra tales tantarum rerum argutias et subtilitates sine periculoso lapsi consistet? Quam ob rem inhibenda est in talibus disputatio longior, ne quo modo, si vel naturar Rostræ imbecillitas quod propositum sit exponere non valeat vel discentium auditorum hebetius ingenium id quod exquisite dictum sit assequi non possit, in alterius istorum, blasphemia scilicet, aut schismatis atque dissidii, necessitatem populus incidat. Itaque et interrogatio incauta et responsio improvida æquam sibi invicem in utroque veniam concedant. Neque enim de præcipuo aliquo legis nostræ præcepto occasionem concertandi sumpsistis, neque novum aliquod a vobis de cultu Dei institutum est inductum, sed unam eamdemque habetis propositam rationem, sicuti communionis etiam tesseram. Et cum de rebus minimis inter vos contentiose decertetis, minime omnium decet, per dissensionem vos tantam populi Dei multitudinem pro arbitrio vestro ducere. Quod neque decorum, neque prorsus fas esse creditur. Sedenim, ut prudentiam vestram parvɩ

exemplo commonefaciam, non ignoratis sane, τῶν ἀποφάσεων μέρει διαφωνούσιν· εἰ καὶ τῇ τῆς philosophis etiam ipsis de uno omnibus convenire dogmate, et persrpe eosdem de parte aliqua sententiarum aut brevium dictorum dissentire: sedenim etiam si scientiæ virtute discordent, corporis tamen unione inter se conspirant. Quod si hoc sic habet, quomodo non multo justius fuerit, vos, qui gionis instituto unanimes inter vos esse? ἐπιστήμης ἀρετῇ διαφωνοῦσι, τῇ μέντο: τοῦ σώμα τος ἑνώσει πάλιν εἰς ἀλλήλους συμπνέουσιν. Εἰ δὲ τοῦτό ἐστι, πῶς οὐ πολλῷ δικαιότερον ὑμᾶς τοῦ μεγάλου Θεοῦ θεράποντας καθεστῶτας ἐν τοιαύτῃ προαιρέσει θρησκείας, ὁμοψύχους ἀλλήλοις εἶναι; magni Dei ministri constituti estis, in tantæ reliΕπισκεψώμεθα δὲ λογισμῷ μείζονι, καὶ πλείονι συνέσει τὸ ῥηθὲν ἐνθυμηθῶμεν, εἴπερ ὀρθῶς ἔχει δι' ὀλίγας καὶ ματαίας ῥημάτων ἐν ὑμῖν φιλονεικίας ἀδελφοὺς ἀδελφοῖς ἀντικεῖσθαι, καὶ τὸ τῆς συνόδου τίμιον ἀσεβεῖ διχονοίᾳ χωρίζεσθαι δι' ὑμῶν, οἱ πρὸς ἀλλήλους ὑπὲρ μικρῶν οὕτω καὶ μηδαμῶς ἀναγκαίων φιλονεικεῖτε. Δημώδη ταῦτ' ἐστί· καὶ παιδικαῖς ἑν νοίαις ἁρμόττοντα μᾶλλον ἢ τῇ τῶν ἱερέων καὶ φρο νίμων συνέσει ἀνδρῶν προσήκοντα. ᾿Αποστῶμεν ἑκόντες τῶν διαβολικῶν πειρασμῶν. Ο μέγας Θεός καὶ Σωτὴρ ἡμῶν πάντων κοινὴν ἅπασι τὸ φῶς ἐξέ τεινεν· ἐφ' οὗ τῇ προνοίᾳ ταύτην ἐμοὶ τῷ θερα πευτῇ τοῦ κρείττονος τὴν σπουδήν εἰς τέλος ἐνεγκεῖν συγχωρήσατε· ὅπως δι' ὑμῶν τοὺς ἐκείνου δήμους ἐμῇ προσφωνήσει καὶ ὑπηρεσίᾳ καὶ νουθεσίας ένα στάσει πρὸς τὴν τῆς συνόδου κοινωνίαν ἐπαναγάγοιμι. Ἐπειδὴ γὰρ, ὡς ἔφην, μία τίς ἐστι πίστις ἐν ὑμῖν, καὶ μία τῆς καθ' ἡμᾶς αἱρέσεως σύνεσις, τό τε τοῦ νόμου παράγγελμα τοῖς δι' ἑαυτοῦ μέρες σιν εις μίαν ψυχῆς πρόθεσιν τὸ ὅλον συγκλείει, τοῦτο ὅπερ ὑμῖν ἐν ἀλλήλοις φιλονεικίαν ήγειρεν, ἐπειδὴ μὴ πρὸς τὴν τοῦ παντὸς νόμου δύναμιν ἀνήκει, χωρισμόν τινα καὶ στάσιν ἐν ὑμῖν μηδαμῶς ἐμπο:είτω. Καὶ λέγω ταῦτα, οὐχ ὡς ἀναγκάζων ὑμᾶς ἐξάπαντος τῇ λίαν εὐήθει καὶ οἰᾳδήποτε ἐστιν ἐκείνῃ ζητήσει συντίθεσθαι. Δύναται γὰρ καὶ τὸ τῆς συνόδου τίμιον ὑμῖν ἀκέραιον φυλάττεσθαι, καὶ ἡ αὐτὴ κατὰ πάντων κοινωνία τηρεῖσθαι· κἂν τὰ μάλιστά τις ἐν μέρει πρὸς ἀλλήλους ὑπὲρ ἐλαχίστου διαφωνία γένηται· ἐπεὶ μηδὲ πάντες ἐν πᾶσι ταυτὸ βουλόμεθα· μηδὲ μία τις ἐν ὑμῖν φύσις ἢ γνώμη πολιτεύεται. Περὶ μὲν οὖν τῆς θείας προνοίας μία τις ἐν ὑμῖν ἔστω πίστις, μία σύνεσις, μία συνθήκη τοῦ κρείττονος· ἃ δὲ ὑπὲρ τῶν ἐλαχίστων τούτων ζητήσεων ἐν ἀλλήλοις ἀκριβολογεῖσθε, κἂν μὴ πρὸς μίαν γνώμην συμφέρηται, μένειν εἴσω λογισμών • Verum age, deliberatione majore consideremus, et cogitatione prolixiore quod dictum est animadvertamus, an recte propter paucas et vanas verborum inter vos rixas fratres fratribus adversen!ur, et solemnes conventus impia dissensione per vos segregentur, qui de parvis admodum et minime necessariis rebus mutua contentione decertatis. 558 Vulgaria hæc sunt, et puerilibus mentibus magis convenientia, quam sacrorum et prudentium virorum sapientiæ congruentia. Decedamus nostra sponte a diabolicis tentationibus. Magnus ipse Deus et Salvator omnium nostrum commune omnibus protulit lumen, per cujus providentiam, coeptum hoc mihi, illius longe potentioris famulo ad finem debitum perducere permittite, ut per vos illius populos, mea admonitione, ministerio et cohortationis contentione, ad conventus communionem reducam. Est enim, quemadmodum dixi, una quædam in vobis fides, una instituti vestri sentent'a, et legis ipsius præceptum, omnibus suis partibus in unum animæ propositum et voluntatem omnia concludit. Hoc ipsum quod vobis inter vos contentionem peperit, quandoquidem non ad 40tius legis vim refertur, nequaquam apud vos seditionem aliquam et secessionem faciat. Atque hæc dico, non ut omnino necessitatem vobis istam valde puerilem atque incautam, aut qualemeunque tandem quæstionem sopiendi imponam. Potest enim a vobis sincere solemnitas conventus retineri, et communio omnium servari, quamvis maxime in parte quapiam inter vos aliqua sit de re minima dissensio. Siquidem non omnibus nobis, in rebus quibusvis, eadem voluntas est, neque una apud nos matura aut sententia obtinet. Itaque de providentia divina una in vobis sit fides, una sententia, unus de Deo consensus. Ea vero quæ de minimis istis quaestionibus inter vos exquisite inquiritis, προσήκει τῷ τῆς διανοίας ἀποῤῥήτῳ τηρουμένῳ. Τὸ tametsi ad eamdem sententiam non deducantur, convenit intra cogitationem retinere atque in animi penetralibus conservare. Itaqua facile ul ineffabile illud et præcipuum communis amicitie et charitatis sacramentum, et veritatis fides, Deique cultus, et religionis atque legis nostræ honor reverentia, constans et firma apud vos permaneant. Reddite ad mutuam charitatem et gratiam, reddite universo populo suos amplexus, et vos ipsi veluti animas vestras expiantes, rursus alter alterum agnoscite. Jucundior nanque persæpe, post depositas inimicitias, reconciliatione Dci scilicet. μέντοι τῆς κοινῆς φιλίας ἀπόῤῥητόν τε καὶ ἐξαίρε τον, καὶ ἡ τῆς ἀληθείας πίστις, ἥ τε περὶ τὸν Θεὸν καὶ τὴν τοῦ νόμου θρησκείαν τιμή, μενέτω παρ' ὑμῖν ἀσάλευτος. Επανέλθετε δὴ πρὸς τὴν ἀλλήλων φιλίαν τε καὶ χάριν. Απόδοτε τῷ σύμπαντι λαῷ τὰς οἰκείας περιπλοκάς· ὑμεῖς τε αὐτο, καθάπερ τις ἑαυτῶν ψυχὰς ἐκκαθάραντες, αὖθις ἀλλήλους ἐπίσ γνωτε. Ιδίων γὰρ πολλάκις γίνεται φιλία μετὰ τὴν τῆς ἔχθρας ἀπόθεσιν, αὖθις εἰς καταλλαγὴν ἐπαν ἐλθοῦσα. Απόδοτε οὖν μοι γαληνὰς μὲν ἡμέρας · νύκτας δὲ ἀμερίμνους· ἵνα καμοί τις ἡδονὴ καθαροῦ φωτὸς καὶ βίου λοιπὸν ἥσυχος εὐφροσύνη σών Id est, vestra pace.

ECCLESIASTICE HISTORIE LIB. VIII. ζηται· εἰ δὲ μή, στένειν ἀνάγκη καὶ δακρύοις διό- interveniente, fit amicitia. Reddite mihi quoque λου συνέχεσθαι, καὶ μηδὲ τὸν τοῦ ζῆν αἰῶνα πράξω; serenos dies et noctes securas, 559 ut mibi suaὑφίστασθαι. Τῶν γάρ τοι τοῦ Θεοῦ λαῶν, τῶν συν vitas aliqua puræ lucis et tranquilla vitæ lætitia θεραπόντων λέγω τῶν ἐμῶν, οὕτως ἀδίκως και deinceps servetur. Quod si non sit, illa mihi neβλαβερά πρὸς ἀλλήλους φιλονεικίᾳ κεχωρισμένων, cessitas incumbit, ut suspiriis et lacrymis totus ἐμὲ πῶς ἐγχωρεῖ τῷ λογισμῷ συνεστάναι λοιπόν; extenuer, et neque vitæ hujus tempus placide Ἵνα μηδὲ τῆς ἐπὶ τούτῳ λύπης τὴν ὑπερβολὴν αἴ sustineam. Si enim tot Dei populi, hoc est conσθησθε, ἀκούσατε. Πρώην ἐπιστάς τῇ Νικομηδέων servi mei, tam iniqua et detrimentosa inter se de-i πόλει, παραχρήμα εἰς τὴν ἑψαν επειγόμην τῇ certatione dissideant, quomodo fieri potest ut ipse γνώμῃ· σπεύδοντι δέ μοι πρὸς ὑμᾶς ἤδη, καὶ τῷ deinceps animo consistatn? Ceterum ut summum πλείονι μέρει σὺν ὑμῖν ἔντι, ἡ τοῦδε τοῦ πράγμα meum hac de re mærore amplius intelligatis, της ἀγγελία πρὸς τὸ ἔμπαλιν τὴν λογισμὸν ἀνεχαί illud sic habete nuper adeo, cum Nicomediæ esτισεν· ἵνα μὴ τοῖς ὀφθαλμοῖς ὁρᾶν ἀναγκασθείην, sem, derepente, nescio quo urgente, in Orientem & μηδὲ ταῖς ἀκοαίς προσίεσθαι δυνατὸν ἡγούμην. cogitavi. Et properantem me ad vos, cum majore Ανοίξατε δή μοι λοιπὸν ἐν τῇ καθ' ὑμᾶς ὁμονοίᾳ „ jam ex parte vobiscum essem, nuntius hujus rei τῆς ἑῴας τὴν ὁδὸν, ἣν ταῖς πρὸς ἀλλήλους φιλονει- " perculit, et consilium captumque meum distur κίαις ἀποκλείσατε· καὶ συγχωρήσατε θᾶττον ὑμᾶς τε ὁμοῦ καὶ τοὺς ἄλλους ἅπαντας δήμους ἐπιδεῖν χαίροντας, καὶ τὴν ὑπὲρ τῆς κοινῆς ἁπάντων ὁμο νοίας καὶ ἐλευθερίας ὀφειλομένην χάριν ὑπερευφή μοις λόγων συνθήμασιν ὁμολογήσαι τῷ κρείττονι. celeriter vos omnesque alios populos lætus videre, et pro communi omnium concordia et libertate, orationibus auspicatissimis faustissimisque verbis, debitam gratiam Deo agere possini. > ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'. Περὶ τῆς ἐν Νικαίᾳ πρώτης οἰκουμενικῆς ἁγίας. συνόδου· υἷαι περὶ αὐτῆς ὁ Εὐσέβιος γράψει. Ο μὲν οὖν βασιλεὺς τοιαῦτα συνέσεως ἔγραφε ῥήματα· ἐκράτει δ' οὖν ὅμως ἡ φιλονεικία, καὶ παρ' ἐλπίδας ἐχώρει τὸ πράγμα, καὶ κρείττων ἦν ἡ ἔρις διαλλαγῶν. Οὔτε γὰρ ἡ τοῦ κρατοῦντος σπουδή, ούτε ἡ τοῦ διακονησαμένου τοῖς γράμμασιν ἀρετὴ ἴσχυε· τοσοῦτον γὰρ εἶχον πείθεσθαι, ὥστε καὶ ἐπὶ μᾶλλον πρὸς ἄμυναν ἠρεθίζοντο· ὅθεν καὶ ἄπρακτος ἐπανῄει ὁ τὴν εἰρήνην βραβεῦσαι ἀπεσταλμένος. 'Ορῶν τοίνυν ὁ βασιλεὺς τὸ δεινὸν κορυφούμενον, την πολυθρύλλητον ἐκείνην σύνοδον κατὰ τὴν ἐν Βιθυνία Νίκαιαν συνεκρότει, γράμμασι τοὺς ἀπανταχοῦ ἐπισκόπους εἰς ῥητὴν ἡμέραν μεταστελλόμεvo: Οχήματά τε δημόσια τούτους ἦγον, ἵπποι καὶ ὀρεῖς καὶ ἡμίονοι· οὐκ αὐτοὺς δὲ μόνον, ἀλλὰ καὶ ἔσοι τούτοις πρὸς θεραπείαν συνείποντο· ἦσαν δὲ σχεδὸν ἐκ πασῶν ἐπαρχῶν τε καὶ πόλεων, ὧν τάς τε κλήσεις, καὶ ὧν ἐπεσκόπουν πόλεων τὰς ὀνομα σίας, ὁ πολὺς ᾿Αθανάσιος ἐν τῷ ἑαυτοῦ συνοδικῷ κατηρίθμησεν. Ησαν δὲ ἀρχιερεῖ; ἀμφὶ τοῖς τρια κοσίοις δέκα πρὸς τοῖς ὀκτώ. Οὐχ ἥττους δὲ ἦσαν καὶ ἱερεῖς καὶ διάκονοι συνεπόμενοι. Τῶν δ' ἀποστο λικῶν θρόνων ἐκοινώνουν Αλέξανδρος μὲν ὁ ᾿Αλεξανδρείας τῆς πρὸς τῇ Μαρεία λίμνη κειμένης Ευστάθιος τε, ἤδη τὴν πρὸς τῷ Ὁρόντῃ ἐπιτραπείς Αντιόχειαν. Φιλογονίου γὰρ ἄρτι τὴν πρὸς Θεὸν στειλαμένου, καὶ τὴν ἀμείνω βίον μετειληχότος, τοῦτον οἱ τῆς ἐπαρχίας ἀρχιερεῖς τε καὶ ἱερεῖς, ἔτι δὲ καὶ ὁ κοινὸς τοῦ Κυρίου λαλ, βίαν πλείστην επαγαγόντες, ἐκ Πεῤῥοίας ἐπὶ τὸν θρόνον ἀνείλκυσαν ἐπιπλεῖστον ἀπαγορεύοντα· ὁ φερώνυμός τε τῶν Ιεροτολύμων Μακάριος· Ἰούλλιος δὲ ἡ Ῥώμης, και ὁ τῆς Κωνσταντίνου Μητροφάνης. Ὁ μὲν ὁ Ρώ bavit, meque retrocedere coegit, ne oculis conspicere cogerer quæ ne auribus quidem tolerare me posse judicavi. Aperite mihi, quaeso, deinceps, per concordiam vestram, orientale iter, quod mutuis vestris contentionibus clausistis. Date mihi hoc, ut CAPUT XIV. De prima universali sancta Nicæna synodo, quæ de ea Eusebius scribat. Et imperator quidem prudenter hæc ita scripsit. Dissidium autem magis invalescebat: res omnis præter spem in deterius vergebat, et contentio impotens reconciliationi locum non relinquebat. Neque enim tam pium imperatoris studium, neque excellens illius, qui litteras attulerat, virtus, quidquam effecit. Et tantum abest ut ad gratiam redintegrandam homines persuaderentur, ut amplius etiam ad vindictam sint excitati. Quapropter infectis rebus ad imperatorem rediit, qui ad pacem componendam missus fuerat, Hosius. Itaque imperator, malum id ad summum excrescere cernens, decantatissimam illam in Bithynia Nicænam synodum promulgat, et litteris locorum omnium episcopos ad constitutam diem eo evocat. Illos publica vehebant vehicula et jumenta, publici equi et muli; nec ipsos tantum, sed etiam qui eos ministerii gratia comitabantur. Convenere eo fere ex omnibus provinciis et urbibus Patres, 560 quorum nomina una cum urbibus, quibus episcopali administratione præfuerunt, magnus Athanasius in synodali suo libro recensuit. Episcopi fuere circiter trecenti decem et octo, nec pauciores sacerdotes et diaconi, corum comites. Apostolicas sedes tum tenuere Alexandriæ ad lacum Mareoticum sitæ, Alexander: Antiochiæ ad Orontem ecclesia jam tum Eustathio commissa fuerat, Philogonio non ita pridem ad Deum recepto, et ad meliorem vitam translato. Hunc Eustathium, invitum admodum et reluctantem, vi plurima allata provinciales episcopi, sacerdotes, communisque Domini populus, ex Berrhoea ad eum thronum

pertraxerunt. fierosolymis episcopatum gessit, suo ή μης διὰ γῆρας βαθύ, ὁ δὲ διὰ πολλὴν ἀσθένειαν ἀπελείφθησαν. Αντ᾿ αὐτῶν δὲ κατὰ δύο πρεσβύτε ροι διεπέμφθησαν· Ῥωμαῖοι μὲν Βίτων τε καὶ Βικέντιος· ἐκ δὲ Μητροπάνους ἕτεροι βίῳ καὶ λόγῳ πολλῷ διαφέροντες· ἐγγύην λαβόντες, τόν τ' ἐκεί νων τόπον ἀναπληροῦν, καὶ τοῖς καλῶς πραττομένοις συνθέσθαι. Πολλοὶ δ᾽ ἦταν ἐκείνων ἀποστολικοῖς χαρίσμασι διαπρέποντες. Οὐκ ἐλάχιστοι δ' ἔτι ταῖς διὰ Χριστὸν ὁμολογίαις τὰ στίγματα τῇ σαρκὶ πε ριφέροντες· ἐκ μὲν τῶν ἐπισκόπων Παφνούτιος ἐκ τῆς ἄνω Θηβαΐδος, καὶ Σπυρίδων ὁ Κυπρίων τῆς Τριμυθούντων, καὶ Όσιος ὁ Κουρδούδης, καὶ Ἰάκωβος ὁ Νισίσεως (Μυγδονία δὲ τῆς ᾿Αντιοχείας ή Νίσιβι; πρότερον ἐκαλεῖτο), δς καὶ νεκροὺς ἀνιστών, τοῖς ζῶσι συνέταττε, καὶ μυρία ειργάζετο θαύματα Μελέτιος ὁ Σεβαστουπόλεως· Βασιλεὺς ὁ τῶν ᾿Αμα σέων· ὁ τῶν Μύρων Νικόλαος, καὶ ὁ τῆς μεγάλης Αρμενίας Γρηγόριος, καὶ Παῦλος ὁ Νεοκαισαρείας" ὄχθῃ δὲ τῇ τοῦ Εὐφράτου αὕτη παράκειται· δς ἄμφω τώ χεῖρε πεπηρωμένος ἦν, τῶν κινητικών ὀργάνων διαθραυσθέντων πεπυρακτωμένῳ σιδήρῳ, προσβαλόντι τοῖς μέλεσι ταῖς Λικινίου κακοτροπίαις. Καὶ ἄλλοι, ων οἱ μὲν τῶν ὀφθαλμῶν θάτερον σίζοντι σιδήρῳ εἶχον πεπηρωμένον· οἱ δὲ τὰς τῶν γονάτων ἀγκύλας τὰς δεξιὰς ἀκινήτους τοῖς καυ στῆρσιν ἐκέκτηντο. ἂν μετεῖχε καὶ Παφνούτιος ὁ Αἰγύπτιος· περὶ οὗ καὶ Σπυρίδωνος ὕστερον ἐροῦ μεν. Καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν, μαρτύρων δῆμος ἦν εἰς ἐν συνιών. Πλείστοι δὲ καὶ ἄλλοι ἐκ διαφόρων ἦσαν καὶ εκ λαϊκῶν, ἀγαθοὶ καὶ νοεῖν καὶ λέγειν, ἐπίσημοι τε τῇ τε τῶν ἱερῶν βίβλων παιδείᾳ, καὶ τῇ ἔξω σοφίᾳ διαπρεπείς, ἑκατέροις μέρεσι πρόθυμοι διδόκαι ροπήν. respondens nomini, Macarius; Romæe Julius, Cons `stantinopoli Alexander. Et Romanus antistes, prɔpter ætatem decrepitam, Constantinopolitanus vero propter multam imbecillitatem, in sedibus suis remansere; sed eorum nomine bini presbyteri missi sunt, a Julio quidem Vitus et Vincentius, ab Alexandro autem duo alii, et vita et eruditione plurimum excellentes. Habebant ii ab illis mandatum et cautionem, ut in conventu locum illorum obtinerent, et quod ibi rite atque ordine actum decretumque esset, comprobarent. In synodo ea multi aposto licis donis pollebant: non pauci etiam, propter Christianam constanter obitam confessionem, stigmata et notas in carne circumferebant, præsertim ex episcopis, Paphnutius superioris Thebaidis, et Spyridon Cyprius Trimythuntis, et Mosius Cordubæ, et Jacobus Nisibis (sic enim Antiochia Mygdoniæ antea vocata est), qui etiam mortuos resuscitans in vitam reduxit et innumera alia miracula edidit: Meletius Sebastiæ, Basileus Amaseæ, Nicolaus Myrorum, Gregorius majoris Armeniæ, Paulus Neocaesarea in Euphratis ripa conditæ; qui anbarum manuum usu, Licinii improbitate, ignito ferro venis atque nervis, quibus vis movendi inest, perustis, orbatus fuerat. Et alii, quibus partim alter oculus stridenti ferro ademptus erat, partim poplites dextri cauterio mutilati, pedes ad gradiendum inutites reddiderant. Inter quos et Daphnutius Ægyptius fuit, de quo sicut et de Spyridone postea dicemus. Atque, ut simpliciter dicam, martyrum plane populus in unum convenit 1 cum. 561 Adfuere ibi etiam plurimi alii, ex præstantibus et laicis, docti et eloquentes, in primisque sacrarum Litterarum, nec non profanarum quoque disciplinarum peritia præclari viri, alterutri parti momentum afferre alacriter parati. De eis porro qui ibi convenere, Eusebius Palæstinus in tertio ad Constantinum libro hæc refert: ‹ Ex Ecclesiis omnibus quæ per Europam, Libyam et Asiam omnem sunt, ministrorum Dei columnæ convenerunt in una oratoria æde, perinde atque a Deo amplificata: Syri et Calices, Phoenices et Arapes, Palestini eisque vicini Ægyptii, Thebai, Libyes £tqui a Mesopotamia venerant: quin et ex Persi le episcopus aderat. Neque Scytha in to choro desider: iratur. Pontus quoque, Asia, Phrygia et Pame pla delectos suos et præcipuos viros eo miserant. Aderant quoque Thraces, Macedones, Achæi et Epirotæ. Quin et qui iis longinquiores remotioresque sunt, advenerant. Ab ipsis quoque Hispanis celeberrimus ille una cum aliis ibi consi debat. Imperatoriæ sane urbis antistes propter jetatem senilem aberat, sed presbyteri ejus præsentes vicem ejus implebant. Solus profecto et unus imperator Constantinus post sæcula condita, Christo Servatori suo, corona pacis vinculɔ contexta, de victoria contra hostes parta, ejuscemodi divipum gratiarum actionis consecravit donarium, et llo igs videlicet, Περὶ μέντοι τῶν συνεληλυθότων ἐν τῷ εἰς τὸν Κωνσταντίνον τρίτῳ βιβλίῳ τάδε ὁ Παλαιστινὸς Εὐα σέβιος ἱστορεῖ· «Τῶν γοῦν ἐκκλησιῶν ἁπασῶν, απ τὴν Εὐρώπην ἅπασαν, Λιβύην τε καὶ τὴν ᾿Ασίαν ἐπλήρουν, ὁμοῦ συνῆκτο τῶν τοῦ Θεοῦ λειτουργῶν τὰ ἀκροθίνια· εἷς τε οἶκος εὐκτήριο;, ὥσπερ ἐκ Θεοῦ πλατυνόμενος, ἔνδον έχώρει κατὰ τὸ αὐτὸ Σύρους τε καὶ Κίλικα;, Φοίνικάς τε καὶ ᾿Αραβίους, καὶ Παλαιστινούς· καὶ ἐπὶ τούτοις Αἰγυπτίους, θηβαίους, Λίβυας, τούς τε ἐκ Μέσης τῶν ποταμῶν ὁρμωμένους. Ηδη δὲ καὶ Πέρσης ἐπίσκοπος τῇ συνόδῳ παρῆν. Οὔτε Σκύθης ἀπελιμπάνετο τῆς χου ρείας. Πόντος τε καὶ 'Ασία, Φρυγία τε καὶ Παμφυ λία τοὺς παρ' αὐταῖς εἶχον ἐκκρίτους. ᾿Αλλὰ καὶ Θρᾷκες καὶ Μακεδόνες, 'Αχαιοί τε καὶ Ἠπειρῶται· τούτων τε οἱ ἔτι προσωτάτω οἰκοῦντες ἀπήν των· αὐτός τε Ἱσπανῶν ὁ πάνυ βοώμενος εἷς ἦν τοῖς πολλοῖς ἅμα συνεδρεύων. Τῆς δέ γε βασιλευούσης πόλεως ὁ μὲν προεστώς διὰ γῆρας ὑστέρει· πρεσβύτεροι δὲ αὐτοῦ παρόντες, τὴν αὐτοῦ τάξιν ἐπλήρουν. Τοιοῦτον μόνος ἐξ αἰῶνος εἷς βασιλεὺς Κωνσταντίνος Χριστῷ στέφανον δεσμῷ συνάψας είν

ECCLESIASTIC.E HISTORIÆ LIB. VIII. ρήνης τῷ αὐτοῦ Σωτῆρι τῆς κατ' ἐχθρῶν πολεμίων praclarum hoc apostolici chori apud nos exhibuit νίκης θεοπρεπὲς ἀνετίθει χαριστήριον, εἰκόνα χορείας ἀποστολικῆς ταύτην καθ' ἡμᾶς συστησάμενος. Ἐπεὶ κατ' ἐκείνους συνήχθη λόγος ἀπὸ παντὸς ἔθνους τῶν ὑπὸ τὸν οὐρανὸν, ἄνδρες εὐλαβεῖς· ἐν οἷς ἐτύγχανον Πάρθοι και Μήδοι καὶ Ἐλαμῖται, καὶ οἱ κατοικοῦντες Μεσοποταμίαν, Ιουδαίαν τε καὶ Κατ παδοκίαν, Πόντον καὶ τὴν Ασίαν, Φρυγίαν τε καὶ Παμφυλίαν, Αίγυπτον καὶ τὰ μέρη τῆς Λιβύης τῆς κατὰ Κυρήνην, οἵ τε ἐπιδημοῦντες Ῥωμαῖοι, Ἰου δαῖοί τε καὶ προσήλυτοι, Κρήτες και Αραβες. Πλην ὅσον ἐκείνοις μὲν ὑστέρει τὸ μὴ ἐκ Θεοῦ λειτουργών συνεστάναι τοὺς ἅπαντας· ἐπὶ δὲ τῆς παρούσης χορείας ἐπισκόπων μὲν πλῆθος ἦν, τριακοσίων ὑπερο ακοντίζουσα· ἐπομένων δὲ τούτοις πρεσβυτέρων καὶ διακόνων, ἀκολούθων τα πλειόνων, ὅσων ἑτέρων οὐδὲν ἦν ἀριθμός. Τῶν δὲ τοῦ Θεοῦ λειτουργῶν οἱ μὲν διέπρεπον σοφίας λόγῳ, οἱ δὲ βίου στεῤῥότητι καὶ καρτερίας ὑπομονῇ· οἱ δὲ τῷ μέσῳ τρόπῳ κατ σκοσμοῦντο. Ησαν δὲ τούτων οἱ μὲν χρόνου μήκει τετιμημένοι, οἱ δὲ νεότητι καὶ ψυχῆς ἀκμῇ διακ λάμποντες· οἱ δὲ ἄρτι παρελθόντες ἐπὶ τὸν τῆς λει τουργίας δρόμον. Οἷς δὴ πᾶσιν ὁ βασιλεὺς ἐφ' ἑκά στης ἡμέρας τα σιτηρέσια δαψιλῶς χορηγεῖσθαι διετάξατο, ο Καὶ ὁ μὲν Εὐσέβιος ταῦτα. Περὶ τῶν πρὸ τῆς συνόδου γεγενημένων· καὶ περὶ τῶν δύο φιλοσόφων των παραδόξως πι στευσάντων Χριστῷ, specimen. Quandoquidem ad exemplum illius conventus' coactus est ex gentis omnis quæ sub cœlo est, viris religiosis, in quibus erant Parthi, et Medi, et Elamitæ, et Mesopotamiam incolentes, Judæam quoque, et Cappadociam. Pontum et Asiam, Purygiam et Pamphyham, Ægyptum et paries Libya quæ est circa Cyrenem, advenæ Romani, et Judæi et proselyti, Cretes et Arabes. Præterquam quod illic non omnes ex Dei ministris convenerant, in præsenti vero choro, episcoporum turba trecentorum numerum excessit. Qui vero eos comitati sunt, presbyterorum, diaconorum, acolythiorum, aliorumque plurimorum, neque numerum inire erat. Inter eos autem Dei ministros alii quidem sapientiæ sermone, alii autem vitæ morumque firmitate, et patientiæ constantia enitebant: 562 alii rursum mediocribus dotibus ornati eraut. Nonnulli porro ætate provectiore venerationem merebantur, nonnulli juvenilibus annis animorumque vigore forebant. Quidam etiam non ita dudum functionis suæ susceperant munus. Atque his omnibus quotidie imperator sumptus liberaliter præberi curaverat.» Hl:re Eusebius. Τῇ δέ γε 'Αρείου δόξῃ πλεῖστοι προσέκειντο. Μάλιστα δ᾽ αὐτὴν συνεκρότουν Ευσέβιος ὁ τῆς Βηρυτοῦ μὲν πρότερον, εἶτα δὲ καὶ τῆς Νικομηδείας ἡγητά. μενο;· Θέογνις τε ὁ Νικαεύς, καὶ αὐτῆς Νικαίας ἐπίσκοπος ὤν, καὶ Μάρις Χαλκηδόνος τῆς ἐν Βιθυ νία τὴν ἐπιτροπὴν ἔχων. Πρὸς οὓς γενναίως ἀντεφέρετο ᾿Αθανάσιος, τοῦ χοροῦ μὲν τῶν διακόνων ἐν 'Αλεξανδρείᾳ ἡγούμενος, σφόδρα δὲ τίμιος τῷ ἐπι σκόπῳ 'Αλεξάνδρῳ ἦν, ἅτε δὴ λόγῳ καὶ ἀρετῇ σε μνυνόμενος· ξεινὸς δ᾽ ὧν διαλέγεσθαι, μέρος οὐκ ἐλάχιστον τῆς ἐν τῇ συνίδῳ βουλῆς ἦν· γνώριμος τε βασιλεῖ καὶ τοῖς ἀμφ' αὐτὸν ἐγένετο· ὧν χάριν που λὺν τὸν φθόνον τοῖς Ἀρειανοῖς ἐκίνησε κατ' αὐτοῦ, ὡς προϊούσης ἱστορίας δειχθήσεται. Πριν δ' εἰς κοι τὸν ἐλθεῖν ἅπαντας, οἷα δὴ φιλεῖ γίνεσθαι, οἱ τῶν διαλέξεων ἔμπειροι ἅμιλλαν ἐποιοῦντο καὶ προαγώ νας λόγων ὑπὲρ ὧν δόξης εἶχον. Τινῶν δ' ἑλκομένων τῷ τῶν λόγων τερπνῷ, παρών τις τῶν ὁμολογητών λαϊκῶν, ἀκεραίῳ δὲ φρονήματι κεκασμένο;, Τὸ καθ' ἡμᾶς, ἔλεγε, δόγμα, οὐ λίγων ἀπάτῃ καὶ διαλεκτικῇ μεθόδῳ οἱ ἐξαρχῆς αὐτέπται παρέδοσαν, γνώμῃ δὲ καὶ πίστει γυμνῇ, καὶ τοῖς ἀγαθοῖς τῶν ἔργων ἐναργῶς ἡδρασμένον. Καί γε τοῖς περὶ "Αρειον συνεβού λενε μήτι νεωτερίζειν περὶ τὴν ἐξαρχῆς παραδοθεῖσαν πίστιν· ἀβασανίστως δὲ τὴν περὶ τὸ θεῖον σέδες προσίεσθαι δόξαν. Οἱ δὲ μὴ χρῆναι ἀντέλεγον δοκιμασίας δίχα ταῖς τῶν παλαιτέρων ἕπεσθαι δό ξαις. Καὶ οἱ μὲν τὸν ὁμολογητὴν ἀποδοχῆς ἠξίουν· Christus videlicet et avostoli ejus, CAPUT IV. Quæ ante synodum sint acta: et de duobus philosophis qui præter omnium opinionem in Christum crediderunt. Plurimi sane Arii partibus addicti erant, maximeque opiniones ejus comprobabant: Eusebius olinı Beryti, postea vero Nicomediæ antistes: Theoguis Nicææ ipsius, et Maris Chalcedonis Bithyniæ, episcopi. Quibuscum fortiter congrediebatur Athanasius, inter diaconos Alexandriæ primarius, ipsique episcopo Alexandro percharus: quippe præclara doctrina et virtute præditus, et disputator gravis et acutus, non minima sane consilii synodi ejus pars, imperatori ipsi et familiaribus ejus egrc gie notus. Quamobrem magnum contra se Arianorum concitavit odium: sicuti historia procedente postea indicabimus. Prins autem quam omnes opiscopi in publicum coirent conventum, pro eo atque fieri consuevit, qui artium disserendi periti erant homines, quasi præludentes certamina, de senten tiis quas sequebantur et contentiones inibant. Et cum quidam disputationis voluptate longius producerentur, ex confessoribus laicis aliquis, si³nplici prudentia ornatus, qui ibi aderat, Doctrinam, inquit, nostram non verborum fraude aut disserendi aliqua arte primi ejus actores atque adeo spect. 10res prodidere sententia et ſide nuda bonisque operibus simpliciter et aperte fundatam. Arianis idem suasit, ne quid de fide ab initio tradita novarent, sed inexplorato sententiam de Numinis divinį cultu complecterentur. At illi non oportere dixe● runt, antiquorum, nisi inquisita re, recipere Gel»

€3 tentias. Verum ronnulli quidem consilium confes- οἱ δὲ τοῦ διαλόγου ἡσυχίαν τῳτέως ἦγον, τἀληθὲς soris minime contemnendum esse judicarunt; nonnulli autem, quod vera eum dicere scirent, sermones cum eo tum non conseruerunt. διακούοντες. Πολλοί γε μὴν καὶ τῶν παρ' Έλλησι φιλοσόφων μετεῖχον τῆς διαλέξεως· οἱ μὲν ὅ τι ποτέ ἐστι τὸ ἡμέτερον μαθεῖν ἐφιέμενοι, οἱ δὲ παρῆσαν ἀσχάλ λοντες, οἷς διὰ τὸν Χριστιανισμὸν ἑώρων προσφάτως ἄρτι τὴν Ἑλληνικὴν τερθρείαν ἀπολλυμένην. Καὶ εἰς ἔριδας τὸ ἡμέτερον ἔβαλον· ῖν ὡς στασιάζον ἐναντίον καθίστηται, καὶ τοῖς πολλοῖς ἀπρόσδεκτον εἴη. Καί τις αὐτῶν ἐπὶ φιλοτιμία λόγων κομπάζων, καὶ τοῖς ἱερεῦσιν ἐπιτωθάζων, πολλὴν ἐκείνων κατηγόρει ἐρεσχελίαν. Οὗτινος τὸν τύφον ἁπλοῦς τις γέρων μὴ ἐνεγκών (λόγος δ' ἔχει τὸν πολὺν καὶ μέσ γαν εἶναι τοῦτον Σπυρίδωνα) εἰς ἅμιλλαν καταστῆναι λόγων. Καὶ τοῖς μὲν προπετέσι γέλως ἐδόκει· ὅσοι δ' ἦσαν ἐπιεικεῖς δι' αἰδοῦς ἐποιοῦντο μὴ ὑπ' ἀνδρὶ τεχνίτῃ γελοῖος ὁ γέρων φανείη, τέχνης τῆς Ἑλληνικῆς παντάπασιν ἄμοιρος ὧν· ἐπέχειν γὰρ εἰσάγαν ηὐλαβοῦντο τὸν ἄνδρα τοιοῦτον ὄντα. Ἐπεὶ δὲ εἶδ σταν, Εν ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ, φιλόσοφε, ἔλεγεν, ἄκουσον. Εἷς ἐστι Θεὸς οὐρανοῦ καὶ γῆς καὶ πάντων, ὅσα τε ὁρατὰ καὶ ὅσα ἀόρατα, δημιουργός· ὃς πάντα ταῦτα τῇ δυνάμει τοῦ λόγου παράγει, καὶ τῇ ἁγιωσύνῃ τοῦ ἐν αὐτῷ Πνεύματος ἑδραιοῖ. Οὗτος οὖν ὁ Λόγος, ἂν ἡμεῖς Υἱὸν Θεοῦ ὀνομάζομεν, τὰ ἀνθρώπινον τῆς πλάνης οἰκτείρας, τίκτεται μὲν ἐκ γυναικὸς, καὶ ἀνθρώπινον οὐσιοῦται σῶμα, καὶ θνής σχει ὑπὲρ ἡμῶν, καὶ ἀνίσταται· ἥξει δὲ ὅσον οὔπω τῶν ἑκάστῳ πεπραγμένων ἐξεταστής. Ταῦτα γνώσει πολυπραγμοσύνης ἐκτός· οὕτω πιστεύομεν ἔχειν. Μὴ τοίνυν πως ταῦτα ζήτει, καὶ τὸν τρόπον ἐλέγχειν πειρῶ· ὑπὲρ γὰρ λόγον ταῦτα, καὶ γνῶσιν πᾶσαν ἐν δευτέρῳ τίθει. Καὶ μικρὸν ἐπισχών, Πιο στεύεις ταῦτα; ἀπόκριναι, ἔφη. Ἐπὶ τούτοις ἀχαν νῆς γενόμενος ὁ φιλόσοφος, εἶτα πιστεύειν ἔλεγε· καὶ τὴν ἧτταν εὐθὺς ὁμολόγει· καὶ τὰ ἴσα δοξάζειν ᾑρεῖτο τῷ θείῳ πρεσβύτῃ· καὶ τοῖς ἄλλοις τὸν ἴσον τρόπον διατεθῆναι ἐσπούδαζε, πᾶσιν ἐπομνύμενος, μὴ ἄνευ θείας μοίρας ἐπὶ τὸ σέβας ἐλαύνεσθαι ἀῤῥήτῳ δὲ βίᾳ ἐπὶ τὰ Χριστιανῶν μετατίθεσθαι. divinus ille senex sentiret, se quoque sentire operam dedit, jurejurando confirmans omSed et multi ex Græcorum philosophis disputationibus se immiscuerunt: alii quidem, ut quaenam esset religio nostra discerent. 563 alii vero quod indignarentur, per Christianismum nuper admodum ertum Graecae superstitionis imposturas supprimi et perire. Atque ii professionem nostram in contentiosam controversiam trahebant, ut propter intestina dissidia pessum iret minusque vulgo grata esset. Horum quidam, arte dicendi sese ambitiose venditans, sacerdotibus nostris insultabat, et nugas ac deliramenta dicta eorum esse cum reprehensione objiciebat. Ejus tam arrogantem superbiam simplex quidam senex non ferens (creditur autem celebris ille et magnus Spyridon fuisse), cum co disputatione est congressus. Et temerariis quidem ea res risui fuit: qui vero æquiores humanioresque erant, verebantur ne ab homine arte multa instructo, vir Græcarum disciplinarum prorsus expers, ludus feret, et tamen dignitate tanta spectatum inhibere reformidabant. Itaque cum id ei permissum esset, In nomine Jesu Christi, philosople, inquit, audi. Unus est Deus cœli et terre, viŝibiliumque et invisibilium omnium conditor, qui universa hæc virtute Verbi producit et sustinet, et sanctitate Spiritus ejus stabilit et confirmat. Id Verbum, quod a nobis Filius Dei nominatur, er- c rorem el seductionem humani generis miseratum, natum est ex muliere, et humanum substantialiter recepit corpus, mortuum etiam est pro nobis, et resurrexit. Et veniet primo quoque tempore, factorum cujusque quæsitor et judex. Hæc sic se habere, citra curiosam inquisitionem cognosces: ita credimus. Nec tu, quomodo hæc sint, quære: neque ra - tionem eorum arguere aut explorare aude. Superant enim hæc rationem, et cognitionem omnem longe præcellunt. Et paululum conticescens: Credisne, inquit, hæc? responde. Ad hæc primum hianti ore consternatus philosophus, deinde, credere se, dixit: victumque esse statim professus, eadem quæ constituit: atque ut et alii eumdem reciperent animum, mibus, non sine divino Numine religionem se complexum, sed arcana quadam vi ad sacra Christianor traductum esse. Idem postea Alexandro episcopo Constantino accidisse dicunt. Vixdum post synodum Constanti, nus Byzantium venerat, cum quidam Graecorumn philosophi accedentes, cum reprehenderunt, 564 quod se illegitimo religionis cultui dedisset, ac res divinas novasset, sacra alia quam majores ejus coluissent, et tot sæculorum tempora tulissent, sec. tatus. Et ut periculum cis de nova opinione facere, atque cum episcopo sermones conferre liceret, rogarunt. Atque ille, tametsi inexercitatus et artium disserendi imperitus, vitæque tantum integritate fretus (erat enim, ut vix alius quisquam, honestus el bonus) tamen imperatore jubente, colloquii Τὸ δ' αὐτό φασιν ὕστερον γενέσθαι τῷ ᾿Αλεξάνδρῳ τῷ τῆς Κωνσταντίνου προεδρεύειν λαχόντι. "Αρτι γὰρ Κωνσταντίνου μετὰ τὴν σύνοδον παρελθόντος εἰς τὸ Βυζάντιον, τινὲς τῶν Ἑλλήνων προσιόντες τούτῳ φιλόσοφοι ὑπὸ μέμψιν ἐποιοῦντο, ὅτι μὴ προστ η κούσῃ θρησκείᾳ ἐπιδίδωσιν ἑαυτὸν, καὶ ὡς νεωτε ρίζει περὶ τὸ θεῖον, τὸ δόξαν τοῖς προγόνοις πολι τεύεσθαι ᾑρημένος, καὶ οὓς ὁ μέγας αἰὼν ἐκ παλαιοῦ ἤνεγκε. Πεῖραν δὲ καὶ τῆς προσφάτου δόξης ήτουν λαβεῖν· καὶ τῷ ἐπισκόπῳ εἰς λόγους ἥκειν κατηντι βάλουν. Ο δὲ καίπερ ἀτριβὴς καὶ ἄπειρος ὢν τῶν τοιούτων λόγων, μόνῳ δὲ τῷ βιοῦν πεποιθὼς (ἐγέ νετο γὰρ εἴπερ τις καλός τε καὶ ἀγαθὸς), διαγων! -

G ECCLESIASTICE HISTORIÆ LIB. VIII. σασθαι πείθεται, τοῦ κρατοῦντος κελεύσαντος. Πολ- congressum non detractavit. Εt cum permulti pliλῶν δ᾽ ἐν ταυτῷ προσιόντων, ἵνα τὸν τῶν ἄλλων διαφορώτατον ἐπιλεγῆναι ᾔτει· τοὺς δ᾽ ἄλλους ἐν ἡσύχῳ μένοντας ἀκροᾶσθαι. Ἑνὸς οὖν τὸν ἀγῶνα ἀναδεξαμένου, Ἐν ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ, Αλέξανδρος ἔλεγεν, ἐπιτάττω σοι μὴ λαλεῖν. Ο δὲ, ἅμα τῷ λόγῳ τὴν γλῶτταν δεθείς, ἄφωνος ἵστατο, δια νεύων τοὺς ἄλλους, καὶ ἐκπληττόμενος τῷ πραχθέντι, Πιστεύειν δὲ σχηματίσας, καὶ τῶν δεσμῶν λυθείς, πείρα τὴν τοῦ μυστηρίου ἐλάμβανε δύναμιν. Καὶ τὰ μὲν ὧδε ἔσχεν. Ως εἰσῄει ὁ βασιλεὺς εἰς τὴν σύνοδον· καὶ δημηγορία αὐτοῦ πρὸς τὸν ἱερὸν ἐκεῖνον χορέν. Επεί δ' ὁ βασιλεὺς τὴν ἐπινίκιον ἑορτὴν τῆς κατὰ Λικινίου μάχης τελέσας, εἰς Νίκαιαν καὶ αὐτὸς ἀπήντα, μέγιστον ἐν τοῖς βασιλείοις οἶκον εὐτρεπίσας, βάθρα πολλὰ ἑκατέρωθεν παρεσκεύαζε, καὶ θρόνους ἀποχρῶντας τοῖς συνεληλυθός: τῶν ἱερῶν ἀνδρῶν, συμπαρεκτεινομένοις τοῖς τοίχοις· καὶ δῆθ᾽ ἑκάστῳ τὸ προσῆκον εὐτρεπίσας γέρας, εἰσιέναι κατὰ τάξιν πάντας ἐκέλευεν. Ἐπεὶ δ᾽ ἐδόκει καὶ αὐτὸν τῆς βουλῆς κοινωνῆσαι, ἔσχατος σὺν ὀλίγοις κἀκεῖνος εἰσῄει, μέγεθος μὲν ἀξιάγαστον ἔχων, ὥρᾳ δὲ διαλάμπων φαιδρᾷ, ξένην δέ τινα καὶ ἐπιεικῶς τέρτούσαν το προσώπῳ ἐπικαθημένην φέρων αιδώ. Ὑφεμένου δὲ τῇ ἀξίᾳ θρόνου τεθέντος, ὃς αὐτῷ κατεσκεύαστο, οὐ πρότερον ᾑρεῖτο καθῆσθαι, πρὶν ἂν πρὸς τῶν ἐπισκόπων ἐπιτραπείη. Τοσαύτη τις ἐπιείκεια συγκεκραμένη τῇ τῶν ἀνδρῶν εὐλαβεία το κρατοῦντι προσήν. Καὶ δὴ ἐπὶ τὴν ἀρχὴν τοῦ συλλόγου προτραπεὶς ἐκαθέσθη· σὺν αὐτῷ δὲ ἅμα καὶ ὁ θεῖος ἐκεῖνος χορός. Ησύχου γοῦν καὶ ἀθού Εσυ γενομένης σιγής, πρῶτος ὁ τῆς Ἀντιόχου Εὐστάθιος ἐγκωμίοις λόγων τὴν βασιλικὴν ἐκείνην οἷά τισι νεοδρέπτοις ἄνθεσι περιέστεφε κεφαλήν, καὶ τὰ περὶ τὰ θεῖα κατεσπουδασμένον ἐκείνῳ γε ραίρων, ταῖς εὐφημίαις ημείβετο. Παραπλήσια δὲ καὶ ὁ Παμφίλου Εὐπέδιος διεπράττετο ἀναστάς προσεφώνει μὲν γὰρ ἐκείνῳ τὸν αἰνετήριον χαρι στήριον δὲ δι' αὐτὸν καὶ τὸν ὕμνον ἀνετίθει Θεῷ. Τούτων δὲ παυσαμένων, καὶ αὖθις σιγής γενομένης, ὁ βασιλεὺς αὐτόθεν ἐκ καθέδρας τοῖς παραινετικούς ἐχρῆτο τῶν λόγων, προτρέπων αὐτοὺς εἰς ὁμόνοιαν καὶ τὴν μὲν ἰδίᾳ ἑκάστῳ προσούσαν λύπην τό γε νῦν ἔχον ἐκέλευεν ἀμελεῖν· πολλοὶ γὰρ ἀντεγκα λοῦντες ἦσαν ἀλλήλοις, καὶ καιρὸν οἰόμενο: ἔχειν τὰ λυποῦντα διορθώσασθαι ὑπὲρ ὧν πρὸς ἀλλήλους διεπληκτίζοντο, βιβλία γράφοντες ἐνεχείριζον βασι λεῖ. Εὐχερῶς δὲ τούτου συμβαίνοντας, εἰς ῥητὴν ἡμέραν ἐκέλευεν ὕστερον διασκέπτεσθαι περὶ τού των· ἐπὶ μέντοι τὸ περὶ τῆς πίστεως προκείμενον ἀρτίως χωρεῖν. Πολλοὶ δὲ, οἷς φίλον καὶ ἐπιπολὺ ἀπεχθάνεσθαι καί τινας αὖθις τῶν ἐπισκόπων ἐγράφοντο· καὶ ἐγγράφως καὶ ταῦτα βασιλεῖ ἔδωσαν. Οἷς πᾶσι δεσμὸν ἐπιθεὶς, καὶ τῷ σφραγιστήρι δακτυ Ο losophorum convenissent, ut ex omnibus alii praestantissimus unus ad disputandum deligeretur. aliique taciti et quieti sedentes auscultarent, etiit. Ita uni ad certamen progresso: In nomine Jesu Christi, Alexander inquit, tibi, ut ne loquare, impero. Atque ille una cum hoc verbo lingua ejus impedita olmutuit, co, quod sibi acciderat, facto, reliquos per nutum admonens atque exterrens. Et cum signis manuumque gestu credere se significasset, cum lingua soluta simul vocem recuperavit. Sic scilicet ille experientia ipsa vim et documentum mysterii cepit. Atque hæc sic gesta. CAPUT XVI. Ut imperator synodum ipsam ingressus sit: et oratio ejus, quam ad sacrum episcoporum, ordinem habuit. Imperator ipse quoque, ubi festo die propter victoriam a Licinio reportatam peracto, Nicæam venit, maximum in imperiali palatio medificium exornavit, et subsellia sediliaque satis multa, qui convenerant sacris viris, parietibus quoque productis, fieri curavit: et unicuique congruenti habito honore, ordine eos omnes ingredi jussit. Cum vero ei videretur ut et ipse in consilium prodiret, postremus omnium cum paucis ingressus est, digna prorsus admiratione corporis proceritate vultuque læto conspicuus, et novam quamdam gratam atque decentem, quæ in facie ejus insidebat, prafereus venerationem. Et submissiore, quam‘anıplitudo ejus ferret, throno, qui ei paratus fuerat, posito, non prius sibi considendum putavit quam id ei ab ej iscopis permitteretur. Tanta in imperatore lunaritas cum reverentia qua viros illos prosequebatur, conjuncta inerat. Et tandem primus ipse in coventu admonitus consedit, et cum eo simul sacer ille chorus. 565 Ibi, cum altum esset silentium, primus Antiochene Eccle iæ episcopus Eustathius, orationis laudibus, perinde atque recens decerptis foribus, imperiale illius caput exornavit, spectatumque divinis rebus curandis studium ejus legitimo honore et faustis omnibus compensavit. Itidem et Pamphili Eusebius assurgens egit: verba enim ad eum, quibus virtutes ejus laudibus vekcbat, fecit, et per eum gratiarum actiones et hymnos Deo sacravit. His finitis, silentio rursus facto, imperator ex ipsa cathedra exhortatione usus est, qua illos ad concordiam excitavit, et quem quisque privatim haberet dolorem, eum in praesentia postponere jussit. Permulti namque alius alium accusaverant: et tempus datum esse putantes quo quod cuique agreeset averti curarique posset, de quilus rebus inter se conflictabantur, de eis libellos imperatori obtulerant. Quos cum non gravate recepisset, ad cerium diem postea de eis se deliberaturum dixit, atque in præsens, ad id quod de fide propositum esset, agendum, procedere jussit. Mul ti siquidem, qui libenter diutinas et acres etiam inimicitias gererent, episcopos quosdam crimina●

bantur, et querelas suas scriptas imperatori dabant. λίῳ υποσημηνάμενος, ἀσφαλῶς τηρεῖν παρηγγύα. Quibus ille omnibus colligatis, sigillum annuli sui Μετὰ δὲ τὴν σύμβασιν, ἀφικομένης τῆς προθεσμίας, impressit, eosque diligenter servari præcepit. Post τὰ βιβλία παρόντων ἁπάντων ἐπὶ χεῖρας φέρων, conventionem eam, dies constitutus cum venisset, Αὗται μὲν, ἔφη, αἱ κατηγορίας τῷ μεγάλῳ ἐκείνῳ libellos eos omues in manibus tenens: ll, inquit, κριτῇ ἀνεῖνται, καὶ καιρὸς αὐταῖς ὁ τῆς ἐσχάτης querei et accusationes magno illi Judici decidendæ κρίσεις ἐστι, ᾧ δῆλα καὶ τἀφανῆ καθίσταται· remittuntur, statumque tempus extremi judicii sit ἐμοὶ δὲ οὐ θέμις, ἀνθρώπῳ ἐφαμάρτῳ γε ὄντι, άνω dies: cui judici occulta etiam manifesta sunt. Mili δρῶν ἱερέων κατηγορίας ἀναδέχεσθαι, καὶ εἰς ἀκρίαquidem homini, errori obnoxio, nefas esse videtur σιν καθιστάν. Μηδὲ γὰρ ὅσιον ἔμοιγε χρῆναι λελο ecclesiasticorum virorum accusationes recipere et γισται, Θεοῦ λειτουργούς καθεστῶτας, τοιούτους audire. Neque etiam omnino convenire puto, Dei ἑαυτοὺς παρέχειν, ὡς παρ' ἑτέρων ἡ ὑφ' ἡ μῶν κρίνε ministros tales se præstare debere, ut vel a me vel σθαι. Τῶν γὰρ πλημμεληθέντων τοῖς ἱερεῦσι δήλων ab alio judicentur. Si namque sacerdotum delicta καθισταμένων τοῖς πλείστοις, πρόφασις σκανδάλου plurimis innotescant, maxima præbetur eis offen- ἀνακύπτει πλείστη τοῖς ἀδεῶς ἁμαρτάνειν ἐθέλου diculi occasio, qui impune nullo timore peccare σιν. Αγε οὖν Χριστὸν μιμησάμενοι, τῇ πρὸς ἀλλή constituere. Quapropter agite, Christum aemulati, & λους συγγνώμῃ τὰ ἑαυτῶν θεραπεύσωμεν· ἀφιέναι per mutuam veniam alius alii commissa remitta- γάρ φησι τὰ ὀφειλήματα δεῖν τὴν ἀφέσεως τυχεῖν mus. Oportere siquidem remitti ab eo debita, ille ὀρεγόμενον. Ταῦτα λέγων, τὰ βιβλία παῤῥησία κατα dicit, qui ipse gratiam delicti petat. His verbis dictis, έκαυσεν, ἐπομνύμενος μηδὲν τῶν ἐγκειμένων τοῖς libellos in conspectu eorum combussit, juratus, γράμμασιν ἀναγνῶναι. Προσετίθει δὲ τούτοις, ὡς nihil se prorsus quæ in eis scripta essent legisse. εἴ γε καὶ ἐπισκόπῳ ἐνέτυχε γάμον ἀλλότριον διορύτο 566 Addidit et illud: Si in episcopum incideret, τοντι, συγκαλύψαι ἂν τῇ πορφυρίδ. τὸ ἄγος, ἵνα μὴ alienum conjugium violanter, se purpura sua pia- τους θεωμένους ἡ τῶν δρωμένων ὄψις εἰς βλάβης cuium id obtecturum esse, ne tam foedum facinus πρόφασιν περιστῇ. spectatoribus occasionem mali crearet. Atque hæc quidem sic ante communem conventụm acta. In consessu aulem Patrum, oratione ad concordiam eos cohortans, le dogmatibus fidei consultare et sententias per suffragia dicere jussit. Quæ vero tum ad eos dixit iu summa hæc sunt: «Gratias quidem, inquit, rerum omnium causa, sed hujus potissimum conventus nomine, ago Deo, Patres et fra tres charissimi. Recte enim sic vos appello, quando hanc mihi communis Servator omnium nostrum concessit gratiam, ut felicius etiam mihi quam vo - tis optare sim ausus, res ceciderit. Tantam namque sacerdotum Dei in consilio et conventu uno frequentiam, illo concedente intueri, an non ingentis felicitatis lo o habendum? sed pervelim vos omnes, eadem cogitantes, et animorum consensu in eadem sententia consistentes, videre. Rebus enim malisque adeo, quæ quis eloqui possit omniimus, longe dete rius mihi esse duco, quod Ecclesiam Dei seditiouibus inter se dissidenten et contrariis hostiliter sententiis confictantem cerno. Quauloquidem autem (quod sane factum nollem) quæ ad me relata sunt omnibus jam innotuere, quo dolore animum meum perculsum esse putatis, cum seditionibus involutos esse vos audirem? Quod minime omnium a vobis factum oportuit, qui Dei ministri et pacis pr. cones desiguali estis. Quis jun aliis quieta con. stiia sequi persuadebit, quando vos tam hostiliter arma sumitis et inter vos depugnatis? Quam ob causim hanc sacram coegi synodum, qui imperator el conservus vester sum. Et hanc a vobis unam peto gratiam, quam cum a me vobis recipere, tum vos mihi dare est aquum, ut-reius quæ seditio. nem hanc peperere in medium prolatis, controversiisque quietis consiliis decisis, ad pacem, pro ea Ταῦτα μὲν πρὸ τῆς κοινῆς συνελεύσεως· τότε δ' οὖν τοὺς πρὸς ὁμόνοιαν παρακλητικούς διελθών, περὶ τῶν δογμάτων τῆς πίστεως τὴν σκέψιν ποιεῖσθαι κατά γνώμην ἐπέτρεπεν. "Α δ' οὖν διελέγετο τούτοις, ὡς ἐν τύπῳ περιλαβεῖν, ἦσαν ταῦτα· «Χάριν μὲν εἰδέναι Θεῷ πάντων ἔνεκεν ἔλεγεν· οὐχ ἧττον δὲ τῷ παρόντι συλλόγῳ, ὦ φίλοι και πατέρες καὶ ἀδελφοί· καλῶ γὰρ ὑμᾶς οὕτω, τοῦ κοινοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ταῦτα χαρισαμένου. Καὶ πλέον γὰρ ἢ κατ' εὐχὴν ἔμοιγε περιέστη τὸ πρᾶγμα· τὸ γὰρ τοσούτους ιερέας Θεοῦ, ἐς ταυτό συνδραμόντας ἀξιοῦ σθαι ὁρᾷν, πόσον ἄν τις θείη; Αλλά γε βουλοίμην ἂν ἅπαντας ταῦτα μὲν θεᾶσθαι φρονούντας, συμφωνίᾳ δὲ ψυχῆς ἐπὶ μιᾶς ἑστάναι τῆς γνώμης. Πανα τὸς γὰρ ἔμοιγε χεῖρον, καὶ ὅσου ἄν τις εἴποι κακοῦ ἐπέκεινα κρίνω, τὴν Ἐκκλησίαν Θεοῦ ὁρᾶν στασιά ζουσαν, καὶ εἰς ἀντιπάλους διακρίνεσθαι δόξας. Οπηνίκα τοίνυν, ως γε μὴ ὠφελε, καταφανή & μοι προσηγγέλη ἐγένετο, πῶς δοκεῖτε δέδηγμαι, τὴν ψυχὴν στασιάζειν πεπυσμένος ὑμᾶς; οὓς ἥκιστά γε προσῆκε, Θεοῦ λειτουργοὺς καὶ βραβευτὰς εἰρήνης καθεστηκότας. Τις γὰρ ἂν τοὺς ἄλλους πείσειεν ηρε μεῖν, ὑμῶν οὕτω διὰ μάχης Μόντων καὶ κατ᾽ ἀλλή λων όπλιζομένων; Ενθεν τοι καὶ τὴν ἱερὰν ὑμῶν συνεκρότησα σύνοδον, βασιλεύς τε ὢν καὶ συνθεράτων ὑμέτερο. Καί γε μίαν αἰτῶ χάριν, ἣν ἐμέ τε λαβεῖν, καὶ ὑμᾶς πάντως δοῦναι δίκαιον· τὴν δὲ εἶναι τὰ τὴν στάσιν γεννήσαντα ἐπὶ μέσου προθεῖ ναι, καὶ τὴν ἀμφισβήτησιν ἡσυχῆ διαλυσαμένους, εἰς εἰρήνην κατὰ τὴν ἐνοῦσαν ὑμῖν χάριν ἄγειν πάνε τας, καὶ τὸ ἀστασίαστον τῷ δόγματι ἐπιχορηγῆσαι· ἵνα σύναμα τοσούτῳ θείῳ στρατῷ καὶ κατὰ τοῦ φθονεροῦ δαίμονος κοινὸν ἀναστήσω τὸ τρόπαιον· ὃς τῶν παλαμναίων τυράννων ἐκποδὼν ὡς τάχος

ECCLESIASTICÆ HISTORLE LIB. VII. γεγενημένων, οἱ τὰ φίλα ἐκείνῳ ἦσαν διαπραττόμε- quæ vobis inest gratia, cunctos redigatis, et doνοι, ἀμηχανήσας, τὸν ἐμφύλιον τουτονὶ πόλεμον ἂν ἐῤῥίπισε, νεμεσῶν ἀεὶ καὶ τοῖς ἡμετέροις ἐπιτιθέ μενος ἀγαθοῖς. Διὸ δέομαι ὡς Θεοῦ παρόντος, και στος διαρρίψας εἴ τι ἄχθος ἐντριβὲν ἔχει, τῷ τῆς κοινῆς ὁμονοίας προσίτω καλῷ. Μηδὲ γὰρ ἂν τὰ κοινὰ καλῶς ἔχειν οἰέσθω τις, τῶν καθ' ὑμᾶς οὕτως ἐν στάσεσι καθεστώτων καὶ διχονοίαις. Καὶ γὰρ ἂν εἴη δεινὸν καὶ τῶν ἄγαν ἀτόπων, εἰ τῶν πολεμίων οὕτω καταλυθέντων, οὐδενὸς δ᾽ ἔτι ἀντιτείνειν τολ μῶντος, ὑμᾶς κατ᾽ ἀλλήλων ὁπλίζεσθαι· καὶ τοῦτό γε εἰς ἡδονὴν καθεστάναι τῶν πολεμίων καὶ εἴρωνα γέλωτα· καὶ ταῦτα περὶ θείων διαλεγομένους πραγ μάτων, οἷς ἡ τοῦ Πνεύματος διδασκαλία διαρρήδην εἰσηγεῖται τὸ ποιητέον. "Η τε γὰρ τῶν ἱερῶν Εὐαγ γελίων γραφή, τά τε τῶν ἀποστόλων θεόπνευστα βήματα, πρὸς ἐπὶ τούτοις δὲ καὶ προφητῶν ἀρχαῖα θεσπίσματα σαφῶς & χρῆναι περὶ Θεοῦ λέγειν τε καὶ φρονεῖν ἡμᾶς ἐκδιδάσκουσι. Καὶ τοίνυν τὴν ἔριν ὡς πορρωτέρω βαλόντες, ἢ τὸν ἱερὸν τοῦτον πόλεμον ἀνηρέθισε, τοῖς θεοῤῥήτοις διδάγματι τῶν ἀμφηρίστων τὴν λύσιν ζητήσωμεν. Καί γε ῥᾳδία, ως γε εἶμαι, ἐσεῖται ἡ εὕρεσις, εἴπερ βουλοίμεθα.» a ctrinæ concordiam reducațis Sic enimfuturum est, ut ego cum tam frequenti et sacro cœtu vestro, contra invidum dæmonem commune statuan tropæum, qui pestiferis illis tyrannis, quorum opera in rebus omnibus est ex sententia usos, quam celerrime e medio sublatis, rerum suarum satagens, intestinum hoc commovit bellum, invidens semper et rebus nostris prosperis imminens. Quod ego vos, tanquam Deo præsente, oro, 567 ut pro se quisque, ea quæ animum ejus angit molestia abjecta, se ad communis concordiæ commodum adjung;t. Neque enim quisquam vestrum putet rempublicam rite administrari posse, si vos ita seditionibus et dissidiis digladiabimini. Et profecto grave admodum et absurdum fuerit, hostibus jam victis cum nemo contra niti audeat, vos armis inter vos contendere, causamque inimicis ea re præbere volu - ptatis et ironici subdolique risus, idque de rebus divinis disserentes, quus doctrina Spiritus aperte quid sit faciendum docet. Sacrorum namque Evangeliorum scriptura, et apostolorum divinitus inspirata verba, ad hæc prisca quoque prophetarum oracula, manifeste nos quæ de Deo et dicere et sentire oporteat, erudiunt. Itaque, quæ sacrum hoc bellum excitavit, contentione quam longissime missa facta, divinis doctrinis controversiarum in-· quiramus decisionem; quod sane commodum nobis et inventu facile erit, si voluerimus. › Περὶ ὧν ἡ σύνοδος ὥρισε· καὶ περὶ τοῦ ἁγίου συμβόλου. Ταῦτα δὲ καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια οἷα παῖς φιλοπάτωρ τοῖς ἱερεῦσιν ὡς πατράσι προσφέρων, τὴν ἀποστολικὴν συμφωνίαν ἐπραγματεύετο. Επι συνείρων δὲ καὶ ἄλλα, ἑξῆς περὶ τοῦ δόγματος ἀνακινεῖν ἐπέτρεπε τὴν διάλεξιν. Καὶ παρήγετο μὲν εἰς μέσον ο Άρειος· καὶ τῶν ἐκείνῳ προβαλλομένων ἀκριβὴς ἡ βάσανος ἦν· ἐφυλάττοντό γε μὴν προπετῆ τὴν ψῆφον ἐπὶ θάτερον ἄγειν. Οἷα δ᾽ ἐν τῷ τρίτῳ πρὸς Κωνσταντίνον βιβλίῳ καὶ περὶ τούτων φησὶν ὁ Εὐσέβιος, χρεών διελθεῖν. «Πλείστων δὴ τῶν ὑφ' ἑτέρῳ τάγματι προτεινομένων, πολλῆς τε ἀμφιλο γίας τὰ πρῶτα συνισταμένης, ἀνεξικακως ἐπηκροάτο CAPUT XVIII. De quibus rebus synodus decreta fecerit, et de sanclo fidei nostræ symbolo. Hæc illi, aut certe hisce similia, veluti pius Glius, ad episcopos, tanquam patres, dixit. Alia quoque addidit, quibus disputationem de doctrina moveri permisit, apostolicam concordiam inducere studens. Et productus est in medium Arius, atque de eis quæ ab ipso in quæstionem deducta fuerant, diligens et accurata disquisitio facta. In primis vero cavebatur ne temere atque præcipitanter in alterutram partem sententia proferrentur. Quae porro bisce de rebus in tertio ad Constantinum libro Eusebius memoret, referenda censui. 4 Plurimis sane argumentis a parte altera prolatis, ac ὁ βασιλεὺς τῶν πάντων, σχολῇ τε εὐτόνῳ τὰς προ- multa primum disputatione hinc et inde institut, τάσεις ὑπεδέχετο· ἐν μέρει τε ἀντιλαμβανόμενος τῶν παρ' ἑκατέρου τάγματος λεγομένων, ηρέμα συνῆγε τοὺς φιλονείκως ενισταμένους· πραέως τε ποιούμενος τὰς πρὸς ἕκαστον ὁμιλίας, ελληνίζων τε τῇ φωνῇ, ὅτι μηδὲ ταύτης ἀμαθῶς εἶχε, γλυκύτερος τις ἦν καὶ ἡδὺς, τοὺς μὲν συμπείθων, τοὺς δὲ καὶ σιωπῶν τῷ λόγῳ, τοὺς δ' εὖ λέγοντας ἐπαινῶν, πάνω τας τε εἰς ὁμόνοιαν ἐλαύνων, ὁμογνώμονάς τε καὶ ὁμοδόξους αὐτοὺς ἐπὶ τοῖς ἀμφισβητουμένοις ἅπασιν ἐπιτοαυτὸ κατεστήσατο· ὡς ὁμοφώνως μεν κρατή σαι τὴν πίστιν, τῆς δὲ σωτηρίου ἑορτῆς τὸν αὐτὸν παρὰ τοῖς πᾶσιν ὁμολογηθῆναι καιρόν. Εκυρουτά τε ἤδη καὶ ἐγγράφως δι᾽ ὑποσημειώσεως ἑκάστου τα κοινῇ δεδογμένα. patienter admodum ominia audivit imperator, et intenta diligentia propositas quastiones sustinuit: seorsimque deinde quæ ab utraque afferebantur parte excipiens, paulatim eos qui ardore contentionis acrius ferebantur, conciliavit, et placide cum unoquoque agens, atque Græco sermone utens, quod et hujus imperitus non esset, suavem et jucundum se exhibuit. Et bis quidem persua· dens, illis vero sermone silentium imponens, nec non recta dicentes laudans, 568 omnes autens ad concordiam excitans, in eam‹lem opinionem es sententiam de rebus in controversiam deductis omnibus omnes perduxit, ita ut in professione eadem fidei consentirent, et eodem tempore omnes se salutiferum festum celebraturos profiterentur. Decreta quoque communia in scriptum relata, et uniuscujusque subscriptione roborata. ›

Hæc propterea hic inserui, ut professionis fidei testimonium etiam ab hostium confessione mo. mentum et pondus aliquod habeat, ne quis objicere aut cavillari queat, idiotas et indoctos prorsus fuisse, qui eam in scriptum retulere. Eorum enim, inquit Eusebius, qui Nicææ convenerunt, servorum Dei, alii quidem præcelluerunt sapientie sermone, alii vitæ gravitate. Et imperator ipse præsens, omnes ita ad concordiam producens, consentientes effecit. Sedenim professio fidei a trecentis decem et octo episcopis in scriptum relata, atque ab eisdem et simul a sapientissimo Constantino adnotationibus confirmata, quæ etiam nunc Ecclesiis olim tradita obtinet, de verbo ad verbum sic habebat Credimus in unum Deum, Patrem omnipotentem, visibilium et invisibilium omnium factorem. Et in unum Dominum Jesum Christum, Filium Dei, genitum ex Patre, unigenitum: hoc est, ex substantia Patris: Deum de Deo, lumen de lumine, Deum verum de Deo vero, genitum, non factum; consubstantialem Patri, per quem omnia facta sunt. Qui propter nos homines, et propter nostram salutem, descendit, et incarnatus est, homo fictus et passus, et resurrexit tertia die. Ascendit in cœlos, et venturus est judicare vivos et mortuos. Et in Spiritum sanctum. Qui autem dicunt, fuisse aliquando tempus cum non esset, aut non fuisse priusquam genitus esset, aut ex non exsistentibus factum esse, aut ex alia subsistentia vel substantia fuisse, aut creatum, aut mutationi alterationive obnoxium eos anathemate ferit catholica et apostolica Ecclesia Dei. Ad hunc modum omnibus inter se convenit, ut consubstantialem Patri Filium esse decernerent et sanam fidem complecterentur. 569 CAPUT XVIII. De episcopis qui per dissidium contra decretum synodi pugnarunt: et quæ contra cos ipsumque Arium synodus et ipse imperator constituerunt. Τ Ταῦτα δὲ παρεθέμην, ἵν' ἡ μαρτυρία τῆς πίστεως καὶ παρὰ τῶν ἐχθρῶν ἔχοι τὸ βέβαιον· μηδέ τις και τηγορεῖν ἔχοι, ὡς ἰδιῶται ἦσαν, καὶ μηδὲν ἐπιστάμενοι οἱ ἐκθέμενοι. «Τούτων γάρ, φησὶν ὁ Εὐσέβιος, τῶν ἐν Νικαίᾳ Θεοῦ λειτουργῶν οἱ μὲν διέπρεπον σοφίας λόγῳ, οἱ δὲ βίου στερεότητι· ν καὶ ὅτι ὁ βα σιλεὺς παρών, πάντας εἰς ὁμόνοιαν ἄγων, ὁμοδόξους κατέστησεν. "Η γε μὴν παρὰ τῶν τριακοσίων δέκα καὶ ὀκτὼ ἐξενεχθεῖσα πίστις, ἢ καὶ ταῖς ἐκκλησίαι; μέχρι καὶ νῦν ἐκδέδοται πολιτευομένη, ἀσφαλισθεῖσα ταῖς γραφαῖς τῶν ἐπισκόπων, καὶ Κωνσταντίνου τοῦ Θεοσόφου βασιλέως, εἶχεν ἐπὶ λέξεως οὕτως· • Πιστεύομεν εἰς ἕνα Θεὸν πατέρα παντοκράτορα, πάντων ὁρατῶν καὶ ἀοράτων ποιητήν· καὶ εἰς ἕνα Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, γεννη θέντα ἐκ τοῦ Πατρὸς, μονογενῆ· τουτέστιν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός· Θεὸν ἐκ Θεοῦ, φῶς ἐκ φωτός, Θεὸν ἀληθινὸν ἐκ Θεοῦ ἀληθινοῦ· γεννηθέντα, οὐ ποιηθέντα, ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ, δι' οὗ τὰ πάντα ἐγένετο, τά τε ἐν τῷ οὐρανῷ καὶ τὰ ἐν τῇ γῇ τὸν δι' ἡμᾶς τοὺς ἀνθρώπους, καὶ διὰ τὴν ἡμετέραν σωτηρίαν, κατελθόντα και σαρκωθέντα, ἐνανθρω πήσαντα, παθόντα καὶ ἀναστάντα τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ· ἀνελθόντα εἰς τοὺς οὐρανοὺς, καὶ ἐρχόμενον κρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς· καὶ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Τοὺς δὲ λέγοντας, Ην ποτὲ ὅτε οὐκ ἦν, ἢ, Οὐκ ἐν πριν γεννηθῆναι, ἢ, Ἐξ οὐκ ὄντων ἐγένετο, ἢ, Ἐξ ἑτέρας ὑποστάσεως ἢ οὐσίας φάσκοντας εἶναι, ἢ κτιστὸν, ἢ τρεπτὸν, ἢ ἀλλο:ωτὸν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, τούτους ἀναθεματίζει ή καθολικὴ καὶ ἀποστολική τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησία. • Οὕτως ἅπαντες ἀλλήλοις συνέβησαν· καὶ ὁμοούσιον εἶναι τῷ Πατέρι τον Γιὸν ἐψηφίσαντο, καὶ τὸ ὑγιὲς τῆς πίστεως κατη σπάσαντο. Περὶ τῶν στασιασάντων ἐπισκόπων κατὰ τοῦ δόγματος· καὶ ἔσα κατά τε 'Αρείου καὶ αὐτῶν ἡ σύνοδος καὶ ὁ βασιλεὺς έψηφίσαντο. Ολίγοι δέ τινες τὴν ᾿Αρείου ἐπήνουν δόξαν· μετα βραχὺ δὲ καὶ οὗτοι συνέθεντο, πλὴν Σεκούνδου και Θεωνᾶ, οἱ καὶ ἐν αἰτίας τὴν τοῦ ὁμοουσίου λέξιν ἐτίθεντο. Ησαν δὲ οὗτοι, Ευσέβιος ὁ Νικομηδείας, Θέογνις ὁ Νικαίας, Μάρις ὁ Χαλκηδόνος, Θεωνᾶς ὁ Μαρμαρικής, Σεκούνδος ὁ Πτολεμαϊδος, Μηνόταν At pauci admodum Arii laudarunt opinionem. Paulo post tamen et ipsi fidem eam approbarunt (excepto Secundo et Theona) qui etiam ὁμοουσίου, consubstantialis, vocem reprehenderunt, Erant autem hi: Eusebius Nicomedia, Theognis Nicaea, Maris Chalcedonis, Theonas Marmarica, Secundus Ptolemaidis, Menophantus Ephesi, Patrophilus p τας ὁ Εφέσου, ὁ Σκυθοπολίτης Πατρόφιλος, ὁ Νε Scythopolis, Narcissus Neroniadis (quæ secundæ Ciliciæ civitas est, nunc Irenopolis vocata), episcopi. Dicebant namque ὁμοούσιον esse quod ex aliquo sit per partitionem, aut per germinationem, aut per fluxum. Ac per fluxum quidem, ut paterni liberi; per germinationem, ut ex radicibus surchlus; per partitionem autem, ut ex massa aurea ramenta duo vel tria. At quia juxta nullam talium modorum rationem ex Patre Filius esset, propterea editam fide professionem rejicere instituerunt. Εt cum ὁμοουσίου vocem prorsus non receperunt, tam subscribere decreto ei, quo dignitas presbyter Ario est abrogata, noluerunt. Quæ res synodo causam præbuit ut Arium atque una omnes qui ρωνιάνος Νάρκισσος (Κιλικία δ' ἐν τῇ δευτέρα ή Νερωνιάς ἐστιν, ἢ νῦν Εἰρηνούπολις ονομάζεται). Ελεγον γὰρ ἐμοούσιον εἶναι, ὃ ἔκ τινός ἐστι κατά μερισμόν, ἢ κατὰ προβολὴν, ἢ κατὰ ῥεῦσιν· καὶ κατὰ μὲν ῥεῦσιν, ὡς οἱ πατρικοὶ παῖδες· κατά προβολὴν δὲ, ὡς ἐκ ῥιζῶν βλάστημα· κατα μερι σμὸν δὲ, ὡς βώλου χρυσίδες δύο ή τρείς. "Ων κατ' οὐδένα τρόπον εἶναι ἐκ Πατρὸς τὸν Υἱόν· καὶ διὰ τοῦτο μὴ συντίθεσθαι τῇ ὑπαγορευθείσῃ πίστει ἐνίσταντο. Τὸ παράπαν δὲ μὴ δεξάμενοι τὴν τοῦ ὁμοουσίου λέξιν, τῇ ᾿Αρείου καθαιρέτει υπογράψαι οὐκ ἤθελον. Διόπερ ἡ μὲν σύνοδος Αρειον καὶ τοὺς ομόφρονας ἐκείνῳ ὑπέλαβεν ἀναθέματι ἐκκηρύξασα, καὶ μὴ ἐπιβαίνειν Αλεξανδρείας ἐθέσπιζε τούτων

ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VIJI. μηδένα. Οὐ μὴν δὲ ἀλλὰ καὶ τὰς λέξεις αὐτοῦ τῆς ejus adhaererent sententia, excommunicatos anaαἱρέσεως ἀνεθεμάτισε· καὶ τὸ βιβλίον δὲ ὁ κατὰ τῆς εὐσεβείας συντάξας ἐπέγραψε Θάλειαν οὗ ὁ χαρακτήρ, ὡς ἐκ γραφῆς ἐπυθόμην, ἀφελής τις ἦν καὶ διαλελυμένος, ἐοικὼς τοῖς Σωτάδου τοῦ ποιητοῦ ᾆσμασι· καὶ εἴ τι δὲ αὐτοῦ καὶ τῶν ὁμοφρόνων αὐτ τοῦ εὑρίσκοιτο σύγγραμμα, δαπάνην πυρὶ καταλεί πεσθαι, ὡς μήτι αὐτῶν ὑπόμνημα τῆς αἱρέσεως τῷ ἑξῆς βίῳ ἐμφέρεσθαι· θάνατον δ' εἶναι ζημίαν ένομοθέτει, εἴ τις φωραθείη τι κατακρύπτων ἐκείνων, καὶ μὴ θάττον εμπίπρησι. Πολλὰς δ᾽ ἐπιστολὰς ὁ βασιλεὺς κατὰ πόλεις ἔπεμπε κατά τε Αρείου καὶ τῶν τὰ ἴσα φρονούντων ἐκείνῳ. Εὐσέβιον δὲ καὶ Θέογνιν τῶν ἰδίων ἐφυγάδευε πόλεων. Τῇ δὲ Νικομηδείᾳ Εχεσθαι τῆς ὀρθῆς πίστεως παρηγγύα, ἣν οἱ τριακόσιοι παρέδοσαν· καὶ ἐπισκόπους προχει ρίζειν ἑτέρους, ὀρθὰ φρονεῖν ᾑρημένους· βυθεῖς δὲ λήθης Ευσεβίου παραδοῦναι τὴν μνήμην. "Οἷς δ' ἐπιχειρεῖν γένοιτο τὰ ἐκείνων ἢ φρονεῖν ἢ ἐπαινεῖν, κολάζειν σφόδρα ἠπείλει. Οἷς δὴ γράμμασι καὶ ἄλλως ἀπηχθημένον εἶναι ἐδήλου Ευσέβιον, ὡς πρότερον Λικινίῳ συμφρονοῦντα. Κατὰ δὴ ταῦτα τὰ γράμματα οὐ μόνον ἠλάθησαν, ἀλλὰ καὶ ἑτέρους ἔσχον ἐπὶ τῶν οἰκείων θρόνων. Ἀντὶ γὰρ Ευσεβίου Αμφίων τὴν Νικομήδους ελάμβανε, Χρηστὸς δὲ τὴν Νικαίας· καὶ ἄμφω δὲ τῶν εὐσεβούντων μά λιστα ήταν. Εἰδέναι δὲ χρὴ ὡς Εὐσέβιος καὶ Θέογνις καὶ οἱ περὶ αὐτοὺς πρότερον μὲν τῇ συνόδῳ πίστεως διδασκαλίαν ἰδίαν ὑπαγορεύσαντες ἔδοσαν, ἦν, ὡς κίβδηλον καὶ ἀσεβείας μεστην, διέρρηξαν πολλοῦ δ᾽ ἐντεῦθεν ταράχου ἀναχυθέντος, καὶ πάντ των τῷ προδήλῳ τῆς ἀσεβείας κατ᾿ αὐτῶν κινουμένων, τὰ μὲν πρῶτα "Αρειον καὶ αὐτὸν ἀναθέ ματι καθυπέβαλον, πλήν Σεκούνδου καὶ θεωνα υπογράψει μέντοι τῇ αὐτοῦ καθαιρέσει οὐκ ἠβουλήθησαν, καίπερ τῇ τῆς πίστεως εκθέσει καθυπογράψαντες, κἂν ὑπούλως καὶ οὐκ εἰλι κρινῶς μετὰ τὴν ἐξορίαν ἐπανελθόντες, ὡς προϊόν τες δηλώσομεν. Μαρτυρήσει δὲ καὶ αὐτὰ τὰ παρ' αὐτῶν γεγενημένα τοῖς τῆς εὐσεβείας προβό λοις, καὶ ὅσα περὶ τούτων κατέλιπον· ἃ δὴ καὶ ἐχθήσομαι. Ο γε μὴν Ευσέβιος ἕτερος, ὁ Παμφίλου τὴν προσωνυμίαν κεκληρωμένος, τῇ συνόδῳ πα ρών, ἀμφιβάλλων ἦν καὶ διασκεπτόμενος, εἴ γε δέον τῷ ἐκτεθέντι ὄρῳ στοιχεῖν· καὶ μικρὸν ἐπισχών, συνήνεσέ τε, καὶ τῇ χειρὶ ἐπεσφράγιζε· καὶ τῇ σφετέρᾳ ἐκκλησίᾳ αἰτιωμένῃ τὸν ὅρον ἔπεμπεν, ἐν ᾧ καὶ τὴν τοῦ ὁμοουσίου λέξιν διασαφεῖ· ἵνα μή τινι δι᾽ ὑπονοίας γένηται, ἅτε δὴ ἐμβραδύνας, ὡς ἀτημελήτως καὶ ὡς ἔτυχε τὰ τοῦ ὅρου ὑπέγραφε. themati subjiceret, ac ne quis eorum Alexandriam ingredi auderet, sanciret. Voces etiam hæresis ejus anathenalizavit, et librum quem ille contra pietatem compositum Thaliam inscripserat, quasi floridum et viridantem, cujus stylus et elocutio, sicuti ex scripto ipso cognovi, simplex et dissoluta, Sotadisque poeta cantilenis persimilis fuit; ac præterea, si quod aliud ejus aut sectatorum ejus inveniretur scriptum, ut id igni mandaretur edixit. Quin capite quoque Constantinus sanxit, si quis quidquam eorum pressum occultasse, nec statim exussisse compertus esset. Multas insuper epistolas per urbes passim contra Arium et qui sectæ ejus erant, misit. Eusebium et Theognidem sedibus suis exegit, et Nicomedienses ad complectendam a trecentis proditam rectam fidem, aliosque episcopos qui recte sentirent legendos, Eusebiumque oblivioni mandandum, est hortatus. 570 Qui vero cum Ario sensuri aut opinionem ejus laudaturi essent, in eos se graviter animadversurum esse, est minitatus. Quibus litteris etiam significavit, aliam ob causam invisum sibi Eusebium esse, ut qui antea Licinii partes secutus fuerit. Itaque non solum illi sunt proscripti, sed alii quoque in eorum locum lecti. Pro Eusebio enim Nicomediæ Amplion, pro Theognide autem Nica Chrestus, episcopi facti, ambo sincerioris pietatis quam maxime studiosi. Illud scire oportet, Eusebium et Theognidem, quique præterea factionis ejus erant alios, fidei suæ doctrinam in scriptum relatam seorsim synodo obtulisse, eamque ut adulterinam et impietatis plenam discerptam esse. Quam ob causam, quod ingens turba excitata, atque omnes propter manifestam impietatem adversus eɔs commoti essent, ipsi quoque, præter Secundum et Theonau, Arium quidem anathemati subjicere, exauctorationique illius subscribere nolentes, li!ei professioni subscripserunt: quod tamen simulanter et insincere fecerunt, ab exsilio reversi, sicut postea ostendemus. Testificabuntur id quoque res eorum adversus pietatis defensores actæ, et quæ ipsi de rebus his reliquerunt scripta, quæ itidem recensebo. Eusebius sane alter, cui Pamphili cognomen inditum, adfuit et ipse concilio, dubius. que etiam atque etiam secum consideravit an promulgatæ fidei professioni assentiri deberet: atque aliquantulum assensione retenta, eam tan. dem approbavit et subscriptione sua contirmavit: Ecclesiæ quoque suæ quærenti professionem et definitionem eam misit, in qua vocem quoque του ὁμοουσίου declarat, ne cui suspectus fieret tanquam tardius aut neglectim, nulla adhibita cura, illi subscripsisset. Eusebius Nicomediensis ad Constantinum imperatorem, manu vestem suam quam gestabat demonstrans, dicere est ausus: Etianisi hæc ine inspiciente rupia dividatur, non tamen ejusdein substantiæ esse dixerim utrumque: Εἰ τοῦτο τὸ ἱμάτιον ἐμοῦ θεωμένου διαιρεθείη, οὔποτ' ἂν φαίην PATROL. GR. CXLVI τῆς αὐτῆς οὐσία; ἑκάτερον.» Qua blasphemia permotus Constantinus, eo proclivius in proscriptionem ejus consensit.» (Sozom. lib. 11, cap. 21). Καθαιρέτε:, abrogationi, abdicationi, degradationi.

571 CAPUT XIX. Que de Paschate et hæresiarcha Melitio synodus decreverit, et de sacris divinisque canonibus. Item quid Paphnutius confessor suaserit. Fidei dogmate rite atque ordine confirmato, rursum convenere ac de sacris Pasche feriis disceptarunt. Placuitque omnibus ut eodem tempore ab omnibus festus is dies celebraretur. Tertio porro congressu, de eo quem antea diximus, MeHitio hæresiarcha, ejusque sectatoribus atque rebus per eum in Ægypto novatis, inquisitum atque decretum, ut omnes illi Lyci essent, nudum episcopatus nomen retinentes, et ne cui eorum postea imponendæ manus potestas esset. Quos autem antea manuum impositione dignati essent, ut illi in ministerio suo, quod sortiti fuerant, permanerent quidem, et absque metu omni communicarent, dignitate autem et honore ab aliis cujuscunque Ecclesiæ ministris secundas ferrent: atque ut in defunctorum locum deinceps recens apud eos cooptati subrogarentur, si quidem suffragio digni viderentur, episcopo Alexandrino legente, ipsi vero legendi arbitrio suo potestatem non haberent. Ac recte sane et commode hoc sic synodus constituit, ut Melitii sectatorumque ejus temeritas atque celeritas manuum imponendarum compesceretur. Tam præfracla namque audacia fuit Melitius, ut persecutionis temporibus cum fugeret atque latitaret, manus imponendæ potestatem, ad celeberrimum illum Petrum martyrem pertinentem, sibi raperet atque vindicaret. Quare illud evenit, ut tantopere schisma et factio ejus per Ægyptum invalesceret. Ilis ita peractis, moribus conformandis concilium leges postremo tulit viginti: canones nominare solent. De quibus cum consultaretur, reliquis quidem constituendum esse visum est ut quicunque sacrum aliquod sortiti essent ministe. rium, præter quam lectores, de cætero cum uxoribus suis non concumberent, quas ante initum sacrum magistratum duxissent. Solus autem Paphnutins, superiorum Thebarum episcopus, de quo cantea nobis facta est mentio, intercessionɛ sua rem eam impedivit: veneratione dignum esse matrimonium, neque castitate et pudicitia sua id carere dicens; legitimumque insuper jus ejus subjicieus, synodum rogavit ut legem eam non perferret gravem enim utrisque, sacerdotibus scilicet et conjugibus eoruni, atque etiam fortasse vitæ parum pudicæ causam fore. 572 Quapropter, inquit, pro eo atque antiquitus servari solitum est, deinceps quoque obtinere oportet, ut qui sacerdotalem susceperint dignitatem cælibes, postea quoque a conjugio abstineant; qui vero uxore ducta in ordinem sacrum cooptati sint, ut a conjugibus suis non separentur. live Paphinutio 22 reperiuntur apud Rufinum Ecclesiast. historic lib. x, cap. 6. Socrat. lib. I, cap. 11, list. Eccles. In sententiam Paphnutii istam Honorii et Οσα περὶ τοῦ Πάσχα καὶ τοῦ αἱρεσιάρχου Με λιτίου ἡ σύνοδος ἀπεφήνατο· καὶ περὶ τῶν ἱερῶν καὶ θείων κανόνων. Τί ὁ ὁμολογητής Ιαφνούτιος ἐβουλεύσατο. Καλῶς δὲ κυρωθέντος τοῦ δόγματος, αὖθις συνελθόντες, τὰ περὶ τῆς τοῦ Πάσχα ἑορτῆς διεσκέπτοντο. Καὶ ἐδόκει πᾶσι, κατὰ τὸν αὐτὸν ἐπιτελεῖν καιρὸν πάντας τὴν ἑορτήν. Τρίτῃ δὲ συνελεύσει καὶ τὰ κατὰ τὴν πρόσθεν ῥηθέντα Μελίτιον τὸν αἱρε σιάρχην καὶ τοὺς περὶ αὐτὸν ἐξητάζοντο, καὶ τὰ δι' αὐτὸν ἐν Αἰγύπτῳ συμβάντα καὶ νεωτερισθέντα. Καὶ δεῖν ἐδόκει πάντας ἐν τῇ Λυκῷ διατρίβειν, μόνον ἐπισκοπῆς γυμνὸν ὄνομα ἔχοντας· μὴ ἐξεῖναι δὲ αὐτοῖς εἰσέπειτα χεῖρας ἐπιτιθέναι τινί. Οὓς μένω τοι φθάσαντες χειροθεσίας ἠξίωσαν, μένιν ᾗ ἔλαχον λειτουργίᾳ, καὶ ἀδεῶς κοινωνεῖν· ταῖς γε μὴν τι μαῖς δευτέρους εἶναι τῶν ἐν ἑκάστῃ παροικία και ἐκκλησίᾳ κεκληρωμένων. Εἰ δέ τις φθάσει τελευτή σας, τῶν πρὸ αὐτῶν ταῖς τιμαῖς ἐπαναλαμβάνειν, εἰ ψήφῳ τέως ἄξιος φαίνοιτο, τοῦ τε ᾿Αλεξανδρείας ἐπισκόπου ἐπιχειροτονοῦντος· μὴ αὐτοὺς δὲ ἐπιλέγεσθαι οὓς ἂν ἐθέλωσι· καλὸν δὲ καὶ δίκαιον τοῦτο τῇ συνόδῳ ἐδέδοκτο, τὸ προπετὲς καὶ ἕτοιμον εἰς χειροθεσίας Μελιτίου καὶ τῶν περὶ αὐτὸν ἐπιστομιζούσῃ. Τοσοῦτος γὰρ ἦν αὐθαδείᾳ χρώμενος, ὡς καὶ τὰς διαφερούσας Πέτρῳ τῷ ἀοιδίμῳ μάρτυρι χειροθεσίας αφαρπάζειν καὶ ὑφ᾽ ἑαυτὸν ποιεῖν, ὁπηνίκα τὸν διωγμὸν φεύγων ἦν ἐκεῖνος, καὶ διὰ τοῦτο κρυπτόμενος. Οὗ χάριν καὶ ἐπιπολὺ τὸ κατ' αὐτὸν σχίσμα ἐν Αἰγύπτῳ ἐκράτησεν. Έπειτα ἡ σύνοδος καὶ τὸν βίον ἐπανορθοῦσα, τὸ τελευταῖον καὶ νόμους ἐκτίθησιν εἴκοσιν, οὓ; κανένας ειωθός ὀνομάζειν. Βουλευομένων δὲ περὶ τούτων, τοῖς μὲν ἄλλοις δεῖν ἐδόκει πάντας τοὺς ἱερᾶσθαι λαχόντας, δίχα μόνων ἀναγνωστών, μὴ του λοιποῦ ταῖς ἑαυτῶν γαμεταῖς συγκαθεύδειν, ἂς πρὶν τῆς ἀξίας τυχεῖν ἔσχον· Παφνούτιος δὲ ἐκ τῶν ἄνω Θηβῶν, οὗ μικρῷ πρόσθεν ἐμνήσθην, ἀναστὰς διεκώλυε, τίμιον εἶναι τὸν γάμον ἀποκαλῶν μὴ ἀμοιρεῖν δὲ σωφροσύνης καὶ τὸν ἔννομον ὑποτιθέμενος· καὶ τῆς συνόδου ἐδεῖτο τοῦτον τὸν νόμον ἀπαγορεύειν· ἐν χαλεπῷ γὰρ εἶναι καὶ ἀμφοτέροις, αὐτοῖς τε καὶ γαμεταῖς. Ίσως γὰρ αἴτιος ὁ νόμος οὗτος τοῦ μὴ σωφρονεῖν γένοιτο. "Οθεν ἔμοιγε δείν ἔλεγε κατὰ τὸ ἔκπαλαι κρατῆσαν ἔθος τοὺς μὲν ὑποδύντας ἱερωσύνην ἀγάμους μή του λοιποῦ αἰ. ρεῖσθαι γαμεῖν τούς γε μὴν μετὰ συζυγίαν τούτου ἠξιωμένους τῶν γαμετῶν μὴ χωρίζεσθαι. Τοιαῦτα Παφνουτίου εἰσηγουμένου, ἡ σύνοδος ἔστεργε· καὶ ταῦτ᾽ ἀπείρου γάμου παντάπασιν ὄντος. Καὶ περὶ μὲν τούτου, τῇ γνώμῃ τῶν ᾑρημένων ἑάσασα, οὐδὲν εἴρηκε· περὶ δὲ τῶν ἄλλων, ὡς αὐτῇ καλὸν εἶναι ἐδόκει, νόμους ἔθετο, καθ' οὓς προσήκει τὰ κατὰ Theodosii AA. lex est scripta, 1. Eum qui. C. De epist, et cler., quæ hodie quoque in Orientalibus Ecclesiis servatur.

ECCLESIASTICAR HISTORIAE LIB. VIII. τὴν Ἐκκλησίαν φέρεσθαι. Καὶ πρόκεινται γε πᾶσι· qui uxorem nunquam duxisset, suadente, synodus καὶ εἴ τῳ φίλον ἐντυγχάνειν, ῥᾴδιόν ἐστιν. comprobavit; atque de hac re, quam arbitrio cujuslibet reliquit, nihil sanxit. De aliis autem, ut ei est visum, rite atque ordine leges tulit, ad quarum præscriptum convenit res ecclesiasticas geri. Quæ sane leges propositæ omnibus sunt, et a quovis, și velit, facile legi possunt. *Οτι καὶ ᾿Ακέσιον τὸν τῶν Ναυατιανῶν ἐπίσκοπου ὁ βασιλεὺς εἰς τὴν σύνοδον μετεστείλατο. Ο δὲ θεοφιλής βασιλεὺς, τῆς κοινῆς προμηθού μενος ὁμονοίας, καὶ ᾿Ακέσιον τὸν τῶν Ναυατιανῶν Επίσκοπον εἰς τὴν σύνοδον μετεστέλλετο, καὶ τὸν τῆς συνόδου δρον περί τε τοῦ δόγματος καὶ τῆς ἑορτῆς ὑπεδείκνυ. Πρώτα τε εἰ καὶ αὐτῷ τὰ 86ξαντα καὶ τοῖς ἐπισκόποις βεβαιωθέντα καλά γι εἶναι δοκεῖ· τὸν δ' ἐπαινέσαντα, μηδέν τι καινόν β βρίσασθαι φάναι. Καὶ αὐτὸν γὰρ οὕτω ἄνωθεν είληφέναι τὸ δόγμα, καὶ οὕτω δὴ ἑορτάζειν. Ὁ δὲ βασιλεὺς, Τί οὖν οὕτω δοξάζων, πῶς τοῦ σὺν ἡμῖν κοινωνεῖν ποῤῥωτέρω γίνῃ; Καὶ ὅς τὴν κατὰ Ναυατον καὶ Κορνήλιον τὸν Ρώμης διαφορὰν ὑπε μίμνησκε κατὰ Δέκιον· ὅτιπερ τοὺς μετὰ τὸ βά πτισμα ἁμαρτόντας τὴν πρὸς θάνατον ἁμαρτίαν, καὶ ἐπιθύσαντας, θείων μυστηρίων ἀπηξίου τῆς κοινωνίας. Θεοῦ γὰρ εἶναι τῆς ἐξουσίας ἔλεγε μόνου, καὶ οὐχ ἱερέων, πρυτανεύειν τούτοις τὴν ἄφεσιν. Ο δὲ βασιλεὺς ὡς τάχος ὑπέφερε· θες, ὦ Ακέσιε, κλίμακα, καὶ μόνος εἰς οὐρανοὺς ἀνάβηθι. Ταῦτα δ' εἰπεῖν τὸν κρατοῦντα, μὴ τὸν ᾿Ακέσιον ἐπαινοῦντα, ἀλλ' ὅτιπερ ἀναμάρτητον ἑαυτὸν τάχα ἐνόμιζε. Καὶ τὰ μὲν κατὰ τὴν σύνοδον οὕτω προέ6η, ὡς ἐν συντόμῳ εἰπεῖν· ἐγὼ δ᾽ οὐκ ὀκνήσω τάσφαλὲς πρυτανεύων τοῖς γεγραμμένοις, μὴ καὶ ἃ περὶ τοῦ δόλου τῶν ᾿Αρειομανιτῶν Εὐστάθιος καὶ ᾿Αθανάσιος τῆς εὐσεβείας οἱ πρόβολοι γεγράφασι διελθεῖν· ὅσα τε αὐτὸς ὁ Παμφίλου Ευσέβιος περί τῶν δοξάντων τῇ συνόδῳ τῇ ἰδίᾳ γέγραφεν ἐκκλησίᾳ· ἔτι δὲ τὰ ὁρισθέντα πᾶσι Πατράσι κοινῶς· πρὸς δὲ καὶ ὅσα ὁ θεοφιλής Κωνσταντίνος τοῖς ἀπανταχοῦ μὴ παροῦσι τῶν ἐπισκόπων περί τε τοῦ δόγματος καὶ τοῦ Πάσχα, καὶ ᾿Αρείου, καὶ τῶν περὶ Αρειον, ἔτι δὲ καὶ περὶ τοῦ Νικομηδείας γέγραφεν Ευσεβίου. Γένοιτο γὰρ ἂν ἐκ τούτων μᾶλλον δῆλα τὰ τῇ συνόδῳ πραχθέντα. Καὶ πρότερόν γε τὰ Εὐσταθίου τοῦ τῆς Ἀντιοχείας ἐκθήσομαι· ἐν οἷς τήν τε τῶν Ἀρειανῶν βλασφημίαν ἐλέγχει, καὶ τὰ πραχθέντα ἀναδιδάσκει· καὶ τὴν ῥῆσιν ἑρμη νεύει, την, Κύριος έκτισε με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ. - Γράφει δὲ οὕτω· Οία Εὐστάθιος ὁ Ἀντιοχείας καὶ ᾿Αθανάσιος ὁ Αλεξανδρείας, οἱ τῆς εὐσεβείας πρόβολοι, περὶ τῶν ἐν τῇ συνόδῳ πραχθέντων ἱστόρησαν. • Βαδιῶ δ' ἐντεῦθεν ἐπὶ τὰ πεπραγμένα. Τί οὖν; Ἐπειδὴ διὰ ταῦτα σύνοδος εἰς τὴν Νίκαιαν ἀφικνεῖται μεγίστη, μήτι γε καὶ ἑβδομήκοντα τὸν ἀριθμὸν ὁμόσε συναχθέντων. Τὸ γὰρ σαφὲς διὰ τοὺς τῆς πολυανδρίας όχλους οὐχ οἷός τέ είμι γράφειν, CAPUT XX. Quod etiam Acesium Novatianorum episcopum impe - rator in synodum acciverit. Cæterum imperator Dei amantissimus, de communi concordia sollicite cogitans, Acesium quoque Novatianorum episcopum ad concilium evocavit, eique et de fidei dogmate et de die festo decretum synodi ostendit, interrogavitque adeo cum an ea recte sic ab episcopis essent constituta. Qui cum ea laudasset, neque novi quidquam definitum esse dixisset, se enim et idem dogma fidei a majoribus accepisse, et nunquam aliter Pascha festu celebrasse, imperator, Qui igitur, inquit, cum in eadem sis nebiscum sententia, a communione nostra tantopere abhorres? Ibi ille dissidii quod inter Novatum et Corneliuin Romanæ urbis episcopum sub Decio imperatore fuit, meminit; Novatum videlicet, eos qui post baptismum peccatum ad mortem patrassent, ac diis sacrificassent, a communione divinorum mysteriorum rejecisse, solius Dei, et non sacerdotum potestatem eam esse dictitans, talibus hominibus remissionem delicti concedere. Ad quem ex tempore imperator: Scalas. inquit, admove, Acesi, et solus in coelos ascendc. Quo dicto, non Acesium ille laudavit, sed potius quod immunem a peccatis se forte existimavit esse, perstrinxit. Ac res quidem concilii, sicu:i brevissime exposuimus, sunt geste. Mihi vero grave aut molestum non fuerit, ad fidem dictorum certius confirmandam, 573 quæ de dolo furentium Arianorum Eustathius et Athanasius veræ pictatis propugnacula scripserunt, allegare, que item Eusebius Pamphili de synodi constitutionibus suæ significavit Ecclesiæ, præterea quæ a Patribus universis sunt communiter decreta, denique quæ Deo charus Constantinus ad quoscunque absentes episcopos de fidei dogmate, de Paschate, de Ario ejusque sectatoribus, et de ipso Eusebio Nicomediensi scripsit. Ex iis enim maxime synodi acta cognoscentur. Et primum Eustathii Antiocheni episcopi verba exponam, quibus Arianorum blasphemiam redarguit, et rem gestam docet: atque insuper dictum illud, Dominus creavit me ab initio viarum suarum, interpretatur. Qui sic scribit. CAPUT XXI. Qualia Eustathius Antiochenus, et Athanasius Alexandrinus, episcopi, vera pietatis propugnatores, de synodi actis historia monumenta prodiderint. • Ad rem ipsam, ut gesta est, progredior. Quid igitur est? Postquam eas ob causas Nicææ synodus coacta est maxima (convenerunt enim eo ducenti et septuaginta fere præterea episcopi; certum enim numerum, propter tantam multitudinis tur-

lam, referre nequeo, neque id adeo magno studio έπειδὴ μὴ πάντη τοῦτο περισπουδάστως ἀνίχνευον. sum scrutatus), ubi de fidei ratione est quæsitum, perinde atque manifestum argumentum atque indicium blasphemiæ, Eusebii scriptum est productum, quod in præsentia omnium lectum, cum varium auditoribus motum. propter perversam depravationem, tum auctori ipsi probrum attulit maximum. Posteaquam autem conatus fraudulentus Eusebii ananifesto est deprehensus, et scriptum iniquissim mum in conspectu omnium discerptum, ex composito nonnulli pacifcationis nomen pre se feren• tes, effecerunt, ut qui optime sententias dicere soliti fuerant, silerent. Ariani vero, metuentes ne tam frequentis concilii decreto damnati relegarentur, priores ipsi sententia sua abrogatum dogma anathemate jugularunt; et consentientibus an- · notationibus professioni fidei manibus ipsi suis subscripserunt, et episcopatibus per ambitionem et circumcursationem maximam manus plerorumque prensantes, qui penitentiam potius agere debuissent, retentis; postea, nunc quidem clandestine, 574 nunc autem propalam damnatas docuere opiniones et variis ea in re usi sunt argumentis et insidiis. Et cum pangere vellent zizaniorum plantas, ab hominibus peritis sibi metuentes, cos, a quibus deprehendi poterant, devitarunt, et alios veræ pictatis præcones atque professores fraudulenter expugnarunt. Non credimus autem, Ως δὲ ἐζητεῖτο τῆς πίστεως ὁ τρόπος, εναργής μὲν ἔλεγχος τὸ γράμμα τῆς Εὐσεβίου προβάλλετο βλασφημίας· ἐπὶ πάντων δὲ ἀναγνωσθέν, αὐτίκα συμφορὰν μὲν ἀστάθμητον τῆς ἐκτροπῆς ἕνεκα τοῖς αὐτηκόοις προξενε?· αἰσχύνην δ' ἀνήκεστον τῷ γράψαντι παρείχεν. Ἐπειδὴ δὲ τὸ ἐργαστήριον τῶν ἀμφὶ τὸν Εὐσέβιον σαφῶς ἐάλω, τοῦ 81ρανόμου γράμματος διαῤῥαγέντος ὑπ' ὄψει πάνω των ὁμοῦ, τινὲς ἐκ συσκευῆς τοὔνομα προβαίλόμενοι τῆς εἰρήνης, κατεσίγησαν μὲν ἅπαντας τοὺς ἄριστα λέγειν ειωθότας· οἱ δὲ 'Αρειομανίται δείσαντες μήποτε ἄρα τοσαύτης συνόδου ἐν τούτῳ συγκεκροτημένης εξοστρακισθείεν, αναθεματίζουσι μὲν προπηδήσαντες τὸ ἀπηγορευμένον δόγμα· συμ-ο φώνοις δὲ γράμμασιν αυτοχειρίᾳ ὑπέγραψαν. Τῶν δὲ προεδριῶν διὰ πλείστης ὅσης περιδρομῆς κρατή σαντες, δέον αὐτοὺς ὑπόπτωσιν λαμβάνειν, ποτὲ μὲν λεληθότως, ποτὲ δὲ προφανῶς τὰς ἀποψηφισθείσα, πρεσβεύουσι δόξας, διαφόροις ἐπιβουλεύοντες τοῖς ελέγχοις. Βουλόμενοι δὲ παγιῶσαι τὰ ζιζανιώδη φυτουργήματα, δεδοικότες τοὺς ἐπιγνώμονας, ἐκκλί νουσι τοὺς ἐφόρους· καὶ ταύτῃ τοὺς τῆς Εὐσεβείας κήρυκας ἐκπολεμοῦσιν. Οὐχ οὕτως δὲ πιστεύομεν, ὡς ἀνθρώπους ἀθέους δύνασθαι κρατῆσαι πώποτε τοῦ θείου. Καν γὰρ πάλιν ἰσχύσωσι, καὶ πάλιν ήττηθήσονται, κατὰ τὸν σεμνόφωνον προφήτην Ἡσαΐαν.» impios atque sine Deo homines divino numine unquam fore superiores. Etiamsi enim rursus invalescant, rursum tamen vincentur, juxta grandiloquum et gravem prophetam Isaiam, etc. › Dæc magnus ille Eustathius. Qui vero eo vel - virtute vel pietatis æmulatione inferior non est, celebratissimus Athanasius, ad Afros scribens, hæc - infert: ● Episcopi qui convenerant, cum abolcre ab -Arianis excogitatas impietatis voces illas (ex non exsistentibus creaturam esse et facturam Filium, et, Erat aliquando tempus cum non erat, et quod mutabilis sit naturæ), atque eas quæ ex professo in Scripturis sunt promulgare vellent, quod scilicet ex Deo Filius natura unigenitus est Verbum, virtus, sapientia sola Patris, Deus verus, ut Joannes dixit; et ut Paulus scripsit, resplendescentia gloriæ, et expressa imago subsistentiæ Patris ', Eusebiani a propria insanæ opinionis persuasione transversim acti, inter se sunt collocuti: Pactum feriamus, liam et nos ex Deo sumus. Unus enim est Deus, ex quo omnia; el vetera præterierunt, ecce nova facta sunt omnia ',.ex Deo aulem omnia. In mentem quoque eis venit, quod in Pastore scriptum est; Primum omnium crede, unum esse Deum, qui omnia creaverit et perfecerit, atque e nihilo in substanţiam deduxerit. At episcopi, ubi versutiam illorum atque impietatis malignam fraudem animadverterunt, dilucidandum esse, quod ex Deo dicitur, rati, ex substantia Dei esse Filium scri- ! Hebr. 1, 3. '·II Cor. v, 17. Ουσία, substantia sive essentia dicitur: et hoc illo significantius est verbum. Ego vero in vertendo pro essentiæ substantiæ verbo uti malui, Ὁ μὲν οὖν πολὺς Εὐστάθιος ταῦτα· ὁ δὲ τὴν ἀρετὴν οὐχ ἧττον, ἢ καὶ τὸν ὑπὲρ εὐσεβείας ζῆλον πολυύμνητος Αθανάσιος, Αφροις ἐπιστέλλων, καὶ ταῦτα διέξεισι· «Τῶν γὰρ συνελθόντων επισκόπων βουλομένων τὰς μὲν παρὰ τῶν Ἀρειανῶν ἐφευ ρεθείσας τῆς ἀσεβείας λέξεις ἀνελεῖν, τὸν Ἑξ οὐκ ἔντων, καὶ τὸ λέγειν κτίσμα καὶ ποίημα τὸν Υἱόν· και τὸ, Ην ποτέ ότε οὐκ ἦν· καὶ ὅτι τρεπτῆς ἐστι φύσεως· τὰς δὲ τῶν Γραφῶν ὁμολογουμένας γράψαι· ὅτι τε ἐκ τοῦ Θεοῦ ὁ Υἱὸς φύσει μονογενής ἐστι Λόγος, δύναμις, σοφία μόνη τοῦ Πατρὸς, Θεὸς ἀλη θενός, ὡς εἶπεν ὁ Ἰωάννης, καὶ ὡς ἔγραψεν ὁ Παῦ λοί, απαύγασμα τῆς δόξης καὶ χαρακτήρ τῆς τοῦ Πατρὸς ὑποστάσεως· οἱ περὶ Εὐσέβιον ὑπὸ τῆς ἰδίας κακοδοξίας ἑλκόμενοι, διελάλουν ἀλλήλοις· Συνθώ μεθα· καὶ γὰρ καὶ ἡμεῖς ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐσμεν· εἷς γὰρ Θεὸς, ἐξ οὗ τὰ πάντα· καὶ τὰ ἀρχαῖα παρῆ θεν ἰδοὺ γέγονε τὰ πάντα καινά· τὰ δὲ πάντα ἐν τοῦ Θεοῦ. Ἐλογίζοντο γὰρ καὶ τὸ ἐν τῷ Ποιμένι γραφέν· Πρῶτον πάντων πίστευσον, ὅτι εἷς ἐστιν ὁ Θεὸς, ὁ τὰ πάντα κτίσας καὶ καταρτίσας, καὶ ποιήσας ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι. Ἀλλ' οἱ ἐπίσκο. ποι θεωρήσαντες τὴν κακουργίαν ἐκείνων καὶ τὴν τῆς ἀσεβείας κακοτεχνίαν, λευκότερον ειρήκασι τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ, καὶ ἔγραψαν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ propter consubstantialis verbum, Ecclesiæ etiamnusa usitatissimum.

ECCLESIASTICE HISTORIA LIB. VIII. εἶναι τὸν Υἱόν· ῖνα τὰ μὲν κτίσματα διὰ τὸ μὴ ἀφ' pserunt: ut creaturæ quidem, quod a seipsis absque ἑαυτῶν χωρὶς αἰτίου εἶναι, ἀλλ' ἀρχὴν ἔχειν τοῦ γίνεσθαι, λέγηται ἐκ τοῦ Θεοῦ, ὁ δὲ Υἱὸς μόνος, ἀΐδιος, ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας. Τοῦτο γὰρ ἴδιον μονογενοῦς καὶ ἀληθινοῦ Λόγου Πατρός. Καὶ περὶ μὲν τοῦ γεγράφθαι ἐκ τῆς οὐσίας πρόφασις ἦν αὕτη· πάλιν δὲ τῶν ἐπισκόπων ερωτώντων τοὺς δοκοῦντας ὀλίγους, εἰ λέγοιεν τὸν Υἱὸν οὐ κτίσμα, ἀλλὰ δύναμιν, σοφίαν τε μόνην τοῦ Πατρός· καὶ εἰκόνα ἀΐδιον ἀπαράλλακτον κατὰ πάντα τοῦ Πατρὸς, καὶ Θεὸν ἀληθινὸν, κατελήφθησαν οι περὶ Εὐσέβιον διανεύοντες ἀλλήλοις, ὅτι καὶ ταῦτα φθάνει καὶ εἰς ἡμᾶς· καὶ γὰρ καὶ ἡμεῖς εἰκὼν καὶ δόξα τοῦ Θεοῦ λεγόμεθα· καὶ περὶ ἡμῶν εἴρηται, Αεὶ γὰρ ἡμεῖς οἱ ζῶντες, και, Δυνάμεις πολλα! εἰσι· καὶ, Ἐξῆλθε πᾶσα ἡ δύναμις τοῦ Θεοῦ ἐκ τῆς Αἰγύπτου. Ἡ δὲ κάμπη καὶ ἡ ἀκρὶς λέγεται δύναμις μεγάλη· και, Κύριος τῶν δυνάμεων ἀντιλήπτωρ ἡμῶν ὁ Θεὸς Ἰακώβ. ᾿Αλλὰ καὶ τὸ ἰδίους ἡμᾶς εἶναι τοῦ Θεοῦ ἔχομεν οὐχ ἁπλῶς· ἀλλ' ὅτι καὶ ἀδελφοὺς ἡμᾶς ἐκάλεσεν. Εἰ δὲ καὶ Θεὸν ἀληθι νὸν λέγουσι τὸν Υἱόν, οὐ λυπεῖ ἡμᾶς· γενόμενος γὰρ ἀληθινός ἐστιν. Αὕτη ἡ τῶν ᾿Αρειανῶν ἐφθαρμένη διάνοια. Αλλὰ καὶ ἐνταῦθα οἱ ἐπίσκοποι θεωρή σαντες ἐκεῖνο τὸ δόλιον, συνήγαγον ἐκ τῶν Γραφῶν τὸ ἀπαύγασμα, τήν τε πηγὴν, καὶ ποταμόν, καὶ χαρακτῆρα πρὸς τὴν ὑπόστασιν· καὶ τὸν Ἐν τῷ φωτί σου ὀψόμεθα φῶς· καὶ τὸ, Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἓν ἐσμεν· καὶ λευκότερον λοιπὸν καὶ συντίμως ἔγραψαν ὁμοούσιον τῷ Πατρί. Καὶ τοῦτος ἐγίνωσκεν Εὐσέβιος ὁ γενόμενος ἐπίσκοπος τῆς Καισαρείας, ὅτι ἄγραφοί εἰσιν αἱ λέξεις. Ελέγχεται δὲ παρ' αὐτῶν ματαίως· ἐξ ἀγράφων γὰρ κάτ κεῖνοι ἀσεβοῦντες ἦσαν. Αγραφα δὲ τὸν Ἐξ οὐκ ὄντων καὶ τὸ, Ην ποτὲ ὅτε οὐκ ἦν, αἰτιῶνται· διὰ τοῦτο ἐξ ἀγράφων μετ᾿ εὐσεβείας νοουμένων λέξεων κατεκρίθησαν. Αὐτοὶ μὲν γὰρ ὡς ἐκ κοπείας εὑρόντες ἐλάλησαν ἀληθῶς ἀπὸ γῆς· οἱ δὲ ἐπίσκοποι οὐχ ἑαυτοῖς εὑρόντες τὰς λέξεις, ἀλλ' ἐκ τῶν Πατέρων ἔχοντε; τὴν μαρτυρίαν, οὕτως ἔγρα ψαν. Επίσκοποι γὰρ ἀρχαῖοι πρὸ ἐτῶν ἐγγύς που ἑκατόν τριάκοντα τῆς τε μεγάλης Ρώμης καὶ τῆς ἡμετέρας πόλεως ᾐτιάσαντο τοὺς ποίημα λέγοντας τὸν Υἱὸν, καὶ μὴ ὁμοούσιον τῷ Πατρί. Καὶ τοῦτο ἐγίνωσκεν Εὐσέβιος ὁ γενόμενος ἐπίσκοπος τῆς Καισαρείας πρότερον μὲν οὖν συντρέχων τῇ 'Αρεια νῇ αἱρέσει· ὕστερον δὲ ὑπογράψας ἐν αὐτῇ τῇ Νι καία συνέδῳ, ἔγραψε τοῖς ἰδίοις διαβεβαιούμενος, ὅτι καὶ τῶν παλαιῶν τινας λογίους καὶ ἐπιφανεῖς ἐπισκόπους συγγραφέας γνωμεν ἐπὶ τῆς τοῦ Πατ τρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ θεότητος τῷ τοῦ ὁ οουσίου χρησαμένους ονόματι. Οὗτοι μὲν οὖν κατακρύψαντες τὴν νόσον, ἔδεισαν γὰρ τῶν ἐπισκόπων τὸ πλῆθος, • Psal. xxxv, Eusebii mentio hic non fit apud Theodoretum, cap. 8, lib. 1, Historiæ suæ ecclesiasticæ. Stulte Ariani verba catholicorum, ex subantia Patris, et consubstantialis, quod in Scriptuauctore substantiam non capiant, sed principium creationis suæ ex Deo habeant', sic ex Deo esse perhibeantur: Filius autem solus æternus, ex substantia Patris esse dicatur. Hoc etenim peculiare et proprium unigeniti et veri Verbi Patris. Ac scriptionis quidem ejus quæ est, ex substantia Patris, occasio ct causa hæc fuit. Episcopis porro rursus paucos, ut tum videbantur, illos interrogantibus, an Filium dicerent non creaturam, sed virtutem sapientiamque solam Patris, 575 atque imaginem. sempiternam, non variantem, et similem per omnia Patri et Deo vero, deprehensi sunt Eusebiani (sibi invicem innuere atque dicere, hæc in nos quoque cadere, quod et nos imago et gloria Dei dicamur. Ac de nobis illud dictum esse, Semper enim nos et qui vivimus; et, Virtutes multae sunt: et, Exivit omnis virtus Dei ex Ægypto; et, Erucam atque locustam dici virtutem magnam; et, Dominus virtutum nobiscum, susceptor noster Deus Jacob. Sed et peculiares nos Dei esse, non simpliciter dici, verum fratres etiam vocari. Quod si verum quoque· Deum Filium dicant, nihil nos id perturbat: cum enim factus sit, verus est. Haec sane est Ariano rum perversa sententia. Quapropter episcopi etiam, dolo eo perspecto, ex Scripturis collegerunt, resplendescentiam, fontem, luvium, expressan imaginem substantiæ: et, In lumine tuo videbimus lumen': et, Ego et Pater unum sumus, luculentiusque deinceps et compendiosius scripserunt, consubs stantialem Patri. Quæ verba Scripturæ non esse, Eusebius Cæsariensis episcopus novit sed ab eis stulte reprehenduntur. Præter Scripturam enim et ipsi impietatis auctores erant Minime namque Scripturæ verba sunt, Ex non exsistentibus; et, Fuit aliquando tempus, cum non esset. Itaque illi verbis non ex Scriptura quidem petitis, sed pie tamen inventis, convicti sunt et damnati. Ipsi siquidem veluti e stercore erutis vocibus, plane e terra locuti sunt. Episcopi autem non ipsi sibi verba confingentes, sed Patrum de eis testimonium habentes, ea in scripto suo usurparunt. Veteres enim episcopi ante annos prope contum et triginta, et in magna Roma, et in nostra urbe eos reprehenderunt, qui Filium creaturam, et non consubstantialem Patri esse dixerunt. Id quod cognitum est Eusebio Cæsarea episcopa, qui prius quidem Arianæ fuit sectator hæresis: postea vero ipsi Nicænæ subscribens synodo, ad suos litteras dedit, et com - probavit, et priscis quoque doctos quosdam et præclaros episcopos et scriptores in Patris et Filii divinitate nomine τοῦ ὁμοουσίου esse usos. Isti igitur, morbo suo suppresso, quod tantai episco - ris non inveniantur, reprehendunt, cum Arianarum. præstigiarum nec voces, nec sententiæ in eisdem. reperiantur.

ρίαν ἐπισπασάμενοι. Βοᾷ δὲ καὶ πρὸς αὐτοὺς ὁ τῶν ὅλων Θεός, Ο λαὸς οὗτος τοῖς χείλεσί με τιμᾷ τῇ δὲ καρδίᾳ πόρρω απέχει απ' ἐμοῦ. Θεωνᾶς δὲ καὶ Σεκούνδος τοῦτο δρᾶσαι μὴ βουληθέντες, παρά πάντων συμφώνως ἀπεκηρύχθησαν, ὡς τὴν ᾿Αρείου βλασφημίαν τῆς εὐαγγελικῆς προτεθεικότες διδασκαλίας.» Ταῦτα καὶ ᾿Αθανάσιος. porum multitudinem metuerent, in ca quæ decreta τοῖς ἐκτεθεῖσι συνέθεντο, την προφητικὴν κατηγοsunt, pedibus ierunt, propheticam in se reprehensionem pertrahentes. Nam 576 et ad eos hujus universi Deus exclamat: Populus iste labiis me honoral, corde autem longe abest a me', Theonas porro et Secundus, quod idem facere nollent, ab omnibus, suffragiis consentientibus, sunt excommunicati, ut qui Arii blasphemiam veritati evangelica anteferrent. næc Athanasius. CAPUT XXI. Epistola Eusebii Pamphili ad Ecclesiam suam, acla synodi exponens. – Επιστολή Εὐσεβίου τοῦ Παμφίλου πρὸς τὴν κατ' αὐτὴν ἐκκλησίαν, τὰ κατὰ τὴν σύνοδον διεξιούσα. Οἷα δὲ καὶ ὁ Παμφίλου Εὐσέβιος αὐτόθεν ἐκ Νικαίας πρός τινας ἔγραψεν 'Αρειανούς, προδοσίαν ὡς εἰκὸς ἐγκαλοῦντας, ἀκούειν χρεών. Έλεγχος δ' έναρ γὴς καὶ τῆς ἐκείνου λύττης ἐστίν. ᾿Αμεινον δὲ τὴν οἰκεῖον σκοπὸν ἡ ἐπιστολὴ δείξει. Ἔχει δὲ οὕτω· «Τὰ περὶ τῆς ἐκκλησιαστικῆς πίστεως πραγματευ θέντα κατὰ τὴν μεγάλην σύνοδον τὴν ἐν Νικαίᾳ συγκροτηθεῖσαν εἰκὸς μὲν ὑμᾶς καὶ ἄλλοθεν μεμαθηκέ ναι, τῆς φήμης προτρέχειν ειωθυίας τὸν περὶ τῶν πραττομένων ἀκριβῆ λόγον· ἀλλ᾽ ἵνα μὴ ἐκ τοιαύ τῆς ἀκοῆς τὸ τῆς ἀληθείας ἑτεροίως ὑμῖν ἀπαγγέλ ληται, ἀναγκαίως διεπεμψάμεθα ὑμῖν πρῶτον τὴν ὑφ' ἡμῶν προταθεῖσαν παρὰ τῆς πίστεως γραφήν. Έπειτα τὴν δευτέραν, ἣν ταῖς ἡμετέραις φωναῖς προσθήκας ἐπιβαλόντες, ἐκδεδώκασι. Τὸ μὲν οὖν παρ' ἡμῶν γράμμα, ἐπὶ παρουσίᾳ τοῦ θεοφιλοῦς ἡμῶν βασιλέως ἀναγνωσθὲν εὖ τε ἔχειν καὶ δοκίμως ἀποφανθέν, τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον· Η ὑφ' ἡμῶν ἐκτεθεῖσα πίστις, καθώς παρελάβομεν ὑπὸ τῶν πρὸ ἡμῶν ἐπισκόπων, καὶ ἐν τῇ πρώτη κατηχήσει, καὶ ὅτε τὸ λοῦτρον ἐλαμβάνομεν, καθὼς ἀπὸ τῶν θείων Γραφών μεμαθήκαμεν· καὶ ὡς ἐν αὐτῷ τῷ πρεσβυτερίῳ καὶ ἐν αὐτῇ ἐπισκοπῇ ἐπιστεύομέν τε καὶ ἐδ: δάσκομεν. Ἔστι δὲ αὕτη· Πιστεύομεν εἰς ἕνα Θεόν, Πατέρα παντοκράτορα, τὸν τῶν ἁπάντων ὁρατῶν τε καὶ ἀοράτων ποιητήν· καὶ εἰς ἕνα Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν τὸν τοῦ Θεοῦ Λόγου, Θεὸν ἐκ Θεοῦ, φῶς ἐκ φωτὸς, ζωὴν ἐκ ζωῆς, Υἱὸν μονογενῆ, πρωτότοκον πάσης κτίσεως, πρὸ πάντων τῶν αἰώνων ἐκ τοῦ Πα τρὸς γεγεννημένον, δι᾿ οὗ καὶ ἐγένετο τὰ πάντα - τὸν διὰ τὴν ἡμετέραν σωτηρίαν σαρκωθέντα, καὶ ἐν Sedenim quæ etiam Eusebius Pamphili ex ipsa Nicæ ad quosdam Arianos qui proditionem non injuria ei objecerant, scripserit, audire convenit Ea sane rabiem quoque eorum manifesto arguunt. Rectius autem consilium intentionemque ejus epistola ipsa indicabit, quæ sic habet: ‹ Quæ de ecclesiastica fidei professione in frequenti synodo Nicææ celebrata sint acta, aliunde etiam credibile est vos cognovisse: quod fama plerum. que certam accuratamque rerum gestarum commemorationem præcurrere solita sit. Cæterum ne rumoribus hujusmodi rei veritas aliter ad vos quam est acta, perferatur, necessario vobis misimus, primum a nobís propositam de fide scripturanı, deinde etiam alteram, quam ad voces uostras accessionibus quibusdam adjectis ediderunt. Scriptum sane nostrum in præsentia Deo dilecti imperatoris nostri recitatum, ac recte probeque conceptum esse judicatum, ad hunc se habet modum Professio fidei a nobis exposita, sicuti eam a decessoribus nostris episcopis, atque in prima rerum sacrarum institutione, et cum sacrum subiimus lavacrum, accepimus, et sicuti ex divinis didicimus Scripturis, atque simul et in presbyterio et in ipso episcopatu professi sumus et docuimus, ea est talis Credimus in unum Deum, Patrem omnipotentem, rerum omnium visibilium et invisibilium factorem. Et in unum Dominum Jesum Christum, Dei Verbum, Deum de Deo, lumen de lumine, 577 vitam de vita, Filium unigenitum, primogenitum ompis creaturæ, ante omnia sæcula ex Patre genitum, per quem et omnia facta sunt; Ὦ ἀνθρώποις πολιτευσάμενον, καὶ παθόντα καὶ ἀναqui propter nostram salutem incarnatus, et inter homines versatus, et passus est: et ressurrexit tertia die, et ascendit ad Patrem, venturus rursum in gloria ad judicandum vivos et mortuos. Credimus etiam in Spiritum sanctum: horum quemque esse et subsistere credentes, Patrem vere PaĮrem, et Filium vere Filium, et Spiritum sanctum vere Spiritum sanctum, quemadmodum et Dominus noster discipulos suos ad prædicandi munus mittens, inquit: Euntes, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomen Patris et Filii et Spiritus ↑ Isa. xxix, 43. {1} Theodoret. lib. ', cap. 11 et 12. στάντα τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ, καὶ ἀνελθόντα πρὸς τὸν Πατέρα, καὶ ἤξοντα πάλιν ἐν δόξῃ, κρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς. Πιστεύομεν καὶ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· τούτων ἕκαστον εἶναι καὶ ὑπάρχειν πιστεύοντες Πατέρα ἀληθινῶς Πατέρα, καὶ Υἱὸν ἀληθινῶς Υἱὸν, καὶ Πνεῦμα ἅγιον ἀληθινῶς Πνεῦμα ἅγιου· καθὰ καὶ ὁ Κύριος ἡμῶν ἀποστέλλων εἰς τὸ κήρυγμα τοὺς ἑαυτοῦ μαθητάς, εἶπε· Πορευθέντες μαθη - τεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Περὶ ὧν καὶ διαβεβαιούμεθα οὕτως

ECCLESIASTICÆ HISTORIE LIB. VIII. ἔχειν καὶ οὕτως φρονεῖν, καὶ πάλαι οὕτως ἐσχηκέναι, sancti '. Quæe sie se habere, et nos sic sentire, sic καὶ μέχρι θανάτου ὑπὲρ ταύτης συνίστασθαι τῆς πίστεως, ἀναθεματίζοντες πᾶσαν ἄθεον αἵρεσιν. etiam olim obtinuisse, mosque adeo de tali fidei professione usque ad mortein decertaturos esse, etiam atque etiam confirmamus, anathemate ſerientes omnem impiam Deoque carentem hæresim. Ilec nos sic ex corde et animo, jam inde ab eo tempore quo nos ipsos novimus, sensisse, atque etiam nunc sentire et profiteri vere, omnipotentem Deum et Dominum nostrum Jesum Christum testamur. Declarare quoque certa et fideli probatione, et persuadere vobis possumus, prioribus etiam temporibus nos sic et credidisse, et prædicasse. Hac a nobis exposita fidei profesione, nullus erat contradicendi locus. Et ipse Dei amantissimus imperator, noster princeps, cum rectissime eam conceptam esse testatus, tum ita seipsum sentire professus est: atque ut omnes ei assentirentur, subscriberent, et voce una suffragarentur, admonuit: uno duntaxat adjecto τοῦ ὁμο ουσίου verbo, quod verbam etiam interpretatus es dicens, non juxta corporum perpessiones ὁμοούσιον dici, neque juxta divisionem, neque juxta resectionem ex Patre subsistere, quod materiæ prorsus expers intellectualis et incorporea natura corporalem quampiam perpessionem sustinere nequeat: divina vero et ineffabili ratione debere talia in animo considerari. Atque sapientissimus quidem et piissimus noster imperator ad hunc modum est philosophatus. 578 Illi vero per occasionem et «Ταῦτα ἀπὸ καρδίας καὶ ψυχῆς πεφρονηκέναι, ἐξ οὗπερ ἴσμεν ἑαυτοὺς, καὶ νῦν φρονεῖν τε καὶ λέγειν ἐξ ἀληθείας, ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τοῦ παντοκράτορος, καὶ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ μαρτυρόμεθα· δεικνύναι ἔχοντες καὶ δι᾿ ἀποδείξεως, καὶ πείθειν ὑμᾶς, ὅτι καὶ τοὺς παρεληλυθότας χρόνους οὕτως ἐπιστεύομέν τε καὶ ἐκηρύσσομεν. Ταύτης ὑφ᾽ ἡμῶν ἐκτεθείσης τῆς πίστεως, οὐδεὶς παρῆν ἀντιλογίας τόπος. Αλλ' αὐτός τε πρῶτος ὁ θεοφιλέστατος ἡμῶν βασιλεὺς, ὀρθότατα περιέχειν αὐτὴν ἐμαρτύρησεν. Οὕτω τε καὶ αὐτὸν φρονεῖν συνωμολόγησε, καὶ ταύτῃ & τοὺς πάντας συγκατατιθέναι· ὑπογράφειν τε τοῖς δόγμασι καὶ συμφωνεῖν τούτους αὐτοῖς παρεκελεύσατο, ἑνὸς μόνου προσεγγραφέντος βήματος τοῦ ὁμοουσίου· ὁ καὶ αὐτὸ ἡρμήνευσε λέγων, ὅτι μὴ κατὰ σωμάτων πάθη λέγοιτο ὁμοούσιος, οὔτε κατὰ διαίρεσιν, οὔτε κατὰ ἀποτομὴν ἐκ τοῦ Πατρὸς ὑποστῆναι. Μηδὲ γὰρ δύνασθαι τὴν ἄϋλον καὶ νοεράν καὶ ἀσώματον φύσιν σωματικόν τι πάθος ὑφίστα σθαι· θείοις δὲ καὶ ἀποῤῥήτοις λόγοις προσήκει τὰ τοιαῦτα νοεῖν. Καὶ ὁ μὲν σοφώτατος καὶ εὐσεβέστα τοῦ ἡμῶν βασιλεὺς τὰ τοιαῦτα διεφιλοσόφει· οἱ δὲ προφάσει τῆς τοῦ ὁμοουσίου προσθήκης ἑτέραν ἔκε δοσιν πίστεως πεποιήκασιν (ἣν μικρῷ πρόσθεν κἀγὼ παρεθέμην τῇ ἱστορία). "Η; δὴ καὶ ὑπαγορευθείσης, σε praetextum adjectionis τοῦ ὁμοουσίου aliam fidei ὅπως εἴρηται, αὐτοῖς τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός, καὶ τὸ τῷ Πατρὶ ὁμοούσιον οὐκ ἀνεξέταστον αὖθις καταλιμπάνομεν ερωτήσεις γὰρ καὶ ἀποκρίσεις ένα τεῦθεν ἀνεκινοῦντο. Ἐβασανίζετο δὲ ὁ λόγος τῆς διανοίας τῶν εἰρημένων. Καὶ δὴ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας ὡμολογεῖτο πρὸς αὐτῶν, δηλωτικὸν εἶναι τοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς μὲν εἶναι, οὐ μὴν ὡς μέρος ὑπάρχειν τοῦ Πατρός. Ταύτῃ καὶ ἡμῖν καλῶς ἔχειν ἐδόκει συγκατατίθεσθαι τῇ διανοίᾳ, τῆς εὐσεβοῦς διδασκαλίας ὑπὲ αγορευούσης ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸν Υἱόν, οὐ μὴν μέρος αὐτοῦ τῆς οὐσίας τυγχάνειν. Διόπερ τῇ δια νοίᾳ καὶ αὐτοὶ συντιθέμεθα· οὐδὲ τὴν φωνὴν παρ αιτούμεθα τοῦ τῆς εἰρήνης σκοποῦ πρὸ ὀφθαλμῶν ἡμῶν κειμένου· καὶ τοῦ μὴ τῆς ὀρθῆς ἐκπεσεῖν δια νοίας. Κατὰ ταυτὰ δὲ καὶ τὴ, Γεννηθέντα, καὶ οὐ ποιηθέντα, κατεδεξάμεθα· ἐπειδὴ τὸ ποιηθὲν κοινὸν εἶναι ἔφασκον πρόσρημα τῶν λοιπῶν κτισμάτων τῶν διὰ τοῦ Υἱοῦ γενομένων, ὧν οὐδὲν ὅμοιον ἔχειν τὸν Υἱόν. Δ:δ δὴ μὴ εἶναι αὐτὸν ποίημα τοῖς δι' αὐ τοῦ γενομένοις ἐμφερές· κρείττονος δὲ ἢ κατὰ πᾶν • Matth. xxviii, 29. Ambrosius De fide, contra Arianos: Qποmodo dicis, Ariane, in Scripturis divinis non inveniri ὁμοούσιον? Quasi ὁμοούσιον aliud sit quam quod dicit Dominus: Ego et Pater unum sumus; Ego de Paire exivi, et veni in mundum: Ego in Patre, et Pater in me: Qui cum esset in forma Dei, non rapinam arbitratus est ut esset æqualis Deo.» Hæc est tamen nominis ratio, ut in Petre et in Filio unitatem substantiæ credas: licet rem professionem composuerunt (quam paulo antea historiæ adjeci). Ea porro recitata, quomodo ab eis, et ex substantia Patris, et consubstantialis Patri, esset dictum, minime indiscussum alque inexploratum reliquimus. Interrogationes namque et responsiones interposita, ratioque et sententia dictorum inquisita. Atque equidem illud, ex substantia, illi professi sunt significare, ex Patre quidem esse, sed non ut partem exsistere Patris. Cui sententiæ, cum recta esse videretur', assensimus: pia quippe doctrina dictante ex Patre esse Filium, non partem substantiæ ejus esse. Quapropter cum sententiam eam approbavimus, tum vocem quoque ipsam non repudiavimus, quod pacis scopum nobis ob oculos positum haberemus: et præterea, ne a recta sententia excideremus. Eadem ratione et, Genitum, non factum, admisimus; quandoquidem verbum factum, communem appellationem esse dixerunt reliquarum creaturarum, quæ per Filium sunt conditæ. Earum quippe nihil habere simile ipsam, qua est inenarrabilis, definire non possis. Út, sive lumen de lumine dicas, sive Verbum de Verbo, sive Spiritum de Spiritu, sive Dominum de Domino, quodcunque de eo dixeris, unius tamen essentiæ Patrem et Filium credas: ὁμοού στον enim Græci dicunt quod nos cum uno aliud. ipsum. › Cap. 5. Cap. 17 eod.

filium: proptereaque non esse eum facturam, eis ποίημα τυγχάνειν οὐσίας, ἣν ἐκ τοῦ Πατρὸς γεγεν νῆσθαι τὰ θεῖα διδάσκει λόγια, τοῦ τρόπου τῆς γεννήσεως καὶ ἀνεκφράστου καὶ ἀνεπιλογίστου πάσῃ γεννητῇ φύσει τυγχάνοντος. Οὕτω δὲ καὶ τὸ ὁμοού στον εἶναι τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν ἐξεταζόμενος ὁ λόγος συνίστησιν, οὐ κατὰ τὸν τῶν σωμάτων τρόπον, οὐδὲ τοῖς θνητοῖς ζώοις παραπλησίως· οὔτε γὰρ κατὰ διαίρεσιν τῆς οὐσίας, οὔτε κατὰ ἀποτομὴν, ἀλλ' οὐδὲ κατά τι πάθος, τροπήν, ἢ ἀλλοίωσιν τῆς τοῦ Πατρὸ; δυνάμεως. Τούτων γὰρ ἁπάντων ἀλλότριον εἶναι τὴν ἀγέννητον Πατρὸς φύσιν· παραστατικὸν δὲ εἶναι τὸ ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ τοῦ μηδεμίαν ἐμφέρειαν προς τὰ γεννητὰ κτίσματα τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ φέρειν· μόν νον δὲ τῷ Πατρὶ τῷ γεγεννηκότι κατά πάντα τρία που αφομοιοῦσθαι, καὶ μὴ εἶναι ἐξ ἑτέρας τινὸς ὑποστάσεως καὶ οὐσίας, ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ Πατρός· ᾧ καὶ αὐτῷ τοῦτον ἑρμηνευθέντι τὸν τρόπον, καλῶς ἔχειν εφάνη συγκατατίθεσθαι· ἐπεὶ καὶ τῶν παλαιῶν τινας λογίους ἐπιφανεῖς ἐπισκόπους καὶ συγγραφέας ἔγνω μεν, ἐπὶ τῆς τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ θεολογίας τῷ τοῦ ὁμοουσίου συγχρησαμένους ονόματι. Ταῦτα μὲν περὶ τῆς ἐκτεθείσης εἰρήσθω πίστεως· ᾗ συνεφωνήσαμεν ἅπαντες οὐκ ἀνεξετάστως, ἀλλὰ κατὰ τὰς ἀποδοθείσας διανοίας, ἐπ' αὐτοῦ τοῦ θεοφιλούς βασιλέως εξετασθείσας, καὶ τοῖς εἰρημένοις λογισμοῖς συνομολογηθείσας. Καὶ τὸν ἀναθεματισμὸν δὲ τὸν μετὰ τὴν πίστιν πρὸς αὐτῶν τεθέντα δεκτὸν εἶναι ἡγησάμεθα, διὰ τὸ ἀπείργειν ἀγράφοις χρήσασθαι φωναῖ;· δι᾽ ἂς σχεδόν πᾶσα ἐγεγόνει σύγχυσις καὶ ἀκαταστασία τῆς Ἐκκλησίας. Μηδεμιᾶς γοῦν θεοπνεύστου Γραφῆς τὸ, Ἐξ οὐκ ὄντων, καὶ τὸ, Ην ποτὲ ὅτε οὐκ ἦν, καὶ τοῖς ἑξῆς ἐπιλεγομένοις κεχρημένη;, οὐκ εὐλογον ἐφάνη ταῦτα καὶ λέγειν καὶ διδάσκειν· καὶ αὐτῷ καλῶς δόξαντι συνεθέμεθα· ἐπεὶ μηδὲ ἐν τῷ πρὸ τούτου χρόνῳ τούτοις εἰώθειμεν συγχρῆσθαι τοῖς ρήμασι. Ετι μὴν τὸ ἀναθεματίζεσθαι, Τὸ πρὸ τοῦ γεννηθῆναι οὐκ ἦν, οὐκ ἄτοπον ἐνομίσθη, τὸ παρὰ πᾶσι μὲν ὁμολογεῖσθαι εἶναι αὐτὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ καὶ πρὸ τῆς κατὰ σάρκα γεννήσεως. Ηδη δὲ ὁ θεοφιλὴς ἡμῶν βασιλεὺς τῷ λόγῳ κατεσκεύαζε κατὰ τὴν ἔνθεον αὐτοῦ γέννησιν τὸ πρὸ πάντων αἰώνων εἶναι αὐτόν· ἐπεὶ καὶ πρὶν ἐνεργείς γεννηθῆναι, δυνάμει ἦν ἐν τῷ Πατρὶ ἀγεννήτως, ὄντος τοῦ Πατρὸς ἀεὶ Πατρὸς, ὡς καὶ βασιλέως ἀεὶ καὶ Σωτήρος, καὶ δυνάμει πάντα ὄντος, ἀεί τε κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἔχοντος. Ταῦτα ὑμῖν ἀναγκαίως διεπεμψάμεθα, ἀγαπητοί, τὰ κεκριμένα τῆς ἡμετέ ρας εξετάσεώς τε καὶ συγκαταθέσεως, φανερά καθ ιστάντες· ὡς εὐλόγως ποτὲ μὲν καὶ μέχρις ὑστάτης ὥρας ἱστάμεθα, ὅθεν ἡμῖν τὰ ἑτεροίως γραφέντα προσέκοπτε· τότε δὲ ἀφιλονείκως τὰ μὴ λυποῦντα καταδεξάμεθα, ὅθ' ἡμῖν εὐγνωμόνως τῶν λόγων εξω ετάζουσι τὴν διάνοιαν, ἐμφανή σύμπραξιν ἔχειν ἔδοξε τοῖς ὑφ᾽ ἡμῶν αὐτῶν ἐν τῇ προεκτεθείση πίστει ὡμολογημένοις. ο qua: per ipsum facta sunt similem: praestantiorem autem quam creaturam omnem obtinere substantiam, quam ex Patre genitam esse divina docent oracula: cum quidem modus ipse generationis omni genitæ naturæ ineffabilis sit, et inconsiderabilis. Similiter vero ratio probe disquisita, consubstantialem Patris esse Filium astruit, non quidem corporum more, neque ad animantium morti obnoxiorum instar: neque etiam juxta divisionem substantiæ, neque juxta resectionem: sed neque juxta perpessionem quampiam, aut versionem, aut mutationem Patris virtutis; quod aliena prorsus ab his omnibus sit ingenita Patris natura: sed quod consubstantialis Patri dicatur, illud significat atque infert, nullam omnino similitudinem ad crearuras conditas Filium Dei ferre, sed qui eum genuit, Patri tantum modis omnibus esse similem, et non esse ex alia quapiam subsistentia vel substantia quam Patris. Cui verbo, eo pacto per interpretationem exposito, recte nobis visum est assentiri, præcipue cum sciremus, ex veteribus eruditos quosdam et spectatos episcopos et scriptores 579 in exponenda Patris et Filii divinitatis ratione τοῦ ὁμουσίου nomine usos esse. Hæc de professione fidei publicitus edita sunt dicta. Cui universi assensimus, et quidem non citra disquisitionem, sed juxta sententias in præsentia Deo dilecti imperatoris investigatas, nobisque expositas, et rationibus quas diximus ex professo consentaneas. Porro anathema quod professioni fidei ab eis est adjectum, comprobandum esse duximus, ut homines vocibus quæ in Scripturis non inveniantur, uti prohiberentur, quæ fere causam omnem confusioni et seditioni Ecclesiæ præbuerunt. Nullius sane divinitus inspiratæ, et quæ rite ordineque dictis utitur Scripturæ, sunt illa, ex non exsistentibus: et, Fuit aliquando tempus cum non esset. Quare rationi minus consentaneum visum est, ea et dicere et docere: quo facilius calculo etiam nostro rite decretum anathema comprobavimus, quando quidem neque anteactis temporibus ejuscemodi verbis uti soliti sumus. Quin et illud, Eum antequam gigneretur non fuisse, anathemale jugulare non absurdum putavimus, propterea quod omnes profiteantur, eum esse Filium Dei, etiam ante nativitatem secundum carnem. Jam vero et Dei amantissimus imperator professioni inseri curavit, Juxta divinam illius nativitatem, ante omnia illum exsistere sæcula. Cum etiam priusquam actu gigneretur, potentia fuerit in Patre ingenito, Patre semper exsistente Patre, sicuti quoque rege semper et Salvature: potentia omnia exsistente, semperque secundum eadem et similiter se habente. Hæc vobis, charissimi, necessario perscribenda putavimus, ut quæ disquisitionem et assensionem nostram subsecuta sint decreta declararem, et pulchre primum quidem ad ultimam usque horam stetisse nos intelligeretis, cum nos tu his est Justinus Martyr.

ECCLESIASTIC HISTORIA LIB. VIII. ab aliis aliter scripta offenderent: deinde vero contentionis studio abjecto, ea quæ nos nihil perturbarent complexos esse, cum nobis benigne verborum sententiam inquirentibus, manifestum habere consensum viderentur cum eis quæ in fide a nobis prius proposita professi fueramus. › Ως μὲν οὖν οὐ πρόσφατος ἡ τοῦ ὁμοουσίου λέξις ὑπὸ τῶν τηνικάδε συναθροισθέντων φανεῖσα, ἀλλ' ἐκ πολλῶν ἤδη τῶν χρόνων σοφοῖς τισι Πατράσιν ἐξευρημένη, ἀριδήλως ἐσήμανεν ὁ Εὐσέβιος. Καὶ ὅτι κοινῇ συμφωνία πάντες τῷ ὁμοουσίῳ συνεψηφίσαντο, ὡς αὐτὸς μικρὸν ἄνωθεν παρεθέμην· & καὶ Εὐσέ βιος ἐν τῷ Εἰς τὸν βίον Κωνσταντίνου σαφῶς παριστά. Ως καὶ οἱ τελευτήσαντες δύο Πατέρες τὸν ὅρον τῆς συνόδου ὑπέγραψαν, Χρύσανθος καὶ Μουσώνιος. Ο δὲ γέγονε παράδοξον ἐν τῇ τοῦ ἁγίου συμβά λου υπογραφῇ, οὐκ ἄκαιρον γένοιτο διελθεῖν. Ἐν τῷ η μεταξὺ τοῦ χρόνου τῆς συνοδικῆς τελειώσεως δύο τινὰς τῶν ἐπισκόπων συνέβη τὸν βίον ἀπολιπεῖν, μήπω τῷ τόμῳ τὰς ὑπογραφὰς ἐνθεμένους. Ὁ δὲ λοιπὸς τῶν Πατέρων ὅμιλος, ἐπὶ τὸ κοινὸν τῆς κοιμήσεως χωρίον γενόμενοι, ὥσπερ δὴ ζῶσι καὶ ἀκροωμένοις περιστάντες τὸ μνῆμα, τὸν τόμον ἐπὶ χεῖρας φέροντες, Τὸν καλὸν ἀγῶνα, εἶπον, θεῖοι Πατέρες, σὺν ἡμῖν ἡγωνίσασθε· τὸν δρόμον ἐτελέσατε· τὴν πίστιν ἐτηρήσατε. Εἰ τοίνυν δεῖν εἶναι λογίζεσθε τὸ πραχθὲν παρ' ἡμῖν, ὅτι γε καὶ νῦν καθαρώτερον ἐποπτεύετε, ἀμέσῳ τῇ αἴγλῃ τῆς Τριάδος καταστρα πτόμενοι, σὺν ἡμῖν τὸν τόμον υποσημαίνειν χρεών. Ταῦτ᾽ ἔλεγον, καὶ τῇ σορῷ τὸν τόμον ἐσφραγισμένον παραθέμενοι, ἐν ἀγρύπνῳ διετέλουν νυκτί. Εἶθ' ἑξῆς προσιόντες τῶν σφραγίδων ἐπικειμένων, ἀνελίξαντες τὸν τόμον εὗρον καὶ τὰς ἐκείνων ὑπογραφὰς ἐνταγεί σας ταῖς λοιπαῖς, νεαρὰς ἔτι, ταῦτα. διαγορευούσας • Χρύσανθος και Μουσώνιος οἱ μετὰ τῶν Πατέρων πάντων ομοφωνήσαντες ἐν τῇ ἁγίᾳ πρώτῃ καὶ οἱ κουμενικῇ συνόδῳ τῇ ἐν Νικαίᾳ, εἰ καὶ τῷ σώματι μετέστημεν, ἀλλ᾽ οὖν οἰκείᾳ χειρὶ τὸν τόμον καὶ ἡμεῖς ὑπεργράψαμεν. " Verum enimvero consubstantialis vocem non novam, aut ab episcopis Nicææ tum congregatis primum proditam, sed a multis antea annis a sapientibus inventam usurpatamque Patribus esse, aperte ostendit Eusebius. 580 Tum autem τὸ ὁμοούσιον communi consensu concordique calculo ab omnibus comprabatum, paulo ante ipse exposui, id quod Eusebius quoque in libro De vita Constantini luculenter astruit. CAPUT XXIII. Ut duo etiam mortui, episcopi et Patres decretis synodi subscripserint, Chrysanthus et Musonius. Cæterum quod in subscriptione sancti Symboli insigne accidit miraculum, id non intempestivum fuerit commemorare. Priusquam acta synodi perficerentur, evenit ut duo episcopi e vita ante discesserint quam professionis fidei scripto annotationem subscriptionemque suam apposuissent. At reliqua Patrum turba ad communem sepultura et dormitionis locum venere, et monumento illorum assistentes, scriptumque in manibus habentes, tanquam ad viventes et audientes: Bonum certamen, dixerunt, divi Patres, nobiscum decertastis, cursum peregistis, fidem servastis. Si igitur obtinere debere id censetis quod a nobis est actum, quoniam nunc, nullo interposito obstaculo, Trinitatis splendore illustrati, clarius id perspicitis, peropus est vos nobiscum libello subscribere. Hæc illi dixere, et libellum obsignatum ad tumulum deposuere, noctemque totam insomnem egere. Postridie vero ad locum cum rediere, signa inviolata invenere, et libello explicato subscriptiones illorum reliquis insertas cognovere, recentes adhuc in hæc verba conceptas: Chrysanthus et Musonius, qui cum Patri bus omnibus in sancta prima et oecumenica Nicæna synodo consensimus, quamvis corpore translati, manu tamen propria nos quoque libello subscripsimus. 581 CAPUT XXIV. Οποῖα καὶ ἡ ἁγία σύνοδος τῇ ᾿Αλεξανδρέων Quæ ipsa sancta synodus Alexandrina scripseril ἔγραψεν Εκκλησίᾳ περὶ ὧν διεπράξατο. Η δὲ σύνοδος τὰ πεπραγμένα τῇ τε Αλεξανδρεία, καὶ Αἰγύπτῳ, Λιβύῃ τε καὶ Πενταπόλει τάδε ἀπέστειλε γράψατα· «Τῇ ἁγίᾳ Θεοῦ χάριτι μεγάλῃ Αλεξανδρέων Ἐκκλησίᾳ, καὶ τοῖς κατ' Αἴγυπτον καὶ Λιβύην καὶ Πεντάπολιν ἀγαπητοῖς ἀδελφοῖς, οἱ ἐν Νικαίᾳ συναχθέντες, καὶ τὴν μεγάλην καὶ ἁγίαν συγκροτήσαντες σύνοδον, ἐν Κυρίῳ χαίρειν. Επειδή τῆς τοῦ Θεοῦ χάριτος καὶ τοῦ θεοφιλεστάτου βασι λέως Κωνσταντίνου συγκροτήσαντος, ἐξάπαντος ἀναγκαῖον ἐφάνη παρὰ τῆς ἱερᾶς συνόδου καὶ πρὸς ὑμᾶς ἐπιστολῆναι γράμματα, ἵν᾽ εἰδέναι ἔχοιτε, τίνα μὲν ἐκινήθη καὶ ἐξητάσθη, τίνα δὲ ἔδοξε καὶ ἐκρατύνθη · πρῶτον μὲν οὖν ἐξ ἁπάντων ἐξητάσθη τὰ κατὰ τὴν Ecclesia de rebus in synodo gestis. Synodus autem acta sua Alexandriæ, Ægypto, Libya et Pentapoli, litteris ad hunc modum perscripsit: Sanctae et magna Dei gratia Alexandrinorum Ecclesiæ, et qui in Ægypto, Libya et Pentapoli sunt, dilectis fratribus, qui Nicææ congregati, magnam et sanctam celebrarunt synodum, in Domino salutem. Quandoquidem divina gratia et Deo dilectissimo imperatore Constantino congregante, omnino necessarinin visum est, sacram synodum ad vos dare litteras, ut intelligere possi - tis, cum quæ ibi in quæstionem et disquisitionem venere, tum quæ decreta sancitaque sunt. Itaque scitute, primo omnium inquisitum esse in inpieta-

αὐτῷ· καὶ ἐπὶ παρουσίᾳ τοῦ θεοφιλεστάτου βασιλέως Κωνσταντίνου ἔδοξεν ἀναθεματισθῆναι τὴν ἀσεβῆ αὐτοῦ δόξαν, καὶ τὰ ῥήματα καὶ τὰ ὀνόματα τὰ βλάσφημα οἷς ἐκέχρητο βλασφημῶν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ λέγων αὐτὸν ἐξ οὐκ ὄντων, καὶ εἶναι ποτε ὅτι οὐκ ἦν, καὶ αὐτεξουσιότητι κακίας καὶ ἀρετῆς δεκτικὸν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ λέγοντος, καὶ κτίσμα καὶ ποίημα ονομάζοντος. "Απαντα ταῦτα ἀνεθεμάτισεν ἡ ἁγία σύνοδος, οὐδὲ ὅσον ἀκοῦσαι τῆς ἀσεβοῦς δόξης ή ἀπονοίας καὶ τῶν βλασφήμων ῥημάτων ἀνασχο μένη. Καὶ τὰ μὲν κατ᾽ ἐκεῖνον οἴου τέλους τετύχη κεν, ἢ ἀκηκόατε, ἢ ἀκούσεσθε· ἵνα μὴ δόξωμεν ἐπεμβαίνειν ἀνδρὶ δι' οἰκείαν ἁμαρτίαν ἄξια τὰ ἐπί χειρα κομισαμένῳ. Τοσοῦτον δὲ ἴσχυσεν αὐτοῦ ἡ ἀσέβεια, ὡς καὶ παραπολέσαι Θεωνᾶν ἀπὸ Μαρμαρικῆς, καὶ Σεκούνδον ἀπὸ Πτολεμαΐδος· τῶν γὰρ τύ τῶν κἀκεῖνοι τετυχήκασιν. ᾿Αλλ' ἐπειδὴ ἡ τοῦ Θεοῦ χάρις τῆς μὲν κακοδοξίας ἐκείνης καὶ ἀσεβείας καὶ βλασφημίας καὶ τῶν προσώπων τῶν τολμησάντων διάστασιν καὶ διαίρεσιν ποιήσασθαι τοῦ εἰρηνευομές νου ἄνωθεν λαοῦ ἠλευθέρωσε τὴν Αἴγυπτον· ἐλε!- πετο δὲ τὸ κατὰ τὴν προπέτειαν Μελιτίου καὶ τῶν ἀπ' αὐτοῦ χειροτονηθέντων· καὶ περὶ τούτου τοῦ μέσ ρους & ἔδοξε τῇ συνόδῳ, ἐμφανίζομεν ὑμῖν, ἀγαπητον ἀδελφοί. Εδοξεν οὖν Μελίτιον, φιλανθρωποτέρως κινηθείσης τῆς συνόδου, κατὰ γὰρ τὸν ἀκριβῆ λόγον οὐδεμιᾶς συγγνώμης ἄξιος ἦν, μένειν ἐν τῇ πόλει αὐτοῦ, καὶ μηδεμίαν ἐξουσίαν ἔχειν αὐτὸν μήτε χειροθετεῖν, μήτε προχειρίζεσθαι· μήτε ἐν χώρᾳ, μήτε ἐν πόλει ἑτέρα φαίνεσθαι ταύτης τῆς προφάσεως ἕνεκα· ψιλὸν δὲ ὄνομα τῆς τιμῆς κεκτῆσθαι· τοὺς δὲ ὑπ' αὐτοῦ κατασταθέντας, μυστικωτέρα χειροτο νία βεβαιωθέντας, κοινωνῆσαι· ἐπὶ τούτοις, ἐφ᾽ ᾧ τε ἔχειν αὐτοὺς τὴν τιμὴν καὶ λειτουργίαν δευτέ ρους δὲ ἐξάπαντος εἶναι πάντων τῶν ἐν ἑκάστῃ παροικία τε καὶ ἐκκλησίᾳ ἐξεταζομένων, τῶν ὑπὸ τοῦ τιμιωτάτου ἀδελφοῦ καὶ συλλειτουργοῦ ἡμῶν Αλεξάνδρου προκεχειρισμένων. Ωστε τούτοις μηδε μίαν ἐξουσίαν εἶναι τοὺς ἀρέσκοντας αὐτοῖς προχει ρίζεσθαι, ἢ ὑποβάλλειν ὀνόματα, ἢ ὅλως ποιεῖν τι χωρίς γνώμης τῶν τοῦ τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας ἐπισκόπου τῶν ὑπὸ ᾿Αλέξανδρον· τοὺς δὲ χάριτι Θεοῦ καὶ εὐχαῖς ὑμετέραις ἐν μηδενὶ σχίσματι εύρεtem et praevarication in Arii sectatorumque ejus, ἀσέβειαν καὶ τὴν παρανομίαν 'Αρείου καὶ τῶν σὺν et in præsentia Dei amantissimi imperatoris Constantini, consentientibus ominium sententiis, placitum ut anathemate impia ejus opinio et voces atque verba blasphema condemnarentur, quibus ille Filium Dei blasphemans usus est, ex non exsistentibus illum esse dicens, et fuisse aliquando tempus cum non fuerit, et arbitrii libertate vitii virtutisque capacem esse Filium Dei creaturam eumdem et facturam nominans. Quæ omnia sancta synodus anathemati subjecit, ne audire quidem impiam opinionem, mentis vecordiam blasphemaque ejus verba sustinens. Atque equidem res ejus queni consecutæ sint exitum, aut jam andivistis, aut certe audictis, ne insultare nos homini videamur qui peccati sui condigna tulit praemia. Tantepere autem invaluit ejus impietas, ut simul cum eo pessum ierint Theonas Marmaricae, et Secundus Ptolemaidis, episcopi: nam et hi factionis ejus sunt. Sed enim cum per gratiam Dei perversa illa opinione, impietate et blasphemia, nec non hominibus eis qui seditionem atque discessionem ausi sunt concitare in populo antea pacato, Ægyptus sit liberata, et temeritas Melitii atque eorum qui ab co sunt in sacrum ordinem cooptati, adhuc reliqua fuerit, quæ etiam super hac re synodus decreverit, vobis, fratres dilecti, significamus. Constituit namque ut Melitius (in quem illa quidem humanius affecta fuit: 582 summo enim jure nullam prorsus merebatur veniam) in civitate sua maneat, pplestatein autem nullam habeat vel eligendi, vel manus imponendi: et ut neque in regione, neque in urbe alia, hujus saltem rei gratia appareat, nudumque dignitatis nomen retineat: et qui ab eo in sacrum ordinem lecti fuerant, ut arcaniori et sanctiori ordinatione confirmati, ad communionem admittantur. Præterea ut liceat eis quidem honorem simul et functionem ministerii obtinere: secundum autem prorsus locum, ab omnibus cujuscunque paræciæ et ecclesiæ exploratis, ac per reverendissimum fratrem et collegam nostrum Alexandrum lectis atque designatis, ferant. Caterum ut nulla eis sit facultas quos visum sit desi - guandi, aut nomina eorum subjiciendi, aut omnino faciendi quidquam præter catholic Ecclesiæ cpi- θέντας, ἀλλὰ ἀκηλιδώτους ἐν τῇ καθολικῇ Ἐκκλησία scoporum, qui sub Alexandro sunt, sententiam. Qui vero per gratiam Dei et precationes vestras in nulla dissidii factione reperiantur, sed integri atque impolluti in catholica Ecclesia consistant, eis potestas permissa est et designandi, et nomina dictandi eorum, saltem qui clero digni sint, et omnia prorsus faciendi legibus constitutionibusque ccclesiasticis consentanea. Quod si quem eorum qui Ecclesiæ præsunt, decedere contingat, tum in defuncti locum et honorem provehi quisquam ex recens cooptatis debet, ut modo idoneus sit et a populo eligatur, ita tamen ut ad electionem ejusmodi calculus, suffragium, et confirmatio episcopi Alexandrini accedat. Atque hoc quidem ὄντας, καὶ ἐξουσίαν ἔχειν προχειρίζεσθαι, καὶ ὀνέ ματα ἐπιλέγεσθαι τῶν ἀξίων τοῦ κλήρου· καὶ ὅλως πάντα ποιεῖν κατὰ νόμον καὶ θεσμὸν τὸν ἐκκλησια στικόν. Εἰ δέ τινα συμβαίη ἀναπαύσασθαι τῶν ἐν τῇ Εκκλησίᾳ, τηνικαῦτα προσαναβαίνειν εἰς τὴν τιμὴν τοῦ τετελευτηκότος τοὺς ἄρτι προσληφθέντας· μόνον εἰ ἄξιοι φαίνοιντο, καὶ ὁ λαὸς αἱροῖτο, συνεπιψηφί ζοντος αὐτῷ, καὶ ἐπισφραγίζοντος τοῦ τῆς ᾿Αλεξανδρείας ἐπισκόπου. Τοῦτο δὲ τοῖς μὲν ἄλλοις πᾶσι συνεχωρήθη· ἐπὶ δὲ τοῦ Μελιτίου προσώπου οὐκέτι τὰ αὐτὰ ἔδοξε διὰ τὴν ἀνέκαθεν αὐτοῦ ἀταξίαν, καὶ διὰ τὸ πρόχειρον καὶ προπετὲς τῆς γνώμης· ἵνα μηδεμία ἐξουσία ἢ αὐθεντία αὐτῷ δοθείη, ἀνθρώπῳ δυναμένῳ πάλιν τὰς αὐτὰς ἀταξίας ἐμποιῆσαι. Ταυτά

ECCLESIASTICE HISTORIE LIB. VIII. ἐστι τὰ ἐξαίρετα καὶ διαφέροντα Αἰγύπτῳ καὶ τῇ omnibus aliis concessum est: in persona autem Αλεξανδρέων Ἐκκλησίᾳ. Εἰ δέ τι ἄλλο ἢ ἐκανονίσθη ἢ ἐδογματίσθη, συμπαρόντος τοῦ κυρίου καὶ τιμιωτά του συλλειτουργοῦ καὶ ἀδελφοῦ ἡμῶν ᾿Αλεξάνδρου, αὐτὸς παρὼν ἀκριβεστέρως ἀνοίσει πρὸς ὑμᾶς, ὅτε δὴ καὶ κύριος καὶ κοινωνὸς τῶν γεγενημένων τυγχά νων. Εὐαγγελιζόμεθα δὲ ὑμῖν καὶ περὶ τῆς συμφωνίας τοῦ ἁγιωτάτου Πάσχα, ὅτι καὶ ὑμετέραις εὐχαῖς κατωρθώθη καὶ τοῦτο τὸ μέρος· ὥστε πάν τας τοὺς ἐν τῇ Εᾳ ἀδελφοὺς τοὺς μετὰ Ἰου δαίων το πρότερον ποιοῦντας συμφώνως Ρωμαίοις καὶ ἡμῖν, καὶ πᾶσιν ὑμῖν, τοῖς ἐξ ἀρχαίου μεθ᾿ ἡμῶν φυλάττουσι τὸ Πάσχα, ἐκ τοῦ δεῦρο ἄγειν. Χαίροντες οὖν ἐπὶ τοῖς κατορθώμασι, καὶ τῇ τῆς εἰρήνης συμφωνίᾳ, καὶ ἐπὶ τῷ πᾶσαν αἵρεσιν ἐκκοπῆναι, ἀποδέξασθε μὲν μετὰ μείζονος τιμῆς καὶ πλείονος ἀγάπης τὸν συλλειτουργὸν ἡμῶν, ὑμῶν δὲ ἐπίσκοπον ᾿Αλέξανδρον, τὸν εὐφράναντα ἡμᾶς ἐν τῇ παρουσίᾳ αὐτοῦ, καὶ ἐν ταύτῃ τῇ ἡλικίᾳ τοσοῦτον πόνον ὑποστάντα ὑπὲρ τοῦ εἰρήνην γενέσθαι καὶ παρ' ὑμῖν· εὔχεσθε δὲ καὶ ὑπὲρ ἡμῶν ἁπάντων, ἵνα τὰ καλῶς ἔχειν δόξαντα ταῦτα βέβαια μείνῃ διὰ τοῦ παντοκράτορος Θεοῦ, καὶ διὰ τοῦ Κυ ρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, σὺν ἁγίῳ Πνεύματι· ᾧ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶτας. Αμήν. Meliti non idem constitutum, propter priorem inordinatum ejus morem celeritatemque et præcipitantiam sententiae et consilii, ne qua sit ipsi vel potestas vel auctoritas, homini scilicet qui rursum temeritatem ordinis negligentem inducere possit. Hæc sunt quæ præcipue ad Ægyptum et Ecclesiam Alexandrinanı pertinent. Si quid vero præterea vel canonibus vel decretis est constitutum, reverendissimus dominus, frater et collega noster Alexander, certius ad vos reversus perferet, quippe et auctor et particeps actorum omnium. Lætum insuper vobis afferimus nuntium de sanctissimi Paschatis celebrandi consensu; nam et hæc res precibus vestris recte constituta atque ordinata est: 583 fratresque Orientales omnes, qui antea cum Judæis fecerunt, ex hoc ipso tempore cum Romanis et nobiscum, omnibusque adeo aliis qui antiquitus nobiscum Pascha celebrarunt, id se concorditer acluros consenserunt. Gaudete igitur de rebus ecclesiasticis ordinatis, de pacis consensu et concordia restituta, et de hæresibus omnibus excisis, atque majore eum honore prolixioreque charitate suscipite collegam quidem nostrum, episcopum autem vestrum Alexandrum, qui nos profecto præsentia sua exhilaravit, plurimumque in hac ætate sua, ut pax quoque apud vos esset, laboris sustinuit. Orate pro omnibus nobis, ut quæ a nobis recte sunt constituta, firma stabiliaque maneant, per Deum omnipotentem, et Dominum nostrum Jesum Christum, cum sancto Spiritu: cui sit gloria in sæcula. Amen. Οὐχ ἡ θεία σύνοδος μόνη, ἀλλὰ καὶ ὁ περιβόητος Κωνσταντίνος, τῷ δήμῳ τῶν ᾿Αλεξανδρέων τὰ ἴσα διεχάραττε γράμματα· ἐν ᾧ δείκνυσιν ὡς οὐχ ἁπλῶς, οὐδὲ ὡς ἔτυχεν, ὁ ὅρος ὑπηγορεύθη τῆς πίστεως, ἀλλὰ δοκιμασία πολλῇ καὶ συζητήσει ηκριβωμένῃ· καὶ ὅσα τῷ δόγματι ἦσαν ἁρμόδια, πάντα εἰς μέσον ἤχθη· καὶ πρότερον Ερεύνῃ διαβεβηκυίᾳ, ὅσα πρόσ φασιν διαστάσεως ἐδόκει γεννᾷν, ἐκποδὼν ἐγένοντο ἀναντιῤῥήτως· καὶ οὕτως ὁ ὄρος ἐξήγετο. Καὶ τέτ λοῦ Θεοῦ γνώμην τὴν εἰς ταυτὸ γνώμης ἐλθοῦσαν τῶν ἐπισκόπων σύνοδον ονομάζει· καὶ Πνεύματι ἁγίῳ τῶν τοσούτων Πατέρων τὴν συμφωνίαν εἶναι διασαφεῖ, κἀντεῦθεν καὶ μηδὲ τῆς ἀληθείας ἀστοχῆσαι καὶ τἀσφαλούς. Ἐπιστολὴ τοῦ μεγάλου βασιλέως Κωνσταντίνου ταῖς ἀπανταχοῦ ἐκκλησίαις περὶ τῶν ἐν τῇ ἁγίᾳ συνόδῳ διαπεπραγμένων· καὶ κατὰ Ἀρεια νῶν. Ο δ᾽ αὐτὸς καὶ τοῖς μὴ δυνηθεῖσιν ἀφικέσθαι τῶν ἐπισκόπων, καὶ ταῖς ἁπανταχοῦ ἐκκλησίαις τὰ γεγενημένα διδάσκων, ἔγραψε τοιάδε· ι Πείραν λαβὼν ἐκ τῆς τῶν κοινῶν εὐπραξίας ὅση τῆς θείας δυνάμεως πέφυκε χάρις, τοῦτον πρὸ πάντων ἔκρινα εἶναί μοι προσήκειν σκοπὸν, ὅπως παρὰ τοῖς μακαριωτάτοις τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας πλήθεσι πίστις μία, καὶ εἰλικρινής αγάπη, ομογνώμων τε περί Theodoret. lib. 1, c. 10. Non ipsa vero synodus tantum, sed et celeberrimus Constantinus, ad populum Alexandrinum ejus generis dedit litteras, quibus ostendit, non simpliciter, temere aut neglectim definitionem professionis fidei editam, sed exploratione multa atque disquisitione accurata adhibita, quæcunque dogmati consentanea essent, in mediam producta: primumque investigatione diligenti observata, quae cunque occasionem dissidii et seditionis creare possent, ea ita rejecta, ut contra dici quidquam non posset: el sic deinde definitionem ipsam promulgatam esse: postremo Dei sententiam concordem episcoporum synodi sententiam vocat, atque Spiritui sancto tot Patrum consensum acceptum refert, per quem illi a vera et certa sententia non exciderint. CAPUT XXV. Epistola magni imperatoris Constantini ad omnes ubique ecclesias de sanctæ synodi aclis, et adversus Arianos. Idem et ad episcopos qui ad conventum venire non potuerunt, et ad omnes ubique ecclesias quæ, acta ibi essent declarans, ad hunc modum scripsit • Experientia edoctus per rerum publicarum prosperitatem, quanta sit divinæ potestatis gratia, illum mihi propositum esse debere finem judicavi, ut a beatissimis catholicæ Ecclesiæ populia fides una et sincera charitas, consentiensque in

Beum pietas serretur. Sedenim cum aliter omnino τὸν παγκρατῇ Θεὸν εὐσέβεια τηρῆται. Αλλ' ἐπεὶ δὴ fieri non posset, 584 ut ordo stabilis et firmus constitueretur, nisi simul omnes, aut certe plures episcopi convenirent, et de re qualibet ad sanctissinat religionem pertinente dijudicarent, ejus rei gratia, quam fieri potuit plurimis coactis, me quoque perinde atque uno aliquo ex vobis (non enim negaverim, quo maxime lætor, conservum vestrum me esse) præsente, usque adeo omnia in debitam sunt disquisitionem vocata, quousque rerum omnium inspectori Deo placita sententia, ad consentientis unitatis concordiam stabiliendam, in lucem est protracta, ita ut nihil jam quod ad dissensionem aut professionis fidei ambiguitatem facere posset, sit relictum. Ubi cum de sanctissino etiam Paschatis die quæstio esset exorta, sententiis omnium decretum est, convenire, ut id eodem tempore ab omnibus ubique peragatur. Quid enim nobis esse potest vel pulchrius, vel gravius, quam si is dies festus, unde spem immortalitatis percepimus, uno ordine et celebri ritu ab omnibus certo inviolabiliter peragatur? Ac primum quidem indigna res fuit, sanctissimum eum diem imitatione atque consuetudine Judæorum celebrare, qui manibus suis nefario fagitio contaminatis, non injuria quoque animis sunt excacati, homines scelerati. Quidhi enim liceat, gente ea rejecta, rectiore verioreque ordine, quem a primo passionis die hucusque servavimus, ad futura quoque sæcula observationis hujus ritum) transmittere? Itaque nihil vobis commune sit cum ir..estissima Judæorum turba. Aliam siquidem a Salvatore accepimus viam. Propositus est sacratissimæ religioni nostræ suus cursus, et legitima quæ illam deceat regula, quam unanimi consensu complectentes, nos ipsos a fœda illa conscientia et societate retrabamus, fratres reverendissimi. Et profecto cmnium absurdissimum est, illos gloriando jactare, hisce observandis nos sufficere non posse absque illorum doctrina et præscripto. Quidnam vero illi recte sentire et sapere possunt, qui post illam Domini cædem mentibus capti, non ratione aliqua, sed impotenti impetu, quocunque eos insitus impellit furor, ducuntur? Quam ob causam, cum in hac quoque parte verum non perspiciant, Ο πλανωμένους, ἀντὶ τῆς προσηκούσης ἐπανορθώσεως. sed uti semper, affectu vitioso transversi rapiantur, potius quam errorem corrigant, eodem anno bis Pascha peragunt. 585 Qua igitur de causa eos sequemur, qui gravi errore se implicatos esse confitentur? Bis equidem eodem anno Pascha celebrare haud unquam sustinuerimus. Atque etiamsi hæc vobis non exponerentur, conveniret tamen, vos, pro mentis vestræ sagacitate, semper et studere et optare, ne cujuspiam similitudine et exemplo puritatem animarum vestrarum pollueretis, neve hominum modis omnibus malorum consuetudinem imitari videremini. Ad hæc illud quoque considerandum venit, in re tanta et tam solemnibus religionis nostræ feriis, dissensionem exstare τοῦτο ἑτέρως οὐχ οἷόν τε ἦν, ἀκλινῆ καὶ βεβαίαν τάξιν λαβεῖν, εἰ μὴ εἰς ταυτὸ πάντων ὁμοῦ, ἡ τῶν γοῦν πλειόνων ἐπισκόπων συνελθόντων, ἑκάστην τῶν προσηκόντων τῇ ἁγιωτάτῃ θρησκεία διάκριση γένοιτο· τούτου ἕνεκεν πλείστων όσων συναθροισθέντων, καὶ αὐτὸς δὲ, καθάπερ εἷς ἐξ ὑμῶν, τυγχάνων συμπαρὼν (οὐ γὰρ ἀρνησαίμην ἂν ἐφ᾽ ᾧ μάλιστα χαίρω, συνθεράπων ὑμέτερος πεφυκέναι ), ἄχρι τον σούτου ἅπαντα τῆς προσηκούσης τετύχηκεν ἐξετά - σεως, ἄχρις οὗ ἡ τῷ τῶν πάντων ἐφόρῳ Θεῷ ἀρέσκουσα γνώμη πρὸς τὴν τῆς ἑνότητος συμφωνίαν εἰς φῶς προήχθη, ὡς μηδὲν ἔτι πρὸς διχόνοιαν, ἢ πίστεως ἀμφισβήτησιν υπολείπεσθαι. Ενθα καὶ περὶ τῆς τοῦ Πάσχα ἁγιωτάτης ἡμέρας γενομένης ζητήσεως, ἔδοξε κοινή γνώμῃ, καλῶς ἔχειν ἐπὶ μᾶς ἡμέρας πάντας τοὺς ἁπανταχοῦ ἐπιτελεῖν· τί γὰρ ἡμῖν κάλλιον, τί δὲ σεμνότερον ὑπάρξαι δυνήσεται τοῦ τὴν ἑορτὴν ταύτην, παρ' ἧς τὴν τῆς ἀθανασίας εἰλήφαμεν ἐλπίδα, μια τάξει καὶ φανερῷ λόγῳ παρὰ πᾶσιν ἀδιαπτώτως φυλάττεσθαι; Καὶ πρῶτον μὲν ἀνάξιον ἔδοξεν εἶναι τὴν ἁγιωτάτην ἐκείνην ἑορτὴν τῇ τῶν Ἰουδαίων επομένους συνηθεία πλη ροῦν, οἱ τὰς ἑαυτῶν χεῖρας αθεμίτῳ πλημμελήματα χράναντες, εἰκότως τὰς ψυχὰς οι μικροί τυφλώτα τουσιν. Έξεστι γάρ, τοῦ ἔθνους ἀποβληθέντος, ἀλη θεστέρᾳ τάξει ἣν ἐκ πρώτης τοῦ πάθους ἡμέρας μέχρι τοῦ παρόντος ἐφυλάξαμεν, καὶ ἐπὶ τοὺς μέλο λοντας αἰῶνας τὴν τῆς ἐπιτηρήσεως ταύτης συμ πλήρωσιν ἐγγίνεσθαι. Μηδὲν τοίνυν ἔστω ὑμῖν κοινὸν μετὰ τοῦ ἐχθίστου τῶν Ἰουδαίων ὄχλου. Εἰλήφαμεν γὰρ παρὰ τοῦ Σωτῆρος ἑτέραν ὁδόν. Πρόκειται γὰρ δρόμος τῇ ἱερωτάτῃ ἡμῶν θρησκεία, καὶ νομικὸς κανὼν καὶ πρέπων τούτῳ, οὗ συμφώνως ἀντιλαμβανόμενοι τῆς αἰσχρᾶς ἐκείνης ἑαυτοὺς συνε ειδήσεως, ἀποσπάσωμεν, ἀδελφοὶ τιμιώτατοι. Εστι γὰρ ὡς ἀληθῶς ἀτοπώτατον ἐκείνους αὐχεῖν, ὡς ἄρα παρεκτὸς τῆς αὐτῶν διδασκαλίας ταῦτα φυλάττειν οὐκ ἐσμὲν ἱκανοί. Τί δὲ φρονεῖν ἐκεῖνοι ὀρθὸν δυνή σονται, οἱ μετὰ τὴν Κυριοκτονίαν ἐκείνην τῶν φρε νῶν ἐκστάντες, ἄγονται οὐ λογισμῷ τινι, ἀλλ' ὁρμῇ ἀκατασχέτῳ, ὅπου ἂν αὐτοὺς ἡ ἔμφυτος ἀπάγῃ μανία; Ἐκεῖθεν τοίνυν καν τούτῳ τῷ μέρει τὴν ἀλήθειαν οὐχ ὁρῶντας, ὡς ἀεὶ κατὰ πάθος αὐτοὺς ἐν τῷ αὐτῷ ἔτει δεύτερον τὸ Πάσχα ἐπιτελεῖν. Τίνος οὖν χάριν τούτους επόμεθα, οἱ δεινὴν πλάνην νοσεῖν ὡμολόγηνται; δεύτερον γὰρ τὸ Πάσχα ἐν ἑνὶ ἐνιαυτῷ οὐκ ἂν ποτε ποιεῖν ἀνεξόμεθα. ᾿Αλλ' εἰ καὶ ταῦτα μὴ προϋκειτο, τὴν ὑμετέραν ἀγχίνοιαν ἐχρῆν καὶ διὰ σπουδῆς καὶ δι᾿ εὐχῆς ἔχειν πάντοτε, ἐν μηδενὸς ὁμοιώματι τὸ καθαρὸν τῆς ἡμετέρας ψυχῆς κοινωνεῖν, ἢ δοκεῖν ἔπεσθαι ἀνθρώπων ἔθεσι 'παγκά κων. Πρὸς τούτοις κἀκεῖνο πάρεστι συνορᾷν, ὡς ἐν τηλικούτῳ πράγματι καὶ τοιαύτης θρησκείας ἑορ τῇ διαφωνίαν ὑπάρχειν ἐστὶν ἀθεώτατον· μίαν γὰρ ἡμῖν τὴν τῆς ἡμετέρας ελευθερίας ἡμέραν, τουτέστι τοῦ ἁγιωτάτου πάθους, ὁ ἡμέτερος παρέδωκε Σωτήρο μίαν εἶναι τὴν καθολικὴν αὐτοῦ Ἐκκλησίαν βεβού

ECCLESIASTICA HISTORIE LIB. VII. Б ληται· ἧς εἰ καὶ τὰ μάλιστα εἰς πολλούς τε καὶ aliquam, longe esse impiissinium. Unu: nanque διαφόρους τόπους τὰ μέρη διῄρηνται, ἀλλ' ὅμως ἐνὶ πνεύματι, τουτέστι τῷ θείῳ βουλήματι θάλπεται. Λογισάσθω δὲ ἡ τῆς ὑμετέρας οσιότητος ἀγχίνοια, ὅπως· ἐστὶ δεινόν τε καὶ ἀπρεπές κατὰ τὰς αὐτὰς ἡμέρας ἑτέρους μὲν ταῖς νηστείαις σχολάζειν, ετέρους δὲ συμπόσια τελεῖν· καὶ μετὰ τὰς τοῦ Πάσχα ἡμέρας ἄλλους μὲν ἑορταῖς καὶ ἀνέσεσιν ἐξετάζεσθαι, ἄλλους δὲ ταῖς ὡρισμέναις ἐκδεδόσθαι νηστείαις. Δια ταῦτα γοῦν τῆς προσηκούσης επανορθώσεως τυ χεῖν, καὶ πρὸς μίαν διατύπωσιν ἄγεσθαι τοῦτο, ἡ θεία πρόνοια βούλεται· ὡς ἔγωγε ἀπαθῶς συνορῶ. Οθεν ἐπειδὴ τοῦτο οὕτως ἐπανορθοῦσθαι προσήκει, ὡς μηδὲν μετὰ τῶν Κυριοκτόνων εἶναι κοινὸν, ἔστι τε τάξις εὐπρεπής, ἣν ἅπασαι τῶν δυτικῶν τε καὶ μεσημβρινῶν καὶ ἀρκτῴων τῆς οἰκουμένης μερῶν παραφυλάττουσιν αἱ ἐκκλησίαι· καί τινες τῶν κατὰ τὴν Ἑψαν τόπων, ὧν ἕνεκεν ἐπὶ τοῦ παρόντος καλῶς ἔχειν ἅπαντες ἡγήσαντο· καὶ αὐτὸς δὲ τῇ ὑμετέρα ἀγχινοίᾳ ἀρέσειν ὑπεσχόμην· ἵνα ὅπερ δ᾽ ἂν κατά τὴν Ῥωμαίων πόλιν, Ἰταλίαν τε καὶ Ἀφρικήν ἅπασαν, Αίγυπτον, Ισπανίας, Γαλλίας, Βρεταννίας, Λιδύας, ὅλην Ελλάδα, Ασιανήν τε διοίκησιν, καὶ Ποντικὴν, καὶ Κιλικίαν, μιᾷ καὶ συμφώνω φυλάττηται γνώμῃ, ἀσμένως τοῦτο καὶ ἡ ὑμετέρα προσδέ ξηται σύνεσις, λογιζομένη, ὡς οὐ μόνον πλείων ἐστὶν ὁ τῶν κατὰ τοὺς προειρημένους τόπους ἐκκλησ σιῶν ἀριθμὸς, ἀλλὰ καὶ ὡς τοῦτο μάλιστα κοινῇ πάντας ὁσιώτατόν ἐστι βούλεσθαι· ὅπερ καὶ ὁ ἀκρι Εῆς ἀπαιτεῖν δοκεῖ λόγος· καὶ οὐδεμίαν μετὰ τῆς c Ἰουδαίων ἐπιορκίας ἔχειν κοινωνίαν. Ινα δὲ τὸ κεφαλαιωδέστατον συντόμως είπω, κοινῇ πάντων ἤρεσε κρίσει, τὴν ἁγιωτάτην τοῦ Πάσχα ἑορτὴν μια καὶ τῇ αὐτῇ ἡμέρᾳ συντελεῖσθαι. Οὐδὲ γὰρ πρέπει ἐν τοιαύτῃ ἁγιότητι εἶναί τινα διαφοράν· καὶ κάλλιον ἔπεσθαι τῇ γνώμῃ ταύτῃ, ἐν ᾗ οὐδεμία ἔσται ἀλλοτρίας πλάνης καὶ ἁμαρτήματος ἐπιμιξία. Τού των οὕτως ἐχόντων, ἀσμένως δέχεσθε τὴν οὐρανίαν καὶ θείαν ὡς ἀληθῶς ἐντολήν. Πᾶν γὰρ ὅ τι δ᾽ ἂν ἐν τοῖς ἁγίοις τῶν ἐπισκόπων συνεδρίοις πράττηται, τοῦτο πρὸς τὴν θείαν βούλεσιν ἔχει τὴν ἀναφοράν. Διὸ πᾶσι τοῖς ἀγαπητοῖς ἡμῶν ἀδελφοῖς ἐμφανίσαντις τὰ προγεγραμμένα, ἤδη καὶ τὸν προειρημένον λόγων καὶ τὴν παρατήρησιν τῆς ἁγιωτάτης ἡμέρας ὑποδέχεσθαί τε καὶ διατάττειν ὀφείλετε· ἵνα ἐπειδὰν πρὸς τὴν πάλαι μοι ποθουμένην τῆς ὑμετέρας διαθέσεως ἔψιν ἀφίκωμαι, ἐν μιᾷ καὶ τῇ αὐτῇ ἡμέρᾳ τὴν ἁγίαν μεθ' ὑμῶν ἑορτὴν ἐπιτελέσαι δυνηθώ, καὶ πάντων ἕνεκεν μεθ᾽ ὑμῶν εὐδοκήσω, συνορῶν τὴν διαβολικὴν ὠμότητα ὑπὸ τῆς θείας δυνάμεως διὰ τῶν ἡμετέρων πράξεων ἀνῃρημένην, ἀκμαζού σης πανταχοῦ τῆς ὑμετέρας πίστεως καὶ εἰρήνης καὶ ὁμονοίας. Ὁ Θεὸς ὑμᾶς διαφυλάξαι, ἀδελφοὶ αγαπητοί, ο Οποῖα δὲ καὶ κατ' Αρείου καὶ τῶν ὁμοφρόνων ἐκείνῳ γράφει τοῖς πανταχοῦ ἐπισκόποις καὶ λαοῖς, δίκαιον ἐπακοῦσαι. «Τοὺς πονηροὺς καὶ ἀσεβεῖ; nobis libertatis atque redemptionis nostræ diem, sanctissimæ scilicet passionis suæ, Salvator nost r dedit. Unam esse catholicam suam Ecclesiam voluit: cujus tametsi partes in multis variisque sunt dispersæ locis, uno tamen spiritu, hoc est, divino arbitrio fovetur. Consideret porro sanctitatis vestræ solertia quam grave sit et indecorum, per eosdem dies, alios quidem jejuniis intentos esse, alios vero conviviis vacare; et post Paschatis dies, hos quidem feriari et conquiescere, illos autem statis jejuniis macerari. Quapropter hanc rem, pro eo atque decet corrigi, atque ad unum institutum forinamque perduci, divina vult providentia, quantum equidem extra omnem affectum positus perspicio. Itaque cum hoc sic corrigere conveniat, ne quid nobis cum Domini percussoribys sit come mune, et decens exstet ordo, quem omnes Occidentalium, et Meridionalium, Septentrionaliumque habitabilis orbis partium Ecclesiæ, et quibusdam quoque in locis Orientales observant, ea de causa in præsentia omnibus convenire visum est, ipreque adeo id solertiæ vestræ placiturum esse recepi, ut quod per urbem Romanam, Italiam, Afri cam omnem, Ægyptumn, Ilispanias, Gallias, Britnias, Libyam, cunctam Græciam, Asianam atque Ponticam ditionem, et Ciliciam, uno atque consentienti servatur consilio, id libenter quoque pru. dentia vestra suscipiat, secum ipsa perpendens, non modo ampliorem esse Ecclesiarum in eis que diximus locis numerum, verum etiam idem communiter omnes sentire et veŀle, esse quam sanctis– simum. Quin et strictior ipsa atque exactior ratio flagitare videtur, 586 ne qua nobis sit cum Judæorum perjurio communio. Et ut tandem summam rei breviter dicam: commuui omnium judicio placuit, sanctissimas Paschalis ferias, uno eudemque die peragi. Minime namque decet in re tam sancta aliquam exstare dissensionem. Et pulchrius est eam sequi sententiam, in qua nulla sit alieni erroris et peccati contagio. Ac cum ita se res habeat, libentibus animis cœleste hoc et vere divinum suscipite præceptum. Quidquid enim in sanctis episcoporum agitur conventibus, id ad divinam refertur voluntatem. Itaque eis quæ scri psimus omnibus dilectis fratribus nostris significatis, jam rationem hanc et observationem sanctissimi diei suspicere atque instituere debetis, ut cum in pietatis vestræ (quod dudum mihi fuit in votis) conspectum venero, uno eodemque die sanctas vobiscum ferias celebrare valeam, et rebus omnibus una vobiscum ex animo delecter, feritatem diabolicain per vim divinam operibus nostris sublatam, vestramque ubique fidem, pacem et concordiam vigentem cernens. Deus vos servet, frares dilecti. › Æquum etiam est, quæ contra Arium et sectatores ejus, omnibus passim episcopis et populis scripsit, cognoscere. • Cum maliguos et impίας

Arius sibi imitandos duxerit, par est ut eamdem μιμησάμενος "Αρειος, δίκαιός ἐστι τὴν αὐτὴν ἐκεί cum illis ferat ignominiam. Quemadmodum igitur Porphyrius divinæ pietatis hostis, iniquis de religione compositis libris, condignam reperit mercedem, per quam omnium futuris sæculis probris obnoxius erit, plurimaque obruetur infamia, atque insuper impia ejus abolita sunt scripta, ita et nunc placitum nobis est, Arium et Arii suffragatores, Porphyrianos quidem nominari, ut quorum imitati sunt mores, eorum quoque obtineant appellationes: si quod autem scriptum ad Ario compositum reperiatur, ut igni id tradatur volumus, ut non modo improba ejus doctrina abrogetur, verum ellam ne monumentum quidem aliquod ejus relinquatur. Illud equidem prædictum volo, si quis, libellum aliquem ab Ario conscriptum celare, nec continuo igni comburere, deprehensus fuerit, supe plicium ei mortis esse constitutum. 587 Illico namque in crimine tali comprehensus pœnam sustinebit capitalem. › Plures etiam alias adversus eusdem ad loca omnia misit epistolas, verbis per ironiam ad simulationem compositis, eis illudens. Nicomediensibus itidem contra Eusebium et Theognidem scripsit, Eusebium perstringens, veJuti Licinio aliquando faventem sibique insidiantem, atque alium episcopum legere jubens; quod et factum est. Eas epistolas hoc loco apponere, ne Iongior esse videar, minus convenire putavi. Ac de his quidem hactenus. CAPUT XXVI. Quod Constantinus benedictionis causa, Constantinopolim synodo translata, publicum ei prabuit epulum et muneribus,omnes honoris gratia proseculus, domum quemque dimiserit. Cæteruin rebus ad hunc modum euntibus, commodum evenit ut vicesimus Constantini imperii annus tum compleretur. Et Romani more recepto, decimo quoque principis sui imperii anno, communem et publicum agebant conventum diemque festum. Itaque et ipse decere id arbitratus, ad epulas synodum invitat, et toris plurimis ordine suo collocatis, eodem in loco excipit, multisque et sermonibus et donis honorificentiam et libera. litatem erga illos declarans, præclarissimos quosque eorum mens suæ adhibet. Quorum quidem, cum ille mutilata propter Christum cerneret meinbra, atque fidei eorum constantiam inde colligeret, labiis ipse suis cicatrices eorum exosculari et venerari dedignatus non est, gratiam se osculo ejusmodi et benedictione eorum percipere confisus. Posteaquam autem finem suum convivium id habuit, loco suo exsurgens, supplicis more conventum rogavit, ut qui tantum pertulissent laboris, perpaucos sibi dies dare, et recens fundatam urbem, jam tum perfectam, adire non gravarentur, ut precationibus suis munitiones et muros ejus firmnarent. Atque illi statim, quod petierat, faciunt. Constantinopolim veniunt, Encænia el consecraSocrat. lib. i Historiæ eccles. νοις ὑπέχειν ἀτιμίαν. Ωσπερ τοίνυν Πορφύριος δ τῆς θεοσεβείας ἐχθρὸς συντάγματα παράνομα περί τῆς θρησκείας συστησάμενος, ἄξιον εὕρατο μισθόν καὶ τοιοῦτον ὥστε ἐπονείδιστον μὲν αὐτὸν πρὸς τὸν ἑξῆς γενέσθαι χρόνον, καὶ πλείστης ἀναπλησθῆναι κακοδοξίας, ἀφανισθῆναι δὲ τὰ ἀσεβῆ αὐτοῦ συγ γράμματα· οὕτω καὶ νῦν ἔδοξεν Αρειόν τε καὶ τοὺς Αρείου ὁμογνώμονας Πορφυριανοὺς μὲν καλεῖσθαι, ἵν᾽ ὧν τοὺς τρόπους μεμίμηνται, τούτων ἔχωσι καὶ τὴν προσηγορίαν· πρὸς δὲ τούτοις, καὶ εἴ τι σύνταγ μα ὑπὸ ᾿Αρείου συντεταγμένον εὑρίσκο:το, τοῦτο πυρί παραδίδοσθαι, ἵνα μὴ μόνον τὰ φαῦλα αὐτοῦ τῆς διδασκαλίας ἀφανισθείη, ἀλλὰ μηδὲ ὑπόμνημα αὐτοῦ δίως ὑπολίποιτο. Ἐκεῖνο μέντοι προαγορεύω· ὡς εἴ τις σύνταγμα ὑπὸ Ἀρείου συνταγὲν φωραθείη κρύψας, καὶ μὴ εὐθέως προσενεγκών πυρὶ καταναλώσῃ, τούτῳ θάνατος ἔσται ἡ ζημία. Παραχρῆμα, γὰρ ἁλοὺς ἐπὶ τούτῳ, κεφαλικὴν ὑποστήσεται τιμα ρίαν.» Πολλὰς δὲ καὶ ἄλλας ἐπιστολὰς κατ' αὐτῶν πέμψας, ἀπανταχοῦ ἐξαπέστειλεν, ἐν εἴρων τῷ λό γῳ διαπαίζων αὐτούς. Καὶ Νικομηδεῦσι δὲ κατὰ Ευσεβίου καὶ Θεόγνιδος ἔγραφεν, ἐν οἷς τοῦ Εὐστ βίου καθάπτεται, ὡς Λικινίῳ εὐνοοῦντος, κἀκείνῳ ἐπιβουλεύοντος, καὶ ἐπίσκοπον ἕτερον ελέσθαι· καὶ ἐγένετο. Τὸ δὲ μῆκος φεύγων ἐγώ, καὶ ταύτες παραθεῖναι τὰς ἐπιστολὰς οὐ δέον ἐλογισάμην. Καὶ περὶ μὲν τούτων ταῦτα. Ὅτι ἐν Κωνσταντινουπόλει τὴν σύνοδον ἀγαγών, εὐλογίας χάριν, δημοτελῆ αὐτῇ ἑστίασιν ἐποιήσατο· καὶ δώροις ἅπαντας φιλοτιμη σάμενος, οἴκαδε ἀπέλυεν ἕκαστον. Τούτων οὕτω προβάντων, συνέβη τὴν εἰκοσαετηρίδα τῆς Κωνσταντίνου τηνικαῦτα βασιλείας περιελθεῖν. Εἰωθὸς δὲ Ῥωμαίοις καθ' ἑκάστην δεκάδα τοῦ κρατοῦντος ἀρχῆς κοινήν πανήγυριν ἄγειν, προσῆκον κἀκεῖνος λογισάμενος, εἰς ἑστίασιν τὴν σύνοδον προετρέψατο· καὶ δῆτα πολλῶν στιβάδων ἐν εὐθέτῳ γεγενημένων, κατὰ ταυτὸν πάντας εἰστία, πολλοῖς καὶ λόγοις καὶ δώροις τὸ φιλότιμον ἐπιδει κνύμενος. Τοὺς μὲν οὖν περιφανεῖς ἐκείνων καὶ ὁμοτραπέζους ἑαυτῷ ἐποίει· ὧντινων καὶ τὰ πεπηρωμένα διὰ Χριστὸν μέλη θεώμενος, καὶ τὸ ἑδραῖον ἐντεῦθεν τῆς πίστεως ἐννοῶν, χείλεσιν ἰδίοις οὐκ ἀπηξίου τιμᾷν τὰς πληγὰς, θαῤῥῶν ὡς χάριν ἕλκει τῷ φιλήματι καὶ ταῖς εὐλογίαις. Ἐπεὶ δὲ τὸ ἱερὸν ἐκεῖνο συμπόσιον εἶχε πέρας, τοῦ θρόνου ἐξαναστάς, ἱκέτης ἐγίνετο τοῦ συλλόγου, μὴ ὀκνῆσαι τοσοῦτον κάματον ἀνατλάντας, βραχείας καὶ αὐτῷ τινες ἡμέρας χαρίσασθαι, καὶ ἄχρι δὴ τῆς νεοπαγούς αὐτοῦ πόλεως, ἀφικέσθαι ὅσον ἤδη συντελεσθείσης· ῖν εὐχαῖς τὸν ταύτης περίβολον καὶ τὰ τείχη στηρί ξαιεν. Οἱ δ᾽ εὐθὺς ἐποίουν τὸ αἰτηθέν· καὶ τὴν Κωνσταντίνου καταλαβόντες, τὰ ἐγκαίνια ταύτης ἐποίουν, τὴν ἀναίμακτον θυσίαν ἐπιτελοῦντες· καὶ εὐχαῖς διαλαβόντες και στηρίξαντες ἱκανῶς, τῇ

ECCLESIASTICE HISTORIÆ LIB. VIII. operantur, precibus votisque urbem abunde prosequuntur et firmant, eamdemque Dei Genitrici dedicant novam Romam, imperantemque Constantinopolim cognominantes, Alexandro tum Byzantii Ecclesiam regente. 588 Hic denuo illis epulo exceptis, alia dona obtulit, et litteras ad provinciarum præfectos dedit, ut in urbe quaque divino cultui addictis atque sacratis viduis virginibusque, ad sanctiora divinorum templorum sacraria excubantibus, annonæ annuæ tribuerentur, quæ ad liberalitatem splendidam magis quam ad usum necessarium pertinerent. Has Julianus quidem postea accidit, successor autem ejus ex triente præberi curavit. Ubi vero jam pro se quisque do mum redire pararet, cohortus eos est, ut eamdem omnes colerent fidem, mutuanique pacem et charitatem maxime consectarentur, atque ut absque seditione omni, pacati atque tranquilli, rerum uni versarum placerent Deo. Et cum multa, oratione longius producta, de communi concordia fecit verba, tum postremo vehementer eos admonuit ut et pro se, pro liberis suis et pro imperio Romano orarent, perpetuoque propitium sibi divinum numen facerent, synodique decretis stabilem firmitatem conciliarent. Absentibus porro ea quæ commemoravimus scribens, ut professionen Gidei, diligenti atque accurata exploratione tot virorum disquisitam, et de sententia totius universi Dei constitutam, suffragiisque tantæ synodi Patrum Θεοτόκῳ ανέθεντο, νέαν 'Ρώμην καὶ βασιλεύουσαν tionis festum diem celebrant, incruento sacrilicio Κωνσταντινούπολιν ὀνομάσαντες, Μητροφάνους της νικαῦτα τὸν θρόνον τοῦ Βυζαντίου διέποντος. Καὶ αὖθις οὖν εἰς ἑστίασιν καλέσας, ἕτερα δώρα προσή γαγε· καὶ γράμματα πρὸς τοὺς τῶν ἐθνῶν προστα τεύοντας, ἑκάστῃ πόλει τοῖς ἀφιερωμένοις τῇ θείᾳ λατρεία, χήραις τε καὶ ταῖς προσεδρευούσαις παρα θένοις θείοις σηκοῖς σιτηρέσια ετήσια χορηγοῦντα, οὐ χρείᾳ μᾶλλον ἢ φιλοτιμία προσήκοντα· ὁ Ἰου λιανὸς μὲν ὕστερον περιεῖλεν· ὁ δὲ μετ᾿ αὐτὸν τὸ τριτημόριον ἐκείνων χορηγεῖσθαι προσέταξεν. Επει δὲ καὶ οἴκαδε ἐπανιέναι παρεσκευάσαντο έκαστος, παρεκάλει τὸ ταυτὸ τῆς πίστεως πάντας φρονεῖν, καὶ τῆς πρὸς σφᾶς εἰρήνης ἐπιμᾶλλον ἀντιποιεῖσθαι, ῖν ἀστασίαστοι διαμένοντες, τῷ τῶν ὅλων εὐαρεστῶσι θεῷ. Πολὺν δὲ τὸν ὑπὲρ τῆς κοινῆς ὁμονοίας κατατείνας λόγον, τέλος ὑπέρ τε αὐτοῦ καὶ τῶν παίδων καὶ τῆς ἀρχῆς εὔχεσθαι θερμῶς παρηγγύα, καὶ διηνεκῶς ἵλεων αὐτοῖς τὸ θεῖον ποιεῖν, καὶ τὸ τῆς συνόδου δόγμα ἀῤῥαγές καθισταν. Τοῖς δὲ μὴ παροῦσι γράφων τὰ προβληθέντα, τὴν διὰ τοσούτων δοκιμασθεῖσαν μετὰ βάσανον ἀκριβὴ στέργειν πίστιν ἐπίτρεπεν, ὡς κατά γνώμην πάντως γεγενημένην Θεοῦ, τοσούτῳ συλλόγῳ Πατέρων συγκροτηθείσαν. Καὶ οἱ μὲν ἕκαστος τοσαύτης ἀξιωθέντες τιμῆς, οἴκαδε πρὸς τὴν οἰκείαν ἐπανῄεσαν ποίμνην μων δὲ ὁ βασιλεὺς ὑπερφυώς διετέλει, μίαν ὁρῶν τὴν καθόλου Εκκλησίαν, συμφωνοῦσάν τε περὶ τὸ δόγμα· καὶ Θεῷ ἀνετίθει τὰ χαριστήρια τῆς ὁμονοίας χάριν τῶν ἀπανταχοῦ τῆς γῆς ἐπισκόπων. comprobatam susciperent atque complecterentur, mandavit. Et illorum quisque tanto affectus honore, domum ad gregem suum rediit. Imperator autem, supra modum lætatus quod unam per uni - versum orbem Ecclesiam, eaunque in dogmate consentientem, cerneret, Deo de omnium ubique episcoporum unanimi concordia solemniter gratiarum obtulit actiones. Φιλομαθὲς δ' εἶναι νομίζω καὶ τῶν ἐπισκόπων τὰ ὀνόματα καὶ τὰς ἐπαρχίας τῶν πόλεων καὶ τὰς κλήσεις αὐτῶν εἰδέναι· καί γε ἂν παρεθέμην εὑρὼν ἐν τῷ ᾿Αθανασίου συνοδικῷ, εἰ μὴ τὸ προσκορὲς τοῦ λόγου φεύγων, τοῖς βουλομένοις ζητεῖν ἐπιτρέπω. Ο δὲ τῆς συνόδου χρόνος, ὡς εὑρομεν, ἐν μηνί Μαΐῳ ια' ἐγένετο, τρίτης ἐπεχούσης, ἐν ὑπατείᾳ Παυλίνου καὶ Ἰουλιανοῦ. Τοῦτο δὲ ἦν ἔτος ς' καὶ τριακοστὸν καὶ ἑξακοσιοστὸν ἀπὸ τῆς ᾿Αλεξάνδρου τοῦ Μακεδόνος ἀρχῆς· εἰκοστὸν δὲ τῆς ἀρχῆς Κων σταντίνου, ἀφ' οὗ κατὰ Βρεταννίαν ἦρξε· τρισκαι δέκατον δ' ἐξότου πρὸς Βυζάντιον ἧκεν. Ἡ δὲ σύνο δος ἐπὶ τρία καὶ μικρόν τι πρὸς ἔτη ἐν Νικαία συνήχθη. Καὶ τὰ μὲν κατὰ Νίκαιαν τοιοῦτον ἔσχε τὸ τέλος· Κωνσταντῖνος δ' ἐντεῦθεν ὑπερφυῶς ἔτι και Θεοτόκος Grecis Dei Genitris dicitur: quod verbum in solam virginem matrem Mariam cadit: Θεότοκος autem accentu mutato, Deo genitus, qui unus est Dominus noster Jesus Christus. Cui urbem Constantinopolitanam recens exstructam Constantinus dicavit atque commendavit. (Supr. lib. vit, cap. 49). Utrumque nomen eisdem cumpositum litteris, sed accentu diverso prolatum et scriptum: dativum casum habet Θεοτόκῳ. Quapropter hic pro Dei Gentrici, etiam verti posset, Dei nato Christo, ut hic locus cum superiore illu re studiosorum esset, episcoporum ipsorum nomina, præfecturas urbium earumque appella - tiones nosse, eaque omnia in syno ali Athanasii libro reperta apposuissem, nisi tædium prolixioris orationis vitarem: proinde ea inquirere volentibus, permitto. Tempus porro synodi, sicuti invenimus, in mensis Maii undecimam diem, indictionem vicesimam tertiam, et consulatum Paulini et Juliani incidit: qui annus sexcentesimus tricesimus sextus ab Alexandri Macedonis regno fuit: vicesimus vero imperii Constantini, ex quo rerum in Britannia potiri cœpit; tertius decimus porro ex quo ad Byzantium venit. Synodus vero ipsa Nicææ annis tribus et paulo longius est acta Et res Nicæng talem habuere Guem. 589 Constanconcordet. Sed librarius in Græco exemplari t Θεοτόκῳ scripsit, cum fortasse τῷ θεοτόκῳ scriber debuerit. Fotest etiamn esse auctoris memorie lapsus. Qui tamen infra Christo simul et M..tri ejus urbem eam dedicatam memorat. Antius Paulinus, Cejonius Julian. Camœnius Coss. 17 imperii ejus auno synodus celebrari «α pit, 20 autem finita est. Initium ejus in annum Domini 326, fim, in 323 incid.t.

ἅπασιν ὑπὸ σκήπτρῳ τελοῦσι Ῥωμαίων ἐπέστελλε, τὴν μὲν προτέραν ἀπάτην ἀρνεῖσθαι, τὴν δὲ τοῦ Χριστοῦ διδασκαλίαν ἀσπάζεσθαι. Τοῖς δ᾽ ἐπισκό ποις χρήματα πέμπων, φιλοτιμότερον ἐπὶ τὰς τῶν ἐκκλησιῶν οἰκοδομὰς ἀνηρέθιζεν, ἀφθόνους χορηγῶν τὰς δαπάνας· ὡσαύτως δὲ καὶ τὰς ἐκκλησιαστικές βίβλους χερσὶν ἰδίαις γράφειν καὶ ἐπισκευάζειν ἐκέλευε. Δηλώσει δὲ μᾶλλον τὸν σκοπὸν τοῦ γεγραφότος ἡ αὐτοῦ ἐπιστολὴ πρὸς Εὐσέβιον, τοῦτον ἔχουσα τὸν τρόπον· tinus autem, ex eo empore prolixius etiam quam περὶ τὴν θρησκείαν διατεθεὶς, πόλεσι καὶ δήμοις antea religionis accensus ardore, ad urbes et populos Romani imperii omnes epistolas dedit, ut priori quidem errori nuntium remitterent, Christianam autem doctrinam et religionem amplecterentur. Episcopis porro sane quam liberaliter pecunias mittens, eos ad ecclesiarıın ædificationes excitavit, sumptusque ad id abunde præbuit. Libros itidem ecclesiasticos manibus propriis describere et concinnare jussit. Sed consilium animumque scribentis certius indicabit epistola ejus ad Eusebium data, quæ sic habet: CAPUT XXVII. Epistolæ magni Constantini de ecclesiarum restauratione, et sacrorum librorum comparatione. ‹ Victor Constantinus Maximus Augustus Eusebio. Tantisper dum ad hoc usque tempus impietas et tyrannis pro arbitrio suo ministros Salvatoris Dei persecuta est, credo atque adeo certo persuasum habeo, ecclesiarum omnium opera vel per incuriam pessum iisse, vel imminentis persecutionis metu minus esse quam dignitas earum postularet perfecta, frater charissime. Nunc vero libertate reddita, et serpente illo, Dei optimi maximi providentia, atque opera nostra, a rerum publicarum administratione depulso, satis in apertum productam esse arbitror apud omnes divinam potentiam, eosque qui vel metu vel incredulitate, vel etiam peccato oppressi fuerant, eo qui verissime constat cognito Deo, ad verum rectumque vitæ slatum tandem pervenisse. Itaque quibuscunque vel ipse præes Ecclesiis, vel alios passim episcopos, presbyteros, aut diaconos præesse nosti, eos admone ut diligenter incumbant in opera ecclesiarum quæ supersunt, vel restaurandarum, vel amplificandarum, vel ubi hoc necessitas postulaverit, recens exstruendarum. Peles autem et ipse, 590 et alii per te sumptus necessarios a præsidībus et provincialibus magistratibus. Diligenter namque eis per litteras est mandatum, ut quæ a sanctitate tua dicta fuerint, ipsi exsequantur. Deus te servet, frater dilecte. › Hæc de ecclesiarum structuris non ad hunc modo, sed et ad reliquos episcopos scripsit. Quæ autem Eusebio Pamphili de librorum comparatione significarit, hisce subjungam: • Victor Constantinus Maximus Augustus Eusebio. In cognomine nobis urbe, Salvatoris Dei opitulante providentia, max ma hominum multitudo sanctisimæ ecclesiæ nomen dedit, seque ipsam illi dicavīt: ut omnibus illis plurimum capientibus incrementi, faciendum omnino videatur, ut plures quoque ibi construantur ecclesiæ. Quapropter, quod judicio nostro placuit (prudentiæ enim tuæ significandum duximus), id libentissime accipe, ut comparatis quinquaginta membranarum codicibus, qui et ad evolvendum et ad portandum commodi sint, a notariis pulchre scribendi peritis, Επιστολαὶ τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου περί τε τῆς τῶν ἐκκλησιῶν οἰκοδομῆς, καὶ τῆς τῶν ἱερῶν βιβλίων ἐπισκευῆς. • Νικητής Κωνσταντίνος, Μέγιστος, Σεβαστός, Ευσεβίῳ. Εως τοῦ παρόντος χρόνου, τῆς ἀνασίου βουλήσεως καὶ τυραννίδος τοὺς ὑπηρέτας τοῦ Σωτ τῆρος Θεοῦ διωκούσης, πεπίστευκα καὶ ἀκριβῶς ἐμαυτὸν πέπεικα, πασῶν τῶν ἐκκλησιῶν τὰ ἔργα ἢ ὑπὸ ἀμελείας διεφθάρθαι, ή φόβῳ τῆς ἐπικειμε νης ἀδικίας ελάττονα τῆς ἀξίας γεγενῆσθαι, ἀδελφὲ προσφιλέστατε. Νυνὶ δὲ τῆς ἐλευθερίας ἀποδοθείσης, καὶ τοῦ δράκοντος ἐκείνου ἀπὸ τῆς τῶν κοινῶν δια κήσεως, Θεοῦ τοῦ μεγίστου προνοίᾳ, ἡμετέρᾳ δὲ υπηρεσία διωχθέντος, ἡγοῦμαι καὶ πᾶσι φανεράν γεγενῆσθαι τὴν θείαν δύναμιν· καὶ τοὺς ἢ φόβῳ ἢ ἀπιστία ἢ ἁμαρτήματι περιπεσόντας, ἐπιγνόντας τὸν ὄντως, ἥξειν ἐπὶ τὴν ἀληθῆ καὶ ὀρθὴν τοῦ βίου κατάστασιν. "Οσων τοίνυν ἢ αὐτὸς προΐσταται έχε κλησιῶν, ἡ ἄλλους τοὺς κατὰ τόπον προϊσταμένους ἐπισκόπους, πρεσβυτέρους τε ή διακόνους οἶσθα, ὑπόμνησον σπουδάζειν περὶ τὰ ἔργα τῶν ἐκκλησιῶν, ἢ ἐπανορθοῦσθαι τὰ ὄντα, ἢ εἰς μείζονα αὔξειν, ἢ ἔνθα ἂν ἡ χρεία ἀπαιτῇ, καινὰ ποιεῖν. Αιτήσεις δὲ καὶ αὐτὸς, καὶ οἱ λοιποὶ διὰ σοῦ τὰ ἀναγκαῖα παρά τε τῶν ἡγεμονευόντων καὶ τῆς ἐπαρχικῆς τάξεως. Τούτοις γὰρ ἐπεστάλη πάσῃ σπουδῇ ἐξυπηρετήσα σθαι τοῖς ὑπὸ τῆς σῆς ὁσιότητος λεγομένοις. Ο Θεός σε διαφυλάξοι, ἀδελφὲ ἀγαπητέ.» Ταῦτα περὶ τῆς τῶν ἐκκλησιῶν οἰκοδομῆς οὐ τούτῳ μόνῳ, ἀλλὰ καὶ τοῖς λοιποῖς τῶν ἐπισκόπων ἐπέστειλεν. Οἷα δὲ καὶ τῷ Παμφίλου Εὐσεβίῳ ὑπὲρ τῆς τῶν βιβλίων ἐπισκευῆς ἔγραψεν, ἑξῆς παραθήσομαι" ο Νικητής Κωνσταντίνος Μέγιστος Σεβα στὸς Εὐσεβίῳ. Κατὰ τὴν ἐπώνυμον ἡμῶν πόλιν τῆς τοῦ Σωτῆρος Θεοῦ συναιρομένης προνοίας μέγιστον πλῆθος ἀνθρώπων τῇ ἁγιωτάτῃ Ἐκκλησίᾳ ἀνατέθει κεν ἑαυτό ὡς πάντων ἐκεῖσε πολλὴν λαβόντων αυξησιν, σφόδρα ἄξιον καταφαίνεσθαι, καὶ ἐκκλησίας ἐν αὐτῇ κατασκευασθῆναι πλείους. Τοιγάρτοι δέδεξε προθυμότατα τὸ δόξαν τῇ ἡμετέρᾳ προαιρέσει 16° πρέπον γὰρ κατεφάνη δηλῶσαι τοῦτο τῇ σῇ συνέτει, ὅπως ἂν ν' σωμάτια ἐν διφθέραις εγκατασκεύοις, εὐαναγνωστότατα, καὶ πρὸς τὴν χρήσιν εὐπαρακόμι στα, ὑπὸ τεχνιτών καλλιγράφων, καὶ ἀκριβῶς τὴν

ECCLESIASTICA HISTORIÆ LIB. VIII. τέχνην ἐπισταμένων, γραφήναι κελεύσειας· τῶν qui scilicet probe eam artem didicerint, describi θείων δηλαδή Γραφών, ὧν μάλιστα τὴν ἐπισκευὴν καὶ τὴν χρήσιν τῶν τῆς Ἐκκλησίας λόγων ἀναγ καίαν είναι γινώσκεις. Απέσταλται δὲ καὶ γράμματα παρὰ τῆς ἡμετέρας ἡμερότητος πρὸς τὸν τῆς διοικήσεως καθολικὸν, ὅπως ἂν πάντα τὰ πρὸς τὴν ἐπισκευὴν ἐπιτήδεια παρασχεῖν φροντίσειεν. Ινα γὰρ ὡς τάχιστα τὰ γραφέντα σωμάτια κατασκευασθείη, τῆς σῆς ἐπιμελείας ἔργον τοῦτο γενήσεται. Καὶ γὰρ δύο δημοσίων οχημάτων ἐξουσίαν εἰς δια κομιδὴν ἐκ τῆς αὐθεντίας τοῦ γράμματος ἡμῶν τούτου λαβεῖν σε προσήκει. Οὕτω γὰρ ἂν μάλιστα καλῶς γραφέντα, καὶ μέχρι τῶν ἡμετέρων ὄψεων έ στα διακομισθείη· ἑνὸς δηλαδὴ τοῦτο πληροῦντος τῶν τῆς ἐκκλησίας διακόνων· ὅς ἐπειδὰν ἀφίκηται πρὸς ἡμᾶς, τῆς ἡμετέρας πειραθήσεται φιλανθρω- β πία;. Ο Θεός σε διαφυλάξοι, ἀδελφὲ ἀγαπητέ, ο Οἷα ο μέγας Κωνσταντίνος Μακαρίῳ τῷ Ἱερο σολύμων γράφει περὶ τοῦ ζωηφόρου τάφου Χριστοῦ. Τάστα μὲν οὖν ἄν τις τεκμηριώσοι σαφῶς ἐκ τού των τὴν τοῦ βασιλέως ἐπὶ τὰ θεῖα σπουδήν· οὐχ ἧττον μέντοι δείξοι καὶ ἃ περὶ τὸν ζωηφόρον τάφον Χριστοῦ διεπράξατο. Ἐπεὶ γὰρ μάθοι ὡς οἱ πάλαι περὶ τὴν τῶν εἰδώλων πλάνην βεβακχευμένοι τὸν μὲν σωτήριον τάφον κατέχωσαν, ὑπὸ πολλῷ δὴ τῷ χώματι ύψος ἐγείραντες μέγιστον· τὸν δὲ πέριξ τόπον τοῦ Κρανίου καὶ τῆς Ἀναστάσεως διαλαβόντες, λίθοις μεγάλοις τὴν ἐπιφάνειαν κατέστρωσαν, λήθη τὰ τῆς μνήμης διδόντες, νεών τε ἐπὶ τούτοις τῆς ἀκολάστου δαίμονος Αφροδίτης καὶ ἄγαλμα ταύτης Ιδρύσαντο, ταῖς παρθενικαῖς ὠδῖσι διατωθάζοντες, ἶν' οἱ ἐκεῖσε δὴ Χριστῷ νέμειν ᾑρημένοι σέβας δο κῶσι τῷ ξοάνῳ μᾶλλον χαρίζεσθαι, καὶ χρόνῳ δὲ τῷ προήκοντι λήθη τὴν ἀληθῆ κατακρύψοι αἰτίαν, τῷ μὴ ἀδεῶς αἱρεῖσθαί τινας ἐκεῖσε φοιτάν, μηδ' ἄλλοις καταμηνύειν τολμᾷν· τὸν μὲν νεὼν ἀνασπᾶν ἐκ βάθρων προσέταττε, καὶ τὸν χοῦν ἐκεῖνον ὡς πολφωτέρω βάλλειν τοῦ ἄστεος, οἷα δὴ ταῖς ἐναγέσι θυσίαις μεμιασμένον· νεών δ' ἕτερον εἰς κάλλος ἐξαίσιον τῷ Χριστῷ ἀνιστήν μέγιστόν τε καὶ μεγαλοπρεπέστατον· ὃν μάλα σαφῶς ἡ ἐπιστολὴ δηλώσει, ἣν Μακαρίῳ τῷ Ἱεροσολύμων ἐπισκόπῳ ἀπέστειλεν, ὃς σὺν τοῖς λοιποῖς Πατράσι τὴν ᾿Αρείου δόξαν διέσεισεν, ούτωσί πως διεξιούσα· ο Νικητής Κωνσταν τίνος Μέγιστος Σεβαστός Μακαρί. Τοσαύτη τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἐστιν ἡ χάρις, ὡς μηδεμίαν λόγων χορηγίαν τοῦ παρόντος θαύματος ἀξίαν εἶναι δοκεῖν· τὸ γὰρ γνώρισμα τοῦ ἁγιωτάτου ἐκείνου πάθους ὑπὸ τῇ γῇ πάλαι κρυπτόμενον τοσαύταις ἐτῶν περιόδοις λαθεῖν, ἄχρις οὐ διὰ τῆς τοῦ κοινοῦ πάντων ἐχθροῦ ἀναιρέσεως, ἐλευθερωθεῖσι τοῖς ἑαυτοῦ θεράπουσιν, ἀναλάμπειν ἔμελλε, πᾶσαν ἔκπληξιν ὡς ἀληθῶς ὑπερβαίνει. Εἰ γὰρ πάντες οἱ διὰ πάσης τῆς οἰκου μένης εἶναι δοκοῦντες σοφοί, εἰς ἐν καὶ τὸ αὐτὸ Socrat. lib. i, cap. 17. PATROL. GR, CXLVI cures divinarum Scripturarum libros, quorum instaurationem et usum ecclesiis maxime necessarium esse judicaveris. Datæ enim sunt a mansuetudine nostra ad catholicum et dispensatorem generalem diœceseos litteræ, ut omnia quæ ad eam rem procurandam commoda sunt, præbenda curet. Porro ut quam celerrime codices describantur et concinnentur, procurationis tuæ id fuerit opus. Duorum autem publicorum vehiculorum accipiendorum potestatem, ad librorum deportationem, auctoritas harum nostrarum litterarum tibi merito præbebit. Ita enim pulchre descripti codices, quam facillime ad nos perferri poterunt, ex diaconis ecclesiæ uno ministerium id adimplente: qui cum in conspectum pervenerit nostrum, benignitatem nostram experietur. Deus te servet, frater dilecte. s CAPUT XXVIII. Quæ magnus Constantinus Macario Hierosolymo rum episcopo de vivifico Christi sepulcro scripserit. 591 Sed enim cum facile quis ex iis liquido cognoscere imperatoris erga res sacras studium possit, tum id non minus ea etiam quæ de vivifico Christi sepulcro Hierosolymis egit indicabunt. Cum namque cognovisset eos oliın, qui idolorum errore tanquam furoris intemperiis acti fuerant, salutiferum monumentum defodisse, aggere multo molemi altissimam excitasse, Calvariæ et Resurrectionis vicinum circumcirea locum occupasse, et lapidibus ingentibus solum ejus constravisse (ut oblivioni monumenta memoriæ sempiternæ mandarent), et templum præterea impudice des Veneris, statuamque ejusdem ibi collocasse, virgineo partui illudentes: ut qui eo loco debitum Christo honorem sibi præstandum statuissent, simulacro ei exhibere viderentur, processuque temporis oblivio veram premeret atque occultaret causam: quod nemini libere eo commeare aut aliis rem indicare fas futurum esset, funditas temptɩm ipsum eruere, aggeremque illum egestum quam longissime a civitate projicere, ut qui sceleratis sacrifciis contaninatus esset, jussit, ae templum aliud pulchritudine præcipua amplissimum magnificentissimumque exstruere præcepit. Quod tenı - plum luculenter epistola ostendet, Macario Hierosolymitano episcopo, qui et ipse cum reliquis patribus Arii opinionem labefactavit, hisce prope verbis scripta: Victor Constantinus Maxintus Augustus Macario. Tanta est Servatoris nostri gratia, ut nulla orationis vis presenti miraculu digna suppetere cuiquam possit. Quod etenim monamentum sanctissimæ illius passionis terra jam dudum opertum tot annorum curriculis latuerit, donec per communis et publici omnium nostrum hostis oppressionem, ministris ejus in

ibertatem vindicatis, erutum reluceret, omnem συνελθόντες, ἄξιόν τι τοῦ πράγματος εθέλωσιν ειprofecto stuporem et admirationem excellit. Nam etiamsi qui ubique terrarum esse videntur sapientes homines, in unum eumdemque convenientes locum, dignum aliquid re tanta dicere velint, ne· minimam quidem partem tamen ejus eloquentiæ concertatione attigerint. 592 Tantum enim miraculi hujus fides naturam, quam humana ratio et cogitatio consequitur, omnem excellit, quanto rebus hominum coelestia sunt efficaciora et potentiora. Eam ob causam ille mihi semper unicus et præcipuus consiliorum actorumque omnium propositus est finis, ut quemadmodum se ipsam novis miraculis veritatis fides exhibet, sic etiam animi omnium nostrum castitate et consentienti promptitudine alacriores reddantur Quod cum omnibus manifestum puto, tum hoc maxime tibi persuasum esse volo, rerum omnium illud mihi summopere esse curæ, ut sacratum locum), quem jussu Dei, accessione fœdissimorum simulacrorum, veluti quodam imminenti gravique pondere levavi, sanctum quidem jam tùm ab initio illum judicio Dei factum, sed sanctiorem etiam factum, ex quo salutiferæ passionis fidem in lucem protulit, ædificiorum pulchris structuris exornem. Convenit igitur solertiæ tuæ, omnia sic disponere, et res quasque necessarias procurare, ut non modo basilica aliis quæ ubique sunt præstantior, sed et reliqua omnia ita construantur atque parentur, ut quæcunque in quibuscunque urbibus pulchritudine sunt excellentia opera, a structura ista longe superentur. Atque equidem de parietum opere atque artificio, Dracilliano amico nostro, qui clarissimorum præfectorum partes administrat, et provinciæ rectori, a nobis mandatam πεῖν, οὐδ' ἂν πρὸς τὸ βραχύτατον ἀμιλληθῆναι δυνή σονται· ἐπὶ τοσούτῳ πᾶσαν ἀνθρωπίνου λογισμού χωρητικήν φύσιν ἡ τοῦ θαύματος τούτου πίστις ὑπερβαίνει, ὅσῳ τῶν ἀνθρωπίνων τὰ οὐράνια συνέστηκεν εἶναι δυνατώτερα. Διὰ τοῦτο γοῦν οὗτος ἀεὶ καὶ μόνος καὶ πρῶτος ἔστι μοι σκοπός, ἵν᾿ ὥσπερ ἑαυτὴν καινοτέροις θαύμασιν ἡ τῆς ἀληθείας πίστις ἐπιδείκνυται, οὕτω καὶ αἱ ψυχαί πάντων ἡμῶν σωφροσύνῃ καὶ ὁμογνώμονι προθυμία σπουδαιότεραι γίνωνται· ὅπερ ἐπειδὴ πᾶσι νομίζω είναι φανερόν, ἐκεῖνο μάλιστά σε πεπείσθαι βούλομαι, ὡς ἄρα πάντων μοι μάλιστα μέλει, ὅπως τὸν ἱερὸν ἐκεῖνον τόπον, ὃν Θεοῦ προστάγματι αἰσχίστης εἰδώλων προσθήκης ὥσπερ τινὸς ἐπικειμένου βάρους ἐκούφισα, ἅγιον μὲν ἐξαρχῆς Θεοῦ κρίσει γεγενημένον, ἀγιώτερον δὲ ἀποφανθέντα, ἀφ' οὗ τὴν τοῦ σωτηρίου πάθους πίστιν εἰς φῶς προήγαγεν, οἰκοδομημάτων κάλλει κοσμήσωμεν. Προσήκει τοίνυν τὴν σὴν ἀγ χίνοιαν οὕτω διατάξαι τε καὶ ἑκάστου τῶν ἀναγκαίων ποιήσασθαι πρόνοιαν, ὡς οὐ μόνον βασιλικὴν καὶ τῶν πανταχοῦ βελτίονα, ἀλλὰ καὶ τὰ λοιπὰ τοιαῦτα γενέσθαι, ὡς πάντα τὰ ἐφ' ἑκάστης πόλεως καλλιστεύοντα ὑπὸ τοῦ κτίσματος τούτου νικᾶσθαι. Καὶ περὶ τῆς τῶν τοίχων δὲ ἐργασίας καὶ καλλιεργίας Δρακιλλιανῷ τῷ ἡμετέρῳ φίλῳ διέποντι τῶν λαμπροτάτων επάρχων τὰ μέρη, καὶ τῷ τῆς ἐπαρ χίας ἄρχοντι παρ' ἡμῶν ἐγκεχειρίσθαι τὴν φροντίδα γίνωσκε. Κεκέλευσται γὰρ ὑπὸ τῆς ἐμῆς εὐσεβείας καὶ τεχνίτας καὶ ἐργάτας καὶ πάνθ᾽ ὅσα περὶ τὴν οἰκοδομὴν ἀναγκαῖα τυγχάνει, εἰ παρὰ τῆς σῆς μά θοιεν ἀγχινοίας, παραχρῆμα διὰ τῆς ἐκείνων προνοίας ἀποσταλῆναι. Περὶ δὲ τῶν κιόνων ήγουν μαρ μάρων, ἃ δ᾽ ἂν νομίσειας εἶναι τιμιώτερά τε καὶ χρησιμώτερα αὐτῆς συνόψεως γενομένης, πρὸς ἡμᾶς curam scito. Præceplum enim a pietate γράψαι σπούδασον· ἵνα ὅσων δ᾽ ἂν καὶ ὁποίων χρείαν nostra est, ut artifices, operæ, et quæcunque præεἶναι· διὰ τοῦ σοῦ γράμματος ἐπιγνῶμεν, ταῦτα terea sunt ad ædificationem necessaria, cum id ex πανταχόθεν δυνηθῇ μετενεχθῆναι. Τὸν γὰρ τοῦ κόσ solertia tua cognoverint, confestim per providenσμού θαυμασιώτερον τόπον κατ' ἀξίαν φαιδρύνεσθαι δίκαιον. Τὴν δὲ τῆς βασιλικῆς καμάραν πότερον εἰ tiam illorum mittantur. De columnis autem et λακωναρίαν, ἢ διά τινος ἑτέρας έργασίας γενέσθαι marmore, quæ præstantissima et commodissima δοκεῖ, παρὰ σοῦ γνῶναι βούλομαι· εἰ γὰρ λαχωναρία operis ipsius forma summatim perspecta existimaμέλλει είναι, δυνήσεται και χρυσῷ καλλωπισθῆναι. veris esse, ad nos lac scribas, ut quot et qualibus Τὸ λειπόμενον, ἵνα ἡ σὴ ὁσιότης τοῖς προειρημένοις opus fuerit, cum ex litteris tuis intellexerimus, ea δικασταῖς ᾗ τάχος γνωρισθῆναι ποιήσῃ, ὅσων τε undequaque comportari possint. Equum enim est, ἐργατῶν καὶ τεχνιτῶν καὶ ἀναλωμάτων χρεία· ἃ καὶ locum totius mundi maxime admirandum pro πρὸς ἐμὲ εὐθέως ἀνενεγκεῖν σπούδασον, οὐ μόνον dignitate sua exornari. Basilica porro camera, περὶ τῶν μαρμάρων τε καὶ κιόνων, ἀλλὰ καὶ περὶ lacunaribusne an alio quopiam opere tibi fieri deτῶν λαχωναρίων, εἴ γε τοῦτο κάλλιον ἐπικρίνειας. bere videatur, cognoscere ex te cupio. Si enim Ο Θεός διαφυλάξει σε, ἀδελφὲ ἀγαπητέ.» lacunaribus exstruenda erit, auro quoque illustrari poterit. 593 Quod superest, sanctitas tua quibus diximus magistratibus primo quoqne tempore significet, quot operariis artificibusque et quantis impensis sit opus. Quin et ad nos quoque ut celeriter referatur, da operam, non modo de marmore et columnis, verum etiam de lacunaribus, si quidem hæc pulchriora commodioraque esse judicaveris. Deus te conservet, frater dilecte.» esse Erga sanctam legem.

ECCLESIASTICE HISTORIE LIB. VIII. Ως ἡ τοῦ βασιλέως μήτηρ Ελένη εἰς Ιεροσό λυμα γενομένη, τὸν θεῖον εὗρε σταυρὸν, καὶ τὰ ἐπ' αὐτῷ πεπραγμένα. Διάκονος δὲ τῶν τοῦ βασιλέως γραμμάτων ἡ τὸν τοσοῦτον τεκοῦσα τοῦ βασιλέως μήτηρ, ἡ μακαρία Ελένη, ἐγένετο. Τῷ γὰρ αὐτῷ τῆς συνόδου ἔτει κατ' ὄναρ χρηματισθεῖσα, εὐχῆς χάριν καὶ ἱστορίας και τέλαβε τὰ Ἱεροσόλυμα, οὔτε τὸν τῆς ὁδοῦ κόπον, οὔτε μὴν τὰ τοῦ γήρως υπολογισαμένη. Περὶ γὰρ τὸ τέρμα τῆς αὐτῆς ἀφίκετο βιοτῆς. Λίαν δὲ καὶ αὕτη περὶ τὸ Χριστιανῶν εὐλαβῶς διέκειτο σέβας. Περὶ πλείστου δ᾽ ἦν αὐτῇ τὸ τοῦ σταυροῦ ξύλον εύρεῖν, καὶ τὸ ζωηφόρον μνῆμα Χριστοῦ. Καὶ δυσχε ρῶς μὲν, εὑρίσκει δ' οὖν ὅμως, ὡς μέν τινες ἔφασαν, ἀνδρὸς Εβραίου καταμηνύσαντος τὸν χῶρον ἔκ τινος πατρώας γραφῆς τὸ δ' ἀληθὲς, ὡς ἐγώ μαι, Θεοῦ σημείοις δή τισι καὶ ὀνείρασιν ὑποδείξαν τος. Ἡρημένῳ γὰρ Θεῷ δῆλα καθιστῶν τὰ θεῖα τε καὶ ἀπόρρητα, ἥκιστα δεῖσθαι τῆς ἐξ ἀνθρώπων μηνύσεως. Κατὰ γὰρ τὴν τοῦ κρατοῦντος προστα ξιν, τοῦ ἐναγοῦς ἐκείνου καθαιρουμένου ναοῦ, καὶ τοῦ χώματος ἐκφορουμένου, ἔνθεν μὲν τὸ ἱερὸν τῆς ᾿Αναστάσεως ἐκεῖνο άντρον εφαίνετο, τρεῖς δ' ἐν μέσ ρει σταυροί χύδην διεῤῥιμμένοι, καὶ σανὶς ἑτέρα λευκή, η βασιλέα τῶν Ἰουδαίων γράφων διαφόροις γράμμασιν ὁ Πιλᾶτος ὑπὲρ κεφαλῆς ἐτίθει, ἐν εἴδει στήλης βασιλέα τῶν Ἰουδαίων τὸν σταυρωθέντα κηρύττων. Καί γε διεῤῥνηκότος τοῦ γράμματος, καὶ τῆς σανίδος ὡς ἔτυχεν ἐῤῥιμμένης, εργώδης ἔτι ἡ τοῦ θείου ξύλου εὕρεσις κατεφαίνετο, καὶ τῶν σταυ τῶν διεσπαρμένων συγχυθείσης τῆς τάξεως. Τί γὰρ καὶ τοῖς ῥίψασι πάλαι κατὰ χώραν ταῦτα ἐᾷν, τοῖς σταυρωταῖς τὸν θάνατον διὰ τὸ Σάββατον ἐπισπεύ δουσιν; ἄλλως τε καὶ οὐκ ἀγαθὸν ἡγουμένοις περὶ σταυρούς διατρίβειν, ἀνδρῶν καὶ ταῦτα βίᾳ τελευτησάντων, ἄλλο ἄλλῃ ἔρριψαν. Αμφηρίστου δὲ τῆς ζητήσεως οὔσης, ἐν ἀθυμίαις ἡ τοῦ βασιλέως ἦν μή. της, καὶ καταμηνύειν ἐδεῖτο Θεοῦ· καὶ ἔλυέ γε τρόπῳ τοιῷδε, ὑποδεικνὺς τὸ ξύλον, ᾧ τὸ Δεσποτικὸν προσπελάσαν σῶμα, τοῦ θείου αἵματος τὴν λιβάδα ἐδέξατο καταρρέουσαν. Γυνή γάρ τις τῶν εἶ γεγο νότων, χαλεπῷ πάθει κατισχομένη, τὰ ἔσχατα κάτ μνουσα ἦν, ἐφ' ᾗ Μακάριος σύναμα Ἑλένῃ καὶ τοῖς ἀμφ' αὐτὸν ἧκε· σύμβολόν τε ἐδίδου, ὃς ἂν ἐπιτεθεὶς τῶν σταυρῶν τὴν κάμνουσαν ἀπαλλάττειν ἀθρόον ἔχοι, τοῦτον εἶναι τὸν τοῦ Κυρίου σταυρόν. Καὶ δὴ ευχόμενος, κατὰ ἕνα τῶν σταυρῶν προσῆγεν ἀρξά μένος. Τῶν τοίνυν δύο τεθέντων οὐδὲν ἧττον τοῖς ἴσοις ἦν ἡ γυνή, ἀπολεγομένη ἤδη τὸ ζῆν. ὡς δὲ τὸ γνήσιον προσεπέλασε ξύλον, ἐξαπίνης ἀνέβλεψε· καὶ τὰς δυνάμεις ερρωμένως ἀθροίσασα, παρα χρῆμα τῆς στρωμνῆς ἀπεπήδησε. Λέγεται δ' ἔπειτα καὶ νεκρῷ παντάπασιν ἐπιτεθέντα τὸν θεῖον σταυ μὲν ἀναβιῶναι ἐκ τοῦ αὐτίκα. Καὶ τοῦτον μὲν τὸν τρόπον τὸ θεσπέσιον ἐμφανές γεγενῆσθαι ξύλον • ἱστόρηται. Οὗ μέρος τὸ πλεῖστον ἡ θεία Ελένη ἀρ γυρά περικλείσασα θήκῃ, τῷ ἐπισκόπῳ εἰς μνήμην Rufinus in Eccles. historia, cap. 7 et 8. CAPUT XXIX. Ut imperatoris mater Helena Hierosolymis fuerit, et ibi crucem sanctam invenerit, et quæ circa eam inventionem sint acta. Litteris porro eis perferendis mater ipsa imperatoris beata Helena, quæ illum talem genuit, administra fuit: ipso namque synodi coacta aune, in somnis oraculo admonita, precationis ergo, 10 - crumque sacrorum cognoscendorum gratia, Hierosolyma petierat: neque se ea in re vel itineris laborem, vel senectutis molestiam renorari est passa. Ad extremum enim jam vitæ pervenerat, et de rebus atque religione Christianorum pie admodum sentiebat. Plurimi porro faciebat, ut crucis lignum et vivificum Christi monumentum iuveniret. Et quantumvis difficulter, attamen ea tandem invenit, ut quidem nonnulli dixere, Judao homine ex paterna quadam annotatione regionem indicante, re vera autem, ut equidem puto, Deo signis quibusdam et visionibus nocturnis ostendente. Cum enim Deo visum esset, res divinas et occultas in lucem proferre, minime opus fuit humanis indiciis. Enimvero imperatoris jussu, contaminato illo templo diruto, aggereque expor tato, ex eo loco sacrum illud Resurrectionis antrum exstitit, et tres sparsim disjectæ cruces: et tabula præterea alba iuventa, in qua diversis liiteris Pilatus regem Judæorum scripserat, eaque supra caput Christi collocata in morem columna, crucifixum illum Judæorum regem esse promulgarat. Cæterum quod litteræ diffluxerant, et ta buja temere jacta jacebat, difficilis adhuc divini Jigni inventio erat, quod ordine confuso cruces disjectæ fuerant. Quid namque curarent, qui ita illas temere disjecerant, ut loco suo quamque relinquerent? præcipue cum milites mortem propter Sabbatum deproperarent, 594 iidemque præterea inauspicatum esse crederent, ad cruces morari virorum, qui per vim illatam mortui essent: quapropter alia alio projecta. Cum ergo incerta inquisitio esset, dubia animi imperatoris mater Deum obsecravit ut ei indicium fieret. Atque ille ambiguitatem quodam dissolvit modo, lignum, demonstrans ad quod Dominicum affixum corpus fuerat, et quod divini sanguinis stillam deduentem exceperat. Mulier quædam honesto loco nata, gravi oppressa morbo, extremo laborabat pericu lo ad hanc Macarius una cum Helena comitibus. que ejus venit, et signum ille dedit, quæ ex crucibus istis feminæ ægrotæ imposita periculum omnino discuteret, eam Christi crucem esse. Atque precatione facta, crucem quamlibet seorsim ille adhibuit. Εt duabus admotis in eodem mililominus mulier discrimine mansit, vitæ jam desperatæ; ut autem verum ei imposuit lignum, subilo illa respexit, viribusque firmiter collectis, lecto statim exsiluit. Dicunt quoque, postea mortuo prorsus crucem impositam, in vitam illum

καὶ τὴν θείαν Ὕψωσιν ἐθέσπιζεν ἐκτελεῖν· μέρος δὲ τῷ παιδὶ καὶ βασιλεῖ διεκόμιζεν. Ο πῶς ἄν τις εἴποι ἐκεῖνος δεξάμενος, συνελογίζετο πίστει τὴν πόλιν ἐκείνην σώζεσθαι, ᾗ ἂν τὸ τοσοῦτον διατηροῖτα κειμήλιον; Καὶ δὴ τοῦτο τῷ ἑαυτοῦ ἀνδριάντι κατέκρυπτεν, ὅς ἐν τῇ παρ' αὐτῷ μεγαλοπρεπώς το μηθείσῃ πόλει ἐπὶ πορφυροῦ ἵδρυτο κίονος, κατὰ τὴν ἐπιλεγομένην ἀγορὰν Κωνσταντίνειον. Επεμπέ γε μὴν καὶ τῶν θείων ήλων τινὰς οὓς εὕροι τηνι καῦτα περὶ τὸ μνῆμα, οἷς τὸ σῶμα διεπερονάτο Χριστοῦ. Ἐξ ὧν λόγος περικεφαλαίαν τε ἑαυτῷ κατασκευάσαι, καὶ ἐπὶ τῷ χαλιγῷ δὲ τοῦ ἵππου θάτερον ἐμβαλεῖν, ὡς ἂν ἐν μάχαις άτρωτος διαμέ νοιεν· ἶν' ἐντελής ἡ Ζαχαρίου γένοιτο προφητεία ἐπὶ καιροῦ, Εσται, λέγοντος, τὸ ἐπὶ τοῦ χαλινοῦ τοῦ ἵππου ἅγιον τῷ Κυρίῳ παντοκράτορι. "Α δὴ προφῆται πάλαι μὲν ἱεροὶ ἔγνωσαν, ἐς ὕστερον δὲ καιροῖς ἰδίοι;, ὅτε δοκοῦν ἐφάνη Θεῷ, καὶ ἔργοις ἔσχον τὸ βέβαιον. Καὶ τοῦτο μὲν οὐ τόσον γε διὰ θαύματος, ὅτι γε καὶ Ἕλληνες τῶν θείων τινὰ προε μήνυσαν· ὥσπερ δὴ Σιβύλλης ἐκεῖνο εἶναι πᾶς ἄν τις καὶ τῶν ἐναντίων ὁμολογήσεις περὶ τοῦ θείου σταυροῦ πρόπαλαι εἰρημένον· derepente revocasse. Hoc sane modo memoriæ 4 ταῖς εἰσέπειτα κατελίμπανε γενεαῖς· οὗ κατ' ἔτο; proditum est, sacrum in apertum productum esse lignum. Cujus partem maximam divina Helena argenteæ cistæ inclusam, episcopo ad memoriam posterarum generationum reliquit, ubi etiam sacram Exaltationem quotannis peragendam sanxit. Partem vero ad filium imperatorem trausmisit. Quam illum quo animo quis suscepisse dicat, cum fide secum ipse reputaverit, urbem eam servatum ici ia quɔ tam sacrum conservaretur donarium? Quapropter cam partem statuæ suæ inclusit (f), quam in urbe a se magnifice condita, super porphyretica collocavit columna, in eo quod dicitur Constantini foro. Misit illa etiam ad eum ex sacris clavis quosdam, quos tum ad monumentum repererat: illis porro corpus Christi transfixum fuerat. Quorum altero ille sibi fertur galeam instruxisse, alterum equi frenis inseruisse, ut in certarainibuş tutus a vulneribus illæsusque maneret, et sic tempore suo prophetia Zachariæ impleretur, Erit, dicentis, in freno equi sanctum Domino omRipotenti'. Quæ prophetæ quidem saneti olim cognoverunt, postea vero temporibus suis, cum Deo visum est, eventum certumn sunt consecuta. 595 Aique il non admodum est mirandum, quandoquidem et Græci divinarum rerum quædami prænuntiarunt. Quemadmodum quidem certe et illud Sibyllæ vel ex adversariis quisque confitebitur, de sancta cruce antiquitus dictum: O lignum felix, in quo Deus ipse pependit. ῾Ο ξύλον μακαριστὸν, ἐν ᾧ Θεὸς ἐξετανύσθη. Parimi namque apud Græcos, qui cæleris praestare Τῶν γὰρ Ελλήνων πλεῖστοι, οἱ τῶν ἄλλων διαφέ sunt visi, multas noverant prophetias, quas versibus gravioribusque ad populum verbis veluti quædam oracula incluserunt. Et erat potestatis divine, ut equidem judico, ad futurarum rerum certiorem consensum, non solum per perculiares ministros futura prædicere, verum sensim quoque advenis et alienis ad id uti: perinde atque musicus quispiam, gratum et jucundum decantans carmen, supervacaneas quoque percurrit plectro chordas, aut ornatus gratia, supra eas quæ ex usu sunt, alias etiam adjicit. Hæc etiamsi per digressionem, commode tamen dieța esse puto: quod a doctrina nostra alieni, præstantiore quadam Dei ordinatione, futura de Christo prædicarunt. CAPUT XXX. De ccclesiis quas Helena et Constantinus Hierosolymis et circa ea loca construxerint. Imperatrix autem Helena, amplissimo tempło in Resurrectionis et Calvariæ monumento ita constructo, ut nulli prorsus, quæcunque vel pulchritudine vel magnitudine eximia sunt, cederet, novæ Jerusalem nomen indidit, exemplari scilicet veteris illius et jam soluti tabernaculi. Ipsa vero domesticis propriisque impensis alias duas magnifice sacras construxit ædes: alteram in Bethleen, 'Zach. XIV, 20. ρειν ἐδόκουν, ᾔδεισαν μὲν πολλὰς τῶν προφητειών, ἂς ἐν μέτροις καὶ σεμνοτέραις πρὸς δῆμον λέξεσιν οἷα δή τινας χρησμούς ἐγκατέκρυψαν· Θεοῦ δὲ ἦν ἄρα, ὡς γε οἶμαι, ἐπὶ τῇ τῶν ἐσομένων συμφωνία μή μόνον διὰ τῶν σφετέρων θεραπόντων ένηχῆσαι τὸ μέλλον, ἀλλ᾽ ἡρέμα πως καὶ τοῖς ἀλλοτρίοις προσχρήσασθαι· ὡσανεί τις μέλους ἐργάτης κατὰ χρείαν ἐπεράστου μέλους, καὶ τὰς περιττὰς τῶν χορδῶν ἐπιτρέχων τῷ πλήκτρῳ ἢ κόσμου χάριν καν ταῖς οὔσαις καὶ ἄλλας προσεπιβάλλων. Ταῦτ᾽ εἰ καὶ παρ εκβατικώτερα, ἀλλ᾿ οὖν ἁρμοζόντως οἶμαι εἰρῆσθαι, καὶ τοὺς ἐθνείους τοῦ δόγματος οικονομία κρείττονι τὸ μέλλον προφητεῦσαι περὶ Χριστοῦ. Περὶ τῶν ἐκκλησιῶν ἂς Ελένη καὶ ὁ Κωνσταν τῖνος ἐν Ιεροσολύμοις καὶ τοῖς ἐκεῖσε μέρε σιν ᾠκοδόμησαν. Ἡ δὲ βασιλις Ελένη, πολυτελῆ τὸν οἶκον ἐν τῷ τῆς ᾿Αναστάσεως μνήματι καὶ τοῦ Κρανίου δειμαμένη, ὡς μηδενὸς λείπεσθαι τῶν, ὅσα εἰς κάλλος ἥκει καὶ μέγεθος, νέαν Ιερουσαλήμ τὴν Ἐκκλησίαν ὠνόμασεν, ἀντίτυπον τῇ παλαιᾷ ἐκείνῃ καὶ καταλε λυμένῃ σκηνῇ. Οἴκοθεν δὲ αὕτη καὶ ἄλλας δύο έχε κλησίας μεγαλοπρεπῶς ἀνιστῷ· τὴν μὲν ἐπὶ Βηθλεὲμ ἀμφὶ τὸ τῆς Χριστοῦ γεννήσεως σπήλαιον· ἐξ δὲ liæc se Socrates historicus ex aliorum relatione audita scribere ait lib. 1, cap. 17.

ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VIII. series mille passibus ab urbe distantem: in cujus sanctiore sacrario humi et præsepe, et speluncam sacram est complexa; alteram vero in Olivarum monte, ad verticem ipsum, ubi relictis discipulis Christus in cœlos est assumptus. Excitavit quoque mirificum aliud templum in Gethsemani prædio Genitrici Dei, atque in sacrario ipso vivificum ejus sepulcrum firmiter inclusit. Cum vero declivis is sit locus, gradus marmoreos fieri curavit, viatores ex sancta urbe orientalem plagam versus ferentes. 596 Mullorum quoque sermonibus circumfertur, decliviorem eum locum Vallem fletus, et torrentem Cedron, atque etiam vallem Josaphat dici. In propinque etiam esse hortum illum in quo proditus est Christus, et iur quo orare solitus fuerat. Sanctis itidem infantibus, et abi angelus pastoribus lætum attulit nuntium, in eis ipsis locis sacras exstruxit ædes: infantibus vide· licet ipsis, et Verbi puerperæ, nec non aliam quoque sponso Josepho ædem. Inde Bethaniam progressa Lazaro Christi amico insigne ædificavit delubruin: abest id Hierosolymis passuum millibus duobus. Deinde ad sacrum Jordanent conversa, circa speluncam ubi olim domicilium Baptista habuit, perpulchram ædem illi erexit, aliantque ad acclivitatem montis, Eliæ Thesbitæ. Atque inde quatuor dierum itinere emenso, Tiberiadem venit, ubi τὸ Δωδεκάθρονον, hoc est, Duodecin Thronorum templum statuit, quo loco Chiristus quatuor huminum millia pavit. In ea regione est Capernaum, ubi miraculum illud in centurione editum, et in paralytico, qui per tection demissus, statim salutern invenit; deinde ubi mulier sanguinis fluxu laborans restituta est. Sistitur etiam in loco qui dicitur Επτάπηγος, hoc est, Ad septem fontes, ubi ingens illud miraculum de septem panibus et paucis piscibus Dominus fecit. Accessit quoque ad Tiberiadis piscatum, et in locuṁ ubi Magdalena sanata est, et in singulis locis diversa apostolis construxit templa. Intra urbem Tiberiadem, noerus Petri domo reperta, divo Petro pulchrum constituit delubrum. Hidem porro in monte Thabor fecit, in quo Melchisedech Abrahamum dicitur μιλίοις διέχει τῆς πόλεως, ἐν ᾧ τοῦ θυσιαστηρίου ad eam in qua Christus natus est speluncam, χαμαὶ τὴν φάτνην καὶ τὸ θεῖον σπήλαιον περιέσχεν· ἑτέραν δ᾽ ἐν τῷ τῶν Ἐλαιῶν ὄρει πρὸς τῇ ἀκρωρείᾳ, ὅπου δὴ λιπὼν τοὺς μαθητάς ὁ Χριστὸς, πρὸς οὐ ρανοὺς ἀνελήφθη. Υπερφυή δέ τινα ἕτερον ἐν τῷ χωρίῳ Γεθσιμανή νεών τῇ Θεοτόκῳ ἐγείρει, Ενδον τοῦ θυσιαστηρίου τὸν ζωηφόρον ἐκείνης τάφον ἀσφαλῶς περιστείλασα. Καταφεροὺς δ' ἐντός τοῦ τόπου, ἀναβαθμούς ἐκ μαρμάρων ποιησαμένη, τὸν βουλόμενον ἐκ τῆς ἁγίας πόλεως πρὸς ἀνατολὰς κατάγει. Λέγεται γάρ τοι καὶ στόματι πολλῶν περιάγεται, ὡς ἐς τὸ κάταντες ἰὼν ὁ τόπος, κοιλὰς Κλαυθ μῶνος καλεῖσθαι· χειμάρρους τε τῶν Κέδρων καὶ κοιλὰς τοῦ Ἰωσαφάτ' ἄγχιστα δ' εἶναι καὶ τὸν κῆπον ᾧ παρεδόθη Χριστὸς, εἰωθὼς ὢν ἐκεῖ προσεύχεσθαι. Καὶ τοῖς θείοις δὲ νηπίοις, καὶ ὅπου δὲ ἄγγελος τοῖς ποιμέσιν εὐηγγελίζετο, εδημιούργει τούτοις δὴ τοῖς ἄντροις ἱερὰ φροντιστήρια· αὐτοῖς το βρέφεσι, καὶ τῇ τοῦ Λόγου λοχευτρίς, καὶ τῷ μνήστορ: Ἰωσὴφ ἕτερον. Ἐκεῖθεν εἰς Βηθάνιαν ἰοῦσα, Λαζάρῳ τῷ φίλῳ Χριστοῦ νεών περὶ τὸν τάφον περιφανῶς ἀνι στα διέχει δὲ Ἱεροσολύμων ὡσεὶ μίλια δύο. Επειτα τῷ θείῳ Ἰορδάνῃ προσβάλλει· καὶ ἀμφὶ τῷ σπηλαίῳ ᾧ πάλαι τὴν κατοίκησιν εἶχεν ὁ Βαπτιστής, οίκον αὐτῷ περικαλλῆ ἀνεγείρει· καὶ ἄλλον δὲ πρὸς τὸ ἄναντες τοῦ ὄρους Ηλιού τῷ Θεσβίτῃ ἐγκαθιστα. 'Οδὲν δ' ἐκεῖθεν τεσσάρων ἀνύσασα ἡμερῶν, εἰς Τιβεριάδα ήκει, ἔνθα τὸ Δωδεκάθρονον ἔστησιν, ὅπου Χριστὸς καὶ τοὺς τετρακισχιλίους διέθρεψε· καὶ τὸ χωρίον ἔστιν ἡ Καπερναούμ, ἔνθα δὴ καὶ τὰ κατὰ τὸν ἑκατόνταρχον ἐτελέσθη, καὶ ὁ διὰ τῆς στέγης χαλασθεὶς παραλυτικὸς αὐτίκα εὗρε τὴν ἴασιν. Εἶτα ἐν ᾧ τὴν τοῦ αἵματος στάσιν ἡ αἱμόρρους εὗρε· κὰν τῷ Επταπήγῳ λεγομένῳ ἐφίσταται, ὅπου τὸ τῶν ἑπτὰ ἄρτων καὶ τῶν δύο ἰχθύων θαῦμα ξένον εἰργάσατο. Κάν τῇ ἀλείᾳ δὲ τῆς Τιβεριάδος γεγε νημένη, καὶ ὅπου δὲ τὴν Μαγδαληνὴν ἰᾶτο, διαφό μους καθ᾿ ἕκαστον τούτων τοῖς ἀποστόλοις ἀνίστα νεώς. Ενδον δὲ τῆς πόλεως Τιβεριάδος τὴν οἰκίαν τῆς πενθερᾶς Πέτρου εὑροῦσα Πέτρῳ τῷ θείῳ ποι κίλον ᾠκοδόμει νεών. Κάν τῷ Θαβωρίῳ δὲ τὰ ἴσα δεπράττετο ἔνθα δὴ λέγεται καὶ τὸν Μελχισεδέκ εὐλογίας καταξιῶσαι τὸν 'Αβραάμ. Τῷ δὲ τῆς Μετα μορφώσεως τόπῳ τοῖς τὴν ὑπερφυά κατιδοῦσιν απ γλην ἐκείνην τρισὶν ἀποστόλοις περικαλλῆ τὸν οἶκον ἐδείματο· καὶ πολλὰ τῷ τόπῳ κατεβάλλετο χρήματα, ἵν' εἶεν τοῖς ἐκεῖσε παραμένουσι, καὶ τὸν χῶρον ε.πρεπή καθιστώσιν εἰς ὄνησιν. Ἐκεῖθεν δὲ πρὸς ἀνατολὰς κατιούσα, εἰς Ναζαρέτ γίνεται. Καὶ τὸν τοῦ χαιρετισμοῦ οἶκον εὑροῦσα, ναὸν χαρίεντα τῇ Θεοτόκῳ ἀνίστα [ἄλ. ἀνίστη]. Κάν τῇ Κανᾷ δὲ τῆς Γαλιλαίας, ἔνθα ὁ τοῦ Κανανίτου Σίμωνος γάμος ἐγένετο, καὶ ἐξ ἀδήλων βοτρύων οἶνος ἐπηγάζετο, οἶκον ἱερὸν ἐδείματο ἕτερον. benedictionie prosecutus esse. In ipso auteni Transformationis loco, qui' splendorem illum miridicum conspexére, a postolis tribus patcherrimam exstruxit ecclesiam. Quo Ideo multam etiam refiqait pecuniam, in subsidium eis qui ibi ninerent, locumque ipsum' excolerent. Inde orientein verstis descendens, Nazareth pervenit, et salutationis angelicæ domo reperta, Dei Genitrici peramœnum excitavit templum. Et in Carla Galilae, ubi Simonis Chananæi nuptiæ celebrate, et ex occultis incertisque botris vinum factum; aliam quoque saoram ædem ædificavit.

597 Caeterum in urbem sanctam reversa, in Sion amplissimum longe lateque construxit templum, in eujus postico domum circumclusit, in qua, foribus clausis, propter metum Judæorum, discipuli fuerant congregati: in qua etiam sacra cœna peracta, sacraque pedum lotio, nec non Spiritus sancti in cœnaculo adventus, in qua primus quoque hierarcha et episcopus Jacobus renuntiatus est. In eo templo marmorea quoque fuit columna, ad quam cumflagellis crederetur, alligatus est Salvator. In cujus parte sinistra, divi propheta Davidis sepulcrum magnifice in sublimi collocatum. Sion ipsa ad australem urbis est sita partem. superiorem ejus sortita regionem, passibusque mille a Christi resurrectionis loco distat. Et in palatio Caiphæ, Petro apostolorum principi templum aliud constituit. Atque in fovea Jeremnia, et ad fonten qui Siloe dicitur, mirifica construxit opera. Postremo et agrum figuli apparari curavit, in advenarum scilicet et peregrinorum sepulturam. Sed et filii Constantini instinctu, ad arborem Mambre, quæ nunc Terebin thus dicitur, quindecim stadiis meridiem versus vicinam habens Hebron, Hierosolymis autem circi ter ducenta et quinquaginta stadia abest, ubi vera certaque fama est, una cum angelis contra Sodomam euntibus, et Filium Dei hospitaliter acceptum esse ab Abraham, ab eoque Isaaci procreationem annuntjatam, maximum ornatissimumque templum erexit. Intellexerat enim Constantinus sub ea arbore, veteres Græcæ superstitionis aras construxisse, Græcis sacrificiis istic operatos esse, vinum libasse, thura adolevisse, bovem, hircum et gallum sacrificasse, lucernas accensas oleo infuso apposuisse, placentas obtulisse: quosdam etiam nummos et varii generis unguenta in vicinum puteum conjecisse, ita ut rerum conjectarum ingenti copia aqua inutilis sit reddita. Quod sane Constantini uxoris mater, cum istae transiret, visum, genero ipsi renuntiavit. Animadverterat enim æstivo tempore, loci incolas, longinquiores etiam Palæstinos, Phænices et Arabes, annuas ferias in ea regione peragere. Et conventus celebritasque ea grata fuerat 598 omnibus: Judzis quidem quod patriarcham generisque sui principem jactarent Abrahamum; Graecis vero, propter angelorum in eum locum adventum: Christianis porro, quod Deo dilecto illi id prædictum fuerat, quod multis postea sæculis de Virginie fotorum fuerat. Qua re Constantinus coguita, episcopis Palæstinis vitio vertebat, in primisque Eusebium Pamphili perstringebat, quod sic tam sanctumn locum despexissent. Itaque episcopis Phœniciæ mandavit ut ex ipsis fundamentis aræ everterentur, simulacra igne comburerentur, ac templum ibi tantæ antiquitatis nomini conveniens exstrueretur, in quo divinum numen Ecclesiæ recepto in ritu coleretur, locusque de cælero a contaminatione omni liber esset. Quod si quis dein116 Πάλιν δὲ πρὸς τὴν ἁγίαν ὑποστρέψασα πόλιν, ἐν τῇ Σιών μέγιστον εἰς μήκος και πλάτος εκτρέχοντα οἶκον ἀνίστη· οὗ ἐν μὲν τοῖς ὄπισθεν μέρεσι τὸ οἴκημα περιέκλεισεν, ἔνθα ἦσαν συνηγμένοι τῶν θυ ρῶν κεκλεισμένων διὰ τὸν τῶν Ἰουδαίων φόβον οἱ μαθηταὶ, ἐν ᾧ καὶ ὁ θεῖος δεῖπνος ἐγένετο, ὅ τε θεῖος νιπτήρ, καὶ ἡ τοῦ ἁγίου Πνεύματος κάθοδος ἐν τῷ ὑπερῴῳ· καὶ πρῶτος ἱεράρχης ἀνεκηρύχθη Ιάκω 6ος· ὅπου δὴ καὶ ὁ πορφυροῦ; ἦν κίων, ἔνθα προτε 5έθη φραγγελωθεὶς ὁ Σωτήρ. Οὗ τοῖς εὐωνύμοις μέρεσι τοῦ ναοῦ ὁ τοῦ θείου προφήτου Δαυΐδ τάφος μεγαλοπρεπῶς ίδρυται τῇ προσκομιδῇ τῆς ἀναφο ρᾶ;. Ἡ δὲ Σιὼν πρὸς νότον ἐστὶ τῆς πόλεως, τὸν ὑπερανεστηκότα χῶρον ταύτης λαχοῦσα. Μίλιον δ' ἐν διέχει Σιὼν τῆς τοῦ Χριστοῦ ἀναστάσεως. Κάν τῇ αὐλῇ δὲ τοῦ Καϊάφα Πέτρῳ τῷ κορυφαίῳ τῶν μαθητῶν ναὸν ἕτερον ήγειρεν. Εν τε τῷ λάκκῳ Ἱερεμίου καὶ ἐν τῇ πηγῇ ἢ τοῦ Σιλωάμ εἴρηται, πολυτελῆ τὰ ἔργα ἐποίει. Τέλος δὲ καὶ τὸν ἀγρὸν τοῦ κεραμέως μετασκευάσασα, πολυάνδριον ἔπραττε τοῖς ξένοις δηλονότι ταφήν. Σπουδαῖς δὲ τοῦ παιδὸς Κωνσταντίνου κἂν τῇ δρυΐ τῇ Μαυρή, ήτις νῦν Τερέβινθος λέγεται, ἀπὸ ιε' μὲν σταδίων γείτονα τὴν Χεβρών ἔχουσα προς μεσημβρίαν, Ἱεροσολύμων δὴ διεστῶτα ἀμφὶ διακόσια καὶ πεντήκοντα στάδια, ἔνθα λόγος ἐστὶν ἀληθὴς σύναμα τοῖς κατὰ Σοδομι τῶν ἰοῦσιν ἀγγέλοις καὶ τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ἐπιξενω θῆναι τῷ ᾿Αβραὰμ καὶ τὴν τοῦ Ἰσαὰκ γέννησιν ἐπαγγείλασθαι, ναὸν μέγιστον καὶ περικαλλέστατον ἀνεδείματο· καὶ γὰρ μαθὼν ἦν Κωνσταντίνος ὑπὸ τῇ δρυΐ, βωμοὺς Ελληνικοὺς τοὺς πάλαι ἱδρύσασθαι, καὶ θυσίας Ελληνικὰς ἐκεῖσε τελεῖσθαι, οἶνους τε σπένδειν, καὶ λιβάνους ἐπιθύειν, καὶ βοῦν καὶ τρά γον καὶ ἀλεκτρυόνα· λύχνους τε ἐτίθουν ἡμμένους ἐπιχέοντες ἔλαιον, καὶ πόπανα προσῆγον· ἦσαν δὲ οἱ καὶ νομίσματα καὶ μύρα διάφορα κατὰ τοῦ ἐκεῖσε φρέατος ἔβαλλον, ὡς ἐντεῦθεν ἀχρεῖον τὸ ὕδωρ για νεσθαι τῇ ποικίλη μετουσίᾳ τῶν ῥιπτουμένων. Η τῆς Κωνσταντίνου δὲ γαμετῆς μήτηρ ἐκ τοῦ παρή - κοντος, θεασαμένη, τῷ γαμβρῷ τὸ δρώμενον ἤγγελ λεν, ὥρᾳ θέρους του; ἐπιχωρίους ἰδοῦσα καὶ τοὺς προσωτέρω Παλαιστινούς, Φοίνικάς τε καὶ ᾿Αραβίους, τὴν ἐτήσιον τῷ χώρῳ ἄγοντας ἑορτήν. Πᾶσι γὰρ ἐπέραστος ἦν ἡ πανήγυρις· Ἰουδαίοις μὲν, ὅτι πα διὰ τὴν τριάρχην ηύχουν τὸν ᾿Αβραάμ, Ελλησι δὲ, τῶν ἀγγέλων τῷ χώρῳ ἐπιδημίαν· Χριστιανοῖς δὲ, ὅτιπερ τῷ θεοφιλεῖ ἐκείνῳ προεμήνυσεν, ὃ πολλοῖς χρόνοις ἐς ὕστερον ἐκ παρθένου ποιεῖν ἔμελλεν. "Α δὴ πυθόμενος Κωνσταντίνος, τῶν ἐν Παλαιστίνῃ ἐπισκόπων κατῃτιᾶτο· καὶ μᾶλλον Εὐσεβίου τοῦ Παμφίλου καθήπτετο, οὕτω τὰ περὶ τὸν ἅγιον ὑπερ ιδόντας τόπον. Καί γ' ἐκέλευε τοῖς τῆς Φοινίκης ἐπισκόποις ἐκ βάθρων μὲν καθαιρείν τους βωμούς, πυρὶ δὲ τὰ ξόανα δαπαναν· ἄξιον δὲ τέμενος τῷ περιωνύμῳ τῆς τοῦ τόπου ἀρχαιότητος καθισιν, καὶ τὸ θεῖον ἐκεῖσε κατὰ τὸ τῆς Ἐκκλησίας ἔθος θρησκεύειν, καὶ τοῦ λοιποῦ ἐλεύθερον τὸν τόπον Sozomenus Eccles. Histor. lib. 11, cap. 4 ει 5,

ECCLESIASTICE HISTORIE LIB. VIII. et εἶναι τῶν μιασμάτων. Εἰ δέ τις ἑξῆς φωραθεὶς ἁλοίη ceps ejusmodi quidquam facere deprehensus esset, τοιαῦτα πράττων, μεγίστῃ τοῦτον ζημία υπάγεσθαι. Καὶ ἔργῳ τὰ προσταττόμενα αἴσιον ἐλάμβανε πέρας. Καὶ ἐν τῇ τῆς Φοινίκης Ηλιουπόλει ἕτερον οἶκον οἰκοδομεῖν ἐκέλευε Κωνσταντῖνος· ἐπίσκοπόν τε καὶ κλῆρον ἱερὸν κατεσκεύαζε· καὶ τὸν ἐκ πα λαιοῦ προσόντα νόμον τούτοις ἀπεῖργεν, ὃς κοινὰς εἶναι τὰς γυναῖκας ἐτίθει, καὶ τοῖς παροῦσι ξένοις τὰς σφῶν παρθένους πρότερον, ἐκπορνεύεσθαι, ὡς εἶναι μὲν αὐτοῖς τὰ τέκνα ἀμφίβολα, καὶ μηδεμίαν εἶναι τούτοις διάκρισιν. ἂν ἀνελὼν τὸ μύσος, τὰ γένη ἐπιγινώσκειν παρεσκευάσατο. Παραπλήσιον δέ τι καὶ ἐν Φαιάκοις ἐποίει· τὸ γὰρ τῆς ἐκεῖσε Αφρο Σίτης ἱερὸν τῷ Λιβάνῳ περιελών, καὶ τὰς ἐν ἐκείνῳ αἰσχρὰς καὶ ἀσέμνους μίξεις συμπεριείλε· τόν τ' ἐν Κιλικία Πυθωνικών κατέστρεφεν οἶκον· καὶ τὸν ἐκεῖσε ἐμφωλεύοντα ἐξήλαυνε δαίμονα. Οὐ μόνον δὲ τῇ γῇ τὰς Ἐκκλησίας ἐῤῥίζου, ἀλλὰ τῷ περὶ Χριστὸν πόθῳ φλεγόμενος, ἵνα κἂν ἐρήμοις ἔχοι τὰ σύμβολα, καὶ οἶκον ἐξ ὀθόνης ποικίλης κατασκευάσας, ὥσπερ πάλαι Μωϋσῆς περιέφερεν, ᾗπέρ μοι προείρηται. Πολλὰς δὲ καὶ ἄλλας ἐκκλησίας τοῖς ἁγίοις ἐκείνοις τόποις κατασκευάσασα, οὔσας ὑπὲρ τριάκοντα, ἡ θεοφιλής βασιλι; Ελένη, πρὸς τὸν φίλον ταύτης υἱὸν ἐπανέστρεψε, τοῖς ἐσπερίας μετά στην σύνοδον διάγοντα μέρεσι. Περὶ τῶν θεοφιλῶν ἔργων τῆς μακαρίας Ελένης, καὶ τῆς αὐτῆς τελευτῆς· καὶ περὶ τῆς ἐπωνύμου αὐτῇ πόλεως· καὶ ἱστορία παράδοξος τοῦ ἁγίου μάρτυρος Λουκιανοῦ. Ταύτης πολλὰ μὲν καὶ ἄλλα μαρτυρεῖ τὸ εὐλαβες καὶ φιλόθεον· οὐχ ἧττον δὲ παραστήσει καὶ δ μέλλω ἐρεῖν. Λέγεται γὰρ τὰς ἐν Ἱεροσολύμοις ἱερὰς παρ θένους πρὸς ἑστίασιν μεταστειλαμένην, θεραπαινί δος ἐκπληρῶσαι τάξιν αὐταῖς. Αὐτὴ γὰρ τὰ ὄψα ταῖς οἰκείαις παρετίθει χερσίν· ὕδωρ τε προσήγε καὶ χέρνιβα καὶ ἀλλ᾽ ἄττα διακονουμένη, οἷς τους δαιτυμόνας ειωθός θεραπεύειν. Δῶρα δὲ πλεῖστα καὶ πολυτελῆ ἀναθήματα ταῖς ἀνὰ τὴν ἕω ἐκκλησ σίαις ἐδίδου. Ενδεέσι τε τὰ ἐπιτήδεια εχορήγει αφθόνως. Πολλού; τε εἰς τὴν προτέραν ἐπανῆγεν eum gravi mulctatum iri pœna, constituit. Atque imperata hæc ad rem collata, legitimum consecuta sunt exitum. Nec minus Heliopoli in Phoenicia aliam sacram ædem Constantinus ædificari præcepit. eique episcopuin suum et sacrum clerum dedit, veteri sublata lege quæ communes esse uxores, advenientibus hospitibus virgines suas prostituerę jubebat, ut dubia et anceps apud eos soboles uullumque ejus discrimen esset. lloc tam abominandum scelus abolens, ut gentes familieque dignoscerentur, effecit. Simile quiddam etiam in Aplacis fecit. Templum namque Veneris isthic ad Libanum montem demolitus, una quoque fondos et indecentes, qui mistim fiebant, concubitus prorsus sustulit. In Cilicia porro Pythonicum evertit fanum atque incubantem ibi damonem ejecit. Non tantum autem ecclesias e fundamentis terræ exstruxit, verum etiam pro suo erga Christum flagranti desiderio et amore, ut in solitudine quaque sancta haberet symbola, ædem sacram e vari 8 linteis fieri curavit, eamque veluti priscus Moses, sicuti a me antea est dictum, secum circumtulit. Quin et plures ecclesias alias in sanctis illis locis, supra triginta, amantissima Dei femina imperatoris mater condidit: et ad clarissimum sibi filium, in occidentalibus post synodum agentem partibus, est reversa. 599 CAPUT XXXI. De Deo gratis operibus beat Helena, ejusdemque obitu. Item de cognomine ei urbe: præterea historia fidem prope excedens de sancio marlyre Luciano. Permulta quidem sunt, quæ illius in Deum amorem et pietatem testantur: non minus tamen eam virtutem, quod nunc dicturus sum, declarabit. Dicitur siquidem Hierosolymis, sacris virginibus að epulas vocatis, famulæ præstitisse officium. Manibus enim ipsa suis escas illis apposuit, et aquam præbuit, aliaque omnia ministeria obivit, quæ convivis invitatis exhibere moris est. Munera vero plurima et pretiosa donaria, Orientalibus attribuit ecclesiis. Indigentibus res necessarias affatim largita est. Et multos in priorem reduxit statum, qui ten- - ξιν καιρῶν δυσκολίαις ανατραπέντας· δεσμών τε porum difficultate eversi fuerant. Sic illa captivoχρονίων λύσιν ἐπῆγε, μετάλλων τε ἠλευθέρου· καὶ τὴν ὑπερόριον ἀνεκαλεῖτο φυγήν. Ὧν χάριν καὶ ἄξιά γε πρὸς Θεοῦ εἰληφέναι τὰ γέρα· καὶ γὰρ τὸ μὲν παρόν, ὡς οὐκ ἄν τις ψήθη, κάλλιον διαγέγονε σεβαστή τε ἀνακηρυχθεῖσα, καὶ χρυσούν νόμισμα εἰς μόρφωμα ίδιον κάψασα, θησαυρών τε βασιλικών ἐξουσίαν λαβοῦσα, κατά γνώμην ἐκέχρητο. Ἐπεὶ δὲ τελευτήν ἔδει, μετ' εὐφήμου ἐτελεύτα τῆς μνήμης ἐν Ῥώμῃ ὀγδοηκοστὸν ἔτος γεγενημένη ἑνὸς λείπον τος, πολλὰ τῷ παιδὶ ἐντειλαμένη τοῖς ἐξιτηρίοις περὶ τῆς εὐσεβοῦς πολιτείας. Πάνυ δὲ μεγάλης καὶ μετὰ τὴν τελευτὴν η μοίρει τιμῆς, ὁποίαν ἐχρῆν Tripart. lib. 11, cap. 20. rum vincula diuturniora solvit, ad metallum damnatos liberavit, et exsules revocavit. Quam ob causam condigna etiam a Deo accepit præmia. Etenim in præsenti hac vita, ea est consecuta, ut præstantius quidquam nemo ei accidere potuisse putarit. Nam Augusta renuntiata est, et nummos aurcos sub effigie sua procudit, imperialibusque thesauris in potestatem suam redactis, pro arbitrio suo est usa. Cum autem ei finis vitæ instaret, cum celeberrima memoria Romæ decessit, undeoctuagesimum agens annum cum quidem in extrema illa allocutione et valedictione, moritura, de piæ ChristianeAsculapii ad Agas oppidum.

Ῥώμης ἀξιωθεῖσα ταφῆς, ἐν ναῷ στρογγύλῳ λάρο νακι πορφυρά κατετέθη. Μετὰ δὲ διετή χρόνον, σὺν τῇ λάρνακι ἐν τῇ Κωνσταντίνου ἀνασωθεῖσα, πρώτη ἐν τοῖς βασιλικοῖς μνημείοις τῶν ἱερῶν ἀποστόλων ταφῆς ἠξιώθη, φαιδραῖς τὸ ἐξ ἐκείνου μνείαις καὶ παννυχίσιν ὡς εἰκὸς τιμωμένη. Αἱ δ' ἐν Ἱεροσολύ μοις σεμναὶ παρθένοι ἐκεῖναι, αἷς οἷά τις διηκονεῖτο θεραπαινίς, ἐξαισίαις μνήμαις ταύτην ἐσέμνυνον. Εἰ δέ τι καὶ τὸ κατὰ κόσμον εἰς ὄνησίν τις λογίζε σθαι ἔλοιτο, καὶ λήθης καν τούτῳ ὑπερτερεῖ· ἐνέχυρον γὰρ ὥσπερ ὁ μέλλων ἔχει αἰὼν τῆς ἐς ἀεὶ μνήμης τὴν ἐπὶ Βιθυνίας πόλιν, καὶ ἑτέραν ἐν Παλαιστίνῃ· &ς ὁ παῖς αὐτῇ καὶ βασιλεὺς δειμάμενος, τὴν ἀθάνατον ἐκείνην μνήμην χαρίζεται. Ασπάζεσθαι δέ φασι τὸ χωρίον τὴν μακαρίαν Ελένην· καὶ ὡς ὁρμωμένην ἐκεῖθεν Δρέπανον πρῶτον ὠνομασμέ νον· καὶ ὅτι Λουκιανὸς ὁ μάρτυς ἐκεῖσε τύχοι μετὰ τὸν μαρτυρικὸν θάνατον ὑπὸ δελφίνος ἐκκομισθείς. Περὶ οὗ μάρτυρος λόγος διατεθρύλληται τελευταν μέλλοντος, τῆς τυραννικῆς βίας μήτε ναόν, μήτε θυσιαστήριον παρεχούσης, ἀλλὰ μηδὲ τῶν δεσμῶν καὶ τῶν πληγῶν συγχωρούντων κινεῖσθαι, ἐν τῷ οἰκείῳ στέρνῳ ἀνακείμενον, τὴν φρικτὴν ἐπιτελέκαι μυσταγωγίαν· καὶ οὕτως αὐτόν τε μετασχεῖν τῆς ἀχράντου θυσίας, καὶ τοὺς ἄλλους μεταλαβείν ἐπιτρέψαι. Τὰ δὲ τῆς ἱερουργίας ἐτελεῖτο ἐν τῇ εἱρκτῇ· καὶ ἐκκλησίας σχῆμα ὁ κυκλώσας ἐκεῖνον ἱερὸς ἐτύπου χορὸς, ὡς ἤδη ἀποβιοῦντα. Αλλως τε καὶ τοῦ μὴ καθορᾶσθαι τὰ δρώμενα παρὰ τῶν εὐσεβῶν τοῖς ἄλλως ἔχουσι δόξης, οὕτως ἐτέλουν. Τούτου μαθητάς φασιν εἶναι τόν τε Νικομηδείας Εὐσέ βιον, Μάριν τὸν Χαλκηδόνος, καὶ τὸν Νικαίας Θέογνιν, Λεόντιόν τε τὸν ὕστερον τῆς Ἀντιόχου ἐπισκοπήσαντα, Αντώνιόν τε (Ταρσοῦ δὲ τῆς Κι λικίας οὗτος ἐγένετο), καὶ Νουμήνιον, καὶ Εὐδόξιον • οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ᾿Αλέξανδρον, καὶ Αστέριον τὸν Καππαδόκην· οὓς καὶ ἑλληνίσαι φασὶν ἐνδόντας τῇ τῶν τυράννων βίᾳ· ἐς ὕστερον δὲ τὴν ἧτταν ἀνακαλέσασθαι, συλλαβομένου αὐτοὺς πρὸς τὴν μετάνοιαν τοῦ διδασκάλου· κἂν αὖθις μὴ τὰ ἴσα τῷ διδασκάλῳ φρονεῖν ᾑρετίσαντο, την 'Αρείου περιφανῶς ἀσπασά μενος δόξαν. Περὶ μὲν οὖν τῆς μακαρίας Ελένης τοσαῦτα. que vita instituto, permulta mandata filio dedisset. τὴν οὕτω θεοφιλῶς ζήτασαν. Ἔξω δὲ τῆς πόλεως Ingentes quoque ei post obitum tribuit honores: quales scilicet eam decebant, quæ tam pie sancteque vixissel. Extra urbem Romanam sepulta, in templo rotundo porphyretica urna deposita, atque biennio post una cum urna Constantinopolim deportata est: prima ipsa, in imperialia monumenta ædis Sanctorum Apostolorum illata, krtisque posthac atque etiam nocturnis memoriis, ut par erat, est celebrata. Hierosolymis autem veneranda virgines, quibus veluti quædam ancilla inservierat, præcipuis eam sunt memoriis solemniter prosecutæ. Quod si quis mundana hæc in aliquam bonarum utiliumque rerum rationem referre velit, in eo quoque omnem longe superat oblivionem. Perinde enim atque pignus quoddam futura sæcula habent, ad memoriam ejus sempiternam, in Bithynia unam, et in Palestina alteram urbem: 600 quibus imperator filius conditis, memoriam illi tribuit immortalem Admodum vero beatain Helenam regione et situ allerius delectatam esse ferunt, quæ antehac Drepanum nominata fuerat: cum quod ibi orta esset, tum quod Lucianum martyrem post martyrium obitum eo a delphine deportari contigerit. De quo martyre illud est decantatum: moriturum eum, cùm vis tyrannica neque templi neque sacrarii copiam faceret, et vincula quoque atque plagæ motum prorsus denegarent, in suo ipsius pectore discumbentem, horrendo illo operatum esse mysterio, ad eumque modum et ipsum participasse de immaculato sacrificio, et aliis ut itidem communicarent, suasorem fuisse. Sacrum id in carcere perficiebatur, et Ecclesiæ specimen sacer Ülle chorus, qui eum tanquam jam morientem stipabat, repræsentabat. Aliam quoque ob causain ita sacris operabantur, ut scilicet quæ a piis peragebantur, ab iis qui alterius essent opinionis, non conspicerentur. Hujus discipulos esse dicunt, Eusebium Nicomediensen, Marin Chalcedonensem, Theognidem Nicænum, Leontium, qui deinde Antiochiæ episcopus fuit, Antonium Tarsi Ciliciæ ansistitem, Numenium, Eudoxium, item Alexandrum et Asterium Cappadocem, quos ad Græcorum superstitionem deflexisse, fama est, tyrannorum crudelitati cedentes: postea autem lapsui atque errori, opem ferente eis ad poenitentiam præceptore, renuntiasse; quamvis iterum non idem sibi cum magistro sentiendum esse delegerint, Arii opinionem ex professo complexi. De beata Helena hactenus. CAPUT XXXIL De tribus magnificis crucibus quas in magnis.cotumuis Constantinopoli. Constantinus collocavit: et mirifica de una earum narratio. Vetuin enimvero Constantinus, cum ubique terrarum in illustribus urbibus delubra, tum maxiare Constantinus duabus civitatibus matris suæ Helenæ nomen imposuit. Idem Ponto quoque nomen, ut Helenopontus diceretur, imposuit. (Justinian. De moderat. Helenoponti, Novell. 28.) Socrates lil. 1, e. 18, scribit, Constanti - Περὶ τῶν τριῶν μεγάλων σταυρῶν, οὓς ἐν κίοσι μεγάλαις Κωνσταντῖνος ἐν τῇ ἐπωνύμῳ αὐτοῦ πάλει ἀνίδρυσε· καὶ ὑπερφυής τις περὶ ἑνὸς τούτων διήγησις. Κωνσταντίνος δὲ ἀπανταχοῦ τῆς γῆς πολλοὺς ἐγείρας νεώς ταῖς περιφανέσι τῶν πόλεων, κάν τῇ num vicos multos amplificatos in formam urbium ertulisse, atque in prinis Drepanam, seu Drop:- mum, a matris sur nomine Helenopolim vocasse: et civitati ab eo auctæ in Palæstina, a sororis su appellatione nomen Constantiæ indidişse.

ECCLESIASTICA HISTORIE LIB. VIII. ἐπωνύμῳ δὲ αὐτοῦ πόλει μάλιστα τούτους ἀνίστη· in cognomine sibi civitate, ea exstruxit: quam staἦν καὶ ἀγάλμασι καὶ ἄλλοις ὑπερφυέσιν ἔργοις ἐκάλλυνεν, ὡς ἐν τῷ τέλει τοῦ πρὸ τούτου διελάβομεν τόμου. Εἰδώς γε μὴν πείρᾳ καὶ τὴν τοῦ θείου σταυροῦ δύναμιν, ὑπερφυῶς αὐτὸν ἐτίμα, καὶ ἐν θαύματ: διὰ παντὸς ἦγε. Καὶ δὴ μετὰ νόστον Ελέ νης τρεῖς ὑπερμεγέθεις σταυρούς τεκτηνάμενος, κατὰ μίμησιν ὧν τριχῶς ἐν οὐρανῷ ἐθεάσατο, πρῶτον μὲν ἐν Ῥώμη καταστρατηγών Μαξεντίου· δεύ τερον δ' ηνίκα Βυζαντίους διὰ μάχης Ιὼν ἐτροποῦτο· καὶ τὸ τρίτον, ἡνίκα Σκύθας πέραν Ἴστρου ὑπέταξε, καὶ τὸν ποταμὸν γεφύρᾳ ἐζεύγνυ· κατὰ μίμησιν ταίνων τῶν τριῶν τούτων σταυρικῶν δράσεων, τρεῖς ἐκ χαλκοῦ ἐποίει σταυρούς, καὶ τὰ σεβάσμια τούτων ὀνόματα οὕτως ὠνόμαζεν· Ἰησοῦς, Χριστός, νικᾷ. ῶν ὁ μὲν τὸ Ἰησοῦς ὄνομα ἔχων, χρυσῷ ἀπαντατοῦ διαχυθέντι κοσμηθείς, ἔστη ἐπάνω τῆς ἁψίδος του φόρου, ὅς τὸ τῆς εὐσεβείας αὐτοῦ θερμὸν ὑπαι νίσσεται· τῷ γὰρ κράτει τῆς ἰσχύος αὐτοῦ τὴν Ελληνικὴν θρησκείαν κατέβαλλε· τὸν δὲ ὅς ἐκαλεῖτο Χριστός, σεβάσμιον καὶ θεῖον σταυρὸν, ἐπὶ πορ φυρῷ Ρωμαίῳ ἀνίστα κίονι, ἐν τῷ Φιλαδελφίῳ ούτωσί πως είρημένῳ· τὸν δὲ τρίτον, ὃν Κωνσταν τῖνος μὲν νῖκος ἐκάλεσεν, Ηράκλειος δ' ἀνίκητον κατωνόμασεν, ἐπὶ ὑψηλῷ κίονι ἐκ μαρμάρων συν τεθειμένῳ ἀνίδρυσεν, ἐν τόπῳ ᾧ κλῆσις ἦν Ἀρτοπώλιον· ἐν ᾧ καὶ πολλαὶ δυνάμεις ενηργοῦντο παράδοξοι· καὶ μᾶλλον ὅσοι ρίγει φλογώσεως Επα σχον, καὶ ὀφθαλμίαις καὶ ὑποχύσεσιν ἦσαν συνι σχημένοι· περὶ οὗ τι καὶ τῶν μάλα διὰ θαύματος ἀγομένων πραττόμενον διηγήσομαι. Καί μοι μηδεὶς – ἀπιστείτω διηγουμένῳ· οὐδὲν γὰρ οἶμαι παράδοξον, 8 μὴ Θεῷ διαπεπραγμένον εἴη· οὐδὲν δὲ πάλιν ἀδύ νατον, Θεοῦ βουλομένου. Λέγεται γὰρ, καὶ ἀληθῶς λέγεται, ὡς ὅτι παρ' αὐτὸν ἄγγελος Κυρίου τρίτον ἰὼν τοῦ ἐνιαυτοῦ ἐν ἀποῤῥήτῳ σιγῇ τῆς νυκτός, οἷάπερ ἀστραπὴ ἐξ οὐρανῶν διαττουσα, ἐν ἀπροσίτῳ τῇ αἴγλῃ, κύκλῳ περίεισι τὸν σταυρὸν θυμιῶν, λιγυρά τε φωνῇ ὡς δή τινος λεπτοῦ σημαντῆρος τὴν παρουσίαν διαμηνύει τοῖς ἀνεπιστροφῳ πρὸς κακίαν βίῳ τὰ τοιαῦτα καὶ ὁρᾷν καὶ ἀκούειν ἠξιωμένοις. Ασματι δὲ ἀποῤῥήτῳ τὸ ἔνθεον μέλος τῆς τρισαγίας φωνῆς τούτῳ ἐπιλέγων καὶ ὑποψάλλων, καὶ αὖθις ὥσπερ ἀστὴρ μεγαλοπρεπῶς διάττων, πρὸς τὰ οἰκεῖα ἐπανέρχεται ἤθη. "Ον δῆτα σεβάσμιον τοῦ Κυρίου σταυρόν, πολλῷ χρόνῳ ὕστερον κατὰ τὸ ὀκτωκαιδέκατον ἔτος τῆς ἀρχῆς Μαυρικίου, σεισμῷ μεγάλῳ πεσεῖν ἐπειγόμενον, ἔπειτα σιδηροῖς τισι μηχανήμασιν Ηράκλειος δρασε, πρὸς τῇ βάσει ταῦτα δὴ ἐγκολάψας τὰ γράμματα· Εργον θεάρεστον βασιλέως μεγάλου Ηράκλειος ἥδρασεν· ἃ δὴ καὶ εἰς ἐμὲ νῦν εἰσι θεωρούμενα. ᾿Αλλὰ τοιαῦτα μὲν καὶ τὰ περὶ τῶν τριῶν σταυρῶν εἰργασμένα τῷ Κωνσταντίνῳ. ' tuis et aliis admirandis operilus exornavit, sicuti in fine proximi exposuimus tomi. Quod vero ге ipsa sanctæ crucis vim et efficaciam expertus fuerat, summopere eam semper venerabatur atque admirabatur. 601 Ac post Helenæ reditum tres immensa magnitudine cruces fabrefieri fecit, ad exemplum earum quas ter in colo viderat: pri mum Romæ, contra Maxentium depugnans: secundo, cum commisso com Byzantiis prælio tropæum de eis statuit; tertio autem, cum Istro ponte juncto, Seythas ultra id flumen subegit. Ad imita - tionem igitur triplicis istius visionis, tres ex ære fieri curavit cruces, eisque sacra hæc imposuit nomina: Jesus, Christus, vincit. Ex his, cui nomen Jesus inditum, auro per omnes partes difuse ornata collocata est super fernicem seu arcum triumplea lem in foro, ut obscuriore significatione ardorem pietatis ipsius indicaret. Potentia namque roboris ejus Græcam superstitionem debellavil. Alteram vero venerandam, sacramique crucem Christi nomen præferentem, in Porphyretica Romana statuit columna, in loco qui Φιλαδέλφιον, hoc est Fraternus amor, dicitur. Tertiam, quam Constantinus quidem νίκος, id est victoriam, vocavit, Heraclius autem ἀνίκητον, hoc est invictam, nominavit, in alla marmorea columna posuit, in loco cui nomen est Αρτοπώλιον, id est Forum pasarius, ad quam multæ etiam supra opinionem hominum virtutes sunt editæ: atque in primis, si qui rigore iuflausmalionis vexarentur, et oculorum doloribus et suffusionibus premerentur, sanati sunt. De qua factum quoddam, quod admodum in admiratione fuit, exponam. Ne vero quisquam narranti mili fidem non habeat; nihil enim tam præter opinionem et præter fidem est, quod Deus non perficiat; neque etiam quidquam quod Deus velit, impossibile est. Dicitur namque, et vere dicitur, cum ad eam angelus Domini ter quotannis per altissimum intempestæ noctis silentium, perinde atque emicans quoddam kœlitus fulgur, cum splendore inaccesso venit, crucem eum circumire suffitum facientem: suavique voce quasi cujusdam tenuis indicis, praesentiam suam illis qui puritate vitæ a vitiis abhorrentes, talia et videre et audire idonei sunt, insinuare atque ubi cantu ineffabili divinum carmen ter sancti hymni psallens concinuerit, rursum illum veluti stellam magnifice emicantem ad munia redire sua. Hanc saue venerandam Domini crucem, longo post tempore, decimum octavum annum Mauritio imperante, 602 quod immenso terræ motu corruerat, ferreis quibusdam operibus Heraclius firmavit, et in basi ejus hujusmodi incidit inscriptionem: Opus Deo acceptum imperatoris magni Heraclius firmavit. Quæ inscriptio ad mea usque tempora duravit. Hæc de tribus crucibus a Constantino constructis.

CAPUT XXXIII. Ut Constantinus Christianismum ubique terrarum provagari curaverit. Qui rerum omnium illud quam maxime studuit, ut religio ampliora caperet incrementa. Neque se continere ea in re potuit. Universos namque homines, quantum in manu ejus id fuit, ad Christum adductos atque pertractos voluit, apostolicam prorsus declarans mentem et studiuni. Quandoquidem autem homines Romano subditi imperio, præter rationem omnen, metum atque superstitionem, propter conceptam de simulacris opinionem retinebant, ritus patrios complectebantur, et ex antiquitatis auctoritate pendebant, inducendam esse cultus ejus apud ipsos oblivionem putavit. Id vero nec aliter nec prius fieri potuit, quam illi templa, el quæ in eis sunt statuas negligerent atque contemherent. Consiliumque id ad exitum perduxit. Edictis enim imperatoriis passim publicatis, populi metuentes ne de rebus sibi charissimis in periculum venirent, in officio fuere. Εt templorum custodes sacerdotesque, cum quod agerent non haberent, res quæ antea apud eos in honorem fuerant, despexere et quæ dudum in abstruso latentia a nemine conspecta fuerant, ex adytis arcanisque locis pertraxere: quæque solis ipsis cognita erant, omnium oculis exposuere. Simulacrorum vero materia, quæ quidem ingentis esset pretii, igni adjudicata, et in minuta frusta concisa: quæ vero ex are artificioso opere fabrefacta esset, propter pulchritudinem et præstantiam, in novam imperatoris urbem comportata est: atque ibi per regiones certas, atque in Hippodromo seu circo equestri, et alibi passim collocata. Abductus igitur est ex Pythii oraculi sede Apollo, ex Helicone Musa, et Delphis sacer tripos: atque celebris ille Pan, quem Pausanias post Medicum bellum dicaverat. Templa porro neglecta, prorsus ad ruinas sunt redacta. 603 Omnino etiam tum et apud Agas Asculapii in Cilicia et apud Aphacos ad Libanum montem Veneris delubrum sublatum. Utrumque autem veteribus et celebre et venerandum habitum. Quæ quuin ita fierent, ex sententia imperatoris res procedebat. Et qui templa deorum, quæ prius coluerant, jacere, stipulaque et storea completa esse videbant, in contemptum eorum veniebant, majorumque errorem reprehendebant. Quidam nos sunt æmulati. Alii imperatoris ipsius gratia oportere se principis mores et instituta colere existimabant. Nonnulli porro ab episcopis et monachis, in quos divinis quibusdam indiciis inciderant, edocti, satius esse Christianam suscipere religionem censuerunt. Proinde populi multi et urbes totæ ad Christianismum se confereRectius, ut supra cap. 50 eod. in Cilicia. Sicuti etiam apud Sozomen. lib. 11, cap. 5, legitur. Lucan.: Et extrema resonant navalibus Ægæ. Hic de certo ad invocationem et preces *Οπως Κωνσταντῖνος τὸν Χριστιανισμὸν ἁπανταχοῦ τῆς γῆς διαδραμεῖν παρεσκεύασε. Πάσης δ᾽ ἦν ἐκείνῳ σπουδῆς ὑπέρτερον ἡ τῆς θρησκείας ἐπίδοσις. Κατέχειν δ' οὐκ εἶχεν ἑαυτόν· ἀθρόον γάρ, εἴ γ᾽ ἐνἦν αὐτῷ, πάντας ἤθελεν ἐπισπᾶσθαι καὶ προσάγειν Χριστῷ, ἀποστολικὴν ἐπι δεικνύμενος τὴν σπουδήν. Ἐπεὶ δὲ τὸ ἀνὰ τὴν Ῥω μαίων ὑπήκοον δεῖμα καὶ σέβας ἄλογον τῆς περὶ τὰ ξόανα φαντασίας εἶχον, ἤθη τε πάτρια κατησπά ζοντο, καὶ ἀρχαιότητος εἴχοντο· δεῖν ἐδόκει λήθην αὐτοῖς τῆς θρησκείας εισάγειν. Τοῦτο δ' οὐκ ἄλλως ἦν ἐγχωροῦν, πρὶν ἂν τῶν νεῶν καὶ τῶν ἐν αὐτοῖ; ἀμελήσειαν ἀγαλμάτων. Καὶ τὸ ἐννόημα εἰς ἔργον ἤγετο· γραμμάτων γὰρ φοιτησάντων βασιλικών δείσαντες οἱ δῆμοι μή τι περὶ τὰ φίλτατα πάθοιεν, καθ' ἑαυτοὺς ἦσαν. Οι γε μὴν νεωκόροι καὶ ἱερεῖ; μή τι δρᾷν ἔχοντες, τὰ παρ᾽ αὐτοῖς τίμια κατεφρό νουν· καὶ τὰ ἐν μυχῷ πάλαι ἀθέατα τῶν ἀδύτων ἐξῆ γον· πᾶσι δὲ δῆλα τὰ πρὶν αὐτοῖς γε μόνοις ἐγνωσμένα καθίστατο. Η δὲ τῶν ξοάνων ὕλη, ὅση μὲν διαφέρουσα ἦν, πυρὶ διακρινομένη εἰς κέρμα ἐκόπτετο· ὅση δ' ἐν χαλκῷ εἰς κάλλος εξείργαστο, κάτ σμου χάριν εἰς τὴν νέαν τοῦ κρατοῦντος πόλιν ἤγετο· καὶ ἀνὰ τὰς ἀγυιάς, τόν τε Ιππόδρομον και ἁπανταχοῦ καθιδρύετο. Ηγετο οὖν Απόλλων τε ἐκ Πυθίας, καὶ ἐξ Ἑλικῶνος αἱ Μοῦσαι, καὶ ὁ σεμνὸς ἐκ Δελφῶν τρίπους, καὶ ὁ διαβόητος Παν, ὃν Παν σανίας μετὰ τὸν Μηδικὸν ἀνέθετο πόλεμον. Οἱ δὲ νεώ, παντοίως ἀμεληθέντες, εἰς ἐρείπια ἦσαν. Παντάπασι δὲ τηνικάδε ὅ τε ἐν Αἰγαῖς τοῦ ᾿Ασκληπιού ἐν Συρίᾳ, καὶ ὁ ἐν Ἀφάκοις τῆς ᾿Αφροδίτης περί τὸ τοῦ Λιβάνου δρος ἠφάνιστο. Καὶ ἄμφω δὲ οὗτοι ἐπισήμω ἦσαν καὶ σεβασμίω τοῖς πάλαι. "Ων γι νομένων, κατὰ σκοπὸν τῷ βασιλεῖ προυχώρει τὸ πράγμα· οἱ μὲν γὰρ τὰ πρὶν δι' αἰδοῦς αὐτοῖς ἐῤῥιμμένα ὁρῶντες, καλάμης τε καὶ φορυτοῦ ἔμπλεα, εἰς καταφρόνησιν ἧκον ἐκείνων, καὶ τοῖς προγόνοι; τῆς πλάνης ἐμέμφοντο· οἱ δὲ ζήλῳ τῶν ἡμετέρων καὶ τῆς τοῦ βασιλέως χάριν τιμῆς δεῖν ἡγοῦντο τα τοῦ κρατοῦντος ἤθη τιμᾷν· ἄλλοι δὲ καὶ θεοσημίαις τισὶν, ἐπισκόποις τε καὶ μοναχοῖς ἐντετυχηκότες, ἄμεινον εἶναι Χριστιανίζειν ᾑροῦντο. Ενθεν τοι καὶ πολλοὶ δῆμοι καὶ πόλεις ὅλαι μετεῤῥυθμίζοντα· ω; δὴ καὶ τὸ Γαζαίων ἐπίνειον, 8 Μαιουμᾶς καλεῖται, δυσειδαιμονοῦν τὰ μάλιστα πρότερον, ἀθρόον μετέ βαλε πρὸς ἡμᾶς· ὃ καὶ τῆς ἀθρόας μεταβολῆς ἀμει 6ύμενος, πολλῆς ἠξίου τιμῆς· καὶ πόλιν εἶναι ἐκή ρυττε, Κωνσταντίαν κατονομάζων, ἑνὶ τῶν παίδων τὸν χῶρον τιμῶν τῇ θρησκείᾳ. Τὴν ἴσην δ' εἴληχε τάξιν καὶ ἡ παρὰ Φοίνιξι Κωνσταντίνα ἐπικληθεῖσα, διὰ τὸ σέβας τὴν τοῦ βασιλέως ἐπιγραψαμένη ἐπωνυμίαν. Πολλαὶ δὲ καὶ ἄλλαι τῶν πόλεων αὐτόματοι πρὸς τὸ θρησκεύειν ἠπείγοντο τὰ ἡμέτερα· ἑκόνquasdam ex summo Libani mont's jugo emicans ignis, perinde atque stella in vicino flumine, qui Adonis vocatur, submergebatur: Venerem cử lestem cives esse dixere. (Sozom. lib. 1, cap. 5.j C. lib_11, tit. 45.

ECCLESIASTICE IIISTORIE LIB. VIII. δες τε τὰ ξανα καὶ τὰ παρ' αὐτοῖς κατέστρεφον bant. Quemadmodum Gazæorum navale, quod Ιερά, καὶ εἰς ἐκκλησίας Θεοῦ μεταρρύθμιζαν. Οὕτω Majuma dietum erat, maximeque antehac dæmoδὲ τῆς Ἐκκλησίας ἐπιδιδούσης, πᾶσαν διελάμβανε num cultui addictum fuerat, totum se ad nos eonτὴν οἰκουμένην καὶ διὰ τῶν βαρβάρων χωροῦσα ἡ tulit. Cujus ut communem et universam transitioπίστις. Οὐ γάρ τοι τὰ περὶ τὸν ποταμὸν Τήνον μεσ nem remuneraretur, magnum illi habuit honorem. νον τὰ Χριστιανῶν ἠσπάζοντο, ἀλλὰ καὶ Γαλάται καὶ Urbem enim esse promulgavit, Constantiamque Κελτοί, οι τελευταῖοι τὸν Ὠκεανὸν προσοικοῦσιν· cognominavit, propter religionem, locum eum, οὐ μὴν δὲ ἀλλὰ καὶ Γότθοι καὶ ὅσα ὅμορα τούτοις unius ex liberis suis nomine cohonestans. Idem ἀμφὶ τὸν Ἴστρον ᾤχουν, οὐ πάλαι τὴν εἰς Χριστὸν consecuta est quæ apud Phoenices Constantina est δεξάμενοι πίστιν, ἐξ ἀγρίου διαίτης πρὸς τὸ λογ vocata: nam eamdem ob causam imperatoris πόν τε καὶ ἡμερον μεθηρμόζοντο. Ως δὲ λόγος εἰ ipsius ei inditum est nomen. Multæ quoque el πεῖν, βαρβάροις ἅπασι πρόφασις μία ἐγένετο τὰ aliæ urbes sua sponte ad sacra nostra colenda Χριστιανῶν ἑλέσθαι, οἱ μεταξύ Ῥωμαίων καὶ ἀλ- sunt adductæ, quæ et simulacra sua libentes everλοφύλων γενόμενοι πόλεμοι ἐπί τε τῆς Γαλιήνου terunt, et templa in ecclesias Dei commutarunt. βασιλείας, καὶ καθεξῆς· πλῆθος γὰρ σύμμικτον τὴν Talibus incrementis cum Ecclesia augeretur, proἕω περαιωθεν, τὰ ἐκείνῃ κατέδραμον· καὶ ἄλλοι fessio fidei etiam per barbaras nationes peragransἀλλαγὴ τῶν βαρβάρων ταυτὸν εἰργασμένοι, τοῖς omnem occupavit orbem. Non tantum enim qui ad ἀγχιθύροις Ρωμαίοις ἐπέστησαν. Λείαν δὲ πεποιη- amnem Rhenum sunt populi, Christianam religioμένοι πλείστην, πολλοὺς καὶ τῶν ἱερέων αἰχμαλώ- nem susceperunt, sed etiam Galli et Celta, qui τους ηγάγοντο· ὧν ἰωμένων τὰς ἐν τοῖς ἔθνεσι ultimi ad Oceanum habitant; Gotthi quoque et νόσους, καὶ δαίμονας ἐλαυνόντων, τῇ ἐπικλήσει finitimæ eis nationes, ad Istrum colentes, non ita μόνη Χριστού, βιοτήν τε φιλόσοφον καὶ ἄμωμον pridem fidem in Christum complex, ex vita ἐπιδεικνυμένων, οἱ κατὰ χώρας βάρβαροι, τῆς τε agresti ad humanitatem et mansuetudinem se ἀρετῆς καὶ τῶν παραδόξων Εργων τοὺς ἄνδρας θαυ composuerunt. Atque ut verum dicam, Barbaris μάσαντες, συνεἶδον τὸ δέον· καὶ Θεὸν ἱλεωσάμενοι omnibus, ut Christianismnum complecterentur, una δι' αὐτῶν, τὸ κρεῖττον εἷλοντα θεραπεύειν. Καὶ δήτ' occasio fuit: inter Romanos et exteros populos ἐκείνοις τὸ πρακτέον εἰσηγουμένοις ἐπείθοντο· βα bellum subinde gestum, sub Galieni imperio et πτιζόμενοί τε, τὴν ἀκραιφνῆ διδασκαλίαν ἡσπά- deinceps. Multitudo siquidem varia permista in ζοντο, καὶ τέλος ἐκκλησίας ἀνῳκοδόμουν. Orientem transiens, eam orbis partem prædabunda peragravit: atque alii aliunde Barbari idem facientes, in finitimos excurrerunt Romanos: 604 atque ibi plurimam prædam agentes, multos quoque ex sacerdotibus captivos abduxerunt. Qui apud eas nationes, cum morbos curarent, dæmonesque sola Christi invocatione exigerent, et integros prorsus atque irreprehensibiles vitæ mores exhiberent, Barbari passim viros eos propter virtutem et admiranda opera veneratione prosequentes, quid eos facere deceret, ab eis cognoverunt: Deoque per illos conciliato cultum Numinis meliorem secuti, sinceramque doctrinam complexi sunt, ac postremo ecclesias quoque construxerunt. Περὶ τῶν 'Ιβήρων, ὅπως εἰς τὴν εὐσεβῆ πίστιν ἐφωδηγήθησαν. Ὥσπερ δὲ καὶ Ιβηρες· ἔθνος δὲ τουτί βάρβαρόν τε καὶ μαχιμώτατον, τὰ Χριστιανῶν κατησπάσαντο, Κωνσταντίνου την αυτοκράτορα Ῥωμαίοις διέποντος. Οἰκεῖ δὲ τὸ ἔθνος τοῦτο τὰ ἐνδότερα τῆς ᾿Αρμενίας πρὸς 'Αρκτον καὶ πρὸς τὸν Εὔξεινον ἀπονεύοντα τόπον, ἄποικοι ὄντες τῶν ἐν Ισπανία • Ιβήρων. Ηγήσατο δὲ τῆς θρησκείας αὐτοῖς γυνή τις αἰχμάλωτος· ἢ τά τε ἄλλα καὶ σώφρων οὖσα, οὐδ᾽ ἐν αἰχμαλωσία καθυφῆκε τι τῆς φιλοσόφου διαίτης, καὶ τῆς θεοσεβοῦς πολιτείας. Νύκτωρ γὰρ καὶ μεθ᾿ ἡμέραν πολλήν τινα ἄσκησιν ἐπεδείκνυτο βαθεία τε συνέζη νηστείᾳ, καὶ συντόνοι; ἐκέχρητο προσευχαῖς. Οἱ δὲ βάρβαροι τὸ ξένον τῆς διαίτης ὁρῶντες ἐθαύμαζον τὰ πραττόμενα, καὶ ὅτου χάριν τοιαῦθ' αἱρεῖται διεπυνθάνοντο. Η δ' ἀφελῶς οὕτωσὶ καὶ ἁπλῶς οὕτω χρῆναι σέβειν Χριστὸν τὸν τοῦ Θεοῦ Socrat. lib. j, cap. 20. De Iberibus Plin. lib. vi, cap. 1 et 10. CAPUT XXXIV. De Iberis, ut ii ad piam Christianæ fidei professionem sint adducti. Sicuti et Iberi gens barbara et bellicosa, Christiani facti sunt, Constantino Romanum imperium administrante. Habitat autem hæc natio interiore Armeniæ parte, ad septentrionem et Euxinum versus. Sunt autem Iberorum in Ilispania coloni. Præiit eis in religione colenda captiva quædam mulier: quæ cum alias semper pudice casteque vixerat, tum captiva quoque nibil de pietate sanctioreque instituto remisit. Nam diu noctuque pietatis exercitia exhibebat, jejuniis plurimum vacabat, continueque precationibus insistebat. Itaque Barbari novo vile instituto viso, eam admirafi, et quanam de causa hoc sic faceret, percontari. Illa porro c.ndide et simpliciter sic Christum Filium Dei coli oportere, dicebat. Tum Barbari et nomine et religione ejus qui sic coleretur audito, Sozom. lib. 11, cap. 6 et sequent.

obstupnerunt. Interea accidit, ut regis filius etiar- Υἱὸν εἰσηγεῖτο. Οἱ δ' ἀκούοντες τό τε ὄνομα καὶ τὴν θρησκείαν τοῦ τιμωμένου, ἐν ἐκπλήξει πεποίηντο. Τούτων γινομένων, συνέβαινε τὸν τοῦ βασιλέως υἱὸν ἔτι νήπιον ὄντα δεινῶς ἀσθενεῖν. Εθει δέ τινι έγχω ρίῳ τὸν παῖδα ἡ μήτηρ παρὰ ταῖς ἄλλαις ἔπεμπε γυναιξίν, ὡς ἄν γ᾽ εὐπόριστος ἡ τοῦ κάμνοντος ἀπαλλαγὴ γένηται. Ως δὲ περιαχθεὶς ὁ παῖς ὑπὸ τῆς τροφοῦ, οὐδαμὴ τὴν ἀπαλλαγὴν εὔρισκε, τέλος ἐπὶ τὴν αἰχμάλωτον ἄγεται. 'Η δὲ παρουσίᾳ πολύ λῶν οὐδέν τι τῶν ἐξ ὕλης ἐπιπλάστων φαρμάκων προσήγε· μηδὲ γὰρ εἰδέναι διετείνετο· ἀνακλίνασα δὲ κατὰ τὸ ἐκ τριχῶν ἐκείνῃ προσόν διεῤῥητές ὕφασμα, ἁπλοῦν προσῆγεν αὐτῷ φάρμακον, τὴν κλη σιν ἐκείνῳ ἐπᾴδουσα τοῦ Χριστοῦ. Καὶ ὁ ἤδη τεθνή ξεσθαι προσδοκώμενος παραχρήμα, γενομένης εὐ χῆς, ἐξάντης ἦν τοῦ δεινοῦ. Ἐξ ἐκείνου δ᾽ ἐν φήμαις ἦν ἡ γυνή, γνώριμος τε τῇ μητρὶ καθίστατο τοῦ παιδὸς, καὶ ταῖς ἄλλαις γυναιξὶ τῶν βαρβάρων. Οὐ πολλῷ δ' ὕστερον καὶ αὐτὴν ἐκείνην τὴν μητέρα τοῦ παιδὸς ἀνιάτῳ πάθει γενομένην κατάσχετον τὸν ἴσον τρόπον διέσωζε· παρήνει τε τοῦ λοιποῦ ἐκείνῃ τὸ σέβας νέμειν καὶ τὴν χάριν ἔχειν, ὃς τῶν ἀγα θῶν ἐστι πρύτανις καὶ τῆς ἀληθοῦς ὑγεία; δοτήρ, καὶ ζωῆς καὶ βασιλείας αὐτῆς. Τοῦτον δ' εἶναι Χριστὸν, τὸν ἀληθῆ Λόγον. Επειτα καθ' ἑκάστην φα τῶσα, τὰ ῥωστικὰ τῆς εὐσεβείας προσῆγεν αὐτῇ φάρμακα. Η μὲν οὖν βασιλίς, πείρα τοῖς ἐπ' αὐτῇ γεγενημένοις τάληθὲς διαγνοῦσα τῶν λόγων, τὰ Χριστιανῶν ἐπρέσβευεν ἤδη, καὶ ἐν ὑπερβαλλούσαις τὴν ἄνθρωπον ἦγε τιμαῖς. Βασιλεὺς δὲ τὸ τάχος καὶ τὸ τῆς ὑγείας φάρμακον παρὰ τῆς γαμετῆς μαθών, δώροις ἀμείβεσθαι ἤθελεν. Ἐκείνη δὲ μὴ δεῖν αὐτοῦ χρημάτων ἔλεγεν· ἔχειν γὰρ ἀρκοῦντα πλοῦτον Χριστόν· καί γ' ἐν δώροις εἶναι μεγάλοις εἶχε καὶ αὐτοὶ ἔλοιντο ἐπίσης θρησκεύειν. Ταῦτα λέγουσα, ὄπισθεν τὴν δόσιν, αδράν γε οὖσαν, ἀνέπεμπεν. Ενῆγε δὲ αὐτὸν ἡρέμα πως τὸ ἐξ ἐκείνου ἡ γαμετή, παραπείθουσα τὴν καλὴν ἀπάτην κατ' ἀντίπαλον τῇ Ενα διακειμένη· ὑπετίθει γὰρ σέβειν ὂν ἡ γυνὴ καταγγέλλει Θεόν, μέγαν τε ὄντα, κἀκ τοῦ ῥᾴστου ἔχοντα ὅπως ἂν ἐθόλοι ποιεῖν· βασιλείας τε ἐν τῷ καθεστῶτι μένειν, τούς τ' ἀδόξους ἐπιφανεῖς καθι σταν· καὶ ἱκανῶς ἔχειν τους μικρούς αθρόον με γάλους ποιεῖν, κἂν τοῖς δεινοῖς διασώζειν. Εὖ τοίνυν num infans, graviter grolaret, et mater patrio quodam more ad alias eum mitteret mulieres, quo facilius remedium mali reperiri posset. Ut autem puer a nutrice circumlatus est, neque meliuscule habuit, tandem etiam adl captivam illam est deporLatus. Quæ in multerum præpsentia, nihil sane ex materia aliqqa compositi remedii admovit, neque enim se quidquam ejusmodi scire affirmavit, 605 sed puero in linteolo, quod ei e pilis contextum erat, jam laceruin, reposito, simplicem ei fecit medicinam, nomine Christi super eo invocato. Et eece qui in ea erat exspectatione ut protinus moreretur, quamprimum precatio est facta, liber a periculo fuit. Ex eo tempore præclara ejus mulieris fuit fama, matrique pueri et aliis feminis innotuit. Nec ita multo post, et eam ipsam pueri matrem incurabili oppressam morbo, eodem restituit modo: eainque est hortata, ut deinceps oi divinam præstaret eultum, gratiamque haberet, qui bonorum conciliator, veræque sanitatis, vitæ, et regni ipsius sis dator. Eum esse Christin, verum Verbum. Εt postea quotidie ad eam frequentans, salutaria ei veræ pietatis exhibuit medicamenta. Quapropter regina re ipsa dictorum veritate in se ipsa cognita, mulierem in magno habuit honore. Sedenim rex cum e conjuge et celeritatem et rationem remedii intellexisset, donis captivam munerari voluit. At illa nihil sibi opus ejus pecunits esse dixit, cai abunde in Christe suppeterent opes omnes: sibique ingentis muneris loco fore, si et ipsi eumdem Numinis cultum complecterentur. His illa dictis, munus satis grande ad regem remisit. Quem deinde sensim quodammodo uxor persuadebat, pulchrum errorem ei suadens, diverso prorsus quam olim Eva fuerit, animata modo. Colendum enim esse admonebat eum, quem mulier illa annuntiarel· Deum; magnum quippe illum, qui facillime quæ vellet faceret, regna in placido atque quieto statu conservare, obscuros illustrare ac locupletare, bumiles subito magnificare, et quosvis in rebus adversis salvare posset. Hæc cum sic uxor commemoraret, Iberia princeps, flectebatur ille quidem verbis, tamen ancipiti cogitatione distrahebatur. Suspectas enim habebat res novas, et præterea οὕτω λεγούσης τῆς γυναικὸς, ὁ τῆς Ἰβηρίας ἡγούimmutare verebatur patria instituta. Porro venatum aliquando cum familiaribus suis est profectus, et ecce densa nebula e montibus diffusa, tenebras ingentes adduxit: opacitatemque silvæ condensans, diem convertit in noctem. Perangusta venatio erat, et iter impeditum et impervium. Metuebant sibi omnes, et quo quenque sors tulit, sunt dispersi. Nec minus et rex ipse solus pererrans, patrios invocabat deos. 606 Ut autem nihil de ea calamitate est remissum, pro eo atque fiert solet, cum homines inopinatis opprimuntur casibus, captivæ illius Dei memoria in mentem ei venit: constituitque adeo ipse secum, culturuin se cum decætero, si malum praeseus discussisset. Ηuc sic decreto, μενος ἐμαλάσσετο μὲν τοῖς λόγοις· ἀμφίβολος δ' ἦν, ὑπειδόμενος νεωτερίζειν, αἰδούμενός τε ἄλλως μεταλλάσσειν τὰ πάτρια. Καὶ δή ποτ' ἐξελθὼν συναμα τοῖς ἀμφ' αὐτὸν, ἐθήρα. Ομίχλη δέ τις βα θεῖα καταχυθεῖσα τοῖς ὄρεσι, σκότος ἐποίει βαθύ καὶ τὸ συνηρεφὲς τῆς ὕλης ἀποφράξαν, νύκτα τὴν ἡμέραν εἰργάζετο. Απορος δ᾽ ἦν ἡ θήρα, καὶ ἡ ὁδὸς ἀδιέξοδος. Δείσαντες δ' ἕκαστος ὅπη-ἔτυχεν ἐσκεδάννυντο. Επίσης δὲ καὶ ὁ βασιλεὺς ἁλώμενος μόνος, τοὺς πατρώους. ἐπεκαλεῖτο θεούς. Ως δ' οὐδὲν ἧττον ἦν τὸ δεινὸν, οἷα φιλεῖ γίνεσθαι, ἀπροστ δοκήτοις εμπεσών, τὸν τῆς αἰχμαλώτου ενενόει Θεόν· καὶ κατὰ νοῦν τοῦ λοιποῦ σέβειν ἐκεῖνον διε νοεῖτο, εἰ τὸ παρόν γε διαδράσοι κακόν. Ταῦτ᾽ εἰς

ソ ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VIII. silvam conjectis succedit. Itaque lætus domumi redit: uxori, quod acciderat, suaviter recenset: mulierculam illam acciri statim jubet, seque ab ea de cultus ejus ratione doceri ardentius petit. Atque illa, cum quæ par opusque fuerat dixisset, confestim ipse suos convocat: et orationem pro concione ad cos habens, beneficia quæ captiva illa in domum ejus contulisset, commemorat: et quamvis nondum dogmate nostro initiatus, populis tamen suis voIuntatem suam exponit. Et illi universi simul cultum Christi ambitiosa alacritate complectuntur Ac primo quoque tempore descriptione a muliere facta, ecclesiam sane quam celebrem erigunt. Atque ipse quidem viros, conjux vero una cum captiva νοῦν βαλλομένῳ, τὸ μὲν σκότος εὐθὺς ἐλύετο λαμ- caligo statim solvitur, et serenitus ampla radiis in πρὶ δ' αιθρία μετέβαλλε, τῆς ἀκτῖνος προσβαλλούσης τῇ ὕλῃ. Καὶ χαίρων ἐπὶ τὸν οἶκον ἐλθὼν, τῇ γυναικὶ τὸ συμβἂν ἡδέως κατέλεγε. Καὶ αὐτίκα τὸ γύναιον μετεστέλλετο· καὶ τίνα τρόπον θρησκεύειν θερμότερον ἔτει διδάσκεσθαι. Τῆς δ᾽ εἰσηγουμένης, ὅσα γε ἦν εἰκὸς λέγειν, τοὺς ὑπ' αὐτὴν ἀθροίσας, ἐπὶ κοινοῦ τῷ πλήθει δημηγορῶν, τὰς διὰ τῆς αἰχμαλώτου γεγενημένας τῷ ἐκείνου οἴκῳ εὐεργεσ σίας ἐξήγγελλε. Μήπω δὲ μυηθεὶς τὰ τοῦ δόγματος, τοῖς ὑπηκόοις μετεδίδου τὰ τῆς βουλῆς· καὶ ἄρδην τὸν Χριστὸν ὁμοῦ σέβειν φιλοτίμως ᾑροῦντο. Καὶ τάχος ὅσον τῆς γυναικὸς τὸ σχῆμα διαγραψάσης, ἐκκλησίαν ἀνίστων περιφανή. Κἀκεῖνος μὲν τοὺς ἄνδρας, ἡ δὲ γυνὴ σὺν τῇ αἰχμαλώτῳ τὰς γυναῖκας σπουδαίως ἐπὶ τὴν θρησκείαν ἐνῆγον. Περικύκλῳ δὲ mulieres magno studio ad religionem adducebant. Et jam parietes circumcirca exstruxerant. Postquam autem columnas quoque funibus quibusdam sursum trahentes, locis suis collocabant, una quidem et altera columina facile sedem suam obtinuere. In tertia vero difficilis admodum et laboriosa fuit collocatio; neque enim ara conatui sufficiebat, neque robur trabentium quidquam proficiebat: et permulti erant, qui illam machinis attraherent. Supervenit nox, et alii omnes domum quisque petiere: sola autem captiva mulier in eo loco permansit, precibus Deum implorans, ut facilis co lumnæ in basi sua redderetur repositio. Nam illa ad medium usque erecta, obliqua consistebat, parte altera sublata, immobili prorsus permanente altera. Factum id, ut Iberibus priora incepta firmiora, et quæ deinceps de Numinis cultu statnerent, certiora essent. Diluculo namque proximo ad ecclesiam venientes, veluti miraculum et somnio prorsus simile quiddam viderunt. Quæ etenim prius immobilis fuit columna, directa parvo intervallo supra basim suam suspensa persistebat. Et illa consternatis omnibus, et Christum solum verum Deum profitentibus, in conspectu omnium paulatim sua sponte se demittens, melius quain ars ulla efficere queat, loco suo est adaptata. 607 Postea vero et reliquæ columnæ facile collocatæ atque firmatæ sunt. Atque Iberes deinde studio omni opus id absolverunt: cohortante etiam ea ipsa captiva, legatos ad Constantinum misere, qui foedus cum eo paciscerentur, societatemque belli cum Romanis facerent, ac pro eis rebus genti ei sacerdotes atque Dei ministros dari orarent. Qui cum publice quæ apud eus acta fuerant, et quam paratus esset populus is universus ad Christum colendum exponerent, mirandum in modum ea legatione delectatus est imperator. Et quam potuit celerrime, rebus quas petierant omnibus ex eorum voluntate conκαὶ περίβολον ἔβαλον. Ἐπεὶ δὲ καὶ τοὺς κίονας σχοινίοις δή τισιν ἀνιμῶντες ταῖς βάσεσιν ήδραζον, ὁ μὲν πρῶτος καὶ δεύτερος κίων εὐπετῶς κατὰ χώραν ἐγένετο· τῷ δὲ τρίτῳ δυσχερής ἦν καὶ ἐργώδης ή στάσις. Οὔτε γὰρ ἐπήρκει τέχνη τῷ μηχανήματι, οὔτε μὴν τῇ βίᾳ τῶν ἑλκόντων ὑπήκοος ἦν, καὶ ταῦτα πολλῶν ἐφελκομένων τοῖς μηχανήμασιν. Ως δ' ἐπει γένετο νύξ, οἱ μὲν ἄλλοι πάντες οἴκαδε ᾔεσαν· μόνη δὲ ἡ αἰχμάλωτος τῷ χώρῳ παρέμενεν, εὐχαῖς Ελεουμένη τὸ θεῖον, ὡς ἂν εὐχερής ή στάσις τῷ χίονι γένοιτο. Αχρι γὰρ τοῦ μέσου ὀρθωθείς, ἐγκάρσιος ἔμενε, τῆς ἄλλης ἀρχῆς προσερεισθείσης τῆς καὶ πάμπαν ἀκινήτου μενούσης. Τοῦτο δὲ προὐχώρει, ἵν' ᾗ τοῖς Ιβηρσι τὰ πρότερα βέβαια καὶ τὰ περὶ τὸ θεῖον μᾶλλον ἐν ἀσφαλεῖ κατασταίη. Περὶ γὰρ τὴν ἕω εἰς τὴν ἐκκλησίαν ιόντες, θαυμάσιον οἷον καὶ ὀνείρῳ προσεοικὸς ἄντικρυς καθεώρων. Ο γὰρ πρὶν ἀκίνητος κίων ὀρθὸς ἦν σμικρῷ διαστή ματι, ὑπεράνω τῆς ἰδίας βάσεως αιωρούμενος. Εν ἐκπλήξει δὲ πάντων γεγενημένων, καὶ τὸν Χριστὸν μόνον ἀληθινὸν ὁμολογούντων Θεὸν, ἐπ' ὄψει πάντων ἠρέμα διολισθήσας αυτόματος, καὶ κρεῖττον τέχνης προσηρμόσθη τῇ βάσει. Επειτα δὲ καὶ οἱ λοιποὶ κίονες εὐχερῶς ἐστηρίζοντο. Οἱ δ' Ιβηρες ἐντεῦθεν σπουδῇ τῇ πάσῃ τὸ ἔργον ἐτέλουν. Υποτιθείσης δὲ τῆς αἰχμαλώτου πρέσβεις πέμποντες Κωνσταντίνῳ, σπονδάς ήτουν, καὶ συμμαχεῖν ᾑροῦντο Ρωμαίοις. Ανθ' ὧν ἱερέας καὶ Θεοῦ λειτουργοὺς τῷ ἔθνει ἐδέοντο καθιστᾷν. Τῶν δὲ πρέσβεων ἐπὶ κοινοῦ τὰ παρ' ἐκείνοις γενόμενα διελθόντων, καὶ ὡς ἕτοιμοι εἶεν πανδημεί σέβειν Χριστὸν τὸ πᾶν ἔθνος, ὑπερφυῶς ἤδετο βασιλεύς· καὶ τάχος ὅσον ὀπίσω ἀνέ πεμπε τοὺς πρέσβεις τὰ κατὰ γνώμην ἐκείνοις ἅπαντα διαπεπραγμένος. Καὶ τοῦτον τὸν τρόπον Ιβηρες τὸ κατὰ Χριστὸν ἠσπάσαντο κήρυγμα· καὶ εἰσέτι νῦν προϊόντι χρόνῳ ἐπιμελῶς ἐξέχονται τοῦ σεβάσματος. fectis, oratores ipsos domum remisit. Hoc modo Iberes prædicationem Christi susceperunt, et tot annorum lapsu nunc etiam magno studio in religionis cultu acquiescunt. • Regis ad exemplum totus componitur or bis.» (Claudian.) «Vita principis censura est, ea- que perpetua. Ad hanc dirigimur, ad hanc convertimur.» (Plin. Jun.)

CAPUT XXXV. Ut etiam interioris Indiæ populi Christianismum s'nt amplexi, et natio itidem Armeniorum. Ως καὶ τὰ ἐνδότερα των Ινδῶν ἔθνη τὸν Χρι στιανισμὸν παρεδέξαντο· ἔτι δὲ καὶ τὸ ᾿Αρμενίων ἔθνος. Ἐπὶ δὲ τῆς αὐτῆς βασιλείας καὶ τὰ ἐνδότερα τῶν καθ' ἡμᾶς Ἰνδῶν ἔθνη, ὅσα δὴ τῆς Βαρθολο μαίου διδασκαλίας ἀπείρατα μεμενήκασιν, ὑπό τινε ἱερεῖ, Φρουμεντίῳ τούνομα, καθηγητῇ αὐτῶν γεομένῳ, τῆς ἱερᾶς διδασκαλίας μετέσχον. ὡς ἂν δὲ μή τισι δοκοίη τὸν Χριστιανισμὸν ἐξ ἀνθρώπων συστή ναι, καὶ ἐκ τῶν παρ' Ινδοῖς γενομένων μαθεῖν ἐστιν εὐπετές. Οἱ δὲ Ἰνδοὶ Σάβαι μὲν τὸ ἀνέκαθεν ἑκα λοῦντο· Ομηρῖται δὲ ἐκλήθησαν ὕστερον. Τῶν δ' ἐκ Χεττούρας τῷ Ἀβραὰμ γεννωμένων τὸ ἔθνος. Τὴν δὲ χώραν αὐτῶν εἶναί φασιν, ἣν Ἕλληνες μεγά Sub ejusdem imperio, et interiorum quam qui ad nos vergunt, Indorum gens, que Bartholoma:i doctrinæ expers permanserat, a sacerdote quodam Frumentio instituta, sacri dogmatis particeps est facta. Ne quis autem putet, Christianismum ab hominibus provenire: id vel ex eis qui apud Indos tuere Christianis, facile est cognoscere. Indi autem Sabæi primum, deinde etiam Homerite sunt appellati. Nationem eam ex Abraham et Cetura prognatam, regionemque eam quam Græci magnam et felicem Arabiam nominant, esse, extremumque Oceanum fines ejus pertingere dicunt: λην Αραβίαν καὶ εὐδαίμονα ὀνομάζουσιν. Ἐπὶ τὸν cujus metropolis et primaria urbs est Sabba unde ad Solomonem, fama obtinet, advenisse reginam illam Austri. Gens ipsa circumciditur, ac soli, lunæ, aliisque ejus regionis incolis demnonibus sacrificat. Immista ei quoque est non exigua Judzorum multitudo. Hanc regionem philosophus quidam Meropius Tyrius cognoscere et perspicere volens, veteres sapientes Platonem, Empedoclem, et Democritum, qui visendorum locorum gratia, longinqua usi sunt navigatione, maximeque 608 propinquiorem Metrodorum, qui Ludos perlustravit, imitatus, assumptis adolescenubus duobus genere sibi propinquis, et Græcæ linguae non imperitis (liberalibus enim artibus eos crudierat), eo est profectus. Atque ibi quibus opus erat rebus perspectis, jam in reditu erat, Ægyptia rectus nave. Propter penuriam autem sive aquæ, seu alterius necessariæ rei, ad portum quemdam appulere. Evenerat tum, ut fœdus et pax inter Romanos et Indos pacta solveretur. Atque Indi alicunde incursione in eos acta, cum alios plerosque, tum ipsum philosophum interemerc. Pueros autem, ut pote ælate tenera, captos regi suo dono abduxere. Et ille juniorem quidem, Ædesii ei nomen erat, ministerio vini miscendi, Frumentium autem arcano regiarum litterarum et pecuniarum curandarum muneri (ingeniosum namque, et ad hujusmodi munia obeunda idoneum esse cognoverat) præfecit. Et cum annis pluribus egregiam ei fidem præstitissent, moriens rex, uxore et tenero filio relicto, diuturnam illoruin benevolentiam libertate data compensavit, et quocunque loco esse vellent, migrandi eis potestatem permisit. Itaque illi Tyrum, quæ patria eis erat, redire properabant. At Indorum regina, quod tener admodum filius esset, eos, ut aliquod adhuc ad tempus, pueri regnique curatores consticuti, donec ille major fieret, ibi manerent, rogavit. Obsequuntur illi; verebantur enim heræ optata rejicere: et Indorum regnum, quoad potuere, administrant. Et magis penes Frumentium summa Plin. lib. vi, cap. 23. ἐξωτάτω δὲ Ὠκεανὸν καθήκειν ταύτης τὰ τέρματα ἧς ἡ μητρόπολις, ἡ Σαβά, ἐξ ἧς Σολομῶντι παραγεγονέναι λόγος ἔχει τὴν τοῦ Νότου βασίλισσαν. Ἐμπερίτομον δὲ τὸ ἔθνος· Ἡλίῳ τε καὶ Σελήνῃ καὶ δαίμοσιν ἄλλοις ἐπιχωρίοις θύει. ᾿Αναπέφυεται δὲ αὐτοῖς καὶ Ἰουδαίων οὐκ ἐλάχιστον πλῆθος. Ταύτην τοίνυν Μερόπιος τις φιλόσοφος Τύριος ἱστορῆσαι σπουδὴν θέμενος, μιμησάμενος μὲν καὶ τοὺς πάλαι σοφούς, Πλάτωνα καὶ Ἐμπεδοκλῆν καὶ Δημόκριτον, κατὰ θέαν τόπων πλοῦν στειλαμένους μακρόν, μάλιστα δὲ τὸν προσεχή Μητρόδωρον τὰ κατ᾿ ἵνα δοὺς ἱστορήσαντα, δύο τινὰ μειράκια συμπαραλα βὼν γένει προσήκοντα, καὶ Ἑλληνικῆς οὐκ ἄμοιρα @ διαλέκτου (ἐλευθερίων γὰρ διὰ λόγων ἦγεν αὐτα), τοῦ πρόσω ἠπείγετο. Καὶ δῆτα ὅσα γ' ἐχρὴν ἱστορήσας, ἐπανόδου είχετο, Αίγυπτίᾳ καταπλέων νηΐ. Κατὰ δὲ χρείαν ὕδατος ἢ καί τινος ἄλλου τῶν ἀναγε καίων λιμένι προσορμίζει τινί. Συμβὰν δὲ την καῦτα τὰς μεταξύ Ρωμαίων τε καὶ Ἰνδῶν δια· σπάσθαι σπονδάς, Ἰνδοί ποθεν ἐκδραμόντες, κτείνουσι μὲν ἅπαντας· καὶ αὐτὸν δὲ τὸν φιλόσοφος διεχρήσαντο. Τοὺς δὲ παῖδας ἅτε νέους ζωγρήσαν τες, δῶρον τῷ σφῶν προσάγουσι βασιλεῖ. Καὶ ὅς τὸν μὲν νεώτερον, Αἰδέσιος ἦν αὐτῷ ὄνομα, ἐπὶ τὸ οἰνοχοεῖν καθίστα· τὸν δὲ Φρουμέντιον τῶν βασι λικῶν γραμμάτων ταμίαν είχε, καὶ τῶν χρημάτων ἐπίτροπον. Ἐχέφρονα γὰρ εἶναι, καὶ τὰ τοιαῦτα διακονεῖν ἐγίνωσκεν ἱκανώτατον. Χρόνῳ δὲ πλείστῳ τὰ πιστά οἱ παρεσχηκότας, τελευτῶν ἐπὶ γαμετῇ καὶ ἀπαλῷ παιδὶ ἐλευθερίᾳ τὴν μακρὰν ἡμείβετα εὔνοιαν, καὶ ὅπη δὴ βουλομένοις διατρίβειν, ἀνεῖτο. Οἱ μὲν οὖν εἰς Τύρον ἔσπευδον ἐπανήκειν, ὅθεν δὴ καὶ πατρίδος ἦσαν· ἡ δὲ βασιλὶς τῶν Ἰνδῶν ἔτι κομιδή νέου τοῦ παιδὸς ὄντος ἐδεῖτο παρ' ὀλίγον μένειν χρόνον εἰς ἐπιτρόπους τῆς ἀρχῆς καθιστα μένους τῷ νέῳ, ἕως οὗ ὁ παῖς ἀνδρωθείη. Καὶ πείθονται μὲν ἐκεῖνοι· ᾐδοῦντο γὰρ ἀντιβολοῦσαν την δέσποιναν παραιτήσασθαι· καὶ τὴν ἡγεμονίαν Ίνα δῶν ὡς ἐγχωροῦν ἐπετρόπευον. Καὶ μᾶλλον Φρουμέντιος ἐπὶ τῶν ὅλων ἦν· ὃς Θεοῦ γε οίμαι διερεθίζοντος, εἴ τινές εἰσι παρ᾽ Ἰνδος Χριστιανοὶ ἀνηSocrat. lib. 1, cap. 19.

ECCLESIASTIC.E HISTORIE LIB. VIII. ρεύνα, ἡ Ῥωμαῖοι τῷ πλῷ ἐπιχωριάζοντες. Ευρί- rerum erat: qui, ut equidem puto, instigante Deo, σκων δὲ, φιλοφρόνως τε ὑπεδέχετο· καὶ ἰδιάζουσι τόποις, ᾗ ἔθος Χριστιανούς, συνηύχετο. Ο δ᾽ ὧδε προϊών, εὐκτήριον οἶκον ἀνῳκοδόμει. Καί τινας τῶν Ἰνδῶν κατηχών, εὐχὰς τελεῖν παρεσκεύαζε, καὶ πρεσβεύειν τὰ θεῖα προτρέπετο. Ηδη δ' ἐφήβου τοῦ βασιλέως γενομένου παιδός, τοῦτόν τε καὶ τὴν αὐτοῦ μητέρα παραιτησάμενοι, ἐπὶ τὴν σφετέραν πόλιν ἀπέπλεον, καίπερ μένειν ὡς πλεῖστον ἐκδιαζόμενοι. Καὶ ὁ μὲν Αἰδέσιος εἰς Τύρον ήκων, καὶ τοὺς προσήκοντας κατιδών, κατὰ ταῦτα τῆς τοῦ πρεσβυτερίου καθέδρας ηξίωτο· Φρουμέντιος δὲ τὴν ἐπὶ Φοίνικας παριδών, εἰς ᾿Αλεξάνδρειαν ἧκε· καὶ ᾿Αθανασίῳ ἐντυχών, ἄρτι τῶν ἱερῶν οἰάκων ύπερκαθίσαντι, τὰ κατ' Ινδούς διηγεῖται· καὶ ὡς ἐν ἑτοίμῳ εἰσὶ τὸν Χριστιανισμὸν παραδέξασθαι έλεγε, καὶ μὴ περιορᾶν τὴν θήραν κατηντιβολει ιερέα δὲ ὅσον τάχος καὶ κλῆρον αὐτοῖς ἐπιπέμπειν. ᾿Αθανά σιες δὲ εἰς ἔννοιαν θέμενος τὸ ῥηθὲν, τοὺς ἐπιδημοῦντας τῶν ἐπισκόπων ἀθροίσας, οὐκ ἄλλον ἐπιτήδειόν τε καὶ ἱκανώτατον τὴν θρησκείαν αὐξῆσαι ἔκρινεν ἢ αὐτὸν ἐκεῖνον ὅς πρῶτος σπέρματα τῆς τῶν Χριστιανῶν μετουσίας αὐτοῖς κατεβάλλετο. Καὶ ὁ μὲν πεισθεὶς, ανελάμβανε τὴν ἱερωσύνην· καὶ αὖθις ἐπὶ τὴν Ἰνδῶν ἀνέστρεφε χώραν· καὶ κῆρυξ τοῦ Εὐαγγελίου τοῖς ἐκεῖσε ἅπασι γίνεται. Τοσοῦτον δ' ἐπαινεθῆναι τοῦτόν φασιν, ὡς ἴσον τὸ γέρας τοῖς ἀποστόλοις κτήσασθαι· ἐπεί τοί γε καὶ ἐπισημότατον ὁ Θεὸς αὐτὸν ἀπέφηνε, τέρασι καὶ σημείοις ἐξαι5 si quid apud Indos Christiani, aut qui navibus eo frequentarent Romani essent, diligenter perscru tabatur. Eos inventos perhumaniter accepit, locisque, Christianorum more, suis cum eis oravit, Atque ea progressus via, orationis domum construxit: et quosdam ex Indis sacris nostris instituens, precationibus operari docuit, et religionem profiteri hortatus est. Et filius regis jam ephebus erat. Atque illi quamvis, ut manerent, plurimum cogerentur, attamen et cum regis et cum matris ejus bona venia in patriam suam rediere. Et Ædesius quidem Tyri, propter propinquos suos, postea presbyterii assumpsit dignitatem. Frumentius vero, Phoenicia relicta, Alexandriam se contulit: 609 atque ad Athanasium cum venisset, qui nuper admodum ad sacra Ecclesiæ gubernacula pervenerat, res Indorum ei exposuit, et ut proclives paratique ad Christianismum suscipiendum essent ostendit. Et insuper, non despiciendam esse tam opportune oblatam venationem, sed episcopum eo et cleruin illis quamprimum mittendum esse supplicavit. Athanasius porro verbis eis in animo suo perpensis, episcopis, qui tum Alexandriæ aderant, advocatis, non alium aptiorem magisque idoneum ad cultum divinum ibi adaugendum judicavit esse, quam eum ipsum, qui primus semina Christianorum communionis apud eos jecisset. Atque ille persua - sus, episcopatum suscepit; et in regionem ludorum reversus, præco Evangelii istic omnibus factus est. σίοις κατακοσμῶν· πλουσίας γὰρ τῆς χάριτος εὐμοι, Tantopere vero eum laudatum esse ferunt, ut μας ρήσας, οἴκους Θεῷ πλείστους ἀνήγειρεν. Ἰατρὸς δὲ καὶ κατ' ἄμφω ψυχῶν καὶ σωμάτων ἀνηκέστων, ἐθεράπευε χρόνια τραύματα. Ταῦτα Ρουφίνος ἱστόρησεν, Αἰδεσίῳ ἀνὰ τὴν Τύρον περιτυχών, ὥς φησιν. Αλλ' οὕτω μὲν καὶ ἡ παρ᾽ Ἰνδοῖς ἱερωσύνη συνέ στην κἀκεῖθεν ἐφεξῆς τὸ θεῖον δόγμα διὰ τῶν ὁμόρων διέβη. Τοῖς δ᾽ αὐτοῖς δὲ χρόνοις, καὶ ᾿Αρμενίους ἐπυθόμην τὰ Χριστιανῶν ἑλέσθαι. Γρηγορίου γὰρ ἐκείνου τοῦ Θαυμαστοῦ πολλὰ πρὸς Τηριδάτου πα θόντος διὰ Χριστὸν, καὶ μετὰ πολλὴν καὶ ποικίλην και κῶν ἰδέαν, ἐπὶ τεσσαρεσκαίδεκα έτη λάκκῳ βορβορώδει καὶ ἀφεγγεῖ συγκλεισθέντος, Τηριδάτης ὁ τοῦ ἔθνους ἡγούμενος θεομηνίας πανοικὶ πειρᾶται σύν ἅμα τοῖς ὑπερέχουσι. Χοιρώδη γὰρ καὶ βίον καὶ ὄψιν αμειψάμενοι, διῆγον σφᾶς αὐτοὺς κατεσθίοντες. Αλλ' ἐκεῖθεν ἀνιμηθεὶς ὁ θεῖος Γρηγόριος, ὑφ᾽ ἑνὶ συνθήματι πάντας θρησκεύειν Χριστὸν ἔπειθεν· ἐκ τῆς χορείας τ' ἐκείνης καὶ μορφῆς καὶ διαίτης ᾿ ἀπαλλάττων, τὴν κατὰ Χριστὸν ἀσπάζεσθαι πολι τείαν ἠρέθισε· νεώς τε αὐτοῖς ἀνήγειρε, καὶ τὰ τῆς μυστικῆς ἑτέλει τούτοις θυσίας. Καινοῖς δὲ θαύμασι τοὺς ἐνοίκους δαίμονας ἀπελάσας τῆς χώρας, αὐτόν το Γρηγορίου σύναμα Τηριδάτη παρὰ τὸν μέγαν βασιλέα Κωνσταντῖνον γενέσθαι· τὸν δὲ συνήδεσθαι τὰ παράδοξα διακούοντα. Επίσκοπον δὲ τῆς ὅλης χώρας καταστήσας Γρηγόριον ἔπεμπεν. Ὑπὸ γοῦν Alium hunc Gregorium Mirificum fuisse aliquis putet ab eo quem supra Origenis discipulum, et episcopum Neocæsariensem in Ponto extitisse rem cum apostolis laudem et honorem tulerit. Clarissimum enim eum Deus reddidit, prodigiis et miraculis insignibus exornans. Et locupletem nactus gratiam, plurima Deo constituit templa, medicusque animarum juxta et corporum incurabilium diuturna sanavit vulnera. Hæc Rufinus inemoriæ prodidit, qui se Ædesium Tyri convenisse refert. Et ad hunc quidem modum sacerdotalis dignitas et administratio apud Indos est instituta: unde deinceps divinum dogma finitimas quoque regiones pervasit. Eisdem fere temporibus Armenios itidem Christianam religionem complexos esse audivi. Cumn enim Gregorius ille qui miraculis edendis clarus fuit, multa a Tiridate propter Christum passus, et post multas variasque malorum species ad quatuordecim annos foveæ cœnose et caliginosæ inclusus esset, Tiridates ipse ejus gentis princeps, cum domo sua tota, et cum optimatibus, divinæ iræ vindictam est expertus. Ad vitam enim simul et formam porcorum redacti, seipsos devorabant. Sedenim ex fovea illa extractus divus Gregorius, uno signo omnibus Christum colere persuasit et suilla forma atque vita liberatos, institutum nostrum complecti coegit, delubra eis construxit, sacra arcani et mystici sacrificii celelegimus. Sed unus et idem est, sicuti colligere est infra ex lib. 11, cap. 19.

Eravit, et novis miraculis incolas damnones ex ea Τηριδάτη Γρηγόριος συγκροτούμενος, τά τε παρ' ἐκείνοις εἰδωλεία κατέστρεψε, καὶ Χριστῷ θεία τεμένη ἀνήγειρε. Θαύμασι δ' ἐξαισίοις πίστει τὸ σύμπαν χειρωσάμενος ἔθνος, ἐβάπτιζε, καὶ τῷ σωτῆρι προσῆγε Χριστῷ. regione exturbavit. Sunt qui Gregorium una cum Teridate ad Imperatorem magnum Constantinum veuisse tradunt, eumque tam miranda et inopinata audientem magnopere lætatum esse, et Gregoriumi ipsum totius ejus regionis episcopum ordinatum,eo misisse. 610 Gregorius igitur Teridatis suffragio comprobatus, cum idolorum fana ibi evertit, tum Christo sacra templa erexit, et miraculis præcipuis universam gentem ad fidem nostram redactam baptizavit, atque ad Servatorem Christum adduxit. CAPUT XXXVI. Quid Sapori regi Persarum acciderit: de episcopo Symeone, deque iis qui cum eo martyrio sunt affecti. KE AA. AG'. Περὶ τῶν ἐν Περσίδι γεγενημένων Σαβώρῃ τῷ βασιλεῖ· καὶ περὶ τοῦ ἐπισκόπου Συμεών, καὶ τῶν σὺν αὐτῷ μαρτυρησάντων. Non longe post per finitimos populos ad plurimos dogma nostrum pervenit: a quibus et ad Persas doctrinam tum pertigisse existimo. Nonnulli etenim ex Persis, cum Osroenis et Armeniis familiarius agentes, et cum sanctis quibusdam viris verba conferentes, paulatim virtutem illorum experti, ad vitæ eorum æmulationem tacite ferri, et Christianismum amplecti cœpere. Ubi autem cum tempore numerus eorum est auctus, ecclesiæ constructæ, sacerdotum ordo institutus, aliaque quæ nostrorium sunt sacrorum peracta, non mediocrem ea res magis attulit plagam. Ii enim antiquitus, veluti familia quædam ad quam sacerdotium pertimeat, rem divinam apud eos procurant. Quin et Judæis qui ibi sunt, ægre fuit, jamdudum odio atque invidia adversus religionem nostram, nobis infensis. li Saporem, qui tum regnum in ea regione obtinebat, adeunt: es Symeonem Seleuciæ et Ctesiphontis, primariarum in Perside urbium, epi- " scopum, per calumniam deferunt, veluti Romanorum imperatori amicum, rebusque Persarum infestum. Et rex fide illis habita, primum Christianos vehementer vexavit, præfectos illis viros sævos constituens, et tributa gravia imponens, ut scilicet egestate et exactorum crudelitate expuguati, religionem repudiarent: id quod ei magnopere studio fuit. Deinde sacerdotes atque episcopos, tanquam eorum præfectos jugulare, ecclesias demoliri, sacra donaria publicare, et Symeonem perinde atque religioni simul et regno Persarum insidiantem corripi jussit. Itaque magi, Judaeis adjuvantibus, ccclesias statim solo æquaut: et Symeones ferreis compedibus vinctus, apud regem sistitur. Ubi Συμεώνης πεδηθεὶς σιδήροις, τῷ βασιλεῖ παρία sane virum se honestum et fonum praestitit. 611 Post multa namque verbera introductus, nou amplius, uti consuctudo ejus fuerat, adorare illum sustinuit. Quapropter ira percitus tyrannus, quid id tandem esset, quod nunc demum præter morem faceret, interrogat. Atque ille: Quod nunquam autea, inquit, sicuti nunc, productus sum, vi mili illata ut verum Deum prodam. Cum quidem nulla inter nos esset dissensio, quæ moris Persici sunt feci; nunc autem nefas id esse duco. De veritate namque et ſide nobis est certamen. Porro Sapores illi, ut solem adoraret, necessitaten imponit: quod nisi faceret, non ipsum modo, verum etiam omnem quæ ibi esset Christianorum gentem, interituram Οὐ πολλῷ δὲ ὕστερον διὰ τῶν ὁμόρων εἰς πλῆθος τὸ δόγμα ἐπέδωκεν ἐξ ὧν ἡγοῦμαι καὶ ἐς Πέρσας διαβῆναι τηνικαῦτα τὸ κήρυγμα. Τινὲς γὰρ ἐκεῖθεν Οπροηνοῖς καὶ ᾿Αρμενίοις ἐπιμιγνύμενοι, θείοις τέ τισιν ἀνδράσι διομιλούμενοι, καὶ ἡσυχῆ τῆς ἐκεί νων πειρώμενοι ἀρετῆς, εἰς ζῆλον τῆς ἐκείνων διαίτης κατ' ὀλίγον ἧκον, καὶ Χριστιανίζειν ήρχοντο. Ως δὲ χρόνῳ πλείστοι γενόμενοι ἐκκλησίας τε ἐπεσκεύαζον, καὶ ἱερωσύνην συνίσταντο, καὶ τἆλλα τῆς καθ' ἡμᾶς ἐπετήδευον τελετῆς· οὐ μετρίαν ἐνῆκε τοῦτο τοῖς μάγοις πληγήν. Οὗτοι γὰρ ἐξ ἀρχαίου οἷά τι γένος τῇ καθ' αὐτοὺς ἱερωσύνη προσήκον, τὴν αὐτῶν θρησκείαν ἐπιτροπεύουσιν. Οὐ μὴν δὲ ἀλλὰ καὶ οἱ παρ' αὐτοῖς Ἰουδαῖο: ἐν δεινῷ ἐποιοῦντα, ἄνωθεν βασκανίᾳ τῇ περὶ τὸ ἡμέτερον δόγμα έκπεπολεμωμένοι. Καὶ Σαβώρῃ προσιόντες, οὗτος γὰρ ἡγεῖτο τηνικαῦτα τοῦ ἔθνους, τὸν ἐπίσκοπον Συ μεώνην Σελευκείας καὶ Κτησιφῶντος, αὗται δ' ἐν Περσίδι των πόλεων βασιλεύουσι, διέβαλον ὡς τῷ Ρωμαίων βασιλεῖ φίλον, καὶ δυσμεναίνοντα τοῖς Περσῶν πράγμασιν· οἷς πεισθεὶς, τὰ μὲν πρῶτα χαλεπῶς ἐπέτριβε τους Χριστιανούς, ἐπιστασίαις ἀνδρῶν ἀπηνῶν καὶ δριμείαις φόρων εισπράξεσιν, ὡς ἂν τῇ ἐνδείᾳ καὶ ἀπηνείᾳ τῶν ἀπαιτούντων έχε βεβιασμένοι, ἀπόθωνται τὴν θρησκείαν, δ διὰ σπου δῆς μεγάλης αὐτῷ ἦν· ἔπειτα τοὺς ἱερέας, καὶ ὡσανεὶ προστάτας αὐτῶν κτείνειν ἐκέλευεν· εἰς ἐρείπια δὲ καθίστασθαι τοὺς νεώς, καὶ τὰ ἱερὰ κειμήλια τῷ δήμῳ ἀνεῖσθαι, καὶ τὸν Συμεώνην, ὡς ἐπίβουλον καὶ τῆς θρησκείας καὶ τῆς βασιλείας Περσών, σύρεσθαι. Μάγοι μὲν οὖν, Ἰουδαίων συναιρομένων αὐτοῖς, τὰς ἐκκλησίας θᾶττον ἐῤῥίπτουν· ὁ δὲ στατο. Ενθα δὴ ἀνὴρ καλός τε καὶ ἀγαθὸς διεφάνη. Μετὰ γὰρ πολλὴν βάσανον εἰσαχθεὶς, οὐκέτι ὡς ἔθος αὐτῷ προσκυνῆσαι ἠνέσχετο· ἐφ᾽ ᾧ χαλεπήνας ὁ τύ ραννος, τί δή ποτε παρὰ τὸ εἰωθὸς ἄρτι πράττο:, διεπυνθάνετο. Οτιπερ, ἔλεγεν, οὐδέπω ὡς νῦν εἰσή χθην, προδοῦναι τὸν ἀληθῆ Θεὸν βιαζόμενος. Ω; γοῦν μηδεμιᾶς ἐνούσης διαφορᾶς, τὰ ειωθότα ἐποίουν νῦν δ᾽ οὐ θέμις είναι νομίζω· ὑπὲρ γὰρ ἀληθείας καὶ τῆς πίστεως ὁ ἀγών. Σαβώρης δὲ τὸν ἥλιον προσκυνεῖν κατηνάγκαζε. Μὴ ποιεῖν δ' αἱρούμενον, οὐ μόνον αὐτὸν διολέσειν ἡ πείλει, ἀλλὰ καὶ σύμπαν φύλον τῶν ἐκεῖσε Χριστιανῶν. Ἐπεὶ δὲ οὔτε λόγοις τοῦτον κατακτυπῶν, οὔτ᾽ ἐπαγγελίαις χαυνών, προς δοῦναι τὸ σέβας, καὶ τὸν Ἥλιον μήποτε προσκυνεῖν

ECCLESIASTICÆ HISTORIE LIB. VIII. ἔλπισε· τό γε νῦν δεσμώτην ἀνέπεμπον εἰς φρου- esse minatur. Sed enim cum neque minis ilράν. Απαγόμενον οὖν, Οὐσθαζάνης πρεσβύτης εύνοῦχος, παιδαγωγός χρηματίσας Σαβώρη, τα πρώτα δ' ἐν τοῖ; βασιλείοις ἐκείνου φερόμενος, ἀναστὰς τὸν μάρτυρα προσεκύνει· ἔτυχε γὰρ πρὸ τῶν αὐλείων οὐδῶν καθήμενος· Συμεώνης δὲ οὐδὲ λόγου μετα δοὺς αὐτῷ, ὑβριοπαθών παρέμεινε, μυσαττόμενος, οἷς οὐ πρὸ πολλοῦ βιασθεὶς Ηλίῳ προσκυνεῖν εἴλετο. Δακρύων δὲ πλήσας τοὺς ὀφθαλμοὺς ὁ εὐνοῦχος, ᾤμωξε· καὶ δὴ τὴν λαμπρὰν ἐσθῆτα ρίψας, μετημ φίεστο μέλαιναν· καὶ πρὸ τῆς οἰκίας εκάθητο, πέν θος ἔχων οιμωγαῖς καὶ δάκρυσι σύμμικτον, τοιαῦτα ὑποφωνῶν· Οίμοι ἐγώ! τίς δὲ ἄρα ἔσται περὶ ἐμὲ, ἐν ἀβ:άντως ἡρνησάμην Χριστόν; ὅπου γε Συμεών οὗτος διὰ ταῦτα, παλαιός γ' ἐμοὶ συνήθης ὤν, παρέδραμεν οὐδὲ προσβλέμματος ἀξιώσας; Ταῦτα Σαβώτὴν ἀγνοῆσαι οὐκ ἦν· καὶ μεταστελλόμενος τὸν εὐνοῦχον, εἴ τινι κατ' οίκον ἐχρήσατο συμφορᾷ ἐπυν· θάνετο. Ὁ δὲ μὴ κατ᾽ οἶκον ἔλεγε δυστυχεῖν· ἡ γὰρ ἂν μακάριον ἦν πᾶσι τοῖς κατ' οἶκον ἔχειν κακῶς • εξον γὰρ ἦν ἢ τοιαύτη περιπεσείν συμφορά. Πένθος δ᾽ ἔχω, φησὶν, ὅτιπερ ζῶ, καὶ ὁρῶ τὸν ἥλιον, ἐκ πολλοῦ τεθνάναι δίκαιος ὢν, ὅτιπερ μὴ κατὰ γνώμην, σὴν χάριν, τὸν Ἥλιον προσεκύνησα. Κατ' άμφω οὖν με χρῆναι κρίνω θανεῖν· οἷς τε δν ἐπόθουν μάλα Αρνησάμην Χριστὸν, τῶν καλλίστων προδότης γεγενημένος, καὶ περὶ σὲ ἀπατεῶν χρηματίσας. Ταῦτα λέγων, διώμνυτο μὴ τοῦ λοιποῦ μετατεθεῖσθαι τὴν γνώμην. Σαβώρης δὲ τῇ ἀθρόᾳ τοῦ εὐνούχου μετα βολῇ ἐκπλαγείς, τοῖς Χριστιανοῖς ἐχαλέπαινε μάλι στα, γοητείαις τὰ τοιαῦτα δὴ πράττειν οιόμενος. Συνηθείᾳ δὲ καὶ φειδοῖ τῇ περὶ τὸν τροφέα, πάσῃ μηχανῇ μεταπείθειν ἐπειρᾶτο, πραότητι τὸ ἀπηνὲς κερανούς. Ὡς δὲ τὸ πρὸς βουλῆς περαίνειν οὐκ εἶ. χεν, Ουσθαζάνου μὴ τοσοῦτον εἶναι εὐήθη λέγοντος, ὡς ἀντὶ τοῦ Ποιητοῦ καὶ Κτίστου σέβειν αἱρεῖσθαι τὰ κτίσματα, ἐκνικηθεὶς τῷ θυμῷ Σαπώρης, την κεφα λὴν ἀφαιρεῖσθαι προσέταττε. Καὶ δῆς ἀπαγόμενος, τῶν τινα πιστοτάτων τῷ βασιλεῖ εὐνούχων Σαπώρη πέμπων, ἐπέτρεπε τάδε εἰπεῖν· "Ην μὲν ἐκ νέου, ὦ βασιλεῦ, εύνοιαν εἶχον, σοί τε καὶ πατρὶ τῷ σῷ καὶ τᾶσι τοῖς κατ' οίκον προθύμως διακονούμενος, οὐκ ἄν μοι νῦν μαρτύρων εἶναί σοι χρείαν πιστεύω· ἐπίσταμαι γάρ σε πάντα εἰδέναι· ἀλλ' ὑπὲρ ὧν ἐσπεὶ κεχαρισμένος ὑμῖν διαγέγονα, μίαν δὴ χέρ. αἰτῶ, ἣν ἀμείβεσθαι δίκαιος ἂν εἴης, πολλῶν ἀπολαύσας. Ἐν δεινῷ τε μάλα τίθεμαι θνήσκων, ὡς ἄπιστος καὶ κακοῦργος περὶ τὸν σὸν οἶκον φανείς ἐκτίνω τὴν δίκην. Κήρυκα τοίνυν κέλευε σημαίνειν πᾶσιν, ὅτιπερ Ουσθαζάνης θανάτῳ κολάζεται, οὐδὲν οὐδαμῶ; μοχθηρός τις περὶ τὴν βασίλειαν φανείς· ἐκ προγόνων δὲ τὰ Χριστιανῶν πρεσβεύων, καὶ ἥκι στα πειθόμενος βασιλεῖ, ἀρνεῖσθαι μὲν ἂν ἐπάθει Θεόν, Ηλίῳ δὲ ἀντ᾿ αὐτοῦ νέμειν τὸ σέβας, ταύτην ὑπέχει τὴν δίκην. Καὶ ὁ μὲν τοιαῦτα ἐμήνυε. Σαΐώρης δὲ τὴν αἴτησιν ἀπεπλήρου· ᾤετο γὰρ ἐν καλὰ οἱ ἔσεσθαι τὴν ἀνακήρυξιν. Εἰ γὰρ κατὰ νοῦν τοῖ; ἄλο τους Χριστιανούς γένοιτο, ὡς οὐδενὸς ἔσται φειδ τοῦ λοιποῦ, οὕτως εὔνου καὶ τροφέως ανηρημένο PATROL. GR. CXLVI lum territaus, neque promissis demulcens, quide quam proficeret, ac nulla spes esset reliqua, illum vel sacra sua proditurum, vel solem ado raturum, vinctum remittit in custodiam. Quem, dum abducitur, Ustbazanes vetulus eunuchus, Saporis olim pedagogus, primam in aula regia ol. tinens dignitatein, assurgens, ut martyrem adorat: tum enim forte pro aulæ palatio considebat. Symeones vero ne verbo quidem eum dignatus, quasi injuria affectus præteriit: illud in eo detestans, quod non ita pridem coactus solem adorandum duxerit. Tum eunuchus oculos lacrymis suffusus ingemiscit, vestem splendidam ponit, pullam s mit, atque pro ædibus considens luctum gemitu et lacrymis mistum continuat, talia subinde verba referens: O me miserum, qualem erga ne futurum sperem, qui a nie nulla adhibita vi pernegatus est Christum, quando Symeones iste veteri consuclu - dine mihi conjunctus, ea de causa ne aspectu quidem me dignatus, præteriit? flæc Saporem latere nọn potuerunt. Itaque accito eunucho, num quid doni sua ei adversi acciderit, rogat. ille nihil infortunii domi esse dicit; felicitatis quippe id esset, si quid domi esset mali; facilius namque id futurum fuerat, quam tanta opprimi calamitate. Lugeo autem, inquit, quod et vivo, et solem aspicio, jamdudum qui morerer meritus: propterea quo.l non ex animi sententia, tua gratia, divinum soli exhibui honorem. Itaque utroque nomine me mori dehere judico, tum quod tantopere desideratum, rerum longe pulcherrimarum proditor factus, negaverin Christum: 612 tum quod te quoque ipsum decepi. Atque his dictis, adjurat, haudquaquam se posthac inutaturum sententiam. Sapores ad tantam eunuchi mutationem consternatus, Christianis quam maxime succenset, imposturis atque incantationibus talia ab eis agi existimans. Et propter familiarem consuetudinem gratiamque qua nutricium suum prosequebatur, modis omnibus a proposito illum deducere tentat, crudelitatem mansuetudine temperans. Ut autem perficere, quod voluit, non potuit, Usthazane non tam se esse sinplicem aut stupidum dicente, ut pro factore el Creatore creaturam colendam esse statual: ira victus Sapores, caput ei amputari jubet. Enimvero cum jam ille abduceretur, fidelissimum quemdam ex eunuchis ad regem mittens, hec renuntiari ei jubet: Qua ab ineunte ælate, o rex, benevolentia in te, patrem tuum, c: fan:liam omnem fuerim, alacriter vobis inserviens, nihil mihi testibus opus esse credo; scire enim te omnia novi. Sed enim pro eo quod semper gratificari vobis studui, unam hanc peto gratiam: quam te quidem, qui multas acceperis, reddere est æquum. Graviter eniun moriturus fero, quod perinde atque infidus, maleque de familia vestra meritus, pœnas pendam. Quapropter· præconem publice omnibus promulgare jubeto, Usthazanem morte mullari, non qui in re-

σιμον δ' ἑτέρως καὶ Οὐσθαζάνῃ συνέβαινε τὸ πραχθὲν εἶναι. Οπηνίκα γὰρ δείσας τὴν προσκύνησι, ἀφωσίου, πολλοὺς ἐκλόνησε τῶν Χριστιανῶν· ἐπίση; δ' αὖθις εἶναι μιμητάς γενέσθαι, εἴ γε μάθοιεν ὑπὲρ τῆς ἀληθοῦς θρησκείας ανηρημένον. Καὶ Οὐσθαζά. νῆς μὲν οὕτως ἐνδόξῳ βιοτῇ ἐτελεύτα· τῇ δ' ἑξῆς καὶ Συμεώνην βασιλεὺς ἐκέλευεν ἀναιρεῖν. Ην δ' ἡμέρα ἡ πρὸ τῆς κυριωνύμου καὶ σεπτῆς Χριστού ἀναστάσεως. Καὶ ἄλλους δ' ἐπίσης κτείνειν ἑκατὸν δεσμώτας προσέταττεν. Επίσκοποι δ' ἦταν καὶ ἄλ λοι τοῦ καταλόγου τῶν ἱερῶν. Ὁ μὲν οὖν Συμεώνης προσαχθείς, οὔτ᾽ αὐτῷ οὔτε Ηλίῳ προσκυνείν 400λεν, ἐλευθέρως μάλα περὶ τοῦ σφετέρου δόγματος διαγωνιζόμενος. Ὁ δὲ μέγιστος ἀρχιμάγος, ἀπαγι μένοις αὐτοῖς, προφθάσας εἰ βούλοιντο ζῆν, καὶ παραπλησίως βασιλεῖ θρησκεύειν αἱροῖντο, ἠρώτα. Ω; δ' ἀπηξίουν ἅπαντες, τῇ καταδίκῃ ἐπέστησαν. Κι οἱ μὲν δήμιοι περὶ τὰς τῶν μαρτύρων διεπονούν ο σφαγάς· Συμεώνη; δὲ παρών, θαρτεῖν τε ἐκέλευε καὶ ὑπεμίμνησκε περί τε θανάτου καὶ τῆς αἰωνίου ζωῆς· ἔτι δὲ καὶ περὶ ἀναστάσεως καὶ εὐσεβείας. Παράγων δὲ καί τινας μαρτυρίας τῶν ἱερῶν Γρ: φῶν, ἐπιστοῦτο γενναίως ἀποδεικνὺς τὸν θάνατον εἶ ναι ζωήν· τὸ δὲ διὰ δειλίαν τὸ σέβας προδοῦναι, τοῦτ' εἶναι θάνατον ἀληθῶς. Οὐ πάνυ γὰρ πόρρω καὶ μπο δενὸς κτείνοντος, αὐτόματον ἀνάγκη ἐπιστῆναι τὴν θάνατον. Τοῦτο γὰρ ἄφυκτον παντὶ γέννησιν ἐσχη - κότι. Τὰ δ' εἰσέπειτ' ἀΐδια ὄντα, καὶ τὸν αἰῶνα μά τυρα ἔχοντα, οὐ πᾶσι πάντως ἔψεται· ἀλλ᾽ ἑκάστῳ ἀκριβής τις επιστήσεται στάθμη, τὸν ἐνταῦθα βίν εὐθύνουσα· καὶ λήψεταί γε τὰς ἀμοιβὰς ἕκαστος ἢ ἀθανάτους ὧν ἔπραξε τῶν χρηστῶν, ἐν ἴσῳ δ' αὖθ τὰς εὐθύνας ἕτερος. Πολλῷ δὲ ἄρα πάντων μεῖζον τὸ ὑπὲρ Θεοῦ προέσθαι τὸ ζῆν· ὁ τῶν παρ' ἡμῖν ἀγα θῶν ἔσχατον καὶ μακαριώτατον. Τοιαῦτα Συμεώνης οἷά τις ἀγαθὸς παιδοτρίβης πρὸς τοὺς ἀγῶνας υπου λείφων, εὐθαρσῶς πρὸς τὰς σφαγὰς χωρεῖν παρεσκεύαζεν. Ἐπεὶ δὲ τοὺς ἑκατὸν ὁ δήμιος διεχρήσατο, τέλος καὶ αὐτὸν Συμεώνην ὑπῆγε τῷ ξίφει. Εν εἶ; ἦσαν καὶ ᾿Αβδεχαλάας καὶ ᾿Ανίννας, πρεσβύται δὴ καὶ πρεσβύτεροι τῆς κατ' αὐτὸν ἐκκλησίας. Τρέ μοντι δὲ τῷ ᾿Ανίννᾳ τῷ πρὸς τὴν σφαγὴν εὐτρεπίζει σθαι, Μουσίκης ὁ τῶν τοῦ βασιλέως ἡγούμενος τεχνι τῶν. Μύσον, ἔλεγε, γέρον, ἐπὶ βραχὺν χρόνον τοὺς σοὺς ὀφθαλμοὺς, καὶ θαρσῶν δέξαι τὸ ξίφος. Αὐτίκα δ' ὄψει τὸ μέγα φῶς τοῦ Θεοῦ. Ταῦτ᾽ εἰπὼν, συλλη φθεὶς ὡς βασιλέα ἀνήγετο· καὶ Χριστιανὸς εἶναι ὁμολογῶν, ὡς ἐλευθεριάτας ὑπὲρ τοῦ δόγματος, κ ὑπὲρ τῶν μαρτύρων τῷ βασιλεῖ ἀντιστάς, μὴ προς ηκόντως τῇ παρρησίᾳ χρησάμενος, καινῷ τιν: τρόπο κατεδικάσθη θανεῖν· όρυγμα γὰρ πεποιηκότες κατά τοῦ τένοντος, ἐκεῖθεν τὴν γλῶτταν ἀνείλκυσαν. Γκ τινος δὲ διαβολῆς καὶ θυγάτηρ αὐτοῦ ἱερὰ παρθένος ἀνήρητο. giam aut regnum quidquam admiserit, sed qui ἡ ἀνδρὸς, τάχιστ' ἂν παύσαιντο σέβειν Χριστόν. Χρή sacra Christianorum professus, minime regi parere voluerit, ut quem ardenter coluerit Deo negatn, pro illo Soli divinum ferret honorem, propterea supplicium sustinere. Atque internuntius hæc ita significat. Sapores autem petitioneur implet. Recte namque promulgationem ejuscemodi casuram potabat. Etenim si Christiani cum animis suis reputarent, nulli de cætero parsøm iri, quando nutricius et tam charus regi vir necaretur, celerrime cos Christum colere desituros. Præterea vero factum id Usthazani quoque commodun accidit. Quemadmodum enim, cnın timore adductus solein adoravit, multos ex Christianis transversos erit: ia imitatores ejns rursum futuri fuerant illi, cum pro veritate religionis cæsum esse cognoscerent, Atque Usthazanes quidem ita præclare vitam suam finiit. Postera autem die Symeonem quoque rex trucidari præcepit. Erat autem ea dies, qua: venerandam Dominicam resurrectionem Christi præcedit. 613 Quin et alios itidem centum vinctos, qui ex episcopis et alio sacro ordine erant, tum jugulari jussit. Symeones igitur productus, neque ipsi regi neque Soli adorationis cultum exhibere volens, perquam libere et fortiter de dogmate suo decertavit. Maximus porro archimagus, sive magorum princeps, cum illos abductos, an vivere, et rem divinam de regis sui more facere vellent, interrogasset, atque id illi cuncti detreclassent, ad supplicium omnes condemnati sunt. Et caruifces quidem ad mortem martyribus inferendam accingebantur; Symeones vero qui aderat, praesenti animo esse et confidere eos jussit: atque in memoriam eis revocavit mortem simul et vitam sempiternam, resurrectionem quoque, et veram pietatem. Et testimonia quædam sacrarum Litterarum adducens facile fidem faciebat orationi suæ: mortem scilicet aflirmans esse vitam; at si quis per timiditatem cultum Dei deserat, id demum veram esse mortem. Neque ita miltuum abesse tempus, etiamsi nemo occidat, quin sua ipsa sponte mors præsto sit: quippe quam nemini, qui genitus sit, effugere liceat. Quæ autem futura sint æterna, et ævum ipsum testem habentia, non omnes ex æquo prorsus consecutura, sed unicuique certam quamdam et exactam adhibitum iri, quæ vitam bic actam examinet, amussim: accepturumque quemlibet pro operibus suis bonis præmia immortalia, atque itidem rursum supplicia pro malis perpetratis sempiterna. Maximum esse, prorsus vitam pro nomine Dei projicere, atque apud nos bonorum omnium summum et felicissimum. Ejusmodi verbis Symeones, veluti quidam bonus pædotriba, ad certamina discipulos suos instruens, ingenti fiducia illos ad cedem progredi est cohortatus. Cæterum postquam centum illi jugulati sunt, postremo et ipse Symeones gladio est percussus. Inter hos etiam fuere Abdechalas et Aninas senes jam, et seniores seu presbyteri eksiae ejus. Trementi vero Anime, dum ad caedem praparatur, Pusices regiorum artificum pra Al. Auranias. Ο

ECCLESIASTICA HISTORIE LIB. VIII. fectus: Connive, inquit, paululum, 0 senex, et oculos claude, et fidenti animo ensem excipe: statim enim videbis magnam lumen Dei. Hæc cum dixisset, correptus, et ad regem tractus est. Ubi cum Christianum se professus esset, quod liberioribus verbis doctrinam defendisset, 614 et ¡ ro martyribus contra regem stetisset, quasi non opportune aut decenter dicendi libertate usus essel, novo quodam modo ad mortem est condemnatus. Cervice namque perfossa, lingua inde ejus est extracta. Præterea vero ex calumnia quorumdam, filia quoque ejus sacra virgo interfecta est. Περὶ Ταρβούλας τῆς ἀδελφῆς Συμεών, καὶ περὶ τῶν ἐπισκόπων Ακεψιμᾶ καὶ Μίλη· καὶ τῶν ἄλλων ἐν Περσίδι μαρτυρησάντων μυρίων έξακισχιλίων. Τοῦ δ᾽ ἐπιγινομένου ἔτους, κατὰ τὴν ἐπιλύχνιον ἡμέραν τῆς Ἀναστάσεως πρόσταγμα Σαπώρου έφοίτα θάνατον καταδικάζον Χριστιανῶν, ἔνθα πλῆθος αὐ τῶν ἄπειρον λέγεται μαρτυρῆσαι. Πολλοὶ δὲ καὶ ἐν τοῖς βασιλείοις ἀντέσχον· μεθ᾽ ὧν καὶ ὁ τὰ μάλιστα κεχαρισμένος Σαπώρῃ, Αζάδης ὄνομα, τὸν ἀγῶνα τοῦ μαρτυρίου ὑφίσταται· δι' ἂν περίλυπος μάλα για νόμενος, τὸ μὲν πλῆθος κτείνειν οὐκ ἀνέσχε· μόνοις δὲ τοῖς τῆς θρησκείας καθηγεμόσι τὸ ξίφος ἐπήνεγκε. Συνελαμβάνετο δὲ καί τις ἱερὰ παρθένος σύν θεραπαίνῃ τὸν ἴσον βίον μετερχομένῃ· ᾧ καὶ ἀδελφή προσήν, μετ᾿ ἀνδρὸς θάνατον, γάμον ἀπαγορεύουσα Ταρβούλλα δὲ ἡ συλληφθεῖσα ἦν, τοῦ ἐπισκόπου ἀδελφὴ Συμεών, Αἰτίαν δ' ἔσχε της συλλήψεως ἐκ διαβολής, αἰτιωμένων Ἰουδαίων, ὡς τοῦ ἀδελφοῦ χάριν Συμεών κατὰ μῆνιν τοῦ μόρου φαρμάκοις ἐπιβουλεύει τῇ βασιλίδι. Ενόσει γὰρ ἐκείνη τὰ ἔσχατα. 'Η δὲ πάσχουσα, ὑπῆκε τὴν ἀκοὴν ὡς ἀληθῆ εἴη τὰ εἰρημένα· πείθεται γάρ πως ῥᾷστα ταῖς ἀ πευκταίοις συμφοραῖς περιπεσών ἄνθρωπος, καὶ μάλιστα ότιπερ καὶ ἐκ γένους ἦν ἐκείνων καὶ κατ᾿ ἐκείνους ἐξίω, καὶ ἀψευδῶς εὔνους εἶναί γε ᾤετο. Ενθεν καὶ πρόφασιν ἀποχρῶσαν εὑρηκότες τῷ μία σει, πρὶν τὰς ἱερὰς ἐκείνας παρθένους διχῆ διε λόντες, ἀνεσκολόπιζον· μέσον δὲ τῶν σκολόπων διελθεῖν ἔπειθον τὴν νοσοῦσαν, ὡς ἄν γε τὸ ἀποτρόπαιον c ἄγος αὐτοῖς ἐπαφία.. Τὴν δὲ Ταρ βούλλαν εὐπρεπῆ γε οὖσαν καὶ τὸ εἶδος μάλα καλὴν, τινὰ τῶν μάγων ἡττη θέντα τῆς ὄψεως πρότερον, λάθρα διαπεμψάμενον, περὶ συνουσίας διαλεχθῆναι· μισθὸν δ' αὐτῇ παρασχείν, είχε πεισθείη, τὴν ἀπαλλαγὴν τῆς διαβολῆς ἔλεγε. Τὴν δ᾽ ἀκούσασαν μηδαμῶς ἀνασχέσθαι, ἐξυβρίσα: δὲ τὸν ἀκόλαστον ἐκείνου τρόπον, καὶ θανεῖν ἐλέσθαι μᾶλλον, ἢ τὸ σώφρον τῆς παρθενίας προδοῦναι. Τοῦ δὲ Σαπώρου δόγματος κυρωθέντος, τοὺς μὲν ἄλλους ἐξν, ὡς εἴρηται, τοῖς δὲ ἡγεμόσι μόνοις τῆς θρη σκείας τὴν δίκην ὑπέχειν, οι μάγοι καὶ οἱ τούτων κατάρχοντες, ἐντεῦθεν ἀνασκιρτήσαντες, οὐκ ἔστιν εἰπεῖν, μεθ᾽ ὅσης τῆς κακουργίας ἀνὰ τὴν Περσῶν Ιόντες χώραν, τοὺς ἐπισκόπους καὶ ἱερεῖς διεχρήσαντο μάλιστα δ' ἐν τῇ χώρᾳ τῶν Ἀδιαβηνῶν τὰ πάνδεινα ἔπραττον. Κλίμα δὲ τουτί Περσικὸν ὡς ἐπίπαν Χριστιανίζον. Τοῖς δ' αὐτοῖς καιροῖς καὶ Κατὰ τὴν ἡμέραν ᾖ τοῦ μὲν πάθους τοῦ Χριστοῦ ἡ ἀνάστασις ἐπετελεῖτο, τῆς δὲ ἐκ νεκρῶν ἀναστάσεως ἡ πανήγυρις προσεδοκᾶτο. (Sozom.) Quibus verbis eleganter Parasceves et passionis Christi dies significatur. Ante constitutionem istam, alio Saporis eli cto, innumeri Christani in Perside gladio sunt CAPUT XXX VII. De Turbula Symeonis sorore: de Acepsima et Mile episcopis, aliisque in Perside sedecim millibus martyrum. Anno proximo, ipso luculento Resurrectionis die edictum Saporis Christianos morte multans - passim est propositum. Ibi tum innumerabilis eorum multitudo dicitur martyrio esse sublata, quod multi etiam ex regia aula sustinuere. Inter quos et Azades, apud Saporem maxime gratiosus, certamen pertulit: propter quem in mas gnum conjectus mœrorem rex, multitudinem ipsam postea jugulari non sustinuit, solos autem religioBis antesignanos gladio feriendos censuit. Simul quoque tum comprehensa est sacra quædam virgo cum famula, ejusdem vitæ instituti sectatrice. Cui sovor etiam fuit, quæ post mariti obitum nuptiis secundis renuntiaverat. Tarbula porro ea, quam comprehensam esse diximus; erat episcopi Symeone soror. Erat autem per calumniam in vincula conjecta, quod Judzi eam detulerant, propter fratrem Symeonem iratam cædis ejus gratia veneficio insidiatam esse reginæ. Agrotabat enim ea cum extremo periculo, et calumniam perindealque vera esset, approbabat (maxime enim credulus fit homo, cum extremis calamitatibus incidit), præcipue cum ex genere Judæorum esset, institutisque eorum viveret, eosque sibi sincere et ex animo bene velle putaret. Quæ rés illis satis praebuit occasionis ad odium explendum. Itaque sacras illas virgines, in partes duas serra discissas, in crucem egerunt: reginamque agrotam, ut per medias illas iret, permoverum, ut scilicet piaculum morbi abominandumi in ipsas immitteret. Tarbulam hanc forma atque vultu valde venustam, quidam ex magis, amore ejus ex cospectu antea capius, clam ad se accitam, de concubitų compellavit: atque si se potestati ejus cominitteret, mercedem ei calumniæ ejus abolitionem est pollicitus. 615 Tantum vero abest ut his auditis illius cupiditati puella assentiretur, ut contumelia impudicam ejus petitionem prosecuta sit, morique potius decreverit quam virginitatis pudicitiam prodere. Saporis edicto passim promulgato ut cæteris quidem, sicuti supra dictum est, parceretur, in duces autem religionis solos capitaliter acimadverteretur: magi eorumque principes ea re excæsi. qui seipsos Magis quæstiones oppidatim agentibus obtulerunt, ne silentio Christum negarent, veriui. (Sozom. lib. ut, cap. 11.) Uno passionis Christi die ibi sedecim millia martyrum variis supplici:s sublata esse, passim in locis niultis scribit Hieronymus,

sultantes, incredibile dictu est, quanta cumn in- Ακεψιμᾶς ἐπίσκοπος ἤγετο, καὶ πολλοὶ τῶν ὑπὸ probitate Persidem peragrantes, episcopos et sacerdoles occiderint. Potissimum autem in regione Adiabenorum crudelitatem omnem exhibuere. Est porro en Persica regio, Christum tota profitens. Eadem tempestate et Acepsimas episcopus ductus est, et cum eo ex ejus clero permulti. Atque alios quidem facultatibus eorum direptis dimiserunt: Acepsimam autem magi flagris multis verberatum, ingenti vi ad Solem adorandum adigere sunt conati. Verum ubi nihil egere, carceri eum incluserunt. Quem Jacobus quidam dignitate presbyter, sua sponte seculus, magos oravit, ut in eumdem cum illo carcerem protruderetur. Ibi episcopo grandavo subserviit, ærumnasque ejus sedulitate ministerii sui allevavit. In eisdem vinculis fuere, Aitlialas presbyter, Joseph Azadanes, et Abdiesus, diaconi, plurima flagella propter doctrinam perpessi. Postea vero ubi archimagus, re Sapore communicata, potestatem ab eo in illos, pro arbitrio suo, nisi soli divinos offerrent honores, animadvertendi obtinuit, regisque sententiam vinctis declaravit, atque illi e vestigio Christum abnegare, multoque magis Soli divinam rem facere reclamarunt, multos crudeliter eis intulit cruciatus. Et tum quidem Acepsimas constantis fortitudinis specimine edito, in flagranti certamine vitam Liniit: cujus cadaver Armenii quidam, clam sublatum, sepeliere. Reliqui vero, et quidem plures, loris corpora conscissi, pietate tamen nihilominus integri et salvi, denuo in vincula sunt conjecti. " cum τῷ κλήρῳ τελούντων αὐτῷ. Τῶν μὲν οὖν ἄλλων ἀφελόμενοι τὰς οὐσίας, εἴων· Ακεψιμᾶν δ' ἱμᾶσι πολλοῖς ᾔκιζον, καὶ βίαν ἐπῆγον οἱ μάγοι τὸν "Ηλιον προσκυνεῖν. Ως δ᾽ οὐκ ἔπειθον, δεσμωτηρίῳ καθα εἶρξαν· ᾧ ἐκών τις ἠκολούθει Ἰάκωβος, πρεσβύ τερος τὸ ἀξίωμα, δέησιν τοῖς μάγοις προσαγαγών, ὑπὸ τὸν αὐτὸν γενέσθαι δεσμόν. Γέροντα δ' ὄντα τὸν ἐπίσκοπον ἐθεράπευε· καὶ τὰς συμφοράς μετ τριωτέρας τῇ προθύμῳ ὑπηρεσίᾳ εἰργάζετο. Ὑπὸ δὲ τὸ αὐτὸ δεσμωτήριον και Αειθαλάς πρεσβύτερος ἦν δέσμιος, Ἰωσήφ τε καὶ ᾿Αζαδάνης, καὶ ᾿Αβδιο σισοῦς, διάκονοι, μάστιγας πλείστας διὰ τὸ δόγμα ύπομεμενηκότες. Ἐπεὶ δὲ χρόνῳ ὕστερον ὁ ἀρχιμά γος Σαπώρου κοινωσάμενος περὶ τούτων, ὡς ἐκείνῳ βουλομένῳ ἦν τιμωρεῖν ἐκεῖνος ἐπέτρεπεν, εἰ μὴ Ηλίῳ τὴν προσκύνησιν ἀπονείμειαν, δήλην τοῖς καθειργμένοις εποίει τὴν ψῆφον. Ἐκείνοις δ' ἐκ τοῦ σχεδὸν ἀπειποῦσι, μήτε Χριστόν ποτ' ἀρνεῖσθαι, πολλοῦ γε μὴν δεῖν Ἠλίῳ σέβας προσενεγκείν, πολλὴν ὁμῶς ἐπῆγε τὴν βάσανον. Καὶ ᾿Ακεψιμᾶς μὲν ἐναγώνιος ἐτελεύτα πολλὴν τὴν καρτερίαν ἐπιο δειξάμενος· λάθρα δέ τινες ᾿Αρμένιοι τὸ λείψανον ὑφελόμενοι θάπτουσιν· οἱ δὲ ἄλλοι καὶ πλείω τοῖ; ἱμᾶσι καταξανθέντες, άτρωτοι δὲ τὸ σέβας μείναν τες, δεσμοῖς αὖθις είχοντο. Ἐν οἷς ἦν καὶ Αειθα λᾶς, ὅς ἐν τῷ κατατείνεσθαι τοὺς βραχίονας ἀπεσπάσθη τῶν ὤμων· καὶ τοῦ λοιποῦ νεκροὺς αὐτοὺς καὶ μάτην ᾐωρημένους εἶχεν· ὡς μηδ' ἱκανοὺς εἶναι δι' αὐτῶν τροφὴν τῷ στόματι φέρειν, ἀλλ᾽ ἑτέρων χρῆσθαι πρὸς ὑπουργίαν. Πολλοὺς δὲ καὶ ἄλλους ἱερεῖς τε καὶ διακόνους, μοναχούς τε καὶ παρθένοις ἱερὰς ἐκολάσατο, καί τινα; ἑτέρους θερμούς περὶ τὸ δόγμα καὶ περὶ τὰ ἱερὰ τῶν ἐκκλησιῶν διαπο νουμένους, ὡς ὑπερβαίνειν τὰ πλήθη τὸν ἀριθμόν. Ἐξ ὧν ἦσαν ἐπίσκοποι. Βαρβασύμης, καὶ Παῦλος, καὶ Γαδιάβης, Σαβινός τε καὶ Μαρέας, καὶ Μώκιο;, καὶ Ἰωάννης, καὶ Ορμίσδας, Πάπας τε καὶ Ἰάκωβος, Ρώμας καὶ Μπάρης, καὶ ᾿Αγας, καὶ Βάκχο ρις, καὶ ᾿Αβδᾶς καὶ ᾿Αβδιησοῦς, Ἰωάννης τε καὶ ᾿Αβράμιος, καὶ ᾿Αβδελᾶς, καὶ Σαβώρης, καὶ Ἰσαὰκ Δαυστᾶς, ἀπὸ χωρίου ὧδε προσαγορευομένου, δου ρυάλωτος Πέρσαις γενόμενος. Κατ' ἐκεῖνον δὲ τὸν χρόνον, σὺν τῷ χωρεπισκόπῳ Μαρεάδῃ καὶ ὁ νεκρέμαρτος Μίλλης, σύναμα τοῖς ἀμφ' αὐτὸν κληρι κοῖς, πεντήκοντα δὲ καὶ διακόσιοι ἦσαν τὸν ἀριθμὸν, έγνωρίζετο· οἱ καιροῖς ἐκείνοις ὑπὸ Περσῶν αἰχμάλωτοι ήχθησαν. Ο δὲ Μίλλης Πέρσης μὲν ἦν στρατιώτης· μεταθέμενος δὲ τὸν βίον, τὴν ἀποστο λικὴν πολιτείαν είλετο· καί τινος τῶν ἐν Περσίδι πόλεων ἐπίσκοπος γεγονώς, πολλὰς πολλάκις καὶ χαλεπὰς ὑποστὰς τὰς πληγάς, ὡς οὐδεὶς Χριστια νίζειν ᾑρεῖτο, ἐπαρασάμενος τοῖς ἐποίκοις ἀνεχώρει ἐκεῖθεν. Οὐ πολλῷ δ᾽ ὕστερον τῶν ἐκεῖσε πρωτευόντων εἰς βασιλέα ἐξαμαρτόντων, στρατιὰν μυρίαν ὁ Πέρσης ἐπαγαγών, κατήρειψε την πόλιν, καὶ βουσὶν ἀρόσας κατέσπειρε. Μίλλης δὲ πήραν μόνην λα Alii Milesium vocant. In iis, Aithalæ, dum tortus nervis extenditur, adeo sunt brachia luxata, humerisque divulsa, 616 ut desiceps emortua, usu nullo dependerent, neque ei ad cibum ori admovendum sufficerent. Quapropter aliorum ea in re eum ministerio uti oportuit. Sed et complures alios sacerdotes, diaconos, monachos, sacras virgines, aliosque præterea singulari in doctrinam Christianam ardore præditos, magnoque labore in sacris ecclesiasticis versatos, excruciavit. Horum numerum inire non fuit. In quibus fuere episcopi, Barbasymes, Paulus, Gadiabes, Sabinus, Mareas, Mocius, Joannes, Hormisdas, Papas, Jacobus, Romas, Maares, Agas, Bacchoris Abdas, Abdiesus, Joannes alter, Abramius, Abdelas, Sapores, Isaac, et Dausas, qui a quodam loco, qui Zabdæus dicitur, a Persis caprivus abductus fuerat. Ea tempestate, una chorepiscopo Mareade, etiam mortuorum excitator Milles cum clericis ducentis quinquaginta numero cibi subditis, qui a Persis itidem captivi abducti fuerant, innotuit. Milles sane Persicus miles fuerat, mutatoque vivendi more, apostolicum secutus est institutum. Et civitatis cujusdam in Perside episcopus factus, cum sæpe multas gravesque sustinnisset plagas, ubi neminem Christianam religionem amplecti velle animadvertit, dira Pro Josepho Sozomen. habet Jacobum. Sozom. habet Bochrus. cum

ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VIII. Εὼν, ᾗ τὴν ἱερὰν τῶν Εὐαγγελίων βίβλον ἐφρούρει, incolis imprecatus inde discessit. Non longe εἰς Ἱεροσόλυμα ἧκεν εὐχῆς ἕνεκα· ἔπειτ' ἐκεῖθεν vero post, cum primarium ibi magistratuan gerentes majestatem regiam læsissent, adducto eo exercitu longe maximo Persa oppidum diruit, locumque ejus bobus aratro junctis proscidit, et tan· quam agrum consevit. Milles autem ex eo oppido, sicuti dixi, discedens, sola pera in qua sacrum Evangeliorum librum servabat, accepta, Hierusolyma precationis ergo venit. Deinde Ægyptum, al visendos ibi monachos, petiit. Quantus autem vir is immensis miraculis edendis, mortuisque adeo restituendis fuerit, Syri ipsi, qui vitam et res ejus gestas in litterarum monumenta retulerunt, libris suis testabuntur. Mihi satis fuerit, hæc tantum de eo dixisse, eorumque duntaxat meminisse, qui apud Persas sud Sapore divinum sustinuere agonem. Ægre enim quisquam numerum inierit, et quinam, et unde fuerint, aut quomodo, qure subierit supplicia. Varii namque multoruinque generum cruciatuum apud Persas sunt modi: qui in eis etiam cum ambitione quadam, laudem et gloriam maxime ostentant. 617 Quantum autem ratione complecti licet, eorum qui tum ibi martyrium absolverunt, et alicujus fuere nominis, viri e: mulieres, extra multitudinem eam quæ numerum excedit, ad millia sedecim fuisse dicuntur. Quorum nomina recensere operosum judicantes, qui Elessæ sunt, Perse et Syri Christiani, hoc tantummodo memoriæ commendarunt. εἰς Αἴγυπτον κατὰ θέαν τῶν ἐκεῖσε μοναχῶν ἀπῆς ρεν. Οἷος δ' ἐκεῖνος τοῖς παραδόξοις τῶν ἔργων ἐγένετο δημιουργός, ὡς καὶ νεκροὺς ἀνιστον, μαρτυρήσει & Σύρων παῖδες ἰδίᾳ παραδόντες γραφῇ κατέλιπον, ἀνάγραπτον τὸν βίον καὶ τὰς ἐκείνου πράξεις ποιούμενοι. Ἐμοὶ δ᾽ ἀρκέσει, τὰ παρόντα μόνα περὶ αὐτοῦ διελθεῖν, καὶ μνησθῆναι μόνον, ὅσοι δὴ ἐν Περσίδι ὑπὸ Σαπώρῃ τὸν θεῖον ἀγῶνα διῆλθον· σχολῇ γὰρ ἄν τις τίνες τε ἦσαν καὶ ὅθεν καὶ ὅπως καὶ τίνας ὑπέστησαν τιμωρίας ἀπαριθμής σα:το. Παντοδαποί γάρ τινες καὶ ποικίλοι οἱ τῶν κολάσεων τρόποι Περσῶν, κάν τούτοις δὴ μάλιστα τὸ φιλότιμον ἐπιδεδειγμένων. Ως δὲ λόγῳ περιλαδεῖν ἔστι, λέγεται τῶν τηνικάδε μαρτυρησάντων S του; ὄνομα φερομένους εἶναι ἄνδρας τε καὶ γυναί και, πλὴν τῆς ἐκτὸς πληθύος καὶ ἀριθμοῦ κρείττονος, σὺν ἐξακισχιλίοις μυρίοις· ὧν ἐργῶδες νομίσαντες τὰς αὐτῶν προσηγορίας ἀπαριθμεῖν, οἱ ἀνὰ τὴν Έδεσαν Πέρσαι καὶ Σύροι Χριστιανοὶ τοῦτο μόνον ἱστόρησαν. Ολα ό μέγας Κωνσταντῖνος ὑπὲρ Χριστιανῶν Σα δώρῃ έγραφε τῷ Περσῶν βασιλεῖ. CAPUT XXXVIII. Que Constantinus Sapori Persarum regi pro Christianis scripserit. Posteaquam autem laudatissimus imperator Christicolas ibi ita alligi intellexit, agre id ferens, magnopere est perturbatus. Et paratus quidem að opem illis ferendam erat: sed quod faceret ut illi eo quoque loco quietam ducerent vitam, non habebat. Sed enim accidit ut legati tum ex Perside ei adessent; quorum optatis cum satisfecisset, recte se facturum putavit, si Sapori de Christianis qui sub ejus regno essent, quidquam etiam significaret. Itaque epistolam ad eum, dignam profecto illam quæ maxime celebretur, dedit: maximam se illi debiturum esse gratiam ostendens, si quietem eis qui sacra Christi colerent, permitteret. Neque esse quod religionis ejus cæremonias criminaretur: quippe illos non victimis mactatis, quemadmodum ipsos, sed incruentis gaudere sacrificiis; et preces ad Deum fundere, cui non effusus sanguis gratus esset, sed anima virtutem sincere exbibens, et dogmata veræ pietati maxime convenientia. Proinde laudandos eos esse magis, qui sibi ita credendum, Deumque colendum statuerunt. Ad hæc Deum illum propitium habiturum esse recepit, si Christianorum pietati consulendum putaret. Atque ad id indicandum, Galienum illum et Valerianum, præterea vero ea quæ et sub ipso accidissent, produxit. illos enim, tantisper dum Christianes quiescere passi essent, facile imperi cursum tenuisse: 618 eosdem autem, potissi - Ἐπεὶ δὲ οὕτω πάσχειν τοὺς ἐκεῖσε τὸν Χριστὸν σέδοντας ὁ πανεύφημος εγνώρισε βασιλεύς, ήσχαλλε μεγάλως καὶ ἡνιᾶτο· βοηθεῖν δὲ πρόθυμος ῶν, ἐν ἀπόρῳ τὸ ποιητέον εἶχεν, ὅπως ἂν καὶ οἱ ἐν ἐκείνῳ ἡσυχίαν άγοιεν. Συμβὰν δὲ πρέσβεις ἐκεῖθεν τηνι κάδε παρεῖναι, τοῖς αἰτουμένοις ἐπιθεὶς πέρας, εὖ δ' ἡγησάμενος Σαβώρῃ καὶ περὶ τῶν ἐκεῖσε ἀνα θέσθαι Χριστιανῶν, ἐπιστολὴν ἀξιύμνητον ἔγραφε, μεγίστην χάριν ὁμολογῶν αὐτῷ, εἰ τοῖς τὸ κατὰ Χριστὸν δόγμα στέργουσιν ἄνεσιν δοίη. Μὴ γὰρ ἐγκαλεῖν ἔχειν καὶ τὸν τῆς θρησκείας τρόπον, ἐπεί τοί γε μὴ σφαγίοις, ὥσπερ ἐκεῖνοι, ἀλλ᾽ ἀναι μάκτοις χαίρουσι ταῖς θυσίαις, εὐχόμενοι τῷ θεῷ, ᾧ μὴ φίλον χύσις αἱμάτων, ἀλλὰ ψυχὴ ἀρετὴν ἀκραιφνῶς ἀσκοῦσα, καὶ δόγματα εὐσεβείς μάλα προσήκοντα. Ωστε καὶ δι᾿ ἐπαίνου μᾶλλον ἄγειν τοὺς ὧδε δεῖν ἡγουμένους, πιστεύειν. Ἐπὶ δὴ τού τοῖς ἵλεων ἔχειν ὑπισχνεῖτο τὸ θεῖον, εἴ γ᾽ ἔλοιτο προνοεῖν τῆς θρησκείας· καὶ τεκμήριον προῆγε Γαλιῆνον ἐκεῖνον καὶ Οὐαλλεριανὸν, καὶ τὰ ἐπ' αὐτῷ ἐκείνῳ συμβεβηκότα. Οἱ μὲν γὰρ διὰ τὴν πρὸς Χριστιανοὺς εἰρήνην εὐμαρῶ; τὴν ἀρχὴν διήνυσαν. Ἐπεὶ δὲ καὶ οὗτοι, μᾶλλον δ' Ουαλερια νὸς διωγμὸν κατ' αὐτῶν, ὡς οἱ λοιποί, πράττειν ᾑρεῖτο, ὑπὸ Πέρσαις γενόμενος, τῆς θείας ἐπειράθη δίκης· ἐν οἷς αἰχμάλωτος γεγονώς, κακῶς τὸ ζῆν ἐξεμέτρησεν. Αὐτῷ δ' ἐκείνῳ διὰ τὴν εἰς Χριστὸν πίστιν σύμμαχον τὸ θεῖον γεγενημένον πᾶσαν τὴν Επηρεάσατο τῇ πόλει, insultari oppido (Soz menus

ἐκ τοῦ κατὰ δύσιν ἡργμένῳ Ὠκεανοῦ, καὶ τὸ πολὺ τῆς ἕω λαβόντι. Πολλοὺς δὲ πολέμους και τυράννους βαρεῖς τῇ ἐκεῖθεν τροπωσαμένῳ ῥοπῇ, μή τινων δεηθῆναι σφαγίων ἢ μαντειῶν, ἀλλ' εἰς νίκην ἀπο χρῆσαι μόνον τὸ σταυρικὸν ὅπλον τοῦ στρατοῦ προηγούμενον· καὶ πρὸς τούτῳ εὐχὴν αἱμάτων ἀπηλλαγμένην. Κατὰ λέξιν δὲ καὶ ταῦτα πρὸς τῷ τέλει τῆς ἐπιστολῆς ἐπιλέγει·. Τούτου τοῦ καταλόγου τῶν ἀνθρώπων, λέγω δὴ τῶν Χριστιανών, ὑπὲρ γὰρ τούτων ὁ πᾶς μοι λόγος, πῶς οἴει με ἥδεσθαι ἀκούοντα, ὅταν καὶ τῆς Περαίδος τὰ κράτιστα ἐπὶ πλεῖστον ὥσπερ ἔστι μοι βουλομένῳ κοσμείται; Σοί τε οὖν ὡς ὅτι κάλλιστα, ἐκείνους τε ὡσαύτως ὑπάρχει τὰ κράτιστα· ὃ ἔστι σοὶ κἀκείνοις. Οὕτω γὰρ ἕξεις τὸν τῶν ὅλων Θεὸν πρᾶον καὶ εὐμενῆ. Τούτους τοιγαροῦν, ἐπειδὴ τοσοῦτος εἶ, σοὶ παρατίθεμαι. Τοὺς αὐτοὺς δὲ τούτους, ὅτι καὶ εὐσεβείᾳ ἐπίσημος εἶ, ἐγχειρίζω. Τούτους αγάπα ἁρμοδίως τῇ σαυτοῦ φιλανθρωπία· σαυτῷ τε γὰρ καὶ ἡμῖν ἀπερίγραπτον δώσεις διὰ τῆς πίστεως χάριν.» Τοσαύτη τις ἦν τῷ θείῳ τούτῳ ἀνδρὶ φροντὶς τῶν ἀπανταχοῦ Χριστὸν ἐγνωκότων. Διά τοι καὶ τοιοῦτος τῆς θείας κηδεμονίας ἀπολαύσας ἀρκούντως, Εὐρώπην μὲν καὶ Λιβύην καὶ τὰ πλεῖστα τῆς Ασίας συσχών, εὔνους εἶχε τοὺς ὑπ' αὐτὸν μεθ᾿ ἡδονῆς πειθομένους· ἤδη δὲ καὶ τῶν βαρβά ρων οἱ πλεῖστοι, οἱ μὲν ἐχόντες, οἱ δὲ μάχῃ, ἕτοιμοι θεραπεύειν ἦσαν. Καὶ πανταχοῦ τρόπαια ἑστηκότα νικηφόρον τὸν βασιλέα εκήρυττον. muin vero Valerianum, posteaquam, sicuti reliqui Ῥωμαίων οἰκουμένην ὑπὸ χεῖρα γενέσθαι ἐποίει· imperatores Romani, persecutionem adversus Christianos excitasset, ab ipsis Persis victum, in discrimen divinæ vindictæ incidisse, et apud eos captivum misere vitam finiisse. Sed enim sibi ipsi, propter flem in Christnm, Deum opitulatorem ſoisse, omnemque inde Romani imperii ditionem ab ipso usque occidentali Oceano, cum bona Orienfis parte, in potestatem suain pervenisse: multa a se bella confecta, et de gravibus tyrannis divino nutu tropæa esse statuta. Ad quas res nihil sibi opus fuisse vel hostiarum mactatione, vel vatum hariolorumque prædictione: sed ad victoriam omnem satis fuisse solam crucis, quæ copiis suis præierit, armaturam, et orationem præterea sanguinis prorsus expertem. Ad finem porro epistolæ hæc etiam verba affert: / Hoc hominum genere, Christianorum dico (de his enim mihi est sermo omnis), quomodo me elatum iri lætitia putes, si audiam, Persarum quoque res florentissimas, pro eo atque cupio, plurimum exornarf? ut res simul et tibi pulcherrime, et illis itidem optime, atque įta utrisque ex æquo feliciter eant. Sic namque universitatis hujus Deum clementem habiturus esses et benignum. llos igitur, quando ea amplitudine es, tibi commendo. ios ipsos, quoniam pietate quoque præclarus es, tibi humanitate et henevolentia complectere, a te ipso, simul, et a nobis, per fidem, immensam initurus gratiam. Tanta divino huic viro de omnibus qui ubivis locorum in cognitionem Christi venissent, inerat sollicitudo. Quapropter talis cum fuerit, abunde quoque divinə cura fretus, Europa, Libya et plurimis Asiæ tis suis, qui perlibenter ei paruere, benevolis usus est. Jam sponte, partim bello subacti, non gravate eum coluere. rem imperatorem eum promulgarunt, 619 CAPUT XXXIX. De vita monastica, unde ea initium sumpserit, quid ça profiteatur, et quos habuerit auctores. provinciis ditioni suæ subjectis, subdivero et ex Barbaris plurimi, partim sua victoUbique denique tropæa excitata, Περὶ τῆς μοναχικῆς πολιτείας, πόθεν ήρξατο, καὶ τί ἐπαγγέλλεται, καὶ τίνας ἔσχεν ἀρχη γούς. Καὶ ὁ μὲν τοιαῦτα πράττων, περιμανῶς εἶχε τὴν θρησκείαν γεραίρειν αὐτὴ δὲ καὶ καθ᾿ ἑαυτὴν μὲν εὐκλεὴς ἦν, διὰ τῶν τηνικάδε τὴν ἀρετὴν μετιόντων. Πολλοὶ γὰρ εἰσέτι τῶν ὁμολογητών περιῆσαν τῷ βίῳ, ταῖς ἐκκλησίαις ἐμπρέποντες. Οὐ μὴν δὲ ἀλλὰ καὶ ἐπίσημον ἐποίουν αὐτὸν, καὶ τὴν πίστιν δὲ τῇ τοῦ βίου λαμπρότητι ἐπὶ μέγα δόξης ἐτίμω, καὶ οἱ τηνικάδε την μοναδικὴν μετερχόμενοι βιοτήν. (Τα γάρ τι θεῖον καὶ ἀπόρρητον χρῆμα ἄνωθεν ἐ; ἀνθρώπους ἡ τοιαύτη κατιούσα φιλοσοφία, ὡς ἐπίπ παν μὲν τῆς ἐν μαθήμασι τέχνης καὶ τῆς ἐν διαλό Auque ipse quidem ejuscemodi actionibus suis efllicum religionem nostram auctam honestatamque voluit. Sed et ipsa per se ipsam in magna fuit gloria, per eos qui tum ad virtutem aspirabant, homines. Multi enim adbuc ex confessoribus superstites erant, in ecclesiis enitentes. Quin etiam celebrem eam reddidere, fidemque ampliore gloria auxere, morum splendore, qui eo tempore monasticam solitariamque consectabantur vitam. Nam veluti arcana et divina quædam res, cœlitus ad homines delapsa est hæc philosophia: quippe quæ el disciplinarum urles, et disputationum nugas, vt γοις λέσχης παντάπασιν ἀμελεῖ, ἅτε δὴ ταύτην quæ supervacaneæ sint, otiumque quod in studiis melioribus poni queat, sibi vindicent, impedinentoque adeo ad puritatem vitæ sint, prorsus negligat: solaque nativa uteņs virtute, ea quæ ad illam perficiendam, et ad vitia tollenda faciunt, doceat et excolat: quæ vero inter hæc habentur media, coruin nullam ducat rationem, prorsus autem circa res versetur honestas: atque eos qui a vitiis longe περίεργον οὖσαν, καὶ τὴν περὶ τὰ κρείττω σχολήν ὑφαιροῦσαν, ἐμποδών τε γινομένην πρὸς τὴν τῆς καθαρότητος βιοτήν· μόνη δὲ χρωμένη τῇ ἐκ φύσεως ἀρετῇ, τὰ πρὸς αὐτὴν συντελῆ, καὶ τὴν κακίαν ὅτα μειοῖ ἐκπαιδεύει· τὰ δὲ μέσα τούτων ἐν οὐδενὶ τίθεται· διόλου δὲ σύνεστι τοῖς καλοῖς· τόν γε μὴν πόρρω κακία; ὄντα, ἥκιστα δ᾽ ἀντιποιούμενον άρε της, μοχθηρόν τινα νομίζει καὶ φαῦλον. Οὐ γάρ

ECCLESIASTICE HISTORIA LIB. VII. ἐπίδειξιν ἐθέλει ποιεῖν ἀρετῆς, ἀλλὰ πράττειν μάλα absint, virtutem autem minus consectentur, praαὐτὴν, ἐν οὐδενὶ τὴν παρ' ἀνθρώποις τιθεμένη δόσ ξαν· γενναίως δ' ἔχουσα πρὸς τὰ τῆς ψυχῆς πάθη, τὰς τῆς φύσεως ἀνάγκας ἐν δευτέρῳ ποιεῖται, παρὰ φαῦλον ἡγουμένη, καὶ ὅσαι δὴ ἀσθένειαι σώματος. Νῷ δὲ θείῳ δυναμωθεῖσα, πρὸς τὸν ἀκήρατον ἐκεῖτον Νοὖν αἱωρεῖται, νύκτωρ καὶ μεθημέραν τοῦτον φανταζομένη· ὑπερφυώς σέβουσα, καὶ διηνηκέσιν Ελεουμένη τοῦτον εὐχαῖς. Τῷ δὲ καθαρῷ τῆς ψυχῆς καὶ τῶν καλῶν πράξεων ταῖς ἐνεργείαις εἰς τὸ εξ τῆς θρησκείας ἡγμένη, τῶν μὲν ἔξωθεν καθαρμῶν, καὶ ὅσα δὴ τοιαῦτα περιῤῥαντήρια, διαπτύει. Εν γὰρ ἐκείνῃ μίασμα, ἡ ἁμαρτία λογίζεται. Οὕτω δὲ κρείττων γενομένη τῶν ἔξωθεν, καὶ ὡς οἷον εἰπεῖν αὐτοκρατοροῦσα, οὔθ᾽ ὑπὸ τῆς ἀταξίας τοῦ βίου καὶ τῆς ἀνάγκης, τῆς προαιρέσεως τοῦ δέοντος ἐκτρα πὴν πάσχει, οὔτ᾽ ἀνιᾶται ὑβριζομένη· ἀλλ' οὐδὲ πάσχουσα, τὴν ἄμυναν μελετᾷ. Νόσος δὲ καὶ τῶν ἐπιτηδείων ἡ ἔνδεια εκπιέζουσα, οὐ καταπίπτειν ποιεῖ, χαίρειν δ' ἐπὶ τούτοις μᾶλλον, τὸ γενναίων ἐπιδεδειγμένη καὶ πρᾶον· καὶ παντὶ τῷ βίῳ τὸ τῶν ἐλαττόνων δεῖσθαι σπουδάζει, καὶ ὡς ἐνόν γε ἀνθρωπίνη φύσει, ἐγγὺς γενέσθαι πειρᾶται Θεοῦ. Πάροδον δὲ καὶ τὴν παροῦσαν ἡγουμένη ζωήν, οὔτ' ἀσχολίαις πραγμάτων ἁλίσκεται, οὔτε πρόνοιαν τῶν παρόντων ἔχει· τὸ εὔξωνον δὲ καὶ ἀπέριττον ἐπαινοῦσα, πρὸς τὴν ἐκεῖθεν βλέπει μακαριότητα, καὶ πρὸς τὴν εὐδαίμονα λῆξιν καραδοκεῖ· πᾶσαν δὲ περὶ τὸ θεῖον εἰσοικισαμένη εὐλάβειαν, τὸ τῶν λίγων αἰσχρὸν ὡς ἀηδὲς ἀποσείεται· ὧν γὰρ τὴν πρᾶξιν τῆς ἰδίας εξώρισε βιοτῆς, τούτων οὐδὲ μέχρι λόγων ἀνέχεται. Τὰς δὲ τῆς φύσεως χρείας κατά βραχύ περιστέλλουσα, καὶ τὴν σάρκα τοῖς μετρίοις ἐθίζουσα, τῷ μὲν σώφρονι περιγίνεται τῆς ἀκολα σίας· τὴν δ᾽ ἀδικίαν πόρρω βάλλει τῇ περὶ τὰ δί κατα στάθμῃ· τὸ δὲ ψεῦδος ἀπελαύνει τῇ ἀληθείᾳ· τῷ δ' εὐτάκτῳ τὴν ἐν πᾶσι περιαιρεῖ ἀνισότητα· τῷ δὲ κοινωνική του ήθους καὶ τῷ τοῖς πέλας ὁμονοεῖν, τὸ πολιτεύεσθαι καλῶς καθιστά. Πρόνοιαν δὲ καὶ ξένων καὶ φίλων μάλα ποιεῖται. Τοῖς δέ γε χρήζουσι κοινὰ ἡγεῖται τὰ ἴδια. Τὰ προσήκοντα δ' ἑκάστῳ συναίρεται, χαίρουσα μὲν, οἷς ἔστι χαρά· ᾧ δὲ λύπης πρόσεστι, παραμυθίας οὐδὲν ἐλλείπουσα. Συνόλως δὲ, τὴν περὶ τὸ ὄντως ἂν ἀγαθὸν σπουδήν κατατείνουσα, σώφροσι λόγοις καὶ νοεροῖς νοήμα σιν ἐκπαιδεύει, κάλλους ἀμελοῦσα τοῦ περιττού. Καὶ τὸ κακηγορεῖν ἐπιμᾶλλον ἐκτρέπεται· σὺν αἰδοῖ δὲ, προσυφασμένης τιμῆς ἐπάγουσα τὴν διάλεξιν, οἷά τινι φαρμάκω θεραπεύει τὸν ἀκροώμε νον. Πολλοί γε μὴν δεῖ ἐκείνῃ ὀργῆς τε καὶ λοιδομίας καὶ ἔριδος· καθαρῶς γὰρ οὗτα λογική, παραι τείται πᾶσαν ἀλίγιστον κίνησιν. Καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν, κυρία τῶν παθῶν γίνεται, ὅτα ψυχαῖς καὶ σώμασιν ἐπιγίνεται· τῆς δ' ἐνθέου ταύτης φιλοσοφίας άρξαι μέν τινες λέγουσιν Ηλίαν ἐκεῖνον τὸν ζηλωτήν, τινὲς δὲ Ἰωάννην τὸν Βαπτιστήν. Φίνων δ' ἐκεῖνος, ὁ τὸ γένος μὲν Ἑβραῖος, τὴν δ' αἵρεσιν Πυθαγό ρειος, ἐν τοῖς κατ' αὐτόν φησι χρόνοις, τους παρ' Εβραίοις σεμνούς εἰς χῶρον τινά γεωλογοι περί vos atque improbos censeat. Non enim ostentare vult virtutem, sed eam sedulo exercere: nihil prorsus eam, quæ ab hominibus provenit, gloriam faciens. Et cum generose fortiterque animæ perturbationes expugnat, tum necesarius natura ris parum admodum curat, vilipendents etiam quascunque corporis imbecillitates. Viribus autem a divina Mente acceptis, ad immortalem illam Mentem sublimis tollitur, nocte dieque illam cogitans atque intuens, mirificis etiam modis calens, owentinaisque precibus concilians. Puritate vero animi, bonorumque operum factis, ad sinceritatem religionis grassans: externas expiationes, et quæcunque ejus generis sunt lustrationes despuit, et unum piaculum esse peccatum ipsum putat. Atque ita rebus externis superior facta, imperiumque (ut ita dicam) in eas obtinens, neque ab inordinata vita, neque ab ulla necessitate, ab honesto debitoque proposito suo transversa agitur, neque contumeliis affecta perturbatur. Sed neque indignum quidquam patiens, vindictam 620 melitatur. Tantum etiam abest, ut vel morbus, vel rerum necessariarum inopia, eam adurgens, de statu suo deturbet, ut talibus quoque arumuis magis laetetur, generositatem et mansuetudinem suam declarans. Per vitam itidem omnem illud studet, ut quam minimo indigeat, atque quantum humanæ naturæ captus permittit, proxime ad Deum accedere nititur. Transitum autem, sive diverticulum prasentem existimans esse vitam, neque occupationibus negotiorum irretitur, neque providentia rerum præsentium tenetur. Et vitam tenuem et a cura harum rerum expeditam ac liberam, nullisque superfluis oneratam, laudans, ad futuram respicit beatitudinem, felicemque illam quietem exspectat: omni quoque erga Deum pietate in animo suo veluti în domicilio excepta, verborum fœditatem, ut rem ingratai, repudiat. Quas enim illa actiones a moribus suis longe proscripsit, earum neque mentionem verbis facere sustinet. Naturæ vero necessitates paulatim constringens, et carnem moderatione domans, lasciviam castitate comprimit, injustitiam æquitatis amussi propellit, mendacium exigit veritate, composito vivendi more omne accidit inæqualitatem. Familiaribus etiam pro societate humana se hominum moribus accommodando, et proximorum animis conformando, bene vivendi institutum confirmat: extraneorum simul et amicorum, ut eis provideat, curam habet: egentium res suas et opes ducit esse communes, et quæ cuique debentur tribuit. Gaudet illa cum gaudentibus, mærentibus nihil non adhibet consolationis. In summa, ad id quod revera summum bonum est, studium omne convertens, sermonibus castis et cogitationibus spiritualibus se ipsam erudit, cultum formæ superfluum prorsus negligit, maledicta magnopere aversatur: colloquia cum veneratione et honoris præfatione ingreditur, au-

diorem prius veluti medicamento curans. Longe τὴν Μαρείαν λίμνην κείμενον, ᾿Αλεξανδρείᾳ προσο ab ea abest iracundia, convicium), jurgium. Quod enim vera ratione prædita est, irrationalem omnem declinat motum: et, ut semel dicam, perturbationum, quæ vel in anima, vel in corpore sunt, omnium domina exsistit. Verum enimvero auctorem divinæ istius philosophiæ quidam laudant Heliam ilļum æmulatorem, quidam vero Joannem Baptistam. Philon autem ille, genere Hebræus, secta autem Pythagoreus, temporibus suis Judæos quosdam, viros graves et venerandos, dicit 621 in regione quadam frequentes habente tumulos, circa lacum Maræoticum ad Alexandriam pertinentem, novum philosophandi morem complexos esse: quarum domicilia, vitæ consuetudinem, aliaque Instituta omnia, talia aliquis esse ex descriptione ajus colligat, qualia prisci apud Ægyptios monachi sunt consectati. Nam vitæ id genus ingressi, posscasiones suas propinquis relinquebant: ac rebus omnibus nuntio remisso, extra oppida vivebant, atque in hortis quibusdam et agris solis habitabant. Erant autern eis et mansiones, quæ nora steria recte dicantur, ubi solitarii cum gravitate ot sanctitate sacris initiabantur, carminibusqu divinis, hymnis et psalmis Deum laudabant atque colebant. Nullus horum prius cibum, quam sol occidisset, capiebat. Fuere etiam, qui tribus aut pluribus quoque diebus sine alimento perseverarent: vino autem et sanguinolentis prorsus abstimerent, cerţisque diebus consulto humi decumbe- c rent. Cibus eis erat panis, sal et hyssopun: potus, aqua. Prope eos mulieres etiam vetulas fuisse scribit, quæ philosophiæ ejus amore, eumdem vitæ cursum delegerint. Quapropter et consilio voluntario cœlibatum consectate, vitam ita transigebant. Philon saue in libro quem De Vila contempla - liva, sive supplicum, inscripsit, memoriæ læc pandavit. Videtur autem eos significare, qui ex Hebræis tum nuper admodum Christianismum susceperint, Judaicis adhuc opinionibus præditos, moresque eorum servantes. In nulla epim gente alja, præterquam apud nos, tale vitæ institutum inveniatur. Equidem ab illis Egyptiis tantopere học vivendi̟ genus invaluisse conjicio. Sunt vero qui dicunt, persecutionum tempora huic instituto derepente primum causam præbuisse. Cum enim a tyrannis religio exagitaretur, qui sibi fuga consulebant, in montibus incultis et saltibus quibusdam versabantur, in quibus ne deprehensi cape rentur, de industria errabundi sedes mutabant. Et cum ei vitæ assuevissent, paulatim deinceps institutum id ad mortem usque producebant: et ad magna incrementa, multis per æmulationem, conversationem talem et vitam subeuntibus, transmittebant. ήκοντα, ξένην φιλοσοφίαν μετέρχεσθαι· ὧν οἴκησιν καὶ πολιτείαν καὶ τὴν ἄλλην ἅπασαν ἀγωγὴν τοιαύ την εἶναί τις εἰκάσειεν ἐξ ὧν καταλέγει, οιανπερ καὶ οἱ πάλαι μοναχοὶ ἐν Αἰγύπτῳ μετήρχοντο. Του γὰρ φιλοσοφεῖν ἀρχόμενοι, τοῖς προσήκουσι τῶν ὄντων ἐξίστανται· πᾶσι δ' ἀπαγορεύοντας, ἔξω τειχῶν γίνεσθαι· καὶ κήποις δή τισι καὶ μοναγρίοις τὰς διατριβάς· ἔχειν. Εἶναι δὲ αὐτοῖς καὶ καταγωγάς, ο μοναστήρια καλεῖν θέμις· οἷα ἰδιά ζοντας, σεμνώς μυεῖσθαι· ᾠδαῖς δὲ θείαις καὶ ὕμνων ψαλμοῖς τὸν Θεὸν θεραπεύειν. Μή τινα δὲ τούτων ἐντυγχάνειν τροφή, πρὶν ἥλιος περὶ γῆν γίνεται. Εἰσὶ δὲ οἱ καὶ διὰ τριῶν ἡμερῶν καὶ πλειόνων τροφῆς ἄγευστοι διαμένουσιν. Οίνου δὲ καὶ ἐναίμων πάμπαν ἀπέχονται. Ῥηταῖς δ' ἐν ἡμέραις καὶ χαμευνεῖν αἱροῦνται. Τὸ δ' ὄψον αὐ τοῖς ἄρτος καὶ ἄλες εἰσὶ καὶ ὕσσωπον, καὶ ὕδωρ ποτόν. Εἶναι δ' ἐγγὺς καὶ γυναῖκας γηραλέας, δι έρωτα φιλοσοφίας τὸν ἴσον δρόμον αἱρουμένας βιοῦν φησι· διὸ καὶ γνώμῃ ἑκουσίῳ τὴν ἀγαμίαν ἀσκοῦ σαι, τὸν βίον παρέλκουσιν. Ὁ μὲν δὴ φίλων τοιαῦτα ἱστορῶν ἐν λόγῳ ἂν Περὶ βίου θεωρητικοῦ ἢ ἱκε τῶν ἐπιγράφει, ἔοικε τοὺς ἐξ Εβραίων ἄρτι πρώτ τως Χριστιανίσαντας ὑποφαίνειν, Ἰουδαϊκώτερον ἔτι διακειμένους, καὶ τὰ ἐκείνων ἤθη τηροῦντας. Εν ἄλλῳ γὰρ ἔθνει τοιαύτην βίου διαγωγήν πλὴν ἡμῶν οὐκ ἔστιν εὑρεῖν. Καί γε συμβάλλω ἐξ ἐκεί νων ἐν Αἰγύπτῳ τήνδ' ἀκμάσαι τὴν πολιτείαν. Εἰσι δὲ οἱ φασι καὶ τοὺς κατὰ καιρὸν διωγμούς ταύτην σχεδιάσαι πρώτω; τὴν ἀγωγήν· τῆς γὰρ θρησκείας ἐκ πεπολεμωμένη;, φεύγοντες ὄρεσιν ἀγρίοις καὶ νάπαις τισὶ διητῶντο· οἷς μὴ ἀλῶναι ταῖς πλάναις διὰ σπουδῆς ἐποιοῦντο. Ἐθάδες δὲ τοῦ βίου γενόμενοι, κατὰ μικρὸν ἀποπληρῶσαι τῇ διαίτῃ τὸν βίον, εἰς μέγα τ' ἐπιδοῦναι, πολλῶν κατὰ ζῆλον υποδυομένων τὴν πολιτείαν. 622 CAPUT XL De vita et instituto clarissimi inter monachos Antonii Magni, et sectatoribus ejus: et de Paulo Simplici, Sedenim sive Ægyptii, seu priores illi, quos diximus, aut ctiam alii quicunque iustituti hujus auctores fuere, et ejusmodi philosophia alii præiere, illud quidem certe nemo non confitetur, ad summum, et moribus ipsis, et accurata vivendi ratione, institutum hoc, ita ut opinio obtinet, exercuisse celebrem illum et magnum Antonium: quem tum in Ægypti montibus viventem, propter ΚΕΦΑΛ. Μ'. Περὶ βίου καὶ ἀγωγῆς τοῦ περιβοήτου ἐν ἀσκη ταῖς ᾿Αντωνίου τοῦ μεγάλου, καὶ τῶν αὐτοῦ μαθητῶν, καὶ Παύλου τοῦ ἁπλοῦ. Εἴτ' οὖν Αἰγύπτιοι, εὔθ᾽ οἱ πρότερον εἰρημένοι, ἢ οποιοιδή τινες τοῦ τοιούτου βίου κατῆρξαν, καὶ τῆς τοιαύτης φιλοσοφίας προΰστησαν, τοῦτό γε μήν πᾶσιν ἀνωμολόγηται, ὡς εἰς ἄκρον ἔν τε ἤθεσι καὶ ἀκριβεῖ πολιτείᾳ τὴν τοιαύτην δίαιταν ἐξασκῆσα: λόγος ἔχει τὸν πολὺν ἐκεῖνον καὶ μέγαν Αντώνιον· ἂν τηνικαῦτα τοῖς κατ' Αίγυπτον δρεσι διατρίβοντα διὰ τὸ τῆς ἀρετῆς περιόν, γνήσιον ἐποιεῖτο φίλων

ECCLESIASTICE HISTORIE LIB. VIII. Κωνσταντίνος ὁ περιβόητος βασιλεύς· τιμῶν τε virtutis praestantiam, germanum sibi amicum feci πυκνοίς γράμμασι, περὶ ὧν αἱρεῖται γράφειν ἠρέθι ζεν. Ἦν δὲ οὗτος τῷ γένει Αἰγύπτιος, τὰ πρῶτα τῆς πατρίδος φερόμενος, ἀπὸ κώμης οὕτω λεγομένης Κομά· όμορος δ' αὕτη Ηρακλείᾳ τῶν παρ' Αἰγυπτίοις Αρκάδων. Ἐν νέᾳ δὲ ἡλικίᾳ καταλει φθεὶς ἐρφανός, ὅσοι μὲν αὐτῷ προσῆσαν ἀγροι, τοῖς συγχωρίτα:ς είασε, τὴν δὲ λοιπὴν περιουσίαν τοἶ; δεομένοις ἀπέδοτο· δεῖν γὰρ ᾤετο τὸν φιλοσοφείν σπεύδοντα μὴ μόνον ἀφιέναι τὰ χρήματα, ἀλλὰ καὶ προσηκόντως καταναλίσκειν τοῖς χρήζουσι. Καὶ δὴ τοῖς τηνικάδε περὶ τὰ καλὰ σχολὴν ἔχουσιν ἑαυτὸν συμμίξας, τὰ κράτιστα τῶν ὅλων ἐζήλωσεν. Ειδώς γε μὴν τὸν ἄριστον βίον τῇ συνηθείᾳ ἡδὺν ἐσόμετ νον, εἰ καὶ χαλεπός τις εἴη ταπρῶτα, τὰς συντ μους μᾶλλον καὶ τελείας τῶν ἀρετῶν ἐπεμέλετο. Καὶ καθ' ἑκάστην ὡσανεὶ ἀρχὴν βαλόμενος, ἐπιμᾶλλον τῇ καθόλου ἐγκρατείς εχώρει, νεαράν τινα καὶ ἀκμάζουσαν όσημέραι προθυμίαν αὐχῶν. Καί γε τὰς μὲν τοῦ σώματος ἡδονὰς ἐκολάσατο ταῖς περὶ αὐτὸ ἐπιμόνοις ταλαιπωρίαις· τὰς δὲ τῆς ψυχῆς ἀτάκτους ὁρμᾶς κατέστειλε τῷ ἀνενδότῳ τῆς προ αιρέσεως. "Απαξ δ' ἐσιτεῖτο ἡμέρας ἡλίου δύνοντο; - πολλάκις δὲ καὶ ἐς δύο καὶ τρεῖς ἡμέρας απόσιτος Έμεναν. Ἡ δὲ τροφὴ ἄρτος ἦν, καὶ ἁπλοῦν ὄψον οἱ ἄλες· τὸ δὲ ποτὴν ὁ παραλλέων αὐτῷ χείμαρρος ἐχορήγει. Διὰ πάσης δ' ἀγρυπνῶν ὡς εἰπεῖν ἀεὶ τῆς νυκτός, καί τι τῆς ἡμέρας μέρος ἐλάμβανε ταῖ; εὐχαῖς. Εἰ δέ που καὶ ὕπνος παρῴδευε, βραχύς τις μάλα προσήν. Χαμαὶ δ᾽ ἐπὶ ψιλοῦ κείμενος τοῦ ἐδάφους τὰ πολλὰ διετέλει. Παντάπασι δ' ἀπείπατο ἐλαίου τε χρίσιν καὶ λούτρων χρείαν, εἰδὼς τὴν σύντονον ἕξιν τοῦ σώματος ἠρέμα πρὸς τὸ ἀνειμένον καὶ χαῦνον ταῖς ὑγροῖς στρεφομένην. Ηκιστα δέ φασι καὶ γυμνὸν αὐτὸν ὀφθῆναι ποτε. Γράμματα δὲ μὴ μαθών, οὐδὲ τὸν εἰδότα διὰ θαύματος είχε. Νοῦν δ᾽ ἀγαθὸν ὡς γραμμάτων πρεσβύτερον και τῶν τοιούτων εὑρετήν μάλα επήνει· μηδὲ γὰρ εἶναι τούτων ἀνάγκην, τοῦ νοῦ ἐῤῥωμένως ἔχοντος. Πράος δ' εἴπερ τις καὶ φιλάνθρωπος γεγονώς, χαρίεις μάλιστα τοῖς ἐντυγχάνουσιν ἦν, ὀξύς τε καὶ ἀκαταγώ κιστος. Διαλεγόμενος δ' ἐπιμᾶλλον, τὸ μὴ λυπεῖν ἐφυλάττετο, εἰ καί τινες ἐριστικῶς τέως αὐτῷ προσεφέροντο. Κρείττονι γὰρ σοφίᾳ τινὶ καὶ παραξένῳ τῷ ἤθει σὺν ἐπιστήμῃ θείᾳ ριπιζομένην φιλονεικία» εὐχερῶς καταστέλλειν εἶχε, καὶ πρὸς τὸ μετριώτε μον μεθιστᾷν. Κιρνῶν δὲ τὸ σύντονον τῶν διομι λούντων, καὶ τρόπους ἐρρύθμιζε. θείας δ' ἐντεῦ θεν γνώσεως καὶ προγνώσεως μετασχών, οὐδὲν ἡγεῖτο τί μέλον εἰδέναι· εἰκαίαν δ᾽ εἶναι καὶ τὴν περὶ τοῦτο σπουδήν ἔλεγεν, ὅτι μηδ' ἀρετὴν εἶναι τὴν πρόγνωσιν ὑπετίθει· ἐπεί τοί γε μηδ' ἐν εὐθύναις πάλιν τὸν μὴ εἰδότα τί, μέλλον ὑπάγεσθαι. Εν γὰρ εἶναι τὸ μακάριον ὑπενόει, καλῶς τὸ θεῖον σέβειν, τούς τε νόμους αὐτοῦ καὶ τὰς ἐντολὰς ἀπαρατρώτους τηρεῖν. Εἰ δέ τῳ ἔρως καὶ τοῦ προΚαὶ ὧν ἐδεῖτο. (Sozom.) floc est, De rebus quibus indigeret. Τῷ ἐνει τῶν εὐπατριδών. (Sozom. lib. 1, clarissimus imperator Constantinus, frequentibus ad eum datis litteris hominem honorans, et ut de quibus rebus vellet ad se scriberet, rogans. fuit autem is genere Ægyptius primas in patria sua partes ferens, in vico cui nomen erat Coma ortus, qui finitimus est Arcadum que apu.l Egyptios est Heraclea. In juvenili autem ælale relictus a parentibus orphanus, quidquid ei fuit agri, loci ejus incolis donavit, reliquam substantiam egentibus distribuit. Ita enim decere existimavit, ut qui philosophari constituisset, non solum pecunias relinqueret, sed etiam pro eo atque de ceret, inopibus eas expenderet. Sane quidem qui tum rebus pulchris vacarent, eis se conjungens, quæ in unoquoque eorum præstantissima essent, ea est ἀæmulatus. Quod namque sciret optimam quamque vitam consuetudine dulcein gratamque fieri, quam. vis gravis primuta sit et molesta, in compendiosis perfectisque se magis exercuit virtutibus. Et quotidie quasi principio jacto, magis ac magis in universa animi moderatione proficiebat, novam quamdam et vigentem indies præ se ferens alacritatem. Et corporis quidem voluptates ærumnis ejus jugibus suppressit, animæ autem inordinatos impetus pertinacia propositi sui constrinxit. Semel autem interdiu post occasum solem cibum sumpsit. Persæpe vero biduum totum, quandoque etiam triduum, escas non attigit. Cibus ei erat panis, obsonium simplex sal, potum præterfuens torrens præbuit. Per totam autem semper propemodum vigilans noctem, aliquam etiam diei partem precationibus dabat. Quod sicubi somnus ei obrepsis. set, brevis is admodum fuit: humi vero in nudo solo plurimum cubabat. 623 Et omnino olei simul unguini, et lavationis usui renuntiaverat: quoð illum non lateret, robustnm quoque et firmuni corporis habitum humidis sensim ad mollitiem et luxum converti. Haud unquam eum a quopiam nudum esse visum tradunt. Et cum litteras ipse non didicit, tum) neque earum peritos admiratus est. Mentem vero bonam ut litteris ipsis antiquiorem, taliumque adeo artium inventricem, valde laudavit. Quin neque iis quidquam opus esse dixit, si mens per seipsam valida sit. Mitis porro atque humanus, ut non magis alius quisquam, et in colloquiis gratiosus maxime, atque item acutus inviclusque fuit. In disputationibus præcipue, etiam si qui interdum contentiose cum eo conflictaren - tur, ne molestus esset, cavebat. Praestantiori siquidem sapientia quadam, et novo more, una cum divina prudentia, temere illatum contentionis studium facile contrahere, et ad moderationem conformare noverat. Vehementiam autem collocutorum temperans, mores eorum simul reddebat meliores. Divinam inde cognitionem, atque etiam cap. 13 ) floc est, claro loco natus. Τοῖς παρ' Αίγυπτίοις ἄκροισ:. (Sozom) loc est, Egyptiorum montibus.

præcognitionem consecutus, nihil admodum esse ειδέναι ἐνέσκηψε, καθαρός εἴη ψυχήν, ἔλεγε· καὶ judicabat futura prævidere: vanumque etiam, quod in ea re collocaretur, studium esse dicebat. Neque virtutem ullam esse docuit divinare quod e diverso, neque in vitio, cujus gratia prenam quis metuat, sit, futurum non nosse. Caeterum unum illud beatitudinis esse existimabat, rite Deum coJere, legesque ejus et mandata inviolata servare, Si cui autem amor futura cognoscendi incesaat. puram modo, inquit, habeat animam, et futuri perspectio eum consequetur, Deo veluti per speculum aliquod cognitionem futuri exhibente. Socordiam autem detestans, omnes qui recte vivere vellent, admonuit, ut opus facerent: et ut seipsum quisque in judicium et rationem diu noctuque factorum adduceret, atque si quid contra decorum fecisset, ut id litteris adnotaret. Sic enim fore, ut seipsum vereatur homo, et deinceps ab absurdis animi motibus, ne multa adnotata reperial, abhorreat: fore etiam ut metual, ne scriptura tali a quopiam deprehensa, improbus ipse manifesto inveniatur. Acriter quoque, si qui injuriam accepissent, defendebat, eaque causa frequenter urbes adibat. Multi namque eum accedentes, calamitatesque suas deplorantes, cogebant ut urbes ingrederetur, et pro eis precator atque intercessor apud magistratus fieret. 624 Illi porro plurimi faciebant, si ipsum viderent, et Sirenem verborum ejus audirent, et imperanti parerent. Ipsi enim studio in primis fuit, latere, et in solis locis ver- c sari. Et quod eo esset animo, si quando in publicum prodiret, confecto quanta potuit celeritate, cujus gratia in urbem venerat, negotio, rursum se in solitudinem recipiebat. Siquidem dicere solitus erat, lethalem esse piscibus extra undas conversaționem: neque minus monachum in periculum cœlestis vitæ et professionis sanctioris amittendæ venire, si moras in urbibus trahat. Et cum jucundum se omnibus præbuit, tum ne submissus nimium et adulator esse videretur: præterea ne ex co quod ab omnibus honore afficeretur, quodque ci quos jussisset, morem gererent, fastu et arrogantia efferretur, curavit. Scribenti aliquando Constantino ad se ut veniret, mirifice enim hominem τὸ διορᾷν τὸ μέλλον ἔψεται, τοῦ Θεοῦ διά τινος ἐσόπτρου τὴν τῶν ἐσομένων γνῶσιν παραδεικνύοντος. Μισῶν δὲ τὴν ἀργίαν, πᾶσι τοῖς καλῶς βιοῦν αἱρου - μένοις, παρήνει ἐργάζεσθαι· ὑπὸ κρίσιν τε καὶ λόγον ἄγειν αὐτὸν, ὧν νύκτωρ καὶ μεθημέραν ἐγέ νετο αὐτουργός· κἄν τι μὴ δεόντως ἐπράχθη, γράμ μασιν ἐγχαράττειν· ὡς ἄν γε δι' αἰδοῦς αὐτὸν ἔχῃ, τοῦ λοιποῦ τῶν ἀτόπων τοῦ νοῦ κινημάτων φειδήμενος μὴ πολλὰ εὕροι τὰ γεγραμμένα φόβῳ τε καὶ τοῦ μὴ δῆλος ποτὲ γενέσθαι, μοχθηρός ων, φωρα θείσης τινὶ τῆς γραφῆς. Ναὶ μὴν καὶ τῶν ἀδικουμένων σφοδρῶς ὑπερίστατο διά τοι καὶ ἐπὶ τὰς πόλεις ἐφοίτα· πολλοὶ γὰρ προσιόντες εδίαζον ἥκειν, τὰς οἰκείας συμφοράς οδυρόμενοι, καὶ πρεςδεύειν ἐδέοντο τοῖς ἐν τέλει. Περὶ πλείστου γὰρ ἐκείνοις ἦν ἰδεῖν τε αὐτὸν καὶ ἀκοῦσαι τῆς τῶν λόγων σειρῆνος, καὶ πειθαρχῆσαι κελεύοντι. Πάνυ γὰρ τὸ λανθάνειν εἶχε διὰ σπουδῆς καὶ ἐν ἐρημίαις κρύπτεσθαι. Καὶ ταῦθ' οὕτω; ἔχων, καὶ τοίνυν είποτε φανείη, διαθεὶς ὅσον τάχος ἐφ' ὅτῳ καὶ ἧκεν, ἀνεχώρει αὖθις. Ιχθύσι μὲν γὰρ θάνατον ἐπάγειν ἔλεγε τὴν ἔξω τοῦ ὑγροῦ δίαιταν· ἀπόλλοι δ᾽ ἂν καὶ μοναχὸς τὴν κατὰ Θεὸν βιοτὴν καὶ τοῦ σχήματος τὸ σεμνὸν, χρονίζων ταῖς πόλεσι. Πᾶσι δ' οὖν κεχαρισμένον ἑαυτὸν παρέχων, ἐπεμέλετο μήτ' ἀγεννῆ καὶ κόλακα εἶναι δοκεῖν, μήτε πρὸς τύφον ἐξάγε σθαι τῷ διὰ πάντων τιμᾶσθαι, καὶ οἷς ἂν κελεύοι πείθεσθαι. Επιστέλλοντι δὲ καὶ Κωνσταντίνῳ παρ' αὐτὸν ἥκειν, ὑπερφυῶς γὰρ ἐφίλει Αντώνιον, ἀπηξίωσεν ἐπειπών· Ηκων μὲν ἐς βασιλέα, Αντώνιος ἔσομαι· μὴ τοῦτο δὲ πράξη;, ἀ6τας Αντώνιος. Καὶ τούτῳ τῷ τρόπῳ τὴν ἐπ' ἐκεῖνον πορείαν ἀνέσχεν. ᾿Αλλὰ γεῦμα ταῦτα καὶ βραχὺς χαρακτήρ τῆς Αν τωνίου διαίτης και πολιτείας. Εἴρηται δ' ἵνα ἐκ τούτου τὴν ὅλην ἐκείνου φιλοσοφίαν, ὅση τις ἦν, υπολογισώμεθα· ἦν ὁ τὰ πάντα ἄριστος Αθανάσιος καὶ αὐτῷ διαφερόντως φιλούμενος, πρὸς λεπτὸν Ιστορήσας ἐξέδωκε τὰς μετὰ δαιμόνων πάλας αὐτοῦ, καὶ τὰς ἐξευρημένας τέχνας αὐτῷ κατ᾿ αὐτῶν, καὶ τὰ λοιπὰ τοῦ βίου τεράστια, καὶ πάνθ᾽ ἕκαστα δια γράψας, ὡς ὄρον εἶναι μοναδικῆς πολιτείας τὴ σύγγραμμα. Οποία δὴ ὁ αὐτὸς Ἀθανάσιος κἂν τῷ βίῳ συγκλητικῆς ἔπραξεν, ἀνδρῶν μὲν πολιτείαν ἐντεῦ θεν, γυναικῶν δ' ἐκεῖθεν ὑποτιθεὶς ὡς ἐν πλάσματι διηγήσεως. Πολλοὺς δὲ καὶ φοιτητὰς ἔσχε, δοκίμους τε καὶ τὸν διδάσκαλον ἀποχρώντως ενδεικνυμένους, τῇ τε παιδείᾳ καὶ φιλοσοφίᾳ καὶ τῇ λοιπῇ ἀρετῇ ῶν οἱ μὲν ἐν Αἰγύπτῳ καὶ Αιβύῃ, οἱ δ' ἐν Παλαι στίνῃ καὶ Συρίᾳ καὶ Ἀῤῥαβίᾳ, τὸ φιλοσοφεῖν ἐπεδείξαντο. Περὶ πλείστου δ᾽ ἦσαν καὶ οὗτοι καὶ οἱ τούτων διάδοχοι ὡς ἔργον ποιεῖν πάντας τοὺς θεῷ ᾑρημένους βιοῦν, καὶ αὐτοὺς ἐκζητεῖν, καὶ παρ' αὐτῶν τὸ ποιητέον ἀναδιδάσκεσθαι, σπεύδοντας ἐπι· μελῶς κρύπτεσθαι, οὐχ ἧττον ἡ περ οἱ νῦν τύρῳ καὶ διακένῳ φιλοτιμία σοβοῦντες διὰ τῆς ἀγορᾶς ἐκπομπεύουσι. Πολλοὶ μὲν οὖν τῶν αὐτοῦ ἐγένοντο εὐδόκιμοι φοιτηταί· καὶ Παῦλος δ' ἐκεῖνος, ὃς ἐξ pinabat, detrectavit id primum, dicens: Siquidem :d imperatorem venero, Antonius ero; sin minus, aþbas Antonius. Atque eo tandem modo ad illum dire sustinuit. Verum hæc tanquam gustus quidam et exigua imago Antonii vitæ et instituti, sint exposita: ut ex his universam ejus, qualis fuerit {hilosophiam colligamus. Quam rebus omnibus optimus Athanasius, cui etiam fuit charissimus, copiose memoriæ posteritatis litteris mandavit: certaminibus ejus contra dæmones, et artibus quas adversus illos adinvenit, aliisque vitæ prodigiis et rebus quibusvis conscriptis, ut liber is monastici instituți ceu descriptio quædam esset. Itidem ut idera Athanasius in Vita Syncletices fecit, ut, ln Vitis Patrum, Synclerice inter sacras albalissas allegatur.

ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VIII. ἀρετῆς ᾿Απλοῦς ὠνομάσθη· ὃν λόγος ἀγροικία συ- sicuti in hoc mulieres, ita in illo scripto viri, qual ζώντα, ὡραίᾳ δὲ καὶ τὸ εἶδος γυναικὶ συνοικούντα, sequerentur institutum, tanquam in commentario ἐπεὶ ἐπ' αὐτοφώρω μοιχευομένην συνέβαινε κατι expressum, haberent Habuit autem discipulos δεῖν, σεμνὸν μειδιάσαντα σὺν ὅρκῳ ἀπειπεῖν τὴν multos, probatos admodum, et qui magistrum vitae συνάφειαν· διαφέντα δ' εὐθὺς, χωρείν πρὸς 'Αντώ institutione, sapientiæ studio, et virtute reliqua νιον. Πρᾶον δὲ μάλα γενέσθαι καὶ ὑπακοὴν διαφε satis feliciter retulerunt. Qui partim in Ægypto el ρόντως ἀσκῆσαι λέγεται· ἀνθαμιλλάσθαι δὲ καὶ Libya, partim in Palæstina, Syria et Arabia sunt πρὸς τοὺς ἀσκητικοὺς ἀγῶνας τῷ διδασκάλῳ, περ philosophati. Præstantissimi sane ii sunt, atque ραν ἐπάγοντι τὴν παντοδαπὴν, καὶ μηδὲν ἀγεννὲς τῇ itidem successores eorum. Ita ut ingentis esset la μιμήσει φωράσαι. Εντελὲς δ' αὐτῷ τὸ τῆς ἀρίστης boris iis qui Deo vitam suam dicarant, eos inqui πολιτείας καὶ φιλοσοφίας ἐπιμαρτυρήσαι, μὴ δεῖν rere, atque ab eis, quæ sibi facienda esset, addiἐκείνῳ διδασκάλου του λοιποῦ ἔλεγε. Φιλοσοφεῖν δ' sccre: praesertim cum illi magna cura, ut et ip-i ἐν αὐτῷ διάγοντα· καὶ ταῦτα γηραλέω τε όντι, καὶ et eorum facta laterent, studerent: non perinde μὴ ἐκ παιδὸς τὴν ἄσκησιν μελετήσαντι, ἄρτι δὲ πα- scilicet, atque nostrorum temporum homines plu μιόντι πρὸς τὸν ἀγῶνα. Ἐκύρου δὲ καὶ Θεὸς ἄνωθεν rimi, facientes, qui fastu et ambitione inani insoτὰ ἐψηφισμένα τῷ ᾿Αντωνίῳ· καὶ ἐν οὐ πολλῷ lenter per forum sese inferentes venditant. 625 ἐπίσημον ἐποίει τὸν ἄνδρα. Αμεινον δ' εἶχε τοῦ Multi sane spectati fuere sectatores cjus: et in διδασκάλου δαίμοσί τε παλαίειν, καὶ αὐτοὺς ἀπελᾷν. primis Paulus ille, qui ex virtute Simplex est cognominatus. Quem ferunt rusticam vitam agentem, et cum formosa conjuge habitantem, posteaquam eam in flagranti crimine cum mocho concumbentem vidisset, graviter subridentem, adhibito jurejurando, conjunctioni ejus renuntiasse: eaque statim dimissa, ad Antonium pervenisse. Altis vero admodum fuisse, et obedientiam præcipue coluisse dicitur. Monasticis quoque· studiis et certaminibus cum magistro contendit, omnem adhibente curam atque diligentiam, ne quid quo! ab illo degeneraret, in imitatione ejus deprehenderetur. Qui sane testimonium ei perfectionis in eptimo instituto, monasticaque philosophia perhibens, nihil ei deinceps præceptore opus esse dixit ipsum quippe per seipsum philosophari egregie admodum, jam senem: qui scilicet studium¸ id non a puero esset meditatus, sed non ita pridem ad certamen tale descendisset. Sed et Deus celitos, quæ de eo Antonius pronuntiaverat, auctoritate sua confirmavit: brevique ita clarum reddidit virum, ut melior etiam præceptore, ad dæmones lucta supplantandos atque propellendos. essel. Περὶ τοῦ ἁγίου ᾿Αμοῦν, καὶ Ευτυχιανοῦ τοῦ ἐν τῷ Ολύμπῳ. Χρόνῳ δ' ἐκείνῳ καὶ ᾿Αμοῦν ἐκεῖνος ήκμαζεν Αἰγύπτιος δὲ καὶ οὗτος ἦν· ὃς γυναικὶ συζυγείς, τῶν οἰκείων βιασαμένων, μὴ πειραθήναι ταύτης, ᾗ θέμις ἐστὶν ἀνδράσιν. Ἐπεὶ γὰρ ὁ γάμος συνί στατο, καὶ τῇ νύμφῃ ὡς ἔθος ἐθαλαμεύετο, μόνος μένη συνών, πέρας μὲν ἤδη ἔχειν τὸν γάμον διωμι λεῖτο· ὑπετίθει γε μὴν μέγα εἶναι τὸ παρθένους διαβιοῦν καὶ τὰ μέρα διεξήει τῆς ἀζυγίας· καὶ πεῖραν προσῆγεν ἀσπάζεσθαι τὸ καθ᾿ ἑαυτούς. Ἡ δὲ νεάνις δι' ἐπαίνου μὲν ἐποιεῖτο τοὺς λόγους· χωρίζεσθαι δ' ἐκείνου παντελῶς ἀπηγόρευε. Καὶ δὴ συνῆν ἐκείνῃ Αμοῦν ὀκτὼ πρὸς τοῖς δέκα ἔτεσιν ἰδία καθεύδων, καὶ τῆς κατὰ Θεὸν ἀσκήσεως τὴν ἐπιμέλειαν ἔχων. Ζήλῳ δ' ἐκείνου καὶ ἡ γυνὴ πτερωθεῖσα, δεῖν ἐνόμιζε μὴ δι' αὐτὴν τηλικοῦτον ἄνδρα ἐν τῷ ἀφανεῖ καθεστάναι, χρῆναι δ᾽ ἑκάτερον ἀνὰ μέρος ἀσκεῖν, καὶ τοῦ ἀνδρὸς ἐδεῖτο χωρίζεσθαι. Καὶ ὁ μὲν τὸν οἶκον ἐκείνῃ λιπών, αὐτὸς εἰς τὴν πρὸς μεσημβρίαν τῆς Μαρείας λίμνης γεγονώς ἔρημον, περὶ τὴν Σκῆτιν καὶ τὸ τῆς Νιτρίας δρος, δύο και εἴχωσιν ἔτη ἐφιλοσόφες, δις τοῦ ἔτους παραβάλλων καὶ τὴν γυναῖκα θεώμενος. Πολλοὺς δὲ καὶ οὗτος οἷα καθηγητὴς ἐκτήσατο μαθητάς. Αὐτουργὸς δὲ De sancto CAPUT XLI. el Amone; et Eutychiano qui in Olympo Bithyniæ monte versatus est. Eodem tempore et Amoun ille Ægyptius itidem viguit, qui a propinquis et familiaribus coactus, uxorem quidem duxit; cum ea tamen conjugii more, uti viri consuevere, congressus non est. Cum namque nuptiarum dies advenisset, et sponsa, sicuti fieri assolet, in thalamum ejus deducta esset, solus cum sola collocutus, finem jam suum nuptias habere dixit: et magnum quiddam fore, si virgines vitam exigerent, docuit: præmiaquo cœlibatus cominemorans, persuadere ei conatus est, ut solitariam pro se uterque sectaretur vitam, Et puella quidem verba ejus laudibus extulit, segregari tamen ab eo prorsus noluit. Itaque Amoun decem et octo annos cum ea vixit, seorsim cubans, 626 et quel secundum Deum est vite institutum colens: muliercula vero æmulatione illius, et ipsą spe animoque erecta, iniquum esse existimavit, sua causa tantum virum in cbscuro latere: et utrumque potius ab altero segregatum, pietatem exercere debere censens, separari a viro petiit. Atque ille relicta mulieri domo, ipse meridiem versus ad lacum Maream, in solitudine, circum Sectim et Nitriæ montem, duos et viginti annos Hieronymes Athanasium librum De virginitate conscripsisse testatur.

monasticam est philosophatus, bis quotamuis adire πολλῶν καὶ θεσπεσίων Έργων ἐγένετο· καὶ πολλὰ et visere mulierem solitus. Multos et hic veluti dus habuit sectatores, et multa divina edidit opera. Mulla dicta ejus memorantur, quæ ab Ægyptiis monachis, accurate talia et studiose inquirere, veterumque monachorum facinoribus, sive in scriptuin sint relata, sive minus, delectari solitis, per temporum successionem percepta, hodie quoque feruntur, auditoribus perquam jucunda. Quorum ut gustum aliquem proponamus, hæc subjungere libet. Petebat magnus iste vir solitudinem quamdam cum discipulo suo Theodoro: cumque fossam quamdam undis scilicet repletam trajicere opus haberent, ne vestes altius attollentes, alter alterius nuditatem conspiceret, retrocedere paululum Theodorum jubet. Cum vero seipsum quoque nudum videre vereretur, divino momento in sublime sublatus, in ulteriorem pervenit ripam. Ut autem Theodorus quoque satis madens transgressus, ultra Lycum (sic enim incolæ fossam eam nominabant) venit, vestemque et pedes Amoun siccos vidit, precibus senem faligans, causam ejus rei ut sibi diceret petiit. Ille tectum id, quidqui:l esset, tacitunique esse voluit. Ut vero magis magisque Theodorus contendit, nihil se de petitione ea remissurum professus, Amoun tandem pacto prius interposito, se vivo nemiul id prolaturum, rem actam exponit. Quapropter is postea præstantioris cujusdam naturæ virum eum esse credidit. Porro quod etiam præcognitionis divinæ plenus fuerit, id quod nunc dicemus, satis indicabit. Puer quidam parentum injustorum a rabido cane morsus, in ea exspectatione, ut quamprimum moreretur, erat: cum autem ad Amoun eum adduxissent, ut eum curaret petebant; ille, Non ego, inquit, sed vos, siquidem voletis, eum curabitis: si enim, quem surripuistis bovem, dominis suis restituere volueritis, statim malo omni puer liberabitur. Bos redditus est, et periculum omne confestim profugiens vacuum arumin omnis puerum reliquit. 627 Cum autem aliquo post tempore Amoun decederet, animam ejus Antonius dicitur in cœlum deduci vidisse, divinis virtutibus eam comitantibus, venerationeque et stipatione multa, atque etiam ined.bili quo lam hymnorum carmine prosequentibus, Et cum, qui tum cum Antonio erant, per consternationem in aerem suspiciente, et rei tantæ faciem admirante, causam ab eo requirerent, ille visum id haudquaquam occultum habuit. Et verba ejus re ipsa sunt confirmata. Postquam enim a Sceti multi venere, et tempus obitus Amoun indicavere, illud ipsum tempus esse cognoverunt, cum Antonius stupore correptus in coelos suspexit; et utrumque sane merito beatum habendum dixerunt Amoun quidem, quod sic e vita præsenti subductus esset, Antonium vero, quod eum Deus visione ca dignatus esset: cum quidem inter utriusque habitationis locum, magnum intervallum atque dierum aliquot intercederet iter. Atque hæc τῶν ἐκείνῳ ῥηθέντων ἀπομνημονεύεται· & τοῖς κατ' Αίγυπτον μοναχοῖς διὰ σπουδῆς ἔχουσιν ἀκριβοῦν τὰ τοιαῦτα. Καὶ ταῖς τῶν παλαιοτέρων ἀσκητῶν έργασίαις ἐγγράφως τε καὶ ἀγράφως ειωθόσι χαίρειν, ἐς δεῦρο φέρεται τῇ τοῦ χρόνου διαδοχῇ, ξενίζοντα τοὺς ἀκούοντας· ὧν γεύματος χάριν ταῦτα εἰρήσθω. ᾿Απῄει ὁ μέγας οὗτος ἐπί τινα ἔρημον. Δεῆσαν δ' ἐκείνῳ διώρυγά τινα σὺν τῷ μαθητῇ αὐτοῦ Θεοδώρο διαπερᾷν, ἵνα μὴ ἀναστέλλοντες τὰ ἱμάτια τὴν γύ μνωσιν ἀλλήλων θεάσωνται, μικρὸν ὑπαναχωρείν Θεόδωρον ἔλεγεν. Ἐπεὶ δὲ καὶ ἑαυτὸν γυμνὸν η λα δεῖτο θεάσασθαι, θείᾳ ροπῇ μετάρσιος παρθείς, εἰς τὴν ἀντιπέραν ὄχθην ἐγένετο. Ως δὲ καὶ Θεόδωρος διάβροχος ἱκανῶς γεγονώς, εἰς τὸ πέραν τοῦ Λύκου ήν (οὕτω γὰρ ἐγχωρίοις ή διώρυξ ὠνόμαστο), καὶ τὴν ἐσθῆτα καὶ τοὺς πόδας ᾿Αμοῦν ἀβρόχους ἑώρα, ἐπέκειτο λιπαρῶν, καὶ τὴν αἰτίαν φράζειν τὸν πρε σβύτην ἠξίου. Ὁ δὲ κρύπτειν μὲν ἐπειρᾶτο καὶ ἔτι· ὡς δ' ἰσχυρῶς ἐπετίθετο μὴ ἀνήσειν ὁμολογών, ἐκεῖνος, σύνθημα δούς μή τινι τὸ ἔργον ζῶντος Αμοῦν ἐξειπεῖν, ἐγνώριζε τὸ συμβάν· καὶ φύσεως ὑπερτέρας εἶναι τοῦ λοιποῦ τὸν ἄνδρα ᾤετο. Οτι δὲ καὶ θείας προγνώσεως ἔμπλεως ἦν, δείξει τὸ ῥηθης σόμενον. Παῖς ἀδίκων πατέρων κυνὶ λυσσῶντι δη χθεὶς, θανεῖν ἐσόσον ούπω προσδόκιμος ἦν. Ἐπεὶ δὲ πρὸς Ἀμοῦν ἤγαγον, τὴν ἴασιν ἐλιπάρουν. Τὸν δὲ φάναι· Οὐκ ἐγώ, ἀλλ᾽ ὑμεῖς αὐτόν, είγε βούλοισθε, θεραπεύσετε. Εἰ γὰρ ἀποδοῦναι ὑμῖν τὸν βοῦν γέ νοιτο, παρ' ὧν συλἂν εἴλεσθε δεσποτῶν, αὐτίκα ῥᾴων ἔσται ὁ παῖς τῶν δεινῶν. Καὶ ὁ μὲν βοῦς ἀπεδίδοτο· ὁ δὲ κίνδυνος αὐτίκ᾽ ἐδραπέτευεν ἐξάντη κακῶν τὸν παῖδα λιπών. Ἐπεὶ δὲ χρόνῳ ὕστερον καὶ Ἀμοῦν ἐτελεύτα, λέγεται ᾿Αντώνιον ἀναγομένην τὴν ψυχὴν ἐκείνου εἰς οὐρανὸν θεωρεῖν, περικύκλῳ θείων δυνάμεων ἑπομένων, καὶ παραπεμπόντων ἐκείνην αἰδεῖ καὶ δορυφορία πολλῇ, καί τινι ἀῤῥήτῳ ὕμνων ᾠδή τοὺς δὲ περὶ αὐτὸν ἐν ἐκπλήξει τὸν ἀέρα θεώμενον καὶ διὰ θαύματος ἔχοντα πρὸς τὴν ὄψιν τῶν παραδόξω, διαπυνθάνεσθαι τὸν ᾿Αντώνιον τὴν αἰτίαν. Τὸν δὲ μὴ ἀποκρύψαι τὴν ὄψιν· καὶ τἀσφαλὲς εἶχεν ὁ λόγος· ἔπειτ' ἀπὸ Σκήτεως πολλῶν ἐκεῖθεν ἡκόντων, καὶ τὸν χρόνον τῆς ᾿Αμοῦν τελευτῆς ἀνειπόν των· εἶναι δ' ἐκεῖνον, καθ᾽ ἂν Αντώνιος έκπληττό μενος εἰς οὐρανοὺς ἔβλεπε· καὶ ἄμφω δὲ ἠξίουν μα· καρισμοῦ· τὸν μὲν οὕτως τῶν παρόντων ἀπαλλα γέντα, ᾿Αντώνιος δ' ὅτι τοσαύτης όψεως ἠξίωτο ἐκ Θεοῦ· πολλοῦ διαστήματος ἡμερῶν ὁδοῦ τῷ μέσῳ τόπῳ τῆς διατριβῆς ἑκατέρων ὄντος. Καὶ τὰ μὲν περὶ ᾿Αντωνίου καὶ ᾿Αμοῦν ὧδε ἑστόρηται. Κατὰ δὲ τὸν αὐτὸν χρόνον, καὶ ἀνὰ τὸν τῆς Βιθυνίας Ολυμπον Ευτυχιανὸς ἐκεῖνος τὰς διατριβάς ποιούμενο φιλοσοφῶν ἦν· θείας γὰρ χάριτος ἐκ τῆς ἀρετῆ; μετασχών, ὡς καὶ θαυμάτων καὶ τεράτων πλείστων αὐτουργὸν γενέσθαι πολλῶν, νόσους τῶν ἀνιάτων ἰᾶτο. Δι᾽ ἃ καὶ Κωνσταντίνῳ βασιλεῖ σπουδὴ γέγινε φίλον ἐκεῖνον καὶ συνήθη ποιεῖν. Κατ' ἐκεῖνο δὲ καιροῦ τῶν τις βασιλικῶν δορυφόρων, ὑποψίαν σχών ὡς εἴη τυραννικά φρονῶν, περί που τον Ολυμπον

ECCLESIASTICE HISTORIA LIB. Vill. κρυπτόμενος καὶ ἑαλωκώς, δεσμωτηρίῳ καθείρκτο. quidem de Antonio et Amoun, memoria sunt proἘπεὶ δὲ πικραῖς βασάνοις ἀνὰ τὴν εἰρ τὴν εἴχετο, dita. Eodem vero tempore, et in Olympo Billyοἱ γένει προσήκοντες Ευτυχιανῷ προσιόντες ἐδέοντο niæ Eutychianus ille versatus, monasticæ philosoπρεσβεύειν ἐς βασιλέα ὑπὲρ αὐτοῦ· καί τινα δὲ phiæ operam navavit. Tantopere siquidem per ποιεῖν πρόνοιαν, ὥστε τῶν δεσμῶν ἀνεῖναι, μὴ virtutem divina gratiæ particeps est factus, ut φθάσῃ πρὸ τῆς πρεσβείας τῷ χαλεπῷ τῶν βασάνων miracula et prodigia plurima ediderit, morbosque διαφθαρείς, καὶ πέμψας, τοὺς δεσμοφύλακας ἐδεῖτο incurabiles sanaverit. Quapropter Constantinus τῶν δεσμῶν ἀνεῖναι αὐτόν. ὡς δ᾽ ἧττον ἦσαν πειθή- quoque imperator magno studio amicitiam consueνιοι, αὐτὸς ἐπὶ τὸ δεσμωτήριον ἥκει. Αἱ δὲ τῆς tudinemque ejus ambivit. Accidit tum, nt ex imφρουράς πύλαι αὐτόματοι, τῶν κλείθρων διαῤῥα- peratoris satellitio quidam, tyrannidis affectat γέντων τῇ τοῦ ἀνδρὸς παρουσίᾳ, θᾶττον ἀνεπετάνsuspectus, et circa Olympum occultatus, captusque νυντο. Καὶ αἱ ἐκ σιδήρου πέδαι καὶ τὰ κλοιά, απο in vincula sit conjectus. Et cum perquam acerbe in λείποντα τὸν δεσμώτην, διέξει ψοφοῦντα καὶ ἀπαν carcere cruciaretur, propinqui et cognati ejus ταχοῦ σκεδαννύμενα. Εἶτα πρὸς βασιλέα ήκειν τῷ Eutychianum convenientes, ut legationem precaΒυζαντίῳ διατρίβοντα τηνικαῦτα, καὶ λῦσαι τῷ tionemque pro eo apud imperatorem susciperet, καταδίκῳ τὴν τιμωρίαν εὐθύς. Δυσχερές γὰρ οὐκοῦν atque aliquo modo provideret, ut interea vinculis ἦν Κωνσταντίνῳ ὅ τι ἂν ἐκεῖνος αἰτοίη. Σφόδρα γὰρ liberaretur, ne scilicet ante legationem obitam τῷ τοῦ ἀνδρὸς ἔρωτι ἐντετηκὼς ἦν, καὶ διὰ μεγάλης acerbitate tormentorum interiret, rogarunt. Αtque ἐποιεῖτο τιμῆς. Λόγος δ' ἔχει ἐς ὕστερον Ευτυχιανὸν ille ad carceris custodes, ut hominem vinculis τὰ Ναυάτου φρονῆσαι, καὶ τῆς ἐνούσης χάριτος levarent, oratum misit. Ut vero illi petitioni ejus ἀμοιρῆσαι. Ταῦτα μὲν ἡμῖν ἐκ μέρους περὶ τῆς non acquievere, ipsemet ad carcerem venit. Et πολιτείας εἰρήσθω τῶν μοναχῶν, καὶ τῶν ἐν αὐτῇ ecce custodiæ portæ sua sponte claustris fractis, φιλοσοφησάντων· ᾧ δὲ μέλο: τὰ τοιαῦτα διερευνά ad viri præsentiam statim patuere, et compedes σθαι, πολλαῖς ἐντύχοι τῶν βίβλων, πλείστους τῶν ferreæ, numellæ vinculaque cervicis vinctum reτηνικάδε καὶ καθεξῆς ἀκριβεία βίου διαλαμψάντων linquentia, cum strepitu delapsa sunt, et luc atque ἑστερουσῶν· μάλιστα δ᾽ ἡ Λαύσῳ πραιποσίτῳ ἐγρά- illuc dispersa. Deinde ad imperatorem, qui tum φη. Πολλὴν δὲ καὶ Σωφρόνιος ὁ Ἱεροσολύμων καὶ Byzantii erat, profectus, illico reum condemnatum ἀγαθὴν ἱστορίαν περὶ τούτων ἡμῖν καταλέλοιπε, supplicio liberavit. 628 Nihil enim Constantino Λειμῶνα καὶ Νέον παράδεισον τὴν συγγραφὴν ὀνο difficile aut molestum fuit, quod vir ille peteret, μάσας. quem vehementer amabat, et magno in honore babebat. Fama autem fert, Eutychianum postea ad Novati hæresim descivisse, et ea quæ ei inerat gratia excidisse Et bæc quidem, aliqua ex parte, nobis de monachorum instituto et philosophia sint dicta. Qui autem talia scrutari volet, multos inveniet libros, in quibus plurimi, qui ea ætate atque deinceps integritate vitæ enituere, commemorantur, potissimum vero, quæ de iis Lausus præpositus conscripsit. Multam quoque et utilem de eis historiam Sophronius Hierosolymitanus nobis reliquit, Prati et Novi paradisi titulo, scripto ei indito. Περὶ τῶν ἁγίων καὶ θαυματουργών Σπυρίδωνος, Νικολάου καὶ Παρθενίου. Ἐπεὶ δὲ καὶ Σπυρίδωνος καὶ Νικολάου μνείαν ποιήσασθαι ὑπεσχόμην, ἐνταῦθα δεῖν οἶμαι ἀποτίσαι τὴν ὀφειλήν. Περὶ γὰρ τῶν ἄλλων ὁμολογητῶν τε καὶ ἱεραρχῶν μυρία καὶ παράδοξα καὶ παθόντων καὶ εἰργασμένων διέλαβον ἄνωθεν· καὶ ὡς πολλοί τούτων τῇ ἐνούσῃ ῥώμῃ τῆς χάριτος καὶ νεκρούς ἀναβιώναι παρεσκευάσαντο. Τῷ γε μήν θείῳ Σπυρίδων: τοσαύτη τοῦ θείου Πνεύματος χάρις προσέπτη, ὡς ἀρκεῖν τὴν εἰσέτι φήμην περὶ αὐτοῦ τὴν ἀρετὴν παριστᾷν. "Αγροικος δ' ῶν, καὶ γυναικὶ συν ζῶν, καὶ παίδων πατὴρ γεγονώς, οὐ παρὰ τοῦτο χείρων τινὸς ἐφάνη περὶ τὰ θεῖα. Τοσαύτη δ' ἦν ὁτιότης αὐτοῦ, ὡς καὶ ποιμένα γενέσθα:· Τριμμυθοὺς δ᾽ ἦν ὁ κλῆρος αὐτῷ· ἡ μία τῶν ἐν Κύπρῳ τῇ Socrat. lib. 1, cap. 13. Αἵρεσιν δὲ τῆς Ναυατιανῶν πρεσβεύων θείας χάριτος μετείχε, etc. Sozom. lib. i, cap. 14. Moc est, Novatianorum hæresis cum esset, gratiæ divinæ particeps fuit. Hæc verba apud Sozom, in CAPUT XLII. De sanctis magnorum miraculorum editoribus, Spyridone, Nicolao et Parthenio. Quandoquidem vero et Spyridonis et Nicolai mentionem me facturum esse recepi, hoc loco fidem mihi liberandam esse duxi. De aliis namque confessoribus et hierarchis, qui innumerabilia et mirifica passi sunt et fecerunt, et quorum multi, quæ in eis fuit, gratiæ robore mortuos quoque excitarunt, supra exposuimus. Ipsi quidem divo Spyridoni tanta divini Spiritus incessit gratia, ut quæ de eo celebratur fama hoc quoque tempore, virtutem ejus astruere possit. Rusticus enim cum esset, conjugemque in matrimonio, et liberos ex ea susceptos haberet, non propterea in rebus divinis deterior aliquo fuit. Tanta namque in sanctitate erat, ut et a pastorali vita non abhorreret principio narrationis de Eutychiano posita sunt. Nicephorus autem in toto hoc opere Novatianis est iniquior. + Spyridonem istum, cum episcopus esset, oves pascere non puduisse, per summaṁ humilitatem

1f4 (Trimmythus autem, quae una in Cypro insula νήσῳ πόλεων ἐτύγχανεν οὖσα· ἐπὶ τότον δ' ἄτυφος urbium est, sorte ei obvenerat), a fastu tam aliemus, ut eodem in loco et oves pabulo, et hoinines doctrina atque vitæ exemplo pasceret optime. Cum autem multa sint, quæ de eo liber in ipsius vitam compositus recenset, ne socordiæ sustineam crimen, neve rursus extra propositum longius digredi videar, duorum ant trium egregiorum ejus factorum meminero. Fures aliquando noctu irruisse dicuntur in sancti viri ovile, insidias gregi ejus tendentes, et clam oves aliquot rapere conantes. 629 Et cum nemo eis compedes injiceret, derepente divinitus vincti sunt, aurora illucescente, magnus ille vir adest, manus eorum post leiga redactas invenit, subridet: vincula illa, quæ sub oculos non caderent, solvit: docens eos admonet, licuisse illis si quid petiissent, accipere: neque opus fuisse, cur noctu se ærumnose fatigarent: mores eorum ad meliorem vitam, ut justo quæstu vitam tolerarent, transformat: et postremo ærum- :: eorum misertus: Abile, inquit, et arietem hunc accipite, ne noctem hanc frustra pervigilasse videamini; reprehensionemque mihi, propter teleratos domi meæ labores, veluti qui vacui abieritis, impingatis. Unum hoc est quod a Spyridone ἦν, ὡς ἐν ταυτῷ καὶ πρόβατα βόσκειν, καὶ ἀνθρώ πων είναι ποιμένα ἀγαθόν τε καὶ ἄριστον. Ἐγὼ δὲ πολλῶν ὄντων τῶν περὶ αὐτὸν, ἃ ἡ κατ' αὐτὸν διέξω εισι βίβλος, ἵνα μὴ ῥαθυμίας ὑπόσχω γραφήν, καὶ πάλιν ἵνα μὴ ἔξω τοῦ προκειμένου δόξω πλανᾶσθαι, δύο ἢ τριῶν τῶν ἐκείνου μνησθήσομαι. Κλέπτας ποτέ φασι νύκτωρ εἰσπηλήσαντας τῇ τῶν προβάτων τοῦ ὁσίου ἐπαύλει, ἐπιβουλεύειν τῇ ποίμνῃ, καὶ ὑφαιρεῖσθαι τῶν προβάτων λάθρα ἐποίουν σπουδή. Καὶ μή τινος πέδην ἐπιβάλλοντος, ἐξαπίνης θεόθεν δεσμῶται ἦσαν. "Αμα δὲ ἔῳ τὸν μέγαν παραγενό. μενον, καὶ τὰς χεῖρας όπισθεν διηγκωνισμένους εν ρόντα, μειδιῶντα τῶν ἀοράτων ἐπιλύειν δεσμῶν· καὶ νουθετοῦντα παραινεῖν, Ενὸν εἶναι λαβεῖν αὐτή - σαντας, οὕτω ταλαιπωρεῖν νυκτός εἵλεσθε. Καὶ μεθήρμοζε τὸ ἦθος πρὸς τὸν ἀμείνω βίον, δικαίων έχε πόρων τὴ ζῆν πορίζεσθαι. Απ:ιτε δ᾽, ἔφη, τῆς ταυ λαιπωρίας οίκτείρας, τόνδε τὴν κριόν εἰληφότες, ἵνα μὴ ἐπικενῆς ἡγρυπνηκότες φανείητε, μέμψιν τέ μοι τῶν ἐπὶ τῇ αὐλῇ πόνων προστρίψητε, ὡς ἀπηλ. λαγμένοι κενοί, Ἓν μὲν δὴ τοῦτο ἀστεῖον σὺν θαύ ματι τῶν Σπυρίδων πεπραγμένων· οὐχ ἧττον δὲ κἀκεῖνο θαύματος άξιον. Ειρήνη θυγάτηρ τῷ· μακο - ρίῳ προσῆν, παῖς ὄντως τοῦ τοσούτου πατρός. Ταύτη τῶν τις γνωρίμων πολυτελὲς παρέθετο κόσμιον. Η δὲ τἀσφαλὲς προμηθουμένη, οἴκοι κατορύξασα τη σκεῦος, φυλάττειν παρεδίδου τῇ γῇ. Καὶ ἡ μὲν μετὰ βραχύ, μηδὲν εἰποῦσα, τὸν βίον ἀπέλιπεν. Ηκε: μετ' ὀλίγον ὁ παραθέμενος· καὶ πῆ μὲν ἐγκαλῶν, πρ δὲ καὶ δεόμενος, δι᾿ ὄχλου ἦν τὸ Σπυρίδων:· ὡς δὲ πολλὰ ζητήσας ἀνὰ τὴν οἰκίαν, ἥκιστα έβρισκε, συ φορὰν ἐποιεῖτο ὁ γέρων οἰκείαν τὴν τοῦ ξένου τη μίαν, ὀδυρομένου τίλλοντός τε τάς τρίχας καὶ ἄν: - κρυς θανατώντος. 'Αλλ' ἄγε δή, ἔφη, ερώμεθα την κόρην παρὰ τὸν τάφον ιόντες. Ἐπεὶ δ' ἐπέστησαν. ἠρώτα Σπυρίδων ὀνομαστὶ τὴν παῖδα καλῶν, ὅπου δὴ κατακρύψει τὸ κόσμιον. Τὴν δὴ ἐξαπίνης φανεῖ σαν, ἅπαν πρὸς λεπτὸν τῷ μακαρίῳ εἰπεῖν, καὶ αὖθις καταδύναι τὸν τάφον. Σπυρίδωνα δ' εὑρόντα ᾗ ἐσήμανεν, ἐπιδοῦναι τἀνθρώπῳ τὸ σκεῦος, και ἀπαλλάττεσθαι. Καὶ ἄλλῳ δὲ πένητι ἐν ἀπορίᾳ καθ εστῶτι πολλῇ, ἔφιν περὶ τὸ θριγγίον Ελισσόμενον, εἰς χρυσὸν μεταπήγνυσι. Καὶ δίδωσι χρῆσθαι, κ: non sine admiratione faccte est factum. Nec illud quidem non admiratione dignum. Erat beato illi filia Irene, germana tanti patris filia. Apud hanc ex notis quidam magni pretii geŝtamen atque ornamentum deposuit. Illa nt rem certam tutamque sequeretur, domi quidquid id erat defossum, tekræ servandum credidit: nec ita multo post, nullo ejus rei indicio post se relicto, e vita migravit. Venit brevi qui id deposuerat, et nunc incusando, nunc orando, inolestus erat Spyridoni. Ut vero gestamine tali diu multamque domi quæsito, ið non invenit, suam ipsius senex putavit esse calamitatem, hospitis, qui tantopere lugeret, capillom consciuderet, ac sese prorsus conficeret, jacturam. Itaque, Agedum (inquit) ad filiae sepulcrum eamus, eamque interrogemus. Uli eo ventum, nominatim titiam vocans Spyridon interrogat, quonam loco gestamen deposuerit? Ibi illa subito apparens, beato i.li rem omnen exacte exponit, et rursum sepulcrum subit. Spyridon porro ornamentum, ἐπ' ἐκείνῳ δανείζεσθαι, καὶ παραμυθῆσαι τὴν ἔνquo illa loco indicaverat, inventum, homini redelit eumque dimittit. Alteri quoque indigenti homini, et inopia magna circumvento, serpentem ad sepem et maceriam sese volventem, in aurwin conver.it, eumque illi dedit, ut eo mutuam pecuniam sunens uteretur, pecuniamque suam 50laretur. Caeterum, cum se ille inopia depulsa aliquantum locupletasset, Spyridon serpentem ita ut tum erat, ad locum suum circa sepem reposuit. Qui viri sancti precatione, pristina recepta natura, rursum reptans, ac sese circumvolvens latebras et simplicitatem, Suid. scribit. Quod in veterum episcoporum paupertate non adeo mirum fuit. Eidem Deus ante tempus, promissam mortuorum δειαν· ὃν ἐντεῦθεν ἀναῤῥωσθέντα καὶ τὴν ἔνδειαν αποτρεψάμενον, πάλιν τὸν ὄφιν ὡς εἶχε σχήματος, παρὰ τὸν τόπον τοῦ θριγγίου ἐτίθει. Εὐχῇ δὲ τοῦ ὁσίου τὴν προτέραν φύσιν μεταλλαξάμενον, αὖθις ἕρποντά τε καὶ σπουδῇ περιελισσόμενον, τὸν οἰκεῖον χηραμὸν ὑποδῦναι. Καὶ τοῦτο δὲ τῶν ἐκείνου προσ Γκον εἰρῆσθαι νομίζω. Ἔθος τῷ μακαρίῳ ἐκ τῶν γινομένων αὐτῷ σπερμάτων τε καὶ καρπῶν πιπράσκοντι, τὰ μὲν πτωχοίς χορηγεῖν, ἄλλα δὲ προῖκα δανείζειν. Διδούς μέντοι ἢ καὶ λαμβάνων, οὐ διὰ χειρῶν ηὐτούργει τὴν πρᾶξιν· τὸ δ' ἐνὸν αὐτῷ τα resurrectionem, per filiam ejus redivivam, exhibuit. (Socrat. lib. I, cap. 12.)

ECCLESIASTICE HISTORIE LIB. VII. μεῖον ὑποδεικνύς, λαμβάνειν· καὶ αὖθις τὸ δάνειον suas intravit. Verum enimvero illud quoque factum κατατίθεσθαι τῷ προσιόντι ένεκελεύετο. Καὶ δή τις ejus ut memorem, convenire miti visum est. δανεισάμενος, ἧκεν ἀποτίσων τὴν ὀφειλήν. Ως δ' 630 Mos beato illi erat, semina et fructus qui ci ἔθο. ἦν ἐπιτραπεὶς τῷ ταμείῳ ἀποδοῦναι αὖθις τὸ provenissent, venlenti, partim pauperibus largiri. χρέος, παρατιθέμενος, ὑφῃρεῖτο μᾶλλον· οὐ μόνον partim sine fcnore utendos dare. Sive igitur daγὰρ τὸ χρέος ἀπέδωκεν, ἀλλὰ καὶ προσαφείλετο· ret, seu acciperet quidquam, non id per manus καὶ ἀπῄει δῆθεν λαθών, ὡς τὸ ἔφλημα καταθέμενος. ejus gerebatur: sed quæ ei erat repositoria cella, Ἀλλ' οὐκ ἦν λαθεῖν· χρόνῳ γὰρ ὕστερον προσιών ad se venientibus commonstrata, vel accipere eos, αὖθις, δανείζεσθαι ἤθελεν. Ὁ δὲ τὸ εἰωνὸς ἔπραττε vel usui acceptum reponere jubebat. Quidam sane καὶ πέμπων παρὰ τὴν θί6ην τὸν ἄνδρα, παραμε qui mutuum ab eo acceperat, ut debitum reddeτρεῖν ὅσον ἦν βουλομένῳ ἐπέτρεπεν. Ως δ' ἥκιστα ret, ad eum venit: cum autem is more· solito, εὕρισκεν, ἀνήγγειλε τῷ πατρί. Καὶ δ;, Θαυμαστὸν, cellæ rursus inferre quod acceperat, jussus esset, ἔλεγεν, εἰ σοὶ μόνῳ κενὶν τὸ ταμεῖον ὁρᾶται. Σκου reponens id, sustulit potius. Non enim tantum deπεῖν οὖν προσήκει, μὴ οὐ πρὶν καταθέμενος, νῦν bitum reddidit, sed et postea secum abstulit, et λαμβάνειν πειρᾷ. Ισθι γὰρ ὡς εἰ μή τι ῥᾳδιουργίας discessit occulte, quasi mutuum dissolvisset. Sed ἐστίν, οὐκ ἀστοχήσεις τοῦ προκειμένου. θι τοίνυν enim celare factum non potuit. Aliquanto naque πάλιν τεθαρρηκώς ὡς εὑρήσεις. Καὶ φωραθείς, συγ tempore post rursus illum, mutuum accipere voγνώμην προσιών ᾔτει τοῦ ἁμαρτήματος. Παραπλή lens, convenit. Et ille ex consuetulipe suu honiσιον δέ τι καὶ ἄλλῳ πρόβατα πριαμένῳ τοῦ μακαρίου nem ad loculos granarios mittens, metiri quantum συνέβη. Εκατὸν μὲν γὰρ ἦσαν ἃ ἑωνεῖτο· ὁ δὲ καὶ vellet, jussit. Ut autem is nihil ibi frumenti inveμίαν τῶν αἰγῶν παρεμέτρει· ἣν βία δίχων, ήκιστα nit, id patri significavit. Ibi ille: Mirum profec'o, ἐπομένην εἶχεν. Ἀντιβαίνουσα δ᾽ οἷον, βληχῇ τὴν inquit, si uni tibi cella vacua videtur. Quapropter ἀδικίαν ἐστηλίτευε τοῦ ἀνδρός. Ἐπεὶ δὲ πάντα considerare convenit, an cum prius nihil repoπράττων καὶ ἐπωμάδιον ἔφερεν, ἐκείνη λὰξ καὶ τοῖς sueris, recipere nane quidquam conere. Sciens κέρασι τὴν τένοντα σφοδρότερον παίουσα, διωλί enim esto, nisi fallaciæ quidquam subsit, voti te σύαινε, καὶ ἐπὶ τὴν μάνδραν ἀνέτρεχεν· ὅ τὴν Σπυcompotem fore. Vade ergo denuo cum certa, te ρίδωνα διαγνόντα, ἐπ' ἀκριβὲς μετρεῖν ἔπειθε. Τὸν iaventurum esse, fiducia. Atque ita ille demum δ' εὐθὺς ὁμολογοῦντα, συγγνώμην παρεῖχε· καὶ κεdeprehensus, veniam fraudis petivit. Tale quiddam λεύσαντος, πρόθυμος ἡ αἷς καὶ αὐτόματος εἴπετο· alii quoque, qui oves a viro sancto mercabatur. ἔστι δ' ὅπου καὶ τῇ σπουδῇ προηγεῖτο. Καλὰ μὲν δὴ evenit. Centum erant, quas emneral. At ille ca- ' καὶ ταῦτα· τὸ δὲ περὶ τὴν ἐκκλησιαστικὴν αὐτοῦ τάξιν ἐμβριθές, καὶ ἀκέραιον περὶ τὴν θείαν παρά δοσιν, πῶς σιωπήσομαι; Συνόδου γάρ ποτε γενομές νης, ἕνα εἶναι καὶ Τριφύλλιον ἐκεῖνον τὸν Λεδρῶν ἐπίσκοπον, λόγου τε αρκούντως πεπειραμένον, καὶ διὰ νόμων ἄσκησιν, πλεῖστον ἐν τῇ Βηρυτῶν διατρί ψαντα πόλει. Τοῦτον δ' ἐπιτροπῇ τῶν ἐπισκόπων τὸ πλῆθος διδάσκοντα, Σπυρίδωνος παρόντος, δεῆσαν εἰπεῖν, ῥῆσιν ἣν ὁ Χριστὸς τῷ παραλυτικῷ ἀπε φθέγξατο, το, Αρόν σου τὸ κράββατον, καὶ περιπάτει, σκίμποδι ἀντὶ κραββάτου ἐχρήσατο. Εφ᾽ ᾧ χαλεπῶς ἐνεγκόντα Σπυρίδωνα, Οὐ σύ γε, ἔφη, ἀμείνων εἶ τοῦ κράββατον εἰρηκότος, ὅτι γε δι' αἰ. δοῦς ποιῇ ταῖς ἐκείνου λέξεσι διαπρέπειν; Ταῦτα δὲ λέγων, τοῦ ἱερατικοῦ θρόνου ἀνίστατο πάντων ὁρώντων, τόν τύφον καὶ τὴν ὀφρὺν τῶν ὀφρυομένων ἐν λόγοις πειρώμενος καταστέλλειν. ἱκανῶς γὰρ εἶχε τοιαῦτα ποιεῖν, κἂν ἁπλοῦς ἦν ἐσάγαν. Αἰδέσι μας γὰρ ἦν, καὶ ἐπὶ μέγα δόξης τοῖς παραδόξοις τῶν ἔργων ἐτύγχα τ, προήχων τε τὴν ἡλικίαν, καὶ τῷ τῆς ἱερωσύνης ἀκιβδήλῳ καὶ κοσμίᾳ ἐνσεμνυνόμενος. Ἐγὼ δὲ, οἷος ἦν καὶ περὶ φίλους δεξιός, διηγήσομαι. Η μεγάλη μὲν οὖν τῆς Τεσσαρακοστής νηστεία ἦν· ἧκε δέ τις ἐκ μακρᾶς ὁδοιπορίας τῶν φίλων, καὶ ταῦτ' ἐν οἷς ἐκεῖνος εἴωθε νηστεύειν τῶν ἡμερῶν. "Ασιτος γὰρ εἰς ῥητάς τινας διαμένων 1 Marcrul, 9. pram unam insuper annumeraverat: quæ cum ab illo vi traheretur, ipsa minime sequebatur: quodammodo enim resistens, balatu hominis iuiquitatem traducebat. Et ille cum nihil son ageret, in humeros tandem eam sustulit: capell autem et calcibus et cornibus cervicem ejus acrius petens, delapsa est, et in stabulum suum recurrit. Quod ubi Spyridon cognovit, illi ut rite medietur et numeraret, suasit. Atque ubi ille factum statim confessus est, hic noxam remisit, capramque sequ illam jussit: quod alacriter sane illa faciens, su sponte emptorem est secuta, interdum etiam eumdem properans præcessit. Pulchra quidem sunt haec. Constantiam vero ejus viri, ecclesiastico ritu servando, simplicitatemque divinis traditionibus colendis, quomodo silentio præteream? Conventus aliquando agebatur, in quo Triphyllins ille quoque erat, Ledrensis episcopus, litterarum artibus probe eruditus, et legibus discendis din Beryti versatus 631 Hic episcoporum jussa populum docens, Spyridone presente, cum d.eu. quoddam referre deberet, quo Christis ad paralyticum est usus, illud scilicet, Tolle grabatur: tuum, et ambula ': pro grabato, lectum dixel. Quod moleste ferens Spyridon, Non tu quidem. inquit, præstantior es eo qui grabatum dixit: qui Bergi olim præclara docendarum legum schola fuit.

16% Igitur, malum, pudor iste est, verbi illius cum ἡμέρας, έπειτα ήσθιεν. Ηκοντά γοῦν ταῖς ἀφωσιω μέναις ἡμέραις ἐκεῖνον, ἐπεὶ κεκμηκότα είδε, νίπτειν μὲν τοὺς πόδας τῇ ἰδίᾳ ἐκέλευε θυγατρὶ, καὶ τράπε ζαν παρατίθεσθαι. Εκείνης δ᾽ εἰπούσης μήτ' ἄρτον μήτ' ἄλφιτα ἐνεῖναι διὰ τὴν ἐπικειμένην νηστείαν, ευξάμενος, τῶν ἀπῃωρημένων ταρίχων χρεῶν τῇ ἑστίᾳ δείων κατάγειν ἐκέλευε τῇ παιδί, καὶ ταῦθ' ὡς τάχος ὀπτᾷν. Ἐπεὶ δ᾽ ἱκανῶς εἶχον πυρὸς, παρά τὸν ξένον καὶ αὐτὸς καθίσας, ἁπτόμενος τῶν ἐδω· δίμων ἤσθιε· καὶ τὴν φίλον τὰ ὅμοια δρᾷν παρεκά λει. Τὸν δὲ παραιτούμενον, καὶ Χριστιανὸν ἑαυτὸν εἶναι λέγοντα, καὶ μὴ δεῖν ἐκείνῳ τροφῆς τοιαύτης τοιούτῳ καιρῷ διισχυριζόμενον, μὴ τὴν τροφὴν μαλ λον ἀπαξιοῦν οὕτως ἔχοντα παρηγγύα. Τὲν γὰρ θεῖον χρησμόν, πάντα είναι καθαρὰ τοῖς καθαροῖς ἀποφήσ νασθαι. Πολλὰ δὲ καὶ ἄλλα συγγενῆ τοῖς εἰρημένοις διαπραξάμενον, τὸ προκείμενον οὐκ ἐξ διεξέρχε σθαι· & Ρουφίνος 'Ρωμαϊκῇ λέξει πρῶτα ἐξέδωκε, καὶ ἄλλα πλεῖστα τῇ Ἐκκλησίᾳ προσήκοντα. Καὶ περὶ μὲν Σπυρίδωνος ταῦτα. Ηκμαζε δὲ τηνικαῦτα καὶ Νικόλαος Μύρων τῆς Λυκίας ἐπίσκοπος ὤν, ἐπίσης Σπυρίδωνι τὸν βίον ἔν τε ἁπλότητι καὶ συμπαθείᾳ καὶ θαύματι περιβόητος, καὶ ἐπὶ τῇ ἀκρι σείς του δόγματος. Τούτῳ δ' ἐνεῖναι χάριν λόγος, τὸν προστυχόντα καὶ διομιλησάμενον ἐκ ψυχῆς, χαριτής τινος θείας μετέχειν, καὶ ῥοπὴν ἐκείνῳ ἐντεῦθεν ἐνσπείρεσθαι πρὸς τὰ κάλλιστα τῶν ἔργων μεταρρυθμίζεσθαι. Οὗ τὰς πράξεις ὡς πᾶσι κατα δήλους παρίημι. Επίσης τούτοις καὶ Παρθένιος ἦν, decoro non velle uti? Atque his dictis, in conspectu omnium episcopali sede exsurgens, fastum ct supercilium eorum qui oratione affectata sese efferrent, contrahere est conatus. Recte enim id facere potuit, quamvis apertus omnino et simplex esset. Magna quippe dignitate gloriaque veneran - dus, propter mirifica quæ edebat opera, atque ætate provectiore, sincere et graviter episcopali munere gerendo clarus erat. Sed et quam fuerit in amicis accipiendis dexter et humanus, ostendam. Magnum Quadragesimæ jejunium agebatur, et ex amnicis quidam ad eum ex itinere longinquo venit, et quidem eo quo ipse jejunaret tempore. Certis enim quibusdam diebus a cibo omni abstinens, postea vescebatur. Illum igitur sacratis eis diebus venientem, cum de itinere fessum videret, filiæ suæ ut pedes illius lavaret, mensainque proponeret, præcepit. Atque illa ubi neque panem neque farinam domi esse, propter præsentem abstinentiam et jejunium, dixit: precatione ipse facta, snlitas carnes porcinas ad focum pendentes recipere eas, et quamprimum ad ignem torrere jussit. Et ut assa satis fuerunt, hospiti et ipse assidens, ciboque manus admovens, comedit, et amicum ut itidem faceret est hortatus. Atque ille cum detrectaret, Christianum se esse dicens, neque tali tempore ejuscemodi esca indigere confirmans, Spyridon illam, ne quidquid id esset cibi, rerum inopia aspernaretur, admonuit: μιᾶς τῶν ἐν Ἑλλησπόντῳ πόλεων ἐπίσκοπος ὧν, divinum enim oraculum exstare, quod mundis omnia munda esse declaret. Multa porro alia hisce similia ab illo acta, institutum nostrum commemorare non permittit, quæ Rufinus primum Romano exposuit sermone, aliaque præterea plurima ad rem ecclesiasticam pertinentia. Et de Spyridone hactenus. Floruit etiam tum Nicolaus, apud Myra Lycia episcopus, Spyridoni vita, morum simplicitate, naturæque convenientia par: nec non miraculis, et accurata certaque doctrinæ observantia perquam celebris. 632 Huic ea fuisse dicitur gratia, ut qui eum complecteretur, famiMariusque secum ex animo collequeretur, divini quiddam doni hauriret, momentumque inde aliquod reciperet, vitæ ad optima quæque opera conformandæ. Ejus actiones veluti omnibus notas prætermitto. Par istis etiam fuit Parthenius, urbis unius in Hellesponto episcopus, vitæ splendore, humanitate et prodigiis ingentibus clarus, adeo ut accepta a Deo potestate, mortuos excitarit, d.- monibus imperarit, et variorum morborum curator gratuitus ac promptus fuerit. Ac de his hactenus. Ad hunc scilicet modum, doctrina dei in nationibus, solitudinibus, et urbibus omnibus, magno consensu frequentata est: atque in ecclesia Dei indies incrementis suis eluxit, in cœlum usque sublata. Ceterum hisce dimissis, orationem ad ea quæ in Ecclesia gesta sunt, rursuna pro ea convertam. CAPUT XLIII. Quemadmodum Eusebius et Theognis Ariani, libello pœnitentiæ exhibito, suas receperint ecclesias:' cosque qui in eorum locum subrogati erant, ejecerint. Laudatissimus quidem ipse imperator omnem movebat funem, ut religio nostra magis ac magis augeretur, et incrementa sua caperet: quippe qui βίου λαμπρότητι, φιλανθρωπίᾳ τε καὶ τέρασιν ἐξαισίοις διαπρεπής, ὡς καὶ νεκρούς ἐγείρειν, δύναμιν πρὸς Θεοῦ εἰληφέναι, δαιμόνων τε κρατεῖν, παντος δαπών το παθημάτων ἰατρὸν ἄμισθόν τε καὶ ἕτοιμον καθεστάναι. Καὶ περὶ μὲν τούτων οὕτως. Καὶ οὕτω τὸ τῆς πίστεως δόγμα διὰ πάντων συνεκροτείτε ἔθνεσί τε καὶ ἐρημίαις καὶ πόλεσι· καὶ ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίᾳ διέλαμπε ταῖς καθεκάστην ἐπιδή - σεσιν εἰς μέγα καὶ αἰθέριον προαγόμενον· ἐγὼ δὲ τῶν τοιούτων ἀφέμενος, ἐπὶ τῶν κατὰ τὴν Ἐκκλησίαν συμβάντων καὶ αὖθις τοῦ λόγου ροῦν τρέψο μαι. Ὡς οἱ 'Αρειανοὶ Εὐσέβιος καὶ Θεογόνιος, βιβλία μετανοίας δόντες, τὰς ἰδίας ἐκκλησίας ἀπέλα τον, τοὺς ἐν αὐταῖς χειροτονηθέντας ἐκβεβληκότες. Ο μὲν οὖν πανεύφημος βασιλεύς πάντα κάλων ἐκίνει, ὡς ἄν γε τὰ τῆς ἡμετέρας θρησκείας αύξην λαμβάνει, καὶ εἰ; ἐπίδοσιν ἄγοιτο, ἅτε δὴ ἀπος:

ECCLESIASTICE HISTORIE LIB. VIII. λικὴν καὶ οὐρανομήκη ἔχων ψυχήν· ἦσαν δ' οἱ apostolico coelestique prorsus esset animo. Inter τῶν ἐκκλησιῶν ἡγεμόνε;, καὶ τῶν ἐν τέλει τοῦ ἱερᾶσθαι, οἱ μὴ μόνον συνοικοδομεῖν ἐκείνῳ ᾑροῦντο, ἀλλὰ καὶ ἀνατρέπειν, καὶ τὰ θεμέλια ταύτης ἐκ ῥιζῶν ἀνασπᾷν, ὡς προϊόντες δηλώσομεν. Ὁ μὲν γὰρ 'Αρειος τὴν συνοδικὴν ψῆφον καὶ τὴν ἐκ βασιλέως λαβὼν, ὑπερόριος ἤγετο· ἐπίσης δὲ καὶ οἱ περὶ τὸν Νικομηδείας Εὐσέβιον, οἱ τῇ ὑπαγορευθείσῃ πίστει ὑπεσημήναντο, σύμψηφος δὲ γενέσθα: τῇ ᾿Αρείου καθαιρέσει οὐκ ἐβουλήθησαν. Ο μὲν οὖν Αρειος οὐ πολλῷ ὕστερον τῆς ἐν Νικαία συνόδου τῆς μὲν ἐξορίας ἀνεκλήθη, τῇ γε μήν 'Αλεξανδρεία φοιτᾷν ἐπεσχέθη· ἐν ὑστέρῳ γὰρ καὶ εἰς Ἀλεξάν δρειαν αὐτῷ κάθοδος τοῖς περὶ Εὐσέβιον μετὰ τὴν παλινῳδίαν ἐσπούδαστο, ὡς ἐν καιρῷ μοι λελέξεται· μετ' ὀλίγον δὲ Εὐσεβιός τε καὶ Θεογόνιος τάς οικείας ἐκκλησίας ἀπέλαβον, ὁ μὲν τὸν ἀντ᾿ αὐτοῦ χειροτονηθέντα Αμφίωνα ἐκβαλών, Χρῆστον δὲ ἐκ Νικαίας ὁ Θεογόνιος· μετανοίας γὰρ βιβλίον τοῖς κορυφαίοις τῶν ἐπισκόπων πέμψαντες, βασιλική κελεύσματι ἀνεκλήθησαν. Ωδε δ' εἶχεν ἐπὶ λέξεως τὸ βιβλίον· «Ηδη μὲν καταψηφισθέντες προ κρίσεως παρὰ τῆς εὐλαβείας ὑμῶν, ὀφείλομεν σιωπᾶν τὰ κεκριμένα παρὰ τῆς εὐλαβείας ὑμῶν· ἀλλ' ἐπειδὴ ἄτοπον καθ' ἑαυτῶν δοῦναι τῶν συκοφαντούντων τὴν ἀπόδειξιν τῇ σιωπῇ, τούτου ένεκεν ἀναφέρομεν, ὡς ἡμεῖς καὶ τῇ πίστει συνεδράμομεν, καὶ τὴν ἔν νοιαν ἐξετάσαντες ἐπὶ τῷ ὁμοουσίῳ, ὅλοι ἐγενόμεθα τῆς εἰρήνης, μηδαμοῦ τῇ αἱρέσει ἐξακολουθήσαν τες· ὑπομνήσαντες δὲ ἐπὶ τῇ ἀσφαλείᾳ τῶν ἐκκλη- c σιῶν, ὅσα τὸν λογισμὸν ἡμῶν ὑπερέτρεχε. Καὶ πλημοφορηθέντες καὶ πληροφορήσαντες τοὺς δι᾿ ἡμῶν πεισθῆναι ὀφείλοντας, ὑπεσημηνάμεθα τῇ πίστει. Τῷ δὲ ἀναθεματισμῷ οὐχ ὑπεγράψαμεν, οὐχ ὡς τῆς πίστεως κατηγοροῦντες, ἀλλ' ὡς ἀπιστοῦντες τοιαῦτον εἶναι τὸν κατηγορηθέντα, ἐκ τῶν ἰδίᾳ πρὸς ἡμᾶς παρ' αὐτοῦ διά τε ἐπιστολῶν, καὶ τῶν εἰς πρόσωπον διαλέξεων πεπληροφορημένοις, μή τοιούτον εἶναι. Εἰ δὲ ἐπείσθη ἡ ἁγία ἡμῶν σύνοδος, οὐκ ἀντιτείνοντες, ἀλλὰ συντιθέντες τοῖς παρ' ὑμῶν κεκριμένοις, καὶ διὰ τοῦ γράμματος πληροφοροῦμεν τὴν συγκατάθεσιν, οὐ τὴν ἐξορίαν βαρέως φέροντες, ἀλλὰ τὴν ὑπόνοιαν τῆς αἱρέσεως ἀποδυόμε νοι· εἰ γὰρ καταξιώσετε νῦν γοῦν εἰς πρόσωπον ἀναλαβεῖν ἡμᾶς, ἕξετε ἐν ἅπασι συμψύχους, ἀκο- strum ad decreta vestra accommodantes, per hasce λουθοῦντας τοῖς παρ' ὑμῶν κεκριμένοις. Καὶ ὅτε αὐτὸν τὸν ἐπὶ τούτοις εναγόμενον ἔδοξεν ὑμῶν τῇ εὐλαβεία φιλανθρωπεύεσθαι καὶ ἀνακαλέσασθαι, ἄτοπον δέ τι δοκοῦντες εἶναι ὑπευθύνου ἀνακεκλημένου καὶ ἀπολογησαμένου ἐφ᾽ οἷς διεβάλλετο, ἡμᾶς σιωπᾷν, καθ᾿ ἑαυτῶν ἐνδόντας τὸν ἔλεγχον. Καταξιώσατε οὖν, ὡς ἁρμόζε: τῇ φιλοχρίστῳ ὑμῶν εὐλαδείᾳ, καὶ τὸν θεοφιλέστατον βασιλέα ὑπομνήσαι, καὶ τὰς δεήσεις ἡμῶν ἐγχειρίσαι, καὶ θᾶττον βουλεύσασθαι τὰ ὑμῖν ἁρμόζοντα ἐφ' ἡμῖν.» Εκ ταύτης τοίνυν τῆς παλινωδίας ἐπανακληθέντες Εὐσέβιός τε καὶ Θεο γόνιος, τὰς ἰδίας ἐκκλησίας ἔσχον, τοὺς ἐπ' αὐταῖς χειροτονηθέντας ἐκβεβληκότες, ώς είρηται. Και προ σχήματι τὰ κώδια περιθέμενοι, τὰ λύκων εἰργάσαντο. PATROL. GR. CXLVI ecclesiarum præsides rerumque sacrarum magistratus tum erant, qui non solum cum illo ædificandum, verum etiam destruendum sibi, et ecclesiæ fundamenta funditus evertendum statuerant: sicuti stylo progressi ostendemus. Arius enim synodi ipsius atque imperatoris calculo condemnatus, et exsilio mactatus fuerat: atque itidem Eusebius Nicomediensis, sectatoresque ejus, qui professioni quidem fidei subscripserant, Arii auten exauctorationem sententiis suis comprobare noluerant. Et Arius non longe post Nicænam synodum ab exsilio quidem est revocatus, Alexandriam autem ire prohibitus. Cæterum postca quoque ei ab Eusebio, 633 post palinodiam et recantationem, reditus in eam urbem impetratus est id quo suo loco dicetur. Brevi quoque et Eusebius et Theognis ecclesias suas receperunt: eis qui in eorum locum surrogati fuerant, Amplione Nicomedia, et Chresto Nicea ejectis. Cum nanîque pœnitentiæ libellum primariis episcopis misissent, imperatoris jussu sunt revocati. Libellus autem is de verbo ad verbum talis fuit: • Cum quidem calculis vestris ante judicium factum, a pietate vestra damnati simus, silere debuissemus de pietatis vestræ decretis. Quandoquidem vero absurdum fuerit, silentio ipso sycophantiæ opinionem et indicium contra nos ipsos præbere: eam ipsam ob causam ad vos referimus, nos professioni fidei consensisse, sententiaque τοῦ εμουσίου et consubstantialis explorata, pacalos prorsus fuisse, neque ulla ex parte hæresi adhæsisse. Certitudinis autem ecclesiarum causa, quæ nobis in mentem venerant, in medium protulimus. Atque ipsi tandem certo persuasi, aliisque etiam quos oportebat itidem a nobis persuasis, fidei subscripsimus. Anathemati vero subscribendum non duximus, non quidem quod fidem ipsam carperemus: verum quod eum qui accusatus fuerat, talem esse non crederemus. Ex epistolis enim ejus ad nos dais, sermonibusque in faciem collatis, certiores facti sumus, talem non esse. Quod si sancta vestra synodus de eo sic persuasa est, nos nihil repugnamus. Cæterum suffragium nolitteras, plena fide consensum nostrum confirmamus: non nos quidem graviter exsilium ferentes, sed suspicionem hæresis amolientes. Quod si dignabimini nos in conspectum vestrum admittere, unanimes in omnibus habebitis, rebusque vestris judicatis stantes. Εt cum pietati vestræ placuerit, eum qui criminis hujus nomine est delatus, buinamiter revocare, absurdum esse duximus, posteaquam reus ipse revocalus, de intenta sibi calumnia causam dixit, ut nos prorsus tacerenius, contra nos ipsos reprehensionis occasionein exhibentes. Facite igitur, sicuti pietati vestræ Christianæ convenit: ut Dei amantissimum imperatorem admoneatis, preces nostras eidem offeratis, et quan

primum quæ vos facere decet, de nobis statuatis. Τῇ γὰρ βασιλέως φιλανθρωπία χρησάμενοι ὡς ἐ 6- · Post hanc palinodiam et recantationem, revocati Eusebius et Theognis, 634 ecclesias suas receperunt, eis qui illis suffecti fuerant repulsis, sicδιον ἐξαπάτης, τῷ συνεχεί τῆς πρὸς τὰ βασίλεια εἰσόδου, τὴν προτέραν δυναστείαν ἀπολαβόντες, τα πάνδεινα έδρων, ὡς ἐροῦμεν ἑξῆς. anti dictum est. Sic illi sub prætextu ovium pellibus amicti, Jupos egerunt. Nam imperatoris humanitate ad seductionis commoditatem abusi et continuo imperatorice aulæ aditu pristinam dominationem consecuti, quemadmodum deinceps dicemus, res pessimas admiserunt. CAPUT XLIV. Ut post Alexandrum Athanasius Alexandriæ episcopatum susceperit, et de ejus a pueritia institutione: et ut seipse magistro sacerdos sit factus, et magno Antonio charus fuerit: el de Arianorum contra ipsum calumniis et insidiis. Tum temporis post quintum synodi mensem, Alexander Alexandriæ antistes moriturus, sedis sus successorem, divini judicii (sicuti conjicere licet calculo, celebrem reliquit Athanasium. Cumu namque Athanasius refugeret atque reluctaretur, Alexandrum ferunt vim illi inferentem, vix tandem ut thronum susciperet, porsuadere potuisse: sicuti id quoque Apollinaris Syrus ad hunc modum scriptum reliquit: «Non desiit vero postea quoque belligerari impietas. Sed primum quidem adversus beatom viri hujus magistrum, cui hic perinde atque patri filius, patronus afuit, arma sumpsit: deinde vero in hunc quoque ipsum, postquam ad episcopatus pervenit successionem, multa quidem ille usus tergiversatione, sed tamen consilio Dei productus. Sicuti beato quoque illi viro, qui ei episcopatum quasi in manus tradidit, divinis indiciis, non alium videlicet quam hunc successorem fore, est significatum. Evocabatur namque a vita, jamque adeo prope obitum erat Alexander, cum nominatim Athanasium vocavit absentem, atque ibi, cum qui tum aderat ejusdem nominis, vocationis audiens esset, ad eum, veluti quem non vocasset, conticuit, denuoque vocatione est usus. Et cum id ab eo sæpius fieret, consiluit tandem Athanasius præsens, declaratus est autem alter absens. Et prophetico demum spiritu beatus Alexander: Athanasi, inquit, effugiturum te credis, sed non effugies. Quo verbo ad certamen cum evocari ostendit.» Hæc Apollinaris. Arii autem tribules jactant, post Alexandri mortem communicasse consilia inter se, qui Melitium, quique Alexandrum secuti fuerant, convenisseque in eundem locum, ab utraque parte 635 ex Thebaide et reliqua Egypto episcopos quinquaginta quatuor, et decre tum ab eis esse, ut communibus suffragiis ab cis legeretur, qui Alexandrinæ præesset ecclesiæ antistes. Septem vero episcopos quosdam, jurejurando proculcato, præter sententiam et voluntatem omnium reliquorum, electionem Athanasii, ad id ab eo coactos, in ea quæ nominatur Dionysii ecclesia, furtim peregisse. Mihi vero magnus iste vir non absque divino nuinine ad episcopatum Eusebius et Theognis imperatoris Constantini bonitate abusi sunt: quem synodo peracta, Sucrates in Occidentales partes profectum esse scriο ΚΕΦΑΛ. ΜΔ'. Ως μετὰ ᾿Αλέξανδρον ᾿Αθανάσιος τοῦ τῆς Ἀλε ξανδρείας ἐπιβαίνει θρόνου· καὶ περὶ τῆς ἐκ νέου ἀγωγῆς αὐτοῦ· καὶ ὡς αὐτοδίδακτος ἦν ἱερεὺς, καὶ φιλούμενος τῷ μεγάλῳ Αντωνίῳ καὶ περὶ τῆς τῶν Ἀρειανῶν κατ' αὐτοῦ ἐπιβουλῆς. Τότε δὲ μετὰ πέμπτον τῆς συνόδου μήνα, μέλλων τελευτῶν ὁ ᾿Αλεξανδρείας Αλέξανδρος, διάδοχον τοῦ θρόνου τὸν περιβόητον ᾿Αθανάσιον κατελίμπανε, θείᾳ κρίσει, ὡς ἔνεστιν εἰκάζειν, ἐπ' ἐκείνῳ τὰς ψήφους ἐπαγαγών· λόγος γὰρ ἔχει, τὸν ᾿Αθανάσιο, φεύγοντα καὶ ἀνδυόμενον, τὸν ᾿Αλέξανδρον βίαν έπαγαγόντα, μόλις δυνηθῆναι πεῖται τὸν θρόνον εἰσδέξασθαι· καθώς που καὶ ὁ Σύρος Απολλινάριος ὧδε γράφων ἱστόρησεν· «Οὐκ ὀκνεῖ δὲ καὶ κατὰ ταῦτα πολεμεῖν ἡ δυσσέβεια· ἀλλὰ πρῶτον μὲν ἐπὶ τὸν μακάριον διδάσκαλον τοῦ ἀνδρὸς ὁπλίζεται, καὶ οὗτος παρῆν συνήγορος ὡς πατρὶ παῖς· ἔπειτα καὶ ἐπ' αὐτὸν, ὡς ἧκεν ἐπὶ τὴν τῆς ἐπισκοπῆς διαδοχὴν, πολλῇ μὲν ἀποφυγῇ χρησάμενος, κατὰ Θεὸν δὲ ἀνει ρεθείς· ὡς καὶ τῷ μακαρίῳ ἀνδρὶ τῷ τὴν ἐπισκο τὴν προχειρίσαντι προδιδήλωτο θείαις δηλώσεσιν, οὐχ ἕτερον ἔσεσθαι τὸν διάδοχον ἢ τοῦτον· ἐκαλεῖτο μὲν γὰρ ἐκ τοῦ βίου· ἤδη δὲ πρὸς ἀπαλλαγὴν τυχό χάνων, Αθανάσιον ὀνομαστὶ μὴ παρόντα ἐκάλε:. Καὶ ὡς ἡ παρὼν ὁμώνυμος ὑπήκουε τῇ κλήσει, πρὸς μὲν τοῦτο ἀπεσιώπα, ὡς οὐ τοῦτον καλῶν· αὖθις δ' ἐχρῆτο τῇ κλήσει· καὶ ὡς ταυτὸ πολλάκις ἐγί νετο, ἀπεσιώπα μὲν ὁ παρών· ἐδηλοῦτο δὲ ὁ μὴ παρών. Καὶ προφητικῶς ἔλεγεν ὁ μακάριος Αλέξ ξανδρος, ᾿Αθανάσιε, νομίζεις εκπεφευγέναι· οὐκ ἐκφεύξῃ. Δηλῶν ὡς πρὸς τὸν ἀγῶνα ἐκαλεῖτο.» Καὶ ὁ μὲν Απολλινάριος ταῦτα γράφει· οἱ δὲ τῆς Ἀρεία, συμμορίας φασίν, ὡς μετά θάνατον 'Αλεξάνδρου κοινωνοῦντες πρὸς ἀλλήλους ἦσαν, οἱ τὰ Μελιτίου καὶ 'Αλεξάνδρου ἐφρόνουν. Κοινῇ δ᾽ ἅμα οἱ τῶν ἀμφοτέρων ἐπίσκοποι, ἔκ τε Θηβαΐδος καὶ τῆς ἄλλης Αιγύπτου, ἦσαν δὲ τέσσαρες καὶ πεντήκοντα, ἐς ταυτό συνιόντες, κοινῇ ψήφῳ συνέθεντο ἐκλεγῆναι τὸν, ὅς τῆς ᾿Αλεξανδρέων Εκκλησίας τὴν ἐπιτροτὴν ἕξει. Επτά δέ τινας τῶν ἐπισκόπων τοὺς ὄρο κους ἠθετηκότων, παρὰ τὴν γνώμην πάντων κλέψαι τὴν χειροτονίαν ᾿Αθανασίου κατά την Διονυσίου και λουμένην ἐκκλησίαν βίαν ἐπαγαγόντος. Ἐμοὶ δ' οὐκ ἀνεεὶ τὸν μέγαν ἐπὶ τὴν ἱερωσύνην ἐλθεῖν δοκεῖ· τοιοῦτος γὰρ ἦν οἷον ὁ τηνικάδε ἐζήτει καιρός - νοεῖν τε καὶ λέγειν, ἔτι δὲ γράφειν ἱκανώτατον ὄντα - εὔστοχόν τε βάλλειν, καὶ πρὸς τὰς ἐπιβουλὰς ἀντέχειν μάλα στεῤῥότατον. Μάλιστα δ᾽ ἦν ἐκκλησιαστικὸς ὁ bit, lib. 1, cap. 15. Divino nutu Athanasius episcopus est lectus, Sozomeni judicio et Nicephori.

ECCLESIASTICE HISTORLE LIB. VIII. " ἀνὴρ, ἐπιτήδειός τε περὶ τὸ ἱερᾶσθαι, καὶ ὡς οἷον pervenisse videtur: qui sane talis fuit, qualem ea εἰπεῖν αὐτοδίδακτος περὶ τὰ τοιαῦτα. Φασὶ καὶ γὰρ μήπω πρόσηβον γεγονότα, τόδε τι σκιαγραφήσα: τὸ θεῖον περὶ αὐτοῦ. Κατὰ τὴν ᾿Αλεξάνδρειαν περιφανή τινα ἑορτὴν ἦγον ᾿Αλεξανδρεῖς· καθ᾽ ἣν ἡμέραν Πέτρος ὁ παρ' αὐτοῖς ἡγησάμενος τῷ ὑπὲρ Χριστού μαρτυρίῳ ἐχρήσατο. Ταύτην δὲ ὡς ἔθος ἐπιτελῶν καὶ ᾿Αλέξανδρος ὁ τότε τὴν Ἐκκλησίαν ἐπιτροπεύων, τὴν ἱερὰν τελέσας μυσταγωγίαν, και θῆστο, τοὺς σὺν αὐτῷ ἀριστᾷν μέλλοντας ἐκδεχόμενος. Ἐν μετεώρῳ δὲ ὤν, τῇ θαλάσσῃ τὰς δψεις προστ έβαλλε. Παῖδας δέ τινας ἑώρα κατὰ τῆς ψάμμου παίζοντας· ἡ δὲ παιδιὰ τῶν κατὰ τὴν Ἐκκλησίαν γινομένων μίμησις ἦν, καὶ ἐπισκόπου δῆθεν χειροτονία. Καὶ μέχρι μέν τινος ἀκίνδυνος ή μίμησις ἦν. ὡς δὲ τῶν μυστικωτέρων καὶ ἀποῤῥήτων ήποντο, ἐν δεινῷ ἐποιεῖτο τὸ δρώμενον· καὶ τοὺς ἐν τέλει τοῦ κλήρου μεταστελλόμενος, ἐδείκνυ τους παῖδας, καὶ ὡς αὐτὸν ἄγειν ἐκέλευεν. Ἐπεὶ δὲ καὶ ἔχθησαν, τὰ τῆς παιδιᾶς ἠρώτα, καὶ τίνα πράττωντες ἦσαν ἔλεγεν. Οἱ δὲ παῖδες αἰδοῖ καὶ δίει κατισχυμένοι, πρῶτα μὲν ἡρνοῦντο· ὡς δ᾽ ἐπέκειτο τῇ βασάνω ᾿Αλέξανδρος, κατέλεγον τὰ τοῦ δράματος· ὡς Αθανάσιος μὲν τὸν κλῆρον τῆς ἐπισκοπῆς ἐκληροῦτο· καὶ βαπτίζων πολλούς, καὶ ἐν καταλόγῳ τῶν τῆς Ἐκκλησίας ταγμάτων καθίστη ἱερεῖς καὶ διακόνους χειροθετῶν. Ἀνέκρινε δ᾽ ἕκαστα ὁ ἐπίσκοπος· τί μὲν πράττων ἔλεγεν ὁ τῆς παιδιᾶς ἱερούς· τί δ' αὖθις τελούμενοι ἐκεῖνοι λέγοντες ἦσαν. Ἐπεὶ δ' έκαστα κατὰ τὴν ἐκκλησιαστικὴν παράδοσιν φυλαχθέντα εὗρε, μὴ χρῆναι καὶ αὖθις ἀναβαπτίσαι ἐδοκίμαζε, σὺν τοῖς ἀμφ' αὐτὸν ἱερεῦσι σκοπούμενος τοὺς καθάπαξ ἁπλότητι τῆς θείας χάριτος ήξιωμένους. Μόνα δ᾽ ἐκεῖνα ἃ θέμις ἱερεῦσι πράττειν ἀνεῖται, ἐν μυστηρίω πληροῦν ἐκέλευε. Τοὺς δὲ παῖδας καθὸ ἐτάχθη τῇ παιδιᾷ τάγματι ὑπὸ μάρτυρι τῷ Θεῷ, ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν ἀνήγε, καὶ τοῖς προσή κουσι παραδούς, φυλάττειν παρήνει, καὶ ἐπὶ τὴν μίμησιν προβιβάσαι, ἱκανῶς μετεσχηκότας και δείας, καὶ μάλιστα Αθανάσιον· ὃν ἔχων ἀπογραφές καὶ ὁμοδίαιτον, ἐν οὐ πολλῷ τῷ τῆς διακονίας κλήρω καθίστα. Γραμματικὴν δὲ ἀσκήσας, καὶ ῥήτορσι φοιτήσας, καὶ τῇ φιλοσοφίᾳ προβας, καὶ τοσοῦτον ἐκ τούτων ἀπαρυσάμενος ὅσον μὴ κλονεῖσθαι τοῖς περὶ ταῦτα κομψοῖς, ἐπὶ τὴν Νίκαια, ἤγετο, καὶ τὰ μάλιστα ἡγωνίζετο, οὐκ ἐλάχιστον μέρος τῷ στεῤῥῷ τῆς ἀληθείας λόγῳ καθεστηκώς. Πεῖραν δὲ καὶ πρὸ τῆς ἡλικίας ἔδωκε σοφοῦ καὶ διαβεβηκότος ἀνδρός. Ως δ' Αλέξανδρος ἐτελεύτα, διάδοχον ἐκεῖνον λιπών, ἐπιμᾶλλον ἡ ᾿Αθανασίου δόξα ἐξέλαμψε, τῆς ἐκείνου ἐν ἅπασιν ἀρετῆς βεβαιούσης αὐτήν. Πολλὴν δὲ αὐ τὴν καὶ ὁ μέγας Αντώνιος ένεποίει, μαρτυρῶν ἐκείνῳ τὰ κρείττονα, κελεύοντί τε ὑπακούων, καὶ ἐκ τῶν ὀρέων ταῖς πόλεσι φοιτῶν, κάν ταῖς ἐκκλησίαις ἐκείνῳ συνδιατρίβων, καὶ τῇ ἐκείνου δόξῃ ἡ δοξάζοι περὶ Θεοῦ, σύμψηφος καθεστώς· καὶ χαλε lagitarunt tempora, ad intelligendum, dicendum, atque etiam scribendum idoneus maxime: et qui quod telo peteret, tangere atque assequi posse!, quique ad resistendum insidiis structis esset firmissimus. Erat præterea vir admodum ecclesiasticus, et ad sacra peragenda aptissimus, atque (ut sic dicam) in rebus ejusmodi αὐτοδίδακτος, et a sc ipso doctus. Ferunt namque, cum necdum ad ephebus accessisset, a Deo ejusmodi quiddam in eo adumbratum et simulacro quodam repræsentatum esse. Alexandrini in urbe sua festum quem· dam diem insignem agunt, quo die Petrus, qui apud eos ecclesiam rexit, martyrio est defunctus. Masce ferias, ut moris erat, Alexander quoque, præfectus tum ecclesia, celebrabat, et sacris mysticisque cæremoniis operatus sedebat, eos qui cum eo pransuri'erant præstolans. Cum vero sederet sublimior, oculos ad mare conjecit, et pueros quosdam in arena ludentes vidit. Ludus erat, rerum quæ in ecclesia peraguntur imitatio, et epi scopi tandem electio. Atque aliquatenus quidem id nibil habebat periculi: ut autem arcaniora mysteria, sacraque non tangenda, pueri altigere, graviter factum id tulit; accitisque cleri primoribus, pueros ostendit, eosque ad se adduci jussit. Illi ubi sunt adducti, de ludicro eos interrogavit: mox etiam quæ egerint, dixit. Pueri pudore simul et timore correpti, primum quidem rem negarunt; deinde vero, ut verbera eis Alexander minatu: est, actum omnem exposuerunt, ut scilicet Athanasius episcopi munus sortitus, multos bapti zarit, et impositione manuum in ordinem ecclesiasticum sacerdotes et diaconos cooptaverit. Inquisivit etiam rem quamque episcopus, cum quid umbratilis episcopus per ludum ritus sacros peragens dixerit, tum quid responderint, qui sacris ab eo initiati essent. 636 Atque ubi ren quamlibet juxta ecclesiasticau traditionem ser - vatam reperit, cum episcopis qui ei tum aderant, re deliberata, non denuo baptizandos esse censuit, qui semel per simplicitatem divina gratia digni effecti essent. Et tantummodo ea que sacerdotibus facere fas est, in mysterio adimplere jussit. Pueros autem eo quem in ludo cœperant ordine, ipsum Deum testem faciens, in ecclesiam induxit: et propinquis suis traditos, ut ab eis custodirentur, atque in imitatione ad progressu, faciendos instruerentur, qui sic abunde institutionem pueri. lem a·secuti essent, rogavit. Maxime vero id de Athanasio egit: quo deinde notario et familiari usus, non ita longo post tempore eum in diaconorum ordinem evexit. Atque hic in grammaticis litteris exercitatus, et apud rhetores versatus, præterea vero etiam in sapientiæ studiis institu tus, cum ex eis artibus tantum percepisset, quanᎠ Athanasius, per ludum, nondum ephebus, a pueris episcopus lectus, episcopalia munera obiit. (Sozomn. lib. 11, cap. 17.)

tum ad hoc satis esset, ne ab eis qui in illis πῶς ἔχων, οἳ αὐτὸν ἀπηχθάνοντο· καὶ γὰρ διάπυeximii sunt et clari percelleretur, Nicæam est perductus, ubi maxime decertavit, quippe qui propter firmitatem sermonum veritatis non minina ibi actionum omnium pars fuerit. Specimen vero ille quoque in ætate juvenili sapientis, spectati, et senilis viri præbuit Postquam autem Alexander mortuus est, eumque successorem suum reliquit, tum magis gloria ejus enituit, virtute ipsius in rebus omnibus seipsam confirmante atque laudante. Quam ingentem quoque reddidit magnus Antonius, cum optima quæque de eo testificans, tum etiam jussis ejus morem gerens. Nam et ejus causa ex montibus in urbes frequentius venit, et in ecclesia cum eo est versatus. ρος ἐκείνῳ φίλος ἐτύγχανεν ων. Περιφανέστερον δ' ἐποίουν τὸν ᾿Αθανάσιον καὶ ᾿Αρειανοί, οι σύναμα Μελιτίῳ τὴν Αἴγυπτον ἀνετάρασσον, ἐπιβουλὰς μὲν κατ' αὐτοῦ ἀεὶ πράττοντες, ἐν δίκῃ δ' ἐλεῖν ἥκιστα ἔχοντες. Αρτι γὰρ καταχθέντες οἱ περὶ Εὐσέβιον βασιλεῖ, οὐ τὴν τυχοῦσαν παρρησίαν ἐκτήσαντο καὶ διὰ πολλῆς ἦσαν ἐκείνῳ τιμῆς, ὅτ' ἐκ τοῦ και κῶς φρονεῖν πρὸς τῷ εὐσεβεῖν μεταθέμενοι. Καὶ δὴ τῇ παρρησίᾳ καταχρησάμενοι, μείζονα ταραχήν τῇ Ἐκκλησίᾳ ἐπήγειραν ἔκ τε τῆς ἐνοικουρούσης και κοδοξίας, καὶ ἐκ τῆς πρὸς ᾿Αθανάσιον ἀπεχθείας· ἐπειδὴ ἐκείνῳ ἐν τῇ συνόδῳ προβάλῳ τῆς εὐσεβείας ἐνέτυχον. Καὶ δὴ πρῶτα μὲν τὴν ἐκείνου ἐν αἰτίας ἐποιοῦντο χειροτονίαν, ὡς μὴ ἐνθέσμως, μηδὲ παρὰ των τῶν ἐγκλημάτων ἐδείκνυτο, γενναίως ὑπὲρ τῆς ἐν Νικαία πίστεως διαγωνιζόμενος, βουλὴν ἑτέρα, ὕφαινον, σκευωρῆσαι μὲν ἐκεῖνον εἰς φυγαδείαν, "Αρειον δὲ παρασκευάσαι κατάγειν εἰς ᾿Αλεξάν δρειαν. Οὕτω γὰρ ἐκ τοῦ ῥᾴστου ἔχειν ἐκείνους τὴν μὲν τοῦ ὁμοουσίου πίστιν ἐκβάλλειν, ηρέμα δέ πως τὴν σφετέραν ἀντεισάγειν δυσσέβειαν. Καὶ ἐπειρᾶτο γράφων Εὐσέβιος Αθανασίῳ τοὺς περὶ "Αρειον δέχεσθαι· εἰ δὲ οὖν, ἀγράφως ή πείλει κακῶς αὐτὸν διαθεῖναι. Ἐπεὶ δὲ πάντα κάλων κινῶν, οὐδενὶ τρόπῳ πειθήνιον είχε διενιστάμενον τοὺς περὶ τὸ δόγμα νεωτερίσαντας, καὶ νέαν συστησαμένους απ ρεσιν, καὶ παρὰ τοσαύτης εληλαμένους συνόδου, μὴ δεῖν εἶναι δέχεσθαι, ἐπεχείρει τρόπον ἕτερον πείσαι τὸν βασιλέα δέξασθαι Αρειον, καὶ κάθοδον εἰς Αλεξάνδρειαν παρασχεῖν. Καὶ μόλις τοῦτ᾽ ἀνύσας εἶχεν, ὡς καιρῷ διαλήψομαι. Tum autem, sententiæ ejus quam de Deo habuit, άξιοπίστων προσώπων γεγενημένην· ὡς δὲ κρείτ calculum suum addidit: eis qui inimicitias contra eum suscepissent adversus, ipsius autem Athana - sii amicus intimus et summus. Quin et Ariani Athanasium illustriorem reddidere, qui una cum Melitio Ægyptum motibus compleverant. Insidias enim sine intermissione ei molientes, capere cum legitime non potuerunt. Et nuper admodum Eusebius ab imperatore ab exsilio reductus, non mediocrem sibi usurpabat libertatem, ab illo in magno honore habitus, perinde atque a prava opirione ad recla pietatis sententiam transiisset. Quocirca libertate ca abusus, majorem etiam in ecclesia turbam excitavit, per eam quæ ei inerat falsam opinionem, easque quas adversus 637 Athanasium susceperat inimicitias, ex quo în synodo in illum veluti veræ pietatis propugnaculum impegit. Et primum quidem electionem ejus Eusebiani reprehendebant, tanquam neque legitime, neque ab idoneis, quæ fidem mererentur, personis factam. Ubi vero insimulationem eam refellit, magno animo pro fide Nicæna decertans, aliatu illi texuere telam, eo consilio, ut Athanasio exsilium struerent, atque Ario reditum in urbem Alexandrinam pararent, Ita enim facillimum ipsis fore putabant, ut ομουσίου consubstantialis Gdem ejicerent, et pedetentim impietatem suam pro ea inducerent. Tentavitque adeo, ad Athanasiuvi scribens Eusebius, ut ab illo susciperetur Arius. Sin minus, sine scripto per internuntium magnum illi minatus est malum. Postquam autem omnen movens lapidem, persuadere id illi non potuit; eos qui in doctrina res novas induxissent, novamque bæresim instituissent, et eam ob causam tam frequenti synodo proscripti essent, minime recipiendos esse contendenti: alio modo conatus est, ut Arius reciperetur, Alexandriamnque reduceretur, imperatori persuadere. Id quod tandem, sicuti suo loco dicam, gre effecit. CAPUT XLV. De synodo Antiochiæ congregata, quæ episcopatum Eustathio magno abrogavit: et de episcopis qui ei successerunt. Tum vero alia etiam turba inter conjunctos episcopos exorta, Ecclesiam excepit, qui de verbo ὁμοουσίου, consubstatialis nimirum, subtiliter inquirentes, coque sese exercentes, intestinum inter se ita commovere bellum, ut concertatio eorumi nihil a nocturna pugna differret. Neque enim alius Διαβεβηκότες dicuntur, apprime spectati, probati, perfecti, sublimes, et extra judicii aleam constituti qualem Gregor. Theologus esse dixit Basilium Magnum: Homo Dei, inquit, et fidelis Περὶ τῆς ἐν ᾿Αντιοχείᾳ γενομένης συνόδου, ἡ καθεῖλε τὸν μέγαν Εὐστάθιον· καὶ περὶ τῶν μετ' αὐτὴν γενομένων ἐπισκόπων. Τηνικαῦτα δ' ἑτέρα ταραχὴ ἐκ τῶν οἰκείων ἐπι σκόπων τὴν Ἐκκλησίαν ἐλάμβανε, περὶ τῆς τοῦ ὁμοουσίου λέξεως ἀκριβολογουμένων, καὶ κατατρι6ομένων, καὶ πρὸς τὸν κατ' ἀλλήλων ωπλίζοντο πόλεμον, ὡς μηδὲν τοῦ νυκτομαχεῖν διαφέρειν. Καὶ γὰρ ἀλλήλων οὐ συνίεσαν, ἀφ᾽ ὧν ἀλλήλους ενόμιζον serve, et vir desideriorum: sed spiritualium. Ita enim vocal Scriptura τους διαβεβηκίτας, hoc est, eus qui ad summium evasere locuin, et sublimes visiLiliaque haec supergressos.

ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VIII. βλασφημεῖν. Οἱ μὲν γὰρ τὸ ὁμοούσιον μὴ προσιέμε- alium intelligebat in eis verbis, unde sese invicem blasphemiis expeti putabant. Siquidem qui consubstantiale non probabant, opinabantur eos qui id reciperent, Montani et Sabellii sententiam sequi: blasphemosque vocabant, velut qui Filii Dei exsi - stentiam everterent. Qui vero consubstantiale complectebantur, illos aversabantur, ac si Gracismum pluresque deos assererent. Potissimum vero de iis Eustathius Antiochenus, 638 et Eusebius Pamphili, congressi decertarunt: atque uterque in subsistentia Filium Dei, atque unum Deum in tribus subsistentiis profitebatur. Et Eustathius Eusebium incusabat, quod professionem fidei Nicænam novaret. Atque hic rursum acquiescere se in decretis Nicænis dicebat, illi autem Sabellii errorem criminando objiciebat. Enimvero ea de re synodo Antiochiæ coacta episcopatus Eustathio abrogatur, re quidem vera, quod Nicænam fidem propugnans, Eusebium, Patrophilum Scythopolitanum, et Paulinum Tyrium, quorum setentiæ Orientales episcopi astipulabantur, ut Arianos aversaretur: sicuti autem illi ipsi Ariani præ se ferebant, tanquam is qui cum Sabellio faceret, aliasque item non optimas ob causas: quemad modum de omnibus episcopis, qui exauctorantur, multa dici, moribus est receptum. At res tota sycophantia erat, cum calumnia conjuncta. Veluti enim episcopalem dignitatem impudicæ muliercule concubitu, foedæque' voluptatis usu turpiter contaminasset, sancto viro eam ademerunt. Nam meretriculam, vultu venusto, forme atatisque forem cuivis mercede prostituentem, conductam, ut lin - guam illis daret, verbisque subserviret, permovere. Et convento coacto, in quo ducenti et quinquaginta erant, alios quidem omnes exire, mulierculam autem illam rerum usu protervam ingredi jussere. Progreditur illa, lactentem infantem in ulnis gerens, eumque impudenter ex Eustathii consuetudine se concepisse ct peperisse clamat. Eustathius, si quem alium facinoris ejus testem conscium, ant qui tale quidquam nosset, haberet, rogat. Quæ cum id negaret, jusjurandum ab ea judices acerbi postulant, cum quidem disertis verbis lex vociferetur, quæ de quopiamı sinistre vulgentur, ea duobus aut tribus testibus Armilatem obtinere: et Apostolus rursum, adversus presbyterum actionem recipi absque duobus aut tribus testibus, prohibeat. At illi nulla legis ratione habita, et nullis testibus, adversus tantum virum judicium instituere. Posteaquam enim illa` verba sua juramento confirmavit infantem videlicet Eustathii improbæ libidinis opus esse, ilicet illi veluti contra mœchum calculos produxerunt: 639 episcopis aliis, qui insidias structas νοι δόξαν ἔσχον τὰ Μοντανοῦ καὶ Σαβελλίου φρονείν τοὺς αὐτὸ παραδεχομένους, καὶ βλασφήμους ἐλάλουν, ὡς τὴν τοῦ Υἱοῦ ὕπαρξιν ἀνατρέποντας· οἱ δὲ τὸ ὁμοούσιον στέργοντες ἐκείνους ἐξετρέποντο, ὡς Ἑλληνισμὸν καὶ πολυθείαν εἰσάγοντας. Μάλιστα δ' ἐπὶ τούτοις συνίσταντο Εὐστάθιος ὁ Ἀντιοχεύς, καὶ ὁ Παμφίλου Εὐσέβιος· καὶ ἀμφότεροι δὲ ἐν ὑποστά σει τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ὡμολόγουν, ἕνα τε Θεὸν ἐν ὑποστάσεσι τρισίν. Καὶ ὁ μὲν Εὐστάθιος ᾐτιᾶτο Εὐσέβιον, ὡς τὴν ἐν Νικαίᾳ πίστιν καινοτομούντα· ὁ δ᾽ αὖθις στέργειν μὲν τὰ ἐν Νικαία δόξαντα ελε γεν· ὡς τὰ Σαβελλίου δὲ φρονοῦντα τὸν Εὐστάθιον ἐν αἰτίαις ἐτίθει. Καὶ δὴ συνόδου διὰ ταῦτα ἐν 'Αντιοχεία γεγενημένης, ἀφαιρεῖται τὴν ἐπισκοπὴν ὁ Εὐστάθιος, κατὰ μὲν τὸν ἀληθῆ λόγον, ὅτιπερ τῆς ἐν Νικαίᾳ ὑπερίστατο πίστεως, καὶ τοὺς περὶ Εὐσέ στον καὶ Πατρόφιλον τὸν Σκυθοπόλεως, καὶ τὸν Τύ ρου Παυλίνον, ὧν τῇ γνώμῃ οἱ ἀνὰ τὴν ἕω ἱερεῖς εἶποντο, ὡς 'Αρειανόφρονας ἀπεστρέφετο· ὡς δὲ οἱ ἐξ ᾿Αρείου φασὶν, οἷάπερ Σαβελλίζοντα· καὶ δι' ἄλλας οὐκ ἀγαθὰς αἰτίας, ἃ είωθὸς ἐπὶ πάντων τῶν καθαιρουμένων ἐπισκόπων λέγειν ἐστίν. Τὸ δ' ὅλον συκοφαντία μετὰ διαβολῆς ἦν. ὡς γὰρ τὴν ἱερωσύτην δῆθεν αἰσχύναντα παιδίσκης ἀκολάστου μίξει, καὶ ἀπολαύσει αἰσχρᾶς ἡδονῆς, καθεῖλον τὸν ὅσιον. Εὐφυὲς γὰρ τὴν ὄψιν γύναιον, ἑταιρικὸν, καὶ τὴν ὥραν τῷ βουλομένῳ ἀπεμπολούν μισθωσάμενοι, τὴν γλῶτταν ἀποδόσθαι αὐτοῖς ἔπεισαν. Καὶ δὴ τοῦ συγκ κροτηθέντος, πεντήκοντα δὲ ἦσαν καὶ διακόσιοι, τοὺς μὲν ἐξῆγον πάντας· τὸ δὲ ἀπὸ πείρας ἐκεῖνο ιταμὸν γύναιον ἐπεισήγον, βρέφος ἐπι μαστίδιον ταῖς ἀγκάλαις ἀνέχον· ὁ ἀναίδην ἐπεβοᾶτο, ἐκ τῶν Εὐσταθέου συνουσιῶν συνειληφέναι καὶ τετοκέναι. Εὐστά θεος δ', εἴ τινα καὶ ἄλλον ἔχοι τοῦ πεπραγμένου συν ἱστορα, ἢ τῶν τοιούτων τι διειδότα, ἐζήτει. Ὡς δὲ μηδένα ἔχειν διεμαρτύρετο, τὸν ὅρκον ᾔτουν οἱ πικροὶ δικασταί, καίτοι γε τοῦ νόμου διαῤῥήδην βοῶντος, ἐπὶ δύο ἢ τριῶν μαρτύρων τὸ βέβαιον ἔχειν τὰ κακῶς φημιζόμενα· καὶ αὖθις τοῦ ᾿Αποστόλου ἀπαγορεύοντος, μή τινα τὴν κατὰ πρεσβυτέρου γρα φὴν δέχεσθαι μαρτύρων δίχα δύο ἢ καὶ τριῶν. Ἐκεῖνοι δὲ τὸν νόμον ἐν δευτέρῳ θέμενοι, ἁμάρτυ μον κατὰ τοσούτου ἀνδρὸς ἐποίουν κατηγορίαν. Ως γὰρ ἐκείνη τοῖς εἰρημένοις τὸν ὅρκον ἐπῆγεν, ἦ μὴν Ευσταθίου εἶναι τὸ βρέφος φαύλης ἡδονῆς ἀποτέλε σμα, εὐθὺς ὡς κατὰ μοιχοῦ ἐκεῖνοι τὴν ψῆφον ἐπῆγον. Τῶν δ᾽ ἄλλων ἀρχιερέων οἱ τὰ τυρευθέντα ἡγνόουν, ἀντιλεγόντων, καὶ μὴ κατὰ νόμους την ψῆφον τἀνδρὶ γενέσθαι διατεινομένων, οἱ τὸ δρᾶμα συνθέμενοι ὅσον τάχος ἐς βασιλέα ἧκεν· καὶ πείσαντες ὡς ἐν δίκῃ τὰ ψηφισθέντα οἷς ἐάλω Εὐστά θιος, ἐκεῖθεν ἐπειρῶντο ἐλαύνειν, φεῦ! τὸν τοσοῦτον τῆς εὐσεβείας καὶ σωφροσύνης αγωνιστήν τε καὶ * Matth. xvını, 16. Il Cor. xiii, 1; 1 Tim. v, 19. Nicomediensem. Sozom. lib. 11, cap. 19. Otinet id nunc quoque in quibusdam consistoriis, ut puellis vitiatis juramentum a judicibus deferatur.

ignorabant, frustra contra nitentibus, et non legi- μαργαρίτην. Δεινὴ δὲ διὰ τὴν ἐκείνου καθαίρεσιν στάσις τῇ ᾿Αντιόχου ἐξήφθη· ὡς μικροῦ δεῖν συμ βαίνειν πᾶσαν ἀρδην ἀφανισθῆναι, τῆς πόλεως εἰς δύο μέρη διαιρεθείσης, συλλαμβανομένης θατέρας μερίδος, καὶ χειρός στρατιωτικής. Ο δή μάλιστα τὸν Εὐστάθιον ἔβλαψεν. Ὡς γὰρ ἔγνω ὁ βασιλεὺς τὴν διαίρεσιν τῆς Ἐκκλησίας, σφόδρα χαλεπαίνων ἦν, καὶ ὡς στασιώδη τὸν Εὐστάθιον ὑπενόει· κal τινα πέμψας τῶν ἐν περιφανείᾳ στρατευομένων, και ταστέλλειν ἐπειρᾶτο τὸν θόρυβον, Εὐστάθιον δ' ἐκεῖσε ἡσυχῆ ἐξάγειν. Καὶ ὁ μὲν διὰ Θρᾴκης ἀπήγετο εἰς Ἰλλυριούς, ἠρέμα φέρων την διαβολήν, οὕτω κρίνας ἄμεινον εἶναι, ἀνὴρ κατὰ πάντα καλός τε κἀγαθὸς γεγονώς, γλῶττάν τε λαμυρὰν ἐπὶ συνθήκῃ λόγων πεπλούτηκώς· ὡς τὰ αὐτῷ πονηθέντα παριστάν ἔχει, φράσεως ὄγκῳ ἀρχαίας, νοημάτων τε σωφρο σύνῃ, χάριτί τε καὶ κάλλει λέξεως, ἐξαγγελίας τε τῷ συντόνῳ διαφερόντως εὐδοκιμήσας. Ες ὕστερον δὲ τὸ ταλαίπωρον ἐκεῖνο γύναιον χαλεπῷ περιπεσὸν ἀρ ῥωστήματι, τὸ τῆς συκοφαντίας δράμα ἀνωμολόγη - σε, γυμνήν παραστῆσαν την τραγῳδίαν. Εφη καὶ γὰρ πλείστους τῶν ἱερέων, χρήμασιν αὐτὴν ὑπο φθείραντας, τὴν συκοφαντίαν τολμῆσαι, μὴ παντάπασιν οὖσαν ψευδή. Ευσταθίου γάρ τινος βάναυσον μετιόντος τέχνην, σπέρμα τὸ βρέφος είναι διωμολό γει. Ταῦτα ἡ ἐν Ἀντιοχείᾳ τῶν ᾿Αρειανῶν φάλα ξ κατὰ τοῦ ὁσίου τολμήσασα, συνελογίσαντο καθ' αξ τοὺς, ὡς εἴ τινα βασιλεῖ γνώριμον, λόγοις τε ἐπίση μον. τῷ τῆς ᾿Αντιόχου θρόνῳ ἐγκαταστήσουσιν, ἐκ τοῦ ῥᾴστου ἐνεῖναι, πάντας τῇ σφετέρα δόξῃ ὑπαγαγέσθαι. Καὶ δὴ τὸν Παμφίλου Εὐσέβιον τῶν ἄλλων ἀπολεξάμενοι, μετατιθέναι τοῦτον ἐσπούδαζον· καὶ τῷ βασιλεῖ τὰ ψηφισθέντα ἐδήλουν, προστιθέντες, ὡς καὶ τῷ τῆς ᾿Αντιοχείας λαῷ περὶ πλείστου καὶ κεχαρισμένος αὐτοῖς ὁ ἀνήρ. Οὕτω γὰρ ἔγραφον ὅσοι ἀπεχθῶς πρὸς Εὐστάθιον εἶχον. Εὐσέβιος δὲ ἀπέλεγε τὸ δόξαν ἐκείνοις, καὶ βασιλεῖ γράφων, παραίτησιν ἐποιεῖτο. 'Ο δὲ τὴν πρόθεσιν θαυμάσας αὐτοῦ οἷς τὸν ἐκκλησιαστικὸν κανόνα ἑτήρει, ἐπέχοντα τὸν ἅπαξ ἐκκλησίαν ἐγχειρισθέντα, μὴ πρὸς ἑτέραν μετ ταβαίνειν ἐπισκοπὴν, τῷ τε λαῷ καὶ αὐτῷ Εὐσεβίῳ ἐπέστελλε, τήν τε γνώμην ἀποδοχῆς ἀξιῶν, μακάριόν τε ἀποκαλῶν, καὶ οὐ τῆς ᾿Αντιόχου μόνης, ἀλλὰ καὶ τῆς οἰκουμένης πάσης ἐγχειρισθῆναι τὴν ἐπισκοπὴν time virum damnatum esse contendentibus. Porro qui fabulam hanc concinnaverant, nulla interposita mora imperatorem adeuntes, eique legitime per sententiam Eustathium damnatum esse persuadentes, episcopatu hominem movere atque exigere sunt conati tantum nimirum veræ pietatis et castitatis defensoreın, et quasi margaritum. Gravis antem, propter illius abrogationem, Antiochiæ coorta est seditio, ut parum admodum abfuerit, quin eam prorsus everti atque aboleri contigerit: quippe quæ in duas discesserit partes, alterique factioni manus militaris opem ferret, quæ res plurimum Eustathio nocuit. Ubi enim imperator cognovit Ecclesiae seditionem, vehementer indignatus, Eustathium tanquam hominem factiosum eo nomine suspectum habuit: et quemdam honoraria militiae illustris dignitate praeditum eo misit, qui cum tumultum ibi sedaret, tum Eustathium occulte inde abduceret. Itaque ille per Thraciam in Illyricum est deportatus, perplacide calumniam ferens, quod hoc sic præstare judicaret, vir rebus omnibus honestus, bonusque, et orationibus componentis facundia jucunda et copiosa, sicuti id opera ejus testantur: elocutionisque priscæ pondere, sententiarum castitate, verborum eleganti gratia, et pronuntiationis veliementia præcipue pollens. Deinceps vero infelix illa muliercula gravi circumventa morbo, sycophantiæ ejus actuin confessa, tragoediam omnem, ut edita fuerat, G exposuit. Dixit etenim, sacerdotes plurimos, qui cam pecunia corrupissent, flagitium id facere ausos: seipsam autem non omnino mendacem esse, quod scilicet ex Eustathio quodam illiberalis artis opifice, puerum concepisset. Cum Arianorum phalanx Antiochiæ contra sanctum virum hæc admittere ausa fuisset, ita insuper ipsi secum rationem duxerunt et constituerunt, si imperatori notum quempiam atque eloquentia præclaruin virum in Antiocheno throno collocarent, facillime cos universos in opinionem suam pertracturos: proindeque Eusebium Pamphili, aliis prælatum, traducere in eum locum studuere. Quo decreto imperatori significato, illud præterea addidere, virum cum plurimi a populo Antiocheno fieri, ἄξιον ὄντα. Καὶ τῇ συνόδῳ δὲ τὰ ἴσα ἔγραψεν. gratiosumque ibi esse. 640 Hoc sic præcipue scripserunt, qui hostili erga Eustathium animo erant. Ipse vero Eusebius decreto ei reluctatus, litteras ad imperatorem, quibus Antiochenam sedem deprecabatur, dedit. Imperator vero consi lium ejus qui sic ecclesiasticum canonem servaret, ab ecclesiaque quæ semel ei administranda credita esset, ad episcopatum alium transferri renueret admiratusį, et populo, et ipsi Eusebio rescripsit, sententiam ejus gratam habens, beatumque eo nomine vocans; quippe qui non tantum ᾿Ακιβδήλους δὲ τὴν πίστιν εἶναι οιόμενος τόν τε πρεσβύτερον Καππαδοκίας Ευφρόνιον, καὶ τὸν ἐξ 'Αρεθούσης Γεώργιον, ὁπότερον τούτων, ἢ καὶ ἄλλων ἣν ἂν κρείττονα κρίνωσι, τοῦτον χειροτονεῖν ἐπὶ τὸν τῆς ᾿Αντιόχου θρόνον ἐπέτρεπεν. Οἱ δὲ πρὸ μὲν της Ευσεβίου ψήφου χειροτονοῦσιν Ευλάλιον· ἐλίγον δ' ἐπιβιώσαντος ἐκείνου, τὴν μετάθεσιν ἔσπευδον. Ως δ' ἐκεῖνος ἀπεῖπε, καὶ ὁ βασιλεὺς ἀπηγόρευε τὴν μετάθεσιν, σχολάσαι φατὶ τὸν θρόνον ἑξῆς ἐπὶ ἔτη ὀκτώ· εἶτα χειροτονούσιν Εὐφρόνιον. Μετὰ δ᾽ ἐνιαυτὸν καὶ μὴνάς τινας τὸ βοῦν ἐκμετρήσαντα, Nicene stoli canon est de non transferendis ex una Ecclesia in aliam episcopis. (Socrat. lib. i, cap. 24 )

ECCLESIASTICÆ HISTORIE LIB. VIII. 18? Φλάκιτον τῆς ἐκείνης ἐκκλησίας τὴν προεδρείαν και Antiochia, sed universi etiam orbis episcopatum ταξιοῦσι. Πάντες δὲ τὴν ᾿Αρείου λώβην εἰς κόρον recipere dignus esset. Ad eumdem modum synodo ἦσαν έκπεπωκότες, κἂν κρύφα ταύτην περιθάλπον quoque scripsit. Et quod sincera fide esse opinaτες ἦσαν. "Ων δὴ χάριν καὶ πολλοὶ τῶν ἐν κλήρῳ καὶ retur presbyterum Cappadociæ Euphromium, et ἱερωσύνῃ, καὶ τῶν ἄλλως ἐχόντων, ὅμως δ' εὐσεβεῖν Arethusa Georgium, alterum istorum, aut ᾑρημένων ὀρθῶς, τὰς ἐπ᾿ ἐκκλησίας καταλελοιπότες alium certe quemquam, quem magis idoneum judiσυνάξεις, καθ᾿ ἑαυτοὺς συνηθροίζοντο. Καὶ Εὐστα carent, designare, et sedi Antiochenæ præficere θιανοὶ τὸ ὄνομα εἶχον, ἐκείνῳ δὴ τὰ μάλιστα μετά præcepit. Atque illi ante Eusebii electionem Euτὴν ἔξοδον συναιρόμενοι. Τὰ μὲν δὴ κατὰ τὴν ᾿Αν lalium episcopum creaverant: qui cum paulo post τιόχειαν δι' Εὐστάθιον συμβάντα ὧδε εἶχον. vitam finisset, tum demum Eusebium transferre properaverant. Quod quia ille refugit, imperatorque translationem eam inhibuit, vacuam sedem eam fuisse annis ordine octo ferunt: deinde Euphronium electum. Quo post annum et menses aliquot defuncto, Flacito ejus ecclesiæ præfecturam commissam. Omnes autem Ariana contagione magnopere erant infecti: quamvis clandestine eam fovere viderentur. Cujus sane rei gratia multi ex clero et sacerdotum ordine, alii præterea qui nihilominus recte sibi pietateni colendam statuissent, conventibus in ecclesiis relictis, ipsi seorsum congregabantur. Habebant ii Eustathianorum nomen, quod ei post illlus etiam discessum maxime faverent. Ac quæ Antiochiæ de Eustathio accidere, haec sunt. ΚΕΦΑΛ. ΜϚ'. Περὶ τῶν 'Ρώμης καὶ ῾Ιεροσολύμων πατριαρχῶν· ἔτι δὲ καὶ περὶ τῆς ἑνώσεως τῶν ᾿Αρειανῶν καὶ Μελιτιανῶν. Σίλβεστρον δὲ Μαρκελλίνου πρότερον, εἶτα καὶ Μιλτιάδου ἐπ' ὀλίγον ἡγησαμένου τῆς Ῥωμαίων Ἐκκλησίας, Ιούλιος διαδέχεται. Μετὰ δὲ Μακάριον τὸν τῶν Ἱεροσολύμων θρόνον διεῖπε Μάξιμος· ὃν δὴ πρότερον λόγο; ἔχει, τῆς ἐν Διοσπόλει ἐκκλησίας παρὰ Μακαρίου τὴν ἱερωσύνην ἐπιτραπέντα, ἐπισ σχεθῆναι παρὰ τῶν Ἱεροσολυμιτών. Τοῖς γὰρ ἀνέκαθεν χρόνοις ὁμολογητής γενόμενος, καὶ ἄλλως ἀγαθὸς ὢν ἀνὴρ, τῇ τοῦ λαοῦ κρίσει ὑπὸ ψῆφον ἦν ὡς τελευτήσαντος Μακαρίου ἀναλαβέσθαι αὐτὸν τὴν ἐπισκοπήν. Ἐπεὶ δὲ στέρησιν υφιστάμενοι τοῦ ἀνΕρὸς οὐχ οἷοί τε φέρειν ἦσαν, καὶ στάσις ἀνεκινεῖτο, δεῖν ἐδόκει ἕτερον μὲν ἐν Διοσπόλει χειροτονεῖν· Μάξιμον δὲ συμπαραμένειν τῷ Μακαρίῳ, καὶ τὰς ἱερατικὰς συνδιαφέρειν τούτῳ φροντίδας· τελευτήσαντος δ᾽ ἐκείνου, ἐπὶ τὸν θρόνον τοῦτον ἀνάγειν. Εἰδέναι μέντοι χρεών, ὡς οἱ τάδ' ηκριβωκότες φασί κατὰ γνώμην Μακαρίου τῷ πλήθει τὰ κατὰ Μάξιμον σπουδασθῆναι διισχυρίζονται· μεταμέλῳ γὰρ χρήσασθαι τὸν Μακάριον μετὰ τὴν τοῦ Μαξίμου δηλαδὴ ἐκείνου χειροτονίαν, ἐν νῷ θέμενον τό τε ὀρθῶς δοξάζειν τὸν ἄνδρα περὶ Θεοῦ, καὶ τῷ τῷ πλήθει διὰ τὸ ὁμολογητήν καθεστάναι σφόδρα φιλεῖ σθαι, ὡς ἐς τὴν ἐκείνου διαδοχήν τετηρῆσθαι ἀναγ καῖός ἐστιν. Ὑπεισῄει γὰρ ἐκείνῳ δέος οὐκ ἔλαττον, μή, θανάτῳ τὸ ζῆν ὑπαλλάξαντος, οἱ περὶ Εὐσέβιον καὶ Πατρόφιλον ἁρπάσαντες τὸν καιρὸν, τινὶ τῶν τὰ Αρείου φρονούντων τὴν ἐκείνου ἐπισκοπὴν ἐγχειρί σειαν· ἐπεί τοί γε κἀκείνου περιόντος ἔτι, νεωτερί ζειν ήρξαντο. ᾿Αφορισθέντες δὲ παρ᾽ αὐτοῦ, τὴν Επεσχελίαν ἀπώσαντο. Οὔπω δ᾽ ἔτι καὶ ἡ ἐν Αἰγύ πτῳ κινηθεῖσα ταραχή κατεστάλη· ἡ μὲν γὰρ "Αρείου αίρεσις παρὰ τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδου ἀπεκηArethusæ Syriæ oppidum. Duo eodeni tempore Hierosolymis consen641 CAPUT XLVI. De Romano et Hierosolymitano patriarchis. Item de Arianorum et Melitianorum conjunctione atque unione. Sylvestri autem in Ecclesia Romana, ante quem prius eam Marcellinus, deinde Miltiades, non ita diu gubernaverant, Julius successit. Post Macarium vero `sedem Hierosolymitanam obtinuit Maximus, qui antea in Diospolitana ecclesia, a Macario episcopatu accepto, tandem a Hierosolymitanis est retentus. Quod etenim superioribus temporibus confessor exstitisset, aliterque vir bonus esset, populi suffragiis designatus fuerat, qui Macario vita functo, episcopatum ejus reciperet. Ubi vero Diospolitani viro eo orbati, id ferre non possent, el certamen propterea moveretur, alium antistitem Diospolitanis legendum: Maximum autem apud Macarium, cum quo una episcopalem gereret curam et functionem retinendum: atque ubi ille decessisset, ut hic in locum illius subrogaretur censuerunt. Illud porro scire oportet, quod qui hæc diligentius inquisivere, de sententia Macarii multitudinem, quod de Maximo ingenti studio egerat, fecisse confirmant. Macarium namque post illam Maximi electionem haud quaquam pœnitentia ductum esse, atque cum animo suo considerantem, et quod vir is recte de Deo sentiret, et quod multitudini propter strenue obitum confessionis certamen, valde charus esset, necessario eum qui sibi succederet, retinendum esse censuisse. Non parvus enim ille animum ejus subiit metus, ne ipso morte sublato, Eusebius et Patrophilus opportunitate temporis arrepta, alicui ex Arianis episcopatum suum concederent: quandoquidem, se adhuc superstite, novas res moliri coepissent: et a se excommunicati, nugas tandem suas repudiassent. Nondum vero, qui in Ægypto quoque coortus fuetientes episcopi, sicuti apud nos quoque coadjutores assumni solent. (Sozom. lib. ut, cap. 20.)

ral motus, sopitus erat. Arii namque hæresis a ρύχθη: οἱ δὲ περὶ Μελίτιον ἐπὶ τοῖς προγραφεῖσιν Nicaena synodo proscripta. Melitius vero eis qui; supra exposuimus conditionibus receptus erat. Et Alexandro in Ægyptum reverso, Melitius quas extra ordinem non recte tenuerat ecclesias, restituerat. Ipse Lyci agebat. Et priusquam Melitius decessit, Joannem quemdam. qui eadem cum eo de synodi Nycenæ dogmate sentiebat in locum suum substituit, qui novi rursus motus in ecclesiis auctor fuit. 642 Quod ubi Ariani videre, neque ipsi rerum suarum negligentes fuere. Et quod apud factiosos ejusmodi homines fieri assolet, hi quidem Arii opinionem laudibus ferebant; illis vero magis convenire videbatur, ut ecclesiis Melitiani præessent, quibus etiam plerique magis erant addicti. Atque antea quidem utrique ab alteris dissidebant. Ubi vero animadvertere, multitudinem episcopos catholicæ Ecclesiæ sequi, conventu coacto, foedus inter se pepigere, communeque adversus pium Alexandrinæ urbis clerum suscepere bellum. Et adeo criminationes simul et defensiones ex æquo communiter decertantes protulere, ut tempore procedente, Ariani vocarentur Melitiani, et Melitiani Ariani. Atqui Melitiani de ecclesiarum præfecturis tantum decertabant, Ariani autem male sentiebant de Deo. Verumtamen quod sibi communiter inimicitias contra nos sumpserant, consensum atque concordiam assimulabant, utrique arbitrati facilius sibi eo modo res ex sententia successuras. Cæterum temporis processu propter perpetuos de rebus ejusmodi sermones et colloquia, ad eum pervenere habitum, ut idem utrique de Dco sentirent. Sed enim deinde Melitiani, juxta pristinam secessionem, ab Arianis sunt disjuncti. Simul namque utrorumque clerus et populus alii ab aliorum abhorrebant communione. Multasque urbes id pervasit malum, maxime vero Arianismus viguit in Bithynia et Hellesponto, necnon in ipsa Constantinopoli. Inde adeo, quod Eusebius Nicomediensis et Theognis Nicænus, arte quadam eum cui decretum Nicænæ synodi asservandum commissum fuerat, dicuntur circumvemisse, subscriptionesque suas delevisse: atque libere et propalam docuisse, non oportere Filium Patri consubstantialem dicere. li quoque primi p μόλις ήνυσαν τὴν βουλήν. Ὅπως δὲ τοῦτ' ἐξίσχυσαν Athanasio auctores fuere, earum quas pertulit æru- διαπράξασθαι, πῶς τε ὁ βασιλεὺς ἐπείσθη εἰσδέξαἐδέχθησαν. Καί γ' ἐπανήκοντι ᾿Αλεξάνδρῳ Μελίτιος τὰς ἐκκλησίας ἐδίδου ἃς παρὰ τάξιν κατεῖχεν. Εκεῖνος δὲ διῆγεν ἐν τῇ Λυκῷ. Ἐπεὶ δ' ἐτελεύτα τὸν βίον Μελέτιος, Ἰωάννην τινὰ τῶν ὁμοδόξων περὶ τὸ δόγμα τῆς ἐν Νικαία συνόδου κατέστησεν ἀντ᾿ αὐτοῦ· ὃς ταραχῆς αὖθις ταῖς ἐκκλησίαις κατῆρξεν. Οπερ οἱ τὰ ᾿Αρείου φρονοῦντες ὁρῶντες, οὐδ᾽ αὐτοὶ τὸ καθ᾽ αὑτοὺς ἡμέλουν. Οἷα δὲ τοῖς τοιούτοις φιλεῖ, οἱ μὲν τὴν ᾿Αρείου δόξαν ἐπῄνουν· τοῖς δ᾽ ἐδόκει μᾶλλον ἄρχειν τῶν ἐκκλησιῶν τοὺς περὶ Με λίτιον· καὶ τούτοις μᾶλλον προσέκειντο. Καὶ πρότερον μὲν διεφέροντο ἑκάτεροι πρὸς ἑαυτούς • ὡς δὲ τὸ πλῆθος ἑώρων τοῖς ἱερεῦσι τῆς καθόλου Εκκλησίας επόμενον, εἰς ἐν συνελθόντες, ἐσπείσαντο· καὶ πρὸς τὸν εὐσεβὴ τῆς ᾿Αλεξάνδρου κληρον κοινὸν ἀνείλοντο πόλεμον. Καὶ ἐπὶ τοσοῦτον τά τ' ἐγκλήματα καὶ τὰς ἀπολογίας προέφερον, επίσης ἀγωνιζόμενοι, ὡς χρόνου προϊόντος Μελιτιανούς κληθῆναι τοὺς ᾿Αρειανούς, καὶ τὸ ἔμπαλιν. Καίτοι γε οἱ περὶ Μελίτιον περὶ προστασίας μόνης ἐκκλη σιῶν διεκρίνοντο· 'Αρειανοὶ δὲ κακῶς ἐφρόνουν περί Θεοῦ. 'Αλλ' ὅμως τῷ κοινὴν ἔχθραν καθ᾿ ἡμῶν ἀναρρίπτειν, συμφωνεῖν ὑπεκρίνοντο, ἑκάτεροι δόξαν ἔχοντες ῥᾳδίως ἕξειν τοῖς κατὰ γνώμην. Πλὴν τῷ χρόνῳ προήκοντι, τῷ συνεχεί τῆς περὶ τὰ τοιαῦτα διαλέξεω; εἰς ἕξιν ἐλθόντες, ἐπίσης περὶ Θεοῦ δοξάζοντες ἦσαν· αὖθις τ' ἐκ τούτων εἰς τὴν προτέ ραν διάστασιν ἦλθον τοῖς περὶ "Αρειον. Καὶ κλῆροι γὰρ, καὶ λαοί, τὴν πρὸς ἀλλήλους ἐξετρέποντο κοινωνίαν. Καὶ πολλαῖς μὲν τῶν πόλεων ἐπέτρεχε τὸ δεινόν· μάλιστα δ' ήκμαζε παρὰ Βιθυνοῖς καὶ Ἑλλησποντίοις, καὶ ἐν τῇ Κωνσταντίνου αὐτῇ. Ενθεν τοι καὶ λέγεται τὸν Νικομηδείας Εὐσέβιον, καὶ Θέογνιν τὸν Νικαίας, δεξιῶς ὑπελθόντας τὸν, ὃς φυλάτ τειν τὸν ὅρον τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδου τὴν ἐπιτροπή, εἶχεν, ἀπαλείψαι τὰς ἐκείνων ὑπογραφάς· καὶ παρ ῥησίᾳ διδάσκειν μή χρῆναι ὁμοούσιον λέγειν τὸν Υΐν τῷ Πατρί. Οὗτοι δὲ καὶ ᾿Αθανασίῳ αἴτιοι πρῶ τοι τῶν ἐπ' ἐκείνῳ γεγόνασι δυσχερῶν· πολλὴν γὰρ παρὰ βασιλεῖ δύναμιν καὶ παρρησίαν ἔχοντες, "Αρειον μὲν ὡς ὁμόφρονα καὶ φίλον αὐτοῖς κατάγειν εἰς ᾿Αλεξάνδρειαν ἔσπευδον· τὸν δ᾽ ἐκεῖθεν ἀπελάσαι ὡς παντάπασιν ἐκ διαμέτρου τούτοις γινόμενον. Καὶ annarum. Multam namque ab imperatore con- σθαι Αρειον, ὡς οἷόν τε, διὰ βραχέων ἐρῶ. secuti potestatem et libertatem, Arium quidem, qui consentiens et amicus illis esset, Alexandriam reducere illum vero veluti ex diametro eis repugnantem, abigere inde contenderunt. Et sane vix tandem consilium id ad exitum suum perduxere. Quomodo autem id conficere potuerint, et quo pacto imperator ut Arium reciperet, adductus sit, quam potero brevissime dicam. 643 CAPUT XLVII. Ut Arius sit revocatus ab exsilin, rectam deinde doctrinam et religionem se sectaturum pollicilus. Presbyter quidam, ægritudine Ariana, quamvis ea occultior esset, occupatus, Constantiæe, imperaΤῶν αὐτῷ συνήθων παρὰ τὸ δόγμα τῆς, εἰς. contra Nicana synodi decretum. Et rectius. ῾Ως ἐπανεκλήθη "Αρειος, τῇ ὀρθῇ πίστει δῆθεν συνθέμενος. Πρεσβύτερός τις, την νόσον 'Αρείου εἰσδεδεγμένος, καν λανθάνειν τέως ἐδόκει, Κωνσταντίᾳ τῇ ἀδελφή Sozom. lib. ut, cap. 21, hoc est, familiarem suu

ECCLESIASTIC.E HISTORIE LIB. VIII. τοῦ κρατοῦντος, ἣν Λικίνιος εἰς γάμου κοινωνίαν toris sorori, quam Licinius in matrimonio habueεἶχε, συνήθης καὶ φίλος ἦν. Ἐκ δὲ τῆς πρὸς αὐτὴν ὁμιλίας πολλὴν παρρησίαν κτησάμενος, τῶν περὶ Εὐσέβιον εἰσηγησαμένων, περὶ 'Αρείου λόγους παρ έσπειρε, μὴ καλῶς τὰ κατ' ἐκεῖνον γεγενῆσθαι φάσκων. Διὰ φθόνον δὲ καὶ ζηλοτυπίαν ᾿Αλεξάνδρου, φυγήν τε τῆς πατρίδος, καὶ τῆς Ἐκκλησία; ἔκπτωσιν κατακριθέντα, παθεῖν· καὶ μηδ' οὕτω φρονείν, ὡς ὁ πολὺς ἔχει λόγος. 'Αληθῆ δὲ ταῦτα ἡ Κωνσταν τία νομίσασα, εἶχε παρ' ἑαυτῇ. Καὶ νεωτερίζειν μὲν οὐκ ἐτόλμα, τὸν βασιλές στεῤῥὸν ὁρῶσα περὶ τὰ δέξαντα τῇ συνόδῳ· καὶ ἐν ὅσῳ περιήν, οὕτω δόξης ἐν ἀποῤῥήτῳ εἶχε· νόσῳ δὲ χαλεπῇ περιπεσοῦσα, συνεχῶς φοιτῶντα τὸν ἀδελφὸν τελευταίαν ᾔτει χάριν, τὸν πρεσβύτερον ἐν τοῖς οἰκείοις ἔχειν, πολλήν ἐκείνῳ τὴν εὐλάβειαν μαρτυροῦσα· ὀρθῶς τε δοξάζειν, καὶ ἀνόθευτον τὸ πρὸς ἐκεῖνον εύνουν διατηρείν καὶ οἴχεσθαι μὲν ἤδη ἐκείνην, ὀῤῥωδεῖν δὲ περὶ ἐκεῖνον μή τι πάθοι, διεμαρτύρετο· ὅτι γε πεισθείς τ:σι, σεμνοὺς ἄνδρας ἀϊδίῳ φυγῇ ἐζημίωσε. Καὶ ἡ μὲν τοιαῦτα λέγουσα ἐτελεύτα· ὁ δὲ πρεσβύτερος παρρησίας ἐντεῦθεν τυχών, ἠρέμα τοὺς αὐτοὺς ἐαίνε: περὶ ᾿Αρείου λόγους τῷ βασιλεῖ, οὓς δὴ καὶ τῇ ἀδελφῇ ἐκείνου ἀνεῖπε, μή τι παρὰ τὰ δόξαντα τῇ συνόδῳ φρονεῖν καὶ τὸν ᾿Αρειον· ἐλθόντα τε, εἴγε κελεύσειε, δείξειν ἀληθῆ κατὰ πρόσωπον, ὡς ἀλόγω; συκοφαντοῦτο. Ο δὲ βασιλεὺς, εἴτε τῇ ἀδελφῇ χαριζόμενος, εἴτε καὶ πεισθεὶς τοῖς εἰρημένοις τῷ πρεσβυτέρω, «Εἰ "Αρειος, ἔφη, συντίθεται τὰ τῆς συνόδου φρονεῖν, δέχομαι τοῦτον, καὶ τιμῇ τῇ πάσῃ πρὸς τὴν ᾿Αλεξάνδρειαν εὐθὺς καταπέμψω.» Ταῦτ' εἰπὼν, καὶ τοιαῦτα πρὸς αὐτὸν ἔπεμπε γράμματα· • Νικητής Κωνσταντίνος Μέγιστος Σεβαστός Αρείῳ. Πάλαι μὲν ἐδηλώθη τῇ στερότητί σου, ὅπως ἂν εἰς τὸ ἐμὸν στρατόπεδον ἀφίκοιο, ἵνα τῆς ἡμετέρας θέας ἀπολαῦσαι δυνηθείης· θαυμάζομεν δὲ σφόδρα, μή παραχρῆμα τοῦτο πεποιηκότα. Διόπερ νῦν ἐπιβὰς ὀχήματος δημοσίου, εἰς τὸ ἡμέτερον στρατόπεδον ἀφικέσθαι ἐπείχθητι, ὅπως ἂν τῆς παρ' ἡμῶν εὐνοίας τε καὶ ἐπιμελείας τυχῶν, ἐπὶ τὴν πατρίδα ἀφικέσθαι δυνηθῇς. Ο Θεός σε διαφυλάττοι, ἀγαπ πητέ. Εδόθη τῇ πρὸ πέντε Καλανδών Δεκεμβρίων.» Ἡ μὲν οὖν ἐπιστολὴ τοῦ βασιλέως αὕτη· ἐμοὶ δ' ἔπεισι θαυμάζειν τὸν περὶ τὴν εὐσέβειαν τοῦ βασι λέως ζῆλον· δοκεῖ γὰρ ἐξ ὧν γράφει, ὡς πολλάκις αὐτὸν μετανοεῖν προετρέπετο· καὶ ἐν μέμψει ποιεῖται οἷς πολλάκις γράψαντος οὐκ ἐπανῆλθεν ἐπὶ τὸ ἀληθές. Ἐκεῖνος δ᾽ οὖν τὰ γράμματα δεξάμενος, σύναμα Εὐζωΐῳ τὴν Κωνσταντίνου κατέλαβεν. Ο δὲ Εὐζώτος διάκονος ἦν, ὑπὸ ᾿Αλεξάνδρου καθαιρεθεὶς καὶ αὐτὸς, ἡνίκα τοὺς περὶ ᾿Αρειον καθεῖλεν, Ο δὲ βασιλεὺς εἰς πρόσωπον τούτους δεξάμενος, εἰ τῇ πίστει συντίθενται, διηρώτα· τῶν δὲ συνθεμένων, γραφὴν ἐκέλευε παρασχεῖν, ἃ δοξάζοιεν διεξιοῦ σαν περὶ Θεοῦ. Οἱ δὲ τὴν προτέραν ἐκκλίναντες ὁδὸν ὧν εὑρεταὶ νοημάτων ἦσαν, ἁπλοῖς τισι καὶ ἐγνω σμένοις ρήμασι τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς ἔκθεσιν Socrat. lib. 1, cap, 25, rat, familiaris erat, et amicus. Is ex familiaribus colloquiis, cum multa apud eum uteretur sermonum libertate, illata aliquando Eusebii mentione, de Ario quoque verba aspersit, minus recte de eo statutum esse dicens: per invidiam quippe et æmulationem Alexandri damnatum, simul et a patria exsulem, et ab ecclesia extorrem, in miseria vivere, seque indigna pati, neque ea esse, qua plerique credant, opinione. Hæc vera esse Constantia arbitrata, apud seipsam celavit. Nihil enim novare audebat, confirmatum esse sciens, stabilemque in synodi decretis imperatorem. Εt quandiu superstes fuit, tectam tacitamque opinionem eam habuit. At ubi gravi est oppressa morbo, a fratre frequenter eam visente, supremam hanc petiit gratiam, ut presbyterum, de cujus eximia pietate testificabatur, familiarem haberet: recte eum sentire, sinceramque ei benevolentiam conservaturum esse: se quidem jam decedere: ei vero, ne quid pateretur, admodumn metuere alirmans, quod a nonnullis persuasus, viros graves perpetuo multasset exsilio. Atque illa bis dictis, fatis concessit. Presbyter vero libertate inde sumpta, paulatim eosdem apud imperatorem movebat de Ario sermones, quos ad sororem quoque ejus dudum retulerat; nihil scilicet contra synodi decreta Arium sentire: venientem eum, si ipse jubeat, vera hæc esse; et quod præter rationem sycophantia circuiuventus sit, in faciem ostensurum. Imperator, sive sorori gratificans, seu presbyteri dictis credens: • Si Arius, inquit, recipit, fidemque facit, se cum synodo sentire, accipio hominem, cum honore omni Alexandriam eum remissurus. › Ad hæc verba litteras quoque ejusmodi ad illum addidit: Victor Constantinus Maximus Augustus Ario. Jampridem firmitati tuæ, ut in aulam nostram venires, et conspectu nostro fruerere, 644 significatum est. Quod te illico non fecisse, valde miramur. Itaque publico vehiculo conscenso, ad aulam nostram venire propera, ut benevolentia curaque nostra adjutus, in patriam redire queas. Deus te servet, dilecte. Datæ v Kalend. Decemb. › Hæc imperatoris est epistola. Mihi autem admirari in mentem venit ipsius de vera pietate ardorem et æmulationem. Apparet enim ex iis quæ scribit, sæpius illum ab eo ad pœnitentiam excitatum esse. Quapropter eum reprehendit, qui multoties litteris admonitus, ad veritatem non redierit. Ille igitur litteris eis acceptis, cum Euzoio Constantinopolimn venit. Erat autem Euzoius diaconus, et ipse ab Alexandro exauctoratus, cum Ario presbyteri dignitas adempta est. Imperator in conspectum suum admissos, an fidei promulgatæ assentirentur, rogavit atque illis id asseverantibus, libellum eos offerre jussit, qui eorum de Deo sententiam com plecteretur. Tum illi declinata priore via, quaꞌn

sententiis quibusdam inveniendis inierant, simpli- ἑτέραν ὑφάναντες, όρχῳ διεβεβαίουν, ἢ μὴν ὧδε cibus aliis notisque divinitus inspiratæ Scripturæ verbis novam formulam et expositionem texuere: jurejurando confirmantes, ita se ex animo credere el sentire, neque aliter unquam sensisse. Scriptum id bisce verbis conceptum fuerat: • Piissimo Deique amantissimo domino nostro imperatori Constantino Arius et Euzoius. Sicuti Deo grata pietas tua, imperator domine, præcepit, ita in scripto exponimus fidei nostrae professionem. Ει coram Deo testamur, sic nos omnesque qui nobiscum sunt, quemadmodum subjecimus, credere. Credimus in unum Deum Patrem omnipotentem; et in Dominum Jesum Christum Filium ejus, ex eo ante omnia sæcula g 'nitum, Deum Verbum, per quem omnia facta sunt, quæ vel in cœlo, vel in terra sunt, qui venit, et carnem assumpsit, qui passus est et resurrexit; qui ascendit in cœlo, et rursum veniet judicaturus vivos et mortuos; et in Spiritum sanctum, et in carnis resurrectionem, et in vitamn venturi sæculi, et in regnum cœlorum: et in unam Ecclesiam catholicam Dei, quæ a finibus ad fines mundi est. Hanc vero fidei persuasionem ex sanctis Evangeliis accepimus, dicente Domino discipulis suis: Euntes docete omnes gentes, baptizantes eos in nomen Patris, et Filii, et Spiritus sancti‘. 645 Quod si non ita credimus, et vere recipimus Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, sicuti cuneta catholica Ecclesia, et sancta Scripturæ docent, pro eo atque omnino persuasum habemus, judex noster erit Deus, et nunc et in venturo illo die. Itaque pietatem tuam, Deo dilectissime imperator noster, cohortamur, ut nos, qui ecclesiastici sumus, idemque et sententiam Ecclesiæ et sacrarum Scripturarum obtinemus, per pacificam et divinam pietatem tuain, matri, videlicet Ecclesiæ, unias atque conjungas, quaestionibus, et quæ ex quæstionibus oriuntur superfluis, et ad rem non pertinentibus verbis accisis: ut et nos et Ecclesia per pacificationem inter nos conciliati, solitas preces pro pacifico et pio imperio, totaque familia tua communiter omnes peragamus. › Hoc scriptum nonnulli insidiose compositum dicebant. illos namque verbis quidem Ecclesiæ conciliari, nihilominus tamen prioribus opinionibus suis inhærere, verborum ipsorum si- - guificatione id satis declarante, ambigue in utramque partem inclinantium, et ad ancipitem sensum vergentium. Imperator autem existimans eos Nicænis decretis assentire, supra modum lætitia efferebatur. Verumtamen ante legitimam, pro recepto more, explorationem atque inquisitionem eorum qui summam rei ecclesiasticæ tenebant, sibi hoc non sumpsit, ut illos ad communionem admitteret: sed ipsos qui tum Hierosolymis convenerant, episcopos misit, quibus significavit, ut novam illo- ' Matth. xxvi, 19. Determinatio concilii 7, cap. 17. η πιστεύειν καὶ κατὰ νοῦν ταῦτα φρονεῖν, καὶ μηδὲν ἕτερόν ποτε ἐννοῆσαι. Τὸ δὲ γράμμα ὧδέ πως ἐπ. λέξεως εἶχε· «Τῷ εὐσεβεστάτω καὶ θεοφιλεστάτη δεσπότῃ ἡμῶν βασιλεῖ Κωνσταντίνῳ Αρειος καὶ Ευζώνος. Καθώς προσέταξεν ἡ θεοφιλής σου εὐσέ βεια, δέσποτα βασιλεῦ, ἐκτιθέμεθα τὴν ἑαυτῶν πίσ στιν ἐγγράφως. Ομολογοῦμεν ἐπὶ Θεοῦ οὕτω πι στεύειν καὶ αὐτοὶ καὶ πάντες οἱ σὺν ἡμῖν, ὡς ὑποτέτακται. Πιστεύομεν εἰς ἕνα Θεόν Πατέρα παντοκράτορα· καὶ εἰς Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν τὸν Υἱὸν αὐτοῦ, τὸν ἐξ αὐτοῦ πρὸ πάντων τῶν αἰώνων γεγεν ημένον Θεὸν λόγον, δι' οὗ τὰ πάντα ἐγένετο, τά τε ἐν οὐρανῷ καὶ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς· τὸν ἐλθόντα καὶ σάρκα ἀναλαβόντα, καὶ παθόντα, καὶ ἀναστάντα, καὶ ἀνελθόντα εἰς τοὺς οὐρανούς· καὶ πάλιν ἐρχόμενον κρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς· καὶ εἰς ἅγιον Πνεῦμα· καὶ εἰς σαρκὸς ἀνάστασιν· καὶ εἰ; ζωὴν τοῦ μέλο λοντος αἰῶνος· καὶ εἰς βασιλείαν οὐρανῶν· καὶ εἰς μίαν Εκκλησίαν καθολικὴν τοῦ Θεοῦ, τὴν ἀπὸ περάτων ἕως περάτων. Ταύτην δὲ τὴν πίστιν παρειλή φαμεν ἐκ τῶν ἁγίων Εὐαγγελίων, λέγοντος τοῦ Κυ ρίου τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς· Πορευθέντες μαθη τεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Εἰ δὲ μὴ ταῦτα οὕτω πιστεύου μεν, καὶ ἀποδεχόμεθα ἀληθῶς Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα, ὡς πᾶσα ἡ καθολική Εκκλησία καὶ ἅγιαι Γρααὶ διδάσκουσιν, ὡς κατὰ πάντα πιστεύομεν, κριτής ἡμῶν ἔσται ὁ Θεὸς καὶ νῦν καὶ ἐν τῇ μελλούσῃ ἡμέρᾳ. Διό παρακαλοῦμεν σοῦ τὴν εὐσέ Γειαν, θεοφιλέστατε ἡμῶν βασιλεῦ, ἐκκλησιαστικούς ἡμᾶς ὄντας, καὶ τὴν πίστιν καὶ τὸ φρόνημα τῆς Εκκλησίας καὶ τῶν ἁγίων Γραφῶν ἔχοντας, ἐνοῦσθαι ἡμᾶς διὰ τῆς εἰρηνοποιοῦ σου καὶ θεοσεβοῦς εὐσεβείας τῇ μητρὶ ἡμῶν, τῇ Ἐκκλησίᾳ δηλαδή, περιῃρημένων τῶν ζητημάτων, καὶ τῶν ἐκ τῶν ζητημάτων περισσολογιῶν· ἵνα καὶ ἡμεῖς καὶ ἡ Ἐκ κλησία μετ' αλλήλων εἰρηνεύοντες τὰς συνήθεις εὐχὰς ὑπὲρ τῆς εἰρηνικῆς σου καὶ εὐσεβοῦς βασιλείας καὶ παντὸς τοῦ γένους σου κοινῇ πάντες ποιώμεθα.» Τὴν μὲν οὖν γραφήν ταύτην τινὲς δολίως συγκεῖσθαι ἔλεγον· καὶ διαλλάσσειν μὲν τοῖς ῥητοῖς, συμφέρεσθαι δ' ὅμως τοῖς πρότερον ἐκείνῳ δόξασι, κατὰ τὴν τῶν ὀνομάτων σημασίαν· ἅτε δῆτ' ἐπαμφοτεριζόντων, καὶ πρὸς ἑκατέραν νευόντων διά νοιαν. Ὁ δὲ βασιλεύς λογισάμενος ἐπίσης αὐτοῖς τοῖς κατὰ Νίκαιαν δεδογμένοις στοιχεῖν, ὑπερφυώς. ἥδετο. Οὐ μήν γε πρὸ τῆς νομίμου δοκιμασίας τῶν κυρίων τῆς Ἐκκλησίας κατὰ τὸ ἐπικρατῆσαν ἔθος ἑαυτῷ ἐπέτρεπε τὴν τῆς κοινωνίας παραδοχήν πέμψας δὲ αὐτοὺς πρὸς τοὺς τηνικάδε εἰς Ἱεροσό λυμα ήθροισμένους ἐπισκόπους, ὥστε τὴν ἐκείνων νέαν ἔκθεσιν τηρηθῆναι, ἐδήλου· καὶ φιλάνθρωπον δὲ κατιδεῖν ἐκέλευεν, εἴτε ὀρθῶς δοξάζοντες φθόνῳ τὴν ἐπιβουλὴν ἔσχον, εἴτε οὐ καλῶς φρονοῦντες τοῖς

ECCLESIASTICE HISTORIE LIB. VIII. ἤδη κεκριμένοις μετεμελήθησαν. Οἱ δὲ περὶ Εὐσέ. run formulam expenderent: humaniter perspicere διον ἔρμαιον τὸν καιρὸν λαβόντες τῇ προφάσει τῶν βασιλικών γραμμάτων, καὶ μήπω τῆς συνόδου για γενημένης, κοινωνούς είλοντο. Καὶ τοῦτο δράσαντες, βασιλεῖ τε ἐδήλουν τα πεπραγμένα, καὶ τῇ ᾿Αλεξανδρέων Εκκλησίᾳ, Αἰγύπτῳ τε καὶ Λιβύῃ πάσῃ, καὶ τοῖς ἐν αὐτῇ ἐπισκόποις καὶ κληρικοῖς ἔγραφον, ἀσμένως αὐτοὺς δέξασθαι, ὡς καὶ βασιλέως αὐτοῦ μαρτυροῦντος, εὐσεβὴ τὴν ἐκείνων εἶναι πίστιν· ἣν δὴ πίστεως ἔκθεσιν καὶ τῇ ἐκείνων ἐπιστολῇ ἔθεντο, τῇ βασιλικῇ κρίσει καὶ τῆς συν δου τὴν ψῆφον ἐπιγαγούσης. Ως Αθανάσιος τὸν "Αρειον μὴ δεξάμενος, κατ ηγορίας ὑπέστη παρὰ 'Αρειανῶν καὶ Μελιτιανῶν. Καὶ περὶ τῆς ᾿Αρσενίου περιβοήτου χειρός. Καὶ ὁ μὲν "Αρειος οὕτως ἧκεν εἰς ᾿Αλεξάνδρειαν ἀλλ᾽ ἡ τοῦ ψεύδους κατασκευή ήττων τῆς ἀληθείας ἦν. Ο γὰρ ἱερὸς ᾿Αθανάσιος τοσοῦτον αὐτὸν προσ ἡκατο, ὥστε καὶ ὡς ἄγος αὐτὸν ἐξετρέπετο. ῎Αρειος δ' ἐπιμένων πάλιν ἀνεκίνει τὴν αἵρεσιν. Οἱ δὲ περὶ Εὐσέβιον καὶ αὐτοὶ ἔγραφον, καὶ τὴν βασιλέα γρά φειν ἔπειθον, ὡς ἂν οἰκονομήσῃ εἰσδεχθῆναι τὸν "Αρειον. ᾿Αθανάσιος δὲ παντάπασιν ἀπηγόρευς· καὶ βασιλεῖ δ' ἔπεμπε διδάσκων, ὡς ἐν ἀδυνάτοις ἔστι προσίεσθαι οὓς σύνοδος τοσαύτη ὑπὸ ἀνάθεμα ἔθετο, τὴν εὐσεβὴ πίστιν ἡθετηκότας, καὶ ταῦτα μηδ' εύ θεῖαν τὴν ἐπιστροφὴν ποιουμένους. Ὁ δὲ βασιλεὺς βαρέως ἔφερε· περὶ πλείστου γὰρ αὐτῷ ἡ τῆς Ἐκκλησίας ὁμόνοια ἐσπουδάζετο· καὶ ᾿Αθανασίῳ ἀντέγραφε μηδένα τῆς Ἐκκλησίας είργεσθαι· εἰ δ' οὐ πείθοιτο, ἀμελητὶ τὸν ἐκεῖθεν αὐτὸν ἀπελάσοντα πέμπειν. Ἐγὼ δὲ καὶ τὸ περὶ τούτου μέρος τῆς ἐπι στολῆς Κωνσταντίνου τῇ γραφῇ παρενθήσω, ὧδε διαγορεύον· ι Εχων τοίνυν τῆς ἐμῆς βουλήσεως τὸ γνώρισμα, πᾶσι τοῖς βουλομένοις εἰς τὴν Ἐκκλη σίαν εἰσελθεῖν ἀκώλυτον παράσχου τὴν εἴσοδον. Εάν γὰρ γνῶ ὡς κεκώλυκας αὐτῶν τινὰς τῆς Ἐκκλησίας, ἢ ἀπείρξας τῆς εἰσόδου, ἀποστελῶ παραχρῆμα την καθαιρήσοντά σε ἐξ ἐμῆς κελεύσεως, καὶ τῶν τόπων μεταστήσοντα. Τοιαῦτα μὲν ἔγραφε Κωνσταντίνος, τοῦ λυσιτελούς προμηθούμενος, καὶ μὴ θέλων τὴν Εκκλησίαν διαρρηγμένην ὁρᾷν· Αθανάσιος δ' αὖθις, ὡς οὐ μεταδοτέον κοινωνίας τοῖς ἐξ Αρείου, γράτων ἐπέκειτο, καὶ τῆς Ἀλεξανδρέων ἐξήλαυνε. Καὶ στα οἱ περὶ Εὐσέβιον συνιδόντες ὡς οὐ τῆς ἐφέσεως ἐπιτυχεῖς ἔσοιντο, εἰ μὴ ἐκποδὼν ᾿Αθανάσιος τῆς ἐπισκοπῆς γένοιτο, καὶ τὴν τοῦ βασιλέως κατ' ἐκείν νου λύπην εἰς ὑπουργίαν ἐλάμβανον του σκοπού. Ησαν δ' οἱ κατὰ τοῦ ἁγίου συνίσταντο, Ευσέβιος δ' Νικομηδεὺς, Θέογνις ὁ Νικαίας, Μάρις ὁ Χαλκηδόνας, Ουρσίκιος Σιγγιδόνος τῆς ἄνω Παννονίας, καὶ Οὐάλης Μουρσῶν τῆς Παννονίας. Πρόφασιν δ' ἱκανὴν μή ἔχοντες πρὸς τοσαύτην διαβολὴν, τῶν ἐκ Μελιτίου του jubens, sive illi recte sentientes per invidiam circumventi insidias pertulerint, seu male opinantes per pœnitentiam in rebus judicatis tandem acquiescerent. Eusebiani perro commodum nacti tempus, imperialium litterarum prætextu, synodo nondum acta, ad communionem eos admisere. Atque hoc cum fecissent, imperatori rem eam in sinuarunt: et Ecclesiæ Alexandrinæ, Ægypto, el Libyæ omni, episcopisque et cleris earum scripserunt, ut non gravate eos reciperent: quorum et imperator ipse piam fidem esse testaretur: cnjus etiam fidei formulam epistolæ suæ adjunxerunt, imperiali judicio synodi calculum addentes. 646 CAPUT XLVIII. Οι Athanasius, quod Arium non susceperit, accusationem sustinuerit ab Arianis et Melitianis: et de decantata Arsenii manu. Hoc modo Arius Alexandriam venit. At enim mendacii molitio veritati succubuit Tantum namque abest ut eum sacer admiserit Athanasius, ut etiam perinde atque piaculum aliquod sit aversatus. Arius ibi manens, hæresim rursus communiovebat. Et Eusebiani Athanasio scripserunt, et imperatori quoque ut scriberet persuaserunt, ut ita ille rem, quo Arius reciperetur, moderans administraret. Id vero Athanasius facere omnino recusavit, et ad ipsum imperatorem litteras dedit, fieri nullis modis posse, ut ii ad communionem admitterentur, quos tam frequens synodus, propter verze pietatis fidery proculcatam, anathemale notasset: præcipue cum non legitime, poenitentia ac conversione interveniente, resipuissent. Id imperator graviter tulit; maximo enin studio ad sarciendam Ecclesiæ concordiam incumbebat. Itaque Athanasio rescripsit, ne quem ab Ecclesia arceret. Ac si contemptim jussa sua acciperet, missurum se eo qui illum inde exigerent, est minatus. Qua de re pare ticulam epistolæ Constantini adnectere scripturæ huic libet, qnæ sic habet: c Cum igitur voluntatem meam perspectam habeas, omnibus quicunque intrare in Ecclesiam volent, liberum præbe ingressum. Si enim cognovero quemquam a te abi Ecclesia repulsum, aut ab introitu ejus prohibitum esse, præsto ibi confestim erit, qui a me missus, jussione mea exauctoralumn te ex eis locis deportandum curet. In hanc sententiam Constantinus scripsit, utilitatem publicam in consilio habens, et Ecclesiam scissam videre nolens. Athanasius autem cum imperatori denuo scripsisset, non esse participandam cum Arianis communionem; rursum Ario imminens Alexandria eum expulit. Tum demum Eusebiani animadvertentes, se voti sui impotes fore, nisi episcopatu Athanasius detrusus esset; exacerbatum imperatoris adversus illum animum, in occasionem consilii desideriique sui perficiendi Οι μέντοι γε κρείσσων ή κατασκευὴ τῆς σιωπωμένης ἀληθείας ἐγένετο. (Socrates, lib. 1, cap. 27.)

Καὶ πρώτην ὑπομένει γραφὴν ἐς βασιλέα διὰ Ἐσσίωνος καὶ Εὐδαίμονος καὶ Καλλινίκου Μελιτιανῶν ἐπισκόπων, ὡς λινὴν ἐσθῆται τὴν Αἴγυπτον τῇ ᾿Αλεξανδρέων Εκκλησίᾳ τελεῖν κελεύσοι· καὶ τὸν δασμὸν εἰσεπράξατο· ἣν δῆτα διαβολὴν ἐκ τοῦ παρήκοντος κατὰ Νικομήδειαν βασιλεῖ ἐντυχόντες Αλύπιος καὶ Μακάριος οἱ πρεσύτεροι, ώς ψευδής είη, διήλεγξαν. Καὶ τῶν μὲν κατειπόντων βασιλεὺς καθήψατο γράμ μασιν· ᾿Αθανάσιον δὲ πρὸς ἑαυτὸν μετεστείλατο. Οὔπω δ' ἀφιγμένος, ἑτέραν ὑπέστη κατηγορίαν, τῶν περὶ Εὐσέβιον κατειπόντων, ὡς τῷ κρατοῦντι λάθρα επιβουλεύων, Φιλουμένῳ τινὶ λάρνακα πέμψοι πλήρη χρυσοῦ. Ἐπεὶ δ᾽ ἐφώρασε καὶ ταύτην γυμνὴν εἶναι συκοφαντίαν ὁ βασιλεὺς, ἐν Ψαμμαθίᾳ διατρίβων τῷ τότε· Νικομηδείας δὲ τοῦτο προάστειον· μετὰ πλείστης τιμής Αθανάσιον ἐπὶ τὴν ᾿Αλεξάνδρου ἀν έπεμπε, γράψας ὡς ψευδή εὕροι πάντα τὰ κατ' αὐτ τοῦ εἰρημένα, πολλήν τε ἐπιείκειαν αὐτῷ καὶ πίστιν ὀρθὴν μαρτυρῶν, θεῖόν τε εἶναι ἄνδρα, φθόνου τε χάριν τὴν γραφὴν ὑποστῆναι· ἔνθεν τοι καὶ κρείτα των ὀφθῆναι τῶν ἐγκλημάτων. Παρεκάλει δὲ καὶ τὸ πλῆθος μὴ διίστασθαι· σθένει δὲ παντὶ τὴν ὁμή νοιαν μεταδιώκειν, καὶ πρὸς Θεὸν ἀφοράν. Κἀκεῖνος μὲν ὧδε γράφων, πρὸς εἰρήνην ἔλκειν ἐσπούδαζεν· οἱ δὲ τὰ Μελιτίου καὶ ᾿Αρείου φρονοῦντες ἑτέρας κατὰ ᾿Αθανασίου ὕφαινον κατηγορία;. Τούτων δ' ἦν μία, ὡς ποτήριον συντρίψειε μυστικὸν, καὶ τὴν ἰερὰν ἀνέτρεψε τράπεζαν, καί τινα θεῖα βιβλία κατ έκαυσε· δεύτερον δὲ, ὡς Ἀρσενίου τινός χεῖρα κόμας, ἐπίσκοπος δ᾽ ἦν ἐκεῖνος τῆς τῶν Μελιτιανῶν αἱρέσεως, ἔχοι παρ' ἑαυτῷ· δι' ἧς τερατείας εργάζοιτο. Καὶ τὸν μὲν Ἀρσένιον ἐπιμελῶς κρύψαντε; παρά τινι πρεσβυτέρω μοναστηρίου τινὸς Πατρίνῃ τὴν κλῆσιν, πᾶσαν εὔνοιαν καὶ φιλοφροσύνην ἐπεδείκνυντο ἡσυχῆ μένειν καὶ μηδαμῶς φαίνεσθαι· τὰ δὲ κατὰ Ἀρσένιον καὶ Ἰωάννης μοναχὸς ὁ γραφό μενος συνεσκεύαζε. Καὶ οἱ μὲν αὐθένται τῆς πράξεως τοιαῦτα σκευασάμενοι, ἅπανταχοῦ περιήεσαν, λογοποιοῦντες καὶ διασύροντες ᾿Αθανάσιον· ἐπέκειντο δ' εἰ μᾶλλον ἀπεχθῶς εἶχον· καὶ Ἰσχύρας ἐκεῖνος μάλιστα, ὁ ἐν τῷ Μαρεώτη τάς διατριβάς ἔχων· χώρα δὲ τῆς ᾿Αλεξανδρείας ο Μαρεώτης, παμπληθεῖς εἰσι κῶμαι, ἐν οἷς ἐκκλησίαι τέ εἰσι arripuerunt. Eraut autem qui contra sanctum vi- νὰς χρήμασι κλέψαντες, κατηγορεῖν παρεσκεύασαν· rum conspiraverant: Eusebius Nicomedie, Theognis Nicaea, Maris Chalcedonis, Ursicius Singidonis, Pannoniz superioris, et Valens Mursorum, Pannoniæ episcopi. 647 Cum vero non satis occasionis haberent ad tantam calumniam, ex Melitianis quosdam accusatores ejus pecunia clam conduetos subornarunt. Ac primam apud imperato - rem, Essione Eudæmone, et Callinico, Melitianis episcopis calumniantibus, illam accusationem sustinuit, quod Ægypto lineam vestem Alexandrinæ Ecclesiæ pendendam imperasset, et tribulun exegisset. Quam sane calumniam apud imperatorem, cum eum forte fortuna aliam ob causam Nicomediæ convenissent, Alypius et Macarius presbyteri falsam esse coarguerunt. Imperator ergo delatores litteris perstrinxit, Athanasium autemi ad se evocavit. Nondum autem ad Constantinum venerat, cum ei Eusebiani aliud crimen intendere: insidias eum clam principi tendentem, Philumeno cuidam arcam auro refertam misisse. Quam rem ubi imperator meram itidem esse sycophantiam manifesto deprehendit, in Psammathia, quod ex suburbiis Nicomediæ unum est, tum agens, cum ingenti honore Athanasium Alexandriam remisit: litteris datis, quibus omnia quæ in hominem dicta fuerant, ementita esse ostendebat: et insuper testificabatur, perhumanum eum ac recte credentem planeque divinum esse virum, qui propter invidiam crimen sustinuerit, et superior tamen accusatoribus evaserit. Cohortabatur quoque multitudinem, ne dissideret, sed modis omnibus concordiam consectaretur, et Deum suspiceret. Atque ille quidem talia scribendo, pacem conciliare studebat. Melitiani autem et Ariani crimina alia adversus Athanasium instituerunt. Quorum unum erat, mysticum eum comminuisse poculum, sacram mensam evertisse, et divinos quosdam libros combussisse; alterum vero, Arsenii cujusdam Melitianorum hæresis episcopi, quam ei amputaverit, manum secun habere, per quam prodigia ederet Arseniun porro apud presbyterun quemdam Patrinem nomine in monasterio quodam cum eura et diligentia occultantes, humalitate benigniateque omni fovebant, ut tectus ibi maneret, πολλαὶ καὶ μεγάλαι τῷ ἐπισκόπῳ ὑποκείμεναι 'Αλεneutiquam in publicum prodiret. Res Arsenii hujus Joannes etiam monachus criminator adornavit Et auctores rei istius technis insidiisque alibas struclis, ubique obambulabant, sermones serentes, et Athanasium traducentes. 648 Vehe. mentius vero in eum inimici ejus invehebantur: et Ischyras ille maxime, qui in Mareote colebat, quæ regio Alexandriæ est: plures frequentesque Al. Eufonem habent. Τότε τυχηρῶς ἐν Νικομηδείᾳ τυγχάνοντες. (Socrat, ut supra.) Πρὸς μαγείας τινάς. Socrat. hoc est, magia graria Παρεσκεύαστο δὲ πρὸς τοιαύτην κατηγορίαν καὶ Ἰωάννης μοναχός τις ο γραφόμενος. Sozomi. ξανδρείας, καὶ τῇ ἐκείνου πόλει ὡς παροικίας λογίζονται· ἐν ἐκείνῳ τοίνυν Ἰσχύρας ὢν, οἴκοθεν αὐτό. ματος ἱερεὺς ἀνεδείκνυτο, ἔργον τιμωρίας ἐπέκεινα. Καὶ φωραθείς ᾿Αθανασίῳ, ἐπεὶ πρὸς ἐξέτασιν ἔκειτο, φυγὰς ἐκεῖθεν γενόμενος, συμβάλλει τοῖς περὶ Εὐσέ διον κατὰ Νικομήδειαν. Οἱ δὲ τῷ πρὸς Αθανάσιον μίσει οἷα δὴ πρεσβύτερον δέχονται· υπεσχημένοι δ' ἐπισκοπῆς ἄξια τιμῆσαι, εἰ κατηγορίαν ᾿Αθανασίῳ lib. ut, cap. 23. Hoc est, Institutus vero ud ejusce modi quoque criminationem est Joannes monachus quidam accusator. Arsenium nunc Eusebius lib. x, dicit aliquando Athanasii lectorem fuisse, et ob noxam quamdam castigationem veritum profugisse, et latuisse.

ECCLESIASTICE HISTORIE LIB. VIII. συρράψαι, τὰ εἰρημένα εὐχερῶς ἐσκαιώρησε. Βασι- labens vices, in quibus multa et magnae sunt ecλεὺς δὲ ταῦτα ἐνωτισθεὶς, τῷ Κήνσορι Δαλματίῳ clesiæ episcopo Alexandriæ subjectæ, cujus urbis ἀδελφιδῷ γε ὄντι καὶ τὰ κατ' Αντιόχειαν τῆς Συρίας censentur esse paræciæ seu viciniæ. Ibi agens διέποντι, γράφει δικάσαι ἐπὶ τοῖς εἰρημένοις, καὶ τὴν Ischyras, sua sponte et ex sese natus domo preδίκην ἀξίαν εἰσπράξεσθαι. Επεμπε δὲ καὶ Εὐσέβιον dierat sacerdos: quod quidem facinus poenam καὶ Θέογνιν, ὡς ἂν μετ᾿ αὐτῶν ἡ κρίσις γένοιτο τῷ omnem longe supergreditur. Qua in re ab Atha- ᾿Αθανασίῳ. Ως δ' ἔγνω καλούμενος ὑπὸ Κήνσορος, nasio deprehensus, cum in eum inquireretur, fuga συνιδών ὡς χαλεπόν ἐστιν ἀπολογήσασθαι παρὰ δι- sibi consulens, Eusebianis Nicomediæ est junctus. κασταῖς οὐκ εὐγνώμοσιν, ἀντεστρατήγει ταῖς ἐκεί Atque illi, pro eo quo adversus Athanasium ardeνων μεθόδοις· καὶ πάντα τρόπον ἔπειθε μὴ τἀληθὲς bant odio, veluti presbyterum susceperunt, episcoδιαφεύγειν. Ἐργῶδες δ' ἂν πάντας πείθειν Αρσενίου pali se eum dignitate ornaturos polliciti, si accuμὴ φαινομένου, λογισάμενος ὡς οὐκ ἄλλως ἑαυτὸν sationem Athanasio intenderet. Ille sane ea quæ καθάροι, εἰ μὴ ζῆν ἀπελέγξοι τὸν τεθνάναι λεγόμε - dicta erant, facile instituit. Imperator porro his νον, τῶν τινα οἰκείων διάκονον τὴν εἰς Αἴγυπτον verbis auditis, Censori Dalmatio fratris filio res ἔπεμπεν ἀναζητῆσαι Αρσένιον. Καὶ ἐπεὶ ἐς Θηβαΐδα Antiochenas in Syria administranti scribit, ut de ἐγένετο, ἔγνω ὅπου διήγε, πρὸς Πατρίνην, παρ' ᾧ cis rebus judicet, justasque exigat peuas. Mittit καὶ ἐκρύπτετο. Καὶ αὐτὸν μὲν οὐχ εὗρε· τὴν γὰρ τοῦ quoque ad eum Eusebium et Theognidem, ut eis διακόνου μαθόντες ἄφιξιν, εἰς τὴν κάτω διέβαινον assessoribus judicium de Athanasio perageretur. Αἴγυπτον· τὸν δὲ Πατρίνην λαβών, ἅμα δὲ καὶ Ἡ- Quod ubi Athanasius ex Censore, qui eum evocaveλίαν ὅς ἐτέρωσε τοῦτον μετέστησεν, εἰς ᾿Αλεξάν- rat, cognovit, secum ipse perpendens quam arduumi δρειαν ἤγαγεν· οἱ καὶ ἄμφω παραστάντες τῷ ἄρ sit causam dicere apud minus benevolos et æquos χοντι, ὡμολόγουν ἐν ζῶσιν εἶναι 'Αρσένιον· ὃν παρ' judices: illorum artibus adversus eos concertal, αὐτοῖς κρυπτόμενον νῦν Αἴγυπτος ἔχει. Δῆλα δὲ καὶ et modis omnibus veritatem minime oppressum iri βασιλεῖ ἐποίουν τὰ εἰρημένα. Ο δὲ γράφων ᾿Αθανα sperat. Et quia difficile ei videbatur, rem omnibus σίῳ, ἔχεσθαι τῆς ἱερωσύνης ἐπιμελῶς ἔπειθε, καὶ probare, Arsenio non comparente: et ipse secum τὰς τῶν Μελιτιανῶν μὴ δεδιέναι συκοφαντίας· καὶ reputabat, non aliter se innocentiam suam declaraδίκην δ' εἰσπράξασθαι τὴν ἀξίαν τοὺς τὰ τοιαῦτα turum esse, nisi vivere eum ostenderet, quem ipsi τολμῶντας κατηγγυᾶτο, καὶ ἡσυχάζειν μὴ αἰρουμέ mortuum esse asserebant, ex familiaribus quemdam νους, ἀλλὰ θορύβους ἀνακινοῦντας τῇ Ἐκκλησίᾳ, diaconum in Ægyptum mittit, qui Arsenium quærat. ὑπὸ δικάζουσι νόμοις διδόναι· ὡς μὴ μόνον τοῖς llle, postquam Thebaidem pervenit, ubi ageret coἀθώοις φθόνον καὶ ἐπιβουλὴν ράπτοντας, ἀλλὰ καὶ gnovit: apud Patrinem scilicet, qui eum occultabat. τῷ καλῷ τῆς εὐταξία; καὶ τῆς εὐσεβείας λυμαινο- Atque ipsum quidem ibi non invenit: adventu enin μένους. Ταῦτα γράψας ᾿Αθανασίῳ, ἐπὶ κοινοῦ τὴν diaconi cognito, in inferiorem transierat Ægyptum: ἐπιστολὴν ἀναγνωσθῆναι προσέταττε. Περιδεεῖς δὲ Patrinem autem, et simul Eliam, qui illum alio οἱ ἐκ Μελιτίου γενόμενοι, του λοιποῦ ἅτε δὴ τὴν τοῦ traduxerant, assumptum, Alexandriam adduxit. κρατοῦντος ὑφορώμενοι ἀπειλὴν, ἡρέμα εἶχον. Καὶ ἡ Qui ambo apud præsidem vivere Arsenium conκατ' Αίγυπτον Εκκλησία ἐν εἰρήνῃ ἐτέλει ὑπὸ τοσού- ſessi sunt, qui ab ipsis antea occultatus, eo temτου ἱερέως Ιθυνομένη. Ἐπεδίδου δὲ καθ' ἑκάστην καὶ pore in Ægypto esset. Hæc ad imperatorem quoque πολυπλασίων ἐγίνετο, πολλῶν καὶ τῶν ἐκ τῆς Ἑλληνι sunt relata. Is Athanasio scribit, suadens, ut cum τῆς θρησκείας τῇ πίστει προστιθεμένων, καὶ ἄρδην cura episcopatum retineret atque administraret, ἐθνῶν ὅλων, τὴν κατὰ Χριστὸν πίστιν μετερχομένων. Melitianorum delationes non metueret. Et præterea dignas poenas legibus persoluturos esse recepit, qui tam gravia auderent, et quiescere quidem nollent, tumultus vero in Ecclesia concitarent: 649 eos scilicet homines, qui non modo bonis atque innocentibus per invidiam insidias struerent, verum ctiam ordini veræque pietati detrimento essent. Hæc cum ad Athanasium scripsisset, publice is epistolam recitari jussit. Melitiani în metum conjecti deinceps minas imperatoris verentes, conquieverunt. Ει ecclesia in Ægypto pacata est, quæ a tanto pontifice administraretur. In dies quoque ea augebatur, frequentiorque flebat: quod multi ex superstitione etiam Græcorum ad fidem accederent, et populi toti ad Christianismum aggregarentur. ΚΕΦΑΛ. ΜΘ. Περὶ τῆς ἐν Τύρῳ κατὰ ᾿Αθανασίου γενομένης συνόδου· καὶ ὡς τὰς αὐτοῦ κατηγορίας ψευ· δεῖς ἀπήλεγξεν ᾿Αθανάσιος. Οὐ μετ' οὐ πολὺ δὲ αἱ τῶν ἐναντίων ἐπιβουλα! ᾿Αθανασίῳ πράγματα παρείχον, καὶ μέσος παρὰ βα Legendum puto Casari, ex Eutropio, qui de Constantino scribit: Tricennalibus suis Dalmatium fratris sui filium Cæsarem legit. In catalogo conCAPUT XLIX. De synodo Tyri contra Athanasium coacta, et ut accusationes contra ipsum institutas falsas esse Athanasius arguerit. Non longe deinde post, adversariorum technæ rursum Athanasio negotium exhibuere, odiumquo sulum Romanorum, 25 imperii Constantini consul reperitur Dalmatius Cesar. Τέως, Sozom. ut supra, hoc est, tum,

στατο· ὑφ' ὧν μόλις ὁ βασιλεὺς κινηθείς, σύνοδον ἐν τῇ Παλαιστίνης ἐπέταττε Καισαρεία συνάγεσθαι. Ενθα κληθείς Αθανάσιος, ἐπὶ δ' μῆνας τὴν ἄφιξιν ἀνεβάλετο, τοῦ ταύτῃ προεδρεύοντος Εὐσεβίου τοῦ Παμφίλου καὶ τοῦ ὁμωνύμου Νικομηδείας καὶ τῆς περὶ αὐτοὺς συμμορίας ὑπειδόμενος τὴν σκαιωρία». Ἐκεῖ μὲν οὖν ἐλθεῖν ἀνεβάλετο· ἐς ὕστερον δὲ σφο δρότερον βιασθείς, ἧκεν εἰς Τύρον. Ο γὰρ βασιλεὺς ἐπὶ τῇ καθιερώσει τοῦ ἐν Ἱεροσολύμοις νεὼ ὂν αυτ τὸς ἀνήγειρε, σύνοδον ἀθροισθῆναι ἐκέλευσεν. Ενθα θέας χάριν Εὐσέβιός τε καὶ οἱ περὶ αὐτὸν μετὰ πολ λῆς ἤγοντο καὶ βασιλικῆς τῆς πομπής. Ην δὴ σύνο οἷον ἐκέλευε βασιλεὺς ὁδοῦ πάρεργον εἰς Τύρου για νομένους, πρότερον τὰ κατὰ ᾿Αθα ἀσιον ἐξετάσαι, ὡς ἂν ἐκποδὼν πάσης γενομένης ἐρεσχολίας είρη κώτερον τὰ ἐπιβατήρια ἐκτελέσωσι τῷ νεῷ ἀφιε ροῦντες αὐτὸν τῷ Θεῷ. Τηνικαῦτα δὲ τριακοστὸν ἔτος ἡνύετο τῇ ἀρχῇ Κωνσταντίνῳ τῷ βασιλεῖ. Καὶ παρ ἦσαν τῶν ἀνὰ τὴν ἕω ἐπισκόπων ἑξήκοντα τὸν ἀρ θα μὲν, τοῦ ἀπὸ ὑπατικῶν Διονυσίου τούτους ἀθρο! σαντος. Καὶ σιδηροδέσμιος ἐκ τῆς ᾿Αλεξανδρείας Έγετο Μακάριος ὁ πρεσβύτερος, στρατιωτικῆς ἀγού σης χειρός. ᾿Αθανάσιος δὲ κληθεὶς, πρῶτον μὲν ἀνεβάλετο, οὐ τοσοῦτον τὰς κατηγορίας, ὅσον μή τι καινοτομηθῇ παρὰ τὸ δόξαν τῇ κατὰ Νίκαιαν συνα όδω, εὐλαβηθείς· δείσας δ' ὅμως τὰ βασιλέως γράμ ματα, γράφοντα, ὡς εἰ μὴ ἑκὼν ἀπαντήσει, άχων μετὰ βίας ἀχθήσεται, ἧκεν εἰς Τύρον. Θεοῦ δὲ ἄρα τις πρόνοια καὶ τὸν λόγῳ νεκρὸν ᾿Αρσένιον ζῶντα εἰς Τύρον ήλαυνεν. Ἐν δευτέρῳ γὰρ θέμενος ἃ πρὸς τῶν συκοφαντιών ἔσχε χρήματα, καὶ τὰς ἐκείνων τῆς ἀποκρυβῆς ἐντολὰς, κρύφα καὶ αὐτὸς ἧκεν, ὅπει ποτ᾽ ἂν λήξειαν τὰ γενησόμενα ἱστορήσων. Αρχι λάου δὲ τοῦ ὑπατικοῦ οἰκέτας ἔν τινι καπηλεία πότῳ καὶ μέθῃ σχολάζοντας, σκούσαντας πρός τινας ὡς ὁ ἀνη ῆσθαι είρημένος πάρεστιν Αρσένιος, κεκρυμμένος οἰκίᾳ τιν, τῷ δεσπότῃ ἀνήγγελλον. Ο δ' εὐθὺς ἀναζητήσας, ἐν τῷ ἀσφαλεῖ κατεῖχε· καὶ τῷ ᾿Αθανασίῳ ἐν ἀπορρήτοις ἐδήλου θαῤῥεῖν· παρεῖναι γὰρ ζῶντα Αρσένιον. Ο δ' ἐν χερσὶ γενόμενος, ἀπὸ ηρνεῖτο. Παῦλος δ' ὁ Τυρίων ἐπίσκοπος ἐκ πολλο τὸν ἄνδρα εἰδὼς, ἡ μὴν ἐκεῖνον εἶναι διωμολόγει. Και ἡ μὲν πρόνοια οὕτω τὰ τοῦ πράγματος ᾠκονόμε:· apud imperatorem creavere. Nain accusatorum σιλεῖ κατεσκεύαζον, καὶ πλῆθος κατηγόρων συνturba coiit. quibus vix tandem imperator permotus, synodum Cæsareæ Palæstinæ cogi jussit. Quo evocatus Athanasius, ad menses triginta adventum suum distulit, ejus qui ibi sacris præsidebat Eusebii Pamphili, et cognominis et Nicomediensis, factionisque eorum dolum suspectum habens. Alque eo quidem venire supersedit: postea vero acriore ci adhibita vi, Tyrum venit. Imperator namque ad dedicandum Hierosolymis templum, quod ipse construxerat, synodum congregari jusserat: quo, ut spectaculo essent, Eusebius, et qui factionis ejus erant, cum multo et regio apparatu ibant. Eam synodum imperator ex itinere Tyrum divertentem, prius Athanasii causam discutere jussit: nt jurgiis nugisque omnibus e medio sublatis, pacatioribus animis templo Deo consecrando, mystica sacra perficerent Tum autem tricesimus imperii Constantini agebatur annus. 650 Et aderant ex episcopis Orientalibus sexaginta numero, quos Dionysius exconsularis coegerat. Eo ferreis catenis vinctus ex Alexandria Macarius presbyter, militari eum ducente manu, venit. Athanasius autem citatus, primum quidem moras nectebat, non tam criminationes timens, quam ne quid de file ali er quam in Nicæna synodo decretum fuerat, novaretur cavens. Veritus tamen imperatoris litte - eas, quæ, nisi sua sponte veniret, invitum eum vi eo abductum iri minabantur, Tyram venit. Dei autem providentia quædam, qui mortuus dicebatur, vivum Arsenium eo quoque ire impulit. Non enim rationem habuit vel scceptæ a sycophantis pecuniæ, vel corumdem de occultatione mandati, quia Tyrum ipse quoque clam veniret, queminam tandem finem res habituræ essent, cogniturus. Porro Are chelai consularis ministri in caupona quadam vino et ebrietati vacantes, cum ex quodam, eum qui interfectus esse dictus fuerat, Arsenium adesse, et in quadam domo latitare audissent, rem hero renuntiarunt: qui eam statim inquisitam atque compertam pressit, certauque redllidit, et Athanasium secreto per internuntium fidelem, bono animo esse jussit, quod vivens scilicet Arsenius adesset. Atque ille præsens, cum jam in potestate corum esset eum se csse pernegabat. Paulus Αθανάσιος δ' ἐπεὶ κληθεὶς παρῆλθε τῇ συνέδῳ, τὰ autem Tyri episcopus, qui hominem jamdudum noverat, ipsissimum eum esse profitebatur. El providentia quidem rem cam disponens, sic est moderata. Athanasius vero postquam citatus apud synodum constitit crimina sibi objecta partim diluit, partim ut de eis amplius dispiceret, dilationem petiit (valde namque difficilis et impedita ei res erat, qui accusatores apud judices gratiosos esse, lestes multos ex Arianis et Melitianis, sententias illorum comprobantes, dispositos: et deiaΕπιβατήρια. Ita etiam Cereris Eleusiniæ sacra mystica dicta sunt. Ἐν χερσὶ γενόμενος συλληφθείς. (Socrat. lib. 1, cap. 28.) Hoc est, captus, μὲν τῶν ἐγκλημάτων διελύσατο· ἐπί τισι δὲ καὶ ὑπέρθεσιν εἰς διάσκεψιν ἔτει (λίαν δ᾽ ἐν ἀπόροις ἦν. τούς τε κατηγόρους κεχαρισμένους τοῖς δικασταίς ἐρῶν, μάρτυρας δὲ πολλοὺς παρακρατοῦντας τακεί νων ἐκ τῶν τὰ ᾿Αρείου καὶ Μελιτίου φρονούντων, καὶ τοὺς συκοφάντας, συγγνώμης ἀξιουμένους ἐφ᾽ οἷς ἐκεῖνος ἐκράτει)· μάλιστα δ' ἐπὶ τῇ κατ' ᾿Αρτέ νιον γραφῇ, καὶ ἐπὶ γυναικί τινι, ᾗ δῶρα παρεσχη μένον, ἀκούσῃ νύκτωρ διαφθαρήναι. "Α δὴ καὶ ἄμφω γελοῖα ἀνέδειξεν. Ἐπεὶ γὰρ ἡ γυνὴ ἐπὶ μέσῳ τῷ Accusationum capita plura, quæ Athanasio sunt intentatæ, apud Sozomienum inveniuntur, 1 b. 1, cap. 25.

ECCLESIASTICE HISTORI.E LIB. VIII. συνεδρίῳ παραστᾶσα διήλεγχεν ᾿Αθανάσιον, συμπα- 4 tores in eis criminibus, de quibus ipse eos convi8 cerat, venia dignos indicatos esse videret): potissimum vero in accusatione de Arsenio: et sursum de muliercula quadam, quam muneribus datis invitain noctu vitiasse arguebatur. Quas sane ambas deinde ridiculas esse ostendit. Siquidem deinde, cum mulier in medio consilio assistens Athanasium incusaret, presbyter quidam Alexandrinus Timotheus, qui ibi aderat, sicuti ei cum Athanasio clam convenerat, causam scilicet perinde atque propriam in se recipiens: Itane tandem, inquit, mulier a m tibi oblatum esse vuium dicis? 651 αιque illa, An vero non a te? (ipsum digit demonstrans), dixit, tempore quoque et modo, ut vis ei illata esset, adjecto. Et hoc quidem crimen, ut ridiculum, sic facile est refutatum. Deinde ma - nus Arsenii producta, et accusatio non jam verbis, sed factis instituebatur. Ille vero dextre admodum et prudenter criminationi obviam iit. Interrogavit namque, an ex præsentibus quisquam Arsenium nosset? Atque nonnullis, nosse se eum dicentibus, Arsenium in concilium adduxit, sub veste manum utramque tegentem. Et tandem: En vobis, inquit, mortuus prasto adest; atque una illius, mox quoque altera producta nauu: En, ait, Arsenium habetis, manus duas habentem: tertiæ autem locum ubi quis inveniat, accusatores mihi ostendant. Deus siquidem conditor in principio hominem prorsus trimanum-non creavit. Calumniis his aperte ad cum ρὼν ἐκεῖσε πρεσβύτερος τις Τιμόθεος 'Αλεξανδρεύς, ὡς λάθρα τούτοις διωκονόμητο, τὸν λόγον ὡς οἰκεῖον δῆθεν ἀναλαβὼν ὁ Τιμόθεος, ᾿Αληθή, φησί, λέγεις, γύναι, ὡς ἐγώ σε ἐδιασάμην; Ἡ δὲ, ᾿Αλλ' οὐ σύ; τὴν χεῖρα τείνουσα ἔλεγε, καιρὸν προστιθεῖσα καὶ τρόπον ως γε δὴ καὶ βεβίαστο. Τοῦτο μὲν οὖν, ὡς γελοῖον, οὕτω προχείρως ἐξήλεγκτο. Ἔπειτα ἡ χείρ εἰσήγετο ᾿Αρσενίου· καὶ ἡ κατηγορία οὐκέτι λόγοις ἀλλ' ἔργοις ἐνίστατο. Ὁ δὲ δεξιῶς μάλα τὸ πρᾶγμα μετἦλθεν. Πρώτα γὰρ εἴ τινες εἶεν τῶν παρόντων γινώσκοντες τὸν ᾿Αρσένιον. Τινῶν δ᾽ εἰπόντων εἰδέ ναι, εἰσῆγε τοῦτον τῷ συνεδρίῳ, ὑφ᾽ ἱματίῳ τώ χεῖρε κρύπτοντα· καὶ αὐτίκα, Οὗτός ἐστιν, ἔλεγεν, ὁ νεχρός. Καὶ ἀνὰ μέρος ἑκατέραν χεῖρα ἐξάγων, Ιδού, φησίν, ὁ ᾿Αρσένιος καὶ δύο χεῖρας ἔχων πάρεστι· τῆς δὲ τρίτης τὸν τόπον ποῦ τις ἂν θείη; δεικνύτωσαν οἱ κατήγοροι· οὐ γὰρ ἀρχῆθεν δημιουργῶν ὁ θεός, τρίχειρα τὸν ἄνθρωπον πάντως ἐποίε:. Τούτων οὕτω διαρρήδην ἐληλεγμένων, οἱ τὸν δόλον συμβά ψαντε; ἐν ἐμηχάνῳ γενόμενος, υποδύντες τὸν θόρυ σου, ἀπεδίδρασκον. Καὶ τὴν μὲν κατηγορίαν ταύτην οὕτως ᾿Αθανάσιος ἀπεδύσατο τῇ τοῦ ᾿Αρσενίου ζωῇ· εἶδ᾽ ἑξῆς τὰ κατὰ τὴν Ἰσχύραν παρεγράφετο, προηγουμένως, ὡς οὐκ εἴη πρεσβύτερος· ἄλλως τε καὶ τὸ μὴ δεῖν ἐπ᾽ ἀντιδίκων κρίνεσθαι λέγων, τοὺς περὶ Εὐσέβιον παρεγράφετο. Καὶ ἄλλων κεφαλαίων είσο αχθέντων, δεῖν ἐδόκει παρὰ τὸν Μαρεώτην γενέσθαι, ὡς ἂν τοπικῶς ἐξετασθῇ τὰ ἀμφισβητούμενα. Ως δ' ἐξελέγησαν ἐρευνῆσαι οὓς ὡς κριτής παρεγράφετο modum confutatis, doli architecti rerum suaru (καὶ γὰρ ἐστέλλοντο Θέογνις καὶ Μάρις, Θεόδωρος, Μακεδόνιος, Ουάλης τε καὶ Οὐρσίκιος), Αθανάσιος ἀπηγόρευε, καὶ παντὶ τῷ συνεδρίῳ σκευωρίαν είναι τὸ πρᾶγμα ἀνεβοᾶτο· εἰ ὁ κατήγορος ἅμα τοῖς ἐχθροῖς δικασταῖς παραγένοιτο, ἐκ μονομερούς ἡ δίκη ἔσται. Ὁ μὲν οὖν τοιαῦτα λέγων, ἐπεὶ μηδεὶς αὐτοῦ λόγον ἐποιεῖτο, ἄλλως τε καὶ δείσας μὴ αὐτόχειρες αὐτοῦ γένωνται, φυγὰς ἀνεχώρει τοῦ συνεδρίου, καὶ ἐς βασιλέα ἀνέτρεχεν. Ἐπεὶ δὲ καὶ οἱ ἐν τῷ Μαρεώτη παραγενόμενοι ἧκον, ὑπομνήματα μονοπροσώπως ἐποίουν, ὡς ἀληθῆ εἴη ὅσα ὁ κατήγορος κατείπεν ᾿Αθανασίου· ἡ σύνοδος πρῶτα μὲν ἐρήμην τούτου κατεδιῄτησεν· εἶτα καὶ τὴν καθαιρετικήν ἐσχεδίαζον ψῆφον· ἐν ᾗ πολλὰ τὸν ἔσιον λοιδορήσαν τες, ὡς στασιώδη καὶ ταραχών πιμπλῶντα τὴν Αἴ- eam insidiosam esse in molitionem, vociferabatur: γυπτον· καὶ τὸ μὲν ἐπὶ τῇ γυναικὶ ὡς αἰσχρὸν παρῆκαν, καὶ τὰ τοῦ φίνου δὲ ᾿Αρσενίου παρέδρα μον· ἔγραφον δὲ τοῖς ἀπανταχοῦ ἐπισκόποις μὴ λόγου μηδὲ κοινωνίας αὐτῷ μεταδοῦναι, ἀλλὰ μηδὲ τὴν ᾿Αλεξάνδρειαν οἰκεῖν· ἀληθῆ δὲ εἶναι καὶ τὴν ἐπὶ τοῦ μυστικοῦ ποτηρίου συντριβὴν αὐτοῦ γενομέ την κατηγορίαν. Ἐφήπτοντο δ' ἑκάστου ἐγκλήματος τεχνηέντως διαβολὴν ἐργαζόμενοι, τῶν συκοφαντών Ischyræ, sen Ischyrionis (ita enim eum Sozomenus nominat) causa in eo statu fuit. Arrogabat is sibi et usurpabat sacerdotis dignitatem, et quæ presbyteri sunt, munia obibat. Eum vero cum Athanasius in facto ſlagranti mysticis sacris operantem deprehendisset, mensam sacram evertit, calicem confregit, et impiam temerarii hominis satagentes, turbæ se immiscuere, et fuga sibi con· suluere. Et crimen quidem hoc a se Athanasius Arsenii vita removit. Deinde Ischyram exceptione repuht, in primis quod presbyter non esset. Insuper etiam, non debere quemdam ab inimicis judicari, allegans, Eusebianos submovit. Et cum alia quoque accusationis capita in medium proferrentur, visum concilio est, Mareoten ire, ut in re praesenti, quæ in controversiam erant deducta, in quirerentur. Ut vero ad rem investigandam electi sunt, quos Athanasius per exceptionem judices rejecerat (mmittebantur enim eo Theognis, Maris, Theodorus, Macedonias, Valens, et Ursicius), ipse reluctabatur, et apud universum concilium, rem ac si accusator una cum suspectis et inimicis judicibus adesset, iniquum id uniusque tantum partis judicium esse protestabatur. Haec cum ille diceret, neque quisquam, ac ne Dionysius quidem exconsularis rationem ejus haberet, atque insuper metueret, ne manus sibi per vim et cedem afferrent, ex consessu eo ad imperatorem profugit. Postquam qui Mareoten missi fuerant, rediere, atque altesiasudaciam inhibuit. Qua de re accusante Ischyra, Athanasius causam apud iniquos judices dixit. Elas nostra multos vidit Ischyras, Athanasium nullum. Porro Athanasius ea que modo dicta sunt, per Macarium presbyterum Ischyra exauctoranda egit, qui et ipse e vinculis causam div.t.

tiones uniformes, sub una scilicet persona, vera τὴν ἦταν ἀποσιγήσαντες· τοὺς δὲ κατηγόρους αὐτ τοῦ πάντας προσίενται, τόν τε μετὰ Μελίτιον Ἰωάννην καὶ οἱ σὺν αὐτῷ ἦσαν. Καὶ ἑκάστῳ τῶν ἐν τῷ κλήρῳ αὐτοῦ τὸ ἀξίωμα ἔδωκαν. Καὶ αὐτὸν δὲ 'Αρσένιον παρεδέξαντο, ὃς ἀνῃρῆσθαι ἐλέγετο· ὅς τότε μὲν τῆς Μελιτιανῶν θρησκείας ἐπίσκοπος ἦν· εἰς δὲ τὴν ἄδικον ἐκείνην ᾿Αθανασίου καθαίρεσιν ὡς τῆς Υψηλοπολιτῶν πόλεως ἐπίσκοπος καθυπέγραψε. Καὶ τὸ δὴ ξενίζον τοῦτ᾽ ἦν· ὅτι ὁ ὑπὸ ᾿Αθανασίου ἀνῃρῆσθαι λεγόμενος, ζῶν τὸ εἰς αὐτὸν ἦχον ἀνήρει καθαιρῶν ᾿Αθανάσιον. Ταύτην δὴ τὴν ἄδικον δίκην ὡς μὴ ὑγιῶς ἔχουσαν καὶ πολλοὶ τῶν ἐκεῖσε παρόντων κατεχώρισαν ἱερέων. Καὶ γὰρ καὶ Παφνούτιον τὸν ὁμολογητήν φασι τηνικάδε συμπαρόντα τῷ συνεδρίῳ, τῆς χειρὸς λαβόμενον Μαξίμου τοῦ τῆς Ἱεροσολύμων Ἐκκλησίας προέδρου, ἐξαναστῆναι, μὴ δεῖν είναι λογισαμένους ὁμολογητὰς ὄντας, καὶ διὰ τὸν ἀληθῆ λόγον τὰ ὄμματα ἐξορω συγμένους, καὶ τὰς ἀγκύλας πεπηρωμένους, συλλόγου κοινωνεῖν πονη σῶν καὶ φαύλων ἀνδρῶν, καὶ κατὰ τῶν τῆς εὐσε βείας προμάχων ψηφίζεσθαι. esse quæ adversus Athanasium accusator dixisset, confecere: synodus primum eum, nullo defendente, veluti contumacem condemnavit: deinde etiam sententiam, qua ei dignitas episcopalis abrogata est, tulit, in qua sententia sanctum virum conviciis multis ut seditiosum, et Ægyptum motibus turbulentis implentem prosciderunt: 652 simul et de muliercula illa, et de Arsenii cæde crimen utpote turpe prætermittentes. Ad omnes quoque Jocorum omnium episcopos litteras dedere, ne vel sermone vel usu et commercio aliquo cum co communicarent, neve ei Alexandriæ esse permitteretur. Verum quoque esse asseruerunt, mystici poculi comminuti crimen: et accusationum capita quaque attingentes, singulari quadam arte calum- 1 niam pertexuerunt, sycophantas convictos silentio tegentes, et accusatores ejus omnes laudantes. Joanni quoque illi qui Melitio successeral, seclatoribusque ejus, aut quicunque ex clero ejus eran:, honorem dignitatemque tribuere. Ipsum etiam Arsenium, qui cæsus esse dictus fuerat, receperunt: qui tum quoque Melitianorum sectator, et tanquam Hypselopolitarum episcopus, iniquæ illi Athanasii abrogationi subscripsit. Qua in re illud novum mirumque visum est, quod qui ab Athanasio jugulatus esse dicebatur, is vivens, quantum in eo situm erat, Athanasium exauctorando jugulavit. Hoc tam injustum insanumque judicium multi etiam qui ibi afluere episcoporum, deprehendere. Nani et Paphnutium confessorem tum præsentem, dicunt, apprehensa Maximi Hierosolymitanæ Ecclesiæ antistitis manu consurrexisse, atque utrique minus convenire arbitrarum esse, qui confessores exstitissent, oculosque propter sermonem veritatis effossos, et pedumflexus debilitatos circumferrent, ut commune quidquam cum pravorum et improborum hominum cœtu haberent, et adversus veræ pietatis propugnatores sententiam ferrent. 653 CAPUT L. De consecratione seu dedicatione templi Hierosolymitani epistola imperatoris ad synodum Tyri Phænicia congregatam: et ut Athanasius exsul sit factus. Eo tempore, quo et tricesimus imperii Constantini annus complebatur, et templum llierosolymis in Calvariæ loco magnificentissime absolutum fuerat, quod magnum Martyrium dicitur, Marianus quidam ampla dignitate vir, ab imperatore cum litteris ad synodum venit, quibus quam celerrime Hierosolymam adire, propter sacri ejus templi dedicationem jubebantur. Atque illi protinus ut potuere, Hierosolyma contenderunt, dissidio atque discordia omni seposita, templumque ipsum dedicarunt, donaria simul et ornamenta ab imperatore missa maximi prorsus pretii consecrantes: quæ longo sane post tempore ibi fuere, stuporem et consternationem plane spectantibus conciliantia: tanta illorum erat magnitudo, tantum pretium. Erat is decimusquartus mensis Septembris dies, qui ab eo tempore in ecclesia Hierosolymitana quotannis publice ab omnibus festus et celebris agitatus est, octo ex ordine dicbus conventibus celebrandis. Quibus diebus ex omni terrarum orbe homines eo conveniunt, et ad festos conventus concurrunt, argana sacra peracturi, et loca sancta cognituri. Deinceps vero et decantatam illam ibi Περὶ τῆς καθιερώσεως τοῦ ἐν Ἱεροσολύμοις ναοῦ· καὶ ἐπιστολὴ τοῦ βασιλέως πρὸς τὴν ἐν Τύρῳ τῆς Φοινίκης σύνοδον· καὶ ὡς ὑπερόριος ἐγένετο ᾿Αθανάσιος. Κατ᾽ ἐκεῖνο τοίνυν καιροῦ τρίτης δεκάδος τῇ ἀρχῇ Κωνσταντίνου συμπληρουμένης, τοῦ ἐν Ἱεροσολύ μοις κατὰ τὸν Κρανίου τόπον πολυτελῶς ἐξεργα σθέντος νεώ, ὁ μέγα Μαρτύριον λέγεται, Μαριανός τις τῶν ἐν ἀξιώμασιν ἐκ βασιλέως παραγενόμενος, γράμματα τῇ συνόδῳ ἐδίδου, διαγορεύοντα ὅσον τάχος τὴν Ἱερουσαλὴμ ἐκείνους καταλαβεῖν ἐπὶ κ:- θιερώσει τοῦ θείου νεώ. Οἱ δ᾽ εὐθὺς ὡς εἶχον ἐπὶ τὰ Ἱεροσόλυμα ἧκον, διαφορὰν καὶ διχόνοιαν πᾶσαν δῆθεν ἐκ μέσου πεποιημένοι· καὶ τὸν νεὼν καθιέ ρωσαν, ἀναθέμενοι & λόγου πολλοῦ ἄξια κειμήλια τε καὶ ἀναθήματα πέμψειε βασιλεύς· ὁ δῆτα πολλῷ τῷ ἑξῆς χρόνῳ ἀνέκειντο, κατάπληξις ἄντικρυς τοῖς ὁρῶσι μεγέθους τε καὶ πολυτελείας ἕνεκα. Τρισκαι δεκάτη δ' ἦν Σεπτεβρίου μηνός· ἦν δὴ τὸ ἐξ ἐκείνου ἐτήσιον δημοτελῆ καὶ περιφανὴ ἑορτὴν ἄγει ἡ τῶν Ἱεροσολύμων Εκκλησία, ἐπὶ ὀκτὼ ἐφεξῆς ἡμέραις ἐκκλησιάζουσα. Ἐξ ἁπάσης δὲ τῆς γῆς φοιτώσιν ἄνθρωποι μνήσεις ἐπιτελέσοντες κατὰ ταύτας δή τὰς ἡμέρας, καὶ καθ' ἱστορίαν τῶν ἱερῶν τόπων τη πανηγύρει συντρέχοντες. Ἔπειτα δὲ καὶ τὴν πο λυθρύλλητον έκείνην σύνοδον ἐκεῖσε ποιήσαντες, Αρειον καὶ Εὐζώϊον προσεδέξαντο, τοῖς βασιλέως

ECCLESIASTICE HISTORIE LIB. VIII. δῆθεν πεισθέντες γράμμασι, δι' ὧν ἐδήλου ὀρθῶς αὐ- egere synodum, in qua Arium et Euzoium susce τοὺς περὶ τὴν πίστιν φρονεῖν. Ἔργαψαν δὲ καὶ τῇ Αλεξανδρέων Ἐκκλησίᾳ, ὡς βαθεῖα εἰρήνη ταῖς ἐκκλησίαις ἐπρυτανεύθη τοῦ φθόνου ἀπελασθέντος. Καὶ ᾿Αρειος μεταμέλῳ χρησάμενος, καὶ βιβλίον με τανοίας δούς, δικαίως ἐδέχθη τῆς Ἐκκλησίας ὅρος γενόμενος. Δῆλα δὲ καὶ τὰ πραχθέντα καθίστων τῷ βασιλεῖ. Καὶ οἱ μὲν τοιαῦτα ἔπραττον· ὁ δ' ᾿Αθανά σιος ήχων τὴν Κωνσταντίνου, ἃ πέπονθεν ἐπὶ τῷ βασιλεῖ ἀπωδύρετο. Καί τινων δὲ παρόντων τῶν καταδικασάντων, κατεδεῖτο βασιλέως ἐπ' αὐτοῦ τῶν ἐν Τύρῳ πεπραγμένων τὴν κρίσιν γενέσθαι. Δοκι μάσας δὲ ὁ κρατῶν εύλογα τὸν ᾿Αθανάσιον λέγειν, τοῖς ἐν Τύμῳ συνελθοῦσι τῶν ἐπισκόπων έγραφε τοιάδε, εἰς ἑαυτὸν μεταστέλλων· «Ἐγὼ μὲν ἀγνοῶ τίνα ἐστὶ τὰ ὑπὸ τῆς ὑμετέρας συνόδου μετά θορύ- pere: imperatoris videlicet litteris addueti, quibus ille recte eos de fide sentire significabat. Scripserunt illi quoque ad Ecclesiam Alexandri. nam, multam esse, odiis discussis, ecclesiis pa cem conciliatam; Arium resipuisse: eumque, acepto ab homine pœnitentiæ libello, rite susceptum, prorsus in Ecclesiæ potestate esse. Acta ea ad imperatorem etiam retulere. Atque illi quidem hæc sic egere Athanasius autem Constantino. polim contendens, de injuriis quas acceperat, apest imperatorem est quiritatus. Et cum ibi nonnulli qui eum sententiis suis damnaverant adessent, illud ab imperatore supplex petiit, ut rerum Tyri de se actarum in ejus præsentia inquisitio et judicium fieret. Porro imperator Athanasium æquum petere censens, ad episcopos qui Tyri convenerant, eos ad se venire jubens, in hæc verba scripsit: c Ego quidem quæ sint res a syncdo vestra per tumultum et quasi procellam quamdam judicatæ, ignoro. 654 Videtur tamen quodammodo tumultuanter per inordinatam consultationem verilas esse depravata, quod scilicet vos propter nugandi adversus proximos studium, quod quidem invictum esse vultis, ea quæ Deo placita sint, pervidere non possitis. Enimvero divinæ Providentiæ fuerit, ut, cum contentiosi ardoris vitium mauifesto deprehensum disentiatur, tum aperte nobis declaretur, num in conventu isthie vestro curae vobis veritas fuerit, et res absque odio et gratia sint judicatæ. Quam ob causam at propere ad pietatem nostram veniatis volo, ut et rerum a vobis actarum exactam rationem nobis exhibeatis, et de vobis ipsis satisfaciatis. Qua re antem ut hæc ad vos scriberem, et vos per litteras ad me evocarem, adductus fuerim, ex verbis sequentibus intelligetis. Ingredienti mili jam cognominem nobis et modis omnibus felicem urbem Constantinopolim (accidit autem ut equo tum veherer), «erepente Athanasius episcopus, cum aliis quibusdam quos secum habebat, in media publica via, ita præter exspectationem obvius est factus, ut consternationis etiam præberet causam. Teste: ‘autem facio inspectorem rerum omnium Deum, 6ου καὶ χειμῶνος κριθέντα. Δοκεῖ δέ πως ὑπό τινος ταραχώδους ἀταξίας ἡ ἀλήθεια διεστράφθαι· ὑμῶν δηλαδὴ διὰ τὴν πρὸς τοὺς πέλας ἐρεσχελίαν, ἣν αήττητον εἶναι βούλεσθε, τὰ τῷ Θεῷ ἀρέσκοντα μή συνορώντων. Αλλ' ἔσται τῆς θείας προνοίας ἔργον, καὶ τὰ τῆς φιλονεικίας ταύτης κακὰ φανερῶς ἑλόντα διασκεδάσαι, καὶ ἡμῖν διαρρήδην ἐπιδεῖξαι, εἴ τινα • τῆς ἀληθείας αὐτόθι συνελθόντες ἐποιήσασθε φρον τίδα, καὶ εἰ τὰ κεκριμένα χωρίς τινος χάριτος καὶ ἀπεχθείας ἐκρίνατε. Τοιγαροῦν ἐπειγμένως πρὸς τὴν ἐμὴν ἐλθεῖν ὑμᾶς εὐσέβειαν βούλομαι, ἵνα την τῶν πεπραγμένων ὑμῖν ἀκρίβειαν καὶ ὑμῶν αὐτῶν παραστήσητε. Τίνος δὲ ἕνεκεν γράψαι ταῦτα πρὸς ὑμᾶς ἐδικαίωσα, καὶ ὑμᾶς πρὸς ἐμαυτὸν διὰ τοῦ ς γράμματος καλῶ, ἐκ τῶν ἑπομένων γνώσεσθε. Επιβαίνοντί με λοιπὸν τῆς ἐπωνύμου ἡμῶν καὶ τας Ψευδαίμονος πατρίδος τῆς Κωνσταντινουπόλεως (συνέβαινε δέ με τηνικαῦτα ἐφ᾽ ἵππου ὀχεῖσθαι). ἐξαίφνης ᾿Αθανάσιος ὁ ἐπίσκοπος, μέσον τῆς λεωφόρου μετά ἑτέρων τινῶν οὓς περὶ αὐτὸν εἶχεν ἀπροσδοκήτως οὕτως προσῆλθεν, ὡς καὶ παρασχεῖν ἐκπλήξεως ἀφορμήν μαρτυρεῖ μοι γὰρ ὁ πάντων ἔφορος θεός, ὡς οὐδὲ ἐπέγνων αὐτὸν ὅστις ἦν. Καὶ τὴν ἀδικίαν ἣν πέπονθε πυνθανομένοις, ὥσπερ εἰκὸς, ἀπήγγειλεν ἡμῖν. Ἐγὼ μὲν οὖν οὐ διελέχθην αὐτῷ κατ' ἐκεῖνο καιροῦ, οὔτε ὁμιλίας ἐκοινώνησα· ὡς δὲ ἐκεῖνος μὲν ἠξίου, ἐγὼ δὲ παρῃτούμην, καὶ μικροῦ δεῖν ἀπελαύνεσθαι αὐτὸν ἐκέλευον, μετὰ πλείονος παῤῥησίας οὐδὲν ἔτερον παρ' ἡμῶν ᾔτει, ἢ τὴν ὑμετέραν ἄφι- 1 me illum primum qui fuerit non novisse: doner ξιν ἠξίωσεν ὑπάρξαι, ἵν᾿ ἡμῶν παρόντων ἀναγκαίως ἅ πέπονθεν ἀποδύρασθαι δυνηθείη. "Οπερ ἐπειδὴ εύλογον εἶναι καὶ τοῖς καιροίς πρέπον κατεφαίνετο, ἀσμένως ταῦτα γραφῆναι πρὸς ὑμᾶς προσέταξα, ἵνα πάντες ίσοι τὴν σύνοδον τὴν ἐν Τύρῳ γενομέ νην ἐπλήρωσαν, ἀνυπερθέτως εἰς τὸ στρατόπεδον τῆς ἡμετέρας ἡμερότητος ἐπειχθῆτε, τοῖς ἔργοις αὐτῶν ἐπιδείξαντες τὸ τῆς ὑμετέρας κρίσεως καθα μόν τε καὶ ἀδιάστροφον ἐπ' ἐμοῦ· ὃν τοῦ Θεοῦ γνήσ στον εἶναι θεράποντα οὐκ ἂν ἀρνηθείητε. Τοιγαροῦν διὰ τῆς ἐμῆς πρὸς τὸν Θεὸν λατρείας τὰ πανταχού Supra cap. 47 cod. nostrorum quidam quis esset, indicarunt. Atque nobis de injuriis quas sustinuit eum percon - tantibus, que quum erat, renuntiavit. Ego quidem eo tempore cum eo verba non feci, neque collocutus sum. Ubi vero ille id postulavit, ego autem denegavi, parum admodum abfuit quin cum rejici juberem: ille tamen cum multa libertate nihil peteret a nobis aliud, quam ut vos præsto essetis, quo necessitate urgente, in prasentia vestra, quæ passus esset, satis deplorare posset, et ego id rationi et tempori convenire duxi, perlibenfrescriptum esse Athanasium obscure significantes. Socrat. lib. i, cap. 22. PATROL. GR: CXLVI '

NICEPHORY CALLISTI ter haec ad vos scribi precepi, ut omnes quicunque εἰρηνεύεται, καὶ τῶν βαρβάρων αὐτῶν τὸ τοῦ Θεοῦ couseutui Tyrio interfuistis, citra procrastinationem, in aulam mansuetudinis nostræ venire, acceleretis, et rebus ipsis judicationis vestræ sinceritatem et veritatem, me cognoscente, declaretis: quem sane germanum Dei famulum esse non negaveritis. Per meam certe quidem erga Deum reFgionem, pacata sunt uinque omnia. Quin ipsi etiam Barbari nomini Dei rite laudibus benedicunt, qui hactenus veritatem ignorarunt, Manifestum autem est, qui veritatem non norit, eum neque Deum nosse. 655 Verumtamen, quemadmodum modo dixi, et Barbari per me germanum Dei minis:rum, Deum cognoverunt, et metuere· didicerunt, ipsumque me ubique tutari, et rebus ο ὄνομα γνησίως εὐλογούντων, οι μέχρι νῦν τὴν ἀλή θειαν ηγνόουν. Δῆλον δὲ ὅτι ὁ τὴν ἀλήθειαν ἀγνον οὐδὲ τὸν Θεὸν ἐπιγινώσκει. Πλὴν ὅμως, καθὰ προ εἴρηται νῦν, καὶ οἱ βάρβαροι δι' ἐμὲ, τὴν τοῦ Θεοῦ θεράποντα, γνήσιον ἐπέγνωσαν τὸν Θεόν· καὶ εὐλα βεῖσθαι μεμάθηκαν, Θεὸν ὑπερασπίζειν μου πανταχοῦ καὶ προνοεῖσθαι τοῖς ἔργοις αὐτοῖς ᾔσθοντο. Οθεν μάλιστα καὶ ἴσασι τὸν Θεὸν, ὃν ἐκεῖνοι μὲν διὰ τὸν πρὸς ἡμᾶς φόβον εὐλαβοῦνται· ἡμεῖς δὲ οἱ τα μυστήρια τῆς εὐμενείας αὐτῷ δοκοῦντες πρ βάλλεσθαι (οὐδὲ γὰρ ἂν εἴποιμι φυλάττειν), ἡμεῖς, φημί, οὐδὲν πράττομεν, ἢ τὰ πρὸς διχόνοιαν καὶ μίσος συντείνοντα, καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν, τὰ πρὸς βλε θρον τοῦ ἀνθρωπείου γένους ἔχοντα τὴν ἀναφοράν. Αλλ' επείχθητε, καθά προείρηται, καὶ πρὸς ἡμᾶς σπεύσατε πάντες ᾗ τάχος, πεπεισμένοι, ὡς παντὶ σθένει κατορθώσαι πειράσομαι, ὅπως ἐν τῷ νόμῳ τοῦ Θεοῦ πάντα ἐξαιρέτως φυλάττωνται, οἷς ούτε ψάγος οὐδὲ κακοδοξία τις δυνήσεται προσπλακῆναι· διασκεδασθέντων δηλαδὴ καὶ συντριβέντων άρδην, καὶ παντελῶς ἀφανισθέντων τῶν ἐχθρῶν τοῦ νόμου, οἵτινες ἐπὶ προσχήματι τοῦ ἁγίου ὀνόματος ποικίλας καὶ διαφόρους βλασφημίας παρέχοντι.» Τοιαῦτὰ γράψαντος τοῦ βασιλέως, οἱ μὲν ἄλλοι τῶν ἐπισκή. πων εἰς δέος μέγιστον ἕκαστος καταστάντες οἴκαδε ἀνεχώρουν· οἱ δὲ περὶ Εὐσέβιον βασιλεῖ ὀφθέντες, δίκαια ψηφίσασθαι τὴν σύνοδον ἰσχυρίζοντο. Πολλά δὲ λοιδορησάμενοι, οὐκέτι μὲν περὶ κατεαγότος που τηρίου ἢ τραπέζης, ἢ βραχίονος ζῶντος νεκροῦ ἐν! σταντο ὡς εἴησαν· ἀλλ' ἐπὶ ἑτέραν καινοτέραν ἐχώρουν διαβολήν. Απειλῆσαι γὰρ ἔλεγον ᾿Αθανάσιον, κωλύσαι τὸν σἶτον Αἰγυπτίους, ὃν Κωνσταντίνος ἐθέσπιζεν ἐξ ᾿Αλεξανδρείας κατάγειν ἐπ᾽ ἔτος εἰς Κωνσταντινούπολιν· καὶ τὸν λόγον ἀκηκοέναι Αδι μάντιον, 'Αννουσίωνα, Αρβαθίωνα καὶ Πέτρον τοὺς ἐπισκόπους. Ταῦτ᾽ εἰπόντες ἐκράτησαν ταῖς δια λαἶ;· ἰσχύει γὰρ πολλάκις τὸ ψεῦδος, ὅταν ὁ διαβάλλων τὸ ἀξιόπιστον ἔχῃ. Εὐθὺς γὰρ ὁ βασιλεὺ; συναρπαγείς τῷ θυμῷ, ἐξόριστον ἐν Γαλλίαις ἐποίει τὸν ἄνδρα· καὶ Τρίβεριν οἰκεῖν κατεδίκαζε. Πρᾶξαι δ' οὕτω λόγος ἔχει τὸν Κωνσταντῖνον, οὐ τόσον ἀληθῆ πιστεύσαντα εἶναι τὰ εἰρημένα, ὅσον ἐνοῦσθαι τὴν Ἐκκλησίαν καὶ τοὺς ἐπισκόπους ὁμονοεῖν ᾑρημένον. Οὐκ ἄλλως δὲ τοῦτ' ἐνῆν γενέσθαι, εἰ μὴ ἐκποδὼν γένοιτο Αθανάσιος. Κοινωνῆσαι γὰρ παντάπασι τοῖς περὶ "Αρειον ἐξετρέπετο. Καὶ ὁ μὲν οὕτως ἐν Τριβέρει τῆς Γαλλίας απήχθη. ipsis mihi prospicere senserunt. Unde maxime Deum norunt, quem illi quidem propterea quod nos metuunt, colunt; nos autem, qui arcana sacra benignitatis ejus propugnare (quid enim dicam servare?) videmur, nos, inquam, nihil agimus aliud, quam quod ad discordiam et odium facit, et quod (at simpliciter dicam) ad generis humani exitium refertur. Verum properate, sicuti dictum est, et. al nos quamprimum omnes venire naturate: ilAnd persuasum habentes, omnibus nervis conaturos nos esse, ut iis quæ corrigenda sunt, emendatis, in lege Dei omnia rite serventur, utque eis neque probrum neque prava aliqua opinio et suspicio inrere possit; dissipatis nimirum, prorsunque tritis, atque adeo sublatis omnino legis inimicis, qui quidem sub prætextu sancti nominis varias atque omnigenas præbent blasphemias, et obtrectandi occasiones. › Talia imperator cum scripsisset, alii quidem episcopi maximo territi metu, pro se quisque domum redibant. Eusebiani autem se in oculos imperatoris ingerentes, justam esse synodi sententiam asseverarunt. Et multis in Atha - nasium conviciis conjectis, non jami de poculo fraelo, aut mensa, aut vivi honinis brachio, quod vera ea essent, instabant: sed ad novam aliam confugere calumniam. Minatum enim esse Athanasium dixerunt, inhibituros sua suasione Ægyptios esse, ne frumentum pro co atque Constantinus sanxisset, quotannis Alexandria Constantinopolim subveheretur: eaque verba audivisse Adamantium, Annubionem, Arbathionem, et Petrum, episcopos. ll.ec allegantes, causam calumniis oblinuere. Sæpenumero namque mendacium vincit, cum is qui calumniam struit, bonæ fidei opinionem consequitur. Confestim igitur imperator iracundia correptus, virum in Gallias relegatum Treviros jubet incolere. Idque ita fecisse Constantinum opinio est, non tam quod vera esse quæ in eum dicta fuerant, crediderit, quam ut Ecclesiam ad unitatem et episcopos ad concordiam perduceret. Quod quidem aliter fieri non potuit, nisi Atlianasius relegaretur. 656 Communionem enim Arianorum omnino aversabatur. Atque ille ad eum quidem modum ad Treviros in Galiam est abductus.

ECCLESIASTICE HISTORIE LÍB. VIII. Ως "Αρειος ἐξ ᾿Αλεξανδρείας εἰς τὴν Κωνσταν τίνου γενόμενος, πράγματα εκίνησεν 'Αλεξάν διῳ τῷ Κωνσταντινουπόλεως. Καὶ ὡς διερράγη ταῖς ἐκείνου εὐχαῖς· καὶ ὅπως τὴν ἐκείνου τελευτὴν ἱστορεῖ Αθανάσιος. Ὁ δὲ 'Αρειος ἐξ Ἱεροσολύμων αὖθις ἧκεν εἰς Αλεξάνδρειαν. Μηδαμῶς δὲ τῆς κατ' Αἴγυπτον Ἐκ κλησίας τούτῳ κοινωνεῖν ἑλομένης, ἐκεῖνος σὺν τοῖς περὶ αὐτὸν ταράττειν αὖθις, καὶ τὴν οἰκείαν αἵρεσιν ὑποσπείρειν, δολίως κατήρχετο. Ἐν δεινῷ δὲ τοῦ λαοῦ ποιουμένου τήν τε ἐκείνου κάθοδον καὶ τὴν τοῦ οἰκείου ποιμένος φυγήν, ὁ βασιλεὺς, ἐπεὶ μάθοι διεστράφθαι τὴν γνώμην "Αρειον, πρὸς τὴν Κωνσταντίνου μετεκαλεῖτο, λόγον δώσοντα τῆς διαστρό του γνώμης καὶ ὧν ὁρᾶν ἐπεχείρει. ᾿Αλέξανδρος δ' ὁ τῆς ἐν Κωνσταντινουπόλει προεστώς Ἐκκλησίας, Μητροφάνην πάλαι διαδεξάμενος, θεοφιλής εἴπερ τις μάλιστα ὤν, τοῦ λαοῦ διαιρουμένου διχῆ, καὶ τῶν μὲν μηδαμῶς δεῖν λεγόντων τι τῶν ἐν Νι καία μετακινεῖν, ἄλλων δὲ ὡς καλὰ λέγοι "Αρεος φιλονεικούντων, καὶ ταραχῆς μεγίστης κατὰ πόλιν ἀναπτομένης, καὶ σύνοδον συγκροτεῖν πειρωμένων, πάντα κάλων ἐκίνει διαλύειν αὐτήν. ὡς δ᾽ ἧττον ἴσχυεν, εἰς ἀγῶνα καθίστατο μέγιστον· καὶ μήτι ἄλλο δρᾶν ἔχων, τὰς πρὸς ῎Αρειον τέως παρητείτο σπονδάς· μηδὲ γὰρ εἶναι θεμιτόν ἔλεγε, μηδὲ τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἕξεως, ἄκυρα τὰ σφίσιν εψηφισμένα ποιεῖν, καὶ τῶν σὺν αὐτοῖς ἐκ τῆς ὑφ' ἥλιον ἀπάτης συνδραμόντων εἰς Νίκαιαν. Οἱ δ' ἀμφὶ τὸν Εὐσέ διον καὶ φανερῶς διηπείλουν μετὰ πολλὴν λοιδορίαν, ἢ μὴν καθαιρήσειν αὐτὸν, εἰ μὴ "Αρειον δέξηται εἰς ῥητὴν ἡμέραν· εἰ δ᾽ οὖν, αὐτὸν μὲν τῆς Ἐκ κλησίας ὑπερέριον ἄγεσθαι· τὸν δὲ μετ' αὐτὸν καινωνήσειν 'Αρείῳ. Ταῦτ᾽ εἰπόντες, τό γε νῦν διελύοντο, οἱ μὲν πέρας ἐπιθεῖναι τοῖς ἠπειλημένοις. τεχνώμενοι, ὁ δ' ἐν προσευχαῖς ἦν μὴ εἰς ἔργον ἐκθῆναι ὁ Εὐσέβιος ἐβρενθύετο. Οὐ μὴν μέλον ἐκείνῳ τῆς καθαιρέσεως ἦν, ὅσον μή τι παρατρα τῆναι τοῦ δόγματος. Περιδεᾶ δὲ μάλιστα τοῦτον ἐποίει ὁ βασιλεὺς, τρόπον τινὰ τοῖς ἐκείνων πειαθείς ρήμασιν. ᾿Αγωνιῶν τοίνυν ὁ θεῖος πρεσβύτης, πάντα παραλιπών πρηνής τῷ θυσιαστηρίῳ προς φεύγει νηστεία σχολάζων καὶ προσευχῇ, οὐδὲν ἀνιεις τῶν, ὅσα δυσωπεῖν εἶχε Θεόν. Κατάκλειστον δ᾽ ἑαυ· τὸν ποιήσας, ἐπὶ τὸ τῆς ἱερᾶς τραπέζης θυσιαστήριον ἐπὶ στόμα πεσών, δακρύων ηύχετο νύκτας τε καὶ ἡμέρας ἑξῆς ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ ἡ ἐπώνυμός ἐστιν Εἰρήνῃ. "Ην δὲ ἡ τοῦ ἐπισκόπου εὐχὴ, ὡς εἰ μὲν ἀληθὴς ἡ ᾿Αρείου, δόξα, ἑαυτὸν τὴν τῆς προθε σμίας ἡμέραν μὴ ὄψεσθαι· εἰ δ᾽ ἣν οὗτος σέβει, ἀληθῆς εἴη μάλιστα, "Αρειον τὴν ἀξίαν δίκην διδόναι, ὡς αἴτιον ἁπάντων τῶν περὶ τὴν πίστιν δεινῶν. δε μὲν ᾿Αλέξανδρος ηὔχετο· πεῖραν δὲ καὶ ὁ βασ σιλεὺς ᾿Αρείου ποιεῖν ἐθέλων, εἰς τὰ ἀνάκτορα με τεστέλλετο· καὶ διεπυνθάνετο εἰ καὶ αὐτὸς τοῖς ἐν Νικαία δεδογμένοις στοιχεῖ. Ο δ' ἀμελητὶ κατενώ Precatus est Deum, ut vel arimam suam susciperet, ne communione Arii contaminaretur: CAPUT LI. Ut Arius ex Alexandria Constantinopolim adveniens, negotium facesserit Alexandro Constantinopolitano episcopo: et ut Alexandri precibus Arius sit ruptus, et quomodo Athanasius obitum ejus in scripta retulerit. Arius autem Hierosolymis Alexandriam rediit. Cum vero Ecclesia Ægypti ulhil sibi communionis cum eo esse vellet, ille cum sectatoribus suis denuo turbas ciere, et hæresim suam fraudulenter serere capit. Plebs cum ipsius reditum, tum pastaris sui exsilium graviter tulit. Ac imperator ubi Arii sententiam pravam esse cognovit, Constantinopolim hominem vocarit, perversa opinionistaptorumque suorum rationem redditurum. Alexan - der porro Constantinopolitanæ Ecclesiæ antistes, dudum Metrophani succèsserat, vir præter cæteros Dei maxime amans; cumque populus in duas partes discessisset, atque hi quidem nihil prorsus de Nicænis decretis mutandum esse dicerent, alii autem Arium recte profiteri contenderent, et maximo in urbe motu excitato, ut conventus cogeretur, conarentur, ille contra, ut eum dissolveret, nihil non experiebatur. Quod ubi ei minus successit, in maximum se demisit certamen. Et cumi quod faceret aliud non haberet, pacem et communionem cum Ario tum deprecatus est. Nefas enim esse, minimeque consuctudini ecclesiasticæ convenire dixit, quæ ab ipsis atque eis etiam qui ex terris omnibus quæ sub sole sunt, Nicavam concurrerant, decret: essent, abrogare. Eusebius autem pos: convicia multa aperte minabundus gravia ei denuntiavit, nisi ad certum diem Arium in communionem admitteret. Absque eo enim si esset, ipsum quidem extorrem ab Ecclesia futurum, successorem autem ejus cum Ario communicaturum. Hæc ubi sunt dicla, tuni quidem colloquio soluto discessere: Eusebius quidem etiam atque etiam, ut quæ minatus fuerat, ad exitum perduceretur, moliens; Alexander vero, ne adl rem conferrentur, quæ fremens ille denuntiaverat, precationibus incumbens. Quem, non tantum ut ipse exauctoraretur movebat, quantum ne quid de doctrina mutaretur, sollicitabat. 657 Pertimidum èum maxime imperator faciebat, qui quodammodo in adversariorum verbis acquiescere videbatur. Itaque in ca sollicitudine et anxietate trepidans divinus senex, rebus omnibus posthabitis, et arti disserendi nuntio remisso, ad sanctius confugit sacrarium, jejunio et orationi sese dedens, reque quidquam rerum earum remittens, quæ ad placandum exorandumque Deum facerent. Et in ea ecclesia quæ Pacis cognomen obtinet, sc clausit: et ore in sacram sanctioris sacrarii mensam procumbens, et lacrymans, continue dies noctesque oravit. Cujus illa fuit oratio ut siquidem opinio Arii vera esset, ne ipse constitutum conventui vel inopinatum quidquam faceret; quod et factum est. (Epiph.)

σοφιζόμενος. Ἐν θαύματι δὲ τὸ πραχθὲν ποιούμενος βασιλεύς, καὶ ὅρκῳ βεβαιοῦν ἔλεγε τὰ γραφέντα. Καὶ τοῦτ᾽ εὐθὺς ἐποίει σοφιστικῆς, ὡς ἱστορούντων ἀκούειν ἔστι. Τὴν γὰρ φαύλην ήν εἶχε περὶ τοῦ θείου δόξαν "Αρειος χάρτη καταγράψας ὑπ' ἀγκά λης φέρων, ὤμνυε τε ἀληθῶς οὕτω φρονεῖν, κατά γράψας εἶχεν. Οἷς δὴ πεισθεὶς βασιλεύς, ᾿Αλεξάν δρῳ ἐκέλευεν εντονώτερον εἰσδέχεσθαι "Αρειον. Σάβ. σα την δ' ἦν· καὶ τῇ ἑξῆς κοινωνεῖν προσδόκιμος ἦν. 'Αλλ' ἡ δίκη μέλλουσα ἦν οὐδαμοῦ· εἴπετο δὲ κατὰ πόδας τοῖς σοφιστικοῖς ἀτοπήμασιν. Ὑπὸ γάρ τισι δορυφόροις τοῖς περὶ Εὐσέβιον τῶν βασιλείων ἀπάρας ὁ Ἄρειος, σοβῶν ἦν διὰ τῆς ἀγορᾶς, καὶ ἐμπομπεύων διὰ μέσης τῆς πόλεως. Ἐπεὶ δὲ κατὰ τὴν Κωνσταντίνειον ἐγένετο ἀγορὰν, ἔνθα ὁ πολ φυρούς Κωνσταντίνου κίων μέγας μεγαλωστὶ ἀνατρέχων ἐγήγερται (δείλη δ᾽ ἦν ἐψία), φόβος εὐθὺς τῇ πληγῇ τοῦ συνειδότος εἰστρέχει τὸν ᾿Αρειον· καὶ ἐπὶ τούτῳ χαύνωσις τῆς γαστρὸς ἠκολούθει, και ὅλος τοῦ κατεπείγοντος ἦν, καὶ δῆτα πρὸς δημόσιον ἀφεδρῶνα, εγγύς που ὄντα, εἰσῄει. Λειποθυμήσαντις τοιγαρούν, αυτόματα ἐξέγξει τὰ διαχωρήματα, τοῦ τῆς φύας σφιγκτήρος διαλυθέντος· καὶ τῆς ἕδρας παρεκπεσούσης, αἷμα ἐχεῖτο πολύ· ἤ τε πλά σις ἔνδον ἅπασα διαχέετο, έντερα καὶ ἧπαρ καὶ σπλήν. Καὶ ὁ μὲν οὕτως διώλετο· ὡς δ' ἐπὶ πολλῷ οὐκ ἐξήει, εἰσιέντας τινὲς, νεκρὸν ἐφεύρον τῆς αἰσχρᾶς καθέδρας ἐγκεκλιμένον. Ο δ' ἀφεδρὼν ἄχει δὴ καὶ ἐς δεῦρο δείκνυται όπισθεν τῆς ἀγορᾶς ἐν τῇ τοῦ μακέλλου στοᾷ. Αείμνηστος δ' ὁ χῶρος, άτε πάντων τῶν παριόντων δάκτυλον και᾿ αὐτοῦ ἐγειμόντων. Πολλῷ δὲ χρόνῳ ὕστερον λόγος μηδένα χρή σασθαι τῇ καθέδρα ταύτῃ. Εφυλάττοντο γὰρ ἅπαν τες τὸν τόπον· καὶ ἀποτρόπαιον εἶχον, ὡς τῆ; ἀσεβείας τὰς κοινὰς ἐκεῖσε Αρείου εκτετικέτος. Εἰσέπειτα δέ τις τῶν τὰ ἐκείνου φρονούντων πλούτῳ βρίθων πολλῷ τὸν τόπον ἐπρίατο· καὶ τὸ πρότερον ο παλείψας σχήμα, οἰκίαν περιφανή κατεσκεύαζεν, ὥστε λήθῃ τὰ τοῦ τόπου δοθῆναι, καὶ μὴ κωμῳδεῖτο ὁ ἐκείνου θάνατος τῇ τῆς τοιαύτης ὑπομνήσεως διαδοχῇ. Ως δὲ κατάδηλος ὁ ἐκείνου θάνατος ἐγεγόνει, οὐ μία τις ἦν ἡ δόξα τῆς τελευτῆς· τοῖς μὲν γὰρ ἐδόκει, ὡς ἀθρόᾳ νόσῳ σχεθείς, καὶ πάρεσιν περί τὴν καρδίαν ὑποστὰς, ἅτε δὴ τοῖς κατὰ γνώμην εύμοιρήσας ὑφ᾽ ἡδονῆς τὴν καρδίαν περιχυθείσης, αἴφνης ἀποθανεῖν· τοῖς δ' ὡς τῆς δυσσεβείας αξίας ἔτισε τὰς ποινάς· τοῖς δ᾽ ἀμφ' αὐτόν, ὡς γοητείαις ἢ φαρμάκοις πρός τινων ἐπιβούλων ἑάλω διαφθα ρείς. Οὐ μετρία δὲ ἀγωνία τὸν Νικομηδέα κατέσχεν Εὐσέβιον. Διέθει γὰρ ἡ πρᾶξις οὐ τὴν πόλιν μόνην, ἀλλὰ καὶ τὴν οἰκουμένην πᾶσαν σχεδόν διελάμβανε, ταχεῖ τῆς φήμης τῷ πτερῷ χρησαμένης. ῾Ο δὲ βασιλεὺς ἤσθη μᾶλλον τῷ γεγονότι, καὶ ὡς ἐκ Θεοῦ ὑπαγορευθεῖσαν τὴν ἐν Νικαίᾳ πίστιν μᾶλλον ἐκράτυνε, καὶ τῷ Χριστιανισμῷ ὑπερφυώς προσετίθετο. Οἶμαι δ' οὐκ ἄκαιρον γένοιτο καὶ ἅπερ τῷ μεγάλῳ et communioni videret diem: sin quam ipse co- πιον τοῦ κρατοῦντος τὸν τῆς συνόδου δρον ὑπέγραφε Jeret, sententia maxime veritate niteretur, ut Arius dignas lucret poenas, veluti malorum in professione fidei omnium auctor. Sic episcopus Alexander precabatur. Sed et imperator periculum de Ario facere volens, in regiam suam eum accitum, num et ipse Nicænis decretis assentiretur, rogavit. Atque ille, citra moram et deliberationen omnem, in conspectu principis, decreto synodi callida simulatione subscripsit. Factum id admiratus Constantinus, jurejurando quæ scripserat, confirmare eum jussit. Quod et ipsum confestim dolosa adhibita fallacia, sicuti eos qui de hac re memorant, dicere audivimus, fecit. Quod namque suam de divino Numine opinionem Arius in gharta descriptam sub axillis in sinu ferebat, ita se vere sentire, quemadmodum scripsissul, juravit. Quare imperator persuasus, Alexandro, ut Arium reciperet, severius mandavit. Sabbatum erat, et postridie ut ad communionem admitteretur Arius, exspectabat. Verum vindicta nequaquam morata est, quæ vestigia ejus qui tam absurdis cavillationibus usus esset, in pedibus ipsis est insecuta. Ex imperatoris palatio a quibusdam Eusebii satellitibus Arius deductus, per forum insolenter gradiebatur, et per mediam urbem venditans sese inferebat. Postquam ad Constantini forum ventum est, ubi ingens illa porphyretica Constantini ipsius columna magnilice in altum excurrit (serum autern diei erat), timor derepente ex conscientiæ vulnere Ario incessit, eumque alvi laxitas consequitur. 658 Et urgebatur co casu maxime: proindeque se cessum publicum, qui in propinquo erat, με tit. Ibi animo ei defecto, sua sponte excrementa effluunt et vi naturæ constringente soluta, sedes ipsa procidit, et multus sanguis effunditur, constitutio queque interna corporis omnis una cum intestinis hepate et splene diffluit. Atque ita ille perit. Cum autem inde non esiret, ingressi quidam propter diuturniorem ejus moram, mortuum in fœdo subsellio reclinatum invenere. Secessus is longo post tempore est ostensus retro forum et macelli porticum: perpetuaque loci cjus et mortis Arii est memoria; quippe quem prætereuntes omnes digito semper designare soliti fuerint. Diu vero postea, fama est neminem subsellio eo usum esse. Omnes enim locum cum fugerunt, pro detestando habentes, in quo videlicet Arius impietatis poenas persolvisset. Postea autem Arianus quidam, vir perquam opulentus, locum emit: et forma ejus priore abolita, domum magnificam in eo construxit, ut oblivioni res ibi acta mandaretur, neque amplius mors Arii sempiterna memoriæ successione, veluti per comicum ludum posteritati cxhiberetur. Obitu vero ejus publicato, variæ de eo hominum fuere opiniones. Quibusdam enim I, cap. 58. Socrat. lib.

ECCLESIASTICE HISTORLE LIB. VIII. Αθανασίῳ εἴρηται περὶ τῶν συμβάντων Αρείῳ videbatur repentina aegritudine correptus, et per διαλαβεῖν. Γράφει δὲ οὕτω· ι Καὶ γὰρ καὶ αὐτὸς animi liberiorem relaxationem, ut cui res ex sellΆρειος, ὁ τῆς μὲν αἱρέσεως ἔξαρχος, Ευσεβίου δὲ tentia cecidisset, ex immensa, que cor ejus affaκοινωνές, κληθεὶς ἐκ σπουδῆς τῶν τότε τῶν περὶ tim offuderit, laetitia, subito exstinctus esse. Alii, Εἰσέβιον παρὰ τοῦ μακαρίτου Κωνσταντίνου Αὐτ impietatis dignum Inisse supplicium putabant. Faγούστου ἀπαιτούμενος ἐγγράφως εἰπεῖν τὴν ἑαυτοῦ miliares ejus, ab obtrectatoribus ex insidiis per πίστιν, ἔγραψεν ὁ δόλιος κρύπτων τὰς ἀναιδεῖς τῆς incantationem et veneficium necatum dicel ant. ἑαυτοῦ δυσσεβείας λέξεις, ὑποκρινόμενος καὶ αὐτὸς, Non mediocris vero animi sollicitudo Nicomedienὡς ὁ διάβολος, τὰ τῶν Γραφῶν ῥήματα ἁπλᾶ καὶ sem cepit Eusebium. Factum namque istud noa ὡς ἔστι γεγραμμένα. Εἶτα λέγοντος τοῦ μακαρίου urbem modo, sed universum prope orbem percurΚωνσταντίνου, Εἰ μηδὲν ἕτερον ἔχεις παρὰ ταῦτα rit, fama de eo velociore passim increbrescente. ἐν τῇ διανοίᾳ, μάρτυρα τὴν ἀλήθειαν δός· ἀμυνεῖται Imperator sane re ea majorem in modum est de γὰρ ἐπιορκήσαντας αὐτὸς ὁ Κύριος ὤμοσεν ὁ lectatus, et propterea professionem fidei Nicænam ἄθλιος, μήτ' ἔχειν, μήτ' ἄλλα παρὰ τὰ νῦν γραφέντα perinde atque a Deo ipso dictatam, magis etiam φρονεῖν, κἂν εἰρῆσθαι πώποτε εἴη παρ' αὐτοῦ· defendit, Christianæ religioni mirificum in modum ἀλλ' εὐθὺς ἐξελθών, ὥσπερ δίκην δούς κατέπεσε· addictus. Locus ipse postulare videtur, ut quæ καὶ πρηνής γενόμενος, ἐλάκησε μέσος. Πᾶσι μὲν magnus Athanasius de Arii rebus scripta reliquit, εν ἀνθρώποις κοινὸν τοῦ βίου τέλος θάνατός ἐστι, referamus. Quæ sic se habent: «Nam et ipse Arius καὶ οὐ δεῖ τινος ἐπεμβαίνειν, κἂν ἐχθρὸς ᾗ ὁ τε- hæresis quidem princeps et antesignanus, 659 λευτήσας, ἀδήλου ὄντος, μὴ ἕως ἑσπέρας καὶ αὐτὸν Eusebii vero particeps et socius, studio et opera τούτον καταλάβῃ· τὸ δὲ τέλος 'Αρείου, ἐπειδὴ οὐχ Eusebii et amicorum ejus, vocatus a beato Conἁπλῶς γέγονε, διὰ τοῦτο καὶ διηγήσεως ἐστιν ἄξιον. stantino Augusto, et ab eodem ut in scripto perΤῶν γὰρ περὶ Εὐσέβιον ἀπειλούντων εἰσαγαγεῖν suasionem fidei suæ exponeret, flagitatus, in liαὐτὸν εἰς τὴν Ἐκκλησίαν, ὁ μὲν ἐπίσκοπος τῆς bellum cam dolo malo, impudentibus de impietato Κωνσταντινουπόλεως 'Αλέξανδρος, ἀντέλεγεν· ὁ δὲ sua dictis suppressis, retulit, verlaque ScripturaΆρειος ἐθάρρει τῇ βίᾳ, καὶ τοῖς ἀπειλαῖς Εὐσεβίου· rum simplicia, sicuti in eis expressa reperiuntur, Σάββατον γὰρ ἦν· καὶ προσεδόκα τῇ ἑξῆς συνάγε itidem ut diabolus assimulavit. Deinde cum beatus εναι. Πολὺς δὲ ἀγὼν ἦν, ἐκείνων μὲν ἀπειλούντων, Constantinus dixisset: Si quidem nihil præterea ᾿Αλεξάνδρου δὲ εὐχομένου. Αλλ' ὁ Κύριος κριτής tectum in mente babes, veritatem testimonio jurisγενόμενος, ἐβράβευσε κατὰ τῶν ἀδικούντων. Οὔπω jurandi confirma; ulciscetur enim te, si falso juraγὰρ ὁ ἥλιος ἔδυ, καὶ χρείας αὐτὸν ἑλκυτάσης εἰς veris, Dominus ipse. Juravit miser, neque labere τόπον, ἐκεῖ κατέπεσε, καὶ ἀμφοτέρων τῆς τε κοινω· se, nequè aliud quam tum scripserit, quamvis νίας καὶ τοῦ ζῆν εὐθος εστερήθη Καὶ ὁ μὲν μακα- dictum aliquando ab eo sit, sentire: sed illico ρίτης Κωνσταντῖνος ἀκούσας, ἐθαύμασεν, εἰδὼς egressus, tanquam pœnas pendens concidit, et præἐλεγχθέντα τοῦτον ἐπίορκον· πᾶσι δὲ τότε γέγονε ceps factus crepuit medius '. Atque omnibus quiφανερὸν ὅτι τῶν μὲν περὶ Εὐσέβιον ἠσθένησαν αἱ dem hominibus communis vite finis constitutus ἀπειλαὶ, καὶ ἡ ἐλπὶς δὲ ᾿Αρείου ματαία γέγονεν est mors ipsa: neque cuipiam, etiam si is inimiἐδείχθη δὲ πάλιν ὅτι παρὰ τοῦ Σωτῆρος ἀκοινώνη- cus fuerit, qui vita defunctus sit, insultare convcτος γέγονεν ἡ ᾿Αρειανὴ μανία καὶ ὧδε καὶ ἐν τῇ τῶν nit; quod incertum sit, an non idem sibi ante πρωτοτόκων Εκκλησίᾳ. Τίς ουνού θαυμάσειεν, ὁρῶν vesperam accidat. Sed Arii obitus quandoquidem τούτους δικαιῶσαι φιλονεικοῦντας, ἂν ὁ Κύριος και non simplex fuit, dignus propterea est qui cumτέκρινε, καὶ βλέπων αὐτοὺς ἐκδικοῦντας τὴν αἵρε memoretur. Cum euim Eusebius sc eum in Eccleσιν, οὗ; ἀκοινωνήτους ἤλεγξεν ὁ Κύριος, μὴ ἀφεὶς siam introducturum minaretur, episcopus quidem τὸν αὐτῆς ἔξαρχον εἰς τὴν Ἐκκλησίαν εἰσελθεῖν; ν Constantinopolitanus Alexander id futurum nega - Τοσαῦτα περὶ 'Αρείου καὶ ᾿Αθανάσιος. vit Arius autem vi et minis Eusebii confisus est. Sabbatum quippe erat, et postridie sperabat se ecclesiæ conventui aggregatum iri. Certamen eral acre: bis quidem minitantibus, Alexandro autem orante. Sed enim Dominus, judicio suo interpo. sito, adversus homines iniquos judicavit. Nondum enim sol occiderat, et necessitate eum in lecum suum pertrahente, ibi pessum iit, utroque simul, et communione et vita confestim orbatus. Beatus certe quidem Constantinus, re audita, admiratus eam est, perjuriam ejus vindicatum esse perspe clum labens. Omnibus autem tum manifestum fait, cum Eu-cbii minacem denuntiationem, tum Arii spem et exspectationem frustra fuisse. Declaratum quoque rursum, Arianum furorem ab ipso Servatore exclusum esse a communione, et bic, et in primogenitorum ecclesia. Quis igitur non miretur, homines istos magno contentionis studio videns justitie laudem ei tribuere, quem condemnavit Dominus? cosdemque cernens hæresim defendere corum quos excommunicatos esse souvicit Dominus, ducem ejus ecclesiam ingredi non passus? Haec de Ario Athanasius. Lagt: 1, 18. '

660 CAPUT LII. De iis que postea Alexandriæ acciderunt, et de constitutione quam imperator contra omnes tulit hereses. Et Περὶ τῶν μετὰ ταῦτα γεγενημένων ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ· καὶ περὶ τοῦ νόμου ἂν βασιλεὺς κατὰ πασῶν ἔθετο τῶν αἱρέσεων. Καὶ τούτου δ' οὕτως αἰσχρῶς τὸ ζῆν ἀπορρήξαν της, οὐχὶ τέλος ἔσχον καὶ αἱ ἐκείνου ἐρεσχελίαι, οὐδὲ οἱ ἐξ ἐκείνου πρὸς βραχύ γοῦν ἠρέμουν συρ βάπτειν ἐπιβουλὰς τοῖς τἀναντία δοξάζουσιν. Ο μὲν οὖν τῶν ᾿Αλεξανδρέων δήμος συχνῶς εἰς βασιλέα πέμποντες περὶ τῆς ᾿Αθανασίου καθόδου, οἰκτρῶς ἐλιπάρουν· ἔγραφε δὲ καὶ ὁ πολὺς τὴν ὀρετὴν ᾿Αντώνιος, ἀντιβολῶν, μὴ πάμπαν πιστεύειν τοῖς Μελιτιανοῖς· συκοφαντίας δ' ἀληθῶς εἶναι πιο στεύειν τὰς κατ' Αθανασίου κατηγορίας. Ο δὲ βασιλεὺς οὐδαμῶς ἐπείθετο, ἀλλὰ τῷ μὲν ᾿Αλεξανδρέων δήμω γράφων ἄνοιαν καὶ ἀταξίαν ἐνεκάλει ἱερεῦσι δὲ καὶ παρθενίαν ἀσκοῦσιν ἡσυχίαν ἄγειν ἐπέταττε. Μηδὲ γὰρ ἄν ποτε μετατεθῆναι τὴν ἐπ' αὐτῷ γνώμην ἐνίστατο, ὡς οὐδὲ μετακαλέσο: αὐτὸν, οἷα δὴ στασιώδη καὶ ῥέκτην κακῶν· ἄλλως τε καὶ ὡς ἐκκλησιαστική δίκη καταψηφισθέντα. Πρεμα δὲ καὶ ᾿Αντωνίῳ ἐσήμαινε, μὴ οἷός τε εἶναι τὰ συνέδε κεκριμένα εὐχερῶς διαλύειν. Εἰ γάρ που καὶ ὀλίγοι, φησίν, ἦσαν οἱ πρὸς ἀπέχθειαν καταψηφισάμενοι, οὐ πάντως εἶναι καὶ τὴν ἄλλην τῆς συνόδου πληθύν, ἀγαθὴν οὕτω καὶ ἐλλόγιμον οὗταν, ἁπλῶς οὕτω συν νέψεσθαι ταῖς ἐκείνων γνώμαις. Προσετίθει δὲ, ὡς ἀκόλαστος τὴν γλῶσσαν καὶ ὑβριστής Αθανάσιος, καὶ στάσεις καὶ διχονοίας ἐνεργεῖν δεξιός· καὶ γάρ πως οἱ κακῶς πρὸς αὐτὸν ἔχοντες ἐν τούτοις εἰς βασιλέα διέβαλον, εἰδότες τὸν βασιλέα τοῖς τοιούτοις ὑπερφυῶς ἀχθόμενον. Τηνικαῦτα δὲ γνοὺς εἰς δύο διαιρεῖσθαι τὰ πλήθη, καὶ τοὺς μὲν Ἀθανασίῳ προσκεῖσθαι, τοὺς δὲ Ἰωάννῃ, σφόδρα χαλεπήνας καὶ αὐτὸν Ἰωάννην ἐξώρισεν. 'Ην δὲ οὗτος Μελι τίου διάδοχος καὶ παρὰ τῆς ἐν Τύρῳ συνόδου κοινω· νῆσαι προσταχθεὶς καὶ τὰς τιμὰς τῶν ἰδίων ἔχειν κλήρων, καὶ οἱ μετ' αὐτοῦ ἦσαν. Καίτοι γε παρά γνώμην τοῦτο δὴ γέγονε τοῖ; ᾿Αθανασίου ἐχθροῖς· ἐγένετο δ' οὖν. Καὶ Ἰωάννῃ ἥκιστα ἦσαν εἰς ὄνησιν, ὅσα οἱ ἐν Τύρῳ αὐτῷ συνεκρότησαν. Ο γάρ βασιλεὺς κρείττων ἱκεσίας ἦν καὶ παντοδαπῆς παρατήσεως, ὁπηνίκα ἐν ὑπονοίαις ἔσχε τινά, εἰς στάσιν καὶ μερισμὸν τὸν Χριστώνυμον κλῆρον διερεθίζοντα. Ιστέον μέντοι ὡς τὸ ᾿Αρείου δόγμα, εἰ καὶ πολλοῖς κατὰ διάλεξιν ἐν σπουδῇ ἦν, ἀλλ' ἔτι τέως ἀνώνυ μον ἦν, καὶ οὐχὶ εἰς ἴδιον σύστημα διεκρίνετο. Πλήν γὰρ Ναυατιανῶν καὶ Φρυγῶν, Ουαλεντινιανῶν τε καὶ Μαρκιωνιστῶν καὶ Παυλιανῶν, ἅπαντες ἅμα τε ἐκοινώνουν, καὶ ὑπὸ μίαν ἐκκλησίαν συνήγοντο. Κατὰ δὲ τῶν εἰρημένων αἱρέσεων ένα νόμον θέμε νας ὁ βασιλεὺς, προσέταξε τὰ εὐκτήρια ἀφαιρεῖσθαι, συνάγεσθαι δὲ ταῖς καθόλου ἐκκλησίαις· ἀλλαχοῦ δὲ μὴ ἐξεῖναι μήτε ίδια μήτε δημοσίᾳ ἐκκλησιάζειν ἀλλ' ἐν κοινῷ πάντας συνεβούλευεν εἰσιέναι, Ἐξ ξ; Eo tam foeda morte sublato, finem tamen nugamenta ejus non habuere. Neque qui factionis ejus erant vel ad breve tempus desierunt insidias ei struere, qui in diversa erant sententia. Populus sane Alexandrinus frequenter ad imperatorem, qui ei de restitutione Athanasii miserabiliter supplicarunt, misit. Εt ad eumdem scripsit multa vir tute pollens Antonius, ne omnino Melitianis fidem haberet, sed potius ut sycophantiam omnino esse, intentatam Athanasio accusationem, crederet, oralis. Imperator autem nequaquam persuaderi potuit: sed populo Alexandrino rescribens, dementiam atque inordinatam confusionem objecit. SacerdoJibus autem, et virginitatem colentibus scilicet, ut quieti essent, mandavit. Neque enim unquam se mutaturum de Athanasio sententiam, neque eum revocaturum esse asseruit: tanquam virum seditiosum, et malorum patratorem, præsertim cum ecclesiastico judicio condemnatus esset. Clam quoque Antonio significavit, se synodi decreta non facile irrita facere posse. Nam etiamsi pauci, inquit, fuerint, qui hostili animo sententia sua illum jugularint, tamen reliquam conventus ejus multitudinem bonorum et probatorum virorum, non ita simpliciter et temere prorsus illorum calculos fuisse secuturam. Addidit insuper, effreni esse lingua, et contumeliosum virum Athanasium, atque ad seditiones et discordias concitandas idoneum. Ita namque qui hostili in eum erant animo, apud imperatorem de talibus criminibus eum detulerant: cum imperatorem scirent vitia ejusmodi supra modum graviter ferre. Porro cum multitudinem in duas esse sciret factiones divisam, et aliam Athanasio, aliam autem Joanni favere, valde ca le commotus Joannem quoque ipsum exsilio maltavit. Hic autem Melitii successor, in synodo Tyria communione uti, honoremque suum in clero suo, sicuti et sectatores ejus, habere jussus fuerat. At quamvis hoc prater opinionem Athana - sii inimicorum accidit: accidit tamen. Neque Joanni profuere quidquam, quæ Tyri a synodlo acta decretaque fuerant. 661 Imperator namque nulla supplicatione aut deprecatione flecti potuit si quando suspicionem in quemquam, ad seditionem eum et discessionem Christianum clerum concitare, concepisset. Scire autem oportet Arii dogma, quamvis a multis magno studio in sermonibus et disputationibus frequentaretur, sine nomine tamen etiam tum fuisse, neque in corpus proprium coaluisse. Nam præter Novalianos, Pliryges, Valentinianos, Marcionistas, et Paulianos, om. Ο γάρ βασιλεὺς κρείττων ἱκεσίας ην καὶ παντοδαπής παραιτήσεως, όπηνίκα ἐν ὑπονοίαις ἔσχε τινὰ εἰς στάσιν καὶ μερισμὸν τὸν χριστώνυμον κλῆρον διερεθίζοντα. Imperator preces et depreca tiones omnes eorum repud'abat, qui suspecti ei erant, quod ad dissidium et factiones Christi nomen usurpantem clerum concitarent. Eusebius De vita Constantini

ECCLESIASTIC.E HISTORIÆ LIB. VIII. νομοθεσίας, ὡς γέ μοι τεκμηριώσαι ἔστιν, αἱ πολ- nes alii sinul communicabant, et in una conveλα! τῶν αἱρέσεων διερβύησαν καὶ παύλαν ἔσχον τῆς μνήμης. Ἐπὶ μὲν γὰρ τῶν ἄνω χρόνων ὅσοι κλήσει Χριστοῦ ἐσεμνύνοντο, εἰ καὶ διάφοροι ταῖς δόσ ξεις ἦσαν, ἴσοι πάντες πρὸς τῶν τὰ Ἑλλήνων θαυμιζόντων ἐνομίζοντο· καὶ κακῶς ἐξ ἐκείνων πά σχοντες, ἀπολυπραγμόνητον τὸ διακρίνεσθαι εἶχον, καινὰς ὑφιστάμενοι συμφορά;· διά τοι καὶ ῥᾷστα καθ᾿ ἑαυτοὺς συνιόντες, ἐκκλησίαζον· πυκνήν τε τὴν ὁμιλίαν ἔχοντες, εἰ καὶ ὀλίγοι ἦσαν, ὅμως οὐκ εἰς πολλὰ διελύθησαν· τούτου δὲ τοῦ νόμου ἐκφωνηθέντος, δυσχερὲς εἶχον δημοσίᾳ συνιέναι· πολλῷ γε μὴν λάθρα τοῦτο ποιεῖν, τῶν ἐγχωρίων ἐπισκότων φυλαττομένων. Κἀντεῦθεν περιδεείς μάλα γε γενημένοι, τῇ καθόλου Εκκλησίᾳ ἡνώθησαν. Εἰ δ' ἕως καί τινες ἐπὶ τῆς οἰκείας ἔμειναν γνώμης, αδιάδοχοι κατελείφθησαν τελευτήσαντες, μήτε εἰς ταυτὸν ἰέναι εώμενοι, μήτ᾽ ἀδεῶς διδάσκειν τὴν αἷμετιν δεδυνημένοι. Και γάρ πως αἱ μὲν ἄλλαι αἱμέτει; διὰ φαυλότητα τῶν ευρόντων, ἢ τὸ τῶν δαγμάτων σκαιόν, οὐ πολλοῖς ἐσπουδάσθησαν· οἱ δὲ τα Ναυάτου φρονοῦντες, ὡς τῇ καθόλου Ἐκκλησία ἐπίσης περὶ Χριστοῦ δοξάζοντες, διέμειναν ἐπὶ πλείστον, μηδὲν ὑπὸ τοῦ νόμου ἐμποδὼν ευρηκότες. Εοικε δὲ καὶ ὁ βασιλεὺς ἑκών γε καθυγιείς τοῦ ἐντόνου· φιβῆσαι γὰρ ᾑρεῖτο οὐ λυμαίνεσθαι τὸ ὑπήκοον. Πολλά γὰρ Ακέσιος ὁ τότε τῆς Ναυατιανῶν προϊστάμενος ἐκκλησίας τὰ μάλιστα συναιρόμε νος ἦν τῇ κατ' αὐτὸν ἐκκλησίᾳ, βασιλεῖ κεχαρισμένος τυγχάνων διὰ τὸν βίον. Φρύγες δὲ, πλην Φρυγίας καὶ τῶν ἐγγειτόνων, κατ᾿ ἄλλα τῆς ἀρχῆς μέρη τὰ ἴσα τοῖς ἄλλοις ἔπασχον· ἔνθα δὴ ἀφ' οὗ Μοντανὸς ἐγεγόνει τὴν ἀρχὴν ἐσχηκότες, ἐπὶ πολὺ διέμειναν. Τῷ δ' ἐνιαυτῷ ἐκείνῳ οἱ περὶ Εὐσέβιον καὶ Θέογνι νεωτερίζειν περὶ τὸ δόγμα τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδου ἐγγράφως-ἤρξαντο· καὶ γυμνῇ κεφαλῇ τὸ ὁμοούσιον ἀπελαύνειν οὐκέτ᾽ ἐθάῤῥουν· καὶ γὰρ ἀκριβῶς δε σαν βασιλέα τε οὕτω δοξάζειν, καὶ ὑπερφυῶς τὴν Έκθεσιν στέργοντα. Αλλην δὲ γραφὴν παρενείραν τες, ἑρμηνείαις δή τισι καταδέχεσθαι τὰ ἐν Νικαίτ εύξαντα, τοῖς ἀνὰ τὴν ἕω ἐπισκόποις ἐμήνυον. Εκ μέντοι τῶν ῥητῶν ἐκείνων καὶ τῆς διανοίας εἰς διάλεξιν πεσοῦσα ἡ προτέρα ζήτησις, κἂν καὶ τελείως Ζήγειν ἐδόκει, ὅμως αὖθις ἀνεκινεῖτο. Καὶ τὰ μὲν κατά "Αρειον ὧδε ἐγένετο. e niebant ccclesia: quippe contra quos lege lala, imperator oratoria eorum aboleri, eosque in catholicis ecclesiis cum aliis congregari jusserat. Alibi vero illis neque privatim neque publice conventus agere licere, sed in uno communiter omnes loco convenire voluit. Per quam legem, quantum ego colligo, multa lereses, memoria earum sublata, difluxere. Superioribus enim temporibus, quicunque Christ appellatione censerentur, quam - vis diversarum essent opinionum, eodem tamen loco apud eos qui Graecam susceperant superstitionem, erant: et cum ab illis afligerentur, ale discrimine si quod inter eos esset, curiose ipsu inquirere supersederunt, communibus quippe calamitatibus expositi. Quapropter facillime per partes convenientes conciones habebant: frequentiorique consuetudine, cum pauci essent, in fa Ecctiones multas non discedebant. Constitutione autem ista promulgata, difficile cis fuit publice seorsim couvenire, multo vero minus clandestinos cœtus cogere, episcopis loci cujusque id observantibus. Proinde metu eo cucrciti, catholic clesiæ sunt uniți. Quod si forte aliqui in sua sententia perstitere, decedentes nullos reliquere successores, cum neque conventus eis agere permitteretur, neque libere hæresim docere posscut. At hæreses aliæ vel propter auctorum improbita - tem, vel propter dogmatara ineptias, non ita multis sunt frequentate. Novaliani autem, ut qui eadem cum universali Ecclesia de Christo sentirent, diutissime statum suum retinuere, neque illis constitutio ea obfuit. Videtur vero et imperator ipse non illibenter aliquid de rigore et severitate remisisse, et terrére potius quam perdere subditos maluisse. Et Acesius, qui tum Nevatianorum episcopus fuit, maxime ecclesi su profuit, apud imperatorem propter sanctiorem vitam gratiosus. 662 Phryges vero, praeterquam in Phrygia et locis finitimis, eadem in aliis imperii partibus, quæ aliæ hæreses, sunt passi. In locis autem suis, ex quo Montanus exstitit, sec¨æ sub exordio sumpto, longo permanserunt tempore. Eu autem anno Eusebius et Theognis, novas res d. dogmate Nicænæ synodi, scriptis moliri coeperunt: et nudo quidem capite, quod dicitur, τὸ ὁμοούσιον consubstantiale rejicere ausi non sunt: satis enim sciebant imperatorem ipsum ita sentire, et mirifice formulam eam complecti. ponentes scripturam, seu formulam fidei, interpretationibus quibusdam Nicææ decreta essent, Orientalibus episcopis significarunt. Atque ex seusu, in disputationem prior quæstio est deducta. Quæ tametsi finem suum consecuta esse videbatur, tamen eo pacto in controversiam est revocata. Et res quidem de Ario sic sunt actæ. ΚΕΦΑΛ. ΝΙ. Περὶ τῶν κατὰ Μάρκελλον, ὃς Αγκύρας τῆς μι κρᾶς Γαλατίας ἐπίσκοπος ἐγεγόνει· καὶ περὶ Αστερίου τοῦ σοφιστοῦ. Ὑπὸ δὲ τὸν αὐτὸν χρόνον οἱ ἐν Κωνσταντινουπόλει συναθροισθέντε; ἐπίσκοποι καὶ Μάρκελλον καθεῖ λον τὸν ἐν Ἀγκύρᾳ τῆς μικρᾶς Γαλατίας ἐπίσκο Aliam autem comcomplecti eam, ea quæ ejus verbis, eorumque CAPUT LIII. De Marcello qui Ancyræ minoris Galatiæ episcopus fuit, et de Asterio sophista. Sub idem tempus episcopi Constantinopoli congregati, Marcello quoque Ancyræ minoris Galliæ episcopo dignitatem, veluti qui nova invexisegt

NICEPHORI CALLISTE dogmata, abrogarunt. Asterius namque quilam ex πήσαντα, ἅτε δὴ καινὰ εἰσηγησάμενον δόγματα. Cappadocia sophista, qui ostentationis et quastus causa philosopharetur et doceret, eo studio posthabito, Christianam religionem se culturam pro fessus fuerat, et libris aliquot compositis, Arii opinionem astruere contenderat. Cum quo itidem Christum Dei virtutem esse scripserat, uti Moses erucam et locustam magnam virtutem Dei esse dixit. Aliaque hisce similia cavillans, Arianis allierebat: atque in synolis eis assistens, plurimum eos adjuvabat. Illud autem in consilio habebat, ut præclaræ alicujus urbis episcopatum consequeretur. Verum id quod constituerat, parum ei successit. Persecutione enim non tolerata, diis sacrificaverat: eamque ob rem, sacrorum admi - nistratio ei est denegata. Porro quos composuerat libros, in Syria vulgavit. Adversus quos Marcellus scribens, sive sciens, seu imprudens, in errorem ex diametro illi contrarium est delapsus, et cum Paulo Samosateno Christum merum esse hominem dixit 663 Quod ubi intellexerunt qui Tyri et Aiie coacti fuerant episcopi, Asterio quidem ipsi nihil objecerunt, quod scilicet sacris ecclesiastici ministerii initiatus non esset: Marcello autem episcopali dignitate prædito, cum plurima vitio verterunt, tum quod perperam scripsisset, dicam impegerunt, abolereque eum libros, qui nihil a Samosateni scriptis diferrent, jusserunt. Atque ille facturum se id pollicitus, minime tamen fecit. Ceterum ubi Eusebius inde litteris Constantini vocatus Byzantium venit, rursum Marcelli causa in disceptationem est deducta. Postquam autem minime illi visum est, ut impietatis libros, sicuti receperat, igni consumeret: episcopatum ei Eusebiani ademere, et Basilio cuidam eloquentia et varia doctrina præclaro viro, Galatiæ ecclesiam regendam” tradidere. Scripserunt ii quoque, u! Marcelli scriptum, ubicunque reperiretur, prorsus abolerctur capitibus quibusdam ex eo scripto, nt dissonantibus, epistolæ insertis. Quod sane scriptum libris tribus, quemadmodum audivi, pulcherrime refutavit Eusebius Pamphili: Marcellus autem in synodo Sardicensi postea episcopatum suum recuperavit, quod non ita sentire existimatus esset. Non enim satis perpensa et intellecta a multis ejus scripta: ob eamque causam, in Pauli eum opivionem incidisse, calumniam homini objectam esse, sicuti suo loco a me referetur, creditum est. Simulque dictum, per modum quæstionum a Marcello scripta ca esse instituta. Et imperator ipse, manifestam esse Eusebianorum contra eum calum. niam deprehendit. Admodum enim infesti illi erant, quod neque in Phoenicia quæ adversus Athañasium ipsi constituerant, neque rursus llierosolymis que pro Ario decreverant, comprobasset. Sed Σοφιστές γάρ τις ἐκ Καππαδοκίας, Αστέριος όνομα, τὸ σοφιστεύειν ἀφελς, θρησκεύειν τὰ Χριστιανών ἐπηγγέλλετο· καί τινας δὲ λόγους συγγράφων, συν νιστᾶν ἐπεχείρει τὴν δόξαν ᾿Αρείου· μεθ᾽ οὗ οὕτω καὶ τὸν Χριστὸν δύναμιν ἔλεγεν εἶναι Θεοῦ, ὥσπερ δῆτα καὶ Μωϋσῆς τὴν κάμπον καὶ τὴν ἀκρίδα δύνα μιν είπε μεγάλην εἶναι Θεοῦ· καὶ ἄλλα δή τινα παραπλήσια σε φιζόμενος, τοῖς περὶ "Αρειον συνε φέρετο. Κάν ταῖς συνόδοις παρών, τὰ μέγιστα αὐτοῖς ἐβοήθει. Σκοπό; δ' ἦν ἐκείνῳ μιᾶς τινος τῶν ἐπισήμων πόλεων ἱερωσύνην λαβεῖν· ἀλλὰ τοῦ σκοποῦ διημάρτανε. Μὴ ἐνεγκών γὰρ τὸν διωγμὸν ἐπιθύει· καὶ διὰ τοῦτο ἀπείρητο αὐτῷ ἱερᾶσθαι. Τούς γε μὴν λόγους οὓς ἔφθη συνθείς, ἀνὰ τὴν Συρίαν τῶν ἐπε δείκνυτο. Οἷς ἀντιλέγων Μάρκελλος ἢ ἑκὼν ἢ ἀγν σας, εἰς τὸ κατὰ διάμετρὸν ἐναντίον κατώλισθε, Παύλῳ τῷ ἐκ Σαμοσάτων ἐπίσης εἰπὼν τὸν Χριστὸν ψιλόν ἄνθρωπον. Ο γνόντες οἱ ἐν Τύρῳ καὶ Αἰλία συναθροισθέντες ἐπίσκοποι, Αστερίῳ μὲν οὐδὲν ἐνεκάλεσαν, ἐπεὶ μηδὲ ἱερωσύνης μετείχε· Μαρκέλ λῳ δὲ, ὅτ᾽ ἐπισκοπικῆς καθέδρας ἠξιωμένῳ, καὶ πλείστα προσέφερον, καὶ τῶν οὐ καλῶς συγγραφέν των κατητιῶντο, καὶ ἀφανίζειν τὰ βιβλία ἐκέλευον μηδὲν γὰρ διαφέρειν τῷ Σαμοσατεί συγγραφέντων. Ο δ' ἐπηγγέλλετο πράττειν· ἔπραξε δὲ οὐδαμῶς. Ως δὲ γράμμασι τοῦ Κωνσταντίνου ἐν τῷ Βυζαν τίῳ ἧκον ἐκεῖθεν οἱ περὶ τὸν Εὐσέβιον. πάλιν τὰ κατὰ Μάρκελλον ἐκινεῖτο. Ως δ' ἐκείνῳ ἥκιστ' ἐξόκαι τὸ τῆς δυσσεβείας ἐκεῖνο κατακαίειν βιβλίον, ὡς ἐπηγγέλλετο, αὐτὸν μὲν ἀφεῖλον τὸ ἱερᾶσθαι· Baσιλείῳ δέ τινι δεινῷ λέγειν, καὶ ἐπὶ παιδεύσει λόγων παντοίαν δόξαν ἔχοντι, τὴν τῶν Γαλατῶν ἐγχειρίζουσιν ἐκκλησίαν. Εγραψαν δὲ καὶ ἀφανείᾳ τὴν Μαρο κέλλου συγγραφήν, ἔνθα εὑρίσκοιτο, παραδιδόναι, καί τινα τῆς συγγραφῆς ὡς ἀπᾴδοντα ἐπιβαλόντες τῇ ἐπιστολῇ. Τὸ μὲν οὖν Μαρκέλλου σύγγραμμα βιβλίοις τρισὶν, ὡς ἐπυθόμην, ἀνέτρεψεν ἀρίστως ὁ Παμφίλου Ευσέβιος· αὐτὸς δὲ Μάρκελλος τῇ ἐν Σαρδοί συνάδῳ ἐς ὕστερον ἀνείληφε τὴν ἐπισκοπὴν, μὴ ὧδε φρονεῖν λογισάμενος, μηδὲ γὰρ νενοῆσθαι αὐτοῦ τὸ σύγγραμμα τοῖς πολλοῖς· καὶ διὰ τοῦτο τὴν Παύλου δόξαν φρονήσαι διαβληθείς, ὡς ἐν καιρῷ μοι λέξεται. Καὶ γὰρ ἐλέγετο, ὡς ἐν ζητήσει ταῦτα τῷ Μαρκέλλῳ εἰρῆσθαι. Καὶ αὐτὸς δὲ ὁ βασιλεὺς, όμολογουμένην εἶναι διαβολὴν τῶν περὶ Εὐσέβιον κατεφρασεν. Καὶ γὰρ σφόδρα χαλεπαίνοντες ἦσαν Μαρκέλλῳ. Οἷς μήτ' ἐν τῇ Φοινίκῃ τοῖς ὁρισθεῖσι κατὰ Αθανασίου συνέθετο, μηδ' αὖ παλιν ἐν Ἱεροσολύ μοις ὑπὲρ 'Αρείου, μήτε συμμετασχὼν ἐκείνοις τῆς ἀφιερώσεως τοῦ ἐν τῷ Κρανίῳ νεώ, ὃ μέγα μαρτύριον ἐπεκλήθη· διαστέλλετο γὰρ αὐτοῖς κοινωνεῖν. Διά τοι καὶ γράφοντες κατ' αὐτοῦ βασιλεῖ, σὺν ἄλλοις προσφερον, καὶ ὡς βασιλέα ὑβρίσοι· οἷς τὸν αὐτῷ περιφανώς οἰκοδομηθέντα ναὸν μὴ ἀξιώσοι σὺν τοῖς Filium enim Dei ex Maria initium sumpsisse, et reguum ejus finem habiturum esse, dixit. Sozom. lib. 11, cap. 53.

ou 10525:2 niute corum se ECCLESIASTICE HISTORIE LIB. VIII. λοιποῖς ἱεροῦ τιν ἀφιεροῦν. Ἀλλὰ περὶ μὲν Μαρκέλ- 4 neque in dedicando Galvarie templo, quod magnum martyrium est cognominatum, a commusubducens, eis affuisset. Quapropter ad imperatorem adversus cum scribentes, præter alia viro objecerant in imperatorein ipsum contumeliam, co quod ecclesiam splendidissime conditam, cum reliquis episcopis consecrare supersedisset. Haec de Marcello. Περὶ τῆς τελευτῆς καὶ διαθήκης τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου. Τα Ὁ δὲ βασιλεὺς ἤδη εἰς τοὺς παῖδα; Καίσαρας ὅντας τὴν ἀρχὴν διελών, Κωνσταντίνῳ μὲν καὶ Κών σαντι τὰ πρὸς δύσιν ἀπένειμε· Κωνσταντίῳ δὲ τὴν Εψαν ἐκλήρου. Ων τὸν μὲν ἐν τῇ πρώτῃ τῆς ἀρχῆς δεκάδι ἀνεῖπε Καίσαρα, Κωνστάντιον δὲ τῇ εἰκοσα:- τηρίδι· τὸν δὲ νεώτερον Κώνσταντα ἐν τῇ τριακονταετηρίδι τῆς βασιλείας ἐχειροτόνησεν. Έπειτα ἐνιαυτοῦ καί τινων διαγεγονότων μηνῶν, πέντε καὶ ἑξήκοντα ἐνιαυτῶν γεγονώς, τὸ σῶμα μαλακισθεὶς – κατὰ τὴν τῆς Βιθυνίας 'Ελενόπολιν διεπέρασεν ἵνα τοῖς ἐκεῖ γειτνιάζουσιν, αυτομάτοις καὶ φυσικοίς λουτραῖς χρήσηται. Χαλεπώτερον δὲ διατεθείς, τὸ μὲν λουτρὸν ὑπερτίθησιν· εἰς δὲ Νικομήδειαν φέρει κἀκεῖ ἐν προαστείῳ διάγων, ὥς φησιν Ερμεί. ας καὶ Σωκράτης καὶ Θεοδώρητος, οἱ τὰ ἐκκλησιαστικὰ συγγραψάμενοι, τοῦ θείου μεταλαγχάνει βα· πτίσματος. Ἐγὼ δὲ καὶ αὐτὰς ἐκείνων τὰς συλλαβάς παραθήσομαι. Ο μὲν γὰρ Σωζομενός οὕτω λέγει· • Ενθα δὴ ἐν προαστείῳ διάγων τὴν ἱερὰν ἐμυήθη μάπτισιν· ἐπὶ δὲ τούτῳ σφόδρα ήσθεὶς, χάριν ώμο. λέγει Θεῷ. ο Σωκράτης δὲ λέγει· ι Απαίρει ἐκ τῆς Ελενουπόλεως εἰς τὴν Νικομήδειαν· κἀκεῖ δὲ ἐν προαστείῳ διάγων, τοῦ Χριστιανικοῦ μεταλαμβάνει βαπτίσματος.» Ἐπίσης δὲ καὶ ὁ Θεοδώρητος • Τριακοστὸν δὲ ἦν αὐτῷ τῆς βασιλείας ἔτος· ἐνιαυτοῦ ἄλλου δὲ καὶ μηνῶν διεληλυθότων ὀλίγων, ἐν Νικομηδείᾳ τῆς Βιθυνίας διάγων, ἡῤῥώστησε. Τὸ δὲ τῆς ἀνθρωπίνης βιοτῆς ἄδηλον ἐπιστάμενος, τοῦ Θείου βαπτίσματος τὸ δῶρον ἐδέξατο· ἀνεβάλετο δὲ μέχρι τοῦδε τοῦ χρόνου, ἐν Ἰορδάνῃ τῷ ποταμῷ τούτου τυχεῖν ἱμειρόμενος.» Ταῦτα μὲν ἐκεῖνοι οὐκ οἶδ' ὅπως φασίν· ἡμεῖς δὲ συμφωνοῦντες τῇ καθότου Ἐκκλησίᾳ, κατὰ Ῥώμην εἴπομεν τοῦ θείου τοῦ τον ἀξιωθῆναι λουτρού, Σιλβέστρου τὰς ἱερουργούς χαῖρας ἐπιθέντος αὐτῷ. Καὶ περὶ μὲν τούτων, οὔτως· διαθήκας δὲ ποιήσας, τοῖς τρισί παισί, καθά ὁ εἷλε καὶ πρότερον, τὴν ἀρχὴν ἐμερίσατο. Πολλὰ δε γέρα τῇ τε πρεσβυτέρα Ρώμῃ καὶ τῇ ἐπωνύμῳ αὐτοῦ πόλει καταλιπών, ἐτελεύτα, πέντε μὲν καὶ ἑξήκοντα γεγονὼς ἐτῶν, τούτων δὲ ἄρξας δύο προς τοῖς τριάκοντα, μηνῶν δεόντων τινών, τῇ πρώτῃ καὶ εἰκάδι τοῦ Μαΐου μηνός, ἐν ὑπατείᾳ Φιλικιανοῦ καὶ Τατιανοῦ, ὁ δὴ δεύτερον ἦν ἔτος τῆς διακοσιοστῆς ὀγδοηκοστῆς ἑβδόμης Ολυμπιάδος. Τελευτών δὲ προσέταξεν εἰς τὴν ᾿Αλεξάνδρειαν ἐπανελθεῖν Sexaginta ses, Eutrop. Therme al Helenopolim. llem ad Nicometram baptizatus ab Eusebio Nicomed ensi episcopo. In eadem sententia sunt Rufin., Ores., Cassiod. et Pomp. Lætus. 664 CAPUT LIV. De obitu et testamento magni Constantini. Imperator imperio filiis jam diviso, Constantino quidem et Constanti partem occidentalem designaverat, Constantio autem Orientem dederat. Quorum primo imperii sui decennio Constantinum, secundo Constantium, tertio minimum natu Constantem Casarem dixit. Deinde anno uno et mensibus aliquot peractis, sexaginta et quinque annos natus corpore male affecto, Helenopolim Bithyniae transiit, ut ibi quæ in propinquo sunt, sua sponte profluentibus et naturalibus lavacris uteretur. Cum vero graviorem sentiret imbecillitatem, lavatione posthabita Nicomediam venit: atque ibi in suburbano agens, quemadmodum Hermias, Socrates, et Theodoritus ecclesiastici scriptores dicunt, divinum percepit baptismum. Quorum verba hic apponere visum est. Hermias enim Sozomenus sic inquit: Ibi sane cum in suburbano ageret, 'sacro initiatus est baptismo: qua de re vehementer l:rtatus, Deo egit gratias. Socrates autem: • Helenopoli Nicomediam est profectus, ibique in suburbano agens, Christianumr suscepit baptismum. › Itidem et Theodoritus: • Tricesimus imperii ejus præterierat annus, atque. anuo insuper, et mensibus paucis exactis, Nicomediæ in Bithynia agens, agrotare coepit. Cum. vero quam incerta sit hominibus vita cognitum baberet, divinum baptismi donum suscepit: quem ad id usque tempus ideo distulerat, quod in flumine Jordane percipere concupivisset. llæc illi quidem nescio quo modo dicunt nos vero Eccle. siæ universali consentientes, Romæ cum sacro lavacro tinctum esse, Sylvestro administram ei imponente manum, diximus. Ac de his quidem satis. Forro testamento condito, imperium tribus filiis, sicuti antea distribuerat, reliquit. Et multis veteri Rome, et cognomini ei urbi honoribus et præmiis concessis, vita est defunctus, sexagesimo quinto alatis ammo: cum quidem imperasset annis triginta duobus neusibus aliquot decol lantibus, vicesimo primo mensis Mii die, Feliciani et Tatiani consulatu, qui ducentesimæ octua - gesimæ septimæ olympiadis secundus annus. fuit 665 Moriens revocari Alexandriam Atharasium jussit (β), Eusebio aliisque qui ei adversabantur, præsentibus: nemo vero miretur, quod Hæc temporis observatio cum aliorum chronographorum ratione non prorsus concordat. Quidam ponunt olympiadem 273. Theodoret. lib. 1, cap. 53.

tantos viros deceptus exsilio multaverit. Nam qui Αθανάσιον· καὶ ταῦτα παρόντο; Εὐσεβίου, καὶ τὰ ið ei persuasere, antistites sacrorum fuere, intra se quidem fraudem illi et dolum occultantes, extra vero splendorem magnificum præ se ferentes: quando etiam divinum et magnum illun prophetam Davidem non pontifex aliquis, sed domesticus verbero servus decepit. Sibam caim illum, satis scio quod legeritis: qui confictis mendaciis regein contra Miphiloset, ut agros illi auferret, concitavit. Quod quidem non ideo, ut Prophetam accusem, dixi: sed ut imperatorem defendam, et naturæ humane imbecillitatem declarem: simulque illud ♫dmoneam, ne statim prorsus accusatoribus, etiam si sint vel preclari, vel exacta aetate viri, Ades habeatur, sed ut auris altera semper adversario reservetur. Testamentum apud presbyterum deposuit, quem Arii laudatorem Constantia sorer ejus, eademque Livinii conjux, moriens ei ut virum bonum commendaverat. Jul juramento interposito, Constantio, cum ex Oriente veniret, dandum præcipit. Ex filiis cuin decedenti nullus aduit, CAPUT LV. The sepultura ejus: item quibus moribus, qua statura et forma corporis fuerit. α Et ille quidem sic ad præstabilioris regni feliciLalem migravit. Duces autem et praefecti, satellitiumque ejus omne, arcæ aureæ corpus cjus impositum, in cognominem ei urbem duxere: et in suggestu quodam ei collocato, quicunque vivo honor præstitus, idem quoque defuncto tum a comitatu aulico est exhibitus. Universi etiam perinde atque patre, cujus benignitatem omnes experti fuerant, orbati, perquam amare luxere. Sed quid dicere attinet, qua eum sint illi prosecuti honorificentia et cultu, donec aliquis liberorum eum húmaturus adveniret? Atque ubi Constantius certior de morte ejus factus ex Oriente affuit, magnificentissime patrem funere elatum, 666 in ecclesia quæ Apostolorum dicitur sepelivit, ubi superstes adhuc ille sepulcrum sibi ipsi exstruendun curaverat, quod Græcorum ara antea sub dodecim deorum nomine fuerat, admirandum s ne spectaculum. Ibi in urna porphyretici mare moris, una cum matre Ilelena repositus est. Unde mos postea secutus, ut deinceps ibi quoque Christiani imperatores sepelirentur. Quin et Constantinopolitani, aliique item virtute insignes episcopi in apostolorum delubro sunt tumulati, perinde atque imperatoria dignitati par honore esset sincere obitus episcopatus. idque factum, ut non longe ab apostolorum reliquiis absint. Magna enim gloria postea bonorum conciliator Deus virum eum, veluti fidelem ministrum accumulavit, sanationum et miraculorum gratia et urnæ et statuæ ipsius, quæ in porphyretici marmoris columna posita est, immissa, ut deinceps nulla ægritudo contrectatis cis non cederet, et fides verbi illius Christi adναντία σπουδάζοντος. Θαυμαζέτω δὲ μηδείς, εἰ τα ούτους ἄνδρας ἀπατηθεί; ἐξωστράκισεν· ἀρχιερεῖς γὰρ ἦσαν οἱ πείθοντες, κρυπτὸν μὲν δόλον, τὴν δ' έξωθεν περιφάνειαν περικείμενοι. Επεί τοί γε καὶ τὸν θεοπάτορα και μέγαν προφήτην Δαυίδ οὐκ ἀρε χιερεὺς ἐξηπάτησεν, ἀλλ' οἰκέτης μαστιγίας οἰκε τριψ. Τὸν Σιβᾶν ἐκεῖνον οἶδ' ὅτι ἀνέγνωτε, &ς κατά τοῦ Μεμφιβοσθὲ τὸν βασιλέα ἠρέθισε τα ψευδή συμπλάσας, ὥστε τὸ ἐκείνου χωρίον λαβεῖν· οὐ μέντοι τοῦ προφήτου κατηγορῶν, ἀλλὰ τοῦ βασιλέως ὑπερα πολογούμενος, τὸν λόγον ἐνεστησάμην, καὶ τὸ τῆς φύσεως ἀσθενὲς παριστῶν· εἰσηγούμενός τε, μὴ πάμπαν τοῖς κατηγόροις πιστεύειν, κἂν ὦσι διαβε σηκότε;, ἀλλὰ καὶ θατέραν ἀκοὴν τῷ ἐναντίῳ παρα φυλάττειν ἀεί. Τὰς δὲ διαθήκας τῷ πρεσβυτέρω παρέθετο, ἐν ἐπαινέτην ὄντα Αρείου, Κωνσταντία ἡ Λικινίου μὲν γαμετή, ἀδελφὴ δὲ τοῦ Κωνσταντίνου, τελευτῶσα συνέστησεν ο άπερ ἀγαθῶς βιοῦντα. Προσέταττε δὲ ὅρκον μιγνύς Κωνσταντίῳ δοῦναι, ἐπειδὰν ἐκ τῆς Εω ἀφίκηται. Οὐδεὶς γὰρ τῶν υἱέων αὐτῷ παρήν τελευτώντι. Περὶ τῆς κηδείας αὐτοῦ· καὶ οἷος ἦν τὸ ἦθος καὶ τὴν πλάσιν τοῦ σώματος. Καὶ ὁ μὲν οὕτως εἰς τὴν ἀμείνω βασιλείαν μετέβαι νε· στρατηγοὶ δὲ καὶ ἔπαρχοι, καὶ πᾶσα ἡ περὶ αὐτὸν δορυφορία, χρυσῇ θήκῃ τὸ σῶμα ἐνθέμενοι, εἰς τὴν ἐπώνυμον αὐτῷ πόλιν ἤγαγον· καὶ ἐπὶ βήματός τινος ἀναθέντες, ὅσηπερ ἦν καὶ ζῶντι τιμή καὶ τάξις παρὰ τῶν ἐν τοῖς βασιλείοις ἐγίνετο, πίσω χρώς ολοφυρομένων ἁπάντων, οἷα πατρὸς στέρησιν, οὗ τὴν πεῖραν τῶν ἀγαθῶν εἰλήφεισαν ἄποντες. Τι δὲ καὶ χρή λέγειν, ὅση τιμὴ καὶ δόξα τούτῳ ἐπήγετο, ἕως οὗ τις τῶν παίδων κηδεύσων ἀφίκοιτο; Ἐπεὶ δὲ ἧκε Κωνστάντιος, ἐκ τῆς Εω διαμηνυθεὶς, μεγαλοπρεπῶς ἐκήδευσε τὸν πατέρα ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ ἡ τῶν ᾿Αποστόλων ἐστὶν ἐπώνυμος· ἔνθα ἔτι τῷ ζῇν περιὼν Κωνσταντίνος, ἡρίον ἑαυτῷ κατεσκεύασεν, 8 βωμας Ελλήνων πρότερον ἦν, δωδεκάθεον όνομα, θέα μα λόγου πολλοῦ ἄξιον· ὅπου δὴ ἐν λάρνακι πορφυρί κατετέθη σύναμα Ἑλένῃ μητρί. Ἐκ δὲ τούτου ἔθους γεγενημένου, καὶ οἱ καθεξῆς Χριστιανῶν βασιλεῖς ἐκεῖ κατατίθενται. Οὐ μὴν δὲ ἀλλὰ καὶ οἱ τοῦ Κωνσταντίνου καὶ ἄλλοι δι' ἀρετὴν ἐπίσκοποι τὸ ἐπίσημον ἔχοντες, καὶ οὗτοι ἐν τῷ τῶν ᾿Αποστόλων ἱερῷ κατατίθενται, οἷάπερ ὁμοτίμου τῆς βασιλείας οὔσης καὶ τῆς ἀκιβδήλου Ιερωσύνης, ἵνα μηδ' ἐν τούτῳ τῶν ἀποστολικῶν λειψάνων ὦσι μακράν. Δόξῃ δὲ πολλῇ ὁ τῶν ἀγαθῶν πρύτανις ἐς ὕστερον ἐτίμα τὸν ἄνδρα, οἷάπερ εὔνουν θεράποντα, καμά των καὶ τεραστίων ἐπαφεὶς χάριν, ἐπί τε τῇ αὐτοῦ λάρνακι, καὶ τῷ ἀνδριάντι, ὃς ἐπὶ τοῦ πορφυρού ἀνίδρυτο κίονος, ὡς μηδεμίαν νόσον ἀντιβαίνειν τοῦ λοιποῦ ἔχειν, τῇ προσψαύσει τῶν εἰρημένων, καὶ πιστοῦσθαι τὸν λόγον Χριστῷ, Τοὺς δοξάζοντάς με δοξάσω, θεσπίσαντι. Εγένετο δὲ ἀνὴρ ἐς τὰ μάλι στα τῆς Χριστιανῶν ἐπαινέτης θρησκείας· ὡς καὶ

ECCLESIASTIGE HISTORIE LIB. Vill. πρώτος βασιλέων ἄρξει τῆς περὶ τὴν Ἐκκλησίαν 4 impleretur, dicentis ': Ego glorificantes me gloσπουδῆς, καὶ εἰς τόσον ἐπιδόσεως ἀγαγεῖν, ὡς εἰς ἄκρον ικέσθαι καὶ μηδενὸς λείπεσθαι. Επιτευχτι κὸς δὲ ὡς οὐκ οἶδ᾽ εἴ τις ἕτερος οἷς ἐπεχείρησεν ἐγεγόνει· καὶ γὰρ ἄνευ, οἶμαι, Θεοῦ οὐδὲν ἔπραττε· τῶν τε γὰρ ἔξω πολέμων ἀνακράτος περιεγένετο, καὶ τὴν πολιτείαν οὕτως εὐχερῶς μετέθετο, καὶ πρὸς τὸ δοκοῦν μεταρρύθμισεν, ὡς θᾶττον καὶ βουτὴν ἑτέραν, καὶ σύγκλητον, καὶ πόλιν βασιλεύουσαν καταστῆσαι. Τὴν δ' Ελλήνων θρησκείαν χρόνῳ πολλῷ σπουδασθεῖσαν, καὶ εἰς ἄκρον τῆς δεισιδαι μονίας ἐλάσασαν, καὶ ἐν ἀκμῇ οὖσαν, ἐκ τοῦ ῥᾴστου καθεῖλεν ἅμα τῷ ἐγχειρῆσαι. Ην δὲ καὶ τὸ ἦθος χρηστὸς μάλα καὶ ἤπιος, πρᾶός τε καὶ ἀνδρείᾳ ψυχῇ τὸ μεγαλοπρεπὲς ἐνδεικνύμενος· ἐξύτητι δὲ ναὸς καὶ παιδείᾳ λόγων, ὀρθῷ τε τρόπῳ δικαιοσύνης, καὶ τῷ ἑτοίμῳ τῆς εὐεργεσίας, πάντα; ὑπερΕπλόμενος. Ἐν δὲ μάχαις ἀνδρεῖος· κάλλει δὲ οὐ δενός δεύτερος ἦν. Χαρίεις δὲ τὰ μάλιστα ὢν, σὺν τῷ εὐπρεπεῖ καὶ τὸ μεγαλοπρεπὲς εἶχε· καὶ ἀναδρομῇ δὲ σώματος ὡραίζετο· ὡς μήτε μακρόν εἶναι λογίζεσθαι, καὶ τοῦ βραχέος πάμπαν ἐξίστασθαι. Εὐρὺς δὲ καὶ τοὺς ὤμους ἦν· ἡρέμα παχύν προβεβλημένος αὐχένα. Ἐρυθράν μέντοι χρόαν ἔχων τοῦ σώματος, οὐ δασείαν ἐπεφέρετο τρίχα. Καὶ αὕτη δ' ὅση τις ἦν, πρὸς τὸ ξανθότερον ἀπένευε. Πετρίως δὲ καὶ τὸν πώγωνα ψιλὸς ἦν. ᾿Αρχιὰν γὰρ τὴν ἐπ' ἐκείνῳ εἶχε τρίχα, καὶ οὐ πάνυ καθήκουσαν, ὡς καὶ πολλαχοῦ τοῦ προσώπου μηδ' ἀναφύειν δι κεῖν. Οι γε μὴν ὀφθαλμοὶ αὐτῷ ἀνδρῶδες ὁρῶντες καὶ ἡμερον, ξενίζουσαν χάριν ἀπέστιλβον· εὐόφθαλ μος γάρ τις καὶ μεγαλόφθαλμος ἦν. Ὑπόγριπος δὲ καὶ ἡ εἰς αὐτῷ, ἐφ' ᾗ καί τί σαρκώδες εἶχεν ἐπικαβήμενον. Πλατὺς δὲ τὴν ὄψιν ἦν, καὶ πάνυ μεγαλό ψυχος· καὶ εἴπερ τις μάλα θεοφιλής. Ο μὲν οὖν ἅπας τῆς ζωῆς αὐτῷ χρόνος πέντε καὶ ἑξήκοντα ἔτη διεγένετο· ἀφ᾽ ὧν δύο πρὸς τοῖς τριάκοντα ἦρξε, μηνῶν δεόντων τινῶν, ὡς μοι προείρηται. Με ναρχος δὲ κυρίως ἓξ καὶ εἴκοσι διαγέγονε. Περιέχει δὲ καὶ ἡ παροῦσα ὀγδόη μοι τῶν ἱστοριῶν χρόνον ἐτῶν τριάκοντα καὶ δύο, ἀρξαμένη μὲν ἀπὸ τοῦ πρώτου έτους Κωνσταντίνου· καταλήξασα δὲ ἄχρι τῆς αὐτοῦ τελευτῆς· ὁπηνίκα κόσμου μὲν ἔτος ἑωμί, ἀπὸ δὲ τῆς θείας τοῦ Κυρίου γεννήσεως τριακοσιοστὸν τεσσαρακοστὸν β' έπεραίνετο. rificabo. Maximius autem hic vir Christianæ religionis laudator fuit. Et cum primus imperatorum omnium curam ecclesiasticarum rerum suscepit, tum ita eas auxit, ut ad summam amplitudinem nihil esset reliqui. Et nescio an quisquam alius, ut ipse, quascunque aggressus est res perfecerit. Nam et sine Dei numine nihil prorsus egit. Foris in bello fortissimus exstitit victor: domi autem tam facile rempublicam administravit, atque ut ei visum fuit composuit, ut celeriter consilium aliud et senatum et urbem imperantem constituerit. Græcorum religionem quæ diutissime magno studio frequentata, ad summam superstitionem pervenerat, plurimumque vigebat, facillime, quamprimum est aggressus, sustulit. Moribus bonus, mitis, et mansuetus admodum, animi fórtitudine magnifcentiam exhibuit. Mentis acumine, bonarum artium disciplina, recto justitiæ cultu et munificentiæ alacritate, omnes superavit. In præliis vir, formæ decore nemini secundus: et cum graliosus maxime ſuit, tum decentiæ ipsi magnificentiamı conjunxit. Statura quoque corporis spectandus; nam nequé nimium procerus esse habitus, et exiguam brevitatem longe supergressus est. Humeris latis, sensim cervicem crassiorem prætulit. 667 Colore corporis rubicundus, minus densum habuit capillum, eumque flavescentem. Barba mediocriter tenuis et rara, neque admodum demissa erat, ita ut in pleraque faciei parte succrescere non videretur. Oculi, quales virum decent, et placidi: ex quibus mirifica quædam eminebat gratia, acutio resque illi et grandiores. Nasus subaduncus, cui carnosum quiddam insidebat. Facies ipsa latior, et magnanina admodum. Denique supra alius Dei maxime amans fuit. Totius ejus vitæ tempus sexaεinta et quinque anni fuere, quorum triginta t duos in imperio egit, mensibus aliquot deficientibus, sicuti supra diximus. Imperium cum summa potestate solus viginti sex annis obtinuit. Compleetitur porro octavus iste historiarum liber, a primo Constantini imperii anno, ad obitum usque ejus, annos triginta duos: cum conditi mundi annus fuit, quinquies millesimus octingentesimus quadragesimus septimus nativitate autem Domini tum agebatur annus trecentesimus quadragesimus sccundus 1 1 Reg. 11, 10. Constantinus spadonum et aulicorum omnium vehemens domitor fuit, quos tineas et sorices Ecclesiæ appellare solitus erat. Secundum recentiores circiter 4319. ΔΙ. 340. *

ΤΟΥ ΧΑΝΘΟΠΟΥΛΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑ Σ ΤΟΜΟΣ Θ'. XANTHOPULI TOMUS IX. 673 CAPUT I. Proœmium, totius libri argumentum exponens. Προοίμιον τῆς τοῦ τόμου ὅλης ἐκθέσεως· ὅσα ἐντὸς περιέξει. Ὑπὲρ μὲν οὖν τῶν τῇ καθόλου Εκκλησίᾳ ἐπι συμβάντων, ἔτι τῷ ζῆν περιόντος τοῦ Κωνσταν τίκυ, ἀποχρώντως ἡμῖν εἰρῆσθαι δοκεῖ· ἐκδέχεται δὲ τὸ μετὰ τοῦτο λοιπὸν διελθεῖν, καὶ ὅσα ἐπὶ τῶν υἱέων αὐτοῦ τῇ ἱερωσύνῃ ἐπράχθη. Καί γε τῷ παρόντι διαληψόμεθα, ὡς ἐκ τῶν Γαλλιῶν ᾿Αθανάσιος ἐπανήκων, τοῖς περὶ Εὐσέβιον ἀντεφέρετο· καὶ ὡς τὸ κράτος εἰς Κώνσταντα καὶ Κωνστάντιον, εἶτα εἰς μόνον τὸν Κωνστάντιον περιέστη. Καὶ περὶ Παύλου και Ευσεβίου και Μακεδονίου τῶν Κωνσταντινουπολιτῶν, καὶ τὰ ἐπὶ τούτοις συμβάντα. Quæ catholicæ Ecclesiæ superstite adhuc Constantino acciderint, abunde a nobis dicta esse videntur. Superest, ut quæ consecuta, et a sacro episcoporum ordine sub filiis ejus acta sunt, persequamur. Atque equidem in hoc libro commemorabo, quemadmodum Athanasius ex Galliis reversus, Eusebio restiterit; et ut imperium ad Constantem simul et Constantium, deinde autem ad solum Constantium pervenerit. Dicam præterea de f'aulo, Eusebio, et Macedonio, Constantinopolitanis antistitibus, et quæ súb his acta; et quas res Andiochiæ et Alexandrie gesserint, qui ibi minus Ἔτι δὲ καὶ τὰ ἐν ᾿Αντιοχείᾳ καὶ ᾿Αλεξανδρείᾳ καὶ digne sacro sunt magistratu functi; et ut Roma cum Constantis et Julii litteris revertentes Paulus et Athanasius, sedes suas receperint, et mox ex eis rursura sint expulsi. Item de variis et in Occidente et in Oriente conciliis: in Sardica, Sirnio, Mediolano, Palestina et Seleucia coactis. Dicemus quoque de Gallo Cæsare, et de quibusdam hæresiarchis, Photino, Elio, Macedonio, Eudoxio, et duobus Apollinaribus. 674 Faciemus etiam mentionem clarorum quorumdam propter virtutem virorum; praeterea Eustathii et Meletii, Antiochise et Salustine episcoporum. In fine, quomodo minus faudabili morte vitam finierit Constantius, exponemus. Initium autem inde sumemus. τῶν ἀναξίως ἐκεῖσε ἱερασαμένων· καὶ ὡς ἐκ Ῥώ μης γράμμασι Κώνσταντος καὶ Ἰουλίου τοῦ Ῥώ μης ἐπανήκοντες Παῦλος καὶ ᾿Αθανάσιος ἔσχον τους θρόνους· καὶ ὡς αὖθις ἠλάθησαν, καὶ περὶ τῶν ἐν Εσπέρᾳ καὶ Εῳ διαφόρων συνόδων τῆς ἐν Σαρδική τε καὶ Σιρμίῳ καὶ Μεδιολάνω, Παλαιστίνῃ τε καὶ Σελευκεία. Διαλήψεται γε μὴν καὶ περὶ Γάλλου τοῦ Καίσαρος, καί τινων αἱρεσιαρχῶν, Φωτεινού, Αετίου, Μακεδονίου τε καὶ Εὐδοξίου, καὶ τῶν δύο Απολλιναρίων. Μεμνήσεται δὲ καί τινων ἐπ' ἀρετῇ διαβοήτων ἀνδρῶν· πρὸς δὲ καὶ Ευσταθίου καὶ Μελετίου τοῦ τῆς Ἀντιοχείας καὶ Σεβαστείας· καὶ τέλος, ὡς οὐκ ἐπαινετῷ χρησάμενος τέλει, ἐτελεύτα Κωνστάντιος. "Αρξομαι δ' ἐντεῦθεν.

ECCLESIASTICÆ HISTORLE LIB. IX. ὺς οἱ περὶ τὴν Νικομηδείας Εὐσέβιον τὸ Αρείου δόγμα συνιστῶν ἐθέλοντες διὰ τοῦ ᾿Αρειανοῦ πρεσβυτέρου ταραχὺς τῇ Ἐκκλησίᾳ ἐκίνη σαν. Ἔτι περιόντι τῷ Κωνσταντίνῳ οὐδεὶς ἐτόλμα πε ριφανῶς τῇ κατὰ Νίκαιαν ἀντιφέρεσθαι πίστει καν και τινες άλλως κρύφα ταύτην οὐκ ἀπεδέχοντο. Ἐπεὶ δ᾽ ἐκεῖνος ἐτελεύτα τὸν βίον, οἱ ἐν μυχῷ καρδίας τὸν ἰὸν τῆς αἱρέσεως τὸ πρὶν ἔχοντες, οι δὴ καὶ πρότερον υποπτοι ἦσαν, εὐθύς ποθεν ἀναφαγέντες, τοῦ κρύφα λέγειν ἐξέστησαν· καὶ λοιπὸν γυμνῇ κεφαλῇ ὁμόσε πᾶσιν ἐχώρουν, τὴν ᾿Αρείου δίξαν μάλα κρατύνειν σπουδάζοντες, ὧν οἱ Βιθυ νοὶ ἐπίσκοποι καθηγοῦντο, Εὐσέβιός τε καὶ Θεογό νιος. Ρᾳδίως δ᾽ ἂν προχωρῆσαι αὐτοῖς τὰ κατὰ σκοπὸν ᾤοντο, εἰ τὴν ᾿Αθανασίου κάθοδον εἰς τὴν Αλεξάνδρειαν εξρξειαν. Καὶ οἱ μὲν οὕτως εἶχον γνώμης, χειρὸς ἄντικρυς εἰς ὑπουργίαν ἅπασαν κεχρημένοι τῷ πρεσβυτέρῳ, ὅς αἴτιος καὶ ᾿Αρείῳ τῆς ἐπανόδου κατέστη· οὐ γὰρ Κωνσταντίνῳ μόνον, ἀλλὰ καὶ Κωνσταντίῳ τὰ μάλιστα κεχαρισμέν νος ἦν· οἷς & πρὸς βουλῆς αὐτῷ δι' αὐτοῦ ἐπεραίνετο. Τῆς γὰρ Εω κατάρχειν ἠβούλετο· ὅπερ τέως ἡ διαθήκη ἐπέτρεπε τοῦ πατρὸς ἦν αὐτὸς ἐγκεχείρι το. Κἀντεῦθεν διὰ τιμῆς ἄγων αὐτὸν, παῤῥη σίας τε μετεδίδου πολλῆς· καὶ ἄνετον τὴν εἰς τὰ βασίλεια εἴσοδον εἴα. Καὶ τοίνυν ταῦτα γνώριμόν τε τοῖς πᾶσι μᾶλλον ἐποίει, φίλον τε γνήσιον τῇ γαμετῇ τοῦ κρατοῦντος, καὶ τοῖς περὶ τὴν βασιλικὸν θάλαμον κρατοῦσιν εὐνούχοις, ὧν ἄρχων ἦν της νικαῦτα Εὐσέβιος όνομα, μεγίστην ἐξουσίαν κἀν τῇ βασιλέως οἰκίᾳ πάσῃ περιβεβλημένος. Οὗτος ὑπὸ καθηγητῇ τῷ πρεσβυτέρῳ τῆς ᾿Αρείου μετασχὼν λύσσης, ἐπαινέτης τῶν ἐκείνου διάπυρος ἦν, πολλούς τε τῶν κατὰ τὰ βασίλεια ὁμόφρονας θᾶτο τον εποίει. Οὐ μὴν δὲ ἀλλὰ καὶ τὴν βασιλίδα διὰ τῆς γυναικωνίτιδος καὶ τοῦ πρεσβυτέρου πρὸς τὴν δυσσεβῆ δόξαν μεθίστη. Ερπον δὲ τὸ κακὸν ἠρέμα τοῖς βασιλείοις, καὶ ἐπὶ τὸν βασιλέα διέβαινε, καὶ φανερὸν κατὰ βραχὺ διὰ τῶν ἔσω τοῖς ἔξω ἐχώρει, καὶ ἀπανταχοῦ διέθει τῆς πόλεως. Καὶ διαλεκτικός τις πόλεμος ἀνεῤῥήγνυτο καὶ ἐν ἀγυιαῖς, καὶ συλ λόγοις, καὶ καπηλείοις, καὶ πάσαις δῆτα συνάξεσι, καὶ γυναῖκες δὲ καὶ παῖδες, οὐκ ἄλλο τι διὰ σπουδῆς εἶχον ἢ περὶ δογμάτων ἐρεσχελεῖν· καὶ τῶν μὲν τῇ ᾿Αρείου προσκειμένων δόξῃ, ὡς εἴη καλή τε καὶ ἀγαθὴ, τῶν δὲ τὰ ἐν Νικαίᾳ δόξαντα μᾶλλον στερ γόντων. Ερις δ᾽ ἐπὶ τούτοις καὶ ζῆλος καὶ ἀπέχθεια ἀνηγείροντο. CAPUT 11. Ut Eusebius Nicomediæ episcopus, ejusque sectatores, Arii dogma confirmare volentes, per quemdum Arianum presbyterum tarbas in Ecclesia concitarint. Vivente adhuc Constantino, nemo aperte contra Nicænam fidei professiontem niti audebat: quamvis nounulli clam eam non receperint. Postquam autem is decessit, qui in cordis recessu hæresis venenum occultum antea habuerant, et ob id tum quoque suspecti fuerant, confestim alicunde progressi, clan!estinis colloquiis posthabitis, nudo (ut dicitur) capite cum omnibus congrediebantur, ut Arii maxime opinio obtineret laborantes. Quorum duces erant episcopi Bithyni, Eusebius et Theognis. Fa. cilius autem consilium suum ad optatum exitum perventurum putabant, si Athanasli in urbem Alexandrinam reditum impedirent. Et cum eis sic esset instituta ratio, tum veluti manu quadam in rebus omnibus usi sunt administro presbytero, qui auctor eliam ut Arius revocaretur exstitit, non apud Constantinum tantum, sed etiam apud Constantium maxime gratiosus, quod per eum res plerasque ex voluntate sua peragebat. Dudum enim Orientis imperio potiri voluerat: quod ei dum ex testamento patris, a presbytero eo illi in manus tradito, permissum erat. Quam ob rem hominem in honore habuit: et libertatem ei mullam, simulque apertum ad imperialem aulam aditum dedit. Quæ res notitiam ei apud omnes conciliarunt, et gratum vereque charum imperatoris conjugi, et qui imperatorio cubiculo præerant eunuchis eſſecerunt: quorum princeps tum fuit Eusebius nomine, maximam quoque in tota imperatoris domo potestatem obtinens. Hic ex presbyteri ejus de rebus sacris institutione, Arii rabie imbutus, acerrimus sectatorum ejus laudator fuit, pluresque in aula imperiali celeriter in sententiam ipse suanı adduxit. Quin ipsam quoque imperatoris conjugem, per mulierculas quæ in Gynæceo erant, et per presbyterum ipsum in impiam opinionem per. traxit, 675 et malum hoc paulatim per onuent serpens aulam, ad ipsum quoque transiit impera - torem. Et brevi per aulæ interiora vagatum, extra aulam aperte progressum, omnem ubique quoque percurrit urbem. Ibi tum bellum quoddam dilecticum atque disputatorium est exortum. Et in vicis, congregationibus, cauponis, conventibusque adeo omnibus mulieres quoque et pueri non aliud studio habuere, quam de dogmatibus blaterare: ⋅ his videlicet Arii opinioni veluti honestæ et bonæ addictis, his autem decreta magis Nicæna compleclentibus, unde rise, nulationes, et inimicitiae excitatar. Ως ᾿Αθανάσιος ἐκ τῶν Γαλλιῶν ἐπανῆκε σὺν ἐπιστολῇ τοῦ Καίσαρος Κωνσταντίνου· καὶ ὡς ἐτελεύτησεν ὁ αὐτὸς Κωνσταντῖνος· καὶ περὶ Ακακίου, ὃς διάδοχος Εὐσεβίου του Παμφί λου ἐγένετο. Καὶ τοῦτο μὲν ταῖς ἀνὰ τὴν Εω πόλεσιν ἦν· αἱ γὰρ ἐν Ἑσπέρα, ἄσυλον τὸ κατὰ Νίκαιαν διετήρουν CAPUT III. Ut Athanasius ex Galliis redierit cum litteris Constantini Cæsaris; de obitu ejusdem Constantini. Item de Acacio, qui successor Eusebii Pamphili fuit. Hic rerum status in urbibus Orientis crat. Occidentales enim Nicænum decretum iuviolatum reti-

NICEPHCRI CALLISTI nuere. Porro Eusebio et Theognidi res, quæ in- δόγμα· τὸ δὲ πρᾶγμα τοῖς ἀμφὶ Εὐσίβιων τε καὶ crementa sua in deterius capiebant, et quotidie, propemodum magis magisque excitabantur, ex sententia procedebant. Qui in primis studebant, id quod constituissent ad exitum perducere. Id vero erat, ut unum aliquem qui opinionis eorum essel, Alexandrinæ ccclesi: hierarcham præficerent. Sed consilium corum ab Occidente reversus impedivit Athanasius, unius Augustorum, junioris videlicet Constantinl, qui Occidentalibus Gallis imperabat, litteris fretus. Is namque ubi cognovit, patrem cognominemque suum, Athanasii exsilium testamento abrogasse: reditu concesso, ut Alexandriam is reverteretur, curavit. Litteræ quas secum attulit, hisce verbis scriptæ erant: Constantinus Cæsar populo catholicæ ecclesiæ Alexandrinorum. Non puto sacris animis vestris excidisse, quam ob causam Athanasius adorandæ legis sacerdos, ad tempus in Gallias missus fuerit. Cum enim sangui - mariorum infestorumque inimicorum feritas capiti ejus ad periculum creandum immineret, ne per improborum perversitatem extremum discrimen adiret, sed ut immanitas ca eluderetur, e faucibus ingruentium ei virorum ereptus, in ditione mea vivere jussus est, ita ut in ea qua versatus est urbe, res ei necessariæ omnes abunde suppeditarent. Quamvis præclara ejus virtus, divino confisa auxilio, durioris fortunæ graves ærumnas maxime sublevet, atque adeo contemnat. 676 Sed enim tametsi dominus noster beatae memoria Constantinus Augustus, pater meus, episcopum hunc in locum suum apud gravissimam pietatem vestram restituere constituerit: tamen posteaquam humana sorte præventus prius obdormivit, quam votum suum impleverit: convenire mihi visum est, consilium divinæ recordationis imperatoris, per successionem ad me transmissum, perficere. Qui vir ubi in conspectum vestrum venerit, qua apud me acceptus fuerit veneratione, cognoscetis. Neque adeo mirandum est, si quid a me pro eo est faclum. Animum namque meum ad id, cum desiderii vestri facies, tum tanti viri species movit et excitavit. Divina providentia vos conservet, fraires dilecti.» Secundum hasce litteras, suaviter ab Alexandrinis susceptus Athanasius, Ægypti eccle- Ο φυλάξοι, ἀδελφοὶ ἀγαπητοί.» Κατὰ δὴ τὴν γραφήν sias administravit. Eusebius vero tanquam telo quopiam, sic reditu illius ictus, sycophantiis oppugnare eum rursus, et rem ad seditionem perducere est aggressus, negotiumque adeo ei novis calumniis exhibuit. Citra moram enim omnem imperatore adito, illum ut virum seditiosun, et qui ecclesiasticas constitutiones ordinemque turbarit, ac citra episcoporum sententiam sibi ipsi ingressum in ecclesiam usurparit, detulit. Tantopere certe imperatorem permovit, ut illam rursus sede episcopali deturbarit, sicuti postea dicemus. Eo tempore Eusebius quoque qui Pamphili cognomen sortitus fuerat, simul et episcopali functione Θέογνιν, ἐπὶ τὸ χεῖρον τὴν ἐπίδοσιν προσλαμβάνον, καὶ καθεκάστην ὡς εἰπεῖν ἀναπτόμενον, κατά γνώμην ἐκείνοι; προυχώρει. Καί γε διὰ σπουδής εἶχον καὶ τὸ δόξαν ἀγαγεῖν εἰς πέρας. Τὸ δ᾽ ἦν ἕνα τῶν ὁμοφρόνων αὐτοῖς τῇ ᾿Αλεξανδρείᾳ ἱεραρχεία καταστῆσαι. ᾿Αλλὰ φθάνει τὴν βουλὴν αὐτῶν δι:- λύσας ἐκ τῆς ἑσπέρας ἐπανιών ᾿Αθανάσιος, ἑνὸς τῶν Αὐγούστων, τοῦ νεωτέρου δηλαδή Κωνσταντί· νου, ὃς τῶν πρὸς ἑσπέραν Γαλατῶν ἦρχε, γράμμα σιν ὡπλισμένος. Μαθὼν γὰρ, ὡς ὁ πατὴρ αὐτοῦ καὶ ὁμώνυμος τὴν ἐξορίαν ταῖς διαθήκαις ἀνεῖλε, τὴν κάθοδον αὐτῷ ἐπιτρέψας, τὴν ᾿Αλεξάνδρεια, καταλαβεῖν παρεσκεύαζεν. "Α δ' οὖν ἐπεφέρετο γράμματα, οὕτως ἐπὶ λέξεως εἶχον ο Κωνσταντί νας Καίσαρ τῷ λαῷ τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας Αλεξανδρέων. Οὐδὲ τῆς ὑμετέρας ἱερᾶς ἐννοία; ἀποπεφευγέναι τὴν γνῶσιν εἶμαι, διὰ τί τὸν ᾿Αθα νάσιον τὸν τοῦ προσκυνητοῦ νόμου υποφήτην πρὸς καιρὸν εἰς τὰς Γαλλίας ἀπεστάλθαι ἐγεγόνει· ἵνα ἐπειδὴ ἡ ἀγριότης τῶν αἱμοβόρων αὐτοῦ καὶ πολύμέων ἐχθρῶν εἰς κίνδυνον τῆς ἱερᾶς αὐτοῦ κεφαλής ἐπέμενε, μὴ ἄρα διὰ τῆς τῶν φαύλων διαστροφής ἀνήκεστα ὑποστῇ· πρὸς τὸ διαπαίξαι τοίνυν ταύτην, ἀφηρέθη τῶν φαράγγων τῶν ἐπικειμένων αὐτῷ ἀνδρῶν, καὶ ὑπ' ἐμοὶ διάγειν κεκέλευσται οὗτος, ὡς ἐν ταύτῃ τῇ πόλει ἐν ᾗ διέτριβε, πᾶσι τοῖς ἀναγκαίοις ἐμπλεονάζειν· εἰ καὶ τὰ μάλιστα αὐτοῦ ἢ ἀοίδιμος ἀρετὴ ταῖς θείαις πεποιθυία βοηθείαις, καὶ τὰ τῆς τραχυτέρας τύχης ἄχθη ἐξουθενεί. Το γαροῦν εἰ καὶ τὰ μάλιστα πρὸς τὴν προσφιλεστά την ὑμῶν Θεοσέβειαν ὁ δεσπότης ἡμῶν ὁ τῆς ματ καρίας μνήμης Κωνσταντίνος, καὶ σεβαστὸς ὁ ἐμὲς πατὴρ, τὸν αὐτὸν ἐπίσκοπον τῷ ἰδίῳ τόπῳ παρα· σχεῖν προῄρητο· ὅμως ἐπειδὴ ἀνθρωπίνῳ κλήρω προληφθείς, πρὸ τοῦ τὴν εὐχὴν πληρῶσαι ἀνεπαύ σατο, ἀκόλουθον ἡγησάμην τὴν προαίρεσιν τοῦ τῆς θείας μνήμης βασιλέως διαδεξάμενος πληρῶται. Οστις ἐπειδὰν τῆς ὑμετέρας τύχῃ προσόψεως, ὅσης αἰδοῦς παρ' ἐμοῦ τετύχηκε γνώσεσθε. Οὐ γὰρ θαυμαστὸν εἴ τι δ᾽ ἂν ὑπὲρ αὐτοῦ πεποίηκα· καὶ γὰρ τὴν ἐμὴν ψυχὴν ἤ τε τοῦ ὑμετέρου πόθου εἰκών, καὶ τὸ τηλικούτου ἀνδρὸς σχῆμα, εἰς τοῦτο ἐκίνει καὶ προέτρεπεν. Η θεία πρόνοια ὑμᾶς δια ταύτην ἡδέως παρὰ τοῖς ᾿Αλεξανδρεῦσιν εἰσδεχθεὶς ᾿Αθανάσιος, τὰς κατ' Αἴγυπτον ἐκκλησίας διεῖπ:ν. Οἱ δὲ περὶ Εὐσέβιον, οἷά τινι βέλει τῇ καθόδῳ ἐκε νου πληγέντες, διαβάλλειν αὖθις και στασιάζειν ἐπεχείρουν, καὶ πράγματα παρεῖχον ἑτέρων διαβο λῶν. Ὅσον γὰρ τάχος ἐς βασιλέα φοιτώντες, ὡς στασιώδη διέβαλον, καὶ ὡς τὴν ἐκκλησιαστικήν τάξιν συγχέοντα. Δίχα γὰρ γνώμης ἐπισκόπων ἑαυτῷ τὴν ἐπὶ τῇ ἐκκλησίᾳ ἐπέτρεψεν εἴσοδον. Επ τόσον δὲ τὸν βασιλέα ἠρέθισαν, ὡς αὐτὸν αὖθις ἀπελάσαι τοῦ θρόνου, ὡς αὐτίκα δὴ μάλα ἐροῦμεν. Τηνικαῦτα δὲ καὶ Εὐσέβιος ὃς τὴν Παμφίλου έπω νυμίαν κεκλήρωτο, τὴν ἐν Καισαρείᾳ τῆς Παλα:-

ECCLESIASTICA HISTORIE LIB. IX. στένης ἐπισκοπην, καὶ τὸν βίον ἀπολιπών, Ακάκιον Cesareae Palestinæ, et vita ipsa relicta, Acacium ἔσχε διάδοχον· δς ἐπ' ἐκείνου δὴ τοὺς ἱερούς νόμους μαθών, οὐ μεῖον δὲ καὶ τὸν ζῆλον ἐκείνου αὐχῶν, φράζειν τε εἰς κάλλος καὶ ἀστεῖος μάλα ἐγένετο. Καὶ πολλὰ μὲν συγγράμματα σπουδῆς ἄξια κατα λέλοιπεν· εὖ δὲ καὶ τὸν τοῦ διδασκάλου βίον συνε έγραψεν. Ἐν οὐ πολλῷ δὲ καὶ Κωνσταντίνος ὁ Και σαρ, τῷ ἀδελφῷ Κώνστα εἰς διαφορὰν καταστάς, ἅτε δὴ τοῖς ἐκείνου μέρεσιν ἐπιών, κἀντεῦθεν που λέγχου δεινοῦ συῤῥαγέντος αὐτοῖς, ὑπὸ τῶν ἐκείνου ἡγεμόνων περὶ Ἀκυλιίαν κτίννυται Κωνσταντίνος· καὶ ἡ Ῥωμαίων ἀρχὴ, ὅση μὲν πρὸς ἑσπέραν Κώνσταντι, ἡ δὲ πρὸς Εω πᾶσα τῷ Κωνσταντί ὑπὸ χεῖρα ἐγένετο. Ως Αλεξάνδρου τοῦ Κωνσταντινουπόλεως τελευτήσαντος, Παῦλος καὶ Μακεδένιες παρὰ τῶν εὐσεβῶν καὶ ᾿Αρειανῶν τὸν θρόνον ἐλάμἔανον· καὶ ὡς μετὰ Παῦλον ὑπερόριον γενόμενον, ὁ Νικομηδεὺς Ευσέβιος εἰς τὸν ἐκείνου τόπον καθίστατο. Ἐν δὲ Κωνσταντινουπόλει ἑτέρα ταραχὴ τὴν Ἐκκλησίαν ἐλάμβανεν, ᾿Αλεξάνδρου γὰρ τοῦ ταύτ τῆς ἐπισκόπου, ὅς ταῖς εὐχαῖς κατηγωνίσατο "Αρειον, μετὰ ἔτη μὲν τρία καὶ εἴκοσι τῆς ἐπισκο τῆς, ὀκτὼ δὲ πρὸς τοῖς ἐννενήκοντα τῆς ζωῆς τὸ βιοῦν μεταλλάξαντος, Παῦλος τὴν ἀρχιερωσύνην ἐλάμβανεν ὡς μὲν ᾿Αρειανοὶ διαβάλλουσιν, ἑαυτῷ τὴν προεδρίαν ίδιωσάμενος, γνώμης ἄνευ Ευσεβίου τοῦ Νικομηδείας, καὶ Θεοδώρου τοῦ τῆς Πηρίνθου προέδρου, ἡ νῦν Ηράκλεια λέγεται, οἷς ἐκ πολλοῦ ἡ τοῦ Βυζαντίου χειροτονία διέφερεν, ἐγγειτόνων μάλιστα οὖσιν· ὡς δὲ τἀληθὲς ἔχει ᾿Αλεξάνδρου κρίσει τε καὶ ἐπιλογῇ παρὰ τῶν τηνικάδε ἐνδημούντων ἐπισκόπων τὴν χειροτονίαν ειλήφει. Επει γὰρ ἐν βαθεῖ γήρα ᾿Αλέξανδρος ἔμελλε τελευτᾷν, τῶν περὶ αὐτὸν ἐρωτώντων ποίῳ ἂν ἐπιτρεπτέον εἶναι τὸν θρόνον, δεῖν ἐλέσθαι τὸν ἕτερον εἰσηγεί το. Καὶ εἰ μὲν τὸν βίον ἀγαθόν τε καὶ δόκιμον τὰ θεῖα, καὶ διδασκαλικὸν Παῦλον ἔχετε, ἔλεγε, τὸν πρεσβύτερον, 8; νέος μὲν τὴν ἡλικίαν ἦν, γηραλέον δὲ προσβάλλετο φρόνημα· εἰ δὲ πραγματικόν τινα καὶ μὴ φαύλως πρὸς τοὺς ἐν δυνάμει τῶν ἀρχῶν καὶ τὰς ὁμιλίας ἔχοντα, καὶ τῷ τῆς εὐλαβείας προσχήματι, ἐν πολλῷ τῷ μέτρῳ ἀμείνων ἐστὶ Μακε- p δένιος. Καὶ ἄμφω δὲ, μαρτυρίαν προς 'Αλεξάνδρου σχεῖν οἱ Μακεδονίου ἐπαινέται φασί· καὶ δεινὸν μὲν περὶ λόγους γενέσθαι τὸν Παῦλον, κρειττόνως δὲ βιοῦν Μακεδόνιον. Τρυφηλόν δὲ τὸν Παῦλον, καὶ ἀδιαφορία τοῦ ζῆν διαβάλλουσιν ἔοικεν οὖν, ὡς οὐκ ἀγεννῆς περὶ λόγους ἦν· ἐπ' ἐκκλησίας δὲ διδάσκειν μάλα δεξιώς ἔχων ὁ Παῦλος, τοῖς ἐξωῤῥόποις τῶν πραγμάτων καὶ περὶ συνουσίας ἀνθρώπων, τὸ Ελαττον ἀποφέρεσθαι, ὡς δεικνύουσιν αἱ συμβᾶσαι περιστάσεις αὐτῷ· οὐδεμίαν γὰρ διέλυσεν, ὡς οἱ περὶ τὰ τοιαῦτα δεινοί. Καί ερ δὲ τῷ πλήθει στό δρα φιλούμενος, κακῶς ἔσχε παρὰ τῶν ἀντικα:- σταμένων τοῖς ἐν Νικαίᾳ δόξασι. Καὶ δὴ πρώτην Hic Agapius dicitur, Tripart, lib. m, cap. 5. habuit successoreni. Qui cum magistro illo sacras leges didicisset, ardoremque et æmulationem illius referret, facundia venusta et faceta celebris admodum fuit. Et cum libros multos non pœnitendos reliquit, tum præceptoris sui vitam pulchre descripsit. Nec multo post Constantinus Cæsar fratri Constanti adversus (nam in ditionem illius impetum fecerat, unde grave bellura inter eos motum) a ducibus illius non longe ab Aquileia cæsus est Sic Romanum imperium quod in Occidentem vergit, Constanti: Orientale autem totum Constantio cessit. 677 CAPUT IV. Ut Alexandro Constantinopolitano episcopo defuncto, Paulus et Macedonius piorum et Arianorum eiectione locum ejus obtinuerint: et ut Paulo in ersilium acto. Eusebius Nicomediensis in ejus lotum sit suffectus. Constantinopoli vero tumultus alius ecclesiam invasit. Alexandro enim ejus episcopo, qui precationibus Arium expugnaverat, episcopatus quidem sui vicesimo tertio, ætatis autem nonagesimo octavo anno, vita defuncto, Paulus in locum ejus est subrogatus: ut quidem Ariani calumniantur, sibi ipsi dignitate ea præter Eusebii Nicomedia t Theodori Perinthi, quæ nunc Heraclea dicitur, episcoporum sententiam (ad quos dudum, utpote vicinos maxime, Byzantii episcopi ordinatio pertinuerit) vindicata: ut autem veritas ipsa fert, Alexandri judicio et designatione, episcoporumque qui tum ibi aderant, suffragio accepta. Siquidem in extrema senectute Alexander jam moriturus, familiaribus ejus eum rogantibus, cuinam sedes ca committenda esset: e duobus alterum eligendum suasit. Ac siquidem episcopus creandus est rebus divinis probatus, et ad docendum idoneus, Paulum habetis, inquit, presbyterum, qui alale quidem juvenis est, animum vero senilem obtinet. Sin deligendus, qui rebus agendis aptus sit, et ad consuetudinem magnorum virorum, qui cum potestate rempublicam gerunt, accommodatus: ea re, et praeterea specioso reverentia habitu multis modis præstantior fuerit Macedonius. Et ambos, Macedonii laudatores testimonium ab Alexandro tulisse dixerunt: Paulum quidem ut doctrina et eloquentia clarum, Macedonium autem veluti vita meliorem. lidem Paulum ob delicias et vitam liberiorem reprehendere. Videtur sane Paulus eruditione singulari fuisse, et ad docendum in ecclesia valde cominodus. Tractandis autem profanis negotiis, et in hominum convictu, posteriores partes tulit, sicuti pericula, quæ ei accidere, ostendunt: quorum ille nullum, sicuti harum rerum periti faciunt, discussit. Et quamvis multitudini vebemcnter chatus esset, male tamen ab eis est accepCorpus cjus in duvium Alsam est projectum.

θρόνου ἐρξίφη, καὶ ἀἰδίῳ κατεδικάσθη φυγῇ· ἐν ᾗ καὶ τὸν δι' ἀγχόνης ὑπέστη θάνατον, τοῦτο τῶν ἀπεχθῶς ἐχόντων συσκευασαμένων αὐτῷ. Αλλά ταῦτα μὲν ὕστερον ἐγεγόνει· τότε δὲ διὰ τὴν χειροτονίαν, πολὺς κλύδων τῇ Ἐκκλησία ἀνεῤῥιπίζεται περιόντος γὰρ Αλεξάνδρου, οὐκ ἐν πολλῇ παρξη σία ἦσαν οἱ περὶ "Αρειον. Περιεγένοντο δὲ οἱ τὸ ὁμοούσιον πρεσβεύοντε;· καὶ ταῦτ' ἰδόντες οὕτως αἰσχίστῳ μέρῳ διαῤῥαγέντα τὸν ᾿Αρειον κατὰ θεα μηνίαν πάντως. Ὡς δ᾽ ἐτελεύτα, διχῆ τὸ πλῆθος διαιρεθὲν εἰς φανερὰν καθίσταντο ἔχθραν· καὶ ἀμφήριστος ἔρις τὰ πλήθη ἐλάμβανεν. Οἱ γοῦν τὰ ἐν Νικαία στέργοντες Παῦλον προεχειρίζοντα· οἱ δὲ περὶ "Αρειον Μακεδονίῳ ἔσπευδον τὰς ἱερὰς ἐγχει ρίξειν ἡνίας. Καὶ τὴ ἀνὰ τὴν ἐπώνυμον τῆς εἰρήνης ἐκκλησίαν γενόμενοι, ἡ ἐχόμενα του τεμένους τῆς Θεοῦ σοφία; ἐστὶν, ἔνθα δὴ μάλιστα ἡ τοῦ ἀποιχο μένου ἐπισκόπου ἐσπουδάζετο δόξα, Παῦλος ἐπίσκε πος ἀνηγόρευτο. Χαλεπῶς δ' ὁ κρατῶν ἐπὶ τῇ χει· ριτονία ταύτῃ διατεθείς, ἀπίδημος γὰρ ἂν παρεγένετο, καὶ συνέδριον καθίσας τῶν πάλαι Παύλῳ ἀπεχθανομένων, τὸν μὲν ὡς ἀνάξιον δῆθεν τῆς ἱερατεία; ἀπώσατο· τῷ δὲ Νικομηδείας Εὐσεβίῳ ἐγχειρίζει τὸν θρόνον· καὶ ταῦτα τοῦ κανόνος ἀπαγορεύοντας μη μεταβαίνειν ἐπισκόπους εἰς ἑτέρας πόλεις. Καινὴν δὲ οὐδὲν οἱ οὕτω κατὰ τῆς τοῦ Μονογενούς λελυττηκότες θεότητος, εἰ καὶ τοὺς ἐκείνου νόμους παρέβαινον ἀδεῶς. Οὐ μὴν τοῦτο πρῶτον ἐτόλμα ἀλλὰ καὶ πρότερον τῇ Βηρυτίων ἱερατεύσας, εἰς τὴν Νικομήδειαν μετεπήδησε. Ταῦτα πράξας Κων στάντιος, εἰς Αντιόχειαν παρεγένετο. qui Nicæna deereta oppugnarunt. Ac prima γραφὴν ὑποστάς, ὡς μὴ κατὰ νόμους βιούς, τοῦ statim accusatione, quasi non secundum leges viveret, sede dejectus, et exsilio damnatus est. lu quo ctiam, inimicis ejus id procurantibus, strangulatus, mortem oppetiit. Sed haec postea accidere. 678 Tum vero de episcopi electione ingens motus est exortus. Superstite namque Alexandro, non molta Ariani usi sunt libertate, superioresque eis fuere qui ὁμοούσιον cousubstantiale profiteri docuere: quod scilicet Arium fœdissima morte, per divinam prorsus vindictam, absumptum vidissent. Ut vero Alexander mortuus est, plebs in duas partes sci-sa, ad apertas progressa est inimicitias, et contentio dubia multitudinem occupavit. Nicænæ enim fidei sectatores Paulum episcopum designabant: Ariani autem Macedonio sacram administrationem committere contendebant. In ea sane ecclesia quæ Pacis nomen obtinet, quæque Dei Sapientia templo vicina est, cum pra rogativa defuncti episcopi sententie, Paulus episcopus est renuntiatus. Quam electionem imperator graviter tulit peregre enim tum advenerat, et concilio veterum Pauli inimicorum coacto, illum quidem ut sacro munere indignum dejecit, thronumque Eusebio Nicomediensi concessit: cum quidem id canon ecclesiasticus interdiceret, episcopos ex una urbe in aliam transire vetans. Nihil autem mirandum est, qui sic contra Unigeniti divinitatem rabie furentes ferantur, si absque timore omni leges quoque ejus transgrediantur. Sed hoc ille non tum primum ausus est. Antea namque cum Beryti episcopatum gereret, Nicomediam quoque inde transiluit. His actis, Constantius Antiochiam venit. CAPUT V. Ut Eusebius coacta Antiochiæ synodo, aliam fidei promulgarit expositionem. Et ut episcopatum abrogarit magno Athanasio. Item de Eusebio Emeseno. Ὡς Εὐσέβιος ἐν ᾿Αντιοχείᾳ σύνεδεν εργασάμε νος, ἑτέραν ἔκθεσιν πίστεως υπηγόρευσε καθεῖλε δὲ καὶ τὸν πολὺν Ἀθανάσιον. Ἔτι δέ, καὶ περὶ Εὐσεβίου του Εμεσηνοῦ. Οὕτω δὲ ὁ Εὐσέβιος μείζονα προσειληφώς δύναμιν, οὐ καθεκτῶς εἶχε πάντα δὲ κάλων εκίνει, τὸ τοῦ λόγου, ὃ καθάπαξ προὔθετο πρᾶξαι. Καὶ δῆ τ' ἐξεργασθείσης τῆς ἐν Ἀντιοχείᾳ ἐκκλησίας, δεκάτῳ ἔτει μετὰ τὴν τῶν θεμελίων καταβολὴν, ἣν ὑπουργώ τῷ Κωνσταντίῳ χρησάμενος, μεγαλοπρεπῶς ἐξ αὐτ Eusebius autem, ampliore eo modo auctus potesiate, non moderate se gessit: sed omnem, ut in proverbio est, movit funem, ut quod semiel statuisset, eficeret. Et commodum ecclesia Antiochena decimo tum post jacta ejus fundamenta anno absoluta erat: quam, Constantino filio administro usus magnifice ex ipsis fundamentis magni- τῶν κρηπίδων Κωνσταντῖνος ἀνήγειρε, μεγέθει και todine simal et pulchritudine nulli secundam Constantinus exstruxit. Itaque prætextu et occasione eucniorum, et dedicationis templi ejus, per opportununi Eusebio visum est, concilium cogere ad professionem τοῦ ὁμοουσίου consubstantialis aperte abolendam, et decreta Nicana immutanda. 679 Et convenere undequaque Antiochiam episcopi monaginta septem numero: ubi tum post Euphromium, Ecclesiæ Placitus prafuit: Hierosolymis autem, post Macarium, Maximus: qui consulto ad synodum eam venire renuit, secum ipse considerans ne quid rursus præter animi sententiam Επιλογισάμενος ὡς εἴη ἁρπαγείς, καὶ τῇ cap. 8.) κάλλει οὐδεμιᾶς λειπομένην· τῇ προφάσει οὖν τῶν ἐγκαινίων αὐτῆς, ἔγκαιρον ἔδοξε τοῖς περὶ Εὐσέβιν σύνοδον ἀθροῖσαι, ἐπὶ τῇ τοῦ ὁμουσίου προφανῶ; καθαιρέσει, καὶ μεταποιήσει τῶν ἐν Νικαία δοξάντων. Καὶ δὴ συνῆλθον ἀπανταχόθεν ἐπίσκοποι εἰς τὴν Αντιόχειαν ζ' καὶ μ' τελοῦντες τὸν ἀριθμόν. Ηγεῖτο δὲ τηνικαῦτα μετὰ Εὐφρόνιον τῆς Ἀντιοχείας Πλάκητος· τῆς δ' ἐν Ἱεροσολύμοις μετὰ Μακάριον Μά ξιμος· ὃς ἐπίτηδες παραγενέσθαι τῇ συνέδῳ ταύτη ἀπείπατο, ἐν νῷ θέμενος, μὴ καὶ αὖθις παρὰ γνώ· μην πράξει, ὥσπερ καὶ πρότερον μὴ ἑκὼν τῇ ᾿Αθανασίου καθαιρέσει καθυπογράψας. 'Αλλ' οὐδὲ ὁ Ρώκαθαιρέσει ᾿Αθανασίου υπογράψας. (Socrat. lib. 1,

ECCLESIASTICE HISTORIE LIB. IX. μης ἐπίσκοπος, Ἰούλιος οὗτος ἦν, διαδεξάμενος faceret: siculi antea, cum invitus etiam Athanasii Σίλβεστρον, τῇ συνόδῳ ἐπεχωρίασεν, οὔτε δι' ἑαυτοῦ, οὔτε μὴν διά τινος τὸν ἐκείνου τόπον ἐπέχοντος· καὶ ταῦτα κανόνος θεσπίζοντος ἐκκλησιαστικού, μὴ δεῖν είναι γνώμης ἄνευ τοῦ Ῥωμαίων ἡγουμένου τὰς ἐκκλησίας συνοδικῶς κανονίζεσθαι. Αλλ' οὐδὲ τῶν ἄλ λων Ἰταλῶν ἢ τῶν ἐπέκεινα Ῥωμαίων οὐδεὶς ἐκεῖσε συνήλθε. Πέμπτον τοῦτο ἦν ἀπὸ τῆς Κωνσταντίνου τελευτῆς ἔτος, καὶ ἡ σύνοδος τοῦ βασιλέως παρόντος συνεκροτεῖτο. Ητιῶντο δὲ οἱ περὶ Εὐσέβιον Αθανά σιον, ὡς θεσμούς ἐκκλησιαστικούς παραλύοι. Πρὶν γὰρ ἐπιτραπείη συνοδικῶς, τὸν θρόνον ἀνέλαβε· πολλοῖς δὲ καὶ θάνατον προξενῆσαι, στάσεω; ἐν τῇ εἰσόδῳ γενομένης αὐτοῦ· ὧν οἱ μὲν ἀνῃρέθησαν, οἱ δ' ἐζημίωνται, δικαστικῇ ἐξετάσει παραδοθέντες. Πόλλῆς δὲ καὶ ἄλλης κατ' ᾿Αθανασίου ἐξυφανθείσης διαβολῆς, πρῶτον μὲν Εὐσέβιον, ὃς ἐπεκλήθη Ἐμε σηνός, εἰς τὴν ᾿Αλεξάνδρου ψηφίζονται, περὶ οὗ ὕστερον ἐροῦμεν· δείσαντος δ᾽ ἐκείνου τὴν εἰς ᾿Αλεξάν Έρειαν ἄφιξιν, Γρηγόριον ἐψηφίσαντο. Εἶτα εἰς τὴν τοῦ δόγματος ζήτησιν ἐλθόντες, οὐδὲν εἶχον μέμψα σθαι τῶν ἐν Νικαίᾳ πραχθέντων· χώραν γε μήν δε δώκασι πυκνάς συνόδους ποιεῖν, καὶ ἄλλους όρους πίστεως ἀγορεύειν· ὡς τῇ κατὰ μικρὸν ὑπεξαλλαγῇ ἡρέμα εἰς τὸν ᾿Αρειανικὸν βυθὸν ἐμπεσεῖν. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ὅπως ἐγένετο, σαφέστερον ἡ ἱστορίᾳ δηλώσει· ἃ δ᾽ ἔγραψαν τοῖς κατὰ πόλιν ἐπισκόποις ἦσαν ταῦτα· «Ἡμεῖς οὔτε ἀκόλουθοι Αρείου γεγό ναμεν· πῶς γὰρ ἐπίσκοπο: ὄντες ἀκολουθήσομεν πρεσβυτέρῳ; οὔτε ἄλλην τινὰ πίστιν παρὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς ἐκτεθεῖσαν ἐδεξάμεθα. ᾿Αλλὰ καὶ ἡμεῖς ἐξε τασταὶ καὶ δοκιμασταὶ τῆς πίστεως αὐτοῦ γενόμενοι, μᾶλλον αὐτὸν προσηκάμεθα, ήπερ ἠκολουθήσαμεν, Καὶ γνώσεσθε ἀπὸ τῶν λεγομένων· μεμαθήκαμεν γὰρ ἐξ ἀρχῆς, εἰς ἕνα θεὸν τὸν τῶν ὅλων πιστεύειν, τὸν πάντων νοητῶν τε καὶ αἰσθητῶν δημιουργόν τε καὶ προνοητήν· καὶ εἰς ἕνα Υἱὸν τοῦ Θεοῦ μονα γενῆ, πρὸ πάντων τῶν αἰώνων ὑπάρχοντα, και συν ὄντα τῷ γεγεννηκότι αὐτοῦ Πατρὶ, δι᾿ οὗ καὶ τὰ πάντα ἐγένετο τὰ ὁρατὰ καὶ ἀόρατα· τὸν ἐπ᾿ ἐσχάτων τῶν ἡμερῶν κατ᾽ εὐδοκίαν τοῦ Πατρὸς κατελθόντα, καὶ σάρκα ἐκ τῆς ἁγίας Παρθένου ἀνειληφότα, καὶ πᾶσαν τὴν πατρικὴν αὐτοῦ βουλήν συνεκπεπληρωκότα· πεπονθέναι τε καὶ ἐγηγέρθαι· καὶ εἰς οὐσ ρανοὺς ἀνεληλυθέναι· καὶ ἐν δεξιᾷ τοῦ Πατρὸς και θέζεσθαι· καὶ ἐρχόμενον κρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς· καὶ διαμένοντα βασιλέα καὶ Θεὸν εἰς τοὺς αἰῶνας. Πιστεύομεν καὶ εἰς τὸ ἅγιον Πνεῦμα. Εἰ δὲ δεῖ προσο θεῖναι, πιστεύομεν καὶ περὶ σαρκὸς ἀναστάσεως καὶ ζωῆς αἰωνίου.» Ταῦτα πρῶτον γράψαντες τοῖς ἐπισκόποις ἀπέστειλαν, παρασιωπήσαντες, πότερον συναΐδιός ἐστιν ἢ ὁμοούσιος τῷ Πατρὶ, ἢ τοὐναντίον" τῇ δ' Ἀντιόχου ἐπιμείναντες ὥσπερ τῆς προτέρας και τεγνωκότες ἐκθέσεως, ἑτέραν πίστιν ὑπαγορεύουσι κατὰ πάντα τῇ ἐν Νικαίᾳ συνάδουσαν· οὐκ οἶδα εἰ μὴ ἔννοιά τις ἀφανῶς ἔγκειται τοῖς ῥητοῖς. Περὶ δὲ τὸ τέλος καὶ ταῦτά φασι·. Ταύτην οὖν ἔχοντες τὴν πίστιν ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦ Χριστοῦ, πᾶσαν αἱρετικην ἀναθεματίζομεν κακοδοξίαν· καὶ εἴ τις PATROL. GR. CXLVI exauctorationi subscripsit. Sed neque Romanus episcopus Julius, Sylvestri successor, vel per seipsum, vel per quempiam qui locum ejus obtineret, synodo ei interfuit: cum quidem ecclesiastico canone sancitum sit, non oportere ecclesias citra Romani episcopi sententiam in synodis quidquam statuere. Ex Italia quoque ipsa et provinciis ulterioribus nemo Romanus eo venit. Quintus tum a Constantini obitu annus erat, et synodis imperatore præsente agebatur. Eusebiani Athanasium accusarunt, quod sanctiones ecclesiasticas transgressus esset, prius scilicet thronum eum recepisse, quam ei a synodali episcoporum conventu id permissum esset, asseverantes. Et quod multis præterea mortis causa exstitisset, seditione in ingressu ejus coorta: in quɔ nonnulli cæsi, nonnulli judicum quæstioni traditi, pecunia multati essent. Multis insuper aliis calumniis in Athanasium textis, primum Eusebium, qui Emesenus cognominatus est, Alexandriæ antistitem designarunt, de quo postra dicemus. Eo vero Alexandriam adire metuente, Gregorium suffragiis suis delegere. Deinde quæstione de doctrina mota, nihil illi quidem, quod in Nicanis actis reprehenderent, habuere: opportunitatem tamen crebras synodos cogendi, aliasque fidei formulas promulgandi præbuere, ut alia atque alia subinde mutatione pedetentim in gurgitem Arianorum homines delaberentur. Hac quemadmodum processerint, apertius historia ipsa indicabit. Quæ autem ad urbium episcopos passim scripsere, hac fuere: • Nos neque Arii sectatores fuimus (quomodo enim episcopi presbyterunt consectaremur?), neque aliam quampiam fidem, præterquam quæ ab initio promulgata est, recepimus. Sed excussa explorataque ejus ſide, illum potius recepimus, quam secuti sumus. Id quod ex verbis nostris cognoscetis. Didicimus namque ab initio, credere in unum rerum universarum Deum, omnium intelligibilium simul et sensibilium conditorem et provisorem. 630 Et in unum Fi. lium Dei unigenitum, qui ante omnia sæcula exstat, et simul exsistit cum eo qui eum genuit Patre per quem omnia facta sunt, visibilia juxta et invisibilia. Qui extremis diebus juxta beneplacitum Patris descendit, et carnem ex Virgine sancta recepit, et omnem paternam ejus voluntatem simul explevit. Qui et passus est, et resuscitalus: et reversus in calos, sedet in dextra Patris. Qui venturus est ad judicandum vivos et mortuos, et mansurus rex et Deus in sæcula. Credimus etiam in Spiritum sanctum. Si vero addere oportet, credimus quoque de carnis resurrectione, et vita æterna. › Hæc primum scripta ad episcopos miserunt, silentio, utrum coæternus sit, aut consubstantialis Patri Filius, an contra, prætereuntes. Porro Antiochiæ morati, perinde atque priorem formulam damnassent, professionem aliam filet edidere, in omnibus Nicænæ consonam: rescio

tamen an non occulta verbis ejus sententia quæ- παρὰ τὴν ὑγιῆ τῶν Γραφῶν ὀρθὴν πίστιν διδάσκει piam insit. Ad finem porro hæc adjecere: «Hanc igitur obtinentes fidei persuasionem, coram Deo et Christo ipso, omnem hæreticam pravamque anathemate jugulamus opinionem. Et si quis conIra sanam rectamque Scripturarum fidem docet, dicens aut tempus aut sæculum esse,, ¡vel fuisse, antequam Filius Dei fuerit, anathema sit. Et si quis dicit Filium creaturam, perinde atque unam aliquam creaturarum: aut gemmen, perinde atque unam aliquod geniminum, et non sicuti divinæ Scripturæ de prædictis omnibus prodidere sentit: aut si quis aliud docet vel annuntiat, præterquam quod accepimus, anathema sit. Nos enim omnia quæ ex sacris Litteris a. prophetis et apostolis tradita sunt, vere atque aperte et credimus et sequi- Η mur. In hac formula cum immutabilem et inalterabilemn Filii divinitatem, imaginemque non differentem a divina substantia et consilio et potestate et gloria, atque primogenitum omnis creaturæ clare dixerint: nescio quomodo etiam consubstantialem ipsum Patri dicere detrectaverint. Vulgarunt sane quidam, fidem talem sic se invenisse scriptam, et a Luciano conceptam, qui Nicomediæ martyrio decertavit, viro divino, et in sacris litteris supra cæteros apprime erudito: amplitudine, ut equidem puto, martyris, celebritatem potius scriptο suo vendicantes, quam vera dicentes. 681 Interfuit autem concilio huic Eusebius, qui ex Nicomediensi ad Constantinopolitanam sedem est translatus; Acacius Eusebii Pamphili throni juxta et eruditionis successor; Patrophilus Scythopolitanus; Theodorus Heracleotes seu Perinthius, vir præclarus, qui Evangeliorum expositiones edidit; Eudoxius Germaniciensis, qui post Macedonium Constantinopolitanam Ecclesiam gubernavit: Gregorius, quem Ecclesia Alexandrina episcopum designaverant, qui omnes eadem sentiebant: sed et Dianius Cæsarea Cappadocum, et Georgius Laodicea Syrorum episcopi, aliique plures insignium thronorum metropolitana dignitate præditi antistites: preter Julium Romæ et Maximum Æliæ episcopos, qui ob eas quas paulo ante recensuimus causas non affuere. Ad illos etiam Eusebius Emesunus accessit. De eo, qui fuerit, nunc dicam. Hic Edessæ Osroenorum claris parentibus genitus, saeras primum litteras, postea etiam Græcas disciplinas, ab ejus loci magistris didicit. Deinde cum Eusebio Pamphili familiarius agens, atque etiam cum Patrophilo Scythopolita, accuratius in sacris est eruditus litteris. Antiochiam venit, cum ibi Eustathius propter crimen ei intentatum a Cyro de gradu dejectus est: atque cum successore ejus Euphronio eisdem in ædibus egit. Sacerdotalem autem dignitatem deprecatus, scholas Alexandrinas frequentavit. Ibique quantum opus erat exercitaApud Socratem est lib. 11, cap 9, Συνέβη Εὐστάθιον ὑπὸ κύρου κατηγορηθέντα του Βεροιέως καθαιρεθῆναι ὡς Σαβελλίζοντα. Erent ut Eusta λέγων, ἢ καιρὶν ἢ αἰῶνα εἶναι ἢ γεγονέναι πρὸ τοῦ τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ εἶναι, ἀνάθεμα ἔστω. Καὶ εἴ τις λέγει τὸν Υἱὸν κτίσμα ὡς ἐν τῶν κτισμάτων, ἢ γέννημα ὡς ἐν τῶν γεννημάτων, καὶ μὴ ὡς αἱ θεῖαι Γραφεί παραδεδώκασι τῶν προειρημένων έκαστα ἢ εἴ τι; ἄλλο διδάσκει ἢ εὐαγγελίζεται παρ' δ παρελά βομεν· ἀνάθεμα ἔστω. Ἡμεῖς γὰρ πᾶσι τοῖς ἐκ τῶν θείων Γραφών παραδεδομένοις υπό τε τῶν προφη τῶν καὶ ἀποστόλων ἀληθινῶς τε καὶ ἐμφανῶς καὶ πιστεύομεν καὶ ἀκολουθοῦμεν.» Εν ταύτῃ δὲ τῇ ἐκε θέσει, ἄτρεπτόν τε καὶ ἀναλλοίωτον τὴν θεότητα τοῦ Υἱοῦ ἀποφηνάμενοι, εἰκόνα τε ἀπαράλλακτον τῆς θεϊκῆς οὐσίας καὶ βουλῆς καὶ δυνάμεως καὶ δόξης, καὶ πρωτότοκον πάσης κτίσεως, οὐκ οἶδ' ὅπως καὶ ὁμοούσιον αὐτὸν εἰπεῖν τῷ Πατρὶ παρητήσαντο. Εκήρυττόν γε μὴν τὴν τοιαύτην πίστιν, οὕτως εὑρεῖν γεγραμμένην ὑπὸ Λουκιανῷ γραφεῖσα», ὃς κατὰ τὴν Νικομήδειαν ἐμαρτύρησεν, ἀνδρὶ θείῳ, καὶ τὰς ἱερας Γραφάς εἴπερ τις ἀκριβωσαμένῳ· οἶμαι τῷ τοῦ μάρτυρος ἀξιώματι σεμνύνοντες τὰ οἰκεῖα, ήπερ ἀληθῆ λέγοντες. Μετεῖχε δὲ τῆς συνόδου ταύτης Εύ σέβιος, ὁ ἐκ Νικομηδείας εἰς τὸν τῆς Κωνσταντίνου θρόνον μετατεθεί;· καὶ ᾿Ακάκιος ὁ τοῦ Παμφίλου Εὐσεβίου καὶ τοῦ θρόνου καὶ τῆς παιδείας διάδοχος Πατρόφιλός τε ὁ Σκυθοπόλεως· καὶ ὁ τῆς κατὰ Πέρινθον Ηρακλείας Θεόδωρος· ἑλλόγιμος δὲ ὁ ἀνὴρ, ὡ; καὶ τὴν τῶν Εὐαγγελίων ἑρμηνείαν ὑπαγορεύ σα:· καὶ ὁ Γερμανικίας Ευδόξιος, ὃς μετὰ Μακεδό γιον τῆς Κωνσταντίνου τὸν θρόνον διεἶπε· καὶ Γρη γόριος, ὃς ἐψηφίσθη τῇ ᾿Αλεξανδρέων· οἱ τὰ ἴσα πάντες ἐφρόνουν. Ἀλλὰ γὰρ καὶ Διάνιος ὁ τῆς Καπ παδοκῶν Καισαρείας ἐπίσκοπος, καὶ Γεώργιος ὁ Λαδικείας τῆς Συρίας • πολλοί τε καὶ ἄλλοι, διασήμων θρόνων ἐπίσκοποι καὶ μητροπολιτικὰς ἀξίας ἡμφισμένοι· πλὴν Ἰουλίου τοῦ Ῥώμης, καὶ τοῦ τῆς Αἰσ λίας Μαξίμου, δι' &; μικρῷ πρόσθεν αἰτίας εἰρήκα μεν. Ἐπὶ δὲ πᾶσι τούτοις καὶ Εὐσέβιος ὁ Εμεσσηνός. Τίς δὲ οὗτος, ἤδη ἐρῶ. Οὗτος ἐξ Εδέσσης τῆς Ὀσροηνῶν γεννηθείς, εὐπατρίδης ἦν· τὰ δὲ ἱερὰ γράμματα παιδευθείς, ἔπειτα καὶ τὰ Ἑλλήνων ἐξεδιδάχθη τοῖς ἐκεῖσε διδασκάλοις φοιτήσας. Ἐς ὕστερον δ' Εὐσεβίῳ τοῦ Παμφίλου συγγεγονώς, καὶ Πατροφίλῳ τῷ Σκυθοπόλεως ἐπισκόπῳ, τὰ τῆς θείας ἡκρίβου Γραφῆς. Τῇ δ' 'Αντιόχου προσβαλών, ἡνίκα κατηγο ρίας Εὐστάθιος ὑποστὰς ὑπὸ Κύρου καθῄρηται, Εύα φρονίῳ τῷ μετ' ἐκεῖνον ὁμωρόφιος ἦν. Παραιτούμε νος δὲ ἱερᾶσθαι, τοῖς κατ' ᾿Αλεξάνδρειαν διδασκαλείοις ἐφοίτα. Ασκηθεὶς δὲ κἀκεῖθεν ὅσον ἐχρῆν, ἐπανήκεν αὖθις εἰς Αντιόχειαν· καὶ συνδιέτριβε Πλακή του ἐπισκοπήσαντι μετ' Ευφρόνιον. Ἐπεὶ δὲ σύνοδ.ν ἐκεῖσε Εὐσέβιος ὁ τῆς Κωνσταντίνου συνίστα, εἰς τὸν τῆς ᾿Αλεξανδρείας θρόνον τοῦτον ἐψήφιζε. Καὶ γάρ ᾤετο λέγειν δεινὸν ὄντα, καὶ τὸν βίον καλῶς καὶ αγνῶς διεξάγοντα, θᾶττον Αἰγυπτίους μεταρρυθμί σαι τῆς περὶ ᾿Αθανάσιον σχέσεως. Ὡς δὲ τὴν τοιαύ thias a Cyro Berrhæo accusatus tanquam Sabellizans, in ordinem damnatus redigeretur.

ECCLESIASTICÆ HISTORIE LIB. IX. τὴν ἀπεώσατο λειτουργίαν, οἰόμενο, ὅπερ καὶ ἀλη- & tus, Antiochiam rediit: et cum Placito, qui in θὲς ἦν, εὐπρεπές εὑρήσειν μίσος παρὰ τῶν τῆς Αλεξανδρείας, μή τινα ἕτερον ἀντὶ ᾿Αθανασίου ἀνε χομένων ὁρᾷν, εἰς Εμεσαν μετεχώρει. Γρηγόριος δὲ, εἰς τὴν ᾿Αλεξάνδρου προεβιβάζετο. Διαβληθείς δ' ἐν Ἐμέσσῃ, ὡς εἴη τὸ τῆς ἀστρονομίας, ὁ ἀποτε λεσματικὸν καλεῖται, μετιών μέρος, φυγὰς εἰς Λαοδίκειαν πρὸς Γεώργιον τὸν ἐκεῖσε ἐπίσκοπον ἥκει, ἑταῖρον ἐκ παλαιοῦ ὄντα. Ο δ' εἰς Αντιόχειαν αὐτῷ συνελθὼν πρὸς Πλάκητον καὶ Νάρκισσον, εἰς τὴν Εμεσσηνῶν αὖθις τὴν ἰδίαν ἀποκατέστη επισκοπήν. Ην δὲ μάλα καὶ βασιλεῖ Κωνσταντίῳ κεχαρισμένος· ἐπήγετο γὰρ αὐτὸν πρὸς Πέρσας μέλλων στρα τεύειν· τεράστια γὰρ πολλὰ τὸ θεῖον δι' αὐτοῦ ἐνεργεῖν, ὡς φησι Γεώργιος ὁ Λαοδικεύς, τὸν βίον αὐτοῦ συνταξάμενος. Καίπερ δὲ τοιοῦτος ὤν, τὰς ἄρκυς τῶν φθονερῶν οὐ διέδρα, ειωθότων τοῖς καλοῖς ἐπι φύεσθαι· μέμψιν γὰρ ἔσχεν ὡς ἐπίσης Σαβελλίω φρονεῖ. Τότε γε μήν, ὡς εἴρηται, τοῖς ἐν Αἰτιοχείς καθίστατο σύμψηφος. Περὶ μὲν οὖν Εὐσεβίου τοσαῦτα· ἡ δὲ ἐν Ἀντιοχείᾳ σύνοδος τοιαῦτα πράξασα, διε λύετο. episcopatu Euphronio successit, fuit. llic, Eusebius Constantinopolitanus cum synodum celebraret, Alexandrinæ sedi hunc destinavit. Quod enim et eloquentia 'polleret, et bene honesteque viveret, brevi is Ægyptios ab amore et desiderio, quo in Athanasium ferebantur, abducturus esse existimabatur. Eam functionem ubi repudiavit, id quod res erat secum reputans, justam nimirum erga se odii causam facile Alexandrinos reperturos,, qui alium neminem pro Athanasio cernere sustine - rent episcopum, Emesam est missus: Gregorius autem Alexandriam deductus. Ille calumnia Emese expetitus, quasi ejus partis astronomiæ quæ Apo telesmatica dicitur, responsis scilicet dandis occupata, studiosus esset, 682 Laodiceam ad Georgium episcopi isthic munere fungentem, vetcrem amicum profugit: et cum eodem Antiochiam ad Placitum et Narcissum profectus, inde apud Emesenos in episcopatum suum restitutus est. Fuit autem et Constantio imperatori pergratus, qui secum adversus Persas bellum gesturus duxit Multa namque divinum numen prodigia per ipsum edidisse, Laodicensis refert Georgios qui vitam ejus conscripsit. Et quamvis tantus vir fuerit, non tamen invidorum, qui honestis imm|- nere soliti sunt, laqueos effugit. Objectum enim ei est, quod in eadem esset cum Sabellio sententia. Tum sane quidem, uti dixi, Antiochiæ decretis faciendis cum aliis suffragator interfuit. Hæc de Eusebio. Et synodus Antiochena rebus ita gestis, soluta est. Ως Αθανασίου ἐκβληθέντος, Γρηγόριος μετὰ στρατιωτικῆς φάλαγγος τὴν ἐκκλησίαν κατἐσχε· καὶ περὶ Ἰουλίου τοῦ 'Ρώμης ἐπισκό που· καὶ ὡς ἐχαλέπηγε πε ὶ ᾿Αθανασίου. Κακῶς δ' ἐν ἐκείνοις τοῖς χρόνοις καὶ τὰ κοινά διέκειτο πράγματα· Φράγγοι γὰρ ἔθνος δύσμαχον τῶν πρὸς ἑσπέραν κατέτρεχον Γαλατῶν ἐπιμᾶλλον δροῦντες. Τὰ δὲ πρὸς ἕω ἀρχόμενα ὑπὸ σεισμῶν ἀγρίων ἀνετινάσσοντο. Η δ' 'Αντιόχου μάλιστα καὶ εἰς ἐνιαυτὸν ὅλον ἐσείετο· ὁπηνίκα σὺν πολλῷ πλήθεί στρατιωτών, πέντε χιλιάδες ἦταν τὸν ἀριθμὸν ὧν ἐξηγεῖτο Συριανός, καὶ Γρηγόριος ἐκ τῆς Ἀντιό χου τὴν ᾿Αλεξάνδρου κατέλαβεν. Ἡ δὲ στρατιὰ παρ είπετό οἱ, ὡς ἂν ἀσφαλῆς ἡ εἴσοδος καὶ ἀστασίαστος αὐτῷ γένοιτο, ἀῤῥήτῳ πόθῳ τοῦ πλήθους ἐντετηκότος εἰς ᾿Αθανάσιον. Οὐ μικρὰ δὲ καὶ οἱ ἐξ ᾿Αρείου ἐκεῖσε ὄντες συνήροντο κατά γε τοῦτο τὸ μέρος, καὶ όπως ᾿Αθανάσιο; ἐξελαθείη διασκοπούμενοι. Εδεδίεσαν γὰρ μὴ στασιάσαν τὸ πλῆθος, κακῶς ἐκείνους διάθοιτο. Ο δὴ καὶ ᾿Αθανάσιος ὑπειδόμενος, ηρέμα φεύγει. Εσπέρας γὰρ ἤδη καταλαβούσης, ἐπ' ἐκ κλησίας ἦν, προσδοκίμου συνάξεως ού της. Τῆς δὲ στρατιᾶς κατὰ φάλαγγα εὐκόσμω; διαλαβούσης την ἐκκλησίαν, ἐκεῖνος εὐχὴν τελέσας, τῆς ψαλμῳδίας ἐκέλευεν ἔχεσθαι. Οἱ δὲ στρατιῶται τέως ἡσύχαζον, ὡς οὐκ εὔκαιρον δν οἰόμενοι ἐπιθέσθαι, συμφώνου μελωδίας ἐξηχουμένης. Ἐν τούτῳ δὲ ἠρέμα λαθών ᾿Αθανάσιος, ἐν τῷ πάντας διὰ μιᾶς ἐξάγειν πύλης, ἐν μέσῳ τῶν ψαλμῳδούντων ἀβλαβής διεσώζετο, καὶ eum CAPUT VI. Ut Athanasio ejecto, Gregorius militari manu stipalus ecclesiam occuparit. De Julio Romano episcopo, quomodo is Athanasii casum ægre tuleril. Ea vero tempestate res etiam publicæ infeliciter administratæ. Franci enim, gens bellicosa, Galliam occidentalem percurrentes, maxime vastarunt. In Oriente autem loca pleraque sævis terræmotibus sunt concussa: Antiochia vero maxime; integro namque anno id pertulit malum. Quo temnpore cum magna militum manu (quinque hominum millia erant, quos Syrianus ducebat) Gregorius Antiochia Alexandriam est profectus. Milites pro. pterea eum secuti, ut tuto et absque seditione omni ingredi eam urbem posset. Incredibili enim erga Athanasium desiderio multitudo (tenebatur. Non parum tamen Ariani quoque, qui Alexandriæ erant, quomodo Athanasius exigeretur dispicientes, hac in parte profuerunt. Metuebant enim illi, ne tumultu in plebe excitato, male ab ea acciperentur. Quod et ipsum Athanasius veritus, sensim fugiebat. Serum jam diei erat, et ipse in ecclesia, quod synaxis et conventus in exspectatione esset, rebus sacris intendebat. Et manus jam militaris ecclesiam per manipulos ordine suo occupaverat: cum ille precatione peracta, psalmodiam continuare jubet. 683 Milites quieti tum erant, quod intempestivum impetum in eum facere existimarent, cum concenta uno carmina resonarent. Socrat. habet, adversus Barbaros. Ex Eutropio videtur esse legendum Parinos.

Atque interea, quod omnes una porta egrederen- εἰς Ρώμην ἀνέτρεχε. Γρηγόριος δ', ἐκποδὼν ἐκεί νου γεγενημένου, τὸν θρόνον ἐλάμβανε. Χαλεπῶς δὲ τὸ πλῆθος τοῖς γενομένοις διατεθέν, τὴν παρ' αὐτοῖ; Διονυσίου τοῦ ἐπισκόπου ἐκκλησίαν πυρὶ παραδέξωκεν. Οὕτω δ' ὅσα ἦν πρὸς βουλῆς Εὐσεβίῳ κατειργασμένων, σπουδῇ τε τῶν ἀνὰ τὴν ἕω ἐπισκόπων και θῃρημένων, αὐτοῖς δ' ὁμοφρόνων τοῖς ἐπισήμοις τῶν θρόνων ἀντικαταστάντων ἐπί τε Αλεξανδρείας καὶ τῆς παρ' Ορόντην Αντιοχείας, καὶ τῆς ἀνὰ τὸν Ελλήσποντον βασιλίδος, εὖ μάλα πειθομένους εἶχον και τοὺς ἀνὰ τόδε σύμπαν ὑπήκοον ἐπισκόπους. Ιούλιος δ' ὁ τῆς Ῥώμης ἐπίσκοπος, καὶ οἱ ἀνὰ τὴν ἑσπέραν ἅπασαν ἱερεῖς, καθάπαξ ἐπαινέται τῆς ἐν Νικαία συνόδου γεγενημένοι, ὑβριοπαθοῦντες ἦσαν τοῖς ἀνὰ τὴν ἕω παρ' ἐλπίδα συμβᾶσιν. Αμέλει τοι καὶ ἥκοντα πρὸς αὐτοὺς ᾿Αθανάσιον ἀσμένως ἐδέξαντο, καὶ τι· μῆς ἠξίουν τοιοῦτόν γε ὄντα, καὶ ὁμόφρονα τούτοις καθεστηκότα· καὶ τὴν κατ' ᾿Αθανάσιον δίκην ἐπ' αὐτοῖς γενέσθαι διῳκονόμουν· καὶ γράφοντες προς ἑαυτοὺς τὴν σύνοδον μετεστέλλοντο. Χαλεπαίνων δ τούτοις Εὐσέβιος, διεπρεσβεύετο πρὸς Ιούλιον, αὐτῷ δῆθεν ἐπιτρέπων τὴν κρίσιν τῶν ἐν Τύρῳ δοξάντων κατά ᾿Αθανασίου. tur, Athanasius in media psalmos canentium turba tectus, incolumis evadit, atque Romam recurrit. Gregorius porro, illo profugiente, thronum recipit. Propter quod factum multitudo male animata, ecclesiam quae apud ipsos sub Dionysii episcopi Domine erat, igni combussit. Eusebius cum suis, ea re ad voluntatem suam peracta, magnoque studio episcopis in Oriente catholicis rejectis, et aliis qui eadem secum sentirent, insignioribus sedibus, Alexandrie, Antiochiae ad Orontem, præfectis, et in ipsa ad Hellespontum imperante urbe per seipsum sede occupata, admodum morigeros omnium eorum locorum habuit episcopos. Julius autem Romanus pontifex, et totius Occidentis episcopi, constantes Nicaræ synodi suffragatores et laudatores, rebus quæ in Oriente præter spem acciderent, graviter affligebantur. Ipsum quoque Athanasium ad se venientem perbenigne susceperunt: et virum tantum, eademque cum eis sentientem, honore sunt prosecuti, causamque ejus ad judicium cognitionemque suam transferendam duxerunt, et scriptis eam ob rem litteris synodum ad se evocarunt. Quibus litteris Eusebius exacerbatus, missis ad Julium legatis, judicium ei rerum in Tyria synodo adversus Athanasium decretarum permisit. CAPUT Vil. Ut post Eusebium Paulus rursum sedem receperit, Ariani autem Macedonium contra eum foverint: et de cæde lermogenis ducis: et ut denuo Paulus sit ejcclus. Priusquam autem responsum Roma accepisset, Eusebius diem suum obiit, non diu a synodo An - tiochena superstes. Porro bellua ea sublata, Constantinopoli cœtus piorum studio et ardore,' quo erga Nicæna decreta ferebantur, Paulum in ecclesiam reduxere. Tum quoque Arianorum factio, et Theognidis atque Theodori Perinthii (Heracleotem eum nominant) sectatores, in ea quæ Pauli dicitur ecclesia, conventu acto, Macedonium Constantinopolitanum elegerunt episcopum. In quibus cum alii multi, tum Ursicius et Valens, 684 alter quidem Singidonis superioris Mysiæ, alter autem Mursorum superioris Pannoniæ episcopi fuere: qui postea resipuere, et libello poenitentiæ Julio Romæ epi- Ὦ scopo oblato, ὁμοουσίῳ consubstantiali assensere, et ad communionem admissi sunt. Tum temporis autem acres Arianæ opinionis æmulatores, non parvos Ecclesiæ motus excitarunt: quorum unus etiam Macedonius fuit. Civili namque ex ea causa bello exorto, plebs quotidie fere seditionem concitabat et multitudine utrinque concurrente, plurimi alterebantur atque peribant. Qua re imperator cognita, cum adhuc Anchiochiæ moraretur, ira percitus, llermogeni duci, qui tum in Thraciam missus fuerat, mandavit, ut ex itinere cum equestri manu in urbem imperatricem diverteret, et Paulum Ecclesia ejiceret. Qui ubi affuit, et imperata facturus militarem manum adhibuit, plebs Ὡς μετὰ Εὐσέβιον πάλιν ὁ Παῦλος τὸν θρόνον ἐλάμβανεν· οἱ δὲ Αρειανοὶ Μακεδόνιον προϊ βάλλοντο, καὶ περὶ τῆς ἀναιρέσεως τοῦ στρατηλάτου Ερμογένους· καὶ ὡς ἐξηλάθη πάλιν ὁ Παῦλος. Πρινὴ δὲ τὴν ἐκ Ρώμης ἀπολογίαν μαθεῖν, ὁ Εὐσέβιος φθάνει τὸν βίον ἀπολιπών, οὐ πάμπολυ τῆς ἐν ᾿Αντιοχεία υστερήσας συνίδου. Τοῦ δὲ του σούτου διαφθαρέντος θηρὸς, ὁ τῆς Κωνσταντίνου εύκ σεβής όμιλος ζήλῳ τῶν κατὰ Νίκαιαν δεδογμένων τὸν Παῦλον αὖθις εἰς τὴν ἐκκλησίαν ἀνήγαγεν. Κατὰ ταυτὸν δὲ καὶ οἱ τῆς ᾿Αρειανών συμμορίας, οἱ ἀμφὶ Θέογνιν καὶ Θέσδωρον τὴν Περίνθιον, Ηρακλεώτην δὲ αὐτὸν ὀνομάζουσιν, ἐν τῇ κατὰ Παῦλον εἰρημένῃ Εκκλησίᾳ συνελθόντες, Μακεδόνιον τῆς Κωνσταντίνου χειροτονοῦσιν ἐπίσκοπον. Ἐν οἷς ἄλλοι τε πολλοὶ, καὶ Οὐρείκιος, καὶ Οὐάλης· ὧν ὁ μὲν Σιγγιδόνος τῆς ἄνω Μυσίας, Μυρσῶν δὲ τῆς ἄνω Παννονίας Οὐάλης, ἦσαν ἐπίσκοποι· εἰ δὴ ἐς ὕστερον μεταμέλῳ χρησάμενοι βιβλίον μετανοίας τῷ Ρώμης Ἰουλίῳ δόντες, τῷ ὁμοουσίῳ συνέθεντο, καὶ κοινωνεῖν ἠξιώθησαν. Τηνικαῦτα δὲ διάπυροι ζηλωταὶ τῆς ᾿Αρειανικής θρησκείας ὄντες, πολέμους κατὰ τῆς Ἐκκλησίας οὐ μικροὺς ἀνεστήσαντο ὧν εἷς καὶ ὁ κατὰ Μακεδόνιον. Εμφυλίου γὰρ ἐντεῦθεν πολέμου γεγενημένου, στάσιν ὁ δῆμος καθ' ἑκάστην ὡς εἰπεῖν εἶχε. Τοῦ δὲ πλήθους συμπίπτον τος ἑκατέρωθεν, πλείστους τε συντρίβεσθαι συνέβαινε καὶ διόλλυσθαι· & δὴ καὶ βασιλέα μαθόντα, ἔτι κατὰ τὴν ᾿Αντιόχειαν διατρίβοντα, περιοργή τε γενόμενον, Ερμογένει εντείλασθαι στρατηλάτη, τοῖς Θρακῴοις μέρεσι τηνικαῦτα δὴ στειλα· ἐνῳ, ἰδοῦ πάρεργον τὴν βασιλίδα καταλαβεῖν σὺν ἱππικῇ δυ

ECCLESIASTIC.E HISTORIE LIB. IX. νάμει, καὶ τὸν Παῦλον ἀπελάσαι τῆς ἐκκλησίας. ei restitit. Eam vero, ad vim vindicandam paratan ὡς δὲ παριὼν τὸ κελευσθὲν ἐπεχείρει, καὶ βίαν προσήγεν, οὐ συνεχώρει τὸ πλῆθος. Ἐπεὶ δὲ καὶ ἀμύνειν ἑτοίμως εἶχον, Ερμογένης ἔτι ἐπέκειτο τῇ στρατιωτικῇ χειρὶ χρώμενος. Τὸ δὲ πλῆθος κατά· βραχύ στασιάζον ἐξήπτετο, καὶ πρὸς ἀλογωτέρας ἐκινεῖτο ὁρμάς. Επειτα πανδημεί προσιόντες, τὴν Ἑρμογένους ἐμπιπρῶσιν οἰκίαν, καὶ αὐτὸν κτείνου σιν. Εἶτα σχοινίον ἐξάψαντες τῶν ποδῶν, εἷλκον διὰ τῆς λεωφόρου τῆς πόλεως. Ταῦτα μαθὼν ὁ Κωνστάντιος, ἱππεὺς ἐλάσας, τὴν βασιλίδα κατέλαβε. Κακῶς δὲ ὁρᾶν τὸ πλῆθος διανοούμενος, παρῆκε δεν δακρυμένους ὁρῶν ὑπαντώντας αὐτῷ. Περιειλέ γε μὴν ἀμφὶ τὸ ἥμισυ τοῦ σίτου, ὃν Κωνσταντίνος κατ᾽ ἔτος ἐκ τῆς ᾿Αλεξανδρείας καὶ τῶν κατ' Αἴγυ στον φόρων τοῖς ἰδίοις ἐδωρεῖτο πολίταις· ἴσως ἄμεινον λογισάμενος περιελεῖν τὰς στάσεις αὐτοῖς, ὑπὸ τρυφῆς, ὡς τὰ πολλὰ, καὶ ῥᾳστώνης φύεσθαι ειωθυίας. Ὀκτὼ γὰρ μυριάδες μέδιμνοι καθ' ἡμέτ ραν ἐχορηγοῦντο σίτου τῷ πλήθει πρὸς Κωνσταντί ναι· ὧν τὸ ἥμισυ τηνικαῦτα περιείλε Κωνστάντιος. Τὴν ὀργὴν δὲ πᾶσαν ἔτρεπεν ἐπὶ Παῦλον· καὶ οὐ του θρόνου μόνον, ἀλλὰ καὶ τῆς πόλεως Κλαυνε. Χαλεπαίνων δὲ καὶ Μακεδονίῳ, ὡς στάσεων καὶ 00 ρύβων αἰτίῳ, οὐ μὴν δὲ ἀλλὰ καὶ τῆς τοῦ Ἑρμογές νους ἀναιρέσεως, καὶ ὅτι τῆς ἐκείνου ἄνευ ἐπιτροπῆς τὴν ἱερωσύνην ἀνέλαβεν, οὔτε συγκροτήσας τὴν ἐκείνου ψήφον, οὔτε μὴν ἀποχειροτονήσας αὐτὸν, ἑάσας δ' οὕτως ἔχειν ἐν ᾗ συνῆγεν ἐκκλησίᾳ, εἰς τὴν Αντιόχου ἀπέστρεφεν. Ἐν τούτῳ δὲ καὶ 'Αρειανα! ὡς νωθῇ περὶ τὴν θρησκείαν Γρηγόριον, καὶ ὡς τοῖς ᾿Αλεξανδρεῦσιν ἀγλευκῆ καθεστῶτα, ἔτι δὲ καὶ διὰ τὰ συμβάντα τῇ εἰσόδῳ αὐτοῦ κατὰ τὴν ἐκκλησίαν τοῦ παρ' αὐτοῖς ἐπισκόπου Διονυσίου, μεθιστῶσι μὲν ἐκεῖνον, Γεώργιον δέ τινα, Καππα· τύχην τὸ γένος, μάζῃ καὶ πιτύροις κατατετριμμέκεν, ὡς καὶ ταρίχων κατῶν θείων ταμίαν γενέσθαι, οἷα δὲ περὶ τὴν θρησκείαν δραστήριον, ἀντικαθι στῶσι τῷ τῆς ᾿Αλεξάνδρου θρόνῳ. videns Hermogenes, amplius etiam militari robore institit. Ibi multitudo ad seditionem et tumultum paulatim concitata, praeter rationem ad impetum prosiluit: et deinde una simul omnes ruenies, Hermogenis domum incendere, ipsumque occidere: fune quoque ad pedes ejus alligato, per urbis vias trasere. Inc ubi ad Constantium sunt relata equo vebens Constantinopolim venit. Et cum graviter in multitudinem animadvertere statuisset, noxam eis, quod lacrymantes ei obviam ierant, remisit. Dimidiam tamen circiter frumenti partem ademit, quod Constantinus quotannis ex Alexandriæ et Ægypti tributis, civibus suis largitus fuerat; melius videlicet Constantius esse rebatur, sic seditionum, quam aliter, accidere causas, quæ ex luxu plurimum et secundarum rerum licentia emergere solent. Octog nta euim millia medimnorum frumenti quotidie a Constantino plebi datæ fuerant, cujus dimidiam partem tum Constantius diminuit: ira omni in Paulum conversa, quem non solum throno, sed urbe etiam ejecit. Macedonio quoque succensens, ut seditionum, tumultuum, atque adeo cædis Hermogenis auctori, et quod injussu suo episcopatum recepisset, electione ejus neque comprobata neque abrogata, in eaque qua conventus agebat ecclesia, eum sic manere passus, Antiochiam revertit. 685 Interera Ariani Gregorium perinde atque in religio::em segnem, et Alexandrinis minus gratum, et propter ecclesiæ, quæ Alexandriæ Dionysii episcopi fuerat, in introitu ejus conflagrationem, episcopatu movent: et Georgium quemdam Cappadocem genere, qui circa panem viliorem et furfur ætatem egeret, succidiæ. que adeo suille promus condus fuerat, quod in religione tuenda industrius esset, pro eo in AleΚΕΦΑΛ. Η. Ως ᾿Αθανάσιος καὶ Παῦλος γράμμασιν 'Ιουλίου ὀχυρωθέντες, τοὺς ἰδίους θρόνους ἀπέλαβον. ᾿Αθανάσιος δὲ τοῖς ἐν Ρώμῃ διήγε, Κώνσταντος τοῦ νεωτέρου τῶν Κωνσταντίνου παίδων τῆς ἑσπέ ρας πάσης κατάρχοντος. Ἐν ταυτῷ δὲ Παῦλος ὁ τῆς Κωνσταντίνου ἀφίκτο, καὶ Μάρκελλος ὁ ᾿Αγκυραναι, δι' αἰτίας ὥσπερ εἰρήκαμεν, καὶ 'Ασκληπᾶς, ὁ τῆς Γαζαίων ἐπίσκοπος· ὃς δὴ καὶ οὗτος γενναίως ἀντιφερόμενος τοῖς Ἀρειανοίς, γραφὴν πρὸς τῶν δι' ἐναντίας ὑποστὰς ὡς εἴη θυσιαστήριον ἀνατρέ μας, ἀφῄρηται τὴν ἐπισκοπήν. Κυντιανὸς δὲ ταύτην ἐλάμβανεν. Ἐπίσης δὲ καὶ Λούκιος ὁ τῆ; Αδριανοῦ ἐγκληθεὶς, καὶ τῆς ἀξίας γυμνωθείς, καὶ αὐτὸς ἧκεν εἰς Ῥώμην. Ἐπεὶ δὲ τὰ κατ' αὐτοὺς ἀνέγνω ὁ Ρώμης Ἰούλιος, ὁμονοοῦντας ὅμως περὶ τὰ ἐν Νικαίᾳ δεδογμένα εὑρών, κοινωνίας ἠξίωσε. Acta sunt hæc Constantio ut et Constante ut Coss., quo tempore Constans Francorum gentem xandrina sede collocarunt. CAPUT VIII. Ut Athanasius et Paulus, litteris Julii freti, sedes suas receperint. Athanasius autem Romæ agebat, Constante Constantini minimo natu filio toti Occidenti imperante. Venit co Constantinopolitanus quoque Paulus, et Marcellus Ancyranus, propter eam quam diximus causam, Asclepas etiam Gaz.eorum episcopus, qui et ipse quod fortiter Arianis resisteret, accusationem judiciumque, quasi sacrificii aram evertisset, sustinuit et ob id episcopatum deponere coactus fuit, quen episcopatum Quintianus est consecutus. Lucius præterca Adrianopolitanus eodem crimine delatus, et dignitate itidem spoliatus, Romam confugit. Horum causa Julius antistes Romanus cognita, quod consentientes sibi da Nicænis decretis invenit, communione eos est dignatus. Pro ampli Hello victam for lere sibi conjunxit, (Socrat. lib, 11, cap. 15)

tudine autemn sedis suæ, ex veteri privilegio et Τῷ δὲ τοῦ θρόνου ἀξιώματι ἐκ τῶν ἀνέκαθεν προσ praerogativa persuasum labens, omnium ubique episcoporum curam et judicium ad se pertinere, datis cuique liberrime scriptis litteris, suas eis ecclesias reddidit, eosque in Orientem remisit: eos qui temere illos exauctorassent, perstringens, ut qui non recta sequerentur consilia, motusque et turbas ecclesiis crearent, neque semel Nicææ factis idei decretis starent. Ad hæc præcepit, ut quidam ex eis ad diem constitutum Romæ præsto essent, qui recte sententiam in condemnatos latam esse probarent. Sin minus, minas addidit: nisi a rebus novandis desisterent, se ab eis sacras exacturum poenas. Athanasius, et qui cum eo erant, missis ad Orientales episcopos litteris, ecclesias suas receperunt. 686 illi contumeliam esse rati Julii objurgationem, Antiochiæ congregati, de sententia omnium epistolam ad eum misere, luculenter quidem illam scriptam, ironiis autem aculeatisque verbis refertam, forensemque et judicialem in modum compositam, et quæ styli vi et gravitate minarum expers non esset. Scripserunt enim, Romane quidem urbi ab omnibus exhiberi et honorem: quippe quæ antiquitus apostolorum domicilium et schola, veræque pietatis, ut aliquis dicat, metropolis et primaria urbs fuerit: quamvis ex Oriente præcones ejus eo venerint, se tamen non ideo secundas ferre debere, quod Ecclesiæ magnitudine superiores non essent, cum virtute et rebus aliis priores sc esse existimarent. Illud etiam criminis loco objecere, communicare eum cum Athanasio animum induxisse: idque indigne tulere, veluti contumelia synodi eorum sententi.e irrogata esset. Et factum ipsum, ut quod contra sanctiones Ecclesiæ processisset, iniquum esse, sunt calumniati. Atque ægre id cis essc, rec'eque se eum reprehendere, cum dixissent: postremo, siquidem cum sententiam ipsorum qua illos condemnassent, tum electionem eorum quos pro illis ccclesiis præfecissent, comprobaret, pacatos etiam se fore, et cum ipso communicaturos. Sin adversari eis pergeret, et ipsos conjunctos adversus cum ituros esse, intulere: cui neque observantiam νομίων εἰδὼς προσήκουσαν ἑαυτῷ τὴν τῶν ἅπανταχοῦ ἱερέων κηδεμονίαν τε καὶ ἀνάκρισιν, παῤῥησίας μεστοῖς γράμμασι καθοπλίσας αὐτοὺς, ἑκάστῳ τὴν ἰδίαν ἐκκλησίαν ἀπένειμε, καὶ εἰς τὴν ἕω ἐξέπεμπε, καθαπτόμενος τῶν προπετώς καθελόντων αὐτοὺς, ἅτε δὴ μὴ βεβουλευμένων τὰ δέοντα, δι᾿ ὄχλου το γινομένων ταῖς ἐκκλησίαις, καὶ μὴ ἐμμενόντων τῇ καθάπαξ ἐν Νικαίᾳ κυρωθείσῃ πίστει. Πρὸς δὴ τους τοις ἐκέλευε, καί τινας εἰς ῥητὴν ἡμέραν παρεῖναι, διελέγξοντας, ὡς δικαία ἡ ἐπὶ τοῖς καταψηφισθεῖσιν ἠνέχθη δίκη. Εἰ δ᾽ οὖν, ἠπείλει, εἰ μὴ παύσοιντο νεώτερα πράττοντες, τὴν ἱερὰν εἰσπραχθήσεσθαι καταδίκην. Οἱ μὲν οὖν ἀμφὶ τὸν ᾿Αθανάσιον τοὺς οἰκείους τόπους ἀπέλαβον, διαπεμψάμενοι τὰς ἐπισ στολὰς τοῖς ἑῴοις τῶν ἐπισκόπων· ὕβριν δὲ ἐκεῖνοι λογισάμενοι τὴν τοῦ Ἰουλίου ἐπίπληξιν, ἀθρόοι ἐν Αντιοχείᾳ γενόμενοι, μια γνώμῃ αὐτῷ ἐπιστέλ λουσιν ἐπιστολήν τινα, φαιδρῶς μὲν συγκειμένην, μεστὴν δὲ εἰρωνείας πολλῆς, καὶ δικανικῶς διεσκευα σμένην. Δεινότητι δὲ χρώματος οὐδὲ ἄμοιρος ἦν ἀπειλῆς. Τὴν μὲν γὰρ Ῥωμαίων πόλιν πᾶσι φέρειν φιλοτιμίαν ἔλεγεν, ἅτ᾽ ἐκ παλαιοῦ ἀποστόλων φρον τιστήριον, καὶ εὐσεβείας ὡς ἄν τις εἴποι γεγενημέν την μητρόπολιν, εἰ καὶ ἐξ ἑψας τους καταγγέλλον τας ἐπιδημῆσαι συνέβη· οὐ μὴν τὰ δεύτερα παρὰ τοῦτο ἔχειν ἠξίουν· ὅτι μὴ τῷ τῆς Ἐκκλησίας μετ γέθει πλεονεκτοῦσιν, ἀρετῇ καὶ τοῖς ἄλλοις νικῶντες, ὡς ζοντο. Προέφερον δὲ κακείνῳ εἰς ἔγκλημα, τὸ κοινωνεῖν ἐλέσθαι τοῖς περὶ ᾿Αθανάσιον· καὶ ἐχαλέπαινον ὡς ὑβρισμένης τῆς αὐτῶν συνοδικῆς ἀποφάσεως· καὶ τὸ γενόμενον, οἷα μὴ κατὰ τὸν τῆς Εκκλησίας θεσμὸν προβάν, ὡς ἄδικον διέβαλον. Δεινὰ δὲ παθεῖν, καὶ δικαίως μέμψασθαι διελθόντες, τέλος ὡς εἰ μὲν στέργοι τῶν καταδικασθέντων τὴν ψῆφον, ἐπέφερον· καὶ τῶν ἀντ᾿ αὐτῶν εἰσαχθέντων ταῖς ἐκκλησίαις κατὰ στάσιν, εἰρηνεύειν καὶ αὐτοὺς καὶ κοινωνοὺς εἶναι. ᾿Αντιπράττειν δ᾽ ἐθέλοντι, καὶ αὐτοὺς ὁμόσε κατ' ἐκείνου χωρεῖν· ἐπεί τοί γε οὐδὲ τοὺς πρὸ ἐκείνων ἀνὰ τὴν ἕω ἱερεῖς· Κορνηλίῳ τῷ Ρώμης ἀντειπείν ἰσχυρίζοντο, όπηνίκα τὸν πρεσβύτερον Ναυᾶτον τῆς Ἐκκλησίας ἐξήλαυνε. Περὶ μέν τοι τῶν ἐν Νικαίᾳ οὐδὲν ἔγραψαν, περιττὸν εἰπόν majores eorum contra Cornelium Romæ episcopum τες γράφει», καίπερ πλεῖστα ἔχοντες, & τὰ τότε γεconati aliquid fuerint, cum ille Novatum presby- γενημένα παραιτεῖσθαι ἀναγκαίως ἔπειθε. Τοιάδε terum Ecclesia submovisset. De rebus vero Nicænis μὲν οἱ τῆς ἕω ἐπίσκοποι τῷ Ἰουλίῳ ἔγραψαν. nihil rescripsere, superfluum id esse arbitrați, etiamsi plurima quæ scriberent haberent: quibus sua facta commode excusare possent. In eam sententiam Orientales episcopi ad Julium litteras dedere. 687 CAPUT IX. Ut imperator Paulum per Philippum præfectum in exsilium agi curaverit, Macedonium autem in throno collocarit: et ut Athanasius fuga sibi consuluerit. Ως ὁ βασιλεὺς Παῦλον ἐξορισθῆναι διὰ Φιλίπ που τοῦ ἐπάρχον ἐποίησε· Μακεδόνιον δὲ ἐνεθρόνισε· φυγῇ δὲ ἐχρήσατο Αθανάσιος. Κωνσταντίῳ δὲ τῷ βασιλεῖ κατ' Αντιόχειαν τὰς διατριβάς ποιουμένῳ γράφοντες διέβαλον ὡς στα σιώδεις τοὺς πρὸς ἐκείνων ἐκβεβλημένους. Πυθόμε νος δὲ καὶ Παῦλον αὖθις εἰληφέναι τὸν θρόνον, ἐθη Constantio vero imperatori Antiochiæ agenti scribentes, illos ut seditiosos homines a se expulsos esse, sunt calumniati. Ille ubi Paulum recuperasse locum suum audivit, admodum ferociit: et ad Socr. lib. 11, cap. 15; Sozom. lib. ui, cap. 8.

ECCLESIASTIC HISTORIE LIB. IX. ριοῦτο· καὶ δὴ γράφει τῷ τῆς πόλεως ἐπάρχῳ Φι- Philippum urbis præfectum, secundam ab imperiali p λίππῳ, δευτέραν μετὰ βασιλέα τηνικαῦτα τὴν ἰσχὺν περιβεβλημένῳ, Παῦλον μὲν ἐξελάσαι τῆς πόλεως, Μακεδονίῳ δὲ παραδοῦναι τὴν Ἐκκλησίαν. Φίλιππος δ' ἐκ τῶν πρὶν εἰς Ερμογένην πραχθέντων σώφρων γενόμενος, τὰς τοῦ πλήθους δείτας ὁρμάς, τέχνῃ τὴν πρᾶξιν μετέρχεται. Πριν γὰρ ἐν φανερώ καταστῆναι, ὡς περὶ κοινῶν τινων βουλευσόμενος, ἐκάλει τὸν Παῦλον ἀνὰ τὸν Ζεύξιππον· δημόσιον δὲ τοῦτο λουτρόν, περιφανές τε καὶ μέγιστον, ὅ Νουμέρων ἔσχε κλῆσιν εἰσέπειτα. Τὸν δὲ, μετὰ τιμῆς τῆς προσηκούσης ήκοντα, τὰ βασιλέω; γράμματα ἐπεδείκνυ· καὶ διὰ τῶν βασιλείων τῷ εἰρημένῳ γειτο νούντων λουτρῶν κατάγων εἰς θάλασσαν, ἐπεβίβαζε πλοίῳ, καὶ εἰς Θεσσαλονίκην κατῆγεν· ἣν δὴ καὶ πατρίδα ἔχειν, καὶ τοὺς προγόνους ἐκεῖθεν ὁρμᾶσθαι ἐλέγετο. Καὶ τὴν μὲν ἕω παντάπασι φεύγειν κατε ψηφίζετο· Ιλλυριῶν δὲ καὶ τῆς πρόσω γῆς ἐπιβαί νειν ἐν ἐλευθερία πάσῃ παρέσχεν. Ἐκεῖθεν δ' ὁ ἔπαρχος ἐξιών σύναμα τῷ δυσσεβεῖ Μακεδονίῳ, δρομαίως εἰς τὴν ἐκκλησίαν εἰσήλαυνον. Τὸ δὲ πλῆθος σύμμικτον ἐξ ἁπάντων διακοῦσαν, παρὰ τὴν ἐκκλησίαν ἐφοίτα, σπεύδων ἕκαστος προκαταλαβεῖν, ἄφατοί τινες καὶ ἀριθμοῦ κρείττους συρρέοντες. Καὶ χεὶρ δὲ στρατιωτική ξιφήρης, δέος εμποιοῦσα τῷ πλήθει παρείπετο. Ἐπεὶ δὲ ἄγχιστα τῆς ἐκκλησίας ἐγένετο, πάροδος δὲ οὐκ ἦν, τοῦ πολλοῦ ὄχλου ἀπαν ταχοῦ περιθέοντος, ὠθισμός τοῖς στρατιώταις ἐτολ μᾶτο συν βία. Μὴ οἴου δὲ ὄντος συνιζάνειν τοῦ πλήθους τῷ εἰς πλεῖστον στενοχωρεῖσθαι, νομίσαντις οἱ στρατιῶται τὸ πλῆθος ἀνθίστασθαι, καὶ μὴ βούλεσθαι ἐκοντὶ διδόναι τὴν δίοδον, γυμνοῖ; ἐχρῶντο τοῖς ξίφεσι, καὶ ὡς ἀντεπιόντας ἡμύνοντο· καὶ πολλούς τούτους ὡς εἰκὸς διεχρήσαντο. Οὐκ ὀλίγους μέντοι καὶ ὑπ' ἀλλήλων συμπατουμένους λόγος διατ φθαρήναι· ὡς εἶναι τὸ πλῆθος τῶν ἀνῃρημένων ὑπὲρ τρισχιλίου; ἑκατὸν καὶ πεντήκοντα. Μακεδό νιος δὲ ὡς οὐδενὸς καιροῦ γεγονότος, ὥσπερ τις δ' ἀθῶος καὶ καθαρὸς τὰ ἐπιβατήρια, ὡς ἐκ μαγγάνου τινός, ἢ θεὸς τὸ λεγόμενον ἀπὸ μηχανής, ἱεράρχης ἀναφανείς, ὑπὸ τοῦ ἐπάρχου μᾶλλον ἢ κατὰ τὰ τῆς Εκκλησίας ἔθιμα ἐνθρονίζεται· καὶ τοῦτον τὸν τρόπον, καὶ διὰ τοσούτων φόνων, ὅ τε Μακεδόνιος καὶ ᾿Αρειανοὶ τὴν ἐκκλησίαν κατέσχον. Οὕτω δὲ καὶ ὁ Παῦλος τὴν ἀδικον ἐξορίαν ὑφίσταται. Αθανάσιος δὲ τὰς ἀπειλάς Κωνσταντίου δείσας, φυγῇ χρησι μενος ἀφανὴς ἦν. Ἠπείλει γὰρ αὐτῷ κάψειν τὴν κεφαλὴν, τῶν ἐπιβούλων ὡς στασιώδη αἰτιωμένων • καὶ ὡς τῇ αὐτοῦ εἰς τὴν ἐκκλησίαν ἐκ Ρώμης εἰσόδῳ, πολύ συμπατηθὲν ἐτεθνήκει πλῆθος. Μάλιστα δ' ἀνηρέθισε τοῦτον συκοφαντία ἦν οἱ ἐξ Αρείου ἐγρά ψαντο· ὡς εἴη τὸ τῶν πτωχῶν σιτηρέσιον, ὃ Κωνσταντῖνος ὁ πατὴρ τοῦ κρατοῦντος τοῖς ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ πτωχοίς εἰς διατροφὴν ἐθέσπισε δίδοσθαι, πωλῶν, καὶ ἐξαργυριζόμενος ᾿Αθανάσιος. Εἰδέναι μέντοι χρεών, ὡς καθ' ἂν καιρὸν τὴν ἱερωσύνην κατέσχεν ὁ Μακεδόνιος, Κωνστάντιος τὴν μεγάλην Investituram nunc vocant. potestate dignitaten tum obtinentem, scripsit, ut Paulo urbe ejecto, Macedonio Ecclesiam traderet. Philippus ex Hermogenis casu cautior factus, quod multitudinis furorem metueret, arte quadam rem est aggressus. Priusquam enim ea vulgaretur, perinde quasi de publicis quibusdam rebus consilium habiturus. Paulum ad se in Zeuxippum (quod publicum et celebre amplissimumque est balneum, postea Numerorum cognominatum) vocavit, cique decenti cum honore advenienti, imperatoris litteras exhibuit. Ac hominem per palatium imperiale, balneo quod diximus vicinum, ad mare deductum, navigioque impositum, Thessalonicam mnisit: quam etiam patriam habere, et a majoribus suis inde oriundus esse dicebatur. Eidemque Oriente toto interdicens, in Illyrico et ulterioribus terris vivendi liberam permisit potestatem. Præfectus ex co loco, una cum impio Macedonio, incitato cursu in ecclesiam ire contendit: et multitudo ex omni hominum ordine nista, ea re audita, pro se quisque locum antecapere festinans, ad eam ecclesiain cucurrit. Innumeri prorsus, qui eo confluebant, erant. Et militaris manus armata ad terrorem plebis consequebatur. Atque ea ubi proxime ad ecclesiam venit, nec ei accessus propter undique concurrentem turbam pateret, milites vi homines rejicere per audaciam cœperunt. Cum vero illi propter multitudinem oppido in angustum redaclam, cedere et considere non possent, resistere eos, milites, neque sponte transitum dare velle opinati, strictis usi gladiis, veluti reluctantes cecidere, multosque (ut fieri solet) neci dedere. Non pauci etiain inter se conculcati alque attriti interiisse dicuntur, ita ut occisorum turba trium millium centum et quinquaginta numerum superaverit. 688 Porro Macedonius, perinde atque novi nihil factum esset, tanquam innocens et purus, in epibaleriorum introitusque arcanioribus sacris, quasi ex aliqua praestigiarum scena aliquis, aut deus (quod dicitur) ex machina, de improviso hierarcha apparens, a præfecto magis, quam ex Ecclesiæ consuetudine, ab episcoporum ordine in thronum est deductus. Ad hunc modum, et per has cades Macedonius et Ariani Ecclesiam occupavere. Ita etiam Paulus solum iniqui exsilii gratia vertere est coactus. Athanasius autem Constantii minas veritus, fuga sibi consulens disparuit. Nam ille capite in eum se animadversurum denuntiaverat, quod obtrectatores ejus et insidiatores eum ut seditiosum detulerant, reditu ejus ex urbe Romana in ecclesiam, multitudinem ingentem conculcatamı interiisse allegantes. Maxime vero Constantium in eum incitaverat calumnia ab Arianis ei intentata, veluti annonam pauperum, quam imperatoris pater Constantinus Alexandrie, iu egenorum alimenta distribuendam sanxerat, Athanasius vendidisset,

ἄγχιστα τοῦ τῆς Εἰρήνης ἐπωνύμου ναοῦ· ἣν ὁ τοῦ βασιλέως πατὴρ Κωνσταντίνος, βραχεῖαν οὖσαν τὸ πρότερον, ἐπὶ τὸ νῦν ὁρώμενον μέγεθος ηύξησεν ὡς συμβαίνειν τὰ κράσπεδα τῶν δύο τούτων νεῶν προσεγγίζειν, καὶ εἰς ἕνα δοκεῖν εἶναι περίβολον. nque in pecuniam redegisset. Observandum illud, ἡ ἐκκλησίαν οἰκοδομῶν ἦν, ἣ Σοφία προσηγορεύθη, eɔ tempore quo Macedonius episcopatum recepit, Constantium magnam ecclesiam absolvisse, que Σοφία, Sapientia, nominata est: proxime ad co. gnominem Paci ecclesiam quam Constantinus Constantii pater, cum prius exigua fuisset, ad eam etiam quæ nunc cernitur amplitudinem perduxit: ita ut duorum istorum templorum oræ contiguæ, unusque ambitus et muri esse videantur. CAPUT X. Quomodo Julius Romanus pontifex episcopis Orientalibus scripserit, ut mitterentur, qui pro Athanasio et Paulo rationem redderent; et quæ scripserit Constantio fratri Occidentis imperator Constans: el quomodo, qui ex Oriente in Italiam venerant, aliam fidei vulgaverint expositionem. ΚΕΦΑΛ. Ι. Ως ὁ Ρώμης Ιούλιος τοῖς ἔῴοις τῶν ἐπισκό πων ἔγραψε, περιθῆναι τινας λόγον ὑπὲρ ᾿Αθανασίου και Παύλου δώσοντας· καὶ όσα ἔγραψε Κωνσταντίῳ τῷ ἀδελφῷ ὁ τῶν ἑσπε ρίων βασιλεὺς Κώνστας· καὶ ὅτι οἱ ἐλθόντες ἑτέραν ἔκδοσιν πίστεως υπηγόρευσαν. Ιούλιος δὲ ὁ 'Ρώμης ἐπίσκοπος, τὰ κατ' ᾿Αθανα σίου δεξάμενος γράμματα, & προλαβών Ευσέβιος ἔγραψεν, ἔτι δὲ καὶ ἃ οἱ ἐν ᾿Αντιοχείᾳ συνελθόντες ἀπέστειλαν, ἕτερα δ' αὖθις παρά τινων Αἰγυπτίων ἐπισκόπων, ψευδὴ τὰ κατὰ ᾿Αθανασίου εἶναι πάντα διδάσκοντα· καὶ ἐναντίων δὕτω καταπεμπομένων γραμμάτων, Ἰούλιος ἀντιγράφων μὲν πρὸς τοὺς ἐξ Αντιοχείας ἐπιστείλαντας, διήλεγχε τὸ τῆς ἐπιστο λῆς αὐτῶν ἐπαχθές τε καὶ αὐθαδες· καὶ ὡς λαθραίως παρὰ τὰ ἐν Νικαίᾳ δεδεγμένα νεωτερίζειν ἐπιχειροῦσι καὶ παραχαράττειν τὴν πίστιν· ἔτι δὲ καὶ ὡς παρὰ τὸ ἐκκλησιαστικὴν ἔθος πράττουσι, μὴ καὶ αὐτὸν εἰς τὴν σύνοδον κεκληκότες. Είναι γὰρ ἐκκλησια στικὸν [κανόνα] ἄκυρα διοριζόμενον εἶναι, ὅσα δὴ πρα χθείη παρὰ γνώμην τοῦ Ῥωμαίων ἐπισκόπου. Τὰ Julius Romanæ urbis episcopus litteris, quas Eusebius ante obitum summ contra Athanasium scripserat, aliisque quas ii qui Antiochiæ convenerant dedere, atque aliis rursus quorumdam Ægyptiorum episcoporum, ementita esse adversus Athanasium omnia declarantibus, eisque sic inter se pugnantibus, acceptis, Antiochenis illis rescribens, epistolæ eorum arrogantem et præ-fractam sententiam coarguit: et quod latenter aggressi essent, contra decreta Nicæna, fidem novare et adulterare. Præterea, quod præter ecclesiasticam consuetudinem, se quoque in synodum vocare intermisissent. Exstare enim ecclesiasticum canonem 689 auctoritatem omnem eis abrogans, quæ præter Romani antistitis sententiam peracta essent Rursum, quod in rebus quas in Tyro urbe δ' ἐν Τύρῳ καὶ τῷ Μαρεώτῃ πεπραγμένα μὴ ἐν δίκῃ et Mareole decrevissent, non legitime processissent, inquisitione videlicet una tantum præsente parte facta. Arsenii autem manum liquido apparentem, aperiam sycophantiam esse, eis objecit. Et secundum ea omnia, æquum esse ut Athanasio et Paulo subveniretur, intulit. Brevi namque post, Paulus quoque Corinthum se ire assimulans, in Italiam venit, et casum suum miserandum in modum deploravit. Verumenimvero ubi Julius scriptis sar's apud Orientales episcopos nihil effecit, occidentis imperatorem Constantem, de rebus Athamasii et Pauli certiorem fecit. Qui ei etiam adito, Arianæ factionis subdolas fraudes exposuere: patris mentione illata, ut ille œcumenicam et universalem synodum corgerit, constitutioneque decreta !lius stabilierit, referentes, et cum ad paternam mulationem consectandam cohortantes. Constans rebus eis cognitis, casum eorum virorum calamitatem suam prorsus esse putavit: et ad fratrem scribens, eum admonuit, ut paterna religionis in. corruptam integramque servaret nornam. Ille enim, inquit, vera pictate imperio stabilito, tum tyrannos Romanos omnino sustulit, tum barbaros hostes circumcirca devicit. Significavit eidem etiam, ut tres ex Oriente in Occidentem mitterentur episcopi, Sapientiæ Dei templum, quod Constantinus non perfecit. (Supr. lib. vn, cap. 49.) Auctoritas Romani episcopi: μὴ δεῖν παρὰ γεγενῆσθαι, μονομερούς τυχόντα τῆς ἐξετάσεως. Τὴν δὲ ᾿Αρσενίου χεῖρα συκοφαντίαν προφανῆ ἐλεγε χθῆναι. Εφ' ἅπασι δὲ συνῆγε δίκαιον είναι ᾿Αθανα σίῳ καὶ Παύλῳ τὰ μάλιστα βοηθεῖν. Μετ᾿ εὐ πολύ γὰρ καὶ Παῦλος εἰς Κόρινθον ἀπᾶραι σκηψάμενος, εἰς Ἰταλίαν ἐγένετο, καὶ τὰ συμβάντα οἱ οἰκτρῶς ἀπωδύρατο. Ως δὲ μηδὲν ἤνυε γράφων Ἰούλιος τοῖς ἑῴοις τῶν ἐπισκόπων, τῷ τῶν ἑσπερίων βασιλεί Κώνσταντι δῆλα ἐποίει τὰ κατὰ Παῦλον δηλονότι καὶ ᾿Αθανάσιον· c? καὶ συστάντες ἐκείνῳ, τὰς τῆς 'Αρειανικῆς φάλαγγος δραματουργίας κατέλεγον· τοῦ πατρός τε ἐμέμνηντο, καὶ ἣν ἐκεῖνος οἰκουμε νικὴν συνήθροισε σύνολον, ἐν μέσῳ παρῆγον· καὶ ὡς νόμῳ τὰ ἐκείνων ἐκράτυνε· καὶ τὸν πατρῷον ζῆλον ἀναλαβεῖν ἔπειγον. Ὁ δὲ γνοὺς ὡς οἰκεῖα τὰ κατὰ τοὺς ἄνδρα; ἄντικρυς έπασχε, καὶ τἀδελφῶ γράφων παρήνει τῆς πατρώας θρησκείας ἀκήρατον φυλάττειν τὸν ὅρον. Ἐκεῖνος γὰρ εὐσεβεία, φησί, τὴν ἀρχὴν κρατύνας, τούς τε 'Ρωμαίων τυράννους τῇ ἀφανείᾳ παρέδωκε, καὶ τῶν κύκλῳ βαρβάρων περιεγένετο. Εδήλου δὲ καὶ τρεῖς ἐπισκόπους ἐξ ἔω πεμφθῆναι λόγον δώσοντας περὶ τῆς καθαιρέσεως Αθανασίου και Παύλου. Καὶ ἐκλέγονται Ν ρκισσος ὁ Εἰρηνοπόλεως τῆς Κιλικίας ἐπίσκοπος, καὶ θεί δωρος ὁ Περίνθιος, καὶ ὁ τὴν ᾿Αρέθουσαν τῆς Σύσ γνώμην τοῦ ἐπισκόπου Ρώμης κανονίζειν τὰς ἔχε κλησίας. (Socrat. lib. 11, cap. 17.)

ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. IX. μίας ἐπισκοπῶν Μάρκο;· ο? καὶ εἰς Ἰταλίαν ἀφιγ- qui rationem de Athanasii et Pauli exauctoratione μένοι; ἔπειθον βασιλέα δικαίαν εἶναι τῶν ἐπ' αὐτοῖς πεπραγμένων τὴν ψῆφον· καὶ τοῖς περὶ ᾿Αθανάσιον εἰς λόγους ἐλθεῖν οὐ προσήκαντο. Ἐπεὶ δὲ καὶ ὅπως πιστεύουσιν ἐξητάζοντο, ἑτέραν παρὰ τὴν ἐν Ἀντιο χείᾳ συνθέμενοι, ἐπιδιδοῦσι τῷ Κώνσταντι, οὕτω κατὰ ῥῆμα διεξιοῦσαν·. Πιστεύομεν εἰς ἕνα Θεὸν, Πατέρα παντοκράτορα, κτίστην καὶ ποιητὴν τῶν πάντων· ἐξ οὗ πᾶσα πατριὰ ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς ὀνομάζεται· καὶ εἰς τὸν μονογενῆ αὐτοῦ Υἱὸν τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν, τὸν πρὸ πάντων τῶν αἰώνων ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννηθέντα, Θεὸν ἐκ Θεοῦ, φῶς ἐκ φωτός, δι' οὗ ἐγένετο τὰ πάντα ἐν τοῖς ούτ ρανοῖς καὶ ἐπὶ τῆς γῆς, τά τε ὁρατὰ καὶ τὰ ἀόρατα· Λόγον ὄντα καὶ σοφίαν καὶ δύναμιν καὶ ζωὴν, καὶ φῶς ἀληθινόν· τὸν ἐπ' ἐσχάτου τῶν ἡμερῶν δι' ἡμᾶς ἐνανθρωπήσαντα καὶ γεννηθέντα ἐκ τῆς ἁγίας Παρθένου· τὸν σταυρωθέντα καὶ ἀποθανόντα· καὶ τα φίντα καὶ ἀναστάντα ἐκ νεκρῶν τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ· καὶ ἀνεληλυθότα εἰς τοὺς οὐρανοὺς, καὶ καθεσθέντα ἐν δεξιᾷ τοῦ Πατρὸς, καὶ ἐρχόμενον ἐπὶ συντελείᾳ τῶν αἰώνων κρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς, καὶ ἀπο διῦναι ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ· οὗ ἡ βασιλεία ἀκατάπαυστος οὖσα διαμένει εἰς τοὺς ἀπείρους αἰῶνας· ἔσται γὰρ καθεζόμενος ἐν δεξιᾷ τοῦ 12τρὸς οὐ μόνον ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ μέλλοντι· καὶ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τουτέστι τὸν Παράκλητον· ὅπερ ἐπαγγειλάμενος τοῖς ἀποστόλοις, μετὰ τὴν εἰς οὐρανοὺς αὐτοῦ ἄνοδον ἀπέστειλε δι δάξαι καὶ ὑπομνῆσαι πάντα· δι' οὗ καὶ ἁγιασθήτο τα: αἱ τῶν εἰλικρινῶς εἰς αὐτὸν πεπιστευκότων ψυ χεί. Τοὺς δὲ λέγοντας ἐξ οὐκ ὄντων τὸν Υἱὸν, ἢ ἐξ ἑτέρας ὑποστάσεως, καὶ μὴ ἐκ Θεοῦ, καὶ, ὅτι ἦν ποτέ χρόνο; ὅτε οὐκ ἦν, ἀλλοτρίους οίδεν ή καθολική Εκκλησία.» Ταύτην δεδωκόσι τὴν ἔκθεσιν, συνι δὲν ὁ Κώνστας ὡς ἀδίκως ἐπὶ τοῖς θείοις ἐκείνοις ἀνδράσι συνέστησαν· οὐ γὰρ ἐγκλημάτων χάριν, οὐδὲ βίου φαυλότητι τὴν ἐκείνων ἀπεστράφησαν κοινωνίαν, ὡς ἐδήλουν τὰ ὑπομνήματα, ἀλλ' ὅλον ἡ περὶ τὸ δόγμα διαφωνία ἦν· μηδὲν ἀνύσαντας περ ὧν ἐληλύθεισαν, ὀπίσω ἀνέπεμπε. Καὶ χάσμα τοῖς ἐῴων καὶ ἐσπερίοις ἦν ἡ μέσον διαφορά· ἐν ᾧ χρόνῳ καὶ κατὰ Σίρμιον, Ἰλλυρικὴ δὲ αὕτη πόλις, ἡ κατὰ Φωτεινὸν αἵρεσις ἐπεγένετο· ὅς τῆς μικρᾶς Γαλατίας ὢν, καὶ τῷ προειρημένῳ Μαρκέλλῳ τῆ; πατρίδος ἐπισκόπῳ μαθητευθείς, τῶν ἐκεῖσε ἡγεῖτο ἐκκλησιῶν, φιλὸν ἄνθρωπον δογματίζων τὸν Χριστόν. Περὶ ὦν κατὰ χώραν ἐροῦμεν. exponerent. Ad id delecti sunt Narcissus Irenopolis Cilicia, Theodorus Perinthi, et Marcus Arethusæ Syriæ episcopi. Qui in Italiam cum venissent, imperatori Constanti justam esse, quæ contra illos lata fuerat, sententiam persuadere voluerunt. In Athanasii vero colloquium venire non sustinuerunt. Porro ubi de fidei eorum ratione quæsitum est, aliam ejus, quam quæ Antiochiæ composita erat Constanti formulam obtulere, hisce verbis expressam Credimus in unum Deum, Patrem omnipotentem, creatorem et factorem universorum: ex quo omnis paternitas in cœlo et in terra nominatur. Et in unigenitum ejus Filium Dominum nostrum Jesum Christum, ante omnia sæcula ex Patre genitum, Deum de Deo, lumen de lumine, 690 per quem facta sunt omnia in caelis et in terra, visibilia simul et invisibilia: Verbum exsistentem, et sapientiam, et virtutem, et vitam, et lumen verum. Qui in extremo dierum propter nos homo factus, et natus est ex Virgine sancta. Qui crucifixus, et mortuus, et sepultus est: et resurrexit ex mortuis tertia die, et ascendit in cœlos, et consedit in dextra Patris, venturus in consummatione sæculorum ad judicandum vivos et mortuos, et reddendum unicuique secundum opera sua. Cujus regnum interminatum in infinita permanet sæcula. Sed-bit namque in dextra Patris, non solum in sæculo præsenti, sed etiam in futuro. c Et in Spiritum sanctum, hoc est Paracletum: quem cum apostolis promisisset, post ascensionem suam in cœlos, misit, ut doceret et suggereret eis omnia. Per quem etiam sanctificabuntur eorum qui sincere in eum credidere, animæ. Eos autem qui ex non exsistentibus dicunt esse Filium, aut ex alia subsistentia, et non ex Deo, et fuisse quandoque tempus cum non fuerit, alienos esse novit Ecclesia catholica. Hanc exhibuere formulam. Constans autem perspectum habens, eos inique contra divinos viros conspirasse, neque criminum aliquorum gratia, neque propter vitæ pravitatem, sicuti attestationes declarabant, communionem illorum aversatos, sed dogmatis dissonantiam prorsus callsam dissidii esse: infecta cujus causa venerant re, eos dimisit. Et Orientalibus atque Occidentalibus veluti chasma seu hiatus fuit, quæ eis intercesserat, dissensio. Qua tempestate et in Sirnio, que lilyrici urbs est, Photini heresis emersit: qui in minore Gallia ortus, et a Marcello, de quo diximus, loci ejus episcopo, eruditus, ecclesiis ibi praefuit, merum esse hominem Dominum docens. De quo suo tempore dicemus. Ὡς τῆς ἑσπέρας καὶ ἕω διαστάσης περὶ τὸ δε μα τῆς πίστεως ἐπὶ τρισὶν ἔτεσιν, οἱ ἀνὰ τὴν ἕω ἐπίσκοποι τὴν λεγομένην μακρόστιμον ἔκθεσιν ποιησάμενοι, τοῖς ἐσπερίοις απέστει λαν. Ἐξ ἐκείνου δὲ τριῶν ἔτων διαγεγονότων, οἱ τῆς ἔω ἐπίσκοποι ἑτέραν γραφήν συνθέμενοι, τοῖς ἀνὰ τὴν ἑσπέραν ἔπεμπον ἱερεῦσιν, ἣν μακρόστιχοι 691 CAPUT XI. Ut Occidentalibus et Orientalibus partibus de doctrina fidei triennium dissidentibus, episcopi Orientales expositionem fidei composuerint, quam longiorem nominarunt, et Occidentalibus miserint. Triennio deinde clapso, Orientales episcopi scripto alio composito, ad Occidentales id misere: γιου μακρόστιχον, hoc est, longiorem vocarunt

formulam, seu expositionem, quod 2°.2 scilicet verba ὠνόμασαν ἔκθεσιν, ἅτε δὴ πολλοῖς βήμασί τε καὶ νοήμασι συγκειμένην. Αλλ' οὐδ᾽ ἐν ταύτῃ οὐσίας Θεοῦ κατ' ὄνομα μνείαν πεποίηνται. Τούς γε μὴν λέγοντας, ἐξ ἑτέρας υποστάσεως, ἢ ἐξ οὐκ ὄντων τὸν Υἱὸν, καὶ οὐκ ἐκ Θεοῦ, ὅτι ἦν ποτέ χρόνος ἢ αἰὼν ὅτε οὐκ ἦν, ἀπεκήρυττον. Διεκόμιζε την γραφὴν Εὐδόξιος ὁ Γερμανικίας ἐπίσκοπος, ὃς καὶ μετὰ Μακεδόνιον τῆς Κωνσταντίνου προέστη· Μαρτύριος τε καὶ Μακεδόνιος Μοψουεστίας τῆς ἐν Κιλικία τὴν ἐπισκοπὴν ἔχων. Οἱ δ᾽ ἑσπέριοι ἱερεῖς οὐ προσήκα το τὴν γραφήν. Αποχρῶσαν γὰρ αὐτοῖς τὴν ἐν Νικαία ἔφασκον εἶναι πίστιν, καὶ περαιτέρω μὴ πολυπραγμονεῖν ἐθέλειν ᾤοντο δεῖν· ἐν σχήματι δὲ καὶ τὸ ἀλλόγλωσσον καὶ τὸ μὴ συνιέναι τὰ εἰρημένα πρού βάλλοντο. Ἡ δὲ διὰ μακρῶν ἔκθεσις ταῦτα βήμα σιν αὐτοῖς διελάμβανε ο Πιστεύομεν εἰς ἕνα Θεόν, Πατέρα παντοκράτορα, κτίστην καὶ ποιητὴν τῶν πάντων· ἐξ οὗ πᾶσα πατριὰ ἐν οὐρανοῖς καὶ ἐπὶ γῆς ὀνομάζεται· καὶ εἰς τὸν μονογενῆ αὐτοῦ Υἱὸν Ιησοῦν Χριστὸν Κύριον ἡμῶν, τὸν πρὸ πάντων γεννηθέντα ἐκ τοῦ Πατρός· Θεὸν ἐκ Θεοῦ, φῶς ἐκ φωτός, δι' οὗ ἐγένετο τὰ πάντα τὰ ἐν οὐρανοῖς καὶ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, τὰ ὁρατὰ καὶ τὰ ἀόρατα· Λόγον ὄντα καὶ σοφίαν καὶ δύναμιν καὶ ζωὴν καὶ φῶς ἀληθινόν· τὸν ἐπ' ἐσχάτων τῶν ἡμερῶν δι' ἡμᾶς ἐνανθρωπή σαντα, καὶ γεννηθέντα ἐκ τῆς ἁγίας Παρθένου· τὸν σταυρωθέντα καὶ ἀποθανόντα, καὶ ταφέντα καὶ ἀναστάντα τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ· καὶ ἀναληφθέντα εἰς οὐρα γούς, καὶ καθεσθέντα ἐκ δεξιῶν τοῦ Πατρός· ἐρχό et sententias plures complecteretur. Verum ne in eo quidem substantiæ Dei nominatim mentionem fecere. Eos vero qui Filium ex non exsistentibus, aut ex alia subsistentia quam ex Deo esse, et fuisse quandoque tempus aut sæculum, cum ille non fuerit, dicerent, proscripsere. Scriptum id pertulit Eudoxius Germaniciæ antistes, qui etiam post Macedonium Constantinopolitanæ præfuit Ecclesim: et Martyrius, et Macedonius Mopsuestie Cilicia episcopus. Occidentales episcopi scriptum non receperunt: sufficere sibi Nicænam fidei professionem, neque se ulterius anxie nimis et curiose inquirere de ea velle, dicentes: atque illud etiam prætexentes, aliena lingua libellum scriptum esse, et se verborum sententiam non intelligere. Longior autem illa expositio ad verbum hæc est complexa: • Credimus in unum Deum, Patrem omnipotentem, creatorem et factorem universorum: er quo omnis paternitas in cœlis et in terra nominatur. Et in unigenitum Filium ejus Jesum Christum, Dominum nostrum, ante omnia genitum ex Patre, Deum de Deo, lumen de lumine, per quem facta sunt omnia in cœlis et in terra, visibilia et invisibilia: Verbum exsistentem, et sapientiam, et virtutem, et vitamn, et lumen verum. Qui extremis diebus propter nos homo factus, et ex Virgine sancta natus, crucifixus et mortuus et sepultus, tertia die resurrexit: et receptus in cœlos, sedet ad dextram Patris, venturus in consummationesæcu- c μενον ἐπὶ συντελείᾳ τῶν αἰώνων, κρῖναι ζῶντας καὶ lorum ad judicandum vivos et mortuos, et reddendum cuique secundum opera ejus. Cujus regnum interminatum, et ir infinita sæcula permanet. Sedebit enim in dextra Patris non tantum in sæculo isto, sed et in futuro. Credimus vero et in Spiritum sanctum, hoc est, in Paracleium quem apostolis promissum, post ascensionem suam in coelos, misit, ut doceret et suggereret eis omnia: per quem etiam sanctificantur corum, qui sincere in ipsum credant, anime. 692 Qui vero dicunt, ex non exsistentibus esse Filium, aut ex alia subsistentia, et non ex Deo, et quod fuerit aliquando tempus cum non fuerit: eos alienos novit esse sancta catholica Ecclesia. Non minus et eos, qui dicunt tres esse deos, aut Christum non esse Deum ante sacula: neque Christum, neque Filium Dei ipsum esse; aut eumdem esse et Patrem et Filium et Spiritum sanctum, aut ingenitum Filium aut quod non ex proposito neque volunfate Pater Filium genuerit: anathemate ferit sancta et catholica Ecclesia. Non enim, ex non exsistentibus esse Filium, dicere tutum est: quandoquidem nullibi hoc in divinitus inspiratis Scripturis de eo fertur. Neque sane ex alia subsistentia, præter Patrem, ante subjecta, sed ex solo Deo germane seu native ipsum genitum esse, docemur. Unum namque ingenitum et principii expertem Christi Patrem divinum docet verbum. Sed neque illud, Fuit aliquando tempus cum non νεκρούς· καὶ ἀποδοῦναι ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτ τοῦ· οὗ ἡ βασιλεία ἀκατάπαυστος οὖσα, διαμένει εἰς ἀπείρου; αἰῶνας. Καθέζεται γὰρ ἐν δεξιᾷ τοῦ Πατρὸς οὐ μόνον ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ μέλλοντι. Πιστεύομεν δὲ καὶ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τουτέστιν εἰς τὸν Παράκλητον, ὅπερ ἐπαγ γειλάμενος τοῖς ἀποστόλοις μετὰ τὴν εἰς οὐρανούς ἄνοδον, ἀπέστειλε διδάξαι καὶ ὑπομνῆσαι αὐτοὺς πάντα· δι' οὗ καὶ ἁγιάζονται αἱ τῶν εἰλικρινῶς εἰς αὐτὸν πιστευόντων ψυχαί. Τοὺς δὲ λέγοντας, ἐξ οὐκ ὄντων τὸν Υἱόν, ἢ ἐξ ἑτέρας ὑποστάσεως καὶ μὴ ἐκ τοῦ Θεοῦ, καὶ ὅτι ἦν ποτε χρόνος ὅτε μὴ ἦν, ἀλλο τρίους οἶδεν ἡ ἁγία καθολική Εκκλησία· ὁμοίως καὶ τοὺς λέγοντας τρεῖς εἶναι Θεούς· ἢ τὸν Χριστὸν μὴ εἶναι Θεὸν πρὸ τῶν αἰώνων· μήτε Χριστόν, μήτε Υἱὸν Θεοῦ εἶναι αὐτόν· ἢ τὸν αὐτὸν εἶναι καὶ Πατέρα καὶ Υἱὸν, καὶ ἅγιον Πνεῦμα· ἢ ἀγέννητον τὸν Υἱόν ἢ ὅτι οὐ βουλήσει οὐδὲ θελήσει ἐγέννησεν ὁ Πατήρ τὸν Υἱόν, ἀναθεματίζει ἡ ἁγία καὶ καθολικὴ Ἐκκλη σία. Οὔτε γὰρ ἐξ οὐκ ὄντων λέγειν τὸν Υἱὸν ἀσφα λές, ἐπεὶ μηδαμοῦ τοῦτο τῶν θεοπνεύστων Γραφῶν ἐμφέρεται περὶ αὐτοῦ· οὔτε μὴν ἐξ ἑτέρας ὑπος άσεως παρὰ τὸν Πατέρα προϋποκειμένης, ἀλλ᾽ ἐπ μόνου τοῦ Θεοῦ γνησίως αὐτὸν γεγεννῆσθαι διδασκό μεθα. Ένα γὰρ τὸν ἀγέννητον καὶ ἄναρχον τὸν Χριστοῦ Πατέρα ὁ θεῖος διδάσκει λόγος. Αλλ' οὐδὲ τὸ, Ιν ποτε ὅτε οὐκ ἦν, τοῖς ἐξ ἀγράφων ἐπισφαλῶς λέγουσιν ὡς χρονικόν διάστημα προενθυμητέον αὐτ τοῦ· ἀλλ᾽ ἢ μόνον τὴν ἀχρόνως αὐτὸν γεγεννηκότα

ECCLESIASTIC HISTORIE LIB. IX. Θεόν. Καὶ χρόνοι γὰρ καὶ αἰῶνες γεγόνασι δι' αὐτοῦ. Ούτε μὴν συνάναρχον οὔτε συναγέννητον τὸν Υἱὸν τῷ Πατρὶ εἶναι νομιστέον συνανάρχου γὰρ καὶ συναγεν νήτου οὐδεὶς κυρίως Πατήρ ή Υἱός λεχθήσεται· ἀλλὰ τὸν μὲν Πατέρα μόνον ἄναρχον όντα καὶ ἀνέφικτον, γεγεννηκέναι ἀνεφίκτως καὶ πᾶσιν ἀκαταλήπτως οἴδαμεν· τὸν δὲ Υἱὸν γεγεννῆσθαι πρὸ τῶν αἰώνων· καὶ μηκέτι ὅμοιον τῷ Πατρὶ ἀγέννητον εἶναι καὶ αὐτὴν, ἀλλ᾽ ἀρχὴν ἔχειν τὸν γεννήσαντα Πατέρας κεφαλὴ γὰρ Χριστοῦ ὁ Θεός. Οὔτε μὴν τρία όμολο. γοῦντες πράγματα καὶ τρία πρόσωπα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος κατὰ τὰς Γραφάς, τρεῖς διὰ τοῦτο τοὺς θεοὺς ποιοῦμεν· ἐπειδὴ τὸν αὐτοτελῆ καὶ ἀγέννητον, ἀναρχόν τε καὶ ἀδρατον Θεόν, ένα μόνον οἴδαμεν τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα τοῦ Μονογενοῦς, τὸν μόνον μὲν ἐξ ἑαυτοῦ τὸ εἶναι ἔχοντα, μόνον δὲ τοῖς ἄλλοις πᾶσιν ἀφθόνως χαριζό μενον τὸ εἶναι. Οὔτε μὴν ἕνα Θεὸν μόνον λέγοντες εἶναι, τὸν τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ Πατέρα τὸν μόνον ἀγέννητον, διὰ τοῦτο ἀρνούμεθα τὸν Χριστὸν θεὶν εἶναι προαιώνιον· ὁποῖοι εἰσιν οἱ ἀπὸ Παύλου τοῦ Σαμοσατέως, ὕστερον αὐτὸν μετὰ τὴν ἐνανθρώ πησιν ἐκ προκοπῆς τε θεοποιεῖσθαι λέγοντες, τῷ τὴν φύσιν ψιλὸν αὐτὸν ἄνθρωπον γεγονέναι. Οίδαμεν γὰρ αὐτὸν, εἰ καὶ ὑποτέτακται τῷ Πατρὶ καὶ Θεῷ, ἀλλ' ὅμως γεννηθέντα ἐκ τοῦ Θεοῦ, Θεὸν κατὰ φύσιν τέλειον εἶναι καὶ ἀληθῆ, καὶ μὴ ἐξ ἀνθρώπων μετά ταῦτα Θεόν, ἀλλ᾽ ἐκ Θεοῦ ἐνανθρωπῆσαι δι' ἡμᾶς· καὶ μηδέπω ποτὲ ἀπολωλεκότα τὸ εἶναι Θεόν. Βδελυσσόμεθα δὲ πρὸς τούτοις καὶ ἀναθεματίζομεν καὶ τοὺς Λόγον μὲν μόνον αὐτὸν τοῦ Θεοῦ, ψιλόν καὶ ἀνύπαρκτον ἐπιπλάστως καλοῦντας, ἐν ἑτέρῳ τὸ εἶναι ἔχοντα, νῦν μὲν ὡς τὸν προφορικών λεγόμενον ὑπό τινων, νῦν δὲ ὡς τὸν ἐνδιάθετον· Χριστὸν δὲ αὐτὸν καὶ Κύριον καὶ Θεὸν καὶ μεσίτην καὶ εἰκόνα τοῦ Θεοῦ μὴ εἶναι πρὸ αἰώνων θέλοντας· ἀλλ᾽ ἔκτοτε Χριστὴν αὐτὴν γεγονέναι καὶ Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, ἐξ οὗ τὴν ἡμετέραν ἐκ τῆς Παρθένου σάρκα ανείληφε, πρὸ τετρακοσίων ὅλων ἐτῶν. Εκτοτε γὰρ ἀρχὴν βασιλείας τὸν Χριστὸν ἐσχηκέναι θέλουσι· καὶ τέλος ἕξειν αὐτὴν μετὰ τὴν συντέλειαν καὶ κρίσιν. Τοιοῦτη δέ εἰσιν οἱ ἀπὸ Μαρκέλλου καὶ Φωτεινοῦ τῶν Αγκυρογαλατῶν· οἱ τὴν προαιώνιον ὕπαρξίν τε καὶ θεότητα τοῦ Χριστοῦ, καὶ τὴν ἀτελεύτητον αὐτοῦ βασιλείαν ὁμοίως ἀθετοῦσι τῷ ἱστασθαι δοκεῖν αὐ- quo nostram ex Virgine carnem assumpsit, ante fuit, quod praeter auctoritatem Scripturæ pericu lose dicunt, tanquam temporale intervallum an· te ipsum considerandum: sed solus, qui eum sine tempore genuit, Deus contemplandus. Nam et tempora et sæcula per ipsum facta sunt. Neque vero simul principii expers, neque simul ingeni1013 cum patre filius esse putandus est. Etenim simul principii expertis et simol ingeniti, nullus proprie Pater aut Filius dicetur. Sed Patrem quidem solum principii expertem exsistentem et incomprehensibilem genuisse incomprehensibili et quem omnes consequi non possint, modo scimus, Filium autem genitum esse ante sæcula. Et neque itidem ut Patrem, ipsum quoque ingenitum esse: sed principium habere, qui eum genuit, Patrem ipsum; caput namque Christi Deus. Enimvero tres confitentes res, et tres personas Patris et Filii et Scripturas, non tres Spiritus sancti, secundum propterea facimus deos. Quandoquidem per seipsum perfectum et ingenitum, principioque carentem, et invisibilem Deum, unum tantuin novimus, Deum et Patrem Unigeniti, solum ex seipso essentiam habentem, solum aliis omnibus abunde exsistentiam largientem. Neque sane dum unum Deum esse dicimus, Domini Jesu Christi Patrem solum ingenitum, propterea Christum Deum esse antesæcularem negamus: quales sunt Pauli Sa - inosateni sectatores, post inhumanationem eum ex profectu deificatum esse dicentes, eo quod natura merus homo factus sit. 693. Scimus enim ipsum, etiamsi subjectus est Patri et Deo, tamen genitum ex Deo, Deum natura esse perfectum et verum, et non ex hominibus postea Deum, sed ex Deo, hominem factum propter nos esse, neque unquam desiisse esse Deum. Exsecramur vero insuper, et anathemati subjicimus, eos qui Verbum. quidem ipsum Dei, sed tantum nudum et sine subsistentia fictitie vocant: in alio vero essentiam habens, aliquando sane ut vocale seu enuntiativum, aliquando vero ut internum seu mentale a quibusdam dictum; Christum autem ipsum et Dominum, et Deum, et mediatorem, et imaginem Dei esse ante sæcula nolunt: sed eum ex eo tempore Christum esse factum. et Filium Dei dicunt, ex τοῖς οὕτω τὴν μοναρχίαν. Ισμεν γὰρ ἡμεῖς αὐτὸν οὐχ ἁπλῶς λόγον προφορικὴν ἢ ἐνδιάθετον τοῦ Θεοῦ· ἀλλὰ ζῶντα Θεόν Λόγον, καθ᾿ ἑαυτόν τε ὑπάρχοντα, καὶ Υἱὸν Θεοῦ καὶ Χριστόν· καὶ οὕτω προγνωστικῶς συνόντα, καὶ συνδιατρίβοντα πρὸ αἰώνων τῷ ἑαυτοῦ Πατρὶ, καὶ πρὸς πᾶσαν διακονησάμενον αὐτοῦ τὴν δημιουργίαν, εἴτε τῶν ἀοράτων, εἴτε τῶν ὁρατῶν· ἀλλ' ἐνυπόστατον Λόγον ὄντα τοῦ Πατρὸς, καὶ Θεὸν ἐκ Θεοῦ. Οὗτος γὰρ ἐστι πρὸς ἄν εἶπεν ὁ Πατήρ Ποιήσωμεν άνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ' ὁμοίωσιν· ὃς καὶ τοῖς Πατράσιν ὤφθη, δεδω κὼς τὸν νόμον, καὶ λαλήσας διὰ τῶν προφητῶν, καὶ τὰ τελευταῖα ἐνανθρωπήσας, καὶ τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα πᾶσιν ἀνθρώποις φανερώσας, καὶ βασιλεύων εἰς τοὺς quadringentos integros annos. Ex eo enim tempore. initium regni Christum habuisse, et finem id habiturum esse post consummationem et judicium, volunt. Tales autem sunt Marcelliani et Photiniani Ancyrani in Galatia, qui antesæcularem subsistentiam et divinitatem Christi, et similiter interminatum ejus regnum abolent, co modo, ut ipsis videtur, monarchiam seu unius imperium constituentes. Nos enim scimus, esse nou simpliciter verbum enuntiativum, aut internum: sed viventem Deum Verbum, per seipsum subsistentem, et Filium Dei et Christum, et ita præscienter simul exsistentem et simul agentem ante sæcula cum suo Patre, et ad omnem ejus administrantem crea-

tismen, sive invisibilium seu visibilium, ut qui αἰῶνας τῶν αἰώνων. Οὐδὲν γὰρ πρόσφατον ὁ Χρισ subsistens Verbum sit Patris, et Deus ex Deo. Hic enim est ad quem Pater dixit: Faciamus hominem secundum imaginem nostram et similitudinem, qui et a patribus visus est cum legem ferret, et locutus est per prophetas; et qui postremo homo factus est, et Patrem suum omnibus hominibus manifestavit, quique regniat in sacula sæculorum. Siquidem nihil novæ dignitatis Christus assump. sit, sed eum antea perfectum, et Patri per oninia similem esse credimus. Atque itidem, eos qui di - cunt eundem esse Patrem et Filium et Spiritum sanctum, et unius ejusdemque rei et personæ tria hec nomina impie accipiunt, merito ab Ecclesia proscribimus: quoniam Patrem qui comprehendi nequeat, atque perpessioni obnoxius non sit, et comprehensibilem, et perpessioni obstrictuin per inhumanationem constituunt. 694 Tales sunt, qui Patropassiani apud Romanos, Sabelliani apud nos dicuntur. Siquidem novimus Patrem quidem, qui miserit, in suo immutabilis divinitatis statu permansisse: qui vero missus est Christum, inhumanationis œconomiam et munus obiisse. Consimiliter autem eos qui impie, non consulto neque voluntate genitum esse Christum dicunt, necessitatem videlicet quamdam imponentes, et substantiam voluntate et delectu carentem Deo tribuentes, ita, ut invitus Filium genuerit, impiissimos et a veritate alienissimos cognoscimus. Quoniam adversus communes de Deo notitias, atque etiam adversus divinitus inspiratæ Scripturæ sententiam, talia de eo statuere audent. Nos etenim absolutissimæ potestatis, eum esse, perfectissimique juris sui Deum scientes, sponte et voluntate sua Filium genuisse, pie existimamus. Et cum timore iilud de eo dictum esse credentes, Dominus creavit me initium viarum suarum ad opera sua: non itidem eum ut creaturas facturasque ejus geuitum esse arbitramur, Impium enim est, et ab ecclesiastica fide alienum, Conditorem cum creaturis per eum conditis comparare, eumdemque etiam eum generationis modum cum eis quæ ab eo sunt aliena habere putare. Solum namque, et solo seu unico modo unigenitum Filium germane seu native atque vere genitum esse, nos diving Littera docent. Quin neque dum Filium per seipsum esse, vivere, et exsistere consimiliter Patri dicimus, propterea eum a Patre segregamus, loca et intervalla quædam inter eorum conjunctionem corporaliter imaginantes. Credimus enim sine medio, et sine spatio ulle, ipsos conjunctos esse, et inseparabiliter a seipsis exsistere: Patre quidem complectente, et pectori applicante Filium totum: Filio vero toto prorsus devincto et applicato Patri, coque solo perpetuo in sinu paterno conquiescente. Itaque, in modis omnibus perfectam et sanctissimam Trinitatem credentes Patremque Deum 1 Proy vill, 22. στὸς προσείληφεν ἀξίωμα· ἀλλὰ ἄνωθεν τέλειον αὐτ τὸν, καὶ τῷ Πατρὶ κατὰ πάντα ὅμοιον πεπιστεύκαμεν. Καὶ τοὺς λέγοντας τὸν αὐτὸν εἶναι Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα, καθ᾿ ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ πράγματός τε καὶ προσώπου τα τρία ονόματα απ 6ῶς ἐκλαμβάνοντας, εἰκότως ἀποκηρύσσομεν τῆς Ἐκκλησίας· ὅτι τὸν ἀχώρητον καὶ ἀπαθῆ Πατέρα χωρητὸν καὶ παθητὸν διὰ τῆς ἐνανθρωπήσεως ὑπου τίθενται. Τοιοῦτοι γάρ εἰσιν οἱ Πατροπασανοί παρά Ρωμαίοις, Σαβελλιανοὶ δὲ παρ' ἡμῖν λεγόμενοι. Οίδαμεν γὰρ ἡμεῖς, τὸν μὲν ἀποστείλαντα Πατέρα, ἐν τῷ οἰκείῳ τῆς ἀναλλοιώτου θεότητος ἤθει μεμε νηκέναι, τὸν δὲ ἀποσταλέντα Χριστὸν τὴν τῆς ἐναν θρωπήσεως οικονομίαν πεπληρωκέναι. Ομοίως καὶ τοὺς οὐ βουλήσει οὐδὲ θελήσει γεγεννήσθαι τὸν Χρι στὸν εἰρηκότας ἀνευλαβῶς, ἀνάγκην δὲ δηλονότι ἀβούλητον οὐσίαν καὶ ἀπροαίρετον περιτεθεικότας τῷ Θεῷ, ἵνα ἄκων γεννήσῃ τὸν Υἱόν, δυσσεβεστάτους καὶ τῆς ἀληθείας ξένους ἐπιγινώσκομεν· ὅτι τε παρά τὰς κοινὰς ἐννοίας περὶ Θεοῦ, καὶ δὴ παρὰ τὸ βούλημα τῆς θεοπνεύστου Γραφής, τοιαῦτα τετολμή κασι περὶ αὐτοῦ διορίσασθαι· αὐτοκράτορα γάρ ἡμεῖς τὸν Θεὸν καὶ Κύριον αὐτὸν ἑαυτοῦ εἰδότες ἑκουσίως αὐτὸν καὶ θέλοντα τὸν Υἱὸν γεγεννηκένα: εὐσεβῶς ὑπειλήφαμεν. Πιστεύοντες δὲ ἐμφόβως καὶ τὸ περὶ αὐτοῦ λεγόμενον, Κύριος ἔκτισε με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ, εἰς ἔργα αὐτοῦ, οὐχ ὁμοίως αὐτὸν τοῖς δι' αὐτοῦ γγνομένοις κτίσμασιν ἢ ποιήμασι γεγεν νῆσθαι νοοῦμεν. 'Ασεβὲς γὰρ καὶ τῆς ἐκκλησιαστι κῆς πίστεως ἀλλότριον τὸ τὸν κτίστην τοῖς δι' αὐτοῦ ἐκτισμένοις δημιουργήμασι παραβάλλειν, καὶ τὸν αὐτὸν τῆς γενέσεως τοῖς ἀλλοτρίοις τρόπον ἔχειν καὶ αὐτὸν νομίζειν. Μόνον γὰρ καὶ μόνως τὸν μονογενή Υἱὸν γνησίως τε καὶ ἀληθῶς διδάσκουσιν ἡμᾶς αἱ θεῖαι Γραφαὶ γεγεννῆσθαι· ἀλλ' οὐδὲ τὸν Υἱὸν καθ᾽ ἑαυτὸν εἶναι, ζῆν τε καὶ ὑπάρχειν ὁμοίως τῷ Πατρὶ λέγοντες, διὰ τοῦτο χωρίζομεν αὐτὸν τοῦ Πατρός, τόπους δὲ καὶ διαστήματά τινα μεταξὺ τῆς συναφείας αὐτῶν σωματικῶς ἐπινοοῦντες· πεπιστεύκαμεν γὰρ ἀμεσιτεύτως αὐτοὺς καὶ ἀδιαστάτως ἐπισυνήφθαι, καὶ ἀχωρίστως ὑπάρχειν ἑαυτῶν, ὅλον μὲν τοῦ Ιατρὸς ἑνστερνισμένου τὸν Υἱόν, ὅλου δὲ τοῦ Υἱοῦ ἐξηρτημένου καὶ προσπεφυκότος τῷ Πατρὶ, καὶ μόνου τοῖς πατρῴοις κόλποις ἀναπαυομένου διηνε κῶς. Πιστεύοντες οὖν εἰς τὴν παντέλειον Τριάδα τὴν ἁγιωτάτην, τὸν Πατέρα λέγοντες Θεὸν καὶ τὸν Υἱν, οὐ δύο τούτους θεούς, ἀλλ᾽ ἕνα ὁμολογοῦμεν κατὰ τὸ τῆς θεότητος ἀξίωμα, καὶ μίαν ἀκριβῆ τῆς βασιλείας τὴν συνάφειαν· πανταρχοῦντος μὲν καθόλου τοῦ Πατρὸς πάντων καὶ αὐτοῦ τοῦ Υἱοῦ, τοῦ δὲ Υἱοῦ ὑποτεταγμένου τῷ Πατρί· ἐκτὸς δὲ αὐτοῦ πάντων τῶν μετ' αὐτὸν βασιλεύοντος τῶν δι' αὐτοῦ γενομένων, καὶ τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος χάριν ἀφθόνως τοῖς ἁγίοις δωρουμένου πατρικῷ βουλήματι. Οὕτω γὰρ τὸν περὶ τῆς ἐν Χριστῷ μοναρχίας συν ίστασθαι λόγον παρ: δεδώκασιν ἡμῖν οἱ ἱεροὶ λόγοι.

ECCLESIASTICAE HISTORIA LIB. ΙΧ. Ταῦτα ηναγκάσθησαν μετὰ τὴν ἐν ἐπιτομῇ ἐκτεθεῖ- dicentes, et Filium, non ipsos duos deos, sed σαν πίστιν πλατύτερον ἐπεξεργάσασθαι, οὐ κατὰ unum confitemur, juxta divinitatis amplitudinem, περιττήν φιλοτιμίαν, ἀλλ' ἵνα πᾶσαν τὴν κατὰ τῆς et unam certam absolutamque regni conjunctioἡμετέρας υπολήψεως ἀλλοτρίαν ἀποκαθάρωμεν nem universarum quidem rerum per omnia cum ὑποψίαν παρὰ τοῖς τὰ καθ᾿ ἡμῶν ἀγνοοῦσι· καὶ summa potestate imperium obtinente Patre om. γνῶσιν οἱ κατὰ τὴν δόσιν πάντες ὁμοῦ μὲν τῆς συ nium, et ipsius Fili Filio autem Patri quiκοφαντίας τῶν ἑτεροδόξων τὴν ἀναίδειαν, ὁμοῦ δὲ dem subjecto, extra vero eum universa post eum καὶ τῶν ἀνατολικῶν τὸ ἐκκλησιαστικόν φρόνημα, quæ per ipsum facta sunt regente, et Spiritus μαρτυρούμενον ἀβιάστως ὑπὸ τῶν θεοπνεύστων sancti prolixe ex voluntate Patris gratiam sanctis Γραφῶν παρ' αὐτοῖς ἀδιαστρόφως.» Εν τούτοις donante. 695 Ad hunc enim modum, ordinem μὲν ἡ μακρόστυχος ἐκείνη ἔκθεσις περιείληπτο. et rationem monarchiæ uniusque imperii in Christo constare nobis sacra prodidere oracula. Hæc ut post breviorem fidei formulam fusius exponeremus, necessitas nobis imposita est, non per superfluam ambitionem, sive venditationem, sed ut omnem alienam suspicionem contra sententiam nostram conceptam, apud eos qui res ignorant, abstergere mus: et ut Occidentales omnes cum calumnie adversariorum impudentiam, tum ecclesiasticam Orientalium opinionem cognoscant, cui opinioni divinitus inspiratæ Scripturæ, quæ apud eos inviolatæ conservantur, per nullam coactam aut violentam interpretationem, perhibent testimonium. › lloc quidem modo prolixior illa expositio fuerat instituta. Περὶ τῆς ἐν Σαρδικῇ συνόδου. Ὡς δ' ἀπηξίωτο τοῖς ἐν ἑσπέρᾳ. Κώνστας ὁ Καιστη μίαν ήτει χάριν τὸν ἀδελφὸν, Παύλῳ καὶ ᾿Αθανασίῳ τοὺς οἰκείους θρόνους ἀναλαβεῖν. Ως δὲ γρά φων οὐδὲν μᾶλλον ήνυε, τῶν δι' ἐναντίας ἀντιπρατ τόντων, καὶ τῶν λαῶν διὰ ταῦτα στασιαζόντων, προσιόντες Κώνσταντι οἱ περὶ Παῦλον, σύνοδον ήτουν οἰκουμενικὴν γενέσθαι, ὥστε δὴ καὶ τὰ τῆς πίστεως καὶ τὰ κατ' αὐτοὺς ἀκριβῶς ἐτασθῆναι. Τὴν γὰρ καθαίρεσιν ὑποσχεῖν διετείνοντο διὰ τὸ τῆς πίστεως ἀκραιφνές. Γνώμη τοίνυν τοῖν δυοῖν βασιλέοιν ἐγίνετο, τοὺς ἀφ' ἑκατέρας ἀρχομένης ἐπισκόπους εἰς ζητὴν ἡμέραν καταλαβεῖν τὴν Σαρδικήν, Ιλλυρὶς δὲ πόλις αὕτη, τοῦ μὲν αἰτοῦντος, Κωνσταντίου δὲ ὑπακούοντος, ὥστε την στάσιν διαλυθῆναι. Καὶ ἀπὸ μὲν τῶν πρὸς ἑσπέραν μερῶν ἀμφὶ τριακόσιοι συνἦλθεν ἐπίσκοποι, ὥς πού φησιν ὁ ἱερὸς ᾿Αθανάσιος, ἐκ δὲ τῆς ἕω ἔξ τε καὶ ἑβδομήκοντα· Σαβίνος ὁ Μακεδόνιος τοῦτό φησιν· οἷς συγκατείλεκτο καὶ Ἰσχύ ρας ἐκεῖνος, ὁ ἐξ ἑαυτοῦ τὴν ἱερωσύνην ἀναλαβών. Καὶ κατὰ τοῦτο διάφορος καταστὰς ᾿Αθανασίῳ, τοῖς δὲ δι᾽ ἐναντίας προσιών, καὶ τὰ ψεύδη συμπλάσας, ἐπίσκοπος Μαρεώτων παρ' ἐκείνων ἀνεκηρύχθη. Οἱ δ᾽ ἄλλοι τὸ στενὸν τοῦ ὁρισθέντος καιροῦ ἐν αἰτίαις θέμενοι, ἀπελείφθησαν, ἄλλος ἄλλο τι προ βαλλόμενοι, Ιουλίῳ γε μὴν τὴν μέμψιν ἀνατιθέντες, καὶ ταῦτα πρὸ εἴκοσι μηνῶν τῆς ἀφίξεως τῶν ἐπισ σκόπων κεκηρυγμένης. 'Ην δὲ τοῦτο δέκατον ἔτος, ἀφ' οὗ Κωνσταντῖνος ὁ πατὴρ τοῖν βασιλέοιν πρὸς τὴν ἀμείνω λῆξιν έχώρει. 'Αλλ' οἱ μὲν ἑῷοι, εἰς τὴν Φιλίππου πόλιν τῆς Θράκης γενόμενοι, τοῖς ἑσπε ρίως ἔγραψαν, προκαταλαβοῦσι την Σαρδικήν, διώσασθαι τοὺς περὶ ᾿Αθανάσιον τοῦ συλλόγου, ὡς ἄπο τοῦ ἱερᾶσθαι γεγενημένοις· μηδὲ γὰρ ἂν ἄλλως εἶναι ἐξὸν εἰς ἓν συνιέναι· ἔπειτα δὲ καὶ εἰς τὴν Σαρδικήν γενόμενοι, τὰ ἴσα διισχυρίζοντο· οἱ δ' Etiam aliter, et fortasse rectius ita verti poest: Patre quidem rerum universarum per omnia CAPUT XII. De Sardicensi synodo. nostras Ut autem ab Occidentalibus est repudiata, Constans Cæsar unum illud a fratre sibi dari postula· vit, ut Paulus et Athanasius sedes suas reciperent. At cum litteris suis nihil effecisset, propterea quod adversarii contra niterentur: et cum popalus ea de causa seditionem moveret, Paulus et Athanasius rursum Constantem adiere, et ut universalis synodus cogeretur petiere, ut de professione fidei, et de eorum causis accuratius res explorari posset. Exauctorationis enim ignominiam. se propter fidei sinceritatem sustinere affirmarunt. Quapropter de duorum imperatorum istorum sententia statutum, ut utriusque imperii episcopi ad diem certum Sardicam, quæ Illyrica civitas est, convenirent. Id quod Constans sic petierat, Constantius autem assenserat, ut videlicet seditio solveretur. Atque ex Occidentis partibus circiter trecenti convenere episcopi, sicuti alicubi sacer dicit Athanasius; ex Oriente vero, Sabino Macedoniano referente, sex et septuaginta. Quibus arcensus est et Ischyras ille, ex sese ortus presbyter. Ob quam causam, cum negotium ei cum Athanasio esset, in adversariorum partes concessit, apud quos propter mendacia conficta episcopus apud Mareolen est creatus. 696 Reliqui autem angustias constituti temporis prætexentes, atque alius aliam causam allegantes, non comparuere. Potissimum vero in Julium culpam ejus rei conferebant, cum quidem mensibus viginti ante episcoporum adventum dies esset constituta. Decimus is erat annus, ex quo Constantinus, imperatoris utriusque pater, ad meliorem migraverat vitam. Et Orientales, qui Philippopolim in Thracia venerant, Occidentalibus, qui Sardicæ jam præsto erant, scripsere, ut Athanasium, ejusque studiosos, ut cum summa potestate imperium etiam in Filium obtinente, etc.

quibus sacris ministeriis interdictum esset, a con- ἑσπέριοι, καὶ μάλιστα ῞Οσιος ὁ Κονδρούδης, πόλις cilio removerent: aliter enim fieri non posse, ut in unum convenirent. Quod quidem postea quoque, cum Sardicæ essent, obtinere contendebant. Occidentales autem, atque in primis Hosius Cordubæ (est autem hæc civitas Hispaniæ) et Protogenes Sardicæ episcopi respondere, nunquam se communionem illorum devitasse, neque porro etiam vitaturos esse: cum Julius episcopus Romanus, causa eorum perspecta, inique eos insidiis circumventos esse judicarit. Adesse ipsos quoque, et redarguere iniquum illud judicium velle. Plura quoque alia ultro citroque et scripsere, et per internuntios alteri alteris significavere, unde major eliam inter eos est excitata simultas, majus odium, dies quoque constituta præteriit. Εt confestim discessione facta, seorsimque utrisque consilia agitantibus, contrarias alteri adversus alteros sententias tolere. Orientales namque Philippopoli conventum egere, atque ibi decretis suis in Athanasium, Paulum, Asclepam, et Marcellum magis etiam confirmatis, Julio insuper Romæ antistiti magistratum ecclesiasticum abrogavere, quod primus ipse cum illis communicasset. Confessorem etiam Hosium ea de causa, et præterea quod amicus Eustathii et Paulini Antiochenæ ecclesiae episcoporum fuerit, exauclorarunt. Deinde et Marininum Trevirorum antistitent, qui primus ad com· munionem Paulum admiserat, reditumque ejus in urbem Constantinopolitanam procuraverat: insuper quod Orientales episcopos in Occidentem venientes proscripserat. Nec iis tantum sacram ademere dignitatem, sed et Protogeni Sardicensi: quoniam Marcellum Ancyranum quem antea calculo suo damnaverat, ope sua sublevaret; atque item Gaudentium, quia quos illi per abrogationem ignomimia affecerant, multo prosequeretur honore: 697 et quod aliter de rebus divinis quam Cyriacus sentiret, cujus ipse successor erat. Porro in causa fidei εμοούσιον consubstantiale quidem repudiarunt, τοῦ ἀνομοίου dissimilis vero opinionem litteris in partes omnes scriptis divulgarunt: in quibus locorum plerorumque episcopis quoque significarunt, ne eos quos proxime sententia sua notassent, vel in communionem reciperent, vel litteris etiam dignarentur. μ Alii autem dicunt, eos de fide, juxta prolixiorem quam præmisimus formulam, credere jussisse: in φικά τοῦ ὁμοουσίου consubstantialis verbo nullo aneminere; sed eorum tantum qui tres deos esse, aut Christum non esse Deum, aut eumdem esse Patrem et Filium ingenitum, aut fuisse aliquando tempus aut sæculum cum ipse non fuerit, dicunt. Hæc quidem episcopi Orientales Philippopoli in Thracia agebant. Hosius autem, et qui cum eo Sardicæ erant, primum quidem illos indicta et deserta causa propter contumaciam damnarunt: Athanasium receperunt, et quæ adversus eum Tyri acta fuerant, anathemate sunt persecuti. Marcello episcopatum suum reddiderunt, quod se δὲ αὕτη τῶν Ισπανῶν, καὶ Πρωτογένης ὁ Σαρδικῆς, εἶπον, ὡς οὐδέποτε ἀπέστησαν τῆς ἐκείνων κοινω· νίας, οὐδὲ νῦν ἀποστήσονται, καὶ ταῦτα Ἰουλίου του Ῥωμαίων ἐπισκόπου τὰ κατ' αὐτοὺς διασκεψαμέν νου, καὶ κρίνοντος ἀδίκως ἐπιβουλεύεσθαι· παρεῖναι δὲ καὶ αὐτοὺς, καὶ ἐξελέγχειν πειρωμένους τὴν ἄδικον ἐκείνην δίκην. Καὶ ἀλλ᾽ ἄττα πρὸς ἀλλήλους ἔγραφόν τε καὶ ἀντεμήνυον· δι᾿ ὧν καὶ μείζων κατ' ἀλλήλων ἐξήφθη δυσμένεια· ὑπερήμερος δὲ καὶ ἡ κυρία ἐγίνετο. Εὐθὺς οὖν ἀπ' ἀλλήλων διέστησαν· καὶ συνελθόντες ἑκάτεροι παρὰ μέρος, έναντίας κατ' ἀλλήλων ἤνεγκαν ψήφους. Οἱ μὲν γὰρ ἐξαι ἀνὰ τὴν Φιλίππου τὸ συνέδριον ἐκάθιζον, καὶ τὰ κατ' ᾿Αθανάσιον, Παῦλόν τε καὶ Ἀσκληπᾶν καὶ Μάρκελλον ἔτι κυρώσαντες, καὶ Ἰούλιον τὸν Ῥωμαίων καθῄρουν, ὡς κατάρξαντα τῆς κοινωνίας αυτ τοῖ;. Διὰ ταῦτα δὲ καὶ τὸν ὁμολογητὴν Οσιον καθο εἷλον, καὶ ὅτιπερ φίλος ἐγένετο Εὐσταθίου καὶ Παυλίνου, οἱ τῆς 'Αντιοχείας ἡγήσαντο· ἐπὶ τούτοις καὶ Μαξιμίνον, ὃς Τριβέρεως ἦν ἐπίσκοπος· ὅτιπερ πρῶτος Παύλῳ κοινωνίας μετέδωκε καὶ τὴν εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν κάθοδον αὐτὸς προεξένησεν. Ἔτι δὲ καὶ ὡς τοὺς ἐξ ἑας εἰς ἑσπέραν ήκοντας ἐπισκόπους ἀπεκήρυξεν· οὐ τούτους δὲ μόνους, ἀλλὰ καὶ Πρωτογένη τὸν Σαρδικῆς, καὶ Γαυλέντιον, Πρωτ τογένην μὲν, ὡς συναιρόμενον Μαρκέλλῳ τῷ ᾿Αγκύ ρας, οὗ κατεψηφίσατο πρότερον· τὸν δὲ, ὡς τοὺς πρὸς αὐτῶν καθαιρεθέντας πολλῆς ἀξιοῦντα τιμῆς, καὶ ὅτι περ τἀναντία εφρόνει Κυριακῷ, οὗ διάδοχος ἦν. Περὶ δὲ πίστεως τὸ μὲν ὁμοούσιον ἀπελαύνουσι τὴν δὲ τοῦ ἀνομοίου δόξαν πανταχοῦ γράφοντες δια πέμπουσιν· ἐν ᾗ καὶ τοῖς κατὰ χώραν ἔγραφον μὴ εἰς κοινωνίαν δέχεσθαι καὶ οὓς ἀρτίως κατεψηφίσαν το· ἀλλὰ μηδὲ γραμμάτων αὐτοὺς ἀξιοῦν. Ετεροι δέ φασιν, ὅτι περὶ πίστεως κατὰ τὴν ὑποτεταγμέν νην μακρὰν ἔκθεσιν πιστεύειν ἐκέλευον· ἐν ᾗ ὁμοου σίου μὲν οὐδαμῶς μνείαν πεποίηντο, τῶν δὲ λεγόντων τρεῖς εἶναι Θεούς, ἢ τὸν Χριστὸν μὴ εἶναι Θεόν, ἢ τὸν αὐτὸν εἶναι Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦ μα, ἢ ἀγέννητον τὴν Υΐν, ἢ ὅτι ἦν ποτε χρόνος ἢ αἰὼν ὅτε οὐκ ἦν. Τοιαῦτα μὲν οἱ τῆς ἕω ἱερεῖς ἀνὰ τὴν Φιλίππου τῆς Θράκης γενόμενοι ἔδρων· οἱ δ' ἀμφὶ τὸν Ὅσιον περὶ Σαρδικὴν πρῶτα μὲν ἐρήμην τούτων κατεψηφίσαντο· ἐδέξαντο μὲν γὰρ ᾿Αθανά στον, καὶ τὰ ἐν Τύρῳ κατ' αὐτοῦ πραχθέντα ἀνεθεμάτισαν. Τῷ Μαρκέλλῳ τὸν τόπον ἀπέδωκαν, ὡς μὴ τάδε φρονεῖν ὁμολογήσαντα, ἃ διεβάλλετο. Καὶ Ασκληπᾷ δὲ τὴν τῆς Γάζης ἐπισκοπὴν ἐκύρωσαν, ὡς καὶ πρότερον ψήφῳ πολλῶν ἐπισκόπων, καὶ μάς λιστα Ευσεβίου τοῦ Παμφίλου, τὴν ἐπισκοπικὴν εἰληφότος ἀξίαν. Καὶ τἀσφαλὲς δὲ παριστᾷ τὸ τῆς δίκη; ὑπόμνημα· ἀνώρθωσάν τε καὶ Λούκιον, τῶν αὐτοῦ κατηγόρων χρησαμένων δρασμῷ· καὶ ταῖς ἐκείνων παροικίαις ἔγραφον, μὴ ἄλλους ἀλλ᾽ αὐτοὺς ἔχειν ἐπισκόπους, καὶ ὅσον οὔπω καὶ τὴν αὐτῶν και ραδοκεῖν ἄφιξιν. Καθαιροῦσι δὲ καὶ οὗτοι τὸν ἐν Αλεξανδρείᾳ Γρηγόριον, Βασίλειόν τε τὸν ᾿Αγκύρας, Κιντιανὸν τὸν ἐν Γάζῃ· καὶ μήτοι γε επισκέπ

ECCLESIASTICE HISTORIE LIB. IX. ἀλλ' οὐδὲ Χριστιανῶν προσηγορία τούτους τιμᾶν diceret nunquam ea sensisse, de quibus per caἐθέσπιζον. Καθεῖλον πρὸς τούτοις Θεόδωρον τὸν Περίνθιον, Νάρκισσόν τε τὸν Εἰρηνουπολίτην, Ακά χιον τὸν Καισαρείας τῆς Παλαιστίνης, τὸν Παμφίλου διάδοχον Ευσεβίου, καὶ Μηνέφαντον τὸν Ἐφέσιον, Ουρσάκιόν τε τὸν Σιγγιδόνος, καὶ Οὐάλεντα τῶν Μουρσῶν τῆς Παννονίας, καὶ τὸν Λαοδικείας Γεώρ γιον, εἰ καὶ τέως τῇ συνόδῳ τῶν ἑῴων οὐ παρήν. Καθεῖλον δὲ τούτους καὶ τῆς κοινωνίας ἐξέωσαν, ὡς τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τῆς πατρικῆς οὐσίας χωρίζοντας, καὶ ὅτι τοὺς πάλαι διὰ τὴν ᾿Αρειανικὴν αἵρεσιν ἀποβεβλημένους ἀνεδέξαντο, καὶ εἰς μείζονα λει τουργίας Θεοῦ προήγαγον ἀξιώματα. Καὶ καταψηφισάμενοι τούτων, τοῖς ἀπανταχοῦ ἔπεμπον ἐπισκό τοις τὰ δεδογμένα κυροῦν, καὶ περὶ τὰ δόξαντα τοῖς ἐν Νικαίᾳ ὁμοφρονεῖν· ἐκεῖνα γὰρ κρατύναντες, τὸ ἀνόμοιον ἀπεώσαντο, καὶ τὸ ὁμοούσιον διαῤῥήδην ἐκήρυξαν. Καί τινα δὲ γραφὴν ἐκθέμενοι, πλατυτέ ραν μὲν τῆς ἐν Νικαία, διατηρούσαν δὲ τὸν ὅρον ἐκείνης, καὶ οὐ παρὰ πολὺ διαλλάττουσαν καὶ τοῖς βήμασιν, ἀπανταχοῦ διεξέπεμψαν. Ἵνα δὲ μή τι καινοτομεῖν παρὰ τὰ ἐν Νικαίᾳ δίξωσιν, "Οσιος καὶ Πρωτογένης, οι τηνικαῦτα τῆς συνόδου προήγον, ἔγραψαν Ἰουλίῳ μετ᾿ ἀσφαλούς μαρτυρίας, κύρια μὲν τὰ ἐν Νικαία νομίζειν, σαφηνείας δὲ χάριν, τὰ ἐκείνῃ ὁρισθέντα πλατύνειν βραχύ· ἵνα μὴ, φασί, τῷ συντετμημένῳ τῆς πίστεως οἱ ἐξ Αρείου εἰς ἄτοπον ὦσιν ἀπάγοντες, ὅσοι μὴ ἴσασι διαλέγεσθαι. Ταῦτα ἐκεῖνοι διαπραξάμενοι, οἴκαδε διελύοντο, ἑκάτεροι γνώμης ὄντες, ὡς καὶ ἄμφω δικαίως πράξειαν, οἱ μὲν τὴν ἕως ἐπισκοποῦντες, ὅτιπερ οἱ ἀνὰ τὴν ἑσπέραν τοὺς ὑπ' αὐτῶν καθαιρεθέντας καὶ ἀπωσμένους ἐδέξαντο· οἱ δ' ἀνὰ τὴν δύσιν, ὅτι πρὸ τῆς κοινῆς διαγνώσεως οἱ καθελόντες ἀπέφυγον, καὶ ὅτι οἱ μὲν τὰ ἐν Νικαίᾳ δεδογμένα ἔστεργον, οἱ δὲ τῆς ἕω κιβδηλεύειν ταύτην καὶ παραχαράττειν ἐτόλμων. Οἱ δ' ἐν Σαρδικῇ καὶ Μαρκέλλῳ τῷ πρόσθεν εἰρημένῳ τῆς ἐν ᾿Αγκύρα Γαλατία; ἐπισκόπῳ τὴν ἱερωσύνην ἐπέτρεψαν· ἐξεῖπε γὰρ τῇ συνόῳ, ὡς οὐ νοηθείη τοῖς πολλοῖς ἡ ὑπ' αὐτοῦ τῷ βιβλίῳ ὑπαγορευθεῖσα φράσις· καὶ διὰ τοῦτο ὑπόνοιαν σχεῖν, τὰ τοῦ Σαμοσατέως Παύλου και Σαβελλίου φρονείν. Jumniam accusatus esset. Asclepæ episcopatum Gazaorum auctoritate sua confirmarunt, qui an tea etiam multorum antistitum, et maxime Eusebii Pamphili suffragio episcopalem susceperat di. gnitatem, cujus rei certitudinem acta judicii declarabant. Lucium etiam Adrianopolitam, quod accusatores ejus profugerant, restituerunt. Horumque pareciis et ecclesiis scripserunt, ne alios quam hos ipsos haberent episcopos, eorumque quamprimum exspectarent adventurn. Abrogarunt. quoque episcopatum Gregorio Alexandrino, Basilio Ancyrano, et Quintiano Gazæo: et ut nou modo episcoporum, sed ne Christianorum quidem appellatione honorarentur statuere. Idem fecerunt Theodoro Perinthio, Narcisso Irenopolita, Acacio Cæsariensi Eusebii Pamphili successori, Menophanto Ephesio, Ursacio Singidonis et Valenti Mursiæ Pannoniorum episcopis, et Laodicensi Georgio, quamvis Synodo Orientalium is nou interesset. llis omnibus dignitate adempta, communione interdixerunt, quod Filium Dei a paterna substantia separarent: 698 et quod, qui dudum propter Arianam hæresim rejecti fuerant, eos recepissent, et ad ampliorem ministerii Dei evexissent dignitatem. Eis damnatis, ad omnes ubique episcopos miserunt, ut decreta ea rata haberent et confirmarent, nec non Nicænis placitis consentirent. Quibus roboratis, τὸ ἀνόμοιον, dissimile, repudiarunt, τὸ ὁμοούσιον, consubstantiale, aperte pronuulgarunt. Et scripto quodam composito, quod diffu sius quidem quam Nicænum essct, finitionem au tem ejus servaret, verbisque non admodum at illo differret, id passim ad loca omnia miserunt Ne vero novare quidquam contra Nicæna decreta viderentur, Hosius et Protogenes, qui tum synode præierant, cum certa attestatione ad Julium litte ras dederunt, auctoritatem suam se Nicænæ fider professioni integram relinquere: perspicuitatis autem gratia, quæ Nicææ constituta essent, non ita multis latius extendisse, ne scilicet Ariani compendio professionis fidei ad absurdas opiniones eos abducerent, qui dialecticæ sunt imperiti. Hisita peractis, domuin revertere. Et utrique in ea erant opinione, recte ab eis quæ sententiis proscriptionis ferendis egissent, esse facta. Orientales quidem, quod Occidentales, quos ipsi sacro ordine movissent et rejecissent, eos ad communionem admisissent; Occidentales autem, quod illi qui Athanasium et alios damnationis sententia notassent, ante publicam cognitionem profugissent; eb quod ii Nicæna decreta complectebantur, illi vero ea depravare et adulterare audebant. In Sardi ceusi consilio Marcello quoque, de quo supra diximus, Ancyræ Galatia episcopatum, sicuti commemoravimus, rursum mandarunt. Nam is synodo exposuit, a multis libri sui scripta intellecta non esse unde illi suspicionem conceperint, eadem se cum Samosateno Paulo et Sabellio sentire. Οἷα ὁ ἐκκλησιαστικός Σωκράτης ἐπὶ τῆς δόξης Ευσεβίου τοῦ Παμφίλου ιστόρησε· καὶ ὅπως δόξης εἶχε περὶ τῆς ἐν Νικαίᾳ πίστεως ἡ ἑσπέρα τε καὶ ἡ ἕως. Εἰδέναι μέντοι χρεὼν ὡς ὁ τοῦ Παμφίλου Ευσέ διος τρισί βιβλίοις τὸ εἰρημένον ὕποπτον τοῦ ΜαρLegendum forte Georgio, supra cap. 7 eod. 699 CAPUT XIII. Quæ Socrates scriptor ecclesiasticus de opinione Eusebii Pamphili memoriæ prodiderit, et quæ Occidentis Orientisque de fide Nicæna fuerit sententia. Sciendum sane, Eusebium Pamphili tribus libris suspectum illum Marcelli commentarium relel Singidon hodie Segedinum dicitur.

mæ lisse Scripto namque eo in partes suas diviso, κέλλου ἀνέτρεψε σύγγραμμα, ὡς καὶ πρώην εἰρη deinde confutationem infert: idque in toto opere facit. Ex quibus libris Socrates scriptor ecclesiasticus plurima allegat, quapropter Eusebius quasi Arianus taxatus sit. Ac deinceps refert, prima synodo cum interfuisse, aliisque episcopis decretis faciendis consensisse: sicuti Eusebius ipse in tertio ad Constantinum libro memoret. Profert vero idem et piam ejus in illud, Dominus creavit me initium viarum suarum ', interpretationem, in qua hæc sic scribit: «Quod Dominus seipsum creatum esse ait, non hoc sane ita dicit, tanquam qui antea non fuerit, ac tum primum esse cœperit: ut quemadmodum reliquæ creaturæ, itidem et ipse ex non exsistente exstiterit, nonnulli non recte acceperunt; sed ut constans quidem et vivens et præcexsistens atque subsistens ante totius mundi constitutionem, ad regendum autem et administrandum universa Domino suo ipsius Patre ordinatus; ut eo loco hoc verbum creavit, pro verbo ordinavit seu constituit, sit dictum. Aperte certe quidem hominum principes et duces creaturam nominavit apostolus dicens: Subjecti igitur estote omni humanæ creaturæ propler Dominum, sive regi quasi præcellenti, sive ducibus tanquam ab eo missis. Et propheta ex persona Dei dicens: Ecce ego firmans tonitruum, el creans Spiritum, et annuntians ad homines Christum ejus: hoc verbum creans, non ea sententia, quod antea non fuerit, accepit; non enim tum Deus creavit Spiritum, cum Christum suum per cum hominibus annuntiavit; neque recens sub sole fuit, Sed fuerat quidem ille, et præexstiterat: missus autem tum est, quo tempore apostoli congregati erant cum instar tonitrus e cœlo sonitus provenit, tanquam advenientis flatus vehementis: hoc verbo creans, pro eo quod est demittens, aut ordinans seu statuens, posito; tonitru vero ipso, alio quodam modo evangelicam prædicationem significante. Tale est et illud: Cor mundum crea in me, Deus *. 700 ubi non ille quidem tanquam cor non habens, sed ut tandem habenti et purificaretur et perficeretur, precatus est. Et illud: Ut crearet duos in unum novum hominem, pro cogeret seu congregaret. Vide porro an non tale sit et illud: Induite novum hominem, secundum Deum creatum *. Item illud: Si quis in Christo nova creatura '; et quaecunque sunt ejusmodi. Ut ue mire. ris, si metaphorice et per translationem in verbis :stis: Dominus creavit me in initio viarum suarum; creavit, pro constituit, aut ordinavit dictum sit. Hæc in tertio adversus Marcellum libro Eusebius. Socrates autem hæc quoque hisce verbis pro Eusebio refert: ‹ Cum itaque Eusebius Nicænæ synɔdi mentionem faciens, soluta esse et constituta, 4 Prov. viii, 22. 3 1 Febr. II, 15, 14. • Amos 1, 15. * Psal. L, 12. * Ephes. 11, 15. Ephes. 1, 24. ' II Cor. v, 17. Socr. lib. II, cap. 20. καμεν, τὰ πρὸς Μάρκελλον ἐπιγράψας τὸ σπού δασμα. Διαιρήσας γὰρ εἰς μέρη, ἔπειτα τὴν ἀντίρῥησιν ἐπάγει καὶ τοῦτο δι᾿ ὅλου ποιεῖ. Ἐξ οὗ σπου δάσματος πολλὰ παρατιθεὶς Σωκράτης ὁ τὰ ἐκκλη σιαστικά συγγραψάμενος, ἐνίσταται πλεῖστα, ὡς δια βάλλοιτο Ευσέβιος τὰ ᾿Αρείου φρονῶν· παρεισάγει γὰρ τῷ τε τῇ πρώτη συνόδῳ αὐτὸν παρεῖναι, καὶ τοῖς λοιποῖς ὁμόφρονα καταστῆναι· ὡς ἐν τῷ τρίτῳ βιβλί πρὸς Κωνσταντίνον αὐτὸς ἐκεῖνός φησιν. Εκτίθησ δὲ καὶ τὴν εἰς τὸ, Κύριος ἔκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ, εὐσεβὴ ἐξήγησιν· ἐν ᾗ καὶ ταῦτά φησιν· «Ε: δὲ λέγει ὁ Κύριος ἐκτίσθαι ἑαυτὸν, οὐχ ὡς ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι παρελθών, ταῦτα ἂν εἴποι τοῖς λο τοῖς κτίσματι καὶ αὐτὸς ὁμοίως ἐκ τοῦ μὴ ὄντος γεγονώς, ὅ τινες οὐκ ὀρθῶς ὑπειλήφασιν, ἀλλ' ὡς ὑφε στὼς μὲν καὶ ζῶν, προών τε καὶ προϋπάρχων τῆς τοῦ παντὸς κόσμου συστάσεως. Αρχειν δὲ τῶν ὅλων ὑπὸ τοῦ Κυρίου τοῦ ἑαυτοῦ Πατρὸς κατατεταγμένος τοῦ ἔκτισεν, ἐνταῦθα ἀντὶ τοῦ κατέταξεν ἢ κατ εσκεύασεν, εἰρημένου. Διαῤῥήδην οὖν τοὺς ἐν ἀν θρώποις ἄρχοντας καὶ ἡγεμόνας κτίσιν ὠνόμασεν εἰ πὼν ὁ ἀπόστολος· Υποτάγητε οὖν πάσῃ ἀνθρω πίνῃ κτίσει διὰ τὸν Κύριον· εἴτε βασιλεῖ ὡς ὑπερέχοντι, εἴτε ἡγεμόσιν ὡς δι' αὐτοῦ πεμπομένοις. Καὶ ὁ εἰπὼν δὲ προφήτης ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, Ἰδοὺ ἐγὼ στερεών βροντήν καὶ κτίζων Πνεῦμα, καὶ ἀποστέλλων εἰς ἀνθρώπους τὸν Χριστὸν αὐτοῦ, τὸ κτίζων, οὐκ ἐκ τοῦ γεγονότος εἰς ἀνυπαρξίαν πα ρείληφεν· οὐ γὰρ τότε ἔκτισεν ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα, ὅτε τὸν Χριστὸν αὐτοῦ δι' αὐτοῦ πᾶσιν ἀνθρώποις κατήγγειλεν· οὐδὲ γὰρ πρόσφατον ὑπὸ τὸν ἥλιον ἀλλ᾽ ἦν μὲν καὶ προϋπῆρχεν· ἀπεστέλλετο δὲ, καθ' ὃν καιρὸν ἦσαν οἱ ἀπόστολοι συνηγμένοι, ὅτε δίκη βροντῆς ἐγένετο ἦχος ἐκ τοῦ οὐρανοῦ ὥσπερ φερο μένης πνοῆς βιαίας· τοῦ κτίζων ἀντὶ τοῦ καταπέμπων ἢ κατατάσσων εἰρημένου τῆς δὲ βροντῆς καθ ἕτερον τρόπον τὸ εὐαγγελικὸν κήρυγμα δηλούση, Τοιοῦτόν ἐστι καὶ τὸ, Καρδίαν καθαράν κτίσιν ἐν ἐμοὶ, ὁ Θεός· οὐχ ὡς μὴ ἔχων, ἀλλ' ὅτι δήποτε τελεσθῆναι τοιαύτην ηύχετο· καὶ τὸ, Ινα κτίση τοὺς δύο εἰς ἕνα καινὶν ἄνθρωπον, ἀντὶ τοῦ συναγάγῃ. "Ορα μήποτε τοιοῦτόν ἐστι καὶ τὰ, Ενδύσασθε τὸν καινὸν ἄνθρωπον τὸν κατὰ Θεὸν κτισθέντα· καὶ τὸ, Εἴ τις ἐν Χριστῷ καιν ἡ κτίσις· καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα. Μή θαυμάσῃ; εἰ μεταφορικῶς καὶ ἐν τῷ, Κύριος έκτισε με άρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ, τὸ ἔκτισεν ἀντὶ τοῦ κατέστησεν ἢ κατέταξεν εἴρηται. Ταῦτα ἐν τῷ τρίτῳ πρὸς Μάρκελλον ὁ Εὐσέβιος. Καὶ ταῦτα δὲ λέξεσιν αὐτοῖς Σωκράτης ὑπὲρ αὐτοῦ φησιν·. Εἰ τοίνυν Εὐσέβιος τῆς ἐν Νικαία συνόδου μνήμην ποιούμενος, λεύ σθαι μὲν τὰ τότε ἀμφισβητούμενα λέγει, πάντας δὲ ὁμοφωνῆσαι καὶ ὁμοδοξῆσαι· πῶς Ἀρειανίζειν τινὲς αὐτὸν ὑπολαμβάνουσι; Πλανώνται δὲ Ἀρειαw,

ECCLESIASTICE HISTORIE LIB. IX. νοί. φρονεῖν αὐτὸν νομίζοντες τὰ αὐτῶν. 'Αλλ' ἐρεῖ quæ tum in controversiam deducta fuerant, atque τις ὡς ἐν τοῖς λόγοις αὐτοῦ Ἀρειανίζειν δοκεῖ, τῷ συνεχῶς λέγειν, Διὰ Χριστόν· πρὸς ἐν ἀποκρινού μεθα, ὅτι τῇ λέξει ταύτῃ πολλάκις καὶ οἱ τῆς Ἐκκλησίας ἐχρήσαντο, καὶ ταῖς ἄλλαις ταῖς μηνυού σαις τὴν οἰκονομίαν τῆς ἀνθρωπότητος τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν. Καὶ πρό γε ἁπάντων τούτων ὁ ᾿Απόστολος ταῖς λέξεσι ταύταις ἐχρήσατο, καὶ οὐδέποτε ὡς κακοδοξίας διδάσκαλος ἐνομίσθη. ο Καὶ αὖθις ἐπιφέρει λέγων· «Οὔτε γὰρ ἔχουσι δεῖξαι ὅτι Εὐσέβιος ἀρχὴν τῆς ὑπάρξεως δίδωσι τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ, καν ταῖς τῆς οἰκονομίας λέξεσιν ἐν τοῖς βιβλίοις εὑρίσκωσιν αὐτὸν καταχρώμενον· μάλιστα δὲ καὶ ὅτι καὶ θαυμαστὴς καὶ ζηλωτὴς ἐγένετο τῶν Ωριγέ νους βιβλίων, ἐν οἷς πανταχοῦ τὸν Υἱὸν ἐκ τοῦ Πατρός γεννηθέντα εὑρίσκουσιν οἱ τῶν Ὀριγένους βιβλίων τὸ βάθος κατανοήσαι δυνάμενοι.» Τοιαῦτα καὶ ἕτερα Σωκράτης παρατιθεὶς, διισχυρίζεται τἀσφαλὲς τοῦ δόγματος Εὐσεβίῳ περιτιθέναι. Ἐγὼ δὲ βουλοίμην ἂν μᾶλλον εἶναι τὸν ἄνδρα τοιοῦτον· ἡ δὲ καθόλου Ἐκκλησία οὐ τοιοῦτον τάχα ὑπείλη φεν· ᾗ μᾶλλον ἔπεσθαι δίκαιον. Εἰ δ᾽ ἐκεῖνος ἐν τῷ ἀσφαλεῖ τῆς εὐσεβείας ἐστὶν, ὡς οὗτός φησι, καὶ ταῦτα Ναυᾶτος ὤν, τῷ τὰ κρύφι' ἀκριβῶς διειδότι Θεῷ ἑατέον. Ταῦτα μὲν οὕτως· οἱ δ᾽ ἐν Σαρδικῇ συνελθόντες οὕτω διαπραξάμενοι, ἐπορεύοντο έκαστος ἐπ᾽ οἶκου. Διεσπατο δὲ τοῦ λοιποῦ τῆς ἑας ἡ δύσις. Οὐκέτι γὰρ ὡς ὁμόφροσιν ἐπεμίγνυντο. Καὶ ὄρος τῆς κοινωνίας, ταῖς μὲν ἑσπερίοις μεταξὺ Ἰλλυριῶν καὶ Θρᾳκῶν ἦν, περὶ δρος 8 Σούσακις κέκληται· περαιτέρω δὲ κοινωνεῖν ἥκιστα ήθελον, διαφόρου τυγχανούσης τῆς πίστεως. Οἷα δὲ φιλεῖ, τὰ τῶν ἐκκλησιῶν ἐν διαβολαῖς καὶ δι χονοίαις ἦσαν. Καὶ μεγάλη ταραχή τις καὶ σύγχυ σις τῇ καθόλου Ἐκκλησίᾳ ἐπιχωρίαζε. Καὶ γὰρ πρότερον εἰ καὶ διάφοροι καθειστήκεισαν, ἀλλ' ἐπεμίγνυντο τέως, καὶ οὐ μέγα τὸ δεινὸν ἐποίουν παραπλήσια γὰρ τῷ ἐπιμίγνυσθαι φρονεῖν κατὰ Χριστὸν ἐνομίζοντο. Εν συντόμῳ δὲ φάναι, ἡ μὲν κατὰ δύσιν ἅπασα Ἐκκλησία, διὰ τῆς πατρίου ἀγομένη θρησκείας, Έρημος ἔριδος ἦν καὶ τῆς περὶ δόγματα τερθρείας ἀπηλλαγμένη, ἀκραιφνῶς τὴν ἐν Νικαία πίστιν διατρανοῦσα· κἂν καὶ τέως θυρο σάκιος ὁ Παννονίας, καὶ Αυξέντιος ὁ Μεδιολάνων πεῖραν προσήγον διασπᾶν καὶ πρὸς τὴν 'Αρειανί- sum esse existimabant. Εt ut paucis dicam, Eccles ζουσαν μεθιστάν δόξαν, τοῦ Ῥωμαίων θρόνου καὶ τῶν ἐσπερίων ἄλλων ἱερέων έγρηγορότων, καὶ τὰς τῆς αἱρέσεως ταύτης βλάστας θάττον ἐξανασπώνε των· ἡ δὲ ἔψα μετὰ τὴν ἐν ᾿Αντιοχείᾳ σύνοδον ἐστασίαζε, καὶ περιφανῶς πρὸς τὴν ἐν Νικαία διε κρίνετο πίστιν. Τὸ δ' ἀληθὲς, πλὴν ὡς συνάγει» ἔνεστι, τῶν μὲν πλειόνων ή γνώμη πρὸς τὴν ἐν Νικαίᾳ δόξαν συνέτρεχεν, ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς ούσίας τὸν Υἱὸν εἶναι ὁμολογούντων· τῇ δ' ἐκ φιλονεικίας ἔριδι κατεχόμενοι, πρὸς τὴν ὁμοούσιον λέξιν ἀκρατῶς διεφέροντο οἱ μὲν, ὥς τινες εἶπον, ἐξ omnes consensu uno eadem sensisse atque dixisee referat, quomodo quidam illum Ariapisare suspicantur? Falluntur vero Ariani etiam, qui illum cum eis sensisse existimant. Sed dicet aliquis, in scriptis ejus Arianum esse eum videri, proptere, quod frequenter dicat, Per Christum Cui respondemus, hac locutione sæpenumero ecclesiasticos viros usos esse, aliisque, quibus economia seu munus humanitatis Servatoris nostri significatur. Et ante omnes istos Apostolus ipse verba hæc usurpavit: et nunquam tamen veluti prava opinionis habitus est doctor.» Ac rursum hac infert: • Non enim ostendere poterunt, Eusebium principium exsistentiæ tribuere Filio Dei, quamvis in libris ejus œconomiæ sive dispensationis humanæ verbis abuti `eum inveniant. Maxime vero, quod admirator et amulator Origenis librorum fuit, iu quibus ubique Filium ex Patre genium esse reperiunt, qui Origenis librorum acumen assequi possunt. Hæc et alia Socrates afferens, sinceritatent doctrinæ Euseblo ascribere contendit. Ego quidem talem potius virum eum fuisse velim: Ecclesia autem Catholica non talem fortasso judicat, quam potius sequi par est. An vero ille certo in pieta - tis sinceritate sit, sicuti iste qui quidem Novatianus est, dicit, id accurate certoque occulta omnia perspicienti Deo relinquendum. Et de his quidem satis. Sardicensi vero conventu ita peracto, donium se quisque recepit. 701 Ac deinceps Occidens ab Oriente per secessionem divisus est. Non amplius enim Occidentales cum Orientalibus, haud eadem secum sentientibus, negotii sibi quidquam et conjunctionis esse voluere. Et communionis finis Occidentalibus fuit inter Illyricum et Thraciam, circa montem qui Susacis dictus est. Ultra eum autem locum propter variantem fidem minime inter se invicem communicare voluerunt. Ut vero feri solet, in ecclesiis calumni et dissensiones erant. Et ingens turba et confusio Ecclesiam catholicam invasit. Antea siquidem, etiamsi dissiderent, consuetudine tamen inter se jungebantur, nec adeo gravem eam rem putabant: et consuetudinem ejusmodi eundem de Christo sensia Occidentalis omnis patriæ insistens religioni, contentionis expers, et a studio de dogmatibus nugandi aliena fuit, sincere professionem idei Nicænam sonans atque profitens. Quamvis etiam tum Ursicius Pannonius et Auxentius Mediolanensis conati sunt Ecclesias distrahere, et ad Arianam opinionem traducere, efficere tamen id nequivere, sede Romana et aliis Occidentalibus episcopis vigilantibus, et hæresis ejus surcules illico exstirpantibus. Oriens autem post Antiochenum concilium seditiones concitavit, et propalam adΔιὰ Χριστοῦ. Offendiculo olim fuit piis, si Christus simpliciter sine prefatione honoris, et illatione divinitatis nominaretur. PATROL, GB. CXLVI

versus Nicenam fidem disceptans judicio conten- ἀρχῆς αὐτῇ ἀντιστάντες, καὶ οἷα δὴ τοῖς τοιούτοις φιλεῖ, τὸ μὴ δόξαι ἡττᾶσθαι τῆς γνώμης είχοντο, περιελεῖν τὴν λέξιν σπουδάζοντες, καὶ αἰσχύνην ἐνόμιζον τὴν μετάθεσιν· ἦσαν δ' οἳ καὶ ἐκ τοῦ πυκνῶς περὶ ταῦτα ἐρεσχελεῖν, καὶ ταῖς ἀληθείαι; ὧδε δοξάζειν ᾑροῦντο· καὶ καθάπαξ τοῦ δέοντος ἐκτραπέντες, ἀμεταθέτως εἶχον. Αλλοι δὲ τὸ μὴ δέον τῆς φιλονείκου γνώμης σταθμώμενοι, πρὸς τὸ κεχαρισμένον τῶν δοξαζόντων ὑπέκλινον, ἢ διὰ δόξαν τε καὶ δέος, ἢ δύναμιν, ἢ καὶ δι' οἰκειότητα καὶ φιλίαν πολλάκις· τάχα δὲ καὶ δι᾿ ἄλλας αἰτίας, ὑφ᾽ ὧν προάγονται ἄνθρωποι ὡς ἔτυχε τὰ μὴ δέον. τα χαριζόμενοι, καὶ τῷ μὴ διὰ παῤῥησίας ἔχειν ἴσως ἐξελέγχειν τὸ προσιστάμενον. Πολλοὶ δὲ τῶν τότε λῆρον ἄντικρυς καὶ περιττήν φλυαρίαν ἡγού μενοι τὸ περὶ τὰ τοιαῦτα προστρίβεσθαι, καθ' ἑαυ τοὺς ἦσαν ἡσύχῳ γνώμῃ, τὸ δόξαν ἐν Νικαίτ στέρ γοντες καὶ τιμῶντες. dit: revera tamen, sicuti colligere est, plures sententiam Nicæni dogmatis comprobabant, Filium ex substantia Patris esse confitentes: contentionis vero cupiditate devincti, adversus verbum Tou ἐμοουσίου, consubstantialis, impotentibus animis pugnabant. Nonnulli quidem, sicuti quidam tradidere, quod jam inde ab initio contra id verbum stetissent et quemadmodum ejusmodi homines faccre solent, ne victi esse, si cederent, viderentur, in sententia propterea persistebant, et vocabulum id abolere studebant: probro sibi fore, si opinionem mutarent, arbitrati. Nonnulli autem, quod frequenter de his nugati essent, ita opinari ex animi sententia malebant; 702 et cum semel ab eo quod decebat excidissent, opinionem suam firmiter retinebant. Erant qui indecorum contendendi studium secum ipsi perpendentes, ad gra- ´tiosiorem declinarent sententiam, vel propter gloriam aut timorem, vel propter vim aut familiaritatem, plerumque etiam propter amicitiam, et fortasse alias ob causas, quibus homines adducti, ut sese res tulit, etiam in his quæ parum decent, gratificantes aliis obsequuntur: denique quod nonnulli libere et palam, quæ ab adversariis objicerentur, redarguere atque refellere non possent. Non pauci vero ejus temporis homines, ineptias prorsus et superfluas nugas esse existimantes de rebus ejusmodi conflictari, ab illorum consuetudine sejuncti, taciti secum Nicæna decreta complectebantur et colebant. CAPUT XIV. · De Ægyptiis monachis, Scetiotis scilicet et Tabennesiotis. Atque inibi de duobus sanctis Macariis. Item de Pambo et Pachomio. Item de Apollonio et de Anubio, Supra omnes autem qui in Oriente magna cum libertate saniorem doctrinam defenderunt, tenacissime Nicæna decreta retinuere Paulus Constantinopolitanus, et Athanasins Alexandrinus, episcopi, Atque cum iis universus Ægyptiorum monachorum cœtus: quibus præiit Antonius adhuc superstes, quique cum eo erant (plurimi autem erant in Ægypto et aliis Romani imperii locis ascetæ: quorum multi usque ad Constantii imperium et posteriora etiam tempora duravere: quales fuere (Anonam enim, et Thebaum Paulum omitto) eodem veroque nomine dicti Macarii, hoc est beati: - gyptius scilicet ille, et cui Urbani cognomen indi· tum fuit: Paphnutius et Pambo, Anub et Pityrion Serapion et Orsesius et Pachonius Talemnesiotes, Ephraim quoque et llilarion; quales etiam circa Illyricum et Thraciam Martinus Sabariæ ortus Pannonius, et Hilarius ficlaviensis, homines admirandi: de quibus paulo post suo loco referemus. Multi denique alii aliter spectati viri, eisdem annis viguere, atque in ecclesiis Dei enituere: inter quos pr.ccipue eruditione et eloquentia floruit Eusebius, Emesenus episcopus, Titus Bostrensis, 703 Serapion Thmumus, Basilius Ancyranus, Eudosius Germaniciensis, Acacius qui post Eusebium Cæsa- ‹reæ Palæstinæ præfuit, Cyrillus, qui post Maximum Hierosolymitanam aduninistrabat ecclesiam, et The- - Andorus Perinthius: qui omnes doctrinæ suæ fœtus Land poenitendos ecclesiis reliquere. Videtur auΚΕΦΑΛ. ΙΔ'. Περὶ τῶν Αἰγυπτίων μοναχών, ήγουν τῶν Σκητιωτῶν καὶ Ταβεννησιωτῶν· ἐν ᾧ καὶ περὶ τῶν ἁγίων δύο Μακαρίων, Παμβώ τε καὶ Παχωμίου· 'Απολλωνίου τε καὶ Ανούβ. Πάντων δ' ἐπέκεινα τῶν ἐν τῇ Εφ πεπαρρησιασμένῳ λόγῳ ἀπρὶξ τῶν ἐν Νικαίᾳ δοξάντων είχοντο Παῦλος ὁ Κωνσταντινουπόλεως καὶ ᾿Αθανά σιος ὁ τῆς ᾿Αλεξανδρείας ἐπίσκοπος, καὶ σὺν αὐτῷ τὸ κατ' Αἴγυπτον σύμπαν μοναχικόν· ὧν καθηγεῖτο Αντώνιος περιὼν ἔτι, καὶ ὅσοι αὐτῷ συνεγένοντο πλεῖστοι δὲ ἦσαν ἀνά τε τὴν Αἴγυπτον καὶ ἀλλαχοῦ τῆς Ῥωμαίων ἀρχομένης· οἱ πολλοὶ ἀνά τε τὴν παροῦσαν ἡγεμονίαν ἐγένοντο, καὶ εἰς τὸν μετέπειτα παρέμειναν χρόνον. Ἐνῶ γὰρ Αμοῦν καὶ Αντώνιον καὶ τὸν Θήβηθεν Παῦλον· καὶ οἷοίπερ ἦταν οἱ ἐπωνύμως ἐκεῖνοι Μακάριοι ἄνδρες, δ τ' Αἰγύπτιος καὶ ᾧ Πολιτικός επώνυμον ο Παφνού τιός τε καὶ Παμβώ, 'Ανούβ τε καὶ Πιτυρίων. Σιραπίων τε καὶ Ὀρσήνιος, καὶ ὁ Ταβεννησιώτης Παχώμιος, Εφραίμ τε καὶ Ἰλαρίων, καὶ οἱ περὶ Θρᾴκην καὶ Ἰλλυρίδα, Μαρτῖνος ὁ ἀπὸ Σαβωρίας τῆς Παννονίας, καὶ Ἱλάριος ὁ Πικτάβων, ἄνδρες (εσπέσιοι, περὶ ὧν μικρὴν ὕστερον κατὰ χώραν ἐρῶ. Πολλοὶ δὲ καὶ ἄλλως ελλόγιμοι ἄνδρες τοῖς αὐτοῖς συνήκμασαν ἔτεσι, ταῖς ἐκκλησίαις Θεοῦ διαπρέποντες· ὧν περὶ λόγων εἴδησιν τῶν ἄλλων διαφέροντες ἦσαν Εὐσέβιος ὁ τὴν Ἐμεσσηνῶν ἱερατικῶς διεθύνας, Τίτος ὁ Βόστρων, Σεραπίων ὁ Θμουαῖος, Βασίλειος ὁ 'Αγκυρανός, Ευδόξιος ὁ Γερμα νικίας, Ακάκιος ὁ μετὰ Εὐσέβιον τῆς ἐν Παλαι στίνῃ ἡγησάμενος Καισαρείας, καὶ Κύριλλος ὁ τὸν τῶν Ἱεροσολύμων θρόνον μετὰ Μάξιμον οἰαχίζων, καὶ Θεόδωρος ὁ Περίνθιος· οἱ δὴ πάντες ἔκγονα

ECCLESIASTICE HISTORIÆ LIB. IX. τῆς αὐτῶν παιδείας λόγου πολλοῦ ἄξια ταῖς ἐκκλη- lem omnes hac in parte gloria præcellere, atque σίαις καταλελοίπασιν. Εῴκει δὲ πάντας τούτῳ τῷ μέρει παρευδοκιμεῖν, καὶ τὴν καθόλου Ἐκκλησίαν σεμνύνειν, Ἐφραὶμ ὁ Σύρος. Τηνικαῦτα δ' ἔκμαζε καὶ Λουκίφερ καὶ Δίδυμος καὶ ᾿Αέτιος, Ελλόγιμοι μὲν διαφερόντως, τῇ δὲ ἀληθείᾳ μάλα μαχόμενοι, Ὡς ἐπίπαν δὲ φάναι, οἱ τηνικάδε τῶν ἐκκλησιῶν ἡγεμόνες πλείστης ἀκριβείας κατὰ βίον ἐξείχοντο ὑφ᾽ ὧν τὰ πλήθη καλῶς ποιμαινόμενα, τοῦ κατὰ Χριστόν σεβάσματος είχοντο, καὶ καθ᾿ ἑκάστην αὔξην ἡ πίστις ἐλάμβανεν. Ηρέμα γὰρ ἡ Ἐκκλη σία τῇ ἐνούσῃ ἀρετῇ καὶ τῇ λαμπηδόνι τῶν ἀγα θῶν πράξεων, ὑφ᾽ ὧν τεράστια καὶ θεοσημείαι ἐγίνοντο, παρά τε ἱερῶν ἀνδρῶν, καὶ ἄλλως έχω κλησιαστικῶν, ἐπὶ μέγα δόξης προήγετο· καὶ ἡ τῶν Ἑλληνιστῶν θρησκεία διασυλᾶτο, κἀκ τῆς μοχθηρᾶς τερθρείας πρὸς τὴν ἀληθινὴν πίστιν μετέβλεπεν. Ἐπεὶ δὲ τῶν ὁσίων τούτων ἐμνήσθην ἀνδρῶν, δεῖν οἶμαι τέως τούτῳ τῷ λόγῳ ἐπιδραμεῖν, καὶ ὅσοι δὴ ἄλλοι περιφανείς ἄνδρες τηνικαῦτ' ἀκμάσαντες κλέος ἔσχον. Καὶ προκείσθωσαν οἱ ἀοίδιμοι τῆς Σκήτεως ἡγεμόνες καὶ τῶν ἐκεῖσε ἐρέων κατέστησαν. Μακάριοι δὲ ἀμφοτέροις ἦν ὄνομα· ὧν ὁ μὲν Αἰγύπτου ὡρμᾶτο· ἕτερος δ' Αστὸς ἀναμάζετο· τὴν γὰρ Αλεξάνδρου είχε πατρίδα. Θείοι δὲ ἄνδρες καὶ ἄμφω ἐγένοντο. Θαυμάσιοι δὲ καὶ τὸ φιλοσοφεῖν ἦσαν, καὶ οὐκ ἀμοιροῦντες θείας προγνώσεως· δεξιοὶ δὲ καὶ δαίμονας ἀπελᾷν· τεραστίων δὲ καὶ ἱσμάτων πρόχειροι αυτουργοί. ἂν ἕτερος ὁ Αἰγύπτιος καὶ νεκρὸν ἀνίστα, ὡς ἂν γέ τινα δόγματος ἀλλοτρίου πείσοι πιστεύειν νεκροὺς ἀνο ίστασθαι. Πέρα δὲ τῶν β' παρελάσας λόγος ἐκεῖνον τὸ ζῇν. ἂν τὰ ὑπὲρ ἥμισυ τῇ ἐν ἐρήμῳ ἐπόνει διατριβής μάλα δὲ καὶ ἔτι νέος ὢν τῇ φιλοσοφία διέπρεπεν, ὅθεν καὶ Παιδαριογέρων τὸ ἐπώνυμον ἔσχε, καὶ τὸν τοῦ πρεσβυτέρου δὲ βαθμὸν ἔβαινε, τεσσαρακοντούτης γενόμενος. Ὁ δὲ Πολιτικὸς ἐν ἐλάττονι χρόνῳ τὸ ἴσον τῆς ἀξίας εὕρατο· ἀπάσης δ' ἀσκήσεως τὴν πεῖραν εἰς ἄκρον εἴληφε. Τὰ μὲν γὰρ αὐτὸς εὕρισκε, τὰ δ᾽ ἀκούων, παντί τρόπῳ κατορθοῦν ἐπειρᾶτο. Ες τοσοῦτον δ' ἦν συντετηγ μένος τε καὶ κατεσκληκώς, ώς μηδ' ἐνεῖναι τρίχας φύειν τὸν πώγωνα. Ην δ' ὁ μὲν Αἰγύπτιος μετά τοῦ εὐλαβοῦς αυστηρό; ἄτερος δὲ ὁ ᾿Αλεξανδρεύς παραπλήσιος ἐφ' ἅπασι τῷ Αἰγυπτίῳ ὤν, ἐν τούτῳ παρήλλαττεν, ὅτιπερ ἱλαρὸς τοῖς ἐντυγχάνουσιν ἦν. καὶ τῷ χαριεντίζεσθαι τοὺς νέους ἦγε πρὸς ἄσχης σιν. Τούτων Ευάγριος ἐγένετο μαθητής· καὶ τὴν δι' ἔργων φιλοσοφίαν ἐκτήσατο, πρότερον λόγῳ μόνῳ φιλοσοφῶν, χρόνῳ δ' ἐκείνῳ κατὰ τὸν αὐτὸν χῶρον συνεφιλοσόφουν αὐτοῖς Παμβώ τε ἡ διαβόητος, καὶ ὁ ἰσάγγελον εἴπερ τις πολιτείαν ἀσκήσας Παΐσιος, Ηρακλείδης τε καὶ Κρόνιος, Παφνούτιος Pambo cum illitteratus esset, doctorem Psalmos exponentem adiit: et cum primum versum Psal. xxxvi (Dixi, Custodiam vias meas, ut non delinquam in lingua mea) audisset, discessit, sulficere sibi inquiens versum istum, ut illum factis exprimere addisceret. Doctor cum eo expostula- \ii, quod eum ab eo tempore totis sex mensibus Ecclesiam universalem exornare Ephraim Syrus. Tum quoque exstitere Lucifer, Didymus, Aelius, admodum quidem illi eximii viri, sed adversus veritatem plurimum etiam pugnarunt. Atque ut summatim dicam, præfecti ea tempestate ecclesiarum exactissimis vitæ institutis dediti erant, a quibus Mebes rile gubernata, Christi religionem constanter coluit, et indies fides est adlaucta, atque Ecclesia scusim pro insita el virtute atque bonorum operum splendore, et quod a sacris aliisque ecclesiasticis viris prodigia divinaque miracula fiebant, ad ingentem gloriam pervenit: Græcorum autem superstitio pessum iit, et ab improbis nugis ad veram fidem transiit. Et quoniam sanctorum istorum virorum facta est mentio, faciendum esse duxi, ut breviter eos, et si qui insuper eo tempore illustres homines cum laude floruere, oratione persequar. Ac prin loco percelebres illi commemorentur viri, qui Scetis montiumque ejus duces ſuere. Utrique nomen erat Macario; quorum alter in Egypto ortus erat, alter Alexandriam patriam babuit, et cognomen Urbani: ambo certe divini prorsus viri, atque in monastica philosophia admirandi, divinarum prædictionum non expertes, dæmonum industrii expulsores, et prodigiorum sanationumque prompti et expediti auctores. Horum alter, Ægyptius scilicet, mortuum quoque excitavit: ¸ut quemdam alieni dogmatis sectatorem, ad cre - dendum mortuos resurgere, persuasione ea adluceret. Hic ultra nouaginta annos vixisse perhibetur, quorum plus quam dimidiam partem in vita solitaria transegit. Et adolescens admodum sapien Live studiis excelluit: et ob id Παιδαριοτέρων, quasi puerum senilem dicas, cognomen obtinuit. Presbyteri dignitatem quadragenarius suscepit. Urbanus vero breviore tempore ad eamdem pervenit 704 dignitatem. Exercitia pietatis omnia ad summum excoluit, quæ partim ipse invenit, partim ex aliis audita modis omnibus absolvere est conatus. Adeo autein extenuatus et macie confectus fuit, ut non esset unde pili barbæ excrescerent. Et Ægyptius, cum reverentia quadam austerus:- Alexandrinus autem cum in aliis omnibus par Ægyptio esset, in hoc tantum ab illo variavit, quod in colloquiis hilaris et jucundus, urbanis salibus utens, juvenes ad studium et exercitationem pietatis adduceret. Horum discipulus fuit Evagrius, apud quos philosophia sanctioris præcepta factis exprimere didicit, cum antea verbis solis sapientiæ studium professus fuisset. Eodem vero tempore, et eisdem in locis, cum illis philosophati sunt, decantatus ille Pambo: atque qui angelicam prorsus, si quis non vidisset. At Pambo respondens: Quod nondum re ipsa versum primum assecutus esset, se excusavit. Multi intercessere anni: et amico cui dam roganti, num versum eum addidicisset? Vix tandem, ait, decem et novem annis, factis ipsis eum addidici. Eidem auri certum numerum quidam in pauperum alimenta dedit, et, Numera quod

alius, et ipse exercuit vitam Paesius item τε καὶ Πουτουβάςτης καὶ 'Αρσίσιος, καὶ ὁ πολὺς Heraclitles Cronius, Paphnutius, Putubasies, Arse- Σεραπίων· πρὸς δὲ Τιτυρίων ἐκεῖνος, ὃς ἀλλαχοῦ, sius, et magnus Serapion. Præterea Pityrion ille, παρ' Αθηναίοις δηλαδή, τὸ ἀσκητήριον εἶχε· καὶ ὁ qui tamen alibi, apudl Athenas videlicet, asceterium, πολὺς ἐκεῖνος Παχώμιος, δν κατάρξαι καὶ ἡγήσαseu exercendæ religios: pietatis domicilium habuit. σθαι τῆς τῶν Ταβεννησιωτών διαίτης καὶ πολιτείας Insuper ingens quoque ille Pachomius, qui dux et λόγος. Καινὴ δέ τις ἦν ἐκείνοις ἡ πολιτεία ἐν τισι auctor vite Tabennesiotarum fuisse dicitur. Nova παραλλάττουσα τῶν λοιπῶν μοναχῶν· ψυχῇ μέντοι autem quaedam illis est vitæ ralio, in quibusdam ἔθος ἐνιεῖσα πρὸς ἀρετὴν αἴρεσθαι, καὶ τὰ περὶ rebus a reliquis monachis evarians. Animumı enim γῆν ἐν δευτέρῳ ποιεῖν, ἄνω δὲ βλέπειν ἀεί· ὡς ἄν assuefacit ad virtutem aspirare, et terrena procul- γ᾽ ἐν ῥᾳστώνῃ εἴη πρὸς τὸν οὐράνιον ἀφορᾷ, χει care et sursum respicere semper: ut facile dein- ρον, κάτω που τιθεμένοις τὸν χοῦν. Μηλωτὴ γὰρ ceps sit pulverem hunc deponentibns, in celestem ἦν ἐκείνοις τὸ ἔνδυμα· σύμβολον οἶμαι τῆς τοῦ pervenire regionem. Siquidem indumentum illis Θεσβίτου γενναίας πρὸς τὰ ἀφροδίσια καὶ τὰς ἐπιerat nielota seu pellis ovilla: symbolum atque θυμίας συντήξεως καὶ νεκρώσεως· ἴσως δὲ καὶ monumentum, ut opinor, generosæ et fortis illius ζήλῳ τῶν ἴσων ἐκείνῳ ἐλπίδων, πρὸς τὸ σωφρονεῖν Helie Thesbyte, rei Venerem et concupiscentia ma- ἑτοίμως χωρεῖν. Οὐ μὴν δὲ ἀλλὰ καὶ τὰ τῶν ἑτέρων cerationis atque mortificationis, ut æmulatione et ἐν Αἰγύπτῳ μοναχῶν περιβλήματα λόγος έχει πρός ardore ejusdem cum illo spei ad continentiam et τι φιλοσοφίας ὑπόδειγμα ἀφορᾷν· μηδὲ γὰρ ἂν castitaten strenue grassarentur. Cælerum reliquo- οὕτως, ὡς ἔτυχε, τῆς τῶν πολλῶν ἀναβολῆς παrum quoque Ægyptiorun monachorum amictus, ραλλάσσειν. Τὸ μὲν γὰρ ἀχειρίδωτον ἔνδυμα εἶμαι ut opinio fert, ad exemplum aliquod et specimen που παίδευμα εἶναι μὴ τὰς χεῖρας βαδίας ἔχειν arcanioris philosophiæ spectat. Non enim illi te- πρὸς ὕβριν τὸ δὲ τῆς κεφαλῆς κάλυμμα εἰς ὀξὺ mere a communi habitu vestitum suum mutavere. λήγον, ὥσθ' ἁπλοῦς εἶναι καὶ μὴ ἀμύνεσθαι, και Amiculum namque manicis carens, indicium alque θαρῶς δὲ καὶ ἀκεραίως βιοῦν, ἐπίσης τοῖς γάλακτι institutionem esse arbitror, ne manus ad injuriam τρεφομένοις παισὶν, οἷς φίλον τοιαύταις ἐξ οθόνης inferendam facilis sint, et prompte. Capitis vero τιάραις καλύπτεσθαι, αἱ τὸ ἡγεμονικόν σκέπουσί tegmen acuminatum, ut simplices sint, et injurias τε ἅμα καὶ περιθάλπουσιν. Ἡ δὲ ζώνη καὶ ὁ τοὺς non vindicent, pureque et innocenter vivant: laὤμου; διατρέχων αναβολεὺς καὶ βραχίονας τὸ ἔτοιctentium puerorum instar, quorum capita ejus- μον εἰς διακονίαν Θεοῦ ὑπαινίσσεται, καὶ ὧν παmodi lineis mitris operiri solent, quæ partem ra- c ρακελεύεται τὴν ἐκπλήρωσιν, εὐζώνως τελεῖν. tionis principatum imperiumque obtinentem tegnnt Ἴσως δ' ἂν καὶ ἄλλοι ἄλλους ἀποδυἶεν λόγου; atque fovent. 705 Zona porro, et quæ humeros et προσήκοντας τῷ φιλοσοφεῖν· ἐμοὶ δ' ἀπόχρη του brachia comprințit cinctura, promptanı alacritatem σοῦτον εἰπεῖν. Περὶ δὲ Παχωμίου, λόγος ἄντρῳ τινὶ in ministerio Dei subobscure indicat: ut quæ πρῶτον προσκαρτερεῖν, σχολάζοντα τῷ φιλοσοφεί, adlimplere jussi sunt, succincti perficiant. Fortasse άγγελον δ᾽ οὐρανόθεν ἐπιστάντα, νεολαίαν ἀθροίσαι autem alii alias reddiderint rationes monastica παρακελεύσασθαι μοναχῶν, καὶ συνεἶναι αὐτοῖς. philosophiæ appositas: mibi hæc dixisse sat est. Δεί σε γάρ, φησί, καλῶς τὴν ἀληθῆ κατωρθωκότα De Pachomio vero dicitur, cum primum in autro φιλοσοφίαν, καθηγεμόνα πολλών γενέσθαι, δυνάμε quodam constanter philosophiæ huic incumberet, νον ὠφελεῖν, καὶ τοιοίσδε νόμοις ἄγειν αὐτούς. ei angelum cœlitus assistentem mandasse, ut no- Ταῦτα λέγων, δέλτον αὐτῷ ἐνεχείριζε, καὶ ἑαυτὸν vum monachorum cœtum cógerct. Oportere nam- παρεδείκνυ ὡς εἶχε στολῆς· & δὴ καὶ ἐς δεῦρο φυ que eum qui rite veriorem irreprehensibili vita re- λάττεται. Ενῆσαν δὲ τῇ γραφῇ ὡς ἐν προστάξει, præsentaret philosophiam, ducem multorum, quibus ἀνεῖσθαι παντὶ φαγεῖν καὶ πιεῖν καὶ ἐργάζεσθαι, prodesse posset, fieri, eosque certis instituere le- ὡ; ἑκάστῳ δύναμίς ἐστι καὶ προαίρεσις. Ωσαύτως gibus. His ille dictis, tabulam ei dedit, et scipsum, δὲ καὶ νηστεύειν καὶ μή· καὶ τοῖς μὲν πολὺ καὶ ut stola indutus fuerat, exhibuit. Quæ sane tabula al hodiernum usque diem servatur. In eo scripto, legcs praescribentis more, expositum erat, permitti debere unicuique, ut quantum posset et vellet, ederet, biberet, operaretur: atque itidem ut pro arbitrio suo jejunaret, aut non jejunaret. Et ut validius cibum capientibus, duriores labores: qui vero parcius alimentis uterentur, et ad pietatis datum est, inquit. Tum ille: Numero hac in re opas non est, sed animi affectione pia et benigna. (Socr. lib. v, cap. 23.) Idem Pambo ab Athanasio episcopo evocatis, ex eremo Alexandriam venit. Abi scenica gesticulatrice visa, prolixe illacry mavit: et amicis Detus causam inquirentibus, duplicem ῥωμαλέως ἐσθίουσι τὰ βαρύτερα επιτρέπειν τῶν ἔργων· ὅσα δὲ κοῦφα καὶ ῥᾴδια, τοῖς ἧττον τροφή χρωμένοις, καὶ πρὸς ἄσκησιν διεγηγερμένοις. Οἱ κίας δὲ σεμνὰς περικύκλῳ εἶναι αὐτοῖς· ἐφ' ἑκάστῃ δὲ τρεῖς καταμένειν. Τήν γε μὴν τροφὴν ὑπὸ ἕνα οἶκον ἐπιμήκη αὐτοῖς γίνεσθαι διετάττετο, καὶ ἐν βαθεῖ σιωπῆς καθημένους ἐσθίειν, καλυπτομένους τὰ πρόσωπα, ὡς μήτε ἀλλήλους ὁρᾷν, μηδ' ἄλλο τι esse respondit: alteram, mulierculæ ipsius exitium: alteram, quod ipse non tantum studii in hoc impenderet ut Deo placeret, quantum illa ut loninibus foedis placeret. (lden, ibid.) (:) Munc Sozom. non habet lib. 111, cap. 14.

' ECCLESIASTICA HISTORIE LIB. IX. πλὴν τῆς τραπέζης καὶ τῶν παρατιθεμένων. 'Αλλό- exercitium incitatiores essent leves atqιιε σχημον δὲ μὴ τῆς αὐτῆς κοινωνεῖν τραπέζης, εἰ μή που τις παροδεύων ἐπιξενωθείη. Συμβόλοις δέ τισι κτυπουμένοις τὸ πρὸς χρείαν διασημαίνειν· ἡ νεύμασι ταῖς τραπέζαις, παρ' ᾧ λάχος, ἐπιστα τεῖν. Εἰ δέ τις ἐκείνοις ἕλοιτο συνοικεῖν, ἐπὶ τρισίν ἐνιαυτοῖς πρότερον, μικρὸν ἠλλοιωμένος τὸ σχῆμα, τὰ τῶν ἔργων ἐργώδη διαπονεῖν· καὶ οὕτως τῶν ἴσων μετέχειν μυσταγωγούμενος. Ιμάτιον δ' εἶναι αὐτῷ διφθέραν· καὶ ἐξ ἐρίου τιάραν τῇ κεφαλῇ σκέπασμα· &ς δὴ τιάρας καταστίκτους εἶναι πορε φυρεῖς τις προσέταττε νήμασι, κέντρα τινὰ σταυ τοῦ σχήμα διατυποῦντα. Τοῖς δὲ χιτῶνας εἶναι λινοῦς, καὶ τὰς ζώνα; ἐπίσης· μεθ' ὧν σὺν ταῖς διφθέραις καθημένους οἰκοδομητοῖς ἐν θρόνοις, ὕπνῳ μετρίῳ χρῆσθαι· κύκλῳ δὲ πεφράχθαι τὸ οι κοδόμημα, ὥσθ' ἑκάστῳ τὴν στρωμνὴν συνέχειν. Τῇ δὲ πρώτῃ καὶ κυριωνύμῳ τῶν ἡμερῶν, πρὸς κοινωνίαν τῶν θείων μυστηρίων Ιόντα;, λύειν μὲν τὰς ζώνας καὶ τὰς διφθέρας ἀποτίθεσθαι· δωδεκάκις δὲ τῆς ἡμέρας ἕκαστον εὐχὰς ποιεῖν· ὁμοίως δὲ καὶ πρὸς ἑσπέραν· ἐπίσης δὲ καὶ νυκτός· τῇ δ' ἐνάτῃ ὥρᾳ τρίτον· καὶ ἐπηνίκα δέοι τροφῆς μετασχεῖν, ἐφ' ἑκάστης εὐχῆς τὸν ψαλμὸν προηγείσθαι. Κατά δὲ μίμησιν τῶν Ἑλληνικῶν στοιχείων, εἰς και τάγματα ἅπασαν διελεῖν τὴν συνοικίαν. Εφαρμόσαι δ᾽ ἑκάστῳ ἀνήκουσαν την προσηγορίαν, ώς γνώμη καὶ βίος καὶ ἦθος ἦν· οἷον τοὺς μὲν ἁπλουστέρους !ῶτα ἐκάλει, ζ δὲ καὶ ξ, ὅσοι σκολιοὶ ἦσαν καὶ μὴ εὐθεῖς· καὶ τοὺς ἄλλους ἄλλως, κατὰ τὴν ἑκάστον προαίρεσιν καὶ τὸ σχῆμα τοῦ γράμματος ο εὔστοχον τὴν ὀνομασίαν τιθείς. Τοιούτοις δή τισι νόμοις Παχώμιος τοὺς ὑπ' αὐτὸν ἦγε, φιλάνθρω πος μάλιστα καὶ θεοφιλής γενόμενος· καὶ ἐπὶ τόσον ἐλάσαι, ὡς μηδὲ τὴν τῶν ἐσομένων πρόγνωσιν ἀγνοεῖν· ταύτην δ' εἰδέναι διαφερόντως ἀεὶ ἀγγέ‐ λοις διομιλούμενον. Ἐν Θηβαΐδι δὲ τὸ τῆς φιλοσοφίας ἐργαστήριον εἶχεν ἔν τινι νήσῳ, ή Ταβέννη ὠνόμαστο· ἐξ ἧς Ταβεννησιῶται ἐς δεῦρο δὴ ὀνομάζονται· οἱ δὴ τῷ χρόνῳ καὶ εἰς πολλήν τινα προἦλθον ἐπίδοσιν, ὡς καὶ εἰς ἑπτακισχιλίους, καὶ περιδόξους μάλα γενέσθαι τῇ τῶν εἰρημένων νόμων ἀκριβεῖ πολιτείς. Ενδον γὰρ Ταβέννης, μεθ' ὧν ἦν καὶ Παχώμιος, λόγος ἀμφὶ χιλίους καὶ τριακοσίου; εἶναι. Οἱ δ' ἄλλοι κατὰ Θηβαΐδα καὶ τὴν ἄλλην Αίγυπτον ᾤχουν· ὧν ἁπάντων μία ἦν ἡ ἀγωγὴ καὶ ἡ δίαιτα, καὶ κοινά πάντα πᾶσιν ἐτύγ χανον, οἷά τινα μητρόπολιν τὴν νῆσον ἡγούμενοι, καὶ πατέρας τοὺς ἐκεῖσε ἡγεμονεύοντας· ἀφ᾽ ὧν καὶ ἄρχοντες ἐφ' ἑκάστῃ συνοικίᾳ οἱ τῶν ἐθών καθειστήκεισαν ζηλωταὶ διεπέμποντο. Καὶ περὶ μὲν Παχωμίου τοσαῦτα. Τῷ δ' αὐτῷ χρόνῳ καὶ ᾿Απολλώνιος ἐπὶ τῇ κατὰ Θεὸν φιλοσοφίᾳ πολὺν τὸν Έρωτα σχών, διαπρέπων ἦν. "Ος έτει πεντεκαιδε κατῳ τῆς ἡλικίας επαρξάμενος ἐν ἐρημίᾳ φιλοσοφεῖν, ἐπεὶ τεσσαρακοστοῦ ἐπέβη ἐνιαυτοῦ, θείᾳ faciles operæ mandarentur. Domicilia autem religiosa circumcirca eis exstrui jussit, in quorum unoquoque tres manerent. Cibum porro in unis amplioribus ædibus ut caperent constituit, idque cum alto silentio considentes: facie ita operta, ut neque alius alium, neque præterea aliud quidquam, quam mensam et cibum propositum cernere posset. Cum iis ne alius quisquam habitu alio in eadem mensa cibum sumeret, præterquam si hospes eo divertens acciperetur. Signis autem quibusdamı, manuum impulsione, vel nutibus rem necessariam ab eis quibus sorte, ut mensæ præessent, obvenisset, insinuando peterent. Quod si quis eum illis vivere vellet, ut tribus prius annis, mutato paulum habitu, duriores perferret labores: atque ita tandem arcanis eorum sacris institutus, eodem cum illis loco esset. Vesti mentum autem ut esset sagum pelliceum, et capitis teymen mitra lanea: quæ mitra quibusdam purpureis distincta filis, puncta sua haberet, crucis formam referentia. Tunica autem et zonæ itidem ut lineæ essent in quibus simul et in sagis considentes, super exstructis toris mediocrem caperent somnum. 706 Domicilium porro ut ita sepimento circumvallaretur, vallaretur, ut id lectum cujusque concluderet. Primaria autem et Duminica die ut ad communianem et perceptionem divinorum mysteriorum accedentes, solutas zonas et sagula pellicea deponerent. Atque ut duodecies interdiu semper orarent: itidem vero ad vesperam, noctu similiter, et item hora nona tertio. Et cum cibus esset capiendus, ut singulas orationes psalmus præcederet. Præterea ut ad numerum Græcarum litterarum cœlum monachorum cohabitantium in viginti quatuor ordines divideret, et cuique ordini congruentem, sicuti animus, vila et mores cujusque ferrent, imponeret appellationem: scilicet ut simpliciores t, qui vero pravi essent, et minus recti, ζ et ξ vocarentur: atque aliter alii, juxta cujusque institutum, et lit teræ ipsius habitum, aptum accommodando cogno - men. Ejusmodi sane legibus Pachomius monachos suos rexit. Qui quidem humanus maxime et Dei amans fuit, eo amplitudinis progressus, ut res quoque futuras non ignoraret: quippe quas præcipue ex continuo angelorum colloquio cognoscebat. In Thebaide autem philosophiæ suæ officinam habuit, in quadam insula quæ Tabenua nominata est: a qua bucusque Tabennesiota dicuntur. Qui cum tempore magna cepere incrementa, adeo ut septies mille, et quidem admodum celebres, vitam eis quas diximus legibus ad exactam prorsus rationem agentes exstiterint. Intra Tabennam namque, cum quibus etiam Pachomius erat, circiter mille et trecenti fuisse dicuntur: alii autem per Thebaidem, et reliquam Ægyptum coluere. Eorum. omnium unum erat institutum, unus vivendi moAscetæ cujusdam scite dictum est, Monachum, nisi opus faciat, avaro homini esse persimilem.

' dus communia omnia inter se habentium. Insulam ὄψει πειθόμενος, τὴν οἰκουμένην αὖθις κατέλαβε· καὶ κατὰ Θηβαΐδα τὴν μάνδραν ἐπήξατο. Θεοφιλής δὲ τὰ μάλιστα γεγονώς παραδόξων αὐτουργὸς ἦν. Πράξεως δὲ οὐδὲν ἐλλείπων, ὅσα εἰς τὴν τοιάνδε φιλοσοφίαν ἀνήκει, διαφερόντως εἶχεν· ἀγαθὸς εξ μάλα τὸ ἦθος ὤν, καὶ σὺν χάριτι ἄφθονον τὸ τῆς διδασκαλίας νάμα προχέων· καταπειθὲς δ' οὕτως ἔχειν τοῖς αἰτουμένοις τὸ θεῖον, ὡς μηδὲν αίτουμένῳ ἀνήνυτον εἶναι. Πάντως δ' ἐκεῖνα ᾔτει, σοφός ὤν, οἷς χαίρειν διδόναι ἐκ τοῦ ῥᾴστου τὸ θεῖον ἔχει πρὸς φύσεως. Ηκμαζε δὲ καὶ ᾿Ανουβ ἐκεῖνος κατ' ἐκεῖνο καιροῦ· δε λόγος μετὰ τὴν ἐν διωγμοῖς ὁμολογίαν ὑπὲρ Χριστοῦ, μήποτε ψεύσασθαι· ἀλλ᾽ οὐδέ τινος τῶν προσγείων εἰς ἐπιθυμίαν ἐλθεῖν. ἂν δὲ πρὸς Θεοῦ δεηθείη, μηδενὸς ἀστοχῆσαι θείῳ δ᾽ ἀγγέλῳ καθηγητῇ χρησάμενον, ὅσον ἦν ἀρετῆς εἰς ἄκρον ἀσκήσαι. Ἀλλὰ περὶ μὲν τῶν ἐν Αἰγύπτῳ μοναχῶν ἀπόχρη τοσαῦτα εἰπεῖν. ipsam quasi metropolim quamdam esse putabant: et qui ili rebus prrerant, patres. Ex quibus quoque, qui instituti ejus æmulatores erant, cœtui cuique et domicilio præfectos suos accersentes accipiebant. Hæc de Pachomio. Eadem vero ætate et Apollonius ingenti erga divinam philosophiam amore dagrans pollebat: qui quindecimo alatis anno solitariae philosophiæ initiatus sacris, quadragenarius divinæ obsequens visioni in publicum að Joca hominibus habitata rursus prodiit, atque in Thebaide tuguriolum sibi condidit. 707 Et cum in. primis Dei esset amantissimus, admiranda ertidit opera: nihilque rerum omisit omnium, quin in eis præcipue excelleret, quæcunque ad id genus philosophi pertinent. Moribus fuit optimis, et in pietate prolixe docenda magna gratia. In precationibus adeo habuit benignum et propitium Deum, ut ab eo orans nihil non exoraret. El pro sapientia sua ea prorsus petebat, quæ facile Deus tribuere solet. Floruft tum quoque Anub ille, quem post confessionem pro Christo in persecutione obitam, ferunt nunquam postea mendacium dixisse, neque quidquam terrenæ rei concupivisse: quæ vero a Deo orasset, omnia obtinuisse: angeloque divino adeo institutore usum, pietatis virtute exercenda ad summum usque pervenisse. Sed enim de Ægyptiis monachis hæc satis est dixisse. CAPUT XV.. De Palæs:inæ et Syriæ monachis. Περὶ τῶν ἐν Παλαιστίνῃ καὶ Συρία μοναχών. Ἐκεῖθεν δὲ καὶ Παλαιστίνη ὁδηγηθεῖσα, τὰ ἴσα φιλοσοφείν ήρξατο· ἐν ᾗ πρῶτος ήνθησεν Ἰλαρίων ᾧ πατρὶς μὲν ἦν κώμη Θηβασὰ ὄνομα, οὐκ ἔλαττον ή ιε' σταδίους ἀπέχουσα Γάζης, προς νότον κειμένη παρὰ τὸν χείμαῤῥον, ὃς ἐπὶ θάλασσαν ῥέων, ἐπιχώριον ἀπὸ τῆς κώμης εἴληφεν ὄνομα· τοῖς δ' ἐν 'Αλεξανδρεία φοιτήσας διδασκαλείοις, τῆς ᾿Αντω νίου ἀκοῆς διαβιωμένης, κατὰ θέαν ἐκείνου εἰς τὴν ἔρημον ἦκε· καὶ ἐπ' ὀλίγον διατρίψας ἐκείνῳ, τὰ ἴσα φιλοσοφείν αἱρεῖται. Πολλῶν δ' ἐς 'Αντώνιον καθ' ἑκάστην ἰόντων, ἠρεμεῖν οὐκ εἶχε κατὰ σκη τόν. Τὴν πατρίδα δὲ καταλαβὼν, ἐπεὶ καὶ οἱ γονεῖς αὐτοῦ τὸν τῇδε βίον ἀπέλιπον, τοῖς ἀδελφοῖς καὶ τοῖς ἐνδεέσι τὴν πολλὴν περιουσίαν ἐσκόρπισε, μηδέν τι τὸ σύνολον καταλιπών ἑαυτῷ. Καὶ λοιπὸν ἕν τινι τόπῳ πρὸς θάλασσαν εἴκοσι σταδίους τῆς κώμης διέχοντι καλύβην ἐκ πλίνθων ἐπήγνυτο, φορετῷ Inde vero etiam Palæstina edocta, eamdemn philosophandi rationem complecti cœpit. In qua primus foruit llilarion: cui patria fuit vicus no- c mine Thebasa qui non minus quam quindecim stadiis Gaza abest, austrum versus ad torrentein situs, qui mare influens vernaculum a vico ipso accepit nomen. Cum autem Alexandrinas frequentaret scholas, Antonii fama quæ tum increbuerat audita, videndi ejus gratia solitudinem petiit: et aliquantulum cum eo moratus, idem vitæ institutam sequi constituit. Quod vero ad Antonium quotidie multi ventitarent, voti compos fieri non potuit. Itaque in patriam reversus, eum parentes ejus e vita hac migrassent, muſta substantia sua omni fratribus et egenis distributa, nihil sibi ex ea reliquum fecit. 708 Et mox deinde in loco quodam maritino, viginti stadiis a vico distante, tugurium e latere sibi exstruxit, congerie fracta κεράμων κατεαγότων κεκαλυμμένην. Τόσον δ᾽ ἦν rum testarum tectum. Cujus tanta fuit latitude, longitudo et altitudo, ut stantem eum caput inclinare, recumbere autem volentem pedes ad seipsum contrahere necessario oporteret. Hic rebus omnibus per assuetudinem, promptam sibi et facilem faciebat ærumnam. Atque in moderatione et temperantia egregie elaborans, nullum prorsus ex factis snis concepit fastuin, cum quidem ea in re superiorem haberet neminem. Corporis autem voluptates et animæ blanditias edomans, cum inedia, siti, frigore, et æstu strenue conflictabator. Moribus integris præditus fuit, sermone humanus e! placidus et quæcunque sacrorum oraculorum didicisset, accurate memoria tenebat. Tantopere (1; Thabatha, Sozom. ἐκείνη εὕρους καὶ μήκους καὶ ὕψους, ὡς δεῆσαν ἑστάναι, κύπτειν τὴν κεφαλήν· πεσεῖν δ᾽ ἐπάναγκες ὄν, τοὺς πόδας συνιζάνειν πρὸς ἑαυτόν. Πᾶσι γὰρ τρόποις ἔθιμον ἐποίει αὐτῷ τὴν ταλαιπωρίαν. Που νῶν τε τῇ ἐγκρατείᾳ δοκίμως, ἄτυφον εἶχε τὴν πρᾶξιν, καὶ ταῦτα μηδενὶ τῷ ἔργῳ τούτῳ καταλεί πων ὑπερβολήν. Κρατῶν δ' ὅσαι σώματος ἡδοναὶ καὶ ψυχῆς θωπεῖαι, πρὸς ἀσιτίαν καὶ δίψος καὶ ρίγος καὶ πνίγος στερρῶς ἡγωνίζετο. Τὸ μὲν οὖν ἦθος σπουδαῖός τις ἦν, καὶ τὸν λόγον ἐπιεικής ἀκριβὲς δ' εἶχε μεμνήσθαι ὅσα τῶν ἱερῶν λογίων ἐξήσκησε. Τόσον δὲ δι' ἀρετῆς ᾠκείωτο τῷ Θεῷ, ὡς εἰσέτι καὶ νῦν πολλοὺς τῶν ἁνίατα νοσούντων ἰᾶσθαι, καὶ δαίμονας ἐλαύνειν ειληφέναι χάριν

ECCLESIASTICA HISTORIE LIB. IX. προσιόντων τῷ μνήματι, οὐ μόνον παρ' οἷς ἐτέθα- porro virtute charus Deo factus est, ut hodie quoστο πρότερον Κυπρίοις, ἀλλὰ καὶ παρὰ Παλαιστ:- νοῖς, οἷς ἐπεγένετο ὕστερον. Ἐπεὶ γὰρ ἐν Κύπρῳ διατρίβων ἐτελεύτα τὸν βίον, ταφῇ μὲν ἐδίδοτο, καὶ διὰ πολλῆς παρ' αὐτοῖς ἤγετο τῆς τιμῆς· ἔπειτ' Ησύχας ὅς τῶν ἐκείνου φοιτητῶν περιφανέστερος ἐγεγόνει, τέχνῃ τὸν ἐκείνου κλέψας νεκρόν, εἰς τὴν ἐν Παλαιστίνῃ αὐτοῦ μονὴν ἤγαγεν. Ἐξ ἐκείνου τε τοῦ χρόνου τοῖς ἐπιχωρίοις ἔθους κρατήσαντος, δη μοτελή; ἡ ἐκείνου άγεται μνήμη. Οὕτω γὰρ οἱ ἐν Παλαιστίνῃ τοὺς παρ' αὐτοῖς εὐδοκίμους ἄνδρας γεραίρειν ειώθασιν· ὥσπερ δὴ καὶ ἐπὶ ᾿Αβρίλλῳ τῷ ἐξ ᾿Ανθηδόνος ποιοῦσι, καὶ ᾿Αλεξίωνι τῷ ἀπὸ Βηθαγάθωνος, καὶ Ἀλαφίωνι τῷ ἀπὸ ᾿Ασαλίας· οἱ κατὰ τὸν ἴσον γενόμενοι χρόνον, θεοφιλεῖς τε ἐπολιτεύσαντο, καὶ τῇ τῶν ἀρετῶν περιουσίᾳ εἰς μεγί- 5 στην ἐπίδοσιν τὴν εὐσεβῆ θρησκείαν ἐπιδοῦναι ἐποίησαν, ἐν Ἑλληνιζούσαις σφόδρα ἀγωνιζόμενοι πόλεσιν ἐπὶ τῆς παρούσης ἡγεμονίας. Τηνικάδε καὶ ἐν Εδέσσῃ ἰσαγγέλῳ καὶ διηκριβωμένη τῇ πολιτείᾳ καὶ Ἰουλιανὸς ὁ μέγας ἐφιλοσόφει. Τοσοῦτον δ᾽ ἦν ἐκείνῳ τὸ ἐγκρατές, ὡς ὀστᾶ σαρκῶν δίχα δέρματι συνειρμένα δικεῖν ἔχειν· οὗ καὶ τὸν βίον Ἐφραὶμ ὁ Σύρος σπουδὴν ἀφηγήσεως ἐποιήσατο. Θεὸς δὲ τῇ τῶν ἀνθρώπων δόξῃ ἄνωθεν ἐπ' αὐτῷ τὸ χῶρος ἐδίδου· ἰάσεις γὰρ ποικίλων νοσημάτων ἐπιχορήγει, καὶ κατὰ δαιμόνων κράτος παρείχεν. Εν δ᾽ ἦν ἐπὶ πᾶσιν ἕτοιμον φάρμακον ἡ εὐχή. Πολλοὶ δὲ καὶ ἄλλοι ἀνὰ τήνδε τὴν χώραν τὴν κατά Χριστὴν φιλοσοφίαν ἡσπάζοντο, ἐπί τε τὴν ᾿Αμίδαν, καὶ δ καλεῖται ὄρος Γαυγάλιον, ὧν ἡγεμόνες ἦσαν Δανιήλ τε καὶ Συμεών. Τάδε μὲν οὖν καὶ περὶ τῶν ἐν Συρίᾳ μοναχῶν εἰρήσθω· Θεοῦ δὲ βουλομένου, πλατύτερον εἰς τὸ πρόσω περὶ αὐτῶν καὶ τῶν μετ' αὐτοὺς καὶ αὐθις ἐροῦμεν. que pro data sibi gratia multi a morbis incurabilibus liberentur, et dæmones ab eis profugiant, qui ad monumentum ejus accedunt, non tantum apud quos prius sepultus fuerat Cyprios, vermin etiam apud Palæstinos, ad quos postea pervenit. Cum namque in Cypro degens vitam finîisset, traditus sepulturæ, magno ibi cultus est honore. Postea Hesychas, ex discipulis ejus celeberrimus, corpus ejus arte quadam sublatum, ad domiciliumejus in Palæstinam detulit. Ab eo tempore, more ejus regionis sic obtinente, publicitus nemoria cjus celebratur. Ita namque Palestini preclaros.. apud se viros cohonestare solent. Sicuti etiam in. Abrillo Anthedonio faciunt, et in Alexione Betha-- gathonio, et in Alaphio Asaliensi: qui cadem ipsa ætate pie vitam exegere, et virtutum abundantia maximopere veræ pietatis religionem adlauxere, in urbibus maxime quæ Græcæ essent superstitionis, sub*Constantii imperio decertantes. Tum etiam apud Edessam accuratiore et angelico vivendi more magnus ille Julianus est philosophatus: cujus tanta fuit continentia, ut ossa carnibus carentia cuti constricta habere videretur. Vitam ejus Ephraim etiam Syrus conscribendam sibi esse duxit. Porro Deus ipse hominum opinionem de eo. calitus auctoritate sua confirmavit: nam et 709 variarum ægritudinum sanationes homini præbuit, et pellendorum dæmonum potestatem exhibuit: in quibus omnibus unum erat promptum et expe ditum remedium, precatio. Multi vero et alii per Edessenam regionem, et apud Amidam, et ad montem Caugalium. qui dicitur, Christianam philosophiam sunt couplexi: quorum praefecti erant Daniel et Symeon. De monachis Syris hæc in præsentia sint dicta: Deo autem volente, fusius etiam postea et de eis, et de eorum successoribus dicemus. Περὶ τῶν ἐν τῷ Πόντῳ καὶ Εὐρώπῃ καὶ Ἰταλίᾳ μοναχῶν, ἐν ᾧ καὶ περὶ Εὐσταθίου τοῦ Σεβα στείας, ὡς ἀρχηγὸς τῶν τοιούτων κατέστη· καὶ περὶ τοῦ ἁγίου Εφραίμ. CAPUT XVI. De monachis Ponti. Europæ, et Italiæ, et inibi de Eustathio Sebastive episcopo, qui auctor et antesignanus eorum fuit; item de sancto Ephraim. Apud Armenios vero et Paphlagones, atque in Ponti montibus, monasticam philosophiam colere primum ccepisse Eustathius fertur, qui Sebastia Armeniorum sacris Ecclesiæ rebus præfuit. Tanto autem studio consectatus esse dicitur institutum, vitam, vestitum (quo scilicet utendum esset, et quo non) morumque exactum modum, ut etiam qui Basilio magno ascribitur liber, et Asceticus dicitur, opus istius esse, a multis feratur. Vulgatum porro de eo est, nimis eum exacta cura et diligentia in absurdas quoque impegisse observationes, ecclesiastico canoni minime accommodatas. Sunt tamen qui eum reprehensioni eximunt, et quosdam ex sectatoribus ejus eo nomine incu¬ sant. Nam illi precationibus, in domibus virorum qui in matrimonio viverent, etiamsi presbyteri essent, operam dare recusarunt, eosque nec.alloἘν γε μὴν ᾿Αρμενίοις Παφλαγόσι τε καὶ τοῖς περὶ Πόντον όρεσι τῆς κατὰ Θεὸν φιλοσοφίας ἄρξαι Ευστάθιον λόγος, δς τῆς ἐν Σεβαστεία Αρμενίας Ο τῶν ἱερῶν ἡγήσατο. Τοσοῦτον δέ φασιν ἐκεῖνον σπουδαίας ἀγωγῆς ἅψασθαι, καὶ διαίτης, καὶ ἐσθῆ τος, ᾗ δεῖ κεχρῆσθαι καὶ μὴ, ἠθῶν τε πολιτείας ἠκριβωμένης, ὡς καὶ τὴν βίβλον ἡ Ἀσκητικὴ ἐπιγέγραπται Βασιλείου τοῦ μεγάλου, τούτου σύγγραμμα είναι διατεθρύλληται τοῖς πολλοῖς. Ελέγετο δὲ ὡς τῆς πρὸς λεπτὸν ἀκριβείας χάριν καὶ εἰς ἀτόπους ἐξοκεῖλαι παρατηρήσεις, μὴ τῷ ἐκκλησιαστικο κανόνι συμβαλλομένας. Εἰσὶ δὲ οἱ αὐτὸν ἐξαιροῦσι μέμψεως· τῶν τινὰς δὲ αὐτοῦ φοιτητῶν αἰτιῶνται, οἱ δὴ ἀπηγόρευον ἐν συζυγίαις ἐξεταζο μένων ἀνδρῶν οἴκοις εὐχὰς πράττειν· εἰ δὲ καὶ πρεσβύτεροι ἦσαν, οὐδὲ λόγου τούτους ήξίου». Ἐνήστενον δὲ καὶ τὰς κυριωνύμους τῶν ἡμερῶν· καὶ

Αμοίρους δὲ τοὺς πλούτῳ βρίθοντας τῆς οὐρανῶν βασιλείας ἐνόμιζον. Ἀπηξίουν δὲ καὶ τοὺς κρέας καθάπαξ ἐσθίοντας. Καὶ τὴν μὲν ἐπιχώριον μοναχοῖς στολὴν παρῃτοῦντο· ξένῃ δὲ καὶ ἀήθει ἐχρῶντο ἀναβολῇ. Πολλὰ δὲ καὶ ἄλλα ἐνεωτέριζον, ὑφ᾽ ὧν πολλὰς τῶν εὖ γεγονότων απατηθείσας γυναῖκας ἀκρατείας προφάσει τοὺς ἄνδρας καταλιπεῖν οὓς ἐκ νέου ηγάγοντο· ὕστερον μέντοι μὴ δυνηθείσας φυλάττειν, ὀλίσθῳ περιπεσεῖν. Ησαν δ᾽ ἐκ τούτων αὶ τὰς τρίχας περιελοῦσα:, μὴ καθὰ γυναιξὶ θέμις, ἀλλ' ὡς ἄνδρες τὰς ἀναβολὰς εἶχον. Δι' οὓς καὶ τὴν ἐν Γάγγρᾳ παρὰ τῶν περιοίκων ἀθροισθῆναι σύνοδον λόγος κατὰ τὴν Παφλαγόνων· καὶ ἀπαλλοτριῶσαι τῆς καθόλου Ἐκκλησίας, εἰ μή γ' ἕκαστον τῶν εἰρημένων ἔλοιντο ἀπὸ ἀνάθεμα θεῖναι. Οπηνίκα δὴ λόγος καὶ Εὐστάθιον, ἐπιδεικνύμενον ὡς οὐκ αὐτ θαδείας ἕνεκα, ἀλλὰ τῆς κατὰ Θεὸν ἀσκήσεως χάριν τὰ τοιαῦτα ἐνομοθέτει, τὸ ἄηθες τῆς στολῆς ἀμεῖ ψαι, καὶ συνήθει ἀναβολῇ, ἣν καὶ τοὺς λοιποὺς ἱε ρέας ἀμφιεννυσθαι, χρήσασθαι, καὶ τὰς προόδους ἐπίσης ἐκείνοις ἐλέσθαι ποιεῖν. Τοιοῦτος δὲ ὧν τὸν βίον, καὶ τὸν λόγον σύνδρομον εἶχεν· οὐ μέντοι δεινός τις λέγειν πάλιν ἦν, ὅτι γε μηδὲ τὴν τούτου ἐπιστήμην ἠκρίβωτο· ξενίζων δὲ τὸ ἦθος, τῇ πειθοῖ τοὺς πολλοὺς ήγεν, ὡς καί τινας τῶν τε ἀνδρῶν καὶ γυναικῶν πορνεία συζώντας πείσαι τὸν σώφρονα καὶ ἡκριβωμένον βίον ἀσπάσασθαι. Καὶ δὴ φασί τινας ἄνδρα το ὁμοῦ καὶ γυναῖκα, κατ᾽ ἔθος ἐκκλησιαστικών παρθενίαν ἀσκεῖν ᾑρημένους, οι κρύφα εἰς ἐν συνιέναι διαβολὴν ἔσχον, περὶ πολλοῦ ποιῆσαι σχολάσαι τῆς ἐς ταυτὸ συνελεύσεως· μηδαμῶς δὲ δυνηθέντα, μέγα στενάξαντα ἀνειπεῖν, ὡς μὲν κατὰ νόμους ἀνδράσιν ᾗ θέμις ἐστὶ συνοικοῦσαι γυναί κες, τῆς πρὸς ἄνδρας συνουσίας ἀπέστησαν, τοῖς ἐκείνου λόγοις ἑλόμεναι σωφρονεῖν· οἷς δὲ μὴ κατά νόμον συμβαίνει τὴν ὁμιλίαν εἶναι, ἀσθενῆ γε τὴν ἐκείνου τῶν λόγων πειθώ διελέγχεσθαι. Καὶ οὗτος μὲν ἐν ἐκείνῳ δὴ τῷ κλίματι τῆς εἰς ἄκρον πείε τείας καὶ φιλοσοφίας ἀρχηγὸς κατέστη καὶ ἡγεμών περὶ δὲ τὴν Εὐρώπην, ἀνά τε Θρᾴκην καὶ Ἰλλυρίδα γῆν, μοναστικῆς μὲν συνοικίας εἰς τόδε ἀπείρατοι ἦσαν· οὐ μὴν παντάπασιν ἀνδρῶν φιλοσοφεῖν εἰδό των άμοιροι καθειστήκεισαν. Διέπρεπε δ᾽ ἐν αὐτοῖς quio dignati sunt. Diebus quoque Dominicis jejunis τὰς ἐκκλησίας ἐν οἰκίαις ὡς τὰ πολλὰ ἐποιοῦντο. servarunt, et conventus ecclesiasticos ut plurimum domi egerunt. Locupletes extorres prorsus regno coelorum esse duxerunt. Qui vel semel carnes edissent, eos repudiarunt. Vestitum monachorum aliorum consuetum rejicientes, novo atque insolito amictu sunt usi. Sed et alia multa novarunt. Ab iis multæ non obscuro loco natæ feminæ seductæ, sub continentire prætextu, maritos suos quibus adolescentulæ nupserant, reliquere. Postea autem cam continere se non possent, in libidinis lubri- ‘um sunt conjecta. Fuere ex eis quæ capillo cæso, quod mulieribus fas non est, virilem habitum sumpsere. Horum gratia ab episcopis finitimis Gangrensis apud Paphlagones synodus coacta est: 710 in qua decretum, ut ab Ecclesia catholica illi excluderentur, nisi ea quæ diximus oinnia anathemate confodere animum induxissent. Quapropter Eustaabius ut ostenderet, non importuni aut præfracti moris causa, sed pietatis erga Deum exercenda gratia, se ejusmodi leges tulisse, vestem insolitam mutavit, et habitu eodem quo reliqui sacerdotes deinceps usus, itidem ut illi in publicum est pro⚫ gressus. Et cum vita talis esset, sermonem quoque congruentem ei habuit, non ille quidem eloquentia pollens, quam exactiore cura et diligentia non didicerat, moribus autem admirandis utens, facile multos persuasione sua quo volebat duxit: adeo ut viros quosdam et mulieres in fornicatione degentes castiorem exactioremque vivendi rationem sequi persuaserit. Ferunt sane, virum quemdam et mulierem per prætextum ecclesiastico more cœlibatum colere assimulasse, cosdemque in clandestinæ consuetudinis infamiam decidisse. Eustathium porro magnopere persuadere eis annisum esse, ut congressu ejusmodi supersederent. Cum autem nihil efficeret, altius suspirio ducto, dixisse, plerasque mulieres quæ cum viris suis secundum matrimonii leges, ut fas est, vixissent, ab eorum virorum convictu oratione sua adductas descivisse, castitatemque complexas esse: apud hos autem qui inter se contra leges consuessent, inefficacem orationis suæ suadelam esse. Atque hic quidem in eis orbis partibus summiinstituti absolutæque philosophie dux et auctor fuit. In Europa autem per Μαρτῖνος ἐκεῖνος, &ς Σαβωρίαν τῆς Παννονίας εἶχε Thraciam et Illyricum, etiamsi homines monasticam consuetudinem ad id usque tempus ignorarent, non omnino tamen viris Christianæ philosophiæ peritis regiones iste caruere. Floruit apud hos Martinus ille, qui Sabariam Pannoniae patriam habens, cum generis tum militiæ splendore adeo clarus fuit, ut honores etiam militares sit meritus, et ordines duxerit. Sed illæ Cesarianam divinæ militiae posthabuit. In Iilyrico primum philosophatus: atque inde variis persecutionibus et insidiis expetitus, secedere est coictus. Multos namque ex episcopis, qui Arii contagionem conceperant, manifesto deprehensos coarguit. Ac deinde Mediolani sulus vixit. Unde Aurentii, ejus urbis episcopi non πατρίδα. Διάσημος μὲν τὸ γένος, λαμπρὸς δὲ περὶ ὅπλα καὶ στρατείαν ἐγένετο, ὡς καὶ τῶν ἐν τούτοις γερῶν μετασχεῖν. Ἀντὶ δὲ Καίσαρος τὴν στρατείαν προστίθει Θεοῦ. Ἐν Ἰλλυριοῖς δὲ πρῶτα φιλοσοφῶν ἦν. Εξηλάθη δ' ἐκεῖθεν, διαφόρως τυπτηθείς τε καὶ ἐπιβουλευθεὶς, πολλοὺς τῶν ἐπισκόπων φωράσας τὴν ᾿Αρείου λύμην εἰσδεδεγμένους. "Ηκων δ' εἰς Μεδιόλανα, διήγε καθ' ἑαυτόν. Αυξεντίου δὲ τοῦ τῆς πόλεως ἐπισκόπου τὴν ἐπιβουλὴν δείσας, οὐχ ὑγιῶς τοῖς κατὰ Νίκαιαν δεδογμένοις ἔχοντος, ἀνεχώρει αὖθις, καὶ εἴς τινα νῆσον μετῴκει, ἢ ἐγχωρίως ἐλέ γε το Γαληναρία. Ρίζαι δὲ μένει βοτανῶν ἦσαν αὐτῷ ἡ τροφή. Η δὲ νῆσος πάνω σμικρὰ καὶ ἄοικος, πρὸς τὸ Τυῤῥηνικὴν πέλαγος ἀποβλέπουσα. Ἐξ ἧς

ECCLESIASTICA HISTORIÆ LIB IX. ληφθείς, τῆς ἐν Ταρακηναῖς ἐκκλησίας τὴν ἐπιτρο- recte de Nicænis decretis sentientis, insidias veriπὴν ἔσχεν. Ἐπὶ τόσον δὲ τοῖς θείοις ἐναγλαϊσθῆναι δώροις, ὡς καὶ νεκροῖς παρέχειν τὸ ζῆν. Τέρατα δὲ καὶ σημεῖα πλείστα ἐπιτελέσαι, οὐ παρὰ πολὺ τῶν ἀποστολικῶν ἀποδέοντα. Κατὰ δὴ τὸν αὐτὸν καὶ χρόνον καὶ τόπον συνακμάσαι καὶ Ιλάριον λόγος ἐκεῖνον, θεῖόν τινα ἄνδρα, δς όπηνίκα φεύγοι Μαρτῖνος, τῶν ἴσων καὶ αὐτὸς ἐκοινώνει κακῶν, ἅτε δὴ ὑπὲρ τῆς πίστεως τοῦ ἴσου ζήλου μετέχων. Τῆς Ποικτάξων δ' ἐκκλησίας καὶ οὗτος ἡγήσατο. Παρ' Ἰταλοῖς δὲ καὶ τοῖς ἐπέκεινα τόποις Εὐσέβιος καὶ Δουκίφερ διέπρεπον ἐπ᾿ ἀρετῇ πατρίων λόγων, μηδενὶ τὸν ἴσον τόπον ἐῶντες. Ἱλάριος δὲ καὶ περὶ πίστεως καὶ κατά τινας ἀλλότρια τοῦ ὑγιοῦς δοξάζοντας δόγματος λόγους πολὺ τὸ ἐπαγωγὸν προβεβλημένους ἐξέδοτο. Ὁ δὲ Εὐσέβιος καὶ τῆς ἐκκληαία; Βρεκέλλων προέστη. Λουκίφερ δὲ, ὡς μικρόν ἔμπροσθεν ἐροῦμεν, καὶ ἐπωνύμου αὐτῷ προέστη αἱρέσεως. Ἐπὶ δὴ τούτοις καὶ Φλαυϊανὸς καὶ Πανεἶνος, οἱ μετὰ ταῦτα τὸν τῆς Ἀντιοχείας θρόνον ἦσαν διανειμάμενοι· οὓς δὴ καὶ Λεόντιος, ὡς μή ὁμοδοξοῦντας ἐκείνῳ, καθεῖλεν. Οὗτοι δ᾽ ἦσαν οἱ Ευσταθίῳ τὴν μεθόριον ἀπαγομένῳ συνείποντο. Ο; τῶν ἱερῶν τῆς Αντιοχείας φροντίδων, μᾶλλον δὲ ὅλης τῆς εὐσεβείας, οὐδὲν ἠνέσχετο τοῖς καιροῖς ἐκείνοις συγκαπηλεύσασθαι. Τῷ δ' αὐτῷ χρόνῳ καὶ Ἐφραὶμ ὁ Σύρος πολλῷ πάντας παρελαύνων τῷ μέσῳ ἀνεγνωρίζετο· ὅς Νίσιβιν μὲν εἶχε πατρίδα· τὴν κατὰ μοναχοὺς δ' ἀσκηθεὶς φιλοσοφίαν, ἐξαπίνῆς κατὰ τὴν Σύρων φωνὴν τοσοῦτον ἐπέδωκε, καὶ ταῦτα μήτε προδιδαχθεὶς, μήτ' ἔκ τινων συμβόλων ὑπόσχεσιν δούς τοιοῦτος φανείσθαι, ὡς τῇ μὲν ἀσκήσει ἐς ἄκρον ικέσθαι τῆς θεωρίας, τῷ δὲ λαμπρῷ καὶ προχείρῳ καὶ ἡδεῖ τοῦ λόγου καὶ τῷ τῶν νοημάτων πυκνῷ τε καὶ σώφρονι καὶ τοὺς πάλαι ποτὲ παρ' Ελλησιν εὐδοκιμηκότας ὑπερβαλέσθαι. Καὶ γάρ πως ἐκείνων εἴ τις εἰς Σύρων τυχὸν ἢ γλῶσσαν ἑτέραν μεταβάλλειν αἱροντο τάς συγγρα φές, καὶ τὴν ἐπανθοῦσαν χάριν τῶν Ἑλληνικῶν καρυκευμάτων ἀφέλοιτο, καὶ τὴν ἐπιχρώζουσαν τερθρείαν καὶ γοητείαν τῶν λέξεων, αὐτίκα πρόδηλον τὸ τῶν νοημάτων οὐκ εὐγενὲς, τῆς κομμωτι κῆς εὐθὺς χάριτος ἀποῤῥεούσης. Τοῖς γε μὴν λόγοι; Εφραίμ άλλως ἔχει· καὶ γὰρ ἕως οὗ περιῆν καὶ ἑξῆς, εἰς τὴν Ἑλληνίδα γλῶτταν τῶν ἐκείνου λόγων ἀλλοιουμένων, οὐ πάνυ πόῤῥω τῆς ἐνοικουρούσης ἀφίστανται ἀρετῆς. Θαῦμα δ' ἐστὶ τοῖς ἀκούουσι, καὶ Ἕλλην καὶ Σύρο; ἀναγινωσκόμενος· διά του καὶ ὁ πολὺς ἐν λόγῳ καὶ ἀρετῇ Βασίλειος, ὁ τὴν Καππαδοκών κατακοσμήσας μητρόπολιν, ὑπερφυώς τὸν ἄνδρα ἐθαύμασε, καὶ τῆς παιδείας μακάριον ἤγηται. Ως δῆλον εἶναι τῇ ἐκείνου ἀκριβεῖ μαρ τυρίᾳ, καὶ κοινῇ παρὰ τῶν ἐν λόγοις θαυμαζομένων Ελλήνων τηνικάδε, πάντων ἐλλογιμώτερον τὸν In mari Tusco contra montes Lygusticos sita. Divus Hilarius conjux fuit: Non nocuit libl progenies, non obstitit uxor, Legitimo conjuncia thoro, non horruit illa tus, discessit: et se in insulam quamdam,711 quæ vernaculo nomine Galinaria dicebatur, abdidit. In hac alimento radicum herbarum vixit. Insula auteın ipsa exigua admodum est, et ædificiis carens, Tyrrhenum respiciens mare. Atque inde abductus, administrationem ecclesia Taracenensis vel potius Turonensis suscepit. In tantum vero divinis resplenduit donis, ut et mortuos in vitam restituerit, prodigiaque et miracula plurima, quæ non multum ab apostolicis abessent signis, ediderit. Eodem et tempore et loco simul quoque Ililarius ille viguit, vir divinus, qui cum Martinus profugeret, eamdem sustinuit fortunam: quippe qui eodem cum illo ardore in fidem ferretur. Hic Pictariensem gubernavit Ecclesiam atque de fide, et adversus quosdam qui alienas a sana doctrina afferrent opiniones, libros ad persuadendum valde appositos, condidit. Apud Italos sane et in locis ulterioribus enituere Eusebius et Lucifer, patris eloquentiæ vi alios omnes antecellentes. Eusebios etiam ecclesiæ Vercellensi præfuit: Lu- `cifer vero, sicuti paulo post dicemus, nominis sui hæresi præiit Præterea Flavianus et Paulinus clari tum fuere, qui postea Antiochenæ ecclesiæ res administravere: quibus etiam Leontius, quod sententiis ab eo discordarent, episcopatum abrogavit. li sunt, qui Eustathio in exsilium deportato comites fuere; qui sane nihil prorsus temporibus illis, de sacris Antiochenæ Ecclesiæ curis ac potius de tota sinceriore pietate vitiari sustinuit. Eadem hac ætate et Ephraim Syrus præclarus fuit, qui quidem longo intervallo omnes præcessit. Hic Nisibim patriamı habuit, et in monachorum philosophia exercitatus, brevi tantum in lingua Syrorum, cum quidem eam prius ab aliis non didicisset neque specimen aliquod aut spem, talem eum fure, praebuisset, profecit, ut cum pietatis exercitiv ad summum contemplationis pervenerit, tum splendore, facilitate et suavitate verboruni, necnon densitate et gravitate sententiarum, etiam praclarissimos quosque Græcorum, qui eloquentia antiquitus excelluissent, superaverit. Etenim si quis illorum Græca scripta in Syrorum forte aut aliorum peregrinam linguam transferret, et furentem illam Græcorum ornamentorum gratiam; decentemque nitorem et succum verborum detraheret, 712 illico quoque ascititiis coloribus deficientibus, sententiarum obscuritas sese prodebat. At Ephraim longe alia erat ratio. Nam cum eo adhuc superstite, atque etiam defuncto, postea libri ejus in Græcam linguam converterentur, non longe admodum a propria et nativa decedeb.nt virtute. Mirum quidem auditu est, cumdem ea Tempestale Deus thalamos, cunabula, tadas. Sola erat in pretio, que nunc incognita virtus Sordet, et attrito vivit cum plebe cucullo. (Bapt. Mantuanus.) Quae et llomonymianorum dela.

σιλείου φωνὴν λογίζεσθαι. Λόγος γε μὴν τὸν θεῖον Ἐφραὶμ τριακοσίας μυριάδας ἐπῶν συγγράψαι. Πολλοὶ δὲ καὶ φοιτῶντες ἦσαν αὐτῷ κατὰ ζῆλον παιδεύσεως καὶ φιλοσοφίας· ὧν ἐπίσημοι τούτῳ γεγόνασιν Αββᾶς καὶ Ζηνόβιος, 'Αβραάμ τε καὶ Μαρὰν καὶ Συμεών, Σύροις μέγα κλέος δντες, καὶ όσοι ἐπ' ἀκριβὲς τῆς ἐκείνων μετέσχον παιδεύσεως· ἐν ἴσοις δὲ τόποις αὐτοῖς, καὶ ἐπὶ εὐγλωττίᾳ μάτ λιστα, Παυλωνάς τε καὶ ᾿Αναράδ, οὓς ολισθῆται λόγο; ἐς ὕστερον καὶ τῆς ὑγιοῦς πίστεως ἐκτραπῆναι. Καὶ ἄλλοι δ᾽ ἐν Οσροηνοῖς ἐγένοντο, τὸν ἴσον τρόπον ἑλλόγιμος • Βαρησάνης τε καὶ ὁ παῖς Αρμόνιος, ὧν ὁ μὲν τὴν ἐπώνυμον συνεστήσατο αἵρεσιν· ὁ δὲ παῖς ἀποχρώντως διὰ τῶν Ἑλληνικῶν λόγων ἀχθεὶ;, μέτροις νόμων καὶ μουσικοῖς ῥυθμοῖς τὰς πατρίους ὑπῆγε φωνάς, καὶ κατὰ κύκλον ᾄδειν χοροῦ παρεδίδου, ὅσα καὶ νῦν ἐξ ἐκείνου Σύροι ἔχοντες ψάλλουσι· πλὴν οὐκ αὐτὰ ἐκεῖνα ὥσπερ ἐκεῖνος ἐξέθετο, μόνοις δὲ τοῖς μέλεσι χρώμενοι. Τῆς γὰρ πατρικῆς αἱρέσεως μετασχών, καὶ ἐπίσης Ελλησι περὶ γενέσεως ψυχῆς καὶ φθορᾶς σώματος, καὶ τῆς ἐσομένης παλιγγενεσίας δοξάζων, τοῖς ὑπὸ λύραν μέλεσι τας τοιαύτας δόξας ὑπέσπειρεν· οἷς οἱ πολλοὶ τῶν Σύρων κατακηλούμενοι, ηρέμα πως προτειθίζοντο τας τοιαύτας δόξας προσίεσθαι ὑπὸ τοῦ κάλλους τῶν ὀνομάτων καὶ τοῦ τῆς μελωδίας ρυθμού. Ο τοίνυν θεῖος Ἐφραὶμ τοῦτο συνεγνωκώς, καίπερ Ἑλληνικῆς παιδείας ἄμοιρος ὤν, τοῖς μέτροις "Αρμονίου ἐπιστατήσας, καὶ τοῖς ἐκείνου μέλεσι συμφώνους ᾠδας τοῖς ἐκκλησιαστικοῖς δόγ μασι παραθέμενος, ἐς δεῦρο Σύροις παρέδωκε ψάλλειν. Θείους γὰρ ὕμνους πλείστους ἐπόνησε, Θεῷ τὸν αἶνον ἀνατιθείς· καὶ ἐγκώμια ἀνδρῶν ἀγωγῇ βίου εὐαρεστησάντων Θεῷ, κατὰ νόμον τῆς Αρμονίου ᾠδῆς· ἀφ᾽ ὧν πρὸς ζῆλον οἶμαι καὶ οἱ μετέπειτα τῆς Ἐκκλησίας μελοποιοὶ τὰς ἀφορμάς τῶν μελῶν πορισάμενοι, ἐπὶ μᾶλλον αὐξῆσαι ταῦτα καὶ ἐπιδοῦναι παρεσκευάσαντο. Οποῖος μὲν οὖν τὸν λόγον καὶ ἐκ τούτου συνάγειν ἔστιν· ὁ δὲ βίος απο τοῦ λίαν ηκριβωμένος, ταῖς ἀγαθαῖς τῶν πράξεων καλλυνόμενος. Πολὺς δ' ἐπάγαν ἦν αὐτῷ καὶ τῆς ἡσυχίας ὁ ἔρως. Σεμνὸς δ᾽ οὐχ ἧττον ῶν, ἐς του σοῦτον τὰς διαφοράς η λαβεῖτο, ὡς σχεδὸν καὶ πᾶ Grece et Syriace legi. Quam ob causam magnus 1 Ἐφραὶμ κριθῆναι, μηδὲ γὰρ ἂν ὡς ἔτυχε τὴν Βaille et oratione et virtute Basilius, qui Cappadocum inetropolim episcopatu suo exornavit, summopere virum est admiratus, eumdemque eruditionis nomine beatum censuit. Ut tanti viri tam certo testimonio manifestum sit, communiter quoque a Græcis, qui tum clarum in eloquentia obtinuere nomen, praestantissimum omnium Ephraim judicatum esse. Vox sane Basilii talis non temere prolata esse existimanda est. Dicitur autem divinus Ephraim trecentas versuum myriades conscripsisse. Multi quoque ei fuere discipuli, qui institutionem et philosophiam ejus sunt æmulati: in quibus celebriores sunt Abbas, Zenobius, Abralam, Maran, et Symeon, apud Syros ingenti gloria viri: et alii quibuscum prætereɔ hunc vitæ modum illi communicavere. In locis vero eisdem, facundia maxime præstantes, Paulonas et Anarad exstitere: qui deinde lapsi, sana excidere fidei doctrina. Alii insuper apud Osroenos fuere, eodem præclari modo, Bardesanes, et filius ejus Harmonius. Ει pater quidem nominis sui hæresim instituit: filius autem Græcis disciplinis satis eruditus, patris vocibus legitimis modis musicisque numeris inclusis ordine circulari in choro eas cani instituit, quos ex eo tempore hucusque Syri psallentes usurpant: non illi quidem carminibus ipsis sicuti ab illo sunt prodita, sed sonis tantum eorum utentes. Nam ille ad paternam delapsus hæresim, eademque cum Græcis de animam generatione et corporis interitu, necnon de futura regeneratione opinatus, Jyricis modulis doctrinas ejusmodi aspersit. Quibus multi ex Syris propter verborum venustatem et sonorum numeros demulsi, paulatim opinionibus talibus recipiendis sunt assuefacti. Caterum divus Ephraim ea re cognita, quamvis Græcarum artium expers, Harmonii numeros moderatus est: atque ejusdem modulis, carminibus ecclesiastica sententia cousonis, adjectis, Syris ad hoc usque tempus ea canenda dedit. 713 Nam divinos lymnos plurimos, quibus Deum in primis celebrat, et laudes praterea virorum qui instituto Deo placuere canit, ad Harmonii carminum leges composuit: a quibus, ut equidem puto, per æmulationis ardorem, posteriores ecclesia cantores modulorum σαν όψιν έκτρέπεσθαι γυναικός. Φέρεται οὖν, ὡς formulas mutuati, magis etiam atque magis augere atque propagare eas sunt aggressi. Qualis igitur is sermone fuerit, vel ex hoc ipso conjicere licet. Vita vero ci´ valde exacta, et bonis operibus speetata fuit. Quietem etiam multo studio est sectatus. Et propter morum castitatem tantopere calumnias devitavit, ut fere a conspectu mulieris prorsus abhorruerit. Fertur sane, cun mulier quædam nulla prorsus vitæ disciplina, et pudore nullo, in angusto admodum loco ei obvia facta, sive consulto veluti virum tentatura, seu ab aliis ut hoc faceret mercede conducta, oculos sine intermissione in eum conjiceret, increpans in terram cam prospicere jussisse, illamque respondise. Sed γυνή παντάπασι τοῦ βίου ἀνάγωγος, καὶ αἰσχύνης ὡς ποῤῥωτάτω, ἐπί τινι στενωπῷ τῷ Ἐφραὶμ ἀπαντήσασα, ἢ τοῦτο προθεμένη, ἅτε δὴ τοῦ ἀνδρὸς πειρῶσα, ἢ μισθοῦ ἄλλοι; τοῦτο πράττουσα, ἀτενὲς εἰσβάλλειν τὰς ὄψεις αὐτῷ. Τὸν δ᾽ ἐπιτιμήσαντα, εἰς γῆν ὁρᾷν κελεῦσαι. Η δ', Ἀλλὰ πῶς, ἔφη, εἰς γῆν ἐγὼ βλέψω; πολλῷ γάρ σε δικαιότερον ταύτην ὁρᾷν, πρόσλημμα ταύτης ὄντα. ἢ ἐμέ. Ἐμοὶ δ᾽ ἐκ σοῦ τὴν γένεσιν ἐσχηκυίᾳ, καὶ πρός σε βλέπειν εὔλογον. Ἐκεῖνον δὲ ἀγάμενον τὸ ῥηθὲν, γραφής ἀξιῶσαι· δ καὶ Σύροι ὡς ἕν τι τῶν ἐκείνου σπου δαίων λογίζονται. Οργῇ δὲ τὰ πρῶτα ἡττώμενος, ἐξ οὗ φιλοσοφεῖν ἤρξατο, μηδαμῶ; θεαθῆνα: θυμώ κινούμενος. Και δή ποτ' ἐπὶ πολλαῖς ἡμέραις, εἰωλές

ECCLESIASTICA HISTORIÆ LIB. IX. δν, νηστεύων, ἐπεὶ ὁ διακονούμενο; τῷ καιρῷ τὸ quomodo tandem terram ego intnear, cum æquius ὄψον προσέφερε, τὴν χύτραν ἔκλασε. Τὸν δ᾽ ἰδόντα αἰδη! καὶ δέει συνεσχημένου, Θάρσει, ἔλεγε. Κἂν γὰρ τὸ ὄψον πρὸς ἡμᾶς ἐλθεῖν ἀπηξίωσεν, ἀλλ' ἡμεῖς πρὸς ἐκείνῳ γενοίμεθα. Καὶ περὶ τὰ τῆς χύτρας καθεσθεὶς, ἔφαγεν. Ἀλλ' ὅπως καὶ τῆς κενής δόξης οὐχ ἥττητο, ἐντεῦθεν φανήσεται. Επίσκοπος μιας τῶν πόλεων εψηφίζετο. Ἐπεὶ δ᾽ ἧκον οἱ πρὸς τὸ χειροτονεῖν συλληψόμενοι, ἐκεῖνος αὐτίκα γνούς, ἀνὰ τὴν ἀγορὰν ιών, οἷά τις παραπαίων ἀπέμνως διῄει, αἰσχύνων τὴν ἐσθῆτα τῷ σύρεσθαι, παραμπάζων τε τῶν ὠνίων, παρρησίᾳ ήσθιε. Πόρρω δ' εἶναι δόξας φρενών, διέδρα την σύλληψιν, καὶ ἕως οὗ ἕτερος τὴν ἱερωσύνην ἐδέξατο κρυπτόμενος διεδίδρασκεν. Πολλὰ δὲ καὶ ἄλλα πλεῖστα καὶ λόγου ἄξια ἥ τε περὶ αὐτὴν συγγραφή, καὶ οἱ ἐπιχώριοι καὶ Ρωμαίων καὶ Σύρων ἱστοροῦσι περὶ αὐτοῦ, & τοῖς βουλομένοις πρόκειται ἐντυχεῖν. Ἐγὼ δὲ, δ καὶ ἄξιον μνήμης είναι λογίζομαι, τῇ συγγραφή παραδώσω, δ δὴ αὐτῷ πρὸς τῇ τελευτῇ γενομένῳ κα τώρθωτο. Σφοδρός λιμὸς ἐπόνει τὴν Ἐδεστηνῶν πόλιν· ὁ δ' ἐν πολλοῖς ἔτεσι τῆς οἰκίας μὴ προελθὼν, τότε τὸ φιλοσοφεῖν ἐν δευτέρῳ θέμενος, προϊών πολὺς ἦν ἐγκείμενος τοῖς περιουσίαν ἔχουσιν, ἅτε δὴ φθειρόμενον τὸ ὁμόφυλον εἰς οὐδὲν δέον περιο ρῶσι σπάνει τῶν ἀναγκαίων, διήλεγχε τε ὡς ἐν δευτέρῳ τιθεμένους τὰς σφῶν ψυχάς, τὸ δὲ σύμπαν τοῖς σωματικοῖς ἀναλίσκοντας. Οἱ δὲ τὸ φιλόσοφον αἰδούμενοι καὶ ἀπέριττον τοῦ ἀνδρὸ;, μὴ τοῦτ᾽ εἶναι σφοδρῶς διετείνοντο· πρόχειρον γὰρ εἶναι τὰς οὐσίας νέμειν τοῖς ἐνδεέσιν· ἐν ἀπορίᾳ δ εἶναι ὡς χρεὼν τοῦ τὰ τοιαῦτα διακονησαμένου· πάντες γὰρ, ἔλεγον, πρὸς κέρδος κεχηνότες εἰσὶ, τὰ τοιαῦτα αἰσχρῶς καπηλεύοντες. Ὁ δ' Ἐφραίμ, Ἐγὼ δὲ ποῖος ἄρα ὑμῖν εἶναι δοκῶ; Τῶν δ' εἰπόντων, Καλός τε καὶ ἀγαθὸς, καὶ τοιοῦτος ὁποῖον ἁρμόζειν τῇ περὶ αὐτοῦ δόξῃ· Οὐκοῦν, ἔφη, ὑμῖν ἐγὼ ἔτοιμος πᾶσι τοῖς τοιούτοις διακονεῖν; Καὶ δὴ ἀποχρῶν ἀργύριον ἐξ ἐκείνων λαβών, τριακοσίας κλίνας ἐπρίατο· καὶ ἐν τοῖς δημοσίοις ἐμβόλοις τοὺς τοῦ λιμος τραυματίας λαβὼν, πᾶσαν θεραπείαν προσ ἦγε· ξένους δ' ἐπὶ τούτοις καὶ ἄλλως ἐνδείᾳ πιεζο μένους δεξιῶς ἐπεμέλετο. Καὶ τοῦτ' ἔπραττεν ἕως καὶ τῷ λιμῷ ἐμφιλοχωρεῖν ἦν. Ἐπεὶ δ' ἐκεῖνος ἔληγεν, εἰς τὸ τῆς φιλοσοφίας εργαστήριον ἐπανῆλθεν· ἔνθα ὀλίγας ἡμέρας ἐπιδιοὺς ἐτελεύτα, κληρικοῦ διακονίας ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ ἀξιωθείς. Ἐν δὲ τῇ κατὰ μοναχοὺς ἀγωγῇ διαβόητος γεγονώς, ἐπίσης τῶν ἐν ἱερωσύνῃ καὶ παιδεύσει, ἀγαθοῦ τε βίου διατεθρύλληται. Ταῦτ᾽ ὀλίγα ἐκ πολλῶν τῶν τῷ Εφραίμ κατωρθωμένων ἐῤῥήθη. Πάντα γὰρ τὰ ἐκείνου πρὸς ἀξίαν διελθεῖν, οὐ μὴν δὲ ἀλλὰ καὶ τῶν ἄλλων τῶν τηνικάδε φιλοσοφησάντων, ὅπως τε ἐβίω καὶ οἶν πολιτείᾳ ἐχρήσατο ἕκαστος, δεήσει συγγραφέως οἷος ἦν αὐτός· ἡμῖν δὲ παντάπασιν ἐν ἀμηχάνῳ ἐστὶ τῷ ἀνισχύρῳ τῶν λόγων, καὶ τῇ ἀγνοίᾳ τῶν ἀκριβῶς ἐκείνοις πεπραγμένων. Καὶ γὰρ ἐν ἐρημίαις ὄντες, τὰ πλεῖστα ελάνθανον οἱ πολλοί. Εἰ δέ τινες καὶ ἐν πόλεσι τας διατριβάς sit te eam respicere, qui ex ea conditus sis, quam me ortum ex te habentem, proindeque recte te respectantem? Quod mulieris verbum ille admiratus, deinde scripto mandavit. Atque id Syri in primis memoratu dignum ex illius rebus esse censent. Εt primum quidem is sepe ira victus est; postcaquam autem monasticæ philosophiæ ineuınDere capit, nunquam commotus esse visus est. Atque aliquando, cum dies multos pro consuetudine sua, jejunio transegisset, et minister tempore cibum ei afferret, accidit ut is ollam frangeret. Ephraim vero pudore juxta et timore correptum illum videns: Bono, inquit, esto animo. Quandoquidem enim obsonium ad nos venire renuit, nos age ad id accedamus: et ad ollæ fragmenta consedens comedit. Enimvero ut vana etiam gloria superior fuerit, inde liquido patebit. Designabatur urbi cuidam episcopus, et jam qui se ad ordinationem abducturi erant, adveniebant. Ac ipse statim eo cognito, in forum progressus, veluti mente captus indecore gradiebatur, non satis honeste vestem post se trahens, et quæ venalia erant surripiens, propalamque comedens. Sic ille mentis impos existimatus, comprehensionem effugit. Ει tantisper dum alius episcopatum reciperet, occultans sese latuit. Plurima sane et alia memoratu digna, et qui de eo conscriptus est liber, et provinciales ejus, Romani siinul et Syri, de eo refe runt, quæ cuivis cognoscere est proclive. 714 Unum illud sane quam memorabile, historiæ huic inserere visum est, quod ab eo paulo ante mortem est gestum. Fames ingens Edessenorum urbem premebat: atque ipse, qui multos annos non fuerat domo progressus, tuin philosophandi studio aliquantum intermisso, prodiit: et in homines locupletes, qui sic turpiter rerum necessariarumn inopia, cives suos pereuntes despicerent, acriter est invectus, arguens eos, quod animarum cura neglecta, studium omne in corpore fovendo collocarent. Illi autem integritatem et paupertatem viri observanter veriti, minime id sic esse affirmarunt; facile enim et promptum eis esse, indigentibus facultates distribuere: deesse saltem, qui in co ministerio, pro eo atque deceret, fidelem se preberet, omnnesque lucro inhiare, et talia fœde in quæstum suum vertere, dixere. Tum Ephraim: Εgo vero, inquit, qualis vobis esse videor? Et illi: Honestus atque bonus, respondere: et talis prorsus, qui opinioni quæ de eo fertur, vita ipsa reἐρondeat. Itaque, ille ait, paratus sum in ejusmodi omnibus negotiis inservire. Et multo ab eis sumpto argento trecentos paravit lectos: et in publicis porticibus eos qui fane confecti erant, acceptos, diligenter et benigne fovit: advenas quoque, et alios qui inopia affligerentur, humaniter curavit. Idque tantisper fecit, dum fames ibi est grassata. Ea vero depulsa, ipse ad philosophiæ suæ officinam reversus, ibi paucos post ties vita est defunctus.

τῷ μηδὲν διαφέρειν τῶν πολλῶν δοκεῖν, κλέπτοντες ἦσαν τὴν ἐργασίαν, τὴν ἐξ ἀνθρώπων ἔπαινον δια βούμενοι. Τὸν γὰρ Θεὸν μόνον μάρτυρα τῶν πεπραγμένων ποιούμενοι, ἥκιστα τῆς ἀνθρωπίνης δόξης ἀντεποιοῦντο. Περὶ μὲν οὖν ἀνδρῶν οἱ ἐπὶ τῆς παρούσης ἡγεμονίας φιλοσοφοῦντες ἦσαν, καὶ κατὰ νόμους Ἐκκλησίας ἠκριβωμένως ἀνὰ πᾶν τὸ ὑπήκοον ἐπολιτεύοντο, τάδε ἔγνων. In Ecclesia clerici ministerium sumpsit. Vita ἐποιοῦντο, ἀλλά γε τῷ τοῦ φαινομένου εὐτελεῖ, καὶ autem monastica percelebris, ex æquo cum iis qui episcopatu, doctrina, et vitæ sanctitate clari sunt, Laudatur. Hac pauca ex multis, quæ ab Ephraim recte pieque facta sunt, diximus. Res namque ejus omnes si pro dignitate earum exponere nos oporLeret, aut etiam aliorum qui tum in eodem philosophandi genere elaborarunt, quomodo scilicet eorum quisque vixerit, et quali morum instituto usus sit, qualis ipse fuit, scriptore esset opus. nobis certe quidem id præstari omnino non potest, cum propter orationis et styli tenuitatem, tum quod res eorum rectissime gestas ignoramus. Nam ilorum multi in solis degentes locis, ut plurimum latúere. babuere, quod viles esse apparerent, et nihil ab aliis celarunt. 715 Nam humana lande repudiata, soloque ab hominibus gloriam sunt aucupati. Atque equidem de philosophiam sunt sectati, et secundum Ecclesiæ leges perii locis tum vitam exegere, bæc mihi comperta sunt. CAPUT XVH. De Didymo item de Aelio et Apollinari, hæreticis. Temporibus autem eis clarus etiam fuit ecclesiasticus scriptor Didymus, scholae sacrarum disciplinarum Alexandriæ præfectus. Neque vero laudem in ea eruditione tantum meritus fuerat, verum etiam omne genus alterius sapientiæ summo excofuerat studio. Poeticam namique ct oratoriam perfectissime didicerat; de astronomia autem et geometria, numerorumque proportionibus et convenientiis nihil eum latebat. In diversas philosophorum opiniones tanta incubuerat, ut eas exacte perdisceret, oura, ut præterea aliud nihil scire videretur quæ sane omnia acumine mentis et auditionis perceperat. In pueritia namique visum prorsus amisit, cum elementa prima discenda ei essent. Ephebus vero artium liberalium eruditionem adamavit, atque in scholis præceptores audiebat tantum. Eo vero sapientiæ brevi pervenit amplitudine et celeritate ingenii, ut mathematicarum artium obscura, et theorematum speculationumque arcana exactissime addidicerit.Et cum cæcus esset, litterarum notitiam manuum contrectatione assecutus esse dicitur: nam earum formas in tabula attins exsculptas, sæpius tangendo cognovit. Alia porro, ut syllabas, litterarumque connexiones, et quæ ordine consequuntur cætera, propter naturæ acumen, animo et auditu pervestigala percepit. Præcipuumque ipse miraculum fuit, cum audire tur et conspiceretur. Multi quidem vel ut virum cum tantum viderent, vel ut suavem gratamque «jus orationem audirent, Alexandriam venere. Pro Nicænis vero decretis pugnans, Arianis restitit, cosque orationis suæ suadels, 716 quam vi nulla adhibere videbatur, pressit. Et ad eos qui secun disputabant, verba faciens, rerum controversarum judicium detulit. Et cum ad morem gerendum et cedendum facilis, tum orthodoxis eo nomine charus maxime fuit. Nec ab his tantum, sed etiam a monachis Ægyptiis magno honore cultus est. PræQuod si nonnulli in urbibus domicilia sua differre viderentur, consulto actiones suas Deo actorum suorum teste advocato, minime viris qui imperii ejus tempore monasticaın perfecte et exacte in plerisque Romani imΚΕΦΑΛ. ΙΖ'. Περὶ Διδύμου, Αετίου καὶ Ἀπολλιναρίου τῶν αἱρετικῶν. Καιροῖς δ' ἐκείνοις καὶ ὁ ἐκκλησιαστικός συγγρα φεύς Δίδυμος ἐγνωρίζετο, τῆς ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ δια τριβῆς προϊστάμενος τῶν ἱερῶν μαθημάτων. "Ην δὲ οὐ μόνον ἐν τούτῳ τὸ δόκιμος εἶναι κτησάμενος, ἀλλὰ καὶ τῆς ἄλλης παντοδαπῆς σοφίας ἐπ' ἀκριβὲς ἔχων. Τούς τε γὰρ ποιητὰς καὶ ρήτορας εἰς ἄκρον ήσκητο ἀστρονομίας δὲ καὶ γεωμετρίας καὶ ἀριθμῶν ἀναλο γίας οὐδὲν ἐκείνῳ παρεῖτο λαθόν. Ἐπὶ τόσον δὲ τὰς διαφόρους δόξας τῶν φιλοσόφων ηκρίβωσεν, ὡς ἄλλο μηδὲν εἰδέναι δοκεῖν· ἃ δὴ πάντα ν τε καὶ ἀκοῇ προσεκτήσατο. Νήπιος γὰρ πάμπαν τυφλός γενόμε νος, εἰς πεῖραν μόνην τῶν στοιχείων ἐλθεῖν. Εἰς ἐφήβους δὲ παρελάσας, τῆς τῶν λόγων ἐρασθῆναι παιδείας. Καὶ δὴ τοῖς διδασκαλείοις φοιτων, ἠκροᾶτο μόνον. Εἰς τόσον δ' ἧκε σοφίας δι' ὀλίγου, μεγέθει καὶ τάχει φύσεως, ὡς καὶ τὰ τῶν μαθημάτων σκολιά, καὶ ἀπόρρητα τῶν θεωρημάτων, εἰς ἄκρον μας θεῖν. Τυφλὸν δ' ὄντα λέγεται μαθεῖν τὰ γράμματα τῇ ἀφῇ τῆς χειρός. Τοὺς γὰρ τῶν γραμμάτων τύ πους, σανίδι εἰς βάθος ἐνσημανθέντας, ἐπαφώμενον γνῶναι· τὰ δ᾽ ἄλλα, συλλαβὰς καὶ μίξεις καὶ τὰ ἑξῆς, διανοίας ὀξύτητι τῷ νῷ θηράσαι καὶ ἀκοῇ. Θαῦμα δ' ἦν ἐξαίσιον καὶ ἀκουόμενος καὶ ὁρώμενος. Πολλοὶ μὲν οὖν καὶ εἰς ᾿Αλεξάνδρειαν ἧκον, οἱ μὲν κατὰ θέαν μόνην τἀνδρὸς, οἱ δὲ καὶ τῆς ἐνούσης τοῖς λόγοις χάριτος ἀκουσόμενοι. Τῆς δ' ἐν Νικαίᾳ δόξης ὑπεριστάμενος, Ἀρειανοῖς ἀντετάσσετο. 'Ηγχε δὲ αὐτοὺς τῇ πειθοῖ τῶν λόγων, ἣν οὐ βίᾳ ποιεῖν ἐδό κει. Τοῖς δ᾽ ἀμφιβαλλομένοις προτείνων τους λά γους, τῶν διαμαχομένων τὴν κρίσιν ἐπέτρεπεν. Ο δὲ μάλα πειθήνιος ἦν· τοῖς δὲ ὀρθὸν δοξάζουσι διὰ τοῦτο ἐράσμιος μάλιστα. Οὐ τούτοις δὲ μόνοις, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἐν Αἰγύπτῳ μοναχοῖς διὰ τιμῆς ἤγετο. Καὶ μᾶλλον ὁ περιβόητος ἐν ἀσκήσει ᾿Αντώνιος διὰ θαύ ματος αὐτὸν ἐποιεῖτο· ὅν φασι τὴν ᾿Αλεξάνδρειαν κατειληφότα, τὸ βέβαιον τῆς ᾿Αθανασίου πίστεως μαρτυρούμενον, τοιαῦτα τῷ Διδύμῳ εἰπεῖν· Οὐ χρεών, ὦ Δίδυμε, λύπαις σαυτὸν ἐκτήκειν, στερού

ECCL ECCLESIASTICE HISTORIE LIB. IX. μενον ὀφθαλμῶν, οἷς μέτεστι καὶ μυσὶ καὶ σαύραις cipue vero eum clarissimnus ille pietatis exercitio καὶ τοῖς ἀφαυροῖς τῶν ζωϋφίων· ήδεσθαι δὲ μᾶλλον καὶ χαίρειν, οἷς παραπλησίως ἀγγέλοις τοῖς ἔνδον ὁρᾶς ὀφθαλμοῖς, δι' ὧν τρανῶς τὴν ἀκήρατον καὶ θείαν γνῶσιν κατανοεῖς, καὶ τὴν ἀλήθειαν ἀκριβῶς εἰσορας. Βιβλία δὲ οὗτος καταλέλοιπε ταῦτα· Εἰς τὴν τῶν Ψαλμῶν βίβλον ὅλην διάφορα ὑπομνήματα· εἰς τὸν ὡσηὲ καὶ Ζαχαρίαν, λόγους πέντε· εἰς τὸν Ησαΐαν λόγους δεκαοκτώ· εἰς τὸ κατὰ Ματθαῖον καὶ κατὰ Ἰωάννην οὐκ ἐλάχιστα υπομνήματα. Ἔτι δὲ καὶ κατὰ ᾿Αρειανῶν, καὶ ὑπὲρ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· καὶ ἕτερα συγγράμματα πλείστα. "Ηκμαζε δ' ἐν ἐκείνῳ τοῦ χρόνου καὶ ὁ Σύρος Αέτιος, πρὸς τῶν τἀναντία πρεσβευόντων θαυμαστός τις εἶναι δοκῶν, ἔν τε διαλέξει καὶ ἔριδι λόγων, καὶ συλλογισμοῖς, καὶ στροφαῖς λέξεων, ἱκανός τις, καὶ τὴν σπουδὴν ἅπασαν ἀτεχνῶς ἐν τούτοις καταναλίσκων. Διά τοι καὶ ὡς τοιοῦτος ὤν, πρόχειρός τε τὸ προστυχὸν ἐπὶ Θεοῦ κακοσχόλως θεολογεῖν, ἄθεος ἐκαλεῖτο. Πατρὶς δὲ αὐτῷ ἡ Κοίλη Συρία ἦν. Τοῦ δὲ πατρὸς αὐτῷ ἐν στρα τείς δυσπραγήσαντος καὶ τὸν βίον λιπόντος τὸν μὲν τηνικάδε άρχοντα δημοσιῶσαι τὸν βίον· εἰς ἔσχατον δὲ πενίας σὺν τῇ μητρὶ ἐλάσαντα τὸν ᾿Αέτιον, ἐπὶ τὸ χρυσοχοεῖν ὁρμῆσαι, ὡς ἂν ἀμωσγέπως τὸ ζῆν πορίζηται. Αποχρώντως δὲ τῇ τέχνῃ χρησάμενον διὰ ῥώμην φύσεως, ἐπὶ τὴν λογικὴν στραφήναι τέτ χνην· καὶ Παυλίνου μὲν ἀκροάσασθαι, ὅς ἐκ τῆς Εφορείας Τύρου μετέστη εἰς Ἀντιόχειαν· πέρατι δὲ βίου τῆς μητρὸς χρησαμένης, δι' ήν αὐτῷ καὶ ἡ ἐπιμορφοῦσα τὸν χρυσὸν τέχνη ἐσπούδαστο, εὐθὺς ὅλος c ἐπὶ τὴν λογικὴν μετετάττετο τέχνην, καὶ τῶν πολ λῶν ἐκράτει μετ' ὀλίγου ἀμίλλας ἱστῶν. Ἐπεὶ δ' Ευλάλιος μετά Παυλίνον εἰς τὸν θρόνον τῆς Ἀντιόχου κατέστη, πολλοῦ στίφους κατ' αὐτοῦ κινουμένου, ἐλαύνεται ὁ ᾿Αέτιος· καὶ εἰς τὴν τῆς Κιλικίας 'Αναζαρδόν γενόμενος, τῇ τέχνῃ αὖθις πρὸς τὸ ζῆν ἀπεχρῆτο, οὐδὲ τῆς περὶ λόγους ἁμίλλης ἀφεστηκώς. Σοφιστοῦ δέ τινος τὴν 'Αετίου φύσιν διὰ θαύματος ποιουμένου, καὶ τῆς τέχνης αὐτῷ μεταδοῦναι σπου δάζοντος, εἰσοικισθεὶς αὐτῷ ἐθήτευε, πᾶσαν ὡς χρεὼν οἰκετικὴν ἀποπληρῶν λειτουργίαν. Καὶ ὁ μὲν τὴν γραμματικὴν αὐτῷ παρεδίδου· Αέτιος δὲ τῷ κυρίῳ εἰς ἔλεγχον τῆς περὶ τὰ θεῖα λόγια μὴ ὀρθῆς διαθέσεως καθίστατο. Καὶ δὴ μισθὸν τῆς εὐεργετού σῆς αὐτὸν οἰκίας ἐλάμβανεν ἀποκήρυξιν. Κἀκεῖθεν δὲ διωχθείς, τῷ τὴν ᾿Αναζαρβον διοικοῦντι ᾿Αθανασίῳ συγγίνεται, παρ' ᾧ τοὺς εὐαγγελιστές ἀνέγνω πρὸς λεπτὴν ἐπιστήσας αὐτοῖς. Εἶτ᾽ ἐκεῖθεν ἀφικνεῖ:α: πρὸς Ἀντώνιον ἐν Ταρσί, ὃς γνώριμος ἦν Λουκιανῷ τῷ μάρτυρι, ἐξ οὗ τὸν ᾿Απόστολον ἀναδιδαχθεὶς, ἐφ᾿ ἱκανὸν ἐκείνῳ συνδιατρίβει, ὅτι τὴν τοῦ πρεσβυτέρου τάξιν πληροῦντι. Ἐπεὶ δ᾽ ᾿Αντώνιος Εφορος ἐγεγόνει, καὶ οὐχ οἷός τε ἦν τῇ σοφιζούσῃ τὸν ᾿Αέτιον ἐνασχο. ἱεῖσθαι διδασκαλίᾳ, ἐκεῖθεν ὁ ᾿Αέτιος τὴν ᾿Αντιόχου καταλαμβάνει· καὶ παρὰ Λεοντίου ἔτι πρεσβυτέρου ὄντος, Λουκιανοῦ δὲ τοῦ μάρτυρος καὶ οὗτος φοιτη τῆς ἐχρημάτισε, τοὺς προφήτας, καὶ μᾶλλον τὸν Ιε- Antonius admiratus est. Quem dicunt, cum Alexandriam venisset, ut Athanasio firma certæque fidei perhiberet testimonium, hæc ad Didymum prolocatum esse verba: Non est, Didyne, quod teipsum marbre condeias, propterea quod oculis careas, quos mures, lacertæ, et vilia animalcula habent. Voluptate potius et lætitia efferri te convenit, qui itidem ut angeli internis maxime vigeas oculis: quibus clare immortalem et divinam cognitionem percipis, veritatemque ipsan exacte perspicis. Hic hosce reliquit libros: In totum Psalmorum librum varios commentarios, in Oseam et Zachariam libros quinque, in Isaian libros duodeviginti, in Evangelium secundum Matthæum et secundum Joannem non parvos commentarios scripsit. Insuper contra Arianos et de Spiritu sancto, aliaque scripta plurima composuit. Floruit eadem ætate Syrus quoque Aetius, qui ab eis disputator admirandus habitus est, qui diversa a nobis docent. In altercationibus quippe, verborumque contentionibus, ratiocinationibus, et fallaciis ludificantibus, valde commodus, ut qui ex professo in rebus ejusmodi studium omne consumpsisset. Εt proinde quod talis esset, quodque facile quidquid sors tulisset, male feriatus de Deo theologaretur seu blatteraret potius, ἄθεος et contemptor deum appellatus est. Patria ci fuit Cœlesyria. Cujus pater cum in militia adversis rebus condictatus tandem interiisset, bona ejus qui tum rerum potiebatur princeps publicavit. Qua re una cum matre Aetius ad extremam redactus pauperiem, ad aurifcum artem discendam se contulit ut quocunque posset modo victum sibi pararet. Ea arte ubi satis est usus, propter ingenii vim að dicendi disciplinam est conversus: Paulinumque audivit, qui ex ecclesia Tyria Antiochiam fuerat translatus. Porro mortua matre, cujus gratia aurum conformandi arti operam navaverat, tolus statim in dicendi studium incubuit, brevique certamen subiens, multos disputando convicit. 717 Postquam autem Eulalius post Paulinum in Antiochena sede est collocatus, multitudo ingens molu adversus Aetium concitato, urbe eum expulit. Qua tempore Anazarbum Ciliciæ concessit, atque ibi artem rursus suam ita, parandi vic:us gratia, exercuit, ut non prorsus dicendi certamen omitteret. Accidit tum, nt sophista quidam Aetii ingenium admiratus, artem suam cum eo communicandam duceret. Atque ille in sophistæ domum receptus, homini inserviens, omne (ut fieri solet) famuli ministerium præstitit. Sophista grammaticen et logicen ei tradidit. Ipsi vero cum berum ob minus rectam de divinis oraculis opinionem argueret, mercedem bene de se meritæ domus abdicationem tulit. Atque inde ejectus, cum Athanasio Anazarbi antistite vixit, apud quem evangelistas exacte Sozomn. lib. ut, cap. 15, Aetium primum medicum fuisse dicit,

excutiens legit. Deinde Tarsum ad Antonium, Lu- ζεκιήλ διδαχθείς, ἀκρασίᾳ γλώττης, καὶ τῷ δυσσε ciano martyri notum, venit. quo Apostolum discens, satis diu cum eo, cum adhuc in presbyterorum ordine esset, mansit. Ubi vero Antonius episcopi functionem suscepit, neque jam doctrinæ, qua Aelium erudiebat, vacare posset, ille Antiochiam est reversus. Et ibi cum a Leontio adhuc presbytero (Luciani martyris et hic habitus sectator) prophetas, atque in prianis Ezechielem doceretur, propter lingue intemperantiant, et sententiæ impietatem, inde rursus est expulsus. Itaque sophisticam excrcens, et certamine cum eis qui clari eo studio erant congrediens, loca multa circumiit. Postea vero et medicam artem accurate didicit. Sopolis in tali disciplina doctor ei fuit, vir in eo studio nemini secundus. Ipse etiam Actius optimus in eo habitus, gratuito pauperes curavit. Quod si aliquando egeret, noctu ad quemJiam artis suæ perituin, ne interdiu a studiis potioribus abduceretur, adibat: et aurum, quod accuratiore arte claborandum esset, petebat: atque opere celeriter perfecto, et ab ejusdem artis opifice mercede accepta, vitain toleravit. Leontio vero ad episcopatum Antiochenum evecto, Aetius ab eo diaconus designatus, et ad munus in ecclesia docendi delectus est. At ipse diaconatum suscipere veritus, docendi functionem non rejecit. Atque ibi satis diu versatus, Alexandriam venit, Athanasium oppugnaturus, Vehementer namque de consubstantiali propugnando 718 Allanasius egit. Ει cum a quibusdam ad episcopatum Aetius recipiendum delectus esset, dignitatem eam contempsit. Sane antequam Aetius ad Arianos defecisset, tametsi illi ab όμοούσιον consubstantiale profitentibus dissidebant, nihilominus tamen preces, lymnos, consilia et res prope oinnes cum eis commumicabant, mystico duntaxat sacrificio excepto. Επ quo autem ille primus secessionem facere coepit, omnibus consentientis conventus, amicitiæ, et consuetudinis vinculis ruptis, in adversas eis qui in alia essent opinione maxime partes per factionem transiere. Tum vero et Eunomius Aetii sapientiæ fama adductus, ex Cappadocia Antiochiam profectus est, et Secundo se ibi conjunxit: qui illum Aelio Alexandriæ adhuc degenti, commendavit. Atque hic alter alteri obstrictus, ille quidem docens, hic autem discens, in sacris uterque desudabat doctrinis. Aetius Gallo quoque Carsari notus fuit: cui cum religio magnopere curæ, tum viri qui sacris Litteris et ecclesiis navarent, chari fuere. Quapropter talium dissertationum causa, in hoc quoque genere disputationum, ut illi gratior essel, se exercuit. Dictus enim est Aristotelica quoque opera perlegisse, et ad eos qui tulia Ale-, xandriæ docerent frequentasse. Cæterum quod in Galli odium propter perversam suam opinionem inciderat, jussu illius utrumque ei crus perfractum fuisset, nisi Leontius Antiochenus dissuasione sua condemmationis calculum amovisset. Verum enimδεῖ τοῦ φρονήματος, ἐκεῖθεν ἐλαύ· εται. Κα! σοφι στεύων διῄει, εἰς ἅμιλλαν λόγων τοῖς περὶ τοῦτο δει νοῖς συμπλεκόμενος. Εἰς ἄκρον δ' ἔπειτα τὴν ἰατρι τὴν ἤσκητο. Σώπολις δ᾽ ἦν αὐτῷ τοῦ μαθήματος ὁ διδάσκαλος, ἀνὴρ ἐν τῇ τέχνῃ μηδενὸς ἔχων τὰ δεύ τερα. Αριστος δ' ἐν ταύτῃ φανεὶς καὶ 'Αέτιος, ἅμι σθον παρείχε τοῖς δεομένοις τὴν θεραπείαν. Εἰ δέ που καί τινος τῶν ἀναγκαίων εδέησεν αὐτῷ, νύκτωρ παρά τινι τῶν ὁμοτέχνων φοιτῶν, ἵνα μὴ ἡμέρας τῶν σπουδαιοτέρων ἀπάγοιτο, ὅσον τοῦ χρυσίου τεχνικωτέρας ἐδεῖτο χειρός. Τοῦτο δὲ ἄρα ἐξεργαζόμε νος θάττον, παρὰ τοῦ ὁμοτέχνου τὸν μισθὸν ἐκομία ζετο, καὶ τὸν ἑαυτοῦ βίον συνεῖχε. Λεοντίου δὲ τὸν τῆς ᾿Αντιοχείας θρόνον κληρωσαμένου, ὁ Λέτιος εἰς διακονίαν ἐκείνῳ προχειρίζεται· καὶ ἐπ' ἐκκλησίας διδάσκειν προτρέπετο. Ο δὲ πρὸς μὲν τὸ διακονεῖν ὑπεστάλη· τὸ δὲ διδάσκειν ἀνεδέχετο. ἱκανὸν δὲ διατρίψας χρόνον ἐκεῖσε ἐπὶ τὴν ᾿Αλεξάνδρειαν παρα γίνεται ἀντιπνεύτων δῆθεν ᾿Αθανασίῳ· πολὺς γὰρ ἦν ὑπὲρ τοῦ ὁμοουσίου ῥέων. Παρά τινων δὲ, καὶ εἰς επισκοπὴν προβαλλομένων αὐτὸν, ἀπηξίου. Πρινή μὲν οὖν Αέτιον τοῖς ἐξ ᾿Αρείου συμμίξαι, εἰ καὶ τοῖς τὸ ὁμοούσιον πρεσβεύουσι διεφέροντο, ἀλλ᾽ οὖν εὐχῶν καὶ ὕμνων καὶ βουλευμάτων, καὶ σχεδόν πάνω των, εκοινώνουν ἀλλήλοις, πλὴν τῆς μυστικῆς θυσ σίας. Εκείνου δὲ πρώτου τῆς διαστάσεως ἄρξαντος, λόγος τὴν ὁμόφρονα συναγωγὴν πάντας τοὺς τοιούτους φιλίας καὶ συνηθείας δεσμούς διαρρήξαντας, εἰς αντίπαλον τοῖ; ἄλλως δοξάζουσι μάλιστα παρασκευάσαι καταστῆναι μοῖραν· τότε δὲ καὶ Εὐνόμιος κατά πίστιν τῆς ᾿Αετίου σοφίας εἰς ᾿Αντιόχειαν ἐκ Καππαδοκίας Σεκούνδῳ συνέμιξεν. Ο δὲ αὐτὸν ᾿Αετίῳ συνέστησεν, ἐν ᾿Αλεξανδρεία διατρίβοντι ἔτι. Καὶ συνήστην άμφω· ὁ μὲν διδάσκων, ὁ δὲ τοῖς ἱεροῖς μαθήμασιν ένασκούμενος. Γνώριμος δὲ ὁ ᾿Αέτιος καὶ Γάλλῳ ἐγεγόνει τῷ Καίσαρι, πολύν τῆς θρησκείας λόγον ποιουμένῳ, καὶ τοῖς περὶ λόγους ἱεροὺς καὶ ἐκκλησίας ἐσχολακόσι χαίροντι. Καὶ τῇ προφάσει τῶν τοιούτων διαλέξεων τοῦτο τὸ εἶδος ἀσκηθῆναι τῶν λόγων, ἵνα μᾶλλον ἀρέσκῃ· ἐλέγετο γὰρ καὶ διὰ τῶν ᾿Αριστοτέλους μαθημάτων ἐλθεῖν· καὶ τοῖ; ταῦτα διδάσκουσι φοιτῆσαι κατ' Αλεξάνδρειαν ἀλλ' εἰς ἔχθραν Γάλλῳ καταστάς ὡς μὴ καλῶς δοξά ζων, κελεύσει ἐκείνου κατεάγη ἂν ἐκ δυεῖν τοῖν σκελοῖν, εἰ μὴ ὁ τῆς Ἀντιοχείας Λεόντιος μεταπεί σας, την καταδικάζουσαν ἀνεῖλε ψῆφον. Καὶ εἰ; θέαν τῷ Γάλλῳ γενόμενος, φίλος ἐν τοῖς μάλιστα ἐγεγό νει, καὶ πρὸς Ἰουλιανὸν ἐστάλη πολλάκις, ηνίκα πρὸς Ἑλληνισμὸν ἀποκλίνειν ἐκεῖνον ἐμάνθανεν, ὥστε τοῦ τῆς ἀσεβείας ἀνελκῦσαι βαράθρου. Οὐ μὴν δὲ ἀλλὰ καὶ τῶν θείων μαθημάτων ὁ Γάλλο; διδάσκαλον τὸν ᾿Αέτιον ἐποιεῖτο. Περὶ μὲν οὖν Αετίου το σαῦτα· ὅπως μέντοι ἱερωσύνης τυχών, οὐ μικρὸν μέρος τοῖς ἀνομοίοις καὶ ἑτεροουσίοις ἐγένετο· καὶ ὡς καθηρέθη, καὶ εἰς ἐξορίαν ἀπήχθη, Ευνόμιος δὲ ἀντ᾽ ἐκείνου πολλῷ χείρων κατέστη, τὴν αὐτοῦ συχν φαντῶν φατρίαν καὶ περὶ αὐτοῦ Εὐνομίου, μικρὸν ὕστερον λέξω. Τηνικαῦτα δὲ καὶ κατὰ τὴν τῆς Συν

ECCLESIASTICE HISTORIE LIB. IX. ρίας Λαοδίκειαν δύο ἄνδρες ἦσαν ἀκμάζοντες, δμώ- vero Gallus in conspectum suum eum primum νυμοι ἄμφω, πατήρ, καὶ υἱό;· Απολλινάριος γὰρ ἑκάτερος ἐκαλεῖτο. Πρεσβύτερος δ' ἦν ὁ πατήρ· ὁδὲ παῖς τὴν τοῦ ἀναγνώστου τάξιν ἐπλήρου. Ἑλληνικῶν δὲ καὶ ἄμφω παιδευμάτων ἦσαν διδάσκαλοι· γραμματικῶν μὲν ὁ πατήρ, ῥητορείας δ' ἐξηγεῖτο ὁ παῖς. 'Ο δὲ γέρων ᾿Αλεξανδρείας ὡρματο. Σχολάσας δ' ἐν Βηρυτῷ, εἰς Λαοδίκειαν γήμας, γεννᾷ τὸν ᾿Απολλι νάριον. Επιφανίῳ δὲ τῷ σοφιστῇ συνακμάζοντες, συνεκρότουν αὐτὸν ἅτε γνήσιοι φίλοι. Θεόδοτος μένω τοι ὁ τηνικάδε τὴν Λαοδικέων ιθύνων, δείσας μὴ τῇ συνεχεῖ ὁμιλίᾳ πρὸς τὸν Ἑλληνισμὸν ἀποκλίνωσι, φοιτᾷν παρ' αὐτῷ διεκώλυεν. Αλλ' ή Επιφανίου φι λία ἐπικρατεστέρα ἦν. Ενθεν τοι καὶ ὁ Θεοδότου διάδοχος Γεώργιος πολλὰ παθὼν διαστῆσαι αὐτοὺς, ἐπεὶ ἀνήνυτον ἑώρα τὸ σπούδασμα, τῆς ἐκκλησιαστικῆς κοινωνίας ἀφίστα. Ο παῖς δὲ ὕβριν λογισάμενος τὸ πραχθὲν, ταῖς σοφιστικαῖς πλεκτάναις θαῤῥῶν, καινῆς τινος αἱρέσεως καθίσταται ἀρχηγὸς, ἐπώνυμον τὸν εὐρόντα ἐχούσης. Λόγος δ' ἔχει, μὴ διὰ τὸ προειρημένον πρὸς Γεώργιον διενεχθῆναι· ἀλλ' ὅπερ ἐκεῖνος ἀλλότριον ἐδογμάτιζε, νῦν μὲν τὴν ᾿Αρείου συνιστῶν δόξαν, νῦν δὲ ὅμοιον τὸν Υἱὸν τῷ Πατρὶ ὁμολογών, καθὰ ἐν τῇ κατὰ Σελεύκειαν συνέδῳ συν έθετο· πρόφασιν δ' ἐντεῦθεν λαβόντες, ἐκείνου δ:ίσταντο· μηδενός δ' ἐκείνοις προσέχοντες, ξενίζουσαν θρησκείαν ἐπειρῶντο εἰσάγειν· καὶ δογματίζοντες ἔλεγον, μὴ ψυχὴν ἀνειληφέναι τὸν Κύριον τὴν τῆς σαρκὸς οἰκονομίαν διενεργοῦντα. Αὖθις δὲ τὸ ἄτοπον ὡς ἐν μεταμέλῳ ἐπιδιορθούμενοι, ψυχὴν μὲν εἰληφέ και προσέθεντο· μὴ ἔχειν δ' ἐκείνην τὸν ἀνθρώπινον νοῦν· ἀρχεῖν γὰρ ἀντὶ νοῦ τὴν θεότητα ἥτις τὸν ἄνθρωπον προσελάβετο. Καὶ περὶ τούτου μόνου πρὸς τοὺς ἐξ ᾿Αρείου καὶ Μακεδονίου διεφέροντο. Τὰ δ' ἄλλα τοῖς ἐν Νικαίᾳ τὰ ἴσα δογματίζοντες ἦσαν. ᾿Αλλὰ περὶ μὲν Απολλιναρίου καὶ αὖθις κατὰ χώ ραν ἐροῦμεν. admissum, charum maxime habuit: et ad Julianum crebro misit, cum illum ad Græcismum et idolorum cultum deficere intellexisset, ut scilicet hominem ex impietatis barathro extraheret. Quin et divinarum Litterarum doctorem illum Gallus instituit. Hæc de Aetio. Quomodo autem ad episcopatum erectus, non exigua pars eorum fuerit, qui τὸ ἀνόμοιον καὶ ἑτεροούσιον, hoc est, dissimile et alterius substantiæ docuerunt, atque etiam exauctoratus solum exsilii causa verterit: Eunomius autem multo eo deterior, factione ejus sycophantia circumventa, in locum ejus suffectus sit, et de ipso etiam Eunonio, postea dicemus. lodem tempore Laodiceae in Syria viri etiam duo floruere cognomines, paler videlicet et flius: utrique enim Apollinaris nomen erat. Et pater presbyteri, filius lectoris ordinem obtinebat. Ambo Græcarum disciplinarum, grammatice pater, rhetoricæ filius, magistri erant. 719 Senex Alexandriæ ortus, Beryti docuit: et ducta Laodicea conjuge, Apollinarim alium progenuit. Εt cum Epiphanio sophisticam profitente, illi simul florentes, eum ut veri amici sunt complexi. At Theodotus Laodicensis tum episcopus, quod metueret ne continua illius consuetudine ad Græcam impietatem declinarent, familiaritate illius eis interdixit. Sed illis Epiphanii amicitia episcopi edictis potior fait. Proinde et Theodoti successor Georgius, cum multa tentasset, ut illorum dirimeret conjunctionem, postquam operam suam frustra esse vidit, ecclesiastira eos prohibuit communione. Quo facto pro insigni contumelia accepto, filius sophisticis fretus capturis et argutiis, novam quamdam bæresim instituit, nomeu auctoris ipsius referentem. Est et alia opinio, non ob eam quam scilicet diximus causani, illum a Georgio descivisse: sed quod Georgius aliena prorsus et absurda opinione nunc Arii defendens sententiam, nunc æqualem Patri Filium profitens, conventui Seleuciæ acto assensisset: ea Apollinares arrepta occasione, discessionem ab eo fecisse: et cum id nemo curaret, opinionem novam inducere conatos esse. Ducuere autem, Dominum carnis œconomiam et functionem factis ipsis obeuntem, animam non recepisse. Ac rursum veluti absurditate ea per pœnitentiam correcta, animam quidem recepisse addidere, eam autem humanam non habere mentem. Satis namque ei pro mente divinitatem fuisse, quæ hominem assumpserit. Atque ea re una ab orthodoxis dissidentes, in aliis eadem quæ Nicænorum decretorum studiosi, sentiebant. Verum de Apollinari postea quoque loco suo dicetur. Περί Θεοφίλου του Ινδού. CAPUT XVIII. De Theophilo Indo. Fuit tum etiam propter virtutem et doctrinam magnopere laudatus Theophilus ille, qui cognominatus est Indus: non ille quidem hæresis alicujus auctor, sed Arianismo plurimum addictus. Qui sub Constantino ab Adiabenis admodum adhuc juvenis, obses in Romanorum ditionem fuerat missus. Adiabene vero magna est insula, et regio Iudica, celebris. Ac Theophilus consuetudine diuturna adeo mores ad Romanorum instituta conformavit, 720`ut et monasticam delegerit Ην δὲ τῷ τότε πολύς τις ἐπ' ἀρετῇ καὶ λόγοις ὑμνούμενος καὶ Θεόφιλος ἐκεῖνος ὃς ἐπεκλήθη νδός· οὗ τινος μὲν ἐπάρξας αἱρέσεως, τῷ ᾿Αρειανικῷ δὲ μάλα προσκείμενος δόγματι. ὓς ἐπὶ Κωνσταντί νου καθ᾽ ὁμηρίαν ἐκ Διαβηνῶν εἰς Ῥωμαίους ἐστάλη, νέος πάνυ τὴν ἡλικίαν ὤν. Ἡ δὲ Διαβοῦς νῆσός ἐστι μεγάλη, χώρα δὲ Ἰνδικὴ διαβόητος. Θεόφιλος δὲ τῇ μακρά διατριβῇ τά τε ἤθη πρὸς τὸ Ῥωμαϊκὸν μετα εξ ρύθμισε σχήμα, ὡς καὶ τὸν μοναύλιον ἐλέσθαι βίον, καὶ εἰς διακόνου παραγγείλαι βαθμὸν, τοῦ Νι Apud Plin. Adiabene Assyriorum est initium, lib. vi, cap. 13.

vilam, et diaconi susceperit dignitatem, Eusebio κομηδείας τούτῳ τὰς χεῖρας Εὐσεβίου ἐπιβαλόντος. Nicomediensi. manus ei imponente. Cum autem legatio a Constantio propagandæ veræ pictatis et confirmandæ fidei gratia ad Orientales nationes mittenda esset, ambitiosa munificentia cam instituit: et princeps ejus, quem modo dixi, Theophidus designatus est. Constantius sane perquamı magnifice, ut quam maxime posset gratiosum eum redderet, ad ducentos generosos e Cappadocia equos navibus impositos, aliaque insuper dona ad illos perferenda Theophilo dedit, ut scilicet illi simul et liberalitatis ejus amplitudinem et animi magnitudinem admirarentur. Εt Theophilus legationem obiit, eamque ad finem debitum perduxit. Nam qui in regionibus eis regnum obtinebat, a Graca superstitione ad veræ pietatis religionem deflexit, et ecclesias tres in diversis locis erexit, nontanium quae ab imperatore missa acceperat donis, sed maxime ctiam quos ipse addiderat sumptibus per animi alacritatem cum illo concertans. Ecclesiarum istarum una in metropoli et principe urbe totius gentis, Tapharum eam nominant: secunda in loco ubi Romanum emporium erat, extrorsum adl Oceanum versum, regio Adane vocatur: tertia in alia terra cjus parte, ubi est quod Persi cum emporium dicitur, in Persici maris ore constructa. Theophilus porro rebus apurl Homeritas ampliter dispositis, templisque eis consecratis, atque etiam pro rerum copia exornatis, in insulam Adiabenen, quam patriam ejus esse diximus, trajecit ac deinceps in reliquam quoque Indiam transiit, nullaque quae apud cos non rite agebanbantur, correxit. Etenim considentes evangelicum audiebant oraculum, aliaque multa faciebant, quæ sanctiones ecclesiasticæ non jubebant. Ea omnia pulchre immutans, ad Ecclesiæ placitum morem composuit. Una saltem, et quidem maxima re incommodans, quod τὸ ἑτερούσιον altero - substantiale colere docuit. Porro ex Arabia magna ad Auxumitas Ethiopes est progressus, qui in primis Rubri maris littoribus habitabant, quod Oceanus seso illi insinuans efficit: quod sane Rubrum mare, in maximam longitudinem protensum, in duos dividitur sinus. Horum alter quidem ad Ægyptum esundans procedit, ubi etiam nomen sibi suum ferre desinit: quem antiquitus filii Israel Ægyplios lugientes, siccis pedibus transiere: 721 alter ad Palæstinam excurrit, prope urbem cui vetus nomen est Aeila. In Rubri istius maris partibus exterioribus, ad sinistram Auxumitæ sunt, quorum metropolis est Auxumis. Ante hos vero ad extimum pertingentes Oceanum, Orientem versus Assyrii apud quos etiam hanc appellationem habent, quos Alexander Macedo ex Syria pulsos, coAdane regio. Homeritæ Arabici populi sunt. (Plin. lib. vi. cap. 28.) Apud Suid. est, Theophilum hunc veluti quamdam apostolicam imaginem fuisse, qui etiam Judææ cujusdam mortuum resuscitasse dictus sit, Δεῆσαν δὲ Κωνσταντίῳ πρεσβείαν πρὸ; Αδιαβηνούς στείλασθαι ἐπὶ προτροπῇ εὐσεβείας και στηριγμῷ πίστεως, φιλοτίμως τὴν πρεσβείαν ἐποιεῖτο· ὧν τὰ κράτιστα ἦν ὁ ῥηθείς Θεόφιλος. Κωνστάντιος δὲ μετ γαλοπρεπῶς καὶ ἐς τὰ μάλιστα κεχαρισμένον ποιού μενος, καὶ ἐς διακοσίους τῶν ἐκ Καππαδοκίας εὐγε νῶν ἵππων πλείοις ἔστελλε, καὶ ἄλλας δωρεάς, ὡς θαῦμα παρασχεῖν τὸ πολυτελές τε καὶ μεγαλόψυχον. Καὶ ἐπρέσβευε μὲν ὁ Θεόφιλος, καὶ πέρας αἴσιον ἡ πρεσβεία ελάμβανε, τοῦ τὴν ἀρχὴν ἔχοντος πρὸς τὸ τῇ εὐσεβείς δοκοῦν ἐκ τῆς Ἑλληνικῆς θρησκείας ἀποκλίναντος, καὶ τρεῖς ἐκκλησίας ἐν διαφόροις τόποις ἐγείραντος, καὶ βασιλικοῖς μὲν ἀναλώμασι, μάλιστα δὲ καὶ οἷς ἐκεῖνος παρεῖχεν, ἀνθάμιλλον παρέχων τὸ πρόθυμον, Τῶν δ' ἐκκλησιῶν ἡ μὲν ἐν τῇ μητροπόλει τοῦ παντὸς ἔθνους ίδρυτο, Τάφρον απ τὴν ὀνομάζουσιν· ἡ δὲ ἐν ᾧ τὸ Ῥωμαϊκὸν ἐμπόριον ἦν ἔξω πρὸς Ὠκεανὸν τετραμμένον· τὸ δὲ χωρίον καλοῦσιν Αδάνην· τὴν δὲ τρίτην ἐπὶ θάτερον τῆς χώρας μέρος, ἐν ᾧ τὸ Περσικὸν ἐμπόριον ὠνομάζετο, ἐπὶ τῷ τῆς Περσικῆς θαλάσσης στόματι. Λαμπρῶς δὲ ὁ Θεόφιλος τὰ ἐν τοῖς Ὁμηρίταις καὶ καλῶς διαθέμενος, ἱερασάμενός τε τοὺς εἰρημένους νεώς, καὶ ὡς δύναμις ἦν ἐπικοσμήσας, ἐπὶ τὴν Διαβοῦς νῆσον, ἦν αὐτῷ πατρίδα οὖσαν ὁ λόγος ἐδίδαξεν, ἀποπλέει. Επειτα καὶ εἰς τὴν ἑτέραν παρεγένετο Ινδικήν πολλά τε τῶν παρ' αὐτοῖς οὐκ εὐαγῶς ἐρωμένων διωρθώσατο. Καὶ γὰρ καθήμενοι τῶν εὐαγγελικών ἡκροῶντο λογίων· καὶ ἄλλ᾽ ἅττα ἐποίουν ἃ μὴ θεσμός ἐκκλησιαστικὸς ἐπεστάτει. Πάντα δὲ καλῶς μεταρ ῥυθμίσας, πρὸς τὸ τῇ Ἐκκλησίᾳ δοκοῦν διηυθέτει, ἐνὶ μόνῳ τῷ μεγίστῳ ζημιώσας, τῷ τὸ ἑτεροούσιον σέβειν διδάξαι. Ἐκ δὲ τῆς μεγάλης Αραβίας εἰ; τοὺς Αὐξουμίτας ἀπαίρει Αιθίοπας, οἷς δὴ κατοίκησις αἱ πρῶται ὄχθαι θαλάσσης τῆς Ἐρυθράς. Ην δη πᾶσαν ὁ ταύτῃ διεισκολπιζόμενος Ὠκεανὸς ἀπεργά ζεται· ἡ δὴ καὶ αὐτὴ Ἐρυθρὰ ἐπὶ πλεῖστον μήκους ἐκτεινομένη, εἰς δύο τινὰς ἀπομερίζεται κόλπους, ὧν τὸ μὲν ἐν κλύσμα ταύτης ἐπ' Αἰγύπτου χωρεί, Ενθα δὴ τελευτᾷ τὸ τὴν ἐπωνυμίαν φέρον αὐτῆ;, καθ' 8 πάλαι ποτὲ καὶ τὸ ἐξ Ἰσραὴλ φῦλον φεύγοντες Αἰ γυπτίους, ἀβρόχῳ διεπεραιώθη ποδὶ τὸ ῥόθιον· θάτερον δ' ἐπὶ Παλαιστίνην ἔρχεται κατὰ πόλιν, ᾗ 'Αειλὰ ἐκ παλαιοῦ ὄνομα. Ταύτης τοίνυν τῆς Ἐξθρᾶς τοῖς ἔξωθεν μέρεσιν ἐν ἀριστερᾷ Αὐξουμί:αί εἰσιν, ὧν ἡ μητρόπολις Αύξουμις. Πρὸ δ' αὐτῶν εἰ σιν ἐπὶ τὸν ἐξωτάτω καθήκοντες Ὠκεανὸν πρὸς ἀνατολὰς Ασσύριοι· ταύτῃ δὲ τῇ κλήσει καὶ παρ' αὐτοῖς ὄνομα φέρουσιν· οὓς Αλέξανδρος ὁ Μακεδῶν, ἐκ Συρίας ἀναστήσας, ἐκεῖ κατῴκισεν· οἱ καὶ ἐς δεύρο τῇ πατρίς γλώσση χρῶνται. Δεινῶς γον εἰσιν ἅπαντες μέλανες, ὀξείας αὐτοῖς τῆς ἀκτῖνος τοῦ ἡλίου καθαπτομένης. Παρ' οἷς ἥ τε ξυλοκασσία testatumque id de eo esse Thalassium familiarem ejus, virum in quem mendacii suspicio non_caderet multosque præterea alios, qui ætate ea vixere.

ECCLESIASTICE HISTORIE LIB. IX. μάλιστα γίνεται, καὶ ἡ κασσία, καὶ τὸ κάσαμον, καὶ lonos eo deduxit. Ii ad hoc usque tempus patria τὸ κιννάμωμον, καὶ ἐλεφάντων ἀπειρόν τι πλῆθος. Καλῶς δὲ τὰ τῶν Αὐξουμιτῶν καταστησάμενος δ Θεόφιλος, τῆς ἐς Ρωμαίους ἀνακομιδῆς εἶχετο. Πολ τῆς δὲ μετὰ τὴν ἐπάνοδον ἀξιωθεὶς τῆς τιμῆς, ἰδίαν μὲν πόλιν οὐκ ἐκληρώσατο ἐφορᾷν· ἐπὶ πᾶσι δὲ δι' αἰδοῦς ὡς τι ξένον καθεωρᾶτο, ἕως οὗ τῶν κατὰ Αέτιον καὶ Εὐδόξιον γεγενημένων καὶ εἰς ὑπερορίαν ἀχθέντων, τὸ πλέον διὰ τὸ συμβούλους καὶ ὁμοψύχους εἶναι Γάλλῳ τῷ Καίσαρι, καὶ οὗτος τὴν τοῦ Πόντου Ηράκλειαν ἀϊδίῳ ἐζημιοῦτό φυγῇ, ἐν τοῖς μάλιστα τῷ Γάλλῳ τυγχάνων. utuntur lingua. Omnes autem nigerrimi sunt, acutis solis radiis eos adurentibus. Apud quos maxime provenit xylocasia, et casia, et casamum, et cinamomum, necnon innumerabilis elephantorum multitudo. Et Theophilus, recte constitutis Auxumitarum rebus, in Romanorum reversus est ditionem. Atque post reditum in magno habitus honore, suam quidem ille urbem, aut ecclesiam, cui episcopus præesset, sortitus non est. Ubique tamen locorum propter hominis reverentiam, in eum ut miraculum quoddam, omnium conjecti oculi erant: donec Aetio et Eudoxio in exsilium, quod consilia cum Gallo communicassent, ejusque rebus favissent, actis, et ipse Heracleam in Pontum in perpetuum est deportatus, Gallo in intimis habitus. ΚΕΦΑΛ. ΙΘ'. Περί Φιλοστοργίου, καὶ τῶν ἱστορηθέντων αὐτῷ περὶ τῆς εὐδαίμονος Αραβίας, καὶ τῶν τεσσάρων μεγάλων ποταμῶν καὶ τοῦ παραδείσου. G CAPUT XIX. De Philostorgio, et quæ is scripta reliquerit: de Felici Arabia, de quatuor magnis fluminibus, el de paradiso. δ' οὖν ὁ θεομισής Φιλοστόργιος τὰ κατὰ τὸν Sedenim, quæ Deo invisus Philostorgius de senεἰρημένον Θεόφιλον ἱστορῶν διεξέρχεται, καλὸν τῷ tentia Theophili, quem diximus, memoriæ litteris λόγῳ διαδραμεῖν. Φησὶ γὰρ, ὡς ἐπὶ τῷ στόματι τῆς mandavit, et nunc paucis perstringemus. DiΠερσικῆς θαλάσσης ἣν ὁ ταύτῃ Ὠκεανὸς εἰσέχων cit enim, in sinum Perșici maris, quod eɔ in parte ἀποτελεῖ μεγίστην τε οὖσαν καὶ ἔθνη κύκλῳ πολλὰ Oceanus sese effundens, vastum et circumcirca περιβαλλομένην, ἄλλοι τε μέγιστοι ποταμοὶ καὶ ὁ Τί- multas gentes complectens efficit, cum alios maxiγρις τοῖς ῥείθροις ἐμβάλλει· ὃς πρὸς Ἀπηλιώτην καὶ mos fluvios, tum Tigrim se undis suis inferre. Qui κάτωθεν τῆς Υρκανίας θαλάσσης ἐν Κορδυαίοις μὲν cum Apeliotem versus sub Hyrcano mari in Corτὰς ἐμφανεῖς ἀναδύσεις λαμβάνει, παρὰ τὴν Συρίαν dyais manifesto sibi ipsi redditus emersit, juxta Ελκόμενος· ἐπειδὰν δὲ γένηται κατὰ τὴν Σουσίδα Syriam profluens, simul atque Susidem terram γῆν, ἐνταῦθα τοῦ Εὐφράτου τὸ ῥεῖθρον αὐτῷ μια pertingit, Euphratæ ibi se ei commiscente, magnus γνύντος, μέγας ἤδη τοῖς χεύμασι χωρήσας, πρόεισι jam et aquarum vi rapidus, ingenti et fragoso sonitu παφλάζων. "Οθεν αὐτόν φασι καὶ τοῦ θηρίου τοῦ provolvitur. Unde illum Tigridis feræ cognomen Τίγρητος λαβεῖν τὸ ἐπώνυμον. Πρινὴ δ' ἐπὶ θάλατ accepisse ferunt. Priusquam autem in mare delabiτην καταβῆναι, σχίζεται εἰς δύο μεγάλους ποτα- tur, in duo ingentia flumina scissus, ostiis duobus, μούς· ἔπειτα δυσὶ τοῖς ἐσχάτοις στόμασιν ἀλλήλων longe inter se dissitis, in Persicum se mare conjiδιειργομένοις, εἰς τὴν Περσικὴν θάλατταν ποιεῖται cit, 722 wultum terra in medio concludens, eauτὰς ἐκβολάς, γῆν ἐν μέσῳ πλείστην περιτεμόμε que fluvialem simul et maritimam insulam efficiens, νος· καὶ νῆσον αὐτὴν ποιῶν, ποταμίαν τε ἅμα καὶ quam gens Mesenorum incolit. Euphrates autem θαλαττίαν, ἣν ἔθνος ἐνοικεῖ τῶν Μεσηνῶν ἐπικαλού- fluvius ex Armeniis manifesto apparens exoritur, μενον. 'Ο δὲ Εὐφράτης ποταμὸς ἐξ ᾿Αρμενίων ubi mons est Ararat, ab incolis ita appellatus: ad κατὰ τὸ προφανὲς ἀνατέλλει· ἔνθα τὸ ὄρος ἐστὶ τὸ quem arcam Noæ constitisse sacræ produnt LitteΑραράτ, πρὸς Αρμενίων οὕτω καλούμενον, ἐφ' οὗ ræ, cujus etiam nunc ibi lignorum et clavorum non καὶ τὴν κιβωτὸν ἱδρυθῆναι φησιν ἡ Γραφή - ἧς ἄχρι paucæ servantur reliquiæ. Inde primum exiguus καὶ νῦν εἶναί φασιν οὐ μικρὰ λείψανα τῶν τε ξύλων profluens Euphrates, quo longius fertur, eo major καὶ τῶν ἤλων, ἐκεῖ σωζόμενα. Εντεῦθεν καὶ ὁ Εὐ- exsistit, plurima alia flumina in alveum simul et φράτης ὀλίγος ταπρῶτα φυείς, προβαίνων ἀεὶ γίνε ται μείζων, πλείστους ἐμβάλλοντας αὐτῷ ποταμούς εἰς τὴν ἑαυτοῦ προσηγορίαν συνεφελκόμενος. Την ᾿Αρμενίαν δὲ, τήν τε μεγάλην καὶ τὴν μικρὰν διελθών, ἔπειτα πρόεισι, τέμνων μὲν τὴν Συρίαν τὴν ἰδίως Εὐφρατησίαν καλουμένην· ἔπειτα μέντοι καὶ τὴν ἄλλην· καὶ ταύτην δὲ καὶ τὴν ἄλλην διαμειψάμενος, καὶ ἔλικα διασπῶν, ὧν δίεισι ποικιλωτάτην, κλασθεὶς όπηνίκα τῇ ᾿Αραβίᾳ πελάσει. Ενταῦθα δὴ κυκλοτερῶς καταντικρύ τῆς Ἐρυθρᾶς θαλάσσης παρενεχθείς, καὶ χώραν οὐκ ὀλίγην ἐγκολτωσάμενος, ἔπειτα πρὸς Καικίαν ἄνεμον ἐπιστρέφει τὸ β. έθρον· ὅσπερ οὖν Βορέου τε καὶ 'Απηλιώ PATROL. GR. CXLVI nomen suum excipiens. Majore autem et minore Armenia emensa, ultra progreditur, eam quæ peculiari nomine Euphratesia dicta est, deinde etiam reliquam secans Syriam. Hac porro et illa post se relicta, omnisque generis qua fluxit, helice divulsa, ubi Arabiæ propinquaturus est, refringitur: ac oblique in circulum contra mare Rubrum prolabens, et regionem non parvam sinuose claudens, ad Cæciam ventum cursum convertit. Inde ubi inter Boream et Apelioten medius constitit, et ad Tigridem flumen procurrit, non totum se ei immiscet, sed portionibus tantum quibusdam medio intervallo amissis, parte reliqua, eaque maxima et navi10 ´

rectum ὁρμήσας, οὐχ οἷός τέ ἐστιν αὐτῷ ὅλως συμμίξαι· ἀλλὰ μοίραις τισὶν ἐν τῷ διὰ μέσου παρακαλούμε. νος, τῇ ὑπολειπομένῃ μεγίστη τε οὔσῃ, καὶ ναῦ; ἀνασχέσθαι δυνατωτάτῃ, τῷ Τίγρητι κατὰ Σούσας μάλιστα συμπίπτει. Καὶ δὴ τῆς ἑαυτοῦ προσηγορίας ἀποπαυσάμενος, σὺν ἐκείνῳ πρὸς τὸν Περσικών και τα σύρεται κόλπον. Καὶ τὸ μεταξὺ τῶν δύο ποταμών τούτων, τοῦ τε Τίγρητος καὶ τοῦ Εὐφράτου. Μεσο ποταμία τυγχάνει προσαγορευόμενον. Τίγρης μὲν οὖν καὶ Εὐφράτης κατὰ τὸ ἐμφανὲς ὅθεν ἀναδύονται, εἴρητα:· ἡ δὲ ἱερὰ ἡμῶν Γραφή, ἐκ τοῦ παραδείσου τούτους λέγουσα ὁρμᾶσθαι, τὸ ἀληθέστατον ἱστορεί. Καὶ γὰρ ἐξ αὐτοῦ τὰς πρώτας ἀρχὰς τῶν ῥείθρων φέροντες, ἄχρι μέν τινος προΐασιν ὑπὲρ γῆν ρέον τες ἴσως· ἔπειτα δὲ τῆς μεγάλης ἐρήμου καὶ ἀπ μωδεστάτης αὐτοὺς ἐκδεξαμένης, πρὸς τὸ βάθος ἐνα ταῦθα καταπινόμενοι, οὐ πρότερον ἵστανται τῆς ἐπὶ τὰ κάτω φορᾶς, πρὶν ἐπ' αὐτὸ δὴ τὸ στεγανὸν καὶ πετρώδες τῆς αὐτόθι καταντήσωσι γῆς. Στάσιν δ' αὐτοῖς τῆς ἐπὶ τὰ κάτω προχωρήσεως τῆς αὐτόθι κρηπίδος παρασχομένης, ἐνταῦθα ἤδη τῶν ρευμάτ των αὐτοῖς συναγειρομένων ὑπὸ πλήθους καὶ ἰσχύος τοῦ ἀεὶ ἐπιφερομένου, τὸ πρόσω χωροῦσιν ἐπ' εὐθὺ βιαζόμενοι. Αλλ' οὗτοι μὲν οἱ ποταμοὶ κατωρύχιο. πορευόμενοι, μοῖραν αὐτῶν οὐκ ὀλίγην τῆς ἐν μέσῳ γῆς ὑπεξαιρουμένης, ἐλάττους ἀπαντῶσιν ἤδη και ἀσθενέστερο: ἐπὶ τοὺς τόπους τῶν ἀναδύσεων. Καὶ τό γε μυχίους αὐτοὺς πλείστην ἐπιέναι γῆν οὐκ εἰκὸς ἀπιστεῖν· πολλὰ γάρ ἐστι καὶ ἄλλα γεύματα πανταχοῦ τῶν σφόδρα μεγίστων τε καὶ ἰσχυροτάτων, ὑπὸ γῆν ἀφικνούμενα. Δῆλον δέ· ἦχές τε γὰρ ἀπ' αὐτῶν ἀκούεται μέγας, σὺν ταράχῳ καὶ ῥοίξῳ πολ λῷ φερομένων. ᾿Αλλὰ καὶ τινες ὑπὲρ αὐτῶν φρέατα ὀρυσσόμενοι, καὶ τῆς ἀπηντηκυίας αὐτοῖς πλακή; κάτωθεν, ἐπ' ὀλίγον τρώσαντες, ὑφ᾽ ἣν τὸ ῥεῖθρον καχλάζον ἤδη τὴν ἐπὶ τὸ ἄνω φορὰν βιαζόμεν ὑπισχνείται, μόγις ἀνελήφθησαν ὑπὸ τῶν ἐπὶ τοῦ χείλους τῆς φρεωρυχίας ἐστώτων ἀναρπασθέντας" καὶ τὸ ῥεῖθρον ἐφομαρτήσαν, εἰς ἐχετὸν προυχώ το σεν, ὑπ' οὐδεμιᾶς ἀνομβρίας ἔτι παραλυπούμενον, διὰ τὸ τῆς χορηγίας ἀένναον. Η γὰρ τοῦ Θεοῦ ἀπό ῥητος σοφία, οἱονεὶ φλέβας χορηγούς τῶν ἀναγκαίων, τὰς τῶν ῥείθρων διεκδρομάς, τὰς μὲν ἀφανεῖς, τὰ; gabili, in Tigrim eundem apud Susas omnis inci- του μέσος ἕστηκε· καὶ πρὸς τὸν Τίγρητα ποταμὸν dit, ac nomine suo amisso, cum illo in Persicum devolvitur sinum. Id porro quod intra duo ista flumina protenditur terræ, Mesopotamiæ nomen obtinet. Enimvero Tigris et Euphrates, quibus in locis emergentes appareant, dictum est: sacræ autem Litteræ nostræ e Paradiso eus profluere, verissime commemorant. Εx eo namque fontes et primordia lympharum suarum recipientes, fortasse ad certum usque locum super terram profluunt. Deinceps vero a vasta et arenosa solitudine excepti, atque ibi in profɑndum per cuniculos absorpti, non prius deor. sum versum currere desinunt, quam ad angusta et lapidosa ejus terra: loca pertigerint, progressumque eorum ad inferiora præcipitem solum durius et solidius præpedierit. Ubi undæ corum continue et confertim confluentes, vi et magnitudine sua dieos deinde cursum tenere cogunt. Qui deinde subterraneo meatu fluentes, partem aquarum eorum non minimam quæ in medio est terra carpente, minores et tenuiores jam ad ea loca perveniu:t, ubi ex cuniculis in apertum erumpunt. 723 Quod illi autem occulti subterraneo cursu longissime volvantur, id non debet videri incredibile. Sunt enim et alia passim flumina et maxima et rapidissima, quæ sub terra feruntur. Apparet id ex eo sonitu, qui ad aures nostras ab eis cum strepitu et fragore ruentibus perfertur. Et nonnulli,, quod cum supra eos fluvios puteos effodissent, et quod se eis inferne obtulit solum lapidosum paululum rupissent, unda perstrepens cursum sursum versum cum vi quadam moliretur, vix ab eis qui ad summum putei os constiterant, sunt retracti et recepti. Atque illa subsecuta in rivum evasit, quem nulla cœli siccitas propter vim et fluxum perpe tuum turbarit. Ineffabilis namque Dei sapientia, tanquam venas quæ opus essent suppeditantes, sic aquarum procursus tuin occultos tum manifestos perfecit. Unde quoque propheta David illud cecinit: Ipse super maria fundavit eum, et super flumina præparavit eum ‘. Maria scilicet, quam maximis terræ sinubus thesauri instar accumulans, solo eorum robustius consolidato, ad tantam vim et molem, quae in ea inferuntur, aquarum sustinendam. Flumina autem, commoda et mirifica constitutione δὲ προδήλους εἰργάσατο. Ταύτῃ ἄρα καὶ ὁ προφήτης transitum eis liberum præbens, regionibus semper ex alto se submittentibus atque recedentibus, et ex sublimioribus ad humiliores oras aquarum ruentium momentis locum concedentibus. Idem ipse conjectura ductus, paradisum ad orientem sub æquinoctiali situm esse ait circulo. Primum ex eo, quod ad meridiem manifestum est loca fere omnia esse habitabilia, ad extremum usque dumtaxat mare, quod jam sol adurit anno toto radios suos in 4 Psal. xxiii, 2. Hæc quidem veterum prope omnium fuit opino. Sed patrum nostrorum memoria, inceptore Columbo Liguri, nova Hispanorum navigatio inagram Alrice partem priscis hominibus ignotam, ἐμελώδησε Δαβίδ· Αὐτὸς ἐπὶ θαλασσῶν ἐθεμε λίωσεν αὐτὴν, καὶ ἐπὶ ποταμῶν ἡτοίμασεν αὐτ τήν· ὡς τὰς μὲν θαλάττας τοῖς μεγίστοις αὐτῆς κολπώμασιν οἷον ἀποθησαυρίσας καὶ τὴν βάσιν αὐ τοῖς κρατυνάμενος, πρὸς τὸ ἀνέχεσθαι τοσοῦτον ὄγκον καὶ πλῆθος τῶν ἐν αὐτῇ φερομένων· τοῖς δὲ ποταμοῖς τὴν διέξοδον ἀπόλυτον ταῖς εὐμηχάνοις αὐτῆς διαθέσεσι δούς, ἀεὶ ταῖς τῶν χωρίων ὑπαγω γαῖς τε καὶ ταπεινότησιν, ἀπὸ τῶν ὑψηλοτέρων ἐπὶ et plurimas in Oceano meridionali, et cæteras insulas habitabiles invenit. Ut satis jam constet Oceanum non esse inertis magnitudinis, sed insulis atque te ris iummensæ etiam magnitudinis

ECCLESIASTICÆ HISTORIE LIB. IX. τὰ χθαμαλώτερα τόπον τῇ ῥοπῇ τοῦ βρίθοντος δα- id emittens. Hæc quippe est illa quæ media zona της παρασχών. Ο δ' αὐτὸς εἰκασία χρώμενος, κείσθαί φησι καὶ τὸν παράδεισον κατὰ τὰς Ισημερίας τῆς τοῦς· πρῶτον μὲν, ἐξ ὧν τὰ πρὸς μεσημβρίαν δῆλά ἐστι πάντα οἰκούμενα σχεδόν μέχρι τῆς ἔξω θαλάττης, ἣν θάλατταν ὁ ἥλιος ήδη ξυμφλέγει, κατ' ἔτος ἐπ' αὐτῇ τὰς ἀκτῖνας ἐρείδων· καὶ ἡ διά μέσου λεγομένη ζώνη τοῦτό ἐστιν· ἔτι δὲ καὶ διότι ὁ νῦν Ὕφασις καλούμενος ποταμὸς, ἂν ἡ Γραφή Φεισὼν ὀνομάζει, καὶ αὐτὸς τοῦ παραδείσου ἀναβλύ ζων, ἐκ τῶν ἀρκτῴων μᾶλλον τῆς ἀνατολῆς μερῶν ἐπὶ τὴν μεσημβρίαν φαίνεται ρέων, καὶ εἰς τὸν ταύτῃ Ὠκεανὸν τὸ ῥεῖθρον εἰσερευγόμενος, ἀντικρὺ τῆς νήσου Ταπροβάνης· οὗ παρὰ τὰς ὄχθας τοῦ ποταμοῦ εὑρίσκεται το λεγόμενον καρυόφυλλον, εἴτε καρπός, εἴτε δὲ καὶ ἄνθος τυγχάνει. Καὶ πεπιστεύ κασιν οἱ ἐκείνῃ οἰκοῦντες τῶν ἐκ τοῦ παραδείσου τοῦτο δένδρον εἶναι. Καὶ γὰρ καὶ ἡ ὑπὲρ αὐτοὺς γῆ Ερημός τέ ἐστι δεινῶς ἅπασα καὶ ἀκαρποτάτη. Εκ δὲ τοῦ φέρειν τὸν ποταμὸν τὸ ἄνθος ἐπίδηλον ἂν εἴη ὡς οὗτος ὁ ποταμὸς ὑπὲρ γῆς ἅπας ρέει, μηδαμόθι καταδυόμενος· οὐ γὰρ ἂν τὸ ἐκεῖθεν φυόμενον ἡδύο το φέρειν. Εχει δέ τι καὶ ἄλλο σύμβολον τῆς περὶ τὸν παράδεισον γεηρᾶς ἐπιμιξίας. Φασὶ γὰρ ὡς ἐάν τις τύχοι πυρετῷ λάβρῳ φλεγόμενος, εἰς τὸν ποταμὸν βαπτισάμενος, παραυτίκα τοῦ νοσήματος ἀπαλλάττεται. Ο δὲ Τίγρις καὶ Εὐφράτης, διότι καταδύουσι καὶ πάλιν ἀνίσχουσιν, οὐδὲν ἐκεῖθεν δύο κανται κομίζειν, ὥσπερ ὁ Ὕφασις. Οὐδέ γε ὁ Νεῖλος" καὶ γὰρ καὶ τοῦτον ἐκεῖθεν ῥεῖν, ἡ Μωσέως ἐπίπνοια λέγει, Γαιών αὐτὸν ὀνομάζουσα· ἄν οἱ παρ' Ελλησιν Αἰγύπτιον ἐκάλουν. Οὗτος γὰρ, ὡς ἔπτι συμβαλεῖν, ἐξορμῶν τοῦ παραδείσου, πρὶν ἐπὶ τὸ αἰκούμενον φθάσαι καταδυόμενος, ἔπειτα τὴν Ινδικὴν θάλασσαν ὑπελθὼν ἔτι, καὶ κύκλῳ γε αὐτὴν περιελιχθεὶς ὡς εἰκάσαι· τίς γὰρ ἀνθρώπων ἀκριδώσεις τοῦτο; καὶ ὑπὸ πᾶσαν τὴν ἐν μέσῳ γῆν ενεχθεὶς μέχρι τῆς Ἐρυθρᾶς θαλάσσης· καὶ ταύτην ὑποδραμὼν, ἐπὶ θάτερον αὐτῆς ἐκδίδοται μέρος ὑπὸ τὸ τῆς σελήνης καλούμενον ὄρος (ἐν ᾧ δύο πηγὰς λέγεται ποιεῖν, ἀλλήλων οὐκ ὀλίγον διεστηκυίας, κάτωθεν βιαίως ἀναῤῥοιβδουμένας)· καὶ διὰ τῆς Αιθιοπίας ἐνεχθεὶς, ἐπὶ τὴν Αἴγυπτον χωρεί, διὰ πετρῶν ὑψηλοτάτων καταραττόμενος. Ἔτι δὲ καὶ τοῦτο προστίθησιν ὡς ἅπαν τὸ πρὸς ἀνίσχοντα ἥλιον, καὶ περὶ τὴν μεσημβρίαν κλίμα, καίτοι πέρα τοῦ μέτρου θαλπόμενον, ὅμως τὰ κράτιστα καὶ μέγιστα φέρει τῶν, ὅσα γῆ τε καὶ θάλαττα δυνατή τρέφειν. Τά τε γὰρ κήτη τὰ ὑπερμεγέθη αὐτῇ ἐνεῖ ναι τῇ θαλάττῃ· καὶ ἤδη ὤφθη πολλάκις ἐπιπολάσαντα τοῖς τὴν Ὠκεανὸν ἐκεῖνον ναυτιλλομένοις. Η τε γὰρ γῆ τοὺς ἐλέφαντας ἔχει τοὺς μεγίστους καὶ ὑπερφυεστάτους· καὶ δὴ καὶ τοὺς παρελέφαντας λεγομένους, ὧν τὸ γένος τὰ μὲν ἄλλα πάντα βοῦς ἐστι μέγιστος, τὴν δὲ βύρσαν καὶ τὸ χρῶμα ἐλέφας, (novum orbem vocant) abundare, quas homines colant, et universum orbem qui ubique sit vitalis aur:r particeps, non esse inhabitabilem: id quod antiquitus etiam primum Posidonium philosodicitur. Deinde quod is qui nunc Hyphasis dicitur fuvius, in Scripturis sacris Phison nominatus, et ipse e paradiso ortum ducens, ex arctois magis Orientis partibus meridiem versus profuere videtur, et in ejus ipsius oræ Oceanum-aquas suas conjicere ex adverso Taprobanæ insule. Ad cujus Aluminis ripas invenitur quod caryophyllum vocatur, sive id fructus, seu flos est. Et persuasum habent qui ibi habitant homines, arborem ejus, ex eis quæ in paradiso sunt, unam esse. 724 Etenim ea quæ supra eos est terra, admodum deserta est tota et sterilis. Quod autem is fluvius florem eum affert, satis constat illum super terram totum ferri, neque uspiam sub terram in cuniculos demitti: aliter enim, quod ibi natum esset, perferre non posset. Habet et aliam fumen hoc notam terrenæ cum paradiso commistionis. Fertur enim, si quis febri laboret ardenti, et in flug mine eo mergatur, derepente eum morbo liberari. Tigris vero et Euphrates, quod terram subeant, et rursus emergant, non aliquid inde, ut Hyphasis elerre possunt. Sed ne Nilus quidem: nam et hunc ipsum inde profluere, inspiratæ Mosæ Litteræ testantur. Gæon ab ipso, a Græcis autem Ægyptius appellatur. Hic namque, quantum conjicere licet, e paradiso proruens, priusquam habitabilem orbis partem attigit, sub terram'cuniculis immissus, inde Indicum mare subit, sub quo in orbem circumvolutus (ut conjectura est, quis enim hominum hæc certo asseveret et demonstret?) et præterea sub omni ea quæ in medio protenditur terra, ad mare Rubrum procurreng, ac sub eo quoque prolapsus, in alterum ejus defertur littus, sub id quod dicitur lunæ promontorium (ubi duos fertur eficere fontes, non parum inter se distantes, et sursum versum magna vi et fragore prorumpentes), et inde per Ethiopiam provolutus, in Ægyptum procurrit, per altissimas rupes strepitu immenso præcipitans. Addit insuper et illud, tractum illum orbis ad Orientem et meridiem omnem, quantumvis in immenso ardore, maxima tamen et robustissima ferre omnia, quæ vel terra vel aqua gignuntur. În co enim mari admirandæ magnitudinis immania cete reperiuntur, quæ sæpenumero Oceanum eum navigantibus pefago innatantia et emergentia apparuerunt, et terra ipsa elephantos habet longe maximos et vastissimos: præterea eos qui spurii elephanti dicuntur, quorum genus cætera quidem boves sunt maximi, pelle autem et colore, ipsaque adeo magnitudine elephanti. Sunt ibi quoque dracones sive serpentes, crassitudine trabibus non minores, longitudine ad quindecim protensi orgyas seu passus, quarum exuviæ etiam Romam visæ sunt perferri. Et apud phum, Panatii discipulum, deinde quoque Avicennam Arabem medicum observasse quoruında:n est opinio. Apud Plin. Hypasis est, lib. ut, cap. 73.

30% eas gentes monoceros, seu unicornis animans, ca- καὶ σχεδὸν εἰπεῖν, καὶ τὸ μέγεθος. Αλλὰ καὶ δρά put draconis habens, 725 et cornu non magnum quidem illud, sed tortuosum. Mentum illi omne barba obsitum, collum longum in altum protensum, et serpentis tractui quam simillimum. Reliquum corpus cervo similius: pedes autem sunt Jeonis, cujus effigiem coloribus expressam a pictoribus conspicere licet. Camelopardalis etiam regionis ejus est soboles, quæ quidem aliis partibus cervi magnitudinem refert, proceritate autem cameli corpus imitatur. Collum longissimum et reliquæ corporis proportioni et convenientiæ minime respondens, in altum erectum gestat: ac pelle tota a summo capite ad imos pedes versicolore, quam proxime ad pardalim accedit, pedesque priores posterioribus altiores habet. Est item apud eos qui dicitur ægopithecus, simia quædam. Plurima enim sunt simiarum genera: arctopitheci scilicet, leontopitheci, et cynocephali, et aliæ aliis multarum animantium speciebus simiarum forma permista. Quarum permultæ etiam ad nos perlatæ hoc manifesto declarant. Ex quibus etiam est is qui dicitur Pan, capite, vultu et cornibus eapram referens, et ab ilibus item deorsum versum caprinis pedibus insistens, ventre autem, pectore et manibus mera simia: quem tum quoque Indorum rex. Constantio misit. Quod sane animal ad tempus aliquod, cum ſerretur in cavea propter ferocitatem inclusum, vixit. Ubi vero mortuum est, aromatibus condierunt exenteratum, qui ferebant, et insolitæ formæ ostenlandæ gratia Constantinopolim servatum pertulerunt. Videntur autem mihi animal hoc olim vidisse Græci, eosque insolentia aspectus exterritos, deum sibi consti - tuisse, cum solemne hoc illis esset, ut quæ fidem excellerent, ea in deos referrent. Id quod in Salyro quoque ab eis est factum, qui et ipse simia est, facie rubra, ad motum facilis, et caudam habens. Quin et Sphinx ex genere simiarum est: cujus reliquum corpus, ut aliarum simiarum, hirsutum est, pectus autem ad collum usque glabrum. Mammas porro mulieris habet: totumque corpus, qua nudum est, rubra quædam et tenuis, miiii specie, eminentia in orbem circumdat, et multum decoris atque gratiæ colori, qui in medio p humanus est, conciliat: facies plusculum rotunda et acuta est, 726 et ad muliebrem inclinans formam. Vox itidem prorsus humana, sed non articulata, celeriter cum quadam quasi indignatione et dolore obscurum quiddam vociferanti similis: gravior autem est et molestior, si ea acuetur. Ipsum porro animal ferum admodum est, astutum et malevolumn, neque adeo facile domatur. Hoc autiquitus mihi videtur Thebas Bœotiæ esse apportatum: et cum forte in quosdam, qui ad spectaculum ejus confluxerant, insiluisset, et vultus eorum unguibus deformasset, non ferentem OEdipum civium suorum contumeliam, feram interemisse, et nomen inde illustre retulisse. Cæterum fabulæ κοντες ἐν τούτοις εἰσ', πάχος μὲν δοκῶν οὐκ ἐλάτο τους, τὸ δὲ μῆκος εἰς ιεʹ παρατεινόμενον ὀργυιάς. Καὶ γὰρ καὶ δοραὶ τούτων ἐς Ρωμαίους ὤφθησαν διακομισθεῖσαι."Ο τε μονόκερως τὸ ζῶον παρ' αὐτοῖς ἐστι, τὴν κεφαλὴν μὲν δράκο της φέρων, κέρας δὲ σχολιὸν αὐτῷ πέφυκεν, οὔτι σφόδρα μέγα. Ὁ δὲ ἀνθερεὼν αὐτῷ πώγωνος ὑποπίμπλαται ἅπας μακρός δὲ ὁ τράχηλος εἰς ὕψος ἀνατεινόμενος, ὁλκῷ δράκοντος ἐγγύτατα παραπλήσιος. Τὸ δὲ ἄλλο σῶμα ελάφω προσέοικε μᾶλλον· τοὺς δὲ πόδας λέοντος ἔχει· καὶ ἔστι γε αὐτοῦ τὸ ἐκτύπωμα ὁρᾷν, χρώμασιν ἱστο ρούμενον. Καὶ δὴ καὶ ἡ καμηλοπάρδαλις τῆς ἐκείνη γέννημα χώρας· ἢ τὰ μὲν ἄλλα Ελαφός ἐστι μεγίστη, καμήλου δὲ τὸ ὕψος ἐνέδωκε τὸ σῶμα μιμεί σθαι. Τον μέντοι αὐχένα μήκιστον καὶ ὑπὲρ τὴν ἀναλογίαν τοῦ λοιποῦ σώματος φέρει εἰς ὕψος ἀνορο θούμενον. ᾿Αλλὰ καὶ τὴν δορὰν ἅπασαν ἀπὸ κεφατῆς ἄκρας ἕως ἐσχάτων ποδῶν παρδάλει μάλιστα τὴν ποικιλίαν προσφερεστάτην ἔχει· καὶ τοὺς ἔμπροσθεν πόδας ὑψηλοτάτους τῶν ὄπισθεν. Παρ' αὐτ τοῖς δέ ἐστι καὶ ὁ λεγόμενος αιγοπίθηκος, πίθηκος τις ὤν· μυρία γάρ ἐστι γένη πιθήκων· ἀρκτοπίθηκοι γάρ εἰσιν ἐν αὐτοῖς, καὶ λεοντοπίθηκοι, καὶ κυνοκέ φαλοι, καὶ ἄλλαις πολλῶν ζώων ἰδέαις τῆς πιθη κείας μορφῆς ἐπιμιγνυμένης, ὡς καὶ πολλὰ δῆλα καθίσταται παρ' ἡμῖν κομιζόμενα· ἐν οἷς ἐστι καὶ ὁ ἐπικληθεὶς Πάν, ὃς τὴν μὲν κεφαλὴν αιγοπρόσωπός ἐστι, καὶ αἰγόκερως, καὶ ἐκ λαγόνων τὰ κάτω απ γοσκελής· τὴν δὲ κοιλίαν καὶ τὸ στέρνον καὶ τὰς χείρας καθαρὸς πίθηκος· ὃν καὶ ὁ τῶν Ινδῶν βασ σιλεὺς τηνικαῦτα Κωνσταντίῳ ἀπέστειλεν. Ο δή ζωὴν ἕζη μὲν φερόμενον ἄχρι τινὸς, ἔν τινι πλέγ ματι διὰ τὸ θηριῶδες εἰργμένον· ἐπεὶ δὲ ἀπέθανε, ταριχεύσαντες αὐτὸ οἱ κομίζοντες, θεάματος παρασχεῖν ἀσυνήθους εἰκόνα, μέχρι τῆς Κωνσταντίνου διεσώσαντο πόλεως. Καί μοι δοκοῦσι τὸ ζῶον τοῦτο Ελληνες πάλαι ἰδεῖν, καὶ ἐκπλαγέντες τῷ ξένῳ τῆς θέας, θεὸν σφίσι νομίσαι, ειθισμένον αὐτοῖς τὰ παράδοξα θεοποιεῖν· ὥσπερ δὴ καὶ τὸν Σάτυρον. Ἔστι δὲ καὶ τοῦτο πίθηκος, ἐρυθρὸς τὸ πρόσωπον, καὶ γοργὸς τὴν κίνησιν, καὶ οὐρὰν ἔχων. Καὶ μὴν καὶ ἡ σφίγξ γένος ἐστὶ πιθήκων· ἧς τὸ μὲν άλλο σῶμα λάσιον ἐστιν, ὡς τοῖς λοιποῖς πιθήκοις, τὸ δὲ στέρνον ἄχρι γε αὐτοῦ τοῦ τραχήλου ἐψελωται. Μαζοὺς δὲ γυναικὸς ἔχει, ερυθρού τινος βραχέος κεγχροειδοῦς ἐπαναστήματος ἅπαν ἐν κύκλῳ τὸ γεν γυμνωμένον τοῦ σώματος περιθέοντος, καὶ εἰς πολλήν τινα εὐπρέπειαν ἀνθρωποφανεῖ ὄντι τῷ ἐν μέσῳ χρώματι συναρμοζομένου· τό τε πρόσωπον ενεστρογγύλωται μᾶλλον, καὶ εἰς γυναικείαν Ελκει μορφήν. "Η τε φωνὴ ἐπιεικῶς ἀνθρωπεία, πλὴν ὅσιν οὐκ εἰς ἄρθρα διαιρουμένη, ἀλλά τινι ταχέως καὶ οἷον μετά τινος ὀργῆς τε καὶ ἀχθηδόνος ἄσημα ὑποφθεγγομένης προσεοικυία· βαρυτέρα τε μαλλον ἐστιν ὀξυνομένη. "Αγριόν τέ ἐστι δεινῶς τὸ θηρίον καὶ πανουργότατον, καὶ οὐδὲ ῥᾳδίως τιθασσευόμε νον. Ταύτης εἰς Θήβας μοι δοκῶ τῆς Βοιωτίας τά λαι κομισθείσης, καί τισιν ἴσως τῶν ἐπὶ θέᾳ συν

ECCLESIASTICE HISTORIE LIB. IX. δ isti aflingunt, quod celeriter in obvios involaret. Eædem illi pectus mulieris et corpus leonis accommodant: illud propter nuditatis commoditatem et muliebris formæ similitudinem, hoc propter fero - citatem, et quod plurimum quatuor insistat pedibus. Sermonem quoque ei figmentum tribuit, quod vox ejus humanæ conformis esset: tribuit et ænigmata, quod obscura et non intellecta vociferaretur. Neque hoc mirum est; nam et multə alia Græci fabulis fingendis mutare consueverunt. Hæc eadem regio et asinos feros magnitudine ingentes fert, pelle mirifice præter morem versicolores: albo scilicet et nigro colore admodum inter se variatis, et zonæ quærdam a summa dorst spina ad latera et ventrem demissa, atque ibi divisæ, et conversionibus quibusdam inter se implicate, mirificam et novam efficiunt plicaturam et varietatem. Sedenim et phoenix, decantatissima illa volucris, apud eos est: et psittacum inde ad nos apportari scimus, avium loquacissimam, et ad æmulationem humanæ vocis accommodatissimam. Et iten varias punctisque distinctas aves, quas quidam garamantas vocant: nomine a gente, unde plurimæ afferuntur, eis imposito. Plurima porro alia aperte eximia et præstantia ibi gignuntur, quorum multitudinem præsens commemoratio reformidat. Nam et aurum hic nascitur purissimum, quasi quibusdam aureis capillamentis sponte sua e terra exsistentibus quæ sibi invicem imposita jacent, et manifestum proventum præbent. 727 Sunt etiam ibi fructus tum pulcherriml, tum maximi: ex quibus nota sunt carya. Verum enimvero et tractus earum gentium, quæ supra Homeritas sunt, usque ad mare Rubrum, bis anno fructus edit; unde et regionem eam Arabian Felicem cognominarunt. Εt omnino cuncta quæ ad orientem solem est ora, longe reliquam terram rebus omnibus excellit. Paradisum autem, queni extremum mare Orientale alluit, cum totius Orientis pulcherrimus et purissimus sit, cœlum lætissimum amœuissimumque habens, et aquis pellucidissimis εῤῥυηκότων ἐφαλλομένη; καὶ τοῖς προσώποις λυ- OEdipo fortitudinis laudem adornantes, alas bellur μηναμένης, δεινὸν ποιησάμενος ὁ Οἰδίπους τὰς τῶν ομοφύλων λώβας, καταφονεῦσαι τὸ ζῶον καὶ ὄνομα λαμπρὸν ἐκεῖθεν λαβεῖν. Καὶ αὐτὸν ὁ μῦθος εἰς ἀνδρείαν κοσμῶν, ὑπόπτερον μὲν τὸ θηρίον ἀναπλάτ τει, διὰ τὸ ὀξέως ἐπιπηδᾷν· στέρνον δὲ γυναικὸς ἐφαρμόττει, καὶ τὸ σῶμα λέοντος· γυναικὸς μὲν, διὰ τὸ πρόχειρον τῆς γυμνώσεως καὶ πρὸς τὸ γυ ναικεῖον εἶδος ὁμοιώσεως, λέοντος δὲ, διὰ τὸ θηριῶδες, καὶ ὅτι κατὰ τὸ πλεῖστον τοῖς τέσσαρσι τυγ χάνει ποσὶν ἐρειδόμενον. Λόγου δὲ τῷ θηρίῳ μετέ δωκε τὸ πλάσμα, διὰ τὸ τῆς φωνῆς ἀνθρωποειδές - αἰνιγματώδες δὲ, διὰ τὸ ἄσημα φθέγγεσθαι. Καὶ θαυμαστὸν οὐδέν· πολλὰ γὰρ καὶ ἄλλα σύνηθες τοῖς Ελλησι πρὸς τὸ μυθῶδες ἀναπλάττειν. Ἡ αὐτὴ δὲ χώρα καὶ ὄνους ἀγρίους μεγίστους τε τῷ μεγέθει φέρει, καὶ τὴν δορὰν κατὰ τὸ ξενίζον πεποικιλμένους, λευκοῦ σφίσι καὶ μέλανος χρώματος οὐ κατὰ μικρὸν συμποικιλλομένου· ἀλλὰ ζῶναί τινές εἰσιν ἀπὸ τῆς ῥάχεως ἐπὶ τὰς πλευρᾶς καὶ τὴν κοιλίαν καθήκουσαι, καὶ ἐνταῦθα δὴ σχιζόμεναι καὶ κατά τινας περιφερείας ἀλλήλαις ἐνελιττόμενοι, θαυμα στήν τινα καὶ ξένην ἀπεργάζονται πλοκὴν καὶ ποι κιλίαν. 'Αλλ' ἄγε δὴ καὶ ὁ φοίνιξ, τὸ πολυθρύλλητον πτηνόν, παρ' αὐτοῖς τυγχάνει γινόμενος. Καὶ μὲν δὴ καὶ τὴν ψιττάκην ἐκεῖθεν ἴσμεν κομιζομένην· ὁ τῶν ὀρνέων ἐστὶ λαλίστατον, καὶ τῆς ἀνθρωπίνης γλώττης μιμητικώτατον· καὶ τοὺς ποικίλους δὲ καὶ καταστιγεῖς ὄρνις, οὓς γαράμαντας ἐπικαλοῦσί τιν τες, ἀπὸ τοῦ ἔθνους οὗ μάλιστα πλεῖστοι κομίζονται, τὴν ἐπωνυμίαν θέμενοι. Καὶ ἄλλα δὲ πλεῖστα δια φανῶς ὑπερφυέστατα φύεται, ὧν τὸ πλῆθος ἡ διήγησις ὑποστέλλεται. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ χρυσὸς ἐνταῦθα γεννάται ὁ καθαρώτατος, χρυσιτίδων οἱονεὶ τριχῶν αὐτοφυῶν τῆς ἐκείνῃ γῆς, ἀναδιδομένων, καὶ ἐπ' ἀλλήλας κειμένων, καὶ ἐπίδηλον αὐτῷ τὴν γένεσιν παρεχομένων. Καὶ καρποὶ δὲ κάλλιστοί τε καὶ μέγιατοι· ὧν γνώριμα καὶ τὰ κάρυα. ᾿Αλλὰ μὴν καὶ τὸ ἐπὶ τοῖς ὑμηρίταις κλίμα πᾶν μέχρι τῆς Ἐρυ θρᾶς θαλάσσης δις τοῦ ἐνιαυτοῦ ἀναδίδωσι τοὺς καρ πούς· ἐξ οὗ καὶ τὴν χώραν ᾿Αραβίαν εὐδαίμονα προσηγόρευσαν. Καὶ ὅλως ἡ πρὸς ἀνίσχοντα ἥλιον ἅπασα γῆ μακρῷ τῆς ἄλλης ἐν πᾶσι διαφέρει. Ο δὲ παράδεισος ἀπάσης τῆς ἑψας τὸ κράτιστόν τε καὶ καθαρώτατον ὑπάρχων, καὶ τοὺς ἀέρα; ακραιφνες στάτους καὶ καλλίστους ἔχων, καὶ τοῖ; διαφανεστά τοις ὕδασι καταρδόμενος, δῆλον ὡς ἀπαραβλήτῳ ὑπεροχῇ τῆς ὑφ᾽ ἡλίῳ πάσης ἐν πᾶσι τὸ κρεῖττον φέρει, τῆς ἔξωθεν θαλάσσης κατ' ἀνίσχοντα τὸν ἥλιον αὐτῷ περικλυζομένης. Ταῦτα μὲν εἰ καὶ παρ εκβατικώτερα εἴρηται, ἀλλ' ἀναγκαῖα, οίμαι, δόξει τοῖς φιλομαθεῖν ᾑρημένοις. Πολλοὶ δὲ καὶ ἄλλοι παρὰ τούτους ἐγένοντο, ἱκανοὶ καὶ νοεῖν καὶ λέγειν ἐν ἱεροῖς γράμμασιν· οὓς ἅπαντας ἀριθμεῖν ἐργῶς δες, καὶ τῆς προκειμένης πραγματείας εκτός. Μή τῳ δὲ γενοίμην ἐν σκώμματι, οἷς τινας αρχηγούς ή καὶ σπουδαστὰς αἱρέσεων γενομένους, τοῖς καθ' ἡμᾶς ἀρίστως φιλοσοφήσασι, διεξῆλθον· οὐ γὰρ περὶ πίσ στεως καὶ δόξης ἡ κρίσις ἡμῖν ἀρτίως· ἀλλ' ὅτι δειrigetur, satis constat incomparabili præstantia, quam terram quæ sub sole est omnem, omnia gignere et ferre meliora. Atque hæc tauetsi per digressionem sunt extra institutum argumentum dicta, tamen necessaria, ut puto, esse videbuntur doctrinæ piæ et liberalis studiosis. Præter hosce vero et alii plures exstitere viri, qui sacras Litteras probe intellexerunt, et de cis copiose disseruerunt. Eos autem omnes recensere, præterquam quod præsentis operæ non est, difficile fuerit. Sedenim nemo me recte reprehenderit, quod nonnullos hæreticarum sectarum auctores aut sectatores, inter eos viros qui optime de sacris religionis professionisque nostræ senserunt atque scripserunt, commemorarim. Non enim nunc de fide nobis et opinionibus eorum judicium sumpsimus: sed propterea tantum mentio-

οὐδὲ γὰρ τὸ προκείμενον ἡμῖν φιλοκρινεῖν δόξας, ἀλλ᾽ ἁπλῶς οὕτω τὸ χρόνῳ παρεμπεσὸν ἀφηγείσθαι, ὥσπερ δὴ καὶ ἐγένετο, μηδὲν οἴκοθεν ἐπεισάγοντα. Περί γε μὴν δόξης καὶ τῶν λοιπῶν πρόδηλος ἡ ἀλή θεια. Καὶ οἷς θέμις περὶ τούτων κρινέτωσαν. Όσοι μὲν οὖν ἐπί τε ἀρετῇ καὶ λόγων παιδεία τοῖς χρόναις ἐπίσημοι τε καὶ περιβόητοι ἐγένοντο, οὗτοι ἦσαν· ἑξῆς δὲ κατὰ χώραν καὶ τοὺς ἐπιγενομένους εκθήσομαι. nen talium virorum, quod ab eloquentia gravi et vol λέγειν καὶ περὶ γλώτταν ἀστεῖοι ἐγένοντο, δίειμι festiva multum valuerint, intulimus. Minim.e namque, sicuti diximus, constitutum nobis est, de dogmatibus sententiam ferre: sed simpliciter ita, ut quæque res suo tempore sese dedere, exponere decrevimuş, nihil ex arbitrio nostro temere adjicientes. De opinionibus sane quidem aliisque ejusmodi rebus manifesta propalam) exstat veritas. Atque de eis, quibus hoc per leges concessum est, judicium ferant. Porro qui tempestate ea virtute insigni et eruditione præclara excelluere, ii sunt. Deinceps vero posteros quoque loco suo recensebimus. CAPUT XX. De egregio in Christianam religionem filiorum Constantini magni studio, et de opinionibus eorum: et ut aliquantulum Constantius transversim actus fuerit, et de dissidio seu contentione super consubstantiali et simıkısubstantiali: et de figmento Arianorum. 728 Nunc autem rursus historiam institutam prosequamur. Non solum igitur quos diximus Dei amantes viri, vita et sapientiæ studio pollentes, religionem novis exercitiis adaugentes cohonestarunt: sed etiam imperatores ipsi æmulatione paternas res ecclesiasticas et divinum cultum in deliciis habuere. Clorum enim Dei ejusque liberos el propinquos insignibus honoribus et immunitatibus decorarunt, bonisque et honestis patriis legibus alios et ipsi pro suo in Deum amore, ad religionem adduxerunt. Qui sane omnes idolorum cultum simulacrorumque curam sustulerunt: et ubique locorum claustra Græcorum templis imposita sunt, quædam etiam in materiæ rationem a nostris revocata, et funditus statim diruta. Nec parvo illis studio fuit, sacra ecclesiarum delubra temporis diuturnitate pene collapsa restituere, quædain etiam ex ipsis fundamentis construere. Quorum unum est et pulchritudine et magnitudine aliis multis præstantius, quod apud Emesam Constantius condidit. Ad hæc fege sanxerunt ne quis Judaeus mancipium Christianum, cujuscunque tandem seclæ, ære el libra enptum haberet. Si qui aliter fecisse compertus esset, servum eum publicum fore. Quod si eum circumcidisse deprehensus esset, capitis supplicium eum subiturum, bonis ejus publicandis. Cum enim constitutum in animis suis haberent, Christianum cultum propa· gare, hoc etiam maxime providerunt, ut ne temere a Judæis aliqui in religionem suam pertraherentur, sed potius veræ Ecclesiæ omnes, de quibus aliqua spes esset, conservarentur, et Christiani fierent. Christiana enim pietas ex Græcis et gentilibus magis incrementa sua capiebat. Verum enimvero primum Constantini filii paternam opinionem integram certamque servarunt: et uterque acer Nicenæ fidei laudator fuit. Constans quidem ad finem usque in ea perstitit. 729 Constantius Περὶ τῆς εἰς τὴν εὐσεβῆ θρησκείαν τῶν παίδων τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου σπουδῆς, καὶ περὶ τῆς δόξης αὐτῶν, καὶ ὡς μικρὸν παρεσύρη Κωνστάντιος· καὶ περὶ τῆς διαφορᾶς τοῦ ὁμοουσίου καὶ ὁμοιουσίου καὶ τοῦ πλάσματος τῶν 'Αρειανών. Ἡμεῖς δὲ αὖθις τῆς προκειμένης ἱστορίας εχώ μεθα. Οὐ μόνον οὖν οἱ προειρημένοι. θεοφιλεῖς ἄν δρες βίῳ καὶ ἄλλως σοφίας λόγῳ πολλῷ διαφέροντες τὴν θρησκείαν ἐγέραιρον, τοῖς ξένοις ἐπιτηδεύμασιν αὔξοντες· ἀλλ' ὅτι καὶ οἱ τηνικάδε κρατοῦντες, κατὰ ζῆλον πατρῷον ἐν πολλῇ τῇ ῥᾳστώνῃ περὶ τὰς ἐκκλησίας καὶ τὸ σέβας εἶχον. Τούς τε γὰρ ἐν κλήροις Θεοῦ, καὶ τοὺς ἐξ ἐκείνων, καὶ ὅσοι ἀγχιστεύοντες ἐκείνοις ἦσαν, τιμαῖς ἐξαισίαις καὶ ἀτελείαις ἐσέμνυ νον, τοῖς καλοῖς τε καὶ ἀγαθοῖς πατρικοῖς νόμοις ἑτέρους καὶ αὐτοὶ θεοφιλῶς προστιθέντες. Οἱ δὴ πάντες ἀνήρουν τήν τε τῶν εἰδώλων λατρείαν, καὶ τὸ τῶν ξοάνων ἐπιμελές. Κλεῖδες γὰρ ἀπανταχοῦ τοῖς Ελήνων ναοῖς ἐπετίθεντο. Ησαν δὲ οἱ καὶ ὕλης λόγον ἐπεῖχον τοῖς ἡμετέροις, εὐθὺς ἐκ βάθρων λυόμεναι. Οὐ διὰ μικρᾶς δ᾽ ἦν ἐκείνοις σπουδῆς καὶ τοὺς χρόν κεκμηκότας τῶν θείων σηκῶν παρασκευάζειν ἡδᾷν, τοὺς δ' ἐκ κρηπίδων αὐτῶν ἀνιστᾷν· ὧν εἷς ἐστι κάλλει καὶ μεγέθει τῶν πολλῶν ὑπερφέρων καὶ ὁ κατὰ τὴν Εμεσσαν Κωνσταντίῳ ἀνεγερθείς. Πρὸς τούτοις ἐνομοθέτουν, μή τινα Ἰουδαϊκῇ θρησκεία συζῶντα δοῦλον ὠνεῖσθαι ἐξ οἷας δή ποτ' οὖν αἱρέ σεως ὄντα. Εἰ δ' οὖν φωραθέντα, αὐτὸν ἐκεῖνον δημόσιον δοῦλον καθίστασθαι. Εἰ δὲ λάθοι περιτεμὼν, ζημίαν ἐκείνῳ εἶναι τὴν τῆς κεφαλῆς ἐκτομήν, καὶ τὸ τὰ ὄντα τῷ δήμῳ ἀνεῖσθαι· ᾑρημένοι γὰρ τὸ σέο βας ἐπιδιδόναι, καὶ τούτου δή μάλιστα προὐνόουν, ὥστε μὴ ὡς ἔτυχέ τινας ὑπὸ Ἰουδαίων εφέλκεσθαι, τῇ δ' ἀληθεῖ Ἐκκλησίᾳ ταμιεύεσθαι, καὶ ὅσοι τέως ἐν ἐλπίσιν ἦσαν χριστιανίζειν. Ἡ γὰρ τῶν Χριστια νῶν θρησκεία ἐξ Ελλήνων μᾶλλον τὴν ἐπίδοσιν εἶ χεν. Οὐ μὴν δὲ ἀλλὰ τὰ πρῶτα ἀθιγῆ τὴν πατρώαν δόξαν οἱ παῖδες Κωνσταντίνου ἀσφαλῶς ἐφρούρουν καὶ ἄμφω γὰρ διάπυροι ἐπαινέται τῆς ἐν Νικαία πίστεως ὅντε; ἐτύγχανον. Καὶ Κώνστας μὲν ἄχρι τέλους ἐν ταύτῃ παρέμεινεν· ὁ δέ γε Κωνστάντιος μέχρι μέν τινος ἐκείνοις εἴπετο, εἰσέπειτα δὲ τῆς τοῦ ὁμοουσίου σαλευομένης λέξεως, μικρόν τι τῆς Constantini l. unica est. C. Ne Christian. mancip., 1. Deo nobis, 3. llis ita dispositis. C. De episc. et cler.

ECCLESIASTICA HISTORIA LIB. ΙΧ. γνώμης ἐσύρη· οὐ μὴν ὡς ἐπίπαν ἀπέσχετο, μὴ καὶ vero aliquandiu eam secutus, postea τοῦ ὁμοουσίου, consubstantialis, verbo passim jactato, aliquantulum de sententia sua cessit: non ille quidem ita prorsus ab ea desciscens, ut non Filium similem secundum substantiam Patri aperte profiteretur. Sed Eusebius Nicomediensis, et alii ejus temporis Orientales episcopi, virtute et doctrina magnam gloriam consecuti, differre locutiones has asseverabant, τὸ ὁμοούσιον, consubstantiale, et simile secundum substantiam,id quod etiam ὁμοιοούσιον, simile substantia, dicebant. Subjiciebant namque, ὁμοούσιον, consubstantiale, proprie de solis corpo ribus dici, utputa de hominibus et aliis animantibus, item de arboribus et plantis, quibus omnibus communicatio et generatio ex simili est: όμοιούσιον, simile substantia, autem, de rebus materia carentibus usurpari debere dicebant, veluti de Deo et angels: horum enim quodlibet, si per seipsum mente et intelligentia quis contempletur, pro se seorsim subsistat. Quibus verbis, ut videtur, Constantius seductus, et aliter quam antea per· suasus, aliquantum transversim est actus. Atque equidem, quantum conjicio, animo et sententia idem is cum patre et fratre sensit; verbo autem mutato minime se in pietatis cultu labi putavit, videlicet si pro ὁμοουσίου, consubstantiali, ὁμοιού σιον, simile substantia, diceret. Quod sane eis qui id afferebant, rectius certiusque esse visum est. Affirmabant namque, nisi quis hoc sic diceret, τὸν Υἱὸν ὅμοιον κατὰ τὴν οὐσίαν τῷ Πατρὶ διαῤῥή - δὴν ἀνακηρύττειν. Οἱ μὲν γὰρ ἀμφὶ τὸν Εὐσέβιον Νικομηδείας, καὶ ἄλλοι τῶν ἀνὰ τὴν ἕω τηνικαῦτα ἐπισκόπων, ἐπί τε ἀρετῇ καὶ λόγοις τὸ ἐπίσημον κεκληρωμένοι, διαφορὰν ἔχειν εἰσηγοῦντο τὸ ὁμο ούσιον λέγειν, καὶ κατ' ουσίαν ὅμοιον, ὃ δὴ καὶ ὁμοούσιον ἔλεγον. Ἐπὶ γὰρ σωμάτων μόνων κυρίως ὑπετίθουν τὸ ὁμοούσιον· ὡς φέρε εἰπεῖν, ἐπ᾿ ἀνθρώπων καὶ λοιπῶν ζώων, ἔτι δὲ καὶ δένδρων καὶ φυτῶν, οἷς ἅπασιν ἡ μετουσία καὶ ἡ γένεσι: ἐξ ἐμοίου ἐστί. Τὸ δ' ὁμοιοούσιον ἐπὶ τῶν ἐκτὸς ὕλης χρῆναι ἔλεγον· οἷον ἐπὶ Θεοῦ καὶ ἀγγέλων· ἔκαστον γὰρ τούτων πρὸς ἑαυτὸν νοούμενον κατ' ἰδίαν ὑφέστηκεν· ἐξ ὧν καὶ Κωνστάντιος παραγόμενος, ὡς ἔοικε, παρεσύρη μεταπεισθείς. Καί γε, ὡς εἰκάζειν μοι ἔπεισι, κατὰ διάθεσίν τε καὶ γνώμην ὅμοια καὶ οὗτος τῷ πατρὶ καὶ τἀδελφῷ ἐφρόνει. Αμείψας δὲ τὸ ῥητὸν, οὐδὲν ἁμαρτάνειν περὶ τὸ σέβας ᾤετο, ἀντὶ ὁμοουσίου ὁμοιούσιον λέγων. "Ο δὴ τοῖς τότε εἰσηγουμένοις ἄμεινον καὶ ἀκριβέστερον εἶναι ἐδό κει· ἰσχυρίζοντο γάρ, ὡς εἴ τις μὴ οὕτω λέγοι, κινδυνεύειν λοιπὸν σῶμα τὸ ἀσώματον καὶ λέγειν τε καὶ νοεῖν. Οπερ εὐηθείας ἀνάμεστον ὄν, τοῖς πολΤοῖς καταγέλαστον εἶναι ἐδόκει. Συνιέναι γὰρ ἐχρῆν ὡς τὰ τῶν νοητῶν ὀνόματα ἐκ τῶν φαινομένων τὴν μετάληψιν ἔχουσι. Ποῖος δ᾽ ἂν κίνδυνος ἐν λέξεσι γένοιτο, μηδεμιᾶς ἁμαρτίας περὶ τὴν ἔννοιαν γινομένης; Ἐντεῦθεν τεκμηριώσασθαι ἔπεισί μοι καὶ τὸν πολὺν ἐν θεολογίᾳ Γρηγόριον ἐν τοῖς κατὰ 1ου- periculum deinde esse, ne corpus esse quod inΔιανοῦ στηλιτευτικοῖς, ὅλον τῶν ἐπαίνων Κωνσταν του γενόμενον, ὑπερφυέσιν ἐγκωμίοις στέφειν, καὶ τὸ εὐσεβὲς ἀνακηρύττειν αὐτοῦ· ὡς καὶ ἀγγελικάς δυνάμεις προαγόμενον προπέμπειν αὐτὸν, καὶ ξ:νι ζούσαις γεραίρειν ᾠδαῖς, ὡς ἐν τῷ πέρατι τοῦ παρόντος τόμου διαληψόμεθα. Θαυμαστὸν δὲ οὐδὲν εἰ βασιλεὺς περὶ πράγματα τὴν σχολὴν ἔχων, παραπεισθεὶς τὴν λέξιν προσήκατο· ὅπου γε καὶ τῶν τηνικάδι ἱερέων πολλοί, κατὰ διάνοιαν σύμφωνοι ὄντες τῷ κατὰ Νίκαιαν δόγματι, δίχα τινὸς ἔριδος τὴν λέξιν ἁπλῶς ἐξεδέχοντο. Αλλοι μηδέν τι περί ἀμφοτέρας ἐννοοῦντες φαῦλον, ἐπὶ μιᾷ σημασίᾳ τῆς εὐσεβοῦς διανοίας ἐχρῶντο. Ω; ἐντεῦθεν συνάγεσθαι ἐκεῖνο, κομψότητος μὲν ἔμπλεων εἶναι, ὅ οἱ περὶ ᾿Αρειον ἐπὶ τῷ σφετέρῳ δῆθεν καλῷ ἀνεπλάσαντο· καὶ γάρ φασι μετὰ τὴν τῶν τις θεοφόρων Πατέρων συνέλευσιν πολλο: τῶν ἐπισκόπων, ὧν καὶ Εὐσέβιος ἦσαν καὶ Θεογόνιος οἱ Βιθυνοί, οὐκέτ' ήθελον λέγειν ὁμοούσιον εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν, καὶ ταῦτα καθυπογράψαντες· οἷς χαλεπήνας ὁ Κωνσταντίνος, ὑπερορίους εποίει. Οναρ δὲ τῇ τοῦ κρα τοῦντος ἀδελφῇ θεόθεν χρῆσαι, ὡς ἀδίκως ἐγένοντο Υπερόριοι, ὀρθῶς δοξάζοντες περὶ τοῦ Θεοῦ. Ἐντεῦ θεν δ' ἐκείνων μετακληθέντων, ἔρεσθαι τὸν κρα τοῦντα, ὅτου χάριν παρὰ τὰ δεδογμένα τῇ συνόδῳ φρονοῦσι, καὶ ταῦτα σύμψηφοι καὶ κοινωνοί γρα φῆς καὶ τῶν λοιπῶν αὐτῇ γεγονότες. Τοῖς δ᾽ ἀπο κρίνασθαι, μὴ κατὰ γνώμην τοῖς δεδογμένοις συνθέσθαι. Εἰσήει γὰρ δέος ἡμῖν οὐκ ἔλαττον, ἔλεγον, corporeum est et diceret et sentiret. Id sane ut stupiditatis plenum, multis ridiculám visum est. Cæterum illud eos scire oportebat, quod rerum, quas mente et intelligentia contemplamur, nomina a rebus apparentibus per transumptionem necessario accipiuntur. Quod vero potest esse in nominibus periculum, cum in ipsa intelligentia et mente nullus sit lapsus et error? Inde etiam conjicere est, magnum illum in theologia Gregorium, in suis in Julianum invectivis orationibus, đum in laudando Constantio totus est, non injuria mirificis eum ornare præconiis, pietatemque ejus ita deprædicare, ut illum, a morte scilicet produclum, angelicæ etiam virtutes stipantes, novisque et admirandis honorantes carminibus, sint prosecutæ: sicnti in fine tomi bujus exponemus. Neque mirum videri debet, imperatorem rerum administratione occupatum, magnorum hominum suasu verbum hoc approbasse: 730 quando multi tum ex sacris viris animo et sententia Nicæno dogmati assentientes, citra contentionem omnem simpliciter id quoque recepere. Aliqui autem nihil prorsus de utraque dictione suspicantes sinistri, uno eodemque sensu piæ sententiæ alterutrum usurparunt. Unde illud satis constat, tumorem merum et fastum esse, quod Ariani suo videlicet commodo confinxere. Aiunt enim, post trecentorum decem et octo sanctorum Patrum conventum, episcopos multos, in quibus etiam Eusebius et Theognis Bithyni fue⚫

προτέραν ἐπανέλθοις πίστιν, χθὲς καὶ πρότριτα Χριστιανίζειν ἀρξάμενος, καὶ οὐ πάνυ πόρρω τελε-. σθεὶς τῷ βαπτίσματι, διώκτης μάλιστα μετατραπείς γένοιο. "Α δῆτ᾽ ἀκούσαντα Κωνσταντῖνον, λῦσαι μὲν τὴν ὑπερορίαν ἐκείνοις, συγγνῶναι δὲ τῆς οἰκονο μίας· διὰ μελέτης δ' ἔχειν σύνοδον ἀθροίζειν ἑτέραν. “Ο δῆτα βουλόμενον δρᾷν, ἀνέσχεν ἡ τελευτή. Κων σταντίῳ δὲ, ὡσανεὶ πρεσβυτέρῳ τῶν παίδων, ἐντείλασθαι πέρας τῷ σκοπῷ ἐπιθέσθαι· μηδὲ γὰρ ἂν τὴν θρησκείαν ὠφελεῖν ἔλεγεν, εἰ μὴ σύμφωνος παρὰ πάντων εἴη. Τὸν δὲ τὰ ἐντελλόμενα τῷ πατρὶ μὴ παραβαίνειν ἐθέλοντα, τὴν ἐν Ἀριμίνῳ σύνοδον συγκροτῆσαι. Δι' οὗ λόγου μάλιστα εὐφώρατον τοῖς συνιεῖσι τὸ τοῦ πλάσματος ψεῦδος συνάγεται. Πρώ τον γὰρ ἔτος καὶ εἰκοστὸν τῇ ἀρχῇ Κωνστάντιος ἤνυεν, ἡνίκα ἡ ἐν Ἀριμένῳ συνίστατο σύνοδος, πολλῶν ἄλλων συνόδων γεγενημένων τῷ μεταξύ, ἐν αἷς μάλιστα ἡ τοῦ ὁμοουσίου ζήτησις ἐγυμνά ζετο, καὶ τοῦ ὁμοιοουσίου. Κατ' οὐσίαν δὲ ὅμοιον τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν δοξάζειν παντάπασιν ἅπαντες ἐξετρέποντο, μέχρις ὅτου ὁ Σύρος Αέτιος περὶ τού του χαλεπῶς διετέθη· δι᾿ ἂν τοῦτο κακῶς δογματί ζοντα, κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον προστάττει Κωνστάν τιος, ἔν τε Αριμίνῳ καὶ Σελευκείᾳ τοὺς ἀπανταχού συνελθεῖν ἱερέας, τὴν τοιαύτην ἀναιρήσοντας δόξαν ὡς εἶναι πᾶσι καταφανές, μὴ δι' 8 'Αρειανοί κατα ψεύδονται, τὴν ἐν Ἀριμίνῳ σύνοδον συγκροτῆσαι Κωνστάντιον, ἀλλὰ δι' ὧν κακῶς ἐδόξαζεν ὁ ᾿Αβ τιος. Καὶ ὅτι ταῦτ᾽ ἀληθῆ, προϊούσης τῆς ἱστορίας φανήσεται. Ταῦτα εἰ καὶ παρεκβατικώτερον είρηται, ἀλλ᾽ οὖν ὡς τῇ μετὰ χεῖρας πραγματείᾳ τὸ σύμφωνον ἔχοντα, ἀναγκαῖά μοι κατεφάνη. 'Αλλ' ἐπανιτέον ὅθεν ἐξέβημεν. rint, noluisse Filium ὁμοούσιον consubstantialem μὴ ἔριδος γενομένης ἐντεῦθεν, ὡς ἀχρείου τοῦ Teatri dicere, cum quidem formul fdei subscri- δόγματος ἀπόσχηται κράτος τὸ σύν, καὶ πρὸς τὴν psissent. Quibus succensens Constantinus, exsilio cos martarit. In somnis autem imperatoris sorori divinitus oraculo ostensum esse, inique illos in exsilium actos, qui recte de Deo opinarentur. Atque deinde revocatos eos imperatorem interrogasse, curnam ita aliter quam synodus statuisset, sentirent, qui suffragatores et participes scripturæ rerumque aliarum in ea fuissent. Atque illos respondisse, non ex animi sententia se decretis eis assensisse. Timorem enim eos invasisse, ne contentione ea de re orta, imperator ipse a Christiano dogmate velut inutili et controverso deficeret, et ad pristinam relaberetur superstitionem: qui heri et nudiustertius, ut dicitur, Christianus esse coepis set, et non ita pridem baptismo initiatus fuisset proindeque consilio mutato persecutor Christianorum fieret. Quibus verbis auditis, Constantinum exsilium quidem illis remisisse, rationemque consili¡ et facti eorum comprobasse, meditatum vero esse, ut synodum aliam cogeret. Atque id facere volentem, mortem impediisse. Constantio autem, ut filiorum nato maximo, ut consilium id exsequeretur, mandasse: quod cum diceret, divinum cultum nihil prodesse nisi ab omnibus uno consensu deferretur, dixerit. Proinde hunc patris jussa transgredi nolentem, Ariminense indixisse concilium. Sed Ggmenti istius inendacium, prudenti facile est deprehendere. Vicesimus enim primus – :mperii Constantii annus erat cum synodus Arimini coacta est: multis aliis conventibus ante id tempus celebratis, in quibus maxime quæstio τοῦ ὁμοουσίου, consubstantialis, et τοῦ ὁμοιοουσίου, similis substantia, est disputata. 731 Substantia autem similem Patri Filium docere, omnes omnino renuerunt, donec Aetins Syrus bac de re perperam sensit: propter quem, quod male opinans, non melius doceret, eodem tempore Arimini et Seleuciæ Constantius omnes undequaque episcopos convenire jussit, opinionem ejusmodi abolituros. Ut jam omnibus liquido pateat, Constantium non ob eam quam Ariani ementiti sunt causam, Ariminensem instituisse synodum, sed propter opinionem, quam Aetius perperam vulgaverat. Atque hæc vera esse historia procedens declarabit. Porro ista, quamvis per digressionem, argumento tamen instituto consentanea, necessario a me sunt exposita. Sed eo, unde divertimus, redeamus. CAPUT XXI. Ut post Sardicensem synodum, minis Constantis Cœsuris adductus, Constantius ab exsilio revocaverit Paulum et Athanasium: et quæ Constantius Athanasio scripserit. Constans Occidentis imperator, actis Sardicensibus cognitis, duobus episcopis et Saliano duce quodam, pietate et justitia claro viro, ad fratrem missis, per litteras etiam quæ Sardicæ gesta essent, ei declaravit, et Paulo atque Athanasio, qui injuria affecti fuerant, ecclesias suas reddere jussit. Cum autem Constantius frustra tempus extraheret, Apud Sozom. est, καὶ ἔτι ἀβάπτιστος ὤν, hoc est, et nondum baptizatus esset, lib. 11, cap. 19. Ως μετὰ τ εν Σαρδικῇ ἀπειλαῖς Κώνστα τοῦ Καίσαρος ὑπὸ Κωνσταντίου ἀνεκλήθησαν αὖθις οἱ περὶ Παῦλον καὶ ᾿Αθανάσιον· καὶ οἷα ἔγραψεν Αθανασίῳ Κωνστάντιος. Ὁ τῶν ἑσπερίων βασιλεὺς Κώνστας τὰ ἐν τῇ Σαρ δικῇ γενόμενα διαγνούς, δύο τῶν ἐπισκόπων πέμψας, και τινα στρατηγόν· Σαλιανός τούτῳ ὄνομα ἦν, εὐσεβεία δὲ καὶ δικαιοσύνῃ διέλαμπεν· ἔγραφε τά δελφῷ δῆλα καθιστῶν τὰ γενόμενα, καὶ τοῖς ἀδικηθεῖσι Παύλῳ καὶ ᾿Αθανασίῳ τὰς ἰδίας ἐκκλησίας νέμειν παρεκελεύετο. Ἐπεὶ δ᾽ ὁ Κωνστάντιος εἰκή Sozom. vicesimus secundus. Videtur esse legendum, inaqualem: iufra cap. 36 eod.

ECCLESIAS FICE HISTORIAE LIB. 1Χ. τρίβειν τὸν χρόνον ᾑρεῖτο, αὖθις γράφων παρήνει, ἢ alia epistola ei Constans institit, ut aut Paulum et δέχεσθαι τοὺς περὶ Παῦλον καὶ ᾿Αθανάσιον, καὶ τοὺς ἰδίους ἀποδιδόναι θρόνους· ἢ μὴ ὁρᾷν οὕτω θέλοντα, πρὸς πόλεμον παρασκευαστέον εἶναι. Ο δ᾽ ἐπισκό ποις τισὶ κοινωσάμενος την βουλήν, ἄμεινον ἔφασαν ἐκεῖνοι ᾿Αθανασίῳ παραχωρεῖν τῶν ἐκκλησιῶν, ἢ ἐμφυλίοις διακρίνεσθαι μάχαις. Οὕτω δ' ἐπὶ λέξεως τῷ Κώνστα εἶχεν ἡ ἐπιστολὴ Λακωνίζουσα· ο Αθα νάσιος ἧκεν ὡς ἡμᾶς, ἑαυτῷ προσήκειν τὴν ἐπισκο τὴν ᾿Αλεξανδρείας ἀποδεικνύς. Τυγχανέτω τοίνυν διὰ σοῦ ταύτης· ἐπὶ τοῖς ἐμοῖς γε αὐτὴν ἀνακτήσε ται ὅπλοις.» Τούτοις δ' ἐκβεβιασμένος Κωνστάντιος, πρὸς ἑαυτὸν δημοσίοις σχήμασιν ἐκάλει τὸν ᾿Αθανά στον. Τοῦ δ᾽ ἀμφιβάλλοντος, τῶν γὰρ δι' ἐναντίας τοὺς δόλους ὑπείδετο, καὶ αὖθις καὶ πολλάκις ὁ Κωνστάντιος γράφων ἀνεκαλείτο. Ἐγὼ δὲ καὶ τὰς ἐπιστολὰς εἰς παράστασιν ἐνθήσω τῇ συγγραφῇ· ο Κωνστάν τιος Νικητής Αὔγουστος ᾿Αθανασίῳ ἐπισκόπῳ. Ἐπὶ πολύ σε κλυδωνίζεσθαι καὶ χειμάζεσθαι τοῖς τῆς θαλάσσης ὁμοίως κύμασιν ἀγρίαις οὐκ ἀφῆκεν ἡ τῆς ἡμετέρας ἡμερότητος φιλανθρωπία· γυμνωθέντα σε τῆς πατρώας ἑστία;, καὶ στερηθέντα τῶν ἰδίων, καὶ πλανωμένον ἐν θηριώδεσιν ἀνοδίαις, οὐ παρεῖδεν ἡ ἀκάματος ἡμῶν εὐσέβεια· εἰ καὶ τὰ μάλιστα ἐπὶ πολὺ ὑπερεθέμην γράψαι τὴν πρόθεσιν τῆς ἐμῆς διανοίας, προσδοκῶν αὐθαίρετόν σε παραγενέσθαι πρὸς ἡμᾶς, καὶ τῶν καμάτων αἰτεῖν θεραπείαν. Όμως ἐπειδὴ ἴσως ὁ φόβος τὴν προαίρεσιν τῆς σῆς προθέσεως ένεπόδιζε, διὰ τοῦτο δωρεάς πληρέστατα γράμματα πρὸς τὴν σὴν στερρότητα διεπεμψάμεθα ἵνα ἀφόβως ταῖς ἡμετέραις προσόψεσι ταχείαν τὴν σαυτοῦ παρουσίαν παρασχεῖν σπουδάσῃς, ὑπὲρ τοῦ τῆς σαυτοῦ ἐπιτιμίας ἀπολαῦσαι, καὶ πειραθείς ἡμῶν τῆς φιλανθρωπίας, τοῖς ἰδίοις ἀποκαταστα θῆς· τούτου γὰρ ἕνεκα καὶ τὸν δεσπότην καὶ ἀδελ φόν μου Κώνσταντα τὸν Νικητὴν Αύγουστον ὑπὲρ σοῦ παρεκάλεσα, ἵνα τοῦ ἐλθεῖν ἐξουσίαν σοι δώσῃ όπως, ἀμφοτέρων ἡμῶν ἐπινευσάντων, τῇ πατρίδι ἀποκατασταθῇς, ἔχων τοῦτο τῆς ἡμῶν χάριτος ενέ χυρον.» ο Κωνστάντιος νικητής Αύγουστος Αθανασίῳ ἐπισκόπῳ. Εἰ καὶ τὰ μάλιστα διὰ προτέρων γραμ μάτων ἐδηλώσαμεν, ὅπως ἀμερίμνως εἰς τὸ ἡμέτερον κομιτάτον παραγένῃ, διὰ τὸ μάλιστα ἡμᾶς βούλεσθαι ἀποστεῖλαι σε εἰς τὰ ἴδια, ὅμως καὶ νῦν ταῦτα τα γράμματα πρὸς τὴν σὴν στερρότητα δεδηλώκαμεν. difidentia metuque omni seposito, publica conΔιὸ προτρεπόμεθα, χωρίς τινος ἀπιστίας καὶ φόβου ἐπιβῆναι σε δημοσίοις σχήμασι, καὶ σπουδάσαι πρὸς ἡμᾶς, ἵνα ὧν ἐπιθυμεῖς, ἀπολαῦσαι δυνηθῇς.» «Κων στάντιος Νικητής Αύγουστος ᾿Αθανασίῳ ἐπισκόπῳ. Ηνίκα ἐν τῇ Ἐδέσσῃ διετρίβομεν, παρόντων τῶν σῶν πρεσβυτέρων, ήρεσεν ὅπως, ἀποσταλέντος πρε σβυτέρου πρὸς σὲ, ἐλθεῖν πρὸς τὸ ἡμέτερον κομιτα τον σπουδάσῃς, ἐπὶ τῷ ἰδόντα σε τὴν ἡμετέραν πρόσοψιν, εὐθέως εἰς τὴν ᾿Αλεξάνδρειαν ὁδεῦσαι. Αλλ' ἐπεὶ δὴ πλεῖστος χρόνος παρῆλθεν ἀφ' οὗ γράμματα δεξάμενος παρ' ἡμῶν οὐκ ἀπήντησας, διὰ τοῦτο καὶ νῦν ὑπομνῆσαί σε ἐσπουδάσαμεν, ἵνα κἂν νῦν τὴν σὴν παρουσίαν ταχεῖαν ποιῆσαι πρὸς ἡμᾶς σπουδά σῃς, καὶ οὕτω δυνηθῇς τῇ πατρίδι σου ἀποκαταστα Athanasium reciperet, eisque thronos suos reddendos curaret, aut nisi hoc faceret, ad bellum se præpararet. Atque ille re cum quibusdam episcopis deliberata, de eorum sententia, satius esse statuit, Athanasio de ecclesia decedere, quam civili decertare bello. Constantis litteræ Laconice his verbis scriptæ erant: «Venit ad nos Athanasius, et ad se episcopatum Alexandriæ pertinere probavit. Quapropter illum ope tua fac consequatur: alioqui namque armis eum meis recuperabit. › Hisce litteris adactus Constantius Athanasium publica disposita vectura ad se vocavit. Atque illo, quod adversariorum dolos suspectos haberet, reditum differente, iterum sæpiusque Constantius litteris | eum ad se invitavit: 732 quas ad fidem dictis faciendam, historiæ inserere libet. Constantius Victor Augustus Athanasio episcopo. Diutius tanquam sævis pelagi fluctibus te differri et amigi non patitur mansuetudinis nostræ humanitas: neque patriis expulsum laribus, bonisque spoliatum, atque in inaccessis ferarum locis oberranten), despicit indefessa pietas nostra. Equidem diutius ad te animi mei sententiam perscribere distuli, sponte tua te ad nos venturum, atque laborum rcmedium petiturum esse opinatus. Verum cum fortasse consilium propositumque tuum timor impedierit, litteras hasce munificentiæ plenas, ad fire mitatem tuam dandas existimavimus: quo citra metum omnem in conspectum nostrum quam celer - rime venire properes, ut cum voti tui compos Gas, tum humanitatem nostram expertus, in ea qu.e juris tui sunt restituaris. Hac enim de causa et dominum atque fratrein meum Constantem Victo rem Augustom pro te rogavimus, ut redeundi tibi facultatem permitteret, quo ad eum mnodum, utrisque nobis annuentibus, in patriam reducaris, et hoc nostræ in te gratiæ pignus habeas. › ‹ Constantius Victor Augustus Athanasio episcopo. Quanquam prioribus litteris nostris tibi significavimus, ut absque sollicitudine omni in comitatum nostrum venires, quod te maxime in jus tuum restituere cupiamus: tamen nunc quoque hasce ad firmitatem tuam dedimus. Quapropter te hortamur, ut scendas vehicula, et ad nos venire contendas, ut quaruin rerum recuperandarum desiderio teneris, eisdem potiri queas.› ‹ Constantius Victor Augustus Athanasio episcopo. Cum Edessæ ageremus, et presbyteri tui ibi præsto essent, placuit nobis, ut misso ad te presbytero, in comitatum nostrum ve- »ire properares: quo in conspectum nostrum admissus, confestim Alexandrian proficiscerere. Quando quidem vero plurimum jam præteriit temporis, ex quo litteris nostris acceptis non venisti: nunc quoque commonere te voluimus, ut adventum ad nos tuum matures, et sic patriæ tuæ restitui, et voto tuo potiri possis. Misimus autem ad te 733 Achetam diaconum, ut plenius hæc ad

te referret: ex quo animi nostri voluntatem, te Αθῆναι, καὶ τῆς εὐχῆς ἐπιτυχεῖν. Πρὸς δὲ πληρεστάscilicet quod optas consecuturum esse, cognoscere poteris. › Athanasius epistolis Aquileiæ (ibi enim degebat) acceptis, Romam ad Julium, ut de rcbus suis cum eo constitueret, profectus est. Cui quidem Julio et Romanæ Ecclesiæ ille plurimum attulit lætitiæ, cum litteras eis exhibuisset. Credebant enim Orientis quoque imperatorem cum eis professioni fidei assentire, qui tam humaniter ad se Athanasium invitaret. Et Julius rebus quibus oportuit illam instruxit, viaticoque donavit: el litteras insuper ei ad clerum et populum Alexandrinum dedit, quibus se lætari et gratulari eis indicat de tanti præsulis restitutione. Ad verbum epistola hoc modo scripta erat: CAPUT XXII. Epistola Julii Romani, pro sancto Athanasio Alexandrinis missa. • Julius episcopis et presbyteris et diaconis et populo Alexandriam incolenti, dilectis fratribus, in Domino salutem. Congratulor et ego vobis, fratres dilecti, vos fidei vestræ fructum oculis vestris percipere. Id enimn vere quispiam fieri dicat, in fratre et coepiscopo nostro Athanasio: quem et propter vitæ ejus puritatem, et propter vestras preces, Deus vobis restituit. Ex hoc sane perspicere est, pums vestras charitatisque plenas orationes semper ad Deum esse delatas. Cœlestium enim promissionum charitatisque in Deum memores, quam ex doctrina ejusdem fratris quem diximus nostri addidicistis, illud certo cognovistis, et pro insita vobis recta fide percepistis, non ad finem usque a vehis segregatum eum iri, quem in piis vestris animis veluti præsentem semper habuistis. Itaque non raultis mihi opus est verbis, ad vos seribenti. Quæcunque enim a me dici vobis possunt, ea des prius vestra anticipavit. Et profecto impletæ sunt per gratiam Christi communes onnium vestrum precationes. Gratulor igitur vobis, iterum enim id dico, invictas vos in fide animas vestras conservasse. Nec minus fratri meo Athanasio gratulor, quod, tametsi luctuosa multa est perpessus, nulla tamen hora charitatis vestræ et desiderii in oblivionem venit. 734 Quamvis namque corpore ad tempus a vobis distractus esse visus est, spiritu tamen continue veluti præsens vobiscum fuit. Atque equidem, dilecti, tentationem et ærumnam ejus omnem non puto gloria sua carere. Nam simul et vestra et illius fides multis est perspecta et explorata. Nisi enim hæc intercessissent, quis tandem credidisset, aut vos tantum judiciumi, tantumque erga talem episcopum obtinere amorem? aut illum tantis esse accumulatum virttuibus? per quas cœlesti etiam spe non excidet. Consecutus namque est variis modis, et in præsentia, et in futuro gloriosum confessionis martyrium testimoniumque: quod multis terra simul et mari varie procellis jactatus, insidias et fraudes Arianæ hæresis omnes conculcavit, et sæpius per invidiam in την διήγησιν Αχήταν τὸν διάκονον ἀπεστείλαμεν· παρ' οὗ δυνήσῃ μαθεῖν τῆς τε ἡμετέρας ψυχῆς τὴν προαίρεσιν, καὶ ὅτι τούτων ὧν εὔχῃ τυχεῖν δυνήσῃ. Ἐν ᾿Ακυλία τοίνυν δεξάμενος ᾿Αθανάσιος τὰς ἐπιστα λάς, ἐκεῖσε γὰρ ἐποιεῖτο τὰς διατριβάς, συνταξόμεν νος Ἰουλίῳ, εἰς Ρώμην ἀφίκετο. Καὶ πολλὴν ἐκείνῳ καὶ Ῥωμαίοις ἐνῆκε χαραν, δείξας τὰ γράμματα. βοντο γὰρ καὶ τὸν τῆς ἕω κρατοῦντα τῇ πίστει ε φρονεῖν, φιλοφρόνως οὕτω μετακαλούμενον 'Αθηνάσιον. Εφοδιάσας δὲ τοῦτον Ἰούλιος οἷς ἐχρῆν, καὶ γράμματα δι' αὐτοῦ τῷ τῆς ᾿Αλεξανδρείας έπεμπε κλήρῳ τε καὶ λαῷ, δι᾿ ὧν συνήδεσθαι δείκνυσι καὶ χαίρειν τῇ ἐπανόδῳ τοῦ τοσούτου ἀρχιερέως. Ως δὲ πρὸς λέξιν ἡγόρευον Επιστολὴ Ἰουλίου Ρώμης ὑπὲρ τοῦ ἁγίου Αθανασίου τοῖς ἐν 'Αλεξανδρείᾳ πεμφθεῖσα. • Συγχαίρω κἀγὼ ὑμῖν, ἀδελφοὶ ἀγαπητοί, ὅτι τὸν καρπὸν τῆς ἑαυτῶν πίστεως ἐπ' ὀφθαλμοῖς λοιπὸν ὁρᾶτε· τοῦτο γὰρ ἀληθῶς ἄν τις ἴδοι γενόμενον ἐπὶ τοῦ ἀδελφοῦ καὶ συνεπισκόπου μου 'Αθανασίου· ἐν διὰ τὴν καθαρότητα τοῦ βίου, καὶ διὰ τὰς ὑμετέρας εὐχὰς, ὁ Θεὸς ὑμῖν ἀποδίδωσιν. Εκ δὴ τούτου συνα ρἂν ἔστι καθαρὰς ὑμῶν καὶ μεστὰς ἀγάπης ἀεὶ τὰς εὐχὰς ἀνενηνοχέναι πρὸς τὸν Θεόν. Μνήμονες γὰρ ὄντες τῶν οὐρανίων ἐπαγγελλιῶν, καὶ τῆς πρὸς αὐτ τὸν ἀγάπης, ἣν ἐκ τῆς διδασκαλίας τοῦ προειρημέ νου ἀδελφοῦ μου ἐπαιδεύθητα, ἔγνωτε ἀληθῶς, καὶ κατὰ τὴν προσοῦσαν ὑμῖν ὀρθὴν πίστιν κατειλήφατε τοῦτο, ὡς οὐκ ἂν εἰς τέλος οὗτος ἀφ᾽ ὑμῶν ἀποσχοινισθήσεται, ὃν ἐν ταῖς θεοσεβέσιν ὑμῶν ψυχαῖς ἐσχήκατε ὡς παρόντα ἀεί. Ούκουν οὐ πολλῶν μοι χρεία λόγων πρὸς ὑμᾶς ἐπιστέλλοντι· ὅσα γὰρ ὑμῖν λέλεκται παρ' ἐμοῦ, ταῦτα ἡ ὑμετέρα πίστις προλαβε καὶ πεπλήρωται κατὰ Χριστοῦ χάριν τὰ τῆς κοινῆς ὑμῶν πάντων εὐχῆς. Συγχαίρω τοίνυν ὑμῖν, πάλιν γὰρ ἐρῶ, ὅτι τὰς ψυχὰς ἀκαταμαχήτους ἐν τῇ πίστει τετηρήκατε. Καὶ αὐτῷ δὲ τῷ ἀδελφῷ μου Αθανασί οὐκ ἔλαττον συγχαίρω· ὅτι καίπερ πάσχων πολλὰ λυπηρά, οὐδὲ μίαν ὥραν ἐπιλήσμων γέγονε τῆς ὑμε τέρα; ἀγάπη; καὶ τοῦ ὑμετέρου πόθου. Εἰ γὰρ καὶ τῷ σώματι πρὸς καιρὸν ἔδοξεν ἀφ' ὑμῶν ἀφελκυσθῆ ναι, ἀλλὰ τῷ πνεύματι διὰ παντὸς ὡς συνὼν ὑμῖν διήγε· καὶ ἔγωγε, ἀγαπητοί, τὸν γενόμενον κατ' αὐτ τοῦ πάντα πειρασμὸν οὐκ ἄδοξιν ἡγοῦμαι γεγενῆ σθαι. Καὶ γὰρ καὶ ἡ ὑμετέρα καὶ ἡ τούτου πίστις ἐγνώσθη πᾶσι καὶ δεδοκίμασται· εἰ γὰρ μὴ τοσαῦτα συμβεβήκει, τις ἂν ἐπίστευσεν, ἢ ὑμᾶς τοσαύτην κρίσιν καὶ τοσαύτην ἀγάπην περὶ τὸν τηλικούτον ἐπίσκοπον ἔχειν, ἢ ἐκεῖνον τοσαύταις ἀρεταῖς περὶ - βεβλήσθαι; δι' ἂς καὶ τῆς ἐν οὐρανοῖς ἐλπίδος οὐκ ἀλλότριος γένοιτο. Επέτυχε τοίνυν οἵῳ δήποτε τρόπο. καὶ ἐν τῷ νῦν καὶ ἐν τῷ μέλλοντι καὶ ὁμολογίας ἔνδοξον μαρτύριον. Διαφόρως γὰρ κατά τε γῆν καὶ κατὰ θάλασσαν πολλὰ χειμασθείς, τὴν σκευωρίαν πᾶσαν τῆς ᾿Αρειανῆς αἱρέσεως καταπάτησε καὶ πολ λάκις διὰ φθόνον καὶ εἰς κίνδυνον ἐπιβουλευθείς, κατεφρόνησε θανάτου, φρουρούμενος ὑπὸ τοῦ παντο

ECCLESIASTIC HISTORIE LIB. IX. κράτορος Θεοῦ, καὶ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χρι- periculum insidiose conjectus, mortem contempsit: στοῦ, ἐλπίζων ἅμα καὶ τὰς ἐπιβουλὰς ἐκκλινεῖν, καὶ ἀποκατασταθήσεσθαι πρὸς ὑμετέραν παράκλησιν, φέρων ὑμῖν ἅμα ἐκ τῆς ὑμετέρας συνειδήσεως μεί ζονα τα τρόπαια· ἐν οἷς καὶ ἄχρι τερμάτων πάσης τῆς γῆς ἔνδοξος ἐγνώσθη δοκιμασθεὶς ἐκ τοῦ βίου, παρρησιαζόμενος μὲν τῇ προθέσει καὶ τῇ οὐρανίῳ διδασκαλία, ἀποδειχθεὶς δὲ ἀθανάτῳ κρίσει παρ' ὑμῶν ἀγαπώμενος. Επανέρχεται τοιγαρούν λαμπρότερος πρὸς ὑμᾶς νῦν, ἢ ὅτε παρ' ὑμῶν ἀπεδήμησεν. Εἰ γὰρ καὶ τὰς τιμίας ύλας, χρυσὸν λέγω καὶ ἄργυ ρον, εἰς καθαρότητα τὸ πῦρ δοκιμάζει· τί ἄν τις εἴποι κατ' ἀξίαν τοσούτου ἀνδρός; ὃς τοσούτων θλί. ψεων πυρὰν καὶ κινδύνους νικήσας, ἀποδίδοται νῦν ὑμῖν ἀθῶος, οὐ παρ' ὑμῶν μόνον, ἀλλὰ καὶ παρὰ πάσης τῆς συνόδου ἀποδεχθείς. Υποδέξασθε τοίνυν, ἀγαπητοὶ ἀδελφοί, μετὰ πάσης τῆς κατὰ Θεὸν δόξης τε καὶ χαρᾶς τὸν ἐπίσκοπον ὑμῶν ᾿Αθανάσιον μετὰ τούτων οἵτινες αὐτῷ κοινωνοὶ γεγόνασι. Καὶ χαίρετε τῶν εὐχῶν ἀπολαύοντες· ὅτι ποιμένα τὸν ὑμέτερον, ἶν' οὕτως εἴπω, ποθοῦντα καὶ διψῶντα τὴν ὑμετέραν θεοσέβειαν, σωτηρίοις γραφαῖς ἐθρέψατε καὶ ἐποτίσατε. Καὶ γὰρ καὶ τῆς ἐπὶ ξένης αὐτοῦ διατριβής ὑμεῖς παραμυθία γεγόνατε· καὶ διωκόμενον, καὶ ἐπιβουλευόμενον, ἐθάλψατε ταῖς πιστοτάταις ἑαυτῶν ψυχαῖς καὶ διανοίαις. Ἐμὲ δὲ ἤδη εὐφραίνει εννοούμενον, καὶ προνοοῦντα τὴν ἐπὶ τῇ ἐπανόδῳ ἑκάστου ὑμῶν χαρὰν, καὶ τοῦ πλήθους τὰς σεβαστοτάτας ἀπαν τήσεις, καὶ τὴν ἔνδοξον τῶν συντρεχόντων ἑορτήν. Καὶ τίς ἐκείνη ἡ ἡμέρα ὑμῖν, καὶ ποία ἔσται; ἐπ-C ανερχομένου μὲν τοῦ ἀδελφοῦ μου, παυσαμένων δὲ τῶν προγενομένων, καὶ τῆς πολυτιμήτου κατ' ευχήν ἐπανόδου εἰς εὐφροσύνην τινὰ πληρεστάτην χαρᾶς συναπτούσης τοὺς πάντας. Η τοιαύτη χαρὰ κατὰ τὸ μέγιστον μέχρις ἡμῶν φθάνει· οἷς θεόθεν καὶ τοῦτο συγχωρεῖσθαι συνέστηκεν, ὅπως εἰς γνῶσιν τοῦ της λικούτου ἀνδρὸς ἐλθεῖν δυνηθῶμεν. Εἰς εὐχὴν οὖν τὴν ἐπιστολὴν τελειῶσαι καλόν. Ὁ Θεὸς, ὁ παντοκράτωρ, καὶ ὁ τούτου Υἱὸς ὁ Κύριος καὶ Σωτὴρ ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός διηνεκή τὴν χάριν ταύτην ὑμῖν παράσχοι, διδοὺς ἔπαθλον τῇ θαυμαστῇ ὑμῶν πίστει, ἣν περὶ τὸν ἐπίσκοπον ὑμῶν ἐνδόξῳ μαρτυρίᾳ ἐνεδείξασθε, ἵνα ὑμῖν τε καὶ τοῖς μεθ' ὑμᾶς ἐνταῦθα καὶ ἐν τῷ μέλλοντι τὰ βελτίονα μένῃ, 2 ὀφθαλμὸς οὐκ οἶδε, καὶ οἷς οὐκ ἤκουσε, καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη, ἃ ἡτοίμασεν ὁ Θεὸς τοῖς ἀγαπῶσιν αὐτὸν διὰ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, δι' οὗ τῷ παντοκράτορι Θεῷ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. Ερρώσθαι ὑμᾶς εὔχομαι, ἀγα πητοὶ ἀδελφοί. præsidio scilicet omnipotentis Dei et Domini nostri Jesu Christi tectus, ille speravit simul et insidiis adversariorum se evasurum, et ad vos consolationis vestræ gratia rediturum. Et simul vobis ex conscientia vestra præclara tulit tropæa, per quæ ad orbis usque terminos explorata vitæ sanctitate præclarus cognitus est: multa ille quidem libertale propalam animi instituto et celesti doctrina usus, abunde autem perpetuo et constanti se a vobis judicio esse amatum testatus. Redit igitur ad vos multo etiam splendidior, quam a vobis discessit. Si etenim pretiosiorem materiam, aurum dico et argentum, ad puritatem ignis explorat quidnam quisquam pro rei dignitate de viro isto dixerit? qui tot et tantis ærumnarum incendiis et periculis devictis, vobis redditur purus et insons, non a vobis tantum, sed a cuncta etiam synodo receptus? Suscipite ergo, dilecti fratres, cum onini quæ Deo accepta est gloria et latitia, episcopum vestruru Athanasium, una Athanasium, una cum eis qui adversarum rerum ejus participes fuere. Et gaudete, quod optatis vestris fruimini: et quod pastorem vestrum, ut ita dicam, desiderantem et sitientem pietatem vestram, salutaribus scriptis aluistis et potastis. Siquidem ei peregre quoque versanti, vos solatio fuistis, cumque in mediis persecutionibus, procellis, atque inimicorum insidiis, fidelissimis animis et mentibus vestris fovistis. 735 Me vero jam exhilarat, quod mecum in animo considero et prævideo uniuscujusque vestrum in reditu illius gaudium et multitudinis sanctissimæ occursationes, nec non preclaros et festos concurrentium hominum conventus. El quæ tandem et qualis ea futura est dies? cum frater quidem meus restituetur: qui vero ante eum fuere, destituentur: et honoratissimus optatissimusque reditus in lætitiam gaudio plenissimam vos efferet omnes? Quod sane gaudium maxima ex parte ad nos etiam pertingit, quibus a Deo et hoc concessum est, ut in tanti viri notitiam pervenire potuerimus. Sedenim pulchrum fuerit, epistolam precatione claudere. Omnipotens Deus, atque hujus Filius, Dominus et Salvator noster Jesus Christus, gratiam hanc vobis perpetuam esse velit, qui præmium admirandæ fidei vestræ dedit, quam in episcopo vestro præclaro testimonio exhibuistis: et ut vobis et posteris vestris, et hic et in futuro, bona ea maneant, quæ nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis conscendere, quæ scilicet præparavit Deus diligentibus se, per Dominum nostrum Jesum Christum, per quem omnipotenti Deo gloria sit in sæcula sæculorum. Amen. Valere vos opto, fratres dilecti. Περὶ των τῆς ᾿Αντιοχείας αρχιερέων· καὶ τῆς κακοηθείας Στεφάνου, ὃν Λεόντιος διεδέξατο. Τούτοις ώχυρωμένος τοῖς γράμμασιν Αθανάσιος, εἰς τὴν ἕω διέβαινε πρὸς τὴν τῆς Συρίας Αντιόχειαν, ὅπου τηνικαῦτα διέτριβεν ὁ Κωνστάντιος. Της δ' CAPUT XXIII. De Antiochenis episcopis: et de malevolentia Stephani, cui Leontius successit. Hisce instructus litteris Athanasius, in Orientem Antiochiam Syriæ, ubi tum Constantius agebat, profectus est. Ecclesiam autem ibi regebat eo tem-