congruenter, vite modulo ad corum qui destinan- ἐκ τοῦ ἐσχάτου μέχρι καὶ τοῦ ἐσχάτου ἰσχυρῶς ὁ tur emolumentum utitur; et vitam metitur, qui solus metiri potest: et quæ mortem pariunt ipso jubente, aut concedente, saltem non vetante, interitumi efficiunt. ● Attingit enim a fine usque ad finem førtiter:» ut in Sapientia dicitur. ‹ Et duo passerouli asse parvo væneunt; atque unus ex ipsis non cadet in terra absque Patre ineo: › (et quæ deinceps sequuntur): Dominus ipse noster ait. Quod autem non omnes sunt studiosi, neque ad æternam vitam prædestiuati, hoc mihil ad rem: Etenim sufficit etiam cum magno Patre Basilio, quod prædestinatis affixi sunt Dei concessu vitæ limites; et ad sempiternum bonum ipsis extenduntur aut contrabuntur, pariter cum aureis alque argenteis quæque in honorem sunt vasis, ex B. Paulo; qui quidem sunt iunumeri: atque eapropter generatio est ad supplementum angelorum qui e cœlis exciderunt. Ili cum Deo soli cognoscantur, et ab eo manifestentur quidam ex ¡psis, quos etiam hic manifestari voluerit, et quos Latere nefas est. Deinde, quemadmodum providet quidem omnibus in vita hominibus, sed differenter, et pro merito ac dignitate cujusque: sic etiam de fine ipsorum, par est varium habere ordinem et respectum apud divinum judicium. Etenim omnibus quidem hominibus præficit augelum. Sed non eadem angeli sollicitudine potitur infidelis atque fidelis: neque improbus pariter ea fruitur ac probus, tametsi ambo sint fideles. Itaque hic quoque vitam nostram omnium, et exitum definitum esse, omnino necessum est. Porro diferens circa haec judi- " cium juxta eorum qui vivunt discrimina, Deo soli perspectum est, cum pauca nobis sint revelata, tum ex divinis Litteris tum ex historiis sacris, ut antea luculenter exposuimus: neque æquum est nos age gredi ea quæ neque comprehendi queunt neque tradi: et ab iis quæ conceduntur el dantur nobis ad cognoscendum, dissidendo abscedere. Et tamen cum reprobatorum et misericordiam adeptorum vitam divino subjici jugo; tum ipsi placentem eductionem e vita, hos quoque sustinere divina docet Scriptura. Ostendunt etiam violente mortes populis inducte et principibus, ardenti zelo justitiæ angetorum subininistrantium ac prophetarum, non sine numine. Id quoque declarant ruinæ et depopulationes, quas vates urbibus et gentibus comminatim fuerant, cædemque vel penitentia corum qui ad Deum confugerant, cessarunt; vel ob impenitentia olduratos remanserunt. Incrementa vitæ in quibus dam qui resipuerant, postquam de vita despondissent, interitu a Deo declarato et signis ostentisque omnibus conspicuo facto. Ananias vero et Sapphira exauimati sunt, non fetri, sed Dei virtute, quem invocarat; ac Petro non præsente et mendacium arguente, exspirassent, ita volente Deo. Et quot homines insane jus violantes, violenter e vivis excedunt? dum alius aliam suffert violentiam, ac latent homines, dum violentiæ effectum patentem considerant: verum cœleste ad id momentum subducere Θεός, ὁ ἐν τῇ Σοφίᾳ λέγεται· καὶ ο Δύο στρουθία άσο σερίου πωλεῖται, καὶ ἓν ἐξ αὐτῶν οὐ πεσεῖται εἰς τὴν γῆν ἄνευ τοῦ Πατρός μου, ο καὶ τὰ ἑξῆς, αὐτὸς ὁ Κα ριος ἡμῶν φησί. Τὸ δὲ μὴ πάντας είναι σπουδαίους, μηδὲ πρὸς τὴν προαιώνιον προωρισμένους ζωήν, οὐδὲν πρὸς τὸν λόγον. Ἀρχεῖ γὰρ καὶ ἡμῖν μετὰ τοῦ μεγάλου Πατρὸς Βασιλείου τὸ τοῖς προωρισμένοις πεπηγέναι θεόθεν τὰ τῆς ζωῆς μέτρα, καὶ πρὸς τὸ ἀΐδιον συμφέρον αὐτοῖς ἐκτείνεσθαι, ἢ συστέλ λεσθαι τοῖς χρυσοῖς τε καὶ ἀργυροῖς καὶ εἰς τιμήν σκεύεσι, κατὰ τὸν Παῦλον, οἵπερ ἀναρίθμητοι μέν εἰσι, καὶ τούτου χάρις ή γένεσις, εἰς ἀναπλήρωσιν τῶν πεσόντων οὐρανόθεν ἀγγέλων. Θεῷ δὲ γινωσκής μενοι μόνῳ, καὶ ὑπ' αὐτοῦ φανεροῦνταί τινες ἐξ αὐτῶν, οὓς ἂν βούλοιντο φανεροῦσθαι κἀνταῦθα, καὶ οὓς λανθάνειν ἀδύνατον. Επειτα, καθάπερ προνοεί μὲν πάντων ἐν τῇ ζωῇ τῶν ἀνθρώπων, ἀλλὰ διαφί ρως καὶ κατὰ τὴν ἀξίαν εκάστων· οὕτω καὶ περὶ τοῦ τέλους αὐτῶν ποικίλην εἰκὸς ἔχειν παρὰ τῇ θείᾳ κρίσει τὴν τάξιν καὶ τὴν ἀπόβλεψιν. Καὶ πᾶσι μὲν γὰρ ἀνθρώποις ἐφίστησιν άγγελον, ἀλλ' οὐ τῆς αὐ τῆς ἀπολαύει τοῦ ἀγγέλου κηδεμονίας ὁ πιστὸς τῷ ἀπίστῳ, οὐδ' ὁ φαῦλο; τῷ ἀγαθῷ, κἂν ὦσιν ἄμφω πιστοί· οὕτω κάνταῦθα τὴν μὲν ζωὴν ἡμῶν ἁπάν των καὶ τὸ τέλος ὡρίσθαι πᾶσα ἀνάγκη· ἡ δὲ διά φορος περὶ ταῦτα κρίσις κατὰ τὰς τῶν ζώντων δια φοράς τῷ Θεῷ ἔγνωσται μόνῳ, ἐλίγων ἡμῖν ἀποκαλυφθέντων ἔκ τε τῶν θείων Γραφῶν, ἔκ τε τῶν ἱερν ἱστοριῶν, ὡς φθάσαντες διεξήλθομεν. Καὶ οὐ δίκαιον ἡμᾶς, διὰ τὸ μὴ δύνασθαι τοῖς ἀκαταλήπτοις τε καὶ μὴ δεδομένοις ἐπιχειρεῖν, καὶ τῶν ὁμολογουμένων καὶ δεδομένων ἡμῖν εἰδέναι διαπιστοῦντας ἀφίστα σθαι. Καίτοι τὸ καὶ τὰς τῶν ἀποδεδοκιμασμένων ἢ ἠλεημένων ζωὰς τῷ θείῳ ὑποκεῖσθαι ζυγῷ, καὶ τὴν αὐτῷ δοκοῦσαν ἐξαγωγὴν ἐκ τοῦ βίου καὶ τούτους ὑφίστασθαι, ή θεία διδάσκει Γραφή. Καὶ δηλοῦσι μὲν οἱ βίαιοι θάνατοι πλήθεσιν επαχθέντες καὶ ἄρο χουτι, ζήλῳ δικαιοσύνης ἀγγέλων υπηρετουμένων καὶ προφητῶν, οὐκ ἄνευ Θεοῦ· δηλοῦσι δὲ αἱ διὰ τῶν προφητῶν ἀπειληθεῖσαι πόλεσί τε καὶ ἔθνεσιν ἐξολοθρεύσεις· καὶ ἡ μετανοίᾳ καταφυγόντων ἐπὶ τὸν Θεόν πεπαυμέναι, ἢ ἀμετανοήτων μεινάντων γενόμεναι· αἱ προσθῆκαι τῆς ζωῆς ἐνίοις μετανοήσασι, μετὰ τὴν τῆς ζωῆς ἀπαγόρευσιν, ἐκ Θεοῦ μηνυθεί σης τῆς τελευτῆς, καὶ σημείοις πᾶσι φανερᾶς γενομένης. Ανανίας δὲ καὶ Σάπφειρα αποψύξαντες, οὐ τῇ τοῦ Πέτρου, τῇ δὲ τοῦ Θεοῦ δυνάμει, ἂν ὁ Πέτρος ἐπεκαλεῖτο, καὶ τοῦ Πέτρου μὴ παρόντος, καὶ τὸ ψεῦδος ἐλέγχοντος, ἀπέψυξαν ἄν· οὕτω τοῦ Θεοῦ βουλομένου. Καὶ πόσοι τῶν ἀνθρώπων ἀνηκέστως παρανομοῦντες βιαίως ἐξάγονται, ἄλλος ἄλλην ὑφιο στάμενοι βίαν, καὶ τοὺς ἀνθρώπους λανθάνουσι, σκοπουμένους μὲν τὸ τῆς βίας φαινόμενον, τὴν δι' οὐράνιον πρὸς τοῦτο ροπὴν λογίζεσθαι μηδ' όλως ἐφικνουμένους; Αἱ δὲ πρόδηλοι τῶν θανάτων καὶ παρά φύσιν ἀπαλλαγαί, τῆς ἐκ νεκρῶν ἀναστάσεως οὐ δὲν διαφέρουσαι, παρείσθωσαν ἐν τούτῳ τῷ μέρει, ὡς τῇ τῶν προωρισμένων τάξει συμβαίνουσαι, τότε

EPISTOLA DE PRÆDESTINATIONE. μὲν ἀπαλλάττοντος τοῦ Θεοῦ παραδόξως, ὡς οὕτω neutiquam aggrediuntur: sed manifestæ a morte συμφέρον αὐτοῖς, καὶ τῷ αὐτοῦ συνάδον θελήματι, ἄλλοτε δὲ καὶ δι᾿ ἀμφότερα συγχωρούντος σφίσι μεθίστασθαι, ἢ τῆς φύσεως ὑπουργούσης, η βίας τυραννικῆς ἐξαγούσης. Ικανὰ μὲν οὖν καὶ ταῦτα τὸν ἡμέτερον ἐκφῆναι σκοπὸν ἐπὶ συστάσει τῆς ὀληθείας οὐχ ἧττον ἢ τῆς τοῦ διδασκάλου γνώμης. Εἰ δὲ ἐν τῇ Σοφίᾳ λέγεται, «Ὁ Θεὸς θάνατον οὐκ ἐποίησε· κ τοῦτο κατὰ τὴν αἰτίαν τοῦ θανάτου νοεί ται. Οὐ γὰρ θέλει τὸν θάνατον τῶν ἀνθρώπων προη γουμένως, οὔτε ποιεῖ, ὥσπερ οὐδὲ τὴν αἰτίαν τού του τὴν ἁμαρτίαν· ἀλλὰ τὴν τῆς δικαιοσύνης τάξιν καὶ πάνυ βουλόμενος, ἧς ἐστι τὸ τοῖς ἁμαρτάνουσι δίκην ἐπάγεσθαι ἐπομένῃ θελήσει, θέλει αὐτὸν καὶ ποιεῖ· εἰ καὶ ἐλέους ὑπερβολῇ, καὶ φιλανθρωπία, καὶ τοῦτον τοῖς τέκνοις μυρίας τρόποις οἰκονομεῖ πρὸς τὸ βέλτιον, καὶ πρὸς εὐεργεσίαν τῇ κοινῇ τοῦ γένους ποινῇ, πρὸς οὓς ἂν βούλοιτο, καὶ πρέπον εἴη, πατρικῶς ἀποχρῆται. Καὶ διὰ τοῦτο ἐν τῇ α'· τῶν Βασιλειῶν λέγεται ο Κύριος θανατοῖ καὶ ζωογονεί κ οὐχ ὡς ἰδίᾳ πράττοντος μόνον ἑκάτερον, ὃ ταυτόν ἐστι τῷ θέλοντος ἑκάτερον γίνεσθαι, ὡς αὐτοῦ ζωής καὶ θανάτου τὴν ἐξουσίαν ἔχοντος, ἀλλ' ὡς καὶ ἐν τῷ θανατοῦν πολλάκις ζωογονοῦντος καὶ τὸν τοῦ θανάτου χρόνον καὶ τρόπον πρὸς τὸ συμφέρον, καὶ τὴν προωρισμένην ζωήν, πολλοῖς οἰκονομοῦντος καὶ τάττοντος. Καὶ αὖθις εἰ ἐν τῷ Εκκλησιαστῇ λέγεται, • Αφῆκεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον ἐν τῇ βουλῇ τῆς χει ρὸς αὐτοῦ, ν εἰ καὶ μάλιστα περὶ τῶν ἀποδιδοκιμασμένων τοῦτο νοοῖτο ἂν, ἀλλὰ καὶ πᾶσιν ἁπλῶς τὴν τῆς αὐτεξουσιότητος ελευθερίαν προσμαρτυρεί. Οὐ γὰρ ἄκοντας έλκει πρὸς τἀγαθόν· ᾧ δ᾽ ἂν αὐτοὶ προτιμούμενοι πράττοιεν, ἐπόπτης ἐστὶν αὐτὸς, καὶ διανομεὺς τῶν ἁρμοττόντων ἑκάστῳ, καὶ διὰ τὴν απότεξουσιότητα τῆς θείας οὐκ ἐξαιρούνται Προνοίας οὔτ᾽ ἐπὶ τὸ χεῖρον, οὔτ᾽ ἐπὶ τὸ βέλτιον αὐτοῖς, ἁπλῶς δὲ ἀγαθόν τε καὶ δίκαιον. el quæ præter naturam sunt liberationes, nihil a resurrectione differentes, prætermittantur bac in parte, utpote quæ ordini prædestinatorum comingant: tunc quidem incredibili modo liberante Deo, quod sic ipsis expediat, et eorum volutati concinat: alias vero etiam propter utrumque Deo concedente ipsis ut migrent e vita, aut natura subininistrante, aut vi tyrannica exigente. Sufficient igifur hæc ad scopum nostrum elucidandum, non miuus ad veritatis commendationem, quam ad Voctoris pemtentiam tuendam. Quod si in Sapientia dicitur, «Deus mortem non fecit, hoc juxt causam mortis intelligitur. Nam non vult bomi. num mortem præcipue, neque facit: sicut neque casain ipsius, peccatum: sed quod justitiæ ordinem omnino velit: cujus munus est, peccantibus pœnas irrogare, consequenti voluntate, vult ipsam et facit; etsi misericordiæ excessu, et benignitate erga Iromines, etiam liberis obitum innumeris modis dispensat ad melius et ad beneficentiam, communi generis supplicio; erga eos quos voluerit, et decens fuerit, paterno affectu indulgendo. Et propterea in primo Regum dicitur, ‹Dominus mortificat et vivificat. Non tanquam proprie agens solum alterutrum: quod idem est ac si diceret volens utrumque Geri, co quod ipse vitæ et mortis potestatem habeat: sed quasi etiam in mortificando sæpe vivilicet, ac mortis tempus et modum ad id quod expedit, et vitam prædestinatam multis moderetur et Ordinet. Ac rursus si in Ecclesiaste dicitur, ο Reliquit Deus hominem in manus suæ consilio.» Etiamsi de reprobatis potissimum hoc intelligi possit, omnibus tamen absolute atteslatur libertatem arbitrii: non enim invitos ad bonum trahit. At eorum quæ volentes agerent Dominus est ins; ector et distributor eorum quæ quadrant vnicuique. Hæc propter liberum arbitrium non eximuntur a divina Providentia, neque in melius neque in pejus ipsis, sed omnino in bonum et justum. His ac talibus magnus Basilius adductus est ut illa de vitæ Ânibus doceret filios, atque eos ad divinam voluntatem inde adduceret; consulto quidem ulico - tegum agens de Deo disserendo, consequenter autem utiliter sermones ad mores referendo; in quo doΤούτοις καὶ τοῖς τοιούτοις ὁ μέγας ήχθη Βασί λειος, ἐκεῖνα περὶ τῶν τῆς ζωῆς ὅρων διδάσκειν τὰ τέκνα, καὶ τῷ θείῳ προσάγειν αὐτοὺς ἐντεῦθεν θε λήματι, προύργου μὲν θεολογῶν, ἐπομένως δὲ καὶ πρὸς τὰ ἤθη λυσιτελῶς, ὅ τοῖς διδασκάλοις πάσιν ἐσπούδασται. Καὶ εἰ μηδαμόθεν ἄλλοθεν τὰ τοιαῦτα clores omnes studium atque operam collocant. εἶχεν εἰδέναι, τοῦ γοῦν προφήτου Δαβίδ καθ' ἡμέραν ήκους λέγοντος, καὶ οὐκ ἂν εἶχε τὸν τοῦ θείου κάτοχον παρακρούεσθαι. Ηκουε δὲ αὐτοῦ λέγοντος· • Γνώρισόν μου, Κύριε, ὁδὸν ἐν ᾗ πορεύσομαι· καὶ γνώρισόν μοι τὸ πέρας μου καὶ τὸν ἀριθμὸν τῶν ἡμερῶν μου τίς ἐστιν. ὁ Οὐκοῦν παρ' εἰδότος ἐζήτει μα θεῖν, ὡς καὶ ὡρισμένον ειδότος, καὶ μαθεῖν ὡρισμέ νον. Καὶ ἵνα μηδεὶς ἔχῃ λέγειν, ὡς ᾔδει μὲν ὁ Θεὸς, καὶ διὰ τοῦτο ἀποκαλύπτειν εἶπεν, εἴπερ ἡ βούλετο, οὐκ εἶχε δὲ πράττειν ἐν τοῖς τοιούτοις τῇ φύσει καὶ τοῖς ἄλλοις αἰτίοις ὅπως ποτὲ ταῦτ' ἐπιτρέψας, ἀλ λαχοῦ πάλιν φησιν·. Εξάγαγε ἐκ φυλακῆς τὴν ψυχήν μου.» Καὶ οὐκ ἐζήτει θανεῖν ἁπλῶς, εἴτουν ἀπαλλα γῆναι, τοῦτο γὰρ καὶ μὴ ζητούντος ἔμελλέ ποτε Quod si haudquaquam aliunde talia perspecta habere posset, saltem prophetam Davidem quotidie dicen – tem auscultabat: nec utique potuisset affalum numine explodere: audiebat, inquam, vatem regiuın dicentem, «Notam fac mihi viain in qua ambulen, et notum fac mihi finem; et numerum dierum meorum quis est. › Quocirca ab eo qui sciebat discere quærebat, ut ab eo etiam qui determinatwın sciret, et discere avebat quod destinatum erat. Atque ut nemo dicere queat quod sciret quidem Deus, et idcirco revelare posset, si quidem vellet: verumtamen non haberet agere in talibus natura aliisque causis: quomodo his permissis, alībi rursus ait, «Educ custodia animam meam. › Ubi

non qurrebat emori omnino, hoc est, discedere e vita f γίνεσθαι, ἀλλὰ θείῳ ἐξαχθῆναι θελήματι, καὶ πρὶν (hoc enim etiain non quærenti eventurum erat alquando), verum petebat divina educi voluntate, etiam priusquam ad senectutem perveniret.” Ideoque alio loco dicit, Ne revoces me in dimidio dierum meorum.»Atqui non quærebat quod insoJens erat divinæ providentiæ, talis cum esset, el a Spiritu sancto edoctus, quænam petere oporteret. Quamobrem educit Deus hominis animum ex hac vila, cum ita constituerit, vel in dimidio cursu, aut prorsus in parte quadam mensuræ communioris, emnibus qui in vita persistunt, et addit et conscindit, sicut dictum est prius, dum aut sic ipse judiεἰς γῆρας ἐλθεῖν. Καὶ διὰ τοῦτό φησιν ἀλλαχοῦ· «Μη ἀναγάγῃς με ἐν ἡμίσει ἡμερῶν μου.» Οὐκ ἐζήτει δὲ τὸ ἄηθες τῇ θείᾳ προνοίᾳ τοιοῦτος ὤν, καὶ εἰδὼς ἐπ τοῦ Πνεύματος ἃ δεῖ αἰτεῖσθαι. Οὐκοῦν ἐξάγει ὁ Θεὸς τὴν τοῦ ἀνθρώπου ψυχὴν τῆς ἐνταῦθα ζωῆς, ἐπει· δὲν βουληθῇ ἐν τῷ ἡμίσει, ἢ ὅλως μέρει τινί, τοῦ πᾶσι καινοτέρου μέτρου τοῖς ἐν τῇ ζωῇ διαρκούσε, καὶ προστίθησι καὶ συντέμνει, καθάπερ εἴρηται πρότερον, ἢ οὕτω κρίνων αὐτὸς, ἢ καὶ τοῖς εὐχομέ νας χαριζόμενο;, ἐκείνῳ μόνῳ προεγνωσμένον, καθάπερ ὅρου καὶ πέρατος, δ τοῖς ἔργοις τελευταίον ἐκδαίνει. cat, ant precantibus gratificatur, illi soli præcognitum, tanquam in termino et limite esset, quod in operibus ultimum nsuvenit, Quandoquidem vero nonnulli, ut ais, Basilium Magnum accusantes, ac propterea non admittentes, rursus expostulant; tu nunc, vir sanctissime, perepisti preclare tum accusationem, tum expostula tionem, quantum prudentiæ ac veritatis habeat. Animadvertisti porro eum non perfunctorie sermonem hunc theologicum instituisse, sed in rem et ex professo: hæc et capita et metas pietatis nominando a quibus par non esse quemquam deflectere audivisti a nobis, quippe cum in lis omnes doctores inter se consentiant; imo etiam divina opera legnmque statuta concinant: tu æqui boniqne consules, quæ ex multis panca tibi nunc exposuimus, quantum enodare lcuit doctoris eximii cum divinis canonibus ipsis cohærentiam. Quando autemi argumenta in contrarium miseris nobis, quæ te a multis audisse dicis: mittemus etiam ad te illorum solutiones. Quoniam vero hæc Basilii Magni assertio ad divinam prædestinationem tendit, habes ainplum et lueulentum sermonem nostrum de providentia Dei et prædestinatione ad rem et usum tunc et sedulo admodum a nobis conscriptum. (() commune infortunium 1 o mœstissimam vitam meam) illic etiam omnem ferme solutam invenies quæstionem, nan eos solum, in quibus nonnulli fluctuant. Etenim dubitantes an fas esset, jam bumanam eligendi optionem efficacem esse autumant in iis quæ sub electionem cadunt, aut coronari, aut puniri præpollente divina prædestinatione. An etiam feri possit ut preces ad Deum fusae utiles adhuc sint et de iis quæ casu ac fortuito fieri dicuntur. Hæc et ejusmodi dubia habentes, quæ solvere minime possent, divinam destruunt pradestinationem, ut quæstionum dubitationuinque causam. Illic hæc omnia videbis medicata veritatis pharmaco: ibidemque etiam Damascenum Joannem invenies pulcherrime consentientem antistiti, atque ut ipse Joannes voluisset: idemque gratiam habet iis qui ad consensum inducunt. Ibidem divinam Providen llunc tractatum et alios tres quos de eodem argumento Gennadius_elucubravit, huc usque în· editos, ex cod. Grec. Paris., Genuadii autographis, describendos curavimus cum aliis ejusdem opusculis p Ἐπεὶ δέ τινες, ὡς φῇς, αὐτὸν τὸν μέγαν Βα· σίλειον αιτιώμενοι, καὶ διὰ τοῦτο μὴ προσιέμε ναι, αὖθις ἐξαιτιῶνται· σὺ νῦν, ὁσιώτατε, συνήκας μὲν τὴν αἰτίασιν καὶ τὴν ἐξαιτίασιν καλῶς, ἀπόσον Έχει φρονήσεώς τε καὶ ἀληθείας· ἔμαθες δὲ αὐτὸν οὐκ ἐκ τοῦ παρήκοντος θεολογοῦντα ταῦτα, ἀλλὰ προύργου, καὶ ὄρους εὐσεβείας ταῦτα, καὶ κεφά λαια ονομάζοντα, ὧν μὴ χρῆναι μηδένα παρεξιέναι ἤκουσας παρ' ἡμῶν, καὶ πᾶσι τοῖς διδασκάλοις τοῖς ὁμοίοις συμφωνοῦντα, μᾶλλον δὲ τοῖς θείοις Εργας καὶ νόμοις συνάδοντα, [Ισ. ταῦτα δέχου ἢ ἄλλο τι ἅπερ ἐκ πολλῶν ὀλίγα στι νῦν ἐξεθέμεθα, ὅσον απ νίξασθαι τὴν τοῦ διδασκάλου πρὸς τοὺς θείους κανό νας εφαρμογήν. Οπόταν δὲ καὶ τὰς εἰς τοὐναντίον ἐπιχειρήσεις πέμψῃς ἡμῖν, ἂς ἀκηκοέναι λέγεις πολύ λῶν· πέμψομέν σοι κἀκείνων τὰς λύσεις. Ἐπεὶ δὲ ἡ τοῦ Μεγάλου Βασιλείου ἀπόφασις αὕτη πρὸς τὸν θεῖον ἀνήκει προορισμόν, ἔχεις τὸν πολὺν περὶ θείας προνοίας καὶ προορισμοῦ λόγον ἡμῶν, προύργου τότε καὶ πάνυ σπουδαίως συγγεγραμμένον ἡμῖν. Ο τῆς κοινῆς δυστυχίας! Ω τῆς ἐμῆς λυγροτάτης ζωής! Ἐκεῖ καὶ πᾶσαν σχεδὸν λυομένην ἀπορίαν εὑρήσεις, οὐ μόνον αὐτὰς, ὑφ᾽ ὧν τινες σαλεύονται. Απορούν τες γάρ, εἰ δυνατόν ἐστι, λοιπὸν τὴν ἀνθρωπίνην προαίρεσιν ἐνεργεῖν ἐν τοῖς προαιρετοῖς, καὶ ἡ στε φανοῦσθαι ἢ κολάζεσθαι, τοῦ θείου κρατοῦντος προ ορισμοῦ, καὶ εἰ δυνατόν ἐστι χρησιμεύειν ἡμῖν ἔτι τὰς εἰς τὸ θεῖον εὐχὰς, καὶ περὶ τῶν ἐκ τύχης καὶ αυτομάτου λεγομένων γίνεσθαι, καί τινα τοιαῦτα ἀποροῦντες, καὶ μὴ δυνάμενοι λύειν, τὸν θεῖον ἀπο σκευάζονται προορισμόν, ὡς τῶν ἀποριῶν αὐτοῖς αἴτιον. Ἐκεῖ ταῦτα πάντα όψει ἰατρευόμενα τῷ φαρμάκῳ τῆς ἀληθείας. Ἐκεῖ καὶ τὸν Δαμασκηνὸν Ιωάννην συμβιβαζόμενον εὑρήσεις τῷ καθηγεμόνι πάνυ καλῶς, καὶ ὡς ἂν αὐτὸς ὁ θεῖος Ιωάννης βου ληθείη, καὶ χάριν ἔχει τοῖς συμβιβάζουσιν, Εκεί τὴν θείαν Πρόνοιαν οὐ χωλεύων, καὶ πρὶν ὁμολογεῖν, ἀναιρῶν, ὡς οἱ πολλοὶ δι᾽ ἄγνοιαν πάσχουσιν· ἀλλ᾽ ὡς αὐτὸς βούλεται καὐτὲς ἐκβειάσεις, καὶ ὡς ἀποancedotis; at, ut jam monuimus, moras trahentibus descriptoribus nostris, omnia ad calcem voluminis amandare cogimur. Lorr.

EPISTOLA DE PRÆDESTINATIONE. καλυφθῆναι τοῖς τέκνοις εθέλησεν, οἷς εὐδόκησε, την tiam, non claudicans, et priusquam confessus sit, ἁρμόττουσαν αὐτοῖς ἐκ φιλοσοφίας δοῦσα πρῶτον παρασκευήν. Ὡς οὖν ἐκείνου σοι τοῦ λόγου προς πάντα ἀρκέσαντος, οὐδὲν νῦν περὶ τούτου πραγματ τευόμεθα. Σοὶ δὲ, φίλτατε, περὶ μὲν τῶν ὅρων τῆς ἀνθρωπίνης ζωῆς ἀρκείτω πρὸς τοὺς ἐναντίους τὸ τοῦ Βασιλείου μόνον ἀξίωμα, εἰ μὴ δύνασαι ἀντεπιχειρεῖν αὐτοῖς καὶ λύειν τὰς ἀπορίας· τουτὶ γὰρ ποιεῖν ἐν τοῖς τοιούτοις φρονίμων ἐστίν· ἅμα δὲ καὶ ὑπὸ τῶν καθηγεμόνων τῆς Ἐκκλησίας οὕτω ποιεῖν κεκανονισμένον ἐστὶ καὶ προωρισμένον. Περὶ δὲ τοῦ θείου προορισμοῦ ἀρκείτω σοι τὸ τοῦ Παύλου ἀξίωμα, ἵνα μὴ λέγω τῆς ἱερᾶς ἁπάσης Γραφῆς. Εκ περιουσίας δέ σε τῇ δόξῃ τῆς ἀληθείας ἐνιδρύων ταύτῃ καλῶς, τὸν μέγαν προτίθημι Μάξιμον, ὥσπερ επισφράγισμα τῇ τῶν ἁγίων καὶ σοφῶν καὶ θεολό των σφραγίδι, όν ταυτόν ἐστι διὰ τοῦτο καὶ πάντας προσθεῖναι τοὺς πρὸ αὐτοῦ. Ἐκεῖνος γὰρ πλείους Εκατοντάδας κεφαλαίων ἐξέθετο, & Γνωστικὰ καὶ Θεολογικὰ ἐπιγράφει, ἄλλου κεφαλαίου παντάπασιν ἄλλην ὑπόθεσιν διοριζομένου· καὶ ὥσπερ ἀποφάσεις καὶ ὄρους ταῦτα συνέθετο, ὡς Ιπποκράτης μέν ποτε τοὺς λεγομένους Ἀφορισμούς, τοὺς δὲ Καρποὺς Πτολεμαῖος. Τὸ τοίνυν κ' κεφάλαιον αὐτοῦ τῆς δ' Εκατοντάδος ούτωσὶ διορίζεται η τρόπῳ βούλεται ὁ τὴν ἑκάστου πρὸ τῶν αἰώνων διορίσας ζωὴν ὁ Θεός, ἕκαστον πρὸς τὸ οἰκεῖον τῆς ζωῆς ἄγει τέλος, εἴτε δίκαιον, εἴτε ἄδικον. Καὶ τοῦτο ὅλον καὶ μόνον αὐτ τοῦ τὸ κ' ἐστὶ κεφάλαιον. Ὡς οὖν προωμολογημένου πᾶσι τοῦ καὶ τὴν ζωὴν ἑκάστου διωρισμένην εἶναι, κατὰ τὸν χρόνον, καὶ τὸ πέρας αὐτῆς, ἀκολούθως καὶ τὸν τῆς τελευτῆς τρόπον, τῷ θείῳ θελήματι παραδίδωσι· ὡς ἂν καὶ ὁ τρόπος τῆς τελευτῆς τῷ μέτρῳ τῆς ζωῆς συμπροωρισμένος ᾖ πρὸ αἰώνων, καὶ ἕκαστος τῶν ἀνθρώπων πρὸς τὸ τῆς ζωῆς ἄγοιτο τέλος, καθώς ἂν τῷ Θεῷ δόξειεν οἰκεῖον εἶναι τῇ ἐνταῦθα τούτου ζωῇ, καὶ τῇ μετ' αὐτὴν διαδεξομένῃ καταστάσει, καὶ τὸ δικαίως ἀποθνήσκειν, εἴτε ἀδί κως, καὶ εἴτε τους δικαίως βιοῦντας, εἴτε ἀδίκως, τῷ ποικίλῃ τε καὶ πανσόφῳ τοῦ Θεοῦ περὶ ἑκατέ ρους κρίσει μόνῃ προσήκει. Ταῦτα δὲ ἡμεῖς εὐρύτερον διειλόμεθα οὐκ οἶκοθεν, ἀλλὰ ταῖς ἱεραῖς ἀκολουθοῦντες Γραφαῖς. Ο δὲ φερωνύμως μέγιστος οὗτος τῆς Ἐκκλησίας διδάσκαλος τὸ συμπέρασμα προστίθησε μόνον· ὥσπερ νομοθετῶν ἔχεις, ὦ φίλο τατο, καὶ τοῦτον ἡμῶν ἐκ τῆς ἡσυχίας τὸν λόγον. Μάλλον δὲ ὁ μέγας ἔχει Βασίλειος, καὶ ὁ τὴν ψυχὴν ἐκείνην φωτίσα;, ᾧ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. Αμήν. tollens, ut multis præ ignorantia usuvenit, verum ut ipse vult, ut ipsemet, inquam, allatus numine, utique voluit revelari liberis, in quibus sibi complacuit, cum ipsis congruentem ex philosophia primum dederit apparatum. Quamobrem tanquam tractatus ille tibi ad omnia suffecerit, nihil jam ea de re commentamur. Tibi aulem, charissime, de vitæ humanæ limitibus, satis sit contra adversarios Basilii sola auctoritas: nisi possis argumentis aliis vincere, et quaestiones solvere: namn id prestare bac in re prudentium est: ad hæc etiam ab institutoribus Ecclesiæ sic facere regula constitutum ac præscriptum est. Porro de prædestinatione sufficiet tibi B. Pauli auctoritas, ne dicam totius sacræ doctrinæ. Sed addens cumulo, teque in hac agnitione veritatis præclare stabiliens, propono magnum Maximum, tanquam corollarium sigillo sanctorum et eruditorum theologorum, quem hic idem prope est atque omnes adjungere, qui eum praecesserunt. Etenim plures ile Centurias capitum exposuit, quæ Gnostica et Theologica inscribit, alio capite aliud omnino argumentum definiente; siquidem veluti enuntiationes ac terminos hæc composuit, ut olim Hippocrates celebres Aphorismos, et Ptolemæus Carpos. Igitur vicesimum caput Centuriæ iv Maximi sic determinat: Quo pacto vult Deus, qui ante omne ævum cujusque vitam definit, unumquemque ad proprium vitæ finem ducit sive juslumn, sive injustum. Et hoc solum per totum caput xx tractatur. Itaque, posito quod in confesso est et ab omnibus ante concessum, vitam nimirum cujusque determinatam præscriptamque esse secundum tempus et finem ejus; consequenter etiam interitus modum divinæ voluntati tradit; ut modus. interitus simul cum vite modulo prædestinatus sit ante sæcula, et quisque hominum ad vitæ exitam duci possit; quemadmodum Deo videretur proprium esse ejus vitæ quæ bic degitur, et statui qui post illam succedet: et juste mori sive injuste: item sen juste viventes, seu inique, multiplici et sapientissimo Dei judicio soli congruit. Hæc autem uos latius enarravimus, non ex ingenio, sed convenienter Lilleris sacris. Verum maximus bic Ecclesie doctor tanto nomine dignus, conclusionem tantum adjungit, quasi legem sanciens. Tu, charissime, etiam hunc a nobis ex otio sermonem habes: quin potius magnus habet Basilius, et qui mentem illam illustravit, cui gloria in omne ævum. Amen. !

ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΣΧΟΛΑΡΙΟΥ ΗΤΟΙ ΓΕΝΝΑΔΙΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΟΥ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΕΝΟΣ ΕΝ ΤΡΙΑΔΙ ΘΕΟΥ ΗΜΩΝ ΚΑΙ ΠΑΝΤΩΝ ΤΩΝ ΟΝΤΩΝ ΚΑΙ ΚΑΤΑ ΑΘΕΩΝ ΗΤΟΙ ΑΥΤΟΜΑΤΙΣΤΩΝ, ΚΑΙ ΚΑΤΑ ΠΟΛΥΘΕΩΝ SIVE GENNADII PATRIARCHÆ DE DEO IN TRINITATE UNO NOSTRI OMNIUMQUE RERUM CONDITORE TUM ADVERSUS ATHEOS QUI AD CASUM CUNCTA REFERUNT, TUM CONTRA POLYTHEISTAS. Opinari non esse Deum summæ est insaniæ, quemadmodum divus ait David: Dixit insipiens in corde suo: Non est Deus; imo si qua hominibus inest nequitia, id insaniæ opus; adeo ut idem ferone sit bonum esse ac mente sanum, et summæ nequitiæ sic opinari. Quidam enim sensibus atque his insitæ voluptati semel afſlixi hanc in semetipsis pariunt malam insaniam, rursusque ex hujusmodi sententia, abjectis hominum moribus, in brutorum vitam toto pondere ruunt. Sunt autem admodum pauci qui suæ audeant pravitatis defensionem suscipere; eo quod omnes homines tum boni tum improbi, rudiores simul atque docti Deum exsistere omnino persuasum habentes, eum sibi ipsis bono- : rum esse causain sentiunt ac tenent, pravitatis vero su:e calamitatumque inde decurrentium sese sibimet auctores; sive jam ipsa hac de causa ad probatiorem mentem sint aliquando reversuri, sive etiam præ irrevocabili nequitia voluntariam stultitiam non abnegent. Paucissimi igitur, ut errorem suum iis commendent quos forte noverint suum Οἴεσθαι μὲν μὴ εἶναι Θεὸν ἐσχάτη; ἐστὶν ἀφροσύ νης, ᾗ φησιν ὁ θεῖος Δαβίδ, Εἶπεν ἄφρων ἐν καρδίᾳ αὐτοῦ, Οὐκ ἔστι Θεός· εἰ δὲ καὶ πονηρία ἐν ἀνθρώποις ἀφροσύνης ἔργον ἐστί· διὸ καὶ ταυτὸν ἐστί πως ἀγαθὸν εἶναι καὶ ἔμφρονα, καὶ πονηρίας ἐστὶ τῆς ἐσχάτης τὸ οὕτως οἴεσθαι. Αἰσθήσει γάρ τινες καὶ τῇ κατ' αὐτὴν ἡδονῇ καθάπαξ (προσηλω μένοι τὴν πονηρὰν ταύτην ἐν σφίσιν αὐτοῖς ὠδίνουσιν ἀφροσύνην καὶ ἐκ τοῦ τοιαῦτα δοξάζειν αὖ ἀντὶ τοῦ κατ' ἀνθρώπους ζῆν ἐθέλειν, πρὸς τὸν βοσκηματ τώδη βίον ὅλῃ βοπῇ φέρονται· ὀλίγοι δὲ πάνυ τὴν τῆς πονηρίας ἀπολογίαν θαῤῥεῖν ἔχουσι, διὰ τὸ πάνω τας ἀνθρώπους ἀγαθούς τε όμοίως καὶ φαύλους, ἰδιώτας τε καὶ σοφούς, Θεὸν εἶναι βεβαίως πάνυ φρονοῦντας, τῶν μὲν ἀγαθῶν σφίσιν αὐτοῖς ἐκεῖνον αἴτιον ἡγεῖσθαι καὶ ἔχειν, τῆς δὲ πονηρίας σφᾶς αὐτοὺς εἶναι νομίζειν αἰτίους καὶ τῶν ἐπομένων ταύτῃ δεινῶν, εἴτε καὶ ἐπιστρέφοντάς ποτε δι' αὐτὸ τοῦτο λογισμῷ ὀρθοτέρῳ, εἴτε καὶ ἐν ἀνεπιστρόφω τῇ πονηρίᾳ τὴν ἑκούσιον ἀφροσύνην οὐκ ἀρνουμε νους. Ολίγοις τοίνυν πάνω τὴν ἑαυτῶν καταπιEx cod. Gr. Paris. 1994, addita interpretatione nostra. Titulus apud Fabricium Bibl. Gr. ΧΙ, 878, et apud Alexandrum in Append. ad Plethonem De legibus. p. 441, sic efertur: Κατὰ Αυτοματι στῶν καὶ Ἑλληνιστῶν ἤτοι πολυθέων, καὶ ὅτι Θεὸς εἰς ἐστι καὶ δημιουργὸς τοῦ παντὸς ἐν τριάδι ὑποστάσεων.

DE DEO IN TRINITATE UNO. στεύοντας πλάνην, οὓς ἂν αἴσθοιντο πρὸς τὸν αὐτὸν ὁ 1n idem ferri præcipitium, apud omnes pietatem αὐτοῖς κρημνὸν φέρεσθαι, πρὸς ἅπαντας εὐσεβεῖν προσποιούνται, καὶ γλώττῃ μὲν ὁμολογοῦσι τοῖς ἄλλοις πᾶσι θεὸν εἶναι, τῇ δὲ καρδίᾳ τὸν Ιὸν τῆς ἀφροσύνης ἐγκρύπτουσι, διὸ καὶ μένουσιν ἀνιάτρευ ται· οὐδ᾽ ἐν τῇ διανοίᾳ τὸν τοιοῦτον τῆς ἀσεβείας ἀθροίζουσι λογισμόν, πόῤῥω γὰρ διανοίας οὕτως ὁ τόχος, ἀλλ' ἐν τῇ καρδίᾳ τὴν ἀθεΐαν ὠδίνουσι, τῆς πρὸς τὴν αἴσθησιν καὶ τὴν ὕλην ἀλογωτάτης ροπῆς αὐτὴν ἐνσπειρούσης. Εἰ γὰρ διανοίᾳ καὶ λόγῳ χρῆ σθαι ἠδύναντο, δυνηθέντες ἂν εὐθὺς, είγε καὶ βουλομένοις ἦν ἀπάσῃ σπουδῇ τὸ Θεὸν εἶναι, καὶ φωτὸς ἣν ἂν αὐτοῖς ἐναργέστερον, καὶ ὅσα τῆς εὐσεβείας ἐντεῦθεν ἀνίσχει δόγματα· καὶ ἃ μὲν τὰς τῶν σου φῶν διανοίας καταλάμπουσι τοῦ Θεοῦ ἔργα, τοῖς πολλοῖς ἀνέφικτα καθορᾶσθαι, παρείσθω νῦν, ἐγο κείμενα δὲ τοῖς αὐτῶν βιβλίοις, ἔξεστι τῷ δυναμένῳ τε καὶ βουλομένῳ ζητεῖν, ἐξ ὧν ἔτι τε ἀνάγκη πᾶσα τὸν Θεὸν εἶναι, καὶ ὡς ἀδύνατον ἂν μὴ εἶναι καὶ πέρα παντὸς ἀδυνάτου, δείκνυται. Παρίεμεν δὲ καὶ τὴν κοινὴν ἁπάντων ἀνθρώπων δόξαν, μέγα τι πρὸς τὴν ἀλήθειαν δυναμένην, εἴπερ οὐδέν ἐστιν ἀληθές στερον τῶν φύσει πᾶσιν ἐγνωσμένων ἀρχῶν· πλὴν γὰρ ἐλαχίστων πάνυ τῶν λίαν ἀφρονεστάτων, ὡς εἴρηται, Θεὸν πάντες ἐτίθεντό τε καὶ τίθενται, ὥστε καὶ τὸ τί ἦν εἶναι καὶ πῶς εἶναι τοῦτον ἐπιζητῆσαι θελήσαντες διὰ τὴν ἐν τούτοις δυσχέρειαν, ὡς εἰκός ἐστι περὶ Θεοῦ σκοπουμένοις, εἰς διαφόρους κατεμερίσθησαν άνθρωποι δόξας καὶ τῆς προτέρας ὅμως καὶ κοινοτέρας οὐκ ἀφίστανται θέσεω;. Θαύματι μὲν οὖν ἀσμενίζουσι καὶ κατέχουσι· τὸ γὰρ μὴ δύνασθαι τῷ ἐμφύτῳ λόγῳ κατανοεῖν ταῦτα περί Θεοῦ, μηδὲ τοῖς φύσει γινωσκομένοις καὶ ταῦτα σύστοιχα εἶναι, τοῦ Θεὸν εἶναι ποιοῦνται μέγα τεχε μήριον, εἴπερ τῇ τοῦ Θεὸν εἶναι ἐννοις τὸ τὴν οὐ σίαν αὐτοῦ τῷ τε ἄληπτον εἶναι καὶ γλώττῃ ἄρρητον, σοφῶς πάνυ καὶ οἰκείως ἀκολουθεῖ· οὐδὲ τὰς ὑπόθεν ἀποκαλύψεις τῆς περὶ αὐτὸν ἀληθείας τίθεμεν νῦν, προς γε τὴν χρείαν τοῦ τῶν ἀφρονευομές των ελέγχου, λίαν οἰκείως προϊόντος τοῦ λόγου, πρὸς Στέραν χρείαν παραληψόμενοι. Αλλ' ἐπεὶ Θεὸν οὐ νομίζοντες εἶναι τήν τε τῶν ὄντων ἀναιροῦσι δημιουργίαν καὶ τὴν εἰς πάντα ταῦτα διατρέχουσαν τοῦ Δημιουργοῦ πρόνοιαν, ἀκολούθως τῇ ἐνταθείσῃς αὐτοῖς ἐν τῷ παντὶ τῷδε τάξει καὶ αὐτομάτως τά τε ὄντα εἶναι τά τα γενόμενα γίνεσθαι οίονται, καὶ ἅπας ἄλλος ἐσμὸς τοῦ ψεύδους ἐντεῦθεν ἀκολουθεί, ἀρκεῖ πρὸς τὴν παροῦσαν χρείαν πυθέσθαι τινός αὐτῶν ἁπλᾶ τινα και πάνυ βραχέα περὶ αὐτοῦ μόνου καὶ μόνον αὐτὸν ἔλεγχον τῆς οἰκείας ἀφροσύνης προστήσασθαι ἐξ· ὀλίγων τε καὶ φανερωτάτων τῶν περὶ αὐτὸν φαινομένων. Ανθρωπε, σὺ τῶν ἄλλων ἐν γῇ πραγμάτων προέχεις τῇ φύσει προδήλως καὶ τῆς γῆς αὐτῆς γῆς μὲν ὑπέρκεισαι καὶ λίθου τοῖς ἐν σοὶ πᾶσι καλοῖς τῆς φύσεως, σωματότητι μόνη τούτοις ενούμενος ο καὶ σὺ γὰρ σῶμα περίκειται, εἰ δὲ βούλει, καὶ τῷ εἶναι ὅ κοινόν ἐστι τοῖς οὖσι πᾶσιν ἁπλῶς. Φυτῷ δὲ simulant et lingua quidem una cum cæteris omuibus Deum esse confitentur, in corde vero insaniæ venenum abstrusum retinent; atque ideo manent insanabiles. At neque mente tenus illud impietatis cogitatum sibi conferunt, quippe qui alienus a mente foetus iste; sed in corde atheismum generant, conceptum scilicet ex amentissimo illo ad sensibiles terrenasque res impetu. Nam si mente possint ac ratione uti, quod certe facile possent dum omni studio Deum esse velint, ipsa luce clarius et divina veritas et quotcunque ad pietatem inde prodeunt dogmata illis effulgerent. Porro ea quidem Dei opera quæ doctiorum mentes illuminant, vulgi vero oculis sunt inaccessa, quod nune est, prætereamus; atenim quæ in eorum libris memorantur cuivis idoneo ac volenti licet inquirere, unde demonstratur et necesse omnino esse Deum exsistere et supra quam dici potest impossibile eum non esse. Sed et illam prætermitto communem omnibus hominibus sententiam, quæ non modicum pro veritate valet; siquidem principiis naturaliter apud omnes acceptis nibil quidquam cerlius. Nam, ut diximus, praeter quam paucissimos admodum insanientes, Deum omnes agnoverunt et agnoscun; ita nempe ut cum ejus essentiam et modos explorare tentaverint, rerum difficultate pressi, ut par est de Deo speculantibus, in varias varii divisi sunt opiniones; nec tamen a priori communiorique sensu hucusque deficiunt. Atqui admirationi indulgent et iuberent: cum euim hæc de Deo præfata Dec indita ratione possint intelligi neque rebus naturaliter notis sint congeneræ, binc Deum esse argumentum non leve sibi comparant: siquidem posilo prius illum exsistere, tum cjus cssentiam neque intellectu comprehendi nec sermone declarari po se, perquam apposite ac genuine consequens est. Neque divinas de ejusdem Dei veritate revelationes in præsentiarum adducam; cum ad eos confuLandos, qui ita dementiunt aptissime ratio per sa proiciat, caterum illas alium ad fuem allaturus. Sed quonian semel abjecto Deo entium creatorem simul auferunt et Creatoris per hæc omnia permeandem Providentiam, consentaneum est, ex ipsorum de his universis inducto systemate, ul çası esse quæ sunt et fieri quæ fiunt arbitrentur, ac indidem omnigenum aliud erroris agmen exsequitur. Idcirco sat critjad præsentem scopum cuipiam eorum brevissimas quasdam et apertas iterrogationes circa ipsum solum proponere unumque ipsum sibi in amentiæ suæ argumentum proferre, scilicet ex paucissimis evidentissimisque quæ ad ipsum attinent phænomenis. Mi homo, tu manifeste cæteris terrenis rebus ipsique terra natura præstas: terra: nempe et lapidem internis omnibus naturæ dotibus superas, corpore tantum cum illis adunatus (nam et tu corpore circumvestiris); aut etiam, si placet, ipsomet cssc quod universis omnino entibus convenit,

GENNADII CP. PATRIARCH.B Cum planta autem magis ac perfectius vitam partici- καὶ ἔτι πλείονος κοινωνεῖς καὶ μείζονος τοῦ ἐμψ pas, qua et planta etiam a terra et lapide ac quovis inanimato distat. Jam vero cum zoophytis ambulatorium motum communem habes quo et illa plantas exsuperant. Iloc iterum tibi cum animalibus congruit quod præter omnia praefata sensu pelles, unde et animalia cæteris cunctis præeminent. Uni tandem tibi indita ratio est qua summe cætera præcellis universa. Undenam igitur concinna hæc inter te primum et reliqua, horum dein inter se invicem distinctio, quæ per omnem cujusque generis atomorum infinitatem pervadit? Nunquid ab ipsis? At si lapis quidem potuisset esse planta, bumilioremne gradum teneret? Haud certe magis quam tu regiae malis esse janitor quam, optione Libi data, ad cubile regium assistere. Num et planta 5 sponte fuisset animali inferior? Aut equus nonne, si penes ipsum fuerit, hunanam sibi naturam vindicasset? Αt neutiquam, inquit, a semetipsis illa distinctio, sed fortuito et casu facta est. Vernin enim si quid ejusmodi raro in iis adsit quæ statuto et definito funt ordine, id, ut natura vult et ratio, his quatenus sunt ex diametro est. Unde si bæc mon exsisterent, neque illud unquam fieret, sicut morbus non supervenit nisi præcedenti sanitati. Sed esto nunc causa hæc sit cur ita res forte contingat, non ideo cæteris omnibus similiter se habet. Porro nulla movente causa, nihil unquam futurum esset, at certe portentosum aliquid semel accidens per multas temporum periodos corruptio est naturalis ordinis ex quodam naturæ morbo exorta. Præterea nonne tu cuncta moliris, quippe qui ratione polles, ut quænam sint agenda eligas? Ut quid ergo volatum jamdiu non usurpasti cum sæpius fortasse dixeris: Utiņam modo volare queam? Ex eo evidenter quod, ad volandum cum natus non sis, fieri non potest ut homo simul exsistas etvolatile. Quidni vero perimum mare perambulas; ut jam tot tantosque labores ac discursus fugias quibus desursum piscanti opus est? Quia videlicet a natura non habes ut in aquis degere valeas, sicut nec in terra piscis, Unde quamvis tuopte cæterorum vivendi genus affectes, id natura tibi circa pleraque præfinitum est, et natus non sis oportet ad omnia pro libito peragenda, imo quoad pleraque sis omnino impos. Illæ igitur inter unumquodque rerum genus differentiæ,quæ ad ipsos usque generis atomos ita perveniunt ut nec plus neque minus habere possint boni quam cuique natura præstituit, qui jam casi essent aut fortuito, si quidem quod fortuitum aut casuale est cum ordinatis definitisque rebus ex adverso dissidet et ea quæ in contrarium discrepant nunquam coalere possunt?Illa autem quæ sunt per ordinem disposita, sive id natura fiat sive hominis arbitrio, quomodo sic evaderent, disponente nemine? Aut nec a semetipsis ordinata undenam tanden ordinarentur? Si vero mihi dederis ex superioribus quidem et communioribus causis hoc quodam ex ordine fieri, primum a te jamjam cuit casuale χου, ᾧ καὶ τὴ φυτὸν γῆς τε καὶ λίθου καὶ παντὸς ἀψύχου διίσταται· πρὸς δέ γε τὰ ζωόφυτα τη κινεῖσθαι μεταβατικῶς κοινὸν ἔχει;, ᾧ κἀκεῖνα τῶν φυομένων πλεονεκτοῦσε. Τοῖς δὲ ζώοις ἔτι περαιτέρω συμπέπλεξαι, τῷ πρὸς τοῖς εἰρημένοις πᾶσι καὶ αἰσθάνεσθαι, ᾧ καὶ τὰ ζῶα τῶν ἄλλων πάντων προ ἔχουσιν· σοὶ δὲ μένῳ τὸ λογίζεσθαι μόνον ἔστιν, ε τῶν ἄλλων πάντων ἐξόχως ὑπέρκεισαι. Πόθεν οὖν ἡ εύτακτος αὕτη διάκρισίς ἐστί σοι πρός γε τὰ ἄλλα κακείνοις πρὸς ἑαυτὰ πᾶσαν διατρέχουσα τῶν ὑφ᾽ ἑκάστῳ γένει τὴν ἀπειρίαν ἀτόμων; πότερον ἀπ' αὐτῶν; καὶ εἴπερ ὁ λίθος Αδύνατο φυτὸν εἶναι, εἴλετο ἂν τὸν χείρω βαθμόν; Οὐ μᾶλλον, ἢ σὺ θυρω ρὸς ἂν εἴλου τῶν βασιλείων εἶναι ἀντὶ τοῦ τῷ βασι λικῷ κοιτῶνι παρίστασθαι, ἐπὶ σοὶ κειμένης τῆς ἐκλογῆς. Καὶ φυτὸν ἦν ἂν ἐκὸν χεῖρον τοῦ ζώου; καὶ ἵππος δυνάμενος ἂν ἀνθρώπου φύσιν ἔχειν οὐκ ἂν ἐβουλήθη; Αφ' αὐτῶν μὲν οὖν οὐδαμή, ἀλλ' αὐτ τομάτως καὶ τυχαίως ὡδι διακέκριται. 'Αλλ᾽ εἴ τι τοιοῦτο ἐν τοῖς γινομένοις σπανίως ἐστὶ τοῖς τεταγ μένοις τε καὶ ὡρισμένοις, καὶ κατὰ φύσιν καὶ λόγον οὖσιν ἀντιδιήρηται, ὅθεν εἰ μὴ ταῦτ᾽ ἦν, οὐδ' ἂν ἐκεῖνό ποτε γίνεσθαι ὥσπερ νόσος ἐπισυμβαίνει, διὰ τὸ πολλῷ πρότερον ὀγείαν εἶναι· καίτοι καὶ τοῦτο προσεχῆ μὲν αἰτίαν τοῦ ὡδί πως ἀποβαίνειν οὐκ ἔχει τοῖς ἄλλοις πᾶσιν ὁμοίως· αἰτίας δ' ἄνευ τῆς ποιούσης οὐκ ἂν ποτε γένοιτο, καὶ τερατώδες δέ τι γινόμενον ἅπαξ ἐν περιόδοις χρόνων πολλαῖς φθορά τῆς φυσικῆς ἐστι τάξεως διά τι πάθος τῆς ὕλης οὕτω συμβαίνουσα. Ἐπὶ τούτοις οὐ σύ γε πάντα ποιεῖς προαιρούμενος άττ' ἂν ποιοίης, τῷ γε λογικὸς εἶναι; διὰ τί μὴ καὶ ἱπτασθαί ποτε προαιρῇ καίτοι πολλά κις ἴσως εἰπὼν, Είθε νῦν ἡδυνάμην πτῆναι; ἢ δι λον, ὅτι μὴ πέφυκας ἵπτασθαι, οὐδ᾽ οἷόν τέ ἐστιν ἄνθρωπόν σε ἅμα καὶ πτηνὸν εἶναι. Διὰ τί δὲ μὴ καὶ τὴν τῆς θαλάττης διατρέχει; βυθόν, ἵνα μὴ του ούτοις πόνοις καὶ μεθόδοις τρέφῃ τοιαύταις, τοὺς ἰχθὺς ἄνωθεν ἁλιεύων; ἢ δῆλον, ὅτι μὴ πέφυκας ἐν ὕδασι δύνασθαι ζῇν, ὥσπερ οὐδ' ἰχθὺς τοῦτο δύναιτ' ἂν ἐν τῇ γῇ· ὅθεν εἰ καὶ τῷ προαιρέσει τὴν τῶν ἄλλων πλεονεκτεῖς, ἀλλὰ φύσει καὶ τοῦτό σοι πρὸς πλεῖστά γε ώρισται, καὶ δεῖ σε μὴ πάντα περι κέναι πράττειν προηρημένον, πρὸς τὰ πλεῖστα δὲ αποπεφυκέναι. Αὗται τοίνυν αἱ διαφοραὶ κατὰ γένος μὲν ἕκαστον οὖσαι, ἐπὶ δὲ τὰ τοῦ γένους ἄτομα διατρέχουσαι, ὡς μήτε δύνασθαι πλέον ἔχειν μήτ' ἔλαττον τοῦ φύσει ἑκάστοις ὡρισμένου καλοῦ, πῶς ἂν τυχαίως εἶεν ή αὐτομάτως, εἴπερ τὸ τυχαῖόν τε καὶ αὐτόματον τῷ τεταγμένῳ τε καὶ ὡρισμένῳ ἀντιδιήρηται, καὶ ἀντιφατικῶς διακεκριμένα· οὐκ ἂν δύναιτο συνελθεῖν, τεταγμένα δὲ ὄντα τὰ φύσει τε οὕτω γινόμενα και προαιρέσει ἀνθρωπίνῃ, πῶς ἂν ἄνευ εἶεν τοῦ τάτο τοντος, καὶ ὑφ᾽ αὐτῶν οὐ ταττόμενα τάττοιντ' ἂν ἐτέρωθεν δήπου; Εἰ τοίνυν δοίης, αἰτίοις υψηλοτέ ροις τε καὶ κοινοτέροις ταῦθ' οὕτω γίνεσθαι μετά τινος τάξεως, πρῶτον μὲν οίχεται σοι λοιπὸν τὸ τυχαῖόν τε καὶ αὐτόματον· εἶτα καὶ περὶ ἐκείνων ή

| DE DEO IN TRINITATE UNO. αὐτὴ ἂν ζήτησις εἴη, τοῖς ὑποκάτω τούτοις ὁμοίως istud et fortuitum, deinde et illa ipsa, eadem si φύσει τε καὶ τάξει πρὸς ἄλληλα διαφερόντων. Οὐδ' ἐκεῖνα γὰρ παρ' ἑαυτῶν τὴν τοῦ ποιεῖν οὕτω καὶ τάττειν ἐν τοῖς ὑποδεεστέροις ἔχουσι δύναμιν, οὔτε τὴν πρὸς ἄλληλα υπεροχήν τε καὶ ὕφεσιν· σελήνη γὰρ, εἴπερ ἐξῆν αὐτῇ, είλετ' ἂν μᾶλλον ἥλιος εἶναι καὶ ἅπερ ἥλιος ἐν τοῖς ὑποκάτω τούτοις ποιεί, ταῦτα ποιεῖν μᾶλλον αὐτή, πλείω τε καὶ βελτίω ὄντα, ὧν αὐτὴ ποιεῖν δύναται· καὶ ἥλιος πρός γε τὰ ὑπὲρ αὐτὸν σώματα τοιοῦτος ἂν ἦν, καὶ μάχη τις ἂν ἦν ἀντὶ τάξεως. Οὐκοῦν καὶ τοῖς ὑψηλοτέροις ἐκείνοις Αναγκασμένη τίς ἐστιν ἡ τοιαύτη τάξις· ὅθεν αὐτῇ καὶ τὸ ἀμετάβλητον διηνεκῶς ἔνεστι, καὶ φυσικῆς οὔσης τῆς τοιαύτης ἐν αὐτοῖς τάξεως καὶ τὴν φύσιν ἐν αὐτοῖς ἐχούσης ἀρχὴν, τὴν αὐτὴν ἂν ἔχοιεν αἰτίαν δήπου, τοῦ τε ώδί πεφυκέναι τοῦ τε ούτωσὶ τετάχθαι καὶ τοιάδε δρᾷν ἐν τοῖς ὑποκάτω τούτοις. Αλλά καὶ αὖθις πυνθάνομαι σου· οἰκοδόμος εί σύ γε τυχόν, καὶ πῶς οὐχ ἅμα καὶ ναυπηγὸς εἶ; εἰ δὲ καὶ τοῦτο, διὰ τί μὴ καὶ τρίτην τὴν σκυτοτομικὴν ἔχεις; καὶ ὡς ἂν συνελών φαίην, διὰ τί μὴ καθάπερ μιᾶς, οὕτω καὶ πάσης τέχνης προέστηκας; ἢ δῆλον, ὅτι τῷ μὴ δύνασθαι πάσας ὁμοῦ μετιέναι. Δεῖ γὰρ πρὸς ἐκάστην τέχνην πολλὰ μὲν μαθεῖν, πλείω δὲ ἐνηργημέ ναι καὶ οὕτω τὴν ἕξιν πείρᾳ λαβεῖν· ταῦτα δὲ πλείονο; ἂν δέοιτο χρόνου, οὐδ' ἂν ὁ ἑκάστου βίος ἀρκε στις πρὸς τὸ πλείους οὕτω κτήσασθαι μόνον, καὶ πρίν τινα μαθεῖν ἁπάσας καλῶς τοῦ θανάτου φθά σαντος οὐκ ἂν οὐδεμιᾷ χρήσαιτο. Τοῦ δὲ δύνασθαι χρῆσθαι χάριν ταύτας κτάσθαι σπουδάζουσιν ἄνθρω- c πως ἀλλὰ καὶ τὸ δύνασθαι τέχνην μίαν ή δύο μας θεῖν πόθεν ἔχεις; παρὰ σαυτοῦ; καὶ μὴν ἤρκει γ' ἂν τὸ θελήσαι πρὸς τὸ μαθεῖν, καὶ οὕτως ἂν ἐν ὀλίγῳ χρόνῳ πάσας ἂν εἶχες εἰδέναι· ἀλλὰ τῆς εἰρημένης προχωρήσεως δέῃ καὶ χρόνου πρὸς ἑκάστην πλείο νος. Οὐκοῦν ἄλλοθέν σοι τὸ δύνασθαι μαθεῖν ἐστιν στοῦν τῇ φύσει σπινθῆρος δίκην ἐγκείμενον· καὶ ὥσπερ οὐκ ἐγένου τῷ θελῆσαι γίνεσθαι, οὐ γὰρ ἦσθα πρὶν γίνεσθαι, οὕτως οὐδὲ τὸν σπινθῆρα τοῦτον ἔσχες τῷ βουληθῆναι, καὶ τὸ μὴ πάσας ἀλλ᾽ ἐνίας δύνασθαι, καὶ τὸ μὴ πρὸς πάσας ὁμοίως ἀδυνατεῖν. Ούτε μὴν αὐτομάτω; ἔσχες· εἶχες γὰρ ἂν μόνος ἢ αστ' ὀλίγων αὐτὸς, τῶν ἄλλων πρὸς τὸ μαθεῖν ἀποκεφυκότων, ὥσπερ πρὸς τὰ φύσει γινόμενα οὐδέν επει σχεδόν τά γε αυτομάτως λεγόμενα γίνεσθαι. Λῦν δὲ πάντες ἄνθρωποι τὴν τοῦ μανθάνειν ἔχουσι δύναμιν, ἀορίστως μὲν τὴν ἀρχὴν πρὸς ἁπάσας ἔχουσαν τέχνας πρὶν ἄρξασθαι μανθάνειν, μετὰ δὲ τοῦτο πρὸς μίαν τέχνην οριζομένην, ἣν ἂν τις καὶ μανθάνειν ἄρξαιτο, εἰ δ᾽ εὐφυέστερός τις εἴη. πρὸς δύο καὶ τρεῖς, ἀλλ᾽ οὗτοι, γε πρὸς τὰς πλείστας, σχολή γε πρὸς πάσας ὁμοῦ· καὶ τὴν τοιαύτην δὲ τῆς φύσεως ἐπιτηδειότητα πρὸς τὸ πλείους μαθεῖν ἑτέρωθεν ἔχεις, ὅθεν δὴ καὶ τὸ μαθεῖν ἁπλῶς δύνασθαι· ὥστε καὶ σημεῖα τῆς τοιαύτης δεινότητος, ὥσπερ αὖ τοὐναντίον τοῦ μὴ πεφυκέναι πρὸς πλείους, ἐν τῇ τοῦ σώματος ὁρῶνται κατασκευῇ τὴν ἔνδον δηλοῦντα διάθεσιν, & τοῖς περὶ ταῦτα δεινοῖς καλῶς εξητάσθη. disquisitio fieret, naturaque et ordine, sicut res inferiores ab invicem dissita comperias. Neque illis enim a seipsis facultas inest ita peragendi dispo‐ nendive circa res inferius positas, nec etiam inter se præstandive aut subjacendi. Etenim luna, siper se liceat, sol esse potius haberet et eadem quæ sol apud inferiora ipsamet agere, ut pote plura et præstantiora quam quæ ipsa potest. Ita et sol eodem modo se haberet erga sublimiora sibi corpora, indeque pugna quædam pro ordine prodiret. Quamobrem illis etiam sublimioribus rebus statuta quædam hæc est ordinatio, unde et ipsa quidem in perpetuum staret imlefecta, et in illis ejusmodi ordinatione insita quæ ipsam habet auctorem naturam, eadem omnibus causa esset cur ita sint nata definitaque ad similia sibi subjectis impertienda. Atenim a te rursum quæro: Tu forte artis es cainerititiæ, quidni vero simul et naupegiæ? Porro si res ita se habeat, cur non et Slum tenes sutorium? Denique ut summatinı loquar, quare it artem unam sic omnes adeptus non es? Ex eo manifeste quod impossibile sit cunctas simul assequi. Nam ad quamlibet artem multa quidem ediscenda; plura sunt exercenda ut quispiam usu peritus evadat. Ad hæc autem multo tempore opus esset nec singulis vita sufficeret ad plures tantum acquirendas, et priusquam scite omnes aliquis attingeret, morte præoccupatus ne unam quidem exerceret. Sed esto: homines illas ut exercere valeant acquirere contendant; atqui ipsa bæc artem unam aut duo callendi. facultas uodenam tibi? Num a temetipso? Tum igitur velle satis fuisset ediscendi gratia, sicque omnes brevi potuisses edoceri. Sed præfato sane progressu et multo tempore tibi ad singulas opus est. Ergo aliunde habes ut discere valeas quidquid instar scintillæ est in natura depositum. At quemadinodum non ex eo factus es qnod feri volueris (nec enim prior fuisti quam ficres), ita neque scintillam istam haberes eo ipso quod animo proposueris sive non dicam omnes sed aliquot percallere, sive non esse omnium simul expertem. Cæteruin neque casu nactus esses, haberes enim unus ipse aut tecum pauci, peritiæ cæteris exsortibus; quemadmodum quae fortuita dicuntur, pro naturaliter contingentibus nihil fere sunt. Jam vero omnibus inest hominibus ediscendi facultas, indefinita quidem initio circa artes omnes, priusquam discere incipiant; postea vero uni tantum addicta quam quivis susceperit assequendam. Quod si quis aptioris fuerit ingenii, ad duo vel tres nec ad plures pertinget, multo minus ad universas. Verum hæc etiam naturalis ad plures artes aptitudo aliunde tibi fit, unde nimirum ipsa discendi facultas. Adeo ut signa etiam ejusmodi habilitatis sicut et inertia, in corporis constitutione appareant ex quibus innotescit animi captus, prout accurate de his perite compertumn haben:. istud

GENNADH CP. PATRIARCH.B 1 Qua vero de causa non eædem omnibus artibus "Υλαι δὲ πῶς οὐχ αἱ αὐταὶ πάσαις ὑπόκεινται materiæ subjacent, sed alii alia quæritur? Nec enim profecto eadem ex materia tibi calceamentum et domum erues, et si non modo cementitiam sed et sutoriam coleres artem; neque ultro laborares si ex eadem posses utrumque conficere. Undenam igitur apud artifices illa circa materias discretio? Nou enim sua spoute id operis exhibent; tuque ipse licet omnibus similiter ad structuram tuam uti liceret, at non ideo posses. Viden, quod ejusmodi ordinatio, tametsi in artibus et opificiis per se videatur arti subjecta, ipsa revera præsit omnibus quæ naturaliter constant, tibi vero potestas indita sit inveniendi quænam cuilibet arti materia congruat; ipsa denique ratiofest etiam sibi famulautis exercitii. Præterea quare cum ædificas a fundamento incipis, muros deinde coagmentas, posthæc tabulamenta supersternis ac parietes rursum erigis, tum deinceps tectum imponis, ac tandem distribulam cxornas interiorem domum; atenim nunquam retroversus ista peragis? Annon evidens quod etiamsi aliter velis, non ideo præstare queas? Vel ctiam profecto pedibus utut capiti innixis incederes, si modo valeas, quod et lusores quidam prodigiose patrant; hi vero ne una quidem vice capiti pro pedibus insistunt, impossibile enim est; manibus autem evecto capite humi ludunt, vice pedum manibus utentes. Utquid insuper in mari non ædificas, aut nauta non solet terra navigare, nisi qnod neque per agros navigatio, nec in mari unquam iædificatio fungi οὐδ᾽ ὁ πλευστικὸς ἐπὶ γῆς εἴωθε πλεῖν, ἢ ὅτι πλευ queat suo munere? Uno verbo, ex arte quidem ædificare didicisti, natura autem naturalibusque rebus uteris. Aut si esses medicus, herbas utique ac lapides in hanc artem adhiberes. Atqui alia quidem ad aliud herba nata est, neque ad morbos tantum sanandos, sed et inducendo tum scilicet ipsis utentibus, tum iis qui recte uti nesciunt; alia vero etiam, plave perimunt, nedum sanitatem servent aut revocent. Ita et lapides operantur, nec eorum natura ulla unquam posset industria mutari. Hoc tantum prohibentur ne, proprium assequendo finem, alias sibi contrarias vires aut efficaciores præpediant necnon et reliquas artis methodos. τἀναντία τε πεφυκόσι καὶ δραστικωτέροις ἀντιπραττόμενα καὶ μεθόδοις τέχνης ἑτέραις. Itaque ex sublimioribus Dei operibus atque rerum et virium his insitarum tam concinna distinc.ione, ex manifestissima et stupenda mundi hujus universi administratione cui tantus ordo præest, ex multis aliis denique id generis unde omnes ad Dei notitiam necessario compulsi sunt, posses et tu comperire, si libeat, nihil esse vel fieri quod præter ordinem fiat aut sit, universaque cntia quadam quasi permirabili catena connecti simul ac secerni, cujus non fuissent ipsi sibimet auctores. Neque tot tamque dissimiles naturæ in unius mundi constitutionem inter se essent ab initio consertæ, nemine jam tum conserente illisque sic perpetuo coalendi vim suppeditante quam ipse posset ad nutum solvere. Porro ordinatim ista conșerere idem ost ac τέχναις; πρὸς δ' ἄλλην τέχνην ἄλλη ζητεῖται· οὐ γὰρ τῇ αὐτῇ γε ὕλῃ ὑπόδημα ἂν τεχνάσαι» καὶ οἰκίαν, εἴπερ καὶ σκυτοτομεῖν εἰδείης, οὐ μόνον οἰκοδομεῖν· οὐκ ἂν δ' εἶχες πράγματα ἐκών, εἴπερ ἠδύνασο, τῇ αὐτῇ οἶκόν τε καὶ ὑπόδημα ποιεῖν ύλη. Πόθεν δ᾽ ἢ κατὰ τὴν ὕλην αὕτη διαφορά προς γε τὰς τέχνας τοῖς μετιοῦσιν; οὐ γὰρ βουλόμενοι τοῦτο πάσχουσιν, καὶ σὺ βουληθεὶς κεχρήσθαι πάσαις ὁμοίως πρὸς τὴν σὴν οἰκοδομικὴν οὐκ ἂν δύναι, καθάπερ έφθην εἰπών. Ορᾶς τὴν τοιαύτην τάξιν κὰν ταῖς τέχναις τε καὶ τοῖς τεχνητοίς φαινομένην τῷ τὴν μὲν φύσιν ὑποκεῖσθαι τῇ τέχνῃ, τετάχθαι δὲ προδήλως αὐτὴν ἐν τοῖς φύσει συνεστῶσιν ἅπασι, σοὶ δὲ δύναμιν ἐντεθεῖσθαι τοῦ, ποία ἂν βλη ποία τέχνῃ ἁρμόσειεν, εὑρετικήν ταύτην δ' εἶναι τὸν λόγον καὶ πείρας ὑπουργούσης αὐτῷ. ᾿Αλλὰ μὴν καὶ διὰ τί ἐκ θεμελίου οἰκοδομῶν ἄρχῃ, εἶτα τοίχους συνείρεις, εντο ἐφαπλοῖς καταστρώματα καὶ τοίχους αὖ ἐπεγείρεις, εἶτα τελευταῖον ἐπιτιθεῖς δρομὴν, εἶτα μερίζων εν δεν κατακοσμεῖς, ἀλλ' οὐδέποτε καὶ ἀντεστραμμένος ταῦτα ποιεῖς; ἢ δῆλον, ὡς οὐκ ἂν ἄλλως δύναιο ποιεῖν οὐδὲ βουληθείς; Η γὰρ ἂν καὶ περιστάσεις ποτὲ τῇ κεφαλῇ τοὺς πόδας ἐπερείδων, είπερ ἡδύ νασο, ὅπερ ἔνιοι παίζοντες παραδοξοποιοῦσιν· κάθε ηνται δὲ οὐδ᾽ οὗτοι τῇ κεφαλῇ καθάπαξ ἀντὶ πολ ἀμήχανον γάρ, ταῖς δὲ χερσὶ τὴν κεφαλὴν μετεωρί ζοντες ἐπὶ γῆς παίζουσι ταῖς χερσὶν ἀντὶ ποιῶν χρώμενοι. Διὰ τί δὲ καὶ μὴ οἰκοδομεῖς ἐν θαλάσσῃ, στικὴ μὲν ἐπὶ γῆς, οικοδομικὴ δὲ ἐπὶ θαλάττης οὐχ ἂν δύναιντό ποτε τὰ αὐτῶν πράττειν; καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν, τέχνῃ μὲν δήπου τὸ οἰκοδομεῖν ἔχειν ελλη φας, κέχρησαι δὲ φύσει τε καὶ τοῖς τῆς φύσεως Ερ γοις. Καὶ ἰατρὸς εἴπερ ἦσθα, βοτάναις ἂν καὶ λίθοις πρὸς τὴν τέχνην ταύτην ἐκέχρησο· βοτάνη δὲ ἄλλη δρᾶν ἄλλο τι πέφυκεν, οὐδὲ νοσημάτων ἀπαλλάττειν μόνον, ἀλλὰ καὶ νόσους ποιεῖν τοῖς ὅλως χρωμένοις ἢ τοῖς οὐκ εἰδόσι χρῆσθαι καλῶς, καὶ κτείνουσι δὲ ἄλλαι τελείως ἀντὶ τοῦ τρέφειν ἢ τὴν ὑγείαν ἐπε νασώζειν· καὶ λίθοι δὲ ὡσαύτως ταῦτα ποιοῦσι, καὶ τὴν αὐτῶν φύσιν οὐδεὶς ἂν οὐδεμια μεταποιήσει τέχνῃ· είργονται μόνον τὰ αὐτῶν, ἐξανύειν ἄλλοις Ἐκ τῶν ὑψηλοτέρων τοίνυν τοῦ Θεοῦ ἔργων καὶ τῆς εὐτάκτου διαφορᾶς τῶν ἐν αὐτοῖς φύσεων καὶ δυνάμεων, καὶ τῆς φανερωτάτης και ξενιζούσης τοῦδε τοῦ παντὸς διοικήσεως οὕτω λίαν οὔσης εὐο τάκτου καὶ πολλῶν ἄλλων τοιούτων, δι' ὧν ἀναγκαίως πρὸς τὴν περὶ τοῦ θείου πάντες ήχθησαν ἔννοιαν, εἶχες ἂν, εἴπερ ἐδούλου καταμαθεῖν καὶ αὐτὸς, ὡς οὐδὲν ἔστιν ἐν τοῖς οὖσι καὶ γινομένοις ἄνευ τάξεως δν καὶ γινόμενον, καὶ ὅτι καθάπερ υπερθαυμσάτι τινὰ σειρὰ τὰ ὄντα πάντα συνδέδεται τε καὶ διαχέ κριται, ἥτις οὐκ ἂν ἀπ' αὐτῶν ἐν αὐτοῖς εἴη· οὐδ' ἂν συνεπλάκησαν τὴν ἀρχὴν τοσαῦται τῷ πλήθει φύσεις καὶ οὕτω διάφοροι πρὸς ἑνὸς κόσμου σύστα σιν ἄνευ τοῦ συμπλέξαντός τε τὴν ἀρχὴν καὶ τὴν τοῦ διὰ παντὸς οὕτω συμπεπλέχθαι δύναμιν αὐτοῖς ἐγ

DE DEO IN TRINITATE UNO. cum ædificas, etsi varias etiam compingis naturas, ið non pro nutu quidem, sed ut forte contigerit ot artis tuæ dispositio naturis subditur. Unde coagmertas modo, non vero creas. Qui autem entibus. naturales aptat proprietates, ille procul dubio est et eorum factor. Ita namque ipsam substantiam efficit ut possint ad hujusce totius mundi compositionem adaptari, prout illi profuerit; quem ad finem omnes universi partes confecit et conciliavit. θεμένου, ἣν αὐτὸς μόνος ἂν ἡδύνατο καὶ λύειν, εἴγε lacere, idem et dissolvere atque delere. Τη vero ἐβούλετο. Τὸ δὲ συμπλέκειν ταῦτα αὐτάκτως ταυτόν ἐστι τῷ ποιεῖν, καὶ τῷ φθείρειν τὸ διαλύειν· εἰ δὲ συμπλέκεις καὶ σὺ διαφόρους φύσεις οἰκοδομῶν, ἀλλ' οὐχ ὡς ἂν βουληθείης, ὡς ἂν δὲ συμπλέκοιντο, καὶ ἡ τῆς σῆς τέχνης ἐφαρμογὴ τῇ συμπλοκῇ τῶν φύσεων ἔπεται· ὅθεν συμπλέκεις μόνον καὶ οὐ ποιεῖς αὐτάς. Ὁ δὲ τὰς φυσικὰς συμπλέκων ιδιότητας ἐν τοῖς οὖσι καὶ ποιητὴς αὐτῶν ἐστι δήπου· ποιεῖ γὰρ καὶ ὑφίστησιν οὕτως, ὡς ἂν καὶ συμπλέκεσθαι δυο νηθείεν πρὸς ἑνὸς τοῦ παντὸς τοῦδε σύστασιν, ἥτις ἦν αὐτῷ προύργου· καὶ τούτου χάριν τὰ τοῦ παντὸς ἐποίει τε καὶ συνέπλεκε μέρη. Εἰ δ᾽ ἐκ μηδενὸς τῶν τοιούτων, ἀπὸ σαυτοῦ γοῦν μόνου καὶ τῆς σῆς φύσεως καὶ τῶν σῶν ἔργων έδει σε τὸν ἐπιγνῶναι δημιουργόν, ὃς σοι μετὰ τοῦ εἶναι καὶ τὴν πρὸς τἆλλα δέδωκε τάξιν· καὶ ταύτην σοι τὴν ὁδὸν νῦν ἡμεῖς ἐκ περιουσίας ἀντὶ πολλῶν τε ἄλλων καὶ σοφωτέρων ὁδῶν προσθήκαμεν, οὐκ ἐπ' ἐλέγχω μόνον τῆς σῆς ἀφροσύνης, ἀλλὰ καὶ συνεργοῦντε;, εἴποτε βουληθείης ἐντεῦθεν γοῦν ἡργμένος τοῦ σε καὶ πάντα ποιήσαντος συναισθέσθαι Θεοῦ. Σὺ δὲ τῆς μὲν οἰκίας δημιουργόν σαυτὸν εἶναι φῂς, καὶ πάνυ καλῶς, καὶ τῆς ἐν σοὶ τοῦ δημιουργεῖν οὕτω τέχνης αἴτιον τὸν διδάξαντά σε ταύτην ὁμολογεῖς· ἅπερ οὐδ᾽ εὐθὺς γεννηθέντι, μετὰ δὲ τὴν δευτέραν ἡλικίαν παρῆν, πάσαις παρασκευαῖς ἐκ τῆς φύσεως ἐξηρτυμένῳ καλῶς πρὸς τὸ δύνασθαι μανθάνειν τε καὶ ἐργάζεσθαι. Καὶ οὔτε λέγεις τὴν οἰκίαν αὐτόματον υποστήναι, ἡ γὰρ ἂν αὐτῆς οὐκ ἀπήτεις μισθόν, οὔτ' αὐτομάτως σοι τὴν τέχνην ἐλθεῖν· οὐ γὰρ ἂν Έδει σε προσεδρεύειν φοιτῶντα οὐδὲ μισθούς ὑπισχνείσθαί τε καὶ παρέχειν τῷ δεικνύναι σοι δυνα μένῳ· τοῦ δ᾽ ἐκ ψυχής σε συνεστάναι καὶ σώματος καὶ τὴν μὲν ψυχὴν τοσαύταις συνεῖναι καὶ τοιαύταις δυνάμεσι, τὸ δὲ σῶμα τοσούτοις συντεθεῖσθαι στοι χείοις, ἃ τοῖς τοῦ κόσμου στοιχείοι; ᾠκείωται πως τοῦδε τοῦ πρὸς ἡμῖν, εἶτα τοσούτοις αὐτό μέρεσι καὶ μορίοις διακεκρίσθαι τε ὁμοῦ καὶ ἡνῶσθαι, ὁμοιομερές τε καὶ ἀνομοιομερές, καὶ ἐνδοτέροις καὶ φανεροῖς, καὶ τάξιν αἰτίου τε καὶ αἰτιατοῦ πρὸς άλληλα ἔχουσι, καὶ τοῦ τὴν ψυχὴν τελειοῦσθαι μὲν εἰς ἀρετὴν δύνασθαι καὶ σοφίαν χρωμένην ὀρθῶς τῷ σώματι, φαύλως δὲ κεχρημένην ἀμφοτέρων διαμαρτάνειν καὶ πρὸς τὴν ἐναντίαν ἥκειν διάθεσιν, καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν τοῦ ἐν σοὶ ποικιλωτάτου καὶ παραδοξοτάτου χρήματος, οὐδ᾽ ἐν σοὶ μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐν ἀναριθμήτοις ὁμοίως τοῖς τῆς αὐτῆς μετεσχηκόσι σου φύσεως, οὐ θέλεις είναι δημιουργὸν καὶ χείρω εἶναι τοσοῦτον θέλεις τῶν σῶν ποιημάτων! Καὶ σὺ μὲν ἄν οἰκοδόμος ἧς καὶ δεσπότης ὁμοῦ τῆς οἰκία:, οὐχ όπως μόνον γένοιτο τὴν ἀρχὴν, ἀλλὰ καὶ ὅπως ἂν συνίσταιτο προνοεῖς, τῶν πρὸς τοῦτο φερόντων πάντων ἐπιμελόμενος· σοῦ δὲ καὶ τῆς σῆς ζωῆς οὐ δένα βούλει φροντιστὴν εἶναι καὶ κηδεμόνα· καὶ ἀνα θρώπου μὲν δέῃ πρὸς ταῦτά ποτε, δ; οὐδὲ αὐτῷ δύναται βοηθεῖν· τοῦ δὲ μόνου βοηθεῖν ἔχοντος καὶ βοηθοῦντος οὐκ ἐπαῖεις καὶ βοηθοῦντι προσέχειν οὐ βούλει μηδὲ χάριν ὁμολογεῖν! Καὶ οἰκίαν μὲν ἐπαινεῖς ὡς εὖ εἰργασμένην συντόνως ἐπαινῶν τὸν δεδη Sin vero nikildum movearis hujusmodi exemplis, ex temetipso certe quidem tuaque natura et operibus tibi creator erat agnoscendus, a quo tum esse tum ad reliqua ordinari nactus es. Hanc igitur ego, negleçtis aliis pluribus iisque optimis, alteram ex abundanti viam propono, non ut tuam modo confutem insaniam, sed etiam adjuvem, si qua tandem hinc caspisse vello tui omniumque conditorem intelligere Deum. Tu ergo domus alificatorem teipsum ais, et plane merito; atque hujus artis eum tibi causam esse fateris a quo didicisti; quippe qui nec dudum natus, nonnisi firmata jam ætate, ad hoc par evaseris, instructus scilicet omnibus naturæ dotibus ut discere posses et exerceri. Attamen neque domum asseris casu exsistere, nam mercedem profecto ex ea non expelares; neque fortuito tibi innatam arlem, tum enim non oportebat magistrum adeo frequentare, nummosque spondere et solvere. Nunc autem quod anima constes et corpore, atque tot tantisque anima sit instructa viritus, corpus autem tot elementis constitutum, quæ cum hujusce circa nos mundi principiis fere coalescunt, quod tam multis istud partibus et particulis sit distinetum simul et adunatum, similibus ac dissimilibus, internisque et apparentibus compositum, quæ inter se invicemn ratione causæ et effectus ordinantur, quod insuper anina virtute possit et sapientia perfci, modo recta corpore utatur, sin minus ab utroque decídet jam in contrarium decessura; et ne plura, quod in te sit perquam varius ille ac stupendissimus thesaurus neque in te uno, sed et apud innumeros pariter ejusdem nature tibi comparticipes, tune vis aucto rem esse nullum, atque opus tantum tuis factis deterius Et tu quidem si domus structor simul exsistas et dominus, non solum quomodo sit exsequenda provides ab initio, sed etiam quomodo disponenda, et quidquid operi conferat nonnihil curas. De te vero ac vita tua neminem esse ducis qui curet aut cogitet! imo boc aliquando hominem rogabis qui ne sesequidem valet adjuvare, atque solumn vere ju vantem juvandique capacem non laudas, neque etiam juvanti vis attendere aut gratias referre! Ac domum quidem laudas ut alabre factam structoremque incessanter prædicas; quæ autem in te est stupendam hanc et eximiam architecturam debonestas cujus tam proterve structorem abnegas! cumque asserentem quanılibet casu constarę domum tuam

GENNADIS CP. PATRIARCH.E irrideas, eorum tamen elementorum tablo magis μιουργηκότα· τὴν δ᾽ ἐν σοὶ ξενίζουσαν να! σοφωτά illa pretiosorum quo operis tui pulchritudinem ratione materiæ superant, quorum eximia concinnitas et per quæ subjecta materia præstanter efformatur, borum inficiaris quemquam esse causam et factorem, et, quod sumniæ est amentiæ, neque tui neque tuorum in te bonorum opificem! Quid igitur mirum si et reliqua cuncta ignores, quomodo et undenam sint, qui in temetipso prior tantas instituis tenebras? Sed, ut jam promisimus, quoniam prave et turpiter vivere proposueris, in hancce devenisti vesaniam, atque iterum sic insaniendo malis mala securus congeris, humanamque vitam semel aversatus retro peragis. την οικοδομίαν ατιμάζεις οὕτω δεινῶς τὸν δημιουρ γὸν αὐτῆς ἐξαρνούμενος! Καὶ λέγοντος μέν τινος τὴν οἰκίαν αὐτομάτως συστήναι καταγελής· τῶν δὲ πολύ ταύτης τιμιωτέρων υλών, αν πρὸς μὲν τὸ παρὰ τῆς σῆς τέχνης εἶδος τὸν τῆς ὕλης έχουσι λόγον, είδη δέ εἰσιν αὐταὶ διαφέροντα καὶ διαφόρως τὴν ὑποκειμέν την ύλην μορφούντα, τούτων οὐ θέλεις αἴτιον εἶνα καὶ δημιουργὸν, καὶ δ μεῖζον εἰς ἀπόνοιαν, ούδι σοῦ καὶ τῶν ἐν σοὶ καλῶν αἴτιον! Τί τοίνυν θαυμα στὸν, εἰ τὰ ἄλλα πάντα όπως τε καὶ ἔθεν ἐστὶν ἀγνοεῖς, ἐν σαυτῷ πρώτῳ τὸν τοιοῦτον ὑφιστάμενος σκότον, ἀλλ' ὅπερ ἔφθην εἰπὼν ἐκ πονηρίας τε καὶ τοῦ φαύλως προῃρῆσθαι βιοῦν ἐπὶ ταύτην ἥκεις τὴν ἀφροσύνην, καὶ οὕτως ἀφρονευόμενος αὖ ἀδεῶς κακῷ προστιθεὶς κακὸν καὶ τὸν ἀνθρωπικὸν βίον καθάπαξ ηρνημένος περινοστείς 1 Hoc itaque contra eos qui pro multa stultitia nullum esse Deum in corde delirant, perpaucis et expedite diximus; et minus forte insaniunt qui plures aiunt esse deos quam qui divinam plane naturam denegant. Attamien eo quod illam multiplicem faciunt, graviter et ipsi unicum in Deum delinquunt. Adeo namque illos fugit hujusmodi phænomenorum concinnitas et diligentia, ut divi. nam naturam in totidem partes dividere præsumperint, cum ex hinc potius, ratione duce, ad omnium accedendum fuisset principium. Latuit enim eos quod illis in rebus quidquid causale videtur, instrumenti et juvaminis loco est, ac servis et creaturis congruuin, non autem diis dominis; quodque tanta in adeo multis et variis naturis accuratio non ex ipsis inest, id enim fieri nequit; sed a quodam & sublimiorį et primo illarum conditore ac præpotente Domino istud boni est illis insitum. Quibus ii qui præ cæteris fuerunt curiosi incorporales substantias astruentes, illasque, addito Dei nomine, ab tuvicem separantes non dignitate solum et ordine, sed et genere ac propensione tum ad bona tum ad turpia, nihil et ipsi melius Invenere quam cæteri qui a vero erraverunt. Nam dii si essent, non ita distribuerentur, neque ita distributi dii essent. Si vero homonymie sic appellantur, vana jam hæc appellatio et exinde multa impossibilia et absurda turmatim insequuntur. Etenim sive homines in deos mutarent alios quidem ob virtutem aut artium utiles inventus, alios autem ob contraria et pejora merita, sive in deos mutarentur alii plerumque adhuc vita compotes, alii vero sibimet vivisque et mortuis istiusmodi vesaniam conciliantes, ultra omnes impietatis límites ventum erat, donec tanto errori quo totum pene genus humanum in ævum detinebatur, finem Deus posuerit qui solus poterat. Jam nunc autem orbis universus in unum Deum credit, haud magis de atheorum stupiditate sollicitus de qua nunquam ante curaverat; ac de polytheistarum impietate sub pietatis specie. Etenim si nuper quidam unus exstitit qui gentilem polytheismum voluerit instaurare, id iste pro mentis hebetudine deliravit. Illi vero hebetiores futuri, si qui " Πρὸς μὲν δὴ τοὺς διὰ πολλὴν ἀφροσύνην ἐν τῇ καρδίᾳ ληροῦντας μὴ εἶναι Θεὸν ἄν τι τοῦτο προχείρως εἴρηται· καὶ ἧττον μὲν εἶναι ἄφρονες οἱ πολύ λοὺς εἶναι θεοὺς λέγοντες τῶν πάντη τὴν θείαν φύσιν ἐξαρνουμένων· τῷ μέντοι ταύτην πληθύνειν εἰς τὸν ἕνα καὶ αὐτοὶ δεινῶς 'παρανομοῦσι Θεόν. Οὕτω γέρ αὐτοὺς εἶδεν ἡ ἐν τοῖς φαινομένοις τούτοις ευταξία καὶ τὸ ἐν αὐτοῖς δραστικὸν, ὥστε την θείαν φύσιν καὶ μέχρι τούτων καταμερίζειν ἠθέλησαν, ἀντὶ τοῦ μᾶλλον ἐντεῦθεν πρὸς τὴν μίαν καὶ μόνην ἀνα τρέχειν τῷ λογισμῷ πάντων ἀρχὴν, οὐκ εἰδότες, ώ; τὸ ἐν τούτοις φαινόμενον αἰτιῶδες ὀργανικόν ἐστι καὶ ὑπουργικὸν καὶ δούλοι; πρέπον καὶ κτίσματι, οὐ θεοῖς δὲ δεσπόταις, οὐδ' ὅτι τῆς ἐν οὕτω πολλοῖς σε καὶ διαφέρουσιν ευταξίας οὐκ αὐτὰ εἰσιν αίτια, ἀμήχανον γὰρ, ἀλλ' ἔκ τινος ὑψηλοτέρου καὶ πρώτ του πρὸς ταῦτα ποιητοῦ καὶ δεσπότου δύναμιν ἔχοι τος τοῦτ' ἔνεστιν αὐτοῖ; τἀγαθόν. Οὐσία; δὲ ἀσωμάτ τους εφιστώντες αὐτοῖς ὡς ἔνδοθεν κινούσας οι γε τῶν ἄλλων περιεργότεροι καὶ θεοὺς εἶναι ταύτας λέγοντες καὶ διαιροῦντες οὐκ ἀξίᾳ μόνον καὶ τάξει, ἀλλὰ καὶ γένει καὶ προαιρέσεσιν ἀγαθοῖς τε καὶ φαύλαις, οὐδὲν ἧττον τῶν ἄλλων καὶ αὐτοὶ τῆς ἀλη θείας διημαρτήκασι. Θεοί τε γὰρ ὄντες οὐκ ἂν ὡδι διακρίνοιντο, θεοί τ' οὐκ ἂν εἶεν ὡδι διακεκριμένη εἰ δ' ἐμωνύμως οὕτως ἐκάλουν, τοῦτο οὐδέν ἐστι λέγειν, καὶ πολλῶν ἀδυνάτων τε καὶ ἀτόπων ἐσμός τα θέσει ταύτῃ συνέπεται. Ὅτι δὲ καὶ ἀνθρώπου; εντοποιουν, τοὺς μὲν ἐπ᾿ ἀρετῇ καὶ σεμνοτέροις εὑρήμασι τῶν πρὸς τὰς ἀνθρωπίνας χρείας τεινόντων, τοὺς δ' ἐπὶ τοῖς ἐναντίοις καὶ χείροσι, καὶ ὡς ἐθεοποιοῦντο μὲν οἱ πλείους ἐκείνων ζῶντες αὐτοὶ, ἄλλοι δὲ καὶ ζῶσι καὶ τελευτήσασιν αὐτοῖς ἐχαρίν ζοντο τὸ τὴν τοιαύτην ἀφροσύνην κυροῦν, τοῦτο καὶ πᾶσαν παρεληλύθει τότε δυσσέβειαν, τῆς τοιαύτης πλάνης τὸ τῶν ἀνθρώπων κατασχούσης γένος, ἅπαν σχεδὸν ἐς πλεῖστον τὸν χρόνον, ὁ Θεὸς ἀπήλλαξε μόν νος τοῦτο δυνάμενος. Καὶ νῦν ἅπας ὁ κόσμος εἰς ἕνα πιστεύει Θεὸν οὕτω τῆς τῶν ἀθέων φροντίζων αναισθησίας, ἧς οὐδὲ τὸν πρόσθεν χρόνον ἐφρόντι ζεν, οὔτε τῆς τῶν πολυθέων ἀνευλαβείας ἐν εὐλαι βείας προσχήματι. Εἰ γάρ πού τις γέγονε πρό μι κροῦ τὴν Ἑλληνικὴν πολυθείαν αύθις εθέλων ανα

DE DEM IN TRINITATE UNO. et communi hominum fide, extorrem fraudem amplecterentur. Atqui ego quidem, etsi contra illius insipientiam plura conscripsi, nihil attamen curavi de his quæ sanctam adversus veritatem garriebat, sed tantum de hac plurimorum hujusce gentis quondam et non ita pridem sapientissimæ inscitia, quæ causa essel cur incautus aliquis, ex ementita illius sapientiæ fama, in seductionis periculo versaretur. Nam ex mathematicis solam supinitatem calluit, nihil verum aliud illi fuit ope ræ pretium, nihil ex ipsa sapientia quæ mathesibus est ornamento profecit. Cæterum veteri etiam facundiæ sedulo studuit, sed ex quodam admodum impio ac stultissimo scripto; quam ideo Latinum proverbium apposite apud eos celebrat qui illam diligenter et unice coluerunt. Inter illos proinde lune laudare forte liceat. Atenim quod est de vero a falso discernendo ita fuit prorsus expers et a gregalibus nil fere distans, ut vel puer illum confutasset, nec ipse puero in experimentum mentienti potuisset contradicere. Quapropter et hunc errorem apud se recepit; cujus ego de optima legislatione librum (sic enim erat inscriptus et propria manu exaratus) publica disputatione confutavi, pœna quidem ipsa igni tradita. Compulerat autem me Filii Dei quí propter uos naturam nostram assumpsit, ejusque optima legislationis amor et timor; quibus ut sa tisfacerem, me non oportebat rem aliter aggredi. νεοῶν, δι' ἀμβλύτητα μὲν διανοίας τοῦτο καὶ αὐτὸς siul, qui ad unum illum accedentes, pro certissima ἐπεπόνθει· ἀμβλύτεροι δι᾿ ἂν εἶεν, εἰ π ύ τινες ἐκείνῳ προστεθειμένοι τὴν ἐξόριστον πλάνην ἀντὶ τῆς ἀληθεστάτης καὶ κοινῆς τῶν ἀνθρώπων δόξης αἱροῦντο. Καὶ ἡμεῖς κατὰ τῆς ἀβουλίας ἐκείνου πλείστα συνεγραψάμεθα, οὐκ ἐκείνων δὲ ὧν ἡδολάσχει κατὰ τῆς ἱερᾶς ἀληθείας φροντίζοντες, ἀλλὰ τῆς τῶν πλείστων ἐν τῷ γένει νῦν ἀμαθίας τῷ πάλαι καὶ πρὸ μικροῦ σοφωτάτῳ, δι᾿ ἣν καὶ κινδυνεύσειεν ἄν τις τῶν ἁπλουστέρων τῇ ψευδεῖ περὶ τῆς σοφίας ἐκείνου φήμῃ πειθόμενος. Μαθημάτων μὲν γὰρ τῆς οπτιότητας μόνης μετέσχεν, ἄλλο δ' οὐδὲν ἄξιον αὐτῷ τὰ ἀπώνατο καὶ τῆς ἐπικοσμούσης ταῦτα σου φίας. Εὐφραδείας δὲ ἐπεμελήθη μεν καλῶς τῆς ἀρ χαίας, ἀλλ' ἐν ἀσεβεστάτῳ καὶ ἀφρονεστάτῳ συγ γράμματι, ἣν ἡ Λατίνων παροιμία διὰ τοῦτο προσηκόντως τιμῇ ἐν τοῖς εἰλικρινῶς καὶ μόνης αὐτῆς ἐπιμεληθεῖσιν· ἐν τούτοις μὲν οὖν κἂν εἶχε τις αὐτὸν ἐπαινεῖν. Οὕτω δ᾽ ἁπλοῦς πάνυ καὶ τῶν χυδαίων οὐδὲν σχεδόν διαφέρων ἦν περὶ τὸ δύνασθαι κρίνειν ἀληθείας πέρι καὶ ψεύδους, ὥστε καὶ παῖς αὐτὸν ἐξήλεγχεν ἂν καὶ παιδὶ ἀντιλέγειν οὐκ ἂν οἷός τε ἦν πειραστικῶς ψευδομένῳ· διὸ καὶ τὴν πλάνην ὑπέστη ταύτην, καὶ ἡμεῖς τῆς ἀρίστης ἐκείνου Νου μοθεσίας οὕτω γὰρ ἐπέγραφε τὸ βιβλίον, οι κείαις χερσὶ γεγραμμένον, δημοσίαν τήν τε ἀντιλο γιαν ἐποιησάμεθα, καὶ τὴν ποινὴν πυρί παραδόντες. Ἡνάγκαζε δὲ ἡμᾶς ὁ τοῦ δι' ἡμᾶς τὴν ἡμετέραν φύσιν προσειληφότος Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ καὶ τῆς ἀρίστης ἐκείνου νομοθεσίας πόθος καὶ φόβος, οἷς ικανοποι οῦντας οὐκ ἂν προσῆκεν ἄλλως ποιεῖν. Ex dictis igitur polytheistarum errorem per id temporis evincere non est, utpote jam ab ipso Deo devictum et a quibuscunque de divinis prudentibus; praesertim cum vix forte pauculi in angulo et furtim plures deos sonunientur; nec enim auderent in veritatem ita undique prævalentem insolescere, universo nunc orbe, ut dictum est, Deum esse eumque unicum sentiente. Quoniam vero de Deo varia varii ponentes in multas dividuntur hæreses, sat nobis fuerit et cæteris quotcunque regimur divinis Salvatoris nostri Jesu legibus hunc ipsum ejusque discipulos ac eorum successores, non et unum Deum proponere, quemadmodum necΤῶν μὲν οὖν πολυθέων ἐξελέγχειν τὴν πλάνην διὰ ταῦτα νῦν οὐ καιρός, ἀρκούντως τε ἐληλεγμένης ὑπ' αὐτοῦ Θεοῦ καὶ τῶν τὰ θεῖα φρονούντων, καὶ νῦν υπό γωνία μόνον και σκότει πολυθεούντων ἴσως ὀλίγων, ὅτι μὴ τολμῶσιν ἀναιδεύεσθαι κατὰ τῆς πανταχοῦ κρατούσης ἀληθείας· ὁ πᾶς γὰρ νῦν, ὡς εἴρηται, κόσμος καὶ εἶναι Θεὸν καὶ τοῦτον ἕνα εἶναι φρονεῖ. Ἐπεὶ δὲ τὸν ἕνα Θεὸν διαφόρως τιθέντες εἰς πλείους αἱρέσεις καταμερίζονται, ἡμῖν μὲν ἀρχεῖ καὶ τοῖς ἄλλοις, ἐπόσοι τοῖς θείοις τοῦ Ἰησοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν νόμοις ἀγόμεθα, αὐτὸν ἐκεῖνον προῖστασθαι καὶ τοὺς αὐτοῦ μαθητάς καὶ τοὺς ἐκείνων αὖ διαδόχους, καὶ τὸν ἕνα Θεὸν, ὡς ἐκεῖθεν δεδιδάγμεθα φρονεῖν τε καὶ τοῖς οἰκείοις κηρύττειν τῆς exlinc quid de fide tenendumn, quid familiaribus πίστεως· ἀλλὰ τῶν διαφερομένων ἕνεκα καὶ περὶ τούτου τι προσθετέον. "Οτι τοίνυν ὁ εἷς κατ' οὐσίαν Θεός ἅμα καὶ τριάς ἐστιν ἰδιοτήτων ἔργῳ διακεκρι μένων, ταυτὸν δ᾽ εἰπεῖν ὑποστάσεων, πλείους μὲν ἀποδείξεις ἔξεστι κομίζειν ἔκ τε τῆς παλαιᾶς ἔκ τε τῆς νέας Γραφῆς· ἀλλὰ τοῖς τὰς αὐτὰς ἡμῖν οὐκ ἔχουσι περὶ τῶν θείων ἀρχὰς ἔκ τίνων ἀρχῶν κοι νοτέρων δεῖ τοὺς λόγους ποιεῖσθαι. Ἐπεὶ τοίνυν Ἰουδαῖοί τε καὶ σὺν αὐτοῖς ἕτεροι τὴν ἐν τῷ Θεῷ Τριάδα φανερῶς δὴ ἀρνούμενοι τὴν τοῦ Μωσέως διδασκαλίαν εἰ καὶ μὴ λίαν ὁμοίως προσίενται (Ιουprædicandum edocti sumus. Sed dissidentiumn gratia aliquid de his addere necesse est. Deum scilicet unum esse secundum substantiam et trinum juxta proprietates operatione distinctus, il est personas, plurimæ possunt demonstrationes adduci tum ex veteribus tum ex recentioribus Scriptoris. At propter eos qui eadem ac nos de divinis rebus principia non tenent, a quibusdam communioribus est incipiendum. Cum igitur Judæi et alii cuin illis Trinitatem in Deo palam negantes Mosaicæ doctrinæ, etsi non admodum pariter, assentiant (quippe quam Hujus libri fragmenta que supersunt edidit V. Cl. Alexander, Paris. 1858. Vide ipsius Praefationem. Confer etiam epist. Gennadii ad Josephum Exarchum infra.

fudzi utpote divinitus traditam absolute comple- δαῖοι γὰρ καθάπαξ αὐτῆς περιέχονται ὡς ἐκ Θεοῦ ctuntur, licet eam de divina dispensatione aut simulale surdi aut perverse interpretati praetermittant, nobis ad praesens sufficit ut ex Mosis doctrina quasi ex fundamento omnibus communissimo Dei Trinitatem illis demonstremus qui contra nos de illa disputant. Porro non publicis tantum discepta tionibus, sed et libris integris hane fidei nostræ clarissimam veritatem explanavi. Unum itaque, quod nunc est, idque ex ipso Mosis ore illis additum volo. Superne scilicet allatus, Moses Deum inducit, cum universum hunc mundum ita dispo site crearet ac distribueret, ad semetipsum dicen tem: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Si ergo, ipsismet falentibus, verax est Moses, sl Deus, omnium consensu, ad seipsum ita locutus est et divina sunt hæc verba, tum manifesto nobis exillo sermone patet et unum esse Deum; ait enim, Dixit Deus; et pluralitatem quamdam ac numerum in Deo dignosci, nam, Faciamus, fquit sibimet Deus, quasi multiplex, ulut sit, in semetipso exsistens; et juxta imaginem Dei hominem factum esse et constare, siquidem: Ad imaginem nostram, ait. Et revera prorsus apposite dic tum istud, non eo solum quod libero arbitrio erat honorandus homo, unde et rerum omnium condilarum futurus erat dominus et continuo proximus a Deo, sed etiam quod divinam unitatem ac plurali tatem esset participaturus. Imo hinc quodam modo particeps effectus, cum et unus sit et pluribus, quoad animam, facultatibus coaleat. Hunc divinum numerum ille nobis reseravit quem venturum Moses prophetaverat Jesus. Quamobrem et ad nostram cæteram perfectionem adveniens iterumque vertarus multo ante pronuntiatus edixit baptizandus eos qui crediderint in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, quibus, etsi tres sint, unum nomen est et in communi competit unam habere deitatem et unum Deum tria hoc esse. Quin etiam priusquam venisset Jesus, David hanc in Deo Trinitatem pellucide declaraverat: Verbo Domini, inquiens, cæli firmati sunt et Spiritu oris ejus omnis virtus eorum. Atqui nec Davidi contradicere audeant adversarii nostri. Ita et ex reliquis prophetis idem, de quo nunc, dogma colligitur, quod cum ipsorum de divina dispensatione prædictis apprime cousonal. Attamen, quanquam modo præmisi hominem ad imaginem Dei factum, id non ex Mose potius et ex co quod loquentem Deum inducit, quam ex ipsa circa hominem evidenti veritate ac sola ratione stare posse monstrabo. Profecto quidem opus quodlibet intellectui operanti aliqua simile est; fit enim juxta speciem in intellectu factoris incusam, el immaterialis quæ buic inest operis imago communicatur materiæ modo ipsi proprio; unde tenuis similitudo est. Nam sicut ex vestigiis hominem esse novimus qui incessit, ita domum intuiti illam scimus opus esse cæmentarii, unaque structoris ha· δεδομένης, εἰ καὶ τὰ περὶ τῆς θείας οἰκονομίας ἐθελοκωφοῦντες αὐτὴν παρατρέχουσιν ἢ διαστρόφως παρερμηνεύοντες), ἀρκεῖ καὶ ἡμῖν νῦν διὰ ταῦτα ἐκ τῆς Μωσέως διδασκαλίας ὡς κοινοτάτης πᾶσιν ἀρχῆς τὴν ἐν τῷ Θεῷ δεῖξαι, Τριάδα τοῖς περὶ ταύτης πρὸς ἡμᾶς διαμφισβητούσιν· καὶ βιβλίοις μὲν ὅλοις, οὐ μόνον διαλέξεσι δημοσίαις πρὸς ἑκατέρους τὴν λαμπράν την ἀλήθειαν τῆς παρ' ἡμῖν ἱστορήκαμεν πίστευα. Νῦν δ' ἔν τι καὶ ἐκ μιᾶς τοῦ Μωσέως φωνῆς αὐτοῖ; προθησόμεθα. Ο τοίνυν ἔνθεος Μωσῆς εἰσάγει την Θεὸν ἐν τῷ τὸ σύμπαν της διανενεμημένως τε δημιουργεῖν καὶ εὐτάκτως πρὸς ἑαυτὸν λέγοντα, Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ' ομοίωσιν. Εἰ τοίνυν ἀληθῆς ἐστι Μωσῆς καὶ κατ' αὐτοὺς καὶ Θεὸς οὕτως εἶπεν ὁμολογουμένως πρὸς ἑαυτὸν καὶ θεῖος ταῦτα λόγος ἐστὶν, ἔχομεν δὴ ἐκ τοῦ λόγου τούτου προδήλως, ὅτι τε εἷς ἐστιν δ Θεός (Εἶπε γάρ, φησίν, ὁ Θεός), καὶ ὅτι πλῆθός τι καὶ ἀριθμός τις ἐν τῷ ἑνὶ νοεῖται Θεῷ (Ποιήσωμεν γὰρ, ἔφη πρὸς ἑαυτὸν ὁ Θεὸς ὡς δὴ τρόπῳ τινὶ καὶ πλήθους ἐν ἑαυτῷ μετέχοντα), καὶ ὅτι κατ' εἰκόνα Θεοῦ γέγονεν ἄνθρωπος καὶ ἔστι (Κατ' εικόνα γάρ, φησίν, ἡμετέραν), καὶ εὐλόγως πάνυ κατ' εἰκόνα θείαν έμελλε γίνεσθαι, οὐ μόνον ὡς αὐτεξουσιότητι τιμηθησόμενος, δι᾿ ἣν καὶ τῶν γεννητῶν πάντων ἄρχων ἔσται καὶ τέλος μετὰ Θεὸν, ἀλλὰ δὴ καὶ ὡς τῆς θείας ενότητος καὶ τοῦ ἐν αὐτῇ μέλλων ἀριθμοῦ μετέχειν. Οθεν δὴ καὶ μετέσχεν ἀμηγέπη εἴ; τε ὢν καὶ ἐκ πλειόνων τὴν ψυχὴν συνηρμοσμένος δυνάμεων· τοῦτον τὸν θεῖον ἀριθμὸν ὁ ἐκ Μωσέως ἥξειν προφητευθεὶς Ἰησοῦς ἡμῶν ἀνέπτυξε· τούτου χάριν καὶ τῆς ἄλλης ἡμῶν βελτιώσεως ἀφιγμένος τε ἀλλ' ήξειν πόρρωθεν προκατηγγελμένος καὶ βαπτίζεσθαι δεῖν ἔφη πιστεύοντας εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, οἷς τρισὶν οὖσιν ἐν ὄνομα καὶ κοινόν ἐστιν ἡ μία θεό. της καὶ τὸ Θεὸν ἕνα τὰ τρία ταῦτ' εἶναι. ᾿Αλλά και πρὶν ἥκειν τὸν Ἰησοῦν ὁ Δαβὶδ τὴν ἐν τῷ Θεῷ Τριάδα ταύτην ἐδήλου καλῶς, Τῷ λόγῳ Κυρίου οἱ οὐρανοὶ ἐστερεώθησαν, λέγων, καὶ τῷ Πνεύ ματι τοῦ στόματος αὐτοῦ πᾶσα ἡ δύναμις αὐτῶν, ἀντιλέγειν δὲ οὐδὲ τῷ Δαβὶδ ἔχουσιν οἱ πρὸς ἡμᾶς διιστάμενοι. Καὶ ἐκ τῶν ἄλλων δὲ προφητῶν τὸ περὶ τῆς ἐν τῷ θεῷ Τριάδος καλῶς ἀθροίζεται δόγμα ταῖς περὶ τῆς θείας οἰκονομίας προῤῥήσεσιν αὐτῶν οἰκείως ἐναρμοζόμενον. Ἀλλὰ νῦν τὸ ἀνθρώπειον προστησάμενοι χρημα κατ' εἰκόνα θείαν γεγεννημένον, οὐδ᾽ ἐκ τοῦ Μω σέως μᾶλλον, καὶ ὃν ἐσάγει λέγοντα τοῦτο Θεόν, ἢ ἐκ τῆς φαινομένης περὶ τὸν ἄνθρωπον ἀληθείας το δόγμα τοῦτο καὶ λόγῳ δυνάμενον κρατεῖν δείξομεν. Απιν μὲν δὴ ποίημα ὅμοιόν πώς ἐστι τῷ μετὰ τοῦ ποιοῦντι· ποιεῖται γὰρ κατὰ τὸ ἐντυπωθὲν περὶ αὐ τοῦ εἶδος τῷ νῷ τοῦ ποιοῦντες· καὶ ἡ ἄῦλος ἐν αὐτῷ τοῦ ποιήματος ομοιότης ἐν τῇ ὕλῃ κοινωνεί ται οἰκείως αὐτῇ, διὸ καὶ ἀσθενῆς ἐστιν ὁμοιότης. Ω; γὰρ τῷ ἴχνει γινώσκομεν ἄνθρωπον τὸν περιο πατήσαντα εἶναι, οὕτω καὶ οἰκίαν ἰδόντες νοοῦμέν

ƉE DEO IN TRINITATE UNO. το έργον οἰκοδόμου αὐτὴν εἶναι καὶ τὴν τοῦ ᾠκοδο- bitum et artem intelligimus. Ex operum quippe diffe μηκότος ἕξιν καὶ δύναμιν συννοοῦμεν· τῇ γὰρ τῶν ποιημάτων διαφορά τὴν διάφορον τῶν πεποιηκότων Έξιν καταμετροῦμεν τῷ λογισμῷ, καὶ ἡ ὁμοιότης αυτη ίχνους ὁμοιότης ἔστι τε καὶ καλεῖται. Εἰ το νυν ἐπὶ τῶν κατὰ μέρος ποιούντων τοῦτ' ἐστὶν ἀλη θές, πολλῷ μᾶλλον ἐπὶ τοῦ καθόλου ποιοῦντος. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν σύστοιχα πως τοῖς ποιουμένοις εἰσὶν ὡς κτιστὰ πάντα τῷ γένει· ἡ δὲ πρώτη πάν των αἰτία τῶν ποιημάτων αὐτῆς ἀπειράκις ἀπείρως ὑπέρκειται. Διὸ καὶ ἀμυδροτάτη ἐστὶν ἡ ἐν αὐτοῖς ὁμοιότης, τῆς ὑπερβαλλούσης ἐν τῷ ποιοῦντι δυνάμεως τὴν τῆς ὁμοιότητος ἀσθένειαν ἐν τοῖς γινομέ νοις οὕτω ποιούσης· ἀλλὰ καὶ ἀσθενῆς ἐστιν οὕτω καὶ ἀμυδρά, ἀληθῆς μέντοι γε, ὡς ἀδύνατον ὃν ἄλ λως ἔχειν. Εστι μὲν οὖν πάντα τὰ τοῦ Θεοῦ ποιή ματα όμοιά πως αὐτῷ κατὰ τοῦτον τὸν λόγον, ὡς τὴν τοῦ πεποιηκότος ἐν σφίσιν αὐτοῖς ἐμφαίνοντα σοφίαν καὶ δύναμιν. Οὐδὲν γὰρ ἐστι, κἂν τὸ σμι κρότατον ᾖ, δ μή θαυμάσειεν ἄν τις εκτόπως, ἀντὶ τῶν ἐκ τοῦ μεγέθους ἐλαττωμάτων σοφίας αὐτοῖς καὶ μεθόδων ξένων εγκατῳκισμένων θεόθεν. Πρόσε ἐστι δὲ αὐτοῖς καὶ τὸ δραστικόν τε καὶ ὠφέλιμον πλείοσι, καὶ ταῦτα πάντα πρὸς τὴν πρόνοιαν τῆς ἀνθρωπίνης προύργου καταστρέφει ζωῆς. Αλλ' ούτ δὲν τούτων εἰκὼν τοῦ Θεοῦ λέγεται· οὐρανὸς μὲν γὰρ καὶ τὰ οὐράνια σώματα οὐκ ἄνευ ὕλης ἐστὶ καὶ σώματα μόνον εἰσὶν ἄνευ ψυχῶν· ἄνθρωπος δὲ μόνος αῦλος καὶ ἀσώματος τῷ τῆς ψυχῆς, ὡς εἴρη ται, μέρει, καὶ μόνος νοερὸς ἄρα, εἰ κἀκεῖνα πάντα μίαν ὁμοιότητα κοινοτάτην τὴν κατά γε τὸ εἶναι πρὸς τὴν ἰδίαν αἰτίαν ἔχουσιν· αὐτά τε γὰρ εἰσι καὶ Θεός ἐστιν, εἰ καὶ τὸ θεῖον εἶναι τοῦ ἐν αὐτοῖς πᾶσιν εἶναι ἀπειράκις ἀπείρω; ὑπέρκειται. Ενια δὲ τῶν ὑποκάτω καὶ μείζω τὴν κατὰ τὸ ζῆν ὁμοιότητα ἔχει· ἀλλ᾽ ἡ κατὰ τὸ νοεῖν ὁμοιότης ὑπὲρ πάσας ταύτας ἰδίως ἔστιν, ὡς οὐδ᾽ ἔστι παραβαλεῖν, ἰδίως ἀνθρώπῳ μόνῳ προσήκουσα ἔν γε τοῖς φαινο μένοι; τούτοις. "Αγγελοι δὲ, νοῦ μὲν ὄντες είλι κρινείς, εὐθὺς ἀπ᾿ ἀρχῆς τῆς τοιαύτης ομοιότητος ἡμῶν μετέχουσιν ἄμεινον· ἄλλοις δὲ λόγοις καὶ τῶν ἀγγέλων αὕτη πλείων τοῖς ἐσπουδακόσιν ἐξ ἀνθρώ. των ἁρμόττει. Μόνος τοίνυν ἐκ τῶν φαινομένων πάντων ὁ ἄνθρωπος εἰκὼν τοῦ Θεοῦ καὶ ἔστι και λέγεται· καὶ λίαν εὐλόγως. Λέγεται μὲν γὰρ κατὰ τὴν ψυχὴν μάλιστα άνθρωπος, ὡς δ᾽ ὄργανον αὐτῇ τὸ σῶμα συνήπται· ἀνθρώπου δὲ ψυχὴ καθ᾿ αὐτὴν ἀσώματός ἐστι καὶ ἄῦλος καὶ νοερά. Ταυτὶ δὲ θεία πλεονεκτήματα καὶ τοῦ Θεοῦ τελειότητες, εἰ καὶ ἀπείρῳ τῇ ὑπεροχή διενηνόχασιν, ὡς ἔνεισι τῷ Θεῷ ἢ ὡς ἐν ἀνθρώπῳ εἰσιν· ἀσωματότης μὲν οὖν καὶ ἀλλία ἀπόφασις ὕλης ὄντα καὶ σώματος ἁπλῶς ἐν ἀνθρώπῳ θεωρούνται, νοερότης δὲ φύσιν ἐν αὐτῇ τεθείσα καὶ φύσεως δύναμιν οὐ παντάπασιν ἁπλῶς θεωρείται, μετ' ἀναγκαίας δέ τινος διακρίσεως. Νους, τοίνυν ὁ ἄνθρωπος ὢν κατὰ τὴν ψυχὴν ἐνέρ γειαν ἔχει τὴν νόησιν, νοῦ γὰρ ἐνέργεια τὸ νοείν ὡς θερμοῦ τὸ θερμαίνειν. Ἡ δὲ τοιαύτη ενέργεια πρός τι φέρεται τέλος· τοῦτο δ' ἂν εἴη τὸ νοητόν PATROL GR. CLX. rentia varios simul opificum habitus per ratiocinium dimetimur, et similitudo hoc vestigio par est et dicitur. Quod certe si de his verum est qui partim operantur, multo magis de eo qui ex integro. Sed congemera fere sunt hæc com factoribus, sicut generi suo creata omínia; prima vero omnium causi suis operibus infinite et supra modum præeminet, Ideoque per obscura in illis est similitudo, præstantissima nempe auctoris potentia hanc simiktudinis tenuitatem sic efficiente. Etenim etsi adeo tenuis est et obscura, sed vera tamen, quatenus aliter ßleri nequeat. In cunctis igitur Dei operibus quæ· dam cum ipso est hujusmodi similitudo, in seipsis quidem factoris sui sapientiam declarantibus et potestatem. Nihil namique vel minimum est quod stuporem cuivis haud incutiat, non autem illorum pro magnitudine rerum deficiens sapientia aut alienæ disquisitiones divino nutu apud illos intro - ducta. Inest etiam illis entibus efficacia et utilitas multa, et omnia hæc in præsidium humanæ vit conimode convertuntur. Attamen nihil horum imago Dei dicitur: coelum quippe et corpora cαlestia non exsistunt absque materia, et nihil aliud sunt quam inanimata corpora. Sulus homo, quod animam spectat, ut proposuimus, immaterialis est et incorporeus, solusque intelligens; siquidem illa omnia unam communissimam similitudineın, esse scilicet, cum sua causa præ se ferunt. Nam et ipsa sunt et Deus est, tametsi divinum esse corum ounium infinite superet. Nonnulla vero ex inferioribus majori pollent similitudine, eo nempe quod vivunt. Sed ea quæ ad intellectum attinet omines facile vincit; adeo ut nulla sit cum ipsa compouenda paritas; ex iis enim visibilibus cunctis uni proprie homini convenit: angeli qui lem utpote qui simplices intellectus, jam inde a principio eamdem et pntiorem ac nos similitudinem participant; quo tamen aliis de causis, strenuis quibusque ex hominibus pro angelis congruit. Unus itaque inter hæc visibilia cuncta imago Dei est et dicitur homo; el quidem non immerito. Nam ex anima præsertin homo nuncupatur; quippe cui vice instrumenti optatur corpus. Hominis autem anima per se incorporea est, immaterialis, et intelligens. llla vero Dei præstantia et perfectiones, quantumvis immensa distent præcellentia, haud aliter in Deo sunt aliter in bomine. Sed incorporeuas et immaterialitas, cum materiæ et corporis sint negatio, facile in homine patent; intelligibilitas vero quæ naturam et naturæ vim in anima constituit non omnibus ita ultro declaratur, sed discretione quadam opus est. Itaque homo cum intellectu constet secundum animam, tanquam actum habet intelligentiam; intellectus enim actus est intelligere, sicut caloris calefacere. At ejusmodi actus ad quemdam finem tendit; scilicet intelligibile ut finis intelligenti propositum. lutelligentia verum interest quasi quædain communis ansa utrumque conjungens; quæ qui19

dem ex intellectu procedit, ad intelligibile pertinens & ἀντικείμενον τῷ νοοῦντι ὡς τέλο. Ἡ δὲ νόησις et in illo terminata. Ita ut intelligentiæ sint quasi termini intellectus et intelligibile. Necesse antem est ut intelligibile sit species et similitudo intelligentis intellectus et intellectus sit intelligibile, sicut intelligentiæ principium est intellectus intelligens. Aio igitur, quandoquidem intellectus seipsum intelligit, erat ejus opus priusquam feret. Species enim in abstracto sumpta est præcipue similitudo externi sui operis quatenus per ipsam opus innotescit. Est etiam intellectus similitudo utpote intel· ligibilis et intellectui similis effecta; et quidem in intellectu sic est intelligibilis species ut quandocunque voluerit intellectus hæc in seipso maneat, si non sit immanens; sin autem, illam ad extra pro nutu producat sive prolato verbo declaratam, sive in materia exterius depositam. Dixi: quandocunque voluerit, eo quod humanus intellectus duplici actu constat et vivit: intelligentia scilicet et voluntate; siquidem intelligens est voluntas, sicut et intelle. ctus, quæ pro diverso respecta ad diversa in intel. Jectu ordinantur. Nam potissimum rationi præit Intelligentia, voluntas autem sequitur; sed el nonnunquam intelligentiam præcedit voluntas. Nec enim ea semper vult quæ novit humanus intellectus, at quodammodo que valt intelligit. Quod pluribas quidem esset exponendum; sed potiora nune aggressi ad propositum deveniamus. Momanus igitur intellectos quæ super sé sunt intelligit, obscure scilicèt donee est in corpore, revera ininen et quasi in quadam sorem realitatis imagine, si propriis ac genuinis hujusce inteitus principiis obsequeretur; quod solurn piorum est circa divina hominum, qui vera sapientia et prudentia gubernantur. Sed humaniori nune adbis bite sermone, notiones apud sanctos ex divina revelatione comparatos prætermitto. Quæ autem ipsi sunt congenera prompte novit sive disciplina sive inventione præstit, accensa ne cognitionis indita sibi scintilla. Porro perfectius hæc intelligit mtpote suce facultati consocia, et quanto promptius, tanto et perfectius. Αt perfectius iterum proprios actus intelligit, non ut peracta tantum intelligens, sed et priusquam exsistant qualia re futura sint; ideoque ulterius ea sistens, quia prius noverit ή quaditer ita oxstitura. Verum in humano intellectu intelligibilis species, quæ est intelligentis suae prius cipium, non qua species est, sed quatenus per spe- ‚ciem intelligit, sive intus solummodo sistat intekligentia qua speculative tantum ſit sapiens, sive etiam ad extra prodeat unde practicus flat et sit, hujusmodi, inquam, intelligibilis apoctes hominis est intelligibilis ratio per quam secum, ut ita dicam, colloquitur humanus intellectus, et quæ intellectus quidem est progenies, per actum intelligentiæ proprium, ejusque dixerim perfoctio sapientiaque et veritas. Jam vero intelligens voluntas efformat in homine spiritum, de quo dicitur quod nemo novil ea quæ sunt hominis nisi sviritus hominis qui in ipso At μεταξύ ἐστιν, ὥσπερ κοινὴ σχέσι; ἄμφω συνάπτουσα, ἐκ τοῦ νοῦ μὲν προϊοῦσα, του νοητοῦ δὲ οὖσα καὶ εἰς τοῦτο οριζομένη· ὥστ᾽ εἶναι της νοήσεως ὥσπερ ὅρους, τόν τε νοῦν καὶ τὸ νοητόν το δὲ νοητόν εἶδος εἶναι δεῖ καὶ ὁμοιότητα τοῦ νοῦντος τοῦ καὶ νοῦν νοητόν, ὥσπερ ἡ τῆς νοήσεως ἀρχὴ νοῦς ἐστι νοῶν. Φημὶ δὲ, ἐπειδὰν ὁ νοῦς ἑαυτὸν νοῇ, ἢ τὸ αὐτοῦ ἔργον πον γενέσθαι. Τὸ γὰρ ἐξ ἀφαιρέσεως εἶδος μάλιστα μὲν ὁμοιότης ἐστὶ τοῦ Έξω πράγματος, ὡς ἂν δι' αὐτοῦ τὸ πρᾶγμα νοή ται· ἔστι δὲ καὶ τοῦ νοῦ ὁμοιότης, ὡς νοητόν καὶ τῷ νῷ γενόμενον ὅμοιον· καὶ ἔστι μὲν ἐν τῷ τῷ τ' νοητὸν εἶδος, ὅταν αὐτὸ μένειν ὁ νοῦς ἐν ἑαυτῷ βούληται μὴ τοιοῦτον ὄν, ἐπειδὰν δὲ βουληθῇ καὶ ἔξω προάγηται, ή προφορικῷ φανερούμενον λόγῳ ἢ καὶ εἰς τὴν ὅλην ἔξω τιθέμενον, ἂν τοιοῦτον ᾖ. Φαμὲν δὲ ἕως ἂν βούληται, διὰ τὸ τὸν ἀνθρώπινον νοῦν δυσὶν ἐνεργείαις εἶναί τε καὶ ζῆν, τῇ τε τοῦ νοεῖν καὶ τῇ τοῦ θέλειν· ἔνδον αὐτῷ καὶ νοερᾶς τῆς θελήσεως ούσης ώσπερ δήπου καὶ τῆς νοήσεως, απ κατά διάφορον ἀπόβλεψιν διάφορον τάξιν ἔχουσιν ἐν τῷ νῷ. Μάλιστα μὲν γὰρ προτέρα τῷ λόγῳ ἡ νόησις, ἡ δὲ θέλησις ἔπεται. Έστι δ' δε προτέρα τῆς νοήσεως ἡ θέλησις· οὐ γὰρ θέλει μόνον & δήπότε νοεῖ ὁ ἀνθρώπινος νοῦς, ἀλλὰ καὶ νοεῖ πως δ θέλει» καὶ τοῦτο μὲν πλειόνων δεῖται λόγων, τὴν δὲ νῦν ὑπερβαίνοντος χρείαν ἐπὶ τὸ προκείμενον βαδιούμεθα. Ο τοίνυν ἀνθρώπινος νους νοεῖ μὲν τὰ ὑπὲρ αὐτὸν, ἕως ἂν ἐν τῷ σώματι ᾖ, ἀνδρῶν, ἀληθῶς μέντοι καὶ ὡς ἔν τινι τῆς κατ' αὐτὰ ἀλη θείας εἰκόν, εἰ ταῖς οἰκείαις καὶ ἀληθεύειν ἀρχαί; της τοιαύτης σκέψεως έποιτο, ὁ τῶν εὐσεβούντων περὶ τὰ θεῖα μόνων ἐστὶν, σοφίᾳ τε ἀληθεῖ καὶ φρονήσει κυβερνωμένων Φυσικώτερον δὲ διαλεγό μενοι νῦν οὐ λέγομεν περὶ τῶν κατὰ θείαν ἀποκά λυψιν ἐν τοῖς ἁγίοις νοήσεων· νοεῖ δὲ καὶ τὰ αὐτῷ σύστοιχα σπουδῇ καὶ μαθήσει καὶ εὑρέσει, τὸν ἐν αὐτῷ τῆς γνώσεως ἐξάπτων σπινθήρα, καὶ ταῦτα δὲ τελειοτέρως νοεῖ ὡ; τῇ αὐτοῦ σύστοιχα δυνάμει ὅτῳ δὲ σπουδαιότερον, τοσούτῳ καὶ τελεώτερον· τελεώτερον δ' ἔτι νοεῖ τὰ οἰκεῖα ἔργα, ὡς οὐ μόνον γεγενημένα νοῶν, ἀλλὰ καὶ πρὶν ὑποστῆσαι ταῦτα νενοηκώς ὡς καὶ ἔργῳ υποστησόμενα, καὶ διὰ τοῦτο μᾶλλον ὕστερον υποστήσας, διότι νενόηκε πρότερον ὡς ἀδί πως ὑποστησόμενα. Το μὲν οὖν ἐν τῷ ἀν θρωπίνῳ τῷ νοητὸν εἶδος, ὅ τῆς ἐν αὐτῷ νοήσεως ἐστιν ἀρχὴ, οὐχ ᾖ τὸ εἶδος, ἀλλ' ἢ τῷ εἰδὲι νοεί, εἴτ' ἔνδον μόνον τῆς νοήσεως ούσης, ᾗ σοφὸς καὶ θεωρητικός γίνεται μόνον, εἴτε καὶ ἔξω προϊούση, καθ᾽ ἦν καὶ πρακτικός ἐστι καὶ γίνεται, τὸ τοιοῦτον ἅπαν νοητόν είδος ο νοητός τοῦ ἀνθρώπου λόγος ἐστὶ, δι' οὗ πρὸς ἑαυτὸν ὡς εἰπεῖν ὁ ἀνθρώπινος διαλέγετα: νοῦς, γέννημα μὲν ὢν τοῦ νοῦ διὰ τῆς κατὰ τὴν νόησιν ἐνεργείας, τελειότης δὲ αὐτοῦ καὶ σοφία οἷον εἰπεῖν καὶ ἀλήθεια. Η δὲ νοερά θέλησις τὸ ἐν ἀνθρώπῳ πνεῦμα μορφοι, περὶ οὗ λέγεται, ὡς οὐδεὶς οἶδε τὰ τοῦ ἀνθρώπου, εἰ μὴ τὸ πνεῦμα τοῦ ἀνθρώπου τὸ κατοικοῦν ἐν αὐτῷ· καὶ ἔστιν ἡ νοερά δ

DE DEO IN TRINITATE UNO. 59) θέλησις αὕτη διατείνουσα μὲν καὶ πρὸς αὐτὸν τὸν habilat; ipsa autem voluntas intelligenis Leu it νοῦν. Θέλει γὰρ ἑαυτὸν ὁ νοῦς, ὥσπερ δὴ καὶ νοεῖ, καὶ τὸ οἰκεῖον ἀγαθὸν θέλει, ἐπεὶ πρὸς τὸ θελητὸν ἡ θέλησις, ὡς ἡ νόησις πρὸς τὸ νοητόν φέρεται· καὶ ὡς ἐκεῖ νοητόν ἐστι τάληθές, οὕτω θελητὸν ἐνταῦθα τὸ ἀγαθόν. Ὡς οὖν τὸ οἰκεῖον ἀγαθὸν θέλων ὁ νοῦς νοεῖ καὶ θέλων, ὡς εἴρηται, τελείωσιν εἰδὼς ἑαυτοῦ τὴν νόησιν οὖσαν· διατείνει μὲν οὖν ἡ νοερὰ τοῦ ἀνθρώπου θέλησις καὶ πρὸς αὐτὸν τὸν νοοῦντα νοῦν, ἀλλὰ μάλιστα πρὸς τὰ ἔργα αὐτοῦ καὶ ποιήματα διατείνει, κάν τούτοις μάλιστα ἐνεργεῖ, κάν τούτοις μάλιστα διαφαίνεται, etiam ad eumdem intellectuin. Semetipsum enim vult intellectus sicut et novit et proprium, vult bonum; siquidem voluntas ad voluntarium fertur sicut intellectus ad intelligibile. Atqui ut illic inLalligibile est verum, ita et bic voluntarium bonum est. Tanquam igitur proprium honum videus inte!- lectus (sese?) novit et vult, sicut dictum est, scius perfectioner/suam esse intelligentiam. Porrotenditetiam intelligens hominis voluntas ad ipsum cogenscontem intellectum, sed præsertim ad actus et opera sun, atque in illis potissimum agit et potissimum apparel. Idcirco quidquid de homine est sic summatim colligitur; ista enim scite con-ilera'a multa pollent amplitudine; et humanæ mentis ratio hæc est: intellectu, intelligibili ratione et iadelligenti voluntate seu potius intelligibili amore propriam perfectionem assequitur et tribus ¡His proprietatibus intelligibiliter efformatar. Jam vero ideui est dicere humanum intellectum atque humanam athimain, explicite quidem intellectu cognito, collectim autem anima. Idem rursus anima humana proprie dicitur atque borpo, ut jam superius. Atenim a prima causa et conditore Deo hæc omnia possidet homo; adeo ut, juxta quæ initio proposueram, mulio magis in Deo sint invisibiliter et congenere, idque infinite sublimiori mode. Quod hucusque dictum est, fusius præterea demonstrandum. Hinc itaque exeritur hominem ad imaginem et similitadinem Dei esse factum, quel illum Deus Trinitati quæ in ipso est similem efformavit, Ideoque ex imagine quæcunque de ea dicuntur ad exemplar sunt referenda, evidentius ac proprius de Deo aheologice Fala, ut quotilie docent Ecclesiae magistri, Niam unus ille et simplicissimus natura Deus, totiusque hujus mundi solus conditor, divinis monentibus oraculis, Trinitas est proprietatum et personarum, Trinitas quidem intelligens qualis decet intellectum primum cujusvis creati intellectus auctnrem, divinus videlicet intellectus, Verbumque ejus intelligibile fructus insitus intelligentiae LiRati intellectus et intelligibilis amor fructus intelligenlis et internæ voluntatis primi intellectus. Etenim Deus cum sit intellectus sapientissimus et optimus, ut certa fides est non ex sola ejus nobis impressa similitudine, sed et ommimodis argumentis æterne seipsum intelligit ipse enim est verum intellectus et intelligentiæ finis); seipsum etiam æternum amat (nam et ipse bonum est intellectus appetibile et intelligentis voluntatis terminus ); sese auteur intelligendo æternum in semetipso Verbum concipit, et seipsum volendo reternam dilectionem producit; unaque igitur Verbum producit intelligendo et seipsum per Verbum intelligit, et volendo producit amore:n et per illum amat et vult; atque congenera hæc germina et propagines intelligentis in Deo genitalitatis non solum ab ipso ut vere producente revera producuntur, sed etiam pro vario'processionis modo ab invicem distinguuntur, natura Τὸ μὲν οὖν ἀνθρώπειον χρήμα τοιοῦτον συλλήβδην εἰπεῖν· πολλοῦ γὰρ ταῦτα γέμει τοῦ πλάτους προύργου σκοπούμενα, καὶ τοιοῦτος ὁ ἀνθρώπινος νοῦς, νῷ καὶ νοητῷ λόγῳ καὶ νοερᾷ θελήσει ἡ νοητῷ μᾶλλον ἔρωτι τὴν ἰδίαν τελειότητα ἔχων καὶ τούτοις διαμορφούμενος νοητῶς τοῖς τρισὶν Ιδιώμασιν. Ταν τὸν δὲ ἐστι νοῦν ἀνθρώπινον εἰπεῖν καὶ ψυχὴν ἀνθρωπίνην, ἐξηπλωμένως μὲν τοῦ νοῦ, συνεσταλ μένως δὲ τῆς ψυχῆς νοουμένων· ταυτόν τέ ἐστιν ἀνθρωπίνην ψυχὴν καὶ ἄνθρωπον φάναι κυρίως, ὡς εἴρηται πρότερον. ᾿Αλλὰ μὴν ἐκ τῆς πρώτης αἰτίας ἄνθρωπος ἅπαντα ταῦτα καὶ τοῦ πεποιηκότας έχει Θεοῦ, ὥστε κατὰ τὰ ἐξ ἀρχῆς ὑποτεθειμένα πολλῷ μᾶλλον ὁ Θεὸς ταῦτα ἀϊδίως ἔχει καὶ συμφυῶς εἰς ὑψηλότερον ἀπετράκις τρόπον, ὡς εἴρηταί τε καὶ αὐτίκα μᾶλλον δειχθήσεται. Κάντεῦθεν ἐστι τὸ τὸν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα Θεοῦ καὶ ὁμοίωσιν λέγεσθαι γεγεννῆσθαι, ὅτι τῇ ἐν αὐτῷ Τριάδι τοῦτον ὁ Θεὸς ἀφωμοίωσε· καὶ διὰ τοῦτο καλῶς ἀπὸ τῆς εἰκόνος ἐπὶ τὸ παράδειγμα τὰ εἰρημένα περὶ αὐτῆς δεῖ μετ ταφέρειν, εναργέστερον ἐκεῖ καὶ οἰκειότερον ἅμα θεολογούμενα, ὡς τοῖς διδασκάλοις τῆς Ἐκκλησίας κηρύττεται καθ' ἡμέραν. "Εστι γὰρ ὁ εἷς καὶ ἁπλούστατος κατὰ φύσιν Θεὸς καὶ τοῦ παντὸς τοῦδε μόνος δημιουργός κατὰ τὴν τῶν θείων λογίων ὑφήγησιν τριὰς ἰδιοτήτων καὶ ὑποστάσεων, νοερὰ δὲ τριάς τῷ πρώτην νῷ καὶ παντὸς αἰτίῳ κτιστοῦ νοῦ πρέπουσα, ὁ θεῖος νους δηλονότι, καὶ ὁ νοητός αυτ τοῦ λόγος καρπὸς ἔμφυτος τῆς τοῦ ἀγεννή του νοή. σεως τοῦ, καὶ ὁ νοητός έρως καρπός τῆς νοερᾶς τοῦ πρωτου νοῦ καὶ ἐνδοτέρας θελήσεως. Νοῦς γὰρ ἂν ὁ Θεὸς σοφώτατός τε καὶ ἀγαθώτατος οὐδ᾽ ἐκ τῆς ἐν ἡμῖν ὁμοιότητος αὐτοῦ μόνον, ἀλλὰ καὶ πάσαις ἀνάγκαις οὕτω πεπιστευμένος, νοεῖ μὲν ἑαυτὸν ἀἰδίως (αὐτὸς γὰρ ἐστι τάληθες 8 νοῦ τε καὶ νοήσεως τέλος), ἐρᾷ δὲ καὶ ἑαυτοῦ ἀϊδίως (αὐτὸς γάρ ἐστι τἀγαθὸν, ὅ θελητόν ἐστι τῷ νῷ καὶ τῆς νοεράς θελήσεως τέλος). Καὶ νοῶν μὲν ἑαυτὸν άλλιον συλλαμβάνει λόγον ἐν ἑαυτῷ, θέλων δὲ ἑαυτὸν ἀΐδιον ἀγάπην προάγες· ἅμα τε οὖν προάγει λόγον νοῶν καὶ ἑαυτὸν νοεῖ τῷ λόγῳ, καὶ θέλων ἀγάπην προά γει καὶ ἀγαπᾷ ταύτῃ καὶ θέλει, καὶ οἱ συμφυείς οὗτοι βλαστοί και τόκοι τῆς νοερᾶς ἐν τῷ Θεῷ γονιμότητος οὐκ αὐτοῦ μόνον ὡς ἀληθῶς προάγοντας ἀληθῶς προϊόντα, ἀλλὰ καὶ ἀλλήλων τῷ διαφόρῳ της προόδου διακρίνονται τρόπῳ, φύσει δὲ ἕν εἰσιν ἀλλήλοις τε καὶ τῷ προάγοντι νῷ. Καὶ ὁ μὲν θεῖος

vero unum sunt et sibimet invicem et intellectui Ά λόγος νοῦ καὶ νοητοῦ παντός ἐστιν αἴτιος ἐν τοῖς producent. Divinum autem verbum (seu ratio) cujusvis intellectus et intelligibilis causa est in entibus, oninisque substantiæ simul et naturæ. Non enim producentis tantum intellectus, sed et operum quæ per ipsum cognoscuntur ad extra naturalis est similitudo, Unde innata similitudo vocatur generatricis intellectus et semper generantis, ideo vero creaturarum. Hinc apud Deum et ex Deo illud dicitur esse, per ipsum autem facta onɔnia. Ita et omnis boni causa entibus divinus est amor, id est, Spiritus sanctus; omnia namque continet et ad bonum convertit. Præterea cum illis unus est Deus et cunctorum entium creator; universaque a primariis ultimorum tenus opera sunt et mancipia unius Dei ac in ipso congenitæ Trinitatis. autem Re igitur ipsa beata et divina Trinitas humanæ trinitatis causa est; nostra cognitioni quasi causa est trinitas nobis propria cur et illam aliqua cognoscamus; ut jam exinde divina quæ nobis inest imagine frui possimus et per illam omnium causam agnoscere, veram nempe et principalem Trinitatein. Hæc ita loquimur propter eos qui imperfecte adhuc sentiunt et quasi qui vixdum initiantur. Illis vero qui perfectius novisse contendunt aut divina perceperunt munera, quod omnino præstat, accuratius inde quæ in nobis est trinitas innostescit. Unde ni! mirum si multos lateat divina Trinitas,cum neque propriam naturam omnes norint aut nosse valeant. Nec etiam οὖσι καὶ πάσης ἁπλῶς οὐσίας καὶ φύσεως· οὐ γὰρ τοῦ προάγοντος νοῦ μόνον, ἀλλὰ καὶ τῶν δι' αὐτοῦ νοουμένων ἔργων ἔξω αὐτοῦ πέφυκεν όμοιότης όθεν εἰκὼν μὲν ἔμφυτος λέγεται τοῦ γεννήσαντος νοῦ καὶ ἀεὶ γεννῶντος, ἰδέα δὲ τῶν κτισμάτων, καὶ πρὸς τὸν Θεὸν μὲν αὐτὸς εἶναι καὶ τοῦ Θεοῦ, πάντα δὲ δι' αὐτοῦ γεγονέναι· αἴτιον δὲ παντὸς ἀγαθοῦ τοῖς οὖσίν ἐστιν ἡ θεία ἀγάπη, τὸ Πνεῦμα δηλονότι το ἅγιον, συνέχει γὰρ πάντα καὶ ἐπιστρέφει πρὸς τὰ γαθόν. Καὶ διὰ τοῦτο μετ' αὐτῶν εἷς ἐστι Θεὸς καὶ δημιουργὸς ὁ πατὴρ ἁπάντων τῶν ὄντων, καὶ πάντα ἐκ τῶν πρώτων ἄχρι καὶ τῶν ἐσχάτων ἔργα τε καὶ δοῦλα τοῦ ἑνός εἰσι Θεοῦ καὶ τῆς ἐν αὐτῷ συμφύτου Τριάδος. Τῷ μὲν οὖν πράγματι αἰτία ἐστὶν ἡ μακαρία καὶ θεία Τριὰς τῆς ἐν ἀνθρώπῳ τριάδος· τῇ δ' ἡμετέρα τῶν ἀνθρώπων γνώσει ἡ παρ' ἡμῖν τριὰς αἰτιν πως τοῦ κἀκείνην ὡς οἷόν τε γινώσκεσθαι, ὡς τοῦτο πρῶτον ἀπολαύειν ἔχειν ἡμᾶς τῆς ἐκεῖθεν ἐν ἡμῖν εἰκόνος, τὸ δύνασθαι δι' αὐτῆς τὴν ἀληθῆ καὶ πρώ τὴν καὶ τοῦ παντὸς αἰτίαν εἰδέναι Τριάδα. Τουτί δέ φαμεν περὶ τῶν ἀτελῶς ἔτι νοούντων κἂν τῇ τῶν εἰσαγομένων τάξει· τοῖς δὲ τελεώτερον εσπουδακόσιν εἰδέναι ἡ δῶρα ἐκ Θεοῦ εἰληφόσιν, δ καὶ πάνυ μετα ζόν ἐστιν, ἐκεῖθεν ἡ ἐν ἡμῖν ἀκριβέστερον κατανοεί ται τριάς· ἔθεν οὐδὲν θαυμαστὸν, εἰ πολλοὶ τὴν θείαν ἀγνοοῦσι Τριάδα, είγε μηδὲ πάντες την οι κείαν οίδασι ἢ εἰδέναι ἔχουσι φύσιν. Οὐ δεῖ δὲ θαυ mirandum de reliquis differentiis exemplarinter et μάζειν περὶ τῶν ἄλλων διαφόρων τῆς ἐν τῷ παραimagineta trinitatis. Nam, ut jam diximus, quod homo sit Deo similis, id ratio postulat et Moses confirmat et quotlibet alia in idem conveniunt; ac similis quidem trinitati internorum actuum, per quos homo est et vivit secundum animam, cæterasque Dei creaturas superat. Perro in Deo Trinitas esse debet supernaturalis, creatori consonra ac prorsus Deo digna; in homine vero, prout creaturam decet, in - ferior. Primo etenim divinus intellectus est semper in actu, quatenus æterno et infinito congruit; humanus e contra a Deo creatus virtualiter quoad initium æque est in omnibus ad ea ordinatus quæ possunt intelligi et ad intelligentem per ea periciendum; ac postea in actu fit ex eorum notitia, collectis in ipso speciebus alia post aliam, per viam scilicet abstractionis. Iterum humana ratio apud singulos nullis speciebus efformata completur, quæ, ut dictum est, apud unumquemque coeuul pro habitudinis modo. Divina autem ratio una est et simplicissima species simplicissimæ in primo intelligibili intelligentiæ. Nam divinus intellectus, Pater scilicet, una eademque intelligentia omnia æterne novit, et seipsum intelligendo intelligibilem suam speciem sibimet objicit, nempe Verbum. Verbum autem novit ac seipsum simul. At cætera etiam extra se novit, æternum quidem intelligens ul futura vi potentiæ suæ, in futurum ut ad præsens intelligentia se movente; necnon et proδείγματι καὶ τῇ εἰκόνι τριάδος. Εἴρηται γάρ, ώς ὠμοιῶσθαι μὲν τῷ Θεῷ τὸν ἄνθρωπον ὅ τε λόγος ἀπαιτεῖ καὶ ἡ τοῦ Μωσέως ἀξίωσις, καὶ διὰ ἄλλα ταύτῃ συντρέχει, καὶ ὠμοιῶσθαι τῇ τριάδι τῶν ἐν δοτέρων ἐνεργειῶν, αἷς ἄνθρωπος ἐστί τε καὶ ζῇ κατὰ τὴν ψυχὴν καὶ τῶν ἄλλων τοῦ Θεοῦ κτισμάτων προέχει. Δεῖ δὲ ἐν μὲν τῷ θεῷ τὴν Τριάδα ὑπερφυά τε καὶ ποιητῇ πρέπουσαν εἶναι καὶ ὅλως θεοπρεπή, ἐν ἀνθρώπῳ δὲ μετὰ τῆς τῷ κτίσματι προσηκούσης ὑφέσεως. Αὐτίκα γὰρ ὁ μὲν θεῖος νοῦς ἐνεργεία ἐστὶν ἀεὶ, ὡς ἀϊδίῳ καὶ ἀπείρῳ προσήκει, ὁ δέ γεν ἀνθρώπινος δημιουργηθεὶς ἐκ Θεοῦ δυνάμει μὲν ἔστι τὴν ἀρχὴν ἐν πᾶσιν ἀνθρώποις ὁμοίως πρὸς τὰ νο εἶσθαι δυνάμενα καὶ πρὸς τὸ δι' ἐκείνων τελειοῦσθαι νοοῦντα, ενεργεία δ' ὕστερον γίνεται τῇ περὶ αὐτῶν ἐπιστήμῃ, ἀθροιζομένων ἐν αὐτῷ τῶν εἰδῶν ἄλλου μετ' ἄλλο τῇ ὁδῷ γε τῆς ἀφαιρέσεως. Καὶ λόγος αὖ ὁ μὲν ἀνθρώπινος ἐν ἑκάστῳ πολλοις είδεσι μορφού μενος συμπληρούται συναγομένοις, ὡς εἴρηται, κατά μικρὸν ἐν αὐτῷ καὶ συνοῦσι λοιπὸν τῷ τρόπῳ τῆς ἕξεως· ὁ δὲ θεῖος λόγος ἐν ἐστι καὶ ἁπλούστατον εξο δος τῆς ἁπλουστάτης ἐν τῷ πρώτῳ νοητῷ νοήσεως· ὁ γὰρ θεῖος νοῦς, ὁ Πατὴρ δηλονότι, μιᾷ καὶ τῇ αὐτῇ νοήσει πάντα ἀἰδίως νοεῖ, καὶ ἑαυτὸν μὲν νοῶν τὸ νοητὸν ὑφίστησιν εἶδος ἑαυτοῦ δὲ πρὸς ἑαυτόν, του τέστι τὸν Λόγον, νοεῖ δὲ τὸν Λόγον καὶ ἑαυτὸν ἅμα νοεῖ. Νοεῖ δὲ καὶ τὰ ἄλλα παρ' ἑαυτὸν ἀϊδίω; μὲν νοῶν ὡς ἐσόμενα περιουσία δυνάμεω;, ἐπὶ τὸ ἐσό

DE DEO IN TRINITATE UNO. 59$ μενον της νοήσεως ὡς δὴ παρόν φερομένης· νοῶν ducta, quando voluerit, intelligit; cum vinæ voluntatis sint opera, quatenus est et aliis benelica. Nam semper volebat fore ut mundus esset, non autem ut seniper exsisteret; nec enim pote fuisset illum semper esse aut fore, ex quorum altero conscquitur ut nunquam exsisteret, ex altero ut exsistere, tametsi nunquam effectus. Hæc igitur æterna intelligentia ex integro una est in primo intelleclu signis tantum ab intelligentia discreta. Præterea in lumauo intellectu aliud est rem intelligere, aliud intellectionem intellectam, cum ad propriam operationem intellectus convertitur; unde aliæe sunt reruni, aliæ de rebus intellectionum notitiæ. Verum hoc in Deo non differunt. Aliuule rati et voluntas in homine non revera distinguuntur erga cognoscentem et volentem intellectum. Divinum vero Verbum et Spiritus sanctus realiter a Patre distinguuntur. Nam illic oportet ut sit naturæ summa unitas, ut Deo par est, et vera similiter et effectiva distinctio, unitati tainen naturae minime obstans. Etenim indivisa et personalis distinctio quæ in creaturis materiam l:bet causam, approbe per hujusmodi numeros naturam dividit. Sed apud simplicissimum et intelligentissimum Deum, cum ex intelligibili tantum relatione causam habeat, natura non dividit unitatem. Nec aliis paucis probabiliter inter se differunt increata Trinitas apud Deum, et apud hominem creata. At quantumvis multæ sint hæc differenti:e non cessat in Trinitate proprietatum seu personarum assimilatio. Permanet vero juxta processionem earum et ordinem, processionisque et ordinis modum atque etiam juxta substantiæ unitatem in pluralitate, ac uno tandem verbo intelligibilitatemn. Quod si cum multa illic præcellentia, hic autem imperfectius, multa iterum in creatura differentia cernitur ab imagine, quæ quidem omnibus data est hominibus ut commune donum majoris communicationis principium, nempe in futura vita his qui præsenti recte usi fuerint: non autem omnes pariter illa fruuntur; sed alii generosissimum illum nature apparatum voluntate et contentione propria efformant, ejusque accendunt pulchritudinem et ad cœlos usque extollunt; alii contra velut iners et informe quidpiam illum inscitia aut malitia obrutam missum faciunt. δὲ ὅτι ἠθέλησε καὶ γεγεννημένα, ἔργα τῆς θείας ὄντα θελήσεως, καθό ἐστι καὶ ἄλλων εὐποιητική. Δεὶ μὲν γὰρ ἐβούλετο τὸν κόσμον ἔσεσθαι, οὐκ ἐβούλετο δὲ καὶ ἀεὶ αὐτὸν ἔσεσθαι, οὐ γὰρ οἷόν τ' ἂν ἦν αὐτὸν ἀεὶ εἶναι οὔτ᾽ ἔσεσθαι, ὧν τῷ μὲν τὸ μηδέποτ' ἂν γενέσθαι, τῷ δὲ τὸ εἶναι καίτοι μηδέποτε γεγεννημένον ἀκολουθεῖ· ἡ τοίνυν άΐδιος αὕτῃ νόη· σις μία καθάπαξ ἐστὶν ἐν τῷ πρώτῳ τῷ σημείοις μόνοις διακρινομένη νοήσεως. Ἐπὶ τούτοις ἐν μὲν τῷ ἀνθρωπίνῳ τῷ ἄλλο ἐστὶ τὸ νοεῖν τὸ πρᾶγμα, καὶ ἄλλο τὸ νοεῖν τὸ νοούμενον νόημα, ὅταν εἰς τὸ εἰπεῖον ἔργον ὁ νοῦς ἐπιστρέφῃ, ὅθεν ἕτεραι μὲν αἱ τῶν πραγμάτων, ἕτεραι δ' αἱ τῶν ἐπ' αὐτοῖς νοημάτων εἰσὶν ἐπιστῆμαι· ἐν δὲ τῷ Θεῷ ταῦτα οὐ διενή νοχε, καὶ ὁ μὲν ἐν ἀνθρώπῳ λόγος καὶ ἡ θέλησις οὐ πραγματικῶς πρὸς τὸν νοοῦντα καὶ θέλοντα διακρίνονται νοῦν· ὁ δὲ θεῖος Λόγος καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον πραγματικῶς τοῦ Πατρὸς διακρίνονται· δεξ γὰρ ἐκεῖ καὶ τὴν τῆς φύσεως ἔνωσιν ἄκραν εἶναι, ᾗ προσήκει θεῷ, καὶ τὴν διάκρισιν αὖ ἀληθῆ τε καὶ Εμπρακτον, τῇ μέντοι κατὰ τὴν φύσιν ἐνώσει μηδό λως προαισταμένην. Η γὰρ ἀτομικὴ καὶ προσω πικὴ διάκρισις ἐν μὲν τοῖς ὁμοφυέσι κτίσμασι την Πλην αἰτίαν ἔχουσα εὐλόγως δὲ τὴν φύσιν ἐν τοῖς οὔτ του διηρημένοις ἀριθμοῖς διαιρεῖ· ἐν δὲ τῷ ἁπλου στάτῳ καὶ νοερωτάτῳ Θεῷ τὴν νοητὴν ἀναφορὰν αἱ τίαν ἔχουσα μόνην οὐ διαιρεῖ τὴν κατὰ φύσιν ἐνότη τα. Καὶ πολλὰς ἄλλας εἰκὸς εἶναι διαφορὰς τῆς τε ἀκτίστου Τριάδος ἐν τῷ Θεῷ καὶ τῆς ἐν ἀνθρώπῳ χτιστῆς· ἀλλὰ δὲ μετὰ τοσούτων τῶν διαφόρων ού δὲν ἧττον ἡ κατὰ τὴν τριάδα τῶν ἰδιωμάτων ἢ τῶν ὑποστάσεων ὁμοίωσις μένει· καὶ ἔστι κατὰ τὴν πρόοδον αὐτῶν καὶ τὴν τάξιν καὶ τὸν τῆς προόδου λόγον τα καὶ τῆς τάξεως καὶ τὴν ἐν τῷ πλήθει πάλιν ἐνα τητα τῆς οὐσίας καὶ καθόλου φάνει την νοερότητα. Εἰ δὲ μετὰ πλείστης ἐκεῖ μὲν τῆς ὑπεροχῆς, ἐνταῦ θα δὲ τῆς ὑφέσεως, καίτοι κἂν τῷ κτίσματι πολλή τις ὁρᾶται διαφορὰ τῆς εἰκόνος· ἡ μὲν γὰρ τοῖς ἀνθρώποις ἐδόθη πάσι δῶρον κοινὸν μείζονος κοινωνίας ἀρχὴ κατὰ τὸν μέλλοντα βίον τοῖς ἐνταυθοί καλῶς κεχρημένοις· οὐχ ὁμοίως δὲ πάντες αὐτῆς ἀπολαύ ουσιν, ἀλλ' οἱ μὲν μορφοῦσι τὴν εὐγενεστάτην ταυ την τῆς φύσεως παρασκευὴν καὶ οἰκείᾳ προαιρέσει τε καὶ σπουδῇ καὶ τὸ κάλλος αὐτῆς ἐξάπτειν ποιοῦσε καὶ μέχρις οὐρανῶν ἀνιέναι, τοῖς δὲ ἀργόν τι χρῆμα καὶ τον 4 πονηρία. Καὶ ταῦτα μὲν πάντα περὶ τῆς θείας Τριάδος πρὸς τοὺς ἔξω καὶ εἴρηται καὶ λέγεσθαι δε, ὡς ἔκ τενος ἀρχῆς ἡμῖν τε καὶ ἐκείνοις κοινῆς τῆς τοῦ Μωσέως διδασκαλίας· ἡμῖν δὲ λόγου παντὸς ἐπέκεινα τὴν περὶ τούτων πίστιν αὐτὸς ὁ θεῖος ἐνέθηκε Λόγος. Τούτου χάριν τὴν ἡμετέραν ἀληθῶς μὲν θεοπρεπῶ, δὲ ὅμως προσλαβόμενος φύσιν, καὶ δόξαις τε ταῖς ἀληθέσι περὶ τοῦ μόνου Θεοῦ καὶ μόνου τῶν ὄν των πάντων αιτίου καὶ νόμοις περὶ τοῦ βιοῦν ἔχειν ὀρθῶς εκόσμησεν ἡμᾶς ἐκ τῆς πρὶν ἀκοσμίας, ἣν ὁ του ψεύδους πατὴρ ἡμῖν ἐπεσώρευσεν οὐκ ἂν δυνηθείς 7. Εν τὸ δέον ἅπαν τηρούντων. Δόξα τοίνυν τῷ Αόἄμορφον καταλείπεται ἀμαθίᾳ συγκαλυπτόμε Hæc omnia de divina Trinitate ad eos qui foris sunt dictum dicendumque est, ex quodam quasi principio nobis et ipsis communi, Mosis nempe doctrina. Nobis autem præter omne ratiocinium fides ab ipso divino Verbo de his inserta est. Quapropter naturam nostram vere, Deo tamen condigne suscipiens et veris sententiis de uno Deo solo cunctorum entium auctore et legibus ad dirigendos mores nos exornavit, priori amoto dedecore quod in nos mendacii pater congesserat, non ita certe læsurus si nos approbe stetissemus legibus. Gloria igitur Verbo Dei et Filio qui tanta nobis bona laɛ

GENNADII CP. PATRIARCHB gitus est haud qualia tantum omnibus entibus et Α. γῷ τοῦ Θεοῦ καὶ γιῷ τοσούτων καλῶν ἡμῖν ὑπάρ operibus suis, sed etiam cunctis præstantia eaque perpetuo, neque solum omnibus una, sed et singalatim. Ipse enim ab æterno nos et mundum universum penes se habuit intelligibiliter, að extra autem temporaliter produxit, simul et tempus faciens opus paternæ et sapientis bonitatis. Ipse admirabili dispensatione nos spiritualiter instauravit et una curatione a diuturno et multiplici morbo sanavit ob eamdem bonitatem, tanquam egregius medicus unaque pater et Dominus. Ipse moribus ac fide nos instituit, Ademn scilicet educens et calentis myste» »ium Trinitatis pulchre nobis reserans, quo solum aguito unus Deus rite ac legitime coli potest; inorum autem dux effectus non præceptis tantummode, sed suis etiam exemplis. Ad neutrum tamen hujusmodi bonorum nos adegit (cavendum enim ne perderet, cum salvare vellet); sed impedimen tum æternæ vitæ imsperato solvit, labem scilicet ex generationis semine propagatam; quamobrem sese spoliavit, et, corpore suscepto, pœnam nobis debiIam in carne sua luit quæ nihil peccaverat; filiorum autem arbitrio fidemque et bona opera proposuit, quos etiam, propter omnimodam dificultatem utrique repugnantem, suis non destituit auxiliis. Ipee nobis Deum et Palrem manifestavit ab illo vicissim omnibus modis manifestatus. Ipse et Spiritum sanetum nobis revelavit ad majorem nempe sui revelationem, licet antea pro temporum opportunitate ab illo revelatus; hunc denique sigillum suorum in pos beneficiorum. Ipse singulorum vitam filiorum qui fide et arbitrio sunt efformati dirigit. Optima naanque ex animne prorsus libero opertet eligi, statiraque gratia ita proponentibus occur. rit. Ecquid enumerandum tot manifests beneficentiæ dona quæ pro numero et magnitudine sunt omni sermone majora, soliusque obcæcatæ animæ oculis invisa manent et ignota? Quoniam vero, etsi forte proprius ad divinum Verbum, nostrum nempe Jesum hoc referuntur, una tamen fuerit a Patre et Filio in Spiritu divinæ dispensationis beneficentia, ex unaque communi benignitate, ac proinde nobis semper indivise omnigena felicitatis et salutis prodierint remedia, idem est divinum laudare Verbum ac totain concelebrare Trinitatem, seu potius unum in personarum Trinitate Deum. Ipsi gloria in sæeula. Amen. ξαντι τοῖς ἀνθρώποις, οὐ μετὰ πάντων μόνον τῶν ὄντων τε καὶ ἔργων αὐτοῦ, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ πάντα καὶ πρὸς τούτῳ διηνεκώς, οὐδὲ πᾶσι μόνον κοινώς ἀλλὰ καὶ χωρὶς ἑκάστῳ. Αὐτὸς γὰρ καὶ ἀϊδίως ἡμᾶς τόν τε σύμπαντα κόσμον είχε παρ' ἑαυτῷ νοητῶς καὶ χρονικῶς ἔξω παρήγαγεν, ἅμα καὶ τὸν χρόνον ποιήσας ἔργον τῆς πατρικῆς καὶ αὐτοῦ σοφῆς ἀγα θότητος· αὐτὸς καὶ ἀνέπλασε πνευματικῶς οίκονομίας τρόπων ξενίζοντι καὶ μεθόδῳ μια τὴν πολυχρό νιον ἡμῶν καὶ ποικίλην ἐξηκέσατο νόσον ἐκ τῆς αὐ τῆς ἀγαθότητος ὡς ἄριστος Ιατρὸς ὁμοῦ καὶ πατὴρ καὶ δεσπότης. Αὐτὸς ἡμᾶς ἐμόρφωσε καὶ βίῳ καὶ πίστει, τὴν μὲν διδάξας καὶ τὸ τῆς οὐρανίου Τριά δος καλῶς ἡμῖν ἀναπτύξας μυστήριον, ᾧ μόνῳ τὸν Ένα σέβειν Θεὸν καλῶς ἔνεστι καὶ γνησίως, τοῦ δὲ καθηγητὴς ἡμῖν γεγονώς οὐ διδάγμασι μόνοις, ἀλλὰ καὶ τῷ καθ᾿ αὐτὸν ὑποδείγματι· οὐ βιασάμενος πρὸς οὐδέτερον τοῖν δυοῖν τούτοιν καλεῖν οὐ γὰρ ἔδει φθείρειν ἀντὶ τοῦ σώζειν, ἀλλὰ τὸ μὲν κώλυμα τῆς αἰωνίου λύσας ἀνελπίστως ζωῆς τὴν ἐκ τῶν σπερ μάτων τοῦ γένους διαβαίνουσαν λύμην, οἷς ἐκένωσεν ἑαυτὸν καὶ οὓς ὑπέστη καὶ τὴν ὀφειλομένην ἡμῖν δίκην ἐξέτισεν ἐν σαρκὶ μηδὲν ἁμαρτούσῃ, τῇ δὲ προαιρέσει τῶν τέκνων τό τε πιστεύειν τό τε βιοῦν όρθῶς ἐπιτρέψας, οὐκ ἄνευ μέντοι τῆς παρ' αὐτοῦ συμμαχίας διὰ τὴν ἑκατέρῳ πολλοῖς τρόποις ἀπαν τῶσαν δυσχέρειαν, αὐτὸς ἡμῖν ἐφανέρωσε τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα πάσι τρόποις ὑπ' ἐκείνου φανερωθείς. Αὐτὸς ἡμῖν καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐφανέρωσεν εἰς μείζω μὲν φανέρωσιν ἑαυτοῦ, καίτοι πρόσθεν ὑπ' ἐκείνου φανερωθεὶς τῷ καιρῷ προσηκόντως, σφρα γίδα δὲ τῶν εἰς ἡμᾶς εὐεργεσιῶν. Αὐτὸς καὶ τὸν ἑκάστου τῶν τέκνων βίον ἰθύνει τῶν πίστει τε καὶ προαιρέσει μεμορφωμένων, δεῖ γὰρ προελέσθαι τὰ κρείττω γνώμῃ ὅλῃ ροπῇ· ἡ δὲ χάρις εὐθὺς συναντή τοῖς οὕτω προῃρημένοις· τί δεῖ καταριθμεῖν τὰ πάντα νικῶντα λόγον τῷ πλήθει τε καὶ μεγέθει τῆς φανερᾶς εὐποιίας, ἢ μόνοις τοῖς πεπηρωμένοις τοὺς τῆς ψυχῆς ὀφθαλμοὺς ἀφανῆς ἔτι μένει καὶ ἄγνω στος; Ἐπεὶ δ᾽ εἰ καὶ ἰδιαίτερόν πως πρὸς τὸν θεῖον αναφέρεται Λόγον τὸν ἡμέτερον Ἰησοῦν, ἀλλὰ μία ἦν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐν Πνεύματι ἡ τῆς θείας οι. κονομίας εὐεργεσία ἐκ μιᾶς ὁμόπνου φιλανθρωπίας, καὶ ἀχωρίστως ἡμῖν ἐκεῖθεν ἀεὶ τὰ τῆς παντοίας εὐτυχίας καὶ σωτηρίας κεράννυτο φάρμακα, ταυ τόν ἐστι τὸν θεῖον Λόγον ὑμνεῖν καὶ τὴν ὅλην ἐκθειάζειν Τριάδα, μᾶλλον δὲ τὸν ἐν Τριάδι προσ ώπων ένα θεόν. Αὐτῷ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. Αμήν.

EPISTOLA AD PLETHONEM. SCHOLARII POSTEA GENNADII PATRIARCHÆ EPISTOLA AD PLETHONEM. In ejus librum contra Latinos de processione Spiritus sancti. ARGUMENTUM. Pletho Gemistus librum ediderat inscriptum, De processione Spiritus sancti contra Latınos, in quo sub specie sententiæ Græcorum propugnandæ systema suum gentilitium adumbraverat. Hoc Gennadium non fugit; sine mora ideo ad refutationem se accinxit et responsum ad Plethonem ipsum direxit. Hæc epistola, quamvis nimis prolixa, magnam in auctore solertiam denotat. In ancipiti enim versabatur Gennadius: Plethonem oportebat ob propugnalas orthodoxerum partes laudare, at ob male propugnatas vituperare; propler orthodoxiam gratulari ita tamen ut pro dubio haberi intelligeret; ei ut homini a quo cavendum esset adblandiri, timorem tamen incutere ut se notum sentienti et farva sub qua latebat jamjain spoliandum; eo modo tamen ut verba cum amicitiæ nondum interruptæ exteriori specie concordarent. Exordium tale est: «Accepi, o amicorum optime et doctissime, epistolam, tuæ erga me amicitiæ et benevolentiæ testem. Ais, te ad imperatorem opus transmisisse quod contra meam pro Aristotele lucubrationem scripsisti; interea tamen tractatum contra Latinos edidisti, de quo omnino taces, quod rancoren quamdam significare videtur. Fortuito in manus meas venit; quoad vero tuam in causa Aristotelis responsionem, imperator ut mecum communicaretur e re non judicavit; in quo, si dicere licet, invidiose magis quam tu quoad gloriam tuam egil. Scriptum hoc, cujus desiderio teneor, aliquis fortasse non postulatum gratificandi vel molestandi causa transmittet. Sententias deinde Plethonis Gennadius ad examen revocat, argumentis potioribus has fulciens vel sub specie amicæ assentationis refutans. Plethoni enimvero gratulatur quod placitis philosophorum gentilium quas in opere de Spiritu sancto adduxit, assensum non præbuerit. «Si qui, ait, exstarent adeo mente capti homines ut veteres islos errores instaurare vellent, eorum cæcitas venia omnino indigna foret.... Ex quo enim Verbum ipsum in mundum venit ut unitatis divinæ dogma doceret, quanti sceleris reus esset qui deos multiplices inducere vellet, post tot sæcula exstinctos polytheismi cineres movere, novum Olympum excogitare, quem non ipsa somniaverant poetarum cerebella, novum tandem cultum, religionem simpliciorem ut aiunt nonnulli, qua respublica et Diores juxta Zoroastris, Platonis et Stoicorum placita refingerentur: quod si tales impietates scripto mandarentur et ederentur, ad eas confutandas paratum me esse profiteor, quod alius sane cum non minori successu prestaret: at ut mihi concertationis honos reservetur postulo. Librum non igne sed ratione et veritate oppugnabo; igni mandandi libri auetores.» Obmutuit Pletho; sed inox Diatribam in publicum emisit quam contra Gennadii pro Aristotele Apologiam scripserat, acrimonia et rancore plenam. Atqui fatendum Gennadium in Apologia Plethonem non minus male habuisse. Minoidem Mynam audiamus, hujus Apologie editorem: Επιγράφεται, inquit, ἡ παροῦσα βίβλος. Κατὰ τῶν Πλήθωνος ἀποριῶν ἐπ' Αριστοτέλει, δέον ἄλλως πως ἐπιγράψαι· ἐν γὰρ τοῖς ἐφεξῆς τῆς βίβλου οὐχ ὡς ἀπορῶν ὁ Πλήθων ἐλέγ χεται, ἀλλὰ ψευδόμενος, καὶ συκοφάντης, καὶ μαινόμενος. Durinque philosophicus tumor læsuis controversiam in mutuas obiurgationes verteral. 'Ayıotelaç ɛvotalɛlç. His verbis, quæ leguntur in Prologo ad librum De legibus, sensui Christiano Pletho contradixit. Hic prologus, ad quem per totum hunc locum Gennadius alludit, ei nonnisi per linguaw scereti non sanacenu innotuisse debuit, nam librum suum Pletho nondum publici juris fecerat. Ignem tamen postea adhibuit Gennadius (vide epist. ad Josephum Exarchum), at contra librum, non contra libri auctorom.

£99 GENNADII CP. PATRIARCHA ΣΧΟΛΑΡΙΟΥ ΤΟΥ ΥΣΤΕΡΟΝ ΓΕΝΝΑΔΙΟΥ ΠΡΟΣ ΠΛΗΘΩΝΑ ΕΠΙ ΤΗ ΠΡΟΣ ΤΟ ΥΠΕΡ ΛΑΤΙΝΩΝ ΒΙΒΛΙΟΝ ΑΥΤΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙ Η ΚΑΤΑ ΕΛΛΗΝΩΝ Εδεξάμην σου, φίλων ἄριστα καὶ σοφώτατε, τὴν ὥστε καὶ ἐφησθῆναι, ἄλλως τε καὶ ἀνταποδιδομέ ἐπιστολὴν, ἐν ᾗ φιλεῖν μὲν ἐμὲ, καὶ μήτε ὠργί νοις, έπειτα θαυμάσομαί σε, οἷς ποτε προείλου νεασθαι, μήτε πρὸς ὀργήν τι ποιεῖν ἔλεγες· ἀναπέμψαι νικώτερον ἀμύνοντα καὶ σαυτῷ. Καὶ ἀεὶ γάρ σου δέ τι βιβλίον τῷ θειοτάτῳ βασιλεί, πρὸς τὰ ὑπὲρ ποιοῦμαι ἐν θαύματι πρὸς τοῖς ἄλλοις, καὶ ὅσα ἐς Αριστοτέλους ήγωνισμένα με ποτε, ἀντιγεγραμ- σοφίαν καὶ τὴν τῶν λόγων ἐστὶ τέχνην. Τὸ μὲν γὰρ μένον. Αὐτίκα δὲ καὶ βιβλίον τί σου κατὰ Λατίνων καὶ τἀληθοῦς ἐν ταῖς περὶ ἁπάντων δόξαις ἐφάπτε τῆς δόξης εφαίνετο, οὗ πρὸς ἡμᾶς γε ού μεμνημένος, σθαι χαλεπόν ἐστι καὶ σοὶ καὶ ἔμοιγε καὶ ὁτιοῦν, ἐῴκεις αὖ καὶ μηνίοντι. Οὐ γὰρ ἡγνύεις ταυτησί γε ἕως ἂν ἐν τῷδε ὦμεν τῷ σώματι· τὸ δὲ τὰ δοκοῦντα, τῆς ὕλης λόγῳ τε καὶ ἔργῳ τοῖς δυνατοῖς ἀντιποιού- ὡς οἷόν τε, καὶ λόγοις ἔχειν δεικνύναι, καὶ ἱκανοὺς μένους, καὶ διὰ τοῦτ', εἴ τις ἡμῖν ποθεν ἥκοι συνη- εἶναί τι καὶ ἀντειπεῖν, τοὺς ἐπισταμένους πη τῶν μὴ γορία, ταύτην τε μεθ᾿ ἡδονῆς ἁρπάσοντας, ὡς εἰκός, τοιούτων καὶ τούτῳ δὴ ἡγούμεθα διαφέρειν. Εἰ καὶ εἰσομένους χάριτας τῷ διδόντι. Τοῦτο μὲν οὖν δέ τί μοι ἢ ἐν τοῖς τοῦ βιβλίου προοιμίοις εκείνου, η καλῶς ποιοῦν, καὶ σοῦ γε μὴ ἀξιοῦντος, τὰς ἡμετέ ἔν τινι τῶν ἐπιστολῶν καὶ ἠπείλητο, καὶ τούτου ἀφέρας πρὸ πάντων χεῖρας ἐζήτησεν. "Α δ' ἔφασκες ξομαι νῦν· οὐ διὰ τὸ οἴεσθαι, μή ἂν ποτέ σε δια ἀντιγεγραφὼς ἀναπέμψαι, καὶ δεῖν ἡμᾶς ἐκεῖθεν καίως ἀντειπεῖν μου τῷ βιβλίῳ δύνασθαι· εἰδὼς λαμβάνειν εἴ γε βουλοίμεθα, ὁ μὲν θειότατος βασι- " γὰρ τοῦτο καὶ πρότερον, όμως διενοούμην τι καὶ λεὺς ἡμῖν οὐκ ἐδίδου, σοῦ καὶ τῆς σῆς δόξης μᾶλλον, ὡς ἂν ἔγωγε φαίην, κηδόμενος· ἐπεὶ ἑώρα σε κατα κεχρημένον τοῖς λόγοις, ἂν εἰς ἐπιείκειαν ἐπαινῶν καὶ σεμνότητα, καὶ τοιοῦτον βούλοιτ' ἂν πᾶσι δοκεῖν οἷς πράττεις. Τὸ γὰρ τῆς ἀσθενείας τῶν λόγων δ' τῆς ἰσχύος ἄλλους ἀφεῖνα: ἂν οἶμαι σκοπεῖν· μηδὲ γὰρ αὐτῷ γε νῦν τῶν τοιούτων μέλειν. Αλλ' εἰς ἄλλους οὐκ οἶδ' ὅθεν καὶ ὅπως ἐκπεπτωκότα (ἔδει γὰρ ἀρετὴν λόγων τοιαύτην δημοσιευθῆναί τε καὶ μὴ κρύπτεσθαι), οὐδὲ παρ' αὐτῶν πώ τινο; δέδοται, οὐδ᾽ ἔμοιγε αὐτῷ λαμβάνειν, εἰ δεῖ τἀληθῆ λέγειν, προύργου γεγενημένον· ίσως δέ ποτε δώσει τις καὶ μὴ ἀπαιτοῦντι, ἢ χαρεῖσθαι, ἢ λυπήσει, οιόμενος, ὁποτέρως ἂν ἐπιστήμης περὶ τῶν τοιούτων καὶ γνώμης ἔχων τύχοι περὶ ἐμέ. Κἀγὼ τὴν καὶ νῦν ἐνοῦ. σάν μοι περὶ αὐτῶν τε καὶ τῶν ἐμῶν ἐκείνων γνώμην, ταύτην αὐξήσας τότε, ὡς οἶμαι, τραχυτήτων δὲ τῶν ἐκεῖ, καὶ τοῦ μὴ χωρί; που, ἀλλ' ἐπ' αὐτοῖς · ή · τοῖς ἐμοῖς, ὥς τινα καὶ ἐπεμβαίνοντα ἢ προπηλακί ζοντα, ἀντειπεῖν, ἢ ὅ τι ἄλλο σοι καὶ ὅτου χάριν στὴ ἐξευρημένον οὐκ ἐπὶ καθαιρέσει μᾶλλον ἢ θεραπείᾳ τύφου τινός. τούτων δή τοσοῦτον φροντίσας, ρ ἀντιγράψειν αὖ πρὸς τὰ σὰ, ἢ καὶ ἄλλον τινὰ τρόπου τὰ τοιαῦτ' ἐξετάσειν, ὃς ἂν καὶ ἀμφοῖν τοῖν φιλοσο φοιν συνήνεγκε, καὶ σοὶ δήπου μετα θατέρου. Ο τοί νυν τούτου γε ένεκα, ἢ τοῦ δεῖν τῶν ἀντιγεγραμμέ νων σοι, ὡς μὴ κατὰ νόμον μήτ' ἐπὶ σπουδῇ ἀφει μένων, ὀλιγωρεῖν (οὐ γὰρ βούλομαί σε τοιαῦτα λέ γων ἔτι λυπεῖν), ἀλλὰ τῷ μείζω σοι χάριν. ὀφείλειν τῶν κατὰ τοῦ Λατινικού βιβλίου συγγεγραμμένων, ἢ ὅσον ἀμύνοιτ' ἄν τις διὰ τὰ ἕτερα, εἰ καὶ ἔδει με ἀντιλέγειν, οὐκ ἀντερῶ· καὶ εἰ σιωπάν μάλλον ἐχρῆν τοῖς προτέροις ἐκείνοις ἀρκούμενον, καὶ διὰ τοῦτο μάλιστα σιωπήσομαι, καὶ ἀφέξομαί σου τῶν δευτέρων τούτων ἀποριῶν καθάπαξ. Τὸ μὲν γὰρ, εἴτε διὰ σὲ βελτίων φανείη Πλάτων Αριστοτέλους οἷς οὐ πρόσθεν τοιοῦτος εἰς πάντα ἐδόκει, είτ' Αρι στοτέλει σώζοιτο δι' ἐμὲ νῦν, ἣν ἐκ πολλοῦ δόξαν ἔσχεν, ἐν τοῖς με πλείοσι καὶ σοφωτέροις, οὐ πάνυ μοι διαφέρει. Καὶ εἴτε τὰ δυνατὰ λέγειν δόξαιμεν ἄμφω ὑπὲρ ὧν ἐν τοῖς ἔξω προϊστάμεθον λόγοις, εἴτε καὶ μηδέτερος μηδετέρῳ βοηθοίη καλῶς, ἀλλ' ἐπίδειξις εἶναι ταῦτα δοκοίη μόνον τοῖς κρίνουσιν, οὐδὲ τούτου μοι μέλει τοσοῦτον ἐν τῷ παρόντι· άληPrimus edidit V. Cl. D. Alexander in Appendice ad Plethonis librum De legibus, p. 313, ex cod: Paris. 1297, ubi in titulo (inquit doctissimus editor) prius scriptum fuerat καὶ κατὰ τῆς Λατινικῆς 85ξης, postea in margine rescriplum, ἢ κατὰ Ἑλλήνων; quorum utrumque verum: non magis enim adr versus Latinorum dogma quam adversus Plethonis novam gentilitatem scripta sunt hæc. Sic cod. Τούτῳ post τ' δὲ anacoluthum. Αμελ.

EPISTOLA AD PLETHONEM. η κ θείας τε πέρι τῆς ἐν τοῖς τοιούτοις, οὔθ' ἡμεῖς γε- μὴ ἡμῖν ἐχαρίζου προύργου, τῇ δ' ἀληθείᾳ, καὶ τῷ νοίμεθ' ἂν ἀλλήλοις κριταί, περὶ ὧν διενηνέγμεθα ἤδη, οὔτ' ἄλλοις πιστεύσαιμεν κρίνουσι, τῷ αὐτῷ δὴ καὶ πάντων πάθει ἐνεσχημένων, καὶ τῶν μὲν τῷ ἑτέρῳ προσκειμένων, τῶν δὲ τῷ ἑτέρῳ τοῖν φιλοσόφοιν, ὧν οὐδέτεροι τοῖς θάτερα τετιμηκόσι γένοιντ' ἂν ἀξιόχρεῳ διαιτηταὶ περὶ τῶν ἑτέρων. Λοιδοριῶν δὲ πέρι καὶ τοιαύτης ἀσχημοσύνης τις ἂν ἀμελληθείη καὶ ὁτιοῦν; ὧν γε οὐδὲ τοῖς ἐχθροῖς εὔξαιτ' ἄν τις τὸ πλέον ἔχειν, μή τί γε ἑαυτῷ, σώφρων τε καὶ ἐπιεικής ὤν, πλὴν εἴ τινα καὶ τοιοῦτον θειοτέρα τις αἰτία καὶ ἄψυκτος καὶ ἄρξασθαί ποτε κατηνάγκασε. Τούτοις μὲν δὴ καὶ τοιούτοις ἔγωγε νῦν ἥκιστα προσἔχειν φημί. Τοῦ δὲ τὴν πάτριον ἡμῶν θεοσέβειαν, ἢ φυλάττοντας ἅμα τε Θεῷ καὶ φρονίμοις πᾶσιν ἀρέσκειν, 4, ὡς οὐδὲν διαφέρον, ἀντὶ δοξῶν τε οὐκ ἀληθῶν καὶ πραγμάτων άλλων προϊεμένους δυσσε δεῖν, πολύ τι δή, ὡς οἶσθα, καὶ ἡμῖν ἐκ πολλοῦ ἐμέλησέ τε καὶ, σὺν Θεῷ φάναι, μελήσει, ὥσθ' ὅπως μὴ πολλοῖς συμβαίη τὰ δεύτερα. Οὐ γὰρ περὶ ἡμῶν γε αὐτῶν, σὺν αὐτῷ Θεῷ δ' εἰρήσθω, τοιοῦτό τι δέδιμεν. ἂν ἕνεκα ζηλωτοὶ τοῖς πολλοῖς ἐδοκοῦμεν, τούτων οὐκ ἔ30' ὅ τι οὐ προηκάμεθα χαίροντες. Οὐ γὰρ ἦν, ὡς ἔοικεν, ἐκείνων τε ἀπολαύειν καλῶς, καὶ τοὺς ἄλλους λόγῳ τε καὶ ἔργῳ πείθειν, ὡς σωφρονοίεν. Εἰδὶ δ' ἐν τῷ νῦν χρόνῳ τοιοῦτοι παρ' ἡμῖν οὐκ ὀλιγοι, οὓς καὶ αὐτὸς ἔφησθα δεδιέναι, τὸ δ' ὅπως μὴ γένοιντό ποτε ἡμῶν τε καὶ τῶν ἡμετέρων λόγων κρείττους Λατίνοι, μὴ δεδιέναι. Τοσοῦτ᾽ ἀπέσχομεν θεοσέβειάν τε καὶ ἀνθρωπίνην τιμὴν ἀντικαταλλάττεσθαι, δ ληρεῖν τινες οὐκ ὀκνοῦσι, τῶν πραγμάτων αὐτοῖς ἀντιφθεγγομένων, κυνιδίων ὡς ἀληθῶς ἐπιδεικνύμενοι προαίρεσίν τε καὶ δύναμιν, ὅτι τὸν θυ μὲν ἐν ταῖς λοιδορίαις, ὡς ἐκεῖνα ταῖς ὑλακαῖς, ἐξε μοῦντες, πολὺ πλέον ἐν τοῖς ἀναγκαίοις ἀπαυδῶσιν ἢ ὅσον ἐν ταῖς τῶν περιττῶν τε καὶ χειρόνων νικώσιν ὑπερβολαῖς. Εἰ δ' ἀγανακτοῖεν πρεσβείου τινὸς εἶνε - κα, καὶ μείζοσιν οὐκ ὀκνήσομεν αὐτοὺς παρεικάσαι, ταῖς ἀλωπεκίσι καὶ ταῖς Ακταίωνος. Σὺ δ' ἀεί τε ἦσθα ἐν τοῖς περὶ τοῦ ἀμφισβητουμένου τούτου λόγοις τῷ γένει τε καὶ τῇ Ἐκκλησία φίλιος, καὶ οὐδενὶ οὐδέποτε τρόπῳ ἐπαχθὴς, καὶ νῦν τεκμηρίῳ μεγίστῳ τοῦτ' ἔδειξας· ὥστ᾽ εἰ καί τινας πρόσθεν τοιοῦ τος ὢν ἐλελήθεις, αὐτοῖς τε καὶ τοῖς διαβάλλειν ἐπιχειροῦσι μηκέτ' ἂν ἐξεῖναι τὰ τῶν ἁγ.οούντων ἢ εθελοκακούντων ἐνδείκνυσθαι περὶ σέ. Πῶς οὖν δια ποιος ἂν ἦν ἀντιλέγειν ἐπιχειρῶν ἢ βασκαίνων τῷ ἐς τὰ μέγιστα τε καὶ οἰκειότατα ξυμμαχούντι οὕτω χρησίμω;; Εἰ γάρ με δύο φεύγοντα δίκας, ἀπήλλατ τες μὲν τῆς μεγίστης συναγορεύων, καὶ ἦν πάντων ἂν τῶν ὑπαρχόντων Αλλαττόμην νικάν· οὗ δ' ἔδει με μηδέν τι σχεδόν βλάπτεσθαι ἐπεβούλευες, ή διώκων ἢ τῷ διώκοντι συνιστάμενος· ἆρ᾽ εὐγνώμον ἂν ἦν, ἀφέντα σοι χάριν εἰδέναι ὧν ἐσπούδακας ὠφελεῖν, ἐλαχίστου αδικήματος μνησικακεῖν τε καὶ ἀντεπεξιέναι πειρᾶσθαι; Πολλοῦ γε καὶ δεῖ. Εἰ δὲ καὶ Γιι. οἷς οὐδέν τ', quod nos conjectando mendavimus. Αιες. η δικαίῳ, καὶ πολλοῖς ἄλλοις ὧν σοὶ οὐδέν τι ἧττον ἡμῶν αὐτῶν μέλει, καὶ οὗτοις ἡμᾶς ἔδει, τὸ οἰκεῖον μὴ ὑπολογιζομένους, ἀμείβεσθαι τὸν εἰς τὸ κοινὸν ὠφελοῦντα, εἴ τι καὶ ἰδίᾳ αὐτῷ μέμφεσθαι ἔχοιμεν, ἀφιέντας, καὶ ἐξὸν ἐλέγχειν, οὐκ ἐξελέγχοντας. Οὐκο οὖν διὰ ταῦτα πρὸς μὲν τὰ τά γε ἐκεῖνα, ὁποῖ᾽ ἂν δόξειεν ὀφθέντα ποτέ, οὐδέν μοι ἀντιγεγράψεται, ἀλλ᾽ ἐάσω σε ἀπολαύειν ὧν ἐς Αριστοτέλη σε απ καὶ ἡμᾶς, ὡς οἱ ἰδόντες λέγουσιν, αὐτοσχεδιάσας, του τι ἀμυνεῖσθαι ἡ ἐπιδείξεσθαι, ὡς ἂν εἴη σοι καὶ ταῦτα διατριβὴ [καὶ] τοῖς ἥδιστ᾽ ἂν ἰδοῦσι μετ' ὀργῆς ἀναπαλαίειν πειρώμενον καὶ κραυγῆς, καί τοι σχεδόν ἀποτριαχθέντα· οὐ γὰρ ἡμῖν γε δόξειεν ἂν, οἷα δή φασι καὶ Κυμαίοις Καὶ δ δὴ πλέον ἐστὶ, συγχωρήσαιμ' ἄν σοι καὶ Πλάτωνα καὶ 'Αρι στοτέλη ληρεῖν ὁμοίως. Τί γὰρ ἂν καὶ ὄφελος γένοιτο, ὁποτέρου τούτοιν πλέον εὐδοκιμοῦντος; Οἱ τῆς κερδαλεωτάτης ἀληθείας οὐχ οἷοί τε ἐγένοντο ἢ οὐκ ἠξίωντο τυχεῖν· δ σφίσι τε αὐτοῖς καὶ τοῖς ἄλλοις αἴτιον γέγονε τοῦ καὶ περὶ τῶν ἄλλων, ὅσα ἐλάττω τυγχάνει τῷ γένει ὄντα, ἄλλον ἐν ἄλλῳ τοῦ ὄντος διαμαρτείν. Αλλ' εἴ τί γε ἄρα καὶ χρήσιμοι τοῖς χρωμένοις δύναιντο εἶναι, τοῦτο καὶ παρ' ἑτέρων λαβεῖν ἔστι, προαιρέσει μὲν τοῖς πολλοῖς οὐκ εὐπετεστέρα, σπουδῇ δὲ ἐλάττονι. Οὗτοι δ' εἰσὶν, οἱ τῷ τῆς ἱερᾶς διδασκαλίας ελλαμφθέντες φωτὶ, τῇ ἐξ ἐκείνων σοφίᾳ ὥσπερ τινὰ ἐπιστήσαντες ταύτην παιδαγωγόν, αὐτοί τε πολλῷ Ἀριστοτέλους και Πλάτωνος καὶ τῶν ὁμοίων βελτίους ἐγένοντο, καὶ τους συγγινομένους αὐτῶν ταῖς βίβλοις τοιούτους ποιοῦσι. Καὶ πολλοί γε δι' αὐτῶν τοιοῦτοι γεγένην ται, οἷοι μὴ ὅτι τῶν εἰρημένων, ἀλλὰ καὶ Ἑρμοῦ αὐτοῦ καὶ ᾿Απόλλωνος καὶ Μουσῶν, καὶ πάντων ἐφ' οὓς ἡ Ἑλληνικὴ ἀναφέρει σοφία, πάμπολυ υπερε νεγκεῖν. Τὰ μὲν γὰρ τῶν παρ' Ἕλλησιν ἐπὶ σοφία πρώτων ἔργα τῶν γε πλειόνων, καὶ τῶν τῶν φαυλοτάτων ἰδιωτῶν χείρω ἦν, τῷ τὴν μὲν περὶ τὸ αἰσθητὸν ἅπαν διατριβήν μή δύνασθαι τῇ μετουσία τοῦ κρείττονος καὶ τῇ τοῦ ὄντος καλοῦ θήρα τὸν ἄν θρωπον προσαγαγεῖν, καὶ εἰ θεωρητικῶς περὶ αὐτὰ μόνον στρέφοιτο ἄνευ τοῦ ἥκιστα αὐτῶν ἐφάπτεσθαι καὶ τῇ αἰσθήσει· περὶ δέ γε τῶν νοητῶν μηδὲν αὐτ τοῖς σαφὲς εἶναι περὶ ὅτου ἂν καὶ ἐλπίς τις εἴη βεβαία οὕτω καὶ ἔχειν ὡς ὑπ' αὐτῶν ἔγνωστο, ἀλλ᾽ ὥσπερ ἄλλην τινὰ τῶν ἐπιστημῶν, οὕτω δὴ καὶ τὴν περὶ τῶν θείων ἀσκῆσαι, καὶ πολλῷ χεῖρον, ὅσῳ δὴ καὶ ἧττονι βεβαιότητι· εἶναι μέν τινα τῶν φαινομένων πολλῷ κρείττω καὶ αὐτῶν ἐνίους υπειληφό τας, τοιαῦτα δ', οἷα αὐτὸς ἕκαστος ὑπείληφεν εἶναι, ἔκ τινων μύθων ἢ τῶν οἰκείων προλήψεων, καὶ ἀρ χῶν, ὡς ποτε ἀληθεστέρας τῶν ἄλλων τυγχάνειν ᾤετο, ώρμημένος. Λαθεῖν δὲ οὐδ' αὐτοὺς ἐκείνους το μηδὲν πιστὸν ἔχειν περὶ αὐτῶν, εἰ μὴ ἐς ὅσον καὶ τῇ τῶν ἰδιωτῶν πλάνῃ ἐκέχρηντο, χρηστηρίοις και ταῖς ἐκεῖθεν προσέχοντες ἀφορμαῖ;, οὐκ ἐξηπατη- Quia nempe σκώπτεται εἰς ἀναισθησία» Κύμη (-Hab.) Διεκ.

GENNADII CP, PATRIANCHÆ GO μένος μᾶλλον ἢ ἑκουσίῳ ἐνδείᾳ τοῦ ἀληθεστέρου τε φιλοσοφήσαι τοσούτους καὶ ἔργῳ τὴν προαίρεσιν καὶ βελτίονος· σαφής γὰρ ἦν ἡ παρὰ τῶν δαιμόνων ἐπιδείξασθαι, ὅπους ἢ ἐν πόλει μιᾷ τῶν ἀπανταχοῦ φενάκη. Δι' & δὴ καὶ οὐκ ἀπεικότως ἐκεῖνοι πάντες ἄρχων εἷς ἐν ἡμέρᾳ μια φιλοσοφήσαντας εἶδεν (ούσχεδὸν ἀσύμφωνα τῇ ἐπαγγελίᾳ τοῦ βίου ἔργα ἐπι δὲν ἰσχυσάσης αὐτῷ τῆς μαγειρικῆς ὠμότητος, ᾗ τὰ δειξάμενοι, οὐδὲν τοῦ τρίβωνος ὤναντο καὶ τῆς ἐν ἐκείνων σώματα μετιών, ἤλπισεν ἀποστρέψειν του ταῖς στοαῖς ἢ τοῖς περιπάτοις ἀδολεσχίας, ὥστ᾽ εἴπερ ὀρθοῦ φρονήματος καὶ τῆς ἀπ' αὐτῷ βεβαίου ἐλπίδας τινὰς, αὐτοὺς ἂν εἶναι τοὺς εἰς ὄνων τε καὶ θηρίων τοὺς μακαρίους), ἢ ἐν τῶν τῆς ἀρετῆς ἀσκητηρίων ἄλλων σώματα εἰσιόντας σὺν αὐτῇ φιλοσοφίᾳ καὶ ἑνὶ τῷ πανταχού μιας γενεάς χρόνος, καὶ ὑφ᾽ ἐνί τοῖς καλοῖς θεωρήμασιν, είγε ἀληθεῖς οἱ μετενσω που, εἰ τύχοι, καθηγεμόνι, πεφιλοσοφηκότες γνη ματώσεις καὶ οἱ περὶ αὐτῶν ἦσαν λόγοι. Οἱ δὲ τῆς σίως, τῇ τῶν μακαρίων ἐν οὐρανοῖς προσήνεγκε ἱερᾶς ἡμῶν πίστεως ἡγεμόνες, εὐθὺς ἀπὸ τῆς εὐτυ- πολιτείᾳ. Τὸ δὲ πλῆθος ἅπαν τῶν ὑπὸ τῆς ἀληθείας χοῦς ἐκείνης οἰκονομίας τοῦ κρείττονος μέχρι καὶ κατασχεθέντων, ἐξότου δι' ἑαυτῆς ἀδουλήθη τους ἐπὶ πλεῖστον χρόνον, οὐ μόνον τοῦ αὐτῶν λόγου καὶ ἀνθρώπους ἐπιστρέψαι πρὸς ἑαυτὴν, τίς ἂν οὐκ ἐπὶ οι σοφώτεροι, ἀλλὰ καὶ παντού λόγου κρείττον νοῦν ἐκπλαγείη λαβών; Τοσοῦτον ἀπέχει τῇ κατὰ ἐβίουν, ὥσπερ εἰκὸς ἦν τοὺς αὐτῇ Θεοῦ σοφίᾳ, η Χριστὸν φιλοσοφίᾳ ἡ τῶν τινος ἀνθρώπων παραβλη συγγενέσθαι τοῖς ἀνθρώποις ἀξιωσάσῃ τούτου χάριν, " θῆναι καὶ πάντων ὁμοῦ τῷ τε πλήθει τῶν βελτίου ἀκολουθοῦντας. Γραμμῶν μὲν καὶ ἀριθμῶν καὶ τῶν οὐρανίων τηρήσεως, καὶ φυσικῆς ἐπιστήμης, οἱ μὲν οὐδὲ τὴν ἀρχὴν ἐπαΐοντες· ὧν γὰρ τῆς ἀπολαύσεως ὠλιγώρουν, τούτων τὴν εἴδησιν, καὶ τῶν περὶ αὐτὰ παθημάτων, οὐδὲν ἡγοῦντο σεμνόν, πάνω καλῶς ποιοῦντες. Εἰ γὰρ τὸ γνῶναι πρὸς τὸ ὑπερφρονῆσαι τῶν γε τοιούτων φέροι ἄν, τοῖς γε νοῦν ἔχουσι, καὶ ἐρασθῆναι τοῦ κάλλους, ὁ ὑπὲρ ταῦτα πάντα ἐστὶν, ἀφανὲς ἔτι δν, τί γ' ἂν ἐδέοντο κάμνειν περὶ τὴν τοιαύτην γνῶσιν, ὁδῷ ῥάστῃ τε καὶ δικαιοτάτῃ, καὶ πείρα βεβαίῳ, μετὰ τοῦ ἐραστοῦ κανταῦθα, ὡς ἐγ. χωρεί, γενέσθαι δυνάμενοι; Οἱ δὲ καὶ ταῦτα μὲν ᾔδεσαν, ἀλλ᾽ οὐδὲν μᾶλλον τῶν οὐκ εἰδότων ἐχρῶντο, πλὴν εἴ που ἐδέησε τοὺς ἐπὶ τῇ ματαίῳ ταύτῃ σπουδῇ μόνη σεμνυνομένους ἐλέγχειν, καὶ τὰ ἐκεῖθεν ἀνθί στασθαι τῇ ἱερᾷ ἀληθείᾳ δοκούντα δεικνύναι οἷα ἐχρῆν δείκνυσθαι, καὶ ὡς ἂν μὴ κομπάζειν δύναιντο, ἢ ὡς δι᾿ ἀμαθίαν τῶν ἄλλων ἐπὶ τὰ βελτίω ἱεμένων, τῶν τῷ ὄντι φιλοσόφων καταγελάν, οἱ τῇ τῶν φαινομένων γνώσει προσηλωμένοι. Πάντες δ' ὁμοῦ τὴν ἀληθινὴν σοφίαν τοιαύτῃ τε εὗρον σπουδῇ, οὐκ ἄνευ τῆς ἐξ αὐτῆς οδηγίας, καὶ εὑρημένην ἐτίμησαν οὕτω, ὥσθ' ὑπὲρ αὐτῆς καὶ τῶν αὐτῆς νόμων θνήσκειν τε καὶ διὰ βίου τεθνηκέναι, δ δὴ τοῦ κατ' ἐκείνην βεβιωκέναι ἀκριβῶς, πολύ μείζόν ἐστι. Τοιοῦτοι δὲ γεγονότες, οὐ μελέτην λέγοντες μόνον θανάτου είναι φιλοσοφίαν, ἢ μελετῶντες μὲν ἐν τῇ θανάτου τε καὶ τῶν θανάτου πολύ χειρόνων κακῶν τοῦ σώματος ἀπουσίμ, ἐν δὲ τῷ ἔργῳ ἀφηνιάζοντες, ἀλλ' ἔργοις μᾶλλον ἢ λόγοις ἐπιδεδειχότες ἅπαντες τὴν προαί. ρεσιν, οὐ καθ᾽ ἕνα αὐτοί τε οὕτως ἐφιλοσόφουν καὶ τοὺς ἄλλους ὁμοίους ἐποίουν, ἀλλὰ καθ' ὅσους παρ χαλεπόν ἐστιν ἀριθμεῖν· πόλεις γὰρ ὅλαι καὶ δια ἔθνη τὴν ἐψηλοτάτην αἵρεσιν ἡσπάζοντό τε ταύτην καὶ ἤσκουν, οὐδ᾽ ἐν χρόνῳ πολλῷ, ἀλλ' αὐτίκα δη ἀποσκευαζόμενοι πᾶν κώλυμα, καὶ τῶν ἐν τῷ βίῳ τῷ δε θελγήτρων, ὡς μηδ' ὑπ' αὐτῶν ποτε τερφθέν τες, ἐπιλελησμένοι εὐθὺς τῷ τῆς ἀληθοῦς ζωῆς πό ματι. Καὶ εἶμαι μὴ μόνον τῶν ἐκ τοῦ παντὸς τοῦ χρόνου ἀνθρώπων, ἀλλὰ καὶ πάντων τῶν ἐξ ἀϊδίου γ' ἂν γεγενημένων, ὡς Έλληνες υπελάμβανον, μὴ Cod. ἐβίων. μένων καὶ τῷ τάχει τῆς βελτιώσεω;, ὥστε καὶ κινο δυνεῦσαι ἂν μάτην γεγονέναι τουτονὶ τὸν κόσμον (οὗ τῆς συστάσεως τέλος τὸν ἄνθρωπον καὶ τῶν ἔξω πολλοὶ τιθείσιν εἶναι, καὶ εἰ μὴ τοῦ σύμπαντος, ἀλλ ὅσα τῶν γινομένων εἰσὶν ἀρχαὶ τῶν ἐν τούτῳ), καὶ τὰς τῶν ἀνθρώπων γενέσεις τε καὶ ζωὰς καὶ ἐφέσεις εἰκῇ τῷ παντὶ χρόνῳ προστίθεσθαι, εἰ μὴ τὴν τῆς ὑπερφυοῦς ἀληθείας φανέρωσιν οὕτως ὁ Θεὸς ᾤχε νόμοι, ὥστε καὶ ἀποκαλυφθείσης, καὶ μενούσης ἔτι τοῖς ἀμβλυτέροις κεκαλυμμένης, καὶ τῷ μὲν ὑπερο φυεῖ τῶν μαθημάτων ἀφιστάνειν δοκούσης οὐχ ἦτ τον ἢ τῆς διδασκαλίας τῷ τρόπῳ, διὰ δὲ τῶν παραδόξως αὖθις ἐνεργουμένων πάντας προσαγομένης, τοσοῦτον ἐσμὸν ἀνθρώπων ἀθρόον τῇ τῆς ἀληθείας ἐπιγνώσει, καὶ τῇ δι' αὐτὴν ἀρετῇ συμπάσῃ, πρὸς τὴν τοῦ θείου κοινωνίαν εὐμεθόδως ἐλθεῖν. Ούκουν οὐδὲ περιώφθη, μὴ ἐπὶ τὸ ἀναγκαιότατόν τε καὶ βέλτιστον τά τε ἀνθρώπεια ἐλθεῖν αὖ πράγματα τέλος, καὶ ὅτα αὐτῶν ἕνεκα τῶν ἀνθρώπων ἔστι καὶ γίνεται, οὗ δὴ καὶ τὴν ἀρχὴν ἡ τοῦ πεποιηκότος ἔτεινε βούλησις, ὡς εἰκὸς ἦν. Διὸ δὴ καὶ τοῦ κατὰ Χριστὸν ἀνεῳγμένου διδασκαλείου, ἐπεὶ ἔδει ποτὲ τοῦτ' ἀνοίγνυσθαι, ὑπεχώρουν μὲν οἱ φυσικοὶ καὶ γεώδεις περὶ τῶν ὑπερφυῶν στοχασμοί, τὰ δ' ἱερά τοῖς ἀνθρώποις ἐνεφυτεύετο δίγματα, καὶ ταῦτα τοῖς ἔργοις τῶν δοξαζόντων σύμφωνα ἦν. Καὶ ἡ μὲν τῶν δαιμόνων οὐκέτ᾽ ἦν ἰσχὺς οὐδαμοῦ· τὸ δὲ τοῦ ταύτην καταλύσαντος ὄνομα Ἰησοῦ κατ' αὐτῶν τε καὶ τῶν ἀῤῥωστημάτων ἐκράτει πάντων τῆς φύσ σεως, καὶ ἡ ἐνδυναστεύουσα τοῖς ἀνθρώποις ἐκ μα κροῦ φιλία τῶν προσύλων τούτων ελύετο, καὶ ἡ πρὸς τὸν οὐρανὸν φέρουσα τῶν ἐπὶ τὸν Θεὸν ἀνιόντων ἔγεμεν ὁσημέραι, μυρίων ἐξ ἁπάσης τῆς οἰκουμέ της, τῶν μὲν ἀπὸ τῆς ὑπὲρ Χριστοῦ πάλης, τῶν δ' ἀπὸ τῆς ἐμπόνου τῶν ἐκείνου νόμων μελέτης ἂναλυόντων μετὰ πολλῶν τῆς μελλούσης εὐζωΐας καὶ φανερῶν ἐλπίδων καὶ προοιμίων. Καὶ ἡλέγχετο μεν τὸ μαχόμενον ἅπαν τῇ βελτίστῃ ταύτῃ καινοτομία μάτην ἐπιχειροῦν· ἡ δὲ τοῦ Χριστοῦ δύναμις ἐν τῇ φυσικῇ τῶν αὐτῷ πιστευόντων ἀσθενείᾳ θαυμασίω; ἐτελειοῦτο. Καὶ ἡ μὲν φύσις τοῖς τέρασιν ἐξηλέγ Au oi potius, οὐ ἔτεινα quod sequitur? ALEΣ,

EPISTOLA AD PLETHONEM. τε συνοίδασι καὶ πολλοὶ μετ' αὐτῶν· δείξει δὲ καὶ πᾶσιν ὁ χρόνος ὁ φανέρων τὰ τέως κρυπτόμενα. χετο δυνάμει μείζονι νικωμένη· ὁ δὲ φυσικὸς ὅπε- τινας, καί τινας ἄλλους χαίρειν αὐτοῖς, νῦν μὲν αὐτοῖ χώρει λόγος τοῖς κατὰ φύσιν ἀπεθάνοις, πειστικῆς τινος χάριτος θεόθεν συνεγχεομένης εἰς τὰς τῶν ἀνθρώπων ψυχάς. 'Αλλὰ σύ γε οὐ σμικρῶς ἡμᾶς εὔφρανας, τὸν μὲν τῶν Ἑλλήνων ἐκθεὶ; λῆρον οὐδ' ίσως παρέργως, ὡς ἂν, εἴ τινες αὐτὸν ἀγνοοῦντες ὑπ᾽ ἐνίων ἐξαπα τῷντο, μάθοιέν τε καὶ καταγνοίεν· ἀπὸ τῆς αὐτῆς δὲ ὁρμωμένους, ὡς ἔφησθα, καὶ Λατίνους αὐτοῖς ὑποθέσ σεως ἐν τῷ παρ' αὐτῶν πεμφθέντι σοι γράμματι, δείξας ἢ μάτην Ἑλλήνων κατηγορεῖν, ἢ τοῖς αὐτ τοῖς ἐνεσχημένους καὶ σφᾶς ἀγνοεῖν. Οὐ γὰρ ἔτι λοιπὸν χώρα τοῖς τὴν σὴν ψυχὴν διαβάλλουσι, καὶ φρονεῖν σε ισχυριζομένοις, ὧν δὴ καὶ προδήλως φαίνῃ καταφρονῶν· οὐδὲ πιστεύσει τις αὐτοῖς τῶν εἰδότων ταῦτα δὴ τὰ πρὸς Λατίνους σοι γεγραμμένα. Καὶ ἔγωγε, νὴ τὴν ἱερὰν ἀλήθειαν, ἐδόκουν δὴ καὶ Πλάτωνος ἀκούειν αὐτοῦ καὶ Ἀριστοτέλους πολλά τε μεμφομένων καὶ βοώντων ὑπὸ σοῦ τὰ μέγιστα ἡδι κῆσθαι, μαθόντος μὲν αὐτῶν τὰ σεμνά, ἔπειτα ἐξαρο χησαμένου· 8 δὴ καὶ τοῖς ὑπὸ τῆς ἀληθείας πεφω- τισμένοις πᾶσιν ἡμῖν ἐμέμψαντ' ἄν, εἰ παρῆσαν. Μάλλον δ' οἱ μὲν κἂν ἐπήνεσαν ἡμᾶς οὕτω τἀκεί. νων φαυλίζοντας, πείρα μεμαθηκότες, ὡς οὐδὲν αὐτ τοὺς ὤνησεν ἡ πρὸς τὴν θείαν φύσιν παρανομία, οὐδὲ τῆς θεοποιΐας εὐτυχῶς ἐκείνης ἀπήλλαξαν οι δὲ ζηλωταὶ νῦν ἐκείνων, ὑπ᾽ ἀπειρίας, ἐγένοντ᾽ ἂν σοὶ καὶ πολλῷ χαλεπώτεροι, είπερ οἷόν τ' ἦν, ἀπορ ρίψαντας τὴν ὡς ἐπὶ φαυλοτάτοις πάντως αἰδὼ, παρρησίᾳ σου καταβοάν, ὡς ἠδικηκότος. Οὐ γὰρ μια χρὸν ἡ σὴ ψήφος δύναται, πρὸς μὲν τὴν τῆς ἀλη θείας κατασκευὴν αὐτῆς τῆς ἀληθείας καὶ τῶν ταύτ της έργων αρκούντων, καὶ τοῦ πλήθους τῶν ἐκείνῃ μετά λόγου τε καὶ ἀρετῆς τεθειμένων, ὧν εἴ τις ὑπερορῶν ἑαυτῷ πρὸ ἐκείνων θέλει πιστεύειν, τὰ τῶν μαινομένων ὄγε τοιοῦτος δικαίως ἂν νομίζοιτο. πάσχειν· τοῦ δὲ τὸ ψεῦδος, ἀναβιώσκεσθαι τολμῶν, συμπατεῖσθαί τε καὶ συμπνίγεσθαι, δι' ἐκείνου μά λιστα με συμβησομένου καλῶς, ὃν οὐδὲν λέληθεν, ἐφ᾽ οἷς ἐκεῖνο πεφρονηκὸς αὐθαδίζεται. ᾿Αλλὰ σύ γε, ὥσπερ ἐπισκηπτόμενος, τιμᾷν μὲν φήσεις αὐτοῖς καὶ ᾿Αριστοτέλη, ἐν οἷς ἂν δέοι, καὶ Πλάτωνα, καταγινώσκειν δ' αὐτῶν, οὗ τι καὶ παρὰ νόμον φθέγγον ται· τοῦτο δ' ἐν τοῖς καιρίαις ἑάλωσαν πεπονθότες. Η πῶς ἂν ἔχοι λόγον, ἢ τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ μὴ διακρίνειν τῆς ἐνεργείας οὐδ' όπωσοῦν ἀληθῶς, ἐξ αὐτῆς τοῦ πράγματος διενηνοχότος τῆς φύσεως, καὶ τὸ τί ἦν εἶναι διάφορον ἔχοντος καὶ ἐν αὐτῷ τῷ Θεῷ, εἴ γε μέλλοι τις μὴ εἰκή ταῦτα ψοφεῖν τὰ ὀνό ματα, καὶ μήτε τῆς, ὡς ἂν ἐκεῖνοι φαίεν, ενότητος αὐτῶν, μήτε τῆς διακρίσεως εἰς οὐδὲν ἀπολαύειν ἢ παῖδας μέν τινας τοῦ Θεοῦ λέγειν ἐκ τῆς οὐσίας. αὐτοῦ προηγμένους, εἴπερ δὴ καὶ τῆς ἐνεργείας, τῆς αὐτῆς ἂν οὔσης τῇ φύσει καθάπαξ, εἶτα μὴ δεῖν τον Θεὸν ἀξιοῦν τοὺς αὐτοὺς τῇ φύσει, ἀλλ᾽ ἑτέρας ἅπαν τας ουσίας καὶ πολὺ ὑποδεεστέρας προάγειν; Η γὰρ Τοιούτων αἱ ἱεραὶ βίβλοι διηγημάτων καὶ δογμά των ἀνάμεστοι, μηδὲ τῆς ἐν τῷ λόγῳ χάριτος ἀμοι ροῦσαι τούτων αἱ πλείους, καὶ τὸ μὲν δηλητηριώδες Αριστοτέλους καὶ Πλάτωνος διαπεφευγυῖαι τὸ δὲ τέρπον ἀνεπαχθῶς τε καὶ ἀκινδύνως τοῖς μεταχει ρίζουσιν οὐχ ἧττον ἐκείνων ἀποδιδοῦσαι. ἂν τοῖς Πατράσιν ὥσπερ τισὶ καὶ ὑποδείγμασι χρώμεθα, τῶν ἀγαθῶν ἐκείνων τῆς οἰκονομίας ἐγγυτέρω γεγενημένοις· ὅτε δὴ καὶ πιθανότητος μέν τι προσήν ἔτι τοῖς Πλάτωνος μύθοις, εἰ δὲ βούλει, καὶ τῶν αὐτοῦ πάντων ὁμιλητῶν μετ' Αριστοτέλους, ἐκ τῆς σα πρᾶς ἐκείνης καὶ σκιώδους σεμνότητος· αὐτοὶ δὲ τῷ φωτὶ τῆς κατὰ Χριστὸν ἀληθείας, υπερνικώνει καὶ σβεννύντι τὴν δεισιδαιμονίαν ἐκείνην καὶ ὑπερορίζοντι, μὴ ταῖς ἐκ τῶν πραγμάτων μόνον ἀνάγ καις καὶ ταῖς ἄνωθεν καταχαῖς, ἀλλὰ καὶ λογισμῶν κρίσει δεῖν ῷοντο σώζεσθαι τεθειμένοι. Καὶ ὡς παρ ραδείγμασιν οὖν αὐτοῖς κεχρημένοι καὶ κανόσιν ἀδιαψεύστοις τῶν σωφρονεστέρων περὶ τῆς ἡμετέ ρας ευζωίας Ελπίδων, οὐκ ἂν Αριστοτέλους καὶ Πλάτωνος υπεραλγοιμεν ὑπ' ἀλλήλων ἀναιρουμένων· χαίροιμεν δ' ἂν καὶ τῆς ἐς τὰ κρείττω τῶν μαθημάτ των αμβλύτητος σφίσιν ὑπὸ τῶν ἐκ Χριστοῦ φωτι σθέντων ἐλεγχομένης. Καίτοι καὶ συγγνώμην αύτ τοῖς τινα νεμόντων ἀκήκοα λόγων ἱερωτέρων ἐγώ. Αλλ' εἴ τινες νῦν τὰ σαπρὰ Ἑλλήνων ἀνανεοίεν Ζηρήματα, τούτους φασὶν ἐν ἀσυγγνώστῳ καλινδεί σθαι τῷ ψεύδει. Μετὰ γὰρ τὴν λαμπρὰν τῆς μοναρ χίας ἀπόδειξιν, ἣν ἐκεῖνοι μὲν, ταῖς ἐπεισαγωγαῖς τῶν ψευδωνύμων ἀναιροῦντες θεῶν, τοῖς λόγοις μός νοις ἐτίμων, ὁ δὲ τοῦ Θεοῦ συμφυής καὶ οὐσιώδης Λόγος, μετὰ τῶν ἀνθρώπων γεγενημένος, ἀναμφισβητήτως καὶ καθαρῶς πιστεύειν ἐδίδαξε, ποῦ νῦν ὅσιον αὖθις θεοποιεῖν, καὶ τὴν ἀλόγιστον εκείνην θεοποιίαν ἀναζωπυρεῖν ἀπεσβεσμένην πειρᾶσθαι, καὶ θεῶν τινων ἀναγνωρισμοὺς ἐκ φιλοσοφίας ὑπὲρ τὴν ποιητῶν διάστροφον γνώμην, καὶ ἁγιστείας εὐσταλεῖς, ὡς αὐτοί φασι, καὶ νόμους ἠθῶν καὶ διαίτης ὑφ᾽ ἡγεμόνι Ζωροάστρῃ καὶ Πλάτωνι καὶ τοῖς ἐκ στοᾶς, καὶ τοιαύτην τινά λόγων ὁμίχλην αὖθις συνάγειν; ἧς ταῖς τῆς ἱερᾶς διδασκαλίας ἀκτῖσι θείως ἐσκεδασμένης, πρὸς τὰς τῆς ὑπερφυοῦς ἀληθείας αὐγὰς ἡ τῶν ἀνθρώπων φύσις ἀνέβλεψεν. Ἐκεῖνα μὲν οὖν εἰ συμβαίη μοι ἐς χεῖρας πάντα ἐλθεῖν, φλυαρίαν όντα δείξω μακράν, καὶ πολλοὶ δείξουσιν· ἀλλὰ γένοιτο κάμοὶ τοῦτον ἐνστήσασίας τὸν ἀγῶνα, καὶ μὴ πῦρ, ἀλλὰ λόγους μᾶλλον ἀληθείας ἐπαρεῖναι τοῖς γράμμασιν, ὡς τοῖς γράψασι μᾶλλον πρέποντος τοῦ πυρός. Εἰ δ' ἄλλο τι περὶ ἡμῶν δοκοίη τῷ κρείττονι, ἤ γε πρόθεσις πρὸς εὐσέβειαν ἐξαρχέα σει. Ὅτι δὲ μὴ συκοφαντώ τετολμηκέναι τὰ τοιαῦτά Cfr. librorum de Legibus premium, pag. 2 et 4, quod Scholario jam tuin, cum hæc scriLeret, innotuisse mirum est, nisi alicujus a Plethonis secta transfugæ indicio. Alex. Confer. quæ hic optime discutiuntur, ipɛa. Plethonis verba. Alex. Hæc et seqq. ex ipso Plethone.

(08 ἐχρῆν μηδένα ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ, ταυτὸν δ' εἰ- καὶ τρεῖς παῖδας γεγεννηκέναι τῇ φύσει ὁμοίους, ἢ πεῖν τῆς ἐνεργείας κατ' αὐτούς, προαχθῆναι λέγειν, ἀλλ᾽ ἄπαιδα εἶναι καθάπαξ τὸν Θεὸν καὶ ἄγονον. Καίτοι οὕτω αὐτὸς μὲν μάλιστα ἂν εἶς ἦν καὶ ἓν ἄτομον, ὡς φασιν, ὅ πολὺ βέλτιον ἂν εἴη τοῦ ἐς πολλὰ τὴν θεότητα κατατέμνειν· ἡ δὲ κτίσις οὐκ ἂν ἐγίνετο ἐκ Θεοῦ, ἀλλ' ἡ ἐκ ταυτομάτου γ' ἂν ἦν, ἢ οὐδ' ἂν ἦν ὅλως· οὐχ ὅτι μόνον οὐκ ἂν οἷόν τ' ἦν, μὴ ὄντων τῶν συνδημιουργούντων τε αὐτὴν καὶ συνεπιτροπευόντων παίδων ἐκείνου (δέοι γὰρ ἂν αὐτοῖς καὶ ἄμφω ὑπάρχειν), ἀλλὰ τῷ καὶ τὴν ἐνέργειαν αὐτ τοῦ ἄγονον εἶναι, τὴν αὐτὴν οὖσαν τῇ οὐσίᾳ καθά παξ. Η τοίνυν οὕτω νομοθετεῖν αὐτοὺς ἔδει, ἢ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ λέγοντας γεγεννῆσθαι παϊδάς τις νας καὶ πολλούς γε, καὶ τῆς αὐτῆς οὐσίας ἀξιοῦν εἶναι, καὶ πάντας όμουσίους, καὶ ἴσον δυναμένους ἁπλῶς τε κὰν τῷ παντὶ τῷδε καὶ τοῖς αὐτοῦ μέρεσι, Καίτοι οὕτω ἢ αὐτοὺς ἔδει μόνον αὖ εἶναι, καὶ τῶν δημιουργημάτων οὐδέν· οὐ γὰρ ἂν ἔμελλεν ὁ Θεὸς δήπου ἕτερ' άττα προάγειν τῇ ἐνεργεία, ἵνα μὴ κάτ κεῖνα θεοὶ εἶεν, τῇ αὐτῇ δήπου προηγμένα ἀρχῇ, τῆς αὐτῆς ἂν οὔσης ἐνεργείας τε καὶ οὐσίας καθά παξ· ἢ καὶ τὰ ὄντα πάντα θεοὺς εἶναι, εἴθ᾽ ὁμοίως ἐκ Θεοῦ τῇ οὐσία γεγενημένα, εἴτε καὶ ἐκ τῶν τοῦ Θεοῦ παίδων, ὡς αὐτοὶ ἐξ ἐκείνου τυγχάνουσι προηγμένοι. Οὐδεὶς γὰρ ἂν λόγος δοθείη ἀνθρώπινος τοῦ ἢ τὸν Θεὸν ἐκ τῆς οὐσίας μὲν αὐτοῦ προάγειν, εἴτουν τῆς ἐνεργείας, πάντα τὰ ὄντα, μὴ εἶναι δὲ πάντα θεούς, εἴπερ ἔνια αὐτῶν θεοί εἰσι διὰ τοῦτ᾽ αὐτὸ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ προελθεῖν, ἢ τοὺς Θεοῦ παῖδας, ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ προεληλυθότας, μὴ θεοὺς προάγειν, ἅττ᾽ ἂν ἐκ τῆς σφῶν οὐσία; προ ἄγοιεν. Τὸ δ' ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ προελθεῖν τινα μὴ τὴν οὐσίαν ἔχοντα τοῦ Θεοῦ, ἐπίσης φαῦλόν ἐστι τῷ καὶ πάντα τὰ ἐκ τοῦ Θεοῦ προεληλυθότα όπωσοῦν τῆς αὐτοῦ μετειληφέναι οὐσίας. Ὡς γὰρ ἐκεῖ ἴσα τῷ Θεῷ ἔσται ἃ δεῖ αὐτοῦ πάμπολυ ἕτερα εἶναι καὶ μηδὲ ξυμβεβλῆσθαι ἄξια, οὕτω κἀνταῦθα ἔσται ἀνόμοια & δέοι γ' ἂν μηδὲν διενηνοχέναι. Εἰ δὲ καὶ γό ν.μος ὅλως ὢν καὶ παραγωγός πλειόνων, τὰ μὲν ἕτερα αὐτοῦ ὑποστήσει (τὸ δ' ὅπως ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ γινόμενα τοιαῦτ' ἂν εἴη, ηπόρηται πρότερον), ἐν ἑαυτῷ δὲ καὶ τῇ οἰκείᾳ ἐνότητες ἄνευ τινὸς προς έδου μενεῖ, καὶ εἷς ἔσται, ὥσπερ ἐν ἁπλῶς ἄτομον, καὶ ὥσπερ τις μονώτης ὡς ἀληθῶς, πῶς οὐ καὶ πολὺ ἡ βελτίω αὐτοῦ ἔσται τὰ ἔργα; Τούτων γὰρ ἔνια οὐ κατ' ενέργειαν μόνον, ἀλλὰ δὴ καὶ τῇ οὐσίᾳ τινῶν αἴτια γίνονται, καὶ οὐ τέχνῃ μόνον ποιοῦσιν, ἀλλὰ καὶ φύσει προάγουσιν. Οἷς πολύ γ' ἂν εἴη βέλτιον τοῦ εἴδους μεταδοῦναι τῆς φύσεως καὶ ἐλάττοσιν, ἢ ὅμοια τῇ βουλήσει πάμπολλα παραγαγεῖν, οὐκ ἐπὶ τῇ τοῦ εἴδους διαμονῇ μόνον, ἀλλὰ καὶ ἁπλῶς. Καὶ βέλτιον μὲν ἔχειν τῶν κατὰ φύσιν μόνον προαγόντων τὰ πρὸς τούτῳ ἔτι καὶ κατὰ τέχνην ποιοῦντα, πᾶς τις ἂν φαίη. Εἰ δ᾽ οἷόν τ᾽ ἦν καὶ ἄλλως διελομένους ὡς ἐν ὑποθέσει σκοπεῖν, τῶν καὶ φύσει καὶ τέχνη γινομένων αἰτίων τινῶν ἧττον ἂν ἐβίω εὐδαιμόνως τὰ τέχνῃ μόνον ποιοῦντα. Καὶ νῦν ἐν ἀνθρώποις πολλῷ τις ἥλιος β:οῖ καὶ εὐδαιμονέστερον ἐκ τοῦ δύο ἐκ τοῦ πολλάκις τοσαύτας κλίνας πεποιηκέναι, ἢ δ τι ἄν τις φαίη τῶν τέχνῃ γινομένων, & τῇ μὲν φύσει ἀνόμοια, τῷ δὲ προαιρετῷ ἔνδον είδει ἀμηγέπη ὁμοιωμένα. Καὶ εἰ μὴ αἱ διὰ τὴν παιδοτροφίας φροντίδες, τῷ θεωρεῖν προσιστάμεναι, ἀγόνους βούλεσθαι εἶναι τοὺς πάνυ τοι ἐρῶντας τοῦ θεωρεῖν ἔπειθον, ἅμα δὲ καὶ ὅσα ἄλλα συνέζευκται τῇ παιδι καμία πρότερόν τε καὶ ὕστερον δυσχερή, καν αθλιώ τατος ἦν ὁ τοῦτο φεύγων διὰ τὸ οἴεσθαι ἀρχεῖν ἄν αὐτῷ πρὸς εὐδαιμονίαν τὸ προαγαγεῖν τι τῶν τεχνητῶν, καὶ ἀληθοῦς ἡδονῆς ἀνεπίστροφος, όπου γε καὶ ταῦτα ἔνεκά τε τοῦ ἀνθρώπου ἴσμεν γινόμενα, καὶ διὰ τὴν χρείαν τιμώμενα, οὐ δι' ἑαυτά. Ὅπιρ τοίνυν βελτίων ἄνθρωπος κλίνης ή σκίμποδος, τοιούτῳ βέλτιον ἂν εἴη ἄνθρωπον γεννᾶν ἤ τι ἐκείνων δημιουργεῖν. Καὶ ὅσῳ τιμιώτερον, οὗ ἕνεκά τι παρἧκται, τούτου, ἢ αὖ τοῦ παρηγμένου ἐκείνου ἔνεκα αἴτιον εἶναι, τοσούτῳ καὶ ἄνθρωπον γεννάν ἢ οἰκίαν ποιεῖν ἀνθρώπῳ πέφυκε τιμιώτερον, εἴ τις ἔμελλεν αὐτὰ τῆς ἀληθοῦς ἀξίας, ἀλλὰ μὴ χρείας τινὸς ἀνεῖσθαί τε καὶ ἀντικαταλλάττεσθαι. 'Αλλ' ἐκεῖνοι μηδέν τι βουλόμενοι προάγειν ἐξ αὐτοῦ τὸν Θεὸν καθ᾽ ὁμοιό τητα φύσεως, ἀλλὰ μόνον τὰ ἔτερα ἑαυτοῦ, ἀγονεν ἀτεχνῶς αὐτὸν ἀποφαίνουσι καὶ τῷ καλλίστῳ τῆς προαγωγής χωλεύοντα μέρει· οἷς δὴ καὶ τὸ εἶδαι μον αὐτοῦ καὶ μακάριον συνεξαμαυροῦσι. Πῶς γὰρ ἂν εἴη μακαριότητος ἐν ἀκρότητι τεταγμένος, εἰ μὴ αὐτάρκη ζωὴν ἔχοι, ἐν αὐτῷ τε καὶ πρὸς αὐτὸν καὶ αὐτοῦ ἕνεκα ἐνεργῶν, ἀλλὰ τῶν πολύ χειρόνων αὐτ τοῦ δέοιτο, εἴτε ἐκ τινος χρόνου γεγενημένων, ὡς ὁ ἱερὸς διδάσκει λόγος, εἴτε καὶ ἐκ τοῦ παντὸς αἰῶνος, ὡς ἐκεῖναι ἐβούλοντο, ὡς ἂν αὐτά τε καὶ περὶ αὐτὰ ἐνεργῶν, καὶ πρὸς ἑαυτὸν ταῦτ' ἐπιστρέφων, οὕτως ἐνεργὸν ἔχοι καὶ τὴν οὐσίαν, καὶ τῶν χειρόνων αὐτ τοῦ ἡρτημένον εἴη τὸ μακάριον αὐτῷ καὶ ἡ τελειό της; Δεῖ γὰρ τὸν Θεὸν τοιούτων ὄντων τῶν αὐτοῦ δημιουργημάτων πρότερον εἶναι τῇ φύσει, ὡς γοῦν οὗ τι ἴχνος ἐστὶ, τοῦτο τοῦ ἴχνους πρότερον εἶναι δέον τῇ φύσει· τοῦ γὰρ Θεοῦ ὥσπερ ἴχνη τὰ ὄντα λέγουσιν. Ἐν δὴ αὐτῷ τῷ προτέρῳ ἀνόητόν τε ἔσται τὸ θεῖον καὶ ἀνέραστον, κατ' αὐτούς, ὅλως δ' εἰπεῖν, οὐδ' ὁπωστιοῦν ἐνεργόν. Οὐ γὰρ ἀρκεῖ τὸ ὡς αὐτίκα μάλα εσόμενα προγινώσκειν τὰ ὄντα, οὔθ᾽ ἡ τοῦ κόσμου ἰδέα πρὸ τοῦ κόσμου γεγενημένη· καὶ ταύ τὴν γὰρ τοῦ Θεοῦ ὑποδεεστέραν τιθεῖσιν οἱ λέγοντες, ἅτε μηδὲ ταύτης ἐκ τῆς ἀνάγκης γεγενημένης τῆς φύσεως. Ητοι νῦν μόνος ὁ Θεὸς ἑαυτὸν οὐ νοήσει, νοῦς ὤν, ἢ τῷ τὰ ἄλλα νοεῖν· ὧν τί γένοιτ' ἂν ἀτο πώτερον, εἰ δὴ ταῦτα μὲν ἀνακόλουθα, ὁ δὲ Θεός ἄν ἐστι καὶ ἀγαθόν τε καὶ ἀληθὲς, ἐν τῷ ἐσχάτῳ καὶ ἀκραιφνεί τῆς τε οὐσία; καὶ ἀγαθότητος καὶ ἀλη θείας; ταῦτα γὰρ καὶ αὐτῶν Ἑλλήνων οι δοκιμώτε ροι ἠξίωσαν ἀντιστρέφειν. Καὶ ὁ ἱερὸς δὲ λόγος αύ τὸν μὲν εἶναι τὸν Θεὸν τὴν ἀλήθειαν ἀξιοί, οὐδένα δὲ ἀγαθὸν, εἰ μὴ ἕνα τὸν Θεὸν εἶναι· καὶ αὐτὸν ὑπὸ άρχειν τὰ ὄντα γε καὶ τὸ ὄν, καὶ νοῦν δὲ τὸν ἄρι στόν τε καὶ φρονιμώτατον, οὐχ ἡμεῖς μόνον, ἀλλὰ καὶ Ἑλλήνων οἱ αὐτοὶ οὗτοι λέγουσιν. Ἑαυτῷ μὲν

EPISTOLA AD PLETHONEM ἄρα καὶ οὐδενὸς ἄλλοι ἔνεκα ἡ Θεὸς ἂν εἴη, ὃν τυγ- γε τοῦτο, εἴτε σοφία, εἴτ' ἰσχύς, εἴθ' ὅ τι ἂν φαίη χάνον τὸ πρῶτον καὶ μάλιστά γε καὶ κυριώτατον. Νοῦς δὲ ὤν, νοήσειεν ἂν δήπου καὶ ἑαυτόν, εἴ γε δεῖ τἀληθὲς μὲν νοεῖν αὐτὸν, αὐτὸς δὲ ἐστι τοῦτο. Καὶ δέ ἐρασθείη δ' ἂν τἀγαθοῦ· οὐ γὰρ δὴ μόνο; ὁ ἀγαθὸς ἔσται μὴ χαίρων τῷ ἀγαθῷ. Ἐρασθήσεται δ' ἑαυ τοῦ, εἴ γε δεῖ μὲν αὐτὸν τῷ ἀρίστῳ χαίρειν καὶ ἀπολαύειν αὐτοῦ, αὐτὸς δὲ ἐστι τἀγαθόν. Αὐτὸ μὲν δὴ τὸ νοητόν, ᾧ νοεῖ ἑαυτὸν, καὶ ἡ νόησις, ὁ θεῖος πέφηνε λόγος, όμοιότης αὐτοῦ καὶ ἰδέα τις σύμφυτος ὤν, καὶ ἀλήθειά γε αὐτή, οὐδ᾽ ἐν τῷ Θεῷ μόνον καὶ Θεὸς αὐτὸς, ἀλλὰ δὴ καὶ πρὸς τὸν Θεόν, ὡς τὰ λόγια βούλεται. Αὐτὸς δέ γε ὁ ἔρως, ῷ πρὸς ἑαυτὸν ἀντέστραπται ὁ Θεὸς, καὶ ἐρᾷ ἑαυ τοῦ τἀγαθοῦ ὄντος, τὸ θεῖον πέφηνε Πνεῦμα, ἀγαθὸν δν, καὶ ἅγιον, καὶ ἀγαθότης αὐτὴ, καὶ ἁγιότης αὐτὴ, καὶ ἁγιασμὸς αὐτὸς κατὰ φύσιν. Καὶ οὕτως ἐν ἑαυτῷ τρισσῶς ὑφέστηκεν ὁ Θεὸς, καὶ τρεῖς ὑποστά σεις εἰσὶν ἐν αὐτῷ, ἐν ἄκρᾳ ἐνότητι φύσεως. Οὐ γὰρ δήπου τὸν θεῖον Λόγον, ός γε τῶν θείων νοημάτων ἄδυσσός ἐστι πάντων, δέο: γ' ἂν μὴ ὑφεστῶτα εἶναι Θεόν. "Η πῶς ἂν ἦν ἰδέα μὲν ἀληθὴς τοῦ Θεοῦ, ὡς φυσική τις ομοιότης αὐτοῦ, καὶ εἰκὼν, καὶ 'χαρα κτὴρ, καὶ ἀπαύγασμα έμφυτον, ἰδέα δ' αὖ, ὡς πα ράδειγμά τι ὑπερφυές, τῶν πρὸς τὴν ὁμοιότητα τῆς τοῦ γεννῶντο; βουλήσεως καὶ ἑαυτοῦ, Θεοῦ τῇ φύσει ὄντος, πεποιημένων, εἰ μὴ ὑφεστήκει Θεός νοητός πρὸς τὸν αὐτὸν μὲν τῇ φύσει Θεόν, νοοῦντα μέντοι γε σχετικῶς, ἀντιτεταγμένος; 'Ην δ' ἂν καὶ χεῖρον μὲν τοῦ θείου νοῦ τὸ σύμφυτον ἐκείνου καὶ ἴσον ὁμοίωμα, μὴ καὶ τῷ ὑφεστάναι ὡμοιωμένον· δὲ τοῦ Θεοῦ ἔργων πολὺ ἐλάττων ἡ ἐν τῷ Θεῷ ἰδέα τε καὶ ὁ λόγος, ὑφεστώτων εκείνων, αὐτὴ μὴ ὑφε στηκυία, καίτοι πᾶσιν ἀπειράκις ἀπείρως ὑπερκειμένη. ᾿Αλλὰ δὴ καὶ τοῦ ἐν ἡμῖν λόγου τι ἂν εἶχε πλέον ὁ θεῖος, τό γε εἰς τὴν φύσιν ἧκον τοῦ λόγου, φημὶ δὴ τὸ ἐν τῷ νῷ συνειλῆφθαι ὡς εἶδός τι τῷ τε νοητῷ πως καὶ τῷ νοοῦντι ὠμοιωμένον; Οὐ γὰρ ὑπόστασις χωριστή ὁ ἐν ἡμῖν πέφυκε λόγος, ἀλλ' ἐν ὑποστάσει μᾶλλον ἐστι τῇ τοῦ νοῦ, ὑπαρκτι κῶς ἐκείνου διακρινόμενος· οὐ γὰρ ἁπλῶς ἀλλ' ή νοητός ἐστι. Τὸν δὲ θεῖον ἄρα Λόγον ἐχρῆν τῇ μὲν ταυτότητι τῆς θεότητος διὰ τὴν ἁπλότητα τῆς θείας φύσεως κεκοσμήσθαι, τῇ δὲ τῆς ὑποστάσεως ιδιότητι τοῦ νενοηκότος ἄξιον εἶναι, καὶ ὡς ἐκεῖνος νοῶν ἐστιν ἀληθῶς, οὕτως αὐτὸν κυρίως εἶναι νοούμενον. Ο δ' αὐτός ἐστι καὶ περὶ τοῦ θείου Πνεύματος λόγος, εξ τις βούλοιτο τὰ πρότερον εἰρημένα καὶ αὐτῷ ἐφαρ μόζειν κατὰ τὰ περὶ αὐτοῦ παραδεδομένα, τὴν ἐν τοῖς προσώποις σώζων διαφοράν. Αμα δὲ καὶ τὸ μὴ δεῖν ἐπὶ πλείους εκτείνεσθαι τὰς θείας ὑποστάσεις δηλόν ἐστι τοῖς εὐλόγως τε ἅμα καὶ εὐσεβῶς σκου που μένοις. Οὐδὲν γὰρ ὅ τι τῶν περὶ Θεοῦ λεγομέν νων οὐκ ἂν εἰς τὰς ὑποστάσεις ταύτας ἀνενεχθείη καλῶς καὶ τὰς προόδους αὐτῶν, εἶτ᾽ ἀγαθότης εἴη τις τῶν τοιούτων. Ωστε μὴ δεῖν ἂν ὑπ' ἀνάγκη; οὐδεμιᾶς πλειόνων εἶναι τὴν ἐνδοτέραν καὶ φυσικὴν γονιμότητα, ἢ ὅσας ἴσμεν τε καὶ πιστεύομεν ὑποστάσεις, προακτικήν· μήτε καὶ τὸν θεῖον Λόγον γενναν δεῖν ἢ προβάλλειν, νοοῦντά γε καὶ αὐτὸν, καὶ ἐρῶν τα αὐτοῦ τε καὶ τοῦ γεγεννηκότος καὶ τοῦ συμφυούς Πνεύματος· ἢ τὸ Πνεῦμα προβάλλειν τε καὶ γεννᾶν, νοήσεως εἵνεκα καὶ ἀγάπης, ἃ δεῖ καὶ τῷδε προσεῖο και. Νοεῖ γὰρ τούτοιν ἑκάτερον καὶ ἐρᾷ, ᾗ προϊόν ἐστιν ἐκ τοῦ Θεοῦ, καὶ οὕτωσὶ προϊόν, ἀλλ' οὐχ ὡς ὁ Θεὸς καὶ Πατήρ, οὗ προεληλύθατον ἄμφω, καὶ ᾗ λαμβάνον ἐστὶ, καὶ μετ' ἄλλου λαμβάνον, οὐχ ὡσαύ τως γε τὸ αὐτό, ἀλλ᾽ οὐχ ᾗ δυνάμενον ἑτέρῳ γε κοινωνεῖν, ὅ ταυτὸν ἂν εἴη τῷ κοινωνεῖν ἐν τοῖς θείοις τῷ Πατρὶ προσὸν ἐξ ἀνάγκης. Τῷ γὰρ προῆχθαι καὶ τρόπον οὐ τὴν αὐτὸν, εἰ καὶ συμφυῶς, τῇ μὲν τοῦ προηχότος αὐτά, τῇ δ' ἀλλήλων, διακρίνεσθον μόσ νῳ Καὶ τοίνυν τούτου μόνου φυλαττομένου, την ἐν τοῖς ἄλλοις δεῖ κοινωνίαν καὶ σκοπεῖν καὶ τιθέναι· φυλάττοιτο δ' ἂν, ἀγόνου καὶ τῆς νοήσεω; καὶ τῆς ἀγάπης προσόντων, ὡς Θεῷ μὲν νοητῷ καὶ γεννητῷ γε, τῷ λόγῳ, Θεῷ δὲ ἐρωμένῳ καὶ προβαλλομένῳ, τῷ Πνεύματι· ὡς εἶναι μὲν τὴν τούτων ἀρχὴν νοοῦντα αὐτὴν καὶ ἐρῶντα αὐτὸν, δ ταυτόν ἐστι τῷ μόνον εἶναι καὶ νοοῦντα καὶ ἐρῶντα γονίμως (τὸ γὰρ κυρίως ἴσον ἐκεῖ τῷ ἅπαξ δύνασθαι, πάντες ηξίω σαν)· τοῖν δὲ νόησιν μὲν αὐτὴν εἶναι καὶ νοητὸν αὐτὸ θάτερον, τὸν τοῦ Θεοῦ δήπου Λόγον, έρωτα δ' αὐτὸν καὶ ἐραστὸν αὐτὸ τὸ Πνεῦμα εἶναι τὸ ἅγιον· 8 ταυτὸν ἂν εἴη τῷ νοεῖν ἀγόνως γε καὶ ἐρᾷν. Καὶ ὥσπερ ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ νοεῖται γε ὑπ' ἀμφοῖν καὶ ἐρᾶται ὁμοίως, ἀλλ' οὐ προάγεται ὑπ' ἀμφοίν.. οὕτω καὶ ταῦτα νοεῖν μὲν καὶ ἐρᾷν ἀλλήλων καὶ τοῦ Πατρός, μηδὲ τὸν Πατέρα ἀντιπροάγειν, μήθ᾽ ὑπ' ἀλλήλων προάγεσθαι· τῆς δὲ θείας φύσεως ἐν ἅπα- , σιν οὔσης τῆς νοουμένης τε καὶ ἀγαπωμένη;, αὐτῆς τα καὶ τοῦ νοεῖν ἢ ὁρᾷν ἑνὸς ὄντοιν ἐκεῖ πράγματος, εἰ καὶ τρόπον ἕτερον, ἀληθείᾳ καὶ πράγματι καὶ μὴ κατ' ἐπίνοιαν μόνην, ὡς ἐλήρουν τινές, ἑστὸν διενηνοχότε, ἕνα τῇ φύσει νοῦν καὶ Θεὸν ἕνα τὰς τρεῖς ὑπαστάσεις εἶναί τε καὶ τοῖς εὖ φρονοῦσι πιστεύεσθαι, τοῦ τὴν νέησιν ἐκεῖ καὶ τὸν ἔρω τα τῷ γονίμῳ τε καὶ ἀγόνῳ διενηνοχέναι τό τε μόνως αἴτιον καὶ τὰ μόνως αίτιατά συνιστώντος μόνον, ὧν ταῖς ἀληθέσιν ἀναφοραῖς τε καὶ ἰδιότησιν ἐξ ἀνάγκης τὰς τρεῖς ὑποστάσεις ἔπεσθαι δεί. τῶν Cod. χωρίς, sine sensu, ubi nos e conj. χωpush, voce Peripateticis ac Neoplatonicis æque familiari. ALES. Cod. μόνω, sed quia ibi omitti solet: subΑξιόπιστος δ' ὑπὲρ ἡμᾶς καὶ τὸν ἡμέτερον λόγον ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος αὐτός, ἑαυτῷ τε καὶ τῷ θείῳ Πνεύματι μαρτυρῶν, ὡς ἐκ Θεοῦ προηγμένοις τε καθ' ὑπόστασιν, καὶ ἐν αὐτῷ κατὰ φύσιν οὐδὲν ἦτα τον οὖσι καὶ ἐν ἀλλήλοις. Δήλη δὲ καὶ ἡ ἱερὰ τῶν Ἰουδαίων θεολογία τὴν ἐ; ὕστερον ἀναλάμπειν μέλο λουσαν περὶ τῶν θείων ἀλήθειαν προδιατυποῦσα καὶ προανακηρύττουσα, ἐν τῷ τῷ μὲν λόγῳ Κυρίου τὴν scriptum: cave enim de duali eogites. Alex. Mulare mihit audemus: suspicamur tamen addendum. Θεόν. ALBI. Aute Ένα supplendum ὥστε. ΔΙΕΣ.

€11 τῶν ὄντων σύμπηξίν τε καὶ σύστασιν ἀφορίζειν, τῷ τελευταία τις θεότης εκόσμησε, καὶ ἄλλο ἄλλου Αγω δὲ τοῦ στόματος αὐτοῦ Πνεύματι μεταφορικῶς τὴν συντήρησιν αὐτῶν καὶ τὴν ἐν τῷ εἶναι διαμονὴν, καὶ τῷ μὲν τὸ εἶναι, τῷ δὲ τὸ εὖ ἔχειν ἐπιγράφειν τῶν ὄντων, ὅτον γε εἰς τὴν προσωπικὴν αὐτῶν ἐστιν ἰδιότητα (ᾗ γὰρ Θεός εἰσιν [γ. ἐστιν] εἷς, ἔργα αὐτοῦ εἰσι πάντα, ὅσα τό τε εἶναι καὶ τὸ εὖ εἶναι τῶν ὄντων συνείληφε)· καὶ τὸν μὲν Λόγον τῆς τῶν ὄντων ἀληθείας τιθέναι ποιητικὸν, ἐφόσον ἐξομοιωτικός ἐστιν αὐτῶν πρὸς τὴν ἰδέαν τῆς θείας βουλήσεως, τὸ δὲ Πνεῦμα ἐπιστρεπτικὸν αὐτῶν πρὸς τἀγαθόν, οὗ δεῖ ἕκαστα οἰκείως τῇ σφῶν φύσει ἐρᾷν τε καὶ ἐπεκτείνεσθαι κατά φύσιν. "Αμφω δὲ τῆς θείας ἂν εἴη καὶ μεγά στις δυνάμεως, ὡς ἄνευ θεοῦ οὔτ᾽ εἶναι, οὔτ᾽ ἀληθὲς εἶναι, οὔτε πρὸς τὸν Θεὸν ἐπεστράφθαι δυναμένου του τῶν ὄντων καὶ ὁτονοῦν. χεχειρισμένου πρὸς τὴν τοῦ παντὸς τοῦδε σύστασιν μή ἔργον, κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῆς φύσεως, ὡς μὴ τῷ μείζονι μόνον, ἀλλὰ καὶ ἀλλήλοις ὑπουργεῖν τοὺς θεοὺς αὐτοῖς; Καὶ εἰ μὴ μια δυνάμει ποικίλως ἐπὶ πάντα ἐκτεινομένῃ παρήγαγεν ὁ Θεός, εἷς μὲν ἄν, ἀναφοραῖς δέ τισιν αναγκαίαις καὶ οὐδὲν εἰς τὴν κατ' οὐσίαν ενότητα ζημιούσαις ἐν αὐτῷ διακεκριμέ νος, ἀλλὰ πολλὰς δυνάμεις πρὸς ἕκαστα διανενεμη μένας ζητοῦντες, ταύτας δὴ καὶ θεοὺς ὀνομάζειν προαχθησόμεθα, μηδ' ονομάζειν μόνον, ἀλλὰ καὶ στο βειν, ἅτε φύσεις τινὰς παρὰ τὸν Θεὸν ὑφεστώσας, καὶ τὸ ἐκείνου ἔργον ποιούσας, καὶ κυβερνώσας τότε τὸ πᾶν, πῶς τοὺς θεοὺς τούτους διάφορα δυναμι νους καὶ μείζω τε καὶ ἐλάττω, μια δυνάμει ποικίλως ἐπὶ πάντας ἐκτεινομένῃ παρήγαγεν; Ομοίως γὰρ ἂν προαγοίμεθα καὶ θεοὺς ἑτέρους ζητεῖν τῶν τοῖς Ελλησι γνωριμωτέρων προτέρους τε καὶ αιτίους, καὶ πρὸ ἐκείνων ἄλλους τῷ αὐτῷ λόγῳ, καὶ τοῦτο ἐπ' ἄπειρον, συγχωρούσης ἡμῖν τῆς ἀπείρου κατά τὴν φύσιν ὑπεροχῆς τοῦ Θεοῦ πρὸς τὰ τούτου έργα πρὸ τῶν ληφθέντων ἀεὶ λαμβάνειν ἑτέρους, διὰ τὸ μὴ δεῖν, φασίν, ἀμέσως ποτὲ τὸν Θεὸν ἐπὶ τὴν δημιουργίαν ἀσκεῖσθαι τῶν ὑποδεεστέρων, εἰ μὴ διά τινος βελτίονος φύσεως, καὶ οὕτως ἀπείρους ἀνάγκη σφίσι γίνεσθαι τοὺς θεούς, οὓς ἀδικοῦσιν ἀριθμῷ τινι περιγράφοντες. Καίτοι καὶ εὐλογώτερον ἂν ἦν ἀπεί ρους τούτους τιθέναι τοῖς ἀπαξ τὴν θείαν φύσιν εἰς πλείους καταμερίσασιν, ὡς ἂν αὐτῇ πανταχόθεν προσήκοι τὸ ἄπειρον· εἰ μή τινος ἀσθενείας εν δειξιν φαίεν εἶναι τὸ πλῆθος. Ούτω δὲ κἂν ἐχυτοῖς πόλεμοῖεν, ὡς ἡμῖν δήπου πρότερον εἴρηται. Οὐ γὰρ ἔδει πλείους τιθέναι θεούς, ἀσθένειαν τῇ θείᾳ φύσει προσάπτοντα;. Ὥστ᾽ ἀμφοτέρωθεν αὐ τοὺς ἁμαρτάνειν, ἢ ἐν ἀριθμῷ τινι θέντας οὓς ἐχρὴν ἀπείρους εἶναι καὶ πλήθει, ἡ ἀσθενεῖς ἀποφαίνοντας, ὡς ἀπείρῳ τινὶ διαφορὰ τῆς θείας Ισχύος τε καὶ ἀξίας ἀποῤῥαπίζοντας τῶν θεῶν τοὺς ὑποδεεστέ ρους· οὐδὲν γὰρ ἂν εἴη καὶ τὸ Ἀπόλλωνος ἀξίωμα, μὴ ὅτι γε τὸ Ἑρμοῦ καὶ τῶν ὑπ' αὐτοῦ ἔτι, τοσούτων πρὸ αὐτῶν θεῶν ὄντων υψηλοτέρων, δι' ὧν ἐπ' αυτούς ή θεότης βαθμῷ τινι κατελήλυθεν. Το δ' αὐτῶν εἶνεκα τῶν θεῶν καὶ τὰ ὑπ' αὐτῶν κινούμενα σώματα θεοποιεῖν πῶς οὐκ ἀνόσιον; Ταῦτα γὰρ μεγέθους μὲν είνεκα καὶ ἰσχύος καὶ κάλλους καὶ διαρκείας δέοι γ᾽ ἂν καὶ πάνυ θαυμάζειν. Δεν μένο τοι γε τὸ ἐπ' αὐτοῖς θαῦμα πέμπειν εὐθὺς ἐπὶ τὸν δημιουργόν, ὥσπερ οικοδομήματος καλλίστου νοῦν ἔχοντας θεατάς, οὕτω καὶ ἡμᾶς, αὐτὰ μὲν ἀγαμέ νους, ᾗ εἰσιν έργα Θεοῦ τοιαῦτα, πρὸ δ' αὐτῶν τὴν τέχνην καὶ τὸν τεχνίτην εκπληττομένους καὶ αἰδουμένους καὶ σέδοντας. Ὡς οὖν οὐδ᾽ οἰκίαν τινὰ ἄν· θρωπον νοῦν ἔχων ἄν τις εἴποι, ὅτι ἀνθρώπου ἔργον ἄριστά γε εἰργασμένου ἐστὶν, εἰ οὕτως καὶ τύχει ἔχουσα, οὕτως οὐδὲ τὸν ἥλιον καὶ τὴν σελήνην θεούς προσαγορεύειν ἔδει καὶ προσκυνεῖν, ἐνορῶντας ότι Θεοῦ εἰσιν έργα, αὐτά τε ἐφ' ἑαυτῶν οὕτω καλά, καὶ τῷ παντὶ τῷδε κόσμος, καὶ τοῖς ὑποδεεστέροις ᾿Αλλὰ δὴ καὶ τῶν τὰ Ἑλλήνων τετιμηκότων ένιοι τἀγαθόν τε καὶ νοῦν καὶ ψυχὴν τὰς ἀρχικὰς ὑπο στάσεις εἰρηκότες εἶναι, καὶ τρεῖς αὐτὰς συνεκτικὰς τῶν ὄντων αἰτίας, καὶ τριπλῆν δὲ θεῶν σύνταξιν, τί γε άλλο ἢ τῇ παρ' ἡμῶν πρεσβευομένῃ Τριάδι συμφθέγγονται; τῷ τρόπῳ διενηνοχότες τῆς κατὰ Χριστὸν ἀληθείας, ὡς ἄρα γε καὶ εἰκὸς ἦν. Εδει γὰρ τὴν μὲν ἀκρίβειαν τοῦ οὐρανίου δόγματος δι' αὐτῆς ἀνακαλυφθῆναι τῆς ἀληθείας· τὰς δὲ μαρτυρίας αὐτῇ, διὰ τὴν τῶν ἀνθρώπων ἀσθένειαν καὶ φιλονεικίαν, τοῦτο μὲν παρὰ τῆς ἀτελεστέρας καὶ εἰσαγων γικῆς, ὡς ἂν φαῖμεν, θεολογίας, τοῦτο δὲ καὶ παρά τῆς ἀλλοτρίας πάντη καὶ νόθου θεοποιίας παρίστασθαι, εἴ τις ἀκριβῶς προσέχειν ἐθέλοι, ἅμα καὶ δύο ρόν τι ἐκ Θεοῦ τοῦτο προσειληφώς. Εῶ δ' ὅσα, την Τριάδα ἐξαίροντες, Ἑλλήνων παῖδες καλοῦσιν, εὐβουλίαν, καὶ φρόνησιν, καὶ εὐσέβειαν, καὶ ἁρμονίαν γε, καὶ ὁμόνοιαν, καὶ ἀρετὴν, καὶ τελείωσιν, καὶ πάντα δὴ τὰ τῶν ὀνομάτων σεμνότατα, ὡς ἔν τε ἀριθμοῖς καὶ μεγέθεσι καὶ τῇ τοῦ παντός το δε φύσει διατείνουσαν θαν μασίως μετὰ πολλῆς τῆς ἰσχύος τε καὶ τοῦ κάλλους· οὐκ ἂν οὕτω γε πάντα διειληφυξαν, εἰ μὴ τῇ πάντων αἰτία σύμφυτος οὖσα, ὡς πρέπει δήπου τῷ ἐσχάτῳ τῶν τῶν τε καὶ νοητῶν, ἐκεῖθεν καὶ τὰ αὐτῆς ἔργα ἀναλόγῳ τινὶ ὁμοιότητι έκόσμει συγκαθιείσα, ἵνα δὴ, ὡς τοῦ εἶναι τὰ τῇδε μετέχει ἐκ τοῦ Θεοῦ, οὕτω καὶ ἁρμονίας γε καὶ τελειότητος καὶ καλοῦ παντὸς διὰ τὴν ἐν αὐτοῖς εἰκόνα τῆς ὑπερφυούς Τριάδος ἀπολελαυκά τα, ἄριστά τε ἔχοι καὶ ὁμοιότατα τῷ πεποιηκότι, ὡς ἐγχωρεῖ. Καὶ τῇ μὲν κατὰ Χριστὸν θεολογία τοιαῦτα· τῇ δὲ τῶν Ἑλλήνων, ἐρεῖς, οὐδὲν ὑγιές, οὐδὲν σεμνόν, ἄνθρωποι, πρόσεστι. Τῷ μὲν γὰρ τῶν θεοτήτων πλήθει καὶ τῶν θεῶν εἰς οὐδὲν ἐχρήσαντο δέον, τῷ μὲν δοκεῖν ὑπερκαθίσαντες τὸν ἕνα Θεόν, ἔργῳ δὲ μερί τας αὐτῷ καὶ κοινωνούς τοσούτους ἀνταναστήσαντες τῆς τε δυνάμεως συμπάσης καὶ τῆς ἀρχῆς, καὶ τῷ τὴν σεμνοτάτην προσηγορίαν εἰς βαθμούς τοσούτους κατενεγκεῖν τῷ πρώτῳ τοὺς μετ' ἐκεῖνον πάντας συναδικήσαντες, καὶ ἐς τὴν φύσιν αὐτὴν ἐξυβρίσαν τες, ἣν τῇ προσηγορία ταύτῃ τιμῶσι. Πῶς γὰρ θεοὶ οἱ πεπερασμένην ἔχοντες δύναμιν, ἄλλου μετ' ἄλλον τεταγμένου τῇ φύσει, μέχρι καὶ τοῦ ἐσχάτου, ὃν Cod. τοῦ cum accentu.

EPISTOLA AD PLETHONEM. πᾶσιν ὠφέλιμα. Η ἐπὶ πάντα γ' ἂν ἔδει τὸ τοιοῦ- ἐκπλήρωσιν ἧκον τῆς ἐκ Θεοῦ προνοίας καὶ κυβερ το σέβας εκτείνειν, ἅ τι θαύματος ἄξιον ἔχουσι καὶ ὁ θεόθεν εἰσίν. Οὐδὲν δὲ ἐστιν ἔργον Θεοῦ, κἂν τὸ σμικρότατον ᾖ, δ μὴ θαυμάσειεν ἄν τις ἐκτόπως. Καὶ πολὺ μεῖζόν ἐστιν ἐν τοῖς ἐλαχίστοις τὸ θαῦμα, τοῦ Θεοῦ σφίσιν, ἀντὶ τῶν ἐκ τοῦ μεγέθους ελαττωμάτων, σοφίαν τινὰ καὶ μεθόδους ξένας εγκατ οικίσαντος, εἰς ἔνδειξιν της δυνάμεως. Διὸ καὶ τοὺς πολλοὺς ἢ τῶν σοφωτέρων σφήλασα περιεργία, την ἐκεῖνοι περὶ τὰ μείζω τῶν ἐν τῷ κόσμῳ φαινομένων ἔπαθον τεθηπότες αὐτὰ, καὶ ταῦτα δὴ προήγαγε θεοποιεῖν τε καὶ σέβειν· εὐλόγω; μὲν οὐδετέρων πεποιηκότων, τῶν δὲ πολλῶν εὐλογώτερον, ὅτι γε, δέον δόξαν τοῖς ἡγεμόσιν αὐτῶν τὸ θεῖον σέβας ἐπὶ τὰ ἔργα τοῦ Θεοῦ καταφέρειν, τῆς τοιαύτης αὐτοὶ τιμῆς οὐδενὶ τῶν ἔργων ἐφθόνησαν, ἅτε πᾶσιν ἐξαιρέτου τινὸς τῆς τοῦ Θεοῦ σοφίας ἐμφαινομένης, καὶ πρὸς μεῖζον θαῦμα δυναμένων ἐνάγειν τῶν δου κούντων ἠλαττώσθαι ποσότητι, καὶ μηδενὸς αὐτῶν ὄντος, ᾧ μὴ τὸ αἰτιῶδές τε ὁπηοῦν ἔνεστι καὶ ὠφέλιμον. Τί δὲ ἡ πατουμένη Δημήτηρ, καὶ ὁ σβεννύμενος Ηφαιστος, καὶ ὁ πικρὸς καὶ φθαρτικός που σειρῶν; Τί δὲ τὸ ἄῤῥεν ἐν τοῖς θεοῖς καὶ θῆλυ; Τι δὲ τὸ τοὺς μὲν ἐφεστάναι τοῖς ἀγαθοῖς, τοὺς δὲ τοῖς χείροσι τῶν ἔν τε τῇ φύσει καὶ ὑπ' αὐτῶν ἀνθρώπων γενομένων; Καὶ ἀνθρώπους δέ τινας ἀπο Θεοῦσι, καὶ ἄλλους αὖθις καταστερίζουσι, καὶ οὐδὲν ὅ τι οὐ πλάττουσι τῶν ἀτόπων, ὥσπερ ἐξεπίτηδες τὴν τελειότητα καὶ ἁπλότητα καὶ τὸ ἀνενδεὲς τοῦ Θεοῦ καὶ τὴν ἀπειρίαν καὶ τὴν ἀπάθειαν καὶ τὸ παντοδύναμον καὶ τὴν πρόνοιαν ἐξελαύνειν βουλόμενοι. Δι' ὧν εἰς τοιαῦτα κατασπῶσιν αἴσχη καὶ κάθη, πολὺ ἀπάδοντα τῆς βελτίστης και σεμνοτάτης προσηγορίας τε καὶ τοῦ πράγματος. Καίτοι χωρι στὰς μὲν οὐσίας τιθέναι τινὰς εὐλογόν ἐστι πάνυ ἀλλ' οὐχὶ καὶ τῶν ὄντων δημιουργοὺς οὐδενὶ τρόπῳ, ούτε συμμεριζομένας τὴν τοῦ παντὸς ἀρχὴν τῷ Θεῷ, ἀρχεῖν ἡγουμένους τῆς πρώτης αιτίας τὴν δύναμιν δι' ἀπειρίαν πρὸς πάντα ἐκτεινομένην τὰς τῶν ὄντων φύσεις παράγειν. Καὶ διακονεῖσθαι μέν τοι τὰς χωριστά; οὐσίας ἐκείνας τῇ τοῦ Θεοῦ περὶ ἡμᾶς προνοία πιστεύομεν, ἀλλ' οὐχ οἷον Έλληνες πλαττον· καὶ δαίμονας αὖ εἶναι τινας βλαπτικούς ὑπὸ φθόνου καὶ ἐπιχαιρεκακίας, πλάνης καὶ μυρίων δεινῶν ἀνθρώποις προξένους, ὅσοι μάλιστα δι' ἀναγωγίαν εὐχείρωτοί εἰσι ταῖς ἐξ ἐκείνων ἐπιβουλαῖς, οὐ τοιούτους τὴν ἀρχὴν καὶ γεγονότας ὑπὸ Θεοῦ, ἀλλ' ὑπὸ τόλμης καὶ αὐθαδίας καὶ χείρονι προαιρέσει ἐπὶ τὰ τοιαῦτα ἀποκλίναντας, καὶ ὑπὲ Θεοῦ ἐγκαταλειφθέντας, ίσμεν τε καὶ ἀποστρεφόμεθα οὕτως Έχοντας, καὶ ταῖς τῶν ἀγαθῶν τοῦ Θεοῦ διακόνων Επιστασίαις ἀπαθεῖς διατηρούμεθα ἀπ' αὐτῶν· θεό τητος δέ τι αὐτοῖς μετεῖναι πῶς ἂν φαῖμεν, οἱ μηδὲ τοῖς ἀγαθοῖς τοῦτο διδόντες; Καὶ μακαρίους μὲν τινας ἐξ ἀνθρώπων γίνεσθαι τῶν ἀναγκαίων ἐστὶν, ἀλλὰ μακαρίους ἀνθρώπους. Καὶ δι᾿ ἄλλων μὲν ἀλλὰ κυβερνάσθαι τῶν ὄντων, τό γε εἰ; τὴν Cave to pro τι legi velis. ALEX. νήσεως, ἀληθὲς ἐστιν. Εδει γάρ τι καὶ αὐτοῖς τοῖς κυβερνωμένοις εἶναι καλὸν ἐν τῷ λυσιτελές τι καὶ τούτων ἕκαστον εἶναι· οὕτω γὰρ ἂν καὶ ἡ τοῦ μένου κυβερνήτου τῶν ὄντων ἐξουσία λαμπρότερον διαφαίνοιτο, πολλῶν τε διακονουμένων αὐτῇ, καὶ πάντων εὐτάκτως, ᾗ ἄλλο ἄλλου ήρτηται θαυ μασίως, ὥσπερ ἐν τῇ τάξει τῆς φύσεως, οὕτω δὴ καὶ τῆς λειτουργίας· ὅσον δ' εἰς τὸν τῆς κυβερνή σεως ἥκει λόγον, ἀμέσως πάντα ἐκ Θεοῦ κυβερ νᾶσθαι πιστεύομεν ὑπὸ τῆς θείας σοφίας τε καὶ δυνάμεως· ἐφαρμόττουσι γὰρ ἐν τῷ λόγῳ τῆς ἀπει· ρίας, μέχρι καὶ τῶν ἐσχάτων ἐκτεινομένῳ. Οὐδὲ γὰρ οἷόν τ᾽ ἦν δι' αὐτοῦ μὲν κατασκευάσαι τὸν κόσμον, μὴ διοικεῖν δὲ τοῦτον δι' αὐτοῦ τὸν Θεὸν, μηδ' ἐξ αὐτοῦ τὸν τῆς τάξεως λογισμὸν ἐπιτεθεῖσθαι τε τὴν ἀρχὴν τοῖς ὑπ' αὐτοῦ γεγονόσι, καὶ νῦν ἐπι τίθεσθαι, εἰ μὴ δι᾿ ἔνδειαν ἰσχύος ή λόγου ὧν ἄρα καὶ τῶν τοιούτων οὐδὲν ἁρμόττει Θεῷ· οὔτε λόγον ἂν ἔχοι δυνάμενον καὶ εἰδότα καταφρονεῖν, ἐλατ τοῦσθαί τι τῇ τῶν μερικῶν τούτων καὶ ταπεινῶν προνοία νομίζοντα. Εἰ γὰρ μηδ' ἐν αὐτοῖς ἐνεργῶν ἔσται τι χείρων, ἐνεργεῖ δὲ δήπου πάντα ἐν πᾶσιν, Στ' ἐξ αὐτοῦ πᾶσιν ἐπιῤῥεούσης οἰκείως τῆς τοῦ δύνασθαι πρὸς τὸ πράττειν προσαγωγής, σχολή γε τὴν ἀξίαν αὐτοῦ λυμανεῖται τὸ τῆς ἐν σφίσιν εὐτα ξίας φροντίζειν, ὅπερ οὐχ ἥττόν γε τοῦ προτέρου τὴν ὑπερκειμένην ἂν δείξαι δύναμιν. Ταῦτά τε τοίνυν εἴποις ἂν πρὸς αὐτοὺς, ἀνδρῶν ἄριστε, καὶ ἄλλα πολὺ μὲν τούτων βελτίω, τῷ δὲ σκοπῷ παραπλήσια, δεικνὺς ὁπότον τι τὸ διάφορον τῆς Ἑλληνικῆς δεισιδαιμονίας καὶ τῆς ἡμετέρας θεολογίας· καὶ πρὸς τούτοις, ὡς οὐδὲ δεῖ τῆς Ἐκ κλησίας ἄγνοιάν τινα καταγινώσκειν αὐτοὺς, εἰ τὸ Ἑλληνικὸν ἀξίωμα μὴ προσήκατο. "Ανευ γὰρ τοῦ μείζονι ἀξιώματι πειθομένην αὐτὴν δεῖν ἂν τούτου τε καὶ παντὸς ἄλλου καταφρονεῖν, πολλὰ πολλάκις ἐν τοῖς κατὰ τῶν αἱρετικῶν ἀγῶσιν ἐξεῦρεν, οἷς οὐκ ἀνάγκη διά γε ταύτην την πρότασιν ἢ τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ἑτέρας ουσίας παρὰ τὸν Πατέρα τιθέναι, ἢ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· πάντες γὰρ οἱ ἐξ ᾿Αρείου, τὰ Ἑλλήνων δήπου νενοσηκότες, τῇ ἐκείνων ταύτῃ προτάσει ἀρχῇ τινι τοῦ κατὰ τῶν θείων ὑποστά σεων κέχρηντο ψεύδους· εὑροῦσα δὲ, καὶ πᾶσιν ἔδειξε φανερῶς, καὶ ψῆφον τοιαύτην ἤνεγκε. Καὶ Θεὸς ἄνωθεν ἐμαρτύρει τῇ ψήφῳ, πολλὰ ἐκφαίνων σημεῖα τοῦ θεοστυγεῖς γεγονέναι τοὺς ἀντὶ τοῦ τῆς Εκκλησίας ἀξιώματος τῷ Ἑλληνικῷ φιλονείκω; ισχυριζομένους, καὶ μὴ ἀφισταμένους αὐτοῦ μετά τὴν τῆς Ἐκκλησίας ἐν τοῖς βελτίωσί τε καὶ ἀκρι βεστέροις ὁμολογίαν. Τὸ μὲν γὰρ δι' αὐτὸ ὂν δια φέρειν μέν που τοῦ δι' ἐκεῖνό γε όντος, ἀλλ' οὐ δήπου και φύσει διαφέρειν ἀνάγκη. Η γὰρ ἂν καὶ τὸ ἔκ τινος ὃν ἅπαν διενηνύχει τοῦ ἐξ οὗ ἐστι φύσει. Εστι δέ τι καὶ δι᾿ ἕτερον, φύσει ταυτὸν τῷ δι' ὅ ἐστιν. Ο γὰρ Πέτρος διὰ τὸν Ζεβεδαίον μὲν ἔστι,

GENNADII CP. PATRIARCHB φύσει δὲ οὐ διενηνόχατον. Εἰ δ' ὁ Ζεβεδαίος δι' ἔτε- αὐτῷ νόημα καὶ Λόγος ᾖ τοῦ Θεοῦ, καὶ εἰκὼν αὐτ μόν ἐστι καὶ αὐτὸν, πρός γε τὸν λόγον οὐ διαφέρει οὐ γὰρ ᾗ δι' ἑτερόν ἐστιν ὁ Ζεβεδαίος, ταύτῃ γε ἐξ αὐτοῦ Πέτρος ἐστίν· ἅμα τε γὰρ ἂν ἦν Ζεβεδαῖος ἐκ τοῦ αὐτοῦ πατρὸς, καὶ Πέτρος ἐκ Ζεβεδαίου. 'Αλλ' ὑποτεθέντος καὶ μὴ παρ' ἄλλου εἶναι τὸν Ζεβεδαίον, εἰ προάγοι Πέτρον ὡς νῦν τῇ αὐτοῦ φύσει, τὸν αὐτ ͵ τὸν ἂν τῇ αὐτοῦ φύσει προενέγκαι τοῦτον. Οὐκ ἀδύο νατο; δ' ἡ ὑπόθεσις· ἡ γὰρ ἱερὰ διδασκαλία πρώτόν τινα ἄνθρωπον γεγονέναι βούλεται. Εἰ δὲ κάτ κεῖνος διὰ τὸν Θεὸν, οὐκ ἐνταῦθα δεῖ τοῦτό γε σκου πεῖν· οὐ γὰρ ὁμοειδὴς ἡ αἰτία. Ἐπὶ δὲ τοῦ Θεοῦ καὶ παντάπασιν ἀληθής ἐστι, δι' οὐδὲν ἕτερον ὄντος, ἀλλὰ πάνυ δι' ἑαυτόν. Εἰ γοῦν οὐδέν τι κωλύει ἄτομόν τι ἐξ ἑτέρου γεγενημένον καὶ αὐτὸ ἄλλο προα γαγεῖν κατὰ τὸ τῆς φύσεως εἶδος, τί κωλύει τὸν Θεὸν καὶ ἡμᾶς οἴεσθαι άτομόν τι προαγαγεῖν ἐξ ἑαυτοῦ τῷ εἴδει τῆς φύσεως; Εἰ γὰρ μηδὲ τὸν Ζεβεδαῖον ἂν ἐκώλυσεν, εἴπερ οἷόν τ' ἦν αὐτὸν πρῶν τον ἄνθρωπον γεγονέναι, τὸν Πέτρον προαγαγεῖν τοῦτ' αὐτὸ τὸ ἐκ μηδενός γεγενῆσθαι, ἕως τοιοῦτός γε ἦν καὶ τοιαῦτα ἐδύνατο, πῶς ἂν τὸ ἐκ μηδενός εἶναι κωλύσειε τὸν Θεὸν προάγειν τι ἐξ ἑαυτοῦ, ἕως ἂν ᾖ παντοδύναμος, καὶ φύσει τε καὶ βουλήσει τελεώτατός τε καὶ ἄριστος; Εἴη μὲν οὖν καὶ τοῦτο τοῦ πάντα δύνασθαι τὸν Θεὸν, τὸ δύνασθαι γεννῆσαι ἑαυτῷ ἴσον Υιόν· καὶ ἀδυναμίας ἂν ἦν αὖ τὸ μὴ δύο νασθαι. Ούτως οὖν οὔτ᾽ ἀνάγκη τὸ δι᾿ ἕτερον εν ἅπαν τοῦ δι᾿ ὅ ἐστι φύσει διακεκρίσθαι, οὐ μᾶλλον, ἢ ἀνάγκη μηδέν τι εἶναι ὁπωσοῦν ἐκ τοῦ μηδαμόθεν ὄντος μηδ' όπωσοῦν, οὔτ᾽ ἀνάγκη τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ἕτερον εἶναι τοῦ γεγεννηκότος τῇ φύσει, ᾗ δὴ ἐβούλοντο οἱ περὶ τὸν ᾿Αρειον, καὶ εἰ μὴ τοιοῦτος εἴη, μηδ' ἂν αὐτὸν εἶναι ὅλως ἐκ τοῦ Θεοῦ, ὡς τὸ Ελληνικὸν καὶ ἐκείνων ἀπαιτεῖν ἐδόκει ἀξίωμα. Ολω; δὲ, εἰ μὲν τὸ ἐκ μηδενός, ἀλλ' ἀγέννητόν τε καὶ ἀναίτιον δ', αὐτὸ μόνον ἔδει εἶναι, καὶ ὡς αὐτὸ μὴ ἔστιν ἐκ τινος οὐδενὶ τρόπῳ, οὐδ᾽ ἄλλο τι ἐξ αὐτοῦ τρόπῳ μηδενὶ προεληλυθέναι, οὐδ' εἰ ψευδώνυμοι ἐκεῖνοι θεοὶ καὶ Θεοῦ παῖδες, οὐδ᾽ ἄλλο τι τῶν ὄντων ἐγίνετ᾽ ἂν ἐξ αὐτοῦ. Εἰ δὲ τοῦτό γε οὐκ ἀνάγκη, πολλὰ γὰρ ὑπὸ τοῦ ἀγεννήτου παρήχθη καὶ γέγονεν ὁπωσοῦν, τίς ἡ ἀνάγκη τὸ ἀγέννητον μὴ καὶ συνωνύμως γεννάν; Οὐ γὰρ δὴ ἀνόμοια μὲν ἢ δυνήσεται, ὅμοια δὲ γεννἂν μὴ δυνήσεται, δ δὴ ἔφθη ἐληλεγμένον, ὡς ἄν τινος τῶν γονίμων νόθα μὲν οἴου τε ὄντος γεννᾷν, γνήσια δὲ προάγειν οὐ δυνα μένου. Οὐδὲ κατὰ μὲν τὴν βούλησιν ἀρχή τίνων, κατὰ δὲ τὴν φύσιν οὐδενὸς ἔσται· οὐ γὰρ τῶν αὐτῶν γε κατ' ἄμφω, οἷς τὸ τί ἐστιν οὐ ταυτόν· οὐδὲ τῇ μὲν ἔσται γόνιμος, τῇ δὲ ἄγονος. Οὐδ' εἰ τὴν μὲν φύσιν τὴν αὐτὴν ἔχοι τῇ ἐνεργεία καθάπαξ, ἔσται τινῶν αἴτιος καὶ κατὰ τὴν φύσιν τῶν αὐτῶν, ἃ καὶ τῇ ἐνεργεία προάγοι, καὶ οὐδὲν ἐντεῦθεν ἔψεται, τῷ καὶ φύσει είναι προαγωγόν. Εἰ δὲ διενηνέχθαι πως ἀληθῶς ἐν αὐτῷ φύσις καὶ οὐσία δεικνύοιτο, τῇ ἐνεργεία προάξει καὶ οὐ τῇ φύσει. Οὐδὲ τὰ μὲν ἄλλα ποιήσει νοῶν, ἑαυτὸν δὲ οὐ νοήσει ποιεῖν τὰ ἄλλα δυνάμενον, ἵνα μὴ τὸ συλληφθὲν ἐν τοῦ ἔμφυτος. Οὐδὲ τὰ μὲν ἕτερα τοῦ Θεοῦ, διὰ τὸ αὐτὸν ἐκ μηδενός εἶναι, ἐξ αὐτοῦ ἔσται, ὁ δὲ Λόγος αὐτοῦ διὰ τοῦτ' αὐτὸ αὖ οὐκ ἔσται, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Εως δ᾽ ἂν οὐδὲ μία ἀνάγκη ᾗ τὸν θεὸν ἄγονον εἶναι διὰ τὸ εἶναι ἀγέννητον, ἢ μηδέν τι εἶναι δι' αὐτὸν διὰ τὸ αὐτὸν εἶναι δι' ἑαυτόν, ούδε. μίαν ἰσχὺν ἡ τῶν Ἑλλήνων καὶ τῶν ᾿Αρειανῶν ἕξει πρότασις· ἀλλ' ἔσται μὲν τὸ δι' αὐτὸ ὄν, καὶ τὸ δι' ἕτερον, οὐ ταυτόν πως· διοίσουσι δὲ οὐ τῇ αὐτῇ γι πάντως διαφορᾷ, ἀλλ' ἀριθμῷ μὲν, ἐάν τι διὰ τὴν αὐτοῦ φύσιν ᾗ ἐξ αὐτοῦ, καὶ εἴδει δὲ καὶ οὐσίᾳ, ἐὰν διὰ τὴν βούλησιν. Καὶ δυνάμεων διαφορά ούχ ή μετ γίστη ὁμοίως ἐν ἅπασιν, ἀλλ᾽ ἂν μέν τι ἀγέννητον ὖν, καὶ φύσει δὴ καὶ βουλήσει ἄριστών γε καὶ τελεώ τατον, δημιουργήσῃ θελῆσαν ὡς τὰ τέχνῃ ποιού μενα, καὶ δυνάμει δὴ μάλιστά γε διοίσει τῶν ὑπ' αὐτοῦ γεγονότων τῇ φυσικῇ· μᾶλλον δ' αὐτὰ ἐκείνου διοίσουσι· φυσικῇ δὲ προόδῳ ἐξ αὐτοῦ τι ων προεληλυθότων, τῷ ἀγεννήτῳ μόνον καὶ τῷ ἐξ ἀγεννήτου εἶναι καὶ ὅλως τῇ κατ' ἀριθμὸν διαφορά χωρισθή σονται, τῆς φύσεως τῆς αὐτῆς οὔσης καθάπαξ· καὶ οὕτω μᾶλλον τῆς αὐτῆς ἢ ἐν Ζεβεδαίῳ καὶ Πέτρο, ὅσῳ ἐκεῖ μὲν διὰ τὴν ὕλην ἀριθμῷ διενηνόχει τὸ εἶδος τῆς φύσεως ἐν ἀμφοῖν· ἐνταῦθα δὲ διὰ τὴν ἀθλίαν τε καὶ τὴν ἀπειρίαν, ἀριθμῷ μία ἡ φύσι ταυτὸν δ' εἰπεῖν ἡ θεότης, ἔν τε τῷ δι' αὐτὸ ὄντι καὶ τοῖς ἐξ αὐτοῦ τῇδε προηγμένοις πέφυκεν οὖσα. Καὶ εἴ γε δεῖ μᾶλλον ἐξακριβοῦν, ἁπλῶς μὲν ἔστι δι' αὐτ τὸν ὁ Θεὸς, καὶ δι᾽ οὐδὲν ἄλλο· οὗ δὴ ἡ κτίσις μετ γίστῃ δυνάμεων εκρίθη διαφορά, ὡς αὐτοί φασι, δι' άλλα γεγονυίά τε καὶ οὖσα, δηλονότι διὰ θεόν. Ο δὲ θεῖος λόγος οὐ δι' ἄλλο ἐστὶν, οὔτε τὸ Πνεῦμα, οὔτε τῷ δι᾿ ἄλλο καὶ τῷ δι' αὐτὸ αὐτά τε καὶ ὁ προαγαγὼν Θεὸς διενήνοχε· πῶς γὰρ τὰ τὴν αὐτὴν ἀριθμῷ φύσιν ἔχοντα; ἀλλὰ τῷ δι' αὐτὸν μᾶλλον καὶ τῷ δι᾿ ἕτερον, ὡς ἂν ἡ διαφορὰ πρὸς τὰς ὑπο στάσεις αὐτὰς, μὴ πρὸς τὴν φύσιν ἀνιέναι, τη δύν ξειεν. Ἐν οἷς δέ ἐστιν ἡ κατὰ φύσιν ἐνότης οὕτω λαμπρῶς, τὸ δι' αὐτόν τε εἶναι καὶ δι' ἐκεῖνον οὐ δεμίαν διαφορὰν εἰσάγει δυνάμεων· ἡ διαφορὰν μὲν καὶ μεγάλην δήπου ποιεῖ, ὅτι ταύτῃ μόνον διενηνοχότα, τὴν διάκρισιν ἀνεπίμικτον σώζουσι, καὶ ὥσπερ οὐκ ἂν αὐτά γε τὴν τοῦ δι' αὐτὸν ὄντος ἰδιότητε μεταλάβοι, οὕτως οὐδ' ἂν αὐτό ποτε πρὸς τὴν τῶν αἰτιατῶν μετασταίη· διαφορὰν δὲ ἀτομικὴν καὶ προσωπικὴν, ἢ τὴν τῆς φύσεως οὐκ ἂν δύναιτο βλάπτειν ἑνότητα, οὔτε τοῦ Πατρὸς τὰ ἐξ αὐτοῦ τε καὶ ἐν αὐτῷ χείρω ποιεῖν ἔν τινι τῶν ἐς τὴν οὐσίαν ἡκόντων καὶ ἀσθενέστερα. Εἰ γὰρ τῷ μὴ δύνασθαι εἰς τὰς ἀλλήλων ιδιότητας μετελθεῖν καὶ φύσει διοίσουσιν, οὐδὲν μᾶλλον αὐτὰ τοῦ Πατρὸς ἐλάττω ἔσται τῇ φύσει, ὅτι μὴ καὶ Πατήρ ἐστιν ἑκάτερον, καίτοι γε ὅπερ ὁ Πατήρ ὄντα, ἢ καὶ ὁ Πατήρ αὐτὸ τοῦτο πείσεται τῷ μηδ' αὐτὸς δύνασθαι εἶναι αὐτά, καίτοι γε ὅπερ αὐτὰ ὧν ἀλλ᾽ οὔτε ἧττόν τι ἕξει δύο νάμεως ἐν αὐτοῖς οὐδὲν διὰ τὴν τοιαύτην ἀμεταδί σίαν, οὔτε βέλτιον ἔσται ἐς οὐσίαν ἢ χεῖρον δυνα μεω; γὰρ μᾶλλον ἢ ἀσθενείας τὸ τοιοῦτον ἂν εἶπε

EPISTOLA AD PLETHONEM. Ꮯ 13 Καὶ ταύτῃ γε ὁμοιότερα ἂν εἶεν τῷ προηχότι κατά ἡ ἐῶσιν, ἐν δὲ τῷ Πνεύματι μηδετέραν ἀξιοῦσιν ἐνεςτε φύσιν καὶ δύναμιν, ἢ εἰ οἷόν τε ἦν αὐτὰ καὶ εἰς τὴν αὐτοῦ ἰδιότητα μεταπίπτειν, ἐκείνου ἀμεταπτώ τως πρὸς τὰς αὐτῶν ἔχοντος. Οὐ γὰρ δὴ ἐκεῖνος μὲν ἐπὶ τὸ χεῖρον, αὐτὰ δὲ ἐπὶ τὸ ἄμεινον ἤχθη αν, εἴπερ τὸ προήχθαι ἐκ τοῦ Θεοῦ συμφυῶς τοῦ προαγαγεῖν Θεὸν οὐδέν τι ἧττον εἰς δόξαν, καὶ εἴπερ ἀνάγκη ἐν τῇ θεότητι τὸ μέν τι εἶναι προάγον, τὰ δὲ προϊόντα, καὶ τὸν ἕνα Θεὸν ἐν ἑαυτῷ καὶ πρὸς ἑαυτὸν τοιάνδε τινὰ διάκρισιν ἴσχειν, οἵαν εἰπόντες ἔφθημεν. γὸν γίνεσθαι· τὸ μὲν καὶ ἀνεργούς ταύτας τιθέντι. εἰδότες ὡς πολὺ ἀπάξει Χριστιανισμοῦ τοὺς τιθέντας ἄν, δ κἂν, εἰ ἐλπὶς ἦν λήσειν πράττοντας, ἔπραξαν, οὐκ αὐτοί γε οὕτω καὶ πιστεύοντες, ἀλλὰ πλείστου καὶ τοῦ παντὸς ποιούμενοι τὸ πρὸς τὴν αὐτῶν ἐλεῖν ἡμᾶς ἔνωσιν· ἀλλὰ τούτου οὐδὲν ἂν ἦν ἐναργέστερον ἀτόπημα· τὸ δ' ἐκ δυνάμεων διδομένων τε καὶ αὖθις ἀφαιρουμένων, ἢ ἐπὶ ὑφέσει μείζονι διδομένων, τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ προβολέα τοῦ Πνεύματος ανίστασθαι ὑπ' αὐτῶν, δυνάμει αὖ ἐπὶ τὸ ἐνεργεῖν διδομένῃ, ὅσῳ οὔτ᾽ εὐλογόν ἐστι καὶ πόῤῥω τῶν ἱερῶν, ἀγνοή σειν προσδοκώντες ἡμᾶς, καὶ οὕτω δὴ κελεύουσιν αὐτοῖς ἔψεσθαι· ὥσπερ οἷόν τε ὂν ἢ εἶναί τί ἐν τῷ Θεῷ εἰκῇ, 8 μηδὲ τῇ φύσει καὶ τοῖς αὐτῆς ἔργοις δοῖεν ἂν, ἢ δύναμίν τινα τελειότητα εἶναι ὁτονοῦν, ἂν μὴ συνῇ ποτε αὐτῇ καὶ ἐνέργειά τις ἡ οἰκεία, ἢ τὸν Θεὸν δύναμίν τινα ἐνεργείας ἔχειν χωρὶς τῶν συνεπομένων τῷ πεφυκέναι αὐτὸν, οὐ τῷ βούλεσθαι, ἢ ὅσα ἄλλα τῇ ἀρχῇ τοῦ δόγματος αὐτῶν τῇδε φαῦλα ἀκολουθεῖ. Ταῦτά τε τοίνυν λέλυκας αὐτῶν ἱκανῶς, καὶ λόγῳ τὴν πάτριον ἡμῖν δόξαν απέδειξας. Ο μάλιστα ἔγωγε χαίρω τῶν πρὸς Λατίνους λέγεσθαι δυναμένων. Οὐ γὰρ οἷόν τε πάντων ὁμοῦ τῶν χειρό νων αὐτοὺς χαίρειν ἀπηλλαγμένους, ἐφ' ἃ ἡ θέσι; αὐτῶν ἤδε φέρει· ἀλλ' ἀνάγκη ἑνί τῳ τούτων ἐνε σχῆσθαι αὐτοὺς, τῇ ὁδῷ τοῦ τοιοῦδε λόγου, 8 προσή και γ᾽ ἂν τῷ θεμελίω τῆς δόξης, ὃν ἐκ πάντων ἂν ἔλοιντο. Τάξιν δὲ δεῖν μέν τινα εἶναι ἐν τῇ μακαρίς Τριάδι, δι' ἦν καὶ τὸν Υἱὸν προηριθμῆσθαι τοῦ Πνεύματος συγχωρεῖς· πολλὴ γὰρ ἀνάγκη· οἷαν δὲ Λατίνοι τιθεῖσιν, ἀπαξιοῖς. Τῇ μὲν γὰρ ἐκείνων πολλὰ τὰ ἄδοξα ἔπειθαι· ὡς δ᾽ ἡμεῖς τὰ θεῖα πρόσωπά φαμεν συντετάχθαι, ᾗ δὴ καὶ ὑπὸ τῶν λογίων συντέτακται, μηδὲν ἀπᾷδον συμβαίνειν· οὐ γὰρ τὸ ἡμέτερον καὶ τῇ παραδόσει τοῦ σωτηρίου βαπτίσματος ήττον συνάδει, ὥσπερ τὰ ἄλλα πάντα ὀρθῶς ἔχει, ἢ τὸ ἐκείνων ἔοικεν αὐτῇ συμφωνεῖν, ἄλλως δὴ ἐξημαρτημένον. Καὶ ὡς μὲν πέμπων τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὁ Υἱὸς, καὶ ἀξίωμά τι δι' αὐτὸ ἔχειν, οὐκ ἂν πιθανῶς δόξειεν αὐτοῦ προτετάχθαι τοῖς τὰ τοιαῦτα ἐξακριβοῦσιν, εἰ καὶ τὴν σὴν σοφίαν οὐκ οἶδ' ὅπως τοῦτο διέλαθε λαβὴν γάρ τινα οὐ μικρὰν τοῖς ἐναντίοις ὁ λόγος παρέξει. Η Ταῦτα μὲν οὖν ποτε πρὸς τοὺς ἀπορήσοντας καὶ πλείω τούτων ἐρεῖς. Νῦν δ' ἡ τῶν Ἑλλήνων θεολο γία, τοιαύτη γε οὖσα, καλῶς καὶ σοὶ πέπαισται· οὗ μάλιστα ἢ τοῦ πρὸς Λατίνους ἀγῶνος νῦν τε οδά σοι χάριν καὶ ἀεὶ εἴτομαι. Καὶ Λατίνοι δ' αὐτοὶ χά ριν ἄν σοι δικαίως εἰδεῖεν, τηλικαῦτα ὠφελεῖσθαι τοῖς καλοῖς ἐκείνοις λόγοις δυνάμενοι, καὶ τοῦ ἀξιώματος ἐκείνου καταφρονοῖεν, δι' 8 καὶ κινδυνεύσαι τις ἂν Αρειανικήν τινα καὶ Ἑλληνικὴν θεολογίαν ἐκ μακρᾶς ἀποδημίας κομίζειν, ἀφελῶς αὐτῷ τεθει· μένος. Εἰ δὲ μήτ' ὠφελοῦντο καὶ καταμέμφοιντο, αὐτοὶ τοῦ τῇ προτάσει συμβαίνοντος ἀπολαυόντων, ἐφ᾽ ᾖ νῦν τὴν τοῦ δόγματος ἰσχὺν ἱδρύσαι πᾶσαν πειράσθαι σφᾶς ἔφησθα· πολλοῖς γὰρ ἄλλοις αὐτὸ πρότερον ὑπερείδειν ἡγωνισμένοι, πολὺ ἀφαυροτέ ροις αὐτοῦ γε τοῦ ζητουμένου, ἐπείπερ, ὡς ἔοικεν, εὗρον ἐκεῖνα περιφανῶς ἐξεληλεγμένα, σοφόν τι τοῦτο φοντο νῦν ἐξευρηκέναι, ᾧ καὶ ἤλπισαν ἡμᾶς ἀπαγαγεῖν σοφισάμενοι. Η πῶς οὐκ ἐκεῖνα – πείσονται ἅπαντα, τοῦτο δὴ ὡς ἀναγκαῖον τιθέντες; Οὐ γὰρ μᾶλλον δεῖ προβολέα καὶ τὸν Υἱὸν αὐτοὺς λέγειν τοῦ Πνεύματος, διὰ τὸ δεῖν ἂν αὐτὸν τῷ Πατρὶ κοινωνεῖν τῆς τοῦ προβάλλειν δυνάμεως, ή μηδὲ τὸν Πατέρα προβολέα εἶναι ἡ γεννήτορα, μήτε Υἱὸν εἶναί τινα τοῦ Θεοῦ καὶ Πνεῦμα ἅγιον, διὰ τὸ δεῖν ἂν αὐτὰ, εἶγε εἶεν, καὶ ἐλάττω εἶναι τῇ φύσε:, οὔτε γεννητικὴ ἄλλων ὄντα, οὔτε προβλητικά ἡ ἕως ἂν ἐκείνῳ μὲν τιθεῖντο τῷ ἀξιώματι, πιο στεύωσι δ' εἰς Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ Πνεῦμα ἅγιον, καταδεεστέρας θεότητος τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα ὁμολογεῖν, ὡς δυνάμει δὴ ἐλαττούμενα τοῦ Πατρὸς, ἐκείνου ἀγεννήτου ὄντος, αὐτὰ προηγμένα τε ὑπ' αὐτοῦ καὶ μηδὲν ἄλλο προάγοντα. Καὶ ἡμεῖς μὲν ᾠόμεθα πρότερον αὐτοὺς μόνῳ τῷ Πνεύματι ενο- γὰρ τῆς αὐτῆς οὔσης πέμψεώς τε καὶ ἐκπορεύσεως, χλεῖν, δυνάμεώς τινος είργοντας τῆς προβλητικῆς, Αν κοινὴν Πατρί τε καὶ Υἱῷ γεγονέναι μόνοις νομοθετοῦσιν. Οἱ δέ σοι καὶ ἀπ' αὐτοῦ τοῦ θείου Λόγου τὸ δεινὸν ἀρχόμενοι πράττειν ἐδείχθησαν, εἰ δὲ καὶ μὴ αὐτοῖ, ἀλλ' ὅ γε λόγος αὐτῶν ταῦτα ποιῶν. Ο δὲ αὐτῶν ἐστι θαυμαστότερον, ὅτι συναισθόμενοι ἐπὶ τοιαῦτα σφῶν αὐτῶν φερομένων, πολύ τι δὴ ἑτέρα χείρονι μηχανῇ καὶ πρὸς τὸ αὐτὸ φερούσῃ θάττον δεινὸν πειρῶνται ἀποφυγεῖν ἄν· τὰς γὰρ πατρικὰς δυνάμεις, ὡς αὐτοί φασι, καὶ ἀμφοῖν τοῖς ἐξ αὐτοῦ προϊοῦσιν ἄμφω τιθέντες εἶναι κοινάς, εἶτ' ἐν μὲν τῷ Υἱῷ τὴν ἑτέραν ἄνευ ἐνεργείας μένειν ὡς αὐτοῖς δοκεῖ, ἔξουσι τὸ προκείμενον, ἢ διαφε ρουσῶν, ὡς ἡμεῖς γε οιόμεθα, ἄτοπο: αὐτοῖς δόξη μεν, ἢ δυνάμει ἀἰδίῳ μὲν, ἀλλὰ κοινῇ τῆς Τριάδος, ἢ ἔργῳ τῆς δυνάμεως ταύτης ἐγχρόνῳ ἀΐδιον τάξιν προσώπου θείου πρὸς πρόσωπον θεῖον ἀξιοῦντες κατασκευάζειν. Ἐκεῖθεν μὲν οὖν οὐδαμῶς, ἄλλοις δὲ τρόποις τὴν τῆς τάξεως ἀνάγκην λαμβάνομεν ἡμεῖς τε αὐτοὶ, καὶ οἱ πρὸ ἡμῶν πάντες, οἷς οὔτε ταῖς τῆς πίστεως ἀρχαῖς, ούτε τοῖς διδασκάλοις τῆς Εκκλησίας συμβαίνει τι οὐ συνοδόν, ὥσπερ το παρὰ Λατίνοις εμβάθμῳ τοῦ θείου ἐπιπλοκή. ᾿Αλλὰ περὶ μὲν τούτου ἐς τοσοῦτον· οὐ γὰρ ὁ Coll. τοῦτο, ὡς ᾤοντο, pessime, unde nobis totius h.jus loci sententia restituenda fuit. ALEI PATROL. GR. CLX.

GENNADI CP. PATRIARCHÆ (20 πρὸς Λατίνους νῦν λόγος ἡμῖν, περὶ ὧν τῆς ἀλη- ἀκουσομένοις πρὸς τὴν τῶν λόγων χρείαν διαιρεί, θείας ἐνδεέστερον ἀποφαίνονται, προύργου ἐστίν. Ως δὲ πολὺ ἐξον τοῖς ἡμετέροις ή Λατίνοις αὐτ τοῖς τοὺς Πατέρας ἀλλήλοις συνῳδοὺς ἀποφαίνειν τῇ γε τοῦ Πνεύματος όμωνυμίᾳ καὶ τῷ διττῷ τῶν · λεγομένων προόδων αὐτοῦ, καὶ τῇ τῆς προόδου αὖ καὶ τοῦ προϊέναι, οὐδὲν ἂν τούτου ἀληθέστερον γένοιτο, ὅπου γε καὶ Λατίνοις αὐτοῖς ταῦτα δοκεῖ. · Διὸ δὴ καὶ θαυμάζειν αὐτῶν ἄξιον, ὅτι τὰς ἁλη θεστάτας τῆς τῶν διδασκάλων συμφωνίας παριέντες μεθόδους, ἐπ' ἄλλας ἀνηκούστους ἐκτρέπονται, μεταπτώσεις τινὰς τῶν προσωπικῶν ἰδιοτήτων, καὶ κοινωνίας τῶν ἀκοινωνήτων επινοοῦντες, καὶ τοι αῦτα ἅττα ἐπισυνείροντες, & πόῤῥω τῶν κοινῶν εἰσι θέσεων. Πολὺ δ᾽ ἂν ῥᾷον ἀντὶ τούτων ἦν, ἐπὶ τὰ καὶ σφίσιν αὐτοῖς ὡμολογημένα τραπομένοις, ἀνε παχθῶς τῇ διπλῇ ἐκλήψει τῶν ὁμωνυμούντων ἐκείνων διαλλάττειν τε τοὺς Πατέρας καὶ λύειν τὴν ἀμφισβήτησιν· καὶ Αὐγουστίνῳ δὲ καὶ Κυρίλλῳ τοῖς μακαρίοις οὐκ ἂν οὕτω λυπηρῶς τῆς καινοτο μίας τὴν αἰτίαν ἐπέγραφον. Ἐκεῖνοι δὲ λέγουσι μὲν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ προϊέναι τὸ Πνεῦμα πλειστάκις· ἀλλ' άτερος μέν, τὸ μὲν ἐκπορεύεσθαι ἀντὶ τοῦ ὑφεστάναι παρειληφώς, μετὰ πάντων δὴ τῶν ἀπὸ τῆς ᾿Ασίας Πατέρων (ἐπὶ γὰρ τοῦ Πνεύματος οὐκ ἔσθ' ὅτε οὐχ οὕτω φαίνονται κεχρημένοι τῇδε τῇ λέξει), μυριάκις μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθα: λέγει, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ δὲ οὐδ᾽ ἅπαξ· τῷ δὲ προϊέναι ποῦ μὲν ἐπὶ τῆς πρὸς τὴν κτίσιν ἀποστολῆς, ποὺ δ' ἀντὶ τῆς ὑπάρξεως κεχρημένος, ὅμως οὐδαμοῦ φαίνεται προϊέναι λέγων ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, ἂν μὴ καὶ κτιστός τις όρος προσκείμενος ᾖ, δ δεῖν φασιν οἱ Πατέρε; σημεῖον ἡμᾶς ποιεῖσθαι τοῦ περὶ τῆς πέμψεως λέγειν αὐτοὺς, αὐτοὶ τῶν ἰδίων ἐξηγηταί γινόμενοι λόγων, ὡς ἂν μὴ σοριζομένοις τισὶν ἐξῇ καὶ ἐπ' αὐτοὺς καταφεύγειν. Καίτοι ἄλο λαθι μὲν τῇ ἐν ταῖς Γραφαῖς ὁμωνυμία χρῶνται Λατίνοι, καὶ οὐ περιορῶσιν· ἄλλω; γὰρ οὐκ ἂν δύναιντο νοεῖν αὐτὰς ὑγιῶς· χρωμένοις δ' ἐνταῦθα καὶ ἡμῖν ἐγκαλοῦσιν, ὡς δὴ σοφιστικές τὰς Γραφάς ἀποφαίνουσι καὶ τοὺς διδασκάλους· ὥσπερ ἀγνοοῦντες ὅτι τὸ μὲν ἐξελεῖν τοῦ λόγου τὰ τοιαῦτα, παγχάλεπον ἦν καὶ τοῖς πρώτοι;· συμπεραίνουσι δ' ἡμῖν ἀπ' αὐτῶν μέσων, οἱ μὲν ἂν συμπεραίνοιτο, αὐτοῖς ς καταλείπει. Οὐδὲ γὰρ αὐτὸς λέγει τά γε τοιαῦτα πόῤῥω τῶν διπλῶν ἐκείνων ἐμφάσεων, ὧν αἱ μὲν πρὸς τὴν τοῦ Πνεύματος ὕπαρξιν, αἱ δὲ πρὸς τὴν πέμψιν, τὸ τῆς προόδου ῥῆμα συνέλκουσι. Καὶ θαυ μαστὸν οὐδέν· ὅπου καὶ τὸν Υἱὸν ἐκ τοῦ Πατρό ἐκπορεύεσθαι Κύριλλος ἔφη που ἀντὶ τοῦ γεννᾶ 10 αι τὸ ῥῆμα παρειληφώς, ἔθεν εἰ καὶ τοῦ Αὐγουστίνου τὴν λέξιν εἰς τὸ ἐκπορεύεσθαι ἑρμηνεύσει τις ὑπὸ Λατίνων βεβιασμένος, οὐδ' οὕτως ἀνάγκη τὸ Πνεῦμα διὰ τὴν Αὐγουστίνου λέξιν ὑφίστασθαι καὶ ἐξ Υἱοῦ. Πολὺ γὰρ οἰκειότερον ἐπὶ τῆς λοιπής προόδου μετα φέρειν τὴν λέξιν, καὶ ἀμφοῖν τῷ Πνεύματι πρεπου σῶν (καὶ ἀϊδίως γὰρ ἐκ τοῦ Πατρὸς πνεῖται καθ' ὑπόστασιν, ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸ εἶναι λαμβάνον, καὶ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τοῖς πιστοῖς πνεῖται, του τέστι κατὰ τὰς πνευματικὰς ἐνεργείας δίδοται καὶ μετέχεται), ἢ πρὸς τὴν γέννησιν ἕλκειν, ἧς οὐδαμῶς τῷ Πνεύματι μέτεστιν· δ τῷ Κυρίλλῳ γενναίως πάνυ τετόλμηται, ολοσχερέστερον εὐσεβῶς ἐκλαμ βανομένῳ τὴν λέξιν, ὅτε δὴ καὶ μόνον τὴν όμωνυ μίαν τοῦ ἐκπορεύεσθαι τῇ τοῦ Πνεύματος όμωνυμία συνήψεν ἄν τις εὐλόγω; ἐν τοῖς περὶ τοῦ Πνεύματος λόγοις, εἰ τὰ τῶν ἐκ τῆς ἑσπέρας Πατέρων οὕτω πρὸς βίαν ἡρμήνευτο, κανόνι τῷ τοῦ Κυρίλλου χρώμενος τρόπῳ, ἐν ἅπαξ ἐκαινοτόμησεν, ἐπὶ δυοῖν ὑποστάσεων καὶ εἴδει διαφερουσῶν προόδων το ἐκπορεύεσθαι κεχρημένος. Καίτοι γε ἐπὶ μὲν τῶν ἄλλων ἁπάντων, εἰ τὸ προϊέναι ὁμώνυμον, οὐδὲν κωλύει καὶ τὰ ἐκπορεύεσθαι τοιοῦτον εἶναι· ἐπὶ δ' ἄρα τῆς ἱερᾶς θεολογίας τῷ μὲν ἐκπορεύεσθαι μή. νην τὴν ὕπαρξιν εὑρίσκομεν τοῦ Πνεύματος πάντας δηλοῦντας, τῷ δὲ προϊέναι κατακεχρημένους ἐπὶ ταύτης τε καὶ τῆς πέμψεως, ὧν τῷ τύπῳ καὶ ἡμᾶς επεσθαι δίκαιόν ἐστι. Τὸ δὲ τὸν μὲν Υἱὸν συναίτιον λέγειν, τὸν δὲ Πατέρα ἀρχοειδὴ αἰτίαν καλείν, και λῶς ποιῶν οὐκ ἐπῄνεσις· ἄνευ γὰρ τοῦ τὸ συναίτιον διαιρεῖν, αὐτοὶ δὴ μίαν ἀρχὴν τὰς ὑποστάσεις ἄμφω καλοῦσιν, ὥστε λοιπόν ἐστιν αὐτοὺς ἀντιφάσκειν, εἰ καὶ οἷόν τε ἦν μίαν ἀρχὴν εἶναι τὰ μὴ καθ' ὅ εἰσιν ἐν, ἀλλ' ᾗ δύο μᾶλλον, προήγοντ' ἂν, είπερ προήγεν, ποῦ τὴν τοῦ συναιτίου λέξιν εὗρον κειμένην ἐπὶ τῶν θείων; ἀλλ' οὐχὶ μᾶλλον καὶ ταύτην καινοτομοῦσι. Ποῦ τὸ ἀρχοειδώς εὕρηταί τε ἀληθεύειν καὶ τοῖς πρῶτον εἰρηκόσι συνάδειν τις λέγων τῶν μακαρίων; Αλλ' ἀρχικῶς μάλλον συμβαίνει ψευδῆ δὲ καὶ οἷα τοὺς ἀπὸ ταύτης ἐπ' ἐκείνην μεταπηδώντας σημασίαν καὶ τὴν φύσιν εἰκλή, ἡμῖν μὲν σοφισταῖς εἶναι τε καὶ δοκεῖν τῷ ὄντι περίεστι· κοινωνεῖν δὲ τοῦ ἐγκλήματος οὐκ ἀνάγκη τοὺς ἡγεμόνας τῶν λέξεων, οἷς πειρώμεθα συμφωνεῖν· διώριζον γὰρ ἐκεῖνοι καλῶς ταῖς χρείαις τῶν λόγων ἑκάστοτε οἰκείως, τὰ αὐτὰ οὐχ ὡσαύτως ὀνόματα ἐφαρμόζοντες. Καὶ Κύριλλος μὲν οὕτως· Αὐγουστῖνος δὲ οὐδὲ δυοῖν λεξέοιν ἐμφαίνειν ἔχει τὸ διττὸν τῶν προόδων γλώττης στενότητι· ἀλλ᾽ ἄν τε τὴν τοῦ Πνεύματος ύπαρξιν, ἄν τε τὴν ἐνέργειαν καὶ τὴν χάριν σημαίνειν ἄλλοθι βουληθῇ, αὐτὸς μὲν ἐνὶ ῥήματι τῷ προϊέναι ἢ προχωρεῖν καὶ πρὸς ἄμφω τάς ἐννοίας ἐχρήσατο· τοῖς δ' εὐγνωμόνως ἐκ τοῦ Πατρὸς φαίεν τὸ Πνεῦμα προϊέναι τινές, ὡς ἂν ἐκφήνωσιν ἐκ τοῦ Υἱοῦ τοῦτο μὴ ἀρχικώς προϊέναι, ἀλλὰ μᾶλλον πεμπτικῶς τε καὶ μεταδο τικῶς, οἴῳ κἂν ἑαυτοῦ προελθεῖν ῥηθείη με τρόπομ, καὶ ἑαυτοῦ δῶρον ὄν, καὶ τῇ τοῦ ἐπιρρήματος τοῦδε προσθήκῃ τὸ κατὰ τὴν λέξιν ἀδιόριστον τοῦ προϊέναι καὶ τῆς προόδου διορίσαντες ἐξιάσωνται. Οὐ γὰρ βραχείαν ήδεσαν τὴν διαφοράν, ἢ ὡς ἐξ ἀρχῆς τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ τί ποθεν προελθεῖν τῶν θείων προσώπων, τουτέστιν ἐκ τῆς γονίμου καὶ ἀγεννήτου τούτων αἰτίας, ἢ πρὸς τὴν τῆς κτίσεως εὐεργεσίαν ὁρμηθῆναι ποθεν κατὰ τὴν ἐνέργειαν, τουτέστιν ἐχ τῆς ὁμοίου τῶν τριῶν προσώπων θελήσεως. Η τὸν Υἱὸν ἦν ἀνάγκη γεννᾶσθαι πεμπόμενον ἐκ τοῦ

EPISTOLA AD PLETHONEM. Λατίνους ἱκανόν τι δώσειν ἡμῖν τοῦτο διδόντας· καὶ αὐτοὶ μετ' ἐκείνων ενωθήσεσθαι φρονίμως ἐλπίζουσιν, οὕτως ἐνούμενοι· καὶ πολλοῖς, ὅπερ εἶπον, τῶν ἀμαθῶν δοκοῦσί τι λέγειν οἱ πλείους τῶν ταῦτ᾽ ἀξιούντων, οὐδὲν ἐκείνων ὄντες σοφώτεροι. Ημείς δὲ μετὰ πολλῶν ἄλλων τὰ τοιαῦτα εἰδότων, ἔτι γάρ ἡ πόλις πεπαιδευμένους τρέφει τινάς, πολλάκις αὐτῶν τὴν πλάνην ἐλέγξαντες, ἔτι δὲ καὶ τὴν κακουργίαν ἐνίων ἐδόξαμεν ἐπαχθεῖς· καὶ δοκούμεν ἔτι φιλονεικίας χάριν κενῆς τὴν μετὰ Λατίνων ἕνωσιν είργειν. Καίτοι τί ἂν γένοιτο τούτου σαφέ στερόν τε καὶ δικαιότερον, ὅτι τὴν ἐξ ἀρχῆς ὑπό θεσιν αὐτοὺς ἀνατίθεσθαι δεῖ μᾶλλον, ὡς ἔφηση, καὶ περὶ τῶν ἀτόπων ἐκείνων οὔτ᾽ αὐτοὺς δεήσει Πνεύματος - προϊέναι δ' οὕτως ἐκεῖθεν αὐτὸν, καὶ ἡ καὶ πᾶσι τρόποις ἔσονται εξαρνοι. Καὶ οἴονται Γραφὴ καὶ πάντες οἱ Πατέρες συμφθέγγονται. Καὶ εὐλόγως. Επεμψε γὰρ εἰς τὴν σάρκα καὶ τὴν ἐν · ταύτῃ φανέρωσιν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ οὐχ ὁ Πατήρ μόνον, ἀλλὰ δὴ καὶ τὸ Πνεῦμα, συνευδοκήσαν σφί σιν τὴν οἰκονομίαν ἐκείνην, ὡς δὴ ἐν ἔργον αὐτὴν τῆς Τριάδος συμπάσης ἐν τῷ τοῦ Υἱοῦ συγκαταπραξαμένης προσώπῳ. Ως δὲ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀρχὴν μὲν ἔχει τὸν Πατέρα μόνον περιφανῶς, πρὸς δὲ τὴν κτίσιν ἀεὶ καὶ ἐκ τοῦ θείου πέμπεται Λόγου, ὡς οὐχ οἷόν τε καλῶς τε καὶ εὖ ἔχειν αὐτήν ποτε μὴ τῷ θείῳ Πνεύματι κυβερνω. μένην· καὶ ποτὲ μὲν ἀμυδρότερον, ἄλλοτε δ' ἦν πληρέστερόν τε καὶ φανερώτερον, οὐ μᾶλλον αὐτὸ πέμποντος τοῦ Υἱοῦ ἢ καὶ ὑφ᾽ αὐτοῦ τε πεμπόμε νον, ἅτε κοινὴν τὴν τοῦ Πνεύματος χάριν καὶ τῶν πράγματ᾽ ἔχειν ἐξαρνουμένους αὐτά, οὔθ᾽ ἡμᾶς τριῶν προσώπων συναφιέντων ἧς διδομένης τε καὶ ὑπὸ τῶν ἁγίων λαμβανομένης, καὶ δι' αὐτῆς πρὸς τὴν τοῦ Θεοῦ κοινωνίαν ἀναλαμβανομένων τῶν ἀνθρώπων, ὡς ἔξεστιν, αὐτὸ τὸ Πνεῦμα πέμπεσθαι λέγεται. Τὸ δὲ ἀρχοειδῆ μὲν τὸν Πατέρα λέγειν αἰτίαν τοῦ Πνεύματος, τὸν δὲ Υἱὸν συναίτιον, συμφωνεῖτον μὲν αὐτοῖς, ἀλλ' ἐπί γε τῷ χείρονι· τὰ γὰρ συναίτια πάντα πρὸς τὰ ἀρχοειδῶς ποιοῦντα ὀργανικῶν αἰτίων ἔχουσι τάξιν· καὶ ταῦτα μόνα τῇ τῶν συναιτίων λέξει καλῶς οἱ περὶ τούτων εὖ εἰδότις προσαγορεύουσιν. Διὸ καὶ τῆς ᾿Αρειανικῆς οὐκ ἀπάδειν δόξης εἰδότες τὸ τὸν Υἱὸν συναίτιον τῷ Πα τρὶ τῶν κτισμάτων καλεῖν, ἐφείσαντό γε καλεῖν οὕτως οἱ θεολόγοι, εἰ μή που τις πρὸς ἀνάγκην λόγων τινά κατεχρήσατο, ἀλλὰ μᾶλλον αἴτιον ἂν καὶ μίαν ἀρχὴν ἄμφω τε καὶ τὴν Τριάδα ὅλην καλοῦσιν, ὡς, ᾗ εἰσιν ἄμφω τε καὶ πάντα θεὸς εἷς, ταύτῃ ἀπ' αὐτῶν τῆς κτίσεως γενομένης· μήτε γὰρ οἷόν τε εἶναι ὑπάρχειν τι Πατρὶ καὶ Υἱῷ, δ μὴ καὶ τῷ Πνεύματι πρόσεστι, μήτε, εἴ τι μὴ ἐφαρμόττοι τῷ Πνεύματι δι' ὁτιοῦν, τοῦτ᾽ ἂν ἐγχωρεῖν, τῷ Πατρί με προσόν, καὶ ἐς τὸν Υἱὸν κοινωνικῶς διαβαίνειν. Πάντα μὲν οὖν ἐκεῖνα σοφῶς τε καὶ ἀληθῶς εἰς ρηκας, ὡς ἂν μὴ καθ᾿ ἕκαστον ἐπαναλαμβάνων, περιττόν τι δέξαιμι πράττειν. Τῶν δὲ μάλιστα χάριν ἔχω σου τῇ σοφίᾳ μεγίστην, ἐρῶ, τούτων ἔνεκα και ἐπιστείλαι σο: ταῦτα βαλόμενος κατὰ νοῦν. Ἐν τῇ πόλει ταύτῃ δυσί τισι λόγοις τοὺς ἁπλουστέρους ταράττουσι καὶ κλονοῦσιν οἱ τῆς πρὸς Λατίνους μεταθέσεως προϊστάμενοι. Καλῶ δὲ οὕτω καὶ τοὺς λανθάνοντας πάντας· οὗτοι γὰρ καὶ τῶν φανερω· τάτων οἱ χείρους εἰσί. Καὶ πρῶτα μὲν οὐδὲν δεινόν φασι Λατίνοις ἡμᾶς ἐνοῦσθαι κατὰ τὴν δόξαν· εἰ γὰρ καὶ ἀσύνηθες τι τὸ σφίσι λεγόμενον, ἀλλ᾽ ἀληθὲς εἶναι δύναται, μηδενὸς ἐντεῦθεν ἀτόπου συμβεί. νοντος, καὶ Λατίνους, μηδὲν τοιοῦτον ἔπεσθαι που πεισμένους, οὕτω χαίρειν ὡς ἀληθευούσῃ τῇ δόξῃ. Καὶ εἴ γε βούλοισθε, φησὶν, ἀναστάντες ἐκληρόξουσι φανερῶς τοὺς τοῖς ἀτίποις ἐκεῖναι, δόγματί ποτε τεθειμένους, καὶ καθ᾿ ἑαυτῶν, εἰ τιθέμενοι κρύπτοιντο, τὴν τοιαύτην δήπου φέροντες ψήφου καὶ ὡς οὐδενὶ συγχωροῦσι τῶν ἐκ τῆς δόξης ταύτης υποπτευομ ένων δεινῶν, καὶ λίγους και γράμμα 9: αὐτοῖς ἐγκαλεῖν ὡς ἐκείνοις ἐνεχομένοις. Εως δ' ἂν τὴν τῶν ἀτόπων ἀρχὴν ἐκείνων διαφυλάττωσιν ἐν ταῖς γνώμαις τε καὶ τοῖς λόγοις, οὐδ᾽ ἂν ἐκεῖνα μυριάκις ἀρνήσαιντο, λέγειν τι δόξουσι· καίτο: τὸ μὲν ἐξελεῖν τῆς κοινῆς ὁμολογίας τὴν λέξιν ἐκείνη τὴν τὰς Ἐκκλησίας οὕτω ταράξασαν, ἢ νοῦν αὐτῇ τὸν ἀληθῆ τε καὶ πᾶσι γνώριμον δεδωκότας ἐν τῇ φωνῇ μόνη καταλιπεῖν τὴν διαφοράν, περὶ ἧς οὐδ' ἂν εἰς νοῦν ἔχων ἡμφισβήτει λοιπὸν (περὶ δὲ τῶν ἄλλων διαφορῶν ἄλλος ἂν εἴη λόγος), ῥᾷστον ἂν εἴη θε λήσασι, καὶ ἅμα τὸ σεμνὸν προσέσται τῷ πράγματι. Τὸ δὲ τοσούτων τῶν ἐντεῦθεν ἑπομένων ἀδίξων ἐξάρτ νους γίνεσθαι βουλομένους, δοκεῖν μὲν ὡς ἐπὶ τοῖς αἰσχίστοις εγκαλουμένους ἀπολογεῖσθαι, κινδυνεύειν δὲ καὶ ἄλλοις τισὶ λανθάνειν ἐνεχομένου; (τῷ γὰρ ψεύδει παντὶ πλείω τὰ ἄτοπα ἔπεται· καὶ ὥρι σται μὲν ἀπανταχοῦ τἀληθὲς, τὸ δὲ ψεῦδος πολύ πλείους ἐκφύει τὰς κεφαλὰς τῶν περὶ τῆς ὕδρας μυθευομένων· καὶ εἰκός ἐστι διὰ τοῦτο καὶ ἄλλο το συνεζεύχθαι τῇ θέσει ταύτῃ δεινὸν πρὸς τούτοις δὴ τοῖς μέχρι τοῦ παρόντος ἐξητασμένοι;), πολλὴν ἑκατέροις ἔχει δυσχέρειαν. Εἶτ᾽ οὐδ᾽ ἔξεστιν ἡμῖν περὶ τῶν τῆς Ἐκκλησίας δογμάτων μὴ τῷ τῆς Εκε κλησίας ἔπεσθαι τύπῳ, ὅς τοσούτων ἐτῶν ἐν τοῖς αὐτῆς προστάται; ἐκράτησεν, εἰ καὶ οἷόν τ᾽ ἦν ἐξαπατηθέντα δι' ἀμαθίαν προσέσθαι τινὰ τὴν ἀρχὴν τοῦ φανερωτάτου ψεύδους, κηρύττοντα, ὅτι τῷ συνεζευγμένῳ ψεύδει μεθ᾿ ἡμῶν φησι πολε μεῖν. Οἱ γὰρ ἐν ταῖς οἰκουμενικαίς συνόδοις Πατέ ρες (καὶ μηδείς θορυβείσθω τῇ λέξει τε καὶ τῷ παραδείγματι) τοιαῦτ᾽ ἄττα τοὺς ἐν ἑκάσταις αἱρε τικούς τερατευομένους ἀπεωθοῦντο· ὀλίγαι γὰρ τῶν αἱρέσεων αὐτόθεν ἐπολέμουν τῇ πίστει, καὶ τοῖς ταύτης ἄρθροις ἐμάχοντο· ἀλλὰ περιόδῳ τινὶ κατὰ τῆς ἀληθείας αἱ πλείους ὡπλίζοντο, καὶ ἔδει ταύτας μάλιστα εὐλαβεῖσθαι, ὡς ὑπὸ τούτων ἂν τῶν ἁπλο στέρων μάλλον βλαφθησομένων. Οὕτως οὖν οἱ μὲν περὶ τὸν Εὐτυχές πάντων τῶν ἑπομένων σφίσιν ἀτόπων ἐγίνοντο ἔξαρνοι· οὔτε γὰρ πάθος προς άπτειν τῇ θεότητι τοῦ ἡμετέρου Δεσπότου Χριστοῦ, οὔτε κατὰ φαντασίαν ἄνθρωπον αὐτὸν γεγονέναι, οὔτε τι τῶν τοιούτων ὡμολόγουν φρονεῖν, ἀλλὰ τὰς δύο φύσεις εἰς μίαν ἐν τῷ Χριστῷ συνεληλυθε 20

GENNADU CP. PATRIARCH.E νομίζειν ἰσχυρίζοντο μόνον, καὶ λόγους τινὰς εὐπρε· τὸ ἐκκλησιαστικὸν ἐξεᾶσθαι τουτί τραῦμα, ὡς αὐτοί πεῖς τισι δοκοῦντας τῆς δόξης ταύτης εκόμιζον ἐκεῖνα δὲ πάντα καὶ τοὺς ἐκείνοις ποτὲ τεθειμένους τῶν δυσσεβεστάτων εἶναι νομίζειν ἐβόων. Οἱ δὲ περὶ τὸν Πύρρον ὁμοίως ἡρνοῦντο μὲν τὴν μίαν φύσιν καὶ τὴν ἐνέργειαν ἐν Χριστῷ, θέλησιν μέντοι μίαν τιθέντες, οὐδὲν ἡγοῦντο λέγειν δεινὸν, ἅτε τῆς κατ' ἄνθρωπον θελήσεως τῇ θείᾳ καθαρῶς ὑποτεταγμένης ἐν τῷ ἡμετέρῳ δεσπότῃ· καὶ ἐδόκουν δὴ πολλοῖς προσδεκτέοι, ταῦτα λέγοντες, καὶ βοῶντες μηδενὶ τῶν ἐπαγομένων συγχωρεῖν σφίσιν ἀτόπων. Αλλ' οι σοφοί Πατέρες ἐκεῖνοι τὴν θέσιν μᾶλλον ἐκέλευον ἀποῤῥίπτειν, καὶ ἀρνεῖσθαι μὲν τὴν μίαν φύσιν τοὺς δεινοτέρους ἐκείνους τῆς οἰκονομίας ἐχθρούς, δύο δὲ τιθέναι θελήσεις τοὺς ὑστέρους ἀντὶ μιᾶς ἐν τῷ τῆς ἀνθρωπίνης σωτηρίας καθηγεμόνι Χριστῷ, είχε μέλλοιεν μὴ πόρξω τῶν ἱερῶν ἐξελαύνεσθαι, ὥσπερ δὲ καὶ ἡλαύνοντο τῇ κρίσει τῆς Ἐκκλησίας οὐ περ πεισμένοι. Καὶ ἡμᾶς οὖν τοῖς Πατράσιν ἐκείνοις ἔπεσθαι χρή, καὶ μὴ καινοτομίαν λύειν καινοτομία χείρονι βούλεσθαι, μᾶλλον δὲ βεβαιοῦν τὴν ἑτέρων καινοτομίαν ἐν προσχήματι λύσεως, καὶ συγκαινο τομεῖν αὐτοῖς, τοὺς τοσοῦτον χρόνον εὐλόγως ὑπὲρ τῶν πατρίων ἀνθεστῶτας αὐτῇ· εἰ μή τις φαίη καὶ τὴν Ἐκκλησίαν πολλάκις ἐξαμαρτείν, οὗτα γε κρίνασαν· οὗ τι ἂν εὐσεβέσιν ἀκοαῖς ἀπηχέστερον ἐμπέσοι ῥῆμά ποτε; Οὕτω δὲ καὶ αὐτοὶ Λατίνοι τὴν ἡμετέραν ἀνάπτυξιν (ἥδ' ἐστὶ, τὸ μὴ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι εἴτ᾿ οὖν ὑφίστασθαι) οὐ προσίενται, καίτοι ἡμῶν μὲν τὴν Αρειανὴν καὶ Νεστοριανὴν αἵρεσιν ἔν τε τῇ καθ' ἑκάστην ὁμολογίᾳ καὶ πᾶσι τρόποις ἐξαρνουμένων, ἂς ἡμῖν ἐπισείουσιν. Αὐτῆς δὲ οὔσης ἀσφαλεστάτης, ὅτι τε γνωριμωτάτη, καὶ ὅτι δέει μὲν τῶν ἀπειλῶν τῆς τρίτης συνόδου, αἰδοῖ δὲ τῶν μετ' ἐκείνην τεττάρων, αἳ τοὺς τῆς τρίτης νόμους δέσθησαν, οὐ καὶ τῷ συμβόλῳ γε αὐτὴν ἐνεθέμεθα. Πολλῷ δ' ἂν δικαιότερον συμφωνοῖεν ἡμῖν αὐτοὶ τὴν ἀπόφασιν διὰ τὰς ἡμετέρας αρνήσεις, ή, ὡς ἡμῖν ἐξαρχούν ἐκεῖνα σφᾶς ἐξαρνείσθαι, πρὸς τὴν κατάφασιν βιάζοιντ' ἂν τὴν αὐτῶν, ταῖς τε ἀρχαῖς οὐ πάνυ συν ῳδὸν ταῖς κοιναῖς, καὶ, οπερ οὐκ ἦν θέμις, προστε θειμένην. Ἡμεῖς τε τῇ Δατίνων ἂν τεθειμένοι δόξῃ ἁπλῶς, χεῖρον ἂν αὐτῶν ἁμαρτάνοιμεν. Αὐτοὶ μὲν γὰρ καὶ οἰόμενοι μηδὲν τῶν φαύλων ταύτῃ ἀκολου. θεῖν. οὐκ ἂν ἐκόντες εἶεν, οἵους ἡ θέσις ποιεῖ. Ἡμεῖς δὲ, ὡς ἂν βεβαίως ἡγώμεθα ἔν τι ἐκ πλειό νων συνεζεύχθαι ταύτῃ κακόν, δεῖ ὡς πᾶσιν ἐχόντας ἐνεχομένους εὐθύνεσθαι, εἴ γε ὡς μηδὲν διαφέρον ὀλιγωροῦμεν. "Οθεν οὐδὲ νεμεσητέα μᾶλλον ἡμῖν ἂν εἴη Λατίνοι; ἢ διοακτέα μὲν, εἰ δύναιντο πείθειν· εἰ δ' οὐχ οἷοί τέ ἐσμεν ἐπαίειν, ἅμα καὶ πλείστοις σοφωτέροις μὲν ἡμῶν, πιθανωτέροις δὲ ἡμῖν Λατί νων, ἑπόμενοι, μετὰ τῆς ἐπὶ τῷ οὐκ εὐπαρακολου - θήτῳ συγγνώμης, καὶ τῆς εὐλαβοῦς ἀσφαλείας ἐπαι νετέα, ἕως μὴ βούλωνται τῇ μένῃ δικαιοτάτῃ δὲ Hac particula mote secernit atque segregat a eos qui ad Latinorum partes transierant. SUIS ALEX. Ο γε ὄντες οἱ πλήξαντες. Πειρῶνται μὲν οὖν καὶ τὸν τῶν ἀτόπων ἐκείνων πρὸς τὴν ἐξαρχῆς ὑπόθεσιν σύνδεσμον λύειν· ἀλλὰ τοσοῦτον λύειν ἀπέχουσιν, ὥστε δι' αὐτά γε φορτικώτεροι τοῖς εἰδόσι δοκοῦσιν, ἀδοξότερα πολλῷ τιθέντες τῶν ἐξ ἀρχῆς, ἵνα μόνον δυνηθῶσι δόξαι τι λέγειν, καὶ ἵνα δάξωσι λύειν οὐ λύοντες. Ἡμεῖς δὲ σὺν τοῖς Πατράσιν ἡμῶν τὴν τῶν ἀτόπων ἐκείνων ἀκολουθίαν ἐκ τῶν τῆς πίστεως ὑποθέσεων δείχνυμεν οὕτως, ὡς ἄν τι δόξεις τῶν ἁπάντων ἑτέρῳ τῳ κατὰ τοὺς τῶν λόγων νόμους ἀκολουθεῖν. Διὸ δὴ καὶ των ἑπομένων οὐχ ἧττον τὴν ἐξαρχῆς ὑπόθεσιν διωθούμεθα, ἴσον δύνασθαι ταύτῃ τε κἀκείνοις χαίρειν τε καὶ ἀπηχθῆσθαι αὖ πρός τε τὸ μετὰ τῆς ἀληθείας καὶ τοὐναντίον εἶναι νομί ζοντες. Ταῦτα τοίνυν καὶ πολλάκις εἰπόντες τοῖς ποτε ἡμετέροις, καὶ ἐν βιβλίοις συνταξάμενοι πολυστίχοις, οὐκ ἔρωτι τοῦ πολλά συγγράφειν βιβλία, ζήλῳ δὲ ὠφελείας, καὶ πόθῳ τῆς αὐτῶν, ὡς ᾠήθημεν, ώφελείας, οὐκέτι σωφρονεῖν τοὺς ἄνδρας ἐπείσαμεν. ᾿Αλλ᾽ ἴσως νῦν αὐτοὺς ἡ σὴ βιάσεται ψήφος, εἰ μὴ μάτην ταύτην ἀπῄτουν. Τὸ δὲ μὴ ἄν ποθ' ἡμῖν εὐσέβημα ἑνί γε τούτῳ ἀντιπωθῆναι τῷ ἀσεβήματα, δει τὸν Θεὸν, οἷς ποιοῦμεν, τῆς ἡμῶν αὐτῶν ἀρχῆς ἐξελαύνομεν, οἷς μὲν αἱ ἄλλαι σώζονται πόλεις. τούτων ἁπάντων ὀλιγωροῦντες, καὶ οἷς τὸ θεῖον εἴωθε χαίρειν τῶν ἀνθρωπίνων ἐπιτηδευμάτων, ἀσκοῦντες τούτων οὐδὲν, ἀλλ' ἀγιστείαις μόναις, καὶ θυώματι, καὶ φωνῶν ἐπάρσει, καὶ σκιαῖς τισι κούφαις θεοσε βείας ἀντὶ τῶν ἔργων, καὶ ὑποκρίσεσι τῶν καλῶν οἰόμενοι τὸν Θεὸν θεραπεύειν· εἶτα καὶ προδοσία δόξης τινός, ἣν περὶ τοῦ θείου καὶ παρ' αὐτοῦ γε τοῦ θείου λαβόντες ἔχομεν, ὠνούμενοι τὴν ἐκ τῶν ἐχθρῶν σωτηρίαν ἐκ τῶν μήτε δυναμένων μήτε βουλομένων ίσως ταύτην παρέχειν, ἀλλὰ γράμμασι μόνοις ἀντὶ τῶν ἔργων καὶ κεναῖς ἐλπίσι ψυχαγω γούντων ἡμῶν τὸ μικρόψυχον. Εἰ δὲ ἠδύναντο βοη θεῖν καὶ προηρημένοι, πολύ μείζον δυνησομένης ἐκείνων εἰς τοὐναντίον, φημὶ δὴ τὴν ἡμετέραν, όπερ ἀπείη, φθορὰν τῆς ὀλιγωρίας τοῦ θείου ἷς οὐδὲν ἂν γένοιτο τεκμήριον μείζον τοῦ μὴ μόνον τοῖς ἄλλοις, ἀλλὰ καὶ δογμάτων τῶν ἐκεῖθεν ἡμῖν ἡκόντων ἀρ νήσει, παροξύνειν ἑτοίμους εἶναι. Τοῦτο καὶ Θεοῦ φωνήν τις εἰπών, οὐκ ἂν ἁμάρτοι τῆς ἀληθείας. Θεοῦ γὰρ ὄντως τὰ τοιαῦτα φωναί, προφητῶν ἱερεῖς ο βίβλοις εγκείμενα, καὶ εἰς ἔργον ἐνηνεγμένα πολλά κις, οἷς δὴ καὶ προείρητο. Καὶ τὸ εἰκὸς δὲ σφίσι συμμαρτυρεῖ, καὶ τὸ ἀνθρώπινον δίκαιον, τύπος εν γε τοῦ θείου, καὶ αἱ κοινῇ τοῖς ἔχουσι νοῦν ἐνοῦται δύο ξαι περὶ τῶν θείων. Ἡμεῖς δὲ καὶ ὑπὲρ τούτων τοῖς πολλοῖς ἀπηχθήμεθα, τὰ σά τε δὴ ταῦτα λέγοντε; πρὸς αὐτούς, καὶ πρὸς τούτοις ὡς, εἰ μὲν κατεγνωκότες απο τῶν τῆς πίστεως, οὕτως ἔχουσι περὶ τὰ οἰκεῖα ψυχρῶς ὥστε καὶ συγχωρήσαί τισιν 2 μήπως πρότερον ώρα μηνται, οὐχ ἕνεκά γε τῆς παρ' ἐκείνων ἐλπιζομένης άρ Ellipsis Attica; quasi scriptum esset: Τού το δ' ἐστιν ὅ δέδια, τ' μη ἂν, κ. τ. λ. S d pro μή ἂν velimus μηδέν ἦν. ΑLEX.

EFISTOLA AD PLETHONEM. συμμαχίας, ἀλλ', εἰ καὶ μηδὲν τοιοῦτον ἐκεῖθεν θείας τοῦτον ἡγούμεθα; Ἐπαινεῖσθαι γὰρ μᾶλλον ἐπήγγελτο, τῆς ἀληθείας αὐτῆς, ἷς οὐδὲν ἀνθρω πίνῳ τῷ τιμιώτερον, τοῦτο βουλευέσθων τε καὶ πραττόντων. Εξέστω δ' αὐτοῖς καὶ μετατίθεσθαι φανερῶς, πρὸς ἦν ποτε βελτίω πίστιν ἐγνώκεσαν· καὶ θρησκευόντων οὕτως, ὡς ἡ πίστις ἐκείνη βού λεται. Αλλαις γὰρ δόξαις περὶ Θεοῦ καὶ τῶν θείων ἄλλοι θρησκείας τρόποι συνάδουσι· δεῖ δὲ καὶ δι' ἀμφοῖν εὐσεβεῖν, καὶ ταῖς ἔνδον υπολήψεσι περὶ τοῦ Θεοῦ κατάλληλον τὴν ἔξω λατρείαν εἰσφέρειν. Καὶ ὴν Ἐκκλησίαν ἡγοῦνται διδάσκαλον ἀληθῆ τῆς προόδου τοῦ Πνεύματος εἶναι, ταύτης καὶ τοῖς ἄλο λοις πᾶσι νόμοις ἐπέσθων. Τί γὰρ δεῖ τῆς σκηνῆς αὐτοῖς καὶ τῆς εἰρωνείας; Εἰ δὲ τὴν πάτριον ἐπαινοῦντες εὐσέβειαν, καὶ νομίζοντες πάσης άλλης εξ και βεβαιοτέραν, κοσμικοῦ τινος αὐτὴν ἀλλάττονται χρήματος, εἶτα νομίζουσιν εὐσεβεῖν, πῶς οὐ μωρία καὶ γέλως, μᾶλλον δὲ συμφορῶν ἡ μεγίστη τοῦτο τοῖς πάσχουσι; Καὶ τὸ μὲν ἕνα τινὰ τὸ δεινὸν τοῦτο παθεῖν ἀφόρητον ἂν εἴη τοῖς συγγενέσι, καὶ οἷς τι μέλει τοῦ πάσχοντος· τὸ δὲ καὶ πλείους οὕτω διε φθαρότας φανερῶς τὸν ἰὴν τῆς ἀπιστίας ἐκχεῖν, καὶ ταύτην ἀξιοῦν σωτηρίαν μόνην είναι τοῖς πράγματι, καὶ δοκεῖν τι λέγειν οὕτως ἐπαχθῆ καὶ ἀλλό. κοτα λέγοντας, ποίας δουλείας, πόσων θανάτων οἱ μήπω διεφθορότες οὐκ ἂν ἡγήσαιντο χεῖρον; Τίσι δὲ τῶν ἀνθρώπων οὐκ ὄλεθρος τὸ τοιοῦτον εἶναι δου κεῖ; Καὶ νόμος κείνται πανταχοῦ τοῖς τὰ χείρω προσποιουμένοις, ἐπειδὰν ἀλῶσι τοιοῦτό τι δυστεδήσαντες. Ὁ δὲ τοῦ Χριστοῦ νόμος ἐν τῇ τῆς γλώτα α τῆς ὁμολογία τῆς ἀληθείας καὶ πάσαις ταῖς ἔξωθεν ἐπιδείξεσι τὴν σωτηρίαν τῶν πιστευόντων ἔταξεν εἶναι, ὡς μηδενὸς ἄνευ τῆς τοιαύτης μεθόδου σωθησομένου, καν μυριάκις υγιαίνοι τὰ ἔνδον. Αλλ' οἱ καλοὶ τῶν προγόνων ἡμῶν ἔκγονοι καὶ τὴν πίστιν ἀξιοῦσι προπίνειν τοῖς ἀγαθόν τι μέλλουσι περιεῖν, ὑφ' οὗ τοῖς πολεμίοις ἂν ἡ πόλις ἀχείρωτος εἴη· καὶ ἀξιοῦσι δυσσεβεστάτους πάντων ἀνθρώπων εἶναι καὶ γίνεσθαι τοὺς ἐπ᾿ εὐσεβείς πάντα φρονοῦντας, καὶ οὔ; πάντες μεθ᾿ ἑαυτοὺς εὐσεβεστάτους εἶναι νομίζουσιν, ἐκ δευτερείων τὰ πρῶτα νέμοντες. Η τίς ἐν Ἰνδοῖς, ἐν Αἰθίσψιν, ἐν ᾿Αρμενίοις, ἐν Λίβυσιν, ἐν Πέρσαις, ἐν Ἰουδαίοις, ἐν Λατίνοις αὐτοῖς, τοῖς πάντων ἐθνῶν εὐσεβεστέροις ὑπάρχουσι μεθ' ἡμᾶς, τοιοῦτό τι πρόβλημα δοὺς ἐν τῷ συνεδρίῳ, εἰ δέοι τὴν πίστιν ἀλλαττομένους ἢ πλουσιωτέρους για νεσθαι, ή προσλαμβάνειν ἀρχὴν οὐκ οὖσαν, ἢ που λιορκίαν πιέζουσαν ἀπωθεῖσθαι, οὐκ ἂν εὐθὺς ἴδοι καὶ λίθους καὶ πῦρ ἐπ' αὐτὸν ἐνεχθέντα, καὶ πᾶν ὁτιοῦν κτείνειν δυνάμενον; ὥστε καὶ δοκεῖν ἐναγείς εἶναι τοὺς μὴ μετασχόντας του φόνου, κἂν προσή κοντες ὦσι, καὶ τοὺς ἐκγόνους μέχρι πολλῶν γενεῶν οὐδὲν τῶν ἐπιῤῥήτων σεμνοτέρους εἶναι τοῖς εἰδόσι τὴν πονηρίαν τῆς ρίζης. Η τί τοὺς ἑαλωκότας μὲν τοῖς ἐχθροῖς, τὴν δὲ πίστιν φυλάττοντα; ἐπαινοῦ - μεν; κἄν τις κτείνοιτο βιασθείς, μάρτυρα τῆς ἀλη ἐχρῆν τοὺς τἀκείνων προσποιουμένους, ἢ καὶ καθά παξ ἀρνουμένους τὴν πίστιν, ὅτι μὴ μόνον τὴν ἐλευθερίαν οὕτως ὠνοῦνται, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὰς με γίστας ἀρχὲς οἱ πλεῖστοι τούτων ἀναλαμβάνονται Τὸ δ' ἐγγύθεν οὖσαν τὴν ἀγαθὴν τύχην περιοράν πῶς οὐκ ἂν ἦν μωρία σαφής, εἴ γε οἷόν τε ἦν, τῇ προσποιήσει τῆς ἀσεβείας ὠφελουμένους οὕτω πάνυ κατὰ τὸν βίον, ἅμα τι καὶ θεοφιλείς, ὡς πρότερον, εἶναι; Αλλ' οὐκ ἔστι ταυτα, οὐκ ἔστιν, οὔτε τῷ κοινῷ τῶν ἀνθρώπων οὕτω δοκεῖ. Καὶ μηδεὶς οἰέσθω με τῶν τὰ Χριστοῦ σεβομένων ὁποιονοῦν ἐν ἴσῳ τοῖς ἀπίστοις τούτοις τιθέναι· μὴ οὕτω μανείην. Αλλά τοὺς πονηροὺς ἐκείνους συμβούλους ἐλέγχων, ταῦτά φημι· πονηροί γὰρ εἰσιν ὄντως, δόγμα πονηρὸν εἰς τὸν βίον εἰσάγοντες· δ μόνοις ἂν συνήνεγκε δήπου τοῖς ὅπως πρὸς ἡμᾶς, μεταθήσονται σκοπουμένοις, οι μόνοι τῆς ἀγαγοῦς ἐχόμεθα πέτρας, καὶ οὓς ώσπερ κανένας ἐστάναι τοῖς ἄλλοις ἀνθρώποις ἔταξεν ὁ Θεός. Εἰ δ' ἐν τοῖς ἄλλοις πράγμασιν ὀψὲ καὶ αὐτοὶ τῆς φαύλης επειράθημεν τύχης, τους ἄλλος ἂν εἴη λόγος. Οὐδὲ γὰρ οἷόν τ' ήν ἄλλως τα ἡμέτερα ἔχειν ἐκ πλειόνων ἄνω νενοσηκότα τῶν χρόνων, ἅτε συνεδρίου μὲν ἀληθοῦς οὐδαμῶς παρ' ἡμῖν ὄντος, ἀλλὰ βουλῆς εἰδώλῳ πάντων διωκημένων· αὐτονομίας δὲ, καὶ οἰήσεως, καὶ τοῦ τῶν οἰκείων μὲν ὀμελεῖν, τοῖς δ᾽ ὑπὲρ δύναμιν ἐγχειρεῖν, καὶ τοιούτων τινῶν παθῶν πόρρωθεν ταῖς τῶν ἡγεμόν νων ἐνσκηψάντων ψυχαῖς· καὶ τοῖς μὲν δυναμένοις λέγειν τὰ βέλτιστα καὶ ποιεῖν, παρρησίας οὐδεμιᾶς δεδομένης, τοῖς δὲ κόλαξι καὶ τετυφωμένοις καὶ πλε ονέκταις πάντων ἐπιτετραμμένων καὶ ταῖς ἐκείνων ὁρμαῖς· καὶ τῆς μὲν ἀρετῆς φθονουμένης ἐν τοῖς ἀσκοῦσι, τῆς δὲ πονηρίας τῶν τοῖς ἀγαθοῖς προση κόντων ἄλλων ἀπολαυούσης· καὶ ὅρκων μὲν πατους μένων, καὶ ὁ χεῖρόν ἐστιν, οὐκ ἔκ τινος ἀνάγκης ἴσως, ἀλλ' ἐκ προθέσεως· ἱερῶν δὲ πιπρασκομένων, καὶ πρὸς τὰς τῶν ἀνθρωπείων ψυχῶν προστασίας τῶν ἐχόντων ἀδρὸν διδόναι χρυσίον, οὐ τῶν ὠφελῆ σαί τι δυναμένων, προσκαλουμένων νόμων δὲ καὶ δικαίου μέχρι ὀνόματος τιμωμένου· προνοίας δὲ καὶ δίκης τῆς ἐκ Θεοῦ καὶ τῶν τοιούτων λόγων ἄλλως εἶναι δοκούντων· τῶν δὲ τὴν Ἑλληνικὴν ἑαλωκότων νενοσηκένας δυσσέβειαν ζῇν τε καὶ τιμᾶσθαι καὶ τους συνόντας φθείρειν συγχωρουμένων, δέον τοῖς ἐσχάτοις κατευθύνειν αὐτοὺς, οὗ πολύ χεῖρον τὸ καὶ περὶ τῶν ἱερῶν δογμάτων αὐτούς τι λέγειν τηλ μαν ὥσπερ τοῖς ἀβεβήλοις ὑπ' ἀδείας ἐμπυῤῥι χίζοντας. Οὐδὲ γὰρ ἐκ τῶν οὐρανῶν τινι πιστεύ σαιμ' ἂν φάσκοντι, ὡς ἄρα οἷόν τ' ἐστὶ τοιούτους ὄντας τινὰς πειρᾶσθαι τύχης ἀμείνονος. Οὐδ᾽ οἱ τὴν πίστιν ἡμῖν παραδεδωκότες, ταύτης ἐχομένους μόν νον, τῶν δ' ἄλλων ὀλιγωροῦντας ἡμᾶς σωθήσεσθαι τε καὶ εὐμενοῦς πειράσεσθαι τοῦ θείου, προϋλεγον σε καὶ συνεβούλευον, ἀλλὰ τοὐναντίον δεῖν μὲν καὶ πίστεως ὑγιοῦς καὶ ἠθῶν σπουδαίων μετ' εὐσεβείας η Coll. ἀπειχθή, unde falso suspicetur quis ἀπεχθῆ. lloc vero aperte contra Plethonem. Lex.

GENNADI CP. PATRIARCH.E τοῖς κανταῦθα βέλτιον πράξουσι καὶ μετὰ ταῦτ᾽ εὐ- σκιᾶς οὐδὲν διαφέρειν οἱ τὰ ἐκεῖθεν εἰδότες ἴσμεν δαιμόνως βιωσομένοις· ἐν δὲ τῇ παρούσῃ ζωῇ, καὶ πρὸ τῆς ἐν τοῖς δόγμασιν ἀληθείας, τὴν ἄλλην εὐσέ βειαν καὶ δικαιοσύνην μέγα τοῖς αἱρουμένοις εἶναι πρὸς εὐτυχίαν ἐφόδιον, ὡς ἐκείνης τῆς μείζονος ἀρετῆς ἐν τῷ μέλλοντι βίῳ μᾶλλον τῶν καρπῶν τε θειμένων. Εἰ δ' ἡ πίστις ἡμῖν οὐκ ἀρκεῖ πρὸς οὐδε τέραν εὐδαιμονίαν ἄνευ τῶν ἄλλων, τί χρή προσδοκαν, εἰ καὶ τῶν εἰς ταύτην ἀνηκόντων τινὸς ἔξαρνοι γεγονότες, καὶ Θεῷ καὶ Πατράσι καὶ διδασκάλοις πᾶσι προσκόψαιμεν, ὥσπερ ἐκ πολλῶν ἑνὶ πείσματι τὸ μὴ προσρῆξαι ἂν ταῖς πέτραις πιστεύοντες, εἰ γένοιτό τις τοῦ κλύδωνος ἄνεσις, εἶτα καὶ τοῦτο ταῖς ἑαυτῶν χερσὶ τέμνοντες. ᾿Αλλὰ πολλή ἐστιν ἐλπὶς ἐπὶ τῷ καλλίστῳ. Βασι λεῖ οὐχ ὅσον ἐς θεοσέβειαν ήκει μόνον, ἀλλὰ δὴ καὶ ἐν ἅπασιν ἀγαθοῖς πολύ τι δι' αὐτοῦ τὰ ἡμέτερα ἐπιδώσειν, Εμφρονος ηγεμονίας ὀψὲ νῦν ἀπολαύ σαντα. Θεὸς δὲ δοίη καὶ ἔργῳ τῆς ἐλπίδος πεῖραν λαβεῖν. Εἰ δέ τις ἀξιοίη, μετὰ τῆς ἀληθείας ὄντων ἡμῶν, τοὺς μικρόν τι ταύτης ἐκκλίνοντας ούστιναςοὖν ὁμοίως ἡμῖν τῆς μελλούσης ἀξιοῦσθα: ζωῆς ἔκ γε τῆς πίστεως, καὶ διὰ τοῦτο μηδὲν εἶναι δει καλῶς· καὶ τοῦτ' ἐστὶ τὸ δεινότατον, καὶ δ λέληθε τοὺς πολλοὺς, ὅτι πειθομένοις ἡμῖν & συμβουλεύου σιν οὗτοι, ὑποστῆναι μὲν τὴν αἰσχύνην καὶ τὴν ζημίαν ἐν τοῖς καιρίοις, τῶν δὲ μετὰ ταῦτα προσδο κωμένων διαμαρτεῖν ἁπάντων συμβήσεται, καὶ τοὺς πολεμίους προσπαροξύναι, δι' ὑποψίας ποιουμένου; τὴν ἔνωσιν. Ἐχρῆν δὲ τὸ μὲν Λατίνοις ἡνῶσθαι καὶ πᾶσιν ἀνθρώποις τοῖς δικαιοτάτοις τρόποις ζη τεῖν, εἰ καὶ γῆς ἁπάσης ἐτυγχάνομεν κύριοι δὲ πρὸς τὸν Θεὸν καὶ τοὺς Πατέρας αἰδὼ μήτε Λα τίνων εἵνεκα, μήτε τῶν συγγενῶν αὐτῶν, προδιδό ναι, εἰ μέλλοι τις, ἐκείνην τηρῶν, ἀνθρώποις τε πᾶσι καὶ ταῖς σαρξὶ πολεμίως χρῆσθαι ταῖς ἑαυτοῦ. την ᾿Αλλὰ τούτων οὐδὲν ἔνιοι συνορῶντες, τι μὲν οὐ λέγουσι, τί δ' οὐ ποιοῦσι, τὰς τῶν μετρίων ψυχὰς ταράττειν δυνάμενον; Τῶν δὲ μηδὲν διαφέρειν λε γόντων, ἅ τε νῦν Λατῖνοί φασι, καὶ δ, τοῖς ἡμετέ ρεις Πατράσι καὶ διδασκάλοις δόξαντα τὴν ἀρχὴν, καὶ ἡμῖν ὁμοίως δοκεῖ, περὶ ὧν ἀμφισβητοῦμεν Λατίνοις, ὡς εἴ τις λέγοι μηδὲν διαφέρειν τὴν κατάφασιν εἰπεῖν ἢ τὴν ἀντικειμένην ἀπόφασιν περὶ ἑτουοὖν, τούτων οὐδὲ φροντίσαι χρή, τοιούτων γε όντων. Οἱ δὲ τούτων δεινότεροι βραχέα μὲν τοῦ ἱεροῦ καὶ παν δήμου διδασκαλείου, νόθου δέ τινος ἑτέρας διατριβής καὶ οὐδ᾽ ἀνεκτά γε τὰ πλεῖστα πρὸς κατασκευὴν τοῦ δόγματος λέγοντες, θαυμάζειν ποιοῦσιν ἡμᾶς, εἰ καὶ ἡ τῶν Ῥωμαίων Ἐκκλησία, ταῖς ἀρχαῖς ἐκεῖναι; πλέον ἀμφισβητεῖμεν ἂν αὐτῇ περὶ τῶν ἀρχῶν, ὅσῳ καὶ μείζων σφίσιν ἔνεστι κίνδυνος· τῶν γὰρ χειρίστων οὐδέν τι βελτίους εἰσίν. Αλλ' οἷς ἐξεύ ρηνταί τινες ὁδο! πρὸς εἰρήνην, ἀρνήσεις ὧν οὐ δεῖς ἐγκαλεῖ, καὶ συγχωρήσεις ὧν οὐδεὶς ἀπαι τεῖ, καὶ τοῦ δίγματος βεβαιώσεις ἐν προσχήματ τι λύσεως, μόλις εθνογενείς τινας καὶ σκαπανέας καὶ τοκογλύφους ἐξαπατῆσαι δυνάμεναι, ή τινας τῶν καὶ πρὸ τούτου συνηρπασμένων (ὀλίγη δὲ καὶ τούτων φροντίς)· ἀλλ᾽ οὗ ταῖς ἄλλαις μηχαναίς ἐκείναις τοὺς ἁπλουστέρους παράγειν πειρώμενοι, οὗτοι δὴ καὶ τῶν φανερῶς ἀνθεστ ύτων, ὅπ ρ εἰπὼν ἔφθην, οἱ χείρους. ν τοῖς ἄλλο τι μέλλουσιν ὠφελεῖν πρὸς τὰ χείρω συγκαθιέναι, λήσεται πάντας αἱρετικοὺς ὅ γε τοιού τος καὶ τοὺς ἀπίστους ἅπαντας εἰς τὴν οὐράνιον εἰσἄγων λῆξιν, τῷ λόγῳ τῆς παρ᾽ ὀλίγον διαφορᾶς οὐ δυνάμενος εἴργειν οὐδένα. Δόξαι γὰρ πᾶσαι περὶ Θεοῦ οὐκ ἀληθεῖς, τῷ παρὰ μικρὸν διενηνοχυία τῆς κου- η τιθεμένη, συμπεραίνοι τὸ πρόβλημα. Πολύ, γὰρ φωτέρας ἡ χείρων ἐν ὁτιοῦν, βαθμῷ τινι καὶ τάξει τῆς ἀληθείας ἀποπεπλάνηνται. Τῶν οὖν τὴν πρώτην τῆς ἀληθείας ἀπόστασιν πεπονθότων εισαγομένων εἰς τὴν ζωήν, ὡς αὐτοί φασι, καὶ τοὺς ἴσῳ μέἐρῳ ταύτης ἀφεστηκότας εἰσάγεσθαι χρὴ τῷ αὐτῷ δικαίῳ καὶ λόγῳ· καὶ τοῦθ᾽ οὕτω προβαῖνον μερίτας ποιήσει τῆς ζωῆς ἐκείνης καὶ τοὺς ἐσχάτως ἄρα πεπλανημένους. Εἰ δὲ τοῦτο τῶν καθάπαξ ἀδυνάτων ἐστὶ, καὶ τί περὶ τῶν καὶ μικρὸν τῆς ὀρθῆς πίστεως ἐκκλινόντων ἅπας ἀποφαίνεται νόμος, ἴσμεν καλῶς, σκοπείτωσαν, οὗ τὰ τῶν ἐλπίδων σφίσιν ἐστὶν, οἱ μικρὸν ἡγούμενοι τὴν τῆς ἀληθείας πρώτην από πτωσιν, καὶ ταῦθ' ἐκοῦσί γεγενημένην, χάριν τοῦ κοσμικοῦ τινος τυχεῖν ἀγαθοῦ ἢ δεινοῦ τινος ἀπαλ λαγῆναι προσκαίρου. Εἰ δὲ τὸ τῆς ἑνώσεως καλόν ἡμῖν καὶ τοὺς ἐκεῖθεν μισθούς προτείνοντες ἡγοῦνταί τι λέγειν, μανθανέτωσαν αὖ, ὡς ἐνοῦσθαι μὲν τοῖς ἐσχισμένοις συμφέρει· τοιοῦτοι δ' οἱ τῆς κοι νῆς ἀποῤῥηγνύμενοι γνώμης, καὶ τὸ δοκοῦν αὐτοῖς χωρίς ἡγούμενοι κύριον· τὸ δὲ προσλαμβάνειν τοὺς σχιζομένους, ὅπερ ἂν ἁρμόττοι μᾶλλον ἡμῖν, οὐ τὸ συγχωρεῖν ἐστι ταῖς καινοτομίαις καὶ συγκαταφρονεῖν τῶν ἀρχαίων τοῖς πρώτοις τοῦτο θελήσασιν, ἀλλὰ τὸ πείθειν ἐκείνους, ὥσπερ πρότερον, σωφρο νεῖν, τὴν ἰδιορυθμίαν καὶ τὴν ἔνστασιν ἀρνουμε νους, ᾖ τὸν σύνδεσμον λύουσι. Τάς δ' ἐλπιζομένας τοῖς ταῦτα λέγουσι βοηθείας εἰδώλων καὶ κούφης Constantinam innuit recens regnantem. Au potius ίδιον υθμίαν 1 Τούτοις πάσιν, ἄριστε, τὴν σὴν σοφίαν ἀντέταξας, ἀεὶ μὲν οὕτω καὶ πρόσθεν πεποιηκώς, νῦν δ', εἴπερ ποτέ, ἐν καιρῷ, καὶ μετὰ πολλοῦ τοῦ περιβ τος αὐτῶν καθικόμενος λόγοις ἄβηστόν τινα την ἰσχὺν κεκτημένοις, οὗ τῆς ἐνούσης σοι τέχνης μιλ λον ἢ τῆς τῶν λόγων ὕλης τοῦτο παρασχομένης· ἀληθείας γὰρ ὑπεραγωνιζομένῳ καὶ τοῦ Θεοῦ, μένος ἐμπνευσθήναί τι προσῆκεν ἐκεῖθεν. Αλλοι τε οὖν πολλοὶ σοὶ μεγίστην εἴσονται χάριν καὶ δι' ἐμὲ, κἀγὼ πρὸ πάντων ἐν τοῖς τιμίοις ἔξω σε καὶ τὰ τὰ πολλῷ πλέον ἢ πρόσθεν, οὐ τῶν ἐν ἀρχῇ μόνον εἰρημένων ἕνεκα, ἀλλ' ὅτι δὴ καὶ τὸ ὑπὲρ Λατίνων ἐκεῖνο βι βλίον ἡμῖν μὲν οὐκ ἐδείκνυον οἱ σοὶ πεπομφότες, τὴν σὴν ὑπὲρ αὐτοῦ ψῆφον ἁρπάσειν πρὶν ἡμῖν ὀφθῆναι Hæc nos in parenthesi, ne quis dħ pro ôè legi velit. ALES.

EI ISTOLA AD UN ETHIONEM. νομίζοντες. Είτε δὲ καὶ πρότερον, εἴτε καὶ μετὰ (άλλω; γὰρ οὐδενί ποτε ἀνθρώπων ἐπαχθῆς ὤφθην ταῦτά τις αὐτῶν ἐδείκνυ γε καὶ ἡμῖν, οὐδεὶς ἂν ἡμῖν ἐγίνετο λόγος περὶ αὐτοῦ τε καὶ πρὸς αὐτό, οὐχ ὑπεροψίᾳ αὐτοῦ τε καὶ τῶν γραψάντων. Τοῖ; μὲν γὰρ οὐκ ἐξ ἡμῶν γε, τοῦ δόγματος ηττημένοις, οὐ δέον, ἀλλ' ἐκ Θεοῦ τὴν κρίσιν γίνεσθαι δεῖ. Τῷ δ', ὡς ἐν Λατίνων συνηγορία, καί τινος ἀρτιστομίας μετήν, οὐδὲ καθάπαξ ἦν ἀδιέργαστον, [εἰ μὴ, (113 πρὸς τὴν ἐκ Πατέρων ἡμῖν μόνον καθήκουσαν πίστιν καὶ, ὡς πεπείσμεθα, ἀληθῆ, πλεῖστά που διενήνεκτο· οὕτω γὰρ δεῖ ἔχειν, οἷς τι τῇ δόξῃ Λατίνων ένεστι συνῳδὴν, οὐδὲ δι' ἄλλο τι. Τῷ δὲ, πολλάκις περὶ τῶν τοιούτων καὶ γραφῇ πεφιλοτιμημένοι καὶ λόγων πολύ βιαιοτέροις όπλοις τῶν ἐν γραφῇ, κόρον ήδη λαβεῖν, ἄλλοις ἂν τὸν ἀγῶνα τοῦτον ἐλείπομεν. ᾿Αλλὰ σύ γε λαβών, οὐκ ἀπηξίωσας αὐτῷ τι καὶ ἀντιγρά ψαι, πάνυ καλώς ποιῶν· οὐ γὰρ ὡς ἐκείνῳ μᾶλλον ἀντερῶν ἢ τοῖ; πέμψασι χαρούμενος· καὶ τοὺς μὲν δι' ἄγνοιαν προσέξειν ἀντὶ τῶν πατρίων τοῖς ὑπερ· ομίοις κινδυνεύοντας ἀποστήσων, δείξων δὲ τοῖς μήπω καλῶς εἰδόσιν, ὅπως ταῖς χθὲς καὶ πρότριτα καινοτομίαις οὐδ᾽ αὐτὸς τεθειμένο;, ἔτοιμος εἶ καὶ συναγορεύειν, ἐπειδάν ποτε δέῃ, τοῖς πρὸς αὐτὰ σταμένοις. Διὸ καὶ πρὸς ἕκαστα μὲν τῶν ἐν τῷ γράμματι οὐκ ἠνέσχου δοῦναι σεαυτὸν, οὐδ' ἐλέγξαι τὴ δὲ βάθρον ἅπαν ὑπορύξαι δεῖν ᾤου· οὕτω γὰρ ἂν καὶ τὴν ἐπιτεθειμένην αὐτῷ τῶν λόγων κατα σκευὴν πεσεῖσθαι κατασεισθεῖσαν. Αμα δέ τινα καὶ συνηγορίαν τἀληθοῦς τοῖς λόγοις προσέπλεξας, καὶ τοῖς οἰομένοις ἢ λέγειν τι πιθανὸν τοὺς ἀρνουμένους – τὰς ἀτοπίας μενούτας ἐπὶ τῆς θέσεως (καὶ πρὸς ἐκείνας ἀναμφισβητήτως φέρῃ μετά τοῦ λόγου), ἢ συνοίσειν τι τοῖς πράγμασι τὰ μὴ κατὰ Θεὸν αὐτοῖς μελετώμενα, νοῦν τινα περὶ ἀμφοτέρων τούτων ένα έθηκας, εἴ γε βουληθείεν λαμβάνειν, οἵτινες ἂν ποτε εξεν οὗτοι. Σὺ μὲν οὖν τῷ ἡμετέρῳ δεσπότῃ Χριστῷ μεγίστην ἂν εἰδείης τὴν χάριν. Τὸ μὲν γὰρ σὺν τόκῳ σοι τὰς ἀναρμοστίας ἀντιστρέφειν ἐκείνας ῥᾴδιον ὄν, οὐκ ἂν ἡμέτερον ἦν, ὥς γ' ἐν τῷ νῦν σχήματι· τὸ δὲ καὶ συναγορεύειν ὡς φίλα που λέγοντι, ἐκ τῆς κατὰ Χριστόν σοι γέγονεν ἀληθείας, ἣν ἐν τῷδέ σου τῷ συγγράμματι προστησάμενος τοῖς ἐκείνῃ που πλέον συνάδουσιν, ἀντὶ Λατίνων συνέστης ἡμῖν, καὶ ἀμφοτέρων τῷ Χριστῷ προσκειμένων. Ἐγὼ δὲ χάριν ὑπὲρ πάντων εἰδὼς αὐτῷ, μισθόν τινα ἐκεῖθεν μενῶ, ὧν τε τῇ σῇ φιλία προσέκρουσα, προφάσει τοῖς ὑπὲρ Αριστοτέλους χρησάμενος λόγοις Ante πρός deerat εἰ μὴ, quod e conj. addendu fuit. ALEX. Alludit ad religiosum habitum, quem jam, ut videtur, induerat, etsi fortasse monasticain viLaru nondum professus. Rectius esset οὐδ' εἰ ac deinde εδέοντο: λόγῳ τε καὶ ἔργῳ μηδενὸς εἶνεκα), καὶ ὧν ἐν Τιθωνείῳ σύ τε τῷ γήρᾳ οὐ μᾶλλον νεανιεύσασθαι προς ήχθης ή παραφθέγξασθαι· ἀρκεῖ γὰρ οὕτως εἰπεῖν, καὶ σύ γ' ἂν συγγνοίης τοσοῦτον ἀντὶ πολλῶν τῶν πανταχόθεν σῶν λέγοντι. Καὶ εἴπερ οἷόν τε ἦν, εὐ ξάμην ἂν καὶ μάτην ἠνωχληκέναι σου τῇ φιλίᾳ· σύ τε γὰρ οὐκ ἂν ἦσθα χείρων, καὶ ἡμῖν τό γε συνειδ:- ναι καλῶς ὑπ' οὐδεμιᾶς χείρονος κεκινήσθαι προφά σεως ἐξήρκεσεν ἂν πρὸς τοὺς φιλοσοφίας τε καὶ φιο λίας νόμους, ἐπί τε Θεοῦ καὶ πάντων ἀνθρώπων δι καζομένοις. ᾿Αλλὰ καὶ ταύτην ἡμῶν ἀφείλου, φοῦ! τὴν ἐλπίδα, πρὸς τὰ ἐν τῷ τέλει τοῦ βιβλίου σιωπή σας ἐκών. Οὐ γὰρ ἄν τις πεισθείη ῥᾳδίως, ἄνευ τῶν ἐπιλόγων μόνων τὸ σύμπαν ἀφῖχθαί σοι Πλάτωνος τε καὶ ᾿Αριστοτέλους τῶν διαφορῶν πέρι. Καὶ δεύτερον λόγον ἐνίσταμαι σὺν Θεῷ· ἔγκεινται γὰρ οὐκ ὀλίγοι, καὶ οὐκ ἐάσειν φασίν, ὑπεροράν προαιρούμενον· ὅθεν συγγνώση βιαζομένοις, εἰ μὴ πειθοίμεθά σου κελεύοντι σιωπάν, ὀψὲ γοῦν, ὡς μηδὲν ὑγιες περι ὁτουοῦν λέγειν ἔχοντας. Καὶ σοῦ μὲν, καὶ ὧν ἀντιγέγραφας, ήκιστά γε καθάψομαι, ὡς καὶ ἐν προοιμίοις εἴρηται, διά τε τἀκεῖ εἰρημένα, καὶ τὸ πολύ μὲν αὐτὰ ἀπέχειν τοῦ, ὡς δὴ βλαφθέντα τι ὑπ' αὐτ των, τρέψαι με πρὸς ὀργήν· αὐτὸν δ᾽ ὑπὲρ μὲν τῶν Αριστοτέλει διαφερόντων κἂν ἀγανακτῆσαι ποτε δικαίως, μὴ ὅτι γε ὑπὲρ τῶν ἀξυμβλήτων μειζόνων· φέρειν δὲ ἀνεξικακως τὰ πρὸς ἐμὲ οὐδέν τι ἧττον Σωκράτους μεμαθηκέναι, οὗ δὴ οἶσθα ἐκεῖνο τὸ θαυ μαζόμενον· ἄλλως τε καὶ μηδὲν εἰδέναι οὗ νῦν πρῶτ τον σοί γε ισχυριζομένῳ, ἀλλ' ἐκ πλείονος ἐμαυτῷ πεπεισμένον, καὶ ὁσημέραι μᾶλλον πειθόμενον. Οτε τοίνυν τῶν δευτέρων σοι τούτων ἀγωνισμάτων, ἄλλως τε καὶ ὑπὸ τοιούτῳ ἤθει ἐκδεδομένων καὶ οἷον αὐτὸς τὸ τῶν ἐμῶν λόγων εἶναι διασύρεις, ὡς λέο γουσι, λοιπὸν φροντίζειν με δεῖ· οὔτε τοῖς ἐμοῖς ἐκείνοις προύργου συναγορεῖσαι, δεδρακότα γάρ, ὡς σὺ δηλοῖς ἐπαγωνιζόμενος; καὶ τὴν προτέραν σοι ρίψαντα συγγραφήν, ὥστε καὶ δεῖσθαι λόγων ἑτές των πειρωμένων αὐτὴν ἀνεγείρειν, ἅμα δέ τινος καὶ καταφυγῆς ἐς τὸ μηδὲ πάνυ σοι σπουδάσαντι συγγεγράφθαι πεφροντισμένοι δὲ, οὐδ᾽ ἂν ἡμεῖς επήλθομεν δήπου, οὐδεμιᾶς ἂν δέοιντο συμμαχίας, ἠνυσμένου σφίσι καλῶς & προὔθεντο. Εξ ὧν δὲ περὶ τοῖν φιλοσόφοιν ἐρῶ, καὶ τούτοις ἀμφοῖν ἅπαν μετὰ σώφρονος εὐφημίας ἀπαντήσεται τὸ προσῆκον sed veremur ne tota periodus laboret, sic restituenda: πεφροντισμένοις γὰρ οὐδ' ἂν ἡμεῖς ἐπήλο θεμεν δήπου, οὐδ' ἂν οὐδεμιᾶς δέοιντο συμμ. ΑLEX. lliud alterum philosophicum certamen, quad nunc assumit Scholarius, an unquam adierit incertum est. ALES.

GENNADII CP. PATRIARCILE GENNADII PATRIARCHÆ EPISTOLA AD JOSEPHUM EXARCHUM. Nuntiat se librum Plethonis igni tradidisse, et quibus rationibus ut tam severe ageret adductus fuerit, exponis. Hanc epistolam primus edidit V. cl. D. Alexander in Appendice ad fragmenta quæ supersunt libri Plethonis De legibus, ex codd. Paris, 1289 et 1294, Gennadi autographis. In priore hæc titulo adduntur: Ἐγράφη ἐν τῷ ὄρει τοῦ Μενοικέως τῷ πρὸς ταῖς Φεβραῖς, qu urbs est Macedoniæ. Argumentum epistolæ ex titulo patet; ejus tamen analysin sive compendium, facem præferente doctissimo editore, et adhibitis ipsius auctoris verbis, hic exhibere operæ pretium facturos duximus. - «Plethone fatis functo, inquit Gennadius, ejus liber venit in manus eorum qui tunc Peloponneso præerant; quo evoluto, nt ad me transmitteretur curaverunt, omnibus interea ut describeretur interdicentes» Pergit dicens quanto dolore, aperto libro, correptus fuerit; tunc materiarum indicem exscribit qui cum eo qui superest omnino concordat. An librum totum, lecto indice capitulorum, ampliori inquisitioni supersedens, damnaret dubitans hæsit; at ne judicium causa non penitus cognita ferre videretur, totum opus evolvit; «in quo insumptis, inquit, boris quatuor, textum titulis respondere comperi. Tum, varium in modum exagitatus, modo absurditatem ridebam, modo perditam animam dolebam, quondam Christianam, dæmonum malitia in barathrum erroris præcipitatain; tum stolida impietati maledicebani cui per tot sæcula mundus servierat, Deo gratias agens quod nos ab ea liberare dignatus fuisset. Gentis nostræ calamitates, dedecus et opprobriumi deplorabam, quibus hic cumulus additus!..... Omnia tandem mecum reputans, lacrymabundus, Plethonem ipsum, quasi coram me, sententiam auditurus, stetisset, alloquens, O stulte, inquam, unica est lex societatis humanæ, norma unica, quæ est doctrina sancta; tu vero, ea derelicta, impium systema amplecteris et in legislatorem te extollis! At cui fucum facere sperasti?» etc. Librum mox ad principissam Demetrii Despotæ conjugem transmittendum curavit Gennadius, mandans ut igni traderetur: «At ea, inquit, illum iterum ad me misit, meum esse dicens ut latam a me sententiam exsecutioni mandarem. Operis partibus quibusdam, quæ physicam, logicam vel similia spectabant, parcere fere constitueram; at post opus ad novum examen revocatum, agnovi nihil non censuræ obnoxium esse, omnibus paganico systemate et errore corruptis.» Hic Gennadius sententias quasdam exponit a morali veritate aberrantes, aut omnino Christianismo infensas, quæ per totum opus evolvebantur et quarum nonnullæ adhuc in fragmentis quæ supersunt leguntur. Omnia ergo igni tradidit, quibusdam tantum foliis exceptis Hanc epistolam encyclicam fuisse demonstrant Gennadii verba quæ circa finem leguntur: «Cum autem alicubi fortasse hujus operis exemplar exstet, ab auctoris studiosis exscriptum, eo sive vivente sive fato functo, in nomine Domini ouinibus et unicuique jubemus, quocunque modo et loco liber supradictus in manus eorum venerit, ut sine mora, si possunt, igni projiciatur; et quicunque eum penes se servare convictus fuerit, post primam et secundam admonitionem, si illum incendio delere recusaverit vel procrastinaverit, a communione fidelium sit extorris.» Demetrii scilleet Despotæ, et ejus uxoris Asauinæ. Quo factum est ut pauca adeo operis fragmenta supersint, et ca fere ex originali. Id ipse nos docet in nota hac marginali: Τοὺς τῶν ὑποθέσεων πίνακας μόνους ἀφήκαμεν ταῖς σανίσι μένειν προσδεδεμένους, καὶ τοὺς ὕμνους πρὸς τῷ τέλει τῶν ἐκείνου θεῶν· ὅπως σωζομένων αὐτῶν μηδεὶς ἔχῃ ποτὲ τῆς ἡμετέρας καταψεύδεσθαι κρί σεως· τὸ δ' ἄλλο πᾶν ἀποσπασθὲν ἐπαφείθη πυρί, καὶ πολλῶν ἐπ' ὄψεσι ταῦτα ἐγένετο. Maleriarum indicem initio libri involucris adhærentem servavi, el in fine hymnos quos in honorem deorum suorum Pletho elucubraverat, ut residuis his judicium meum fulciretur. Reliqua omnia lacerata et igni, multis testibus, tradita sunt,

EPISTOLA AD JOSEPHUM EXARCHUM. 63$ ΓΕΝΝΑΔΙΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΟΥ ΒΕΡΙ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΤΟΥ ΓΕΜΙΣΤΟΥ, ΚΑΙ ΚΑΤΑ ΤΙΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΟΛΥΘΕΙΑΣ. Γεννάδιος ὁ Σχολάριος, καὶ τὰ λοιπὰ, Θεοῦ χάριτι, ο δυνήσεσθαί τι τὴν ἀρίστην νομοθεσίαν αὐτῷ, τῷ τῷ τιμιωτάτῳ καὶ πάντα ἀρίστῳ κυρίῳ Ἰωσὴφ τῷ Εξάρχω χαίρειν. Ἐπαινούμέν σου τὴν περὶ τὰ βελτίων σπουδήν ἀεὶ, ἦν αὐτό; τε οὐδενὸς τῶν ἐνόντων ολιγωρών, καὶ ἄλλοις συμβουλεύων, ἐνδείκνυσαι. Τῷ σαυτοῦ δὴ χρώμενος τρόπῳ, καὶ περὶ τοῦ βιβλίου του Γεω μιστοῦ νῦν ὑπομνήσαι δεῖν ἡμᾶς φου. Ηλθε δὲ ἐφ᾽ ἑτοίμοις τοῖς περὶ αὐτὸ πεπραγμένοις ἡμῖν ἡ σὴ συμβουλή. Καὶ οὕτω μέντοι χάριν εἰδότες σοι, ταῦτα δῆλα ποιούμεν· ἅμα δὲ καὶ προστίθεμεν, ἅπερ ἡμῖν τε πρέπον ἂν εἴη μὴ παρελθεῖν σιωπή, σοί τ' οὐκ ἂν ἀηδὴς διατριβή γένοιντο. Ἐκεῖνος τοίνυν ὁποῖος ἦν, ἐκ πολλοῦ δῆλος ἡμῖν ἐγεγόνει, καὶ ὅτι τοιοῦτο βιβλίον ἐν πλείοσι χρόνοις εἶχε συγγεγρα φως, πολλῶν τε ἐξηγουμένων ἀξίων πιστεύεσθαι, καὶ ἡμῶν πολλαῖς καὶ φανεραῖς ἀποδείξεσιν ἐν Πελοποννήσῳ μὲν πρῶτον, εἶτ᾽ ἐν Ἰταλίᾳ κατειλη φέσων. Καὶ τοῦτό μοι τῆς ὑπὲρ Αριστοτέλους ἀντιγραφής ποτε πρὸς τἀκείνου γέγονεν αἴτιον· ἐκεῖ νός τε γὰρ θρασύτερον ἐπῄει τῷ φιλοσόφῳ, πολλήν εἰδὼς ἐκ τῆς ἐκείνου φιλοσοφίας καὶ ὧν ἀντέστη τῷ Πλάτωνι, συνηγορίαν τῇ δόξῃ τῆς ἀληθείας προςγινομένην· καὶ ἡμεῖς οὐ Πλάτωνι φιλονεικοῦν τες, οὐκ Αριστοτέλους τι πεφροντικότες ἰδίᾳ, τῷ δὲ σκοπῷ τοῦ Γεμιστού χαλεπαίνοντες, ζήλῳ τῆς πίστεως, περιττὶν ἄλλως ελόμεθα πόνον. Εβουλ μεθα γὰρ οὕτως ἐνδείκνυσθαι τοῖς ἀγνοοῦσι τὸν ἄνθρωπον, ὡς ἂν μηδεὶς βλαφθείη λοιπὸν ἐξηπα· τημένος, οἷον οὐκ ὀλίγοι καὶ πρότερον πεπονθότες, ο ἄλγους ἡμῖν ὑπόθεσις ἐγένοντο χαλεποῦ· ὀνόματα δὲ ἐκείνων λέγειν οὐ χρή. Πρὸς ταῦτα δὲ ἡμᾶς ἀπιδεῖν, οὐ πρὸς οὐδεμίαν ἄλλην φιλοτιμίαν, τὰ ἐν ἀρχῇ καὶ τελευτῇ τοῦ βιβλίου δείκνυσιν ἡμῶν πάνυ καλῶς, πολλαχοῦ σωζομένου, οὐδ᾽ ἀπῳδὰ τοῦ ἡμε τέρου τρόπου, σὺν Θεῷ δ' εἰρήσθω, τυγχάνοντα. Ο μὲν οὖν αὐτὸς ἀντέγραφε, τὸν αὐτὸν πρός τε Αρι στοτέλη καὶ ἡμᾶς, ἐκείνῳ δῆθεν συνηγοροῦντα;, ἀγῶνα πεποιημένος. Ημᾶς δὲ ἡ τῆς πατρίδος ἀντιγράφειν αὖ ἐκώλος συμφορά, πλὴν ὅσον ἄλλης οὐκ ἀκαίρου τότε δεδραγμένοι προφάσεως, καθηψάμεθα μὲν τῶν ἀκαιριῶν αὐτοῦ, φειδοῖ τε καὶ ἐμβριθέστε ρον· Αριστοτέλει δὲ καὶ Πλάτωνι λοιπὸν ὁμοίως χαίρειν εἰπόντες, κατὰ τῆς Ἑλληνικῆς δεισιδαιμο νία; οὐ φαύλην ὑπεστησάμεθα πραγματείαν, ὡς αὐτοῦ δὴ φανερῶς πρὸς τὸν εὐσεβῆ σκοπὸν ἡμῶν ἀπομαχομένου, καὶ μηκέτ' ἀξιοῦντος δεῖν κρύπτεσθαι· ἦν δὴ καὶ ἐς ὄψιν ἐλθοῦσαν αὐτῷ, πολλά φασι λυπῆσαι τὸν ἄνθρωπον, επεγνωκότα λοιπὸν τοῦ Au potius έποιήσαντο 7 ALES. γ βίῳ περιόντων ἂν ἡμῶν, οἱ καὶ πυρὶ καὶ γραφῇ δυναίμεθ' ἂν ἀχυροῦν, ὁποτέρως ἂν δόξειεν· ταυτί γὰρ καὶ ἠπειλοῦμεν ἐν τῷ δευτέρῳ τῶν πρὸς αὐτὸν συγγραμμάτων. Οὕτω μὲν ἡμῖν εἶχε τὰ πρὸς ἐκεῖ νον, τὰ μὲν ὑπὲρ τῆς πίστεως καὶ τῆς τῶν ἀδελφῶν ὠφελείας ἢ μὴ βλάβης συμβησομένης ἂν, φορτικῶς· τὰ δ᾽ ἄλλα, ἀνεπαχθῶς. Ενιοι δὲ, μήτε τοῖς πράγμασι καὶ τοῖς συνειδόσι τε καὶ συμμαρτυροῦ- - σιν ἡμῖν βουληθέντες προσέχειν, τό θ' ἡμέτερον διαβάλλοντες ἦθος, οὐ τὸ πρὸς ἐκεῖνον μόνον ἐν τοῖς συγγράμμασιν ἐπιδεδειγμένον ἀρκούντως, ἀλλὰ καὶ πάντας τοὺς ὁπουδήποτε συμβαλόντας ἡμῖν ἐν ὅλῳ τῷ βίῳ, βασκανία διαβάλλειν ἡμᾶς ἐσυκοφάντουν τὸν ἄνθρωπον. Ἡμεῖς δὲ μαρτυρόμεθά σοι, φίλο ·τατε, τὸν Θεόν, εν οὐκ ἔξεστιν οὐδεμιᾷ ἀνάγκῃ ψευδομένους καλεῖν, οὐδενός ποτε ὑπὸ βασκανίας ἐπὶ τὸ χεῖρον κατεψευσάμεθα· πολλοῖς δὲ ἐπὶ τὸ σφίσι βέλτιον, ἄλλῳ δὲ τῷ σὺ βλαβερόν, ἐχαρισά μεθά που τῷ ψεύδει, ὑπὸ φιλανθρωπίας, ἢ ἐξηπατημένοι· ἐξήλεγχον δὲ αὐτοὶ ψευσαμένους· ἡμεῖς μὲν γὰρ ἀγαθοὺς ἢ φίλους ἐδείκνυμεν αὐτοὺς τοῖς πολλοῖς, καὶ ὡς τοιούτοις έχρώμεθα δήπου· αὐτοὶ δὲ τοὐναντίον ἐν τοῖς πράγμασιν ἦσαν. Τίς δ' ἂν καὶ πρόφασις τοῦ πάθους ἦν ἡμῖν πρὸς τὸν ἄνθρω πον; Ἐξ ἁπάντων γὰρ ὧν ἡμῖν ὁ Θεὸς ἐδεδώκει, κρείττους ἦμεν ἢ ὥστε βασκῆναι ἂν ἐφ᾽ ὁτιμοῦν τῶν ὑπαρχόντων ἐκείνῳ. Μόλις δ' ἂν καὶ φαυλοτάτῃ προαιρέσει προσήκεν, ὑπὲρ εὐσεβείας προσποιού μένον καὶ ἀρετῆς ἐνοχλεῖν μηδὲν ἂν ἀδικοῦντι, ἅμα δὲ καὶ οὐδενὸς ἡττωμένῳ τῶν ὁμοτέχνων, μὴ ὅτι γε τηλικαύτης παρανομίας δίκην ὀφείλειν, ἀλλὰ καὶ τίνος οὐ χείρω κρίνεσθαι τοῖς ἀνθρώποις, ὀψὲ τῆς ἀληθείας φανερουμένης. Τοῖς μὲν δὴ τοιούτοις, ὀλίγοι δὲ ἦταν, οὔτ᾽ ἂν ἐπαινοῦσιν, οὔτε ψέξασι προσέχειν δεῖν εἴποι τις ἂν, αὐτοὺς εἰδώς. Αμα δὲ τὸ μὲν ἀνθρώπινον τοῦτο παρὰ τῶν φαυλοτέρων δήπου συνέβη· δεῖ γὰρ ἀνίαν τινὰ καὶ θλίψιν ἀνθυπαντἦν τοῖς ἀγαθόν τι πράττουσιν, εἰ φέρειν εἰς δεῖεν, πάνυ πολύ τι λυσιτελοῦσαν. Οἱ δὲ νοῦν ἔχοντες καὶ φίλο: τῆς ἀληθείας, καὶ ὧν ἡ κρίσις οὐ ˚ περιοπτέα τοῖς γε νοῦν ἔχουσιν, οὐ μόνον περὶ τῶν ἄλλων ἔργων ἡμῖν καὶ λόγων ἐς ὅτι πλεῖστον τῆς γῆς λαμπρὰς ἐπήξαντο τὰς ἀνακηρύξεις· ἀλλὰ καὶ τῶν εἰς τὸν Γεμιστὸν φιλαλήθως τε ὁμοῦ καὶ φιλο κοινως εξητασμένων, ἐπήνουν μὲν καὶ χάριν ώμο λόγουν ἀε!, συνήλγουν δὲ μεθ᾿ ἡμῶν τῷ πρεσβύτῃ τῆς ἀκαιρίας, καὶ μεταβαλεῖν ἄν, εἴπερ οἷόν τ' ήν, εύχοντο, αυτοί τε εἰδότες εἶναι τοιοῦτον, καὶ ἡμῖν

63% οὐκ ἔχοντες ἀπιστεῖν. Ορᾷς, ὦ φίλτατε, πόση τις 1 των, καὶ τῶν ἄλλων υπερουρανίων. Ενδεκάτη, ἡμῖν ἀπαντῇ διηνεκῶς ἐξ ἀνθρώπων τῆς ὑπὲρ τῶν κοινῶν ἀγαθῶν προνοίας ἡ χάρις, ὧν κατόπιν ἅπαν ἴδιον ἀεὶ συμφέρον ἐθέμεθα. Αλλ' εἰ Θεόν, ἡμῶν ἐν παντὶ τῷ βίῳ προϊστάμενον, ἔπαισαν ἐπὶ κόρρης πολλοὶ, τὸν ἐπὶ τῷ μηδὲν λελαληκέναι φαῦλον δεξάμενον τὴν πληγὴν ἐγγύθεν ἔχομεν συνειδότα, εν ὑπέρδικον ἐν τοῖς τοιούτοις ἐλπίζειν, ἅμα δὲ καὶ παρήγορον, χρὴ τοὺς μὴ καθάπαξ εἰκῇ τρέχοντας. Ἐπεὶ δὲ ἔδει πάντα φανεροῦσθαι τῷ χρόνῳ, καὶ ἦν μὲν τὸ βιβλίον τοῦ Γεμιστοῦ τεθνεῶτος παρὰ τοῖς ἄρχουσι τῆς Πελοποννήσου (διττῶν δὲ ὄντων τοὺς εὐσεβεστέρους τε καὶ μείζους φημί), οὐκ εἶχον δὲ ἀγνοεῖν τῶν ἐν αὐτῷ γεγραμμένων τὴν ἀτοπίαν, ἐδιώλοντο μὲν αὐτίκα πέμπειν ἡμῖν, καὶ πολλοῖς ἀπαιτοῦσιν ἐκγράφειν, οὐκ ἠξίουν διδόναι· ὑπὸ δὲ τῶν καιρῶν τουτί κωλυθέντες, ὑπὸ τῶν αὐτῶν αὐτ τοὶ καὶ παρ' ἐλπίδας ἡμῖν ἦχον φέροντες, καὶ δια πλοῦν ἡμῖν ἤνεγκαν πένθος, τὸ μὲν ἐπ' αὐτοῖς, ἀποναμένοις τῆς κοινῆς συμφορᾶς, ἐξ ὧν ἄλλοι προπετέστερον βουλευσάμενοι κατεπράξαντο· τὸ δ', ἐπὶ τῷ βιβλίῳ. Εὐθὺς γὰρ ἀναπτυχθέν, τίνος ἡμῖν οὐκ ἀηδέστερον ἔδοξε συναντήματος; ο *Ην μὲν εἰς τρία διῃρημένον. Εκάστου δὲ ὑποθέσεις προτεταγμέναι ἦσαν πολλαί, καθάπερ ἐν πίνακι, μηδεμίαν πρὸς ἀλλήλας σώζουσαι τάξιν· σοφοῦ δὲ τὸ τάττειν ἐστί. Καὶ ἦν τοῦ μὲν προτέρου τμήματος ὑπόθεσις πρώτη, περὶ διαφορᾶς τῶν περὶ τῶν μεγίστων ἀνθρώποις δοξῶν. Δευτέρα, περὶ ἡγεμόνων τῶν βελτίστων λόγων. Τρίτη, περὶ τοῖν δυοῖν ἐναντίον λόγοιν, τοῦ τε Πρωταγορείου, καὶ τοῦ Πυῤῥωνείου. Τετάρτη, εἰς θεοὺς τοὺς λογίους εὐχή. Πέμπτη, κοινὰ περὶ θεῶν δόγματα. Εκτη, περί Διὸς τοῦ βασιλέως. Εβδόμη, περὶ θεῶν τῶν ὑπερουμανίων. Ογδόη, περὶ θεῶν τῶν ἐντὸς οὐρανοῦ. Εννάτη, περὶ τῆς τῶν θεῶν συμπάντων ἀἰδιότητος. Δεκάτη, περὶ τῆς Ποσειδωνός τε καὶ τῶν ἄλλων ὑπερουρανίων θεῶν γενέσεως. Ενδεκάτη, περὶ τῆς τῶν ἐντὸς οὐρανοῦ τοῦδε ἀθανάτων γενέσεως. Εἶτα, ηθικάς, οικονομικάς τε καὶ πολιτικές υποθέσεις συμπλέξας, είκοστὴν καὶ μίαν ἐπῆγε περὶ θεῶν θεραπείας. Ἐπὶ ταύτῃ, περὶ ἱερέων καὶ βίου αὐ τῶν· ἐφ᾽ ᾖ, περὶ καθαρμῶν. Εἶτα, λογικῇ μᾶλλον · ἐπισκέψει προσηκούσας ὑποθέσεις συνάψει, τρια κοστὴν καὶ μίαν ἐπῆγε, περὶ ὀνομάτων τῶν πρεσβυ- Ο τάτων θεῶν· αὕτη δὲ ἦν ἡ τελευταία τῶν ὑποθέσεων τοῦ πρώτου βιβλίου. Εφεξής δέ γε, των τοῦ δευ τέρου πρώτη μὲν ἦν, περὶ κριτηρίου τοῦ ἐπὶ τὴν τῶν προκειμένων σκέψιν. Δευτέρα δέ, πρόληψις κοινῶν ἐννοιῶν. Τρίτη, ὡς εἰσὶ θεοί. Τετάρτη, περὶ προνοίας θεῶν. Πέμπτη, ὡς οὐ κακῶν οἱ θεοὶ αἴτιοι. Εκτη, περὶ εἱμαρμένης. Εβδόμη, περὶ πλήθους θεῶν. Ογδόη, περὶ διαφορᾶς τῶν των θεῶν γενῶν. Ἐννάτη, περὶ τῆς κατὰ Κούρητας Θεοσε Θείας. Δεκάτη, περὶ θεῶν τῶν τε ἑπτὰ πρεσβυτά Duos fratres intelligit, Demetrium et Tho mam Paleologos, quorum majorem Demetrium postea designabat. Διετ. Dulouda videntur verba quatuor, καὶ τῆς περὶ τῆς τῶν ἐντὸς οὐρανοῦ θεῶν γενέσεως. Ετα. περὶ ψυχῆς καὶ ἄστρων, καὶ τῆς τῶν ἄστρων το χῆς καὶ περὶ δαιμόνων ἄλλα τε, καὶ ὡς οὐ πονηροί εἰσι, καὶ ἔλεγχον τῶν κατὰ τῶν δαιμόνων διαβολῶν, καὶ περὶ αἰσθήσεων, καὶ περὶ θηρίων, καὶ τοιαῦτα προσθεὶς, εἰκοστὴν καὶ ἑβδόμην ἐπῆγε, περὶ τῆς τοῦ παντὸς ἀϊδιότητος· αὕτη δὲ, ἡ τελευ ταία τῶν ὑποθέσεων τοῦ δευτέρου. Τοῦ τρίτου δὲ ὑποθέσεις, πρώτη μὲν ἀνάληψις τοῦ περὶ είμαρ μένης λόγου. Ταύτῃ δὲ εἶπετο, περὶ ψυχῆς. Εἶτα, περὶ τέλους τοῦ βίου. Εἶτα, περὶ φρονήσεως. Εἶτα περὶ παίδων ἀγωγῆς. Εἶτα, περὶ τοῦ τῆς πολιτείας σχήματος. Εἶτα, περὶ ἀνδρείας, καὶ ἄλλα ἐφεξῆς τοιαῦτα προσθείς, δεκάτην καὶ τετάρτην ἐπῆγε, περὶ τῆς γονέων ἐκγόνοις οὐ μίξεως. Εἶτα, περὶ θεῶν γενέσεως. Εἶτα, περὶ τῆς ἀνδρὶ ἐν: γυναικών πλειόνων συνοικήσεως. Εἶτα, περὶ τῆς τῶν κοινῶν γυναικών χρήσεως. Τούτοις, περὶ χρεῶν ἐδωδῆς, καὶ τοιαῦτα ἄλλα ἐπαγαγών, είκοστὴν καὶ δευτέραν ὑπόθεσιν ποιεῖται περὶ Διὸς, ὡς οὐδὲ λόγῳ διάκρι σίς τίς ἐστιν ἐν αὐτῷ. Ταύτῃ ἐπισυνάψας ηθικάς τινας ὑποθέσεις, καὶ πολιτείᾳ ἄλλα; πρεπούσας, τριακοστὴν ἐπάγει καὶ δευτέραν, περὶ τῶν τῶν θεῶν ὀνομάτων, ᾗ τὰ κεφάλαια τῶν ὑποθέσεων καὶ ὁ προυργιαίτατον τῆς νομοθεσίας ταύτης σκοπός συνῆπτο εὐθύς. Τριακοστὴ γὰρ καὶ τρίτη υπόθεσις ἦν, περί προσευχῆς. Μετά ταύτην, εἰς θεοὺς προσρήσεις. Εἶτα, ὕμνοι εἰς θεούς. Εἶτα προορί σεών τε καὶ ὕμνων χρήσεως διάταξις. Εἶτα, τίσι θεῶν τίνα θυτέα. Εἶτα, ἐπὶ τίσι πράξεσι, τίσι τε θεῶν καὶ ὅπως θυτέα. Επειτα, ὅπως ἔχουσι τῶν θυσιῶν μεταληπτέα. Εἶτα, περὶ ἀκριβείας τῶν πρὸς θεούς. Εἶτα, κατὰ τίνων εὐκτέα τοῖς θεοῖς. Ἐπὶ πᾶσι, περὶ μαντειῶν. Ἐπινομὶς δὲ ἦν ἡ το λευταία τῶν ὑποθέσεων, τεσσαρακοστὴ καὶ τρίτη οὖσα τοῦ τρίτου βιβλίου. Εκάστῳ δὲ τῶν βιβλίων ἐπιγέγραπτο, Πλήθωνος νόμων συγγραφής βιβλίον πρῶτον, καὶ τοῖς λοιποῖς ἀκολούθως. 'Αρχὴ δὲ τοῦ παντὸς βιβλίου τοιάδε ἦγ' Τάδε συγγέγραπται περὶ νόμων τε καὶ πολιτείας τῆς ἀρίστης, ᾗ ἂν δια νοούμενοι άνθρωποι, καὶ ἅττ' ἂν καὶ ἰδίᾳ καὶ κοινῇ μετιόντες τε καὶ ἐπιτηδεύοντες, ὡς δυνατὸν ἀνα θρώπῳ, κάλλιστά τε καὶ ἄριστα βιῷεν, καὶ ἐς ὅσον οἷόν τε, εὐδαιμονέστατα. Τοιούτων συμφορῶν πλήρες τὸ βιβλίον. Απ' αὐτ τῶν δὲ πρώτων τῶν ἐπιγραφῶν καὶ ὑποθέσεων ᾿γνόντες, ἐβουλόμεθα μὲν εὐθὺς μηδ' ἐπιέναι λοιπόν Ἐπεὶ δὲ ἦν ἀνάγκη πάτα τοιοῦτον ὃν ἀφανίζεσθαι, ἔδοξεν ἡμῖν δίκαιον εἶναι, καθάπερ ἂν παρόντι, τῷ γεγραφότι χαρίσασθαι τὸ μὴ ἐρήμην καταψηφίσασθαι τοῦ βιβλίου, ἀλλὰ τὸν ἐν ἡμῖν ἐκ Θεοῦ λόγου καὶ τὴν τῆς ἀληθείας συνείδησιν δικαστάς καθίσαν τῇ τε γνώμῃ τοῦ ἀνθρώπου καὶ τῇ σπουδῇ, καὶ οι ἂν ἄγοιεν ἔπεσθαι, καὶ ὅπως ἂν ψηφίσαιντο πράτ τῶν ἄστρων ψυχῆς, nisi quid aliud vitii subest. ALFX. Sic codd., non προυργιαίτατος ALEX.

EPISTOLA AD JOSEPHUM EXARCHIUM τειν. Εἰκὸς γὰρ ἴσως αὐτὸν επιγεγονότα τοῖς ἄλλοις πολλοί διηγοῦνται, ότι μη μόνον τὴν λέξιν, ἀλλὰ καὶ ὅποι περὶ τῶν τοιούτων ἐσπουδακότες εἰσὶν, ἀμείνω τινὰ τῆς θρησκείας συνηγορίαν εὑρεῖν, καὶ λόγοις καινοτέροις ὁμοῦ καὶ ἀξιωτέροις ἐντυχόντα πεισθήναι, οὓς δέοι γ' ἂν μή περιοδεῖν· τουλάχιστον γὰρ οὐ πόρρω συγγνώμης ἂν εἴη, λόγοις ἰσχυροτέροις ἐνδούς, οὔπω μὲν ὑπὸ τῶν τῆς Ἐκκλησίας διδασκαλων ἐξητασμένοις, αὐτοῦ δὲ πάνυ κεκρατηκόσιν οὐκ ἔχοντος ἀντιλέγειν. Καίτοι συνήδειμεν ἐκείνῳ τὴν πονηρὰν ἀπ' ἀρχῆς ὑποστάντι πρόληψιν. Αλλ' ἐχρῆν ἀπαθὲς αὐτῷ καθίζειν τὸ δικαστήριον· ἡμᾶς δὲ μὴ διαφυγεῖν ἄν, οὔτ᾽ εἰ τὰ αὐτὰ ἢ καὶ χείρω τῶν ἄλ λοις ἐξευρημένων, οὔτ᾽ εἰ βελτίω τε καὶ καινότερα εἴη τὰ τὴν ψυχὴν ἐκείνου θηρεύσαντα. Ἱερᾶς μὲν γάρ θεολογίας, ἧς πλεῖστα ἡμῖν ἐμέλησεν ἐν παντὶ τῷ βίῳ, καὶ προύργου μηδενὶ ἂν συγχωρῆσαι τῶν νῦν ὄντων ἀπανταχοῦ καὶ ἴσα ἡμῖν εἰδέναι· Ελληνικῶν δὲ βιβλίων καὶ λόγων, ἐφ' οὓς ἐκεῖνος ἑαυτὸν ἀναφέρει, μηδὲν ἡμῖν περιωφθαι, ὅτε καὶ καταγι νώσκειν αὐτῶν τοιούτων ὄντων εὐλόγως οἷοί τε ἦμεν, οὐ πρὶν ἐς τὴν τοιαύτην ἕξιν ἐλθεῖν, καὶ ὅτε σοφι ζόμενός τις οὐκ ἂν λανθάνειν ἡμᾶς ἡδύνατο. ψυχὴν τὴν οἰκείαν οὕτω διενοήθη κοσμεῖν· τὸ δ' ὅπως, ἐκεῖνοι μᾶλλον λεγόντων»), τότε τοίνυν ὥσπερ παρόντι διαλεγόμενοι, καὶ τὴν συνεγνωσμένην ἡμῖν περὶ τοῦ βιβλίου φέροντες ψῆφον....., "Ανθρωπε, είπομεν, εἷς ἄριστος νόμος, καὶ μία πολιτεία βελτίστη· σὺ δὲ αὐτῶν ἀποστὰς, καὶ τοῖς φαυλοτάτοις ἀντὶ τούτων προσθέμενος, εἶτα καὶ νομοθέτης ἐπεθύμησας γενέσ σθαι; Τίνας ἐλπίσας προσθήσεσθαί σοι; Εἰ μὲν γὰρ καινότερα ενομοθέτεις, καὶ μήπω ἐπιδεδειγμένα τῷ ἀνθρωπίνῳ βίῳ, εἶχεν ἄν τί σοι καὶ ἐλπίδος τὸ τόλο μημα. Εἰ δὲ τὰ τῶν σῶν ἡγεμόνων βιβλία σωζόμενα πανταχοῦ, τοιοῦτον ἐν ἀνθρώποις οὐδὲν ἰσχύει, τῷ φωτὶ τοῦ Χριστιανικοῦ λόγου καὶ νόμου τῆς γῆς ἁπάσης καταλαμφθείσης, οὐ μόνον ὅσον εἰς τὴν θείαν ἥκει ροπὴν, ἐξ ἧς προδήλως ή πανταχοῦ τῶν πολυθέων ἐσβέσθη πλάνη, ἀλλὰ καὶ ὅσον εἰς τὴν ἀνθρω πίνην ἥκει σοφίαν, πολλῶν ἀληθινῶν φιλοσόφων λόγοι; ἀληθεστάτοις καὶ ἔμφροσι τὴν μὲν πλάνην ἀνατρεψάντων, τὴν δ' ἐκ Θεοῦ καὶ ἱερὰν μόνην ἀλή θειαν ἀποδεδειχότων πάνυ καλῶς, πόθεν ἤλπισας μόνο; ἑνὶ βιβλίῳ τὰ τῶν ἄλλων ἐπιτέμνοντι, μηδὲν δὲ νεώτερον ἐπιδεικνυμένῳ ὅ τοὺς ἀρχαίους διέλαθε, πεῖται προσέξειν σοι τοὺς ἀνθρώπους; Εἰ δὲ τοῦτό σε τοσοῦτον διέλαθεν, οὐκ ἀπἶδον, εἰ καὶ τοιοῦτος ἦσθα, οἷος του μὲν πατρίου δόγματος ἐκ παίδων ὀλιγωρήσαι, τῇ δὲ κατασεσηπυίᾳ προσφυῆναι που λυθεῖς. "Ων δ᾽ εἰς τὴν πολιτικὴν ὕλην ἢ οἰκονομικὴν ή ἠθικὴν ἀνηκόντων νομοθετεῖς, ὅσα μὲν εἰς Αρι Ὑπὸ τοιούτων δὲ λογισμῶν ἐν ὥραις τέτταρσιν ὅλαις, ἐλαχίστῳ μιᾶς ἡμέρας μορίῳ, τὸ βιβλίον ἅπαν ἐπήλθομεν, εἴδομέν τε καλῶς, τίσι λόγοις ἐπλήρου τῆς ὑποσχέσεις τῶν ὑποθέσεων. Ενταῦθα δὴ, πολλοῖς τε καὶ οὐ τοῖς αὐτοῖς περιηγόμεθα πά θεσι. Κατεγελῶμεν τῆς ἁπλότητος τοῦ ἀνθρώπου. Εθρηνοῦμεν τὸν ὄλεθρον αὐτῷ τῆς ψυχῆς. Κατηρώμεθα τῶν πονηρῶν δαιμόνων, ὑφ' ὧν στερήσειστοτέλη καὶ Πλάτωνα ἔστιν ἀναφέρειν, ἢ καὶ ἐς τὸν χάριτος οὐρανίου, συνηρπάγη συντεθῆναι τῷ ψεύδει. Κατεγινώσκομεν τῆς τῶν ἀνθρώπων παραφορᾶς, ᾗ τὴν πρόσθεν χρόνον ἐδούλευον. Χάριτας ἀνεπέμπομεν τῷ προίκα καὶ ὀψὲ τῇ φύσει τῶν ἀνθρώπων τὰς τῆς ἀληθείας πύλας ἀνοίξαντι, καὶ θαυμασίαις ὡπλικάτι παρασκευαῖς, ὥστε ταύτης ἐπιμελομένους ἐφάπτεσθαι. Ἐδοξάζομεν αὐτὸν, ὡς οἷόν τε ἦν, ὅτι καὶ ἡμῖν τὴν χάριν ταύτην ἐφῆκεν. δυρόμεθα τήν συμφορὰν τοῦ γένους ἡμῶν, τὴν αἰσχύνην, τὸ ὄνει δος. Έδει γὰρ τοῖς ἡμῶν κακοῖς καὶ τοῦτο προσκεῖ σθαι, ὅτι τελευταῖον ἐνὶ τὰ τῆς Ἑλληνικῆς παιδείας ὑπελείφθη καλὰ πρεσβύτῃ, καὶ οὗτος ἀπώνατο τῆς περὶ ταῦτα σπουδῆς φρενών αἰσχρὰν ἔκστατιν· οὐ γὰρ ἂν εἶχε σωφρονῶν τοιαῦτα καινοτομεῖν. Πλγοῦμεν ἐπὶ τοῖς πόνοις τοῦ γέροντος, οὓς ἀπώλεσε, τὴν περὶ τὴν λέξιν τε καὶ συνθήκην φιλοτιμίαν υπου θέσεσι φαυλοτάται; συναναλώσα;· ὥσπερ εἴ τις ἐν ὕλαις ἀτιμοτέραις, ἢ διαλυομέναις εὐθὺ;, τὴν περὶ τοὺς ἀνδριάντας αὐτῷ τέχνην ἐπιδεικνύοι, βελτίοσι καὶ προσηκούσαι; χρῆσθαι δυνάμενο;. Τί δεῖ καταλέγειν ὁπόσα ἡμῖν συνέβαινε πάθη; Ἐπεὶ δὲ ἔδοξεν ἡμῖν ταῖς ἐπιγραφαῖς τοῦ βιβλίου καὶ τοῖς προοιμίοις δς ἐφιστᾷν, ἐνταῦθα δὴ δακρύων τὰς ὄψεις πλησθέντες καὶ βύθιόν τι στενάξαντες (δόξαμεν γὰρ αὐτὸν παρίστασθαι Γεμιστόν, ἢ μᾶλλον, ὡς αὐτός φησι, Πλήθωνα, καὶ μέχρι τοσούτου τὴν περὶ τὴν Ελληνισμὸν ἐκτείνας σπουδήν, ὡς ἀκούσαντε; αὐτοῦ Magis placeret οὐκ ἐλαχίστ. ALEX ἀληθῆ τοῦ ἡμετέρου Ἰησοῦ νόμον καὶ τῶν αὐτῷ προσκειμένων, ἢ τὰς τῶν εὐσεβῶς βασιλευσάντων νομοθεσίας, μᾶλλον ἂν ὠφελοῖτό τις ἐν τοῖς ἑκάστων αὐτὰ μετιών τόποις, καὶ τῷ πρωτοτύπῳ πλάτει αὐτ τῶν ἐντυγχάνων· αὐτὸς γὰρ συναφείᾳ ἐπιτεμών, οὐκ ἂν οὐδενὶ ὠφέλιμος εἴης. "Α δὲ καὶ οἰκογεν προστιθέναι δοκεῖς, τούτων οὐδὲν ἂν ἀχρειότερον γένοιτο. Αγιστείας δὲ καὶ θρησκείας καὶ τὰ τοιαῦτα, καὶ πολλῷ χεῖρον, εἰ ἐνεργήσειν που τῆς γῆς προσε δίκησας, οὔτε σοφῶν οὐδενὸς, οὔτε ἰδιωτῶν τινος, ή βουλησομένου ἢ δυνησομένου ταύτας μιμεῖσθαι. ᾿Αλλὰ τὰς μὲν τὰς περὶ ἧς ἐκ τῶν ἀνθρώπων ηλε πιτας εὐφημίας ἐπὶ τοῖς νόμοις τούτοις ἐλπίδας, ἐῶμεν. Τὰς δὲ ποικίλας τῶν ἀνθρώπων ἔν τε δόξαις καὶ βίοις διαφορὰς ἐκτιθεῖς μὲν εὐθὺς, ἀληθεύων· πᾶσι γὰρ δῆλα τοῖς καὶ ὁπωσοῦν εἰδόσι ταῦτά ἐστι προσιστάμενα δε σου ταῖς πρώταις ὑποθέσεσιν ἀγνοεῖς. Πῶς γὰρ ἂν εἴη κοινὰ τὰ περὶ θεῶν σοι δόγματα, οἷς οὐ πάντες ἄνθρωποι καὶ κατὰ σὲ τίτ θενται, οὐ νῦν μόνον, ἀλλὰ καὶ πάντα τὸν χρόνον; μᾶλλον δὲ νῦν οὐδεὶς αὐτοῖ; τίθεται· ἀλλ', ὡς εἰκὸς, περὶ τὰ ἄλλα διαφωνοῦντες, περὶ ἂν τοῦτο συνάδουσιν, ὅτι Θεός ἐστιν εἷς, οὐχ εἰς ἄκρος ἐν ὑποδεεστίο ρων πλήθει πολλῷ, ἀλλ᾽ ἁπλῶς εἷς τε καὶ μόνος. ᾿Αλλ᾿ ἵνα δείξῃς σαυτὸν ὑπὸ τῆς τοιαύτης ἐν ἀν θρώποις διαφωνίας εἰς τὴν περὶ τἀληθοῦς καταστή και ζήτησιν, οὐκ ἀγαπήσαντα τοῖς ὑπὸ τῶν σῶν

GENNADII CP. PATRIARCIL προγόνων εὑρημένοι; ἢ κεκριμένοις πάνυ καλώς. Η ἱερῶν μήτ' εἰδέναι μήτε βουληθῆναι ποτε μαθεῖν. Τοιούτῳ δὲ κριτηρίῳ μηδὲ περὶ τῶν ἐλαχίστων πιο στεύειν δεῖν, ἅπας ἀξιοῖ λόγος. Ἵνα δέ, σοφιστάς τοὺς τῆς ἀληθείας καθηγεμόνας καλών, δόξης το λέγειν, καὶ τῶν ποιητῶν καθάπτῃ τῶν σῶν. Καίτοι τῆς πολυθείας αὐτοὶ τοῖς σοῖς ἡγεμόσιν, οὓς ἀντὶ τῶν ἀληθῶν καὶ γνησίων προείλου, γεγόνασιν αίτιοι· οἱ δὲ φιλοσοφήσαντες ὕστερον, ἐπὶ τὸ μεῖζον, ὡς αὐτοῖς ἐδόκει, μεταβαλόντες, εὐπρέπειαν τινα τῷ παρ' αὐτοῖς λόγῳ ταῖς ποιητικαῖς περὶ τῶν θεῶν σου τερατείαις ἐμηχανήσαντο. Οὐδὲν θὰ διαφέρει τῇδε ἢ ἄλλῃ τὰ τοιαῦτα συμπλάσαι, ἕως ἂν εἶτε ποιητικῶς εἴτε φιλοσόφως συμπλάττοιτο· αίσχιον μέντοι ποιητικώς. Καὶ ἡμεῖς μὲν λόγοις ἀληθέσι μάλιστα πεπεισμένοι περὶ ὧν φρονοῦμεν, ἔπειτα τὴν ποικιλίαν τῆς περὶ τὸ τέλος τῶν ἀνθρώπων ὁδοῦ ἐν προοιμίοις εὐθὺς, οὐδὲν δέον, ἐξέθους, ἅμα δὲ καὶ τῷ σκοπῷ σου προσεστηκός, ὡς ἔφθην εἰπών. Καὶ φῂς μὲν καλῶς, ἄριστά που δοξάσειν τε καὶ βιώσεσθαι τὸν κρινοῦντα τὸ βέλτιστον περὶ πάντων· ἀλλ' εἴπερ εἰδείη κρίνειν, σὺ δ᾽ οὐκ ὀλίγον ἀπέσχες. Διδ σαυτῷ τὰ ψεύδη πρὸ τῶν ἀληθεστάτων ἔμπεδα ποιησάμενος, καὶ ἀθλιώτατος ἀνθρώπων ὑπῆρξας, καὶ τῇ δήπου κρίσει. Η πῶς ἂν Ζωροάστρη φέρων Ενειμας σεαυτόν, ὃν ὑπὲρ πάντας λέγεις προστα σθαι, τῶν σοφωτάτων καὶ ἐνθέων ἀποφοιτήσας; Τίς ἀγνοεῖ Ζωροάστρην, ἐς ἀστρονομίαν περιβόητον Πέρσαις, ἐς οὐδὲν ἄλλο, γεγενημένον, ὑφ' ἧς δὴ καὶ πεπλάνηται, τὰ δ᾽ ἄλλα τῇ γενέσει σύμφωνον τὴν προαίρεσιν ἐπιδεδειγμένον; Νίνου γὰρ ἦν υἱὸς, τὴν καὶ πολλαῖς ἐκ τοῦ θείου συνηγορίαις, ὥσπερ ἐπ: οἰκείαν γήμαντος μητέρα Σεμίραμιν· ἀφ᾽ ὧν ἐνο μίσθη Πέρσαις μητρογαμεῖν. Τοῦτον ἐγνώρισέ σοι, πρόσθεν ἡγνοημένον, ὁ τῷ δοκεῖν μὲν Ἰουδαῖος, που λύθεος δὲ Ελισσαίος· ᾧ μέγα δυναμένῳ τότε παρὰ τῇ τῶν βαρβάρων αὐλῇ, παρεσιτοῦ τὴν πατρίδα φυγών, ἵνα τὰ καλὰ παρ' ἐκείνου μάθῃς διδάγματα τοιοῦτος δὲ ὤν, πυρὶ τὴν τελευτὴν εὔρετο, καθὰ δήπου καὶ ὁ ὑμέτερος Ζωροάστρης Ζωροάστρου μὲν οὖν τοῦδε, καὶ Μίνωος, καὶ Εὐμόλπου, και Λυκούργου, καὶ Πολυείδου, καὶ Τειρεσίου, καὶ τῶν ἄλλων οὓς ἀριθ μεῖς, οὐδὲ βιβλίοις ἐνέτυχες, ὅθεν ἂν τὴν νομοθε σίαν ταύτην εἶχες λαβών· πλὴν ὅτον πολλοὶ ἕτεροι ἔνιά που αὐτῶν ἀπομεμνημονεύκασιν, ὅθεν οὐ σοὶ μᾶλλον ἢ καὶ πᾶσι σπουδαίοις ἡ περὶ αὐτῶν εἴδησις γέγονεν. Αλλ' ἐκ τῶν ὑστέρων μᾶλλον πάντ' ἔχεις συνειλοχώς, οι Πυθαγόραν καὶ ἔτι μᾶλλον Πλάτωνα προστησάμενοι, τὰ πλεῖστα μηδ' αὐτῷ Πλάτωνι δεδογμένα περὶ τῆς πολυθέου πλάνης ἐν βιβλίοις συν εγράψαντο πολυστίχοις, μετὰ τοὺς πλείστους δὲ αὐτ τῶν καὶ ὑπὲρ πάντας τοὺς ἐν αὐτοῖς ἄκρους, Πρόσ κλος, οὗ τῶν πολλῶν βιβλίων ταυτί τα βραχέα ἐσπερμολόγησας. Καίτοι Πλουτάρχῳ μὲν σύ γε καὶ Πλωτίνῳ καὶ Ἰαμβλίχῳ καὶ Πορφυρίῳ λέγεις όμολογεῖν· Πρόκλον δὲ, τὸν αἰτιώτατόν σοι γενόμενον, σιωπᾷς, τὴν τοῦ πρῶτος ἐφευρηκέναι τὰ πλεῖστα δόξαν σεαυτῷ σοφιζόμενος. 'Αλλ' οἱ Πρόκλον ἀνεγνωκότες, ἅμα δὲ καὶ κατεγνωκότες, συνοίδασι μοι τὴν τῶν λόγων τούτων πηγήν. Εἶτα τοῖς κατόχοι; τῆς ἀληθείας, τοῖς ἁπλανεστάτοις ἐν πᾶσι ταύτης καθηγηταίς, σοφιστείαν καὶ νεωτερισμοὺς ἐγκαλεῖς καὶ τὰ τοιαῦτα, καὶ διὰ τοῦτο αὐτοῖς οὐκ ἄν ποτε θήσεσθαι. Τούτων τοίνυν ἐκ νεότητος ἀποστὰς, καὶ τοῖς καλοῖς σου διδασκάλοις τεθεὶς, οἷς ὁμολογεῖν Ισχυρίζῃ, οὐδὲ τὰ ἐκείνων εἰδέναι πάντως ἡδύνατο, καὶ πότερον νεωτερίζουσιν ἀληθῶς αὐτοὶ, ἢ μᾶλλον τῇ πρώτῃ καὶ φυσικῶς ἐγκατεσπαρμένῃ περὶ τοῦ ἑνὸς Θεοῦ τοῖς ἀνθρώποις δόξῃ συνεστηκότες εἰσὶ, τὴν δ᾽ ἐκ διαφθορᾶς τῶν ἀνθρωπίνων βίων τε καὶ γνωμῶν νεωτερισθεῖσαν πολυθείαν, ἐκ Θεοῦ καὶ Λόγου φωτισθέντες τε καὶ ἰσχὺν λαβόντες, ἀνεῖλον. Καὶ δι' αὐτό γε τῷ κριτηρίῳ τῶν σῶν Πατέρων, δντω: ἀκριβεῖ τε καὶ θείῳ, τὸ σὸν ἀντανέστησας, οὐ αλλα μόνον διεφθορος, ἀλλὰ τὴ καὶ τῷ μηδὲν τῶν Ο κουροῦντος τῇ εὐσεβεῖ δίψῃ τῶν ἀκριβῶς αὐτῷ προσεχόντων, ἐρείδομεν τὴν ἐκ τῶν λόγων ἔγγινομένην ἡμῖν πίστιν. Σὺ δὲ, τὴν μὲν ἐκ Θεοῦ χορηγίαν συκοφαντῶν, τὸν δὲ λόγον οὔτ᾽ ἔχων, ούτε σπουδά σας λαβεῖν, ποιηταῖς δὲ τὴν ἀρχὴν, εἶτα μᾶλλον φιλοσόφοις, οὓς λέγεις, προσεσχηκώς, ὧν τοὺς μὲν καὶ σὺ κακίζειν δοκεῖς, τοὺς δὲ πολλοὶ καὶ γενναίο: τῶν ἀληθῶν φιλοσόφων ἐξήλεγξαν λόγοι, καὶ πάντας ἔπεισαν ὡς λήρων καταφρονεῖν, ποῦ τὴν περὶ τοῦ τὰ ὄντα φρονεῖν ἱδρύεις ἐλπίδα νῦν, μετὰ τὴν τοσαύτ την νέκρωσιν ἢ φυγὴν τῆς πολυθείας, μόνος αὐτὸς τὴν ὁδὸν ἐκείνης προηρημένος; Έξετάζειν δὲ καὶ μανθάνειν δεῖν περὶ τῶν θείων, ὡς τοῦτο τῇ λογική φύσει πρέπον, καὶ πάνυ καλῶς σοι λέγεται, ἀλλ' εξετάζοντας δεῖ προστίθεσθαι τοῖς ἀληθεστέροις, δ δύναιντ' ἂν μετὰ τοῦ θείου πράττειν καλῶς οἱ σου φίας μὲν παντοίας ἀρκούντως μετεσχηκότες, δια λεκτικῆς δὲ ἐμπεπλησμένοι δυνάμεως, νοῦν δὲ μὴ θεωρητικὸν μόνον, ἀλλὰ καὶ πρακτικὴν ἔχοντε;. Ανευ γὰρ τούτων οὔτε δυνήσεται τις ὁποίαις ἂν χρήσαιτο τῶν ἀρχῶν εἰδέναι καλῶς, οὔτε τί ἄν ἔποιτο ταύταις ἀπλανῶς ἐξευρίσκειν, ἀλλ' ἡ τιθέντες ἃ μὴ χρὴ τὴν ἀρχὴν, ἢ καὶ χείρω ἐπισυνάπτοντες οὐδ᾽ ὡς ἂν συναφθείεν, σφᾶς τε αὐτοὺς πολλοὶ καὶ πλείους ἄλλους ἀποπλανῶσι τῆς ἀληθείας· δ καὶ σολ, πρὸς τὴν περὶ τἀληθοῦς ζήτησιν ἄνευ παρασκευῆς Ορμημένῳ πρεπούσης, συνέβη. Οὐ γὰρ τὸν Χριστιανικὴν ἐξετάσας καὶ μαθὼν πρῶτον λόγον, εἶτα της τῶν ἄλλων ἀνθρώπων μετεληλυθὼς δόξας, ἣν ἐκ τοῦ λόγου συμφωνοτέραν εὕρες ταῖς τῶν ἀρχῶν ἀληθεστέραις ἢ κοινοτέραις, ταύτῃ προσέδραμες ἀλλ' ὁ τῶν τῆς πατρίου δόξης ἐχομένων, καὶ μετὰ λόγου, διαβάλλων κατηγορεῖς ἡμῶν, προκατειλήφθεί γε φάσκων, τοῦτο σὺ πρὸς τὴν ἐθνείαν ἔπαθες δήξαν, πρὶν ἔξιν λαβεῖν ἐκ τέχνης καὶ φύσεως του κρίνειν ἔχειν περὶ τοιούτων. Τοιοῦτόν σε οἱ καλῶς εἰδότες ἱστόρουν· καὶ ἡμεῖς ἔγνωμεν, πολλάκις σοι συμβαλόντες, ὡς περί γε τοῦ ἀληθοῦς τῶν Χριστιανῶν λόγου οὐδὲν εἶχες πλέον τῶν καθάπαξ ἀγροίκων, ἢ αὐτὸς εἰπεῖν, ἢ λεγόντων ἄλλων συνεἶναι. Οθεν τῇ μὲν περὶ τὴν ζήτησιν τῆς ἀληθείας σπουδῇ δικαίως πάνυ συνηγορεῖς, τὸν δὲ τρόπον αὐτῆς, ἐξ οἰκείας τε διαστροφῆς καὶ θείας εγκαταλείψεως,

ÉPISTOLA AD JOSEPHUM EXARCHUM. οὐκ ἠξιώθης εὑρεῖν. Διόπερ οὔτ' αὐτός τι τῶν ἄλλων ἡ γὰρ ἀρχῇ τοῦ ποιεῖν ἐστιν ἄτομον, πλείοσιν οὐχ ἀπολέλαυκας πόνων, καὶ ὧν ἐς τήνδε σοι τὴν συγκ γραφὴν κατεβάλου, οὔτε τῳ τῶν ἄλλων ἔσῃ λυσιτε λής· εκστήσειας μὲν οὖν τινας ἴσως ὑπ' ἀμαθίας ἢ πονηρίας ἄλλης, ἡγεμόνι σοι χρησαμένους. Ὥστε σοι καὶ εἰκῇ πάντα νῦν ηύκται· μᾶλλον δὲ, οὐδ' εἰκῆ, ἀλλ᾽ ἄξιον τοιούτων εὐχῶν ἐπηκολούθησέ σου, τῆς τε περὶ τοὺς λόγους επιτυχίας καὶ τῆς τῶν ἐνα τευξομένων ὠφελείας τὸ πέρας. Αὐτίκα γὰρ οὔτε κοινὴ πάντων, οὔτε θείων τινῶν, ὡς φῂς μετὰ τὴν εὐχὴν ἀρχόμενος, ἀλλ' ἀτόπων ἀνδρῶν, ἡ περὶ τῶν θεών σου γέγονε δόξα. Εἶναι μὲν γὰρ τὴν θείαν φύσιν, καὶ πάντων αἰτίαν εἶναι τῶν ὄντων, κοινή σχεδόν γέγονε δόξα. Διαιρεῖν δὲ τὴν τοιαύτην φύσιν εἰς πλῆθος τοσοῦτόν τε καὶ οὐτωσι διακεκριμένο, ὀλίγων ἦν, οὓς εἴλου καθηγεμόνας ἀντὶ τῶν πλείστων τα καὶ βελτίστων. Ην δέ ποτε καὶ πολλῶν· ἀλλ᾽ ὑμεῖς οὐ τοῖς χυδαίοις, οὐδὲ ποιηταῖς, οὐδὲ σοφι σταῖς προστίθεσθαι λέγετε, καίτοι μηδὲν καινότε ρον αὐτῶν ἀξιοῦντες, ἀλλ' ἐπιχρωννύντες μόνον εὐπρεπείᾳ λόγων τινὶ τὴν ἀλογίαν τῆς θέσεως. Δία γὰρ κἀκεῖνοι καὶ Ποσειδῶνα, καὶ Κρόνον, καὶ Ηραν, καὶ "Αρτεμιν, καὶ οὐρανίους, καὶ ταρταρίους, καὶ χθονίους, καὶ Τιτάνας, καὶ δαίμονας, καὶ ἄῤῥενά; τε καὶ θηλείας, καὶ γνησίους καὶ νόθους, καὶ τὰ τοιαῦτα ἐλήρουν, ἀτοπωτέρως μέντοι καὶ αἴσχιον ἢ οἱ ὕστερον μεταπλάττουσιν. Αλλ' οἱ τῷ ὄντι θείοι γεγενημένοι, σιωπῶ δὲ τοὺς ἄλλους, ἀλλὰ Μωσῆς ἐκεῖνος ὁ μέγας, περὶ οὗ ἐν πρώτῃ τῶν ἱστοριῶν ὁ Διόδωρος, Μετὰ τὴν παλαιὰν, φησί, τοῦ κατ' Αί γυπτου βίου κατάστασιν τὴν μυθολογουμένην γενέσθαι ἐπὶ θεῶν καὶ ἡρώων, πρῶτον πεῖσαί φασιν ἐγγράφοις νόμοις χρῆναι βιοῦν Μωσήν, ἄνδρα καὶ τῇ ψυχῇ μέγαν καὶ τῷ βίῳ ἱκανώτατον μνημονευόμενον. Τὰς γὰρ ἄλλα; περὶ αὐτοῦ θεόθεν τε καὶ ἐξ ἀνθρώπων μαρτυρίας παρίεμεν νῦν. Οὗτος τοίνυν ἐν δευτέρῳ τῶν νόμων βιβλίῳ φησίν, "Ακουε, Ἰσραήλ, Κύριος ὁ Θεός σου Κύριος εἷς ἐστι. Κάν τῷ τῆς Έξιου βιβλίῳ, Οὐκ ἔσονταί σοι, φησί, θεοὶ ἕτεροι τὴν ἐμοῦ, ὡς ἐκ Θεοῦ τὸν νόμον τοῦτον τιθείς. Ο δε μακάριος Παῦλος ἐν τῇ πρὸς Ἐφεσίους Επιστολῇ, Είς, φησί, Κύριος, μία πίστις. Οἷς ἀναρίθμητος ἐσμὸς ἐπακολουθεῖ θείων τε καὶ σοφωτάτων ἀνδρῶν, τὴν οὐράνιον ταύτην ἀλήθειαν καὶ λόγου χρίσει συμβεβαιοῦντες· καὶ τούτοις αὖ σύμπαν νῦν τῶν ἀνθρώπων πλῆθος ἀκολουθεῖ. Εἰ γὰρ τῷ Θεὸς ἐνό ματι ἔσχατόν τι νοεῖται καὶ καθ᾽ ὑπεροχήν, ἵνα τὸν Θεὸν εἶναι ἀνάγκη. Εν γάρ, οὐ πλείω, τὸ καθ' ὑπεροχήν τε καὶ ἔσχατον. Εἰ δὲ καὶ τελειότατον δεῖ τὸν Θεὸν εἶναι, ένα τυγχάνειν τοῦτον ἀνάγκη· οὐ γὰρ οἷόν τε πλείω εἶναι τὰ τέλεια, εἴπερ ἀδύνατον διακριθῆναι ἂν τοὺς πλείους θεούς τελείους ὄντας, οὐδενός σφίσιν ἐνδέοντος. Καὶ εἴπερ ἡ τῶν ὄντων διάκρισίς τε καὶ τάξις καὶ κυβέρνησις ἀρκούντως δι' ἑνὸς τοῦ πρώτου ποιοῦντος γίνεται, πάντων τῇ δυνάμει δειχνουμένου, παρέλκον τε ἂν εἴη καὶ ἅμα οὐ βέλτιον διὰ πλειόνων αὐτὰ γίνεσθαι. Καὶ εἴπερ ἡ τῷ ὀνόματι τούτῳ σημαινομένη φύσις άτομός ἐστι καθ' αὐτήν, ἀμήχανον ἑτέρῳ ταύτην ἁρμόζειν· δ " οἷόν τε κοινὴν εἶναι· καθ᾽ ἕτερον δέ τι καὶ μὴ καθ᾽ αὑτὸ τὴν θείαν φύσιν ἄτομον εἶναι, οὐχ οἷόν τέ ἐστιν, ἵνα μὴ οὕτω δὴ καὶ σύνθετος ᾖ. Καὶ πολλοῖς ἄλλοις λόγοις καὶ τεκμηρίοις τὸ δόγμα τοῦτο δεικνύουσιν, ὧν ἁπάντων ἱκανώτατόν ἐστιν, ὅτι τῶν μὲν ἄλλων περὶ Θεοῦ λεγομένων ἕκαστον, μίαν τινὰ τελειότητα δήπου σημαίνον, κατηγο ροῖτ᾽ ἂν ἀμηγέπη καὶ τῶν κτισμάτων, οἷς ἐκεῖ. θεν ἡ τελειότης ἐστὶν, οἷον ἀγαθότης, σοφία, δύο ναμις, ενότης, καὶ τὰ τοιαῦτα· θεύτης δὲ ταῖς τε λειότησι πάσαις ὄνομα κεῖται, ἂς ἀδύνατον προσείναι πάσας ἐμοῦ, πλὴν τῆς πρώτης και μόνης πάντων αιτίας. Οὐδ᾽ ἀθροίζει μόνον τὰς τελειότητας τὸ τῆς θεότητος όνομα, ἀλλὰ καὶ τὸν τρόπον συνάπτει ᾧ ταύτας εἰς ἐν ἀθροίζεσθαι χρή· ᾧ γὰρ αἱ τελειότη τις «προσήκουσι πᾶσαι, τούτῳ καὶ ἀγεννήτως καὶ ἀπείρως καὶ ὑπερφυῶς, καὶ ὑπὲρ πάντα νοῦν τε καὶ λόγον, καὶ τελεώτατα, και μόνην, χρὴ προσήκειν απ τάς· καὶ διὰ τοῦτο ἀγαθὸν μὲν ἔστιν εἰπεῖν ὁτιοῦ» τῶν κτισμάτων, καὶ σοφόν, ᾧ τοῦτο προσήκει, καὶ ἄλλο, δυνατόν, ἀληθεύοντας· ἀναλογικῶς γὰρ ταῦτα καὶ τοῖς τοῦ Θεοῦ προσήκουσιν ἔργοις, μετὰ τῆς ἐν τοῖς πράγμασιν ἀληθείας, καὶ τὰ ὀνόματα, Θεὸν δὲ οὐκ ἔστιν ἄλλον εἰπεῖν ἢ τὴν πάσης μὲν τελειότητος πληρεστάτην, πᾶσι δὲ λόγοις καὶ τρόποις ἀπειράκις ἀπείρως ὑπερκειμένην παντὸς όπωςοῦν ὄντος φύ σιν. Πλείοσι δὲ φύσεσι ταύτης τῆς ὑπεροχής κοινωνεῖν οὐδ' ἂν αὐτὸς ὁ Θεὸς δύναιτο, βουληθεὶς ἂν, καίτοι πᾶσαν φύσιν παράγων μείζω τε καὶ ἐλάττω μόνος αὐτὸς, ὥσπερ οὐδ᾽ ἂν δύναιτο μὴ εἶναι Θεός, ἢ ὅλως μὴ εἶναι ὅπερ ἐστίν. Αλλ' οἱ τὸ θεῶν εἰσάγονο τις πλῆθος τιθέασι ταῦτα μόνον ἁπλῶς, πρὸς τοὺς προτέρους οἱ ὕστεροι ἀναφέροντες, οὐ μᾶλλον αὐτοὶ σεμνυνόμενοι τῇ πρὸς ἐκείνους ἀναφορὰ ἢ κἀκεί νοις μεταδιδόντες τοῦ αἴσχους, μᾶλλον δὲ καὶ πολλῷ χείρους, ὡς αἰτιωτάτους αὐτοῖς τῆς πλάνης, δεικνύνα τες. Καὶ σὺ γὰρ ἐνταῦθα λόγον οὐδένα περὶ τοῦ πλήθους διδούς, γεννᾷς μόνον, καὶ ὀνομάζεις, καὶ συντάττεις, καὶ διακρίνεις, καὶ συνοικίζεις αὖ πλή θάς τι θεῶν ἀμύθητον. Οτι δὲ οὐδεὶς ἂν ὑμῖν πρὸς ταῦτα λόγος παρείη, δῆλον ἐντεῦθεν συντόμως. Πῶς γὰρ οἷόν τε, διεστηκότας ἀμηχάνῳ ὅσῳ τῆς πρώτης αἰτίας, οὓς φατε θεούς, μὴ τοῦ Θεοῦ κτίσματα εἶναι καὶ δοῦλα; Κτίσματα δὲ ὄντας Θεοῦ, οὐχ οἷόν τε θεοὺς εἶναι, καὶ θεῶν ἄλλων δημιουργούς. Αντιφά σεις γὰρ ταῦτα, τῆς τοῦ Θεὸς ὀνόματος ἀκριβείας ὡς χρή τηρουμένης. Οὐδ᾽ ἀλλήλων τηλικαύταις τέ καὶ τοιαύταις διακρινομένους υπεροχαῖς καὶ ὑφέσεσιν, εὔλογον ἂν εἴη θεοὺς εἶναι καὶ καλεῖσθαι δεῖν οὕτω. Εἰ τοίνυν ἔργα τοῦ Θεοῦ καὶ αὐτοί γ' ἂν ἦσαν, καὶ τῆς θείας ἄνευ ἰσχύος μήτ' ἂν γεγενημένοι, μήτ' ἂν ἄλλους παραγαγόντες, μήτ' ἂν δυνηθέντες ἐν τῷ παντὶ τῷδε καὶ ὁτιοῦν, ὥστ᾽ εἶναι τὴν πρώτην αἰτίαν, καὶ μόνην ὡς ἀληθῶς, ἦ; τὸ δραστήριον ὡς δι' ὀργάνων τῶν ἀπ' αὐτοῦ πάντων μέχρι καὶ τῶν ὑστάτων διήκειν, τί σοι καὶ τοῖς σοῖς ἡγεμόσι τῶν τοιούτων πόνων εδέησεν, ὥστε συμπλάτιν ἀνάγκῃ μηδεμια τὰ πολλῆς ἀτοπίας γέμοντα; - Ἡμεῖς γάρ

GENNADII CP. PATRIARCILE· οἱ τὸν ἀληθῆ καὶ θεῖον προϊστάμενοι λόγον, τὸν μὲν ἡ σειε, κοινωνοῦντάς τέ πὴ τῇ φύσει, καὶ αὖ διαλλάτ Θεὸν ἀμέσως πάντα δημιουργῆσαι φρονοῦμεν τὰ τοντας, ἵνα τήν τα χείρω βούλησιν ἐκπληρώσῃ τὴν ὄντα, καὶ ἀμέσως αὐτὰ κυβερνάν τε ἐκεῖθεν καὶ ἑαυτοῦ, καὶ μηδὲ δόξῃ τοῖς ἐκδήλοις καὶ ἀληθέςε προνοεῖν, ᾗ προσήκει πρώτῳ ποιοῦντι. Τὴν μέντοι πάνυ μαχόμενος. Παιζόντων γὰρ τὰ τοιαῦτα μαλ τῆς θείας κυβερνήσεως υπουργίαν, ὡς δούλοις, καὶ λον ἂν εἴη· μὴ χρῆναι δὲ παίζειν ἐν οὐ παικτοῖ;. τῶν κτισμάτων αὐτῶν ἀποδίδομεν επίσοις τοῦτο Καὶ εἰ περὶ πάσης ὕλης φιλοσοφοῦντας γνησίως προσήκει, τῷ τε θείῳ προσήκειν ἀξιώματι τοῦτο, χρὴ τὰ τοιαῦτα φυλάττεσθαι, πῶς ἂν εἴη δίκαιον καλῶς εἰδότες, καὶ τῇ τοῦ παντὸς συμφέρειν ἑνότητι, τὴν ἱερὰν τοὺς ἀνθρώπους κιβδηλεύειν θεολογίαν. καὶ τῇ τάξει τῶν ἐν αὐτῷ μερῶν, καὶ ταῖς ἑκάστου ἵνα μὴ μόνον ψευδολογῶσι τὰ περὶ τῶν θείω, πρὸς ἕκαστον ὑπεροχαῖς καὶ ὑφέσεσιν, οὐ μάτην ἐκ τὰς λέξεις ὥσπερ οι σοφισταί συναρπάζοντες, ἀλλὰ Θεοῦ δεδομέναις. "Οθεν, συντόμως εἰπεῖν, ταῖς μὲν καὶ πολλὰ μὲν βλασφημεῖν, πολλὰ δὲ ἀσεβεῖν νοεραῖς καὶ πάντη σωμάτων κεχωρισμέναις οὐσίαις ἐντεῦθεν προάγωνται, ἐπὶ ψεύδους θεμελίου τα αὐτὸν ἀμέσως τὸν δημιουργὸν ἐφιστῶμεν, οὐκ ἄνευ ἄλλα ιδρύοντες. Ἡ μὲν οὖν ἱερὰ Γραφὴ τῇ τῶν τάξεως ἐξαισίου πρὸς αὐτὸν ἀνατεινομέναις, καὶ τὰ πολλῶν ἀσθενείᾳ συγκατιοῦσα ποτε, καὶ ἐπὶ τῶν θεία μυουμέναις προστάγματα περὶ τῆς τοῦ παντὸς κτισμάτων καταχρῆται ταύτῃ τῇ λέξει, ὅτα τῶν διοικήσεω;· ἣν εὐταξίαν αὐτῶν, ἐκ Θεοῦ δι' αὐτῶν ἄλλων ὑπερέχει τρόπῳ τινί, ἢ τῇ διοικήσει τῶν ἀποκαλυφθεῖσαν, ἴσμεν ὡς οἷόν τε καλῶς. Τοῖς δ' οὐ- υποδεεστέρων κατὰ τὴν βούλησιν τῆς πρώτης απο ρανίοις σώμασιν ἐνίας ἐφιστῶμεν αὐτῶν, ὃς οὐρα. τίας, ἢ τῇ κοινωνίᾳ τῆς θείας μακαριότητας, * νῶν καλοῦμεν δυνάμεις, οὔσας μέν τοι μὴ φύσεων τῇ τῆς σοφίας ὑπεροχῇ καὶ τῶν ἄλλων ἀγαθῶν ἐν αὐτῶν αἰτίας οὐδὲ τοῦ πεφυκέναι τῇδε κινεῖσθαι, τῷ τῷδε τῷ βίῳ· διὰ ταύτητὶ τῆς προσηγορίας προς δὲ συνεχεί τῆς κινήσεως συνεργούς, τρόποις εὐσε τὴν ἐπιμέλειαν τῆς κατὰ λόγον τε καὶ νόμον ζωή Εως τε καὶ σοφῶς νοουμένοις. Τῶν δὲ γενητῶν του δι' ἧς, ὡς ἐφικτὸν τῇ ἀνθρωπίνῃ φύσει, προς την τωνί, τοῖς μὲν ἄλλοις, οὐρανόν τε καὶ πᾶν ὑπ' αὐτὸν θείαν ἀφίξονται κοινωνίαν, τὰς τῶν ἀκουόντων δια σῶμα, ἄλλο ἄλλως, οὐ τοῖς διαφέρουσι μόνον, ἀλλὰ νοία; ἐπαίρουσα. Τί δὲ τούτῳ κοινὴν πρὸς τὰς ἐκ καὶ τοῖς αὐτοῖς συμβαλλόμενα, πρὸς τὸ γίνεσθαί τε τόπους θεοπλαστίας, οἷς ὑμεῖς ἐντυχεῖτε; Ιδωμεν ὡδὲ καὶ εἶναι ἕως ἂν ᾖ. Ανθρώπων δὲ, τῷ μὲν δὲ καὶ περαιτέρω σου τὴν σοφίαν. Κοινὴν εἶναι τῆς γηΐνῳ, αὐτὰ δὴ ταῦτα, οὐκ ἄνευ τῆς τῶν ἀσωμάτων δόξαν, τὸ πλείους εἶναι θεούς. ᾿Αλλὰ δῆλον μὴ εἶναι ἐπιπλοπῆς, ἐπειδάν ποτε καὶ τῆς δι' αὐτῶν προνοίας δόξαν τοῦτο κοινήν. Εμελλες ἂν οὖν εἰκότως ἀπο ἄξιον ᾗ διὰ τὴν ἀξίαν τοῦ συνημμένου και χρείαν δεικνύειν· ἀλλ' οὐ δεικνύεις. Τοῦτο δὲ ἐστι τὸ πάνω αὐτῷ δὲ τῷ βελτίονι καὶ ἀθανάτῳ καὶ χωριστῷ τὰς ζητούμενον ἐκ πολλοῦ τοῖς ἀνθρώποις, ἐπεὶ καὶ οὐ ἀσωμάτους ἐφιστῶμεν ουσίας μήνας, οὐκ ἄνευ Θεοῦ, τὴν κοινὴν δόξαν πάλιν εἰσάγει; οὐκ εἶναι κοινήν, οὐχ όπως γένοιτό τε καὶ ἐν σώματι εἴη (τοῦτο καὶ ἐν σώματι εἴη (τοῦτο τὰς περὶ τοῦ θείου διαφοράς ἐκτιθέμενος. Εἶτα τις γὰρ Θεοῦ μόνου ἔργον), ἀλλ' ὅπως ἄμεινον δύναιτο θεῖς, ὥσπερ νομοθετῶν, πλείους μὲν εἶναι θεοίς, βιοῦν, ἐπιμελομένας. Αλλ' οὔτε τι αὐτῶν ὀνόματος οὐ τοὺς αὐτοὺς δὲ θεότητι. Αλλ' ὥσπερ εἰ μή εισε ἀξιοῦμεν οὔτ᾽ ἔργου μηδαμόθεν σφίσι προσήκοντος, Θεότητι θεοί, οὐδ᾽ ἂν θεοὶ εἶεν, οὕτως, εἰ μὲν τῇ οὔτ' εἰς τὸν ἕνα παρανομούμεν Θεόν, τὴν ὑψηλοτά- αὐτῇ πάντες εἰσὶν, ᾧ ἔποιτ' ἂν καὶ αὐτοὺς εἶναι την επωνυμίαν χραίνοντες τῷ καταβιβάζειν ενα θεοὺς τοὺς αὐτοὺς τῇ αὐτῇ θεότητι ειδοποιουμέ μήτ' ἀληθὲς μήθ' ὅσιον, καὶ τῇ κοινωνίᾳ τῆς ἐπο νους, ἀδύνατον ἕνα τινὰ διαφέρειν τῶν ἄλλων τῇ φί νυμίας καὶ τὰς εἰς τὸν Θεὸν τιμὰς συμμερίζειν τοῖς σει καὶ ἀμηχάνῳ ἔσῳ διαφέρειν, ὡς φῂς· εἶτα καὶ δούλοις, καὶ δημιουργούς ἀλλήλων καὶ πατέρας τοὺς ἄλλους σχεδὸν ἀλλήλων ούτωσι διακρίνεσθαι· ποιεῖν, καὶ τοῦ παντὸς τοῦδε δημιουργούς, και γε τοῖς γὰρ ἑνὸς κοινωνοῦσιν εἴδους αδύνατον τηλι νῶν διακρίσεις καὶ συνουσίας καὶ ἀρπηγὰς καὶ ἔνω- καύτην ἐνυπάρχειν διαφοράν, ἀλλὰ συνωνύμως δεῖ τας καὶ τὰς ἄλλας φλυαρίας τῇ θείᾳ φύσει προς κατ' αὐτῶν τούνομα λέγεσθαι. Φύσει δὲ μὴ διαφέ άπτειν, ἃ μετὰ τῶν ἄλλων οὐδὲ σὺ λέγων εἰδῇ καὶ ροντες ἀλλήλων, ἢ οὐδὲ διοίσουσιν ὅλως, ἡ συμβί νομοθετών. 'Αλλά φαίης ἂν καὶ τὴν ἡμετέραν Γρα- 6ηκόσι διοίσουσιν, ὧν τῷ μὲν ἔπεται μηδὲ εἶναι δίως μὴν τῷ πλήθει τῶν θεῶν συγχωρεί», λέγουσαν, οὔτε πλείους οὗ ἕνα· τῷ δὲ πλεῖστα ἄλλα τοιαῦτα • Θεός θεῶν Κύριος ἐλάλησε· καὶ, ο Οὐκ ἔστιν ὅμοιός ἀκολουθεῖ. Εἰ δὲ μὴ τῇ αὐτῇ θεότητι, δῆλον ὡς ὁμωνύ σοι ἐν θεοῖς, Κύριε, καὶ, ο Ἐγὼ εἶπα, Θεοί έστε. μως οὕτω καλοῦνται. Η τοίνυν ἅπαντες ὁμωνύμως Πολλοῦ γε καὶ δεῖ ταυτὶ συγχωρεῖν. Ελαύνει μὲν οὕτω καλούνται, καὶ οὐδείς ἑστι κυρίως καὶ ἀλη οὖν πανταχοῦ, καὶ ἡμεῖς ὡς ἐλαυνούσῃ προσέχομεν· θῶς θεός· καὶ ἢ ἄλλους που αν ἡ ἀληθῆς θεότης ἐκεῖνα δὲ νοοῦμεν, ὡς ἂν νοεῖτο δήπου καλῶς, εἰδό ἐστὶν, οὐκ ἐν αὐτοῖς πᾶσιν ἐμοῦ, ἡ εἰκῇ οὕτω και τες δόγμα τε διακρίνειν, καὶ λόγων οἰκονομίαν, ἢ λοῦνται, καὶ οὔτ' ἐν αὐτοῖς οὔτ᾽ ἄλλοθί που θεότης συνηθεία, ἢ χρεία χαριζομένην. Τοῖς γὰρ ἐμως ἐστὶν ἀληθῆς ἢ εἰ ταῦτ' ἀδύνατα, εἷς μὲν ἔστιν ᾧ νύμοις καὶ μεταφορικοῖς χρώμεθα μὲν πολλαχοῦ, προσήκει μοναδικῶς τοῦτο τὸ ὄνομα καὶ κυρίως, τῆς χρείας καλούσης· ὡς εἴ τις λέγοι τὸν ἀρετῇ αὐτὸς δέ ἐστι καὶ μόνος Θεὸς, καὶ ἄλλος οὐδείς. Δύ καὶ πλεονεκτήμασιν ἐν τῷ τῶν ἀνθρώπων διαλάμι τῆς γὰρ οὐ μόνον οὐκ ἔσται ἄλλοις ὁ αὐτὸς τῇ θεό ψανα βίω καὶ πολλοῖς ὠφέλιμον γεγονότα ἥλιον τητι, ἀλλὰ καὶ τῇ αὐτοῦ θεότητι ὁ αὐτὸς ἔσται, το εἶναι, ἤ ἄλλον ἥλιον, ἢ δεύτερον ἥλιον· ἀλλ' οὐδεὶς ταὐτὸν εἶναι δεῖν ἐν τῷ θεῷ τό τε ὑποκείμενον, καὶ νοῦν ἔχων, ἐντεῦθεν ἐλῶν, ἡλίους ἂν πολλοὺς πλά- τὴν φύσιν ἤτοι τὸ εἶδος, ἵνα μὴ σύνθετος. Ταὐτὸν η ᾖ.

EPISTOLA AD JOSEPHUM EXARCHUM. δὲ εἰπεῖν, τῇ θεότητι ὁ αὐτὸς ἔσται διὰ τὰ εἰρημένα, ἡ ἁπλότητα παραβλάπτεσθαι. "Α δὲ περὶ τῶν θεῶν σου συνείρεις λοιπών, τοὺς μὲν λέγων αὐτοῦ Διός παϊδά; τε καὶ ἔργα, ὧν δὴ πρῶτον εἶναι τὸν Ποσειδῶ, τοὺς δὲ παίδων τε παῖδας καὶ ἔργων, καὶ τοὺς μὲν ἄρ μένας, τὰς δὲ θηλείας, καὶ νόθους τε καὶ γνησίους, καὶ ὀνόματα τούτων τιθεὶς, καὶ τάξεις ὑπέρ τε ούτ ρανὸν αὐτὸν κἂν τῷ παντὶ τῷδε, καὶ δράσεις, ταῦ τι, πρὸς τῷ μηδὲν αὐτῶν τοῖς πρέπουσι περὶ Θεοῦ λογισμοῖς συμφωνεῖν, καὶ ἄλλως ἀδύνατά τε καὶ ἀσύστατα εἶναι, ἔτι καὶ σὺν οὐδεμιᾷ τίθενται προς φάσει γοῦν ἀποδείξεως, ἀλλ' ὡς ἄν τις ἀκούσεις του μύθους ἢ διείρους διηγουμένου. Ὅθεν, εἴ τις αὐτὰ διελέγχειν βουληθείη καθ᾽ ἕκαστα, ἴσον ποιήσει τῷ πρὸς μύθους ἢ ὀνείρους ἀγωνίζεσθαι βουλομένῳ. Θεμελίοις δὲ τοιούτοις καὶ ὅμοια δι' ὅλου σοι τοῦ καὶ εἷς ἔσται Θεὸς μόνος, καὶ μία θεότης οὕτω. Εἰ τοίνυν εἷς ἐστι Θεὸς, καὶ μάλιστα εἷς διὰ τὴν ἄκραν ἁπλότητά τε καὶ τελειότητα, οὐχ οἷόν τε πλείους εἶναι θεοὺς οὐδεμια μηχανῇ, οὔτε τοὺς αὐτοὺς αὐτῷ καὶ ἀλλήλοις θεότητι, οὔτε οὐ τοὺς αὐτούς. Πῶς δ' Αγνόηκας, ἄνθρωπε, ὅτι πᾶσα ἡγεμονία τῆς ἐνότητος έφίεται φύσει; Οθεν κὰν ταῖς ἀρχαῖς ἰσχυρός τατον, ἅμα δὲ καὶ χρησιμώτατον ἡ βασιλεία ἐστὶν, Έννομος τυγχάνουσα μοναρχία· καὶ πολλοὶ μὲν ὑπη ρετοῦνται τῷ βασιλεῖ, δι' ὧν τὴν ἀρχὴν αὐτὸς κατακ κοσμεί πᾶσαν, ἀλλ' οὐδεὶς αὐτῶν οὔτ᾽ ἐστὶν οὔτε λέγεται βασιλεύς, πλὴν αὐτοῦ. Κἂν τῷ σώματι δὲ, πλειόνων ὄντων μελῶν, μία μόνη ἐστὶ κεφαλή. Καὶ ἐπὶ πάντων ἁπλῶς τῇ ἀρχῇ καὶ τῷ πρώτῳ ἡ ἑνότης οἰκείως ἀνταποκρίνεται· καὶ διὰ ταῦτα πολλῷ μᾶλ. Η συγγράμματος εποικοδομεῖς, ὧν χείρω τὰ τελευταία, λον δεῖ τὸν Θεὸν πάντων αἴτιον ὄντα, καὶ ἕνα μόνον ὁμολογεῖν, ᾧ καὶ πρὸς τὰ μέγιστα καὶ τιμιώτερα τῶν ἔργων αὐτοῦ ἄπειρός ἐστιν ἡ ὑπεροχή· οὐ γὰρ τάξει μόνῃ καὶ αἰτίᾳ προέχει, τάλλα σύμφυτος ὤν, ὡς τοῖς μέλεσιν ἡ κεφαλὴ, ἢ τῆς αὐτῆς τυγχάνων οὐσίας, ὥσπερ τοῖς βασιλευομένοις ὁ βασιλεὺς, ἀλλ' ὡς οἰκοδόμο; ἔχει πρὸς τὴν οἰκίαν, ὅμοιον- · μένην τῷ ἐν αὐτῷ εἴδει τῆς βουλήσεως καὶ τῆς τέχνης, καὶ πολλῷ θειότερόν τε καὶ ὑψηλότερον. Διὸ ποιεῖ μέν ποτε ὁ τέκτων καὶ τὸ τῆς τέχνης δρο γανον, χρῆται δὲ γενομένῳ πρὸς δ δήπου γέγονεν ὑπ' αὐτοῦ· ἀλλ' οὐχὶ καὶ τὴν οἰκοδομικὴν ἐντίθησι δύναμιν, οὐδὲ τέκτονα ἄλλον αὐτὸ ποιεῖ, οὔτ᾽ ἴσιν, οὔτ᾽ ἐλάττονα ἑαυτοῦ. Οὕτω καὶ ὁ Θεὸς ποιεῖ μὲν ο τῇ ἀγαθότητι καὶ τῇ βουλήσει ἄλλα άλλων τιμιώ τερα κτίσματα, ὧν τοῖς ὑψηλοτέροις και πλέον τὸ αἰτιῶδες δίδωσι καὶ δραστήριον· ἀλλ᾽ οὐ θεοὺς ἄλλους ταῦτα ποιεῖ, οὐδ᾽ ἄλλους δημιουργούς, οὐδὲ φύσεων όλως παραγωγούς· ὀργανικὸν γὰρ αὐτοῖς καὶ ὑπουργικὸν τὸ αἰτιῶδες ἐντίθησιν, οὐχ ἡ προσήκει δημιουργούς. Θεοὶ δ' ἂν ἦσαν, ὡς ὑμεῖς βούλεσθε δήπου, εἰ τῇ ὁδῷ τῆς φύσεως προῆγεν αὐτός· οὕτω δὲ προηγμένοι,κἂν ὁμοιοι παντάπασιν ἦσαν τῷ προαγαγόντι, καὶ οἱ αὐτοὶ τῇ θεότητι, αὐτοῦ μὲν τῷ προῆχθαι διαφέροντες μόνῳ, ἀλλήλων δὲ τῇ τάξει τῆς προαγωγή, ὡς ἐπὶ πάντων ἔχει τῶν συνωνύμως τι προαγόντων, καὶ τῷ εἴδει τῆς φύσεως. ᾿Αλλὰ καὶ οὕτως ἀδύνατον πλείους ἂν εἶναι θεούς πολλῶν ἕνε κα. Σὺ δὲ καὶ τῇ ταυτότητι τῆς τε φύσεως καὶ βουλήσεως ἐν Θεῷ κατακέχρηται πρὸς τὸ δεῖξαι τὰ τῆς θείας βουλήσεως ἔργα τὰ αὐτὰ καὶ τῆς θείας φύ σεως είναι καρπούς· εἶτα τοὺς καρποὺς τῆς θείας φύσεως διακρίνεις αὐτῆ; τῇ φύσει· εἶτα καὶ οὕτω δίδως αὐτοῖς τὰ τῆς θείας ἐξαίρετα φύσεως, καὶ θεοὺς καὶ ἄρχοντας τῷδε τῷ παντὶ ἐφιστᾷς· οὐ μό νον τὴν σὴν πολυθεῖαν βεβαιῶν οὕτω, ὡς οίει (ἀκυροῖ; δὲ μᾶλλον οὕτω καὶ ἄχυρον οὗταν), ἀλλὰ καὶ τῇ ἡμετέρα πίστει μαχόμενος. Αγνοεῖς δὲ ὡς ἡ φύ σις καὶ ἡ βούλησις ἐν Θεῷ διακεκρισθον εἰδικῶς καὶ τῇ φύσει τοῦ πράγματος. Διὸ καὶ δύνανται προάγε σθαι δι' αὐτῶν διακεκριμένα τῇ φύσει καθάπις, τῆς ἐν τῇ αἰτίς κουφοτέρας διαφορᾶς ἐν τοῖς αἰτιατοῖς εἰς πλεῖστον όγκον ηκούσης, και μηδὲ τὴν θείαν καὶ μηδ' ἀκοαῖς εὐσεβῶν ἀνεκτά. Αλλ' οἱ μὲν σοφο! σου καθηγεμόνες εξουσί τινα καὶ καταφυγήν· οὔπω γὰρ τοῦ θείου φωτὸς τὴν ἀνθρωπίνην τότε καταλάμψαντος φύσιν, πειρώμενοι τῆς ἀληθείας, τὸ μὲν ἄκοντες, τὸ δ' ἐκόντες διήμαρτον. Φαμὲν δὲ ἑκόντες, ὅτι τὰς τῶν ἰδιωτῶν εὐθὺς προεστήσαντο γνώμας, οὐκ αὐτοὶ πρῶτοι σφίσιν εὑρόντε; ἐξέδωκαν ἃ δέος γι ἂν περὶ τοῦ θείου φρονείν. Καὶ πρῶτον μὲν τοῖς στοιχείοις οὕτως ἀπεδόθη τὸ σέβας, εἶτα τοῖς ἄστροις ὑπ' ἄλλων, εἶτ' οὐρανῷ, εἶτα προϊόντων, ψυχαῖς, ἃς συνῆψαν ἐκείνοις τοῖς σώμασιν, οὐρανῷ τέ φημι και τοῖς οὐρανίοις, εἶτα φύσεσιν ἄλλαις σωμάτων πάντη κεχωρισμέναις· οἱ δ' ὕστερο, πάντα μίξαντες, Θεὸν μὲν ἕνα ὑπεριδρύουσι λόγῳ καὶ τῷ δοκεῖν, ὑπ' ἀλη θείας αναγκασμένοι, τὰ δ' εἰρημένα πάντα συντάτ τουσιν αὐτῷ, καὶ θεότητος αὐτῷ και δημιουργία; καὶ παντὸς ἀξιώματος θεού; μερίτας ποιοῦσιν, εἶτα καὶ τὰς ἄλλας συνάπτουσιν ἀτοπίας· οὐ γὰρ ἡδύναντο χωρίζειν ταύτας τῶν ἄλλων, ἐξ ὧν τὴν ἀρχὴν ἐκεῖνα εἰλήφει. Ἐκεῖνοι μὲν οὕτω. Σὺ δὲ τί παθών, ἄνθρω πε, τὴν ἀληθῆ θεολογίαν πάτριον ἔχων, ἐπὶ τὴν ἀσύστατον μᾶλλον ώρμησας φλυαρίαν, καὶ ταύτῃ τὴν ὅλην σπουδὴν ἀπέδωκας; Τί, τῆς ἀληθείας ἅπασαν καταυγασάσης τὴν γῆν, αὐτὸς προείλου τὸ σκότος; Τί σαπροῖς καὶ φυγάσι καὶ πολλαχόθεν εληλεγμέ ναις, καὶ μηδεμίαν ἰσχὺν ἔτ᾽ ἔχουσιν ἐν ταῖς ἀνθρω πίναις ψυχαῖς, προσέθου δόγμασιν, ὥσπερ σοὶ μόνῳ τῶν Ἑλληνικῶν πεφυλαγμένων βιβλίων; Α, τῆς φωτ νῆς τε χάριν, καὶ τοῦ μενόντων ἐλέγχεσθαι μὲν τὴν ἀτοπίαν αὐτῶν, τὴν καθαρειότητα δὲ τῆς κατὰ Χρι στὸν ἀναλάμπειν θεολογίας έσωζον οἱ Πατέρες ἡμῶν, πάνυ καλῶς εἰδότες, ὡς οὐδεὶς ἔσται λίαν ἁπλοῦς, ὥστ᾽ ἀντὶ τοῦ καταγνώναι μᾶλλον ἀσπάσασθαι. Τί; ἀπολογία σοι πρὸς τὸν τῆς ἀληθείας ἔφερον ἔσται καὶ πᾶσαν ἀληθείας καὶ νοῦ μετέχουσαν δίκην, ἐκ μέσης τῆς σωτηρίας πρὸς τὸν βόθρον αὐτομολήσαντι, εἶτα καὶ προσδοκήσαντι μόνῳ τὴν τοσούτοις ἔτεσι τεθνηκυίαν πολυθεῖαν ἀναστήσειν αὖθις, καὶ ὅσα κατὰ τῆς τῆς ψυχῆς προσεδόκησας; που γὰρ εἰ οἷός τε ἦσθα, καὶ τῶν δεινῶν ἂν ἐκείνων τυράννων ἐμιμήσω τὴν μίαν καὶ ὴν τῶν μαρτυρίων ὁδὸν Χρι στιανοί; αὖθις ἀνήκας ἄν. Μάλλον δὲ καὶ πέπραχας ἅπαν τὸ ἐπὶ σοί· ἐν μιᾷ γὰρ τῶν ὑστύτων σοι υπο

G47 GENNADI CP. PATRIARCHE θέσεων, καὶ κτείνειν νομοθετείς του τοις νόμοις ή στων καὶ γοήτων κατηγορεῖ καὶ ἀφρόνων, τῶν τε τούτοις ἀντιλέγειν βουλησομένους· οὐ τοῦτο μόνον ὁμοιωθεὶς τῷ τὴν προφητῶν καὶ νομοθετῶν ἁρπάσαντι τάξιν παραχωρήσει Θεοῦ, ἀλλὰ καν τοῖς περὶ τῶν γάμων λόγοις, καὶ στρατειῶν, καὶ θυσιῶν, καὶ τροφῶν, καὶ ποιῶν, καὶ εὐχῶν, καὶ πολλῶν ἄλ λων, καὶ τῷ σκοπῷ πρὸ πάντων τοῦ ἐγχειρήματος. Καίτοι δυσὶ τοῖς μεγίστοις κἀκεῖνός σου πάνυ πλεονε κτεῖ. Θεόν τε γὰρ ἕνα μόνον διδάσκει, οὔτε τοῖς ἄλο λοις ἡμῶν δόγμασι πάνυ τοι μάχεται, καὶ τὴν ἀρχὴν εἶχε συμπράττουσαν τῷ τολμήματι, καὶ τὴν ἰσχὺν τοῦ χρῆσθαι τῷ ξίφει, καὶ τὴν δύναμιν τοῦ πατορ θώσειν πρῶτον λαβών, οὕτως ἤλπισεν ἀνύσειν ὧν ἐπεθύμει· ὥστε σοῦ ταύτῃ καὶ φρονιμώτερος ἦν. Σὺ μὲν ἄρα θρήνων ἄξιος πᾶσι τοῖς εἰδόσι τε καὶ πεφιληκόσιν, ἐν οἷς καὶ ἡμεῖς ἐσμεν, μαρτυροῦντος ἡμῖν τοῦ Θεοῦ, δι' ἄν σοι μόνον εὐλαβῶς προσεκρούσαμεν, ἄλλως ἐπαινοῦντές τε καὶ τιμῶντες. Τὸ δὲ σὺν βιβλίον ἀφανιστέον, μὴ καὶ ἄλλοις ἴσως τοῦ θρη νεῖσθαι πρόφασις γένηται, καὶ τῷ συγγεγραφότι διηνεκοῦς ἀδοξίας, χερσὶν εἰδότων ἐμπίπτον. Ταῦτα πρὸς ἐκεῖνον, ὥσπερ δὴ παρόντα, εἰπὼν, καὶ τὸ βιβλίον αὖθις συμπτύξας, ἀνέπεμψα τῇ θαυμαστῇ βασιλίσσῃ, ἐπιστείλας αὐτῇ διδόναι πυρί. Η δὲ αὖ πρὸς ἡμᾶς ἀναπέμψασα, ἡμῖν ἔφη μᾶλλον πολλαχόθεν προσήκειν τὴν εἰς τὰς τῶν ἀποστατῶν συγγραφὰς ποινὴν κατεργάζεσθαι. Ἐβουλόμεθα μὲν οὖν εὐθὺς ἔνια του βιβλίου μέρη φυλάξαι, ὅσα φυσι κῇ τε καὶ λογικῇ καὶ ταῖς τοιαύταις ὕλαις ἀνήκει· ἀλλὰ καὶ δεύτερον τούτου χάριν ἐπιδραμόντες, οὐδε μίαν τῶν ὑποθέσεων εὕρομεν ἀπηλλαγμένην κακοῦ· οὐ μόνον τῷ πάντα πρὸς τὴν πολυθεῖαν ἐξεπίτηδες ἀναφέρειν, ἀλλ' ὅτι καὶ ψεῦδός τι τοῖς περὶ πάντων λόγοις εγκατεμέμικτο. Περὶ ψυχῆς γὰρ λέγων ἀθα νασίας, τὰς εἰς τὸ σῶμα καὶ τὸν βίον ἐπανόδους απ τῶν ψυχῶν ἐν χρόνων τακτοῖς περιόδοις, ὡς δύναται, κρατύνειν πειρᾶται, ὡς οἱ πολλοὶ μετεμψυχώσεις φασὶ, καὶ εἰς τὸν οὐράνιον τόπον οὐδέποτε ταύτας. ἀνάγεσθαι ἀξιοῖ, καὶ χείρω ἄλλα προστίθησιν. Οίκονομίας δὲ πέρι πραγματευόμενος, ἑνὶ ἀνδρὶ πλείους γυναῖκας ἀξιοί συνάπτεσθαί τε καὶ συνοικείν. Καὶ οὐδὲν ὅ τι οὐ φαυλότητος εἰς τὸν ἀνθρώπινον εἰσάγει βίον. Όπου τέ τινος τῶν ἡμετέρων ἐθῶν ἢ νόσ μων ἀντιπράττοντος αἴσθαιτο τοῖς αὐτοῦ, ὡς σοφι Malu.ncles innuitur. ALEX. θεμένων, τῶν τε προσεχόντων αὐτοῖς. Καὶ πάσας αὑτῷ τοῦ βιβλίου τὰς ὑποθέσεις πολλῆς κατὰ Χριστιανῶν πικρίας ἐνέπλησε, λοιδορῶν τὰ ἡμέτερα, οὐκ ἀντιλέγων, ὥσπερ τὰ οἰκεῖα τιθεὶς, οὐκ ἀποδει κνύων. Οθεν οὐδὲν τοῦ βιβλίου μέρος ὕστερον ἔδοξέ μοι καταλειπτέον εὐσεβῶν ὄψεσιν, ὠφέλειαν μὲν οὐσ δεμίαν, σκάνδαλον δὲ ταῖς αὐτῶν ψυχαῖς ἐνθεῖναι δυνάμενον. Τὸ δὲ καὶ χωρὶς τῶν ἀτόπων τούτων παρενθηκῶν μηδὲν ἀκοαῖς σοφαίς πρέπον ἐκεῖναι ταῖς ὑποθέσεσιν, ἀλλὰ παχυτάτης φρενός τυγχάνειν ἅπαντα τόκους, ὅθεν μηδενός τινος ἀγαθοῦ στέρησιν ἐπενεγκεῖν ἂν ἀνθρώποις τὴν τοῦ βιβλίου φθοράν, τοῦτο φειδοῖ τῶν ἀνοήτων λέγειν οὐ χρή. Διὰ ταῦτα τοίνυν, καὶ ὅτι οὐ πατρόθεν τοιοῦτος ἦν, ἀλλ' ἀπο στάτης, καὶ ὅτι πάνδεινος ἀγροικία τὸ ἡμέτερον νῦν ἔχει γένος, οὐκ ἀφανισμοῦ μόνου χάριν, ἀλλὰ ποινῆς είνεκα μάλιστα, δοθῆναι πυρὶ πεποιήκαμεν τὸ βι βλίον. "ν δ' ἅπαν χειρὶ γεγραμμένον ἐκείνου. Ἐπεὶ δὲ καὶ λίαν εἰκὸς ἄλλοθί που τὸ ἴσον ὑπάρχειν ὑπό του τῶν ἐκείνῳ φοιτησάντων ἢ ζῶντος ἢ τελευτήσ σαντος ἐκγραφέν, παρακελευόμεθα πᾶσιν ὡς ἀπὸ Θεοῦ, εἴποτε καὶ ὁπουδήποτε εὑρίσκοιτο ἢ ὅλον τὸ βιβλίον ἢ μέρος ἐκγεγραμμένον ἔν τινι τῶν Χριστια νῶν, πυρὶ μὲν φθείρειν αὐτὸ τὸν ἔχοντα κρύπτοντα δὲ καὶ ἑαλωκότα, μετὰ μίαν καὶ δευτέραν παραίνεσιν, εἰ μὴ παρρησία βούλοιτο καίειν, είργειν τὸν τοιοῦτον ἀπάσης τῶν Χριστιανῶν κοινωνίας. Εκείνῳ μὲν οὖν τῷ πένητι δακρύων ἐπαφήκαμεν ρεύματα, καὶ πολλὰ κατηρασάμεθα τῆς ἡμέρας, ἐν ᾗ τὸ βιο βλίον ἦλθεν ἡμῖν. Τί γὰρ ἡμῖν προσέδει νῦν τοιούτου θορύβου; Ωσθ' ὑπὸ τῆς ἄγαν εὐγνωμοσύνης Αν ὁ Θεὸς ἔδωκε, κἂν ἐδεήθημεν αὐτοῦ ταπεινῶν, εἰς ὃν ὁ πένης ἐξύβρισεν, εἰ οἷόν τε ἦν, ἀφεθῆναι τὰς ποι να; τῆς βλασφημίας αὐτῷ. Σοὶ δὲ, εὐσεβὴς καὶ λογία ψυχή, καὶ ἡμῖν πλείστου ἀξία, χάριν εἰδότες, ὡς, δι' ὧν ἐπέστειλας, πρὸς τὴν ὑπὲρ τούτων λόγον κινή σαντί, καίτοι πολλαῖς νόσοις καὶ φροντίσι συνεχομέν νους, εὐχόμεθα καὶ παρὰ Θεοῦ εὐζωΐαν μὲν ἐνταῦ θα, εὐδαιμονίαν δὲ μετὰ ταῦτα, πρὸς ἦν τὸν βίον συντείνεις πάντα σοφῶς. Καὶ σὺ δὲ εὔχου ἡμῖν τα χίστην ἀπαλλαγὴν τῶν τῆς ζωῆς ταύτης κακῶν, καὶ σὺν ἀρετῇ. Αμήν. Ερρωσο.

CONTRA ACINDYNIASTAS. MONITUM. Sequentia opuscula: Contra Acindyniastas, Espositio fidei De processione Spiritus sancti, De additione Symbolo a Latinis facta, Contra Simoniacam hæresim, Adversus jejunium sabbatinum, elidit Dositheus in suo TOΜΟ ΑΓΑΠΗΣ, ἐν Γιασίῳ 1698. Opusculum Contra Simoniam memorant Fabricius el Renaudotus, col. 290; librum de processione Spiritus sancti Renaudotus, col. 504; reliquorum nullam apud eos nec alias mentionem invenimus. Unde autem ea Dosithens habuerit, cum Lectore non commudicavit. ΓΕΝΝΑΔΙΟΥ ΗΤΟΙ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΤΟΥ ΣΧΟΛΑΡΙΟΥ ΠΡΟΣ ΤΙΝΑ ΤΩΝ ΦΙΛΩΝ ΕΡΩΤΗΣΑΝΤΑ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΤΟΥ ΜΑΚΑΡΙΟΥ ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΤΟΥ ΓΡΑΠΤΟΥ ΡΗΣΕΩΣ ΑΦΗΣ ΟΙ ΑΚΙΝΔΥΝΊΑΣΤΑΙ ΘΟΡΥΒΟΥΣΙΝ. ΕΤΙ ΔΕ ΚΑΙ ΠΕΡΙ ΩΝ ΚΑΙ ΑΥΤΟΙ ΣΟΦΙΖΟΝΤΑΙ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ. Χάρις πολλή σοι τῆς εἰς ἡμᾶς εὐνοίας, ἄριστε ζοντας πίστεως, πόρρω συγγνώμης εξαμαρτάνον φίλων, ἣν πολλοῖς τεκμηρίοις ἀληθέσιν ἐκφαίνων, μάλιστα τῷ θαῤῥεῖν ἡμῖν περὶ τῶν μεγίστων δει κνύεις. Τοιαῦτα δ' εἰσὶ τὰ πρὸς τὴν ἱερὰν πίστιν ἀνήκοντα, περὶ & τῇ συνεχεί μελέτῃ καὶ τῇ σπουδή, εἰ καὶ μὴ τῶν ἐπισταμένων, ἠδυνήθης ἀποδεῖξαι σαυτόν. Ἐπεὶ μηδὲ πολλοί εἰσι παρ' ἡμῖν ἐπιστήμόνες, ὡς ἂν ἔγωγε φαίην, τῆς κοινῆς δυστυχίας καὶ τοῦθ᾽ ἡμῶν σὺν τοῖς ἄλλοις ἀφελομένης, ἀλλὰ τῶν ἀρκούντως πεπαιδευμένων, εἰς ἔδοξας εἶναι, καὶ εἴ. Πολλοὶ δέ εἰσιν ἐν ἡμῖν οἱ ταύτην ἔχοντε; ἐπιδεικνύναι τὴν ἔξιν, οἱ δὴ καὶ τὸν πρέποντα ζῆλον προσειληφότες πρὸς τὰς τῶν ἀντιθέτων προπετείας γενναίως ἐνίστανται· τὸ μὲν εὐστόχως κρίνειν περὶ ὧν ἐκεῖνοι καινοτομοῦσιν, ἐκ τοῦ πεπαιδεῦσθαι πάνω καλῶς, καθὰ δήπου και Αριστοτέλει δοκεῖ, τὸ δὲ μήτε συγκαθιέναι, καὶ πάνθ' ὑπὲρ τῆς πατρίου δόξης ὑφίστασθαι, ἐκ τῆς εἰλικρινούς πρὸς Θεὸν ἀγάτης επιφερόμενοι· τὸ δὲ καὶ τοὺς ἀντιθέτους μηδὲν ὑγιὲς μήτε φωνεῖν, μήτε ποιεῖν, οὐ μόνον ἐξ ὧν αὐτοὶ κατορθοῦσι, πεπεισμένοι βεβαίως, ἀλλὰ καὶ οἷς ἐκεῖνοι διαμαρτάνουσιν. Ισασι γὰρ πάντας τοὺς ἐπὶ τῆς νέας θεολογίας ταύτης, ὑφ' ὧν μὲν πεισθήκαι λέγουσι λόγων, καὶ οὓς ἀποθέσθαι πρότερον ένα ὑπάρχοντας, τούτων οὐδετέρων ἐπαΐοντας, οὐχ ὅπως κρίνειν ἑαυτοὺς δυναμένους, ἃ δὲ οἶκοθεν ἐφευρίσ πειν αὐλοῦσιν, οὐδὲ ἀμείνω τῶν ποιητικών μύθων εὑρίσκοντας, ἵνα μὴ λέγω τὸ χεῖρον, οὓς ἐπὶ τῆς ταλασιεργίας συμπλάττουσι τὰ γραΐδια· ἃ δὲ κατὰ τῶν οἰκείων προγόνων καὶ τῆς ἐκείνων ἀπαυθαδίPATROL. GR. CLX. τας· τῷ δὲ τὰ δόγματα, καὶ τὴν πίστιν ἀνθρωπίνης τιμῆς ποιεῖσθαι πάρεργον πάντας ὁμοῦ, τούς τε προαιρουμένους οὕτω, τούς τε συγχωροῦντας αὐτοῖς, πᾶσαν, ὡς κἂν αὐτοὶ φαίεν, δυσσέβειαν παρελαύνον τας. Ταῦτ᾽ ἴσασι καὶ βοῶσιν οἱ παρ' ἡμῖν πεπαι· δευμένοι, καὶ καλοὶ τῶν ἀρίστων προγόνων ἡμῶν ἔκγονοι, καὶ τούτων χάριν ἀλγοῦσιν. Ἐπὶ τούτοις τε μνησικακούντων σφίσι καὶ ἀμυνομένων, τῶν τῆς ἑτέρας μοίρας προϊσταμένων ἀνέχονται. Ισασι γὰρ ὥσπερ τι γέρας τοῖς μετὰ τῆς ἀληθείας οὖσιν ἐξει λεγμένον εὐθὺς ἀπὸ Χριστοῦ τῆς ἀληθείας αὐτῆς τό γε ἐν τοιούτοις διωγμοῖς ἐξετάζεσθαι. Ὅπερ οὐκ ἂν ἦν, εἰ μὴ τὰ χείρω προηρημένοις καὶ ἡ δύνα μις τοῦ βλάπτειν προσῆν, καὶ διὰ τοῦτο τῇ πονηρίᾳ καὶ τῇ δυνάμει τῶν ἄλλων εἰς τὸ σφᾶς αὐτοὺς ἀποφῆναι μακαριστοὺς ἀποχρῶνται, ἀνδράσι τε καὶ Χριστιανοῖς προσῆκον ἀναλαμβάνοντες φρόνημα. Οἱ δὲ πρὸς βίαν ἐλπίζοντες τὰς τῶν ἀνθρώπων δια ξας μεταποιεῖν ἀσεβεῖς εἰσιν ὄντως, δ μόνον σχεδόν ὁ Θεὸς ἀφῆκεν ἐλεύθερον ἐν ἀνθρώποις, τοῦτ' ἐπιχήροις ἀνάγκαις καὶ μορμολυκείοις τισὶ καταδουλοῦσθαι πειρώμενοι. Καὶ πρὸς τούτοις τὴν ἑαυτῶν ἐλέγχουσιν ἀστασίαν, ὅτι τῶν ἀνελευθέρως καὶ βιά ζεσθαι δυναμένων εἰσὶ, καὶ τὴν ἐν τῇ ψυχῇ δόξαν ὑπὸ δέους ή τινος ἐλπίδος προΐεσθαι. Ἐγὼ δ' εἰ καὶ πόρρωθεν τῆς τῶν τοιούτων μελέτης ἄλλοις ἐξέστην, τὸ δοκεῖν τισι πραγμάτων ἐπιθυμεῖν ἐκτρεπόμενος, ἄλλως τε καὶ τῆς τοῦ λέγειν χρείας οὐκέτι παρού σης, καὶ πρὸς τούτῳ σύνοιδα ἐμαυτῷ τῶν πεπαι21

γυν οὕτω διαστελλούσης, τολμηρόν ἐστιν ἡμᾶς μηδὲν διαφέρειν οἴεσθαι τὸ Πνεῦμά τε Υἱοῦ εἰπεῖν, καὶ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἀλλὰ δεῖ τῶν γραφικῶν λέξεων ἐχομένους ἐπ' αὐταῖς τὸν τῆς πίστεως τοῦτον δρό μον ἀνύειν, ἕως ἂν ἡμῖν τὸ τέλειον ἀποκαλυφθῇ. Οι γὰρ ἡμεῖς τοῦ γε Αγάθωνος πάππα εὐσεβέστεροι, ή τῆς γραφικῆς διανοίας επιβολώτεροι, ὃς ἐν τῇ πρὸς βασιλέας ἔλεγεν ἐπιστολῇ, τοῖς ἐπὶ τῆς ἔκτης συνόδου Πατράσι σύγχρονος ὤν, ἐν ἐξαίρετον διά παν τὸς ἔχειν εὐχόμενοι καὶ σπουδάζοντες, ἵνα μηδὲν παρὰ τὰ κανονικῶς ὡρισμένα μειωθῇ, μηδὲν ἀλλαγῇ, ἢ προστεθῇ, ἀλλὰ ταῦτα καὶ βήμασι καὶ νοή μασιν ἀπαράτρωτα φυλαχθώσιν. δευμένων ὑμῶν οὐδὲν ἔχοντι πλέον, ὃ δὴ καὶ τοὺς ἢ οὐ γὰρ δὴ μάτην οὕτω διέστελλε. Τῆς Γραφῆς τοι ἀντιθέτους οἶδα ψηφιζομένους περὶ ἐμοῦ, ὧν ἀμφοῖν ἕνεκα σιωπῇ παρῆλθον ἂν σου τὴν πεῦσιν. Πρὸς ήν γε μηδετέραν τουτωνὶ τῶν προφάσεων ἰσχὺν ἔχειν ἐνόμισα, φίλος γὰρ εἴ σαφὴς ἐν τοῖς πρώτοις: ὅθεν οὔτε μέμψεσθαι φήσεις τοιοῦτος ὤν, εἴ τί σοι τῆς ὑποθέσεως, καὶ τῶν ἐλπίδων ἔλαττον εἰπεῖν με συμβαίη, καὶ τὸ κίνδυνόν τινα ὑπελθεῖν ὡς ἄν τί σοι χαρισαίμην τῶν ἀναγκαίων, ὡς χρέος ἂν ἀπαιτή σειας. Οὐδὲ μιᾶς μοι τοίνυν ἀποφυγῆς, ἐκὼν ἄκων ὑφίσταμαί σοι τὸ ἔργον. Οἷς οὐκ ἀρέσκει ὅ τε λόγος καὶ τὰ ἐν αὐτῷ πάντα μέλει, εἰ μελήσει γε τούτοις καὶ τούτων ἕνεκα διώκειν ἡμᾶς, καὶ κακῶς τι ποιεῖν, ἀλλ' ἡμῖν μὲν καὶ ὧν πράττειν μέλλουσιν, οὐδαμῶς, τοῦ δὲ, τὸ δέον ἅπαν ποιεῖν, κἂν ἐπῇ τις κίνδυνος, μέλει. Δεῖν δὲ ἐν τῷ φωτὶ καταγγέλλειν, καὶ ἐπὶ τῶν δωμάτων ἅπερ ηρέμα τε καὶ μυστικῶς ἐδιδάχθημεν, οὐδὲν δὲ δεδιότας ἀπὸ τῶν τὸ σῶμα λυμαι νομένων, τῆς δὲ ψυχῆς οὐδεμίαν ἐχόντων δύναμιν ἅπτεσθαι, διδάσκει μὲν ὁ Δεσπότης ἡμῶν, ἐνάγει δὲ ὁ Παῦλος τῷ καθ᾿ ἑαυτὴν ὑποδείγματι, ᾧ διεμαρτύρετο μὲν τὸ Πνεῦμα λέγων, ὅτι δεσμὰ καὶ θλίψεις αὐτὸν μένουσι κατὰ πόλιν, Πάντα δὲ ταῦτα κούφα ἐδόκει· Οὐδενὸς γὰρ, φησὶ, λόγον αὐτῶν ποιοῦμαι. Μηδενὶ γοῦν τῶν ἐχθρῶν φορτικὸν δοκείτω, τῷ ἡμετέρῳ Δεσπότῃ καὶ τῷ κορυφαίῳ τῶν ἀποστόλων, καὶ ἡμᾶς θέλειν τι πείθεσθαι, ἀλλ' ἐκείνων ὀλίγη φροντίς. Δύο τοίνυν ἐζήτησας, ὧν θάτερον μὲν ἦν, τί πρὸς τοὺς ἐκκηρύκτους τούτους 'Ακινδυνείους, μᾶλλον δὲ ᾿Ακινδυνιστὰς, ἡμᾶς ἂν ἀποκρίνεσθαι δέοι, έπει δὲν ἡμῖν τὴν τοῦ μακαρίου Θεοδώρου τοῦ Γραπτοῦ ῥῆσιν προσφέρωσιν, ἐν ᾗ δοκεῖ τὸ διαφέρειν οἴεσθαι τὴν οὐσίαν καὶ τὴν ἐνέργειαν ἐπὶ τοῦ Θεοῦ εἰς τοὺς αἱρετικοὺς ἀπορρίπτειν, ὡς αὐτὸς δή που ταυτὸν εἶ και οιόμενος ταῦτα· θάτερον δὲ τοὺς αὐτοὺς τούτους ἔφησθα περὶ τοῦ παναγίου Πνεύματος διαπορεῖν, διατί Πατρὸς μὲν ἔστι καὶ Υἱοῦ τὸ αὐτὸ καὶ ἐν Πνεῦμα ἅγιον, οὕτω τῆς Γραφῆς διδασκούσης, ἡμεῖς δ᾽ ἐκ μὲν τοῦ Πατρὸς ὑφίστασθαι ὁμολογοῦμεν αὐτό, ἐκ δὲ τοῦ Υἱοῦ τὴν αἰτίαν ἔχειν ἀρνούμεθα. Δοκεῖ γὰρ εἴπερ ἔν ἐστι καὶ ταυτὸν ἐν ἀμφοῖν καὶ ὡσαύ τως, δεῖν ἂν αὐτὸ καὶ ἐξ ἀμφοῖν προϊέναι εἴτουν ὑφίστασθαι. "Ων περὶ τοῦ δευτέρου δι' ἐλαττόνων πρῶς τον εἰπόντες, ἐπὶ θάτερον, ὃ δὴ καὶ προύργου ππεῖ, τὸ πλέον τρέψομεν τοῦ λόγου. ᾿Αρκεῖ μὲν οὖν εἰς λύσιν τῆς ζητήσεως ταύτης εὐσεβούσῃ ψυχῇ, τὸ τὴν Γραφὴν ἐκ τοῦ Πατρὸς μὲν τὸ Πνεῦμα κηρύττειν, ἐκ δὲ τοῦ Υἱοῦ μηδαμῶς, ἀλλὰ μόνον Πνεῦμα Υἱοῦ, καὶ Πνεῦμα Χριστοῦ λέγειν αὐτὸ, οὐ τὸ Πνεῦμα διχάζουσαν, οὐχ ἧττον μὲν ἐν τῷ Υἱῷ, μᾶλλον δὲ ἐν τῷ Πατρὶ τοῦτ᾽ εἶναι διδά σκουσαν, ἀλλὰ τῷ μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς τὴν ἐκεῖθεν ὑπόστασιν φανεροῦσαν πρὸς τῇ κατ' οὐσίαν ἑνότητι, τῷ δὲ τοῦ Υἱοῦ λέγειν μόνον αὐτὸ, τὴν κατὰ φύσιν οἰκείωσιν μόνην κατασημαίνουσαν ἧστινος ἕνεκα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, Πνεῦμά τε Θεοῦ λέγει, καὶ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Θεοῦ, καὶ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρός· ἐκ τοῦ τοῦ δὲ οὐδαμοῦ φησι, ἀλλ᾽ ἢ μόνο, Πνεῦμα Υἱοῦ· Ὁ δὲ μέγας Βασίλειος, «Εὐσεβοῦς ἐστι, φησί, διανοίας τὰ ἀποσιωπηθέντα ἐν ταῖς Γραφαῖς εὐλαδεῖσθαι καὶ ἐπιφημίζειν τῷ ἁγίῳ Πνεύματι. Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς, «Οὐ γὰρ ἐκεῖνό γ᾽ ἂν εἶποι, φησίν, Ευνόμιος δηλονότι, ὅτι ἔξεστιν αὐτῷ ἐν τοῖς περὶ τηλικούτων λόγοις παραγωγός τινας καὶ παρασχη ματισμούς τῶν ὀνομάτων ἐπινοεῖν. Εἰ γὰρ καὶ ἀργοῦ λόγου εὐθύνας ὑφέξομεν ἐν ἡμέρᾳ κρίσεως, ἡπού γε τὸ περὶ τηλικούτων καινοτομεῖν ἀνεύθυνον ἡμῖν ἀφεθήσεται, τάχα γὰρ τὸ μὲν ὡς πρέπον ἐπὶ Θεοῦ καὶ Πατρὸς λέγεσθαι παρὰ τοῦ θείου δεδιδαγ μεθα λόγου, τοῦτο δὲ οὐχ ἁρμόζον τῷ Μονογενεῖ, δι' ὧν ἀπεσιώπησε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐνεδείξατο.» Ο δὲ μέγας ᾿Αθανάσιος πρὸς αὐτὸν, ο Υμῖν παραινοῦμεν, φησί, ὅπερ καὶ ἑαυτοῖς παραινοῦμεν, τὴν παραδεδομένην πίστιν φυλάττειν, ἐκτρέπεσθαι δὲ τὰς βεβήλους καινοφωνίας. Ο μὲν γὰρ ζητῶν τὰ ὑπὲρ ἑαυτὸν, φησὶν, ἐπικίνδυνος, ὁ δὲ τοῖς παραδο θεῖσιν ἐμμένων ἀκίνδυνος.» ᾿Αρκοῦσιν οἱ τρεῖς ου τοι μάρτυρες δείξαι, ὅτι καὶ μηδενὸς ἡμῖν διδασκάλου την γραφικὴν ταύτην διάστιξιν ἀναπτύσσον τος, ἐχρῆν ἡμᾶς, ἃ μὲν ἡ Γραφὴ λέγει κηρύττειν, ἃ δὲ σεσιώπηκε, καὶ αὐτοὺς σιωπᾷν, καὶ οἷς ἐκείνη διώρισεν ἔφη, συχάζειν· τουτέστι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τοῦ Πατρὸς μὲν καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁμολογεῖν, ἐκ τοῦ Υἱοῦ δὲ μὴ λέγειν, ἀλλὰ μόνον τοῦ Υἱοῦ. Οὕτω γὰρ κείνη διέστιξεν. ᾿Αλλὰ νῦν, ὅ πλέον ἐστὶν, ὁ μέγας Βασίλειος οὗτος δὴ τῶν καλῶν μαρτύρων ἡμῖν ὁ μέσος, ἐν τῇ πρὸς τὸν ἀδελφὸν ἐπιστολῇ, τῇ διαστίξει τῆς Γραφῆς ταύ της εφαπτόμενος φαίνεται, καθάπερ τις ἀγαθὸς καὶ εὐγνώμων, καὶ ὥσπερ τὴν τόλμαν ἐνίων καὶ προει δὼς ἐσομένην, καὶ πόῤῥωθεν ἀναιρῶν· φησὶ γὰρ οὔτ τωσ!· ε Καὶ ὁ τὸ Πνεῦμα μόνον εἰπὼν συμπεριέλαβε τῇ ὁμολογίᾳ καὶ τὸν οὗ ἐστι Πνεῦμα, τοῦ Χριστοῦ γάρ, καὶ τὸν ἐξ οὗ ἔστιν, ἐκ τοῦ Θεοῦ γὰρ, καθά φησιν ὁ ᾿Απόστολος.» Καὶ ὁ Χρυσόστομος, ο Πνεύ μα Θεοῦ, καὶ Πνεῦμα, φησί, τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ. Καὶ ἵνα μήποτε ἀκούσαντες ἡμεῖς Πνεῦμα Θεοῦ, νομίσωμεν δι' οἰκείοτητα λέγεσθαι. Πνεῦμα Θεοῦ, εἰσάγει ἡ Γραφὴ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ προστίθησι τῷ Θεῷ τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ. 'Αλλο δὲ τὸ Θεοῦ, καὶ ἄλλῳ τὸν ἐκ τοῦ Θεοῦ. Τούτοις συμφώνως ὁ ἱερὸς Δαμασκηνός Ἰωάννης, ο Ἐκ τοῦ Υἱοῦ δὲ τὸ Πνεῦμα οὐ λέγομεν, φησὶ, Πνεῦμα δὲ Υἱοῦ ὀνομάζομεν.»

CONTRA ACINDYNIASTAS. ἐστιν ἐν ἀμφοῖν καὶ ὡσαύτως· ἔσονται γοῦν ταύτης ὁ Πατήρ τε ἅμα καὶ ὁ Υἱὸς αἴτιος, ὅτι ἡ αὐτή ἐστιν ἐν ἀμφοῖν, καὶ περὶ πάντων τῶν κοινῶν αὐτῆς ὁ αὐτὸς ἔσται λόγος. Βἰ τοίνυν ἁπλῶς μὲν καὶ πανταχῆ τῶν λέξεων τῶν λέγεται καὶ ἀμφοῖν, οἷον ἡ θεότης μία καὶ ἡ αὐτή γραφικῶν ἔχεσθαι παραινοῦσιν ἡμῖν, τὰς δὲ βεβή λους παραιτείσθαι καινοφωνίας, καὶ αὐτοὶ οὕτω ποιεῖν ἰσχυρίζονται, οὕτω δὲ καὶ ποιοῦσιν οὐδὲ τῷ προκειμένῳ, καὶ πολλῷ δήπου σαφέστερον, δν ἔθεντο νόμον τηροῦσι, καὶ διαφέρειν ἡμῖν τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ, καὶ τὸν Θεοῦ, διορίζονται, δ καὶ ἄμφω περὶ τοῦ Πνεύματος λέγονται, ὥστε, καὶ τὸ Πνεῦμα Υἱοῦ καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ διαφέρειν, ὧν θάτερον μὲν λέγεται, θάτερον δὲ οὐ λέγεται, διότι μηδὲ ἔστιν. «Εἰ γὰρ ἔπρεπεν αὐτῷ προσηγορία τοιαύτη, φησὶν ὁ Βασίλειος, οὐκ ἂν ἐσιωπήθη παρὰ τοῦ Πνεύματος εἰς λοιπὸν εὐσεβεῖν βουλόμενος λογισμούς τινας ἀνθρωπίνους κομιεί, ὥστε ἐνῶσαι καὶ συνάψαι κακῶς, ἅπερ ἡ θεία Γραφὴ διώρισεν ὀρθότατα δήπου, οι δια δάσκαλος τοῖς ταύτης επόμενοι νόμοις οὕτω φανερῶς διορίζουσι, καὶ μέμψεται τοῖς μή προσέχειν αὐτῷ βουλομένοις; "Η τίς τὰς τοιαύτας κινῶν ἀπορίας, ὅπου ἡ τῆς Γραφῆς αὐθεντία συνίσταται τοῖς εὐσεδεῖν βουλομένοις, οὐ δόξει ταύτης καταφρονείν; Εστι δὲ περὶ οὐδενὸς αὐτῶν τοῦτ' ἀληθὲς δήπου· ἀλλὰ τοὐναντίον ἐστὶν ἀληθὲς, ὅτι τῶν αὐτῶν ὄντων · ἐν ἀμφοῖν καὶ ἀπαραλλάκτως, ὅμως ὁ Πατὴρ τούτων ἁπάντων μόνος ἐστὶν αἴτιος τῷ Υἱῷ, ὁ δὲ Υἱὸς οὐδε νὸς τούτων αἴτιο; ἑαυτῷ· κατὰ ταῦτα τοίνυν οὐδὲ τοῦ ἰδίου Πνεύματός ἐστιν αἴτιος. Διὰ ταῦτ᾽ ἄρα καὶ μόνη πηγὴ τῆς ὑπερουσίου θεότητος ὁ Πατήρ είρη ται τῷ Διονυσίῳ, ὡς ἐξ ἐκείνης τῆς ὑποστάσεως τῶν ἄλλων θείων τε ὑποστάσεων ἀναβλύζουσῶν, καὶ τῶν αὐταῖς προσόντων ἁπάντων, αὐτῶν δὲ ἑκατέρας τῷ ἐξ αἰτίας εἶναι γνωριζομένης, καὶ τὰ αὐτὰ πάντα τῷ Πατρὶ, τῆς μὲν γεννητῶς ἐχούσης, τῆς δὲ ἄλλον τινὰ τρόπον, ἅπερ ἐκεῖνος ἀναιτίως ἔχει καὶ πηρ γαίως. Σκόπει δὲ καὶ τῇδε. Τὸ αὐτὸ Πνεῦμα Πατρός ἐστι καὶ Υἱοῦ καὶ ἓν ἐστιν ἐν ἀμφοῖν. Φασὶ δὲ αὐτοὶ τὸν Υἱὸν αἴτιον εἶναι αὐτοῦ. Οὐκοῦν τοῦ πατρικού Πνεύματος αἴτιος ἐστιν ὁ Υἱὸς κατ᾿ αὐτοὺς, εἶπερ ἐστὶν ἔν, ὡς πρότερον είρηται· καὶ οὐδὲν μᾶλλον τοῦ ἐν αὐτῷ ἡ τοῦ ἐν τῷ Πατρί. Αλλ' ὅπερ ἐστὶν αἴτιον τινος ἐνυπάρχοντί τινι τῶν ἁπλῶν, καὶ αὐτοῦ ἐστιν αἴτιον, ᾧ τοῦτ' ἐνυπάρχει. Τοιοῦτον δέ ἐστιν ὁ Πα τὴρ, ἁπλοῦς γάρ ἐστι, καὶ ἁπλῶς ἁπλοῦς. Οὐκοῦν ὁ Υἱός ταύτῃ γε ἔσται αἴτιος τοῦ Πατρὸς, τοῦ ἐν αὐτῷ Πνεύματος αἴτιος ὤν. Τοῦτο δὲ οὐ δεῖ δεδιέναι περὶ τοῦ Πατρός. Πιστεύειν μὲν οὖν πᾶσα ἀνάγκη ὅτι τοῦ Πνεύματος τοῦ ἐν τῷ Υἱῷ αἴτιος ὢν, καὶ αὐτοῦ τοῦ Υἱοῦ αἰτιός ἐστιν. Ορᾶς οὗ χρημνῶν ἐκβάλλει ἡ ἀκολουθία ἐκείνη τοὺς μὴ διευλαβουμένους αὐτήν; ὁρᾷς ὁπόσον ἐστὶν ἐπικίνδυνον ἀξιοῦν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι πιστεύειν; διὰ τὸ λέγεσθαι αὐτὸ τοῦ Υἱοῦ εἶναι; Ταῦτα οὖν, ὡς ἔοικεν, οἱ τῆς Ἐκκλησία; διδάσκαλοι εὐλαβούμενοι, τοῦ Υἱοῦ μὲν λέγουσιν εἶναι, ἐκ τοῦ Υἱοῦ δὲ οὐ λέγουσι, καὶ πρὸ αὐτῶν ἡ θεία Γραφή, καθά προείπομεν. Πρὸς Θεοῦ καὶ πόθεν ἔχομεν ὅτι τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρός ἐστι, καὶ τοῦ Πατρός; ἆρ᾽ ἐκ τῶν ἀνθρωπίνων λογισμῶν; Πόθεν πεπιστεύκαμεν, ὅτι καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐστι τοῦτο; πότερον φυσικοῖς πιστεύσαντες λόγοις; Οὐδαμῶς, ἀλλ' ἡ τοῦ Πνεύματος διδασκαλία, πιθανωτέρα πάντων οὖσα. ταῦθ' ἡμῖν ὁσημέραι κηρύττει τὰ δόγματα. Αὕτη τοίνυν οὐκ ἂν ἐφείσατο καὶ τούτου, εἴπερ ἦν ἀληθές. Ἐπεὶ δὲ διορίζει σα φῶς οὐτωσί, καὶ Υἱοῦ μὲν λέγει Πνεῦμα, ἐκ τοῦ Υἱοῦ δὲ οὐ λέγει, καὶ ἡμᾶς οὐ χρὴ περαιτέρω πολυπραγμονεῖν, μηδὲ τὸ ἀπὸ τοῦ λόγου σκοπουμένους συμ βαῖνον, οἴεσθαί τι πράττειν εὐσεβές τε καὶ δίκαιον. Εἰ γὰρ ἐνταῦθα τῇ τοῦ λόγου πιστεύσομεν ὁδηγία, διὰ τὸ μὴ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις ταύτῃ πιστεύσομεν, ὡς ἂν οὕτω καὶ περὶ τὴν πίστιν ἅπασαν κινδυνεύσομεν, δ πᾶσα παθεῖν ἀνάγκη τοὺς τῷ φυσικῷ λόγῳ πάνω πιστεύοντας· ἦπου καὶ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα, καὶ τὸ τὸν Θεὸν Πατέρα καὶ Υἱὸν εἶναι καὶ Πνεῦμα, καὶ πάντα ταῦτα φροῦδα ἐξ ἡμῶν ἔσται καὶ διαπτύσεται τοῖς ἀνθρωπίνοις λογισμοίς, καθάπερ αὔραις ὑποχωρήσαντα. Οὐδὲν γὰρ οἷς ἡ πίστις ἡμῖν προστίθησι καὶ τούτοις κοινόν. Ἡμεῖς τοίνυν ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα οὔτε πιστεύομεν ούτε λέγομεν ύφεστάναι· οὐδὲ γὰρ ἡ Γραφὴ τοῦτο ἐκδιδάσκει· τοῦ γιοῦ δὲ λέγομεν ὡς ᾠκειωμένον κατὰ φύσιν αὐτῷ. Ο ὅτι καὶ τῇ Γραφῇ καὶ τῷ Βασιλείῳ δοκεῖ, καὶ πρὸς τοὺς ἐναντίους ἀρκεῖν ἡγούμεθα τὴν ἐκ τῆς Γραφῆς καὶ τῶν εἰρημένων ἀπάντησιν. Ἵνα δὲ μὴ δοκῶσί τι λέγειν σεμνὸν,δι' ὧν ἀποροῦσε, σκόπει τὴν ἀεοπίαν σφίσι τοῦ λόγου. Επειδή, φασί, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον Πατρός ἐστι καὶ Υἱοῦ Πνεῦμα, καὶ ἐν ἐστι, καὶ ὡσαύτως ἐν ἀμφοῖν, ὅτι οὐσιωδῶς δηλονότι· διατί μὴ καὶ ὁ Υἱὸς αἰτία ἐστὶν αὐτοῦ ὥσπερ καὶ ὁ Πατήρ; Εοίκασι γὰρ τοιαύτην τινὰ συμπλοκὴν ἀκολουθεῖν· Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἔν ἐστι καὶ ταυτὴν Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, καὶ οὐσιωδῶς ἐστιν ἐν αὐτοῖς· οὐκοῦν ἄμφω τοῦτο ὑφιστῶσιν, ἢ ἄμφω τού του εἰσὶν αίτια. Τί γοῦν κωλύει καὶ ἐπὶ πολλῶν ἄλ λων τοῦτ᾽ ἀξιοῦν ἔπεσθαι; 3 δὴ τὰ αὐτὰ προσεἶναι Ακουε δὲ καὶ περὶ τῆς τοῦ μακαρίου Θεοδώρου ρήσεως ἐφεξῆς, περὶ ἧς δὴ μάλιστα καὶ προύργου πυνθάνῃ. Αὐτὴν δὲ πρῶτον τὴν βῆσιν ἡμᾶς ἐκθέσθαι σοι χρή. Φησὶ τοίνυν ἐκεῖνος, «Οὐ προφητικῇ τιν προγνώσει καὶ χάριτι, ἄπαγε, τοιαῦτα ἔπραττεν ὁ Δεσπότης, καὶ τοῖς μαθηταῖς προὔλεγεν, ὥσπερ βλέπων τὰ ἔμπροσθεν, ὡς Θεὸς δὲ παρὼν ἅπασιν, οὐδὲ ἐνεργείᾳ ψιλῇ κατά τινας τῶν πάλαι λοιδορητάν των, κενῶσαι μὲν τοὺς οὐρανοὺς τῆς ἑαυτοῦ ὑποστάσεως κατὰ τοὺς καιροὺς τῆς θείας σαρκώσεως, εἶ ναί τε οὐσιωδῶ; ἐν ἡμῖν, ἐνεργείᾳ δὲ καὶ ἀξίᾳ μόνῃ πρὸς τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα, ἐπεὶ ἕτερον οὐσίαν, καὶ ἕτερον ενέργειαν, ὥσπερ ἐπὶ τῶν σωματικῶς θεω ρουμένων· οὕτω δὴ καὶ ἐπὶ τοῦ θείου λόγου ἐπέθεντο, ὅπερ τοῖς εὐσεβέσιν ἀπείρηται. Ἐπὶ γὰρ τῶν ἁπλῶν καὶ ἀσωμάτων ἐν οὐδενὶ διαφέρειν ἴσασιν. Οὐ γὰρ διοριστέον ταῦτ᾽ ἀλλήλων, ἵνα μὴ σύνθετον τὸ ὑπὲρ πᾶσαν ἀπλότητα νοοῖτο. Οὔτε γὰρ ἡ θεία οὐσία ἀνενέργητος εἴη ἄν ποτε, οὔτε ἀνούσιος ἡ ἐνέργεια. • Ο Πατήρ μου γάρ, φησί, ἕως ἄρτι ἐργάσο

€55 GENNADIL CP. PATRIARCH.E ται, κἀγὼ ἐργάζομαι.» Ἡ μὲν γὰρ τὸ ὑπερουσίως πλείω πράγματα ήνωμένα περιέχοντα· φεύγοντες εἶναι αὐτὸν, καὶ ἀεὶ ὡσαύτως εἶναι, καὶ ἀπαρεγκλί οὖν τὸ σύνθετον νομίσαι τὸ θεῖον, κατ' ἐπίνοιαν με τως ἐπὶ τῆς ἑαυτοῦ μονιμότητος καὶ ἱδρύσεως ἴστα- νην ταῦτ' ἐνόμισαν διακρίνεσθαι· ήγνόουν γὰρ ἄρα, ὡς σθαι δηλοῖ· ἡ δὲ τὰς ἐν τοῖς οὔσι προνοητικὰς προσ- ἔοικε, τίς ἐστιν ὡς ἀληθῶς ἡ τῆς ἐπινοίας διάκρισις. δους καὶ ἀῤῥήτους οικονομίας παρίστησι, καθ' ας. Οτι ὅρων ἐστὶν ἐν τῇ ψυχῇ καὶ ὑπ' αὐτῆς πεποιη ἀνεκφοιτήτως τῆς οἰκείας ἁπλότητος προϊών, πρα μένων ἢ πεπλασμένων· καὶ ὅτι τὸ διακεκρίσθαι κτικεύεται τὴν τῶν ὅλων ἐργαζόμενος πρόνοιαν. πραγματικῶς, τὸ μὲν ἔστι τὸ πράγματα εἶναι τὰ ᾿Αλλ' εἰ καὶ μετὰ ἀνθρώπων κεχρημάτικεν ὡς ἀλη- διακεκριμένα, ὡς ὑφεστῶτά τε καὶ ὅλα καὶ ἄτομα, Οῶς ἄνθρωπος, τῶν πατρικῶν οὐκ ἀπελείπετο κόλ- τὸ δὲ, τὸ θάτερον μὲν εἶναι πράγμα οὕτως, θάτερον πων· καὶ ὁ Πατὴρ ἦν ἐν αὐτῷ, καὶ αὐτὸς ἦν ἐν τῷ δέ τι τοῦ πράγματος εἶναι, καὶ ἐν τῷ πράγματι, ή Πατρί.» Η μὲν οὖν ῥῆσις τοιαύτη. καὶ ἄμφω τι τοῦ πράγματος εἶναι· ὅθεν εἶπετα τὰ ἀδεν σφᾶς δεδιέναι περὶ τῆς συνθέσεως δεδιήτας· οὐ γάρ ἐστιν ἀληθὲς, ὅτι τὰ τῷ θεῷ ἀποδιδόμενα πραγ ματικῶς ἀποδίδονται καὶ οὐ κατ' ἐπίνοιαν ἡμετέ ραν. Εστιν ἄρα σύνθεσις τούτων τε καὶ ἐκ τούτων ἐν τῷ Θεῷ. γνόουν γὰρ, ὡς ἔοικε, πρὸς τοῖς ἄλ λοις καὶ τίδε, ὡς ὅθεν ἄπεστι τὰ πρὸς τὸ συντιθέ και ζητούμενα, ἀνάγκη καὶ τὴν σύνεσιν ἐκεῖθεν ἀπεῖναι καὶ παρεῖναί γε ἔνθα γε πάρεισιν. Οταν δεν μὲν τῶν συντιθέντων ἔκα τον εἶναι πεπερασμένον. ἀλλὰ τὴν θείαν οὐσίαν ἄπειρον εἶναι πάντες πιστεύο μεν. Καὶ πάλιν χρή τούτων ἕκαστον δύνασθαι μέρος εἶναί τινος, ἀμερὲς δὲ τὸ θεῖον καθάπαξ εἶναι, καὶ μέρος οὐδενὸς εἶναι δύνασθαι, καὶ ἡμέτερόν ἐστι φρόνημα. Καὶ πλείω δὲ ἄλλα ζητεῖν εἰώθασι πρὸς τὴν σύνθεσιν οἱ περὶ ταῦτα δεινοί. Ἀλλ᾿ ἀρκεῖ καὶ ταῦτα χάριν ὑποδείγματος εἰρημένα, οἷς ἅπασιν ἔνεστι καὶ τὸ τῶν συντιθέντων ἔκαστον πράγμα εξο και προσήκειν. Ἐν δὲ τῷ Θεῷ ἥ τε ουσία καὶ ἡ ἐνέργειά τι τοῦ πράγματος εἰσι κὰν τῷ πράγματι. φημὶ δὲ ἐνέργειαν εἴτε τὴν ἔνδον, εἴτε τὴν ἔξω. Ο Πῶς δὲ δεῖ ταύτας γε καὶ τὰς ἄλλας ἐξηγεῖσθαι ῥήσεις τῶν διδασκάλων, δεῖ γὰρ τοῦτο προτετάχθαι τῶν ἄλλων, ὁ μέγας ἡμῖν ᾿Αθανάσιος ἄριστά γε ἐν τῷ κατὰ ᾿Αρειανῶν πρώτω νομοθετεί. Φησί γάρ, • Δεῖ δὲ ὡς ἐπὶ πάσης τῆς θείας Γραφῆς προσήκει ποιεῖν καὶ ἀναγκαῖόν ἐστιν, οὕτω κἀνταῦθα, καθ᾿ ἂν εἶπεν ὁ ᾿Απόστολος καιρὸν, καὶ τὸ πρόσωπον καὶ τὸ παράδειγμα, δι᾿ ὅπερ ἔγραψε πιστῶς ἐκλαμβάνειν, ἵνα μὴ παρὰ ταῦτα, ἢ καὶ παρ' ἕτερόν τι ταῦτα ἀγνοῶν ὁ ἀναγινώσκων, ἔξω τῆς ἀληθινῆς διανοίας γένηται. Ὅταν μὲν γὰρ τῶν τοιούτων ἔχῃ τις τὴν γνῶσιν καλῶς, ὀρθὴν ἔχει καὶ ὑγιάζουσαν τὴν διά νοιαν τῆς πίστεως· ἐὰν δὲ παρ᾽ ἕτερόν τις ἐκλαμβάνῃ τούτων, εὐθὺς εἰς αἵρεσιν ἐκπίπτει.» Καὶ Κύριλλος δὲ ὁμοίως ἐν Θησαυροῖς, ο Δεῖ, φησὶ, τὸν εἰς ἔρευναν τῶν θείων ἐκβαίνοντα Γραφῶν τὸν καιρὸν ἐπιτηρεῖν καθ' εν λέγεται τὴ δηλούμενον, καὶ τὸ πρόσωπον παρ' οὗ, ἢ περὶ οὗ, ἢ δι᾽ οὗ λέγεται. Οὕτω γὰρ ἂν ἀπλανὴς ἡ διάνοια φυλαχθείη τοῖς ὀρθῶς ἐθέλουσι νοεῖν.» Τὰ αὐτὰ δὲ καὶ πάντες οἱ διδάσκαλοι κοι νῶς ἀξιοῦσι. Τούτῳ τῷ κανόνι καὶ ἡ τοῦ Χριστοῦ Εκκλησία στοιχοῦσα, τὰς ἐνίων διδασκάλων ῥήσεις προσφυῶς τοῖς καιροῖς καὶ ταῖς ἄλλαις τότε περι στάσεσιν ἐκλαμβάνουσα, εἰ καὶ τῷ τῶν ῥημάτων ἤχῳ δοκοῦσα τοῖς πειρασταῖς τούτοις καὶ καινοτό μοις τινὰ συνηγορίας παρέχεσθαι, τὸ δὲ τῆς ἀληθείας φρόνημα Εκ τε τῶν κοινῶν τῆς πίστεως ὑπο θέσεων, καὶ ἐκ τῆς κοινῆς τῶν διδασκάλων ἁπάντων καὶ συμφώνου γνώμης ἀθροίζουσα, διδάσκει φρονεῖν ἡμᾶς τὴν θείαν οὐσίαν καὶ τὰς ἐνεργείας αὐτῆς πραγματικῶς διακρίνεσθαι, τουτέστιν ἐκ τῆς τοῦ πράγματος φύσεως οὐ κατ' ἐπίνοιαν μόνην, τοῖς δὲ κατ᾽ ἐπίνοιαν μόνην αὐτὰ διακρίνουσιν, ὡς μητρας λοίαις καὶ ἀμαθέσι πρὸς τούτῳ μήτε προσέχειν καὶ πολεμεῖν. Ταύτῃ δὲ τῇ δόξῃ καὶ διδασκαλία τῆς ἱε μᾶς ἡμῶν μητρὸς τῆς Ἐκκλησίας ἀκολουθῶν καὶ ὁ μακάριος ἐκεῖνος τῆς Ἐφεσίων πρόεδρος Μάρκος ἐν τῷ κατὰ τοῦ Καλέκα συγγράμματι, τὴν προτε θειμένην τοῦ μακαρίου Θεοδώρου ῥῆσιν ἐξηγεῖται πάνυ δικαίως τε καὶ σοφῶς, καὶ ὡς ἂν αὐτὸς ὁ τὴν ἀρχὴν συνθείς· καὶ σχεδὸν οὐδεμιᾶ; δεῖ προσθήκης, οἷς ὁ θαυμαστὸς ἐκεῖνος Πατήρ διωρίσατο. Οἱ μὲν δὴ περὶ Βαρλαὰμ καὶ Ακίνδυνον τὴν θείαν οὐσίαν τῶν ταύτης ἐνεργειῶν, καὶ τελειοτήτων λόγῳ, τουτέστιν ἐπινοίς, μόνον διέκρινον, πραγματικῶς ἀδύνατον φάσκοντες εἶναι διακεκρίσθαι. Ἡγοῦντο γὰρ οὕτω πλείω τε πράγματα ἂν εἶναι ἐν τῷ Θεῷ, καὶ σύνθετον αὐτὸν εἶναι κινδυνεύειν, ὡς ἐν ἑαυτῷ Πράγματα δέ εἰσι κυρίως ἐν τῷ Θεῷ αἱ τρ ῖς τῆ; μακαρίας ἐκείνης ἑνάδος ὑπὲρ λόγον καὶ νοῦν πιο στευόμεναι ὑποστάσεις. μὲν οὖν φεύγοντες ἠρνούν το τὰ ἀληθῆ, ἐξῆν ἂν αὐτοῖς τούτων ἀπηλλάχθαι, καὶ μετὰ τῆς ἀληθείας ἑστῶσιν· οὔτε γὰρ διὰ τὰς τρεῖς ὑποστάσεις τὸ θεῖον σύνθετον εἶναι ἀνάγκη, οὔτε διὰ τὰ ἐν αὐτῷ πραγματικῶς ὄντα καὶ θεω· ρούμενα, εφόσον ἑκατέρωθεν ἄπεισι, τὰ λοιπὰ τῶν πρὸς τὴν σύνθεσιν ζητουμένων· ὁ δὲ ἡμάρτανον τῇ τῆς ἐπινοίας ἀρκούμενοι διακρίσει, τοῦτο σφᾶς ἐκ πολλῆς οἰήσεως ἐλελήθει, Αὐτῶν γὰρ ἕνεκα καὶ τῆς αὐτῶν σοφῆς θέσεως ἐκινδυνεύομεν ἂν τηνάλλως περὶ Θεοῦ τὰς πολλὰς ἐκείνας συντιθέναι προτάσεις· ε! καὶ τῶν περὶ Θεοῦ λεγομένων ἑκάστῳ μηδὲν ἀπο κρίνοιτο ἐν τῷ πράγματι, ἀλλ' ὅροι τινὲς εἶεν ταῦτα ὑπὸ τῆς ἡμετέρας ἐκτισμένοι ψυχῆς· ὁ δὲ Θεὸς οὔτ σία μόνον ἀνενέργητος εἴη, διὰ τὸ μήτε ενέργειαν εἶναι ἐκεῖ, ᾗ ἐνέργειαν, ἡ ουσία προσοῦσα καὶ πρὸ τῆς ἡμετέρας νοήσεως, μήτ' ἐκ τῆς ἡμετέρας επισ νοίας δύνασθαι ταύτην δήπου προστίθεσθαι. Αλλά τοῦτο ψεῦδος περιφανῶς καὶ ἀδύνατον· τὸ γὰρ ἐνα τεῦθεν αἴσχος πρὸς τὴν ἱερὰν Γραφήν ἀνατρέχει, ἥτις ἡμῖν πρώτη τὰς προτάσεις ταύτα, συντίθησιν· ὅτι ἀγαθός ἐστιν ὁ Θεὸς, φάσκουσα, καὶ ὅτι ἀλη· θῆς, καὶ ὅτι δίκαιος, καὶ δικαιοσύνας ηγάπησε, καὶ πάντα δὴ τὰ τοιαῦτα, οὐ τῶν ἡμετέρων ἐπινοιῶν δήπου στοχαζομένη, καὶ ταύταις οδοποιοῦσα, ἀλλὰ πιστεύειν ἡμᾶς ἐκδιδάσκουσα, ὡς ἔστιν ἐν τῷ Θεῷ

CONTRA ACINDYNIASTAS. ἡ δικαιοσύνη, εἴπερ καὶ ἄλλοθί που, καὶ ἡ ἀγαθίτης μον, ὃ δὴ πολλοῖς ἐπῆλθεν ὑπονοεῖν, καὶ διὰ τοῦτο καὶ ἡ ἀλήθεια καὶ τἆλλα ὡσαύτως. Ἐκινδύνευς δ' τὰς συνθέσεις ἐπῆγον, καὶ τὴν πολυθείαν, ἀλλὰ τι ἂν τόγε πρότερον τῇ ἱερᾷ συμβαίνειν Γραφῇ τῆς τοῦ πράγματος εἶναι καὶ ἐν τῷ πράγματι ταῦτα ἐκείνων κρατούσης θέσεως. φρονοῦντες καὶ κηρύττοντες, καὶ ὅλως πραγματικά τινα, καὶ τῇ τοῦ πράγματος φύσει διακρινόμενα. Ολως δὲ λόγου μὲν ἔστι κυρίως διάκρισις, ἥτις ὑποκειμένου καὶ κατηγορουμένου μόνον ἐστὶν ᾖ - τοιούτων. Αύτη γάρ ἐστιν ἐν τῇ ψυχῇ μόνον, καὶ οὐδαμῶς ἐν τῷ πράγματι, ὅτι κατηγορία δήπου και ὑπόθεσις ψυχῆς ἐστιν ἔργον. Ο γὰρ Πέτρος οὐκ ἔστιν ἐν τῷ Πέτρῳ, ὡς πραγμά τι ἐν πράγματι. Εν γάρ ἐστιν ἀριθμῷ ὁ Πέτρος καὶ ἀδιαίρετον, ἀλλ᾽ οὖν τοιαύτην τινά πρότασιν δυνάμεθα πλάττειν καὶ ἀληθῆ, ὅτι ὁ Πέτρος Πέτρος εστίν. Ἐν ᾖ τὸ μὲν ἔστιν ὑποκείμενον, τὸ δὲ αὐτοῦ κατηγορούμενον· ταύτῃ δε δήπως καὶ διακεκριμένα. Σκόπει τοίνυν, εἰ καὶ ὁ Θεό; οὕτως ἀληθῆς ἐστιν ἡ δίκαιος, ὡς ὁ Πέτρος Πέτρος ἐστὶ μαινόμενο; μήτ' ἂν ἀξιοίη τοῦτο, τοῖς μὲν γὰρ ὅροις ἐκείνοις ἐν οἷς ἢ τοῦ λόγου διάκρισις στρέφεται, γένει τ᾽ ἂν ποτε σχολὴ τῆς ἡμετέρας ψυχῆς περιαιρουμένης, ἢ τοὺς τοιούσδε όρους δύναται πλάττειν, ὥστε καὶ ταῖς ἐν αὐταῖς διακρίσεσιν, οὐσία δὲ Θεοῦ καὶ ἐνέργεια, καὶ ἢ ἐν τούτοις διαφορὰ καὶ περιαιρουμένης ἁπάσης ψυχῆς καὶ τοῦ παντὸς ἔσται. Οὐ γὰρ ἀνθίσταται τῇ ενεργείᾳ τῇ θείᾳ, εἴτε τῇ ἔνδον, εἴτε τῇ ἔξω, τὸ εἶναι ἢ τὸ ὑπάρχειν ἢ τὸ προάγεσθαι, κἂν πάντα νοῦν ἀναιρεθῆναι συμβαίη, ὃς ταῦτα τῆς θείας ενεργείας κατηγορεῖ· οὐδέ τί γε τῆς τοιαύτης ένεκα κατηγορίας ἐστὶ, τὸ τὴν θείαν ἀγαθότητα ἐν τῷ Θεῷ εἶναι, ἢ τὸ ἀπολελυμένως μὲν αὐτὴν ὑπάρχειν ἐκεῖ, γένντισιν δὲ καὶ προβολὴν ἀναφορικῶς καὶ πατρότητα καὶ υἱότητα. Ἀλλὰ ταῦτα καὶ μὴ νοούμενα, οὐδὲν ἧττον ἔστι καὶ ἔσται οὕτως ἐν τῇ τοῦ πράγματος φύσει. Πέτρος δὲ ὑποκείσεται αὐτὸς ἑαυτῷ, καὶ ἑαυτοῦ κατηγορηθήσεται, καὶ ταύτῃ διακριθήσεται, οὐδαμή οὐδαμῶς ἀπαλλαττόμενος τῆς ταῦτα πεφυκυίας πράττειν ψυχῆς. Ὁ Ο Ούτε τοίνυν τῇ θείᾳ Γραφῇ, οὔτε τῷ λόγῳ συμβαίνοντα ἠξίουν οἱ περὶ Βαρλαάμ καὶ ᾿Ακίνδυνον, καὶ ἅμα τοῖς διδασκάλοις πᾶσι μαχόμενα, ὧν τὰς ρήσεις εὑρήσεις ἐν τῷ τοῦ μακαρίου Παλαμᾶ συγκ γράμματι, ἐν ᾧ τρόπους τινὰς διακρίσεως τῆς αὐτ σίας τοῦ Θεοῦ καὶ τῆς ἐνεργείας αὐτοῦ προτιθεὶς τὰς τῶν διδασκάλων ρήσεις τούτους βεβαιούσας ἐπάγει μάλιστα προσφυῶς. Νῦν δ' ἀπόχρη τὰ εἰρημένα ῃ τό τε τῶν ᾿Ακινδυνιανῶν παραστῆσαί σοι φρόνημα, καὶ ὡς εἶχεν ἄτοπον. Ἡ δὲ τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησία τὸν ἱερὸν θεολόγον Γρηγόριον τῶν ἑαυτῆς προστη σαμένη δογμάτων, ὑπερασπίζειν ἐκείνῳ πολλαχώς τούτων προσήκον, τὸν μὲν τὸν Θεὸν ἀνθρωπίναις ἐπινοίαις σεμνύνεσθαι, ώσπερ μηδεμιᾶς ἔργῳ σε μια νότητος προσούσης αὐτῷ, πόῤῥω τῆς εὐσεβοῦς ὑπολήψεως ἔκρινεν εἶναι· εἶναι δέ τινα καὶ τάξιν καὶ διάκρισιν ἀληθῆ τε καὶ πραγματώδη τῆς θείας οὐ σίας καὶ τῆς ἐνεργείας αὐτοῦ, ὡς καὶ αὐτοῖν ἀμφοῖν οὐσῶν ἀληθείᾳ καὶ πράγματι, κατὰ τὸν ἑκατέρου πρέποντα τρόπον περιφανῶς ἀνεκήρυξεν· οὐχ οὕτω λέγοντες είναι πρᾶγμα τὴν θείαν οὐσίαν, τήν τε θείαν ἐνέργειαν, ὡς ἑκάτερον ύφεστώς τε καὶ ἄπο Ταύτην δὲ τὴν διάκρισιν τίς ἀγνοεῖ, πολὺ μὲν τῆς διακρίσεως υπερηρμένην ἐκείνης, ᾗ προσεῖχον οἱ περὶ Βαρλαάμ καὶ ᾿Ακίνδυνον, τουτέστιν, ἥτις ἐν δροις στρέφεται πεποιημένοις ὑπὸ τοῦ νοῦ, ἣν δὴ κυρίως ίσμεν λόγου διάκρισιν, τῆς δὲ πραγματικῆς ἐκείνης αὖθις ἀδρανεστέραν, ᾗ τὰ θεῖα διακρίνεται πρόσωπα; Ταῦτα δὲ διακρίνειν οὐκ εἰδότες οἱ μητραλοίαι, ὅτι μὴ δυναμένην τὴν θείαν ενέργειαν διακρίνεσθαι τῆς θείας ουσίας, ὡς τὰς ὑποστάσεις ἀλλήλων ἑώρων, πάνυ καλῶς· τοῦθ᾽ ὁρῶντες εἰς τὴν τοῦ λόγου διάκρισιν· εὐθὺς κατηνέχθησαν, ἑνὸς μὲν ἀπαλλαγέντες κρημνοῦ, ἄλλῳ δὲ ἐμπεπτωκότες, τὸν ἴσον όλεθρον φέροντι· οὐδ' ἐκεῖνο γοῦν ἐννοήσαντες τὸ τοῦ ἱεροῦ Βασιλείου ἐν τῇ πρὸς Εὐστάθιον ἐπισ στολῇ·. Οὐκοῦν, φησίν, ἐξ οὐσίας τινὸς, εἴτε ἐπου πτικής, εἴτε ἐνεργητικῆς, ἔδειξεν ή προσηγορία, φέ ρει τῆς θεότητος δηλονότι· ἡ δὲ θεία φύσις ἐν πᾶσι· τοῖς ἐπινοουμένοις ονόμασι, καθὸ ἔστι, μένει ἀσή μαντος, ὡς ὁ ἡμέτερος λόγος. Εὐεργέτην γὰρ καὶ κριτὴν, ἀγαθόν τε καὶ δίκαιον, καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα μαθόντες, ἐνεργειῶν διαφορὰς ἐδιδάχθημεν. Τοῦ δὲ ἐνεργοῦντος τὴν φύσιν οὐδὲν μᾶλλον διὰ τῆς τῶν ἐνεργειῶν κατανοήσεως ἐπιγνῶναι δυνάμεθα. "Οταν γὰρ ἀποδιδῷ τις λόγον ἑκάστου τούτων τῶν ὀνομά των, καὶ αὐτῆς τῆς φύσεως περὶ ἦν τὰ ὀνόματα, οὐ τὸν αὐτὸν ἀμφοτέρου ἀποδώσει λόγον. ἂν δὲ ὁ λό γος ἕτερος, τούτων καὶ ἡ φύσις διάφορος. Οὐκοῦν ἄλλο μὲν ἔστιν οὐσία, ἧς οὔπω λόγος μηνυτής έξει μέθη, ἑτέρα δὲ ἡ τῶν περὶ αὐτὴν ὀνομάτων ση μασία, ἐξ ἐνεργείας τινὸς ἢ ἀξίας ὀνομαζομέν νων. Ἰδοὺ σαφῶς ὁ διδάσκαλος αὐτοῖς ἐπιδείκνυσιν, εἴπερ ἐβούλοντο συνορᾷν, ὅπως ἡ οὐσία τοῦ Θεοῦ καὶ ἡ ἐνέργεια ἐκ τῆς τοῦ πράγματος φύσεως, καὶ ἔτι μᾶλλον εἰδικῶς ὡς εἰπεῖν διακρίνεται. ο "Αλλος μὲν γὰρ ἐστι νοητῆς οὐσίας λόγος, φησὶν, ἄλλος δὲ ὁ τῆς ἐνεργείας. Ων δὲ ὁ λόγος ἕτερος, καὶ ἡ φύσις τούτων διάφορος. Η φύσις ἄρα τῆς θείας ουσίας καὶ τῆς θείας ενεργείας οὐχ ἡ αὐτή ἐστιν, ο φύσιν λέγων τὴν φυσικῶς ἐνσημαινομένην τῷ λόγῳ, τὸ τί ἦν εἶναι λέγοντι, τοῦ ὁριστοῦ ἰδιότητα, δι᾿ ἣν ἔστιν αὐτὸ, ἢ ἐνεργεῖ ἡ ἔχει, ὡς ἄρα δήπου καὶ πέφυκεν, ὃν οἶμαι τρόπον τὸ φύσει πρὸς τὸ θέσει καὶ κατ' ἐπίνοιαν. Οὕτως τε ὁ διδάσκαλος ἐν τοῖς πρὸς Εὐνόμιον, καὶ ἄλλοι τῶν διδασκάλων ἐν τοῖς ἰδίοις ἀντιδιαιρούσι συγγράμμασιν. Αρκεῖ γὰρ οὕτω τοὔνομα τῆς φύσεως αναπτύξει σοι πρός γε τὴν παροῦσαν χρείαν. Εμβαθῆναι δὲ αὐτῷ καὶ κατὰ τὰς ὑψηλο τέρας μεθόδους, λίαν ἐστὶ περίεργον. Εἰ τοίνυν, κατὰ τὸν μέγαν Βασίλειον, ἐκ τῆς τοῦ πράγματος φύσεως διακρίνεται ἥ τε οὐσία τοῦ Θεοῦ καὶ ἡ ἐνέρω γεια αὐτοῦ, καὶ τοῖς λόγοις τοῖς τὸ τί ἦν εἶναι δη λοῦσι· πῶς οὐ πρόδηλόν ἐστιν ἁμαρτάνειν τοὺς κατά

GENNADI CP. PATRIARCHÆÆ σπο τὴν ἡμετέραν ἐπίνοιαν αὐτὰ διακρίνοντας; ἀλλὰ μὴν ψαι τοῖς πρόσθεν ταύτην οὐ βλέπουσιν· ἡδύνατα καὶ τοῦ τῆς συνθέσεως δέους ἀπαλλάττοντας σφᾶς, αὐτόν γε τοῦτον τὸν διδάσκαλον, ἄλλον ἂν εἴπερ ἐξούλοντο, καὶ τὸν ἱερὸν Μάξιμον. Ὁ μὲν γὰρ ἐν β' τῶν πρὸς Εὐνόμιον ἐγκαλοῦντα αὐτῷ τὴν σύνθεσιν, ὅτι μὴ αὐτὴν τὴν θείαν οὐσίαν, ἀλλὰ περὶ αὐτὴν ἐτίθει τὸ ἀγέννητον, «Οὐ γὰρ δὴ οἱ δεικτικοὶ τῆς ἰδιότητος αὐτοῦ τρόποι, φησί, τὸν τῆς ἁπλότητος τρόπον παραλυπήσουσι, ο Μάξιμος δὲ ἐν ιγ' κεφ. τῆς πρὸς Πόῤῥον διαλέξεως, ο Ορᾷς, φησίν, ὅτι ἐκ τούτου πλανάσθε, ἐκ τοῦ πάντη ἀγνοῆσαι, ὅτι αἱ συνθέσεις τῶν ἐν ὑποστάσει ὄντων, καὶ οὐ τῶν ἐν ἑτέρῳ θεωρουμένων εἰσὶ, καὶ τοῦτο κοινόν φρόνημα πάντων καὶ τῶν ἔξω φιλοσόφων, καὶ τῶν τῆς Εκκλησίας θεοτόφων μυσταγωγῶν, ἐν ὑποστάσει ὄντα καλῶν. "Απερ ἅμα ὅλα ὑπὸ τοῖς αὐτῶν ὀνόμασιν ἀναθρώσκουσιν, ὡς ἔχουσιν αἱ πρῶται οὐσίαι, καὶ τὰ μέρη τῶν οὐσιῶν τούτων, ἢ τὸ ὑποκείμενον καὶ τὸ κοινὸν συμβεβηκός καὶ τὰ τοιαῦτα. 1. Ο δὲ ἱερὸς Θεολόγος Γρηγόριος οὐχ οὕτως ἐν ὑποστάσει την ἀγαθότητα τοῦ Θεοῦ καὶ τὴν σοφίαν ἔλεγεν εἶναι χωρὶς, καὶ τὴν δικαιοσύνην καὶ τὴν ἀλήθειαν, ὡς ἔστιν εἰπεῖν τὸν Πέτρον καὶ τὸν Παῦλον, ἢ τὴν ψυ γὴν καὶ τὸ σῶμα, ἢ τὴν χεῖρα καὶ τὴν κεφαλὴν, ἀλλ' ὡς τὸν νοῦν καὶ τὴν θέλησιν ἐν ἀνθρώπῳ, & μήτε χωρίζεσθαι δύνανται, καὶ ὅμως θάτερον αὐτῶν οὔθ᾽ ὁρισμός ἐστι θατέρου, οὔθ᾽ ὁρισμοῦ μέρος, καὶ φυσικῶς ἐνυπάρχουσι τῷ ἀνθρώπῳ, ὥσπερ τινὲς αὐτοῦ τελειότητες, ὧν ἄνευ οὐδ' ἄνθρωπος εἴη, οὕτως ἔχοντα καὶ πραγματικῶς δήπου εἰσὶν αὐτῷ, τῷ γε ὁλοσχερεστέρῳ τῶν σημαινομένων τοῦ πράγματος. Η μὲν δὴ τῶν δοξῶν ἀμφοτέρων διαφορὰ τοιαύτη εἰς ἐστιν. Εῶ μὲν γὰρ τὰς ἄλλας διαφορὰς τῶν ὑβριστῶν ἐκείνων, ἐν οἷς ἦν, ὅτι καὶ τὸ περιαστράψαν τὸν ἡμέτερον Δεσπότην ἐν Θαβωρίῳ φῶς κτίσμα εἶναι ἐτίθεντο, ἢ ἐκ τοῦ ἡλιακοῦ προσειλημμένον φωτός, ἢ τότ' εὐθὺς τῆς χρείας ένεκα δημιουργηθὸν καὶ πάλιν ἀπογενόμενον. ἂν θάτερον μὲν ἀνάξιον Χριστοῦ καὶ τῆς ἀληθινῆς ἐκείνου θαυματουργίας, θάτερον δὲ οὔτ᾽ ἀναγκαῖον, καὶ ἅμα ἀδύνατον· τίς γὰρ ἀνάγκη δημιουργεῖν φῶς ἐθνεῖον, ἀλλ᾽ οὐ τὸ οἰκεῖον ἀνακαλύπτειν; δὲ δήπου τῇ ἑαυτοῦ σαρκὶ τὰ τοιαῦτα χαρίζεσθαι, ἐπεὶ καὶ αὐτὸς ἦν ὁ ταύτην ὕστερον μέλλων δοξάζειν, καὶ εἰς ἀπαθὴ καὶ κουφότητα μεταποιεῖν καὶ λεπτό τητα· εἶτε καὶ τοῖς ἀποστόλοις επισκευασθεισών πως αὐτίκα τῶν ὄψεων· οὔτε γὰρ ἀπεικὸς ἦν, καὶ τοῦτο συνεληλυθέναι τῇ χρείᾳ τοῦ θαύματος, καὶ ἅμα προσήκον. Τίνες ταύτης ήγεμόνες τῆς δόξης; Ο θεολόγος Γρηγόριος, ο μέγας Βασίλειος, ο Χρυ σόστομος, ὁ Δαμασκηνὸς, καὶ ἕτεροι πολλοί. Επάνειμι πρὸς τὸ τοῦ Θεοδώρου τοῦ Γραπτού ῥησείδιον. Πρῶτον ἔπεισί μοι θαυμάζειν αὐτῶν τὴν σκαιότητα· δραττόμενοι γὰρ τὰ τοῦ Θεοδώρου, οὐ περισκοποῦσι τὸν μέγαν Βασίλειον, δς καὶ ἐν τῷ πρὸς Ἀμφιλόχιον λόγῳ τοιάδε προστίθησιν· «Μη ἐρωτάτωσαν, εἰ τὴν οὐσίαν οἴδαμεν τοῦ Θεοῦ· ἀλλὰ πυνθανέτωσαν, εἰ φοβερὸν οἶδαμεν τὸν Θεὸν, ἢ δύο καιον, ἢ φιλάνθρωπον· ταῦτα ὁμολογοῦμεν εἰδέναι Εἰ δὲ ἄλλο τι λέγουσι τὴν οὐσίαν, μή παραλογιζε σθωσαν ἡμᾶς διὰ τῆς ἁπλότητος· αὐτοὶ γὰρ ὡμο λόγησαν, ἄλλο καὶ ἄλλο εἶναι τήν τε οὐσίαν καὶ τῶν ἀπηριθμημένων ἕκαστον, ἀλλ' αἱ μὲν ἐνέργειαι πωι· κίλαι· ἡ δὲ οὐσία ἁπλῆ· ἡμεῖς δὲ ἐκ τῶν ἐνεργειῶν γνωρίζειν λέγομεν τὸν Θεόν· τῇ δὲ ουσίᾳ αὐτοῦ προσεγγίζειν οὐχ ὑπισχνούμεθα. Αἱ μὲν γὰρ ἐνέρ γειας αὐτοῦ πρὸς ἡμᾶς καταβαίνουσιν· ἡ δὲ ουσία αὐτοῦ μένει ἀπρόσιτος.» Ορᾷς τὸν μέγαν Βασί λειον πῶς ἐλέγχει τους ανομοίους; Σκοπείσθω δὲ τανῦν τὸ τοῦ Γραπτοῦ λόγιον, τοῦ Μαξίμου μόνον ἡμῖν δεήσει την μέθοδον ὑφηγουμεν νου τῆς ἐξηγήσεω;. Φησὶ τοίνυν ἐκεῖνος ἐν τῇ εἰς τὴν λυχνίαν θεωρίᾳ· Οὐ πάντοτε καὶ πάντα τὰ τὴν αὐτὴν ἐκφώνησιν ἔχοντα καθ' ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν πάντως νοηθήσεται τρόπον, ἀλλ᾽ ἕκαστον τῶν λεγαμένων πρὸς τὴν ὑποκειμένην, δηλονότι τῷ τόπῳ τῆς ἁγίας Γραφῆς δύναμιν νοητέεν, εἰ μέλλοιμεν ὀρθῶς τοῦ σκοποῦ τῶν λεγομένων καταστοχάζεσθαι, ο Ο5τω δὲ δήπου καὶ τὰ τῶν διδασκάλων, ὡς καὶ τὰ τῆς ἁγίας Γραφῆς, ἐξηγεῖσθαι δεῖ ῥήματα καὶ μετὰ τῆς αὐτῆς ἑκάτερα δεξιότητος, εἰ καὶ μείζον τοῖς γρα φιλοῖς σέβας ἀποδοτέον ἐστίν. Λέγω τοίνυν κατά τὸν ἅγιον Μάξιμον τὸ μὲν ἄλλο καὶ ἄλλο εἰπεῖν εξα και τόδε καὶ τόδε· καὶ αὖθις ταυτὸν εἶναι τόδε τώδε τὴν αὐτὴν ἐκφώνησιν ἔχει· οὔτε δὲ πᾶσαν ταυτότη Τί δέ ἐστιν ἡ παρὰ τῆς Ἐκκλησίας κηρυττομένη ἀλήθεια; Ὅτι τὸ θαῦμα ἐκεῖνο θεότητος ἀποκάλυψις τα νοήσαιμεν ἐν τοῖς αὐτοῖς, οὔτε πᾶσαν διαφοράν ἦν, τῇ χρείᾳ καὶ τῷ καιρῷ πρόσφορος τεθαυματουρ γημένη. Καὶ τὸ φῶς οὐ ξένον οὐδ᾽ ἐπείσακτον ἦν, ἀλλ᾽ οἰκεῖον, καὶ τῆς ἐν Χριστῷ προσωπικῶς συν ημμένης θεότητος, δ δὴ τὸν μὲν ἔμπροσθεν χρόνον, καὶ μετὰ ταῦτα πάλιν ἐλάνθανεν, ὑπὸ τῇ στεγανός τητι τῆς σαρκὸς, ὡς οὕτως εἰπεῖν, συνεσταλμένον· καίτοι καθάπαξ ἄπειρον, καὶ σωματικοῖς ὀφθαλμοῖς φυσικῶς ἀόρατον ἄν· τότε δὲ παραδόξως διὰ τοῦ δεσποτικοῦ διέδραμε σώματος και διήστραψε, καὶ τὴν οἰκείαν ἔνδοθεν ἐξέπεμψεν αἴγλην, είτε μόνης τῆς ἁγίας σαρκὸς ἐκείνης βελτίωσίν τινα πεπονθυίας τοιούτῳ θαύματι πρέπουσαν, ὡς ἂν εἴ τις φαίη σε δήρεον σκεῦος μηχανῇ τινι γενέσθαι παραυτίκα διαφανές, καὶ τὴν ἔνδον τοῦ πυρὸς αἴγλην ἐκπέμ ἐπὶ τῶν ἑτέρων, ἀλλ᾽ ἑκασταχοῦ τὴν οἰκείαν. Τρό ποι δὲ διαφορῶν τε καὶ διακρίσεων ἐν τοῖς πράγματ σιν οὐκ ὀλίγοι, ὧν ἔνιοι καὶ τοῖς θείοις ἀναλογικώς ἐφαρμόζονται. Ὡσαύτως δὲ καὶ ταυτὸν εἶδε τίδε λέγεται πολυτρόπως. Εἰ μὲν οὖν αὐτὸ πρόθεσις ἦν ἡμῖν περὶ διακρίσεως ἁπάσης εἰπεῖν καὶ ἑνώσεως, ἔδει γ᾽ ἂν πάντα διελεῖν ἀκριβῶς· νῦν δ' οὔτε τους το προτεθειμένον ἡμῖν, καὶ ἅμα τοῦ περὶ τούτων ἀκριβοῦς λόγου πολὺ τὸ τῆς παρούσης χρείας υπερβαίνοντος μέτρον, ἀρκοῦν ἡγούμεθα δεῖξαι τους ᾿Ακινδυνιστὰς φαύλως εξηγουμένους τὸν ἅγιον. Οὐ γὰρ ὡς αὐτοὶ βούλονται ἁπλῶς ἐκεῖνος ἐκβάλλει τὸ τὴν οὐσίαν καὶ τὴν ἐνέργειαν τοῦ Θεοῦ ἄλλο εἶναι καὶ ἄλλο, ὡς ἄν τις τοὺς τρόπους πάντας τῆς ἑτερότητος

GRE CONTRA ACINDYNIASTAS. ἐξ αὐτῶν ἀναιρῶν, ὡς δὴ πάντη τε καὶ πάντως τῶν ἡ διαιρεῖ γὰρ αὐτὰ καὶ διακρίνει τοῖς λόγοις τοῖς τὸ αὐτῶν ὄντων ἴσως γὰρ οὐδ᾽ αὐτοῖς ἂν οὕτω συνῇδεν, εἶχε καὶ αὐτοί τινα διάκρισιν τούτων τιθέασιν ἔστω δὲ ἡτισοῦν, ἀλλ' ἀναιρεί μέν τινα τρόπον διαφορᾶς· εὔπω δὲ καὶ πάντα τρόπον ταυτότητος τίθησιν ἐπ' αὐτῶν, εἰ μὴ καὶ πᾶν τοὐναντίον. Αλλὰ πρῶτον τίνα ἑτερότητα φαύλην ἡγεῖται καὶ ἀποβουκολεῖ σκοπητέον; Τίνα δὲ ἄλλην, εἰ μὴ ἦν αὐτὸς ὡς ἐκ τῶν αἱρετικῶν ποτε εἰσαγομένην προτίθησιν; Οὐ γὰρ ὥσπερ τις αὐτὸ τοῦτο προθέμενος πῶς μὲν εἰσι ταυτὸν εἰπεῖν, πῶς δὲ οὐ ταυτὸν, ἀλλὰ παρέργως εἰς τὸν περὶ τούτου λόγον εἰσέρχεται, καὶ αἱρετικοῖς τισιν ἐπιτιμά, οἱ τὴν οὐσίαν καὶ τὴν ἐνέργειαν τοῦ θείου Λόγου διήρουν, ὡς αὐτὸς αὐτόθι διαρρήδην ἐκτίθησι, τουτέστιν, ὅτι τὴν μὲν οὐσίαν τοῦ Λόγου ἔνδον τῆς ἀνθρωπίνης περιέγρα φον φύσεως, τὴν τῷ λόγῳ προσειλημμένην, παντα χοῦ δὲ ἔφασκον αὐτὸν εἶναι κατ' ἐνέργειαν μόνην. Ηγεῖται γὰρ τὴν κατ' ἐκείνων ἐπιτίμησιν, καὶ πρὸς οἷς ὁ ἀγὼν ἦν αὐτῷ διαβήσεσθαι, ὡς δὴ καὶ τῆς και κοδοξίας ἀμφοτέρων σχεδὸν τὸν αὐτὸν ἐχούσης θε μέλιον. Εκείνων τοίνυν οὐσιωδῶς οὕτω διακρινόν των τὴν θείαν οὐσίαν καὶ τὴν ἐνέργειαν (τὰ γὰρ ἀλ λήλων χωριζόμενα οὐσιωδῶς διακρίνονται) ὁ μακά. ριος Θεόδωρος τὸ ἕτερον εἶναι τὴν οὐσίαν, καὶ ἔτεμου τὴν ἐνέργειαν ἀπειρῆσθαι λέγει τοῖς εὐσεβέσιν, οὕτως ἕτερον δηλονότι ὡς ἐκεῖνοι διώριζον, τουτέστιν οὐσιωδῶς· ὥσπερ εἴ τινος προτιθέντος τον Πέ. τρον καὶ τὸν Παῦλον ἄλλο καὶ ἄλλο εἶναι τῷ εἴδει, αὐτὸς ἐνισταίμην ὅτι οὐκ ἔστιν ἄλλο καὶ ἄλλο, τους ἐστιν οὕτως ὡς αὐτὸς ἀξιοῖ, καὶ οὐκ ἄν τις ἔχοι με διαβάλλειν παρὰ νοῦν ἔχουσι δικασταῖς, ὅτι ταῦτα λέγων οὐδὲ τῷ ἀριθμῷ διαφέρειν αὐτοὺς βούλομαι. Οὕτω τοίνυν καὶ ὁ διδάσκαλος οὗτος πιστεύει μὴ εἶναι ἄλλο καὶ ἄλλο τὴν οὐσίαν καὶ τὴν ἐνέργειαν τοῦ Θεοῦ, ὡς ἐκεῖνοι τοῦτ' ἐφλυάρουν, ὧν τὴν δόξαν ἐκτέθεικεν οὐχ απλως. Εφασκον δὲ ἐκεῖνοι διαφέρειν οὐσιωδῶς. τί ἦν εἶναι δηλοῦτι, καὶ ἴδιον ἑκατέρου λόγον αὐτῶν ἀποδίδωσιν. ἂν δὲ ὁ λόγος ἕτερος, καὶ ἡ φύσις διάφο ρος, ταῦτ᾽ ἐκ τῆς τοῦ πράγματος φύσεως, οὐκ ἐκ τῆς ἡμετέρας διενηνόχασι θέσεως, καὶ τοῦ νοεῖσθαι μόνον ὑφ᾽ ἡμῶν πως διακεκριμένα. Οὕτως ὁ θεῖος οὗτος ἀνὴρ τῷ μεγάλῳ διδασκάλῳ συνάσεται ἕτε ρον εἶναι τὴν οὐσίαν, καὶ ἕτερον τὴν ἐνέργειαν περιφανῶς ἀποδεχομένῳ. Οὔτε γὰρ ἐκεῖνος διώ ριζε κατὰ τοὺς ἀρχαίους αἱρετικούς, οὓς ὁ Θεό δωρος ελέγχει πάνυ καλῶς, οὔτ᾽ αὐτὸς ὁ Θεόδω ρος ἐνοῦν ἐβούλετο, καθώς οὗτοι συνάπτουσιν οἱ μητραλοίαι, τουτέστι πᾶσι τρόποις ἐνοῦν, ὡς ἂν καὶ αὐτὸς ἕτερόν τινα τρόπον τὰ αὐτὰ τοῖς αἱρετικοῖς ἐκείνοις νοσοίη, ἡ ἐνέργειαν λέγων τὸν Θεόν μόνον εἶναι ἀνούσιον, ἢ οὐσίαν ἐνεργείας χωρίς, ὅπερ Έπεται τῇ τοῦ λόγου διακρίσει προδήλως. Οτι δὲ καὶ οὕτω τὸ μὴ ἄλλο καὶ ἄλλο τοῦ Θε δώρου, καὶ τὸ ἄλλο καὶ ἄλλο τοῦ Βασιλείου συνέρ χονται, καὶ ὅτι οὐ πάντα καὶ πάντοτε τὰ τὴν αὐτὴν ἐκφώνησιν ἔχοντα, κατὰ τὸν αὐτὸν δεῖ νοεῖν τρόπον, ἀλλ᾽ ἕκαστα κατὰ τὴν ὑποκειμένην τῷ λόγῳ τότε δύναμιν, Ο πλεῖστον θράττει τοὺς ἐναντίους. μηδὲ ταῦτα θεωροῦντας καλῶς. Αὐτὸς γὰρ ἐν μὲν τοῖς ἔναγχος εἰρημένοις ἔλεγεν, ὡς ὅταν ἀποδιδῷ τις λόγον ἑκάστου τῶν τῷ Θεῷ προσόντων, καὶ τῆς φύσεως αὐτοῦ ᾗ ταῦτα πρόσεστιν, οὐ τὸν αὐτὸν ἀποδώσει λόγον. Ὥστε οὐ τὸν αὐτὸν ἔφη λόγον τῆς οὐσίας εἶναι καὶ τῆς ἐνεργείας ἐν τῷ Θεῷ. Αλλοθε δέ φησιν, ὡς ἐπὶ τῆς ἁπλῆς καὶ ἀσωμάτου φύσεως τὸν αὐτὸν τῇ οὐσίᾳ ἐπιδέχεται λόγον ἡ ἐνέργεια. Εἰ μὲν οὖν ἡ τοῦ λόγου ταυτότης κατὰ τὸν αὐτὸν ἐν ἑκατέρᾳ τῇ βήσει νοηθήσεται τρόπον, ἡ ἑτέρα δήπου τῶν ῥήσεων ὡς ψευδομένη ἐκβληθήσεται. Αδύνατον γὰρ τὴν αὐτὸν εἶναι λόγον τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ καὶ τῆς ἐνεργείας, καὶ μὴ εἶναι τὸν αὐτὸν ὡσαύτως νοουμένου τοῦ ταύτης λόγου, εἰ μὴ μέλλοι πάνθ' ὁμοῦ γίνεσθαι χρήματα. Αλλ' επείπερ ἀδύνατόν ἐστιν ἀντιφάσκειν τὸν μέγαν διδάσκαλον, δεῖ νοεῖν ἑκάτερον κατὰ τὴν ὑποκειμένην ἑκατέρῳ τῷ λόγῳ χρείαν καὶ δύναμιν, ὡς ὁ Μάξιμος λέγει. Ενθα μὲν γὰρ ἀξιοῖ ἄλλον εἶναι λόγον τῆς οὐσία; τοῦ Θεοῦ, καὶ ἄλλον τῆς ἐνεργείας αὐτοῦ, τὸν Οτι δὲ καὶ διὰ τοῦτο τὴν σύνθεσιν ἐκείνοις επάγει καλῶς, δηλόν ἐστι· τὰ γὰρ οὐσιωδῶς διαφέροντα & καὶ ἄλλοις μὲν γινώσκονται τρόποις, καὶ αὐτῇ δὲ τῇ ὁδῷ τοῦ χωρισμοῦ, ἐπειδὰν ἅμα ᾖ, σύνθεσιν δή που ποιοῦσιν, ὡς ψυχὴ ἀνθρώπου καὶ σῶμα· ὅτε μὲν ἀλλήλων χωρίζονται, οὐσιωδῶς διακρίνονται. Το μὲν οὖν οὕτω τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ Λόγου καὶ τὴν ἐνέρ- τν ορισμόν δηλονότι, ἢ τὴν φύσιν τοῦ πράγματος· γειαν διῃρῆσθαι καλῶς ἀποδοκιμάζει, ἀδύνατον εἶναι λέγων ἀπηλλάχθαι τὸ θεῖον συνθέσεως, οὕτω τῆς οὐσ σίας αὐτοῦ καὶ τῆς ἐνεργείας διορίζεσθαι δυναμένων, ὥστ᾽ εἶναι ἢ τὴν οὐσίαν ἐνεργείας χωρίς, ἢ τὴν ἐνέργειαν τῆς οὐσίας διωκισμένην. Ἐκεῖνοι δὲ οὐ τῇ ουσία μόνον, ἀλλὰ καὶ τῇ ὑπάρξει καὶ τῷ εἶναι διώριζον. Οὐ μέντοι γε καὶ πάντη ταυτίζει ταῦτα ὡς μηδὲ τοῖς ὁρισμοῖς διαφέρειν, μηδὲ τῇ φύσει τοῦ πράγματος διακρίνεσθαι, ἀλλὰ μόνον ἐν ταῖς ἐπινοί αις ἡμῶν διχάζεσθαι. Οὔτε γὰρ ἀνάγκη τις τοῦτο συνάγειν· ἀλλ' εἰκὸς ἂν ἦν ταύτην μὲν τὴν ετερότητα ή διάκρισιν ἀναιρεῖν αὐτὸν, ἑτέραν δὲ ἴσως τιθέναι τινά· εἰ καὶ μὴ φανερῶς αὐτὴν προσετίθει, ἀλλ' ἡγάπα μόνον ἀναιρεῖν τὴν οὐκ οὖσαν. Καὶ ἅμα τὴν ἑαυτοῦ δείκνυσιν ἐναργώς γνώμην· ἔνθα δὲ τὸν αὐτόν φησιν ἐπιδέχεσθαι λόγον τῇ αὐτ σίᾳ τὴν ἐνέργειαν ἐπὶ Θεοῦ, τουτέστι τὸν τῆς υπάρξεως τρόπον, τὸν αὐτὸν ἀμφοῖν εἶναι παντὸς τοῦ τῇ ουσίᾳ προσόντος ἀξιώματος, καὶ πρὸς τὴν ενέργειαν διαβαίνοντος· ὡς γάρ ἐστιν ἡ φύσις, οὕτω δὴ καὶ ἡ ἐνέργεια τοῦ Θεοῦ· τουτέστιν ἀπείρου τε καὶ ἀκτίστου, καὶ ἀϊδίου τῆς φύσεως οὔσης ἐκεί. νῆς, καὶ ἡ ἐνέργεια οὕτως ἐστί· σύστοιχον γὰρ ἐκεῖ δεῖ τῇ φύσει τὴν ταύτης εἶναι ἐνέργειαν, οὐχ ὥσπερ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἁπάντων πραγμάτων. Αὐτὸ μέντοι ἕκαστον οὐσία ἐστὶν, ἡ δὲ ἐνέργεια αὐτοῦ, κἂν οὐσιώδης ᾖ, ἐν τῷ τοῦ συμβεβηκότος έστηκε γένει. Τοῦτο δὲ δῆλον ἐντεῦθεν ἂν γένοιτο· ἡ οὐσία τοῦ Θεοῦ ἀπειρός ἐστιν εἰδικῶς· ἀλλ' ἡ τούτου ἐνέργεια εἰδικῶς μὲν οὐκ ἔστιν άπειρος, οὐ γὰρ

GENNADII CP. PATRIARCHB οἷόν τε πλείω εἶναι τὰ ἄπειρα· τῷ δὲ μίαν μετὰ ἡ ὑπερορίοις πᾶσιν ενασμενίζουσι νεωτερίσμασιν, ὥστε τῆς οὐσίας ὕπαρξιν ἔχειν οὔτης ἀπείρου, ἀπειροί καὶ πάντ' ἂν εἴπερ ἐξῆν αὐτοῖς μετέπλασαν τα ἡμέτερα, ὥσπερ ῥᾴδιον ἂν ὄρους μεταθείναι Πατέ ρων, καὶ ταῦτ' ἐν τοιούτοις καιροῖς, ἐν οἷς ἀρκοῦν ἐστιν ἡμῖν πρὸς εὐσέβειαν τὰ ἐκείνων ίχνη και συνορᾷν καὶ διώκειν. Ο δ' αὐτοὶ πράττουσι, πᾶς τις ἂν φαίη κρίνειν εἰδὼς, ἢ ἀδιαφορίας, ή μεγάλης τυγχάνει μυήσεως. Καίτοι τῷ μὴ δύνασθαι ταῦτα μεταποιεῖν, κρουόμενοι πρύμναν τὰ πάτρια προσο ποιοῦνται. Ἀλλ᾿ οὐδένα των νοῦν ἐχόντων λανθά νουαι προσποιούμενοι. Αὐτοὶ γὰρ εἰσιν οἱ Νεστορια νοὺς ἡμᾶς εἰπόντες ἐν πανδήμῳ θεάτρω, διότι πιο στεύομεν μὴ εἶναι τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τοῦ παναγίου Πνεύματος αἴτιον, δόγμα πάσαις ἀνάγκαις ἀληθινὸν, καὶ τοῖς ἡμετέροις Πατράσι καὶ διδασκάλοις λόγοις εἰσιν, ὥσπερ ή θεία οὐσία καὶ ἡ θεία ενέργεια, ἡ μὲν αὐτὰ τῷ ἀπείρῳ καὶ οὐκ ἀπείρῳ διενηνόχα την, οὐ γάρ ἐστιν ἐκ τοῦ τῆς ἐνεργείας λόγου τη ἀγαθότητι τοῦ Θεοῦ τὸ ἀπείρῳ εἶναι, ἀλλὰ διὰ τὴν οὐσίαν. Τῇ δὲ οὐσίᾳ τοῦ Θεοῦ τοῦθ᾽ ἁρμόττει καθ᾿ ἑαυτὴν καὶ δι᾿ ἑαυτὴν, τῷ δὲ τὸν αὐτὸν τῆς ὑπάρξεως τρόπον ἔχειν τῆς θείας τοῦτ᾽ ἀναγκαζούσης ἁπλότητος, ἔν τε ἄπειράν εἰσιν άμφω, καὶ εἰς Θεὸς τῆς εἰδικῆς διακρίσεως, οὔτε διαίρεσιν ἐκεῖ πραγμάτων οὔτε σύνθεσιν δυναμένην ἐργάζεσθαι, Στ᾽ ἐφ' ἑνὸς ὑποκειμένου καὶ ἁπλουστάτου τῆς θείας φύσεως ιδρυμένη;. Οὐ τοίνυν ἐν τῷ λέγειν τὴν ενέργειαν τοῦ Θεοῦ τὸν αὐτὸν ἐπιδέχεσθαι τῇ οὐσίᾳ λόγον, τουτέστι πάντα τὰ τῆς ὑπερφυοῦς ἐκείνης καὶ αἷμασι διεκδικηθὲν, ἀπὸ τῶν αὐτῷ ποτε μαχε οὐσίας σεμνά, καὶ πρὸς τὴν αὐτῆς ἐνέργειαν διαβαίνειν, ἡγνόησεν ὁ διδάσκαλος ἑαυτὸν εἰρηκότα που ἄλλον μὲν εἶναι τὸν λόγον τῆς οὐσίας, ἕτερον δὲ τὸν τῆς ἐνεργείας, οὔθ᾽ ἡμᾶς ἐχομένους ἐκείνου τοῦ λόγου, τοῦτον χρή παραιτεῖσθαι, ἢ πάνθ' ὁμοῦ ποιεῖν χρήματα. Τις γὰρ νοῦν ἔχων ἐρεῖ τὸ ἄπειρον καὶ τὸ πεπερασμένον ἐπινοίᾳ διακεκρίσθαι; & γε μὴ πεποίηται ὑπὸ τῆς ψυχῆς, ἀλλ᾽ ἔστι τε αὐτῆς ἄνω, καὶ ἡ αὐτὰ διακέκριται, καὶ δ μεῖζόν ἐστιν ἀντιφατικώς πως. Ὥστε οὐδὲ ἡ θεία ουσία, καὶ ἡ θεία ενέργεια, η ουσία καὶ ᾗ ἐνέργεια, λόγῳ δια κριθήσεται, ὧν τῇ μὲν τὸ ἄπειρον, τῇ δὲ τὸ πεπιρασμένον, ᾗ τοιαίσδε προσήκουσιν· ἀλλ᾽ εἴδει τε δηλονότι, καὶ τῇ τοῦ πράγματος φύσει διακριθής σεται. Εν δέ τι ἄλλως ἔσονται, καὶ ἀπλούστατον δηλαδὴ τῇ ὑπάρξει, εἰ καὶ μηδέν ἐστιν ἐν τοῖς οὖσι τούτου παράδειγμα. σαμένων ἀποστατῶν, οὓς καὶ ταῖς αἰωνίαις ποιναίς καθυπέβαλεν· καὶ οὗ δόγματος συναντίον Αρεια. νὸν εἶναι διὰ τὴν διττὴν ἀρχὴν, καὶ Εὐνομιανὸν διὰ τὴν τοῦ Πνεύματος ὕφεσιν, καὶ ᾿Απολλινάριον διὰ τοὺς βαθμούς τῶν θείων προσώπων· καὶ ἦν αὐτοὶ κακῶς πλάττουσιν ἀταξίαν μᾶλλον ἢ τάξιν, καὶ ύσγχυσιν, οὐ διάκρισιν, καὶ ἄλλοις πολλοῖς ἀπό ποις δοκεῖ περιπίπτειν. Αὐτοὶ τοίνυν εἰσὶν οἱ Νεστοριανὴν τὴν ἑαυτῶν μητέρα καλέσαντες, οἱ πολλοῖς εὐσεβέσι πολλών ἀνθρωπίνων πειρασμῶν αἴτιοι γεγενημένοι, οἱ κατά παντὸς ὀρθοδόξου συγγεγραφότες συγγράμματος, καὶ τοὺς ἐν πάσῃ τῇ γῇ Χριστιανούς την καινοτ μίαν ταύτην πειρώμενοι πείθειν. Πῶς οὖν λήσουσιν ἐξαπατῶν τοὺς ἁπλουστέρους βουλόμενοι ταῖς ἡναγκασμέναις ταύταις καὶ καιρικαῖς προσποιήσεσιν; Εἰ δὲ βούλονται πιστευθῆναι, ἀνασχέσθωσαν πράττειν, ἃ δοκεῖ τοῖς νόμοις τῆς Ἐκκλησίας. Μίσει τοίνυν αὐτοὺς ἅπαντας ἕως ἂν ὦσι τοιοῦτοι, καὶ τοῖς μὲν αὐτῶν ἡγεμόσι τοῖς ἐκκηρύκτοις ἐκείνοις, ὧν αὐτοὶ τοῖς σοφίσμασιν ἠκολούθησαν ἐκ τοῦ μὴ δύνασθαι κρίνειν, ὡς αἰτίοι; κακοῦ τοσούτου γεν γενημένοις. Επαρῶ δικαίως ἐκεῖνα, & καὶ ἡ μήτηρ ἡμῶν ἡ τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησία ἀμφιετὲς ἐπαρᾶται· συνάδειν γὰρ ἡμᾶς δεῖ τῇ μητρὶ, εἰ μὴ βουλοίμεθα τὴν πρὸς ἐκείνην σχέσιν ἀρνεῖσθαι· τοῖς δὲ νῦν τὰ ἐκείνων εκθειάζουσιν ἀσεβήματα, ἕως ἔτι περίεισιν, εἴχου γενέσθαι βελτίους, καὶ μετάμελόν τινα λα Ταῦτα σαι πρὸς τοὺς ᾿Ακινδυνείους τούτους καὶ Λατινόφρονας, οἱ αὐτοὶ γὰρ ἄμφω νοτοῦσιν, ἀπλού στερόν τε καὶ δικαιότερον λεγέσθω. Εἰ δὲ χρή με τἀληθῆ λέγειν, τῇ τε χρείᾳ, καὶ τῇ τῶν πολλῶν ἕξει, τῶν γε εντευξομένων αὐταῖς σύμμετρον ἀπετίσαμέν σοι τὴν τῶν λύσεων δύναμιν. Εἰ γὰρ καὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης πολύ φαυλότερόν ἐστι τὸ καθ᾿ ἡμᾶς, ἀλλ' ἐξῆν πως καὶ ὑπὲρ τοὺς παρόντας λόγους ἀρθῆναι· τοῦτο δ' οὐκ ἂν συνέφερεν ἄλλως· καὶ ὁ ἐμὸς γὰρ Ἰησοῦς μικρόν, φησίν, ἀπὸ τῆς γῆς ἐπαναγαγὼν τοὺς ὄχλους ἐδίδασκεν, ἔργῳ παραινῶν ἡμῖν ἔνθα τῆς ὠφελείας ἡ χρεία καὶ τῆς ἁπλότητος βεῖν, καὶ τοῦτον κανονικῶς ἐπιδείξασθαι. "Α δὲ ἡ μηδένα καιρὸν εἶναι τοῦ βάθους τε καὶ τῆς ἐπι· δείξεως. Σὺ δὲ τῶν ἀνδρῶν τούτων μὴ τοσοῦτον μίσει τὴν ἀπὸ τῆς ἀληθείας φυγήν, ὅσον τὸ τῆς προαιρέσεως εὐμετάπτωτον, καὶ τὴν αὐστηρίαν τῆς συνειδήσεως. "Οτι καθάπερ μεγάλων τινῶν κακῶν δίκας εἰσπραττόμενοι τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ τοὺς προγόνους ἡμῶν, τὰ μέχρι καὶ νῦν ἐν ἡμῖν κρατήσαντα δόγματα μισοῦσι καὶ ἀποστρέφονται, τοῖς δ' ἡμετέρα μήτηρ ἡ καθολικὴ τῶν Χριστιανῶν Ἐχε κλησία καὶ πεφρόνηκε τὴν ἀρχὴν καὶ φρονεῖ, καὶ μέχρι τῆς χθὲς γενομένης συναρπαγῆς ὁμοῦ πάντες ἐφρόνουν οἱ τῆς Ἐκκλησίας ταύτης υἱοι, τούτων έχου βεβαίως, μήτε Λατίνους, μήτε πάντας ἀνθρώπους, μήτε τοὺς ἀγγέλους αὐτοὺς, εἰ δέοι κατὰ Παῦλον εἰπεῖν, ἐξελεῖν τι δύνασθαι, βέλτιόν τε καὶ ἀληθέ στερον πεπεισμένος.

EPISTOLA AD JOANNEM ČOMNENUM. EPISTOLA AD JOANNEM COMNENUM IMPERATOREM TRAPEZUNTINUM Libro de processione Spiritus sancti adversus Latinos præmissa. Τῷ υψηλοτάτῳ βασιλεί Τραπεζοῦντος κυρίῳ Ιωάννῃ τῷ μεγάλη Κομνήνῳ Γεώργιος ὁ Σχολ λάριος μετ' εὐλαβεστάτης εὐνοίας χαίρειν. Celsissimo imperatori Trapezuntis domino Joanni Magno Comneno Georgius Scholarius cum religiosissima benevolentia gaudere. (Ex cod. Vindob. theol. Gr. p. 275, apud Lambec. Comment. lib. V.) Τὸ μὲν πρῶτον βιβλίον ἡμῖν ἐπὶ ταῖς μελέται; δῶρον τῷ βασιλεῖ, πολλὰ μὲν ἔχοντι πράττειν, συντέθειται τῶν πρὸς τὸν ἐπίσκοπον ἐκεῖνον ἀγώνων, ᾧ πολλάκις ἐπ' αὐτοῦ βασιλέως καὶ τῆς συγκλήτου πάσης τῆς παρ' ἡμῖν, καὶ τῶν ὁμοδοξούντων ἐκείνῳ παρόντων πάντων σχεδόν διειλέγμεθα· δς καίτοι σοφὸς ὢν οὐχ ἡμῶν, ἀλλὰ τῆς ἀληθείας ήττων ἐφάνη. Ηδη δὲ καὶ δεύτερον σοῦ χάριν συγγέγραπται, βασιλεῦ εὐσεβέστατε, ποθοῦντος δέξασθαι παρ' ἡμῖν τι τοιοῦτον. Πρὸς γὰρ τοῖς ἄλλοις καλοῖς, οἷς ἐκόσμησας τὴν βασιλικήν σου ψυχὴν, καὶ δι' αὐτῆς τὴν ἐγκεχει» ρισμένην σοι θεόθεν ἀρχὴν, λόγων τε ἐρᾶς, καὶ τού των ὅσοι θειότερο: καὶ τοῖς πρὸς τούτους ἔχουσιν εὐμενὴς ἀεὶ καὶ ἵλεως φαίνῃ, ἀτε δὴ τῶν ἀνθρωπίνων ἐπιτηδευμάτων προελομένοις τὸ βέλτιστον. Υπερεξηρήσθω δέ σου τῶν ἁπάντων πλεονεκτημάτων ἡ ἐν τῇ πίστει βεβαιότης, ἧς ἕνεκα τὴν ἡμετέραν οὐθένειαν, καὶ τῆς ἀξίας πλέον φιλεῖς καὶ τιμᾶς ὅτι σοι δοκοῦμεν, τῇ συστάσει τῶν ὀρθῶν καὶ πατρίων δογμάτων καὶ αὐτοί τι λυσιτελεῖν. Σὺ μὲν οὖν, κράτιστε βασιλεῦ, περὶ τοῦ προτέρου βιβλίου μαθὼν ἐκεῖνο πεμφθῆναι σοι παρ' ἡμῶν ἀπῄτεις· ἡμεῖς δὲ ἐκεῖνο φιλοτιμότερόν πως ἐξειργασμένον εἰδότες καὶ πολλὰ τῶν τὴν ἐναντίαν ιόντων ἡμῖν και θαπτόμενον, ὀλίγοις ἐκδεδώκαμεν καὶ τῶν ἐν τῇδε τῇ πόλει· ἄλλον γὰρ ἴσμεν ἔσεσθαι τὸν καιρὸν, ἐν ᾧ δεήσει φαίνεσθαι πᾶσι. Τῷ δὲ σῷ κράτει κελεύοντι πάνυ προθύμως ἐμέλλομεν πέμπειν· ἀλλ᾽ ἐνθυμηθέντες, ὅτι τοῖς βασιλεῦσιν οἱ ἐπὶ τῶν ἄλλων τεχνῶν, οὐχ ἅπερ ἂν τοῖς τυχούσι παρασκευάσωνται, προσφέρουσι τεχνουργήματα, ἀλλ' ἐξεπίτηδες δημιουργούντις ἄλλα προσάγουσιν· ἡμῖν δὲ καὶ πόρρωθεν ἐμελετατό τι καὶ δεύτερον σύνταγμα, πολλὰ περιέξον τῶν ἐν τῷ προτέρῳ παραλελειμμένων, προφάσει τῇ βασιλική προτροπῇ δικαία χρησάμενοι τουτὶ τὸ δεύτ τερον αὐτοσχεδιάζομεν σύνταγμα, συντομώτερον ἐχεία του πολὺ καὶ σαφέστερον καὶ τοῖς τῶν διδασκάλων μᾶλλον ὑπλισμένον λογίοις, καὶ οἷον εἶναι προσῆκε 03φεῖς δὲ καὶ συντόμους ἔχειν ἐθελοντὶ τὰς εἰδήσεις. Οθεν μὴ μέμφεσθαι βούλου, ὅτι σοι μὴ τὸ πολυ· στιχώτατον ἐκεῖνο πεπόμφαμεν· ἀλλὰ μᾶλλον εἰδὼς, σου χάριν πόνον ὑποστάντας δεύτερον τουτονὶ καὶ τῷ τοῦ σου κράτους ονόματι τὸ βιβλίον κοσμῆσαι προῃρημένους, χρῶ δὲ τούτῳ μετὰ πολλῶν ἄλλων τῆς πρὸς τὸ θεῖόν σου κράτος εὐνοίας ἡμῶν, καὶ πίστεως ἀκριβεῖ τεκμηρίῳ· ἔστω δὲ μηδὲ τὸ βιβλίον τοῦτο πᾶσιν οἷς ἂν τύχῃ κοινὸν, ἀλλὰ κειμήλιον ἔστω σοι καὶ ἀπόθετον σοῦ μόνον ἐνώπιον ἀνοιγνύμενον, καὶ φαινόμενον, καὶ λαλοῦν, καὶ πάλιν κρυπτόμενον. Ενεστι γὰρ πολλὰ τῷ συντάγματι, ἃ δεῖ λανθάνειν τοὺς ἡμῖν διαφερομένους, εἴ ποτε πάλιν μεθ᾿ ἡμῶν συναίρειν λόγον θελήσειαν· μὴ διδόναι δὲ τὴν δόξαν ἡμῶν ἑτέροις ἢ ἀλλοτρίοις τὰ ἡμῖν συμφέροντα, ἔχομεν παραγγελίαν, ὡς οἶσθα, καὶ τῷ πάντα μετά τοῦ καιροῦ πράττειν τὸ κατορθοῦν ἔνεστι. Νῦν δὲ οὐδὲ τοὺς ἐκ τῆς ἑτέρας γλώττης φυλάττεσθαι δεῖ μόνον, ἀλλὰ καὶ τῶν ἡμετέρων ὅσοι τῆς πατρίου δόξης καταπεφρονήκασιν, ἀμάθειαν μὲν καταγνόν τες πολλὴν τῶν ἡμετέρων προγόνων, σοφισματίοις δέ τινων ἐξ ἀπειρίας ἑαλωκότες, καὶ ταῦθ' ὡς δή τι σεμνὸν ἔχοντα περιβομβοῦντες ἄνω καὶ κάτω, ἐπ' αἰσχύνῃ τῶν ἡμετέρων προγόνων, μᾶλλον δὲ ἐπι τῶν· οὐ γὰρ τὴν ἕνωσιν τῶν Ἐκκλησιῶν ἀσπαζόμενοι ταῦτα τολμῶσι θαυμαστὸν ἂν ἦν, εἰ μόνοις αὐτοῖς ὁ τῆς ἑνώσεως ἐνέσπαρτο πόθος· ἡμεῖς δὲ τῆς εἰρήνης ἐχθροὶ πάντες ἦμεν, οἱ μή σφισι πειθόμε νοι· ἀλλὰ στήλην ἀνάγραπτον κατὰ τῆς ἡμετέρα; Ἐκκλησίας ἵστασθαι βούλονται τὰς ἐν τῇ Φλωρεντίᾳ συνθήκας ἂς ἴσμεν πάντες όπως γεγόνασιν αὐτῶν ἐλεγχόντων τῶν αὐτὰς καταπραξαμένων, καὶ βού λονται τουτωνὶ τῶν συνθηκῶν μενουσῶν, καὶ πιο στευομένων, ὅπερ ἡμῖν αὐτὰ προστρίβονται αίσχος ἀδίκως καὶ ἀμαθῶς, Νεστοριανούς ἀποκαλοῦντες, ὅτι μὴ πιστεύομεν ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὴν ὕπαρ

τοῖς βιβλίοις κατέστρωται, ταῦτα καὶ τούτων πλείω καθ' ἡμέραν πρὸς τοὺς ἀντιδοξούντας διαλεγόμεθα· οἱ δὲ οὐκ ἔχοντες ἀπαντᾶν εὐλόγως, ἄλλον τινὰ τρό πον τὸ συμφέρειν αὐτοῖς δοκοῦν πράττουσι· τεθνη κότων δὲ ἡμῶν ποτε τὰ βιβλία ταῦτα λαλήσει. Εἰ δὲ τις ἐρεῖ τι κατ' αὐτῶν, ἀληθῆ μὲν κατ' ἀληθῶν ἀδύ νατόν ἐστιν ἐκεῖνον εἰπεῖν· τῶν δὲ σοφισμάτων τοῖς νοῦν ἔχουσι δώσει τὰς δίκας, πρὶν ἀποδοίη τῷ δ: καίῳ κριτῇ πάντων. Ἔσονται γὰρ πολλοὶ τῇ τοῦ Χριστοῦ χάριτι, καθάπερ καὶ νῦν εἰσιν οἱ τὴν ἀλή θειαν μετὰ τοῦ κακοπαθεῖν ἀσπαζόμενοι, καὶ μὴ πρὸς τὰ σοφίσματα καὶ τὴν τῶν προσκαίρων πραγμάτων κεχηνότες ἀπάτην παρὰ τούτοις οὖν ἡ κρί σις τῶν θ' ἡμετέρων λόγων κείσεται, καὶ ὧν ἕτεροι ξιν ἔχειν, τοῦτο κατά πάσης τῆς Ἐκκλησίας τῆ; τας ἀρκοῦμεν ἀπολογεῖσθαι· & γὰρ ἐν ἀμφοτέροις θρεψαμένης ἡμᾶς κρατεῖν τὸν ἔπειτα χρόνον· οὕτω δεινοί τινές εισι μητραλοίαι καὶ πάντολμοι· διὰ τοῦτο καὶ ἡμεῖς αὐτοῖς οὐ προσέχομεν, ὡς τῆς ἐνώσεως ὑπερδικοῦσιν, ἀλλὰ μισοῦμεν, μᾶλλον δὲ ἐπαλ γοῦμεν αὐτοῖς, ὡς κίνδυνον τηλικοῦτον ἐπανῃρημέ νοις καὶ τὴν ἀλήθειαν αὐτὴν, καὶ τὴν δόξαν τῆς καθ' ἡμᾶς Ἐκκλησίας ριψοκινδύνως διασπαράττουσιν· αὐτοί γε ἡμεῖς τῇ τοῦ Χριστοῦ χάριτι τῆς ἀληθοῦς καὶ θεοφιλοῦς ἐνώσεως τῶν Χριστιανῶν ἐπιθυμηταὶ ὄντες καὶ σπουδασταί, εἴ ποτε τοιοῦτόν τι δυνηθείης μεν. Τούτων τοίνυν τὴν ἀμάθειαν καὶ τὴν προπέτειαν φυλάττεσθαι δεῖ· οἱ γὰρ κατὰ τῶν διδασκά λων ἀφιέντες τὰ βέλη τῆς ἀγροικίας, τί οὐκ ἂν πέμψειαν καθ᾿ ἡμῶν; τί δ' οὐκ ἂν ἀδικήσειαν τους τε λόγους ἡμῶν καὶ ἡμᾶς τοὺς τούτων πατέρας; Η σοφιοῦνται. Εγὼ δὲ ἄλλου δικαστοῦ νόμοις, καὶ ψήΕκείνης γάρ εἰσι τῆς προαιρέσεως, ἧς καὶ οἱ κατὰ τῆς ἀληθείας συγγεγραφέναι τολμήσαντες. Οἶσθα γὰρ πολλοὺς καὶ κατὰ τῶν ἱερῶν Εὐαγγελίων ληρήσαντας· ἀλλ᾽ ἕως μὲν ζῶμεν, γλώττῃ πρὸς πάνω φοις ἐκκείσομαι. Τούτων οὖν χάριν μηδενὶ τῶν ἐχθρῶν διδόσθω τὸ σύνταγμα, ἕως ἂν ἐν τοῖς ζῶσιν ἀκούῃς ὄντας ἡμᾶς, ἡ ἕως ἂν μάθῃς αὐτὸ περ ἡμῶν ἑκόντων καὶ ἄλλοις τισὶν ἐκδοθῆναι. ΤΗΣ ΟΡΘΗΣ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΥΠΟΣΤΑΣΕΩΣ ΔΟΞΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΑΙ ΟΜΟΛΟΓΗΜΕΝΟΥ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΦΡΟΝΗΜΑΤΟΣ ΩΣ ΕΝ ΤΟΠΟ ΟΜΟΛΟΓΙΑΣ τά Γεώργιος ὁ Σχολάριος τὸ εὐτελέστατον τοῦ Θεοῦ G τῶν Πατέρων ὄρεις καὶ λόγοις εἴληφα, τῇ τοῦ Θεοῦ κτίσμα εἰς ἀΐδιον τῶν ἐντυγχανόντων πληροφορίαν ἐπειδὴ χαλεπόν ἐστι τοῖς δυσὶ τεύχεσιν, & περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, καὶ τῆς ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς κατ' οὐσίαν αὐτοῦ ἐκπορεύσεως φθάσας ἐκδεδώκειν, ἐντυγχάνειν πολλοὺς φεύγοντας δι᾿ ἀπορίαν τῶν τοιούτων λόγων, ἢ ἐκνηρίαν, τὸ πλῆθος τῶν ἐν αὐ τοῖς ἑξητασμένων χρησίμως, καὶ μάλιστα ἐν τῷ δευτέρῳ. Εἰκὸς δέ τι καί τινας αὐτοῖς ἐντυγχάνον· τας, ἢ ἐξ ἀγνοίας, ἢ πάθους ἑτέρου τινός κινουμέ μους, πολλὰ τῶν ἐν αὐτοῖς εἰρημένων χρησίμως, εἰς τὸ δοκοῦν αὐτοῖς παρατρέπειν καὶ διαβάλλειν ὡς εναντιούμενά πη πρὸς ἑαυτὰ, 8 καὶ κατὰ τῶν ἀρχαίων διδασκάλων ὑπὸ πολλῶν, καὶ τὸν πρόσθεν χρόνον ἐτολμήθη, καὶ νῦν. Ἐγὼ δὲ, οὐ πρὸς ἐμὲ φανερῶς τῆς διαβολῆς γινομένης, οὐκ ἂν ἔχοιμι διελέγχειν μὲν αὐτοὺς ψευδομένους, ἐμὲ δὲ ἐν πᾶσι τὸ αὐτὸ τῆς ἀληθείας μέλος ἀνακρουόμενον, καὶ μηδαμοῦ πρὸς ἐμαυτὸν διαφωνούντα δεικνύναι, τὴν ἔννοιαν συναθροίσας ὡς οἷόν τε εἰς ἐν σύμ πασαν τῶν πολλῶν λόγων ἐκείνων, καὶ ἔτι τῶν διαλέξεων, τῶν πρὸς οὐστινασοῦν ποτε ἐγγράφως ἢ ἀγράφως μοι γενομένων, συντομώτατον τῆς ἐμῆς γνώμης καὶ δόξης ἀπόδειξιν, καὶ ὥσπερ τινὰ ὁμος λογίαν τῆς πίστεως τῆς ἐμῆς, ἣν ἀκολούθως τοῖς “ χάριτι πεφωτισμένος, καὶ καθέξω, καὶ τελευταίας ἕως ἀναπνοῆς πᾶσι τοῖς τε τὰ αὐτὰ φρονοῦσι καὶ τοῖς ἑτεροδόξοις ἐκτίθεμαι. Καὶ εἴτε γένοιτο σύνο δος, εἴτε μὴ γένοιτο, εἴτε ἐκ τῶν ὁμοδοξούντων μόνον ἡμῖν, οταν ζητοῦμεν γενέσθαι σκεψομένην περὶ τῶν ἀντιδοξούντων καὶ διορθωσομένην τὰ κατ' αὐτοὺς εἶχε βούλοιντο, καὶ τὰ τέκνα τῆς μητρὸς ἡμῶν τῆς Ἐκκλησίας οὕτω συναγαγεῖν, εἴτε καὶ ἐκ τῶν ἑτεροδόξων ὡς ἔνιοι βούλονται ἐπὶ τῇ τῆς ἀληθοῦς καὶ πατρίον δόξης καταστροφῇ, καὶ βε βαιώσει τῶν ἐν Φλωρεντία πρώην προπετώς συγχε χωρημένων, εἴτε ἐξ ἑκατέρων καὶ ὁπωσοῦν· καὶ εἴτε παρέσομαι ζῶν, εἴτε καὶ τελευτήσαιμι, είτε ζῶν οὐ παρέσομαι· καὶ ὅ τι ἂν συμπερανθείη, είτε τὸ πάτριον ἡμῶν φρόνημα, εἴτε καὶ ἄλλο τις δύο δωμι Θεῷ καὶ ἀγγέλοις, καὶ πᾶσιν ἁγίοις τὴν ὁμο λογίαν τῆς ἐμῆς πίστεως οὕτως, προϋποτιθεμένου τοῦ ἐν Κωνσταντινουπόλει συμβόλου τῆς πίστεως, εἴτουν τοῦ ἐν Νικαίᾳ, καὶ τῶν περὶ αὐτοῦ ἐν τῇ τρίτῃ συνόδῳ διορισμών, περὶ τοῦ μὴ προσθεῖναι χρήμα, μήτε ἀφελεῖν ἀπ' αὐτοῦ ἢ κατὰ διάνοιαν ή κατὰ λέξιν· οὓς δὴ διορισμούς καὶ αἱ λοιπαὶ οίκου μεν καὶ σύνοδοι ἐπαναλαμβάνουσαι, καὶ ἔργῳ διε τήρησαν· καὶ προϋποτιθεμένων τῶν συμπερασμάτ

κλησία, καὶ ἐφρόνει πρότερον ή σύμπασα όμου περὶ τῶν τῆς Ἐκκλησίας ἱερῶν μυστηρίων, δι' ὧν ἡ ἐν Χριστῷ κεκρυμμένη τῶν ὀρθῶς πιστευόντων μετὰ ἀγάπης τελειοῦται ζωή, περὶ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος ὑποστάσεως περὶ οὗ διαμφισβητοῦμεν Λατίνοις πεντακοσίας σχεδὸν ἔτεσι· οὕτω πιστεύω καὶ οὕτως ὁμολογώ. των τῶν οἰκουμενικῶν συνόδων, οἷς πᾶσι συντίθε- α φρονεῖ ἡ καθολική τῆς Κωνσταντινουπόλεως Εχε μαι ὡς θείαις ἀποφάσεσιν εὐλαβῶς· ἔτι τε τῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει προϋποτεθειμένων τελευταίων συνόδων, τῆς τε κατὰ τοῦ Βέκκου μεγάλης καὶ και θολικῆς ἐκ πάντων τῶν ὀρθοδόξων συνόδου, καὶ ὧν εκείνη διέξεισι καὶ ἀποφαίνεται, καὶ τῆς κατά Βαρλαάμ καὶ ᾿Ακινδύνου τῶν ἐκκηρύκτων, ὧν καὶ αὐτῶν τῶν συνόδων ταῖς ἀποφάσεσι τίθεμαι ὅλῃ ψυχῇ καὶ προθέσει· ἔτι προωμολογημένων πάντων, ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟΝ Ἐν ᾧ λύονται τοῖς τῶν ἁγίων ῥητοῖς συμφώνως αἱ παρὰ τῶν ἑτεροδόξων θέσεις καὶ ρητά, & μάλιστα ἕλκουσι τὰ πλείω βίᾳ πρὸς συνηγορίαν ἑαυτῶν ἐκεῖνοι. 'Οτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπο ρεύεται, οὐκ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ὥσπερ οὐδὲ ὁ Υἱὸς οὐκ ἐκ τοῦ Πνεύματος γεγέννηται, ἀλλ' ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνον. Ὅτι ὁ Θεὸς καὶ Πατήρ, ὡς προάγει τὸν ἑαυτοῦ Λόγον εἰς ἰδίαν ὑπόστασιν, οὕτω καὶ τὸ πανάγιον ἑαυτοῦ Πνεῦμα προάγει εἰς ἰδίαν ὑπόστασιν, ἅπερ ὡς ἐξ αὐτοῦ προϊόντα ἄμφω φυσικῶς καὶ κατὰ τὸ προσεχές, ὁ μὲν Υἱὸς γεννητῶς, τὸ δὲ Πνεῦμα ἔτε ρήν τινα τρόπον, ἄῤῥητον ἡμῖν καὶ ἀκατανόητον. Τῷ δὲ ἐκπορεύεσθαι σημανθέντα ἡμῖν ὑπὸ τῆς ἀληθείας εἰς αὐτὸν τὸν Πατέρα ὡς εἰς ἕνα αἴτιον, ἐν τῇ αὐτῇ τῆς οὐσίας Ενότητι ἀναφέρονται· οὐχ ὥσπερ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων ἔχει, ἐν οἷς οὐκ ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ προσώπου κατὰ τὸ προσεχὲς ἔχουσι πάντες τὸ εἶναι, καὶ διὰ τοῦτο πληθύνονται, ὡς τὰ αἰτιατά, οὕτω δὴ καὶ τὰ αἴτια. Περὶ μὲν τοῦ θείου Λόγου νῦν οὐ σκοπός, ἀλλὰ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος. Εκπορεύεται τοίνυν οὕτως, εἴτουν ὑφίσταται, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τῆς πατρικῆς ὑποστά σεως, ἥτις ἐστὶν ὡσανε! πρωτότυπον φῶς, ἐξ οὗ τὴν αἰτίαν τοῦ εἶναι καὶ τῆς ὑποστάσεως εκάτερον τῶν συναϊδίων καὶ ὁμοουσίων ἔχει φώτων, ὅ τε Υιός τοῦ Θεοῦ δηλαδὴ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον διὰ τὴν τῆς ὑπερουσίου γονιμότητος Εκφανσιν, ἥτις ἐστὶν ὑπόστασις ἀγεννήτως, καὶ ἀναιτίως ὑποστάτις ἐν αὐτῇ τῆς οὐσίας ἐνότητι, ὑπερφυῶς τε καὶ ὑπὲρ λόγον τοῦ ἑαυτῆς Λόγου τε καὶ τοῦ Πνεύματος, ὡς βίζα, καὶ ὡς πηγὴ, καὶ ὡς πηγαία θεογόνος θεότης, καὶ ὡς φώτων Πατήρ, διότι μόνῳ αὐτῷ ταῦτα πρόσεστιν, οὔτε δὲ τῷ Υἱῷ, οὔτε τῷ Πνεύματι, καὶ οὕτως ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνου προϊέναι τὸ Πνεῦμα παντεύομεν κατ' αἰτίαν καὶ καθ᾽ ὑπόστασιν, ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνον λεγόντων εκπορεύεσθαι τοῦτο πάντων καὶ ὑφίστασθαι, ὡς αἰτίου καὶ ὡς πηγῆς καὶ με δενὸς ἐκ τοῦ Υἱοῦ οὕτως· οἴκουν ἐξ ὧν ἴσμεν ἁγίων. Λέληθε δὲ ἡμᾶς τῶν τῇ Ἐκκλησία γνωρίμων οὐδεὶς, ὧν τὰς βίβλους ἔχομεν καὶ τῶν φωνῶν ἐπαίομεν. Ότι ἐκ τοῦ Υἱοῦ πρόεισι χρονικῶς ἤτοι δια δοται καὶ μετέχεται· μᾶλλον δὲ καὶ ἐκ τοῦ Υιου προϊέναι λέγεται, ότι χρονικώς παρ' αὐτοῦ καὶ δι' αὐτοῦ δίδοται. Λέγεται μὲν οὖν ποτε καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ προϊέναι ἀλλὰ κυρίως ἐκ τοῦ Πατρὸς προϊέναι πιστεύεται, ὅτι ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι λέγεται, τουτέ στιν ἐξ αὐτοῦ ὑφίστασθαι καὶ τὸ εἶναι λαμβά κειν· ταύτῃ γὰρ τῇ λέξει ἀφωρισμένως τὴν τοῦ Πνεύματος ύπαρξιν ετάχθη κατασημαίνεσθαι, κατὰ τὴν ἐν Εὐαγγελίας παράδοσιν. Λέγεται δὲ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ προϊέναι, καὶ ἐξ ἀμφοῖν ἐκ Πατρὸς δε' Υἱοῦ, ὥσπερ καὶ πέμπεσθαι καὶ χορηγεῖσθαι, καὶ δίδοσθαι, καὶ πνεῖσθαι, καὶ ἐκχεῖσθαι, ἀλλ᾽ εἰς ὑπόστασιν καὶ μόρφωσιν κτίσεως, οὐκ εἰς τὴν ἰδίαν ὑπόστασιν, ἄλλο τούτου, καὶ ἄλλο ἐκείν νου βουλομένου τοῦ λόγου. Καὶ ἑαυτὸ γὰρ δια δωσιν ἐν τῇ δι᾽ ἐκείνων τῶν ῥημάτων νοουμένη προόδῳ τε καὶ ἐκφάνσει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ πνεῖ ἑαυτὸ καὶ πέμπει καὶ χορηγεῖ, ἐν δὲ τῇ ἀἰδίῳ προόδῳ οὐ πρόεισιν ἐξ ἑαυτοῦ, εἴ γε μηδὲ ὑφίστησιν ἑαυτό. Καὶ ἐν μὲν τῇ ἀλοίῳ λαμβάνει, ἐν δὲ τῇ χρον νικῇ δίδωσι· καὶ ἐκ ἐκείνῃ μὲν ἀπολελυμένως, ἐν ταύτῃ δὲ δι᾿ αἰτίαν· καὶ ἐκεῖ μὲν εἰς ἑαυτὸ, ἐνταῦθα δὲ εἰς ἡμᾶς τε καὶ ἐν ἡμῖν. Οὐκοῦν διὰ ταῦτα τὰ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς πρόεισιν ἀϊδίως, τουτέστιν ὑφίσταται· δι' ἀμφοῖν δὲ καὶ ἐξ ἀμφοῖν πρόεισι χρονικώς, τουτέστι προγεῖται, καὶ χορηγεί ται, καὶ δίδεται, καὶ μετέχεται· οὐκ αὐτοῦ μόνου μετεχομένου, ἀλλὰ δι' αὐτοῦ τῇ πνευματικῇ χάριτι, σὺν αὐτῷ δηλαδὴ καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πατρὸς μετεχομένων, ὡς ἐγχωρεῖ ἀνθρωπίνῃ φύσει, τουτέστιν εἰς τὴν ἐφικτὴν κοινωνίαν τῆς ὅλης θεότητος, τῇ κοινῇ αὐτῆς χάριτι τῇ ἀναληπτικῇ καὶ φωτιστικῇ ἡμῶν ἀναφερομένων, Οτι τὸ πεμηνέναι δι' Υἱοῦ λέγεσθαι οὐ τὴ ὑφί στασθαι δι' αὐτοῦ αἰτιατικῶς βούλεται. Ἐκπορευόμενον τοίνυν, τουτέστιν υφιστάμενον,

GENNADI CP. PATRIARCITE ἐκ Πατρός, ὅμως πεφηνέναι λέγεται καὶ πέφηνε Α' μεσιτεύειν. Οὐ γὰρ συνεἶδον δ' συνιδεῖν ἐχρῆν τους δι' Υἱοῦ, διχῶς ὑφ' ἡμῶν νοουμένου τοῦ πεφηνέναι, μέλλοντας διαφυλάττειν τὸ τῆς πίστεως ἀκίνητα καὶ ὑπὸ τῶν εἰπόντων. Πρῶτον μὲν καὶ μάλιστα δόγματα. Ο γὰρ Υἱός τοῦ Θεοῦ καὶ τὸ Πνεῦμα τ ὅτι γνωρίζεται δι' Υἱοῦ, τουτέστιν τοῦ Υἱοῦ γνωρι ἐκ τοῦ Θεοῦ, ὥσπερ ἀκτῖς τις ἐξ ηλίου δίδυμος, 4 σθέντος αὐτὸ γνωρίζεται ἡ γὰρ ιδιότης τοῦ θείου δίρρυτος ποταμός ἐκ μιᾶς πηγῆς, ἡ βλαστοί θεό προσώπου, ἣν ἐμφαίνει τὸ ὄνομα αὐτοῦ, διακρίνει φυτοι ἐκ ρίζης μιᾶς, ἡ δύο ἄνθη καὶ εἴ τι συμβά ἀπ' ἄλλου θείου προσώπου· καὶ διακρίνουσα φανερο λειτ᾽ ἂν πρὸς τὸ δεῖξαι τὸ Πνεῦμα καὶ τὴν γέλω συν τε αὐτό, καὶ τὸ οὗ διακρίνεται συμφανεροί τῇ ἑαυ ανίσχοντα καὶ τῇ ἀποβλέψει τῆς κοινῆς αἰτίας ἐξ ἧς τῆς ἐνεργεία, ὥσπερ τινὶ φωτὶ πρὸς τὴν ἐξ ἀποκα συνανίσχουσι τὰ δεύτερα, φέροντα ὡς αἰτιατὰ μόνον, λύψεως ἡμῖν ἐγγινομένην τῶν θείων ὑποστάσεων οὐ κατ᾿ ἄλλο τι τῶν πάντων οὐδὲν, οὕτως ἐκ τοῦ κατανόησιν, τὸ φυσικὸν τῆς ἡμῶν διανοίας σκότος Θεοῦ καὶ Πατρὸς προϊέναι νοοῦντας. Αλλ' ουδ' ἐλλάμπουσά τε καὶ ὁδηγοῦσα. Καὶ διὰ τοῦτο ἡ τοῦ ὑπουργεῖ ἡμῖν ἡ νόησις καὶ ὁ λόγος, μεταβατικώς Υἱοῦ ὑπόστασις, ἐκ τῆς τοῦ προσεχῶς ὀνομάζεσθαι ἀμφότερα ἐνεργοῦντα σύναμα ἐκεῖνα νοεῖν τε καὶ τῷ Πατρὶ ἰδιότητος ἐπιγνωσθεῖσα, εναργέστερον λέγειν, οὐδὲ ἐν αὐτῷ τὸ νοεῖν καὶ λέγειν ότι σύναμα παρίστησιν ἡμῖν τὴν τοῦ Πνεύματος ιδιότητα, ᾗ τοῦ δυνάμεθα μὴ καὶ θάτερον θατέρου προνοεῖν τε καὶ μονογενοῦς Υἱοῦ διακέκριται· ὡς οὖν τῆς τοῦ Υἱοῦ προεκφέρειν, δυοῖν ὄντων κατὰ τὰς ὑποστάσεις· προςπινοίας τε καὶ προεκφορᾶς ἐν τῷ λόγῳ φανερώ- οὔτ' ἐγχωρεῖ τὸ Πνεῦμα προτετάχθαι τοῦ Υἱοῦ ἐν τερον ἡμῖν ἀποδιδούσης τὸν περὶ τοῦ Πνεύματος τῷ τῆς ἀπαριθμήσεως τῶν θείων προσώπων εἱρμῷ. λόγον, κατ' αὐτὸ γοῦν τὸ γινώσκεσθαι ἡμῖν καὶ Ενοεῖτο γὰρ ἂν εἶναι Πατήρ, καὶ ὁ Υἱὸς οὐκ ἂν με πιστεύεσθαι ἄλλον τινὰ τρόπον, καὶ οὐ γεννητῶς νογενῆς ἐπιστεύετο, τουτέστιν ἐκ μόνου τε καὶ με προϊέναι τοῦτο ἐκ τοῦ Πατρὸς ἀῤῥήτως καὶ ἀνενοή νας γεγεννημένος, καὶ ἡ οὕτω καινοτομηθείσα εν τως, καὶ οὕτω τοῦ τρόπου τῆς αὐτοῦ προόδου φυλατ- μεσιτεία τοῦ Πνεύματος εἰς μείζονα ἂν ἀπεπλάνη τομένου· ὡς τοίνυν διὰ ταῦτα τοῦ Πνεύματος ἡμῖν σεν ατοπίαν, εἶχε ἡ ἀληθὴς τοῦ Θεοῦ μεσιτεία πρότ μετὰ τὸν Υἱὸν μᾶλλον γνωριζομένου τε και κατα κομμα τοῖς μὴ καλῶς νοοῦσιν ἐγένετό τε, καὶ νῦν λαμβανομένου, δι᾿ οὗ πεφηνέναι τὸ Πνεῦμα καλῶς ἔτι τρόπον ἕτερον γίνεται. Καντεῦθεν ἐστι τὸ μέ λέγεται. Αλλως δὲ σὺν τῷ Υἱῷ τε ἔστι καὶ σὺν αὐτ λέγεσθαι τὸν Υἱὸν τοῦ Πνεύματος, ὡς τὸ Πνεῦμα τῷ πρόεισιν ἐκ Πατρός, ὥσπερ ὁ Υἱὸς γεννᾶται ἐκ λέγεται τοῦ Υἱοῦ, μήτε τὸν Υἱὸν διὰ τοῦ Πνεύματος τοῦ Πατρὸς, οὕτως αὐτὸ ἐκ τοῦ Πατρός προβαλλό- προϊέναι λέγεσθαι, οὔτε ἀϊδίως, καίτοι γε ἐν ἀλλή μενον. λοις εἰσίν· ὥστ᾽ οὐκ ἂν ἐκώλυε καὶ δι' ἀλλήλων λέγειν ταῦτα, ἐφόσον υἱότητι μόνον αὐτοῦ διακρίνον ται καὶ γεννήσει, αὐτοῦ μὲ ὄντος ἐκπορευτοῦ καὶ Πνεύματος, ἀλλ᾽ οὗτοι γε τῷ αἰτίῳ καὶ θεογόνων οὔτε χρονικῶς, καίτοι ἐπέμφθη ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ πα ρὰ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Πνεύματος· ὥστε καὶ ἐκ Πατρὸς διὰ Πνεύματος εἶπεν ἄν τις αὐτὸν πεμφθή και οἰκείως. ᾿Αλλὰ διὰ τὰ εἰρημένα και φυγή τῶν ἐντεῦθεν ἂν ἀκολουθησάντων ἀτόπων οὐ λέγεται, ἀλλὰ τῷ τὸν Υἱὸν προθεωρεῖσθαι καὶ προεκφέρεσθα! γε τοῦ Πνεύματος, αἵ τε ιδιότητες καὶ πάνθ' ὁμοῦ σώζονται τὰ τῆς πίστεως ἀκίνητα δόγματα. Προς θεωρεῖται γὰρ τοῦ Πνεύματος ὁ Υἱὸς οὐ τῇ δῷ τοῦ λόγου τῆς φύσεως, ἀλλὰ τῇ ὁδῷ τοῦ τῆς αἰτίας λόγον, ὃς τὰς θείας ὑποστάσεις διέκρινεν ἐν τῇ αὐτῇ τῆς οὐσίας ἑνότητα. Ὅτι ἡ τοῦ Υἱοῦ μεσιτεία οὐκ ἀναγκάζει καὶ τὸν Υἱὸν ἀρχὴν καὶ προβολέα ἢ προβάλλοντα είναι πρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Η Ἡ δὲ τοῦ Υἱοῦ μεσιτεία, οὕτω γὰρ αὐτὸν ὁμολογοῦμεν ἐν τῷ θείῳ λουτρῷ, καὶ εἰς τὴν τοιαύτην τῶν θείων ὀνομάτων βεβαπτισμεθα σύνταξιν, αὐτὸν μὲν μονογενῆ δείκνυσι, τὰ δὲ Πνεῦμα τῆς φυσικῆς πρὸς τὸν Πατέρα σχέσεως, τουτέστι τῆς ἀμέσου πρὸς τὴν αἰτίαν ἀναφορᾶς οὐκ ἀπείργει. Οὐ γὰρ εἴρηται, οὔτε δύναται λέγεσθαι ἐκ τοῦ Υἱοῦ προσεχῶς ὑφιστάναι τὸ Πνεῦμα, ὥσπερ οἱ αἱρετικοί νομίζοντες εργεσθαι, τρίτον ἐφλυάρουν εἶναι τῇ φύσει καὶ τῇ ἀξίᾳ, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ προῆχθαι καὶ δημιουργικῶς τὸ κατὰ μόνην τῶν ὀνομάτων τὴν σύνταξιν τρίτον παρ' ἡμῖν ἐκφερόμενον, καὶ κατὰ τὴν τῶν ὀνομάτων ἀκολουθίαν ενεκά γε τοῦ μὴ συγχεῖσθαι τὰς ἰδιότη τας, τρίτον εἶναι, καὶ τῶν βαθμῶν τῆς φύσεως, τῆς ἀξίας πιστεύσαντες, ὥσπερ μέσῳ τινὶ τῷ Υἱῷ διειργόμενον, καὶ διὰ τοῦτο προσεχῶς ἐν ἐξ αὐτοῦ· ἢ κατ' ἐνίους, καὶ ἐξ αὐτοῦ μόνου, τῆς προακτικῆς Η ποιητικῆς δυνάμεως ᾗ ἂν προαχθείη τὸ Πνεῦμα εἰς τὸν Υἱὸν κενωθείσης ἁπάσης καὶ ἀναλωθείσης ἐκ τοῦ Πατρός. Οὕτω γὰρ ἐφλυάρουν ταχέως τὴν τοῦ Υἱοῦ μεσιτείαν, καὶ τὴν τοῦ Πνεύματος τρίτην κατονομασίαν, οὐχ ἧττον ἡ κακούργως νοήσαντες, ὡς ἐπὶ τῶν ἀπό τινος τρίτων κατατεταγμένων τῷ ἡ διαστήματι χρόνου, ἢ διαστήματι τόπου, ή διαδοχή τῆς γεννήσεως, ἢ δραστηριότητι δυνάμεως, ἢ ἀξιώματος μεγαλείω, ἢ τοιούτῳ τινὶ ἐν σφίσιν ἄλλο τι Λέγω δὲ ὁδὸν τοῦ τῆς αἰτίας λόγου τό τε ἀναιτίως εἶναι καὶ τὸ αἰτιατῶς, καὶ τὸ ὡδί πως αἰτιστῶς, καὶ ὅσα τῆς τοῦ αἰτίου παρωνυμίας εἰσί. Ταῦτα γὰρ πάντα τοῦ λόγου τῆς φύσεως ἀποδιῄρηται. Ούτε ὡς αἴτιος, ἀλλὰ μᾶλλον ὡς ὡδί πως αἰτιατὸς, ὡς Υἱὸς δηλαδή, διότι ἡ τοῦ Υἱοῦ προσηγορία καὶ τοῦ Πατ τρὸς οὐδὲν προσίεται μέσον διὰ τὰ εἰρημένα. Ὁ δὲ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ προεπινοεῖται τῷ τῆς αἰτίας λόγῳ ὡς αἴτιος, ὅτι ἐξ αὐτοῦ τὸ εἶναι ὁ Υἱὸς ἔχει. Ό αύτως δὲ καὶ τοῦ Πνεύματος, τῷ αἴτιος αὐτοῦ εἶναι ὁ Πατὴρ ὡς προβάλλων προτεθεώρηται. 'Αλλ' ὅ γε Υἱὸς προεπινοεῖται τοῦ Πνεύματος τῷ τὸ Πνεῦμα οὐ γεννητῶς ὡς αὐτὸς ἐκ τοῦ Πατρός αἰτιατὸν εἶναι καὶ ὑφεστάναι, ἀλλ᾽ ἕτερόν τινα τρόπον, δ σημαί νοιτ' ἂν τῷ μὴ μετὰ τὸν Πατέρα ὁμολογεῖσθαι εύο

θὺς παρ' ἡμῶν, καὶ ταύτῃ τὰς Εὐνομίου κατὰ τῆς ἐν β αἴτιον ἢ τρίτον, μόνον δὲ ὁ Πατὴρ αἰτία λέγεται τῇ Τριάδι ἑνότητος ἀντιθέσεις διακρινούμεθα. "Ος τὴν κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον καὶ τρόπον πιστευομένην Τριάδα ἐν ἑνότητι φύσεως εἰς τὴν ἐν τῇ φύσει διαφορὰν φέρων ἐτίθει, καὶ τὰς κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον καὶ τρόπον προθεωρίας τε καὶ προαριθμήσεις, διὰ τὸ τῶν ὑποστάσεων ἀσύγχυτον γινομένας εἰς ὑπερθέσεις καὶ ὑφέσεις ἀξιωμάτων καὶ φύσ σεων ἀμαθῶς τε καὶ κακούργω; ἐλάμβανε· καὶ κλίμακα φύσεων συνίστη ὡς ἀξιωμάτων ἕτεροι· καὶ ἄλλος από προέδων μηχαναίς τισι τὰ ἀπἶδον ἐπιχέων νύντες τοῦ δόγματος. Καὶ ἕτερον δέ τινα τρόπον πεφηνέναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, δι' οὗ φαμεν καὶ νοοῦμεν τοὺς λέγοντα;, ὅτι δ.' Υἱοῦ τοῖς ἀνθρώποις ἐφανερώθη, τὴν ἐνέρ γειαν αὐτοῦ καὶ τὴν χάριν τοῖς ἀποστόλοις πρότε. μον μὲν διὰ τοῦ ἐμφυσήματος, εἶτα καὶ ἐν τῷ τῶν πυρίνων γλωσσῶν εἴδει τελεώτερον καὶ πληρέστερον δεδωκότος, καὶ πεπομφότος, συνεκχέοντός τε καὶ συνδιανέμοντος τὴν τοιαύτην χάριν τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, καὶ αὐτοῦ δὴ τοῦ Πνεύματος, καὶ τὴν τῆς χάριτος Εκχυσιν, καὶ τὴν δι' αὐτῆς μέθεξιν τῆς θεότητος τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύ ματος ἐνεργούντων κοινῇ, καὶ ὡς ἑνὸς Θεοῦ ἑνεργοῦντος. Καὶ οὕτω γοῦν δι' Υἱοῦ πεφηνέναι λέγεται καὶ ἐκλάμπειν, ὡς διὰ τοῦ Υἱοῦ φανερούμενον, καὶ τῇ κτίσει μεταδιδόμενον. Οτι ἐν τῷ δι' Υἱοῦ ἐκ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι λέγεσθαι, εἰ καὶ σπανίως εἴρηται, ἀλλ' ἡ ἐνώτης τῆς οὐσίας καὶ ἡ συν άρεια, οὐχ ἡ σχέσις τῆς αἰτίας τῇ διὰ προθέσει σημαίνονται, ὡς οἱ Λατίνοι βούλονται, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ λέγοντες ἐκπορεύεσθαι, καὶ τάλλα τὰ ἐν τῷ Φλωρεντιακή δρῳ. Αλλ' ἐπειδὴ καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐκπο· ρεύεσθαι, εἰ καὶ σπανίω; εἴρηται, οὕτω καὶ τοῦτο νοεῖν εὐσεβῶς ἀναγκαζόμεθα διὰ τὴν πρὸς τοὺς εἰπόντας εὐλάβειαν, εἰ καὶ μὴ ποιούμεθα τοῦτο κήρυγμα, ούτε γίνεσθαι δεῖ, ἀλλ᾽ ὡς δόγμα μόνον εὐσεβῶς νοείσθαι, οὕτω δεῖ καὶ ὑπὸ τῶν εἰπόντων εἰρημένων. Καὶ ἐπειδὴ τὸ ἐκπορεύεσθαι, τὸ λαμ βάνειν, τὸ εἶναι, καὶ τὸ εἶναι καὶ τὸ προάγεσθαι εἰς ἰδίαν ὑπόστασιν ἐτάχθησαν, αίδιον μὲν ταύτῃ νοούμὲν ἐν τούτῳ τῷ λόγῳ, ἀλλ' οὐχ ὅτι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ὑφίσταται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὥσπερ καὶ τὰ ῦντα λέγεται δι' Υἱοῦ γεγενῆσθαι, ὅτε μηδὲν δια φέρει, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ γεγενῆσθαι λέγειν αὐτά. Εἰ γὰρ τοῦτ' ἀληθὲς ἦν, διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύἔσθαι, ἐλέγετ᾽ ἄν ποτε ἁπλῶς οὕτωσὶν ὥσπερ καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ γεγενῆσθαι τὰ ὄντα. 'Αλλ' οὔτ' ἔστιν οὕτω διὰ τοῦ Υἱοῦ, οὔτε λέγεται, ἀλλ᾽ ἀεὶ τοῦ πα τρικού συνημμένου προσώπου τε καὶ ὀνόματος, ἐκ τοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ λέγεται ἐκπορεύεσθαι, εἰ καὶ σπανίως· ἄλλως δὲ οὐδέποτε, ἵνα μὴ καὶ ἔν τι τῶν όλων τὸ Πνεῦμα παρανοηθῇ τῶν δι' Υἱοῦ γεγονό των. Τούτων γάρ μόνον ἀρχὴ ἐστιν ὁ Υἱὸς μία μετὰ Πατρὸς καὶ Πνεύματος, καὶ πρώτη πρός γε αὐτά, εἰ καὶ διὰ τὸ εἶναι ἐξαρχῆς αὐτὸς οὐ λέγεται πρώτη, ἀλλ' οὐδὲ δευτέρα, οὔτε τὸ Πνεῦμα δεύτερον πρώτη, τῷ καὶ τῆς θεότητος ἀρχὴν καὶ πηγὴν εἶναι τῆς πάντων αἰτίας. Ως γάρ ἐστι μετὰ τοῦ Υἱοῦ καὶ Πνεύματος πάντων αἰτία ὡς Θεός, οὕτως ἐστὶν - Υἱοῦ τε καὶ Πνεύματος μόνος αἴτιος τῇ πατρότητι, εἴτουν τῇ γονιμότητα. Λέγωμεν δὴ ἐν αὐτῷ, τῷ ἐκ Πατρὸς ὑφεστάναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον διὰ τοῦ Υἱοῦ προϊέναι· τοῦτο δέ ἐστι τὸ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι διά τὴν τῆς οὐσίας ενότητα ἄκραν, ὡς οὐκ ἐκτὸς ἂν τοῦ Υἱοῦ, ἀλλ' ἐν αὐτῷ προϊόν ἐκ τοῦ Πατρός, του το ἐστιν, ἐν αὐτῷ παρὰ Πατρὸς ὑπάρχον, καὶ ἐν αὐτῷ διαμένον, καὶ ἐν Υἱῷ παρὰ Πατρὸς διήκον, καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ διόν, θεοπρεπῶς τοῦ τε διήκειν καὶ διέναι νοουμένου, ἐπεὶ μὴ ἄλλως ἔστιν ἐμφῆναι τὴν ἄκραν κοινωνίαν τῆς φύσεως· καὶ ὡς ἄν τις εἴποι διαπεφοιτηκὸς τῆς τοῦ Υἱοῦ ὑποστάσεω; ἀσυγχύτως. Εἰ μὲν γὰρ αἴτιος ἦν τοῦ Πνεύματος ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, τοῦτ᾽ ἂν ἐξήρκει δηλῶσαι τὴν κοινωνίαν τῆς φύσεως, τὸ ἐξ αὐτοῦ δηλονότι φ-- σικῶς ὑποστήναι, καθάπερ ἄρα καὶ τὴν ἑνότητα Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, τὸ ἐξ αὐτοῦ τὸν Υἱὸν γεγεννῆσθαι δείκνυσι, καὶ τοῦ Πνεύματος την φυσικήν πρὸς τὸν Πατέρα ἑνότητα, τὸ παρ' αὐτοῦ τοῦτ' ἐκπορεύεσθαι. Ἐπεὶ δὲ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ οὐ λέγεται ἐκπο ρεύεσθαι δηλονότι καὶ ὑγιστάναι, άλλω, γὰρ ὡς εἴρηται, λέγεται προϊέναι, οὔτε γὰρ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι, οὔτε ἐκ τοῦ Υἱοῦ ὑφεστάναι, οὔτε ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὴν αἰτίαν τῆς ὑποστάσεως ἔχειν, οὔτε προβολεὺ; αὐτοῦ ὁ Υἱὸς εἶναι, οὔτ' ἀρχὴ αὐ τοῦ, οὔτε αἴτιο;, οὔτε ἐκπόρευμα αὐτοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα, οὔτε πρόβλημα αὐτοῦ, οὔτε τι τῶν τοιούτων οὐδὲν, & πάντα μεταξὺ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Πνεύματος είωθε λέγεσθαι· ἐπεὶ τοίνυν οὐδὲν τῶν τοιούτων οὔθ᾽ ἡ Γραφή, οὔτε τῶν διδασκά λων είρηκέ τις τῶν ἀρχαιοτάτων, οι νεώτεροι τῶν διδασκάλων ἐν τῷ δι᾽ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λέγειν ἐκπο ρευόμενον ἐκ Πατρὸς, τὸ συναφὲς τῆς ουσίας καὶ ἀπαράλλακτον παριστάνουσι, καὶ ἡμεῖ: ταῖς αὐτῶν Επόμενοι διανοίαις, οὕτω τὸ παρ' αὐτῶν εἰρημένον λέγομεν καὶ νοοῦμεν. Ναοῦντες γὰρ ὡς τὸν Υἱόν ἐκ τοῦ Πατρὸς γεγεννημένον, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκπορευόμενον, ἅμα καὶ τῇ αὐτῇ τάξει πρὸς τὴν αὐτῶν ἀρχὴν καὶ ἑκατέραν τῇ ἰδα α:τίᾳ εφηρμοσμένων οὕτως εἰπεῖν, ὅμως οὐ διηρτημένον τοῦ Υἱοῦ τοῦτο νεοῦμεν κατὰ τὴν ὁμοιότητα τῶν παραδειγμάτων ἐκείνων & καὶ προείρηται, ἐν οἷς τὰ προϊόντα τῇ ἀρχῇ ἔνωνται μᾶλλον ἢ ἑαυτοῖς. Αλλή λοις δὲ οὐχ ἥνωνται, εἰ μὴ ἐν τῇ ἀρχῇ· δύο γὰρ κλάδοι οὐχ ἥνωνται ἀλλήλοις, εἰ μὴ ἐν τῷ στελέχει· οὐδὲ δύο ἀκτίνες, εἰ μὴ ἐν τῷ ἡλίῳ, καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὡσαύτως. ὓς ἂν τοίνυν μὴ ἀπηρτημένον οὕτω τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα νοοῖ:ο, πρὸς μὲν τὸ ἐκ Πατρὸς ἄμφω προελθεῖν συμφυῶς τε καὶ κατὰ τὸ προσεχὲς τῶν παραδειγμάτων έκείνων ἀρκούντων, τῷ δὲ καὶ τὰ προϊόντα ἀλλήλοις δι᾿ ὅλων ἑαυτῶν συμπεφυκέναι οὐκ ἐξαρκούντων ἐκ τοῦ Πατρὸς αὐτὸ λέγοντες ἐκπορεύεσθαι, δι᾿ Υἱοῦ προστεθείκασιν οἱ εἰπόντες, καὶ ἡμεῖς οὕτω φρονοῦμεν, ὡς ἐν αὐτῷ

GENNADH CP. PATRIARCILE δηλονότι τῷ Υἱῷ τὸ εἶναι λαμβάνον ἐκ τοῦ Πατρὸς, οὕτω προφέρεται, διὸ καὶ Υἱοῦ Πνεῦμα λέγεται, εὐ σὺν αὐτῷ μόνον, καὶ πρὸς τὴν ἰδίαν ὑπόστασιν ἀλλ' ἑτερόν τινα τρόπον ήρτηται τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἔτε τῇ δυνάμει τῆς προαγούσης αιτίας, τουτέστι τοῦ ρον τοῦ Πατρὸς, τοῦ μὲν Υἱοῦ, ὡς αὐτῷ γε συγκαπαρ' οὗ ἔστιν, οὐ τοῦ ἐν ᾧ ἔστιν ὑπὲρ φύσεως όρι- ταλαμβανόμενον, καὶ δι᾿ αὐτοῦ καὶ μετ' αὐτὸν γνω ζόμενον. Διόπερ οὐδὲ λαμβάνει τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ ριζόμενον, ὡς καὶ πρότερον είρηται, τοῦ δὲ Πατρὸς Υἱοῦ τὸ εἶναι, ταὐτὸν δ᾽ εἰπεῖν διὰ τοῦ Υἱοῦ, οὐδὲ ὡς τῆς πατρικῆς αἰτίας ἐξημμένον ἔχον τὸ εἶναι προεπινοεῖται αὐτοῦ ὡς αἴτιος ὁ Υἱὸς μετὰ τοῦ Παν Αρτῆσθαι γὰρ λέγεται ὧν τε θάτερον διὰ θατέρω τρός, ὧν ἀμφοῖν ὁμοίως ὁ Πατήρ ὡς ἀρχὴ προεπι γινώσκεται διά τινα σφίσιν ἐνυπάρχουσαν ομοιότητα, νοεῖται. Οὔτε γὰρ εἶπέ τις τῶν μακαρίων, οὔτ᾽ καὶ ὧν θάτερον ἐκ θατέρου πρὸς τούτῳ ἐπείν. Αδελ ἀληθὲς εἶναι δύναται, εἴτε ὡς εἷς Θεός προάγοιεν, φὸς μὲν γὰρ ἀδελφοῦ ὡς ἴσον ἴσῳ ἀλλήλων ήρτηνται, εἴτε ὡς ὑποστάσεις δύο, είτε δυνάμει μιᾷ, εἴτε καὶ ὅτι δι' ἀλλήλων γινώσκονται, τοῦθ᾽ ὅ τοῖς ἀναφορ ὁπωσοῦν. Πανταχόθεν γὰρ ἡ μοναρχία κακῶς οὕτω κοῖς πρόσεστι· Πατὴρ δὲ καὶ Υἱὸς ἐν ἀνθρώποις τιμᾶται, ἢ συναιρουμένη, ἢ περικοπτομένη θείτης οὐ ταύτῃ μόνον ἀλλήλων ήρτηνται, ἀλλ' ἔτι καὶ τος, ἵνα παραδήσω τὸ τοῦ μεγάλου Γρηγορίου θάτερον θατέρῳ τοῦ εἶναι αἰτιόν ἐστιν. Οἷς πάπι μικρόν. Εἰ γάρ τις ἦν ἡ μηχανή ταύτην σώζεσθαι, συνάδει καὶ τὸ τὸν θεῖον Απόστολον Πνεῦμα μέν καὶ πάντες δὴ τἀληθῆ πρός τε τὸν λόγον καὶ πρὸ;” Θεοῦ τοῦτ' εἰπεῖν, καὶ ἐκ Θεοῦ, Υἱοῦ δὲ καὶ Πνεῦμα τοὺς τῆς Ἐκκλησίας λαούς, οἷς οὐ δεῖ τὰ ἀμφίκρημνα κυρύττεσθαι δόγματα, οὐκ ἂν ὥσπερ ἄλλου τινὰς δεινοῦ καὶ τούτου τοῦ δόγματος οἱ μακάριοι ἀπεπήδων, ἀλλὰ λαμβάνει μᾶλλον τὸ εἶναι καὶ πάντα τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Πατρός. Διότι δὲ ἐν τῷ ἐκ Πατρὸς τὸ εἶναι λαμβάνειν πρόεισι δι᾿ Υἱοῦ, ὡς τὸ αὐτὸ ἀριθμῷ μετὰ τοῦ εἶναι λαμβάνον, καὶ συμπεφυκός καθάπαξ νοούμενον, πλὴν τῆς προσωπικῆς διακρίσεως, καὶ οὐχ ὡς διὰ σκεύους ή τινα τρόπον σωματικὸν, ἀλλὰ θεοπρεπῶς ὡς οἷόν τε τὸν ἡμέτερον νοῦν, ἄϋλον ἐκείνην τὴν δίοδον καὶ συνάφειαν φαν τασθῆναι, καὶ ἄνευ χρονικοῦ τινος διαστήματος, διὰ τοῦτο λαμβάνειν λέγεται ἐκ τῶν τοῦ Υἱοῦ τὰ τοῦ Υἱοῦ δηλονότι, ἀλλὰ παρὰ Πατρό;· παρ' αὐτοῦ δὲ ς τρὸς τὸ ἅγιον Πνεῦμα ὁμολογοῦντες, τὸ δι' Γκό τοῦ Υἱοῦ οὐδὲν αἰτιατικῶς, ἀλλ᾽ ἢ μόνον ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός, ὅθεν καὶ ὁ Υἱὸς λαμβάνει τὴ εἶναι ὑπόστασις θεία, καὶ πάνθ' ὅσα ἔχει. Καὶ ὡς ἔοικεν, δ φασιν οὐκ ὀλίγοι διδάσκαλοι ἀξιωματικοί, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς μὲν ἐκπορεύεσθαι, μένειν δὲ ἐν τῷ Υἱῷ, ἢ διαμένειν, ἢ ἀναπαύεσθαι, ἢ ἐμφιλοχωρεῖν, ἢ συμπαρομαρτείν, τοῦθ' ἑτέροις καὶ τοῖς αὐτοῖς ἄλλοθι βούλεται, τὸ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι, τῷ συνεπτυγμένῳ καὶ ἐξηπλωμένῳ διαφέροντα μόνον· ὥσπερ καὶ τῆς τοῦ Πνεύματος δόσεως, ἢ ἀποστολῆς, ποτὲ μὲν λέ γουσιν, ὅτι ἐκ Πατρὸς πρόεισι καὶ ἔρχεται δι' Υἱοῦ, ποτὲ δέ φασιν, ὅτι ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἔρχεται ἢ χορηγεῖται, μᾶλλον δὲ συνεσπαρμένως τῷ λόγῳ χρώμενοι. Συνήπται τοίνυν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τῷ Υἱῷ τῷ τῆς ὁμοουσιότητος λόγῳ, ἀλλ' οὐ τῷ τῆς αἰτίας. Καὶ ταύτην τὴν συνάφειαν, καὶ τὴν ἀπαραλλαξίαν ἐν ἀριθμοῦ ταυτότητι τῆς κατὰ φύσιν ἑνότητος νοουμένης, τὸ δι' αὐτοῦ σημαίνουσιν ένιοι παρεντιθέντες, τῷ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι, ὡς εἴρηται. Συνῆπται δὲ τῷ Πατρὶ καὶ τῷ τῆς αἰτίας λόγῳ, διδ καὶ ἐκπορεύεσθαι ἐκ τοῦ Πατρός εἴρηται και πιο στεύεται. *Οπως Πνεῦμα Υἱοῦ λέγεται καὶ ἠρτῆσθαι τοῦ Υἱοῦ ὡς ὁμοούσιον, οὐχ ὡς ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχον, ἀλλὰ τοῦ Πατρὸς καὶ κατ' ἄμφω. Αὐτὸς γάρ ἐστι μόνος γεννήτωρ Υἱοῦ, καὶ Πνεύματος προβολεύς. Εἰ γὰρ καὶ ὡς ἡρτημένον τοῦ Υἱοῦ νοεῖται καὶ καὶ Χριστοῦ μόνον τῷ καθηγεμόνι τῆς ἱερᾶς ἡμῶν ἀληθείας ἐπόμενον, ἑαυτοῦ μὲν εἰρηκέτι εἶναι τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ἐκ δὲ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύ σθαι· καὶ μετὰ τὸν Παῦλον δὲ τοὺς ἀγομένους ἐκείνον τῷ Πνεύματι οὕτω τὰς ἀναφορὰς διελέσθαι, Υἱοῦ μὲν Πνεῦμα φαμένους αὐτὸ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὡς ᾠκειωμένον κατὰ φύσιν, ὡς ἴδιον, ὡς οὐκ ἀλλότρων κατὰ τὴν τῆς οὐσίας λόγον, ὡς ὁμοούσιον Υἱῷ καὶ ὁμόθεον, καὶ τὸ σύμπαν εἰπεῖν, διὰ τὴν φυσικὴν συγγένειαν τῆς θεότητος• Πνεῦμα δὲ τοῦ Πατρός, ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς ὑφιστάμενόν τε καὶ τὴ εἶναι λαμ βάνον φυσικῶς, ᾧ δὴ καὶ ἡ τῆς οὐσία; ἑνότης συν έπεται. Διὰ τὴν τῆς οὐσίας τοίνυν ἑνότητα, ἐκ Παπαρενείρομεν τοῖς οὕτω εἰποῦσί τε καὶ φρονήσεσι διδασκάλοις ἑπόμενοι κατά τε λέξιν καὶ νοῦν, οὐ μέντοι γε ὡς ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὴν ὑπαρξιν ἔχον· μόνος γὰρ αἴτιος ὁ Πατήρ. Ὁ δὲ Υἱό; οὐκ ἔστιν αἰτία τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος εκπορεύσεως, ἀλλ' ἔχει πάντα τὰ τῆς πατρότητος πλὴν τῆς αἰτίας, τουτέστι πλὴν τοῦ προάγειν θείαν ὑπόστασιν· ἀρχὴ γάρ ἐστιν ἄλλως τῶν ὄντων ὡς αἴτιος καὶ δημιουργός. Πῶς γὰρ ἂν ἔχοι τὴν αἰτίαν τῆς θεότητος, ὃς ἔλον Υἱός ἐστι καὶ μόνον, καὶ γέννημα; Ὁ δὲ Πατήρ μόνον Πατήρ ἐστι, τουτέστι μόνος γεννήτωρ καὶ προβολεύς· τούτῳ γὰρ ἁρμόζει μένῳ ὅσα προσήκει πηγῇ, αἰτίᾳ, γεννήτορι· διότι γνώρισμα τοῦτο τῆς πατρικῆς ἐστιν ὑποστάσεως, ἡ τῶν συμφυῶν καρ πῶν ἐν αὐτῷ προαγωγὴ διὰ τῆς ἐν αὐτῷ γονιμότη τος, οὐδενὸς τῶν νοῦν ἐχόντων ταραττομένου, μήποτε φαίνοιτο ἐν δέοντι κατὰ φύσιν τοῦ Πατρὸς ὁ γιός, διὰ τὸ μὴ προσεἶναι τοῦτο τὸ γνώρισμα της τοῦ Πατρὸς ὑποστάσεως, καὶ τὴν ἰδιότητα μετά πάντων δὴ τῶν θεοπρεπῶν. Ἐξῆν ἂν καὶ παραδείγμασι πλείοσι παραστῆσαι ὡς οἷόν τε τὸ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα προϊέ και λέγεσθαι, πῶς ἂν νοοῖτο καὶ λέγοιτο· ἀλλ' ἀρκεῖ τοῖς τῶν ἁγίων ὑποδείγμασι χρήσθαι. Ως τοίνυν ἡ ἔλλαμψις τοῦ ἡλίου πρόεισι διὰ τῆς ἀκτῖνος, τους ἐστι σὺν αὐτῇ τε καὶ ἐν αὐτῇ, καὶ αὐτῆς δηλονότι διαπεφοιτηκυία, διὸ δὴ καὶ εἰς ἡμᾶς συνδιήκει, καὶ ὡς ἐκείνῃ συμπαρομαρτοῦσα δι' ἐκείνης ἡμῖν μεταδίδοται· ἢ ὡς ἐκ τοῦ ἡλίου τὸ φῶς διὰ τοῦ ἀπου

δεδοκιμασμένου καὶ παλαιοῦ καὶ πρώτου φρονήματ τος· μισῶ τὰς παρεξηγήσεις &ς τινες τοῖς ῥητοῖς τῶν ἁγίων ἀποδιδόντες, ἅπερ ἐν τοῖς πρὸς τοὺς αἱρετικοὺς ἀγωνίσμασιν οἰκείως τῇ χρείᾳ τοῦ λόγου μεθοδεύοντες εἶπον, δόγμα ποιοῦνται ταύτας, καὶ γάσματος· οὕτω δὴ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ πονηρίαν, ἢ ἀπειρίαν αὐταῖς τιθεμένους, ἀντὶ τοῦ Πατρός ἐστι δι' Υἱοῦ, καὶ ἔτι δι᾿ Υἱοῦ ἐστιν ἐν Πατρί, τουτέστιν οὐ κεχωρισμένον τοῦ Υἱοῦ, οὐδ᾽ αὐτὸς αὐτοῦ, ἀλλ' ἐν αὐτῷ γε οὐδὲν ἧττον ἢ σύν αὐτῷ προϊόν καὶ ὑφιστάμενον ἐκ Πατρός· ὅτι τὴν αὐτὴν τῷ Υἱῷ φύσιν καὶ οὐσίαν ἐκ τοῦ Πατρὸς λαμβάνει τρόπον ἕτερον, καὶ οὕτως ἤνωταί τε αὐτῷ καὶ διακέκριται καθαρῶς τῆς κατὰ φύσιν ἑνότητος. Ολίγα ἐκ πολλῶν εἰς ἃ, ἢ ἐξ ὧν τὸ Λατινικὸν Έρχεται δόγμα, ἅπερ πάντα απόβλητα. πίστιν. Οτι τὸ μὴ συνιδεῖν ἢ μὴ βούλεσθαι, ὅτι τὰ μὲν αγωνιστικῶς οἱ ἅγιοι λέγουσι καὶ οὐ βούλον ται ταῦτα δόγματα εἶναι, τὰ δὲ διδασκαλικῶς, & βούλονται δόγματα εἶναι, γέγονεν αἴτιον τοῖς ἀντιδόξοις διαβαλεῖν τοὺς ἁγίους και ἀπενεχθῆναι. Ταῦθ' οὕτω τοὺς εἰπόντας πειθούσης τιθέναι, οὐ γὰρ δὴ καὶ τοῦ ἐν τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ εἶναι τὸ Πείθομαι τῷ μεγάλῳ Βασιλείῳ, ἐν τῷ περὶ πίστεως Πνεῦμα τὸν Υἱὸν αἴτιον ἐροῦμεν διὰ τὸ εἰρῆσθαι, ἐν λόγῳ, ούτωσὶ περὶ ἑαυτοῦ καὶ ἀκολούθως τῶν ἄλλων Πατρὶ δι' Υἱοῦ εἶναι αὐτὸ, ὥς τινες ἀμαθῶς τὴν ἁγίων διεξιόντι· ο Ἕως μὲν οὖν, φησί, ἀγωνίζε σθαι πρὸς τὰς ἐπανισταμένας κατὰ καιρὸν αἱρέσεις ἐχρῆν, ἐπόμενος τοῖς προειληφόσιν ἀκόλουθον ἡγούμην, τῇ διαφορᾷ τῆς ἐπισπειρομένης ὑπὸ τοῦ διαβόλου ἀσεβείας ταῖς ἀντιθέτοις φωναῖς κωλύειν, ἢ καὶ ἀνατρέπειν τὰς ἐπαγομένας βλασφημίας και ἄλλοτε ἄλλαις, ὡς ἂν ἡ χρεία τῶν νοσούντων κατα ηνάγκασε, καὶ ταύταις πολλάκις ἀγράφοις μὲν, ὅμως δ' οὖν οὐκ ἀπεξενωμέναις τῆς κατὰ τὴν Γραφήν εὐσεβοῦς διανοίας· ὥσπερ οὖν καὶ ὁ ᾿Απόστολος πολλάκις πεποίηκεν Ελληνικοῖς βήμασι χρήσασθαι πρὸς τὸν ἴδιον σκοπὸν μὴ παραιτησάμενος· νῦν δὲ πρὸς τὸν κοινὸν ὑμῶν τε καὶ ἡμῶν σκοπὸν ἀρμάτιν ἐλογισάμην ἐν ἁπλότητι τῆς ὑγιαινούσης πίστεως τὸ ἐπίταγμα, τῆς ὑμετέρας ἐν Χριστῷ ἀγάπης πληρῶσαι, καὶ εἰπεῖν ὁ ἐδιδάχθην παρὰ τῆς θεοπνεύ στον Γραφής, φειδόμενος μὲν καὶ τῶν ὀνομάτων καὶ τῶν ῥημάτων ἐκείνων, & λέξεσι μὲν αὐταῖς οὐκ ἐμφέρεται τῇ θείᾳ Γραφῇ, διάνοιαν γε μὴν αὐτὴν ἐκείνην τὴν ἐγκειμένην τῇ Γραφῇ διασώζει· ὅσα δὲ πρὸς τῷ ξένῳ τῆς λέξεως ἔτι καὶ τὸν νοῦν ξένον ἡμῖν ἐπεισάγει, καὶ ὅν οὐκ ἔνεστιν ὑπὸ τῶν ἁγίων κηρυττόμενον εὑρεῖν, ταῦτα ὡς ξένα καὶ ἀλλότρια τῆς εὐσεβοῦς πίστεως παντάπασι παραιτούμενος.» καὶ μετ' ὀλίγον· «Πᾶσαν μὲν οὖν ἀλλοτρίαν τῆς τοῦ Χριστοῦ διδασκαλίας φωνὴν καὶ ἔννοιαν οὕτως ἡμεῖς πάντες καὶ νῦν ἀποφεύγειν ἐγνώκαμεν, καὶ τοῦ σκοποῦ δὲ, ὡς προείπον, τοῦ νῦν ἡμῖν τε καὶ ὑμῖν προκειμένου κατὰ πολὺ διαφέροντος τῶν ὑποθέσεων ἐκείνων, ὑφ' ὧν ἄλλοτε ἄλλως ἐπὶ τὸ γράψαι τι ἢ εἰπεῖν προήχθημεν· διότι τότε μὲν αἱρέσεω; ἔλεγχος καὶ ἀνατροπὴ τῆς τοῦ διαβόλου μεθοδείας ἐσπουδάζετο, νῦν δὲ τῆς ὑγιους πίστεως ὁμολογία το καὶ φανέρωσις ἁπλῆ πρόκειται, οὐκοῦν οὔτε του λόγου χαρακτὴρ ὁ αὐτὸς ἡμῖν τότε καὶ νῦν ἁρμό ζει. Ὡς γὰρ οὐκ ἂν λάβοι μετὰ χεῖρας ἄνθρωπος σκεύη τὰ αὐτὰ πολεμῶν τε καὶ γεωργῶν· ἄλλα γάρ σκεύη τῶν ἐν ἀδείᾳ τὰ πρὸς τὸ ζῆν ἑαυτοῖς ἐπο νούντων, καὶ ἄλλαι αι πανοπλίαι τῶν ἐν πολέμῳ παραταττομένων· οὕτως οὐκ ἂν εἴποι τὰ αὐτὰ ὁ παρακαλῶν ἐν τῇ ὑγιαινούσῃ διδασκαλίᾳ, καὶ ὁ τοὺς ἀντιλέγοντας ἐλέγχων. "Αλλο γὰρ εἶδος λόγου έλεγ κτικοῦ, καὶ ἄλλο είδος λόγου παρακλητικοῦ, ἄλλη ἡ ἁπλότης τῶν ἐν εἰρήνῃ τὴν εὐσέβειαν ὁμολογούντων, πρόθεσιν ταύτην ἀντὶ τῆς ἐκ, καὶ τῆς αἰτίας μόνης βιάζονται πανταχοῦ, καθάπερ ἐν χρήμασιν οἱ πλεον ἔσται καὶ βίαιοι, καὶ τοῖς νόμοις οἱ σοφισταὶ πράττουσιν· οὕτω τοίνυν τὴν ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς ἀΐδιον πιστεύων τοῦ παναγίου Πνεύματος Εκφανσιν, αἴτουν ὑπόστασιν, τὰ δ᾽ ἄλλα τὴν ἑνότητα τῆς οὐσίας ἐν Υἱῷ καὶ Πνεύματι τάττων, εἴτε περὶ τῆς ἀἰδίου ὑπάρξεως, εἴτε περὶ τῆς πνευματικῆς νοοῖτο καὶ λέγοιτο χάριτος, ἀποβάλλομαι τὸ αἰτιατοαίτιον ἐν τῇ μακαρία Τριάδι, τὴν κοινὴν ταύτην μίξιν ἐν ἐνὶ προσώπῳ· ἀποῤῥίπτω τὸ μέγιστον, καὶ τὸ μεῖζον, καὶ τὸ μέγα, ἐν τῇ Τριάδι, τὴν ᾿Απολλινάρειον κλί μακα· ἀποδοκιμάζω τὸ ἕνα ὑφεστῶτα Θεὸν εἶναι τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱόν, ἐξ οὗ τὸ Πνεῦμα προῆκται τὸς ἅγιον, καὶ τὴν ἐντεῦθεν ἑπομένην δυάδα ἐν τῇ θεότητι· οὐ στέργω τὸ ἐκ δύο προσώπων ὑφεστώτων, Η τοιάδε εἰσὶ τὸ Πνεῦμα ὑφίστασθαι, καὶ πρὸς ἐκά τερον αὐτῶν ὡς αἰτίαν προάγουσαν ἀναφέρεσθαι, καὶ τὴν ἐντεῦθεν ἑπομένην δυαρχίαν· οὐ δέχομαι τὸ πρότερον νοεῖν τὸν Θεὸν, εἶτα θέλειν τὴν Πτολεμαίου καὶ Βαλεντίνου ἀδόκιμον συζυγίαν, τῷ προτετάχθαι κακῶς, καὶ ὑποτετάχθαι· οὐδὲ τὰς πρώτας και δευτέρας εντελεχείας ἐν τῷ Θεῷ εἰς τὰ ἔνδον, καὶ σημεία ποικίλα νοήσεων, ἢ ὡς ἀνύπαρκτα καὶ ψόφους κενούς μηδὲν εἰσάγοντα δόγμα καὶ πράγμα, ή εἴπερ ἔχοιεν συνεπομένην τῷ λόγῳ τὴν ἀλήθειαν καὶ τὴν ὕπαρξιν, οὐδὲν διαφέροντα τῶν ἐκτόπων ἐκεί των θέσεων, αἱ πόρρωθεν καλῶς ἐκ τῆς Ἐκκλησίας ἡ ἀπεῤῥαπίσθησαν· ἀπαναίνομαι καὶ τὴν διάκρισιν τῶν ὑποστατικῶν εἰδῶν ἐν ταῖς θείαις ὑποστάσεσι, καὶ τῶν ὑποστάσεων αὐταῖς ἐπιθεωρουμένων ἢ ἐπου μένων· οὐκ ἀρέσκομαι τῷ μὴ ἂν διακριθῆναι τὸν Τὸν καὶ τὸ Πνεῦμα, εἰ μὴ θάτερον ἐκ θατέρου προΐοι· ἀποδοκιμάζω τὰς πρωτότητας, καὶ δευτερότητας, καὶ τριτότητας, καὶ ἀκρότητας, και μεσότης τας, τὰς συνιστώσας τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τοῦ παναγίου Πνεύματος αἴτιον, καὶ τὰ τῶν ἀνευλαβῶς καὶ σκαιῶς αὐταῖς κεχρημένων· ἀνήκουστοι γὰρ αἱ τοιαῦται θέσεις καὶ ξέναι, καὶ πρὸς οὐδὲν ὐγιὲς φέρουσαι, ἀλλ' ἐπινοηθείται μόνον πρὸς κατασκευὴν δόγματος ἐκ προλήψεως επαινουμένου τοῖς νῦν στέργουσι μᾶλλον ἢ κατὰ ἀκολουθίαν τοῦ ὑγιούς τῆς πίστεως λόγου· καὶ πείθουσαι μόνον τοὺς δι' ἀπλότητα, ἡ

καὶ ἄλλοι οἱ ἱδρῶτες τῶν πρὸς τὰς ἀντιθέσεις τῆς τῆς ἀληθείας ἕλκοντες δέχεσθαι μηχανῇ τινι, ἀφε ψευδωνύμου γνώσεως ἱσταμένων. Ὥστε τούτῳ ἂν τῷ τρόπῳ καὶ ἡμεῖς οἰκονομοῦντες τοὺς λόγους ἡμῶν ἐν κρίσει πανταχοῦ τοῖς πρὸς φυλακὴν ἢ οἰκο δομὴν τῆς πίστεως ἀκολούθως χρησαίμεθα, ποτὲ μὲν τοῖς ἐν μεθοδείᾳ τοῦ διαβόλου καταλύειν πειρωμέν νοις αὐτὴν ἀγωνιστικώτερον ἀνθιστάμενοι, ποτὲ δὲ τοῖς οἰκοδομεῖσθαι βουλομένοις ἐν αὐτῇ ἁπλοϊκώτε ρον καὶ οἰκειότερον αὐτὴν ἐξηγούμενοι, καὶ οὐδὲν ἄλλο ποιοῦντες ἢ ἐκεῖνο τὸ παρὰ τοῦ Ἀποστόλου εἰρημένον, εἰδέναι πῶς δεῖ ἡμᾶς ἑνὶ ἑκάστῳ ἀποκρίνεσθα:. Οἶδα τοίνυν καὶ τοῦτον αὐτὸν τὸν μέγαν Βασίλειον συγχωρήσαντα τῷ Εὐνομίῳ τὸ τρίτον εἶναι τῷ ἀξιώματι, ὡς ἂν καὶ οὕτω περιτρέψας τὸν δυσσε δῇ, ἐκ περιουσίας καταβάλῃ τὸ ψεῦδος. Οἶδα καὶ τὸν θεολόγον Γρηγόριον περὶ τοῦ μείζονος ἐν ταῖς πρὸς 'Αρειανούς διαλέξεσιν ούτωσὶ λέγοντα· «"Η δῆλον ὅτι τὸ μεῖζόν ἐστι τῆς αἰτίας, τὸ δὲ ἴσον τῆς φύσεως, καὶ τοῦτο ὑπὸ πολλῆς εὐγνωμοσύνης συγ χωροῦμεν ἡμεῖς, συγκαθιέντες δηλονότι τῷ λόγῳ, ἵνα σε καὶ οὕτω ἐλέγξωμεν.» Εἶτα ἐπάγει, «Ταῦτα μὲν πρὸς τοὺς τὸ μεῖζον κομπάζοντας, ο Καὶ τὸν μέγαν ᾿Αθανάσιον εὕροι τις ἂν πολλαχοῦ τῇ χρεία τῶν ἀγώνων συγκαθιέντα. Οἷς ἐντυγχάνοντες οι πρὸς ἡμᾶς διενενηγμένοι καὶ τὴν πάτριον ἀλήθειαν, καθάπερ αἱ μυῖαι ταῖς ἀσθενεστέραις σαρξί προσε φύονται, καὶ μικρόν τι παρεξηγήσεως χρώμα προστ τεθεικότες, εἶτα καὶ φυσικόν τινα λόγον ἐπιμορ φώσαντες, ἐπὶ κενώσει τοῦ καθ᾿ ἡμᾶς μυστηρίου δήπου, ᾤοντο τὸ πᾶν ἔχειν ἐντεῦθεν· καὶ πολλοὺς χειρωσάμενοι δι' ἀμάθειαν τῶν τοιούτων καὶ αἰχμαλώτων ἀπήγαγον, σοφιστῶν, οὐ θεολόγων ἔργον πεποιηκότες. 'Αλλ' ὁ μέγας Διονύσιος, «Εστι, φησί, τῶν μὴ τὰ θεῖα φρονεῖν ἐθελόντων τὸ μὴ τῇ δυνάμει τοῦ σκυ ποῦ προσέχειν, ἀλλὰ ταῖς λέξεσι, ο Καὶ ὁ μέγας Αθανάσιος ἐν τῷ κατὰ ᾿Αρειανῶν τρίτῳ, «Δεῖ δὲ, φησὶν, ὡς ἐπὶ πάσης τῆς θείας Γραφῆς προσἥκει ποιεῖν, καὶ ἀναγκαῖόν ἐστιν, οὕτω καὶ ἐνταῦ θα, καθ' δν εἶπεν ὁ ᾿Απόστολος καιρὸν καὶ τὸ πρόσω ωπον, καὶ τόπον· διόπερ έγραψε πιστῶς ἐκλαμβάνειν, ἵνα μὴ παρὰ ταῦτα, ἢ καὶ παρ' ἑτερόν τι τούς των ἀγνοῶν ὁ ἀναγινώσκων, ἔξω τῆς ἀληθινῆς δια νοίας γένηται.» Καὶ μετ᾿ ὀλίγον· «Όταν μὲν οὖν τῶν τοιούτων ἔχῃ τις καλῶς τὴν γνῶσιν, ὀρθὴν ἔχει καὶ ὑγιαίνουσαν τῆς πίστεως τὴν διάνοιαν ἐὰν δὲ παρ' ἑτερίν τις ἐκλαμβάνῃ τούτων, εὐθὺς εἰς αἵρεσιν ἐκπίπτει. Ταυτὰ δὲ τοῦτο καὶ Κύριλλος, καὶ Μάξιμος καὶ ὁ Χρυσόστομος συμβουλεύουσι. *Οτι ἀνόητον, ἢ δυσσεβές, ἢ φιλόνεικον, καὶ κατὰ τῶν ἁγίων αὐτῶν, ἑνός τινος ἁγίου ἢ δυοῖν δόξαν όπως ποτὲ εἰρημένην αὐτῷ, προτιμάν Γραφών, συνόδων καὶ τῆς κοινῆς θεολογίας καὶ ὁμολογίας τῶν πολλῶν διδασκά λων. Καίτοι γε καὶ σαφῶς εἰρημένον τι παρά του τῶν ἁγίων, εἰ μὴ καὶ ταῖς κοιναῖς ὑπολήψει συνᾴδοι, εἰ μὴ καὶ τοῦτο δυνάμεθα πρὸς τὸν ἀληθῆ κανόνα τέον τοῦτο μετὰ τῆς πρὸς τὸν εἰπόντα τιμές. Οι τι γὰρ Αὐγουστῖνος ἐν τῇ πρὸς τὸν Φουρτουνάτου ἐπιστολῇ, συμβουλεύει καλῶς. «Οὐδὲ τὰς ὠντινων οὖν, φησί, διαλέξεις κἂν καθολικοί τινες άνδρες ὦσι καὶ περιβόητοι, ὥσπερ τὰς κανονικής Γραφής ἔχειν ὀφείλομεν, ὡς μὴ ἐξεῖναι καὶ ἡμῖν, σωζομέ νης τῆς ὀφειλομένης αὐτοῖς τιμῆς, τὶ τῶν ἐν ταῖς αὐτῶν συγγράμμασιν ἀποδοκιμάζειν καὶ διαπτύειν, εἴ ποτέ τι φωράσαιμεν 8 ἄλλως φρονοῦσιν, ἢ ἡ ἀλή θεια ἔχει τῇ τοῦ Θεοῦ βοηθείς, ἢ παρ' ἄλλων, παρ' ἡμῶν νοηθεῖσα.» Εγώ γοῦν τοιοῦτός εἰμ: ἐν τοῖς περὶ τῶν ἁγίων συγγράμμασιν, οίους είναι θέλω τοὺς τὰ ἡμέτερα μετιόντας. Διὸ καὶ Θωμᾶς, ἐπεὶ τὸν Αὐγουστῖνον ευρηκε λέγοντα τὴν ψυχὴν τοῦ ἀνθρώπου δημιουργηθῆναι μετὰ τῶν ἀγγέλων πρὸ τοῦ σώματος, μετὰ ταῦτα δὲ ἰδίᾳ βουλήσει ρέψαι αὐτὴν πρὸς τὸ σῶμα προς τὸ ὑπουργῆσαι τῇ βουλήσει, καίτοι καὶ περὶ πασῶν τῶν ψυχῶν δοκεῖ φρονεῖν ἐκ πολλῶν τεκμηρίων, ἀλλ᾽ οὖν ὅ γε Θωμᾶς πρὸς τὸ βέλτιον μεταρρυθμί ζειν πειρᾶται τὴν δόξαν. Οὕτω τοίνυν εὑρίσκω αὐτὸν πεφρονηκότα, τοῖς ἄλλοις ἁγίοις τίθεται με λον, οι τὴν ἀληθῆ δόξαν ἐδόξαζον. Ὡσαύτως καὶ περὶ τῶν οὐρανίων σωμάτων Ἱερώνυμόν τε καὶ Αὐγουστῖνον οὐκ ὀρθῶς ὑπειληφότας εὑρὼν (ὁ θω· μᾶς), ἔμψυχα γὰρ αὐτὰ πεφρονήκεσαν, καὶ μᾶλλον δ γε Ἱερώνυμος, τῇ τοῦ Βασιλείου καὶ Δαμασκη νοῦ τῶν ἡμετέρων δόξῃ τίθεται μᾶλλον, εἰδὼς καὶ τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας ταῦτα δόξαν εἶναι. Οὐ γὰρ ἐλάνθανεν αὐτὸν ὅτι παρὰ τῆς πέμπτης συνδέου καὶ ἡ προΰπαρξις τῶν ἀνθρωπίνων ψυχῶν, καὶ τὸ ἔμψυχα τὰ οὐράνια σώματα εἶναι, καὶ αἱ ἰδέαι, καὶ τὰ Ὀριγένους ἁπλῶς εἰπεῖν ψευδή δόγματα, μάλ λον δὲ τῶν Μανιχαίων καὶ Πλάτωνος ἀναθέματι καθυπεβλήθησαν. Καὶ ὁ Νύσσης δὲ Γρηγόριος, Αύγουστίνῳ τῷ μακαρίῳ συνάδων ἐν τῇ περὶ τῆς Ἐξα ημέρου ἀπολογία, «Τὰ δὲ ἡμέτερα, φησί, ὡς ἐν γυμνασία τινὶ στοχαστικῶς ἐπιχειρούμενα τοῖς ἐνα τυγχάνουσι προκείσθω, μηδεμιάς μηδενὶ διὰ τοῦτα βλάβης προσγινομένης, εἴ τι παρὰ τὴν κοινὴν ὑπόληψιν ἐν τοῖς λεγομένοις εὑρίσκοιτο. Οὐ γὰρ δόγμα τὸν λόγον ποιούμεθα, ὥστε ἀφορμὴν δοῦναι τοῖ; διαβάλλουσι· καὶ ὁμολογοῦμεν γυμνάζειν μό νον ἑαυτῶν τὴν διάνοιαν τοῖς προκειμένοις νοήμασιν, οὐ διδασκαλίαν ἐξηγητικὴν τοῖς ἐφεξῆς ἀποτίθεσθαι. ο Διὰ ταύτην δὲ ἄρα τὴν εὐγνωμοσύνην Αὐγουστῖνος δε καὶ ὁ Νύσσης ταῖς τῶν μακαρίων τιμῶνται τιμαῖς, καίτοι δοξῶν αὐτῶν ἐνίων αποδο κιμαζομένων. Τοῦτο δ' οὐκ ἂν εἶχον τὸ γέρας, εἰ φιλονείκως τῆς ἰδίας γνώμης αντείχοντο. Τούτῳ τοίνυν τῷ κανόνι καὶ ἡμεῖς στοιχοῦντες τῶν διδασκάλων, ἐξετάζοντες καὶ πρόσωπα, καὶ καιρούς, και χρείαν, τῶν τοῖς ἁγίοι; εἰρημένων, καὶ τῆς ἀληθείας, σὺν Θεῷ δὲ εἰρήσθω, οὐ διαπίπτου μεν· ὅθεν καὶ τὰς ῥήσεις εκείνας τῶν διδασκάλων, &; παρεξηγοῦνται τινες σοφιστικῶς, ἡ ἀμαθῶς, εἰς τὸν τῆς ἀληθείας σκοπὴν ἡμεῖς, καὶ εἰς τὴν ὑποταγὴν τοῦ Χριστοῦ καλῶς καὶ ἀδιάστως έχμαλωτί

σαμεν. Μᾶλλον δὲ καὶ τοῖς αὐτῶν αὖθις τῶν διδα- ναμένους ἐν τῷ Συμβόλῳ τῆς πίστεως, καὶ πιο σκάλων λέξεσιν ἐναργώς ἔξωθεν βεβαιοῦμεν τὴν ἡμετέραν περὶ αὐτῶν, καὶ ὧν εἰρήκασι γνώμην, ὧν οὐκ ἔστιν ἀξιολοκιγωτέρους μάρτυρας εὑρεῖν ἐν τοῖς ἑαυτῶν. "Αμα δὲ καὶ τὰς ῥήσεις τῶν διδασκά λων, αἱ τοὐναντίον ταῖς τινων παρεξηγήσεσι κη ρύττουσιν ἐναργώς συντεθείκαμεν, ὡς ἂν πανταχόθεν ἐν τῷ παρόντι τῆς πίστεως ἡμῶν, ὥσπερ ἐπὶ λογικῷ τιν: τῶν πολλῶν λόγων καὶ ἀγώνων λιβέλῳ πάντα ἔχῃ, καλῶς, τῶν τε ἀλλοτρίων φρονημάτων ἐξωθουμένων καὶ τῶν οἰκείων προστιθεμένων ὡς ἐν μιᾷ τινι σειρά αποδείξεως τῆς διὰ τῶν ἁγίων γεγενημένης πρὸς ἑκατέραν τὴν χρείαν. Καὶ σὺν Θεῷ οὐδὲν ἡμέτερον εἴρηται, ἀλλὰ τῶν διδασκάλων εἰσὶ πάντα βήματά τε καὶ δόγματα. "Οτι οι, μετὰ τὸ σχισθῆναι Λατίνους, Πατέρες ἡμῶν κατὰ τὰ προειρημένα ἐδόξασαν, καὶ ἐκείνων ταῦτα κρίσεις εἰσί. στεύοντας τὰ ἐν Φλωρεντία πρώην ωροθετημένα. Καίτοι τῶν τοιούτων συγγραμμάτων τὰ μὲν, μετὰ τὸ τὴν πόλιν ἀπαλλαγῆναι τῆς Ἰταλικῆς δουλείας τὴν ἡμετέραν, τὰ πλείω γεγόνασιν· ἔνια δὲ τὰς Λατίνων διαφυγόντα χείρας τὰ τῶν ἀρχαιοτέρων περι εσώθησαν. Πόσα δὲ εἰκός ἐστιν ἔργον γεγονέναι πυρ ρὸς ὑπὸ Λατίνων, ὑπὲρ ἑξήκοντα έτη κατεχόντων τότε τὴν πόλιν; οὐ γὰρ ἔμελλον αὐτὰ περιπτύσσεσθαι, μετὰ πολλῆς αὐτοῖς ἐπιτιμῶντα δριμύτητος. Τοὺς δὲ μὴ συγγραψαμένους, οὐκ ἐπελθὸν αὐτοῖς ὅπως ποτὲ τοῖς τοιούτοις ἐμφιλοτιμηθῆναι σπουδάσμασι, τίς ἂν ἀριθμήσειεν; Οὔ φημι τοὺς παλαιοτέρους μεγά λῳ γένει, καὶ μεγάλην τότε δύναμιν έχοντας, ἀλλὰ τοὺς μικρῷ πρὸ ἡμῶν καὶ τοὺς ἐφ' ἡμῶν, Νικόλαον τὸν Καβάσιλαν, ἄνδρα πνεύματι καὶ σοφίᾳ τοῖς ἀρε χαιοτάτοις ἐξισωθέντα, τὸν πατριάρχην Εὐθύμιον, τὸν χαρτοφύλακα Βαλσαμών, πάσης σοφίας καθηγε μόνα γεγενημένον ἐν πρώτοις, Μελιτινιώτην τὴν τῶν διδασκάλων διδάσκαλον, τὸν Θεσσαλογίκης Ισίδω ρον, ἢ καὶ Συμεών, ἄλλους μυρίους, ὧν οἱ νῦν ὄντες ἡμεῖς σκύβαλα. Γελοίοι οὖν ἐσόμεθα, εἶπεν ὁ Πλάτων ἐν Θεαιτήτῳ, ἡμᾶς μὲν ἡγούμενοι λέγειν τι φαύλους ὄντας, παμπαλαίου; δὲ καὶ πανσόφους ἄνδρας ἀποδεδοκιμακότες. Ἀλλ᾿ ἡμεῖς μέντοι γε εἰς τοσοῦτον προτίοιμεν κίνδυνον. Εἰ δὲ Κυδώνην φαίη τις, καὶ Καλέκαν, οὐδὲν θαυμαστὸν ἐν τῷ πνευ ματικῷ ληΐῳ τῆς Ἐκκλησίας, καὶ κνίδας βλαστῆσαι καὶ ἀκάνθας, καὶ πονηρὰ ἄλλα σπέρματα. Τοιοῦτος καὶ ὁ Βέκκος ἐβλάστησεν· ἀλλ' ὑπὲρ ἑβδομήκοντα λογάδες τῆς Ἐκκλησίας, κατὰ λέξιν αὐτοῦ, τὰ δίγ ματα ἀχυροῦσιν, ὧν ἡ ψῆφος ἐλέγχει σωζομένη τοὺς νῦν καὶ μετ᾿ ἐκείνους ἀφηνιάζοντας, τοσοῦτον ἐκείνοις εοικότας, ὅσον τοῖς ζῶσιν οἱ ἀνδριάντες, εἰ μή τι δέοι καὶ χεῖρον εἰπεῖν, ἐπεὶ καὶ λελήθασιν ἑαυτοὺς ὄντες τοιοῦτοι. Ἐπὶ τούτοις δ καὶ μεῖζόν ἐστι προς πληροφο ρίαν τῆς ἐμῆς συνειδήσεως, οὐ τῇ ἐμαυτοῦ γνώμῃ στοιχῶν, οὕτω τὰς τῶν ἀρχαίων διδασκάλων δέχομαι ρήσεις, ἀλλὰ πολλοῖς καὶ μεγάλοις πρὸ ἐμοῦ διδασκάλοις ἐν τοσούτῳ χρόνῳ τοῦ σχίσματος, οι τὰς τῶν διδασκάλων ῥήσεις οὕτω δεχόμενοι ἀπώμου τον ἡγοῦντο τὴν ἐν τῷ Συμβόλῳ προσθήκην. Καὶ τοῦτο τοῖς ἑαυτῶν συγγράμμασιν ἔδειξαν, ἀσφαλι ζόμενοι τοὺς οἰκείους τῆς πίστεως ὥσπερ προειδόμενοι τὴν ἐσομένην ἰδιωτείαν, ἢ ἀδιαφορίαν περὶ τὴν πίστιν τῶν ἐσομένων ἀνθρώπων, ἐξ ὧν ἀμφοτέρων προήχθησαν νῦν οἱ πολλοὶ, τὸ πάτριον ἡμῶν δόγμα ἢ ἀγνοῆσαι ἢ καταφρονήται δεινώς. Ιωσήφ φημι τὸν διδάσκαλον, τὸν Ρόδου Νεῖλον, τὸ σκεῦος τῆς ἐκλο γῆς, τὸν σοφώτατον βασιλέα καὶ Χριστιανικώτατον Μανουήλ, τὸν Μακάριον Νεῖλον τὸν Θεσσαλονίκης, τὸν Κωνσταντινουπόλεως Νεῖλον, τον πατριάρχην Κάλ λιστον, τον πατριάρχην Φιλόθεον, τὸν Νικαίας Θεοφάνη, τὸν πατριάρχην Γρηγόριον, ἄνδρα οὐδὲν τῶν ἀρχαιοτάτων ἐλάττω, τὴν ἐπ' αὐτοῦ σύνοδον ἱερὰν, ὑπὲρ ἑβδομήκοντα λογάσι συγκεκροτημένην, διαπτύ σασαν τανῦν ἐκ τῶν ἡμετέρων τισὶν ἀνυμνούμενα, τὸν μακάριον Θεσσαλονίκης Γρηγόριον, τον Γερματὴν πατριάρχην, καὶ τὸν ἐπ' αὐτοῦ ἐψηφισμένον καὶ ὑπ' αὐτοῦ (σιωπῶ τὴν ἐκ τῶν ἐχθρῶν μαρτυρίαν, τὸν Βαρλαάμ), τον Νικαίας Ευστράτιον. Παρίημ: τὸν Ρωσίας Ἰωάννην, τὸν φερωνύμως Χρηστόν, Λέοντα τὸν Βουλγαρίας, Θεοφύλακτον τῆς αὐτῆς, τὸν Μεθώνης Νικόλαον, Νικήταν τὸν οἰκουμενικὸν ἐπωνομασμένον διδάσκαλον, τὸν ὕπατον τῶν φιλο σόφων Ψελλόν, ἄλλους ἀναριθμήτους, μέχρι καὶ ἐπὶ τὸν σοφώτατον βασιλέα Λέοντα, καὶ τὸν μακάριον Φώτιον ἐν πάσῃ τάξει καὶ σχήματι παντὶ κατατεταμένους. Οι πάντες πολλοῖς καὶ γενναίοις βιβλίοις ὅτι νῦν σωζομένοις ελέγχουσι τοὺς τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ἀρχὴν ἡ αἴτιον τοῦ ἁγίου Πνεύματος άποφη Αφέντες οὖν τοὺς στάχυς, ταῖς κνίδαις προσέξου μεν, ἀφέντες τὸν εὐανθῆ τοῦ Χριστοῦ λειμῶνα τοσούτοις ἔτεσιν ἄνθη διηνεκή προϊσχόμενον ἐκ διαδοχῆς, θαυμάσιόν τι οδμῆς ἀποπνείοντα, δυσί τισιν, ἢ τρι σί, τοῖς ἀποκεκομμένοις τε καὶ καταπεπατημένοις ἀρκεσθησόμεθα, καίτοι καὶ τὸν Κυδώνην καὶ τὸν ἐκείνου φοιτητήν τὸν Καλέκαν τὸ διωχθῆναι τῆς Ακινδυνιανῆς αἱρέσεως, καὶ Βαρλααμίτιδος ένεκα, τοῖς Λατίνοις ᾠκείωσε, καὶ τοῖς ἐκείνων περὶ τῆς ἐκπορεύσεως δόγμασιν, οὐκ ἔχοντας άλλοθί που καταφυγείν. Ευρισκον γὰρ καὶ Λατίνους τὴν αἵρεσιν ἐκεί ην ἐπιεικῶς ἀσμενίζοντας, μᾶλλον δὲ καὶ Κυδώνης, ἐκ τῶν τοῦ Θωμᾶ Λατίνων, σφοδρότερος ταύτης γέγονεν Εραστής, ὃν 'Ρωμαῖοι ταῖς τῶν μακαρίων τιμαῖς ἐν ἴσῳ τοῖς ἀρχαίοις διδασκάλοις τιμῶσι. Πρὸ δὲ τούτου τὰ περὶ τῆς ἐκπορεύσεως τῶν Ρωμαίων δόγματα οὐδὲν ὑγιὲς ἔφασκον ἔχειν. Τὰ μὲν οὖν ἐκ τῶν ἡμετέρων καθηγεμόνων τοσαύτην τὴν ἰσχὺν ἔχει. PATROL. GR. CLX.

' ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟΝ Εν ᾧ ἐκτέθεινται ὁ λέγουσιν οἱ ἅγιοι δογματικῶς περὶ τῆς ἐκπορεύσεως καὶ ἰδίᾳ καὶ συνοδικῶς τῷ ἡμετέρῳ δεσπότῃ ἑπόμενοι, τῷ πρώτῳ διδασκάλῳ ἡμῶν, καὶ τῷ Παύλῳ μετ' αὐτόν. Οτι οὗτοι οἱ ῥηθέντες ἅγιοι Πατέρες ἡμῶν τοῖς ἀρχαίοις ἁγίοις, καὶ ταῖς συνόδοις, καὶ ταῖς συνοδικαῖς γραφαῖς ἡκολούθησαν, αὐτῶν δὲ καὶ ἡμεῖς δήπου. καὶ ἥκω ἐν χρόνῳ. Εἰ γὰρ ἐξ ἀμφοῖν πέμπεται εἰς τὴν κτίσιν, πέμπεται δὲ ὡς καὶ ἐρχόμενον οὐδὲν ἧττον αὐθεντικῶς, ἀλλ᾽ εἰς τὴν ἰδίαν ὑπόστασιν ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, ἆρα τῷ μὴ παρὰ μέλος ἂν ᾆσαι τοὺς· ἐκείνου μαθητὰς, γνησίους ἄχρι καὶ νῦν εἰς τὴν τοῦ Πνεύματος άΐδιον ἐκπόρευσιν, καὶ την χρονικὴν ἀποστολὴν, ἄλλοις κανόσι καὶ δροι; ἡμῖν ἐτόλμων παραδιδόναι; Διὰ τοῦτο οὖν οὐδ' ἐτόλ μησαν, ἀλλὰ συνάδουσι πάντες τῷ κορυφαίῳ, δε σαν γάρ, ὡς ἄλλο τι διαξιοῦντες τῆς ἀληθείας διαπεσοῦνται. Ο γὰρ Νύσσης Γρηγόριος ἐν τῷ πρὸς Εὐνόμιον, «Ο Κύριος ἡμῶν, φησίν, Ἰησοῦς Χριστός ἐπὶ γῆς ὤφθη, καὶ τοῖς ἀνθρώποις συνανεστράφη, ἵνα μηκέτι οἱ ἄνθρωποι κατὰ τὰς ἑαυτῶν γνώμα; περὶ τοῦ ὄντος δοξάζωσι, τὰς γινομένας αὐτοῖς ἀπὸ στοχασμῶν τινων ὑπονοίας δόγμα ποιούμενοι, ἀλλὰ πεισθέντες ὅτι ἀληθῶς Θεὸς ἐφανερώθη ἐν σαρκί, ἐκεῖνο μόνον τῆς εὐσεβείας ἀληθινὸν μυστήριον εἶναι πιστεύσωμεν, ὃ δι' αὐτοῦ ἡμῖν τοῦ Λόγου καὶ Θεοῦ παρεδόθη, τοῦ δι᾿ ἑαυτοῦ τοῖς ἀποστόλοις λαλήσαν τος. Καὶ σκόπει τὴν συμφωνίαν αὐτῶν, πᾶς τις νοῦν ἔχων καὶ εἰδὼς εὐσεβεῖν. Ο μακάριος ἀπόστολος Παῦλος τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τοῦ Θεοῦ εἶναί φησι καὶ ἐκ τοῦ Θεοῦ, τοῦ Πατρὸς δηλονότι, ἀλλ᾽ οὐδέποτε ἐκ τοῦ Υἱοῦ λέγει, τοῦ Υἱοῦ Πνεῦμα μόνον καὶ τοῦ Χριστοῦ· οὗ τὸν σκοπὸν ὁ ἱερός Χρυσόστομος και λῶς συνορῶν, «Τὸ μὲν λέγεσθαι τοῦ Θεοῦ, φησί, τὴν οἰκειότητα μόνην δηλοί, τὸ δὲ ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ τὴν αἰτίαν· οὐκοῦν ἄλλο τοῦ Θεοῦ, καὶ ἄλλο τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ. 'Αλλ' ἐπεί τοί γε καὶ ἡμῖν κριτικήν τινα δύναμιν δέδωκεν ὁ Θεὸς, καὶ ταύτην γυμνάζοντες στον εγω χωρεί, κατὰ τοὺς κειμένους μέντοι γε γενομένους, εὑρίσκομεν τοὺς ἡμετέρους μετὰ τὸ σχίσμα Λατίνων Πατέρας, μὴ μόνον τοῖς διδασκάλοις συμφώνους, ἀλλὰ καὶ ταῖς ἱεραῖς Γραφαῖς καὶ συνόδοις, καὶ οὐδὲν ἀπεδον ὑφηγουμένους ἡμῖν. Οθεν οὐχ ὑπὸ τῆς πρὸς τοὺς Πατέρας μόνον εὐλαβείας ἀγόμεθα, καὶ τὴν ἐκείνων σοφίαν προϊστάμεθα μόνον καὶ ἀρετὴν, ὡς ἄρα χρὴ τῶν ἰδιωτῶν τοὺς σωφρονεστέρους διατεθεῖσθαι, ὅτι μετὰ τὸ σχίσμα Λατίνων, τὸ δόγμα τοῦτο καλῶς κεκρίκασι, καὶ τὴν περὶ τῆς ἐκπορεύ σεως τοῦ παναγίου Πνεύματος δόξαν ἐκ παντὸς ἐνοχλοῦντος ἀχύρου διακαθάραντες, καὶ ἡμῖν βρῶμα ἕτοιμον παραδεδωχότες αὐτάρκως, ἡγοῦνται πρὸς τὴν ἀλήθειαν, καὶ τὴν ἐν αὐτῇ σωτηρίαν τοῖς οἶκοθεν κρίνειν μὴ δυνάμενοι, ἀλλὰ καὶ τολμῶντές τι κρίνειν περὶ αὐτῶν, τῇ θεόθεν ἡμῖν ἐκπεμφθείσῃ δυνάμει, μικρᾷ μὲν ἄλλως, μείζονι δὲ τῆς ἄλλης ἡμῶν προαιρέσεως. Ευρίσκομεν αὐτοὺς τῇ τοῦ Χρι στοῦ χάριτι, τὴν ὄντως βασιλικὴν ὁδὸν τετριφότας, ἣν ὁ βασιλεὺς ἡμῶν καὶ Δεσπότης καὶ διδάσκαλος Ἰησοῦς, ὁ τῆς ἀληθείας ἔφορος καὶ οἱ ἐκείνου ὑπο στράτηγοι καὶ ὑπασπισταὶ τῷ ἐκείνου Πνεύματι ἡγούμενοι ἐβάδισαν, καὶ οὕτω τὰς τῶν ἀρχαίων καὶ ς πρώτων διδασκάλων ῥήσεις ἐκδεξαμένους, ὡς ταῖς κανονικαῖς συμφέρει Γραφαῖς, καὶ τοῖς ἀποστόλοις καὶ ταῖς συνόδοις, καὶ τοῖς ἐν αὐταῖς διαπρέψασι διδασκάλοις τῆς πίστεως. Αὐτίκα γὰρ ὁ μὲν τῆς ἀληθείας διδάσκαλος καὶ τῆς τοῦ Πνεύματος ἐκπορεύσεως πρώτος, καὶ μεν νος, καὶ ἄριστος, καὶ ἱκανώτατο; ἑρμηνεὺς ἡμῖν γενόμενος Ἰησοῦς, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον παρὰ τοῦ Πατρὸς μὲν ἐκπορεύεσθαι εἶπε, πέμπεσθαι δὲ παρὰ τοῦ Πατρὸς δι' αὐτοῦ. Τοῦτο γάρ ἐστιν, "Ον ἐγὼ πέμψω ὑμῖν παρὰ τοῦ Πατρός. Ἐλεύσεται γὰρ γάρ, φησίν, ὁ Παράκλητος πεμπόμενος ἐξ ἐμοῦ παρὰ τοῦ Πατρός, τουτέστιν ἐκ Πατρὸς δι' ἐμοῦ· Πνεῦμα γὰρ τῆς ἀληθείας ἐστὶ, τουτέστιν ἐμοῦ, καὶ κοινὸν ἔργον τῆς Τριάδος ἀνύσει τῇ δι' αὐτοῦ γενησομένῃ περὶ ἐμοῦ μαρτυρίᾳ, πρὸς τὴν τῆς Τριάδος ἐπίγνωσιν ἀναγομένων τῶν πιστευόντων. Τοῦτο μέντοι γε τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, ὅθεν καὶ ἐγὼ ἐξῆλθον. Ἐκ τοῦ Πατρὸς γὰρ ἐξῆλθον ἀϊδίως Ἐν ταῖς περιόδοις τοῦ ἁγίου Ανδρέου λέγεται, • Εἰρήνη ἡμῖν καὶ πᾶσι τοῖς πιστεύουσιν εἰς ἕνα Θεὸν Πατέρα, καὶ εἰς τὸν ἕνα Υἱὸν αὐτοῦ τὸν Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν, καὶ εἰς ἐν Πνεῦμα ἅγιον ἐκ 12τρὸς ἐκπορευόμενον καὶ μένον ἐν τῷ Υἱῷ.» Γρη γόριος ὁ Θαυματουργός·. Εν Πνεῦμα ἅγιον ἐκ Θεοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχον, καὶ δι᾿ Υἱοῦ πεφηνός, δηλαδὴ τοῖς ἀνθρώποις.» Η πρώτη σύνοδος· «Δέχου μίαν θεό. τητα τοῦ Πατρὸς τοῦ γεννήσαντος τὸν Γιὰν ἀνεκφρά στως, καὶ τοῦ Υἱοῦ τοῦ γεγεννημένου ἐξ αὐτοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος τοῦ ἐκπορευομένου ἐξ αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς, ἰδίου δὲ ὄντος τοῦ Υἱοῦ, καθά φησιν ὁ ᾿Απόστολος, Εἴ τις Πνεύμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, ού τος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ. Ὁ μέγας Αθανάσιος συμφώ νως αὐτῇ ἐν τῇ πρὸς Σεραπίωνα ἐπιστολῇ περὶ τοῦ Πνεύματος· «Οὐκοῦν κακῶς φρονοῦντες περὶ τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου, οὐδὲ περὶ τοῦ Υἱοῦ καλῶς φρονοῦσιν· εἰ γὰρ ἐφρόνουν ὀρθῶς περὶ τοῦ Λόγου, ἐφρόνουν ἂν ὑγιῶς καὶ περὶ τοῦ Πνεύματος, ὁ παρὰ

τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, καὶ τοῦ Υἱοῦ ἴδιον δν, παρ' ρων όρων ἱστάμενοι τὸ ἀγέννητον εἰσάγομεν, καὶ αὐτοῦ δίδοταὶ τοῖς μαθηταῖς, καὶ πᾶσι τοῖς πιστεύε ουσιν εἰ; αὐτόν. Αὕτη ἐστὶν ἡ ὑγιὴς περὶ τοῦ Πνεύ ματος δόξα, είπερ ἡ τοῦ Χριστοῦ ἐστιν ἀντικρυς αὕτη διδασκαλία. ῾Ο αὐτὸς ἐν τῇ Ὀρθοδόξου καὶ Μοντανιστοῦ διαλέ ξει, ο Ωσπερ οὐδὲν ἐστι, φησί, μέσον νοῦ καὶ λόγου καὶ πνοῆ;, οὕτως οὐδὲ μέσον Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος. Νοῆσα: δὲ δεῖ τὸ Πνεῦμα τέλειον ἐν τελείᾳ ὑποστάσει παρὰ Πατρὸς ἐκπορευόμενον. ῾Ο αὐτὸς ἐν ἑτέρα διαλέξει, ο Πατρὸς δὲ καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος οὐδὲν προϋπάρχει, ἀλλ' ἐκ τοῦ Πατρός ο Υιός γεννᾶται καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεται.» Καὶ πάλιν • Οὐ γὰρ ἄγγελον συνέταττε τῇ θεότητι, οὐδὲ κτίσμα συνήπτεν αὐτῷ καὶ τῷ Πατρί, ἀλλὰ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὅ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται καὶ ἐκ τοῦ αὐτοῦ λαμβάνει καὶ δίδοται. Ο αὐτὸς ἐν τῷ λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχή, Πιστεύομεν εἰς Ένα Θεόν·. Τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα, ἐκπόρευμα εν τοῦ Πατρὸς, ἀεὶ ἐστιν ἐν ταῖς χερσὶ τοῦ πέμποντος Πατρὸς καὶ τοῦ φέροντος Υἱοῦ. • Ο αὐτὸς ἐν μς' κεφ. τῶν περὶ τῆς κατὰ φύσιν ισότητος τῶν τριῶν θείων προσώπων· ε Τί ἐστι Θεός; Ἡ πάντων ἀρχὴ, κατὰ τὸν ᾿Απόστολον λέγοντα, Εἰς Θεὸς ὁ Πατήρ ἐξ οὗ τὰ πάντα· καὶ γὰρ ὁ Λόγος ἐξ αὐτοῦ γεννήτῶς καὶ τὸ Πνεῦμα ἐξ αὐτοῦ ἐκπορευτῶς. Εἶτα πάτα ἡ κτίσις διὰ τοῦ Λόγου ἐν Πνεύματι συνέστη τ μιουργικώς. ο Η δευτέρα σύνοδος κατὰ Μακεδονίου, λέγοντος εἶναι τὸ Πνεῦμα ἐκ μόνου τοῦ Υἱοῦ δημιουργικώς, φησί, ο Καὶ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ Κύριον, τὸ ζωοποιόν, τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, τὸ σὺν Πατρὶ καὶ Υἱῷ συμπροσκυνούμενον καὶ συνδοξαζόμενον.» Τὸ αὐτὸ δὲ καὶ αἱ λοιπαὶ μέχρι τῆς ζ', οὐδὲν οὔτε περὶ τοῦ Πνεύματος προστιθεῖσαι. Ικανώτατα γὰρ ἀνεπτύχθή, ὅσον τε εἰς τὴν οὐσίαν τοῦ Πνεύματος, καὶ ὅσον εἰς τὴν τοῦ ὅθεν ἐστὶν αἰτίαν, καθὼς οὔτε περὶ τῶν ἐν ἑκάστῃ ἐζητημένων, ἀλλ' αἱ μετὰ τὴν τρίτην πᾶσαι τοῖς διορισμοῖς αὐτῆς τοῖ; περὶ τοῦ μὴ δεῖν οὐδεν προστιθέναι τῷ Συμβόλῳ ἐνέμειναν, καὶ ἔργῳ τετηρηκυῖαι, καὶ λόγοις εκάστη τοῦτ' αὐτὸ ὁμοίως τῇ τρίτῃ ἀποφηνάμεναι. Ἡ δὲ τρίτη καὶ ἐναργέστατα ἔδειξεν, ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι μόνου τὸ Πνεῦμα πεπιστευκνῖα, ὅτι τοῦ Συμβόλου τοῦ Νεστοριανοῦ ἀνεγνωσμένου, ἐν ᾧ λέγεται μὴ ἔχειν τὸ Πνεῦμα τὴν ὕπαρξιν δι' Υἱοῦ, ἀντεῖπεν οὐδὲν ταύτῇ τῇ δόξῃ περὶ τοῦ Πνεύματος· τοῖς δὲ περὶ τῆς οἰκονομίας ἐπαγομένοις ἐπαφεῖκε μόνοις τὸν ἔλεγχον. Ο Γρηγόριος ὁ Θεολόγος ἐν αὐτῇ τῇ δευτέρα συνόδῳ γεγονώς τε καὶ παρών, «Τὸ δὲ ἐκπορευτὴν ποῦ θήσεις; εἰπέ μοι, φησί, μέσον ἀναφανὲν τῆς σῆς διαιρέσεως, καὶ παρὰ κρείττονος ἢ κατὰ σὲ θε0λόγου τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν εἰσαγόμενον, εἰ μὴ τὴν φωνὴν ἐκείνην τῶν τῶν ἐξεῖλε; εὐαγγελίων διὰ τὴν τρίτην σου διαθήκην, Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον 8 παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται. Ο καθόσον μὲν ἐκεῖθεν ἐκπορεύεται οὐ κτίσμα· καθόσον δὲ οὐ γεννητόν, οὐχ Υἱός· καθόσον δὲ ἀγεννήτου καὶ γεννητοῦ μέτον, Θεός.» Ὁ αὐτός, ο Διὰ τοῦτο ἐπὶ τῶν ἡμετά τὸ γεννητὸν, καὶ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, ὥς πού φησιν αὐτὸς ὁ Θεὸς Λόγος.» Ο μέγας Βασ σίλειος ἐν τῇ πρὸς τὸν ἀδελφὸν ἐπιστολῇ· Η Επειδή τοίνυν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀφ' οὗ πᾶσα ἐπὶ τὴν κτίσιν ἡ τῶν ἀγαθῶν χορηγία πηγάζει, τοῦ Υἱοῦ μὲν ήρτηται, ᾧ ἀδιαστάτως συγκαταλαμβάνεται, τῆς δὲ τοῦ Πατρὸς αἰτίας ἐξημμένον ἔχει τὸ εἶναι, ὅθεν καὶ ἐκπορεύεται· τοῦτο γνωριστικὸν τῆς κατὰ τὴν ὑπόστασιν ἰδιότητος σημεῖον ἔχει, τὸ μετὰ τὴν Υἱὸν καὶ σὺν αὐτῷ γνωρίζεσθαι, καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς ὑφεστάναι. Ὁ δὲ Υἱὸς τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευ μενον Πνεῦμα δι᾿ ἑαυτοῦ καὶ μεθ᾿ ἑαυτοῦ γνωρίζων, μόνος μονογενῶς ἐκ τοῦ ἀγεννήτου φωτὸς ἐκλάμ φας, οὐδεμίαν κατὰ τὸ ἰδιάζον τῶν γνωρισμάτων τὴν κοινωνίαν ἔχει πρὸς τὸν Πατέρα, ἢ πρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀλλὰ τοῖς εἰρημένοις σημείοις μέ νοις γνωρίζεται.» Ο αὐτός· ο Κυρίως ο Υιός ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐκπορεύεται, ἐκ τοῦ Θεοῦ, ἐπειδὴ ὁ Υἱὸς παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐξῆλθε· καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐκπορεύεται· ἀλλ᾽ ὁ μὲν Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννητῶς, τὸ δὲ Πνεῦμα ἀῤῥήτως ἐκ τοῦ Θεοῦ. Ὁ αὐτός· «Οφείλομεν πιστεύειν ὡς ἐβαπτίσ θημεν· ἐβαπτίσθημεν δὲ εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Αλλ' ὁ μὲν Πατὴρ ἀγέννητος, ὁ δὲ Υἱὸς γεννητὸς, ὡς ἐξ ἡλίου φῶς, καὶ ἐκ τοῦ νοὸς ὁ λόγος· τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπόρευμα τοῦ Πατρός Ιδιον δὲ τοῦ Πατρὸς ἡ ἀγεννησία καὶ τὸ καλεῖσθαι Πατήρ· ἴδιον δὲ τοῦ Υἱοῦ τὸ καλεῖσθαι Υἱὸν, καὶ γεννᾶσθαι ἐκ τοῦ Πατρός· ἴδιον δὲ τοῦ Πνεύματος τὸ καλεῖσθαι Πνεῦμα ἅγιον, καὶ τὸ ἐκ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι.» Ο αὐτός· • Καὶ ὁ τὸ Πνεῦμα μόνον εἰπὼν συμπεριέλαβε τῇ ὁμολογία ταύτῃ, καὶ τὴν οὗ ἐστι τὸ Πνεῦμα, ποῦ Χριστοῦ γὰρ, καὶ τὸν ἐξ οὗ ἐστιν; ἐκ τοῦ Θεοῦ γὰρ, καθώς φησιν ὁ ᾿Απόστολος, Πνεῦμα τὸ τῆς πατρι τῆς ἐκπορευόμενον ὑποστάσεως.» Καὶ αὖθις· «Δι' αὐτοῦ μὲν ἐκλάμπον, τὴν δὲ τῆς ὑποστάσεως αἰτίαν ἔχον ἐκ τοῦ πρωτοτύπου φωτός. ο Καὶ αὖθις· «Ἐκ μὲν τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων καὶ αὐτὸ τὴν αἰτίαν ἔχον τοῦ εἶναι, ὅθεν καὶ τὸ μονογενές ἐστὶ φῶς, διὰ δὲ τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς ἐκλάμψαν. ὁ Ο Μάξιμος ἐν τῇ ἐξηγήσει τοῦ ἱεροῦ Διονυσίου • Τοῦ οἰκείου ἀπαυγάσματος εἰς ὕπαρξιν ἐλθόντος, καὶ τοῦ παναγίου Πνεύματος προσκυνητῶς καὶ ὑπεραεννάως εκπορευομένου ἐκ τοῦ Πατρός, ὡς μυστα γωγεῖ ὁ Κύριος.» Ὁ αὐτὸς ἐν τοῖς αὐτοῖς· «Τουτ ἐστι τοῦ μὲν Υἱοῦ τὸν ἐκ Πατρὸς ἀνέκφραστο ἀπαυγασμὸν, τοῦ δὲ ἁγίου Πνεύματος τὴν ἐκ Πατρὸς ἀνεννόητον ἐκπόρευσιν,» Ὁ αὐτὸς ἐν τῷ πρὸς Μακεδονιανὸν λόγῳ· ο 'Αλλ' ὁ μὲν Υἱὸς ἐκ τῆς ὑποστά σεως τοῦ Πατρὸς γεγέννηται, διὰ τοῦτο μονογενής Υιός· τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπομεύεται. Ὁ αὐτὸς ἐν τῇ Ὀρθοδόξου καὶ Μανι· χαίου διαλέξει·. Τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκ τῆς ὑποστάσεως ἐκπορεύεται τοῦ Πατρός.» Ο Χρυσόστομος Ιωάννης, • Ωσπερ ὁ Υἱὸς ἐπήγαγεν ἑαυτῷ, Ἐγὼ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐξῆλθον καὶ ἥκω, τοῦτο καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι δίδωσιν, 3 παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται·

GENNADII CP. PATRIARCILÆ Ο γὰρ οὐ γέγραπται, οὐ δεῖ φρονείν.» Ο Κύριλλος τρέπομεν ἑαυτοῖς ἢ ἑτέροις ἢ λέξιν αμείψα. των ἐν τῷ κατὰ Ἰουλιανοῦ·. Τὸ Πνεῦμα ἀῤῥήτως ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται· δι' Υἱοῦ δὲ χορηγείται τῇ κτίσει.» Ο αὐτὸς ἐν ταῖς εἰς τὸν Λουκᾶν ἐξηγήσεσι·. Πλὴν ἐκεῖνό φαμεν, οὐ γυμνὸς καὶ καθ' ἑαυτὸν ὁ Λόγος ἐβαπτίζετο, καὶ Πνεύματος ἁγίου μέτοχος ἦν. Ισμεν γὰρ ὅτι καὶ Θεός ἐστι καὶ ἀσώματος, καὶ ἁγίων ἅγιος· ὁμολογοῦσι γὰρ ὅτι ἐκ τοῦ πληρώματος αὐτοῦ ἡμεῖς πάντες ἐλάβομεν. Εκπορεύεται μὲν γὰρ ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἔστι δὲ καὶ ἴδιον τοῦ Υἱοῦ. Καὶ γοῦν εἴρηται πλεισταχοῦ Πνεῦμα Χριστοῦ τὸ ἐκ Θεοῦ καὶ Πατρὸς ἐκπορευόμενον Πνεῦμα, καὶ μαρτυρήσει λέγων ὁ Παῦλος, ποτὲ μέν· ι Ὑμεῖς δὲ οὐκ ἐστὲ ἐν σαρκί, ἀλλ' ἐν πνεύματι, είπερ Πνεῦμα Θεοῦ οἰκεῖ ἐν ὑμῖν· εἰ δέ τις Πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, οὗτος " οὐκ ἔστιν αὐτοῦ· καὶ πάλιν· "Οτι δέ ἐστε νἱοὶ, ἐξαπέστειλεν ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ εἰς τὰς καρδίας ὑμῶν κράζον, ᾿Αββᾶ ὁ Πατήρ. Οὐκοῦν ἐκπορεύεται μὲν, ὡς ἔφην, ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, χορηγεῖ δὲ αὐτὸ τῇ κτίσει, καὶ δίδωσι τοῖς ἀξίοις, ὡς φύσει τε καὶ ἀληθῶς Υἱὸς, ὁ μονογενῆς αὐτοῦ Λόγος, καὶ τοῖς τοῦ Πατρὸς ἀξιώμασι διαπρέπων. ο Ὁ αὐτὸς ἐν τῇ ἐξηγήσει του, "Οταν ἔλθῃ·. Φίλη τοιγαροῦν ἡμῖν ἡ ἀλήθεια, καὶ τὰ ἐκ τῆς ἀληθείας δόγματα, καὶ αὐτοῖς ἐκείνοις ἡμεῖς οὐχ εψόμεθα, τὴν δὲ τῶν ἁγίων Πατέρων Ιχνηλατοῦντες πίστιν, ίδιον εἶναί φαμεν τοῦ Υἱοῦ τὸν Παράκλητον, τουτέστι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ οὐκ ἐπεισκρινόμενον έξωθεν, οὐδ᾽ ἐπίκτητον ἐν αὐτῷ, καθάπερ ἐστὶν ἐν τοῖς τῆς ἁγιότητος δεκτικοῖς, οἷς καὶ ἐκ μὴ ὄντων ἡ γέα νεσις, ἀλλ' ὁμοούσιον αὐτοῦ, καθάπερ ἀμέλει καὶ τοῦ Πατρός. Οὕτω γὰρ ἂν οὐκ εἰ; πολύθεον ἡμῖν μυθολογίαν ἡ τῶν ἐκκλησιαστικῶν δογμάτων οἰχήσεται δύναμις, ἀλλ᾽ εἰς ἕνα θεότητος λόγον ἡ ἁγία Τριὰς ἀνασφίγγεται.» Εν ταυτῷ τοιγαροῦν καὶ τῆς οὐσίας τὴν ἑνότητα παραδεικνύς, ἑαυτοῦ τέ φημι καὶ τὴν τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, Πνεῦμα τῆς ἀληθείας τὸν Παράκλητον εἶναι λέγων, παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαί φησιν, απελέγχει τε σαφῶς καὶ ἀναμφι λέκτως θεομάχον ὁλοκλήρως τὸν Χριστομάχον. Ὁ γὰρ ὅλως ἐμπαροινεῖν ἐθελήσας τῷ Υἱῷ πεπλημμεληκὼς ἂν εἰκότως καὶ εἰς αὐτὸν νοοῖτο τὸν ἐξ οὗπέρ ἐστιν. Οταν τοίνυν ἔλθῃ ὁ Παράκλητος, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, τουτέστι τὸ ἐμὸν, 8 παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, ἐκεῖνος μαρτυρήσει περὶ ἐμοῦ.» Ο αὐτὸς ἐν τῇ θα λύσει μέμψεως τοῦ Θεοδωρήτου - • Εκπορεύεται μὲν γὰρ ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον κατὰ τὴν τοῦ Σωτῆρος φωνήν, ἀλλ᾽ οὐκ ἀλλότριόν ἐστι τοῦ Υἱοῦ· πάντα γὰρ ἔχει μετὰ τοῦ Πατρός.» Καὶ πάλιν ἐν τοῖς πρὸς Ερμείαν «Προΐησι μὲν ἐξ ἰδίας αὐτοῦ φύσεως ὁ Πα τὴρ, χορηγεῖ δὲ τοῖς ἀξίοις καὶ αὐτὸς ὁ Υἱός.» Ο αὐτὸς ἐν τῇ πρὸς Ἰωάννην τὸν ᾿Αντιοχείας ἐπιστολῇ· • Κατ' οὐδένα τρόπον σαλεύεσθαι πρός τινων άνεχόμεθα τὴν ὁρισθεῖσαν πίστιν, ἤτοι τὸ τῆς πίστεως Σύμβολον τὸ παρὰ τῶν ἁγίων Πατέρων ἡμῶν τῶν ἐν Νικαία συνελθόντων κατά καιρούς, οὔτε μὴν ἐπισ ἐγκειμένων ἐκεῖσε, ἢ μίαν γοῦν παραβῆναι συλλα δήν, μεμνημένοι τοῦ λέγοντος, Μή μέταιρε εμιε αἰώνια, & ἔθεντο οἱ Πατέρες σου· οὐ γὰρ ἦσαν αὐτοὶ οἱ λαλοῦντες, ἀλλ' αὐτὸ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός, ὃ ἐκπορεύεται μὲν ἐξ αὐτοῦ, ἔστι δὲ οὐκ ἀλλότριον τοῦ Υἱοῦ κατὰ τὸν τῆς οὐσία; λόγον.» Οἱ δὲ τὰς ἄλλας τοῦ Κυρίλλου βήσεις παρεξηγεί μενοι, καὶ πρὸς τὴν ἑαυτῶν βιαζόμενοι δόξαν, ἐν αἷς κατὰ τοῦ Νεστορίου μηχανή πάσῃ στρατεύεται, πάσχουσιν δ φησιν ᾿Αθανάσιος πάσχειν τους μήτε πρόσωπα, μήτε καιρούς, μήτε αιτία; σκοπουμένους ταῖς τῶν Γραφῶν ἐξηγήσεσι. Οἷς ἐπιτιμῶν καὶ αὐτ τός Κύριλλος αὐτῇ λέξει φησίν·. Ὅταν δέ τιν τῶν τὰ ὀρθὰ διαστρέφειν ειωθότων τὰς ἐμᾶς πα τρέπωσι φωνὰς εἰς τὸ αὐτοῖς δοκοῦν, μὴ θαυμαζέ τοῦτο ἡ σὴ ὁσιότης, εἰδυῖα ὅτι καὶ οἱ ἀπὸ πάτη; εξ ρέσεως ἐκ τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς τὰς τῆς ἐαυτών πλάνης συλλέγουσιν ἀφορμάς, τὰ διὰ τοῦ ἁγίου Πνε ματος ὀρθῶς εἰρημένα τοῖς ἑαυτῶν κακονοίαις π ραφθείροντες, καὶ ταῖς ἰδίαις κεφαλαῖς τὴν ἀπ στον απαντλούντες φλόγα, ο Επὶ τούτοις ὁ μακέρες Δαμασκηνός· «Τοῦτο ἡμῖν, φησί, τὸ λατρευόμενα Πατὴρ Υἱοῦ γεννήτωρ ἀγέννητος, οὐ γὰρ ἔκ της Υἱός τοῦ Πατρὸς γέννημα ὡς ἐξ αὐτοῦ γεγεννημέ νος, Πνεῦμα ἅγιον τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός, ὡς ἐξ αἰ τοῦ ἐκπορευόμενον. Ὅπερ καὶ τοῦ Υἱοῦ λέγεται, ὡς δι' αὐτοῦ φανερούμενον καὶ τῇ κτίσει μεταβ μενον, ἀλλ' οὐκ ἐξ αὐτοῦ ἔχον τὴν ὕπαρξιν.» Πapίημι τὰς ἄλλας αὐτοῦ ῥήσεις φανερωτάτας ούτες. Ο μακάριος Κρήτης Ανδρέας· ι Καὶ γὰρ οὐδὲ ἔστιν ἄλλως, ἢ ἐν τῷ Υἱῷ τὸν Πατέρα, ἢ ἐν τῷ Π. τρὶ τὸν Υἱὸν ἐνοπτρίζεσθαι, ἢ ἐν τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ, 8 παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται μὲν, Τῷ 1 κατ' ουσίαν ἐμφιλοχωρεῖ καὶ ἀναπέπαυται ὡς όμι ούσιον ἀμφοῖν καὶ ὁμόθρονον καὶ ὁμότιμον.» Παρίημι τὰς τοῦ μακαρίου τοῦ Θεοδώρου τοῦ Γραπτοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου τοῦ πατριάρχου ζήσει; Νι κηφόρου· ἀλλ᾽ ἀντὶ τούτων ἁπάντων ἀρκέσει αὐτὴν παραλαβεῖν τὴν ζ' σύνοδον, ὥσπερ ἐπισφραγίζο σαν. Εκθεμένη γὰρ ἐν τῷ ἑαυτῆς ὄρῳ τὸ τῆς πίσ στεως Σύμβολον, τελευτῶσά φησιν· «Ἡμεῖς τῇ ἀρχαία θεσμοθεσία τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας Επισ κολουθοῦμεν· ἡμεῖς τοὺς θεσμούς τῶν Πατέ των φυλάττομεν· ἡμεῖς τους προστιθέντας τι ή ἀφαιροῦντας ἐκ τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας αναθε ματίζομεν· ταῦτα τοῦ ἡμετέρου Δεσπότου καὶ τῶν αὐτοῦ μαθητῶν καὶ τῶν οἰκουμενικῶν συνόδων, καὶ τῶν ἐν αὐταῖς διαπρεψάντων Πατέρων, ἐν οἷς τε εἰ; τὸ κοινὸν ὠμολόγουν, καὶ ἐν οἷς ἰδίᾳ τὴν κοινὴν πίσ στην παρεδίδουν τοῖς μαθηταῖς, ὡς ἐν ἱστορίας τρόπῳ διεξιόντων καὶ διδασκόντων ἡμᾶς. Καλῶς ἄρα καὶ οἱ μετὰ τὴν ἐν Συμβόλῳ γεγενημένην προσθήκην Πατέρες ἡμῶν διὰ πολλῆς ἐν τοσούτοις χρόνοις ἐπι στασίας, λόγοις τε καὶ συγγραφαῖς, καὶ αἷμασιν ἔδειξαν, αὐτὴν οὐκ ἀποδεχόμενοι, ἅτε μὴ πρὸς τὸν αὐτὸν τοῖς προειρημένοις φέρουσαν νοῦν. Τὰς δὲ ῥήσεις ἃς οἱ τὴν προσθήκην διεκδικοῦντε; παρεβιάζοντο, πρὸς τοῦτον εὐσεβῶς τὸν κοινὸν καὶ

νόνα τῆς πίστεως είλκυσαν πάνυ ἐκούσας, οὐκ ἀντι- τοῦ Υἱοῦ ἔχειν ὡς ἀρχῆς καὶ αἰτίου τὸ Πνεῦμα, άκυβαινούσας καὶ βία ελκομένας ὥσπερ ἐν ταῖς τῶν ὅλο λων παρεξηγήσεσι. Τούτοις καὶ ὁ μακάριος συνεφών νησε Μάρκος, ὁ τῆς Ἐφεσίων ποιμήν, ἔξαρχος τῆς ἐν Φλωρεντίᾳ τῶν ἡμετέρων συνελεύσεως, καὶ μόνος ἡγωνισμένος ὑπὲρ τῆς τῶν Πατέρων δόξης, καὶ μόν νος ἐν τῇ καλῇ ἐνστάσει διαμεμενηκώς, καὶ τοῖς πεπτωκόσι τῆς ἐπαινετῆς μεταβολῆς γενόμενος από τιος. Ταῦτα ἐφρόνουν οἱ ἐφ' ἡμῶν ἱεροὶ καὶ σοφοί ἄνδρες· ὧν οὐκ οἶδ' ὅπως ἐν βραχεί χρόνῳ τῆς ἀποδημίας ἐκείνης μελετωμένης πάντων ἁρπαγέντων εἰς τὸν τῶν προειληφότων μακαρίων χορόν. ρῶν βεβαίως, αναμφιβόλως, ἀνυποκρίτως καὶ ἐγω γράφω;, ὡς οὐδενὶ τῶν ἁγίων εἰρημένα, οὔτε ταῖς οἰκουμενικαῖς συνόδοις, οὔτε ταῖς ἱεραῖς Γραφαῖς, καὶ δὴ καὶ τὴν κακὴν τῆς διὰ προθέσεως παρεξήγησιν, εἶτα ὁμολογήσειεν ἐμοὶ ὅτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐχε πορεύεται ἐκ τοῦ Πατρὸς, ὡς ἀπαρχῆς καὶ αἰτίας ὑφεστώσης αὐτὸ συμφυῶς· ἔνθα δέ ποτε λέγεται καὶ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ προϊέναι, νοοίη τοῦτο διὰ τὸ συναφὲς τῆς οὐσίας, καὶ τὴν ταύτης ενότητα, ὡς σὺν τῷ Υἱῷ τε καὶ ἐν τῷ Υἱῷ τὸ εἶναι λαμβάνον, καὶ μία, οὐσίαν μετὰ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνον, ἐκ τοῦ Πατρὸς ἄμα ἐν διαφορότητι ὑποστάσεων, τούτῳ ἑνωθήσομαι ὅσον ἐν τῷ περὶ τοῦ Πνεύματος ζητήματι· περὶ γὰρ τῶν ἄλλων ἄλλος ἂν εἶεν λόγος. Ὡς ἐν συνάψει τοίνυν τὴν ἡμετέραν γνώμην έχω τέθεικα, μᾶλλον δὲ τὴν πάντων τῶν ἁγίων καὶ τῶν Πατέρων ἡμῶν· διότι ᾐσθόμην τινῶν ἀγνοεῖν λεγόντων τὸ πάτριον ἡμῶν δόγμα. Οπως ποτὲ γοῦν τοῦτο σφίσι συμβαίνει τῷ ἔρωτι τῆς ἀληθείας, καὶ τῇ ἀγάπῃ τῆς τῶν πλησίων ὠφελείας κεκινημένος, δεῖν μην αὐτοὺς μὴ περιιδεῖν, ὡς ἂν μὴ λόγον ὠφλή. σωμεν ὑπὲρ αὐτῶν. Καίτοι τοῖς σπουδαιοτέροις ἀρε κεῖ τὰ ἐν δυσὶ τεύχεσι ἐπεξειργασμένως εκτεθειμέν να, καὶ πρὸ αὐτῶν ἀρκοῦσι τὰ τῶν ἡμετέρων διδα σχάλων βιβλία πολλὰ καὶ γενναία, φανεροῦντα ίκανῶς τὸ δόγμα τὸ πάτριον. Ἀλλ᾽ ἔδει καὶ τῶν μὴ τοιούτων ποιήσασθαι πρόνοιαν, ὥστε διὰ πάντων τὸ ἡμέτερον ἀνυσθῆναι καλῶς ἅπαν σὺν Θεῷ φάναι, ὡς ἂν ἔχοιμι καὶ αὐτὸς εἰπεῖν, Τί ώφειλον ποιῆσαι, καὶ οὐ πεποίηκα τῇ δόξῃ τῆς ἀληθείας, καὶ τῇ τῶν Πατ τέρων τιμῇ; τί ὤφειλον τοῖς ἐκείνων παισὶν ὑφηγή σασθαι, καὶ σκοπῷ τινι ἀνθρωπίνῳ ὑφεισάμην τῆς ὁδηγίας, ὕστατος ἐν τοῖς ὑστάτοις χρόνοις ἐν τῇ τάξει τῶν δυναμένων τι λέγειν περὶ πίστεω; ὑπὸ τῆς τοῦ Θεοῦ προνοίας κατατεταγμένος; καὶ εἴη γε ἐπ' ὠφελείᾳ αὐτοῦ τε ἐμοῦ καὶ τῶν συμφωνούντων. Τί λοιπὸν ἦν, ἢ τὰ γεγενημένα συμβαίνειν; ἀρκεῖ γὰρ οὕτως εἰπεῖν· οὕτως καὶ αὐτὸς φρονῶ τῇ τοῦ Χριστοῦ χάριτι, τὴν μὲν μετὰ πάντων ἀνθρώπων εἰρήνην ζητῶν καὶ εὐχόμενος, ἀλλὰ τὴν πάτριον ἀλήθειαν οὐ προϊέμενος, καὶ ἐν αὐτῇ ἐνοῦσθαι πα σιν ἀνθρώποις, εἴ γε βούλοιντο, βουλόμενος, "Αλλως δὲ διαφυλάττων ἐμαυτὸν ἀπὸ τῶν μὴ τὰ αὐτὰ φρο νούντων, οὕτως εἰδὼς τοὺς τῆς Ἐκκλησίας νόμους κελεύοντας, καὶ τὸ σύμπαν εἰπεῖν προϋποτιθεμένων ἁπάντων ἐκείνων, ὡς ἐν ἀρχῇ τῆς παρούσης όμολογίας, πιστεύω ψυχῇ, καὶ γλώττῃ ὁμολογώ, τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα γεννᾶν ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ τὸν αὐτοῦ Λόγον ἀῤῥήτως, καὶ προβάλλειν ἐκ τῆς αὐτῆς οὐσίας αὐτοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὑπεραῤῥήτων, συναΐδια καὶ ὁμόδοξα καὶ ὁμόθεα πρόσωπα, διακεκριμμένα μὲν ἀλλήλων ὑποστατικῶς, τῷ γεννᾶσθαι καὶ ἐκπορεύεσθαι, τουτέστι τῷ διαφόρῳ τρόπῳ τῆς ἐκ τοῦ Πατρὸς ὑποστάσεως, ἐν ἀλλήλοις δὲ ὄντα κατὰ τὴν φύσιν, ὡς τὴν αὐτὴν ἀριθμῷ οὐσίαν λαμβάνοντα ἐκ τοῦ Πατρὸς, καὶ ἅμα καὶ τῇ αὐτῇ πρὸς τὴν αἰτίαν ἀναφορᾷ τε καὶ τάξει. “Ο δὲ ἐν τῇ ἀριθμήσει τῶν προσώπων τῇ διὰ προθέσει δηλῶ, λέγων πιστεύειν εἰς Πατέρα καὶ Υἱὸν ἐξ αὐτοῦ, καὶ Πνεῦμα ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ, εἴτε ὅτι μὴ γεννητῶς προθεωρουμέ νου τοῦ Λόγου καὶ προεκφωνουμένου, εἴτε ὅτι ἐν Υἱῷ διὰ τὴν τῆς οὐσίας ενότητα. Μόνην δὲ τὴν ὑπόστασιν τοῦ Πατρὸς ἀρχὴν καὶ αἰτίαν οἶδα Υἱοῦ τε καὶ Πνεύ ματος, καὶ ἑκατέρου χωρίς, εἴ τις επηρεάζει τῷ Λό γῳ καὶ ἀμφοτέρων ὁμοῦ καὶ μόνον αἰτίαν, τουτέστιν ἀγέννητον καὶ ἀναίτιον· τὸν δὲ Υἱὸν τοῦ Θεοῦ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον αἰτιατὰ μόνον ὡς ἐξαρχῆς τοῦ Πατρός· οὐδαμῶς δὲ αἴτιον οὐδέτερον τούτων ἐν τῇ θεότητι, ἢ ἀρχὴν καὶ θατέρῳ τὸ εἶναι διδόν, ἀλλὰ μετὰ τοῦ Πατρὸς μίαν ἀρχὴν ὄντα τῶν ὅλων· πάντα γὰρ ἐκ τοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐν Πνεύματι. Αἴτιον δὲ τοῦ παναγίου Πνεύματος τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, ἢ ἀρχὴν, ἢ προβολέα, οὐ δύναμαι φρονεῖν, οὔτε ὡς θεὸν τὸ Πνεῦμα φοβούμενος, οὔτε ὡς Υἱὸν τὴν μοναρχίαν αἰδούμενος, καὶ τὴν ἐν τῷ θεογόνῳ καὶ καρπογόνῳ καὶ γονίμῳ πατρικὴν ἰδιότητα· οὔτε τῇ ἐνότητι τῇ ζητουμένῃ ὅτι, καὶ ἀνηκούστῳ, τῆς προβλητικῆς δυνάμεως πρὸς τὰ αὐτὰ ἐπανακαμ πτούσης, καὶ τὸ αὐτὸ δέος ἐπισειούσης καὶ ἑκατέ ρωθεν· οὔτε τοῖς οὕτω φρονοῦσι κοινωνήσω ποτέ, ἀλλ᾽ εἴ τις τὰ ἐν Φλωρεντίᾳ ὡροθετημένα περὶ τοῦ καὶ τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ἀρχὴν καὶ αἴτιον καὶ προβυ· λέχ εἶναι τοῦ Πνεύματος, καὶ τὴν ὕπαρξιν καὶ ἐκ Εσται δὲ ὅτι ἀδύνατόν ἐστι, τοὺς τὴν εὐαγγελικὴν φωνὴν προτιμώντας τῶν ἀνθρωπίνων σοφισμάτων ἀνοδίας ἢ κινδύνου πειρασθῆναί τινος. Τοῦτο γοῦν πεποιηκῶς τοῦ λοιποῦ σιωπῶ, ἐῶν τῷ Θεῷ ἐπιτρο πεύειν τῶν τῆς ἀληθείας δογμάτων, καὶ τῆς Ἐκκλη σίας αὐτοῦ ὡς ἂν αὐτὸς ἄμεινον εἰδείη, πάντας παρακαλῶν, καὶ πᾶσιν εὐχόμενος μὴ ἀμελῶς, ἢ κοι σμικῶς, ἢ ἀπίστως τὰ τοιαῦτα μεταχειρίζειν ἢ σκοπεῖσθαι, μήτε τοῖς ὑφ' ἑνὸς τούτων τῶν παθῶν, ἢ καὶ πάντων ἀγομένοις συντίθεσθαι. Τολμήσει δὲ οὐδεὶς, Γραικὸς ὢν, κατὰ ταυτησί τῆς ἡμετέρας ὁμολογίας εἰπεῖν τι, ἂν μὴ πατραλοίας ᾖ καὶ μητραλοίας, καὶ τοῖς τὴν Ἐκκλησίαν καταξάνασι τὴν μητέρα σοφισταῖς ἐξ ἡμῶν, ὡς μὴ ὤφειλεν ἀνασχοῦσιν, ἀντὶ τῶν γνησίων ταύτης υἱῶν τῶν εὐ σεβῶς ὑπὲρ ταύτης στρατευσαμένων τιθέμενος, ἢ ἁπλοῦς τις ἄλλως καὶ παιδαριώδεσι προσεσχηκώς φλυαρήμασιν ἀντὶ τοῦ μεμεστωμένου φρονήματος τῶν ἱερῶν Πατέρων ἡμῶν. Περὶ δὲ τῶν μὴ ὄντων ἐκ τῆς ἡμετέρας Εκκλησίας ποτὲ οὐδὲν λέγω. Οὔτε γὰρ τοῖς ἐκείνων νόμοις ἡμεῖς, οὔτε ἐκεῖνοι τοῖ; νότ μας ἡμῶν ὑπόκεινται, ἐξ ὅτου τὴν ἰδιαῤῥυθμίαν

ἡσπάσαντο. Αὕτη ἐστὶν ἡ τῆς ἐμῆς πίστεως ομολο- η πρὸς τοὺς προφέροντας ώστε μέγα δικαίωμα τις γία. Οὕτω πιστεύω τὴν ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς Αὐγουστῖνον τὸν μακάριον, καὶ τὰ ἐκείνου ρητά, τοῦ Παναγίου Πνεύματος ἐκπόρευσιν, εἴτουν ὑπό καίτοι γε οι πλείους οὔτε Αὐγουστῖνον οίδασιν, οὔτε στασιν. Περὶ δὲ τῆς ἐκκλησιαστικῆς διορθώσεως ἄλ λος ἂν εἴη λόγος. Διορθώσει τὰ κατ' αὐτὴν ὁ Κύριος, ὡς αὐτὸς ἔχει θέλημα, καὶ εὐχόμεθα ἡμεῖς, εἰ καὶ μὴ δυνάμεθα, ὅτι αὐτῷ πρέπει δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας: Αμήν. Τοῦ αὐτοῦ περὶ τῶν ῥητῶν τῶν δυτικῶν ἁγίων ἅπερ οι Λατίνοι προφέρουσιν ἐκ τῶν παρὰ σφίσι βιβλίων ώς λέγουσι τῶν Λατινοφρόνων, ἑρμηνευσάντων ὡς νῦν περιᾴδεται ταῦτα, ἀπόκρισις σύντομος καὶ περιεκτική. Ἐπειδὴ Λατίνοι, καὶ οἱ τὰ αὐτὰ φρονοῦντες αὐτ τοῖς περὶ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐκπορεύσεως, πορίζονται τινα ἀπὸ τῶν δυτικῶν ἁγίων, καὶ μάλιστα τοῦ Αὐγουστίνου, βοήθειαν, ὥς φασι, καὶ θεμέλιον τῆς κακῆς ἐν Φλωρεντίᾳ συμβάσεως τοῦτον ὑπεβάλοντο, τὴν τῶν διδασκάλων, ὡς φόντο, συμβο ψωνίαν, τῶν Ἀσιανῶν καὶ τῶν ἐκ τῆς Ἑσπέρας, ὡς ἐν τῷ Φλωρεντιακῷ ὄρῳ τῶν Λατίνων κεῖται· δεῖ καὶ περὶ τούτων ἡμᾶς βραχέσι βήμασι πληροφορής και πάντας σαφῶς τὴν ἀληθῆ καὶ δικαίαν κρίσιν, ἐπεὶ πλατύτερον ἐν τοῖς δυσὶ βιβλίοις ἡμῶν περὶ αὐτῶν πεπραγμάτευται. Οσον μὲν οὖν πρὸς τὰς ἡμῶν ἰδίᾳ συνειδήσεις, οἵτινές εσμεν υἱοὶ γνήσιοι τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας, καὶ εἶναι βουλόμεθα, καὶ διάδοχοι ἀληθεῖς τῆς τῶν Πατέρων ἡμῶν εὐσε βείας, οὐδὲν ποιεῖ τὸ τῶν ῥητῶν ἐκείνων τῶν δυτι κῶν, οὐδὲ φροντίζειν ἡμᾶς περὶ αὐτῶν χρὴ, ὅσον ἐν τῇ παρούσῃ ὑποθέσει. Πρῶτον μὲν ὅτι τὴν πίστιν ἡμεῖς οὐκ ἐκ τῶν ἁγίων ἐκείνων, ἀλλ' ἐκ τῶν ἀνατολικῶν ἔχομεν, ὧν τὰς βίβλους κεκτήμεθα, καὶ τῆς φωνῆς ἐπαίομεν, καὶ ἀρκοῦν ἐστιν ἡμῖν συμφωνεῖν περὶ τῆς τοῦ Πνεύματος εκπορεύσεως, οἷς συμφων νοῦμεν καὶ ἐπόμεθα ἐν τῇ καθόλου πίστει· καὶ μάλιστα ὅτι οὗτοι οἱ τῆς Ασίας διδάσκαλοι ἀξιωμα τικώτεροι εἰσι, στρατευσάμενοι κατὰ τῶν αἱρέσεων καὶ ἐν ταῖς οἰκουμενικαῖς παραγεγενημένοι συνόδοις, ἄλλοτε ἄλλοι κατὰ καιροὺς καὶ τὴν πίστιν καὶ τὸ ταύτης Σύμβολον εἰς τὴν σύμπασαν τῶν Χριστιανών Εκκλησίαν ὥσπερ νομοθέται τινὲς παραπέμψαντες· δεύτερον ὅτι τοῦτο τὸ περὶ τῶν δυτικῶν ἁγίων ἀεὶ ἐλαλεῖτο ὑπὸ Λατίνων μετὰ τὴν ἐν τῷ Συμβόλως προσθήκην αὐτῶν εἰς αὐτῶν ἐξαιτίασιν, καὶ οὐδέποτε τοὺς ἡμετέρου; Πατέρας τοῦτο ἐτάραττεν, ἢ ἐπει θα βελτίω δόξαν ἔχειν περὶ τῆς Λατινικῆς καινοτομίας. Πάντες γὰρ οἱ ἡμέτεροι Πατέρες, ἐν τοῖς ἑαυτῶν συγγράμμασι κατὰ Λατίνων, ἀπολογίας τι νὰς τιθέασι, καὶ περὶ τῶν ῥητῶν τῶν Δυτικῶν, & Λατίνοι προφέρουσιν, ὥστε ἀεὶ προεφέροντο ὑπ' ἐκείνων. Δεῖ γοῦν ἀρκεῖν ἡμῖν τὴν τῶν ἡμετέρων Πατέ ρων κρίσιν τοσούτων και τηλικούτων ἐν πεντακο σίοις χρόνοις σχεδόν· ἦν δὲ κρίσιν αὐτῶν περὶ τῶν ῥητῶν ἐκείνων, εἰ μὴ ἔχομεν καὶ ἀπὸ τῶν συγγραμμάτων λαβεῖν αὐτῶν, ἀλλ᾽ ἀπὸ τοῦ ἔργου, τουτέστι τῆς βεβαιότητος πρὸς τὴν καινοτομίαν ενστάσεως ἀρκούντως ἔχομεν, οἷς τὸ συνειδὸς οὐ διέφθειρεν. Ἀλλ᾽ ἐπειδὴ ἐκ περιουσίας δεῖ ἔχειν τι ἀπολογεῖσθαι τὰ ἐκείνου, ἀλλὰ φωνῆς οὕτω παρά Λατίνων δραξε μενοι, ὅτι καὶ οἱ δυτικοὶ ἅγιοι μαρτυρούσιν αὐτοῖς, ἐπαχθεῖς ἡμῖν γίνονται διὰ κουφότητα ἢ ἀπιστίαν τῶν ἀληθῶν, ἔτοιμοι ὄντες παντὶ λόγῳ πιστεύειν, καὶ τῷ φαινομένῳ προστίθεσθαι. Εἰς τρία δ τὴν ὑπὲρ τῶν ῥητῶν ἐκείνων ἀπολογίαν μερί ζομεν. Τὸ πρῶτον ἐστιν ὅτι οὐδὲν πιστὸν ἔχομεν περὶ τῆς τῶν ῥητῶν γνησιότητος, καὶ διὰ τοῦτο οὐκ ἔστι νεν ἐχόντων, ἀφέντας τὰ γνώριμα καὶ πιστὰ τοῖς ἀμφιβόλοις προσθέσθαι. Πολλὴν γὰρ ὑποψίαν ἔχει τὸ πι ρὶ τῶν ῥητῶν ἐκείνων, καὶ βεβαιοῦσιν εἰς τὴν ὑπο ψίαν ταύτην ἡμᾶς οὐκ ὀλίγα. Πρῶτον μὲν ὅτι οὐχ εὕρηται τοῦτο ἐν ταῖς κανονικαῖς γραφαῖς, καὶ διὰ τοῦτο οὐκ ἂν ἐκεῖνοι τοῦτ᾽ εἶπον οἱ ἅγιοι, ούτε συν άγεται ἐκ τῶν Γραφῶν ἀναγκαίως· ἡ γὰρ ἂν τη καὶ τῶν Ασιανῶν ἁγίων τοῦτο συνήγε· δεύτερον ότι καὶ χρημνώδες δν καὶ ἐπικίνδυνον, διὸ καὶ ἀπο πηδώσιν αὐτοῦ οἱ τῆς ᾿Ανατολής διδάσκαλοι πάντες, οὐκ ἂν ἐκεῖνοι λέγειν ἐθάρρησαν. Ο γὰρ Ιερών μάς φησιν ὅτι ἐν τῷ τῆς ὑποστάσεως ὀνόματι ὡς περ ἐν μέλιτι δηλητήριον κέκρυπται· ἐνδέχεται γὰρ διὰ τοῦ ὀνόματος τούτου τοὺς ἁπλουστέρους απα τωμένους ὁμολογεῖν πλείους ουσίας, ὥσπερ καὶ πλείους υποστάσεις, διότι ἡ ὑπόστασις ἀπὸ τοῦ ὑφεστάναι τοῖς συμβεβηκόσι νοοίτο, οὗ χάριν καὶ τέο θεῖται τὴν ἀρχὴν, τὴν οὐσίαν σημαίνει κυρίως. Πώς οὖν αὐτὸς Ἱερώνυμος, ἢ ὁ μετ' αὐτὸν Αὐγουστίνος οἱ δεδοικότες τὸ τῆς ὑποστάσεως όνομα, ἵνα μὴ πρά φασιν διαφορᾶς παράσχωνται τοῖς λαοῖς, ἔδωσαν ἂν αὐτοὶ μέλι πολλὰ ἔγκρυπτον, καὶ χαλεπά δηλητήρια; Τί γὰρ δεινὸν οὐχ ἵπεται τούτου τεθέντος, ἡ δυαρ χία; Εἰ προσωπικῇ δυνάμει διηρημένη προάγουσιν ὁ Υἱὸς καὶ ὁ Πατήρ, τὸ Πνεῦμα τὸ ἄγων, ἡ συναλοι φὴ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ. Εἰ προσωπική δυνάμει μια προάγουσιν, ἡ ὕφεσις τοῦ Πνεύματος. Εἰ αὐσιώ δει δυνάμει τοῦτο προάγουσιν ἀκοινωνήτως πρὸς τὸ Πνεῦμα, ή τετρὰς τῶν θείων ὑποστάσεων, καὶ εἰ βούλει γε, καὶ ἡ ἀπειρία. Εἰ ουσιώδει δυνάμει τοῦτο προάγουσι κοινωνητῇ πρὸς τὸ Πνεῦμα ἢ τὸ πρώτην ἀρχὴν εἶναι τὸ Πνεῦμα ἐν τῇ θεότητι ἢ μᾶλλον μηδε μίαν εἶναι ὑπόστασιν κυρίως αἰτίαν, ἀντιστρεφούσης ἐν αὐταῖς τῆς θεογονίας, ἄλλα τοιαῦτα έπονται, & οὐχ ἁρμόττει τῇ παρούσῃ τοῦ λόγου χρεία εξιστο ρεῖν· ἐν δὲ τοῖς ῥηθεῖσι βιβλίοις ἐπεξείργασται. Τῷ δὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ἐκπο ρεύεσθαι οὐδὲν ἄτοπον σύνεστι. Πᾶσα μὲν οὖν ἡ ἀλή θεια τῆς πίστεως βεβαιοῦται τούτῳ τῷ δόγματι. Ει γὰρ καί τινες φλυαρούσιν, ὅτι ἔποιτο ἂν ἐντεῦθεν μὴ εἶναι τὸν Υἱὸν ἀληθῆ Θεὸν, μὴ καὶ αὐτὸν τὸ Πνεῦμα προβάλλοντα, τούτους μὲν οὐδ᾽ ἀποκρίσεως ἐχρήν ἀξιοῦν. 'Αλλ' ἵνα μή τινας απλουστέρους ταράττωσι ταῦτα λέγοντες, ο Κύριλλος παρίτω τούτου τοῦ δέους ἀπαλλάττων πάντας ἀνθρώπους. «Οὐκ ἄν τις εἶποι νοῦν ἔχων, φησίν, ἀνόμοιον φαίνεσθαι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν· ἐπεὶ μὴ καὶ αὐτὸς ἐγέννησεν, μηδὲ Υἱοῦ γέ

60% γονε Πατήρ, ἀλλὰ μᾶλλον διὰ τοῦτο θαυμαστήν τινα μένον ομολογουμένως ὡς ὑπὸ τοῦ ἀρχιεπισκόπου καὶ ἀκριβεστάτην έψεται τοῦ Πατρὸς ἐν τῷ Υἱῷ τὴν εἰκόνα. Ωσπερ γὰρ ὁ Πατήρ, ατρεπτός τε καὶ ἀναλλοίωτο; ὢν, ἀεὶ μένει Πατὴρ, καὶ εἰς Υἱὸν οὐ μεταβάλλεται, οὕτως ὁ ἐξ αὐτοῦ Λόγος Υἱὸς προελθών, μένει τοῦθ᾽ ὅπερ ἐστὶ, τοῦ Πατρὸς τὸ ἀναλλοίωτον, καὶ διὰ τοῦτο δεικνύων ἐν ἑαυτῷ, ὅμοιος ὧν καὶ κατὰ τοῦτο τῷ Πατρί. Οὐκοῦν μωρία ἐστὶ τὸ λέγειν, ανόμοιος ἂν εἴη δ Τις τῷ Πατρὶ μὴ αἴτιος ὢν καὶ αὐτὸς τοῦ Πνεύματοῦ. Ὅμοιος μὲν οὖν ἐστι διὰ τοῦτο, μένων ἐν τῇ ἑαυτοῦ ιδιότητι, καὶ μὴ ἁρπάζων τὴν πατρικὴν ιδιότητα, ήτις ἐστὶν ἡ ἀγεννησία, εἴτουν ἡ αἰτία τῶν ἐξ αὐτοῦ· εἰ δὲ μή, διὰ τί μὴ τρέμουσιν οὗτοι, μὴ καὶ τὸ Πνεῦμα ἀνόμοιον ᾖ, ὁ στεροῦσι τὸ γενναν καὶ τὸ προβάλλειν, οὐ καλῶς στεροῦντες, εἴ γε καὶ τῷ Υἱῷ τὸ προβάλλειν μεταδιδόασιν; Βἰ γὰρ καὶ τὸ προβάλλειν ἀντικείμενόν ἐστι τῷ προβάλλε σθαι, οὕτω γὰρ ἀποκρίνονται σοφιζόμενοι, ὡς δειχθήσεται, ἀλλὰ τὸ γεννάν οὐκ ἔστιν ἀντικείμενον τῷ προβάλλεσθαι. Ὥσπερ οὖν κατ᾿ αὐτοὺς ὁ Υἱός ἐστι καὶ προβολεύς, διὰ τὸ μὴ ἀντικεῖσθαι τῷ γεννᾶν τὸ προβάλλειν· οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα τουλάχιστον ἂν εἴη γεννήτωρ, διὰ τὸ μὴ ἀντικεῖσθαι τῷ προβάλλεσθαι τὸ γενναν, οὐδὲν ἧττον ἢ ἐκεῖνα οὐκ ἀντίκειται κατ᾿ αὐτοὺς ἐν Υἱῷ. Πῶς οὖν οὐ προδήλως τῷ Πνεύματι μάχονται, τὸν Υἱὸν δοκοῦντες σέβειν κακῶς, καὶ τὸν τῆς ἰσότητος λόγον ἐν τοῖς θείοις προσώποις λύουσιν; Επανερχόμενος τοίνυν λέγω ὅτι οὐκ ἂν Αύγουστῖνος καὶ Ἱερώνυμος ἔδωκαν μέλι τοσαῦτα δηλη τήρια κρύπτον. Πολλῷ μᾶλλον ἐχρῆν αὐτοὺς φόβηθῆναι εἰπεῖν, ὅ μηδεὶς εἶπε τῶν ἐν τῇ Ανατολῇ διδασκάλων οὓς ἐκεῖνοι εἶχον παράδειγμα, ἢ ὁ πάν τῆς ἔλεγον τὴν ὑπόστασιν. ἐκείνου ἀνεγνώσθη διεφθαρμένως. Εκτον, ὅτι εἰ καὶ μὴ διεφθάρησαν πρότερον τὰ βιβλία, πρὸ τῆς ἐν τῷ Συμβόλῳ προσθήκης, ἀλλ' ὕστερον τοῦτο πεπονθέναι ταῦτα καὶ λίαν εἰκός ἐστι, καὶ εἴπερ τι ἄλλο καὶ τοῦτο εἰκός. Οἱ γὰρ μεταγράφοντες τὰς τῶν διδασκά λων βίβλους ἐν Λατίνοις, ἰδιῶται ὄντες οἱ πλείους, ἔνθα εὑρίσκουσι τι περὶ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐκπορεύσεως, μεταγράφουσιν αὐτὸ κατὰ τὴν τῆς διδασκαλίας ὁμολογίαν, οὐ καθὼς εὑρίσκουσιν αὐτὸ κείμενον, οιόμενοι αὐτὸ ἐσφάλθαι, κανόνι χρώμενος τῷ ἐν ταῖς ἐκκλησίαις ᾀδομένῳ Συμβόλῳ, καὶ οὕτω πάντα τὰ βιβλία πρὸς τὸν τῆς προσθήκης μετεπλάσθησαν τύπον· καὶ ἄλλα πολλὰ τοιαῦτα τὴν περὶ τῶν ῥητῶν ἐκείνων ὑποψίαν ἡμῖν ἐνεργάζονται. Δεύτερον τίθημι, ὅτι πάντα τὰ βιβλία τὰ παρ' ἐκείνοις οὐδεμίαν ἐδέξαντο μεταβολήν, οὔτε ἔκ τινος κακουργίας, οὔτε ἐκ τῆς τῶν μεταγραφόντων ίδιω τείας προβαλούσης τὴν τῆς ὁμολογίας αὐτῶν συν ἡθειαν. Λέγω ὅτι, εἰ καὶ Αὐγουστῖνος λέγει ὅτι ἐκπορεύεται τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, οὐκ ἀνάγκη οὕτω καὶ τὴν καθόλου Εκκλησίαν μεταβαλοῦσαν διὰ τὸν Αὐγουστῖνον φρονεῖν. Εκείνη γὰρ Αύγου στίνῳ τοὺς τῆς πίστεως τίθησι νόμους, καὶ ἑκάστῳ τῶν ἄλλων ἁγίων, καὶ οὐκ αὐτὴν ὑπ' αὐτοῦ χρὴ και νομίζεσθαι, οὐδὲ ἀνάγκη, διότι Αὐγουστίνος εἶπεν οὕτως, καὶ οὕτως ἔχειν· τοῦτο γὰρ ταῖς κανο νικαῖς μόνον Γραφαῖς, καὶ ταῖς οἰκουμενικαῖς συνόδοις τὸ γέρας πεφύλακται. Καὶ ἀπὸ μὲν τούτων οὐκ ἔξεστιν οὐδενὶ ἀναχωρεῖν ὀρθοδόξῳ, ἅγιον δέ τινα ἢ καὶ δύο εὐλαβῶς παραιτεῖσθαι, ἐν οἷς μὴ συμ φωνεῖ τῇ κοινῇ δόξῃ, εἴτε ὑπὸ τῆς ἐν τῷ λέγειν κατὰ τῶν αἱρετικῶν ἀνάγκης, εἴτε ὅπως ποτὲ εἴη τοῦτο συμβὰν αὐτῷ, ἄνευ τῆς πρὸς τὴν Ἐκκλησίαν φιλο νεικίας· εἰ γὰρ ἐφιλονείκησεν, οὐδ᾽ ἂν εἴη ἅγιος. Καὶ τοῦτ' ἐστὶ τὸ διακρίνειν αἱρετικοὺς καὶ ὀρθούς διδασκάλους, οὐ τὸ τοὺς μὲν μηδὲν ἀπεδον δοξάσαι καὶ εἰπεῖν τούτους ἁγίους, τους δ' ὑπαχθῆναι τῷ ψεύδει τούτους αἱρετικοὺς, ἀλλὰ τῷ φιλονεικῆσαι διήρηνται. Ἀφιλονείκω; δὲ πρὸς τὴν Ἐκκλησίαν πολλοὶ πολλὰ παρὰ τὴν κοινὴν ἐφρόνησαν δόξαν, οἷς ἡμεῖς οὐ τιθέμεθα· καὶ ὅμως αὐτοὺς ὡς ἁγίους ἀνυμνοῦμεν καὶ διδασκάλους, διότι μή πεφιλονεικήκασι πρὸς τὴν Ἐκκλησίαν. Ἔχοντες δὲ αὐτοὺς διὰ τοῦτο Τρίτον βεβαιοὶ ἡμῖν τὴν περὶ τῶν ῥητῶν ὑποψίαν, ὅτι Ιερώνυμος καὶ Αὐγουστῖνος ὡμολόγουν τὴν τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας ὁμολογίαν, καὶ τὸ ἐν Κωνσταντινουπόλει ἐκήρυττον Σύμβολον, καὶ οὐκ ἂν ἦν εἰκὸς αὐτοὺς ἄλλα μὲν ὁμολογεῖν ἐν κοινῷ καὶ παρρησία, ἄλλα δὲ ἰδίᾳ συγγράφειν. Τέταρτον, ὅτι οἱ Λατίνοι προσέθηκαν τῇ θεολογίᾳ τοῦ Χριστοῦ τοῦ Δεσπότου ἡμῶν καὶ τῶν οἰκουμενικῶν συνόδων τῇ πίστει μόνοι, τί θαυμαστὸν ἦν προσθεῖναι αὐτοὺς καὶ ἐν ταῖς τῶν διδασκάλων αὐτῶν βίβλοις, ὧν τὸ ᾽ ἁγίους, ὅμως οὐκ ἀναγκαζόμεθα φρονεῖν ἐκεῖνα, ὡς εξίωμα Ελαττόν ἐστι τῶν οἰκουμενικών συνόδων; Πέμπτον, ὅτι ἐν τῇ Φεβρίᾳ, πρὶν ἀπελθεῖν εἰς τὴν Φλωρεντίαν, καὶ προδοῦναι τὴν ἀλήθειαν ἀγεννώς συνηγμένων πάντων ἡμῶν ἐν μιᾷ ἀκροάσει, ἀνέγνω ὁ τῶν Λατίνων τότε υπεραπολογούμενος ἀρχιεπί σκοπος Ρόδου ὁ φρὶ ᾿Ανδρέας ἐκ τῶν Πράξεων τῆς ζ' συνόδου ἐν βιβλίῳ Λατινικῶς γεγραμμένῳ, ὅτι τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐκπορεύεται, καὶ ἡμεῖς πλατὺν ἐγελάσαμεν γέλωτα. Ἡ γὰρ τοῦ Ταρασίου ὁμολογία ταῖς Πράξεσιν ἐγκειμένη ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ λέγει ἐκπορεύεσθαι, οὐκ ἐκ Πατρὸς καὶ Γιοῦ. Ὅθεν καὶ αἰδεσθέντες, κατέγνωσαν αὐτοὶ τοῦ ῥηθέντος ἐπισκόπου καὶ ἐξέβαλλον τοῦ ὑπὲρ αὐτῶν διαλέγεσθαι. "Ην δὲ τὸ βιβλίον ἐκεῖνο οὕτω γεγραμαὐτὸς ἕκαστος εἶπε μᾶλλον ἢ ὡς οἱ πλείους τῶν ἁγίων, ἢ ὡς αἱ σύνοδοι, ἢ ὡς ώριμωτέρα σκέψις τῶν ταῦτα ἐξεταζόντων πληροφορούσιν ἡμᾶς. Οὕτως ὁ μέγας Γρηγόριος ὁ Θαυματουργὸς εἶπεν ἐν ἐκθέσε: τῆς πίστεως, ὅτι ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς ἐπινοίᾳ μέν εἰσι δύο, υποστάσει δὲ ἕν. Καὶ ἐξαιτιᾶται αὐτὸν ὁ μέγας Βασίλειος ἐν τοῖς ᾿Ασκητικοῖς, ὅτι οὐ δογα ματικῶς εἶπε τοῦτο, ἀλλ᾽ ἀγωνιστικῶς. ῾Ο αὐτὸς δὲ Βασίλειος καὶ περὶ Διονυσίου τοῦ Ἀλεξανδρείας καὶ μάρτυρός φησιν, ὅτι ὁ Οὐ πάντα θαυμάζομεν τοῦ ἀνδρός· ἀλλ' ἔστιν ὁ καὶ παντελῶς διαγράφομεν σχεδόν γὰρ ταυτησὶ τῆς νῦν θρυλλου μένης ἀσεβείας, τῆς κατὰ τὸν Ἀνόμοιον λέγω, οὗτός ἐστιν, ὅσα γε ἡμεῖς ἴσμεν, ὁ πρῶτος ἀνθρώποις τὰ

σπέρματα παρασχών. Αἴτιον δὲ οἶμαι οὐ πονηρίᾳ ἡ αὐτοῖ, ἀλλ' ὅτι μοι τὸ τῇ ἀληθείᾳ μὴ ἀντιφθεγγόμετ γνώμης, ἀλλὰ τὸ σφόδρα βούλεσθαι ἀντιτείνειν τῷ Σαβελλίψ. Καὶ αὖθις περὶ τοῦ ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Θαυματουργού φησιν ὁ αὐτὸς, ὅτι «Πολλὰς ἂν εὔροι; ἐκεῖ φωνάς, ἢ ὡς ἐν τοῖς τοῦ Γρηγορίου συγγράμ· μασι τοῖς νῦν αἱρετικοῖς μεγίστην παρεχομένας ἰσχύν, ὡς τὸ κτίσμα καὶ τὸ ποίημα καὶ εἴ τι το:ο3του ο Καὶ Γρηγόριος ὁ Νύσσης τὴν ἀποκατάστασιν καὶ τὸ τέλος τῆς κολάσεως εναργώς φρονεῖν φαίνε ται, εἰ καὶ Μάξιμος ὁ ἱερὸς καλῶς ποιῶν, τὸ ἀπηχὲς τῆς ἐκείνου λέξεως μηχαναίς τισι πρὸς τὴν εὐσεβῆ νοῦν μεταῤῥυθμίξειν πειρᾶται. Καὶ αὐτὸς Αὐγουστῖνος τὴν ψυχὴν τοῦ ἀνθρώπου του πρώτου 'Αδάμ δηλονότι δημιουργηθήναι δοξάζει πρὸ τοῦ σώματος, καὶ ἰδίᾳ βουλήσει ῥέψαι αὐτὴν πρὸς τὸ σῶμα ὥστε ὑπουργῆσαι τῇ γενέσει. Καὶ Ἱερώνυμος μετ' αὐτοῦ, • Έμψυχα, φησί, τὰ οὐράνια σώματα. Ταῦτα δὲ ὡς Ὀριγένους καὶ Μανιχαίων δόξα καὶ Πλάτωνος ἐκ τῆς Ἐκκλησίας ἀπεβουκολήθησαν ἐν τῇ πέμπτῃ συνόδῳ, ἢ δὴ σύνοδο, μετὰ τοὺς ἁγίους τούτους πολύ γέγονε. Διὸ καὶ Θωμᾶς ὁ τῶν Λατίνων διδάσκαλος ἔνθα ἂν εὕροι Αὐγουστῖνον τὸν μακάριον καὶ Ἱερώ νυμον διαφωνούντας τῷ κοινῷ τῆς Ἐκκλησίας δόγ ματι, Βασίλειον καὶ Δαμασκηνόν, καὶ Γρηγόριον τὸν μέγαν τοὺς ἡμετέρους προΐσταται, καὶ τούτοις μᾶλλον ἀκολουθεῖ, πάνω καλῶς ποιῶν. Ον τουλάχιστον καὶ ἡμᾶς μιμεῖσθαι ἐχρῆν, εἰ μηδὲν ἕτερον ᾔδειμεν Λατίνον ὄντα, ὡς μήτε ἑνὶ πρὸ πάντων τίθεσθαι, καὶ τοῖς τἄλλα ἀκριβεστέροις, καὶ ἐν τῷ περὶ τῆς ἐκπορεύσεως μᾶλλον τίθεσθαι. Ὅτι δὲ ἐνδέχεταί τινα διδάσκαλον διαμαρτεῖν ἔν τινι τῆς ἀκριβείας ἄνευ αἱρέσεως, εἰ μὴ πεφιλονεί πηκε, διακριθείσης αὐτοῦ τῆς δόξης ἐν τῷ κοινῷ, καὶ αὐτὸς Αὐγουστῖνος μάρτυς ὁ ἱερᾶς καὶ ὅτι αὐτ τὸς ἡμῖν συμβουλεύει, μὴ προσίεσθαί τι τῶν αὐτοῦ, ἐν ᾧ τοῖς πλείστοις ἢ τῷ κοινῷ κανόνι διαφωνῶν φαίνοιτο. "Ανευ γὰρ τῶν πρὸς τὸν Φουρτουνά τον απεσταλμένων αὐτῷ, ὧν μέρος τῇ ὁμολογία ἡμῶν ἐνετάξαμεν, πρὸς μὲν Ἱερώνυμον λέγων, «Μ5ναις ταῖς κανονικαῖς λεγομέναις τῶν Γραφών βίβλοις ταύτην ἀποδιδόναι μεμάθηκα την τιμήν, ὥστε - μηδένα πλανηθῆναι τῶν ἐκείναις συγγραψαμένων βεβαίως πιστεύειν· τοὺς δ' ἄλλους οὕτως ἀναγι νώσκω, ὥστε κἂν ἐποσῃοῦν ἁγιωσύνῃ καὶ διδασκαλία διήνεγκαν, μὴ διὰ τοῦτο ἀληθὲς νομίζειν, ὅτι οὕτως ἔγραψαν ἢ ἐνόησαν.» Καὶ αὖθις ὁ αὐτὸς ἐν τῇ πρὸς τὸν αὐτὸν Ἱερώνυμον ἐπιστολῇ· «Εγὼ μόνοις ἐκείνοις τῶν συγγραφέων, οι ἤδη κανονικοί προσαγορεύονται, μεμάθηκα τοῦτον τὸν φόβον καὶ ταύτην τὴν τιμὴν ἀπονέμειν, ὡς μηδένα τούτων τολ μὲν πιστεύειν ἐν τῷ γράφειν πλανηθήναι. Καὶ εἴ τῳ δὲ προσκόψαιμι τῶν ἐν τοῖς αὐτῶν συγγράμμασι δοκούντων ἐναντίον εἶναι τῇ ἀληθείᾳ, οὐδὲν ἄλλο ὑπολαμβάνω, εἰ μὴ ἢ ψευδεπίγραφαν εἶναι τὸ βιο βλίον, ἢ μὴ παρηκολουθηκέναι τὸν ἑρμηνέα τοῖς εἰρημένοις, ἡ ἐμὲ ἥκιστα νοεῖν οὐκ ἀμφιβαλλω. Τοὺς δ᾽ ἄλλους οὕτως ἀναγινώσκω, ὥστε, κἂν ὁσηδήποτε ἁγιωσύνῃ καὶ διδασκαλία λάμπωσιν, οὐ διὰ τοῦτο ἀληθὲς ὑπολήψομαι, ὅτι οὕτως ἐφρόνησαν νον ἀποδεῖξαι οὐκ ηδυνήθησαν ἢ δι᾽ ἄλλων συγγρα φέων, ἢ διὰ κανονικῶν καὶ ἀποδεικτικῶν λόγων. Καὶ αὖθις ὁ αὐτὸς ἐν τῇ πρὸς νικητὴν τῶν νικώντων ἐπιστολῇ· «Μη θέλε, ἀδελφέ, κατὰ τῶν θείων μαρ τυριών, οὕτω μὲν πολλῶν, οὕτω δὲ λαμπρών, οὕτω δὲ ἀναμφισβητήτων ἀγείρειν συκοφαντίας ἐκ τῶν συγγραμμάτων τῶν ἡμετέρων ἢ τῶν ἐπισκόπων, ὥσπερ Ιλαρίου, η Κυπριανοῦ καὶ Αγριππίνου προ τῆς Δονάτου διαιρέσεως. Πρῶτον μὲν ὅτι τοῦτα τὰ γένος τῶν συγγραμμάτων διακέκριται τῆς πεβασμι τητος τῶν κανονικών Γραφῶν· οὐ γὰρ οὕτως ἀναγινώσκονται, ώς μαρτυρίας ἐξ αὐτῶν περιφέρεσθαι, καὶ μὴ ἐξεῖναι ἀπεναντίας φρονεῖν, ἔνθα ἄλλως ἴσως φρονοῦσιν, ἢ ἡ ἀλήθεια ἀπαιτεῖ· καὶ ὅτι δὲ Αὐγου στῖνος ὁ μακάριος πολλά λέγει μή διισχυριζόμενος, ἀλλ᾿ ὥσπερ ἐν ἀμφιβόλῳ καταλείπων, ἢ διὰ τὸ προκεῖσθαι ἔτι καὶ τῷ φαινομένῳ εὐλόγῳ, μὴ μόνον τῇ παραδόσει τῆς πίστεως, ἢ διὰ τὸ μήπω ἐπιστή και περὶ αὐτῶν τίποτε τῷ κοινῷ τῆς Ἐκκλησία; δοκεῖ, ἅτε ὀψὲ ἡλικίας ἐκ τῆς τῶν Μανιχαίων, ταυ τὸν δὲ εἰπεῖν, Πλατωνικῆς αἱρέσεως σχεδόν, εἰς τὴν ἀληθῆ πίστιν ἐλθὼν, ὑπὸ ᾿Αμβροσίου κατηχηθείς, εἴπερ ἀληθῆ λέγουσι τῶν Λατίνων οἱ ταῦθ' ιστο ροῦντες ἡμῖν. Σαφὲς καὶ αὐτὸς ὁ Θωμᾶς ἐν τοῖς θεολογικοῖς αὐτοῦ βιβλίοις ποιεῖ πολλαχοῦ αὐτῇ λέξει λέγων·. Τοῦτο δέ, τὸ ἀπηχὲς δηλονότι, αν φησιν Λύνουστίνος διισχυριζόμενος, ἀλλ᾿ ὥσπερ ἐν ἀμφι Θάλῳ καταλείπων. ο Τεκμηριοῖ δὲ οὐχ ἧττον καὶ Ο τὸ τῶν ἀναζητήσεων βιβλίον, ἐν ᾧ πολλὰ διορθονται τῶν πρότερον εἰρημένων καὶ συγγεγραμμένων αὐτῷ, ὅτε δήπου οὔπω ἀκριβοῦν πάντα οἷόν τε ἦν αὐτῷ, διὰ τὸ ὀψὲ τῆς πίστεως ἀφιστῶν ἄρξασθαι. Ταῦτα δὲ οὐδενὶ τῶν ἡμετέρων διδασκάλων οὕτω ξυμβέβηκεν. Ισχυρίζονται δὲ διὰ τοῦτο οὗτος ἐν οἷς λέγουσιν ἅπασιν ἕκαστος τό γε ἐπὶ τῇ αὐτῶν δόξῃ καὶ γνώμῃ, εἰδότες ὅτι καὶ τοῖς ἄλλοις οὕτω δοκεί, πλὴν εἴ πού τι τῆς αὐτῶν διανοίας μόνης προήλθεν, οὐδενί πω εἰπεῖν περὶ αὐτοῦ ἐπελθέν· τότε γὰρ καὶ παραιτοῦνται τοὺς ἀκροωμένους δικαίως, δ δὴ καὶ Αὐγουστῖνος ποιῶν δέδεικται. Οὐκοῦν ἵνα συμπεράνω τὸ δεύτερον ταυτί κεφά λαιον, οὔτε ἀνάγκη, διότι Αὐγουστίνος οὕτως ἐφρόνα σε μόνος, ἢ καὶ ἄλλος τις σὺν αὐτῷ στοχασάμενος εὐλαβῶς ὡς ἄρα ἠδύνατο, διὰ τοῦτο πρὶ πάν των τῶν φανερωτάτων διδασκάλων τε καὶ ῥητῶν, καὶ, 8 πλέον ἐστὶ, τῶν συνόδων καὶ τῶν Γραφών, αὐτόν τε καὶ τὴν αὐτοῦ διδασκαλίαν ποιήσεσθαι, ὅπου ἡμῖν δοκεῖ ὁμολογεῖσθαι τὰ αὐτοῦ ἐκείνοι; εἴτε καλῶς δοκοῦν, εἴτε καὶ μὴ, δοκεῖ μέντοι γε οὕτως· οὔτε εἴ τις τοῦτο κρίνει περὶ Αύγουστίνου οὕτως, ἀνευλαβές τι ἀφίησι κατ' αὐτοῦ, ἀπείη γε τούτο, ἀλλὰ μᾶλλον ὅπερ αὐτὸς βούλεταί γε καὶ συμβουλεύει, ὡς δέδεικται. Καὶ ὅ περὶ Γρηγορίου ἑκατέρου καὶ Διονυσίου ἀξιοῦμεν κατὰ τοῦ Αὐγουστίνου να μους, καὶ αὐτὸς οὕτω κεχρῆσθαι τοῖς πρὸ αὐτοῦ φησί, καὶ εἶεται μὴ ἐξαμαρτάνειν. Εξαμαρτείν μὲν ἂν οὖν εἰς τὰ μείζω νομίζει, εἰ μὴ οὕτως ἐποίει.

” άλων, Ὅθεν οὐδεὶς νοῦν ἔχων αιτιάταιτο ἂν ἡμᾶς εὐ- καὶ τὰ ποῤῥωτέρω τῶν ἀρχῶν διὰ τῶν ἐγγυτέρων λαβῶς οὕτω τὸν ἱερὸν Αὐγουστῖνον ἐν τῷ προκει ἢ ὁμοιοτέρων τοῖς πρώτοις κανονίζειν, εἰ μέλλοι τις μένῳ ζητήματι ὑπερβαίνοντας, ἀντ' αὐτοῦ δὲ τοῖς μὴ σοφίζεσθαι. πλείοσι δικαίοις καὶ μείζοσι τιθεμένους, αὐτῷ μέντοι γε καὶ οὕτω τὸ πρῶτον σέβας ἀποφυλάττοντας. Τρίτον λέγω ὅτι δυνάμεθα καὶ τὰ ῥητὰ τῶν ἁγίων τῶν δυτικῶν ὡς γνήσια στέργειν, καὶ συμφώνους αὐτοὺς ἀποδεικνύναι τοῖς Ασιανῖς θεολόγοις, ἐν οἷς περὶ τοῦ Πνεύματος λέγουσι κεχρήμεθα δὲ πρὸς ἄμφω ταῦτα ὁδηγῷ τῷ μακαρίῳ Μαξίμῳ. Ἐν γὰρ τῇ πρὸς Μαρἶνον ἐπιστολῇ φαίνεται ὁ Μάξιμος καὶ προσμαρτυρῶν τοῖς 'Ρωμαίοις Πατράσι τὸ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, καὶ συμβιβάζων αὐτὸ καὶ συνάπτων ταῖς γνώμαις τῶν 'Ασιανῶν διδασκάλων. Καὶ εἰ μὲν δέχονται γνησίαν εἶναι τὴν ἐπιστολὴν οἱ Λατίνοι, αὐτῆς αἱ λέξεις ἡμᾶς διαλλαττέτωσαν· εἰ δὲ νόθον αὐτὴν εἶναι λέγουσι, τὴν μόνην μαρτυρίαν τῆς γνησιότητος τῶν ζητῶν, ὁ λέγουσι, συνεκβάλλουσιν· ὥστε καὶ ἡμῖν λοιπὸν εἶναι ἐν τῷ πρώτῳ τε καὶ δευτέρῳ κεφαλαίῳ τοῖς εἰρημένοις ίστασθαι λέγουσιν, ὡς ἢ οὐκ εἶπεν Αὐγουστῖνος τὸν καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, διὰ τὰ ἐν τῷ προτέρῳ μέρει εἰρημένα, ἢ εἰπὼν εὐλαβῶς παραιτητέος ἐστὶ διὰ τὰ δεύτερα. Αλλ' ἡμεῖς τοσοῦ τον ἀπέχομεν περὶ τὰ τοιαῦτα φιλονείκως ἔχειν, ὥστε καίτοι τῆς ἐπιστολῆς οὐ πάνυ πρὸ ἡμῶν οὔσης, καὶ τῆς ἡμετέρας ενστάσεως Έρμαιον αὐτὴν ποιού μεθα, ώς δυναμένην εὐσεβῶ; συνάπτειν ἡμᾶς. Ἀμιβάλλομεν γὰρ οὐδαμῶς μὴ οὐ γνησία ᾗ πολλοῖς τε ἄλλοις τεκμηρίοις ἐν ἀμφοῖν τοῖν βιβλίοιν ἐξητασμένοις, καὶ ἑνὶ τῷδε μεγίστῳ, ὅτι εἰ καὶ μὴ Μαξίμου ἐστὶν, ἐπιστολὴ τοιαύτη τοῦ Μαξίμου γ᾽ ἂν ἦν, ἢ ἄλλου του τῶν ὁμοίων οὔτα τοιαύτη. Συμβαίνει γὰρ ταῖς τῶν διδασκάλων πάντων γνώμαις τῶν ἡμετέρων. Καὶ εἰ τοῖς ῥητοῖς τῶν Ῥωμαίων Πατέρων συγχωρεί πόρρω τῆς ἡμετέρας αὐτῶν εἰδήσεως, ἀλλ' ὅτι οἱ Ῥωμαίοι Πατέρες τοιοῦθ᾽ ἔν τι περὶ τοῦ Πνεύματος εἶπον συγχωρουμένου, συμφώνους αὐτοὺς ἀποδείκνυσι τοῖς ἀδελφοῖς μηχανῇ ῥᾳδίᾳ το ἅμα καὶ ἀληθεῖ, καὶ ἧς ἐπέκεινα οὐδὲν ἔστιν οὔτε φρονεῖν οὔτε λέγειν ὑγιὲς ὀντιναοῦν. Ἐπεὶ· τοίνυν ἐντεῦθεν μάλιστα ἀληθὴς ἡμῖν ἡ ἐπιστολὴ δοκεῖ, ἐπεὶ καὶ ἄλλοις τρόποις ἀναντιῤῥήτοῖς, ἐν τῷ προτέρῳ καὶ δευτέρῳ τῶν ἡμετέρων βιβλίων ἐπεξειργασμένοις, περὶ αὐτοῦ μὲν οὐ πάνυ μαχόμεθα τοῖς ἀμφιβάλλουσι· καὶ ἄνευ δὲ τοῦ παρ' αὐτῆς βοηθήματος τὴν τῶν διδασκάλων συμφωνίαν ζητοῦμεν· καὶ ἄνευ τῆς ἐξ αὐτῆς μαρτυρίας περὶ τῶν ῥήσεων τῶν Ρωμαίων Πατέρων πιστεύομεν αὐτὰς προφέρουσι τοῖς Λατίνοις, χαριζόμενοι ἡμεῖς αὐτοῖς πλέον διαφερομένοις μάτην, καὶ ἐξὸν μὴ διαφέρεσθαι, εἴπερ ἡ βούλοντο. " αὐτοὶ ἡμῖν χαρίζονκαι προσλαμβάνειν αὐτοὺς βουλομένοις τῇ διὰ τῆς ἐπιστολῆς μαρτυρία και συμφωνία. Δεχόμενοι τοί νῦν καὶ ἁμαρτύρως τὴν τῶν ῥητῶν ἐκείνων γνησ σιότητα, ὡς ἐν τῷ Λατινικῷ ἰδιώματι συμπε φρασμένα εἰσὶ διὰ τὴν τῆς εἰρήνης ἐπιθυμίαν, δεῖν ὅμως αὐτὰ ἀξιοῦμεν ομόλογα δεικνύναι τοῖς τῶν ἀνατολικῶν ἁγίων τρόπῳ δικαί. Εἴη δ' ἂν οὕτως ἀεὶ τὰ ἀπιφέστορα δεῖν ἔλκειν εἰς τὰ σαφέστερα, η Δῆλον δέ ἐστιν ὅτι τὰ τῶν ἡμετέρων διδασκάλων περὶ τῆς τοῦ Πνεύματος ἐκπορεύσεως ρητά σαφέ στερά εἰσι τῶν Λατινικῶν, ἐκ τριῶν αἰτιῶν προσού σης αὐτοῖς τῆς πλείονος σαφηνείας. Μιᾶς μὲν ὅτι ἡ τῶν Ἑλλήνων φωνή πολύ ἐστιν ευρυχωροτέρα τῆς Λατίνων καὶ σαφεστέρα, ἄλλως τε καὶ ὅτι ὥσπερ πηγὴ ἐκείνης αὕτη ἐστί. Τοῦτο καὶ Αὐγουστῖνος ἐν τῷ περὶ Τριάδος ὁμολογεῖ, καὶ ᾿Αθανάσιος καὶ Γρη γόριος ὁ Θεολόγος λέγουσι, οι τὴν στενότητα τῆς φωνῆς τῶν Δυτικῶν αἰτιῶνται τοῦ σχίσματος τοῦ γενομένου τότε ἐν τῷ περὶ ὑποστάσεως καὶ προσώ που ζητήματι, και συντομίας ἕνεκα παρελείφθησαν ἐνταῦθα αἱ ρήσεις τῶν ἁγίων· πρόδηλοι δέ εἰσιν ἅπασι. Δευτέρας αἰτίας εἵνεκα σαφέστερον διελέχθησαν οἱ ἀπὸ τῆς Ασίας διδάσκαλοι, ὅτι αὐτῶν ἦν ὁ πρὸς τοὺς αἱρετικοὺς πόλεμος, καὶ ἐπῆν αὐτοῖς δικα ορισμένων καὶ σαφῶς διαλέγεσθαι φανερώσεώς τε τῆς ἀληθείας εἵνεκα, καὶ δεδιόσι τὰς ἐκ τῶν αἱρε τικῶν λαβὰς, ἐπιφυομένων τῷ ἀδιορίστῳ τῶν λέξεων. Τρίτης δὲ ὅτι καὶ τῶν Λατίνων Ιδίωμα ἐκράτ τησεν εἶναι ἐν τῷ διαλέγεσθαι, ὅτι ταῖς καθολικω τέραις καὶ γενικωτέραις κέχρηνται λέξεσι πρὸς τὸ σημαίνειν τὰ θεῖα περὶ τούτων οὔσης αὐτῶν τῆς διαλέξεως, ὥσπερ καὶ τῷ ὀνόματι τῆς ἀρχῆς κέχρηνται ἐπὶ τῶν θείων ἀντὶ τοῦ αἰτίου, ὡς κοινοτέῳ, οἰόμενοι καὶ ἴσως καλῶν, ὅτι διὰ τῶν τοιούτων τὰ θεῖα μᾶλλον καὶ οἰκειότερον σημαίνονται, πρὸς δὲ τὴν τῶν ἀκουόντων ἀσφάλειαν, ἢ ἐπιστόμισιν τῶν ἀνθισταμένων τῇ ἀληθείᾳ ἐνδεεστέρως. Οἱ δὲ παρ' ἡμῖν γεγενημένοι διδάσκαλοι, εἴτε καὶ ἄμεινον κρίνοντες οὕτως, εἴτε καὶ τῷ ἰδιώματι τῆς γλώττης παρηκολουθηκότες, τοῖς ἰδικωτέροις ονόμασι κέχρηνται, καὶ ὥσπερ περὶ τῶν ἄλλων οὕτω δὴ καὶ τῶν θείων τοῖς μάλιστα εφαρμόζουσι τῇ προθέσει ἑκάστῃ ὀνόμασι διελέχθησαν. Οθεν τὰ τῶν Εὐρωπαίων δεῖ ἕλκεσθα: εἰς τὰ τῶν Ασιανῶν, καὶ διὰ τούτων τὰ ἐκείνων ἐξηγεῖσθαι, ὡς δὴ σαφεστέρων αναντιρρήτως. Ἐπεὶ δὲ καὶ ὁμοιό τερὰ εἰσι τοῖς πρώτοις, καὶ ταῖς ἀρχαῖς, τουτέστι ταῖς κανονικαῖς Γραφαῖς, τὰ τῶν ἡμετέρων διδασκά λων, παρὰ ταῦτα δεῖ κρίνειν ἐκεῖνα, ὥσπερ κανόνι τινὶ τούτοις ἐκείνων χρωμένου;. Εῶμεν δὲ ὅτι καὶ μείζονος ἀκριβείας δοκοῦσιν εἶναι οἱ ἐν τῇ ᾿Ασία θεολογήσαντες, οὐ πάνυ τοῖς ἔξω λόγοις θαρβήσαντες ἐν τῇ περὶ τῶν θείων ἱστορίᾳ, οὐδὲ ἐφιέντες τῇ ἀνθρωπίνῃ σοφίᾳ πολύ, ᾗ Αὐγουστῖνος κατεχρήσατο δι' αἰτίας τὰς ἐν τῷ προτέρῳ τῶν βιβλίων ἡμῖν ἐπιδεδειγμένας, ἐπαινετὰς μὲν τότε, οὐχ ὥστε δὲ καὶ δόγμα ποιεῖσθαι τὰ δι' ἐκείνας εὐλόγως αὐτῷ πεφιλοτιμημένα, ἀφέντας τὸ μετ᾿ εὐλαβείας προσέ χειν τῷ τε κοινῷ κανόνι τῆς πίστεως, καὶ ὅσοι αὐτοῦ ἀπρὸς ἔχονται, ἅπερ οὐκ ἔξεστι πολυπραγμο νεῖν, οὐκ ἐφιέντες τῇ ἀνθρωπίνῃ πολυπραγμοσύνη. Οὗτοι δ' εἰσὶν οἱ τῆς ἡμετέρας Εκκλησίας διδάσκα λοι. Καὶ ἵνα μή τῳ ψυχρά ταύτα δοκείη περί Λύ γουστίνου λεγόμενα. καίτοι γε μακάριο; ἐστι καὶ

σοφὸς καὶ ἐπαινετὸς τῆς τοιαύτης φιλοτιμίας, ψεκ- τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τουτέστιν ἅμα τῷ Υἱῷ καὶ σὺν τοὶ δ᾽ ἂν εἶεν δικαίως, εἰ μὴ ὡς ἂν αὐτὸς βου- τῷ Υἱῷ καὶ ἐν τῷ Υἱῷ, καὶ οὐ δίχα τοῦ Υἱοῦ, καὶ ληθείη τοῖς αὐτοῦ χρωμένοις, καὶ εἴ τις μὴ φρονεῖ· οὐκ ἐκτὸς τοῦ Υἱοῦ· ταῦτα γὰρ τῶν ἁγίων εἰσὶ καὶ λέγει τὸν Αὐγουστῖνον μακάριον καὶ ἅγιον πάντα φωναί, τὸ ἴσον δυνάμεναι πᾶσαι, και ταύτα εἶναι, ἀνάθεμα· ὅμως, ὡς εἴρηται, τὰς ἀπαιδεύτους πάντα ἡ διὰ πρόθεσις δύναται. ἢ κακούργους ἀκοὰς καὶ ψυχὰς φυλαττόμενοι αὐτῶν μάλιστα χάριν, ἡμῶν δὲ ἀπαιδευσία τινὸς οὐ καθάψεται, ἕως ἂν μετά τε τῆς ἀληθείας αὐτῆς καὶ τῶν ἁγίων τῶν ἑκατέρωθεν ὦμεν ὀρθῇ καὶ ἀκιβδήλῳ καὶ κεκανονισμένῃ, καὶ πολλὰς ἐχούσῃ τὰς συστάσεις, διαίτῃ καὶ διακρίσει τῶν ἐν αὐτοῖς διαφόρων δοκούν των. Διὰ ταῦτα τοίνυν οὐ τὰ τῶν Δυτικῶν πρὸς τὰ τῶν Ἀσιανῶν, ἀλλὰ μᾶλλον κοινῇ πάνθ' ὁμοῦ τὰ τῶν Ἑσπερίων καὶ Ἀσιανῶν διδασκάλων ῥητέον ὅτι δεῖ τῷ τῆς πίστεως εφαρμόζεσθαι κανόνι, καὶ οὕτω γε ποιητέον. Οἱ ἀπὸ Ασίας τοίνυν διδάσκαλοι λέγουσιν ἐκ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ οὐδεὶς εἶπεν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι. Πάντες δὲ λέγουσιν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ δίδοσθαι, καὶ πέμπεσθαι, καὶ χορηγεῖσθαι, καὶ τὰ τοιαῦτα, ἐν οἷς οὐκ αἰτία νοεῖται ἀπὸ τοῦ προσώπου πρὸς τὸ πρόσωπον, ἀλλὰ μᾶλλον ἐξ ἀμφοῖν αἰτία πρὸς τὸ ἔξω ἀποτέλεσμα. Καὶ διὰ τοῦτο οὐ μόνον ἐκ Πατρός δι' Υἱοῦ, ἀλλὰ καὶ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ λέγουσιν ἁπλῶς, μὴ προστιθέντες τὸ Πατρὸς πέμπεσθαι ἡ δίδοσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὥσπερ καὶ δι' Υἱοῦ λέγεσθαι γεν γενῆσθαι τὰ ὄντα, ὅτε δὴ καὶ ἑαυτὴ διδόναι καὶ πέμπειν τὸ Πνεῦμα πιστεύεται. Ταῦτα δὲ καὶ τῷ κοινῷ κανόνι τῆς πίστεως ἀκριβῶς συμφωνεί, ὡς ἐν τῇ προεκτεθειμένῃ ὁμολογίᾳ καλῶς δέδεικται. Τούτῳ τοίνυν τῷ κανόνι τῆς πίστεως ἑπόμενοι, ᾧ καὶ ὁ τύπος τῶν Ασιανῶν συμφωνεί καλῶς διδασκάλων, ἔνθα λέγεται ὑπὸ τῶν ἑσπερίων Πατέρων ὅτι τὸ Πνεῦμα πρόεισιν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, βούλεται γὰρ αὐτοῖς τὸ προκέδαρα ὅπερ ἡμῖν τὸ πρόεισιν, ἀναπτύσσωμεν τὴν τοιαύτην αὐτῶν πρότασιν οὔ τως· Ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ πρόεισιν, ἀλλ' ἐκ μὲν τοῦ Πατρὸς ὑφιστάμενον, εἴτουν ἐκπορευό μενον, ἐκ δὲ τοῦ Υἱοῦ, ταυτὸν δὲ εἰπεῖν ἐξ ἀμφοῖν, ἔχουν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ, χορηγούμενον, ἢ διδάμενον, διότι φυσικῶς ἐστιν ἐν αὐτῷ, καὶ ὁμοούσιον ἐστιν αὐτῷ· καὶ οὕτω συμφωνοῦσιν ἀμφότεραι τῶν ἁγίων αἱ μοῖραι ἐν τῷ κανόνι τῆς ἀληθείας καὶ ἄλλως οὐδαμῶς. Ἐν γὰρ τῷ καὶ τὸν Υἱὸν αἴτιον εἶναι ἢ ἀρχὴν τοῦ Πνεύματος αν συμφωνοῦσιν. Οἱ γὰρ 'Ανατολικοὶ πάντες ἀρνοῦνται τὸν Υἱὸν αἴτιον εἶναι, ἢ ἀρχὴν, ἢ προβολέα τοῦ Πνεύματος, καὶ μόνῳ τῷ Πατρὶ τὰ τοιαῦτα ἅπαντα ἀφορίζουσιν. Εἰ δὲ τὰ τῶν ἐσπερίων Πατέρων ῥητὰ ἄλλως τινὲς ἑρμηνεύουσι, κακῶς ἑρμηνεύουσ:· καλῶς δὲ γνη φίως ἑρμηνευόμενα τοῖς τῶν ἄλλων ἁγίων συνάδειν δύνανται κατὰ τὰ προειρημένα. Ετι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς μὲν ὑφέστηκεν, ὁμοούσιον δέ ἐστι τῷ Υἱῷ, καὶ οὕτως ὡς ἐν ἀλλήλοις εἶναι τὸν Γιὸν καὶ τὸ Πνεῦμα, ὡς καὶ ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς ἐν ἀλλήλοις εἰσὶν ἡ τῆς πίστεως ὑπόθεσις λέγει. Τούτῳ τοίνυν τῷ κανόνι ἑπόμενοι οἱ ἅγιοι οἱ παρ' ἡμῖν, ἔστιν οὗ λέγουσιν ἐκ Πατρὸ; δι' Υίου ἐκπορεύεσθαι Ταῦτα δὲ φασιν, οὐ καὶ τὸν Υἱὸν αἴτιον ἢ ἀρχὴν τοῦ Πνεύματος νοοῦντες, ή συναίτιον τῷ Πατρί, ταῦτα γὰρ καὶ περιφανῶς ἀπαρνοῦνται, ὡς ἄτοπι δήπου καὶ ψευδῆ καὶ ἀσύστατα καὶ ἀδύνατα, ἀλλὰ τὸ συναφὲς τῆς οὐσίας καὶ ἀπαράλλακτον παριστά νοντες. Εἰ τοίνυν καὶ κατὰ τήν τινων ερμηνείαν τὴν φαύλην ερμηνεύοιτο οὕτως τὰ τῶν ἐσπερίων Πατέρων ρητά, ὅτι ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Γιου ἐκπορεύεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὥστ᾽ εἶναι τὸ μὲν ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἀντὶ τοῦ δι' Υἱοῦ, τὸ δὲ δι' Υἱοῦ μὴ τὴν αἰτίαν καὶ τὴν δόσιν τοῦ εἶναι, ἀλλὰ τὴν συνάφειαν καὶ τὸ συμπεφυσιώσθαι δηλοῦν, καὶ οὕτως οι ἀπὸ τῆς Ἑσπέρας τοῖς Ἀσιανοῖς συνάσονται διδά. σκαλοι, καὶ πάντες ὁμοῦ τῷ κανόνι τῆς πίστεως. 'Αλλως δὲ εἴ τις οίοιτο συμβιβάζειν αὐτοὺς, ἁμα θίαν τοῦ λόγου, τοῦ τε ἄλλου καὶ τοῦ θεολογικού, ἢ πονηρίαν νοσεῖ. Αλλως γὰρ αὐτοὺς ἀδύνατον καὶ ἀλλήλοις καὶ τῇ πίστει συνελθεῖν, κἂν πάντες ἄγγε λοι φαίεν, είγε οἷόν τε ἦν τοὺς ἀγγέλους εἰπεῖν ποτε τὰ μὴ ὄντα, καὶ αὐτῇ τῇ τοῦ Πνεύματος διδασκα λίᾳ μὴ συμφωνεῖν. Οὕτω δὲ καὶ οἱ ἡμέτεροι Παι τέρες καὶ καθηγεμόνες αὐτοὺς συνεβίβαζον, πολύ ἀξιώτεροι τῶν νῦν τολμώντων ἐκείνοις ἀντινομα θετεῖν, εἴ τις καὶ τοιοῦτός ἐστιν. Ἡ γὰρ ἐν Φλο ρεντίᾳ συμβίβασις τῶν ἁγίων, ἡ διὰ τοῦ ἐκεῖ ὄρου γεγενημένη καὶ τῶν Λατίνων οὖσα ἀρχαῖον εὕρημα, ἐξότου προσέθεσαν τῷ Συμβόλῳ τῆς πίστεως, τοιαῦτα γὰρ δήπου λαβόντες ἐν νῷ τὴν προσθήκην ἐποίουν, ὑπογραφεῖσα δὲ ὑπὸ τῶν ἡμετέρων εγκαταλείψει τοῦ Θεοῦ, νὴ τὴν ἱερὰν ἀλήθειαν, Νεστοριανούς τους ἡμετέρους προγόνους ἀποδείκνυσι πάντας, ὡς αὐτοὶ Λατίνοι λέγουσι Νεστοριανὴν εἶναι τὴν τῶν προγό νων ἡμῶν ἔνστασιν τε καὶ δόξαν καὶ τοὺς ᾿Ασιανούς διδασκάλους, 8 πλέον ἐστίν. Τὸ δὲ ἐπέκεινα τῶν κατ κῶν οὐ λέγω φειδόμενος. Ημείς τοίνυν εἰ καὶ φαι δόμεθα λέγειν, οπόσα ἡμῖν ὑποβάλλει τὸ συνειδός περὶ τῆς διαφωνίας ἐκείνης τῶν διδασκάλων, οὕτω γὰρ χρὴ μᾶλλον λέγειν ἢ συμφωνίας, ἀλλ' ἀπλοῦν τι τοῦτο λέγομεν, ὅτι οὔτε συμφωνεῖν ἐκείνη ἐστὶν, οὔτ᾽ ἄλλως δύνανται συμφωνεῖν, ἢ, ὡς ἡμῖν νῦν εἴρηται, καὶ πρὸ ἡμῶν τοῖς ἡμῶν πολὺ ἀμείνοσι, καὶ πρὸς τούτῳ καὶ θειοτέροις. Εἰ δέ τις λέγοι ὅτι, ᾿Αλλὰ βίαιος ἐστιν αὕτη ἡ συμφωνία, οὗτος ψεύδεται. Πολὺ γὰρ ἂν εἴη βε βαιότερον διὰ τῶν σαφῶν τὰ ἀσαφέστερα εξηγεί σθαι, καὶ κανονίζειν τὰ διὰ τῶν ἀκριβεστέρων τα ἧττον τῶν τοιούτων ὅπως ποτέ. ᾿Ακριβέστερον δὲ ἔχουσι δήπου τα ταῖς κανονικαῖς Γραφαῖς, καὶ ταῖς τῶν Χριστιανῶν συνόδοις συνάδοντα, οἷά εἰσι τὰ τῶν ᾿Ασιανῶν διδασκάλων, ἢ ἐκ τοῦ τῆς γλώττης ἰδιώματος ή πλείονι ἐπιστασίᾳ, ἢ ἄλλαις τισὶν αἰτίαις μὴ προσισταμέναις τῇ τῶν ἄλλων διδασκά λων εὐσεβείᾳ καὶ ἁγιότητι. ᾿Αλλὰ καὶ εἰ μηδεμία ἦν μηχανή, έλκεσθαι τὰ τῶν ἑσπερίων διδασκάλων

πρὸς τὴν κοινὴν ὁμολογίαν τῆς πίστεως, γραφαῖς οὐκ ἀφαιροῦσι. Αμαρτύρους προσφέρουσι μαρτυκαὶ συνόδοις καὶ διδασκάλοις τοσούτοις τοῖς ἡμετέροις ἐρειδομένην, ὡς ἡμεῖς καὶ οἱ Πατέρες ἡμῶν ἀξιοῦμεν, μᾶλλον ἂν εἰλόμεθα μετ' εὐλαβείας παρ αιτήσασθαι τοὺς ἑτέρους, καὶ ταῦτα υπερορίους τύπῳ τε καὶ γλώττη, ἢ πάντας ὁμοῦ καὶ ἀλλήλων καὶ τῆς ἱερᾶς Γραφῆς ἀποῤῥῆξαι. Προήχθην γὰρ οὗπερ ἐφειδόμην εἰπεῖν, τοῦτο δ' ἂν ἦν τῶν ἀποκρίς σεων έχεσθαι τῆς δευτέρας. Εἰ δὲ τῷ τοῦτο δοκεῖ φορτικόν, καίτοι πρότερον ἀπολελόγηται, ἀντειχόμεθα ἂν τῆς προτέρας τῶν αποκρίσεων, καὶ δηλονότι οὐδεὶς ἂν ἡμᾶς ἢ θράσους ἢ τόλμης ἐγράψατο, ἡ φιλονεικίας ταῖς κανονικαῖς ἐρειδομένους Γραφαῖς, καὶ ταῖς οἰκουμενικαῖς συνέ δοις, καὶ τῶν διδασκάλων τοῖς γνωριμωτέροις, ὧν τὰς βίβλους ἔχομεν καὶ τῶν φωνῶν ἐπαίομεν, καὶ οἷς χάριν ἔχομεν ὑπὲρ πάντας τῆς πίστεως, ὅτι τού τοις μόνοις κεχρήμεθα σχεδὸν ὁδηγοίς. καὶ μηδέν τούτοις πᾶσιν οὔτε προστιθέντας οὔτ᾽ ἀφαιροῦντας, τὴν δὲ λοιπὴν πολυπραγμοσύνην ἐῶντας, ὅτι ἐλπίδε κέρδους ἀμφιβόλῳ πολὺν ἐγκρύπτει τον κίνδυνον. Οὐδεὶς ἂν οὖν οὕτως ἔχοντας ἐγράψατο. Εἰ δὲ διὰ τὸ τῆς ἐκκλησιαστικῆς εἰρήνης καλὸν καὶ περαι· τέρω τούτου τολμῶμεν μετ᾿ ἀσφαλείας, τολμηρὸν μὲν ποιοῦντες τὸ δέχεσθαι θεολογίαν ή μαρτυρίαν ἀμάρτυρον, καὶ ταῦτα τῆς μόνης μαρτυρίας αὐτῶν ἱκβαλλομένης ὑπὸ τῶν διαφερομένων, λέγω δὲ τῆς ἐπιστολῆς τοῦ Μαξίμου, ἀσφαλὲς δὲ ποιοῦντες τὸ δέχεσθαι τὰ τοιαῦτα ῥητά, κατὰ τὸν τύπον τῆς καθολικῆς πίστεως, καὶ ὅτι τὸν τύπων τῶν διδασκάλων τῶν παρ' ἡμῖν· εἰ τοίνυν διὰ τὸ τῆς ἐκκλησιαστικῆς εἰρήνης καλὸν, καὶ τὴν τοῦ Χριστοῦ δόξαν τῇ αὐξήσει τῆς ἐκκλησιαστικῆς εἰρήνης συναυξανομές νην, καὶ μέχρι τούτου προήχθημεν ἡμεῖς τε καὶ οἱ Πατέρες ἡμῶν ἐν τοῖς αὐτῶν συγγράμμασιν, οὗ περαιτέρω δυσσεβές ἐστι προελθεῖν, τουτέστιν ἀπό εναντίας τῆς ἡμῶν ἀγαθῆς συνειδήσεως, καὶ ὥσπερ μύσαντας τοὺς τῆς ψυχῆς ὀφθαλμούς προσέσθαι δόξαν ἀνήκουστον ὑπὸ συμφωνίς δῆθεν τῶν ἁγίων ἀδίκῳ καὶ ἀδυνάτῳ, καὶ τὸ σύμπαν φάναι σεσοφισμένη, τὸ μὲν ἡμέτερον καὶ τῶν ἡμετέρων προς γόνων ὁποῖόν ἐπεί τε καὶ ἦν, ὁ Θεὸς ὁρᾷ, καὶ τῶν ἀνθρώπων οι δικαιότεροι. Εἰσὶ δὲ δήπου καὶ ἐν Λατίνοις αὐτοῖς, πολλοὶ ταῖς ἔνδον συνειδήσεσιν ἡμᾶς δικαιώσονται, εἰ καὶ μὴ φανερῶς τολμήσωσι τοῦτο ποιεῖν, νόμους μητρός αιδούμενοι, ού, φεῦ! καὶ τῶν ἡμετέρων τινὲς οὐ ποιοῦνται λόγον, προσθήκη γενόμενοι συμφορᾶς ἐν τοῖς χαλεπωτάτοις χρόνοις ἡμῖν καὶ δυστυχεστάτοις. Αμα δὲ δῆλον ἐξ ἀντιθέτου καὶ τὸ τῶν Λατίνων ἐστὶν, ὅτε τε ήδικήκασι καὶ νῦν ἀδικοῦσιν ἡμᾶς καὶ τὴν τῆς Ἐκκλησίας εἰρήνην. Καὶ γὰρ προσέθης και μόνοι ἄνευ τῶν ἄλλων πατριαρχῶν, καὶ ἐν ἡμῖν οἱ τέσσαρες πατριάρχαι οὐκ ἀντιπροσέθηκαν, καὶ δυνάμενοι τοῦτο ποιεῖν καὶ δικαιότερον, ὅτι τε πλείους, καὶ ὅτι ἀληθὲς ἂν προσετίθουν, ἀλλ' ἔνεκα τῆς εἰρήνης καὶ τοὺς τῶν Πατέρων δεδιότες όρους τοῦτο οὐκ ἔπραττον. 'Ανάγκης κατεπειγούσης λέ γουσι προστεἶναι, καὶ νῦν ἀνάγκης οὔσης ἐκβαλεῖν, " ρία, καὶ καθ᾽ ὧν πολλαὶ καὶ μεγάλαι δικαίως υπο ψίας κρινοῖντ᾽ ἂν, οὐ κατὰ τῶν ἁγίων, ἀπείη γε τοῦτο, ἀλλὰ κατὰ τῶν ῥητῶν, ἅπερ εἰς τοὺς ἁγίους αναγράφουσι, καὶ ἡμεῖς αὐτοῖς πιστεύομεν διὰ τὸ τῆς εἰρήνης καλόν. Διαβάλλουσι τὴν μόνην περί αὐτῶν μαρτυρίαν, τὴν ἐπιστολὴν τοῦ Μαξίμου, διὰ τὴν συνημμένην κατὰ τῆς αὐτῶν παρεξηγήσεως ἐπιστασίαν τοῦ διδασκάλου, καὶ ἡμεῖς ἀνεχόμεθα. Δέον ὂν μηδὲ φροντίσα: λοιπὸν αὐτῶν, καταφεύγου μεν ἐπὶ τοὺς κοινούς κανόνας τῆς πίστεως, ἐξηγη την καθίζομεν τῶν ῥητῶν, εἰ ἀληθῶς εἰσι τῶν ἁγίων, τὸν ἡμέτερον Ἰησοῦν, τὸν μακάριον Παῦλον, καὶ διαλλακτὰς αὐτοὺς ποιούμεθα τῆς ἔριδος, καὶ πρὸς αὐτοῖς τὰς οἰκουμενικὰς συνόδους· καὶ οὐδόλως προσέχουσιν, ἀλλ' ἀξιοῦσι καὶ τὸν ἔσχατον ἡμᾶς αὐτ τοῖς ἀποδοῦναι κοδράντην. Καὶ ἐπειδὰν λύωσι τὸ ζήτημα τοῦτο μὴ φωναῖς Γραφῶν καὶ ἁγίων ἀναμε φισβητήτοις, ἀλλ' ἰδίοις τῶν νεωτέρων εὑρήμασιν, ὑποκλίνειν ἀξιοῦσι τὰς κεφαλὰς, καὶ τοῖς μὴ ὑπου κλίνουσιν ἄχθονται, ὥσπερ νόμῳ δουλευόντων, ἀλλ' οὐ γνώσει καὶ συνειδήσει, ἢ μὴ προσεχεστέραν ἐχόντων τὴν ἰδίαν μητέρα, οἷς μᾶλλον χρὴ δουλεύειν τοῖς νόμοις, καὶ οὓς ἔθετο περὶ τούτων μὴ ὑπερβαί γειν θριγγούς. Αλλά γένοιτο, Θεὶ βασιλευ, καὶ τῇ Ῥωμαϊκῇ Ἐκκλησίᾳ ὁρμὴ πρὸς τὴν εἰρήνην τῆς Ἐκκλησίας δικαιοτέρα, ἵνα καὶ αὐτῇ τὴν προτέραν διδῶμεν εὐο λάβειαν. Νῦν δὲ ὅσα ἐχρῆν περὶ τῶν ἑσπερίων δι δασκάλων καὶ Πατέρων εἰπεῖν πρὸς τοὺς οἰκείους τῇ μητρὶ ἡμῶν τῇ ἀνατολικῇ Ἐκκλησίᾳ, καὶ τῇ δόξῃ αὐτῆς καὶ διδασκαλία, ὡς ἂν μὴ θορυβῶνται επισειομένων αὐτοῖς τῶν τοιούτων ῥητῶν, ἐκ πλειό νων ὀλίγα είρηται σὺν Θεῷ, ᾧ ἡ δόξα καὶ αἶνος εἰς τοὺς αἰῶνας. Αμήν. *Οτι ἀδύνατόν ἐστι καὶ τὸν Υἱὸν προβολέα εἶναι τοῦ Πνεύματος, ἢ προβάλλοντα αὐτὸ μετὰ τοῦ Πατρὸς, ήγουν ἀδύνατόν ἐστι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ αὐτὸ ἐκπορεύεσθαι· καὶ ὅτι ἀρνούμενοι τὸ ποιεῖν δύο ἀρχὰς, ἢ συναλείφειν τὰς ὑποστά σεις οἱ ἐκεῖνο δοξάζοντες, οὐδὲν ἧττον εἰσιν ἀπρόσδεκτοι, εἰ καὶ τοῖς ἰδιώταις δοκοῦσί τι λέγειν. Οτι δὲ κατὰ τὰς τῆς πίστεως ὑποθέσεις ἀδύνα τόν ἐστι καὶ τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ προβολέα και αἴτιον, εἶναι τοῦ παναγίου Πνεύματος, πολλοῖς μὲν συλλο γισμοῖς ἐν τῷ α' και β' τῶν βιβλίων ἐδείχθη τῶν ἡμετέρων, εὐσυνόπτως δὲ δείκνοιτ᾽ ἂν ἐνὶ τῷδε μά λιστα λόγῳ. Εἰ καὶ ὁ Υἱὸς προβάλλει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὑποστατικῶς μετὰ τοῦ Πατρός, ὡς ἀρχὴ δη λονότι τούτου ἢ αἴτιος, ὡς ἐν τῷ τῆς Φλωρεντίας ή ὄρῳ δηλοῦται, ή καθό εἰσιν εἰς Θεὸς ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱόν, προάγουσιν αὐτὸ, ἢ καθό εἰαιν ὑποστάσεις δύο, διότι ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ ἥ τε τῆς οὐσίας ἑνότης, καὶ ἡ τῶν ὑποστάσεων διάκρισις, θεμέλιοί τινες τῶν αὐ τοῖς ὑπαρχόντων πάντων, εἴτε κοινωνητῶς, είτε ἀκοινωνήτως εἰσὶ, καὶ παρὰ ταῦτα ἄμφω οὐδὲν ἔτε ρόν ἐστιν. ᾿Αλλὰ καθὴ ἔν εἰσι τῇ οὐσίᾳ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον

GENNADI CP. PATRIARCILE οὐ προάγουσι δυοῖν ἕνεκα καὶ κατ᾿ αὐτοὺς τοὺς Λα- δεμιᾷ ἓν πρόσωπον ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς δύναται νοείτίνους· κατὰ μὲν τὸν Θωμᾶν ὅτι οὕτω δημιουργού- σθαι ἢ λέγεσθαι, ὥστε ἕωλός ἐστιν ἡ ἀπόκρισις. σιν αἱ θεῖα: ὑποστάσεις τὴν κτίσιν καθό εἰσιν εἷς δηλονότι Θεός, διὸ καὶ εἰς Δημιουργός ἐστι τῆς κτί σεως· κατὰ δὲ τὸν Σκότον, διότι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον προῆγεν ἂν ἑαυτὸ, ἔστι γὰρ ἐν τῇ οὐσίᾳ μετὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ. Καὶ ἐν ταύτῃ τῇ προτάσει τῇ ὅτι ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς ἕν εἰσι τῇ οὐσίᾳ, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον περιέχεται ἐν τῇ αὐτῇ τῆς οὐσίας ενότητε δν. Ἐπεὶ τοίνυν ἢ ἑαυτὸ προάξει τὸ Πνεῦμα, ἡ κτίσ σμα ἔσται, καὶ τῆς θείας ἔξω ἑνότητος, εἰ καθὸ ἐν εἰσι τῇ ουσίᾳ προβάλλουσιν αὐτὸ ὁ Πατήρ καὶ ὁ Υἱὸς, βλάσφημα δὲ ἐκεῖνα προδήλως· οὐκοῦν οὐδὲ προάγουσιν αὐτὸ οὕτως. Αλλ' οὐδὲ καθόσον εἰσὶν ὑποστάσεις δύο, προάγουσιν αὐτό. Καθάπερ γὰρ εἰ τί ἐστιν ἐν αὐτοῖς τῷ λόγῳ τῆς φύσεως ἐν ἐστι καὶ ἀδιάκριτον, οὕτω καὶ εἴ τι εἴη ἐν αὐτοῖς τῷ λόγῳ τῶν ὑποστάσεων, διττὸν ἔσται καὶ διακεκριμένον, καὶ οὕτως οὐκ ἂν εἶεν μία ἀρχὴ τοῦ Πνεύματος ὁ Πατήρ καὶ ὁ Υἱός. Διὸ καὶ οἱ τῆς Ἐκκλησίας διδάσκαλοι ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς ὑποστάσεως αὐτό φασιν ἐκπορεύεσθαι, ἀποκλείοντες τὸν Υἱόν, ἐκ δὲ τῆς τοῦ, Υἱοῦ ὑποστάσεως οὐδεὶς εἶπε. Ἐπεὶ τοίνυν καὶ τὸ δύο ἀρχὰς εἶναι ἐν τῇ Θεότητι βλάσφημον, ἔπεται δὲ εἰ προάγουσι τὸ Πνεῦμα καθόσον εἰσὶ διακεκριμένοι, εἴτουν καθό εἰσι δύο ὑποστάσεις, οὐκοῦν οὐδὲ προάγουσιν αὐτὸ οὕτως. Οὐδενὸς δὲ ἄλλου τρόπου κατα λειπομένου καταλείπεται ὡς ἀδύνατόν ἐστι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ὑφίσταθαι τὸ Πνεῦμα ὥσπερ καὶ ἐκ τοῦ Πατρός. Αλλοι λέγουσιν ὅτι ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱός προάγουσι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οὔτε καθό εἰσιν εἷς καθάπαξ, οὔτε καθό εἰσι δύο καθάπαξ, ἀλλὰ καθό εἶσε δύο εἰς· ἡ γὰρ προβλητική δύναμις ἁρμόττει αὐτοῖς καὶ καθό εἰσι δύο, καὶ καθό εἰσιν ἐν, φύσιν γὰρ σημαί νουσι μετὰ ἰδιότητος· καὶ ὡς μὲν σημαίνουσιν ἰδιότη τα οὐδὲν ἀδύνατον ὑπάρχειν αὐτὴν ὑποκειμένοις δυο σὶν, ἐφόσον μίαν ἔχουσι φύσιν· ὡς δὲ σημαίνουσι φύσιν, ἕν εἰσι τά τοιαύτην φύσιν ἔχοντα. Αὕτη δὲ ἡ ἀπόκρισις σχεδὸν ἡ αὐτὴ οὖσα τῇ προτέρα, τερατώ δῆς ἐστὶν, εἰς Αλέξανδρον τινα αναφερομένη, και κατ' οὐδὲν γὰρ τὸ αὐτό ἐστιν ὁ Πατὴρ καὶ Υἱός, δύο καὶ εἶς, ή, ὡς αὐτοὶ μᾶλλον λέγουσι, δύο εἷς. Η πάντα ἂν μιγνύοιτο ἐκεῖ χρήματα Σαβελλίως, ὥστ᾽ οὐδὲ κατὰ τὴν μίαν, ὡς αὐτοί φασι, προβλητικήν δύναμιν. Επειτα ἡ μία αὕτη δύναμις, αὐτοῖς φύσιν μετὰ ἰδιότητος σημαίνουσα, πῶς ἂν ὑπάρχει δυσίν ὑποκειμένοις μία γε οὖσα; δεῖ γὰρ μᾶλλον αὐτὴν διττὴν εἶναι ὡς τὰ ὑποκείμενα, είγε προσωπική εἴη καὶ μὴ τῆς φύσεως ιδιότης. "Η μία ούσα καὶ προσω πική, ἑνὸς ἂν ἦν προσώπου δήπου, ἀκινήτως ἐν αὐτ τῷ γε ὁριζομένη· οὕτω δὲ καὶ ἔστιν. Ακινήτους γὰρ δεῖ εἶναι τὰς τοιαύτας ιδιότητας. Η πῶς ἂν ιδιότητες μείνειαν κινούμεναι καὶ μεταπίπτουσαι, κατὰ τὸν θεολόγον Γρηγόριον; Διττῆς δὲ τῆς δυνάμεως οὔσης κατὰ τὸν ἀριθμὸν τῶν ὑποκειμένων, οἷς τὴν δύναμιν αὐτοὶ διδόασι, καὶ δύο ἀρχαὶ τοῦ Πνεύ Ο ματος ἔσονται τὰ διττῇ δυνάμει προάγοντα. Ω; γὰρ ἀδύνατον ἐν δυσὶ προσώποις θείοις εἶναί τινα δύναο μιν μίαν, ἐὰν μὴ ᾖ ουσιώδης καὶ φυσική, οὕτω καὶ δύο δυνάμεις εἶναι εἰ μὴ ἀντικειμένας, ἢ διαφόρους εἴδει, ὧν οὐδέτερον προσήκει τῇ, ὡς αὐτοί φασι, μια δυνάμει ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ· πῶς γὰρ πλείους ή μία ἔσται; Εἰ δὲ ἀνάγκη τοιαύτας εἶναι δύο γε σύσας, πῶς ἂν εἶεν κατ' αὐτοὺς ἔν τι οἷς αὗται υπάρχου σιν; Ἀρχὴ δὲ ἑκατέρα, ὡς αὐτοί φασι διὰ τὴν τοῦ προβάλλειν δύναμιν, ἣν οὐχ οἷόν τε εἶναι μίαν ἐν ἀμφοῖν, ὥστε καὶ αὐτὰ μίαν ἀρχὴν εἶναι ἀδύνατον, ἐν τῷ προβάλλειν, είγε προβάλλουσιν άμφω. Πρὸς δὴ τοῦτον τὸν λόγον οἱ χαριέστεροι ἀποκρί νονται, ὅτι προάγουσιν ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς τὸ Πνεῦ με το ἅγιον, οὔτε καθό εἰσιν ἐν τῇ ουσίᾳ, οὔτε καθό εἰσι διακεκριμένα καθάπαξ, δεδίασι γὰρ τῇ τῶν ἀτό. πων ἐκείνων επαγωγῇ, ὡς ἔοικεν, ἀλλὰ καθὸ ἦν εἰσι τῇ προβλητικῇ δυνάμει 'Αλλ' αὕτη ἡ ἀπόκρισις πρῶτον μὲν ἔστιν ἀναπόδεικτος· τὸ γὰρ μίαν εἶναι προβλητικὴν δύναμιν, ἢ ἐνέργειαν ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ, οὐδαμοῦ εἴρηται τῶν Γραφῶν, ἢ τῶν ἁγίων· δεύτερόν ἐστι σοφιστική, λύειν γὰρ πειρᾶται αὐτῷ τῷ ζητου μένῳ, τοῦτο καὶ ἔστιν αὐτὸ τὸ ζητούμενον, εἰ τὴν αὐτὴν τῷ Πατρὶ προβλητικήν δύναμιν καὶ ὁ Υἱός ἔχει· τρίτον ὅτι πρὸς τὰς αὐτὰς καὶ μείζους ἀπομίας επανακάμπτει. Ζητοῦμεν γὰρ πόθεν ἔχει τὴν ὑποκειμένοις ὑπάρχειν, μίαν ἔχουσι φύσιν καὶ ἀριθ ἑνότητα αὕτη ἡ μία προβλητική δύναμις, ἡ ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ, πότερον ἐκ τῆς ἑνότητος τῆς προσωπι κῆς, πᾶσα γὰρ δύναμις ἐν τοῖς θείοις, ἢ οὐσιώδης ἐστὶν, εἴτουν τῆς οὐσίας, ἢ ὑποστατική, εἴτουν τοῦ προσώπου. Εἰ μὲν δὴ ἐκ τῆς ἑνότητος τῆς οὐσίας ἀνίσχει καὶ ταύτῃ ἔπεται, ὥσπερ ἄρα καὶ ἡ τοῦ δημιουργεῖν δύναμις, ἢ καὶ ἑαυτὸ προάξει τὸ Πνεῦμα, ἐν τῇ αὐτῇ ἑνότητι τῆς πίστεως δν, καὶ διὰ τοῦτο τὴν αὐτὴν δύναμιν ἔχειν· ἢ εἰ μὴ ἑαυτὸ προάξει, κτίσμα ἔσται, καὶ οὐκ ἐν τῇ αὐτῇ τῆς οὐσίας ἑνότητι, δυνάμεως τοιαύτης έστερημένο». Εἰ δὲ προσωπικῇ ενότητα ἔπεται, προσωπική οὖσα ὡς ἡ τοῦ γεννᾶν δύναμις ἓν πρόσωπον ὁ Πατὴρ ἔσται καὶ ὁ Υἱὸς, καὶ ὡς ἐν πρόσωπον τὸ Πνεῦμα προάξει. Μηχανῇ δὲ ούτ Ἐπεὶ δὲ ἀνάγκη μίαν ἀρχὴν εἶναι, είγε προβάλ λουσιν, ἀδύνατόν ἐστι λοιπὸν ἄμφω προβάλλειν, λέγοντές τε μηδὲν ἄτοπον εἶναι μίαν ιδιότητα ἐν δυσὶν μῷ μίαν, εἰ μὲν τῷ λόγῳ τούτῳ καὶ τὰς φυσικας ιδιότητας περιλαμβάνουσι, τουτέστι τὰς θεοπρε πεῖς καὶ κοινὰς, ἀληθὲς λέγουσιν, ἀλλ' οὐ συμπεραίνουσιν. "Η γὰρ προβλητική δύναμις, μηδὲ τῷ Πνεύ ματι προσοῦσα, οὐκ ἔστι τοιαύτη. Εἰ δὲ προσωπικήν ιδιότητα ἐν τῷ λόγῳ νοοῦσι, νομοθετοῦσιν ἐοίκησιν. Οὐδεμίαν γὰρ δείξουσι προσωπικὴν ἰδιότητα ἐν δυσὶν ὑποκειμένοις μίαν εἶναι τῷ ἀριθμῷ, εἰ μὴ τίν της τουμένην φαίεν αὐτήν, τὴν προβλητικήν γελοίων. Οὔτε τὴν τοῦ πέμπειν τὸ Πνεῦμα δύναμιν ἐροῦσι, κοινὴ γάρ ἐστιν, ὅτι τὸ Πνεῦμα καὶ ἑαυτὸ πέμπειν λέγεται, καὶ ἑαυτὸ διδόναι. Οὐ γὰρ αἰτία τοῦ πέμποντος πρὸς τὸ πεμπόμενον νοεῖται πρόσων τον ἐξ ἀνάγκης, ἀλλὰ μᾶλλον ἐξ ἀμφοτέρων. Μη

ὡς ἔοικε, διὰ τὸ μὴ καὶ τὸ Πνεῦμα προβολέα είναι ὡς ἀδύνατον, συγχωροῦσι τὸν Υἱὸν προβολέα εἶναι, εὖ ἐκεῖνο ἀκολουθεῖ ἐναντίως πολὺ τοῖς τῶν λόγων νόμοις. Δέον μᾶλλον ὅτι τεθέντος τὴν Υἱὸν προβολέα εἶναι, δεῖ καὶ τὸ Πνεῦμα τοιοῦτον εἶναι, ὅπερ ἀδύ νατον, κἀκεῖνο ἀδύνατον ὑπολαμβάνειν ᾧ τοῦθ᾽ ἕπεται. ὅλης τῆς θεότητος αἰτία πρός τι ἐξωτερικὸν ἀποτέ- καίτοι προσὴν ἂν τῷ Υἱῷ, εἰ μὴ τοῦτο ἐκώλυς. Και, λεσμα, καὶ Αὐγουστῖνος φησί, καὶ Θωμᾶς μετ᾿ αὐτόν. Αλλ' οὐδ᾽ ἔξουσι τὴν προβλητικήν δύναμιν κοινήν Πατρὶ καὶ Υἱῷ τιθέναι, ἕως ἂν μὴ κοινὴ ᾖ τῷ Πνεύ ματι, Διονυσίου, Βασιλείου καὶ πάντων ἁγίων ἀξιούντων τὰ κοινὰ Πατρὶ καὶ Υἱῷ κοινὰ καὶ τῷ Πνεύματι εἶναι· θεοπρεπή γάρ εἰσι τὰ τοιαῦτα, καὶ τῆς θείας φύσεως ἰδιώματα, καὶ διὰ τοῦτο καὶ τὸ Πνεῦμα μετέχειν αὐτῶν ἀνάγκη. Η οὐδ' ἂν εἴη δυσὶ κοινὰ, ἀλλ' ἐν ἐνὶ προσώπῳ ἂν ὁρίζοιτο μόνον, διὰ τὸ πᾶν 8 μὴ προσκαλεῖται τὴν θείαν φύσιν, ἢ τὰς τρεῖς ὑποστάσεις διείληφεν ἑνὶ προσήκειν μόνῳ προσώπῳ, καὶ μὴ ὑπερβαίνειν, μηδὲ εἰς ἕτερον μεταβαίνειν, εἰ μὴ μέλοι καὶ δυὰς εἶναι τὸ παρ' ἡμῶν λατρευόμε νον. Τὸ δὲ λέγειν ὡς καὶ τὸ ἀγέννητον καὶ τὸ αἰτιατὸν δυσὶ προσώποις ἑκάτερον προσόν, οὐ δυάδα τὴν ὑπερφυᾶ ἐκείνην Ενάδα καὶ Τριάδα ποιεῖ πρὸς τὸν λόγον οὐδέν· οὐ γὰρ ἔοικεν ἐκεῖνα τῷ προβάλλειν· τὸ μὲν γὰρ αἰτιατὸν κατηγόρημά ἐστι μόνον, ᾗ κοι νόν ἐστιν, ᾗ δὲ ἔργῳ ἐστὶν ἐν Υἱῷ καὶ Πνεύματι, γεννητόν ἐστι καὶ ἐκπορευτόν, δύο ὄντα καὶ εἴδει διαφέροντα· τὸ δὲ προβάλλειν πρᾶγμα ἓν ἐν Πατρί καὶ Υἱῷ Λατίνοι λέγουσι, καὶ μίαν ενέργειαν εἴδει τε καὶ ἀριθμῷ. Πολλῷ δὲ πλείων διαφορὰ ἐναντίου τα καὶ ἐκπορευτοῦ, οἷς κοινόν τι, ἀλλ' οὐχ ὡς συνωνύμοις ἐπιτέθειται όνομα ὑπό τινων τὸ ἀγέννητον ὡς εἴ τις λίθον τε καὶ ἵππον ἄλογον ὀνομάζῃ, τὸ μὲν ὅτι μετέχει τῆς ἀντικειμένης λόγῳ διαφορᾶς, τὸ δ' ὅτι καὶ τοῦ γένους πάντη κεχώρισται, καὶ ὡς ἄν τις εἴποι, τὸ μὲν στερητικῶς, θάτερον δὲ ἀποφατι- ο κῶς· οὐκοῦν προσωπικὴ μὲν οὖσα μία ἑνὶ προσώπῳ προσέσται τῷ πατρικῷ, τῆς φύσεως δὲ οὖσα μία ιδεότης, μιᾷ τῇ θείᾳ φύσει προσέσται. Ἀλλὰ τὸ δεύτε ραν ἀδύνατον τοῦ Πνεύματος ἕνεκα· τὸ πρῶτον ἄρα ἀληθές. Τὴν δ' ἀκολουθίαν οὐ μόνον ὁ τῆς πίστεως λόγο; βεβαιοί, καὶ οἱ διδάσκαλοι τοῦτον τηροῦντες, ἀλλὰ καὶ αὐτοὶ Λατῖνοι συμμαρτυρούσιν, ή τι ἄλλο, ἢ ἐν διδόντων ἐστὶ τῇ ἀκολουθίᾳ τὸ λέγειν, ὅτι προσῆν ἂν καὶ τῷ Πνεύματι τὸ προβάλλειν, εἰ μὴ ἐκώλυεν ἡ τοῦ Πνεύματος ἰδιότης. 'Αλλ' ἡμῖν οὐδὲν διαφέρει, εἴτε διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν, εἴτε δι' ἑτέραν κεκώλυται καὶ ἀδυνάτως ἔχει ἕως ἂν τοιοῦτόν γε ᾖ, πρὸς τὸ κάτ κεῖνο δεῖξαι ἀδύνατον ᾧ τοῦθ᾽ ἔπεται. Εἰ δὲ λέγοιεν Λατίνοι ὅτι πλὴν τοῦ προβάλλειν ἐνδουν οἱ ἅγιοι, ψευδὴς ἡ ὑπόνοια, τοὐναντίον γάρ, μόνην πηγήν τὸν Πατέρα καὶ μόνον αἴτιον λέγουσι, καὶ πάντα τὰ Πατρὸς ἔχειν τὸν Υἱὸν πλὴν τῆς αἰτίας, καὶ πολλὰ τοιαῦτα δι' ὧν δεικνύουσιν οὐ βουλόμενοι κοινὸν εἶναι Πατρὶ καὶ Υἱῷ τὸ προβάλλειν. Οὐκ ἐβούλοντο δὲ, ὅτι ᾔδεσαν ὡς ἀνάγκη τοῦτο καὶ τῷ Πνεύματι οὕτω δοθῆναι ἂν παρ' αὐτῶν, διὰ τὸ πᾶσαν ἐνέργειαν ἐν τοῖς θείοις μὴ ὁριζομένην ἐν προσώπῳ ἑνὶ ἀλλο ὑπερβαίνουσαν πρὸς ὅλην τὴν θείαν φύσιν ἐκτείνε σθαι, καὶ ταῖς τρισὶν ὑποστάσεσιν εἶναι κοινόν. Και αὖθις εἰ φαῖεν ὅτι τὸ Πνεῦμα Πατρὸς εἶναι, καὶ Πνεῦμα Υἱοῦ εἶναι, κοινόν ἐστι δήπου Πατρὶ καὶ Υἱῷ, ἀλλ' οὐ καὶ τῷ Πνεύματι, οὐ γάρ ἐστιν ἑαυτοῦ τὸ Πνεῦμα, καὶ τοῦτο μάτην ἐροῦσιν. Εἰ μὲν γὰρ ἐκεῖνον λέγουσιν οὕτως, ὡς ἐξ ἀμφοῖν τοῦ Πνεύματ τος προβαλλομένου, τό τε ζητούμενον αὖθις λαμβάνουσι, καὶ τοὺς ἐκεῖνο εἰπόντα; παρεξηγοῦνται· εἰ δὲ Πνεῦμα Υἱοῦ λέγεται τῇ Γραφῇ, ὡς ταυτὸν κατὰ φύσιν τῷ Υἱῷ καὶ ὁμοούσιον, οὕτω γὰρ πάντες οἱ ἱεροὶ ἐξηγοῦνται, τοῦ Πατρὸς δέ φασιν, ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον· οὐκ ἔτ᾽ ἂν καὶ τῷ Πνεύ ματι εἴη κοινόν, εἴ γε καὶ ἐν ἐκείνοις ἐστὶ διάφορον, ὅτι τοῦ Πατρὸς μὲν εἴρηται εἶναι ὡς ἐξ αὐτοῦ, τοῦ Υἱοῦ δὲ ὡς ᾠκειωμένον κατὰ φύσιν αὐτῷ. Εἰ δέ τις καὶ τὸ Πατρὸς εἶναι λέγεσθαι τὴν κατὰ φύτιν ἑνότητα δηλοῦν βούλοιτο τῆς αἰτίας τῷ ἐκ Ην δέ τινες ἐπενόησαν τῶν προσωπικῶν διάκρι σιν, καὶ αὕτη σοφιστική ἐστι τὸ ζητούμενον τιθεῖσα ὡς ἀρχὴν, καὶ ἄτοπος καθ᾿ αὐτὴν, καὶ πολλῶν ἀτόπων ἀρχὴ, ὡς ἐν ἄλλοις ἐλήλεγκται· τουτέστιν ὅτι τῶν προσωπικῶν τὰ μὲν ὑποστατικά, τὰ δὲ ὑποστάντι τῷ προσώπῳ ἑπόμενα, ὡς ἀνθρώπῳ δηλονότι, τὸ μὲν λογικόν, τὸ δὲ γελαστικών. Καὶ μὴν οὐδὲ ἐπειδὰν λέγωσιν, ὡς προσῆν ἂν τῷ Πνεύματι τὸ προβάλλειν, εἰ μὴ ἐναντίον ἦν τῷ αὐτοῦ λόγῳ, λύουσι μᾶλλον τὴν ἀπορίαν καὶ φεύγουσι· τὸ γὰρ μὴ προσ- Ο Πατρὸς σημαινομένης, συγχωρούμεν ὅτι κοινόν ἐστι εἶναι τῷ Πνεύματι τῷ προβάλλειν καὶ τὸ τούτου αἴτιον λέγουσιν. Οπως δὲ τούτου οὕτως ἔχοντος, ἐνέσται καὶ τῷ Υἱῷ τὸ προβάλλειν μετὰ Πατρὸς οὐ λέγουσι· τουτέστι τὴν μὲν ἀκολουθίαν οὐκ ἐλέγχουσι, πῶς γάρ; τοῖς τῶν ἁγίων λόγοις ἐρειδομένην, οἱ φασιν, εἴ τι κοινόν ἐστι Πατρὶ καὶ Υἱῷ, τοῦτο καὶ τῷ Πνεύματι κοινὸν εἶναι· ὅτι δὲ ἄτοπόν ἐστι τὸ καὶ τῷ Πνεύματι τοῦτο προσεἶναι, καὶ ὅτου χάριν, ὥσπερ ἡμῖν συναγωνιζόμενοι λέγουσιν, οὐκ εἰδότες ὅτι, ὥσπερ τῷ Πνεύματι μὴ πρόσεστι διὰ τὸ συμβαίνειν μηδαμῶς τῷ λόγῳ τοῦ Πνεύματος, καίτοι γε προσὴν ἂν ἄνευ τούτου, οὕτως οὐδὲ τῷ Υἱῷ πρόσο εστι διὰ τὸ ἀνάγκην εἶναι προσεἶναι ἂν καὶ τῷ Πνεύ ματι, εἰ τῷ Υἱῷ προσείη, τοῦτο δὲ ἀδύνατον εἶναι, Πατρὶ καὶ Υἱῷ τὸ λέγεσθαι αὐτῶν εἶναι τὸ Πνεῦμα· οὕτω δὲ καὶ ἑαυτοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα δώσομεν πάντ τως· ὡς γὰρ ἐκείνοις ταυτόν ἐστι κατὰ φύσιν, οὕτω καὶ ἑαυτῷ ταυτόν ἐστι κατὰ φύσιν καὶ καθ᾽ ὑπόστασιν, ἔν τε ὂν κὰν τῷ ἐσχάτῳ τῆς ἀμεταβλησίας. Ἐπεὶ τοίνυν ἅπερ ἀποκρίνονται πρὸς τὸν λόγον Λατίνοι, ἀποφυγαί εἰσιν ἀτεχνῶς τῆς ἀληθείας ἐκούσιοι, διὰ τὸ δουλεύειν καὶ θέλειν, ᾗ προελήφθησαν δόξῃ, καὶ οὐδὲν ὑγιὲς ἢ σαφὲς ἔχοντα, εὐλόγως ἄρα καὶ διὰ τῶν φανερωτάτων τῆς πίστεως ἀρχῶν· ἅμα δὲ καὶ συντομωτάτῃ ἐδῷ δέδεικται ἀδύνατον εἶναι καὶ ἄτοπον τὸ καὶ τὸν Υἱὸν αἴτιον εἶναι ἢ προβο λέα τοῦ ἁγίου Πνεύματος μετὰ τοῦ Πατρὸς, τοσούτων ἐκ διαιρέσεως ἀκολουθούντων ἀτόπων, καὶ ἀδυ

νάτων αὐτῷ, καίτοι καὶ πλείω τῶν εἰρημένων ἀκο- σιν ανεκτότεροι μὲν διὰ τὴν ἄρνησιν τοῦ ἀτόπου, λουθεῖ τῷ δόγματι ἄτοπα, καὶ οὐδενὶ σχεδόν ἄλλῳ τοσαῦτα, ὡς ἄλλοις τε πολλοῖς πρὸ ἡμῶν, καὶ ἡμῖν ἐν δυσὶ βιβλίοις δέδεικται τοῖς προειρημένοις. 'Αλλ' ἡμῖν ἀρκοῦν ἔδοξε καὶ εἰς τοσαῦτα τὴν 03σιν ἀπενεγκεῖν, ὧν ἑνὶ τὸ τοὐλάχιστον την Λατινι κὴν θέσιν ἐνισχομένην ἀποτρέπεσθαι χρή. Ενέχοιτο δ' ἂν ἐνὶ τούτων διὰ τὸ ἀναγκαῖον τοῦδε τοῦ λόγου, καὶ τὴν ἀσθένειαν τῶν πρὸς αὐτὸν, ὡς εἴρηται, ὑποκρίσεων σοφίσμασι γὰρ πειρῶνται λύειν αὐτόν. Καλῶς ἄρα θέσιν τοιαύτην ἀρνούμεθα καὶ τῶν τις θέντων οὐδενὶ ἐθέλομεν κοινωνεῖν, νόμοις ἐκκλησιαστικοῖς ἑπόμενοι, οἱ τῶν ἕτερα φρονούντων περὶ τοῦ Θείου διεστάναι κελεύουσι. Χαλεπὸν δὲ τὸ ψεῦδος, καὶ δεῖ αὐτὸ φυλάττεσθαι φρονεῖν, καὶ τοῖς φρονοῦσε συναναμίγνυσθαι, οὐ μόνον ὅταν ἄντικρυς καὶ κατὰ προηγούμενον λόγον τῇ ἀληθείᾳ τῆς πίστεως μάχηται, ὡς ὅταν τις λέγῃ μὴ εἶναι τὸν Θεὸν ἕνα, ἢ μὴ σαρκωθῆναι τὸν τοῦ Θεοῦ Λόγον, ἀλλὰ καὶ οὗ τεθέντος ἕπεταί τι ἐναντίον τῇ πίστει. Επεσθαι δὲ καὶ τῇ περὶ τῆς ἐκπορεύσεως τοῦ Πνεύματος δόξῃ Λατίνων ἔν τι τῶν ἐναντίων τῇ πίστει, οἱ ἡμέτεροι πρόγονοι καὶ διδάσκαλοι καὶ ἰδίᾳ δεικνύουσι, καὶ συνοδικῶς ἀποφαίνονται, καὶ ἔργῳ βεβαιοῦσι τοὺς λόγους, οὐ φιλονείκως, ἀλλ' ἐκ συνειδήσεως ἀγαθῆς ἀπεῤῥωγότες Λατίνων, διὰ τὴν δόξαν ταύ τὴν αὐτῶν πεντακοσίοις σχεδὸν ἔτεσι, καὶ αὐτῷ Ἱερωνύμῳ συμβούλῳ κεχρημένοι τοῦ φεύγειν ἀπὸ ταύτης τῆς δόξης, τοιαύτης γε οὔσης ὡς ἀληθῶς. Φησὶ γὰρ ἐκεῖνος· «Εἰ καὶ ἀποδίδομέν τι τῷ Πατρὶ ἀξιώμα. Ο τος τῷ τῆς ἀρχῆς λόγῳ, οὐδὲν μέντοι προς αποτα γὴν ἢ ἐλάττωσιν κατά τινα τρόπον ἀφορῶντες ἀποδίδομεν τῷ Υἱῷ, ἢ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι, διὰ τὸ φυλάττεσθαι τὰς τῶν αἱρέσεων αφορμάς. Ον τρόπον φησὶ καὶ Ἰλάριος ἐν τῷ η' Περὶ Τριάδος, • Τῷ τῆς δεήσεως ἀξιώματι μείζων ἐστὶν ὁ Πατήρ, ἀλλ᾽ οὐκ ἐλάττων ὁ Υἱός, ᾧ δίδοται ἂν καὶ ταυτὸν εἶναι. ο Ἐκέχρηντο δὲ ἄρα καὶ τοῖ; οἰκειοτέροις ἅπασι διδασκάλοις, τοῖς Ασιανοῖς λέγω, ὁδηγοῖς τοῦ τι Αν δέοι φρονεῖν καὶ ποιεῖν. Ἐκεῖνοι γὰρ πάντες οὐκ ἐτίθουν τὴν Λατινικήν ταύτην πρόφασιν οὐδαμοῦ, καὶ ἀπεπήδων ὡς κρημνοῦ τινος φανεροῦ, καὶ τἀν αντία ταύτῃ μᾶλλον ἐθεολόγησαν ἐναργῶ;, δι' ὧν ἁπάντων ἔδειξαν αὐτὴν φαύλην ἡγούμενοι. Τοτού τοις οὖν καὶ ἡμεῖς κεχρημένοι συμβούλοις ὡς αἱρέσεων ἀφορμὴν τὴν δόξαν φυλαττόμεθα ταύτην, οὔτε βουλόμεθα τοῖς λαοίς μέλι διδόναι, ᾧ πολλὰ ἐγκέκρυπται δηλητήρια, κατ' αὐτὸν αὖθις φάναι τον Ιερώνυμον. Εἰ δὲ ἀναθέματι ὑποβάλλουσι τὰς αἱρέσεις ἐκείν νας πάσας, εὐχ ἱκανοποιοῦσιν ἡμῖν· ἔθος γάρ ἐστιν ἀεὶ τῶν καινοτομούντων οὕτω ποιεῖν, καὶ ἔθος ἐστὶ τῶν τῆς ἀληθείας ἀντιποιουμένων αὐτοῖς μὴ προσε ἔχειν οὕτω ποιοῦσιν. Ἐν γὰρ ταῖς εἰς ἄτοπον απα γωγαῖς οἱ πρὸς τὴν ἀλήθειαν διαφερόμενοι, ἐπεὶ μὴ ἡδύναντο λύειν τὴν ἀκολουθίαν, τῇ ἀρνήσει τοῦ ἀτό που ἐπειρῶντο αἰτίας τε αὐτοὺς ἀπαλλάττειν, καὶ τὸ ἡγούμενον βεβαιοῦν. Εδόκουν δὲ τοῖς ὀρθὰ φρονοῦ οὐ μὴν προσδεκτοί, εἰ μὴ τὸ ἡγούμενον ἀρνήσαιντο, ᾧ έπεται τὸ ἄτοπον ἐκεῖνο ἐξ ὑγιαινούσης ἀκολου θίας. Παραδείγματος χάριν οἱ περὶ τὴν Πύρρου, ἐν θέλημα καὶ μίαν ενέργειαν τιθέντες ἐν τῷ Χριστῷ, ἐπεὶ ἐνεκαλοῦντο τη υπό τῶν ὀρθοδόξων, τὰ καὶ μίαν φύσιν τιθέναι, ἂν οὕτως ἐν τῷ ἡμετέρῳ δεν σπότῃ ἐκ τοιαύτης ἀκολουθίας, ὅτι τῇ ἐνότητι της ἐνεργείας, καὶ ἡ ἑνότης ἂν ἀκολουθήσεις της φύ σεως, διὰ τὸ κατὰ τὸν ἀριθμὸν τῶν φύσεων καὶ τὸν ἀριθμὸν εἶναι τῶν κατὰ φύσιν ἐνεργειῶν. Ἐν τῷ παρόντι δὲ οὐ διαγωνιζόμεθα τιθέναι ταῦτα Ακρι βωμένως, ἀλλ' ὡς ἐν τύπῳ μόνον χάριν· ἐκεῖνοι τοίνυν μὴ δυνάμενοι λύειν τὴν ἀκολουθίαν, πρὸς τὴν ἄρνησιν τοῦ ἀτόπου κατέφευγον. Καίτοι έχοντα λύειν, καὶ πολλὰ λέγοντες, ἀλλ' ὡς σοφιζόμενοι ἀπεπέμποντο. Προτεἶχε δὲ τῇ· ταύτῃ ἀρνήσει τῶν ὀρθε φρονούντων οὐδεὶς, ἀλλ' ἀπῄτουν ἐξ αὐτῶν μᾶλλον τὴν ἄρνησιν τῆς μιᾶς ἐνεργείας, ή τιθεμένη, εἰ καὶ αὐτοῖς ὁμολογούμενον άτοπον ἡ ἑνότης τῆς φύσεως ἐν Χριστῷ εἴπετο. Καὶ οὔτε τὸ ἀρνεῖσθαι τὸ ἑπόμενον ἔξω αὐτοὺς αἰτίας ἐτέθη, οὔτε τὸ ὑπό τινος εὐλαβείας πρὸς τὴν δόξαν ἐκείνην κεκινῆσθαι δοκεῖν· ἐβούλοντο γὰρ ἐντεῦθεν τὴν ἀν θρωπίνην θέλησιν καὶ ἐνέργειαν ἐν Χριστῷ δεικνύ και υποτεταγμένην τῇ θείᾳ τάξει, οὕτως ἀπαρχ τρέπτῳ, ὥστε καὶ ἐν αὐτὰς γίγνεσθαι. Ἡγνόουν δὲ, καὶ οὐδὲ διδασκόμενος μαθεῖν ήθελον, ὅτι τὸ ἁπλῶς ἂν καὶ τὸ τῇ τάξει ἐν διενήνοχε. Καὶ τὸ μὲν δεύτερον μόνον εὐσέξουν ἂν λέγοντες, τὸ δὲ καὶ ἁπλῶς ἐν τιθέντες, ἢ τιθέναι δοκοῦντες, καὶ τὴν ἐνότητα τῆς φύσεως συνεισάγουσι. Καὶ οἱ τὴν μίαν φύσιν τιθέν τες ἐν τῷ Χριστῷ οὔτε πάθος ἔλεγον προσάπτειν τῇ θεότητι τοῦ Χριστοῦ, ούτε κατά φαντασίαν αὐτὸν πεπονθέναι, ή ψιλόν ἄνθρωπον γεγονέναι, ἐφ᾽ & ἤκουον ὑπὸ τῶν εὐσεβούντων φέρειν τὴν θέσιν αὐτ τῶν, ἀλλὰ ταῦτα καὶ ἀναθέματι καθυπέβαλλον. Καὶ τὸ κινητικὸν δὲ αὐτῶν ἀληθῶς εἶχε τινα φαντασίαν, οὐ γὰρ ἡρνοῦντο τὴν ἀληθῆ συνδρομὴν τῶν δύο φύ σεων ἐν Χριστῷ, ἢ μετὰ τὴν ἔνωσιν συγκεχύσθαι πάντας, καὶ εἰς μίαν ανακεκρᾶσθαι φύσιν, ἐπισ στευον ούτωσὶ φανερῶς· ἀλλὰ φύσιν καλοῦντες τὴν οὐσίαν καὶ τὸ εἶδος, οὐκ ἠνείχοντα δύο τιθέναι φύσ σεις ἐν Χριστῷ. Ποντο γὰρ ἀδύνατον ἐν δυσὶν εἰσ δεσι, καὶ ταῦθ' οὕτως καὶ ὅλῳ καὶ παντὶ διακεκρι μένοις, μίαν εἶναι ὑπόστασιν τὴν τοῦ Χριστοῦ ἐν θεότητι δηλονότι καὶ ἀνθρωπότητι· τοὐναντίον γὰρ μᾶλλον ᾤεντο ἀληθέστερον εἶναι, ἂν πλείους υπου στάσεις τῆς αὐτῆς φύσεως τῆς κατὰ τὸ εἶδος μετα έχωσιν. Ἐπεὶ δὲ ὁ θεάνθρωπος μόνος ἦν, καὶ οὐδεὶς αὐτῷ τῆς θεανθρωπότητος ἐκοινώνει, οὔτε οἷόν τέ ἐστιν ἐν τῷ παντὶ αἰῶνι κοινωνῆσαί τινα συνδραμεῖν· ἔλεγον ἐπ' αὐτοῦ τήν τε φύσιν καὶ τὴν ὑπόστασιν, καὶ αὐτὸν εἶναι τὸν θεάνθρωπον, καὶ τὴν αὐτοῦ θεανθρωπότητα· ὥσπερ λόγου χάριν ήλιον καὶ ἡλιότητα, ἑνὸς ὄντος ἡλίου, ὡς δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων μοναδικών. Εἶναι δὲ τὴν μὲν θεανθρωπότητα φύσιν, ὑπόστασιν δὲ τὸν θεάνθρωπον, καὶ οὕτω δύο φύσεις ἐν Χριστῷ, την θεότητα καὶ τὴν ἀνθρω

πότητα εἰς μίαν φύσιν συνελθεῖν τὴν θεανθρωπο- αὐτοῦ· τοῦτο δέ ἐστιν, ὡς αὐτοί φασι, μετ' αὐτοῦ τητα, ώσπερ ψυχὴν καὶ σῶμα ἄνθρωπον εἰς ἀν ἡ ἀρχὴ καὶ τὸ αἴτιον τῶν ἐξ αὐτοῦ τοῦ Πατρός θρωπότητα. φυσικῶς προϊόντων θείων προσώπων, τοῦ Λόγου τε καὶ τοῦ Πνεύματος. Αλλ' οἱ μετὰ τῆς ἀληθείας ιστάμενοι, καὶ ταύτης ἐπίτροποι γεγονότες ἐκ Θεοῦ τοῖς Χριστιανικοῖς λαοῖς, οὔτε τῇ ἀρνήσει τῶν ἀτόπων ἐκείνων προςεἶχον, ἀλλὰ μᾶλλον ἀπῄτουν τὴν ἄρνησιν τῆς μιᾶς φύσεως, ή τιθεμένη καὶ τὰ ἐκείνοις ὁμολογούμενα άτοπα Σπεται, οὔτε εἴ τι καὶ εὐπρεποῦς πρόσεστι τῷ τούτων κινητικῷ, τοῦτ᾽ ἐσκόπουν, καίτοι καὶ τοῦτο πολλῆς γέμει πλάνης, εἴ τις εξετάσει καλῶς, ἀλη θείας τινὸς ἐπικεχρωσμένης χροιά. Αλλ' εἰ καὶ παντάπασιν ὀρθὸν ἦν, μέλι τοῦτο ἐνόμιζον εἶναι πολλὰ ἐγκρύπτον ὡς ἀληθῶς δηλητήρια, καὶ ἀρχὴν πολλῶν καὶ μεγάλων αἱρέσεων, καὶ διὰ τοῦτο οὐκ ἐβούλοντο συγχωροῦντες αὐτῷ, τὰς αἱρέσεις εκείνας " ἀναντοῦν, ὡς ἐπριζῶσαι πολλῶν ἱδρώτων τῇ Ἐκε κλησίᾳ ἐδέησεν. Ἡγνόουν δὲ ἄρα οἱ περὶ τὸν Εὐτυχή, ούτε διδασκόμενοι μαθεῖν ήθελον, ὅτι φύσεις εἰς μίαν φύσιν συνελθεῖν, ἀτελεῖς καὶ μὴ ἐχούσας εἶδος πεπληρωμένον, ἐγχωρεί, ὥσπερ εἰς μίαν φύσιν τὸ ἀνθρώπινον εἶδος, δηλονότι ψυχὴ καὶ σῶμα, συνέρχεται ἀνθρώπου, ὧν οὐδέτερον εἶδος ἔχει πεπληρωμένον, ὡς οὐδὲ φύσις καὶ οὐσία ἂν εἴη κυ μίως, ἀλλ᾽ ἢ μόνον ὡς ἀρχαὶ φύσεως, καὶ μέρη τοιαῦτα εἴδους καὶ ὕλης ἔχοντα λόγον, 88λείας δὲ φύσεις εἰς μίαν συνελθεῖν, ὥσπερ ἡ θεία καὶ ἡ ἀνθρωπίνη ἐστὶν, ἀμήχανόν ἐστι μὴ τῆς ἑτέρας, ἢ καὶ ἑκατέρας φθειρομένης δήπου, καὶ τὸ ἀρνεῖσθαι ταῦτα ἐκείνους· ἡρνοῦντο δέ. Οὐκ ἔπεισε Ο τοὺς εὐσεβεῖς προσήκασθαι τὴν τῶν ἀτόπων του των ἀρχὴν, ἀλλ' αὐτὴν μᾶλλον ἀπῄτουν ἀρνεῖσθαι, τουτέστιν ἀρνεῖσθαι μὲν φύσιν μίαν ἐν τῷ ἡμετέρῳ γεγονέναι Δεσπότῃ μετὰ τὴν τῶν δύο φύσεων Ένωσιν, ὁμολογεῖν δὲ, ὅτι καὶ συνῆλθον ἐν τῷ Χρι στῷ δύο φύσεις ὡς ἀληθῶς, καὶ δύο μετὰ τὴν Ένωσιν ἔμειναν, ἅτε εἰς ἂν πρόσωπον καὶ μίαν ὑπό στασιν συνεληλυθυῖαι ἀτρέπτως καὶ ἀμιγώς. Ταυτὸ δὲ πᾶσι συμβέβηκε τοῖς όπωσούν πρὸς τὴν ἀλήθειαν καὶ τὴν κοινὴν πίστιν διενηνεγμένοις ἐν πλείονί τε καὶ μείζονι αποστάσει ὁμοίως, καὶ πᾶσιν ἐκείνοις οἱ τῶν ἀρχαίων δογμάτων εχόμενοι, τὸν ἴσον τοῖς εἰρημένοις τρόποις έχρήσαντο. Οὐδ' ἡμᾶ; τοίνυν οἱ καὶ τὸν Υἱὸν τοῦ Πνεύματος αἴτιον λέγον τες μετὰ τοῦ Πατρὸς δύνανται πείθειν, ἢ τὴν δό ξαν προσήκασθαι, ἢ ἐφ' ὅσον διαφερόμεθα κοινων νεῖν αὐτοῖς, κἂν μυριάκις τὰ ἄτοπα ἐκκηρύττωσιν, ἐφ' & οιόμεθα το δόγμα φέρειν αὐτῶν· οὔτε τους Πατέρας ἡμῶν ἔπειθον, ἐξ αὐτῶν τῶν τῆς προσθή κης καιρῶν οὕτως ἐξαιτιώμενοι σφᾶς αὐτοὺς, καὶ τὴν κοινωνίαν παρ' αὐτῶν ἀπαιτοῦντες· οὔτε τὸ μάλιστα κινητικὸν αὐτῶν, ἡ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα κατὰ φύσιν ακραιφνής ομοιότης, ἡ ὁμοούσιο της πιστευομένη, καὶ παρ' ἀμφοῖν ὁμοίως τῇ τοῦ Χριστοῦ χάριτι δύναται πείθειν ἡμᾶς τὴν καινοτο μίαν ταύτην προσήκασθαι, ὡς ἀναγκαίως συνημε μένην αὐτῇ. Ομοούσιον μὲν γὰρ πιστεύομεν εἶναι τὸν Υἱόν τῷ Πατρί, ἀλλὰ τοῦ πατρικοῦ ἀξιώματος διείργειν αὐτὸν διδασκόμεθα παρ' αὐτοῦ τε καὶ τῶν Καὶ ἡμεῖς μὲν ἐν τῷ Συμβόλῳ λέγοντες ἐκ Πα τρὸς ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα μόνον, καὶ οὐδὲν προστιθέντες ἐν αὐτῷ, καὶ τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ὁμοού στον εἶναι τῷ Πατρὶ, καὶ τὸ Πνεῦμα Πατρὶ καὶ Υἱῷ συμπροσκυνούμενον εἶναι καὶ συνδοξαζόμενον συνομολογοῦμεν· ὥστ' οὐκ ἂν ἡμᾶς δύναιτο περιγρά φειν οὐδείς· οἱ δὲ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα προ βάλλεσθαι προστιθέντες οὐ συνομολογοῦσιν ἐν ταυ τῷ καὶ τὴν τῶν ἀτόπων ἐκείνων πάντων φυγὴν, ὡς ἂν ἀκίνδυνο» ποιοῖντο τὸ κήρυγμα τοῖς συντρεφό μένοις αὐτῷ, τῶν συνέπεσθαι δοκούντων ἐλαυνομένων, εἰ καὶ ἐδόκουν μόνον οὐκ ὄντα τοιαῦτα. Νῦν δὲ καὶ παντὸς μᾶλλον ἀκολουθεῖ πολλὰ μὲν τῇ δόξῃ, τοῖς δ' αὐτῇ τιθεμένοις ἐν τι ἐκ πάντων τούλάχιστον ὅπερ προσήκει τῷ θεμελίῳ τῆς δόξης, δν ἐκ πάντων ἂν ἔλοιντο· ἀγνοοῦσι δὲ καὶ οὔτε διδασκόμενοι μαθεῖν ἀνεχόμενοι, ὡς τὸ εἶναί τι ἔκ τινος, καὶ τὸ εἶναί τινος, οὐκ ἐξ ἀνάγκης συνέρχονται, ἀλλ' ἔστιν οὗ χωρίζονται· οἷον συνέρχονται με, ἐπειδὰν ἀναφέρωμεν τὸ Πνεῦμα πρὸς τὸν Πατέρα, οὐχ ὡς ταυτὸ δύνασθαι, "Αλλο γάρ, φησὶν ὁ Χρυσήστομος, τὸ Θεοῦ, καὶ ἄλλο τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ, περὶ τοῦ Πνεύματος τὸν λόγον ποιούμενος, ἀλλ᾽ ὡς συναληθεύειν χωρίζονται δὲ ἐπειδὰν ἀναφέρωμεν τὸ Πνεῦ μα πρὸς τὸν Υἱόν, ὅθεν καὶ οἱ τῆς β' συνόδου Πατέρες τῆς ἀπαρτισάσης τὸ Σύμβολον, διὸ καὶ αἱ λοιπαὶ σύνοδοι ἐφησύχασαν ὡς ἀνενδεῶς ἔχοντες, ὁμοούσιον μὲν τιθέασι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα ἀμφοῖν προσκυνεῖσθαι καὶ συνδοξάζεσθαι, ἐκ δὲ τοῦ Υἱοῦ οὐ λέγουσιν ἐκπορεύεσθαι, ἀλλ' ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγουσι μόνον. Καὶ ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος αὐτὸς, καὶ ὁ μακάριος αὐτοῦ μαθητή: Ἰωάννης, Πνεῦμα μὲν ἀληθείας ἀποκαλεῖ, εἴτουν αὐτοῦ τοῦ Λόγου, ἐκπορεύεσθαι μὲν ἐξ αὐτοῦ διωρίσατο τοῦ Πατρός. Καὶ Παῦλος τὸ Χριστοῦ στόμα, ἐκ τοῦ Θεοῦ μὲν εἶναι λέγων τὸ Πνεῦμα καὶ τοῦ Θεοῦ, τῷ μὲν τὴν αἰτίαν σημαίνων, τῷ δὲ τὴν φυσικήν συγγένειαν τῆς θεότητος, ἐκ τοῦ Υἱοῦ δὲ οὐδαμῶς λέγων, ἀλλ' ἢ μόνον Πνευμα Υποῦ καὶ Πνεῦμα Χριστοῦ, καὶ ὅλως τὸ εἶναι τὸ ὁμοούσιον ἑτέρῳ τινὶ οὐκ ἐξ ἀνάγκης καὶ αἴτιον θάτερον θατέρου εἶναι εἰσάγει, διὸ καὶ τῇ μὲν ἑνότητι τῆς οὐσίας ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ καὶ Πνεύματι οὐ λυμαίνεται, τὸ μὴ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ὑφεστάναι τὸ Πνεῦμα, ἡ προελθεῖν αἰτιατῶς ἐγχωροῦν, ὁμοούσιον τα εἶναι αὐτῷ, ὡς τὴν αὐτῷ ἀριθμῷ λαμ βάνον οὐ σίαν ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, ἣν ὁ Υἱὸς ἐκεῖ θεν λαμβάνει γεννώμενος, τῷ τοι καὶ Υἱοῦ Πνεῦμα λέγεται εἶναι, καὶ μὴ εἶναι αὐτοῦ πρόβλημα ἢ έχε πόρευμα τὸ δὲ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ὑφεστάναι ἂν πολύ λαῖς ἀληθείαις λυμαίνεται, ὡς νῦν τε εἴρηται καὶ ἐν ἄλλοις διὰ πλειόνων τε καὶ ἐναργέστερον ἀποδέ δεικται, ὧν χρὴ ἀναιρουμένων διὰ τοῦτο μὴ περιορἂν ἡμᾶς. Ο Εφρόντιζον δ᾽ ἂν καὶ Λατίνοι, εἰ μὴ τῇ προλήψει ἐδούλευον ἀντὶ τῆς ἀκριβείας καὶ τῆς δικαίας τε

καὶ προχειροτάτης εἰρήνης τῶν Ἐκκλησιῶν τοῦ Χρι- Α' αὐτὸν εἶναι, τοῦ ἐν Πατρὶ Πνεύματος αἴτιν ὄντα στοῦ. Ἀλλ᾿ ἡμεῖς τόν τε Υἱὸν ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ, καὶ τὸ Πνεῦμα ὁμοούσιον τῷ Υἱῷ πιστεύοντες εἶναι, καὶ Πνεῦμα Υἱοῦ τὸ τοῦ Πατρὸς εἶναι Πνεῦμα πιστεύοντες, καὶ ὡσαύτως τό γε εἰς τὴν τῆς φύσεως ἧκον ἑνότητα, τῶν τῇ πατρικῇ μέντοι γε ὑποστάσει προσηκόντων διαφερόντως, εἴτουν προσ ωπικῶς ἀρμοττόντων, ἐπίσης τό τε Πνεῦμα καὶ τὸν Υἱὸν εὐσεβῶς ἀποκλείομεν, τῷ ἀκοινωνήτῳ τῶν Ιδιαζόντων ἐνθεωρουμένων ἑκάστῳ, καὶ τὴν ἀληθι νὴν Τριάδα δεικνύντες, καὶ τὴν ἀκραιφνεστάτην αὐτῶν ἑνότητα ὑπερσέβοντες, ὡς διὰ ταύτην οὖσαν τοιαύτην οὐκ ἂν τῆς Τριάδος σωθησομένης, εἰ μὴ τὸ τῶν ἰδιωμάτων ἀμιγὲς παρὸν διακρίνοι. Ταῦτα δέ εἰσιν ἐπὶ τοῦ Πατρὸς, τόν τε Λόγον γενναν, καὶ τὸ Πνεῦμα προβάλλειν, καὶ ὡς εἰπεῖν συν ελόντες, ἢ ἀρχή, ἢ τὸ πηγαῖον, ἢ τὸ αἴτιον, ἢ τὸ καρπογόνων, ἢ τὸ γόνιμον· ταῦτα γὰρ εἰσι τὸ αὐτὸ δυνάμενα πάντα ἔν γε τῷ προκειμένῳ, καὶ ὡς ταυ τὸ δυναμένοις, οἱ διδάσκαλοι κέχρηντας μόνῳ τῷ Πατρὶ ταῦτα διαρρήδην διδόντες, καὶ οὔτε τὸν Υἱὸν προβολέα, οὔτε τὸ Πνεῦμα πιστεύομεν ἐγχωρεῖν τυγχάνειν γεννήτορα, ἕως ἂν ὁ Πατήρ μόνος Πατήρ ᾖ, τουτέστι γεννήτωρ καὶ προβολεύς. Κοινωνεῖ γὰρ ὁ Πατήρ τῷ ἰδίῳ Υἱῷ τῶν ἰδίων ἀγαθῶν, οὐ τῆς ἐν αὐτοῖς αὐτοῦ ἰδιότητος, ἣν ἔχει, τῷ τούτων εἶναι πάντων ἀρχὴ καὶ πηγὴ τοῖς ἐξ αὐτοῦ προεληλυθόσι συμφυῶς καὶ συναϊδίως, ὡς δὲ καὶ τῷ Πνεύματι. Οὔτε τοίνυν καὶ τοῦ Πνεύματος κοινωνεῖ τῷ Υἱῷ, καὶ ὡς ἔστιν ἐν τῷ Πατρὶ συμφυῶς καὶ ὑπερήνων μένως τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καίτοι γε ἐξ αὐτοῦ προϊέναι ἀῤῥήτως, καὶ διακρίνεσθαι πιστευόμενον· οὕτω καὶ ὁ Υἱὸς λαμβάνει τοῦτο γεννώμενος ἐκ Πατρὸς τῇ φύσει συνὸν, ἅτε τὴν αὐτὴν ἀριθμῷ φύσιν ἔχον, ἀλλ᾽ οὐ λαμβάνει παρὰ τοῦ Πατρὸς τὸ προβάλλειν τὸ Πνεῦμα, καὶ ἐφιστάνειν· τοῦτο γὰρ λαμβάνειν ἂν ἦν τὴν πατρικὴν ἰδιότητα· οὔτε λαμβάνει προβεβλημένον. Αμα γὰρ πάντα ἐκεῖ καὶ συναϊδίως ἐστὶ, καὶ τὸ λαμβάνειν τὸν Υἱὸν ὁτιοῦν ἐκ τοῦ Πατρὸς, τὸ γεννώμενον ἔχειν, ἢ ἔχοντα γεγεννῆσθαι, οἱ διδάσκαλοι καλῶς φρονοῦντες ἐνόησαν. Καὶ τὸ τὸν Πατέρα ἔχειν τοῦ τὸν Υἱὸν ἔχειν οὐδα μῶς ἐστι πρότερον· οὐδὲ γὰρ ἡ τοῦ προτέρου τάξις ἐν τοῖς συναϊδίοις τε καὶ συμφυέσιν ἐστὶν, ἀλλ' μόνον ἡ τῆς αἰτίας, καὶ διὰ τὴν αἰτίαν τάξις ἐστί· τουτέστιν ἢ τὸ προαγαγεῖν τε καὶ προεληλυθέναι, ἢ τὸ διαφόρως προεληλυθέναι· ὧν θάτερον μὲν τῷ Πατρὶ πρὸς τὰ ἐξ αὐτοῦ, θάτερον δὲ τοῖς ἐκ τοῦ Πατρὸς ἁρμόττει πρὸς ἄλληλα. Ὥσπερ οὖν ἔχει τὸ εἶναι παρὰ τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱός καὶ σὺν αὐτῷ πάντα, ἀλλ' οὐκ ἔστι τούτων αἴτιος ἑαυτῷ οὐδ' ὅλως, τούτῳ γὰρ μόνῳ διακρίνεται τοῦ Πατρὸς, ἐπεὶ τῷ ἔχειν πάντα καὶ ὡσαύτως τῷ Πατρὶ πῶς ἂν διακρίνοιτο; οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα ἔχειν ἐκ τοῦ Πατρὸς ἀπαραλλάκτως ὡς ὁ Πατήρ, συμπεφυκός τε καὶ συνδιῆκον αὐτῷ παρὰ τοῦ Πατρὸς, εύδὲν ἧττον οὐκ ἔστι τοῦ Πνεύματος αἴτιος, οὔθ' ἑαυτοῦ, οὔθ' ὅλως. Εἰ δὲ α.τιος ἦν ὅλως τοῦ Πνεύ ματος, τί γοῦν ἐκώλυε ταύτῃ καὶ τοῦ Πατρὸς αἴτιον ο οὔτε γὰρ οἷόν τε λέγειν αὐτοὺς, ὅτι τῶν ἐν Πατρί τινος αἴτιος ὢν, οὐκ ἔσται καὶ αὐτοῦ τοῦ Πατρίς αἴτιος, εἰργούσης αὐτοὺς τῆς ἁπλῶς ἀπλότητας του Πατρός· ούτε δύνανται λέγειν, μὴ ταυτὸν εἶναι και θάπαξ τὸ ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ Πνεύμα άγιον ούτε πιο στεύουσι δήπου μὴ ἐνοειδῶς καὶ ἄμφω προβάλλειν τὸ Πνεῦμα, οι γε καὶ διὰ τοῦτο διισχυρίζονται, μιαν ἄμφω τοῦ Πνεύματος ἀρχὴν εἶναι. Οὐκοῦν ἀνάγκη καὶ τοῦ Πατρὸς αἴτιον εἶναι τὸν Υἱὸν τοῦ ἐν Πατρί Πνεύματος αἴτιον ὄντα, ὡς εἴρηται. Τοῦτο δὲ οὐ χρὴ περί γε τοῦ Πατρὸς πρὸς τὸν Υἱόν δεδιέναι. Φρο νεῖν μὲν οὖν οὕτωσὶ καὶ πᾶσα ἀνάγκη, ὅτι τοῦ Πνεύ ματος τοῦ ἐν τῷ Υἱῷ αἴτιος ὢν καὶ αὐτοῦ τοῦ Υἱοῦ αἴτιός ἐστιν, ὡς εἰ καὶ μὴ δι' οὐδὲν ἕτερον, δι' αὐτό γε τοῦτο, οὐκ ἐχρῆν οἴεσθαι τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τοῦ Πνεύματος αἴτιον, ἵνα μὴ τὰ τῆς θεογονίας ἀντι στρέφεσθαι κινδυνεύσῃ. Τὸ δὲ ὅλως ἀξιοῦν συμπροέ γειν τῷ Πατρὶ τὸν Υἱν, τὸ φυσικῶς αὐτὴ καὶ συν αϊδίως ἐκ Πατρός συμπροιον Πνεῦμα ἅγιον, τίνε ἕξει εὐπρέπειαν; Ωσπερ γὰρ ἐν πᾶσιν, ἐν οἷς ἐστι τὸ κατὰ χρόνον πρότερον, τῇ τῆς αἰτίας τάξει συνέν ἀδύνατόν ἐστι τοῦτο καὶ ἀνακόλουθον· οὕτως οὐδὲν ἧττον καὶ ἐν οἷς ἡ κατὰ τὴν αἰτίαν τάξις ἐστὶν ἄνευ τῆς χρονικῆς προηγήσεως, ανατροπή γένοιτ' ἂν τῆς τοιαύτης τάξεως τοῖς ὀρθῶς λογίζεσθαι δυναμένοις τὸ τὸ αἰτιατὸν τῇ ἑαυτοῦ αἰτίᾳ συνυφιστάνειν τὸ συν αιτιατὸν καὶ τοῦ συναιτιατοῦ τῷ αἰτίῳ τῷ κοινῷ συναίτιον γίνεσθαι, συμπροϊόντος τε ἀϊδίως, καὶ πρὸς τὴν κοινὴν αἰτίαν προσεχώς τεταγμένου, τό γε εἰς τὴν ἐκείνης δύναμιν ἧκον τουλάχιστον· ταῦτα γὰρ καὶ Λατῖνοι διδόασι. Τοσούτων τοίνυν ἐπομένων τῇ θέσει Λατίνων, δεῖ γὰρ δι' ἐλαττόνων, ὡς ἐξ ἀρτῆς προσθέμεθα, συμπεραίνειν, ἢ πάντα ταῦτα δεί ἐκκηρύττειν αὐτοὺς ἐν τῷ Συμβόλῳ οὗ καὶ τὴν και νοτομίαν πεποίηνται. Καίτοι λήσει τι καὶ τῶν ἀτό πων σιωπηθέν, ἴσως παρά τε ἡμῶν καὶ αὐτῶν δυ νάμενον πλείονι ἂν ἐπιστασία εὑρίσκεσθαι· τῷ γὰρ ψεύδει πλείω τὰ ἄτοπα ἔπεται, ἢ καὶ τὴν πηγή, αὐτῶν ἐκ μέσου ποιεῖν. Καίτοι καὶ τὸ πρότερον οὐκ ἀρκεῖ, εἰ καὶ οἷόν τ' ἦν γίνεσθαι, τῶν τε εἰρημένων καὶ πολλῶν ἄλλων ἔνεκα· οὐκοῦν δέοι γ᾽ ἂν τὸ δεύ τερον πράττειν. Τὸ δὲ τὴν Σαβέλλειον συναλοιφὴν ἐκκηρύττειν καὶ τὸ διττὸν τῆς ἀρχῆς καὶ τὰ τοιαῦτα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα προβάλλεσθαι κηρύττοντας καὶ τὸν Υἱὸν ἀρχὴν εἶναι κατ' αὐτοὺς τοῦ Πνεύματος, αίτιον δὲ, ὡς ἂν Γραικοί φαῖεν, αὐτοί φασε, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ὑπαρκτικὸν εἶναι ἢ τὸ ὑφεστώς εἶναι ἔχειν, εἰ καὶ ταῦτα ἐπαγγέλλονται ἐξιᾶσθαι, σοφιστικῶς καὶ παρακρουόμενοι τοὺς ἐνοῦσθαι προς θυμουμένους αὐτοῖς ἀλόγως τε καὶ ἀνευλαβῶς, ὥσπερ δὴ καὶ τοὺς τἀναντία τούτων λέγοντας διδασκάλους οἷς ἡμεῖς ἐρειδόμεθα παρεξηγούνται σοφιστικώ πρᾶγμα πᾶσι τοῖς ὁμοίως πεπονθόσι συνειθισμένον" τοῦτο τοίνυν οὐδένα τῶν νοῦν ἐχόντων καὶ εἰ ὕτων καὶ ἐκκλησιαστικοῖς ἐντεθραμμένων δεγμα σί τε καὶ πράγμασιν ἐπισπάσεται βελτίω δόξαν περὶ αὐτῶν ἔχειν, ἢ ἣν οἱ Πατέρες ἡμῶν περὶ αὐτῶν δι

DE ADDITIONE AD SYMBOLUM. καίως ἐσχήκασι, καὶ φειδοῖ σιγάσθω. Τὰ δὲ βιβλία ρεύσεως, ᾧ δόξα καὶ τῷ ὁμοουσίῳ Υἱῷ καὶ τῷ Πα κηρύττει· ἡμεῖς δὲ χάριν ἔχομεν τῷ φωτίσαντι ἡμᾶς ἁγίῳ Πνεύματι περὶ τῆς ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκποτρί, τῇ μακαρίᾳ Τριάδι ἐν ἑνότητι φύσεως ἄκρα νῦν τε καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΤΟΥ ΣΧΟΛΑΡΙΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΠΡΟΣΘΗΚΗΣ ΗΝ ΕΝ ΤΟ ΣΥΜΒΟΛΟ ΤΗΣ ΠΙΣΤΕΩΣ ΠΡΟΣΕΘΗΚΑΝ ΟΙ ΛΑΤΙΝΟΙ. Ὅθεν μὲν καὶ ὅπως ἐπὶ τὴν ἐν τῷ συμβόλῳ προσ- ρον πλάσας εἶτα προσετίθει, σχῆμα γοῦν οἰκουμενι θήκην οι Λατίνοι κεκίνηται, ἄλλης ἂν γένοιτο χρείας ἐξετάζειν τε καὶ σκοπεῖν· προσέθεσαν δὲ ὅπως ποτέ δόγμα τῷ συμβόλῳ τῆς πίστεως οὐ μικρόν, οὐδὲ μι κρᾶς ἐρεύνης δεόμενον. Οὐ γὰρ μικρόν, εἴτε προάγει ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος ἑτέραν θείαν ὑπόστασιν, ὡς αὐ τὰς ἐκ τοῦ Θεοῦ προάγεται ὑπόστασις καὶ θεία, εἴτε καὶ μή· καὶ διὰ τοῦτο τῆς τῶν Λατίνων ἀπέσχετο κοινωνίας ἡ τῆς Ασίας σύμπασα καθοσίωσις· οὐκ εὐθὺς μὲν, οὐδὲ καθάπαξ, ἀλλ' ἐπὶ πολλαῖς ἐπιστο λαῖς, καὶ πρεσβείαις, ἐπὶ πολλοῖς ἔτεσι διορθώσασθαι πειραθέντες, ἀπέκαμόν τε καὶ τῆς ἰατρείας ἀπέ γνωσαν. Καίτοι καὶ ἄλλων ἔνεκα ἐνεκάλουν ἐκείνοις πρότερον οἱ Πατέρες ἡμῶν, οἷόν ἐστι καὶ τὸ τῶν ἀζύμων καινοτόμημα. Αλλ' ὥσπερ κορωνίς, καὶ δι' ἣν οὐκ ἔτι ἦσαν ἀνεκτοὶ τῶν καινοτομιῶν, ἡ ἐν τῷ συμβόλῳ γενομένη προσθήκη τὴν διάστασιν δικαιό τερον ἐπηνάγκασε. Τρία δὲ ταῦτα δεινὰ τοῖς ἐν Ἀσίᾳ πατριάρχαις ἐδόκει περὶ Λατίνων, εὐθὺς τὴν προσθήκην πεποιημένων· ὅτι τε προσετίθουν τῷ συμβόλῳ τῆς πίστεως πρᾶγμα τέσσαρσιν οἰκουμενικαῖς συνόδοις μετὰ τὴν τρίτην πεφυλαγμένον, καὶ τοὺς ἐκείνης διορισμούς καὶ ὅτι μόνοι τοῦτο ἐτόλμων· καὶ ὅτι δόξαν προσε τίθουν ἥκιστα γνώριμον. Μέχρι τοίνυν τούτου τὸ πταίσμα τῶν Λατίνων ἐστί. Καὶ τὸν λόγον τοῦ σχίσματος οἱ καινοτομούντες ἄνευ τοῦ μείζονος μέρους τῆς Ἐκκλησίας, οὐχ οἱ μή βουλόμενος συγκαινοτο μεῖν καὶ συγκινδυνεύειν ὀφείλουσιν. Οτι δὲ καὶ αὐο τι Λατίνοι τότε συνήδεσαν ἑαυτοῖς ἡδικηκόσι, τεκμέριον ἐναργές, ὅτι πατριαρχῶν εἴδωλα τεσσάρων εὐθὺς κεχειροτονήκεσαν, ἄλλων τοὺς ἀληθεὶς Ορό νους ἐχόντων, ἀνθοῦντας δυνάμει καὶ πλήθει τῆς τε σοφία; καὶ τῶν ἄλλων πάντων καλῶν. Εἰ μὲν γὰρ ἐδύνατο μόνος ο Ρώμης καινοτομεῖν, τί; ἦν τῶν πατριαρχικῶν εἰδώλων ή χρεία; Καὶ εἰ μόνος ὁ 'Ρώτ μῆς οἰκουμενικὴν συγκροτεῖν δύναται σύνοδον, καὶ τὰ περὶ τὴν πίστιν ὁρίζειν, τί ταύτης ἔδει τῆς πλά σεως; Εἰ δ' ἀπογνοὺς τῆς τῶν ἀληθῶν πατριαρχών συνεργείας καὶ κοινωνίας πατριάρχας δημιουργεί, ὡς οὐκ ἂν ἄλλως οικουμενικὴν ἕξων δύναμιν, οὐκοῦν καὶ τὴν προσθήκην φαύλως ἐποίει, οἰκουμενικῶς ταύτην ποιούμενος. Εἰ γὰρ τοὺς πατριάρχας πρότεPATROL. GR. CLX χὴν εἶχεν ἂν ἡ προσθήκη· νῦν δὲ μετὰ τὴν προσθήκην καὶ τὴν διαίρεσιν τοὺς πατριάρχας έχει - ροτονῶν, εἰ μὴ μάτην τοῦτο ποιεῖ, τῆς προσθήκης ὡς ἀδίκως γενομένης καταψηφίζεται. Καὶ αὐτὸ δὲ τὸ πατριάρχας χειροτονεῖν ὅσον ἐστὶν εἰς φιλονεικίας ἀπόδειξιν πᾶς νοῦν ἔχων σκοπείτω· ποῦ γὰρ ἐξῆν τῷ 'Ρώμης ἀρχιερεῖ πατριάρχας χειροτονεῖν; Οὐδα μοῦ δήπου, οὐδ᾽ ἐκ τοῦ μὴ συμφωνεῖν αὐτῷ τοὺς λοιποὺς πατριάρχας, είτε δικαίως εἴτε καὶ φαύλως εύλογον ἂν εἴη πράττειν αὐτὸν ὅπερ οὐκ ἔξεστ:. Μᾶλλον γὰρ ἂν ἦν οἰκουμενικός πατριάρχης, είπερ συνέδαινε τοὺς ἄλλους πάντας κακοδοξείν, ὡς αὐτός φησι, μόνος τοὺς ὀρθοδόξους ποιμαίνων, καὶ μόνος πατριάρχης ὧν ἐν αὐτοῖς, ἢ συναριθμίους ἔχων τους πεπλασμένους· ἕτερον γάρ τινα τρόπον ἁμαρτήσε τας καὶ τῆς ἀληθείας διαπετεῖται ὁ τὰ μὴ ὄντα πλάτ τειν βούλομενος. ᾿Αντίρροπον δὲ τῆς τοῦ πάππα φιλονεικίας ή βα θυμίας οἱ τῆς ἀνατολῆς πατριάρχαι, καὶ βασιλεύς ἑκάστοτε σὺν αὐτοῖς, τὴν ἀλήθειαν καὶ τὴν μεγαλο. ψυχίαν ἐπεδείξαντο κὰν τούτῳ τῷ μέρει. Δυνάμενοι γὰρ ἀναπλάττειν πολλῷ ῥᾷον καὶ δικαιότερον ἢ ἐκεῖ. νος τοὺς τέσσαρας, οὔτε τοῦτο ἐποίουν, οὔτε σύνοδον συνεκρότουν ἄνευ ἐκείνου, δι' ἧς ἂν ἔμελλον ψηφί ζεσθαι τἀναντία πάνυ τοῦτο δυνάμενοι· ἀλλὰ μᾶλ λον συνάδῳ κοινῇ τὴν προσθήκην ἐζήτουν ἐξετασυλ ναι, σχολῆς αὐτῇ δεδομένης πρότερον, ὡς εἰκὸς ἦν καὶ δίκαιον. Οἱ δὲ, μέχρι μὲν ᾔδεσαν τὴν καθολικὴν Ἐκκλησίαν καὶ σοφίᾳ καὶ τοῖς ἄλλοις πᾶσιν ἰσχύ ουσαν, οὐκ ἐθάρρουν τὴν κρίσιν· ἐπεὶ δὲ εἶδον ἡμᾶς πάντα ἀποβεβληκότας σχεδόν, ἑαυτοὺς δὲ ηύξημέ νου: τοῖς ἅπασι, καὶ τὸν οὐρανὸν οἰομένους τῇ χειρὶ κρατήσειν, ἐπειδὰν βουληθώσι, τότε δὲ προσωπείῳ δικαστηρίου καὶ λόγων οἰκουμενικῶς ἐπεθύμησαν ἐπιχυροῦν τὴν προσθήκην, ὡς ἂν παύσαιντο καὶ ταῖς ἑαυτῶν συνειδήσεσι πικρῶς ἐλεγχόμενοι. Οὔτε γὰρ ἀφελεῖν ἐβούλοντο την προσθήκην, εἴ γε δυνηθείημεν φαυλίζειν αὐτὴν, οὔτ᾽ ἐνόμισαν ποτε δυνήσεσθαι τῆς ἡμετέρας δόξης ὑπεραγωνιεῖσθαι γενναίως ἡμᾶς, ἀλλὰ τὸ αἶσχος ἀφελεῖν ἐβούλοντο μόνον τῆς καινοτομία; ἐκείνης ὑπὸ πάντων σφίσι προφερομένης καὶ διὰ τοῦτ᾽ ἤθελον καὶ ταῖς ἡμετέραις ἐνδόσεσι καὶ

GENNADI CP. PATRIARCHÆ συνθήκαι; τὸν νεωτερισμὸν βεβαιοῦντες, καὶ σφίσιν τοῦτο, ἡ Νεστοριανῶν, εἰ μή τις καὶ τὸ πῦρ ψυχρόν αὐτοῖς καὶ τοῖς ἄλλοις, μένειν ἀνέγκλητο: τοῦ λοιποῦ. Οὕτω δὴ τὴν ἐν Λουγδούνῳ πεποιήκασι σύνοδον. Καὶ λοιπὸν ἦν τοὺς ἡμετέρους πρέσβεις ἐκεῖ παραγενομένους παράπαν ἐνδοῦναι τὸ δίκαιον· ἐξηπατηκότος γὰρ τοῦ βασιλέως τὴν Ἐκκλησίαν, ὡς οἰκο νομικὴν ποιησομένου δι' ἐκείνων τὴν ἕνωσιν, Μιχαήλ ἡ τῶν μετὰ ταῦτα βασιλέων τῶν Παλαιολόγων ἀρχὴν πρέσβεις δὲ ἑλομένου, τὸ βάθος αὐτοῦ τῆς γνώμης ἐπισταμένους, οἱ Λατινισμὸν προφανή και συγχώρησιν τῶν δοκούντων πάντων Λατίνοις ἀντὶ τῆς βουλεν είση; οἰκονομίας επανήκοντες ἤνεγκαν, ὁμοῦ τε κεχαρισμένοι τῷ πεπομφότι, καὶ ταῖς ἐκεῖθεν ἐνισχυμένοι τιμαῖς τε καὶ δωρεαῖς. Ο δὲ βασιλεύς, δεῖ γὰρ καὶ τοῦτο προσθείναι, τὴν τῶν Λατίνων ἀποτρεπόμενος άμυναν, ᾤ το γὰρ αὐτοὺς μνησικακή. " σειν ηρπασμένης ἀπ' αὐτῶν τότε τῆς πόλεως προδοσία τῆς ἀληθείας, ἠβουλήθη τὴν ἀρχὴν ἀσφαλίσασθαι τὴν ἑαυτοῦ καὶ τῶν παίδων· διὸ καὶ ζήλῳ θειοτέρῳ ἑνωθείσης τῆς Ἐκκλησίας μετὰ τὴν αὐτ τοῦ τελευτήν, ἡ ἐν Λουγδούνων πρᾶξις ὑπὸ μεγάλης καὶ λαμπρᾶς συνόδου καλῶς ἀνατέτραπται, ἧς ἡ ψῆφος μένουσα ἂν ἐλέγχο: τοὺς μηδὲ μετ' ἐκείνην σωφρονείν βουλομένους, καὶ τὰ πάτρια πάλιν άνε κηρύττετα δόγματα, ἕως ἡμᾶς μὲν αὖθις ἡ χρεία τῆς βοηθείας, καὶ τὸ τῶν ἐχθρῶν ὑποκείμενον δέος, ἵνα μὴ λέγωμεν ἡ τῆς θείας χειρὸς ἐγκατάλειψις, τὸν δὲ Εὐγένιον ἡ τῆς εἰς τὸν θρόνον ἐπανόδου πάλιν ἐλπὶς, καὶ τοῦ λύσειν τὴν κατ' αὐτοῦ συνεστῶσαν ἐν Βασιλείᾳ τῇ πόλει, καὶ πάντα μη- ς χανωμένην κατ' αὐτοῦ σύνοδον, πρὸς τὴν Ἰταλικήν συνήλασαν σύνοδον. Τὰ μὲν οὖν κατὰ τὴν σύνοδον· ἐκείνην, ὅπως τε ἤρξατο, καὶ διὰ τίνων μέσων, καὶ ὅπη κατήντησε, σαφῆ ταῖς ἀγαθαῖς εἰσι συνειδήσεσι, καὶ τοῖς ἐλέγχειν ἕκαστα βουλομένοις ὡς ἀληθῶς οὐ λόγων ματ κρῶν, ἀλλὰ βιβλίων δεῖ πολυστίχων· κεφαλαίῳ δὲ τοῖσὸς τὴν πρὸς Θεοῦ ἡμῶν ἀπολογίαν ἐρείδομεν ὑπέρ τε τοῦ μὴ βούλεσθαι νῦν ἐνοῦσθαι Λατίνοι. Ἴσμεν αἰτίους τοῦ σχίσματος ἐκείνους τὴν ἀρχὴν γενομένους, οὐ τοὺς ἡμετέρους προγόνους, καὶ διὰ τοῦτο τοῖς ἡδικημένοις καὶ παρανομηθεῖσιν, οὐ τοῖς ἠδικηκόσι προσκεῖσθαι βουλόμεθα. Ισμεν καὶ νῦν Λατίνους αἰτίους ὄντας τοῦ σχίσματος. Διατί γὰρ οὐκ ἀφαιροῦσι προσθήκην ὅπως ποτέ γενομένην ἵνα τὴν Ἐκκλησίαν δυνηθῶσι συνάψει; Καὶ εἴπερ ἡδύνατο προστιθέναι μόνος ὁ πάππας, διατί μὴ μετὰ πάντων ἀφαιρεῖσθαι δυνήσεται; καὶ εἰ τὴν προσθήσ κὴν ἐποίησεν, ἀνάγκης κατεπειγούσης, ὡς λέγουσι, διατί μὴ νῦν ἀφαιρεῖ τὸ προστεθειμένον, ἐκείνης μὲν πεπαυμένης τῆς ἀνάγκης, ἑτέρας δὲ ἐπαναγκαζούσης καὶ μείζονος; Οτι δὲ καὶ καταψεύδονται τῆς ἀνάγκης ἣν λέγουσιν, ἄλλης ἂν εἴη χρείας δεικνύναι· κατὰ γὰρ τῶν ὀρθοδόξων αὐτὴν προσετίθουν, τῶν ἀντιλεγόντων μὲν αὐτοῖς τοῖς καινοτομοῦσι, συμφωνούντων δὲ ἡμῶν τοῖς τὰ κοινὰ τιμῶσι καὶ στέργουσιν οὔ; φασι Νεστοριανούς γεγονέναι, οἱ δὲ, Αρειανούς, ἡμῶν τα κἀκείνων καταψευδόμενοι. Ποῦ γὰρ Αρειανῶν εἰπὼν εἶναι μέλλοι πιστεύεσθαι; Καδ᾽ ἡμῶν γούν καὶ τῶν ὁμοφρόνων ἡμῖν τότε, ἐν σφίσι τὴν προς θήκην πεποιημένοι τὴν καθ᾿ ἡμῶν ἀναισχυντίαν, ἀνάγκην τινὰ κατεπείξασαν αὐτοὺς αἰτιώνται, καὶ δοκοῦσί τι λέγειν τοῖς ἀφροσιν. Ἀλλὰ τοῦτο μὲν, ὡς εἴρηται, πραγματείας ἂν εἴη μείζονος, σκοπεῖν ἀκριβῶς καὶ δεικνύναι· εἰ δὲ τὰ γίνη Λατίνων δ πάππας αἰδεῖται καὶ σκανδαλίζειν οὐ βούλεται, μή καὶ φαίεν ὡς ἄρα κακῶς οἱ μετὰ τῆς προσθήκης ἀποτεθνηκότες ἐπίστευον, καὶ ταύτῃ τῆς ἀπωλείας εἰσί· διατί μὴ καὶ μᾶλλον ἡμεῖς φοβησόμεθα τίν Θεὸν, καὶ τοὺς ἡμῶν προγόνους αιδεσθησόμεθα, ἀλλὰ τοσαύτην τοῖς ἀνευθύνοις προστριψόμεθα μέμψιν, ὥστε δοκεῖν ἐκείνους ἀπολωλέναι τοσούτοις έτεσιν ἀληθῆ μεμαχημένους προσθήκην, καὶ ἀποτεθνηκετὰς ἐν αἱρέσει χαλεπωτάτῃ περὶ τὸ τοῦ Πνεύματος ἄρθρον; Καὶ εἰ τὴν καινοτομίαν ἐκείνην ὁ μακρές συνέστησε χρόνος, διατί μὴ πολλῷ μᾶλλον ἡμῖν τὸ μήκος τοῦ χρόνου τὴν ἐπαινετὴν ἔνστασιν μέλλει κυροῦν πρὸς Θεοῦ; Εἰ δὲ καὶ ἀληθές ἐστιν δ φασιν ὡς ἀνάπτυξις ἐστιν, οὐ προσθήκη τὸ, ἐκ τοῦ Υἱοῦ, οὐδ᾽ ἀφαίρεσιν ἐκ τοῦ συμβόλου ποιήσονται δήπου, ἀλλὰ καὶ τῆς λέξεως ἐκείνης ἀφῃρημένης, μενεῖ πάλιν ἀρτεμελές, καὶ οὐδαμῶς ἡδικημένον τὸ σύμβολον ἢ ἐξαπα τῶν ἡμᾶς βούλονται λέγοντες ἀνάπτυξιν ἐκεῖνο τυγχάνειν καὶ μὴ προσθήκην. Εἰ δὲ μηδὲ ἀνάπτυξιν ισχύουσιν ἀφαιρεῖν ἕνεκα τῆς εἰρήνης, ὡς αὐτοὶ φαίεν, πῶς αὐτοὶ τολμήσομεν προσθήκην ἐν τῇ πίσ στει ποιεῖν, ὡς αὐτοί φαμεν καὶ πεπείσμεθα το ἐκείνων εἶναι προσθήκην; Εἰ δέ τις οἴοιτο τὸν συνο δικὴν ἐκεῖνον δρον μένοντα καὶ πιστευόμενον παρ' ἡμῖν, δεήσει δὲ δήπου πιστεύεσθαι, ἕως ἂν μηδὲν ἀναιροῦν ἐκεῖνον συντεθῇ παρ' ἡμῖν, καὶ ἡμῶν ἐπὶ τοιαύταις συνθήκαις Ηνωμένων Λατίνοις, άλλο τι δύ νασθαι, ἢ τὴν ἐν τῷ συμβόλῳ προσθήκην ομοιο γεῖν ἡμᾶς καὶ σιγῶντας, καὶ εἴ τις οἴοιτο τους κοινων νοῦντας ὀπωσοῦν τοῖς προστεθεικόσιν ἐκ τοῦ μὴ κη.- νωνεῖν τοῦ ἐγκλήματος, καθάπαξ ἁπλοῦς ἐστι. Καὶ εἴ τις τὴν τῶν ὀνομάτων ἐν τοῖς θείοις ἀναφορὰν μὴ τελείαν ἔνωσιν λέγοι καὶ κοινωνίαν, ἢ τῆς τῶν δογ μάτων συμφωνίας ἀπόδειξιν, πλὴν εἰ μή τι πρεσ παίρω; ἐπ' ὠφελείᾳ τῆς ἀληθείας οἰκονομοῖτο, καὶ προϋποκειμένης τῆς τῶν ὀρθῶν δογμάτων ἀνακηρύξεως, ὡς Εὐλογίῳ καὶ Κυρίλλῳ δοκεῖ, οὗτος ἔοικεν ἄλλης θρησκείας νόμοις προσέχειν, ἢ Χριστιανισμὸν εἰσάγειν καινότερον. Εἰ δὲ λέγουσι καὶ τὴν ἡμετέραν πίστιν ἐπαινεῖν οἱ Λατίνοι, ὁ τῶν ἡμετέρων παρασύρει τους πλείο στους ἀκούοντας, ἡμετέραν πίστιν φασὶ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, ὅπερ ἐν τῷ συμβόλῳ τῆς πίστεως καθ' ἑκάστην ὁμολογοῦμεν, σαφὲς εἶν ἐστιν, ὅτι τοῦτο καὶ πάνυ πιστεύουσι καὶ τοσοῦτον ὅτι καὶ τὸν ἐκ τοῦ Υἱοῦ, προστιθέασιν. ᾿Αλλ' ἡμεῖς ἀναπτύσσοντες, ὡς αὐτοί φασιν ἀναπτύσσειν, λέγου μεν καὶ πιστεύομεν καὶ οὐκ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ὡς αὐτοῖ φασι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, τοσοῦτον διαφέροντες, ότι αὐτοὶ μὲν ἀναπτύσσουσιν ἐν τῷ συμβόλῳ, καί φασιν,

DE ADDITIONE AD SYMBOLUM. όδου διδασκαλίαν, ἐν ᾗ προδήλως σχεδὸν ἐκ τοῦ Πα τρὸς μόνου τὴν ὑπαρξιν ἔχειν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καταφαίνεται, τὴν ἀνάπτυξιν τῆς β' συνόδου, ὅτε τὸ περὶ τοῦ Πνεύματος εζήτηται προύργου καὶ ἱκα· νώτατα διωρίσθη, ὅσον τε εἰς τὴν οὐσίαν ἥκει τοῦ Πνεύματος, καὶ ὅσον εἰς τὴν τοῦ ὅθεν ἐστὶν αἰτίαν, τὰς τῶν ἄλλων συνόδων ἐπικυρώσεις τῆς ἀληθείας, τῶν ἡμετέρων διδασκάλων πάντων τὰς ἐναργεῖς ἀποφάσεις, καὶ πρὸς τούτοις λόγους ἱκανοὺς καὶ γενναίους ἐκ τῶν ἀρχῶν λαμβανομένους τῆς πίσ στεως· οὐ δίκαιον τοίνυν ταῦτα πάντα ἀφένιας, δόξαν προσήκασθαι, μήτε ἐκ τῶν κανονικῶν γραφῶν, μήτε ἐκ τῶν τοῦ χρόνου πρεσβείων τὴν ἰσχὺν ἔχου σαν, μήτε ἐκ τῶν παρ' ἡμῖν διδασκάλων ὧν τὰς ἡμεῖς δὲ ἔξω τοῦ συμβόλου τοῦτο ποιοῦμεν, οὐδ' φικοῖς χωρίοις τούτοις ἀπέδωκαν τὴν τῆς α' συν αὐτοὶ τοῦτο ποιοῦντες ἀφ' ἑαυτῶν, ἀλλὰ τοὺς δίδα σκάλους καὶ πάντας αὐτοὺς ἀληθινούς, οὕτως ἀξιοῦν· της εὑρίσκοντες. Καὶ διότι ταῖς παρ' ἡμῖν ἀναπτύ ξεσιν ἐπεβάλοντο φανερῶς, διὰ τοῦτο τὴν ἀνάπτυ ξιν αὐτῶν οὔτ᾽ ἐπηνέσαμεν οὔτ᾽ ἐπαινοῦμεν. Νῦν οὖν ὑποτιθέντες οἱ Λατίνοι, ὅτι τὴν τῶν ἡμετέρων διδασκάλων ἀνάπτυξιν ἀκυροῦμεν, ᾗ τοσούτοις ἐπι στεύομεν έτεσι, τιθέμεθα δὲ τῇ αὐτῶν ἀναπτύξει, οὕτω φασὶν ἐπαινεῖν τὴν ἡμετέραν πίστιν, ἢ πιο στεύειν ὥσπερ ἡμεῖς. Τούτου δὲ τὸ ἐναντίον μᾶλλον ἐστι καὶ δοκεῖ τοῖς ἔχουσι νοῦν, ὅτι πιστεύσομεν ἐκείνοις ὁμοίως τὴν ἡμετέραν δόξαν ἀπολελοιπότες καθάπαξ, οὐ τὸ ἐκ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι, τοῦτο γὰρ κοινόν ἐστιν ἀμφοῖν, ἀλλὰ τὸ οὐκ ἐκ τοῦ Υἱοῦ· περὶ τοῦτο γὰρ διιστάμεθα. "Η ιδού λέγομεν αὐτοῖς 5 βίβλους ἔχομεν, καὶ τῶν φωνῶν ἐπαίομεν, μήτε ὅπως νοοῦμεν τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, καὶ ὅπως ἐνόουν οἱ ἡμέτεροι πρόγονοι καὶ διδάσκαλοι, ὡς οὐκ ἐκ τοῦ Υἱοῦ δηλονότι· περὶ τοῦτο γὰρ ἦν ἡμῖν καὶ Λατίνοις ή σύμπασα μάχη. Εἰ τοίνυν φαίεν καὶ αὐτοὶ οὕτω πιστεύειν, σήμερον αὐτοῖς ἐνούμεθα· ἀλλ' οὐκ ἂν οὕτω φαίεν· οὐκ οὖν εἰ λέγουσι πιστεύειν ὁμοίως ἡμῖν περὶ τοῦ Πνεύματος, σοφίζονται τοὺς ἁπλουστέρους καὶ πα ρασύρουσιν. Εἰ δὲ δεινὸν δοκεῖ αὐτοῖς τὸ καὶ ἡμᾶς ἀναπτύσσειν, καίτοι μετ' εὐσεβείας τοῦτο ποιούν των, καὶ τῆς κοινῆς ὁμολογίας οὐδαμῶς ἀπτομέ νων, ἐχόντων δὲ παράδειγμα τους πρώτους τετολμηκότας αὐτό, καὶ ὡς ἀληθῶς ὑπ᾿ ἀνάγκης ἀναπτυσσόντων, αὐτοί τε παυέσθωσαν ἀναπτύσσειν, καὶ ἡμεῖς σχολὴν ταῖς ἀναπτύξεσι δώσομεν ἕνεκα τοῦ τῆς ἀγάπης καλοῦ. Καὶ τὸ μὲν πότερον αἴτιός ἐστιν ὁ Υἱὸς τοῦ Πνεύματος ἢ μή, ή ζητείσθω παρὰ τῶν βουλομένων ἐνδόξως, ἢ σιγάσθω παρὰ πάντων ὁμοίως. Η δ' Εκκλησία κοινῇ τὸν Υἱὸν αὐτὸν τοῦ Θεοῦ διαλλακτὴν ποιείσθω ταύτης τῆς ἔριδος, οὐκ ἔχουσά τι τῶν ἐκείνου φωνῶν, ἢ ἀσφαλέστερον ἢ Ιερώτερον. Μάλλον δὲ τῆς Ἐκκλησίας τοῦτο καλῶς πεποιηκυίας ἐν τῇ δευτέρᾳ συνόδῳ καὶ ἡμῶν αὐτῇ πειθομένων, καὶ τὴν Ἐκκλησίαν τῆς Ῥώμης οὕτω πράττειν ἐχρῆν, καὶ οὕτω γε πράξει, βουλομένη πράττειν τὰ δέοντα. Πανταχόθεν οὖν αἰτίους τῆς μάχης ταύτης τους Λατίνους ὁρῶντες νῦν τε καὶ πρότερον, μεθ᾿ ἡμῶν δὲ καὶ τῶν ἡμετέρων Πατέρων εἰδότες πάντα τὰ δίκαια, πολλαῖς ἐλπίσι σύνεσμεν τοῦ μηδένα λόγον ἐφλήσειν ἐπὶ τοῦ μέλλοντος βήματος ὑπὲρ τοῦ μὴ βούλεσθαι τοῖς αἰτίοις τοῦ δεινοῦ κοινωνεῖν. Εἶτα κανόνας ἔχομεν ἐκ τῶν ἁγίων καὶ τύπους, πῶς δεῖ προσέχειν τῇ πίστει οὓς οὐκ ἔστιν ὅσιον ὑπερβαίνειν. Κατ' ἐκείνους γοῦν τοὺς κανόνας ἐπικίνδυνον ἡμῖν δοκεῖ καὶ πλάνης μεστόν, ἀφέντας τὴν εὐαγ γελικήν διδασκαλίαν, ἐν ᾗ λέγεται τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι, Πνεῦμα δὲ τῆς ἀληθείας καὶ παρ' αὐτοῦ πέμπεσθαι, καὶ τὴν ἀποστολικὴν ὁμοίως διδασκαλίαν ἐν ᾗ λέγεται τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ μὲν εἶναι καὶ ἐκ τοῦ Θεοῦ, τοῦ δὲ Υἱοῦ εἶναι μόνον λέγεται, οὐκ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, τὰς τῶν Πατέρων ἐξηγήσεις, ὃς ἐπίτηδες καὶ ἀπεξεσμένως τοῖς γραλόγοις μαρτυρουμένην, εἰ μὴ σοφιστικοῖς, καὶ οὐκ ἐκ τῶν κοινῶν ἀρχῶν ὡρμημένοις, ἀλλ' ἔκ τινων οἷς οὐκ ἴσμεν, πόθεν εἰσίν. Αλλά φασιν ὅτι τοῦτ᾽ Αὐγουστῖνος ὁ μακάριος λέγει. Ἀλλ᾿ ἡμεῖς εἰς τὴν Ἐκκλησίαν πιστεύομεν, ἦν αἱ κανονικαὶ γραφαί συνιστῶσι καὶ αἱ κοιναὶ τῶν πιστῶν σύνοδοι τὴν Ἐκκλησίαν Χριστοῦ παριστά νουσαι, οὐκ εἰς Αὐγουστῖνον, οὐκ εἰς Δαμασκηνόν, οὐδ᾽ αὐτῷ τῷ Δαμασκηνῷ προσέσχομεν ἂν ἐν τούτῳ τῷ μέρει, εἰ μὴ τῆς κοινῆς εἶχε το δόξης, ὥσπερ ἐν τοῖς ἄλλοι; ἅπασιν ἔχεται. Αλλ' οὐδ᾽ εὐθυνεῖ δίκαιος ἂν ἡμᾶς ὁ Θεὸς, τὴν κοινὴν καὶ ὡμολογημένην οὐ βουλομένους πίστιν ἀφεῖναι καὶ γνώμῃ τινὸς προστεθεῖσθαι τῶν διδασκάλων χωρὶς, εἰ καὶ διὰ τοῦτο κολασθησόμεθα δήπου, ὅτι μὴ προσέχομεν Γρηγορίῳ τῷ Νύσσης, τέλος κολάσεως δογματίζοντι, ἀξιωματικῷ ὄντι, καὶ ταῦτα καὶ ὑπὸ συνόδων μαρτυρουμένῳ· καὶ δίκας αὖθις ἀφέξομεν, ὅτι μή παραιτούμεθα μὲν τὰς συνόδους καὶ τὰς Γραφάς, προσέχομεν δὲ Διο νυσίῳ τῷ ᾿Αλεξανδρείας καὶ μάρτυρι, καὶ Γρηγορίῳ τῷ Νεοκαισαρείας τῷ μεγάλῳ θαυματουργῷ καὶ διδασκάλῳ τῆς πίστεως, οἵτινες ἡχοῦσιν ἐν τοῖς ἰδίοις λόγοις αἱρετικά τινα δόγματα ὑπὸ τῆς τῶν λόγων ἀνάγκης, καθὼς αὐτοὺς ὁ μέγας ἐξαιτιᾶται Βασίλειος. Καὶ Αὐγουστίνος δὲ αὐτὸς ἡμῖν ὁ μακάριος τὸν τοιοῦτον παραδίδωσι κανόνα σαφῶς, καὶ οὕτω κεχρῆσθαι παραγγέλλει τοῖς αὐτοῦ καὶ τῶν ἄλλων ἑκάστου διδασκάλων συγγράμμασιν. Οὐδ' αὐτῷ γοῦν φανείημεν Αὐγουστίνῳ βαρεῖς ἐπὶ τοῦ χοροῦ τῶν ἁγίων ἐν ἐκείνῳ τῷ βίῳ, εἴπερ ἂν ἡμῖν δέδωκε κανόνα τηροῦμεν, καὶ ταῦθ᾽ ἕκαστα δείξομεν οὕτως ἔχοντα μὴ μόνον τοῖς ἐξ ἡμῶν ἀμφιβόλοις, ἀλλὰ καὶ Λατίνοις αὐτοῖς καὶ πᾶσιν ἀνθρώποις, καίτοι καὶ τὸν Αὐγουστῖνον αὐτὸν συνῳδὸν τοῖς ἡμετέροις διδασκάλοις εἶναι πεπείσμεθα. "Α δὲ τῶν ἐκείνου ῥητῶν ἐκγράφοντες οἱ Λατίνοι δεικνύουσιν, αὐτοὶ καὶ ἐκγράφουσιν, ὡς φασί, καὶ ἑρμηνεύουσιν ὡς σφίσι συμφέρει, καὶ ἐξηγοῦνται καθὼς αὐτοὶ βού λονται. Τίς οὖν ἡμῖν ἔσται πρὸς τὸν Θεὸν ἀπολογία, τὰ μὲν κοινὰ καὶ συνήθη παραιτουμένοις, ὅτι δὲ Λατῖνος ἡμῖν ὁ δεῖνα προσφέρει τοῦ μακαρίου βήσιν

GENNADI CP. PATRIARCILE Αὐγουστίνου τῷ προσφέροντι πιστεύειν ἀνεξετάστω; ἂν ἔδει του; νῦν ἔχοντας, καὶ γνησίους τῆς μητρός ἐθέλουσιν αὐτοῦ τε τοῦ Λατίνου τὴν βίβλον ἔχοντος, οὐχ ἡμῶν, αὐτοῦ ταύτην ἐξηγουμένου καὶ τὴν ἐξή γησιν δοκιμάζοντος, καὶ τῶν πραγμάτων οὐ συνηγορούντων ἁπάντων, εναντιουμένων μὲν οὖν, σχοπείτω τὸν λόγον πᾶς ὁ δικάζειν ὀρθῶς βουλόμενος. Ἐπὶ τοίνυν τοιούτων θεμελίων τὴν πρὸς Λατίνους ἔνωσιν εἴπερ ιδρύειν ἐβουλόμεθα πάντες, τίς ἂν ἡμᾶς ἐξείλετο λόγος τοῦ μὴ μητραλοίας είναι δοκεῖν καὶ φαύλους ἐπιτρόπους τοῖς μεθ' ἡμᾶς, καὶ τοῖς ἡμῖν νῦν προσέχουσι, τῆς ἡμῖν παραδεδομένης πίστεως γίνεσθαι; ὅπου γε καὶ θνητοῦ τινος ἐπιτροπεύσαντος πράγματος οὕτω κακῶς, ἐμέλομεν ἂν τοῖ; περὶ τούτων νόμοις, καὶ ταῖς τῶν νοῦν ἐχόντων ἀνθρώπων ψήφοι; ἁλίσκεσθαι. Ἔπειτα, εἰ μὲν νῦν πρῶτον ἤρχετο τὰ τοιαῦτα ζητεῖσθαι, καλῶς ἂν εἶ χεν ἡμᾶς σκοπεῖσθαι τοῖς ἀρχαίοι; διδασκάλοις τί περὶ τούτων δοκεῖ· νῦν δὲ πεντακοσίοις σχεδὸν ἔτεσι τοῦ σχίσματος ὄντος, οἱ τοσούτων χρόνων Πατέρες ἡμῶν καὶ διδάσκαλοι ταυτὶ καλῶς ἐξητάκασιν, ὧν τὰς ψήφους τά τε ἔργα μαρτυρεῖ, καὶ τὰ αἵματα 2 πολλοὶ πρὸς τὴν Λατινικήν ἀπομαχόμενοι κεχύκασι δόξαν, καὶ βίβλοι καὶ συγγράμματα καὶ δι δασκαλίαι παριστῶσι μυρίαι. Οὐ δεῖ τοίνυν ἡμᾶς ἐξηγητὰς τῶν ἀρχαίων γίνεσθαι διδασκάλων, ἀλλὰ μᾶλλον ἀγαθοὺς εἶναι μαθητὰς καὶ εὐγνώμονας τῶν ἡμετέρων Πατέρων, οἱ τοῖς τῶν ἀρχαιοτέρων καλῶς ἐπέστησαν δόγμασιν. Εἰ γὰρ ἡμῶν τῶν νῦν ὄντων ίση καθάπαξ ἦν ἥ τε σοφία καὶ ἀρετὴ ταῖς τῶν ἡμετέρων Πατέρων..... χρόνῳ, τολμηρὸν ἂν ἦν καὶ οὕτως ἄλλως ἐξηγεῖσθαι τας Γραφάς, και τοὺς ἀρχαιοτέρους Πατέρας, λέγω δὴ τοὺς πρὸ τοῦ σχίσματος, ἢ ὡς οἱ μετὰ τὸ σχίσμα Πατέρες ἡμῶν ἐξηγοῦνται, οὐκ αὐτῶν αἰτίων ὄντων τοῦ σχίσματος· ἡ γὰρ τοῦ χρόνου προσθήκη, πολλοὺς ἐκφαί νουσα διδασκάλους, καὶ μείζω τὴν ἀρετὴν αὐτῶν καὶ τὴν σοφίαν ἐδείκνυεν ἂν, ὅσῳ τῶν ἑκατὸν τυχὸν οἱ δεκάκις τοσοῦται μείζονός εἰσιν ἀξιώματος, ἅμα καὶ τοῦ χρόνου δύναμίν τινα τῶν ἀρίστων εὑρετικὴν ἔχοντος. Εἰ γὰρ τοὺς αὐτοὺς πολλάκις περὶ τῶν αὐτῶν βουλευσαμένους ὁρῶμεν ἄμεινον ἐξευρίσκειν τὸ δέον τῶν ἅπαξ βουλευσαμένων, πόσῳ μᾶλλον καὶ ὡς ἔστιν ἐν πλείονι χρόνῳ τὴν εὕρεσιν ἐπεκτείνε σθαι; Νῦν δὲ πολλῶν μὲν γενεῶν παραδραμουσῶν μετὰ τὸ σχισθῆναι Λατίνους μέχρι καὶ νῦν, ἐν ἐκά. στῇ δὲ μυρίων γενομένων εναρέτων τε καὶ σοφῶν ἐν γένει μεγάλῳ τῷ ἡμετέρῳ, καὶ πολλὴν τότε δύο ναμιν ἔχοντι, καὶ σπουδὴν περὶ τὰ καλὰ, ἡμεῖς οἱ νῦν ὄντες καὶ περὶ τούτων τολμῶντες, οἳ καὶ ἀναγκαζάμενοι κρίνειν, οὐδὲ πολλοστόν ἐσμεν μέρος δύο νάμει καὶ πλήθει τῶν ἐν ἐσχάτῃ ταύτῃ τῇ προσεχεί γενεᾷ, ος εἴδομεν καὶ οἷς ὡμιλήσαμεν. Πῶς οὖν οὐ τῆς ἐσχάτης ὑπερηφανείας ἂν εἴη καὶ μωρίας εὑρέσει καὶ κρίσει, τοσούτου διαμάχεσθαι χρόνου τους μηδένας ἡμᾶς ἢ πειρασθαί τι κρίνειν ὑπεναντίον αἷς ἐντεθράμμεθα, κεκριμένοις ὑπὸ τοσούτων ἐν του σούτῳ χρόνῳ Πατέρων; Εἰ δὲ καὶ ἐβουλόμεθα φαύλην οὕτω περὶ πάντων εἴδησιν ἔχοντες τοῖς ὑπὲρ ἡμᾶς ἐγχειρεῖν, πῶς οὐκ Ο ἡμῶν τῆς Ἐκκλησίας υἱοὺς λήρους ἡμᾶς ἡγεῖσθαι καὶ μητραλοίας; Πῶς δὲ καὶ οὐ κατακρινοῦσιν ἡμᾶς αἱ σύμπασαι γενεαὶ κατὰ τὴν μέλλουσαν κρίσιν, ἐπὶ τῆς πλάνης· αὐταὶ μένουσαι, τοὺς ἀπὸ τῆς ἀλη θείας σαλευομένους, ὡς ἔνιοι βούλονται καὶ καταναγκάζουσιν; Ἡμεῖς δὲ οὐδὲ τῇ κεχωρισμένῃ τῶν ἡμετέρων ἑκάστου Πατέρων επερείδομεν κρίσει, ἀλλὰ καὶ ἦν ὁμοῦ πολλάκις συνελθόντες πεποίηνται, Παρίεμεν τὴν ὀγδόην οἰκουμενικὴν σύνοδον τὴν ἐπὶ Φωτίου ἦτις τὴν ζ' ἐκύρωσε κατὰ τὴν τῶν οἰκουμε νικών συνόδων συνήθειαν, καὶ αὐτὸν τὸν μακάριον ἀνεστήλωσε Φώτιον, καὶ πάσης προσθήκης ή κατά διάνοιαν ἢ κατὰ λέξιν κατεψηφίσατο, καὶ τοὺς τότε ποτὲ τολμήσοντας ἐν τῷ συμβόλῳ ποιεῖν, κατεδίκασε πρέσβεων τῶν τοῦ πάππα παρόντων, ἧς δὴ συνόλου καὶ κανόνες ἐν τοῖς τῶν ἱερῶν κανόνων τεύχεσι κεῖνταί τινες, ὑπὸ τῆς Ἐκκλησίας πάσης τῶν ὀρθο δόξων στεργόμενο. Παρίεμεν τὰ ἐπὶ τῶν Κομνηνών λαληθέντα καὶ πεπραγμένα, τὰ ἐπὶ Λάσκαρι καὶ Γερμανοῦ Λατίνων ποτὲ τὴν πόλιν ταύτην ἐχόντων. Ἀλλ᾽ ἐπὶ ᾿Ανδρονίκου τοῦ τῶν Παλαιολόγων δευτέ ρου σύνοδος οίκουμενικὴ συστατα κατὰ τῆς καιν τομίας ἣν ὁ Πατὴρ ἐπενόησε, καὶ πολλοῖς ἐσπούδασεν ιδρύσασθαι τρόποις, ἀλλ' οὐκ ἴσχυσε, τοῦ θεοῦ πολλοῖς σημείοις καὶ ἔργοις τὴν ἀλήθειαν φανερώ σαντος· ἡ σύνοδος τοίνυν ἐκείνη, ἀριθμῷς Πατέρων ἱκανῷ συγκεκροτημένη, ποίαν οὐ καὶ λιθίνην ψυχή, κινήσει ἀποσχέσθαι τῆς ἀρτίως τινῶν γεγενημένη; ἐνώσεω;; τίνα λογισμὸν εὐσεβῆ καὶ Πατέρων εἰδότα σώζειν θεσμούς προσέχειν ἀφήσει τοῖς ἐν Φλωριν τία συντεθειμένοις; Εἰ δὲ μερικὴν ἐκείνην φήσει τις εἶναι τὴν σύν οδον, εἰ μὲν ἐκ Λατίνων οὗτός ἐστι, πτεροῖς τοῖς ἰδίοις ἁλώσεται· πῶς γὰρ οἰκουμενικὰς ἡγοῦντα καὶ καλοῦσι Λατίνοι τὰς μετὰ τὸ σχίσμα γενομένας σφίσι συνόδους, τὰς ἐν Τολλέτῳ καὶ Λουγδούνῳ καὶ ἄλλαις πόλεσι, κρείττους οὔσας σχεδόν ἀριθμοῦ; καίτοι τῶν τεσσάρων πατριαρχῶν οὐ παρόντων, οὐδὲ συνεπιψηφιζομένων τῷ πάππα, φαίη γ' ἂν, ὡς ἀπεσχισμένων ἡμῶν, τὸ λειπόμενον μέρος τῆς Ἐκκλησίας οἰκουμενικὸν ἦν καὶ καθολικόν; ἡ γὰρ ἔλλειψις τῶν σχισματικῶν οὐχ ὑφαίρε σιν ποιείται τοῦ οἰκουμενικοῦ· καλῶς γε οὐκοῦν καὶ μὴν σχισματικῶν ὄντων τῶν ἐλλειπόντων δηλαδὴ τῶν Λατίνων, ἡ οἰκουμενικὴ προσηγορία πρισ ἣν διὰ τὴν αὐτὴν ταύτην αἰτίαν. Δικαιότερον ἡμῖν οὕτω ταῦτα κρίνειν προσήκει τῶν ἐξαρχῆς εἰρημέν νων ἕνεκα. Εἰ δ᾽ ὁ πάππας τὰ τῶν πατριαρχῶν ἔχων εἴδωλα, τὴν οἰκουμενικὴν ἁρπάζει προσηγο ρίαν, διατί μὴ τὰς συνόδους ἡμῶν οἰκουμενικές νομιοῦμεν καὶ ὀνομάσομεν αἷς ἡ τῶν πατριαρχῶν προσὴν ἐν πᾶσιν ἀλήθεια; Εἰ δ᾽ ἐκ τῶν ἡμετέρων ἐστὶν ὁ ταῦτα φάσκων, καὶ πολλῷ χεῖρον τῶν Λατί νων ἁλίσκεται, ἅπερ ἐκεῖνοι διδόασιν ἑαυτοῖ;, του των ἀποστερῶν αὐτὸς τὴν μητέρα· καίτοι καθόλου μὲν ἀξιοῦσιν οἱ Λατίνοι καλῶς, ἑαυτοῖς δὲ οὐ καλῶς ἐφαρμόττουσι τὸ λεγόμενον. Τὸ γὰρ τοὺς ὀρθὰ φρο νοῦντας περὶ ἁπάντων τούτους είναι μόνους Εκκλη

ΤΙ DE ADDITIONE AD SYMBOLUM. σίαν Χριστοῦ, κἂν ὁποσοιοῦν ὦσιν οἱ τούτων ἀπερ- μαρτύρεσθαι; οὐκ ἐν ταῖς τριόδοις καὶ ταῖς ἀγοραῖς ζωγότες, τοῦτ᾽ ἀληθὲς μὲν λέγουσιν, αὐτοῖς δὲ οὐ προσήκον, ἀλλὰ μᾶλλον ἡμῖν. Οὔτε γὰρ ἀπεῤῥώγει μεν, ἀλλ' αὐτοί ποτε χεῖρον ἐφρόνουν καὶ ὡμολόγουν, ἢ νῦν πεφρονήκασιν ὕστερον, μετὰ τὸν τῆς προσθή κης καιρόν. 'Αλλ' ἔνιοι τῶν ἡμετέρων οὕτω δεινῶς ἀναισχυν τοῦσι κατὰ τῆς μητρὸς αὐτῶν, καὶ μεμήνασιν, ὥστε Λατίνους τῶν ἄλλων είνεκα υπερσέδοντες, ἔνθα τι καὶ ὠφελοῖντ' ἂν, τῷ κατ' ἐκείνους παραδείγματι τοῦτο παρατρέχουσιν ὡς μικρόν, ἐν τούτῳ σχεδόν τῆς συμπάσης κρίσεως οὔσης καὶ πολλοῖς ἄλλοις τρόποις ἀληθεστάτοις, οἰκουμενικὴν ἐκείνην τὴν σύνοδον γεγονέναι πιστεύομεν τὴν κατὰ τοῦ Βέκκου γεγενημένην. Τὴν δ᾽ ἐν Φλωρεντία ταυτηνὶ τὴν ὑστέραν, οὐδ' ἐξῆν ἡμῖν πράττειν ὑπὸ τῆς συνόδου κα λυομένης ἐκείνης καὶ τῶν πραγμάτων φανερῶς πειθόντων ἡσυχάζειν ἡμᾶς, καὶ τοῦ Θεοῦ σημεία πολλὰ καταπέμποντος, ὥστε νοῦν ἡμᾶς λαβεῖν καὶ τῆς μελλούσης αἰσχύνης καὶ βλάβης ἑαυτοὺς ἀπὸ αλλάττειν· ὧν δὴ σημείων φανερῶν ὄντων, οὐ ποιούμεθα μνήμην ἐν τῷ παρόντι. Ἡμεῖς δὲ πρὸς πάντα δε λογισμόν για καὶ σημεῖον ἅπαν ἀπὸ Θεοῦ, καὶ πᾶσαν προφυλακὴν ἐκ τῶν Πατέρων ἡμῖν προγεγενημένην, ἀνεπίστροφοι γεγονότες, ὥσπερ ἀμβλυώττοντες, ἢ κωφεύοντες πρὸς πᾶν ὁτιοῦν τὴν σύνοδον ἐκείνην συνεστησάμεθα· τὸ μὲν σωματικὸν τῶν οἰκουμενικῶν συνόδων ἔχουσαν ἔχνος, εἰ καὶ μηδὲ τοῦτ' ἀκριβῶς, ἄλλης συνόδου τότε συνεστη κυίας, ὑπεύθυνον ἀγούσης τὸν πάππαν, καὶ ἢν ὡς ( βεβαιοτέραν ἑλόμενοι παντὶ δικαίῳ καὶ λόγῳ τὰς περὶ τοῦ συνιέναι συμβάσεις μετ' αὐτῆς ἐπεποιής μεθα πρότερον, τὸ δὲ πνευματικὸν οὐκ ἔχουσαν οὐ δαμῶς. Παρίεμεν τἆλλα· οὐ γὰρ πρόθεσις ἡμῖν ἐν τῷδε τῷ λόγῳ τῶν προσώπων κατηγορεῖν. Αλλ' οὐκ ἦν υπεσχημένον ἐκ τῶν βασιλικῶν πρέσβεων, ὅτι μετὰ τὸ Γραικοὺς ἐκεῖ παραγενέσθαι κατὰ τὰ συν τεθειμένα ἐντὸς δύο μηνῶν ἡ ἔνωσις ἐξάπαντος γε νήσεται. Καὶ τούτου τοῦ κεφαλαίου προϋποτεθειμένου ἐν τῷ δεκράτῳ, τὰ ἄλλα προσηρμόττετο πάντα. Τις νοῦν ἔχων οὐ συνορᾷ ταῦτα τί γε ἐβούλετο; Οὐδ' ού τως ἦταν ἁπλοῖ Λατίνοι, ὥστε τὰ χρήματα ἀναλοῦν μάτην αὐτῶν, μή βεβαίας οὔσης αὐτοῖς τῆς τοῦ πά. θ' ὑπὲρ ἑαυτῶν πράξειν ἐλπίδος. 'Αλλ' ἐπὶ τὸ τε λευταῖον ἐρχόμεθα· τὰ γὰρ μεταξύ παρίεμεν, ἀπάν των εἰδότων τὰς μηχανὰς ἐκείνας, τὰς ὑπὸ σκότον μεταχειρίσεις καὶ πραγματείας, τοὺς δύλους, τὰς περιόδους, τὰς ἐκτοπίσει;. ᾿Αλλὰ ψῆφον συνέθεντο, καὶ δογματίζουσιν, ὅτι ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ τοῦ Πνεύ ματός ἐστιν αἴτιος τοῦ Υἱοῦ, ὅτι ἀρχὴ, ὅτι τὸ Πνεῦμα την ύπαρξιν ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἔχει, ὅτι θεμιτῶς καὶ εὐλόγως ἡ προσθήκη αὕτη τῷ συμβόλῳ προσετέθη τῆς πίστεως. Που τούτων δειχθέντων, οὐκ ἐν τῇ Φεραρία περί τῆς προσθήκης, τοὐναντίον ἅπαν ἐδείχθη; Οὐ πολλὰ παρεκάλουν οι Λατίνοι, τοὺς περὶ τοῦ μὴ δεῖν προσ τ θίναι διορισμοὺς μὴ εἰς ὑπήκοον ἀναγινώσκεσθαι πάντων καὶ τὰς ἐπὶ τούτων ποινάς; Ἡμᾶς δὲ τί ἔδει τότε ποιεῖν; οὐ ῥηγνύναι χιτῶνας; οὐ βαν; οὐ διαταῖς ἐκεῖ ἀναγινώσκειν ἐκεῖνα, εἴπερ ἐμέλλομεν δι' ἐκείνων ἄγχειν τοὺς ἄνδρας, καὶ καταισχύνειν ὡς παραβεβηκότας, καὶ οὕτω νικᾷν, καὶ τὸ πλῆθος ἅπαν Λατίνων ἔχειν συμμάχους; 'Αλλ' ἐχαρισάμεθα αὐτοῖς τὸ μηδὲν ἐκείνων εἰς μέσον προθεῖναι, καὶ ἀποκλεισθέντος τοῦ πλήθους, ὀλίγοις αὐτοῖς τοῖς τῶν δεινῶν αἰτίοις ὑπ' ἀδόντα μάτην ἀνεγινώσκετο. Ως ἂν εἴ τις τοῖς πολεμίοις χαρίσαιτο ζητοῦσι τὸ ρί ψαντα τὴν τῶν ὅπλων ἰσχὺν γυμνὸν αὐτοῖς δοῦναι τὸ σῶμα πρὸς τὰς βολάς, οὕτω καὶ ἡμεῖς τοῖς Λατίνων ἐπισκόποις ἔτοιμον ἐδόθημεν βρώμα, τους τῶν συνόδων ἀφορισμούς, ἐκείνων δεηθέντων, σιγήσαντες. Ἀλλ᾽ οὐδ' οὕτω τὴν νικῶσαν ἔσχον ἐκεῖνοι, τούναντίον μὲν οὖν ὁ τῆς μακαρίας μνήμης Ἐφέσου γεν ναίως ἡγώνισται καὶ καλῶς, καὶ τὰ παρ' ἐκείνων πάντα σοφιστικῶς ἐπικεχρωσμένα ἠλέγχοντο. Και τοῦτο πάντες οὕτως ἐφρύνουν οἱ τῆς συνόδου. Πῶς τοίνυν εὐλόγως καὶ θεμιτῶς γενέσθαι τὴν προσθήκην ψηφίζονται; Μάλλον δὲ οὐχ οὕτως ἂν ἐψηφίσαντο αὐτοὶ καὶ προστεθεικότες, καὶ νῦν ὄντες κύριοι ψήφου· συνθεμένων γὰρ ἐκείνων τὴν ψῆφον ὡς ἂν σφίσιν ήρεσκεν, οἱ ἡμέτεροι πρόμαχος πρὸς τὰς ὑπογραφὰς ἐκαλοῦντο, μηχαναῖς ἀῤῥήτοις πειθόμενοι. Τὸν δὲ Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τοῦ τις εὑρίσκοι τοῦ Πνεύματος αἴτιον καὶ ἀρχὴν ὄντα, καὶ τἄλλα ὅσα ἐκεῖ προστίθενται; ποῦ τῆς Γραφῆς ἢ τῶν διδασκά λων εὕρηται κείμενα; Οὐ γὰρ οίκοθεν ἐχρῆν τὰ τοιαῦτα ὁροθετεῖν, μᾶλλον δὲ κατὰ τους Γραι κούς φασιν, αἰτίαν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τοῦ Πνεύματος εἶναι. Εἰ μὲν οὖν τοὺς τῶν Γραικῶν διδασκάλους βούλονται λέγειν, δεικνύτωσαν αὐτοῖς, καὶ ἔξουσιν εὐθὺς πειθομένους ἡμᾶς· εἰ δέ τινες τῶν νῦν ὄντων Γραικών, εἴτ' ἐν τῇ συνόδῳ παρόντες, εἴτε καὶ μετὰ ταῦτα, παρ' ἑαυτῶν ταυτὶ δογματίζουσιν, ἀνάξιον οἰκουμενικῆς συνόδου τῆς θεολογίας ταύτης τὸ βάθρον. Ποῦ δὲ καὶ φαίνεται γενομένη περὶ τούτων ἐξέτασις ἐν τῇ συνόδῳ τῆς Φλωρεντίας; μᾶλλον δὲ τὸ τοῦ πάππα δεκρέτον. Αὐτὸς γάρ ἐστι νομοθετῶν, οὐχ ἡ σύνοδος, δ; καὶ πρότερον μένος την προσθήκην ἐποίει. Ποῦ συμφωνεί ταῖς Πράξεσι τῆς συνόδου; Πῶς ἐκ τῶν ἀγωνισμάτων ἐκείνων ἀθροίζεται, εἴτε τῶν ἐν Φεραμίᾳ πρότερον, είτε τῶν ὕστερον ἐν Φλω ρεντία γεγενημένων, εἰ μὴ καὶ τὰ ἀπομνημονεύματα ἐκεῖνα μεταποιήσαντες πρὸς τὸ σφίσι δοκοῦν, οἷον και διαφευξεῖσθαι τις μέμψεις; Τὴν δὲ ψῆφον αὐτὴν πότε συνελθόντες συνοδικῶς έψηφίσαντο; Αλλ' ἐν γωνίᾳ μᾶλλον συσκευασάμενοι ἔκαστον χωρὶς ἔπει θον ὑπογράφειν, ὡς εἴρηται, τρόποις οἷς λέγειν οὐκ εὐπρεπές, ὑπουργούντων τῶν ἡμετέρων τῷ δράματι. Εἰ γὰρ τἀληθῆ λέγειν, ἐν ἡμῖν αὐτοῖς τὸ δεινὸν ἅπαν ἐπράττετο, τοῖς δὲ Λατίνοις ήρκεσεν ἡ τῶν πραγμάτων ἀνάγκη καὶ τὸ συγκεχύσθαι τοὺς ἡμε τέρους προμάχους· καὶ τοὺς μὲν "Αδου κυνήν ὑπελθεῖν, οὐκ ἀπορίᾳ λόγων μᾶλλον ἢ δέει τοῦ δοκεῖν αὐτοὺς αἰτίους εἶναι τοῦ σχίσματος τῶν πλείστων παρ ραδεδομένων, τοὺς δὲ πάντα προέσθαι Λατίνοις εὐθὺς, μηδὲν προειδομένη να αιτια λαομένων, ἀλλ᾽ ἐλπίσαντας

GENNADH CP. PATRIARCHA ὅτι κἂν ἄλλο τι μετὰ Λατίνων τῇ καθόλου πίστει ἀληθείας φυγήν, καὶ ἐν κατὰ τῆς πατρίου δόξης ἐμπροσθεῖεν, ἀβασανίστως ἅπαντες δέξονται. Αἱ γὰρ τῶν ἀμοιβῶν ἐλπίδες οὐκ ἠφίεσαν περιαθρῆσαι πανταχόθεν τὸ δέον, δι᾽ ἃ καὶ καλῶς ποιοῦντες, ἀνάξιον οἰκουμενικῆς συνόδου τῇ ψήφῳ περιέθεσαν σχῆμα. Ποια γὰρ ψῆφος οἰκουμενικὴ οὕτω τε ἄρχε ται, καὶ οὕτω τελευτῇ; Ποία τῶν οἰκουμενικῶν ἀποφάσεων οὐ τὸ σύμβολον τῆς πίστεως προεκτί θησιν, οὐ τὴν πρὸ ἐκείνης σύνοδον βεβαιοί; Αὐτὴ δὲ ἡ νῦν σκοπουμένη ποίαν ἐπεκύρωσε τῶν συνόδων, τὴν ἑβδόμην; Καὶ νῦν οὐχ ὁμοίως ἐκείνῃ ψηφίζεται, τοὐναντίον μὲν οὖν ἅπαν. 'Αλλ' ἐῶ μὲν τοῦτο τέως, οὐκ ἐκείνην ἐπιχυροί, ἀλλὰ τὴν τῷ ὄντι ὀγδόην, τὴν ἐπὶ Φωτίου, τὴν οἰκουμενικήν; Καὶ μὴν ἐκείνῃ τἀναν τία νενομοθέτηκεν. Αλλ' ἐῶ μὲν καὶ τοῦτο τέως, οὐκ ἐκείνην ἐπιχυροί, τὴν ἐν Λουγδούνῳ τοίνυν βαβαιοί τὴν Λατινικήν; ἣν ἢ κατὰ τοῦ Βέκκου μεγάλη καὶ ἀληθὴς ἡκύρωσε σύνοδος, ἣν οἰκουμενικὴν ὁ σύ σεβής έδειξε λογισμὸς, καὶ πολὺ σαφέστερον δεικνύκαι δυνήσεται τῆς χρείας καλούσης. Αὐτῆς γοῦν τῆς συνόδου την ψήφον, εἴ τις ἀναγνοίη καλώς, εἴσεται ποιόν τι τὸ σχῆμα λαβόντες ἐντεῦθεν ἐξῄεσαν οἱ μέλι λοντες τὰς περὶ πίστεως κρίνειν, καὶ ὅτου νον μεταδιδόασι σχήματος, τοῖς αἱρουμένοις σφίσι προσἔχειν· ἀλλ' ἐῶμεν καὶ τοῦτο. Τίς ὄρος συνοδικὸς ἔχει τὸν δεῖνα πάππαν ἢ πατριάρχην πίστιν ὁρίζον τα, καθάπερ οὗτος, ἀλλ' οὐ τὴν σύνοδον πᾶσαν; Σκοπείτω δέ τις ὅσον ἐστὶ τὸ διάφορον τῆς ἐν Φλω ρεντία συνόδου, καὶ τῆς κατὰ τοῦ Βέκκου γεγενημέν νης ἐν Κωνσταντινουπόλει. Εκείνη τῶν οἰκουμενικῶν συνόδων τῇ πίστει παντάπασι συμφωνεί, τῶν τε ἄλλων, καὶ τῆς η'. Αὕτη πάσαις διαφωνεῖ, καὶ σὺν ταῖς ἄλλαις κἀκείνη. Ἐκείνῃ παρῆν μὲν καὶ ὁ πάππας Αλεξανδρείας, οἱ δ' ἄλλοι πατριάρχαι καὶ συνήνουν, καὶ τὴν ψῆφον ὡς εὐσεβῶς καὶ ένα θέσμως γεγονυίαν ἡσπάζοντο. Ταύτῃ δὲ παρα ἦσαν μὲν τῶν πατριαρχών τοποτηρηταί, ἀλλὰ γράμ μασιν ἐκείνων καὶ ὅρκοις ἐδέδεντο ἢ μὴν ἐπὶ τοῖς ἀρχαίοις μόνοις τὴν ἔνωσιν συγχωρεῖν, ἀντεχομένων ἐὰ τῆς προσθήκης Λατίνων, μηδὲν συγχωροῦντας ἐπανιέναι. Καὶ τούτων τὸ δοκοῦν ἑαυτοῖς, οὐ τὴ τοῖς πεπομφόσιν ἀρέσκον διαπεπραγμένων, οἱ πατριάρκαι μένουσι μὲν ἐπὶ τῆς προτέρας γνώμης εκείνης, τοῖς δὲ καλοῖς αὐτῶν ἐπιτρόποις καὶ τοῦ πατρίου δόγματος ἀμοιβὰς ἀπέδοσαν τὰς ἀξίας, καὶ μέχρι δεῖ ταύτην ἀριθμεῖν καὶ καλεῖν. Πῶς γὰρ ὀγδόη νῦν ἀποδιδόντες οὐ παύονται. παθῶς ἐξήνεγκαν ψῆφον, κἂν ἐδόκει τὰ τῆς συνάξεως ἐκείνης κατά νόμους προβῆναι, καὶ πλὴν τῶν εἰδι των αὐτὴν, καὶ τῶν συνειδότων ἂν ἡ τῶν γεγενημέ νων φύσις ελάνθανε. Καὶ εἰ μὲν, τιμώμενοι καὶ πλοῦτον πορίζοντες ἑαυτοῖς, ἠθέτουν τὰ πεπραγμέν να, εἶχεν ἂν ὑποψίαν οὐκ ὀλίγην τὰ τῆς μεταβολῆς· νῦν δὲ ἀτιμαζόμενοι καὶ κακῶς πάσχοντες, φεύγου σιν ἀπὸ τῶν κακῶν αὐτοῖς συγκεχωρημένων, τοῦτο μᾶλλον αἱρούμενοι, ἢ τῇ τῆς ἀληθείας σιγή και σφᾶς αὐτοὺς ζημιοῦν, καὶ τοὺς ἄλλους προσδιαφθεί μειν. Ἴσως οὐδὲ τῇ τῶν ἀνδρῶν ἀρετῇ τὸ σύμπαν πρέπει λογίζεσθαι. Τοὐνταντίον μὲν οὖν, τὸ μὲν σύμπαν τῆς ἀγαθῆς τοῦ Θεοῦ προνοίας ἐστὶν, σύκ ἡ ἀξιοῦντος ἡμᾶς ἀπεῤῥωγέναι τῆς ἀληθείας καὶ τοῦ χοροῦ τῶν Πατέρων, καὶ διὰ τοῦτο τοὺς ἄνδρας ἐπὶ ταῦτα κινήσαντος. Έχει μέντοι τινὰ καὶ τὸ τῶν ἀνδρῶν τούτων ἔπαινον διὰ τὴν ἐπὶ τὰ βελτίω βοπὴν τῆς θελήσεως. Εἰ δέ τις αὐτοὺς ὡς οὐκ εἰδότας φησὶν ἀφίστασθαι τῆς ἑνώσεις, οὐκοῦν ὡς ὑπ᾽ οὐδὲν εἰδότων πεπραγμέναις ταῖς συνθήκαις ἐκείναις ού χρὴ προσέχειν οὐδένα, καὶ τοὺς προσέχοντας ἀνάγκη πᾶσα πλανάσθαι, τῇ τῶν μηδὲν εἰδότων ψήφω στοι χοῦντας. Αὐτοὶ γὰρ ἦσαν οἱ πάντα πεπραχότες ἐκεῖνα, ἢ τίνες ἄλλοι τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ψηφίζονται τοῦ Πνεύματος αἴτιον ἐν ταῖς ψήφοις ἐκείναις; Ο γὰρ σύνοδον ἐροῦμεν τους Λατίνους ἄνευ τούτων τῶν ἡμετέρων· ἐκεῖνοι γὰρ πρὸ τῆς ἐν Φλωρεντία συνόδου την προσθήκην ἐπήνουν τὴν ἑαυτῶν, καὶ τους ψέγοντας μυρίοις ἔβαλλον σκώμμασιν. Εκείνης τῆς ἐν Κωνσταντινουπόλει συνόδου ταῖς ψήφοις πάντες ἐνέμειναν, οἵ τε τὴν ψῆφον ἐξενηνοχότες αὐτοὶ, καὶ πάντες οἱ μετὰ ταῦτα· τῆς δὲ ἐν Φλωρεντία συνόδου τὴν ψῆφον οἱ πεποιηκότες ἠκύρωσαν· πλὴν γὰρ τριῶν ἢ τεσσάρων, τῶν μέχρι καὶ νῦν ἰσχυρογνωμονούντων ἢ δοκούντων ὅπως ποτέ πάντες μετέγνωσαν, καὶ πρὸς τὴν πάτριον εὐθὺς ἐπανεληλύθεσαν δόξαν· μᾶλλον δὲ ταῖς γνώμαις καὶ ταῖς ψυχαῖς οὐδέποτε ταύτης ἀπέστησαν, ἀλλ᾽ ἐνέδο σαν τῷ καιρῷ παθόντες οὐκ ἔξω συγγνώμης καθά παξ, οἷς καὶ χάριν ἐφείλομεν. Εἰ γὰρ αἰδούμενοι τὸ δόξαι μεταβεβλήσθαι μέχρι τέλους ἐν σφίσιν, ἔκρυσ πτόν τε καὶ ἀνεξέλεγκτον είων τὴν ἀκούσιον ἀπὸ τῆς Ἀλλ᾿ οὐδὲ τοὺς τρεῖς ἐκείνους ἢ τέτταρας τοὺς πάντων αἰτίους καὶ νῦν ταῖς ψήφοις εμμένοντας μετὰ Λατίνων ὁμοῦ σύνοδον οριστέον. Οὗτοι γὰρ καὶ παρὰ τὴν τῶν πατριαρχῶν γνώμην πάντα ἐποίουν, ὧν ἦσαν ἐπίτροποι. Καὶ νόμος οὐδεὶς ἐπιτρέπει προσέχειν αὐτοῖς ἐν τούτῳ τῷ μέρει, εἰ καὶ τὰ ἄλλα γενναῖοι τινές εἰσι καὶ πολλῆς αἰδοὺς ἄξιος, ἀλλὰ περὶ τούτων μὲν ἀρκείτω σιγᾷν. Οἱ πολλοὶ δὲ καὶ ὀγδόην τὴν σύνοδον ἐκείνην ἀποκαλοῦσι. Πρώτην μὲν οὖν ἐχρῆν προσαγορεύειν δικαίως· ἄλλη γὰρ ἀρχὴ συνόδων ἐστὶ τῶν ἴσως ἐπὶ κακῷ χείρους γε νησομένων, καὶ τῆς σειρᾶς ἐκείνης ἀπέρρηκται, Καὶ ὡς ἔοικε, διότι μὴ πάνυ τῆς οἰκουμενικῆς αὐτῇ προσήκει προσηγορία, οὐδ᾽ ἐξεῦρον καλῶς, ὅπως ἡ μετὰ τὴν ὀγδόην; πῶς δὲ ἐννάτη ἡ τῇ ὀγδόη πολέμιος; Εννάτην μὲν οὖν οὔτ᾽ ἐκάλεσαν, οὔτ᾽ εὐο λόγως ἐστὶν, ὀγδόην ἐὲ καλοῦσι μὲν, ἀλλ᾽ οὐκ ἔστι τοσαύτη. Αλλά καὶ τοῦτ᾽ ἐς τοσούτων. 'Ανάγκην δὲ οὐδεμίαν ὁρῶμεν, ἅ τινες πεπράχασι φαύλως, καὶ μετάμελος ἐπὶ τούτοις ἔσχεν αὐτοὺς, ἡμᾶς αὐτὰ στέργειν, κἀκείνους μὲν μετανοεῖν ἐπ' ἐκείνοις φρονίμως, ἡμᾶς δὲ μηδὲ ταῖς ἐκείνων μεταμελείαις διδάσκεσθαι, δόξαν ἔχειν τὴν ἀληθῆ περί ὧν πεποιήκασι, καὶ οἷς αὐτοὶ κήρυχὲς εἰσιν οἱ περ ποιηκότες. Οὐδὲ γὰρ ἐν ἀνθρωπίνοις πράγμασι καὶ προσκαίροις οὕτω τὸ συμφέρον ἔδει θηρᾶσθαι, σχολ γε ἐν τοῖς θείοι; δόξομεν εὐσεβεῖν τοιούτῳ λογισμό χρώμενος. ᾿Αλλ' οὐδ᾽ οἱ τὸ δεινὸν ἐξειργασμένοι σας