quibus Veccum defendentes Palamæ cavillationes atque largitur. Ili vero, qui Latinos sequuntur, te aperimus, et eas pro posse enervamus, si recte et sufficienter aliorum sit judicium. Vecci primum argumentum. Variæ diversorum doctorum auctoritates collecte, quibus probatur Spiritus sanctus etiam ex Filio esse. Aliæ quoque post eas hoc in volumine infe runtur ad demonstrandum Spiritum sanctum esse per Filium ex Patre. Cumque illæ ex Filio, hæ per Filium eumdem Spiritum esse demonstrent, ail æquivalentiam harum præpositionum probandam, per scilicet et ex, aliæ deinceps inferuntur do ctorum auctoritates, quibus harum præpositionum æquivalentia demonstratur. Palamæ contradictio Cum in theologia invicem æquivaleant ex pre positiones, per et ex neque divisionen ullam, neque differentiam sanctæ Trinitatis significant, sed unionem et immutabilitatem, secundum natu ram videlicet.et voluntatem ejus. Hinc enim sane ostenditur unius ejusdemque natură: potentiæ, operationis et voluntatis Pater, et Filius, et Spiri tus sanctus esse. Qui vero hic sanctorum dicta sumpsit atque inscripsit, divinarum personarum differentiam male impieque per ejuscemodi præ positionum æquivalentiam conatur ostendere, et quod a duabus personis, et ab utraque earum una trium divinarum personarum, Spiritus videlicet sanctus, differenter essentiam habeat. Dilucidum igitur est sanctorum sententias bene ac pie se babere; sed ab eo, qui illas sic aggregavit atque conscripsit, male atque impie accipi. Quod autem ejusmodi, per, præpositio unionem, et omnino im mutabilitatem significet, quando scilicet isti, ex, æquivalet, divinus Maximus quam apertissin e ostendit, cum ad Marinum scribit de quibusdam dicentibus ex Filio Spiritum esse. Ait etenim, quod non facerent Filium causam, unam enint noverant Filii et Spiritus sancti causam, Patrem videlicet, esse; sed ut per ipsum prodire ostenderent, et për hanc præpositionem conjunctionem substantiæ et immutabilitatem probarent. Ex iis igitur patet Veccum istum infideliter atque impie ejusmodi dicta accipere. Non enim conjunctionem et immu tabilitatem, sed personarum differentiam ex iis ad dueere conatur, neque magnum Basilium audit, qui quadam in parte ad Amphilochium, quod Pater, inquit, per Filium creet, neque imperfectam Patris creationem significat, neque supervacuam eiervem que Filii operationem ostendit, sed unionem signifi cat voluntatis: itaque vox ista per Filium primæ principalisque causæ confessionem habet: non su mitur ad eficientem causam inveniendam. Quod igitur asserit per Filium, et ex Filio Spiritum secun dumtemporalem missionem prodire, eamdem Patris et Filii voluntatem peroptime probat; bona enim Patris et Filii voluntate, eodem quoque cooperante Spiritu, dignis hominibus Spiritus sanctus donatur mulentia quadam per Filium et ex Filio Spiritum sanctum putantes essentiam habere, opus eum esse beneplaciti et voluntatis, atque ex necessitate crea turam, sed non divinæ naturæ fructum impie asserunt. Sacer enim Damascenus inquit: Opus di vinæ voluntatis creatura est, sed non divinitatis, absit. Et rursus non voluntatis, sed divinæ naturæ tam generatio, quam processio est, quæ ante sæcula et sempiterna est, Nicæni defensio. Strenuus iste vir ad eas quidem auctoritates, quæ ex Filio essc et per Filium ex Patre procedere Spiritum sanctum affirmant, quodque ex iis colli gitur, minime contra ipse potest. Quo enim pacto ad tantam tam dilucidam veritatem? æquivalentiæ vero harum præpositionum, per et ex, neque bene, neque ulla cum ratione inhæret, et contumeliis ac maledictis adversarium prosequitur, putat se operæ pretium facere, cum perverse atque impie sancto rum mentem exposuisse, eorumque dicta aggre gasse virum hunc sapientem calumniatur, ipse vero de his rationem reddere nequeat, putatque hanc præpositionem per, etsi unionem, immutabilitatem, identitatemque voluntatis in sancta Trinitate signi ficet, cum in theologia illi præpositioni ex æquiva lere dignoscatur, non posse quempiam secundum hoc significatum eam accipere etiam de Spiritus sancti processione ex Patre per Filium, vel nen ista ratione etiam nos id intelligere, sed distin ctionem ac divisionem magis inducere, oppositiv nemque et discordiam. Quod ex prædictis ipse in telligere videtur; imo vero quam apertissime asserit, per hoc omnes nos velle ex duabus perzonis Patre Filioque Spiritum sanctum essentiam differentor babere nescio unde vel a quo hoc verbum diffe renter dici audiens. Ita nos putat theologiæ es pertes: fortassis autem et ipse hoc sentit, ex Patre per Filium asserens mundum creatum fuisse; nec enim ullam cerno necessitatem cur de creatura quidem, per, æquivalens, ex identitatem significet personarum: tamen ostendens discretionem (hoc enim neque ipse negabit), de Spiritu vero diversita tem et omnino discretionem. Neque eum pudet contra se magni Basilii testimonium afferre: vocem eam per Filium professionem principalis caus:e habere. At nos ex duabus quidem personis Patre, ac Filio Spiritum sanctum exsistentiam dicimus habere, et toto corde confitemur. Nihil enim ope ratur, nisi in quantum hoc aliquid et individuum sit. In quantum autem ejusmodi Pater et Filius duo sunt: at differenter ex iis procedere, hoc ne quaquam concedemus. Siquidem ut Patris, ita et Filii operationent naturalein, sanctos audimus di centes Spiritum sanctum esse. Unam autem opera tionem Patris et Filii esse præcipue credimus, nisi et is cum ex Patre, et Filio, et Spiritu, vel ex Patre per Filium in Spiritu dicit mundum subsistere;

cum eadem, per, etiam substantia identitatem re præsentet? Quippe cum beati Maximi sententia, quam ipse pro se attulit, potius doceat identitatem substantiæ: Ut enim, inquit, conjunctionem sub stantiæ ostendat, quanquam et si solum identita tem voluntatis, per ostenderet, nihil etiam sic absurdi sequeretur, cum eadem res, et essentia, et voluntas de Deo dicatur. Hanc enim potentiam simpliciorem sublimioremque omnibus esse, nemo est qui ignoret. Unamquamque vero potentiam tanto ad plura se habere quanto simplicior et su blimior sit, omnibus palam est. Quare Dei quoque voluntatem ad Filium, et Spiritum sanctum, ut naturam seu essentiam se habere, sed ut volunta tem ad creaturam. Notissimum enim est, quod omnis et voluntas etiam divina ad finem al natura se habet determinate ipsum appetens, quemadmo dum et natura ad unum determinate se habet: finis autem voluntatis Dei et Patris, Filius et Spiritus sanctus est: ad quos necesse est eum se habere ut naturam. Ad ea vero quæ sunt ad finem, et præ sertim ad ea sine quibus potest finem attingere, ut sunt creaturæ, nihil enim hæ nec adesse Del conferunt, nec ad melius esse: ad hæc, inquam, non determinate, et idcirco ut voluntas se habet; patet enim ea et nolle et velle. Unde et Damasceni sententia solvatur, et nos ab omni reprehensione soluti sumus, cum verba illa quæ contra nos esse videbantur, nihil afferant necessarii. Itaque iste eum aliquid dixisse videbatur, contra se omnino concludit. Secundum Vecci argumentum. non ex tribus solis personis asserat effici; hoc ènim ▲ non potius divina erit natura et putabitur a nobis, utique fateretur, sed etiam differenter ex tribus quod si miretur quo pacto hac præpositione per voluntatis unitatem et identitatem repræsentante, nos per eam Filium esse causam exsistentiæ Spiri tus sancti velle demonstrare: primum semetipsum miretur, quomodo per Filium fieri dicens mundum, deinde eum causam putet productionis mundi, per hanc præpositionem ostendi; vel dicat non esse causam entium Filium, et malo malum curret. Affert quoque divini Maximi testimonium, quod minime ad propositum facit. Et nos enim fatemur hanc præpositionem, per, et unitatem, et immuta bilitatem substantiæ Patris ac Filii significare novimus etenim per hanc dictionem, per, ordinem quemdam et respectum ejus, de quo hæc dicitur ad illum de quo hac dictione, ex, utimur, maxime demonstrari; èamdem tamen ipsam identitatem immutabilitatemque causam esse, et quod Filius idem possit quod Pater, quodque per eum procedat Spiritus sanctus. Secundum enim divinum Cyril lum ex utroque, ex Patre per Filium: secundum vero eumdem Maximum ex Patre, et Filio, sive ex Patre per Filium procedit, id est exsistentiam ha bet: siquidem procedere iste quoque asserat signi ficare exsistentiam habere, præsertim secundum illos qui hoc nomen duntaxat exsistentiæ Spiritus tribuunt. Quod autem dicat sanctus doctor, Filium non facit causam Spiritus sancti, sed Patrem, mi nime miraberis, si Græcam linguam considerabis, et de quo ipsa proprie hoc nomine causa uti con suevit. Notissimum namque est primam et princi palem causam, et fontem, et radicem uniuscujusque hanc proprie causam vocari, qualem solum Patrem esse quis non concederet, quod dilucidum hinc est: siquidem creaturæ et Spiritum sanctum, cau sam esse nemo, qui Christiano nomine censeatur, negaret. At theologus Gregorius: Deus, inquit, in tribus consistit maximis, causa et opifice, et per ficiente Patre scilicet, et Filio, et Spiritu sancto. Cum autem audias Patrem principalem causam, ne putes nos jam etiam differenter dicere, Filium producere Spiritum, cum non sit causa principalis. Idem enim nihilominus etiam de creatura sequitur, atque omnibus simpliciter, quæ Filius habet, quæ- interimitur conatus Gregorius, qui sua excellen cunque et Pater habet: nec enim creaturæ princi palis causa Filius est, siquidem tanquam causaliter et ut Filius omnia habet, quæcunque et Pater habet paternaliter, et non causaliter: tamen et ipse causa est, et una cum Patre entium causa. Ac eorum identitatem, et voluntatis unitatem, nec mi nus personarum distinctionem, per præpositio repræsentat. Quæ autem, inquit, quod opus divinæ voluntatis, et ideiroo creaturam dicimus Spiritum propter hanc dictionem, per, quæ identitatem vo funtatis repræsentat. flaud scio si alicui alteri præter se ipsum videri possint. Si enim propterea quod per voluntatis identitatem ostendit, secun dam istum Spiritus creatura esse colligitur: cur Cum sint quidam, qui Scripturarum sententiis adversantur, quæ propterea per Filium Spiritum sanctum ex Patre esse indicant, collectæ sunt et hæ sententiæ, quæ immediate Filium ex Patre esse ostendunt, ad sententias illas confirmandas, quæ per Filium Spiritum sanctum esse demon strant. Nain nisi per Filium Spiritus sanctus esset, cur non et ipse immediate ex Patre esse diceretur? Palama contradictio. Est quoque Spiritus sanctus immediate ex Pa tre dictus, ex quo tua illa sententia, omnisque tia Theologus est nuncupatus, secundum esse in suis carminibus, inquit, Spiritum sanctum a Pa tre quemadmodum et Filium. Nyssenus vero una cum pluribus aliis ad unam Patris personam eo dem modo utrumque se habere inquit, præter subsistentiæ modum. Quid autem illi qui dicant Spiritum sanctum ex Patre procedere, atque in Filio permanere, et ex Patre in Filium penetrare, ac ex Patre esse, Verboque concomitari? Item qui communionem charitatein Patris et Filii esse Spiritum sanctum asserunt, præterea qui unam quamque personam ad alteram se habere non mi nus quam ad se ipsam. Quid denique ille, qui cantat: Manus tuæ fecerunt me et plasmaverunt

me? Nonne igitur hi omnes immediate Spiritum erit deinceps Pater persona altera præter Filium, sanctum ex Patre esse ostendunt. Nicæni defensio. Nec vero omnino nos negamus Špiritum san clum immediate ex Patre, quanquam non id expresse dictum a doctoribus attulisti. Si igitur etiam ipse nobiscum eum mediate esse fateris, pro nobis sermo est: sin autem id caves, sequentia reformidans, doctorum tibi reprehensio præsto, qui et Filium ex Patre immediate esse docent, aique inter eos nihil esse medii, ac Spiritum esse per Filium, mediamque personam Filii inter Pa trem et Spiritum sanctum. Fit autem tibi hinc deceptio, cum distinguere id non possis, quo pa cto ex Patre immediate Spiritus sit, quo pacto etiam mediate. Nam si vel duabus et differen tibus processionibus ex Paire Filioque Spiritumi sanctum esse fateremur, ut ex Patre quidem im perfecte, perfecte vero procederet ex Filio: vel ši ex Filio tantum prodire poneremus, tum solúm mediate ex Patre procederet. Nune vero si quis ad unicam productionem processionisque iden titatem ex utroque prospiciat, itemque quod Pater et causa, et fons divinitatis sit, ita ut si is non esset, etiam ipse Filius neque esset, neque ali cujus causa esset, immediate ex Patre reperiet Spiritum; et ad hæc ducunt quæ ipse inducis dicta. At si ordinem quisque speculetur, qui re in Trinitate est, nec solum nostra intentione con stat, Filium medium cernet, et tertium a Patre Spiritum, ac per Filium ex Patre procedentem, habentemque ante se præintellectum Filiun, sleut Filius habet Patrem præ se intellectum. Quod ipse minime cogitans concludis non necessario. Tertium argumentum Vecci. Congestæ stint et hæc Scripturarum sententiæ, quæ conferunt ad mentem doctorum probantium non immediate, sed per Filium ex Patre Spiritum esse. Nam si immediate Spiritus foret ex Patre, non diceretur esse Filius imago Patris, et Spiritus Imago Filii, Filius operatio Patris, et Spiritas operatio Fihi, Filius persona Patris, Spiritus per sona Filit. Palama contradictio. Amentissime, qui impie hic describis, que a sanctis recte ac pic dicuntur, quomodo non conspicis, quod sanctæ Trinitati communia et naturalia nullam habent differentiam: siquidem unus Deus est, una imago, una voluntas, una de nique Patris, et Filii, et Spiritus sancti operatio igitur una cum aliis etiam cum persona altera alterius harum dicitur, naturalis est, et non per sonalis, atque ostensiva immutabilis similitudinis, sed non modum subsistentis demonstrat, absit. Tu vero non sic personam alteram alterius dicens, sed hypostatice hæc intelligens: non potes esse deinceps prædicator Trinitatis. Nam si Filius est persona Patris, ut ex eo, et Spiritus Filii, non neque Filius præeter Spiritum sanctum. Videsna quo pacto sanctorum quidem dicta pie ac recte sc habent, abs te vero impie et perverse snscipiuntur? Nicæni defensio. Siccine tu beatum "etiam Paulum, qui Filium invisibilis Dei imaginem affirmat, et ejus personæ splendorem, gloriæque splendorem audis; ac si diceret eum ejusdem personæ cum Patre esse, na turæque solum ostenderet identitatem, non dis tinctionem quoque personarum. At nos, qui fide ac ratione ducimur, et identitatem naturæ per hæc nomina intelligimus imaginem, scilicet per sonam et operationem: ita ut possumus etiam dicere unam esse sanctæ Trinitatis et imaginem et divinitatem pro exemplari, imaginem reci pientes eodem modo, et personam Patris dicentes, Patris substantiɔm demonstramus, cum in Deo substantia idem sit cum persona ejus, nec eo minus et personarum ostendimus distinctionem. Nam et tres personas sancta in Trinitate fatemur, non identitatem per hoc, ser distinctionem de monstrantes: imagoque certe non ad se ipsam, sed ad illam refertur, cujus et imago est; et id circo hypostasim significat, cum relativum nomen sit et personam constituat. Ta vero quo pɔcto id intelligas, nescio, cum naturáliter dici non by postatice affirmes: quando alter persona alterius dicitur, atque inconveniens quoddam contra nes afferre putas, quod liquido contra te est. Nam no bis dicentibus Filium personam esse Patris, ex eo prodeuntem, Filii rursus Spiritum sanctum, ut ex eo procedentem, sequi putas ex hoc non dicere Patrem aliam personam esse, et Filium aliam, el Spiritum sanctum. Ego autem, si bene tuam intel ligo rationem, ex tua quidem hac positione id absurdissimum sequi assererem; e nostra vero omnino contrarium. Si enim alteram personam alterius dici identitatem duntaxat, ac immutabi Jem similitudinem ostendit, ut ipse ponis: est auteni persona Patris Filius, ut idem ei secun dum substantiam, itemque Filii Spiritus, ut ejus dem solum cum eo substantiæ, profecto non Des et alia persona Patris, quam Filil et Spiritus sancti, nec illorum ab invicem. Neque enim alte tius substantiæ sunt, sed cum personam Patris vel personam Filli audiemus, itemque Spiritus sancti identitatem substantiæ intelligemus; ita ut secundum te Trinitas perimatur ad unicumı cir cumscripta Deum. Sin autem, ut nos fatemur, alteram personam alterius dici, ex illo esse signill cát, cujus et esse dicitur, simulque ejusdem esse substantiæ quoniam quidquid ex aliquo est, aliud dilucide est, saltem substantia et persona, quam illud, ex quo dicitur esse, quomodo non erit Pa ter alia persona, et Filius, et Spiritus sanelus? Itaque nos quidem hæc asserentes, Trinitatem quain maxime servamus; to vero cave në contra

rium facias, injusteque nos redarguas, quibus affirmas, Filiumque medium esse asseris, ne im ipse dignus es, improperia in nos inferens. Quod autem cum aliquid persona, vel potentia, vel ope ratio dicitur cujuspiam, ad hoc aliam hypostasim sive personam significet, etiam ex eo esse signi ficat, cujus et esse dicitur. Audi quid omnes dicant: Chistum scilicet Dei potentiam, et Dei sapientiam; itemque viventem et subsistentem operationem, et potentiam Patris Filium. Et rur sús Spiritum sanctum non alienum a Filio, sed in eo, et ex eo, atque ut naturalem operationem. Patet enim quod cum Filius subsistens potentia Patris sit, ab eo etiam differt in quantum hypo stasis est, et secundum hoc etiam ex eo est, et Spiritum sanctum naturalem Filii operationem, nèque hanc non subsistentem, et ex eo esse, et hac ratione ab co distingui. Quare non tantum naturæ identitatem hæc nomina ostendunt, in quo ipse te laudas, sed etiam distinctionem perso narum. flac igitur ratione devicta, omnia etiam, quæ sequuntur, simul conflicta dissipataque sunt. Quartum argumentum Vecci. Cum quidam nclint profiteri Filium in Trinitate medium esse, quod tamen manifeste a sanctis Pa tribus institutum in theologia est, non omnino velint in Trinitate nomen ordinis asserere; et hæ doctorum auctoritates collectæ sunt, tum ad osten dendum Spiritum sanctum per Filium connexum esse Patri, tum ad liquido demonstrandum ordi nem esse in Trinitate. Palamæ contradictio. mediate Spiritum ponens eum genitum cogaris opi nari, videris neque re in divinam Trinitatem or dinem ponere, sed ipse id concipiendo quasi dono concedere, ac putare in te esse, cum volueris per mutando ordinem nominum postponere. Si en:m ob nomen Patris (nam hoc arbitror confessionem vocas) non effers immediate Spiritum sanctum, ne genitus putetur, licet si eum spirantem nomi nabimus, Spiritum statim inferre, et per Spiritum ex spirante Filium esse, Filiumque per se ex Pa tre, sed per accidens ex spirante: Spiritum aq tem sauctum per se ex spirante, sed ex Patre per accidens, atque in nobis esse ordinem alterantibus. Interdum Filium medium Patris et Spiritus po nere, cum primam causam nominemus Patrem interdum vero Patris et Filii medium Spiritum, cum cum spirantem affirmemus. Quæ quidem om nia et absurda sunt, et magis inordinationėm, quam ordinem inducunt. At nos hujuscemodi or dinem negamus. Nec vero arbitreris nos cum Eu nomio eum ordinem sentire, tertiumque ex ne cessitate a Patre Spiritum putare. Nam tertiumi esse ipsum maxime quidem credimus, et hoc ex necessitate. Modo hoc tibi verbum ex necessitate non significet idem, atque ex natura, cum illi cre damus, qui eum tertium esse tradidit in salutaris baptismatis traditione. Ite, inquit, et baptizate in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Tertiuni autem natura esse nunquam dicimus, nec unquam incidemus in alterum contrariorum fugiendo a!te rum, ut ipse agis. Siquidem tertium natura ipse fugiens, ipsum etiam diseretivum personarum or dinem negas; neque potes in medio manere quam melius tibi fuisset ambo fugere extrema, stareque in medio, ut nostra sententia est: qui nec omaino tertium esse negamus, neque tertium esse natura concedimus, sed tertium quidem euni ponentes, non solum dici, sed etiam esse alque ordinem discretivum recipientes personarum, non naturarum: quem quidem ipsum ex necessitate esse quis contradical? Quanquam ipse omnem or dinem quoquo modo ex necessitate demonstrau tem, hunc esse tertium non concedas, nec Patrem nostrum Chrysostomum audias, cum dicat: Dis cretivus itaque divinarum personarum ordo san ctis notus consistit, sed discretivus naturæ ordo in sancta Trinitate rejiciendus est: discretivum autem personarum ordinem naturæ quidem nou esse, sed natura tamen esse quilibet sanæ mentis concederet, ac secundum hanc rationem esse et naturalem, non secundum quod naturam discer nit, sed secundum quod natura non positione no stra est. Id autem affirmant et doctores Ecclesiæ principes Athanasius atque Basilius hic majo rem propositionem tradens, Athanasius minorem inducens, et syllogismum ambo unum complecten tes demonstrantem natura Spiritum sanctumn ad Filium ordinari; ad Patrem enim Filium natura Mentiris contra pios fidelesque hominum, miser rime. Haud enim ignari sumus, ordinem in Tri nitate esse; sed pium atque fidelem. Qui vero tertium a Patre Spiritum sanctum ex necessitate esse ostendit, tanquam impium, quem tu cum Eu . nomio asseris, minime recipimus. Atque contra Scripturarum sententias mentiris. Quæ non modo Filium, sed interdum etiam Patrem Filio Spiritui _ que sancto nexum esse aiunt: interdum quoque Fili et Patris Spiritum sanctum medium com munemque affirmant. Et quem liquido dici ordi nem asseris, manifestum est, quod non de Filio et Spiritu sancto est. Conceditur tamen et Filium esse medium, sed non quoad exsistentiam Spiri tus ab eis, qui divina noverunt, sed sccundum confessionem, non immediate Spiritum sanctum ponentibus, ne et ipse genitus videatur. Itaque ejusinodi dicta a viris sanctis bene ac recte repo sita sunt. Sed qui in hoc loco illa collegit atque ad suam, hic falsam opinionem inseruit, male impieque his utitur. Nicæni defensio. At homo quisquis es, qui hæc dicis, hujusmodi ordo, quem attulisti, tuosque doces auditores, non ordo, sed potius inordinatio nuncupanda foret. Nam si propter confessionem, ut ais, ordinean

ordinari, et ita quidem natura, ut omne causatum quamdam ponit ad quam probandam nihíl inducit ad propriam causam; utque id, quod ex igne pro ducitur ad ipsum ignem, docet Basilius; Spiritum autem ejusmodi naturam ordinemque ad Filium habere, quem Filius ad Patrem, Athanasius lit teris mandavit, qui cum naturalis sit, non in quan tum naturam discernit. Sæpe namque id dicatur, ut calumniantium obstruantur ora, sed quia na tura non positione nostra est; re quidem esse, et non intentione nostra, neque in nobis esse, ut ipse arbitraris, cum velimus permutare: inter dumque ita ordinare, interdum aliter: nemo est, qui non fateretur. Si itaque hujuscemodi ordinem et ipse fateris, Scripturarum sententias non per vertimus; nec ullis, qui mentem habeant, vide bitur: sed bene ac recte, qui eas collegit, fecit, atque pro nobis hæ rationes sunt. Sin autem hunc negas, qui dicit te eum negare, verum dicit, nec mentitur, sed bene te vulnerat verbis collectis doctorum. Vile etiam hæc sane agis, cum ad aliam sententiam dictas auctoritates ipse colligis, et per eas putas refellere banc insolubilem auream ordi nis catenam. Spiritus namque medius inter Fi lium et Patrem tanquam ingenitum genitumque esse dicitur, cum ipse neque genitus sit, neque ingenitus secundum Gregorium Nazianzenum: Pa ter autem Filii et Spiritus sancti nexus, ut ipse fons eis exsistens, et ut sint, et ut unum sipt. Quæ cun: abs te supervacanea, nec ad propositum producantur, non minus contra producentem, quam contra eos, adversus quos inducta sunt, et re prehensionis et ruditatis demonstrationem habent. Quintum Vecci argumentum. Cum quidam sint, qui illud Evangelii dictum, quod Spiritum sanctum Spiritum veritatis nomi nat, non concedunt idem valere quod valet et di ctum ex Patre ipsum procedere. Itemque nec illud æquivalere asserunt, ex Patre videlicet procedere, et ex Filio accipere Spiritumn sanctum. Collecta sunt et eæ auctoritates doctorum ad æquivalentiam ostendendam ejusmodi dictorum evangelicorum. Palume contradictio. O hominis amentiam! Cum enim æquivalent hæc dicta, unitatem sive consubstantialitatem divini Spiritus repræsentant, differunt autem quasi non ab utroque, Patre scilicet et Filio, subsistentiam Spiritus demonstrent. Quod quidem ab eisdem Scripturarum sententiis notum est. Qui autem bas sententias aggregavit, ad differentiam horum dictorum quasi surdus effectus est. Nicæni defensio. In his nec apparentem quidem argumentationem affert, qua sola in aliis utitur, veri negligens, vel imperitus etiam in illis, in quibus illud reperire con tingeret. In his etiam neque si vehementer quasi visset, reperisset, contumeliis vero auctorem afli cit. prout etiam in aliis facit: positionem etiam necessitatis. Siquidem auctoritatem illam, quæ Spiritus veritatis fatetur Spiritum sanctum, esse illi æqualem, quæ ipsum ex Patre procedere ponit, vel ex Filio accipere, nobis dicentibus: His uni tatem, inquit, et consubstantialitatem Spiritus ostendere; non tamen eis processionem ex Patre et Filio, secundum hoc enim differre: sed quomo do non demonstrat, verum auctoritates illas ac dieta testatur, quæ tamen dilucide in contrarium, quam ipse velit duennt. Quod enim communita tem” quamdam consubstantialitatemque ad invi cem significantes æquivaleant, hoc verissimum est. Quod autem ex Patre Filioque Spiritus sancti pro cessionem non ostendant, hoc certe a temetipso affers, adversum omnem veritatem pugnans. Nam id ipsum consubstantiale causa est, ut Spiritus ex Filio, vel ex Patre per Filium producatur; prout divus Cyrillus dilucide ostendit: Proprius, inquit, Patris et Filii est Spiritus sanctus, et unus ex Patre per Filium propter substantiæ identitatem, sive Patris scilicet et Filii, sive et horum ad Spi ritum. Hoc enim modo vel illo pro nobis hæ ra tiones faciunt. Consubstantialitas enim Spiritus ad Patrem et Filium. quodque eorum propius dicatur, non excludit ipsum ex Filio, vel per Filium ex Patre esse; imo vero concludit atque probat quod etiam et alibi idem ipse inquit: Dei Patris etiam, et Filii Spiritum sanctum esse, qui consub stantialiter ex utroque, scilicet ex Patre per Filium profunditur. Si enim simpliciter solum consubstan tialitas causa esset, quod Spiritus sanctus pro prius Filii diceretur, utique et Filius Spiritus san cti proprius diceretur, cum ei consubstantialis sit, quod nemo unquam affirmare ausus est. Si vero ob illud, quod Filius ad Patrem referatur, non posse, inquit, Filium proprium Spiritus dici, ne ejus esse Pater Spiritus sanctus videatur: testan tur nobis ex necessitate Filium spirantem aut producentem esse, propterea quod Spiritus cum relativum nomen sit, ad spirantem referatur ne cesse est, alque ex illo spirari, cujus etiam dici tur esse. Et ita contra seipsos talia jactantes repe rientur, cum putent adversarios oppugnare. Quod autem non solum dici Spiritum proprium Filii in eumdem sensum cadit, atque ex Patre procederc, sed nihilominus et accipere ex Filio, id etiam rur sus una cum multis aliis doctoribus ipse Cyrillus testatur Ut enim procedens per ipsum naturali ter tanquam proprium ejus, inquit, cum omnibus, quæ habet, perfecte accipere dicitur, quæ illius sunt. Sextum argumentum Vecci. Cum quidam sint, qui affirment hæc verba ad invicem differre, prodire scilicet, profluere et procedere, collectæ sunt ad irrefragabilem eorumu æquivalentiæ demonstrationem proposite sancti Cyrilli sententiæ: deinde aliorum dicta Patrum, qui de sancta Trinitate tractarunt, affirmantium ex Patre prodire, et emitti, et profluere Spiritum

sanctum in illis locis, quibus dicturi erant, eum Spiritus naturam ex divina substantia, naturaque ex Patre procedere. Palame contradictio. dementiam Quis enim tam ignarus est quin sciat hoc verbum prodire de Filio etiam dici, sed procedere, aut profluere de eo ipso nunquam? Quemadmodum et profluere proprie de temporali missione Spiritus, interdum, tum etiam de pro cessione dicitur. Veccus tamen iste, et qui eum sequuntur, hæc nihil ad invicem differre affirmant, impic pariter atque impudenter. Siquidem san ctorum dicta hoc in loco collecta, etsi ostendunt in quibus interdum hæc verba concurrunt, eorum La men ad invicem differentiam minime interimunt. Nicæni defensio. At si attente beatum Cyrillum legisses, de Fi lio etiam reperisses eum usum hac dictione pro cedere in tractatu quem fecit super Joannem, in ea parte videlicet, cum venerit Paracletus. Nam si ex Patre, inquit, non procedit, id est ex ejus substantia Filius secundum nos: si vero de Filio profluere non dicitur, cum tamen dicatur de Spiritu, minime mirandum est; cum figuræ nominis Spiritus hæc dictio accommodatur, non antem Filii; quemadmodum etiam dictio gene ratio Filii quidem nomini accommodatur, non autem Spiritus nomini convenit; non tamen id circo juste diceret quisquam, quod cum ipsum generari ex causa esse significet, Spiritus autem non generatur ex Patre, sed procedit, ipsum pro cedere non significet tanquam ex causa esse ex eo, a quo procedit. Hoc enim dicere stolidum est. Quare differentiam harum dictionum binc probare minime potes. Cum autem et de Filio et de Spiritu sancto pariter hæc dicantur: item cum emanatio Spiritus et processio vocetur, et profluentia, et progressus tanquam idem hæc om nia significent, nihil omnino differre hæc nomina ab invicem videntur. Quod si non differunt, eo dem igitur modo audienda sunt, cum Filio, vei per Filium procedere Spiritus sanctus dicitur, quemadmodum cum de Patre: sed cum de Patre dicuntur, per ea intelligimus sancti Spiritus pro cessionem ex eo; eadem igitur et ex Filio, id est, per Filium intelligenda est. Profluit enim Spiritus sanctus, ut Cyrillus fatetur, a Filio; quemadmodum etiam ex Deo et Patre nullum dubitationis vestigium relinquens. Quod si tu de monstraveris, hæc nomina vel non idem signifi care, vel si idem aliter tamen de Filio aliter de Paire intelligi debere, quanquam noster doctor clamitet, ita a Filio profluere, quemadmodum intelligitur ex ipso Deo, et Patre: absolvemus te bujus injuste blasphemiæ in Veccum, et amen tiæ, cujus eum, non recte considerans, accusas. Septimum argumentum Vecci. Cum quidam, audientes Spiritum sanctum ex Filio etiam emanare atque prodire, non divinam Filii oriri atque emanare insulse concedunt: sed spirituale quoddam munus illis, qui digni sunt, superveniens, ob idque illa, quæ in eis fit inha bitatio ubique præsentis divinitatis sancti Spiritus habitudinaliter fat: ita ejusmodi munus intelli gentes ac și sejunctum separatumque a divina Spiritus substantia intelligeretur. Collectæ sunt el eæ auctoritates, ex quibus id intelligi potest. Quod sancti Spiritus inhabitatio, quæ fidelibus dignisque fit, quanquam habitudinalis ineffabi liter, et super ratione est: tamen quia eo hæc dona Spiritus profluunt, ubi divina ejus natura habitudinaliter inhabitabit ipse Spiritus sanctus, qui in Trinitate et una persona, et ejus comple tivus, quique divina natura perfectusque Deus est prout Pater, et Filius demonstratur; cum aliquis Spiritum sanctum emanare, prodire et esse ex Filio dicat. Palama contradictio. Neque quid dicat profecto novit, neque quid af firmare velit, qui banc scripturam composnit. Nemo namque qui pie intelliget quæ dicta sunt, semotam esse a divina natura divinam gratiam. et operationem putaret. Nec ea de causa, quia inseparabilis est a divina natura divina operatio, propterea et natura est operatio nihil ab ea diffe rens. Siquidem divina operatio ex natura est, et ei inesse at theologi affirmant, sed per se non est. Divina vero natura nec ex operatione est, et est per se, et locus est divinarum operationum, sed et Spiritum sanctum nequaquam ex persona esse Filii affirmamus. Iste autem cum eum dicat ex natura esse Filii, nobis contradicere atque adversari arbitratur: nihil differre, ut videtur putans naturam a subsistentia, vel et differentiam insipienter naturæ afferens in sancta Trinitate, quia differentia personarum est. Nicæni defensio. Și ergo semolam divinam Spiritus gratiam að ejus natura personaque non arbitraris: quid intelligis audiens ex Filio Spiritum sanctum mitti: patet quod etiam volens nolens illius per sonam, siquidem gratia sine persona non mit titur: quia, ut Cyrillo placet, non subsistente gra tia minime participamus: sed id est, quod mitti tur divina natura, et subsistens, quod completi vum est Trinitatis, persona videlicet Spiritus sancti. Quo igitur pacto et Filium hunc mittere intelliges? Haud enim aliter quam Patrem: alte rius enim etiam potentiæ foret; manifestam est igitur quod sicut et Pater. Sed Pater mittit pro ducens et ipsam personam; igitur et Filius cum ipsum mittit producens et ipsam personam, nisi tanquam ministrum eum dicas Spiritum, qui ex Patre procedit postea mittere. Quod ut absurdum. ita et impium est. Concedatur enim non idem esse divinæ substantiæ divinam operationem;

quidnam concludere tum ex hoc conaris, si cum cum hæc nomina non convertantur. Siquidem Spiritus sanctus mittatur, non insubsistentem gratiam, verum ipsam divinam subsistentem na turam mitti et ipse concedis, manifestum est, si etiam ignorare ipse dissimulas, sancti Spiritus divinam hypostasim ex Filio esse, emanare atque mitti, quemadmodum etiam ex Patre, quod sibi ostendendum proposuit, qui doctorum collegit sententias. Quod si miraris, quo pacto nos ex na tura Filii Spiritum sanctum asserentes oriri, al que emanare, et ex ejus persona esse putamus, ac si propter identitatem naturæ, et personarum identitatem poneremus, vel propter eorum differen tiam, alteritatem etiam naturæ introduceremus. Multo profecto magis nos tuam perfidiam miramur. Si cum Filii naturam audias cum hac additione Filii, eam tanquam quid simpliciter, absolutum intelligas, et non cum proprietate Filii, nec id quidem comprehendere potuisti, quod per se natura absolute communiterque sumpta neque mittere neque producere quidquam potest, ne que omnino esse causa essendi, quæ non sit cum aliqua proprietate sumpta, quæ personam constituat. Nam quod individuorum sint opera tiones, tota philosophia clamat. Octavum argumentum Vecci. Ad demoustrandum Spiritum sanctum ex Patre Filioque esse, collectæ sunt et eæ auctoritates Scripturarum, quæ ostendunt eum esse qualitatem substantiæ Patris et Filii. Itemque fragrantiam, *pirationem et odorem; juxta autem ejusmodi sententias, et alia dicta excerpta sunt: quæ in eumdem senṣum ducunt, quæ et Patrem Spiritus sancti fontem, et Filium Spiritus sancti fontem piissime asseverant. Palama contradictio. consubstantialis Spiritui Filius dicitur: forma ve ro, aut fragrantia, aut ejus spiratio nunquam di ctus est. Ut igitur Filium formam Patris, vel fra grantiam, vel qualitatem legentes, non tantum ei consubstantialem hunc intelligimus, sed ex eo etiam prodeuntem ita et Spiritum sanctum spi rationem, formam, fragrantiam atque operatio nem Filii utroque modo prædicto putamus dici. Quæ enim ratio est aliter de Patre ad Filium Spiritumque, aliter de Filio ad Spiritum hæc in telligere? Tu vero et eorum quæ antea fatebaris, oblitus, rursum Spiritum sanctum affirmas se. cundum gratiam tantum aquam vivam vocari, et hujus duntaxat Filium esse fontem. Sed si gratia hæc a substantia subsistentiaque minime sejun gitur (nam hoc jam concessisti), quomodo non et divinam Spiritus sancti personam cum hac gratia Filius ut fons emittit? Nonum argumentum Vecci. Hæ Scripturarum sententiæ, in quibus Patres sacræ theologiæ professores, cuncta, quæ propria sunt Patris, naturaliter transire in Filium et ex eo genitum demonstrarunt, hic collectæ sunt aď demonstrandum Spiritum sanctum esse, prodire atque oriri etiam ex Filio perinde ut ex Patre sicut divus Cyrillus litteris mandavit. Si enim dicta rum sententiarum determinationes paternitatem solum generationemque a Filio auferunt, mani festum est, quod Filius quidem non erit Pater, Spiritus vero ex paterna substantia emanans, et ex substantia Filii non generante et emanat et profluit. Sententiæ hic scriptorum collectæ per exempla quædam, quoad fieri potest, Spiritum sanctum Pa tri Filioque consubstantialem esse ostendunt. Nec enim exemplum reperire quisquam potest, quod omnimodam habeat similitudinem. Et cum inter dum Spiritus sanctus aqua viva vocetur secundum gratiam et operationem, hujus aquæ et Pater et Filius fons nuncupatur. Interdum et idem Spiritus sanctus. Qui vero ejusmodi dicta hic attulit, 110 rum quædam præteriit, quibusdamn abusus est. Et hoc modo allicere et trahere putat ad suum perversuin sensum audientes. Nicæni defensio. Demonstrant quidem sententiæ prædictæ Spiri tus sancti cum Patre Filioque consubstantialita tem, nec id tamen solum, sed quod etiam ex eis sit atque procedat. Nam ex Patre utique esse, et ipsemet tu significare concedis. Hoc autem cum dederis, non poteris reddere rationem, cur eadem de Patre quidem dicta non modo consubstantiali tatem, sed etiam ex eo esse demonstrent: de Filio vero solam consubstantialitatem, præsertim Palamæ contradictio. Nulla profecto ratione impietas corroboratur; transire enim audiens Veccus iste in Filium pa ternas proprietates, et naturaliter et essentialiter de illis propriis, quæ paternæ substantiæ sunt, putavit doctores dicere, non de illis quæ natura propria sunt. Secundum ergo ejus in theologia peritiam divo Cyrillo in suis Thesanris scribente, quomodo non erit Deus Spiritus, cum totam habeat substantialem proprietatem Patris et Filii? Per sonalia Patris et Filii Spiritus habebit, et genitus, et genitor erit luminum Pater, et vim generandi et producendi habens. Qua quidem re quid magis impium quidve magis supervacaneum dici potest? Idem rursus fere intelliget ista, cum audiret Da mascenum dicentem in vit Dogmatum ejus: Quæ cunque habet Pater, et Spiritus sanctus, præter quam quod non est ingenitus. Et Nazianzenum Gregorium, in eo sermone, quem ad eos qui ab Ægypto venerunt scribit: Quæcunque sunt Filii, sunt et Spiritus, præter filiationem. Quantæ iterum amentiæ putandam est, cum ex substantia Filii esse audiat, etiam ex ejus persona esse putare? ac si quemadmodum una substantia, sic etiam subsistentia esset de Deo. Præterea non conspicit, quod cum de Patre et ex Patre dicitur Spiritus, Digitized by

qui Patrem esse Filium negant, pariter et Filii ad omnino prout Filius ita et ipse causatus a Patre Patrem communitatem negant secundum proces sivam proprietatem. Nicæni defensio. Non adeo illum sapientem virum putes ignarum theologiæ esse, ut quæ paternæ substantiæ pro pria sunt, ea in Filium transire debere arbitretur. Quod autem Pater producat Spiritum sanctum, non id in quantum Pater habet, sed in quantum spirator. Hoc autem nomen spirator nequaquam constitutivum personæ nomen est. Qua de causa impossibile non est, hoc etiam Filio esse commu ne; si sanctissimo Patri Cyrillo credendum est, qui multo melius quam nos de theologia sentit. Omnia, inquit, est Filius quæcunque Pater est, præter id solum quod non sit Pater. Deinde addit, proprium habens et ex eo, et in eo in natura Spi ritum sanctum. Neque hæc adversari inter se pu tavit Filium non esse Patrem, et tamen ex eo Spiritum esse. Aliud scilicet est arbitratus in quantum Pater est, et aliud in quantum spirator est, et illud quidem Filio incommunicabile esse, hoc vero quam maxime convenire. Quod etiam alibi enucleatius exponens, non præter id solum, inquit, quọd nọn sit Pater, sed præterquam quod non generet. Manifeste paternitatem tantum et solam generandi vim, non spirandi ab eo aufe rens. Tu vero utrum nos an te ipsum decipere conaris, nescio per illud divi Cyrilli dictum. Quod et si propositis rebus aliquid simile habere vide tur, multo tamen discrepare, si bene advertatur, reperiemus. Quam maxime enim differt, dicere. quempiam babere naturalem alicujus proprieta tem, vel ejus naturaliter proprietates. Nam illud solum ad substantiæ respicit identitatem: hoc aliquarum personalium notionum communitatem significat, quæ naturaliter et substantialiter sit, ne cuipiam accidenti aut participationi locus detur. Illud autem omnia scilicet quæ Patris sunt, et Spiritus esse præter ingenitum esse; et quæcun que Filii sunt etiam Spiritus esse præter filiatio nem, nescio cujus rei gratia superaddidit. Nos enim feliciter ac pie hæc omnia intelligimus. Quod si quisquam aut ipse non bene sentit, aut cæteros decipere conatur, illius est crimen. Nam si quis a Spiritu proprietatem Patris auferat, quæ est ingenitum esse: causamque sive principium aliarum personarum, qualem amplius personalem Patris proprietatem ei derelinquet? Similiter si quis Filium Spiritui hosque solos ad invicem comparans, negaret Spiritum esse Filium, cæteris vero in rebus eum omnino similem Filio esse cre deret quam ei personalem proprietatem tribue ret? nec enim paternam tribueret. Nam neque de Patre erat sermio, neque ad hunc illa comparatio, neque licet ad hunc fuisset, aliquid ei proprietatis Patris relinqueret. Cum præterquam quod non sit filius, eætera omnia secundum Filium sit, cumque sit: at neque filialis, cujus etenim? siquidem ið personale est Filio, esse Filium. Quod jam a Spi ritu adepți fuimus; ad illud autem quod si cum au diat quisquam ex substantia Filii Spiritum, etiam ex ejus persona eum intelliget, non mirandum esse, satis prius dictum est. Hic vero et magnæ dementiæ est, inquit, non respicere quod cum de Patre et ex Patre Spiritus dicitur, qui Filium negant esse Patrem, simul quoque negant vim spirandi communem esse Filio cum Patre. Ejus dem fortasse dementiæ semetipsum accusans, el forsitan majoris, dum hoc absurdum intelligens nihilominus non fugit illud, cum Spiritum dicat Spiritum Filii. Nam si Patris, et ex Patre, ut iste fatetur, dicitur Spiritus: qui Filium negant essè Patrem, non solum vim spirandi communem esse Filio cum Patre negant, sed etiam Spiritum Filii dici. Quod si bene hanc dementiam fugiat, in alte ram incidit, multo magis detestandam, si Spiritum sanctum scilicet non dicat, neque sentiat Filii Spiritum; quod denique Scripturæ omni adversari quis non dicat? Itaque iste etiain sermo manife stissime deprehenditur omni undique ignorantia plenus esse. Decimum argumentum Vecci. Hæ Scripturarum sententiæ, in quibus Patres de divinitate tractantes proprium Patris Filium esse asserunt, ut ex ejus essentia exsistentem, ex eoque esse ut proprium substantiæ ejus, hic collectæ sunt, ut cuique volenti facultas sit, hinç manifeste posse, Spiritum etiam idcirco proprium Filii dici, quod ex substantia ejus est. Itemque eadem de causa ex substantia Filii esse dicitur, quod ejusmodi sub stantiæ proprium bonum est. Quod etiam consub stantialitatem Spiritus cum Filio ostendit. Si enim secundum quamdam aliam rationem consubstan tialitatis, qualis est, quæ de duobus consubstantia litatibus dicitur; in quibus non est alterum per alterum, Spiritus esset proprius Filii, ex Filiique substantia esset, etiam Filius proprius Spiritus sancti, et ex ejus substanția ob conversionem ejus modi consubstantialitatis, quod nemo sanctorum Patrum unquam dixit, neque dicetur ab aliquo, qui recte ac pie de fide sentiret. Talis autem con substantialitas neque proprie consubstantialitas est; sed illa, quæ alterum alteri copulat tanquain per eum ex eo exsistens naturaliter et substantialiter. Quod quidem probabit magni Basilii hic adducta sententia, qui manifeste asserit fratres non dici proprie invicem consubstantiales. Adduntur autem ejusmodi sententiis et aliæ sententie, quæ ob hoc ostendunt Filium esse consubstantialem Patri,ª¡uia ex ejus substantia est, ut omnes, qui velint, hinc intelligere possint, idcirco Spiritum sanctum cum Filio consubstantialem esse, quia ex ejus substan tia est. Itém ad has sententias roborandas et alia Patrum dicta afferentur, quæ consubstantialitatem

Spiritus ad Patrem Filíumque inde ostendunt, quod bene percipio, nihil enim ipse clarum dicis; atqui is ex Patre per Filium sit. Palama contradictio. Proprius est Filius Patris ut ex eo genitus, eodemque modo et Spiritus sanctus est, ut ex Pa tre procedens. Quemadmodum magnus Basilius adversus Eunomianos litteris mandavit: Proprieta tem, inquit, ad Patrem Spiritus sancti novi, quia a Patre procedit. Dicitur tamen Filii Spiritus, si cut idem sanctus capite octavo ad Amphilochium asserit, ut secundum naturam ei conjunctus; fieri enim minime potest, ea, quæ natura idem” sunt, non esse invicem conjuncta. Non dicitur autem Filius Spiritus sancti, ne Spiritus sanctus Pater esse videatur, cum Filius ad Patrem referatur, cu jus Filius diceretur. Veccus autem iste ex senten tiis hic sane collectis nihil sani colligit; reprehen ditur tamen a semetipso, cum dicat ob consubstan țialitatem ex substantia Filii Spiritum dici. Nec enim ea de causa etiam ex persona Filii esset; continget enim ex invicem hæc esse. Idcirco nemo id unquam asseruit, Spiritum ex persona esse Filii, sed ex persona Patris. Nicæni defensio. Non solum dixisse satis est, sed etiam rationem addere oportet. Quænam isthæc voluntaria positio est, proprium Patriş Filium, aut Spiritum sanctum nostra ratio inde firmissime roboratur; nusquam enim reperies vel Filium, vel Patrem, neque sacris in Litteris, neque apud doctores, ex substantia Spi ritus sancti dictum esse. At si hæc dictio, hæc substantia videlicet Filii aut Patris esse, solai consubstantialitatem, quemadmodum vos vultis, significaret, illud etiam perfecto dici debebat. Si autem nemo sanctorum ex persona Filii Spiritum esse prædicavit, attamen ex Filio esse, atque ex Filio exsistere affirmarunt, que maxime exsisten tiam Spiritus significant, Occidentales autem Pa tres atque doctores etiam ex Filio eum procedere asserunt. Per nomen autem Filii nisi personam Fi lii intelligas, miraculum esset, tu neque ex Patris persona Spiritum esse dixisses, nisi solus Grego rius Nyssenus, et is quidem semel suis in sermo nibus, Spiritum ex paterna persona procedere dixis set sed cum ex Patre audires (qua sententia plena omnis Scriptura est), cuncta potius quam per sonam Patris intelligeres. At hoc quam maxime puerile est. Quis igitur vestrum nihil sani conclu dat, tune, an Veccus, sermo noster. dilucide de monstravit. Undecimum argumentum Vecci. Cum quidam, audientes Spiritum sancturn ex substantia esse Filii, alind ex substantia esse di cunt, aliud ex persona; nec illud comprehendere possunt hoc nomen Filius personale nomen esse, dicere, ut essentiam habentes ex Patre: sed pro- et qui ex substantia dicit Filii, totum Filium prium Filii Spiritum dicentes non eodem modo intelligere, quod ex Filio scilicet essentiam habeat, șed quem ipse pro libito quasi in somniis fingis. Nam quod magni Basilii dictum in medium ducis, pro nobis potius, et contra te adduxisti. Unius etenim et ejusdem rei, quod scilicet Spiritus san ctus naturaliter Patri et Filio conjunctus sit, pro bationes quærens doctor sanctissimus, hanc tan quam potissimam, quod scilicet ex Patre procedat, Filiique dicatur, et sit, producit in medium, pu tans ad idem referre, idemque hæc ambo posse. Nam cujus Spiritus dicitur, 'ex illo denique spi ratur. Tu vero absurditatem rei, suasque positiones sequentem, ac necessariam conversionem, quæ ex. tuis sequitur verbis effugere cum conaris, etiam nolens tuis adversariis faves. Non enim dicitur (ais) Spiritus sancti Filius: ne hujus Pater Filius videa tur, asserens scilicet et ipse relativa debere ad in vicem converti, ut cum et Spiritus nomen relati vum sit: quemadmodum et ipse volens nolens fateris, ad spirantem referri, atque ex illo spirar! debere, cujus et dicitur Spiritus. Quod autem et si ex substantia Filii Spiritus sanctus dicatur, non tamen ideo necessarium arbitratur etiam ex ejus persona esse, absurdum etiam quiddam; unde equidem nescio ad hoc demonstrandum conaris col ligere. Sic enim ais ex invicem essent tanquam possibile scilicet etiam Filium ex Spiritus substan ția dici; et idcirco etiam ex ejus persona. Si ego te ostendit substantiam, scilicet subsistentem. Ad eorum igitur ineptos absurdosque sensus redar guendos collectæ sunt et eæ Scripturarum senten tiæ, quæ ex substantia Patris Filium generari ostendunt. Nam si unam esse nativitatem Filii ex Patre fatemur, quo pacto illa differre possunt, esse scilicet ex substantia, et esse er persona? nisi quisquam manifestissime blasphemaret, au deretque dicere, aliam Filii esse ex substantia Patris nativitatem, aliam ex persona. Adduntur etiam et iis sententiis alia Patrum dicta, que per fectam substantiam, et Deum perfectum Patrem, et perfectam substantiam Filium, et perfectam substantiam Spiritum sanctum ostendunt. Palama contradictio. Cum aliquid unius substantiæ personæque est, tune quod ex illa substantia naturaliter essentiain habet, ex illa etiam persona eamdem habet, et e converso. Quod enim exstitit ex illa persona, etiam ex illa substantia est. Personarum autem plurium quod est ex illa una substantia, non ex cæteris omnibus personis, sed ex una quadam earum est. Cum igitur suprema venerandaque Trinitas una matura in tribus personis sit, non omne quod ex subsistentia habet ex cæteris, etiam ex omnibus personis est, sed ex una quadam earum scilicet prima. Nam ex hac non esse ne quaquam potest. Non igitur ex alia, sed ex hac

sula, siquidem er una. Quod quidem in homini- necesse est omnino esse, cum ex substantia nu ea bus patet. Nam unusquisque nostrum ex substan tia quidem Adæ est, sed non est ex ejus persona, cum una substantia hominum sit, sed multæ per sonæ: a principio vero cum humana substantia sit, alque persona scilicet Adæ una esset, Evaque ejus substantia fuit, ex persona quoque ejus for mata est. Atque priusquam Cain esset cum una sola virili substantia personaque exsisteret, ex una virili Adæ substantia personaque genitus est Cain. Duobus autem viris jam secundum per sonam exsistentibus Enoch ex Adæ substantia quidem, non autem ex persona fuit, sed de Cain sola persona genitus est. Veccus autem iste boc in loco asserens ex Filii persona Spiritum esse, eo quod ex ejus substantia a theologis esse dici tur, unam in Deo personam sicut substantiam esse ponit Filium, aut Patrem omnino negans mi ser. Itemque a solo Filio Spiritus sancti essen. tiam esse ostendit. Atque ab eorum dictis, qui in divinis perfecte substantiæ esse Patrem, per fectæque Filium et similiter Spiritum sanctum affirmant, non substantiæ unitatem, ac trium per sonarum incommutabilitatem intelligit, sed in eadem Trinitate multiplicitatem quamdam et dif ferentiam insipienter speculari conatur. Nicani defensio. Quam similia decoraque in theologia exempla inducitis? id vobis certissime causa erroris est. mero eadem communique sit Patri et Filio, non specie solum secundum illud hominum exemplum, et etiam substet divinis his personis, paternitati scilicet et filiationi. Itaque etiam ex sua substan tia personaque esset Spiritus sanctus, nisi suæ proprietati oppugnaret: cum eadem numero sub stantia illa eo etiam prædicetur, ac in eo similiter substet. Quid igitur velint dissimilia exempla, aut quid ex his iste concludere possit, nescio. Verum hic est contentiosorum mos, quod etiam manifestis se opponunt, et veritati aures claudunt, nec intel ligunt magna etiam præcipitia adire, dummodo contra illos quidquam agere possint, quos putant sibi adversarios esse. Qualis et præsens sermo est. Qui manifeste in eorum qui tres deas putant, in cidit hæresim. Hic vero quam imprudentissime suum Deum in alios inferre conatur: et illi quidem, qui prius Spiritui sancto adversabantur, ex Patre vel Filio esse cum audientes, quod ex persona quidem eorum esset, recipiebant: quod autem ex eorum substantia, negabant. Nunc vero alterum ii atrocius bellum inferunt. Recipiunt enim ex substantia eorum eum esse; sed ex eorum persona minime. Ita nunquam desistit Ecclesiæ sanctæ hostis scandala disseminare. Quæ quidem ut ve niant necesse est, sed væ homini illi, per quem veniunt. Quanquam et illis quidem ve nia fortasse aliqua danda esset, imo vero ali nium adducere haberent, quæ ex personis divinis essent, non autem ex substantia, quod de creatu ris patet. Istis vero quænam excusatio erit, cum ex substantia eum esse fateantur, ex persona vero ejus, ex cujus substantia illum esse concedunt, negent. Ita et sibi ipsis et veritati contraria pugnantiaque dicunt. Duodecimum argumentum Vecci, Cum quidam dicere audeant illud emanare ex Filio Spiritum sanctum, prodire, splendere at que manifestari, non significare eum substan tialiter et personaliter ex Filio esse, sed gra tiarum ex eo spiritualium quamdam tributio nem ad eam opinionem redarguendam collectæ sunt præsentes auctoritates, quæ splendere, ema nare atque manifestari Filium ex Patre ostendunt. Nemo enim unquam diceret non emanare, nou splendere, non manifestari substantialiter ex Patre Filium, sed ejus gratias, aut dona. Quod de divinis perinde ac de humanis sapitis, et c quod veniæ vestigium: cum quædam in testimo totain hinc ad ea similitudinem trahitis. At cave ne de ineffabili illa Trinitate nefas sit ita sentire. Nam ut ei divinitatis unitas, sic personarum Tri nitas est servanda, ne tres esse deos asserere cogeremini, ut istis vos verbis manifeste facitis. Non enim quemadmodum tres homines ad invicem communem suam habent substantiam, ita et sanctæ Trinitatis personæ divinam essentiam. Si quidem specic illis, non numero eadem humanitas est. Sanctæ vero Trinitati eadem numero est divina essentia, sive divinitas: et idcirco tres ille personæ et una essentia, et unus Deus est. Et hæc quidem tribus substat divinis personis, et cum singulis earum unum subsistens est. Humanitas vero neque particularibus hominibus substat, neque unum subsistens est cum individuis singu lis. Quamobrem quod ex eorum substantia est, þaudquaquam ex omnium etiam persona est. Cain quippe cum ex Adæ atque Abel substantia paturaque sit, ex Adæ quidem etiam persona est; non quoniam ex illius substantia fuit, sed quia ex ejus persona est, eum ipsum causam habens.Ex{Abel autem substantia cum sit, non tamen ex ejus persona est,quia persona Abel non numero,sed specie tantum Adæ substantiæ communicat; neque subsisten tem in se habet suam substantiam, neque unum subsistens cum persona secunda. At vero quod ex Patris Filiique substantia est, ex corum etiam persona nihil prohibet quin illud sit. Imo vero Palama contradictio. Quod ex aliquo, aut generatione, aut processione essentiam habet, ex eo etiam prodire, et emitti, et splendere dicitur, et ejusmodi: non tamen quidquid prodit, aut emittitur, aut splendet ex alio, habet etiam ex illo per generationem vel processionem essentiam, atque in propria subsi stentia est. At iste, qui has collegit auctoritates, impudens ipse ac temerarius cum sit, temeritatis illos accusat, qui pie ac recte de divinis sapiunt,

Opusculi de PROCESSIONE SPIRITUS SANCTI. Bessarion, rogatus ab Alexio Lascari Philanthropino, qui e Cæsarea imperatorum stirpe genus duce bat, ut eum de rebus gestis in concilio Florentino certiorem faceret, atque ut se habuerint, diligenter narraret, et de rei veritate doceret, et ad eam confirmandam, adversariorum fallacias evertendas in strueret, præsentem hunc librum perspicua oratione conscripsit, quem Paulo II P. M. nuncupavit. In quo quidem æque personam historici, cujus scopus est veritas, atque theologi sustinens, præter alias privatas res et peculiares, quas cursim et celeriter attingit, recenset illi modum et rationem quam tenuerint Greci antistites in disceptationibus cum Latinis; nimirum quod quæstionem in duas partes diviserunt: alteram, quod non liceat quidquam vel ipsam veritatem ad Symbolum addere, idque prius in dubium Græci verterunt, Bessarione alioquin invito et contradicente, cum meliorem ordinem et dispositionem disputationum optaret; alteram, quod sit conclusio falsa, videlicet Spiritum sanctum ex Filio quoque procedere. Ad hæc, rationes utriusque partis pro utroque dogmate, et quid ad eas invicem responderint, Bessarion refert; deque suo maltas rationes ad veritatem confirmandam et comprobandam addit, et universe de tota controversia egregie disserit, Proinde jure optimo, sua voluntate, nulla vi coactum Orientem cum Occidente, foedere antiquæ religionis confirmato, veteres amicitias renovasse, atque adeo dextras junxisse, Deo teste, affirmat. Porro autem noster Bessarion, semper sui similis, ut in altis suis opusculis, ita etiam in hoc est solide doctus et vere pius; cumque alios superet, secum certat. Sive enim singularem pietatem in tuenda lide catholica, sive variani ac multiplicem eruditionem spectes, posteris Græcis longe antepo nendum, priscis illis sanctissimis Patribus æquandum esse, merito non denegabis. IN LIBELLOS DE PROCESSIONE SPIRITUS SANCTI AD PAULUM II PONTIFICEM MAXIMUM (Zanetti, Catalog. biblioth. S. Marci Venet., p 76.) Eugenius IV, avunculus tuus, Pontifex Maximus, vir religione, virtute, rebus gestis amplissimus, inter multa quæ pro Christianæ reipublicae commodo, dignitate, splendore, vel cogitare sapientissime, vel perficere diligentis sime solebat, ad id in primis omnem suam mentem, curam ac studium adh.bebat, ut obscuratus erroribus mortalium mentes, ac tenebris cæcitatis obstructas luce veritatis illuminaret. O clementium, Romano Pontifice dignum! O sapien tiam principis miram! qui se, qui sua studia, qui fortunas suus omnes pro Christiani popu.i concordia atque incolu milule devoverat. Quid enim utilius, quid excellentius, quid immortali Deo gratius facere poterat, quam instar vigi lantis agricolæ excutere atque expurgare malam sementem, et tanquam sollicitus pastor curare morbidas oves, ne atio qui lave mvalescente, non modo ipse perirent, sed totum gregem contaminarent atque inficerent? Sciebut certe sapientissimus Pontifex, quantum sæpenumero discrimen, quol discordias, quol seditiones, quol bella pepererat, ob ignorantiam veritatis orta contentio; in his præsertim rebus, quæ ad fidem ac religionem,pertinerent. Quin etiam viderat, audieral, legerat, ut parva interdum erroris scintilla non modo unam ecclesiam aut civitatem, sea plures etiam maximusque provincias, veluti alicujus morbi contagione fœduverat. Hinc post alia ejus egregia opera, Ferrari primo,demde Florentiæ, clarissimis Italia urvivus, generale Christianorum concilium, tanto labore, studio, vigiliis, sumptibusque coegit, ut pestiferum illam ac jam tot annis inveteratum Orientalis alque Occidentalis Eccleside dissen sionem de medio tolleres, et male de file sentientes ad capessendam veritatem induceret; quod tandent commonendo fratres, prædicando, instruendo, hortando, interdum etiam disputationum aculeis prosternendo, Deo, cujus res gere batur, favente consecutus est. Huic ergo concilio, summe Pontifex, cum ab optimo imperatore nostro voculus una cum cæteris Orientis episcopis interessem, nec me lateret, sacrosanctam Rom nam Ecclesiam, quæ columna semper ac firin mentum Christianice fider fuit, recte sentire, e nostris vero plerosque contentionis cupidiores esse quem veritatis; pro virili mea mihi elaborandum existimavi, ut veram omnes opmionem amplexi, veterum errorum sordes macu tusque deponerent Amubam equidem nostros homines ut par erat, nosirumque causam, si fieri potuisset, oplussem esse meliorem; sed amanuų in primis ac præferenda veritas fuit, et absque invidia, quidquid recte diceretur, amp.erten dam. Diversus itaque in concilio orationes inter nos habui, in quibus cum de aliis rebus, tum præcipue de processione Spiritus sancti, de quo maxima tunc quastio erat, latissime disserui; cumque a Patre Filioque procedere, ut rationes taceum, non modo Latinorum, sed eliam Græcorum doctorum auctoritate apertissime demonstravi; hortatus postremo omnes, ut relictis errorum tenebris tanquam veri lummis rudits illustrati sese ad Romanæ Ecclesiae lucem splendo remque converterent. Las orationes, quanquam ab amicis sæpe rogatus fuerim, conscius tamen imbecillitatis meæ, edere munquam volui; nihil in his esse existimans, quod dignum videri eruauis auribus posset. Verumtamen cum, versan tivus nuper mecum livelios meos quibusdam familiaribus nostris, in eorum forte manus incidissent, nec prohibere po tuissem, quin eos accuratius legerent; non modo hortari me postea non destiterunt, sed etiam vehementer efflugitare, ut tam eu, quam alia quædam opuscula, quæ post dissolutum concilium, quibusdam adhuc a re to itmere deviantibus, scrivere compulsus fui, pro communi hominum commodo ederem; pleraque in his esse dicentes a Græcis sumpla auctoribus, quæ, cum apud Latinos nusquam haberentur, non parvum forent legentibus utilitatem allatura. Quapropter velul inops concili hasi aliquandiu, et quid mihi agendum esset dubitavi Illinc enim ut ederem familiarium meorum urgebat auctoritas, hinc ut supprimerem mea me hortabatur infirmitas. Tandem vero illud animo occurrit, ut lucubra tiones meas tuo sacratissimo nomine, Dive Pontifex Paule, dedicarem. Nam cui potius, quæ de religione a nobis sub divo Eugenio avunculo tuo scripta sunt, dari, donari 'el consecrari debebant, quam tibi quem et religionis principem ac magistrum, et illius non modo sanguinis, sed elium pontificatus successorem esse divina Providentia voluit? qui divino consilio, singulari sapientia, et incredibili animi magniudine, commissum humeris tuis imperium ita gubernis, ut non modo pullulantes aliquando hæreses ex propinquis Romanie Ecclesia provinciis, sed etiam inveteratas ex re motissimis ac polentissimis regnis exstirpes atque evellas; a quo ita brevi tempore auctum est Ecclesia imperium, et hujus sucre sedis majestas, ut et te, quod raro evenire hommibus consuevit, timeant pariter omnes atque amen; et Romance Ecclesiæ nec potentia unquam tanta fuerit nec tanta auctoritas. Tua igitur clementiæ erit, summe Pontifex, concedere hoc filei erga te mea, ut iibellum hunc libenter accipias, demumque pro tuo suprentissimo judicio vel eŭas, vel supprimas. Quod si edendum judicaveris, plurimum certe auctoritatis videbitur tua gratia conseculus,