Præfatio ad Dialecticam (editorial preface
Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.
PG 94:521〔Editorial preface, from the Migne page scan (OCR)〕
PRÆFATIO. LECTICAM S. Joannis Damasceni damus primo loco, tum deinde tractatum De hære- ac postea librum De fide orthodoxa; ordinem secuti, quem ipse statuit in nuncu- a sua ad Cosmam Majumæ præsulem epistola, quam tripartito huic operi præposuit. τον μὲν τῶν παρ' "Ελλησι σοφῶν τὰ κάλλιστα παραθήσομαι, inquit, εἶτα τούτων ἐχόμενα τῶν θεα · αιρήσεων φληναφήματα. . . . εἶτα τὴν τῆς πλάνης ὀλέτειραν, καὶ ψεύδους ἐλάτειραν, ὥσπερ κρασ χρυσοῖς, τοῖς τῶν θεοπνεύστων προφητῶν, καὶ θεοδιδάκτων αλιέων, καὶ θεοφόρων ποιμένων τε, καὶ εδων λόγοις κεκαλλωπισμένην καὶ περικεκοσμημένην ἀλήθειαν, σὺν Θεῷ καὶ τῇ αὐτοῦ ἐκθήσομαι Primum itaque eorum qui apud gentiles sapientiæ laude insignes fuerunt, optima e proponam ……. mox infensarum Deo hæresum nænias altero pariter volumine conte- atque ita demum veritatem erroris interemptricem et eliminatricem mendacii, afflu- divinitus prophetarum, necnon eruditorum a Deo piscatorum, divinorum quoque wet doctorum sermonibus. veluti fimbriis aureis exornatam decoralamque, aspirante jusque gratia, explicabo. Quæ cum ita sint, mirari subit, quid causæ fuerit, cur summi illi viri, qui Joannis Damasceni operibus multiplici prelo edendis præfuerunt, seriem hanc inverterint, connexosque ab ipsomet tractatus distraxerint. Quia jam olim id etiam admiserant librarii Græci, hinc factum est ut genuina tripartiti operis inscriptio pene interierit. Colligitur tamen ex capite 2 Dialectices, Decnon ex Vita auctoris per Joan nem Hierosolymitanum scripta, itemque ex codice Vaticano, quem Leo Allatius in Diatriba citavit; ubi triplicis hujus operis titulum hunc fuisse docemur, Öнг¤ гNQEEQE, FONS SCIENTIÆ. Has quidem lucubrationes tres, omnium fere postremas a Damasceno con scriptas fuisse admodum verisimile est; at cæteris omnibus præmittendas eas censui, in primis propter excellentiam libri De fide orthodora, qui multis titulis apud utriusque gentis theologos summo semper in pretio fuit. Sed et ipsa nostri Auctoris Dialectica tanti momenti esse videtur, ut affirmare non dubitem, eum qui illam legere contempserit, nedum in Damasceni, sed in aliorum quoque Orientalis Ecclesiæ magistrorum theologia hospitem prorsus fore. In ea quippe, tametsi vel plusculum fortassis prolixa videatur, expositionem collegit vocum omnium quas sancti Patres Græci sive disputando adversum hæreticos, sive apud Catholicos fidei doctrinam enucleando, adhibuerunt; atque eas ‘insu…. per quibus hæretici gentilium philosophorum placitis imbuti, in suam simpliciorumque perniciem abutebantur; quæ omnia necessariis notis exponentur. veteribus philosophis, Porphyrium in quinque vocum, sive universalium, et Aristo telem in categoriarum, cæterorumque, de quibus logici disputant, enarratione secutos est. Quorum tamen sententias peculiares quasdam, mysteriis fidei tradendis, parum ido neas, aut etiam eisdem contrarias, ex ecclesiasticis auctoribus emendare sategit. Ut puta minime probavit, juxta sensum Aristotelis obetav, id est substantiam, in primam et secun dam dividi, propter Philoponi Tritheitæ hæresim, qui cum individuum, quod prime substantia a Philosopho nuncupatur, ab hypostasi nihil differre apud Græcos Patres loge ret, inde concludebat, tres in Trinitate substantias particulares dici posse. Cæterum dialecticum opus Joannis Damasceni non eodem modo referunt codices ma nuscripti atque, tum in numero capitum, tum in ipsomet capitum aliquorum contextu tanta diversitas occurrit, aliis inter se convenientibus et discrepantibus a cæteris, ut in cam mentem abeam, librum hunc, cum ab Auctore fuse prius editus fuisset, ab ipso, aut saltem a suppare quopiam, in breviorem formam redactum esse, demptis pluribus quæ minus necessaria videbantur; aut etiam brevem hanc Logicam sub Damasceni ipsius, opera sua recensentis manu crevisse: id quod aliis sauctorum Patrum lucubrationibus accidisse norunt eruditi. Logicam prolixiorem exhibent Regii codices quinque; in quorum tamen uno, qui n. notatur, caput secundum atque tertium abest. Breviorem vero reperi in vetustis
Πίναξ σὺν θεῷ τῶν φιλοσόφων κεφαλαίων τοῦ Δαμασκηνοῦ ρεξενσιο φυσιορ [ΠροοίμιονἘπιστολή] α Περὶ γνώσεως β Τίς ὁ σκοπός γ Περὶ φιλοσοφίας δ Περὶ τοῦ ὄντος οὐσίας τε καὶ συμβεβηκότος ε Περὶ φωνῆς 2 Περὶ διαιρέσεως ζ Περὶ τοῦ φύσει προτέρου η Περὶ ὁρισμοῦ θ Περὶ γένους ι Περὶ εἴδους ια Περὶ ἀτόμου ιβ Περὶ διαφορᾶς ιγ Περὶ συμβεβηκότος ιδ Περὶ ἰδίου ιε Περὶ τῶν κατηγορουμένων ι Περὶ συνωνύμου καὶ ὁμωνύμου κατηγορίας ιζ Περὶ ὑποκειμένου ιη Περὶ τῆς ἐν τῷ τί ἐστι καὶ τῆς ἐν τῷ ποῖόν τί ἐστι κατηγορίας ιθ Κοινωνίαι καὶ διαφοραὶ τῶν πέντε φωνῶν κ Κοινωνία καὶ διαφορὰ γένους καὶ διαφορᾶς κα Κοινωνία καὶ διαφορὰ γένους καὶ εἴδους κβ Κοινωνία καὶ διαφορὰ γένους καὶ ἰδίου κγ Κοινωνία καὶ διαφορὰ γένους καὶ συμβεβηκότος κδ Κοινωνία καὶ διαφορὰ διαφορᾶς καὶ εἴδους κε Κοινωνία καὶ διαφορὰ διαφορᾶς καὶ ἰδίου κ Κοινωνία καὶ διαφορὰ διαφορᾶς καὶ συμβεβηκότος κζ Κοινωνία καὶ διαφορὰ εἴδους καὶ ἰδίου κη Κοινωνία καὶ διαφορὰ εἴδους καὶ συμβεβηκότος κθ Κοινωνία καὶ διαφορὰ ἰδίου καὶ ἀχωρίστου συμβεβηκότος λ Περὶ ὑποστάσεως καὶ ἐνυποστάτου καὶ ἀνυποστάτου λα Περὶ οὐσίας καὶ φύσεως καὶ μορφῆς ἀτόμου τε καὶ προσώπου καὶ ὑποστάσεως (.
PG 94:530συπρα 2) (. συπρα ζ) (.
PG 94:521συπρα η) λβ Περὶ ὁμωνύμων λγ Περὶ συνωνύμου λδ Περὶ πολυωνύμων λε Περὶ ἑτέρων καὶ ἑτερωνύμων λ Περὶ παρωνύμων λζ Περὶ τῶν δέκα γενικωτάτων γενῶν λη Περὶ ὁμογενῶν καὶ ὁμοειδῶν ἑτερογενῶν τε καὶ ἑτεροειδῶν καὶ ἀριθμῷ διαφερόντων λθ Περὶ τοῦ ἔν τινι μ Περὶ οὐσίας μα Περὶ φύσεως μβ Περὶ μορφῆς μγ Περὶ ὑποστάσεως μδ Περὶ προσώπου με Περὶ ἐνυποστάτου μ Περὶ ἀνυποστάτου μζ Διαίρεσις τοῦ ὄντος καὶ τῆς οὐσίας μη Περὶ τοῦ τί ὑπάρχει ἴδιον τῆς οὐσίας μθ Ἔτι περὶ ὁμογενῶν καὶ ὁμοειδῶν ἑτερογενῶν τε καὶ ἑτεροειδῶν καὶ ὁμοϋποστάτων καὶ ἀριθμῷ διαφερόντων ν Περὶ ποσοῦ καὶ ποσότητος να Περὶ τῶν πρός τι νβ Περὶ ποιοῦ καὶ ποιότητος νγ Περὶ τοῦ ποιεῖν καὶ πάσχειν νδ Περὶ τοῦ κεῖσθαι νε Περὶ τῆς ποῦ ν Περὶ τῆς ποτέ νζ Περὶ τοῦ ἔχειν νη Περὶ ἀντικειμένων νθ Περὶ ἕξεως καὶ στερήσεως ξ Περὶ προτέρου καὶ ὑστέρου ξα Περὶ τοῦ ἅμα ξβ Περὶ κινήσεως ξγ Περὶ τοῦ ἔχειν ξδ Περὶ ἀποφάνσεως ἀποφάσεώς τε καὶ καταφάσεως ξε Περὶ ὅρου καὶ προτάσεως καὶ συλλογισμοῦ ξ Ὁρισμοὶ τῆς φιλοσοφίας εἰσὶν ἕξ ξζ Περὶ τῆς καθ’ ὑπόστασιν ἑνώσεως ξη [Ὅροι διάφοροι] [ΠροοίμιονἘπιστολή] Τῷ ὁσιωτάτῳ καὶ θεοτιμήτῳ Κοσμᾷ, ἁγιωτάτῳ ἐπισκόπῳ τοῦ Μαιουμᾶ, Ἰωάννης μοναχός Τὸ μὲν στενὸν τῆς διανοίας καὶ τὸ ἄπορον τῆς γλώσσης τῆς ἐμαυτοῦ ἐπιστάμενος ὤκνουν, ὦ μακάριοι, τοῖς ὑπὲρ δύναμιν ἐγχειρεῖν καὶ τῶν ἀδυνάτων κατατολμᾶν ὥσπερ τις αὐθάδης καὶ τολμητίας τὸν ἐπηρτημένον τοῖς τὰ τοιαῦτα τολμῶσιν ὑφορώμενος κίνδυνον.
Εἰ γὰρ Μωυσῆς, ἐκεῖνος ὁ θεῖος νομοθέτης, ὁ πάσης ἀνθρωπίνης θέας ἀποχωρήσας καὶ τοῦ βίου τὰς τρικυμίας καταλιπὼν καὶ πᾶσαν ὑλικὴν ἀποσμηξάμενος ἔμφασιν καὶ τὸ τῆς ψυχῆς ὀπτικὸν καθῃράμενος κἀντεῦθεν πρὸς θεοπτίαν γενόμενος ἐπιτήδειος, ὁ τὴν πρὸς ἡμᾶς τοῦ θεοῦ λόγου φιλάνθρωπον συγκατάβασιν καὶ τὴν αὐτοῦ ὑπερφυᾶ σάρκωσιν ἐν βάτῳ καὶ ἀύλῳ πυρὶ κατιδεῖν ἠξιωμένος, φλέγοντι μὲν καὶ ἐκπυροῦντι τὴν ἄκανθαν καὶ πρὸς τὴν ἑαυτοῦ λαμπρότητα μεταβάλλοντι, οὐ καταφλέγοντι δὲ οὐδὲ ἀφανίζοντι οὔτε μὴν τῆς οἰκείας αὐτὴν ἐξιστῶντι φύσεως, ὁ πρῶτος τὸ τοῦ ὄντος καὶ ἀληθῶς ὑπὲρ οὐσίαν ὄντος μεμυημένος ὄνομα, τῶν οἰκείων καὶ συμφυλετῶν τὴν προστασίαν παρὰ θεοῦ ἐγχειριζόμενος, ἰσχνόφωνον ἐκάλει ἑαυτὸν καὶ βραδύγλωσσον, ὡς οὐ δυνάμενος τῷ θείῳ ἐξυπηρετεῖσθαι βουλήματι καὶ τοῦτο πρὸς τοὐμφανὲς ἄγειν καὶ μεσίτης θεοῦ καὶ ἀνθρώπων καθίστασθαι, πῶς ἐγὼ ὁ ῥύπῳ μὲν πάσης ἁμαρτίας κατεστιγμένος, φέρων δὲ τῶν λογισμῶν ἐν ἐμαυτῷ τὸν πολυτάραχον κλύδωνα, καὶ μήτε νοῦν καὶ διάνοιαν κεκαθαρμένος, ὡς ἔσοπτρον θεοῦ καὶ τῶν θείων χρηματίσαι ἐμφάσεων, μήτε λόγον ἔχων ἐπαρκέσαι τοῖς νοηθεῖσι δυνάμενον, τὰ θεῖα καὶ ἄῤῥητα φθέγξομαι, τὰ πάσης λογικῆς φύσεως ὑπερβαίνοντα τὴν κατάληψιν;
PG 94:523Ταῦτα δὴ λογιζόμενος ὤκνουν τὸν λόγον, ἐδεδίειν τε τὸ ἐπίταγμα, εἰρήσεται γὰρ τἀληθές, μήποτε διπλοῦν ὀφλήσω τὸν γέλωτα, τῆς ἀμαθίας ἅμα καὶ τῆς ἀνοίας· τὸ δὴ χαλεπώτατον. Σύγγνωστον μὲν γὰρ τῆς ἀμαθίας τὸ ἔγκλημα, εἰ μὴ ἐκ ῥαθυμίας προέρχοιτο. Τὸ δὲ σὺν τῇ ἀμαθίᾳ κεκτῆσθαι τὴν τῆς γνώσεως οἴησιν, χαλεπὸν καὶ ἐπίμωμον καὶ συγγνώμης ἁπάσης ἀνάξιον καὶ μείζονος, ἵνα μὴ λέγω τῆς ἄκρας ἀμαθίας τεκμήριον. Ἀλλ’ ἐπειδὴ τῆς παρακοῆς ὁ καρπὸς θάνατος, ὁ δὲ ταπεινὸς καὶ ὑπήκοος Χριστοῦ μαθητὴς καθιστάμενος πρὸς ὕψος ἀνάγεται καὶ χάριν παρὰ θεοῦ τὴν φωταγωγὸν κομίζεται καὶ ἀνοίγων τὸ στόμα πληροῦται τοῦ πνεύματος καὶ καρδίαν καθαίρεται διάνοιάν τε φωτίζεται καὶ λαμβάνει λόγον ἐν ἀνοίξει τοῦ στόματος, οὐ μεριμνῶν τί λαλήσει, ὄργανον δὲ χρηματίζων ἐν αὐτῷ λαλοῦντος τοῦ πνεύματος, δι’ ὑμῶν τῷ ἐν ὑμῖν ἱεραρχοῦντι Χριστῷ πειθόμενος ὑποκύπτω τῷ ἐπιτάγματι καὶ ἀνοίγω τὸ στόμα θαῤῥῶν ταῖς ὑμετέραις εὐχαῖς, ὡς πληρωθήσεται πνεύματος, καὶ λαλήσω λόγια οὐ τῆς διανοίας καρπὸν τῆς ἐμῆς ἀλλὰ καρπὸν τοῦ τοὺς τυφλοὺς φωτίζοντος πνεύματος, ὅσα δώσει, λαμβάνων καὶ ταῦτα φθεγγόμενος.
Καὶ πρότερον μὲν τῶν παρ’ Ἕλλησι σοφῶν τὰ κάλλιστα παραθήσομαι εἰδώς, ὡς, εἴ τι μὲν ἀγαθόν, ἄνωθεν παρὰ θεοῦ τοῖς ἀνθρώποις δεδώρηται, ἐπειδὴ «πᾶσα δόσις ἀγαθὴ καὶ πᾶν δώρημα τέλειον ἄνωθέν ἐστι καταβαῖνον παρὰ τοῦ πατρὸς τῶν φώτων». Εἴ τι δὲ τῆς ἀληθείας ἀντίπαλον, τῆς σατανικῆς πλάνης «εὕρημα σκοτεινὸν καὶ διανοίας ἀνάπλασμα κακοδαίμονος», ὡς ὁ πολὺς ἐν θεολογίᾳ Γρηγόριος. Τὸν τῆς μελίσσης οὖν τρόπον μιμούμενος τοῖς οἰκείοις τῆς ἀληθείας συνθήσομαι καὶ παρ’ ἐχθρῶν σωτηρίαν καρπώσομαι, ἀποπέμψομαι δὲ πᾶν, ὅ τι φαῦλον καὶ τῆς ψευδωνύμου ἐχόμενον γνώσεως. Εἶτα τούτων ἐχόμενα τῶν θεοστυγῶν αἱρέσεων συντάξω τὰ φληναφήματα, ὡς ἂν τὸ ψεῦδος ἐπιγινώσκοντες πλέον τῆς ἀληθείας ἑξώμεθα. Εἶτα τὴν τῆς πλάνης ὀλέτειραν καὶ τοῦ ψεύδους ἐλάτειραν, ὥσπερ κροσσωτοῖς χρυσοῖς τοῖς τῶν θεοπνεύστων προφητῶν καὶ θεοδιδάκτων ἁλιέων καὶ θεοφόρων ποιμένων τε καὶ διδασκάλων λόγοις κεκαλλωπισμένην καὶ περικεκοσμημένην ἀλήθειαν σὺν θεῷ καὶ τῇ αὐτοῦ ἐκθήσομαι χάριτι, ἧς ἡ δόξα ἔσωθεν ἀπαστράπτουσα τοὺς ἐντυγχάνοντας μετὰ τῆς δεούσης καθάρσεως καὶ τῶν ταραχωδῶν λογισμῶν ἀποθέσεως φωτίζει τοῖς ἀμαρύγμασιν.
PG 94:525Ἐρῶ δὲ ἐμὸν μέν, ὡς ἔφην, οὐδέν, τὰ δὲ τοῖς ἐγκρίτοις τῶν διδασκάλων πεπονημένα εἰς ἓν συλλεξάμενος, ὅση δύναμις, συντετμημένον τὸν λόγον ποιήσομαι κατὰ πάντα ὑπείκων τῷ ὑμετέρῳ προςτάγματι. Ἀλλά μοι συγγνώμονες γένοισθε, θεοτίμητοι, παρακαλῶ, ταῖς ὑμετέραις ἐντολαῖς πειθαρχήσαντι καὶ λαμβάνοντες τὸ ὑπήκοον τὴν τῶν εὐχῶν χορηγίαν ἀντίδοτε. Περὶ γνώσεως. Οὐδὲν τῆς γνώσεώς ἐστι τιμιώτερον· εἰ γὰρ ἡ γνῶσις φῶς ἐστι ψυχῆς λογικῆς, τοὔμπαλιν ἡ ἄγνοια σκότος. Ὡς γὰρ ἡ τοῦ φωτὸς στέρησις σκότος ἐστίν, οὕτω καὶ ἡ τῆς γνώσεως στέρησις λογισμοῦ σκότος ἐστίν· ἀλόγων μὲν γὰρ ἡ ἄγνοια ἴδιον, λογικῶν δὲ ἡ γνῶσις. Ὧι τοίνυν μὴ πάρεστι γνῶσις, γνωστικῷ κατὰ φύσιν ὄντι καὶ ἐπιστημονικῷ, οὗτος κατὰ φύσιν ὢν λογικὸς ἐξ ἀμελοῦς καὶ ῥαθύμου ψυχῆς ἀλόγων ἐστὶ χείρων· γνῶσιν δέ φημι τὴν ἀληθῆ τῶν ὄντων γνῶσιν. Εἰ δὲ τῶν ὄντων αἱ γνώσεις, ἡ ψευδὴς γνῶσις ὡς τοῦ μὴ ὄντος οὖσα γνῶσις ἄγνοια μᾶλλον ἤπερ γνῶσίς ἐστι· τὸ γὰρ ψεῦδος ἕτερον οὐδὲν ἢ τὸ μὴ ὂν καθέστηκεν.
PG 94:529Ἐπειδὴ τοίνυν οὐ γυμνῇ τῇ ψυχῇ ζῶμεν, ἀλλ’ ὥσπερ ὑπὸ παραπετάσματι τῷ σαρκίῳ καλυπτομένη ἡμῶν ἡ ψυχή, νοῦν μὲν ὁρῶντα καὶ γνωστικὸν οἷον ὀφθαλμὸν κέκτηται καὶ δεκτικὸν τῆς τῶν ὄντων γνώσεως καὶ ἐπιστήμης, οὐκ οἴκοθεν δὲ τὴν γνῶσιν καὶ τὴν ἐπιστήμην ἔχει, ἀλλὰ δεῖται τοῦ διδάξοντος, προσέλθωμεν τῷ ἀψευδεῖ διδασκάλῳ τῇ ἀληθείᾳΧριστὸς δέ ἐστιν ἡ ἐνυπόστατος σοφία τε καὶ ἀλήθεια, ἐν ᾧ πάντες εἰσὶν οἱ θησαυροὶ τῆς γνώσεως οἱ ἀπόκρυφοι, ὅς ἐστιν ἡ τοῦ θεοῦ καὶ πατρὸς σοφία καὶ δύναμιςκαὶ τῆς φωνῆς αὐτοῦ διὰ τῶν θείων γραφῶν ἀκούσωμεν καὶ μάθωμεν τὴν πάντων τῶν ὄντων γνῶσιν τὴν ἀληθῆ. Προσερχόμενοι δὲ ἐπιμελῶς καὶ εἰλικρινῶς προσίωμεν, μὴ ἀμβλύνοντες ἡμῶν τὸ νοερὸν τῆς ψυχῆς ὄμμα τοῖς πάθεσι· μόλις γὰρ ἂν καθαρωτάτῳ καὶ διειδεστάτῳ ὀφθαλμῷ τρανῶς ἐνατενίσαι τις τῇ ἀληθείᾳ δυνήσεται. Εἰ δὲ τὸ ἐν ἡμῖν φῶς ἤτοι ὁ νοῦς σκότος, τὸ σκότος πόσον; Ὅλῃ οὖν ψυχῇ καὶ πάσῃ διανοίᾳ προςέλθωμεν.
Ὡς γὰρ ἀδύνατον ὀφθαλμὸν συχνῶς περιστρεφόμενον καὶ περιαγόμενον τρανῶς ἐνατενίσαι τῷ ὁρατῷ, ἀλλὰ δεῖ προσεχὲς τὸ ὄμμα ἐνερεῖσαι τῷ βλεπομένῳ, οὕτω πᾶσαν λογισμοῦ ζάλην ἀποσεισάμενοι ἀύλως προσέλθωμεν τῇ ἀληθείᾳ. Προσερχόμενοι δὲ καὶ μέχρι τῆς πύλης φθάνοντες μὴ ἀρκεσθῶμεν, ἀλλ’ εὐτόνως κρούσωμεν, ὡς ἂν ἀνοιχθείσης ἡμῖν τῆς τοῦ νυμφῶνος θύρας ἴδωμεν τὰ ἐν αὐτῷ κάλλη. Πύλη μὲν οὖν ἐστι τὸ γράμμα, ὁ δὲ ἐντὸς τῆς πύλης νυμφῶν τὸ κεκρυμμένον ὑπ’ αὐτὸ τῶν νοημάτων κάλλος ἤτοι τῆς ἀληθείας πνεῦμα. Εὐτόνως κρούσωμεν, ἀναγνῶμεν ἅπαξ, δίς, πολλάκις, καὶ οὕτως ὀρύσσοντες τὸν θησαυρὸν τῆς γνώσεως εὑρήσομεν καὶ τοῦ πλούτου κατατρυφήσομεν. Ζητήσωμεν, ἐρευνήσωμεν, ἀνακρίνωμεν, ἐρωτήσωμεν· «πᾶς γὰρ ὁ αἰτῶν λαμβάνει καὶ ὁ ζητῶν εὑρίσκει καὶ τῷ κρούοντι ἀνοιγήσεται». Καὶ «ἐπερώτησον τὸν πατέρα σου καὶ ἀναγγελεῖ σοι, τοὺς πρεσβυτέρους σου ἐν γνώσει καὶ ἐροῦσί σοι». Ἐὰν οὖν ὦμεν φιλομαθεῖς, ἐσόμεθα καὶ πολυμαθεῖς· ἁλωτὰ γὰρ ἐπιμελείᾳ καὶ πόνῳ γίνεσθαι πέφυκεν ἅπαντα καὶ πρὸ πάντων καὶ μετὰ πάντα τῇ τοῦ διδόντος θεοῦ χάριτι. Ἐπειδὴ δέ φησιν ὁ θεῖος ἀπόστολος·
PG 94:531«Πάντα δοκιμάζοντες τὸ καλὸν κατέχετε», ἐρευνήσωμεν καὶ τῶν ἔξω σοφῶν τοὺς λόγους. Ἴσως τι καὶ παρ’ αὐτοῖς τῶν ἀγωγίμων εὑρήσομεν καί τι ψυχωφελὲς καρπωσόμεθα· πᾶς γὰρ τεχνίτης δεῖται καί τινων ὀργάνων πρὸς τὴν τῶν ἀποτελουμένων κατασκευήν. Πρέπει δὲ καὶ τῇ βασιλίδι ἄβραις τισὶν ὑπηρετεῖσθαι. Λάβωμεν τοίνυν τοὺς δούλους τῆς ἀληθείας λόγους καὶ τὴν κακῶς αὐτῶν τυραννήσασαν ἀσέβειαν ἀπωσώμεθα καὶ μὴ τῷ καλῷ κακῶς χρησώμεθα, μὴ πρὸς ἐξαπάτην τῶν ἁπλουστέρων τὴν τέχνην τῶν λόγων μεταχειρισώμεθα, ἀλλ’, εἰ καὶ μὴ δεῖται ποικίλων σοφισμάτων ἡ ἀλήθεια, πρός γε τὴν τῶν κακομάχων καὶ τῆς ψευδωνύμου γνώσεως ἀνατροπὴν τούτοις ἀποχρησώμεθα. Ἐκ τούτων τοίνυν τὴν ἀρχὴν ποιησώμεθα ὡς στοιχείων καὶ τοῖς ἔτι δεομένοις γάλακτος ἁρμοζόντων Χριστὸν τὸν τοῦ θεοῦ ἐνυπόστατον λόγον ἀρωγὸν ἐπικεκλημένοι, «παρ’ οὗ πᾶσα δόσις ἀγαθὴ καὶ πᾶν δώρημα δίδοται τέλειον». Ἔσται δὲ σκοπὸς τοῖς ἐντυγχάνουσι πρὸς τὸ μακάριον τέλος καθορμισθῆναι τὸν νοῦν· τοῦτο δέ ἐστι τὸ διὰ τῶν αἰσθήσεων ἀναχθῆναι πρὸς τὴν ὑπὲρ πᾶσαν αἴσθησιν καὶ κατάληψιν, ὅς ἐστιν ὁ τῶν πάντων αἴτιος καὶ ποιητὴς καὶ δημιουργός.
«Ἐκ γὰρ καλλονῆς τῶν οἰκείων κτισμάτων ἀναλόγως ὁ γενεσιουργὸς κατοπτεύεται», καὶ «τὰ ἀόρατα αὐτοῦ ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθορᾶται». Ἀκενοδόξῳ τοίνυν καὶ ταπεινῷ φρονήματι τῆς γνώσεως ἐφιέμενοι τοῦ ποθουμένου τευξόμεθα· «οὐ γὰρ δύνασθε πιστεύειν εἰς ἐμέ», ἔφη Χριστὸς ἡ ἀλήθεια, «δόξαν παρὰ ἀνθρώπων λαμβάνοντες», καὶ «πᾶς ὁ ὑψῶν ἑαυτὸν ταπεινωθήσεται, ὁ δὲ ταπεινῶν ἑαυτὸν ὑψωθήσεται». Τίς ὁ σκοπός. Ἐπειδὴ πᾶς ἀσκόπως ἐναρχόμενος πράγματος ὡς ἐν σκότει διαπορεύεταιὁ γὰρ ἀσκόπως κοπιῶν καθολικῶς πτωχεύει, φέρε τὸν προκείμενον τοῦ λόγου σκοπὸν πρότερον εἴπωμεν, ὡς ἂν εὔληπτα εἴη τὰ λεγόμενα. Σκοπὸς τοίνυν ἡμῖν ἔσται φιλοσοφίας ἀπάρξασθαι καὶ παντοδαπὴν γνῶσιν, ὅση δύναμις, συντετμημένως τῇ παρούσῃ ἐναπογράψασθαι δέλτῳ. Διὸ Πηγὴ γνώσεως ὀνομαζέσθω. Ἐρῶ τοιγαροῦν ἐμὸν μὲν οὐδέν, τὰ δὲ σποράδην θείοις τε καὶ σοφοῖς ἀνδράσι λελεγμένα συλλήβδην ἐκθήσομαι. Ἄμεινον οὖν πρότερον γνῶναι αὐτόχρημα, τί ἐστι φιλοσοφία. Περὶ φιλοσοφίας. α Φιλοσοφία ἐστὶ γνῶσις τῶν ὄντων, ᾗ ὄντα ἐστί, τουτέστι γνῶσις τῆς τῶν ὄντων φύσεως. Καὶ πάλιν·
Explanation of TermsDictionum solutio
Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.
PG 94:533β Φιλοσοφία ἐστὶ γνῶσις θείων τε καὶ ἀνθρωπίνων πραγμάτων τουτέστιν ὁρατῶν τε καὶ ἀοράτων. γ Φιλοσοφία πάλιν ἐστὶ μελέτη θανάτου τοῦ προαιρετικοῦ καὶ τοῦ φυσικοῦ· διττὴ γὰρ ἡ ζωὴ ἥ τε φυσική, καθ’ ἣν ζῶμεν, καὶ ἡ προαιρετική, καθ’ ἣν προσπαθῶς τῆς παρούσης ζωῆς ἀντεχόμεθα. Διττὸς καὶ ὁ θάνατος ὅ τε φυσικός, ὅς ἐστι χωρισμὸς ψυχῆς ἀπὸ σώματος, καὶ ὁ προαιρετικός, καθ’ ὃν τῆς παρούσης ζωῆς καταφρονοῦντες πρὸς τὴν μέλλουσαν ἐπειγόμεθα. δ Φιλοσοφία αὖθίς ἐστιν ὁμοίωσις θεῷ. Ὁμοιούμεθα δὲ θεῷ κατὰ τὸ σοφὸν ἤτοι τὴν τοῦ ἀγαθοῦ γνῶσιν τὴν ἀληθῆ καὶ κατὰ τὸ δίκαιον, ὅ ἐστι τὸ τοῦ ἴσου διανεμητικὸν καὶ ἀπροσωπόληπτον ἐν κρίσει καὶ κατὰ τὸ ὅσιον δέ, τὸ ὑπὲρ τὸ δίκαιον, ἤτοι τὸ ἀγαθὸν τὸ εὐεργετεῖν τοὺς αὑτὸν ἀδικοῦντας. ε Φιλοσοφία ἐστὶ τέχνη τεχνῶν καὶ ἐπιστήμη ἐπιστημῶν. Ἡ γὰρ φιλοσοφία ἀρχή ἐστι πάσης τέχνης· δι’ αὐτῆς γὰρ πᾶσα τέχνη εὕρηται καὶ πᾶσα ἐπιστήμη. Τέχνη μὲν οὖν ἐστιν ἡ ἔν τισι σφαλλομένη κατά τινας, ἐπιστήμη δὲ ἡ ἐν μηδενὶ σφαλλομένη· μόνη δὲ ἡ φιλοσοφία οὐ σφάλλεται.
Καθ’ ἑτέρους δὲ τέχνη μέν ἐστιν ἡ διὰ χειρῶν ἐργαζομένη, ἐπιστήμη δὲ πᾶσα λογικὴ τέχνη, γραμματική, ῥητορικὴ καὶ αἱ τοιαῦται. 2 Φιλοσοφία πάλιν ἐστὶ φιλία σοφίας. Σοφία δὲ ἀληθὴς ὁ θεός ἐστιν· ἡ οὖν ἀγάπη ἡ πρὸς τὸν θεὸν αὕτη ἐστὶν ἡ ἀληθὴς φιλοσοφία. Διαιρεῖται δὲ ἡ φιλοσοφία εἰς θεωρητικὸν καὶ πρακτικόν, τὸ θεωρητικὸν εἰς θεολογικόν, φυσικόν, μαθηματικόν, τὸ δὲ πρακτικὸν εἰς ἠθικόν, οἰκονομικόν, πολιτικόν. Θεωρητικὸν μὲν οὖν ἐστι τὸ τὴν γνῶσιν κοσμοῦν. Ἔστιν οὖν θεολογικὸν τὸ κατανοεῖν τὰ ἀσώματα καὶ ἄυλα, πρῶτον μὲν θεὸν τὸν ὄντως ἄυλον, ἔπειτα δὲ καὶ ἀγγέλους καὶ ψυχάς. Φυσιολογικὸν δὲ ἡ τῶν ὑλικῶν καὶ προχείρων ἡμῖν γνῶσις ἤτοι ζῴων, φυτῶν, λίθων καὶ τῶν τοιούτων. Μαθηματικὸν δὲ ἡ τῶν καθ’ αὑτὰ μὲν ἀσωμάτων, ἐν σώμασι δὲ θεωρουμένων γνῶσις, ἀριθμῶν φημι καὶ ἁρμονίας φθόγγων, ἔτι δὲ σχημάτων καὶ ἄστρων κινήσεως. Ἡ μὲν οὖν περὶ ἀριθμοὺς θεωρία τὴν ἀριθμητικὴν συνίστησιν ἐπιστήμην, ἡ δὲ περὶ φθόγγους τὴν μουσικήν, ἡ δὲ περὶ σχήματα τὴν γεωμετρικήν, ἡ δὲ περὶ ἄστρα τὴν ἀστρονομικήν. Ταῦτα δὲ μέσα σωμάτων καὶ ἀσωμάτων εἰσίν·
PG 94:535ὁ γὰρ ἀριθμὸς καθ’ αὑτὸν μὲν ἀσώματός ἐστι, θεωρεῖται δὲ καὶ ἐν ὕλῃ, σίτῳ τυχὸν ἢ οἴνῳ ἤ τινι τῶν τοιούτων. Τὸ δὲ πρακτικὸν περὶ ἀρετὰς καταγίνεται· ἦθος γὰρ κοσμεῖ καί, πῶς δεῖ πολιτεύεσθαι, διδάσκει. Καὶ εἰ μὲν ἑνὶ ἀνθρώπῳ νομοθετεῖ, λέγεται ἠθικόν, εἰ δὲ ὅλῳ οἴκῳ, λέγεται οἰκονομικόν, εἰ δὲ πόλεσι καὶ χώραις, λέγεται πολιτικόν. Ἀλλ’ ἀναιρεῖν ἐπεχείρησάν τινες τὴν φιλοσοφίαν φάσκοντες μὴ εἶναι ταύτην μηδὲ γνῶσίν τινα ἢ κατάληψιν. Πρὸς οὓς ἐροῦμεν· Πῶς φατε μὴ εἶναι φιλοσοφίαν καὶ γνῶσιν καὶ κατάληψιν, ἐγνωκότες καὶ κατειληφότες ἢ μὴ ἐγνωκότες μηδὲ κατειληφότες; Εἰ μὲν οὖν κατειληφότες, ἰδοὺ ἔστι γνῶσις καὶ κατάληψις, εἰ δὲ μὴ ἐγνωκότες, οὐδεὶς ὑμῖν πιστεύσει περὶ πράγματος διαλεγομένοις, οὗ τὴν γνῶσιν οὐ κατειλήφατε. Ἐπεὶ τοίνυν ἔστι φιλοσοφία καὶ γνῶσις τῶν ὄντων ἐστί, περὶ τοῦ ὄντος εἴπωμεν. Εἰδέναι δὲ δεῖ, ὡς τοῦ λογικοῦ μέρους τῆς φιλοσοφίας ἀρχόμεθα, ὅπερ ὄργανόν ἐστι μᾶλλον τῆς φιλοσοφίας ἤπερ μέρος· αὐτῷ γὰρ πρὸς πᾶσαν ἀπόδειξιν κέχρηται. Διαλεγόμεθα οὖν περὶ ἁπλῶν φωνῶν τέως δι’ ἁπλῶν ἐννοιῶν ἁπλᾶ δηλουσῶν πράγματα·
πρότερον γὰρ τὴν τῶν λέξεων σημασίαν δηλώσαντες οὕτω καὶ περὶ λόγων διασκεψόμεθα. Περὶ τοῦ ὄντος οὐσίας τε καὶ συμβεβηκότος. Τὸ ὂν κοινὸν ὄνομά ἐστι πάντων τῶν ὄντων. Τοῦτο διαιρεῖται εἰς οὐσίαν καὶ συμβεβηκός. Οὐσία μὲν οὖν ἐστι (. ι. 6264) τὸ κυριώτερον ὡς ἐν ἑαυτῷ καὶ μὴ ἐν ἑτέρῳ ἔχον τὴν ὕπαρξιν, συμβεβηκὸς δὲ τὸ μὴ δυνάμενον ἐν ἑαυτῷ εἶναι (. ι. 66 ς.) ἐν δὲ τῇ οὐσίᾳ θεωρούμενον. Ἡ μὲν γὰρ οὐσία τὸ ὑποκείμενόν ἐστιν ὥσπερ ὕλη, συμβεβηκὸς δὲ ἡ ἐν τῇ οὐσίᾳ ὡς ἐν ὑποκειμένῳ θεωρουμένη, οἷον χαλκὸς καὶ κηρὸς οὐσία σχῆμα δὲ καὶ μορφὴ καὶ χρῶμα συμβεβηκός, καὶ σῶμα μὲν οὐσία χρῶμα δὲ συμβεβηκός, καὶ ψυχὴ μὲν οὐσία ἐπιστήμη δὲ συμβεβηκός. Τὸ μὲν οὖν σῶμα οὐκ ἔστιν ἐν τῷ χρώματι ἀλλὰ τὸ χρῶμα ἐν τῷ σώματι, (. ς. 2123) οὐδὲ ἡ ψυχὴ ἐν τῇ ἐπιστήμῃ ἀλλ’ ἡ ἐπιστήμη ἐν τῇ ψυχῇ, οὐδὲ ὁ χαλκὸς ἢ ὁ κηρὸς ἐν τῷ σχήματι ἀλλὰ τὸ σχῆμα ἔν τε τῷ κηρῷ καὶ τῷ χαλκῷ. Οὐδὲ λέγεται τὸ σῶμα τοῦ χρώματος ἀλλὰ τὸ χρῶμα τοῦ σώματος, οὐδὲ ἡ ψυχὴ τῆς ἐπιστήμης ἀλλ’ ἡ ἐπιστήμη τῆς ψυχῆς, οὐδὲ ὁ κηρὸς τοῦ σχήματος ἀλλὰ τὸ σχῆμα τοῦ κηροῦ.
Admonition on the Book on HeresiesAdmonitio in librum de hæresibus
Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.
PG 94:539Καὶ τὸ μὲν χρῶμα καὶ ἡ ἐπιστήμη καὶ τὸ σχῆμα ἀλλοιοῦνται, τὸ δὲ σῶμα καὶ ἡ ψυχὴ καὶ ὁ κηρὸς τὰ αὐτὰ μένουσιν οὐκ ἀλλοιουμένης τῆς οὐσίας. Καὶ ἡ μὲν οὐσία καὶ ἡ ὕλη τοῦ σώματος μία, χρώματα δὲ πολλά. Ὁμοίως καὶ ἐπὶ πάντων τῶν λοιπῶν τὸ μὲν ὑποκείμενον οὐσία ἐστί, τὸ δὲ ἐν ὑποκειμένῳ τῇ οὐσίᾳ θεωρούμενον συμβεβηκός. Ὁρίζονται δὲ τὴν μὲν οὐσίαν οὕτως· Οὐσία ἐστὶ πρᾶγμα αὐθύπαρκτον καὶ μὴ δεόμενον ἑτέρου πρὸς ὕπαρξιν. Συμβεβηκὸς δέ ἐστι τὸ μὴ δυνάμενον ἐν ἑαυτῷ εἶναι ἀλλ’ ἐν ἑτέρῳ ἔχον τὴν ὕπαρξιν. Οὐσία τοίνυν ἐστὶ θεὸς καὶ πᾶν κτίσμα, εἰ καὶ ὁ θεὸς ὑπερούσιος οὐσία ἐστίν. Εἰσὶ δὲ καὶ οὐσιώδεις ποιότητες, περὶ ὧν ἐροῦμεν. Περὶ φωνῆς. Ἐπειδὴ σκοπὸς ἡμῖν ἐστι διαλαβεῖν περὶ πάσης ἁπλῶς φιλοσόφου φωνῆς, δεῖ δὲ ἡμᾶς πρότερον γνῶναι, περὶ ποίας φωνῆς ἡ φιλοσοφία καταγίνεται, ἐξ αὐτῆς τῆς φωνῆς τὴν ἀρχὴν τοῦ λόγου ποιούμενοί φαμεν· Ἡ φωνὴ ἢ ἄσημός ἐστιν ἢ σημαντική. Καὶ ἄσημος μέν ἐστιν ἡ μηδὲν σημαίνουσα, σημαντικὴ δὲ ἡ σημαίνουσά τι. Εἶτα πάλιν ἡ ἄσημος φωνὴ ἢ ἄναρθρός ἐστιν ἢ ἔναρθρος. Ἄναρθρος μὲν οὖν ἐστιν ἡ μὴ δυναμένη γραφῆναι, ἔναρθρος δὲ ἡ δυναμένη γραφῆναι.
Ἔστιν οὖν ἄναρθρος καὶ ἄσημος φωνὴ οἷον ἡ γινομένη ἀπὸ λίθου τυχὸν ἢ ξύλου, οὔτε γὰρ γράφεται οὔτε σημαίνει τι, ἄσημος δὲ καὶ ἔναρθρος οἷον σκινδαψός· τοῦτο γὰρ γράφεται μέν, ἀλλ’ οὐδὲν σημαίνει, οὔτε γὰρ γέγονε σκινδαψὸς οὔτε ἐστί. Περὶ μὲν οὖν τῆς ἀσήμου φωνῆς καὶ τῆς ἀνάρθρου καὶ ἐνάρθρου οὐδεὶς λόγος τῇ φιλοσοφίᾳ. Ἡ δὲ σημαντικὴ φωνὴ πάλιν ἢ ἄναρθρός ἐστιν ἢ ἔναρθρος. Ἄναρθρος μὲν οὖν σημαντικὴ φωνή ἐστιν ὡς ἡ ὑλακὴ τῶν κυνῶν· αὕτη γὰρ σημαίνει μὲν τὸν κύνα, ὅτι κυνὸς φωνή ἐστι. Σημαίνει δὲ καί τινος παρουσίαν. Ἄναρθρος δέ ἐστι, διότι οὐ γράφεται. Οὔτε οὖν περὶ ταύτης ἐστὶ λόγος τῇ φιλοσοφίᾳ. Ἡ δὲ σημαντική ἐστιν ἢ καθόλου ἢ μερική· καθόλου μὲν οἷον ἄνθρωπος, μερικὴ δὲ οἷον Πέτρος, Παῦλος. Οὔτε οὖν περὶ τῆς μερικῆς ἐστι λόγος τῇ φιλοσοφίᾳ, ἀλλὰ περὶ τῆς σημαντικῆς καὶ ἐνάρθρου καὶ καθόλου ἤγουν κοινῆς καὶ ἐπὶ πολλῶν λεγομένης. Αὕτη δὲ πάλιν ἢ οὐσιώδης ἐστὶν ἢ ἐπουσιώδης. Οὐσιώδης μὲν οὖν ἐστιν ἡ δηλωτικὴ τῆς οὐσίας ἤγουν φύσεως τῶν πραγμάτων (ἐπουσιώδης δὲ ἡ δηλοῦσα τὰ συμβεβηκότα), οἷον ἄνθρωπός ἐστι ζῷον λογικὸν θνητόν. Ταῦτα ὅλα οὐσιώδη εἰσίν.
PG 94:541Ἐὰν γὰρ ἀφέλῃς τι τούτων ἐκ τοῦ ἀνθρώπου, οὐκ ἔσται ἄνθρωπος. Ἐὰν γὰρ εἴπῃς, ὅτι οὐκ ἔστι ζῷον, οὐκ ἔτι ἐστὶν ἄνθρωπος. Καὶ ἐὰν εἴπῃς οὐκ ἔστι λογικόν, οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος. Ὁμοίως καί, ἐὰν εἴπῃς, ὅτι οὐκ ἔστι θνητόν, οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος· πᾶς γὰρ ἄνθρωπος καὶ ζῷόν ἐστι καὶ λογικὸν καὶ θνητόν. Διὰ τοῦτο οὖν λέγονται οὐσιώδεις, ὅτι αὗται συμπληροῦσι τὴν φύσιν τοῦ ἀνθρώπου καὶ ἀδύνατον συστῆναι τὸν ἄνθρωπον ἐκτὸς αὐτῶν. Ὁμοίως καὶ ἐπὶ ἑκάστου πράγματος τὰ συνιστῶντα τὴν φύσιν αὐτοῦ οὐσιώδη λέγονται, ἐπουσιώδη δὲ τὰ συμβεβηκότα, ἅτινα ἐνδέχεται εἶναι ἐν τῷ ὑποκειμένῳ, ἀνθρώπῳ τυχὸν ἢ ἵππῳ ἢ ἑτέρῳ τοιούτῳ τινί, καὶ μὴ εἶναι, οἷον τὸ λευκόν· κἂν γάρ ἐστί τις λευκὸς κἂν μέλας, οὐδὲν ἧττον ἔσται ἄνθρωπος. Ταῦτα οὖν καὶ τὰ τοιαῦτα ἐπουσιώδη εἰσὶν ἤγουν συμβεβηκότα, ἅτινα αὐτά τε δυνάμεθα ἔχειν καὶ τὰ τούτων ἐναντία. Ἡ οὐσιώδης φωνὴ ἢ τὸ τί ἐστι δηλοῖ ἢ τὸ ποῖόν τί ἐστι, οἷον ἐρωτώμενοι τί ἐστιν ἄνθρωπος φαμὲν ζῷον, εἶτα ἐρωτώμενοι ποῖον ζῷον λέγομεν λογικὸν θνητόν. Ἡ οὖν οὐσιώδης φωνὴ ἡ δηλοῦσα τὸ ποῖόν τί ἐστι λέγεται διαφορά.
Ἡ δὲ δηλοῦσα τὸ τί ἐστιν ἢ πολλὰ εἴδη σημαίνει καὶ ποιεῖ τὸ γένος, ἢ πολλοὺς τῷ ἀριθμῷ μὲν διαφέροντας ἀλλήλων, τῷ δὲ εἴδει οὐδαμῶς, καὶ ποιεῖ τὸ εἶδοςτὸ μὲν πρότερον ἤγουν τὸ γένος οἷον ἡ οὐσία ἐστίν· ἡ γὰρ οὐσία σημαίνει καὶ ἄνθρωπον καὶ ἵππον καὶ βοῦν. Ἕκαστον γὰρ αὐτῶν οὐσία τε λέγεται καὶ ἔστιν, ἄλλο δὲ καὶ ἄλλο εἶδος ὑπάρχει ἕκαστον. τὸ δὲ δεύτερον ἤγουν τὸ εἶδος οἷον ὁ ἄνθρωπός ἐστι· σημαίνει γὰρ πολλοὺς ἤγουν πάντας τοὺς κατὰ μέρος ἀνθρώπους, οἵτινες τῷ μὲν ἀριθμῷ διαφέρουσιν ἀλλήλων (ἄλλος γάρ ἐστιν ὁ Πέτρος καὶ ἄλλος ὁ Παῦλος καὶ οὔκ εἰσιν εἷς ἀλλὰ δύο) τῷ δὲ εἴδει οὐ διαφέρουσιν ἤγουν τῇ φύσει (πάντες γὰρ ἄνθρωποι καὶ λέγονται καί εἰσιν). Ἔστιν οὖν τὸ μὲν μερικώτερον καὶ ἀριθμῷ διαφέρον οἷον ὁ Πέτρος ἄτομον καὶ πρόσωπον καὶ ὑπόστασις, ὅπερ τὸν τινὰ σημαίνει. Ἐρωτώμενοι γὰρ τίς ἐστιν οὗτος, λέγομεν ὁ Πέτρος. Σημαίνει δὲ καὶ τὸ ἄλλος· ἄλλος γάρ ἐστιν ὁ Πέτρος καὶ ἄλλος ὁ Παῦλος καὶ αὐτὸς καὶ οὗτος καὶ ἐκεῖνος. Ταῦτα ἐπὶ τοῦ ἀτόμου λαμβάνεται καὶ τὰ τοιαῦτα, ἅπερ καθ’ ἑαυτὰ ὑφέστηκε.
PG 94:543Τὸ δὲ περιέχον τὰ ἄτομα λέγεται εἶδος, καὶ ἔστι καθολικώτερον τοῦ ἀτόμου, ὅτι πολλὰ ἄτομα περιέχει οἷον ὁ ἄνθρωπος. Περιέχει γὰρ καὶ Πέτρον καὶ Παῦλον καὶ πάντας τοὺς κατὰ μέρος ἀνθρώπους, ὅπερ λέγεται φύσις καὶ οὐσία καὶ μορφὴ κατὰ τοὺς ἁγίους πατέρας. Τὸ δὲ πολλὰ εἴδη περιέχον λέγεται γένος οἷον τὸ ζῷον· περιέχει γὰρ ἄνθρωπον, βοῦν, ἵππον, καὶ ἔστι καθολικώτερον τοῦ εἴδους. Οἱ δὲ ἅγιοι πατέρες τὸ εἶδος καὶ τὸ γένος ἐκάλεσαν φύσιν καὶ μορφὴν καὶ οὐσίαν. Ποιεῖ δὲ τὸ εἶδος ἤγουν ἡ φύσις καὶ ἡ οὐσία καὶ ἡ μορφὴ οὐκ ἄλλον οὐδὲ ἀλλοῖον ἀλλὰ ἄλλο· ἄλλο γὰρ κατὰ φύσιν λέγομεν τὸν ἄνθρωπον καὶ ἄλλο τὸν ἵππον, οὐχὶ ἄλλον καὶ ἄλλον. Λέγεται δὲ ἐπὶ τοῦ εἴδους τοῦτο καὶ αὐτὸ καὶ ἐκεῖνο καὶ τὰ τοιαῦτα, ὅπερ ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορεῖται. Ἡ δὲ διαφορὰ ἀλλοῖον ποιεῖ· ἀλλοῖον γὰρ ζῷον τὸ λογικὸν καὶ ἀλλοῖον τὸ ἄλογον καὶ τοιοῦτον καὶ οἷον καὶ ὁποῖον. Ἡ δὲ ἐπουσιώδης φωνὴ ἢ ἑνὶ εἴδει ὑπάρχει ἢ πολλοῖς. Καὶ εἰ μὲν ἑνί, λέγεται ἴδιον, ὡς τὸ γελαστικὸν μόνῳ τῷ ἀνθρώπῳ ὑπάρχον καὶ τὸ χρεμετιστικὸν μόνῳ τῷ ἵππῳ. Εἰ δὲ πολλοῖς εἴδεσιν ὑπάρχει, ποιεῖ τὸ συμβεβηκὸς οἷον τὸ λευκόν·
τοῦτο γὰρ ὑπάρχει καὶ ἀνθρώπῳ καὶ ἵππῳ καὶ κυνὶ καὶ ἄλλοις πολλοῖς εἴδεσι. Καὶ αὗταί εἰσιν αἱ πέντε φωναί, ὑφ’ ἃς ἀνάγεται πᾶσα φιλόσοφος φωνή. Ταύτας οὖν δεῖ ἡμᾶς γνῶναι, ἑκάστη τις τί σημαίνει καὶ ἐν τίνι κοινωνοῦσιν ἀλλήλαις καὶ ἐν τίνι διαφέρουσιν. Εἰσὶ δὲ αὗται· γένος, εἶδος, διαφορά, ἴδιον, συμβεβηκός. Γένος μὲν τὸ κατὰ πλειόνων καὶ διαφερόντων τῷ εἴδει ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορούμενον τουτέστι λεγόμενον καὶ κατονομαζόμενον· κατηγορεῖσθαι γάρ ἐστι τὸ κατά τινος λέγεσθαι. Εἶδος δὲ τὸ κατὰ πλειόνων καὶ διαφερόντων τῷ ἀριθμῷ ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορούμενον. Διαφορὰ δὲ ἡ κατὰ πλειόνων καὶ διαφερόντων τῷ εἴδει ἐν τῷ ποῖόν τί ἐστι κατηγορουμένη καὶ ἐν τῷ ὁρισμῷ λαμβανομένη ὡς οὐσιώδης. Αὕτη δέ ἐστι, ὃ οὐκ ἐνδέχεται εἶναι καὶ μὴ εἶναι ἐν τῷ αὐτῷ εἴδει καὶ ἀδύνατον μὴ εἶναι ἐν τῷ εἴδει, οὗ ἐστιν, ὃ καὶ παρὸν σῴζει καὶ ἀπὸν φθείρει. Καὶ ἀδύνατον αὐτὸ καὶ τὸ ἐναντίον αὐτοῦ εἶναι ἐν τῷ αὐτῷ εἴδει, οἷον τὸ λογικὸν ἀδύνατον μὴ εἶναι ἐν τῷ ἀνθρώπῳ· τὸ γὰρ ἄλογον οὐκ ἄνθρωπος. Τοῦτο παρὸν συνιστᾷ τὴν φύσιν τοῦ ἀνθρώπου καὶ ἀπὸν φθείρει· τὸ γὰρ ἄλογον οὐκ ἄνθρωπος.
Δεῖ οὖν γινώσκειν, ὅτι αὕτη λέγεται οὐσιώδης καὶ φυσικὴ καὶ συστατικὴ καὶ διαιρετικὴ καὶ εἰδοποιὸς διαφορὰ καὶ οὐσιώδης ποιότης καὶ φυσικὸν ἰδίωμα καὶ ἰδίωμα φύσεως, ἥτις λέγεται παρὰ τοῖς φιλοσόφοις ἰδιαίτατα διαφορὰ ὡς ἰδιωτάτη καὶ αὐτῆς τῆς φύσεως παραστατικὴ τῆς ἐχούσης αὐτήν. Ἴδιον δέ ἐστι τὸ ἑνὶ εἴδει ὑπάρχον καὶ παντὶ τῷ εἴδει καὶ ἀεί, ὃ καὶ ἀντιστρέφει· πᾶς γὰρ ἄνθρωπος γελαστικόν, καὶ πᾶν γελαστικὸν ἄνθρωπος. Συμβεβηκὸς δέ ἐστι τὸ κατὰ πλειόνων καὶ διαφερόντων τῷ εἴδει ἐν τῷ ποῖόν τί ἐστι κατηγορούμενον καὶ μὴ λαμβανόμενον ἐν τῷ ὁρισμῷ, ἀλλὰ δυνάμενον καὶ ὑπάρχειν καὶ μὴ ὑπάρχειν, ὃ οὔτε παρὸν σῴζει οὔτε ἀπὸν φθείρει. Τοῦτο λέγεται ἐπουσιώδης διαφορὰ καὶ ποιότης. Τοῦτο ἢ χωριστόν ἐστιν ἢ ἀχώριστον· χωριστὸν μέν, ὃ ποτὲ μὲν γίνεται ποτὲ δὲ ἀπογίνεται ἐν τῇ αὐτῇ ὑποστάσει, ὡς κάθισις, ἀνάκλισις, στάσις, νόσος, ὑγίεια· ἀχώριστον δέ, ὅπερ οὐσίας μὲν οὐκ ἔστι συστατικὸν ὡς μὴ ἐν ὅλῳ τῷ εἴδει θεωρούμενον. Ὅμως ἡνίκα γένηται ἔν τινι ὑποστάσει, ἀδύνατον χωρισθῆναι αὐτῆς, οἷον ἡ σιμότης, ἡ γρυπότης, ἡ γλαυκότης καὶ τὰ τοιαῦτα.
PG 94:545Τοῦτο τὸ ἀχώριστον συμβεβηκὸς λέγεται καὶ χαρακτηριστικὸν ἰδίωμα· τοῦτο γὰρ τὸ ἀφόρισμα ἀποτελεῖ τὴν ὑπόστασιν ἤγουν τὸ ἄτομον. Ἄτομον δέ ἐστι τὸ ἐξ οὐσίας καὶ συμβεβηκότων καθ’ ἑαυτὸ ὑφιστάμενον, ἀριθμῷ τῶν ὁμοειδῶν κεχωρισμένον, οὐ τὸ τὶ δηλοῦν ἀλλὰ τὸν τινά· περὶ ὧν ἐν τοῖς ἑξῆς ἀκριβέστερον σὺν θεῷ μαθησόμεθα. Περὶ διαιρέσεως. Διαίρεσίς ἐστιν ἡ πρώτη τομὴ τοῦ πράγματος, οἷον τὸ ζῷον διαιρεῖται εἰς λογικὸν καὶ ἄλογον. Ἐπιδιαίρεσις δέ ἐστιν ἡ δευτέρα τομὴ τοῦ αὐτοῦ πράγματος, οἷον τὸ ζῷον ἐπιδιαιρεῖται εἰς ἄπουν, δίπουν, τετράπουν, ἄπουν μὲν ἰχθύν, δίπουν δὲ ἄνθρωπον καὶ ὄρνεον, τετράπουν βοῦν, ἵππον καὶ τὰ τοιαῦτα. Ὑποδιαίρεσις δέ ἐστιν ἡ τοῦ τμηθέντος σκέλους τομὴ οἷον τὸ ζῷον διαιρεῖται εἰς λογικὸν καὶ ἄλογον, τὸ λογικὸν εἰς θνητὸν καὶ ἀθάνατον. Ἰδοὺ τὸ πρῶτον διαιρεῖται εἰς δύο σκέλη, εἰς λογικὸν καὶ ἄλογον. Ἡ δὲ τοῦ ἑνὸς τῶν σκελῶν διαίρεσις ἡ λέγουσα τὸ λογικὸν διαιρεῖται εἰς θνητὸν καὶ ἀθάνατον ὑποδιαίρεσίς ἐστιν. (. ς.
410) Οὐκ ἐπὶ πάντων δὲ γίνεται διαίρεσις καὶ ἐπιδιαίρεσις, ἀλλ’ ὅτε μὴ πάντα περιέχονται ὑπὸ τὴν πρώτην διαίρεσιν, οἷον τοῦ ζῴου διαιρουμένου εἰς λογικὸν καὶ ἄλογον καὶ ἐν τοῖς λογικοῖς καὶ ἐν τοῖς ἀλόγοις θεωρεῖται τὸ δίπουν. Ἀναγκαίως οὖν ἐπιδιαιροῦμεν ἤγουν δευτέραν διαίρεσιν τοῦ αὐτοῦ πράγματος ποιούμεθα ἤγουν τοῦ ζῴου καί φαμεν· Τὸ ζῷον διαιρεῖται εἰς ἄπουν, δίπουν, τετράπουν. Διαιρετικοὶ δὲ τρόποι εἰσὶν ὀκτὼ δι’ αἰτίαν τοιαύτην· πᾶν γὰρ διαιρούμενον ἢ καθ’ αὑτὸ διαιρεῖται ἤγουν κατ’ οὐσίαν ἢ κατὰ συμβεβηκός. Καὶ εἰ μὲν καθ’ αὑτὸ ἢ ὡς πρᾶγμα ἢ ὡς φωνή· καὶ εἰ ὡς πρᾶγμαἢ ὡς γένος εἰς εἴδη, ὡς ὅταν διέλῃς τὸ ζῷον εἰς λογικὸν καὶ ἄλογον, ἢ ὡς εἶδος εἰς ἄτομα, ὡς ὁ ἄνθρωπος εἰς Πέτρον καὶ Παῦλον καὶ τοὺς λοιποὺς κατὰ μέρος ἀνθρώπους, ἢ ὡς ὅλον εἰς μέρη· καὶ τοῦτο διχῶς, ἢ εἰς ὁμοιομερῆ ἢ εἰς ἀνομοιομερῆ. Καὶ ὁμοιομερὲς μέν ἐστιν, ὅταν τὰ τμήματα καὶ τὸ ὄνομα καὶ τὸν ὅρον τοῦ τε ὅλου καὶ ἀλλήλων δέχωνται, οἷον ἡ σὰρξ διαιρεῖται εἰς πολλὰς σάρκας, καὶ ἕκαστον μέρος τῆς σαρκὸς σὰρξ λέγεται καὶ τὸν ὁρισμὸν τῆς σαρκὸς ἐπιδέχεται.
PG 94:547Ἀνομοιομερὲς δέ ἐστι τὸ ἀνάπαλιν, ὅταν τὸ τμηθὲν μὴ ἐπιδέξηται μήτε τὸ ὄνομα μήτε τὸν ὁρισμὸν μήτε τοῦ ὅλου μήτε ἀλλήλων, ὡς ἵνα διέλῃς τὸν Σωκράτην εἰς χεῖρας καὶ πόδας καὶ κεφαλήν· οὔτε γὰρ ὁ τμηθεὶς ποῦς ἀπὸ Σωκράτους Σωκράτης λέγεται ἢ κεφαλὴ οὔτε τὸν ὁριςμὸν Σωκράτους ἢ τῆς κεφαλῆς ἐπιδέχεται. ἢ ὡς ὁμώνυμος φωνὴ εἰς διάφορα σημαινόμενα, καὶ οὕτω πάλιν διχῶς· ἢ γὰρ ὅλον τι σημαίνεται ὑπὸ τῆς φωνῆς ἢ μέρος. Καὶ ὅλον μὲν ὡς ἡ κύων φωνή· φέρεται γὰρ κατά τε χερσαίου κυνὸς καὶ ἀστρῴου καὶ θαλασσίου, ἅπερ ὅλον τί εἰσι καὶ οὐ μέρος ζῴου· ὡς δὲ μέρος, ὅτε τὸ τῆς γλώσσης ὄνομα φέρεται κατὰ τοῦ ἄκρου τοῦ ὑποδήματος καὶ τοῦ αὐλοῦ καὶ τοῦ γευστικοῦ μορίου τῶν ζῴων, ἅτινα μέρη εἰσὶ καὶ οὐχὶ ὅλα. Καὶ οὕτω μὲν καθ’ αὑτὸ διαιρεῖται τὸ διαιρούμενον. Κατὰ συμβεβηκὸς δέἢ ὡς οὐσία εἰς συμβεβηκότα, ὡς ὅταν εἴπω· Τῶν ἀνθρώπων οἱ μέν εἰσι λευκοὶ οἱ δὲ μέλανες· ἄνθρωποι μὲν γὰρ οὐσία, λευκότης δὲ καὶ μελανία συμβεβηκότα. ἢ ὡς συμβεβηκὸς εἰς οὐσίας, ὡς ὅταν εἴπω· Τῶν λευκῶν τὰ μὲν ἔμψυχα τὰ δὲ ἄψυχα· λευκὸν μὲν γὰρ συμβεβηκός, ἔμψυχον δὲ καὶ ἄψυχον οὐσίαι.
ἢ ὡς συμβεβηκὸς εἰς συμβεβηκότα, ὡς ὅταν εἴπω· Τῶν ψυχρῶν τὰ μὲν λευκὰ καὶ ξηρὰ τὰ δὲ μελανὰ καὶ ὑγρά· τό τε γὰρ ψυχρὸν καὶ τὸ λευκὸν καὶ τὸ μελανὸν καὶ τὸ ὑγρὸν καὶ τὸ ξηρόν, ἅπαντα συμβεβηκότα. Ἔστι δὲ καὶ ἕτερος τρόπος ὡς τὰ ἀφ’ ἑνὸς καὶ πρὸς ἕν. Ἀφ’ ἑνὸς μὲν ἀπὸ τῆς ἰατρικῆς ἰατρικὸν βιβλίον, ἰατρικὸν ἐργαλεῖον· ἀπὸ γὰρ ἑνός, τῆς ἰατρικῆς, ὠνομάσθησαν ἰατρικά. Πρὸς ἓν δὲ ὑγιεινὸν φάρμακον, ὑγιεινὸν βρῶμα· πρὸς ἓν γὰρ βλέπουσι, τὴν ὑγίειαν. Τῶν δὲ ἀφ’ ἑνὸς τὰ μὲν ἔκ τινος αἰτίου λέγεται, ὡς ἡ εἰκὼν τοῦ ἀνθρώπου ἐξ ἀληθινοῦ αἰτίου τοῦ ἀνθρώπου λέγεται, τὰ δὲ ὡς ἀπό τινος ἐξῃρημένου ὡς ἰατρικὸν σμιλίον καὶ τὰ τοιαῦτα. Καὶ αὕτη μέν ἐστιν ἡ καθόλου διαίρεσις, καθ’ ἣν διαιρεῖται πᾶν διαιρούμενον, ἢ ὡς γένος εἰς εἴδη ἢ ὡς εἶδος εἰς ἄτομα ἢ ὡς ὅλον εἰς μέρη ἢ ὡς ὁμώνυμος φωνὴ εἰς διάφορα σημαινόμενα ἢ ὡς οὐσία εἰς συμβεβηκότα ἢ ὡς συμβεβηκὸς εἰς οὐσίας ἢ ὡς συμβεβηκὸς εἰς συμβεβηκότα ἢ ὡς τὰ ἀφ’ ἑνὸς καὶ πρὸς ἕν. Τινὲς δὲ ἀπαγορεύουσι τὴν ἀπὸ εἴδους εἰς ἄτομα διαίρεσιν μᾶλλον ἀπαρίθμησιν φάσκοντες· πᾶσα γὰρ διαίρεσις εἰς δύο ἢ τρία ἢ σπανίως πάνυ εἰς τέσσαρα γίνεται.
PG 94:551Τὸ δὲ εἶδος εἰς ἄπειρα τῷ πλήθει διαιρεῖται· ἄπειροι γὰρ τῷ πλήθει οἱ κατὰ μέρος ἄνθρωποι. Δεῖ δὲ γινώσκειν, ὡς οὐδὲ ἑνὶ τρόπῳ τῆς διαιρέσεως θεωρεῖται ἐν τοῖς τμήμασι τὸ φύσει πρότερον καὶ ὕστερον οὐδὲ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον. Ἐν δὲ τοῖς ὡς ἀφ’ ἑνὸς καὶ πρὸς ἓν διαιρουμένοις καὶ τὸ φύσει πρότερον καὶ ὕστερον θεωρεῖται καὶ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον καὶ ἐξ οὗ ἡ ὀνομασία. Περὶ τοῦ φύσει προτέρου. Φύσει οὖν πρότερόν ἐστι τὸ συνεισφερόμενον καὶ μὴ συνεισφέρον καὶ συναναιροῦν καὶ μὴ συναναιρούμενον, οἷον τὸ ζῷον φύσει πρότερόν ἐστι τοῦ ἀνθρώπου. Ἀναιρουμένου γὰρ καὶ μὴ ὄντος ζῴου ἐξ ἀνάγκης οὐδὲ ἄνθρωπος ἔσται· ζῷον γάρ ἐστιν ὁ ἄνθρωπος. Ἀνθρώπου δὲ ἀναιρουμένου καὶ μὴ ὄντος δυνατὸν εἶναι ζῷον· ἔσται γὰρ ἵππος, κύων καὶ τὰ τοιαῦτα, ἅτινά εἰσι ζῷα. Πάλιν εἰσφερομένου ἀνθρώπου πάντως καὶ ζῷον εἰσφέρεται· ζῷον γάρ ἐστιν ὁ ἄνθρωπος. Ζῴου δὲ εἰσφερομένου οὐ πάντως εἰσφέρεται ἄνθρωπος ἀλλ’ ἢ ἵππος ἢ κύων ἤ τι τῶν τοιούτων. Οὔτε οὖν ὁ Πέτρος ἐστὶ φύσει πρότερος τοῦ Παύλου οὔτε τὸ λογικὸν ζῷον τοῦ ἀλόγου. Πέτρου γὰρ ἀναιρουμένου καὶ μὴ ὄντος ἔσται Παῦλος·
καὶ Παύλου εἰσφερομένου οὐ συνεισφέρεται Πέτρος, οὔτε Πέτρου εἰσφερομένου συνεισφέρεται Παῦλος, καὶ οὔτε Πέτρος ἐστὶ μᾶλλον ἤγουν πλέον τοῦ Παύλου ἄνθρωπος ἢ ζῷον οὔτε Παῦλος τοῦ Πέτρου μᾶλλον. Εὑρίσκεται δὲ φάρμακον ὑγιεινότερον φαρμάκου καὶ βιβλίον ἰατρικώτερον βιβλίου ἄλλου. Περὶ ὁρισμοῦ. Ὁρισμός ἐστι λόγος σύντομος δηλωτικὸς τῆς φύσεως τοῦ ὑποκειμένου πράγματος τουτέστιν ὁ λόγος ὁ δι’ ὀλίγου σημαίνων τὴν φύσιν τοῦ ὑποκειμένου πράγματος, οἷον ἄνθρωπός ἐστι ζῷον λογικόν, θνητόν, νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν. Πολλοὶ μὲν γὰρ ἐξέθεντο περὶ φύσεως ἀνθρώπου λόγους κατεπεκτάδην ἤγουν ἐκτεταμένους καὶ μεγάλους, ἀλλ’ οὔκ εἰσιν ὁρισμοί, διότι οὔκ εἰσι σύντομοι. Εἰσὶ δὲ καὶ σύντομοι λόγοι ὡς τὰ ἀποφθέγματα, ἀλλ’ ἐπειδὴ οὐ δηλοῦσι φύσιν πράγματος, οὔκ εἰσιν ὁρισμοί. Καὶ τὸ ὄνομα δὲ πολλάκις δηλοῖ τὴν φύσιν τοῦ ὑποκειμένου πράγματος, ἀλλ’ οὐκ ἔστιν ὁρισμός· τὸ μὲν γὰρ ὄνομα μία λέξις ἐστίν, ὁ δὲ ὁρισμὸς λόγος. Λόγος δὲ ἐκ δύο τὸ ἐλάχιστον σύγκειται λέξεων. Ἔστιν οὖν ὁ μὲν ὅρος ὄνομα ἐξηπλωμένον, ὄνομα δὲ ὅρος κατὰ σύνοψιν.
PG 94:553Συνίσταται δὲ ὁ ὁρισμὸς ἐκ γένους καὶ συστατικῶν διαφορῶν ἤγουν οὐσιωδῶν, ὡς ἐπὶ τοῦ ὅρου τοῦ ζῴου· ζῷον γάρ ἐστιν οὐσία ἔμψυχος αἰσθητική. Ἰδοὺ ἡ μὲν οὐσία γένος ἐστί, τὸ δὲ ἔμψυχον καὶ αἰσθητικὸν συστατικαὶ διαφοραί. Λαμβάνεται δὲ καὶ ἐξ ὕλης καὶ εἴδους, οἷον ἀνδριάς ἐστιν ἐκ χαλκοῦ πεποιημένος, ἀνδρὸς εἶδος σημαίνων· ὁ μὲν οὖν χαλκὸς ὕλη ἐστί, τὸ δὲ τοῦ ἀνδρὸς εἶδος εἶδος. Ἀναλογεῖ δὲ ἡ μὲν ὕλη τῷ γένει, τὸ δὲ εἶδος τῇ διαφορᾷ. Λαμβάνεται δὲ καὶ ἐξ ὑποκειμένου καὶ τέλους, οἷον ἰατρική ἐστι τέχνη περὶ ἀνθρώπεια σώματα καταγινομένη ὑγιείας περιποιητική. Ἰδοὺ ὑποκείμενά εἰσι τῇ ἰατρικῇ τὰ ἀνθρώπεια σώματα, τέλος δὲ αὐτῆς ἡ ὑγίεια. Ἡ δὲ ὑπογραφὴ ἐκ τῶν ἐπουσιωδῶν σύγκειται ἤγουν ἰδίων καὶ συμβεβηκότων, οἷον ἄνθρωπός ἐστι γελαστικόν, ὀρθοπεριπατητικόν, πλατυώνυχον· ταῦτα γὰρ ὅλα ἐπουσιώδη εἰσί. Διὸ καὶ ὑπογραφὴ λέγεται, ὡς οἷον σκιάζουσα καὶ οὐ τὴν οὐσιώδη ὕπαρξιν τοῦ ὑποκειμένου δηλοῦσα ἀλλὰ τὰ παρεπόμενα. Ὁ δὲ ὑπογραφικὸς ὁριςμὸς μικτός ἐστιν ἐξ οὐσιωδῶν καὶ ἐπουσιωδῶν, οἷον ἄνθρωπός ἐστι ζῷον λογικόν, ὀρθοπεριπατητικόν, πλατυώνυχον.
PG 94:555Εἴρηται δὲ ὁρισμὸς ἀπὸ μεταφορᾶς τῶν τῆς γῆς ὁροθεσίων· ὥσπερ γὰρ τὸ ὁροθέσιον χωρίζει τὸ ἴδιον ἑκάστου ἀπὸ τοῦ ἀλλοτρίου, οὕτω καὶ ὁ ὁρισμὸς τὴν φύσιν ἑκάστου χωρίζει ἀπὸ τῆς τοῦ ἑτέρου φύσεως. Ὑγίεια δὲ ὁρισμοῦ ἐστι τὸ μὴ ἐλλείπειν μήτε πλεονάζειν ταῖς λέξεσι, κακία δὲ τό τε ἐλλείπειν καὶ τὸ πλεονάζειν ταῖς λέξεσι. Τέλειος δὲ ὁρισμός ἐστιν ὁ ἀντιστρέφων πρὸς τὸ ὁριστόν, ἀτελὴς δὲ ὁ μὴ ἀντιστρέφων. Οὔτε οὖν ὁ ἐλλείπων ταῖς λέξεσιν ἀντιστρέφει οὔτε ὁ πλεονάζων. Ὅτε μὲν γὰρ πλεονάσει ταῖς λέξεσι, λείπει τοῖς πράγμασιν· ὅτε δὲ λείψει ταῖς λέξεσι, πλεονάζει τοῖς πράγμασιν. Ὥστε λέγειν· θαυμαστὸν ἐφεῦρεν ἡ φύσις μηχάνημα, ἔνδειαν πλουτοῦσαν καὶ πλοῦτον ὑποκρινόμενον ἔνδειαν. Οἷον ὁ τέλειος ὁρισμὸς τοῦ ἀνθρώπου ζῷον λογικὸν θνητόν. Ἰδοὺ ἀντιστρέφει· πᾶν γὰρ ζῷον λογικὸν θνητὸν ἄνθρωπός ἐστι, καὶ πᾶς ἄνθρωπος ζῷόν ἐστι λογικὸν θνητόν. Ἐὰν οὖν λείψῃ μιᾷ λέξει, πλεονάζει τοῖς πράγμασιν, οἷον ζῷον λογικόν. Ἰδοὺ ἔλειψε τῇ λέξει, οὐ γὰρ εἶπον θνητόν, καὶ ἐπλεόνασε τοῖς πράγμασιν, οὐ γὰρ μόνος ἄνθρωπος ζῷον λογικὸν ἀλλὰ καὶ ἄγγελος, καὶ οὐκ ἀντιστρέφει.
Ἐὰν δὲ εἴπω ζῷον λογικόν, θνητόν, γραμματικόν, πάλιν οὐκ ἀντιστρέφει· ἐπλεόνασε γὰρ τῇ λέξει διὰ τοῦ εἰπεῖν γραμματικόν, ἔλειψε δὲ τοῖς πράγμασιν. Οὐ πάντα γὰρ ἄνθρωπον ὡρίσατο, ἀλλ’ ἦ μόνον τοὺς γραμματικούς. Πᾶν μὲν γὰρ ζῷον λογικόν, θνητόν, γραμματικὸν ἄνθρωπός ἐστιν, οὐ πᾶς δὲ ἄνθρωπος ζῷον λογικόν, θνητόν, γραμματικόν ἐστιν· οὐ γὰρ πᾶς ἄνθρωπος γραμματικός ἐστι. Τέλειοι οὖν ὁρισμοί εἰσιν οἱ ἀντιστρέφοντες πρὸς τὸ ὁριστόν. Ἀλλ’ ἐπεὶ καὶ τὸ ἴδιον ἀντιστρέφει πρὸς τὸ οὗ ἐστιν ἴδιονεἴ τι γὰρ ἄνθρωπος, τοῦτο γελαστικόν, καὶ εἴ τι γελαστικόν, τοῦτο ἄνθρωπος, δεῖ ἡμᾶς προσδιορισαμένους εἰπεῖν, ὅτι τέλειοι ὁρισμοί εἰσιν οἱ ἐκ γένους καὶ συστατικῶν διαφορῶν παραλαμβανόμενοι καὶ μήτε ἐλλείποντες τῇ λέξει μήτε πλεονάζοντες καὶ ἀντιστρέφοντες πρὸς τὸ ὁριστόν.
PG 94:557Ὡσαύτως δὲ καὶ οἱ λαμβανόμενοι ἐκ τοῦ συναμφοτέρου, τοῦ τε ὑποκειμένου καὶ τοῦ τέλους, τέλειοί εἰσι, καὶ οἱ ἐκ τοῦ συναμφοτέρου, τῆς τε ὕλης καὶ τοῦ εἴδους, ἔστι δὲ ὅτε καὶ οἱ ἐκ μόνου τοῦ ὑποκειμένου, ὅταν τὸ ὑποκείμενον ἐκεῖνο οὐχ ὑπόκειται ἑτέρᾳ τέχνῃ ὡς ἡ ὕελος τῇ ὑελοψικῇ, καὶ ἐκ τοῦ τέλους μόνου, ὅταν τὸ τέλος ἐκεῖνο οὐ δύναται τέλος εἶναι ἑτέρας τέχνης ὡς ἐπὶ τῆς ναυπηγικῆς. Ὥστε ἐκ πάντων τούτων δεῖ γνῶναι, ὅτι τελειότης ἐστὶν ὅρου τὸ ἀντιστρέφειν. Διαφέρει δὲ ὁρισμὸς ὅρου τῷ καθολικωτέρῳ καὶ μερικωτέρῳ· ὁ γὰρ ὅρος καθολικώτερός ἐστι τοῦ ὁρισμοῦ. Ὁ μὲν γὰρ ὅρος δηλοῖ τὸ ὁροθέσιον, δηλοῖ δὲ καὶ τὴν ἀπόφασιν, ὥς φαμεν ὥρισεν ὁ βασιλεύς, δηλοῖ καί, εἰς ὃν ἀναλύεται ἡ πρότασις, ὡς ἐν τοῖς ἑξῆς σὺν θεῷ μαθησόμεθα, δηλοῖ δὲ καὶ τὸν ὁρισμόν. Ὁ δὲ ὁρισμὸς μόνον δηλοῖ τὸν λόγον τὸν σύντομον, τὸν δηλωτικὸν τῆς φύσεως τοῦ ὑποκειμένου πράγματος. Δεῖ δὲ γινώσκειν, ὅτι ἐπὶ τῆς οὐσίας μόνης λαμβάνεται ὁρισμὸς καὶ τῶν εἰδῶν αὐτῆς.
Οὔτε δὲ ἀτόμου οὔτε συμβεβηκότων δυνάμεθα ποιήσασθαι ὁρισμὸν ἀλλ’ ὑπογραφήν, διὰ τὸ τὸν ὁρισμὸν ἐκ γένους καὶ συστατικῶν διαφορῶν συγκεῖσθαι, τὴν δὲ ὑπογραφὴν ἐξ ἐπουσιωδῶν. Περὶ γένους. Ἰστέον, ὡς ἐπὶ τῶν ὁμωνύμων τρία δεῖ ζητεῖν. Ἐάν ἐστι τῶν ὁμωνύμων, καὶ πόσα σημαίνει καὶ περὶ ποίου αὐτῶν ἐστιν ὁ λόγος. Δεῖ οὖν πρότερον εἰπεῖν, τί ἐστιν ὁμώνυμον. Ὁμώνυμα οὖν εἰσιν, ὅταν δύο ἢ καὶ πλείονα ἓν ἔχουσιν ὄνομα, ἕκαστον δὲ αὐτῶν ἄλλο τι σημαίνει καὶ ἄλλης οὐσίας ἐστὶν ἤγουν ἕτερον ὁρισμὸν δέχεται, ὡς καὶ νῦν ἐπὶ τοῦ γένους· τὸ γὰρ γένος τῶν ὁμωνύμων ἐστί. Λέγεται γὰρ γένος πρῶτον μὲν τὸ ἀπὸ τῆς πατρίδος καὶ τοῦ τεκόντος, καὶ ἕκαστον αὐτῶν διχῶς· ἢ προσεχῶς ἢ πόῤῥω. Ἀπὸ μὲν τῆς προσεχοῦς πατρίδος, ὡς λέγεταί τις Ἱεροσολυμίτης, ἀπὸ δὲ τῆς πόῤῥω Παλαιστινός. Ὁμοίως ἀπὸ τοῦ προσεχοῦς τεκόντος, ὡς ὅταν ὁ Ἀχιλλεὺς υἱὸς ὢν τοῦ Πηλέως λέγεται Πηλεί̈δης, ἀπὸ δὲ τοῦ πόῤῥω, ὡς ὅταν ὁ αὐτὸς Ἀχιλλεὺς ἀπὸ τοῦ πάππου αὐτοῦ Αἰακοῦ Αἰακίδης· οὗτος γὰρ ἦν τοῦ Πηλέως πατήρ.
PG 94:559Λέγεται πάλιν γένος ἡ ἑνὸς πρὸς πολλοὺς τοὺς ἐξ αὐτοῦ σχέσις, ὡς ὅταν πάντες οἱ ἔχοντες τὸ καταγώγιον ἐξ Ἰσραὴλ λέγονται Ἰσραηλῖται. Περὶ μὲν οὖν τῶν προειρημένων γενῶν οὐκ ἔστι λόγος τοῖς φιλοσόφοις. Λέγεται πάλιν γένος, ᾧ ὑποτάσσεται τὸ εἶδος, οἷον ὑπὸ τὸ ζῷόν ἐστιν ἄνθρωπος, ἵππος καὶ ἕτερα εἴδη· τὸ οὖν ζῷον γένος ἐστί. Περὶ τούτου τοῦ γένους παρὰ τοῖς φιλοσόφοις ὁ λόγος. Γένος οὖν ἐστι τὸ κατὰ πλειόνων καὶ διαφερόντων τῷ εἴδει ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορούμενον, ὥσπερ τὸ ζῷον γένος ὂν κατηγορεῖται ἀνθρώπου καὶ ἵππου καὶ βοὸς καὶ ἄλλων πλειόνων ἐν τῷ τί ἐστιν, ἅτινα τῷ εἴδει διαφέρουσιν ἀλλήλων· ἕτερον γὰρ εἶδος ἀνθρώπου καὶ ἄλλο ἵππου καὶ ἄλλο βοός. Ἐν τῷ τί δέ ἐστι κατηγορεῖται. Ἐρωτώμενοι γὰρ τί ἐστιν ἄνθρωπος, φαμὲν ζῷον. Ὁμοίως καὶ ἵππος· ἐρωτώμενοι τί ἐστιν, λέγομεν ζῷον. Ὥστε γένος ἐστίν, ᾧ ὑπόκειται τὸ εἶδος. Τὸ γὰρ γένος εἰς εἴδη διαιρεῖται καὶ καθολικώτερον τοῦ εἴδους ἐστὶ καὶ περιέχει τὰ εἴδη καὶ ἐπάνω αὐτῶν ἐστιν. Χρὴ γὰρ γινώσκειν, ὡς ἐπάνω λέγεται τὸ καθολικώτερον, ὑποκάτω δὲ καὶ ὑποκείμενον πρὸς κατηγορίαν τὸ μερικώτερον.
Ἔστι γὰρ ὑποκείμενον πρὸς ὕπαρξιν ὡς ἡ οὐσία, ὑπόκειται γὰρ πρὸς ὕπαρξιν τῷ συμβεβηκότι· ἐν αὐτῇ γὰρ ὑφίσταται τὸ συμβεβηκός. Καὶ ἔστιν ὑποκείμενον πρὸς κατηγορίαν τὸ μερικόν· κατηγορεῖται γὰρ τὸ μὲν γένος τοῦ εἴδους καὶ τὸ εἶδος τῶν ἀτόμων. Δῆλον δὲ ὡς καθολικώτερόν ἐστι τὸ γένος τοῦ εἴδους καὶ τὸ εἶδος τῶν ἀτόμων, περὶ ὧν ἀκριβέστερον ἐν τοῖς ἑξῆς σὺν θεῷ μαθησόμεθα. Νῦν δὲ εἰπόντες περὶ τοῦ γένους εἴπωμεν καὶ περὶ τοῦ εἴδους. Περὶ εἴδους. Καὶ τὸ εἶδος δὲ τῶν ὁμωνύμων ἐστίν, δισσῶς λεγόμενον· λέγεται γὰρ εἶδος καὶ ἡ ἑκάστου μορφή, καθ’ ὃ εἴρηται· «Πρῶτον μὲν εἶδος ἄξιον τυραννίδος». Ἔστι πάλιν εἶδος τὸ οὐσιῶδες τὸ τασσόμενον ὑπὸ τὸ γένος. Καὶ πάλιν εἶδός ἐστιν, οὗ κατηγορεῖται τὸ γένος ἐν τῷ τί ἐστι. Καὶ πάλιν εἶδός ἐστι τὸ κατὰ πλειόνων καὶ διαφερόντων τῷ ἀριθμῷ ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορούμενον. Ἀλλ’ αἱ μὲν πρῶται δύο ὑπογραφαὶ κατὰ τὴν σχέσιν μόνον διαφέρουσιν ὡς ἀνάβασις καὶ κατάβασις καὶ ἁρμόζουσιν ἐπὶ παντὸς εἴδους.
Ἡ δὲ τρίτη καὶ τελευταία ὑπογραφὴ μόνον ἐπὶ τοῦ εἰδικωτάτου εἴδους τοῦ προσεχῶς ἐπάνω τῶν ἀτόμων ὄντος, τοῦ περιέχοντος τὰς ὑποστάσεις, ὡς λέγομεν τὸ εἶδος τοῦ ἀνθρώπου. Εἴπομεν οὖν, ὡς τὸ γένος τρισσῶς λέγεται· ἀπὸ τοῦ τεκόντος καὶ ἀπὸ τῆς πατρίδος καὶ καθ’ ἑκάτερον διχῶς καὶ κατὰ τρίτον τρόπον, ᾧ ὑποτάσσεται τὸ εἶδος. Καὶ τὸ εἶδος δὲ δισσῶς λέγεται· ὡς ἡ ἑκάστου μορφὴ καθ’ ἕνα τρόπον, κατὰ δεύτερον τρόπον, οὗ κατηγορεῖται τὸ γένος, τὸ καὶ ὑπὸ τὸ γένος τασσόμενον ὡς ἐξ αὐτοῦ διαιρούμενον. Περὶ τούτου τοῦ γένους καὶ τοῦ εἴδους παρὰ τοῖς φιλοσόφοις ὁ λόγος.
PG 94:561Ἐπειδὴ δὲ καὶ περὶ γένους διαλεγόμενοι τοῦ εἴδους ἐμνημονεύσαμεν εἰπόντες γένος ἐστὶ τὸ διαιρούμενον εἰς εἴδη, καὶ πάλιν περὶ τοῦ εἴδους διαλεγόμενοι τοῦ γένους ἐμνημονεύσαμεν εἰπόντες εἶδός ἐστι τὸ ἐκ τοῦ γένους διαιρούμενον, χρὴ γινώσκειν, ὅτι ὥσπερ περὶ πατρὸς λέγοντες ἐξ ἀνάγκης καὶ υἱοῦ μνημονεύομενοὗτος γάρ ἐστι πατὴρ ὁ ἔχων υἱόνκαὶ περὶ υἱοῦ διαλεγόμενοι ἐξ ἀνάγκης καὶ πατρὸς μνημονεύομενοὗτος γάρ ἐστιν υἱὸς ὁ ἔχων πατέρα, οὕτω καὶ ἐνταῦθα ἀδύνατον περὶ τοῦ γένους διαλαβεῖν ἐκτὸς τοῦ εἴδους ἢ περὶ τοῦ εἴδους ἐκτὸς τοῦ γένους· τὸ γὰρ γένος εἰς εἴδη διαιρεῖται πάντως, καὶ τὸ μὴ ἔχον εἴδη ἐξ αὐτοῦ διαιρούμενα οὐκ ἔστι γένος. Καὶ τὰ εἴδη ἐκ τοῦ γένους διαιροῦνται, καὶ τὰ μὴ ἔχοντα γένος οὔκ εἰσιν εἴδη. Καὶ ὥσπερ ὁ πρῶτος ἄνθρωπος ἤγουν ὁ Ἀδὰμ μὴ ἐσχηκὼς πατέρα οὐ λέγεται υἱός, λέγεται δὲ πατήρ, ἔσχε γὰρ υἱούς· ὁ δὲ Σὴθ καὶ υἱὸς λέγεται τοῦ τεκόντος αὐτόν, ἔσχε γὰρ πατέρα τὸν Ἀδάμ, καὶ πατὴρ λέγεται τοῦ τεχθέντος ἐξ αὐτοῦ, ἐγέννησε γὰρ τὸν Ἐνώς·
ὁ δὲ Ἄβελ υἱὸς μὲν λέγεται, ἔσχε γὰρ πατέρα τὸν Ἀδάμ, πατὴρ δὲ οὐ λέγεται, οὐ γὰρ ἔσχεν υἱόν, οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ γένους καὶ τοῦ εἴδους. Τὸ πρῶτον γένος, ὅπερ οὐ διαιρεῖται ἀπὸ ἑτέρου γένους οὐδὲ ἔχει πρὸ αὐτοῦ γένος, γένος μόνον ἐστὶ καὶ οὐκ ἔστιν εἶδος καὶ λέγεται γενικώτατον γένος, ὃ καὶ ὁριζόμενοί φασιν· Γενικώτατον γένος ἐστίν, ὃ γένος ὂν οὐκ ἔστιν εἶδος διὰ τὸ μὴ ἔχειν ἐπάνω αὐτοῦ γένος. Τὰ δὲ ἐξ αὐτοῦ διαιρούμενα, ἐὰν ἔχωσιν ὑποκάτω αὐτῶν ἄλλα εἴδη ἐξ αὐτῶν διαιρούμενα, καὶ εἴδη εἰσὶ τῶν πρὸ αὐτῶν ἤγουν τῶν ἐπάνω, ἐξ ὧν τέμνονται, καὶ γένη τῶν ἐξ αὐτῶν τεμνομένων ἤγουν τῶν ὑποκάτω καὶ λέγονται καὶ γένη καὶ εἴδη ὑπάλληλα. Τὰ δὲ εἴδη τὰ ἔσχατα καὶ κατώτερα τὰ μὴ ἔχοντα ὑποκάτω αὐτῶν ἄλλα εἴδη τουτέστι μὴ περιέχοντα εἴδη ἀλλὰ ἄτομα ἤγουν ὑποστάσεις οὐ λέγονται γένη ἀλλ’ εἴδη μόνον· ἀδύνατον γὰρ ῥηθῆναι γένος τὸ μὴ περιέχον εἴδη. Λέγεται οὖν τὸ εἶδος τὸ μὴ περιέχον εἴδη ἀλλ’ ὑποστάσεις εἰδικώτατον εἶδος, διότι εἶδος ὂν οὐκ ἔστι καὶ γένος, ὥσπερ τὸ γένος τὸ μὴ ὂν καὶ εἶδος λέγεται γενικώτατον γένος.
PG 94:563Χρὴ δὲ εἰδέναι, ὡς ἐξ ἀνάγκης τὰ εἴδη καὶ τὸ ὄνομα καὶ τὸν ὁρισμὸν τοῦ γένους δέχονται καὶ τοῦ γένους τοῦ γένους αὐτῶν ἕως τοῦ γενικωτάτου. Ἀλλήλων δὲ τὰ εἴδη οὐ δύνανται τὸν ὁρισμὸν δέξασθαι. (. ι. 138 ς) (. ι. 125127) Ἵνα οὖν σαφέστερον ᾖ τὸ λεγόμενον, οὕτως εἴπωμεν· Ὄν ἐστι πρᾶγμα αὐθύπαρκτον καὶ μὴ δεόμενον ἑτέρου πρὸς σύστασιν ἢ τὸ μὴ καθ’ ἑαυτὸ δυνάμενον εἶναι ἀλλ’ ἐν ἑτέρῳ ἔχον τὴν ὕπαρξιν. Οὐσία δέ ἐστι πρᾶγμα αὐθύπαρκτον καὶ μὴ δεόμενον ἑτέρου πρὸς σύστασιν μόνον. Ἰδοὺ οὐκ ἐδέξατο ἡ οὐσία ὅλον τὸν ὁρισμὸν τοῦ ὄντος. Ὥστε τὸ ὂν οὐκ ἔστι γένος τῆς οὐσίας οὔτε ἡ οὐσία εἶδος τοῦ ὄντος· τὸ γὰρ εἶδος ὅλον ἀπαραλείπτως τὸν ὁρισμὸν τοῦ γένους αὐτοῦ δέχεται. Ἀλλ’ οὐδὲ τὸ συμβεβηκός ἐστιν εἶδος τοῦ ὄντος. Οὐδὲ γὰρ δέχεται ὅλον τὸν ὁρισμὸν αὐτοῦ ἀλλὰ τὸ ἥμισυ. Συμβεβηκὸς γάρ ἐστι πρᾶγμα τὸ μὴ καθ’ ἑαυτὸ δυνάμενον εἶναι ἀλλ’ ἐν ἑτέρῳ ἔχον τὴν ὕπαρξιν μόνον. Ἰδοὺ οὔτε ἡ οὐσία δέχεται ὅλον τὸν ὁρισμὸν τοῦ ὄντος οὔτε τὸ συμβεβηκός, ἀλλ’ ἡ μὲν οὐσία τὸ ἥμισυ καὶ τὸ συμβεβηκὸς τὸ ἄλλο ἥμισυ. Ὥστε εἰ καὶ τέμνεται τὸ ὂν εἰς οὐσίαν καὶ συμβεβηκός, ἀλλ’ οὐκ ἔστι γένος αὐτῶν.
Ἡ οὐσία δὲ τέμνεται εἰς σῶμα καὶ ἀσώματον. Ἰδοὺ τὸ σῶμα καὶ τὸ ἀσώματον εἴδη εἰσὶ τῆς οὐσίας· ἕκαστον γὰρ αὐτῶν καὶ τὸ ὄνομα καὶ τέλειον τὸν ὅρον τῆς οὐσίας ἐπιδέχεται. Ὥστε ἡ οὐσία οὐκ ἔστιν εἶδος μὴ ἔχουσα ἐπάνω αὐτῆς γένος, ἀλλ’ αὐτή ἐστι πρῶτον καὶ γενικώτατον γένος. (. ς. 128131) Πάλιν τὸ σῶμα τέμνεται εἰς ἔμψυχον καὶ ἄψυχον· ἰδοὺ πάλιν τὸ σῶμα εἶδος ὂν τῆς οὐσίας γένος ἐστὶ τοῦ ἐμψύχου καὶ τοῦ ἀψύχου. Τὸ ἔμψυχον πάλιν διαιρεῖται εἰς αἰσθητικὸν καὶ ἀναίσθητον. Αἰσθητικὸν μὲν οὖν ἐστι τὸ ζῷον τὸ ζωὴν καὶ αἴσθησιν ἔχον, ἀναίσθητον δὲ τὸ φυτόν· οὐ γὰρ ἔχει αἴσθησιν. Ἔμψυχον δὲ λέγεται τὸ φυτὸν διὰ τὸ ἔχειν θρεπτικὴν καὶ αὐξητικὴν καὶ γεννητικὴν δύναμιν. Τὸ ζῷον πάλιν τέμνεται εἰς λογικὸν καὶ ἄλογον, τὸ λογικὸν εἰς θνητὸν καὶ ἀθάνατον, τὸ θνητὸν εἰς ἄνθρωπον, ἵππον, βοῦν καὶ τὰ τοιαῦτα, ἅτινα οὐκέτι τέμνεται εἰς ἄλλα εἴδη ἀλλ’ εἰς ἄτομα ἤγουν ὑποστάσεις· διαιρεῖται γὰρ ὁ ἄνθρωπος εἰς Πέτρον, Παῦλον, Ἰωάννην καὶ τοὺς λοιποὺς κατὰ μέρος ἀνθρώπους, οἵτινες οὔκ εἰσιν εἴδη ἀλλ’ ὑποστάσεις.
PG 94:565Τὰ γὰρ εἴδη, ὡς εἴπομεν, οὐ δέχονται τὸν ὁρισμὸν ἀλλήλων, οἷον τὸ σῶμα οὐ δέχεται τὸν ὁρισμὸν τοῦ ἀσωμάτου, ὁ ἄνθρωπος οὐ δέχεται τὸν ὁρισμὸν τοῦ ἵππου· ὁ δὲ Πέτρος καὶ Παῦλος καὶ Ἰωάννης ἕνα ὅρον δέχονται, τὸν τοῦ ἀνθρώπου, ὁμοίως καὶ οἱ λοιποὶ κατὰ μέρος ἄνθρωποι, ὥστε οὔκ εἰσιν εἴδη τοῦ ἀνθρώπου ἀλλ’ ἄτομα ἤγουν ὑποστάσεις. Πάλιν τὸ εἶδος τεμνόμενον μεταδίδωσι τοῖς ὑποκάτω αὐτοῦ καὶ τοῦ ὀνόματος καὶ τοῦ ὅρου. Ὁ δὲ Πέτρος τεμνόμενος εἰς ψυχὴν καὶ σῶμα οὔτε τῇ ψυχῇ οὔτε τῷ σώματι μεταδίδωσι τοῦ ὀνόματος καὶ τοῦ ὅρου· οὔτε γὰρ μόνη ἡ ψυχὴ Πέτρος οὔτε μόνον τὸ σῶμα ἀλλὰ τὸ συναμφότερον. Ἔτι πᾶσα διαίρεσις ἀπὸ γένους εἰς εἴδη γινομένη μέχρι δύο ἢ τριῶν σπανίως δὲ τεσσάρων φθάνει· ἀδύνατον γὰρ διαιρεθῆναι γένος εἰς πέντε εἴδη καὶ ἐπάνω. Ὁ δὲ ἄνθρωπος εἰς πάντας τοὺς κατὰ μέρος ἀνθρώπους διαιρεῖται, οἵτινες ἄπειροί εἰσι τῷ ἀριθμῷ. Διό τινες οὐδέ φασι λέγεσθαι διαίρεσιν τὴν ἀπὸ εἴδους εἰς ἄτομα ἀλλ’ ἀπαρίθμησιν. Ὅθεν δῆλον, ὅτι οὐκ ἔστιν ὁ Πέτρος καὶ Παῦλος καὶ Ἰωάννης εἴδη ἀλλ’ ἄτομα ἤγουν ὑποστάσεις.
Οὔτε ὁ ἄνθρωπος γένος τοῦ Πέτρου καὶ Παύλου καὶ Ἰωάννου καὶ τῶν λοιπῶν ὑποστάσεων ἀλλ’ εἶδος. Διὸ εἰδικώτατον εἶδός ἐστιν ὁ ἄνθρωπος· εἶδος γάρ ἐστι τοῦ ἐπάνω ὡς ὑπ’ αὐτοῦ περιεχόμενον καὶ εἶδος τῶν ὑποκάτω ὡς περιέχον αὐτά. Τό τε γὰρ ὑπὸ γένους περιεχόμενον εἶδός ἐστι, καὶ τὸ περιέχον τὰ ἄτομα τουτέστιν ὑποστάσεις εἶδός ἐστι. Τοῦτο οὖν ἐστι τὸ εἰδικώτατον εἶδος τὸ προσεχῶς ἐπάνω τῶν ἀτόμων ὑπάρχον· ὃ καὶ ὁριζόμενοί φασι· Εἶδός ἐστι τὸ κατὰ πλειόνων καὶ διαφερόντων τῷ ἀριθμῷ ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορούμενον. Ὁμοίως καὶ ὁ ἵππος καὶ ὁ κύων καὶ τὰ τοιαῦτα εἴδη εἰσὶν εἰδικώτατα. Τὰ δὲ μεταξὺ τοῦ γενικωτάτου γένους καὶ τῶν εἰδικωτάτων εἰδῶν γένη εἰσὶν ὑπάλληλα καὶ εἴδη, εἴδη μὲν τῶν ἐπάνω γένη δὲ τῶν ὑποκάτω. Καὶ αὗταί εἰσιν αἱ οὐσιώδεις καὶ φυσικαὶ διαφοραὶ καὶ ποιότητες, αἵτινες λέγονται διαιρετικαὶ καὶ συστατικαί, διαιρετικαὶ μὲν τῶν ἐπάνω συστατικαὶ δὲ τῶν ὑποκάτω· τὸ γὰρ σῶμα καὶ τὸ ἀσώματον διαιροῦσι τὴν οὐσίαν, ὁμοίως τὸ ἔμψυχον καὶ τὸ ἄψυχον διαιροῦσι τὸ σῶμα, ὁμοίως τὸ αἰσθητικὸν καὶ τὸ ἀναίσθητον διαιροῦσι τὸ ἔμψυχον. Αὗται οὖν συνιστῶσι τὸ ζῷον.
PG 94:571Λαμβάνω γὰρ οὐσίαν ἔμψυχον αἰσθητικὴν καὶ ποιῶ τὸ ζῷον· ζῷον γάρ ἐστιν οὐσία ἔμψυχος αἰσθητική. Λαμβάνω πάλιν οὐσίαν ἄψυχον ἀναίσθητον καὶ ποιῶ τὸν λίθον. Πάλιν λαμβάνω οὐσίαν ἔμψυχον ἀναίσθητον καὶ ποιῶ φυτόν. Πάλιν τὸ λογικὸν καὶ τὸ ἄλογον τὸ ζῷον διαιροῦσι, τὸ θνητὸν καὶ ἀθάνατον διαιροῦσι τὸ λογικόν, τὸ χερσαῖον καὶ τὸ ἔνυδρον διαιροῦσι τὸ ἄλογον. Λαμβάνω τὸ ζῷον γένος ὂν τούτων καὶ τὸ λογικὸν καὶ τὸ θνητὸν καὶ συνιστῶ τὸν ἄνθρωπον· ἄνθρωπος γάρ ἐστι ζῷον λογικὸν θνητόν. Καὶ λαμβάνω τὸ ζῷον καὶ τὸ ἄλογον καὶ τὸ θνητὸν καὶ τὸ χερσαῖον καὶ συνιστῶ ἵππον, κύνα καὶ τὰ τοιαῦτα. Καὶ λαμβάνω τὸ ζῷον καὶ τὸ ἄλογον καὶ τὸ θνητὸν καὶ τὸ ἔνυδρον καὶ συνιστῶ ἰχθύν. Διαφοραὶ δὲ λέγονται οὐσιώδεις καὶ φυσικαί, ὅτι αὗται ποιοῦσι διαφέρειν εἶδος ἄλλου εἴδους καὶ φύσιν καὶ οὐσίαν ἑτέρας οὐσίας καὶ φύσεως. Περὶ ἀτόμου. Τὸ ἄτομον τετραχῶς λέγεται. Ἄτομον γάρ ἐστι τὸ μὴ τεμνόμενον μηδὲ μεριζόμενον, ὡς ἡ στιγμὴ καὶ τὸ νῦν καὶ ἡ μονάς, ἅτινα καὶ ἄποσα λέγονται. Ἄτομον λέγεται καὶ τὸ δύστμητον τουτέστι τὸ δυσχερῶς τεμνόμενον ὡς ὁ ἀδάμας λίθος καὶ τὰ τοιαῦτα.
PG 94:573Ἄτομον λέγεται καὶ τὸ εἶδος, ὅπερ οὐκέτι εἰς ἕτερα εἴδη τέμνεται ἤτοι τὸ εἰδικώτατον εἶδος ὡς ἄνθρωπος, ἵππος καὶ τὰ τοιαῦτα. Ἄτομον δὲ κυρίως λέγεται, ὅπερ τέμνεται μέν, οὐ σῴζει δὲ μετὰ τὴν τομὴν τὸ πρῶτον εἶδος, ὥσπερ Πέτρος τέμνεται εἰς ψυχὴν καὶ σῶμα, ἀλλ’ οὔτε ἡ ψυχὴ καθ’ αὑτήν ἐστι τέλειος ἄνθρωπος ἢ Πέτρος τέλειος οὔτε τὸ σῶμα. Περὶ τούτου τοῦ ἀτόμου παρὰ τοῖς φιλοσόφοις ὁ λόγος, ὅπερ ἐπὶ τῆς οὐσίας δηλοῖ τὴν ὑπόστασιν. Περὶ διαφορᾶς. Διαφορὰ καὶ ποιότης καὶ ἰδίωμα κατὰ μὲν τὸ ὑποκείμενον ἕν εἰσιν, κατὰ δὲ τὴν ἐνέργειαν ἕτερον καὶ ἕτερον· ἡ γὰρ λογικότης λέγεται καὶ ποιότης τοῦ ἀνθρώπου καὶ ἰδίωμα καὶ διαφορά, ἀλλὰ καθ’ ἕτερον καὶ ἕτερον τρόπον. Ὡς μὲν γὰρ ποιοῦσα καὶ οἱονεὶ μορφοῦσα τὴν οὐσίαν λέγεται ποιότης, εἶτα ὡς ἰδία γενομένη ταύτης τῆς οὐσίας λέγεται ἰδίωμα. Ἐν δὲ τῇ πρὸς τὸ ἄλογον συγκρίσει, βοῦν τυχὸν ἢ ἡμίονον ἢ κύνα, λέγεται διαφορά· ἐν αὐτῇ γὰρ ἄνθρωπος τῶν ἀλόγων διαφέρει. Αὕτη δὲ τριχῶς λέγεται, κοινῶς τε καὶ ἰδίως καὶ ἰδιαίτατα. Ἀδύνατον γὰρ μὴ διαφέρειν ἀλλήλων δύο τινὰ κατά τι.
PG 94:575Ἄλλοις οὖν διαφέρει εἶδος εἴδους, καὶ ἄλλοις ὑπόστασις τῆς ὁμοειδοῦς καὶ ὁμοουσίου ὑποστάσεως καὶ ἄλλοις ὑπόστασις ἑαυτῆς. Διαφέρει μὲν γὰρ τὸ εἶδος τοῦ ἀνθρώπου τοῦ εἴδους τοῦ ἵππου κατὰ τὸ λογικὸν καὶ ἄλογον. Καὶ λέγεται τὸ λογικὸν καὶ ἄλογον οὐσιώδης διαφορά. Ὁμοίως καὶ πάντα, οἷς διαφέρει εἶδος εἴδους, φυσικὴ καὶ οὐσιώδης καὶ συστατικὴ διαφορὰ καὶ ποιότης λέγεται καὶ φυσικὸν ἰδίωμα, ὅπερ παντὶ τῷ εἴδει ἐνυπάρχει ἀπαραλλάκτως, ἥτις καλεῖται παρὰ τοῖς φιλοσόφοις ἰδιαίτατα διαφορὰ ὡς οἰκειοτέρα καὶ τῆς φύσεως παραστατική. Πάλιν διαφέρει ἄνθρωπος ἀνθρώπου ἢ ἵππος ἵππου ἢ κύων κυνός, τουτέστιν ἄτομον ὁμοειδοῦς ἀτόμου, καθὸ ὁ μέν ἐστι μακρὸς ὁ δὲ κολοβός, ὁ μὲν παλαιὸς ὁ δὲ νέος, ὁ μὲν σιμὸς ὁ δὲ γρυπός, ὁ μὲν φρόνιμος ὁ ἕτερος μωρός. Ταῦτα πάντα ἐπουσιώδεις διαφοραὶ καὶ ποιότητες λέγονται, ὅπερ ἐστὶ τὸ συμβεβηκός, περὶ οὗ ἀκολούθως ἐροῦμεν. Περὶ συμβεβηκότος. Συμβεβηκός ἐστιν, ὃ γίνεται καὶ ἀπογίνεται χωρὶς τῆς τοῦ ὑποκειμένου φθορᾶς. Καὶ πάλιν, ὃ ἐνδέχεται τῷ αὐτῷ καὶ εἶναι καὶ μὴ εἶναι·
καὶ γὰρ ἐνδέχεται ἄνθρωπον καὶ λευκὸν εἶναι καὶ μὴ εἶναι λευκόν, ὁμοίως καὶ μακρὸν καὶ φρόνιμον καὶ σιμόν. Τοῦτο οὔτε παρὸν σῴζει τὸ εἶδος, οὐ γὰρ λαμβάνεται εἰς τὸν τοῦ εἴδους ὁρισμόν, οὔτε ἀπὸν φθείρει· κἂν γὰρ μὴ ᾖ ὁ Αἰθίοψ λευκός, οὐδὲν παραβλαβήσεται πρὸς τὸ εἶναι ἄνθρωπος. Γίνεται οὖν καὶ ἀπογίνεται καὶ τὴν ὑποκειμένην οὐσίαν οὐ παραβλάπτει. Ἔφημεν γάρ, ὡς ἡ οὐσία ὑποκείμενον καὶ ὕλη τίς ἐστι τῷ συμβεβηκότι. Τοῦτο τὸ συμβεβηκὸς διαιρεῖται εἰς δύο, εἰς τὴν κοινῶς λεγομένην διαφορὰν καὶ εἰς τὴν ἰδίως διαφοράν. Κοινῶς μὲν οὖν διαφορά ἐστι τὸ χωριστὸν συμβεβηκός, οἷον κάθηταί τις καὶ ἕτερος ἵσταται· ἐνδέχεται ἐν τῷ ἀναστῆναι τὸν καθήμενον καὶ καθίσαι τὸν ἱστάμενον χωρισθῆναι τὴν διαφορὰν αὐτῶν καὶ λαβεῖν ἄλλην ἀντ’ ἄλλης. Καὶ ἑαυτοῦ δέ τις λέγεται διαφέρειν κατὰ τὸ χωριστὸν συμβεβηκός· διαφέρει γὰρ ἑαυτοῦ ἐν τῷ καθῆσθαι καὶ ἀνίστασθαι, ἐν τῷ νεάζειν καὶ γηρᾶν, ἐν τῷ νοσεῖν καὶ ὑγιαίνειν καὶ τοῖς τοιούτοις. Ἰδίως δὲ διαφορά ἐστι τὸ ἀχώριστον συμβεβηκός, οἷόν ἐστί τις σιμός· ἀδύνατον χωρισθῆναι αὐτοῦ τὴν σιμότητα, ὁμοίως καὶ τὴν γλαυκότητα καὶ τὰ τοιαῦτα.
PG 94:577Κατὰ ταῦτα οὖν τὰ ἀχώριστα συμβεβηκότα ἄτομον ἀτόμου τουτέστιν ὑπόστασις ὑποστάσεως διαφέρει, αὐτὸς δὲ ἑαυτοῦ οὐδέποτε. Ταῦτα δὲ οὐ συντελοῦσιν εἰς τὸν ὁρισμὸν τῆς φύσεως· ἐνδέχεται γὰρ ἄνθρωπον εἶναι σιμὸν καὶ μὴ εἶναι. Καὶ ἀπογινομένης τῆς γλαυκότητος οὐδὲν ἧττον ὁ ἄνθρωπος μένει ἄνθρωπος. Περὶ ἰδίου. Τὸ ἴδιον τετραχῶς λέγεται. Πρῶτον, ὃ μόνῳ μὲν ὑπάρχει τῷ εἴδει, οὐ παντὶ δέ, ὥσπερ τὸ γεωμετρεῖν τῷ ἀνθρώπῳ· μόνος γὰρ ὁ ἄνθρωπος γεωμέτρης, ἀλλ’ οὐ πᾶς ἄνθρωπος γεωμέτρης. Δεύτερον, ὅπερ παντὶ μὲν τῷ εἴδει ὑπάρχει, οὐ μόνῳ δέ, ὡς τὸ δίπουν· πᾶς γὰρ ἄνθρωπος δίπους, οὐ μόνον δὲ ἄνθρωπος δίπους ἀλλὰ καὶ περιστερὰ καὶ τὰ τοιαῦτα. Τρίτον, ὅπερ παντὶ μὲν καὶ μόνῳ, οὐκ ἀεὶ δέ, ὥσπερ τὸ πολιοῦσθαι τῷ ἀνθρώπῳ· τοῦτο γὰρ παντὶ μὲν καὶ μόνῳ ἀνθρώπῳ ἁρμόζει, οὐκ ἀεὶ δὲ ἀλλ’ ἐν τῷ γήρᾳ. Τέταρτον, ὅπερ γίνεται τῶν τριῶν τῶν πρώτων συνερχομένων, τουτέστι παντὶ καὶ μόνῳ καὶ ἀεί, ὅπερ καὶ ἀντιστρέφει, ὥσπερ τὸ γελαστικὸν τῷ ἀνθρώπῳ καὶ τὸ χρεμετιστικὸν τῷ ἵππῳ καὶ τὰ τοιαῦτα· μόνος γὰρ ἄνθρωπος ἔχει τὸ γελαστικὸν καὶ πᾶς ἄνθρωπος καὶ ἀεί, εἰ καὶ μὴ ἀεὶ κέχρηται αὐτῷ.
Εἴ τι γὰρ ἄνθρωπος, πάντως γελαστικόν, καὶ εἴ τι γελαστικόν, πάντως ἄνθρωπος. Τοῦτό ἐστι τὸ ἀντιστρέφειν. Περὶ τούτου τοῦ σημαινομένου παρὰ τοῖς φιλοσόφοις ὁ λόγος. Ὃ καὶ ὑπογράφοντές φαμεν· Ἴδιόν ἐστι, ὃ παντὶ καὶ μόνῳ τῷ εἴδει καὶ ἀεὶ ὑπάρχει. Τοῦτο δὲ τριχῶς διαιροῦσιν· ἀπὸ τῆς διοργανώσεως τουτέστι διαπλάσεως, ὡς τὸ πλατυώνυχον καὶ τὸ ὀρθοπεριπατητικὸν τῷ ἀνθρώπῳ· ἀπὸ τῆς ἐνεργείας, ὡς τῷ πυρὶ τὸ ἀνωτάτω φέρεσθαι· ἀπὸ τῆς δυνάμεως, ὡς λέγομεν τῷ πυρὶ ὑπάρχειν τὴν θερμαντικὴν δύναμιν ὑπερβάλλουσαν τὰς τῶν ἄλλων σωμάτων θερμότητας. Λέγεται δὲ τὸ ἴδιον ἐπουσιῶδες. Περὶ τῶν κατηγορουμένων. Πᾶσα κατηγορία ἢ ἐπὶ πλέον γίνεται ἢ ἐπίσης, ἐπ’ ἔλαττον δὲ οὐδέποτε. Καὶ ἐπὶ πλέον μέν, ὅτε τὰ καθολικώτερα κατηγοροῦνται τῶν μερικωτέρων· καθολικώτερα οὖν εἰσι τὰ ἐπάνω, μερικώτερα δὲ τὰ ὑποκάτω. Καθολικώτερον μὲν οὖν ἐστι πάντων τὸ ὄν, διὸ πάντων κατηγορεῖται· καὶ γὰρ καὶ ἡ οὐσία ὂν λέγεται καὶ τὸ συμβεβηκὸς ὂν λέγεται. Οὐ δυνάμεθα δὲ εἰπεῖν, ὅτι τὸ ὂν οὐσία ἐστίν· οὐ μόνον γὰρ οὐσία ἐστὶ τὸ ὂν ἀλλὰ καὶ συμβεβηκός.
Ὁμοίως καὶ τὰ γένη κατηγοροῦνται τῶν εἰδῶν ὡς καθολικώτερα, τὰ δὲ εἴδη οὐ κατηγοροῦνται τῶν γενῶν αὐτῶν· τὰ γὰρ εἴδη μερικώτερα τῶν γενῶν εἰσι. Κατηγορεῖται τοίνυν ἡ οὐσία τοῦ ζῴου καὶ τὸ ζῷον τοῦ ἀνθρώπου· καὶ γὰρ τὸ ζῷον οὐσία ἐστὶ καὶ ὁ ἄνθρωπος ζῷόν ἐστιν. Οὐκ ἀντιστρέφει δέ· πᾶς μὲν γὰρ ἄνθρωπος ζῷον, οὐ πᾶν δὲ ζῷον ἄνθρωπος. Καὶ ὁ ἵππος γὰρ καὶ ὁ κύων ζῷά εἰσιν, ὁμοίως καὶ πᾶν ζῷον οὐσία ἐστίν, οὐ πᾶσα δὲ οὐσία ζῷόν ἐστιν· καὶ ὁ λίθος γὰρ καὶ τὸ ξύλον οὐσία ἐστίν, ἅτινα οὔκ εἰσι ζῷα. Ὁμοίως καὶ τὸ εἶδος κατηγορεῖται τῶν ὑπ’ αὐτοῦ περιεχομένων ἀτόμων τουτέστιν ὑποστάσεων ὡς καθολικώτερον. Τὸ δὲ ἄτομον ἤγουν ἡ ὑπόστασις οὐ κατηγορεῖται τοῦ εἴδους· μερικωτέρα γάρ ἐστι τοῦ εἴδους ἡ ὑπόστασις. Καὶ Πέτρος τοίνυν ἄνθρωπός ἐστι καὶ Παῦλος ἄνθρωπός ἐστιν, οὐ πᾶς δὲ ἄνθρωπος Πέτρος ἢ Παῦλος· εἰσὶ γὰρ καὶ ἄλλαι ὑποστάσεις ὑπὸ τὸ εἶδος τοῦ ἀνθρώπου. Καὶ αἱ διαφοραὶ δὲ κατηγοροῦνται τῶν εἰδῶν, οἷς ἐνυπάρχουσι, καὶ τῶν ἀτόμων αὐτῶν. Καθολικώτεραι γάρ εἰσιν αἱ διαφοραὶ τῶν εἰδῶν· τὸ γὰρ λογικὸν καθολικώτερόν ἐστι τοῦ εἴδους τοῦ ἀνθρώπου.
PG 94:579Καὶ γὰρ πᾶς μὲν ἄνθρωπος λογικός, οὐ πᾶς δὲ λογικὸς ἄνθρωπος· καὶ ὁ ἄγγελος γὰρ λογικὸς ὢν οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος. Καὶ αὕτη μέν ἐστιν ἡ ἐπὶ πλέον κατηγορία· ἡ δὲ ἐπίσης κατηγορία, ὅτε ἀντιστρέφει. Κατηγοροῦνται γὰρ τὰ ἴδια τῶν εἰδῶν, ὧν ἐστιν ἴδια, ἀλλὰ καὶ τὰ εἴδη κατηγοροῦνται τῶν ἰδίων αὐτῶν· πᾶς γὰρ ἄνθρωπος γελαστικός, καὶ πᾶς γελαστικὸς ἄνθρωπος. Εἰ γὰρ καὶ γελᾶν λέγεται πίθηκος, οὐ γελᾷ τῇ καρδίᾳ ἀλλὰ τοῖς σχήμασι· μιμητικὸν γὰρ ζῷόν ἐστιν. Ὥστε ἡ μὲν τῶν γενῶν κατὰ τῶν εἰδῶν κατηγορία καὶ ἡ τῶν διαφορῶν κατὰ τῶν εἰδῶν καὶ ἡ τῶν εἰδῶν κατὰ τῶν ἀτόμων ἐπὶ πλέον λέγεται, ἡ δὲ τῶν ἰδίων ἐπίσης. Ταῦτα δὲ τὰ ἐπίσης ἀντιστρέφοντα καὶ ἀντικατηγορούμενα λέγονται. Περὶ συνωνύμου καὶ ὁμωνύμου κατηγορίας. Συνώνυμος μὲν κατηγορία ἐστίν, ὅτε καὶ τὸ ὄνομα καὶ τὸν ὅρον αὐτοῦ τοῦ ὀνόματος δέχεται τὸ ὑποκείμενον, οἷον τὸ ζῷον κατηγορεῖται τοῦ ἀνθρώπου. Καὶ δέχεται ὁ ἄνθρωπος καὶ τὸ ὄνομα καὶ τὸν ὅρον τοῦ ζῴου· ζῷον γάρ ἐστιν οὐσία ἔμψυχος αἰσθητική. Καὶ ὁ ἄνθρωπος δὲ ἐπιδέχεται τὸν ὅρον τοῦτον· καὶ οὐσία γάρ ἐστιν ὁ ἄνθρωπος καὶ ἔμψυχος καὶ αἰσθητικός.
PG 94:581Ὁμώνυμος δέ ἐστι κατηγορία, ὅτε τὸ μὲν ὄνομα δέχεται, τὸν δὲ ὅρον οὐδαμῶς, οἷον ἡ εἰκὼν τοῦ ἀνθρώπου τὸ μὲν ὄνομα τοῦ ἀνθρώπου δέχεται, τὸν δὲ ὅρον τοῦ ἀνθρώπου οὐ δέχεται· ὁ γὰρ ὅρος τοῦ ἀνθρώπου ζῷον λογικόν, θνητόν, νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν. Ἡ δὲ εἰκὼν οὔτε ζῷόν ἐστιν· οὐ γάρ ἐστιν ἔμψυχος οὔτε λογικὸν οὔτε νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν. Χρὴ γινώσκειν, ὅτι, ὅσα κατηγορεῖται κατά τινος καθ’ ὑποκειμένου ἤγουν συνωνύμως, καὶ τοῦ ὑποκειμένου αὐτῷ κατηγορηθήσεται, οἷον τὸ ζῷον ὡς καθ’ ὑποκειμένου κατηγορεῖται τοῦ ἀνθρώπου ἤγουν συνωνύμως καὶ ὁ ἄνθρωπος τοῦ Πέτρου· ὑκόκειται γὰρ τῷ ἀνθρώπῳ ὁ Πέτρος. Κατηγορεῖται οὖν καὶ τοῦ Πέτρου τὸ ζῷον· καὶ ὁ Πέτρος γὰρ ζῷόν ἐστι. Περὶ ὑποκειμένου. Τὸ ὑποκείμενον δισσῶς λέγεται, τὸ μὲν πρὸς ὕπαρξιν, τὸ δὲ πρὸς κατηγορίαν. Καὶ πρὸς ὕπαρξιν μέν, ὥσπερ ὑπόκειται ἡ οὐσία τοῖς συμβεβηκόσιν· ἐν αὐτῇ γὰρ ἔχουσι τὸ εἶναι καὶ ἐκτὸς αὐτῆς οὐχ ὑφίστανται. Τὸ δὲ πρὸς κατηγορίαν ὑποκείμενόν ἐστι τὸ μερικόν· ὑπόκειται γὰρ τὸ μερικὸν τῷ καθολικωτέρῳ πρὸς κατηγορίαν, ἐπειδὴ τὸ καθολικώτερον κατηγορεῖται τοῦ μερικωτέρου, ὡς τὸ ζῷον κατηγορεῖται τοῦ ἀνθρώπου.
Λέγεται δὲ τὸ μὲν καθόλου καθ’ ὑποκειμένου, τὸ δὲ μερικώτερον ὑποκείμενον πρὸς κατηγορίαν. Λέγεται δὲ τὸ συμβεβηκὸς ἐν ὑποκειμένῳ τῇ οὐσίᾳ, ἡ δὲ οὐσία ὑποκείμενον πρὸς ὕπαρξιν. Περὶ τῆς ἐν τῷ τί ἐστι καὶ τῆς ἐν τῷ ποῖόν τί ἐστι κατηγορίας. Ἐν τῷ τί μέν ἐστι κατηγορία ἐστὶν ἡ τῶν γενῶν κατὰ τῶν εἰδῶν αὐτῶν κατηγορία τουτέστιν ἡ τὸ τί ἐστι τὸ ὑποκείμενον σημαίνουσα καὶ ἡ τῶν εἰδῶν δὲ κατὰ τῶν ἀτόμων αὐτῶν· ἐρωτώμενοι γὰρ τί ἐστιν ἄνθρωπος λέγομεν ζῷον καὶ ἐρωτώμενοι τί ἐστι Πέτρος λέγομεν ἄνθρωπος. Ἡ δὲ ἐν τῷ ποῖόν τί ἐστι κατηγορία ἐστὶν ἡ τῶν διαφορῶν κατὰ τῶν εἰδῶν, οἷς ἐνυπάρχουσι, καὶ τῶν συμβεβηκότων κατὰ τῶν ἀτόμων, οἷς ἐνυπάρχουσι, τουτέστιν ἡ τὸ ποῖόν τί ἐστι τὸ ὑποκείμενον σημαίνουσα· ἐρωτώμενοι γὰρ ὁποῖον ζῷον ὁ ἄνθρωπος φαμὲν λογικὸν θνητόν. Τὸ δὲ λογικὸν καὶ τὸ θνητὸν διαφοραί εἰσιν οὐσιώδεις. Πάλιν ἐρωτώμενοι ὁποῖος ἄνθρωπός ἐστιν ὁ Πέτρος φαμὲν μακρὸς τυχὸν ἢ κολοβὸς ἢ σιμὸς ἢ γρυπός. Τὸ δὲ διὰ τί ἐστι σημαίνει τὸ τέλος ἤγουν τὴν αἰτίαν, δι’ ἣν τὸ ζητούμενον γέγονεν· ἐρωτώμενοι γὰρ διὰ τί κλίνη φαμὲν διὰ τὴν τῶν ἀνθρώπων ἀνάπαυσιν.
PG 94:583Κοινωνίαι καὶ διαφοραὶ τῶν ε φωνῶν. Δεῖ γινώσκειν, ὅτι κοινωνοῦσιν αἱ πέντε αὗται φωναὶ ἀλλήλαις κατὰ τὸ πάσας κατὰ πλειόνων κατηγορεῖσθαι. Διαφέρουσι δὲ ἀλλήλων, ὅτι τὸ μὲν γένος κατὰ πλειόνων καὶ διαφερόντων τῷ εἴδει ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορεῖται, τὸ δὲ εἶδος κατὰ πλειόνων καὶ διαφερόντων τῷ ἀριθμῷ ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορεῖται. Ἡ δὲ διαφορὰ καὶ τὸ συμβεβηκὸς κατὰ πλειόνων καὶ διαφερόντων τῷ εἴδει ἐν τῷ ποῖόν τί ἐστι κατηγοροῦνται, τὸ δὲ ἴδιον κατὰ πλειόνων καὶ διαφερόντων τῷ ἀριθμῷ τουτέστι καθ’ ἑνὸς εἴδους καὶ τῶν ὑπ’ αὐτὸ ἀτόμων ἐν τῷ ποῖόν τί ἐστι κατηγορεῖται. Διαφέρει δὲ ἡ διαφορὰ τοῦ συμβεβηκότος, ὅτι ἡ μὲν διαφορὰ οὐσιώδης ἐστὶν ἤγουν μέρος τῆς οὐσίας τοῦ ὑποκειμένου, τὸ δὲ συμβεβηκὸς οὐχ ὡς μέρος τῆς οὐσίας ἀλλ’ ἐπουσιῶδες. Κοινωνία καὶ διαφορὰ γένους καὶ διαφορᾶς. Κοινὰ δὲ γένους καὶ διαφορᾶς τὸ περιεκτικὰ εἶναι τῶν εἰδῶν ἀμφότερα καὶ τὸ συνωνύμως κατηγορεῖσθαι τῶν εἰδῶν καὶ τῶν ἀτόμων. Χρὴ δὲ γινώσκειν, ὅτι ὅσα κατηγορεῖται κατά τινος ὡς καθ’ ὑποκειμένου ἤγουν συνωνύμως, καὶ τοῦ ὑποκειμένου αὐτῷ συνωνύμως κατηγορηθήσεται, ὅσα δὲ ὁμωνύμως, οὐδαμῶς.
PG 94:585Ἴδια δὲ τοῦ γένους πρὸς διαφοράν· ὅτι τὸ γένος ἐπὶ πλέον ἐστὶ τῶν ὑπ’ αὐτὸ διαφορῶν καὶ τῶν ἄλλων τριῶν φωνῶν· ὅτι τὸ γένος περιέχει τὰς διαφορὰς δυνάμει· ὅτι τὸ γένος φύσει πρότερον τῶν διαφορῶν· ὅτι τὸ γένος ἐν τῷ τί ἐστιν, ἡ δὲ διαφορὰ ἐν τῷ ποῖόν τί ἐστι κατηγορεῖται· ὅτι τὸ προσεχὲς γένος ἕν, αἱ δὲ διαφοραὶ πλείους· ὅτι τὸ γένος ἀναλογεῖ ὕλῃ, μορφῇ δὲ ἡ διαφορά. Κοινωνία καὶ διαφορὰ γένους καὶ εἴδους. Κοινὰ γένους καὶ εἴδους· τὸ κατὰ πλειόνων ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορεῖσθαι· τὸ φύσει πρότερα εἶναι τῶν ὑπ’ αὐτά· τὸ ὅλον τι εἶναι ἀμφότερα. Ἴδια δὲ γένους καὶ εἴδους· ὅτι τὸ γένος καθολικώτερόν ἐστι τοῦ εἴδους· ὅτι τὸ εἶδος περιττεύει τοῦ γένους ταῖς διαφοραῖς· ὅτι τὸ γένος συνωνύμως κατηγορεῖται τοῦ εἴδους, τὸ δὲ εἶδος οὐκ ἀντιστρέφει· ὅτι οὔτε τὸ γένος εἰδικώτατον οὔτε τὸ εἶδος γενικώτατον οὔτε τὸ γενικώτατον ἔσται εἶδος οὔτε τὸ εἰδικώτατον ἔσται γένος. Κοινωνία καὶ διαφορὰ γένους καὶ ἰδίου. Κοινὰ γένους καὶ ἰδίου· ὅτι ἀμφότερα τοῖς εἴδεσιν ἕπονται ἤγουν κατηγοροῦνται· ὅτι ἐπίσης κατηγοροῦνται, ὧν κατηγοροῦνται ἀμφότερα· ὅτι συνωνύμως κατηγοροῦνται. Διαφορὰ δὲ γένους καὶ ἰδίου·
ὅτι φύσει πρότερον τὸ γένος τοῦ ἰδίου· ὅτι τὸ γένος κατὰ πλειόνων εἰδῶν κατηγορεῖται, τὸ δὲ ἴδιον ἑνός· ὅτι τὸ μὲν ἴδιον ἀντιστρέφει πρὸς τὸ εἶδος, τὸ δὲ γένος οὐκέτι· ὅτι τὸ μὲν ἴδιον μόνῳ τῷ εἴδει ὑπάρχει, τὸ δὲ γένος οὐ μόνῳ. Κοινωνία καὶ διαφορὰ γένους καὶ συμβεβηκότος. Κοινὸν γένους καὶ συμβεβηκότος τὸ κατὰ πλειόνων κατηγορεῖσθαι. Ἴδια δὲ γένους καὶ συμβεβηκότος· ὅτι τὸ γένος πρότερον ὑπάρχει τῶν εἰδῶν, οἷς ὑπάρχει τὰ συμβεβηκότα, τὰ δὲ συμβεβηκότα τῶν εἰδῶν ὕστερα· ὅτι τοῦ μὲν γένους ἐπίσης ἡ μετοχή, τῶν δὲ συμβεβηκότων οὐκέτι· ὅτι τὸ συμβεβηκὸς προηγουμένως τοῖς ἀτόμοις ὑπάρχει καὶ τότε τοῖς εἴδεσι, τὸ δὲ γένος ἀνάπαλιν· ὅτι τὰ γένη ἐν τῷ τί ἐστι κατηγοροῦνται, τὰ δὲ συμβεβηκότα ἐν τῷ ποῖόν τί ἐστιν ἢ πῶς ἔχον. Κοινωνία καὶ διαφορὰ διαφορᾶς καὶ εἴδους. Κοινὰ διαφορᾶς καὶ εἴδους· ὅτι ἐπίσης μετέχονται· ὅτι ἀεὶ πάρεισιν, οἷς μετέχονται. Ἴδια διαφορᾶς καὶ εἴδους· ὅτι ἡ μὲν διαφορὰ ἐν τῷ ποῖόν τί ἐστι, τὸ δὲ εἶδος ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορεῖται· ὅτι ἡ διαφορὰ πλείονα εἴδη περιέχει καὶ τὰ τούτων ἄτομα, τὸ δὲ εἶδος μόνον τὰ ὑπ’ αὐτὸ ἄτομα· ὅτι ἡ διαφορὰ φύσει προτέρα τῶν εἰδῶν·
PG 94:587ὅτι διαφορὰ μετὰ διαφορᾶς συντίθεται, εἶδος δὲ μετὰ εἴδους οὐδαμῶς. Κοινωνία καὶ διαφορὰ διαφορᾶς καὶ ἰδίου. Κοινὰ διαφορᾶς καὶ ἰδίου· τὸ ἐπίσης κατηγορεῖσθαι πᾶσι τοῖς μετέχουσι· τὸ ἀεὶ καὶ παντὶ τῷ εἴδει παρεῖναι. Ἴδια διαφορᾶς καὶ ἰδίου· ὅτι ἡ μὲν διαφορὰ πολλὰ εἴδη περιέχει, τὸ δὲ ἴδιον ἓν μόνον· ὅτι ἡ διαφορὰ οὐκ ἀντιστρέφει πρὸς τὸ εἶδος, τὸ δὲ ἴδιον ἀντιστρέφει. Κοινωνία καὶ διαφορὰ διαφορᾶς καὶ συμβεβηκότος. Κοινὰ διαφορᾶς καὶ συμβεβηκότος, ὅτι ἀμφότερα κατὰ πλειόνων ἐν τῷ ποῖόν τί ἐστι κατηγοροῦνται καὶ ὅτι ἡ διαφορὰ καὶ τὸ ἀχώριστον συμβεβηκὸς ἀεὶ πάρεισιν, οἷς κατηγοροῦνται. Ἴδια διαφορᾶς καὶ συμβεβηκότος· ὅτι αἱ μὲν διαφοραὶ περιέχουσιν, οὐ περιέχονται, τὰ δὲ συμβεβηκότα περιέχονται. Περιέχουσι μὲν γὰρ τὰ εἴδη ἀμφότερα ὡς πλειόνων εἰδῶν κατηγορούμενα, ἀλλ’ ἡ διαφορὰ οὐ περιέχεται, διότι οὐ δέχεται τὸ αὐτὸ εἶδος τὰς ἐναντίας διαφοράς, τὸ δὲ συμβεβηκὸς περιέχεται, διότι τὸ αὐτὸ εἶδος καὶ τὸ αὐτὸ ἄτομον πολλὰ συμβεβηκότα δέχεται, πολλάκις καὶ τὰ ἐναντία· ὅτι ἡ μὲν διαφορὰ τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον οὐκ ἐπιδέχεται, ἀλλὰ τὰ συμβεβηκότα·
ὅτι αἱ ἐναντίαι διαφοραὶ ἀμιγεῖς εἰσι, μίγνυνται δὲ τὰ ἐναντία συμβεβηκότα. Κοινωνία καὶ διαφορὰ εἴδους καὶ ἰδίου. Κοινὰ εἴδους καὶ ἰδίου· ὅτι ἀλλήλων ἀντικατηγοροῦνται ἤγουν ἀντιστρέφουσιν· ὅτι ἐπίσης μετέχονται· ἐπίσης δὲ μετέχεσθαί ἐστι τὸ μὴ τὸ ἓν μᾶλλον ἢ ἧττον τοῦ ἑτέρου μεταδιδόναι ἑαυτῶν τοῖς μετέχουσιν ἀτόμοις. Διαφορὰ εἴδους καὶ ἰδίου· ὅτι τὸ μὲν εἶδος οὐσιῶδες, τὸ δὲ ἴδιον ἐπουσιῶδες· ὅτι τὸ μὲν εἶδος ἀεὶ ἐνεργείᾳ, τὸ δὲ ἴδιον καὶ δυνάμει καὶ ἐνεργείᾳ· ἔτι τὰ διαφόρους ἔχοντα ὁρισμοὺς καὶ αὐτὰ δηλονότι διάφορα καθεστήκασιν. Κοινωνία καὶ διαφορὰ εἴδους καὶ συμβεβηκότος. Κοινὰ εἴδους καὶ συμβεβηκότος τὸ κατὰ πλειόνων κατηγορεῖσθαι. Διαφορὰ εἴδους καὶ συμβεβηκότος· ὅτι τὸ μὲν εἶδος ἐν τῷ τί ἐστι, τὸ δὲ συμβεβηκὸς ἐν τῷ ποῖόν τί ἐστι κατηγορεῖται· ὅτι τοῦ εἴδους ἡ μετοχὴ ἑνός ἐστι, τῶν δὲ συμβεβηκότων καὶ πλειόνων τις μετέχει· ὅτι τὸ εἶδος φύσει πρότερον τῶν συμβεβηκότων· ὅτι τοῦ εἴδους ἡ μετοχὴ ἐπίσης, τὰ δὲ συμβεβηκότα τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον ἐπιδέχονται. Κοινωνία καὶ διαφορὰ ἰδίου καὶ ἀχωρίστου συμβεβηκότος.
PG 94:589Κοινὰ ἰδίου καὶ συμβεβηκότος ἀχωρίστου τὸ μὴ ἄνευ αὐτῶν συστῆναι ἐκεῖνα, οἷς ὑπάρχουσι, καὶ ὅτι ἀμφότερα ἀεὶ πάρεισι. Διαφορὰ ἰδίου καὶ συμβεβηκότος· ὅτι τὸ μὲν ἴδιον ἑνὶ εἴδει ὑπάρχει, τὸ δὲ συμβεβηκὸς πλείοσιν· ὅτι τὸ μὲν ἴδιον ἀντιστρέφει πρὸς τὸ εἶδος, τὸ δὲ συμβεβηκὸς οὐκέτι· ὅτι τὸ μὲν συμβεβηκὸς ἐπιδέχεται τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον, τὸ δὲ ἴδιον οὐδαμῶς. Περὶ ὑποστάσεως καὶ ἐνυποστάτου καὶ ἀνυποστάτου. Τὸ τῆς ὑποστάσεως ὄνομα δύο σημαίνει· ἁπλῶς μὲν γὰρ λεγόμενον σημαίνει τὴν ἁπλῶς οὐσίαν, ἡ δὲ καθ’ ἑαυτὴν ὑπόστασις τὸ ἄτομον σημαίνει καὶ τὸ ἀφοριστικὸν πρόσωπον. Καὶ τὸ ἐνυπόστατον δὲ δύο σημαίνει· σημαίνει γὰρ καὶ τὸ ἁπλῶς ὄν, καθὸ σημαινόμενον οὐ μόνον τὴν ἁπλῶς οὐσίαν ἀλλὰ καὶ τὸ συμβεβηκὸς ἐνυπόστατον καλοῦμεν. Σημαίνει δὲ καὶ τὴν καθ’ αὑτὸ ὑπόστασιν ἤγουν τὸ ἄτομον. Καὶ τὸ ἀνυπόστατον δὲ δισσῶς λέγεται· λέγεται γὰρ ἀνυπόστατον καὶ τὸ μηδαμῇ μηδαμῶς ὄν. Λέγεται πάλιν ἀνυπόστατον καὶ τὸ συμβεβηκός, διότι τὸ συμβεβηκὸς οὐκ ἔχει ἰδίαν ὕπαρξιν, ἀλλ’ ἐν τῇ οὐσίᾳ ὑφέστηκεν. Περὶ οὐσίας καὶ φύσεως καὶ μορφῆς ἀτόμου τε καὶ προσώπου καὶ ὑποστάσεως.
PG 94:591Οἱ μὲν ἔξω φιλόσοφοι κατὰ τὸν προλελεγμένον λόγον διαφορὰν εἶπον οὐσίας καὶ φύσεως, οὐσίαν μὲν εἰπόντες τὸ ἁπλῶς εἶναι, φύσιν δὲ οὐσίαν εἰδοποιηθεῖσαν ὑπὸ τῶν οὐσιωδῶν διαφορῶν καὶ μετὰ τοῦ ἁπλῶς εἶναι καὶ τὸ τοιῶσδε εἶναι ἔχουσαν, εἴτε λογικὴν εἴτε ἄλογον, εἴτε θνητὴν εἴτε ἀθάνατον, ἤγουν αὐτήν, ὥς φαμεν, τὴν ἀμετάβλητον καὶ ἀμετάθετον ἀρχὴν καὶ αἰτίαν καὶ δύναμιν τὴν παρὰ τοῦ δημιουργοῦ ἐντεθεῖσαν ἑκάστῳ εἴδει πρὸς κίνησιν, τοῖς μὲν ἀγγέλοις πρὸς τὸ νοεῖν καὶ ἐκτὸς προφορικοῦ λόγου μεταδιδόναι ἀλλήλοις τὰ νοήματα, τοῖς δὲ ἀνθρώποις πρὸς τὸ νοεῖν καὶ λογίζεσθαι καὶ διὰ προφορικοῦ λόγου διαδιδόναι ἀλλήλοις τὰ ἐν καρδίᾳ νοήματα, τοῖς δὲ ἀλόγοις τὴν ζωτικὴν καὶ αἰσθητικὴν καὶ ἀναπνευστικὴν κίνησιν, τοῖς δὲ φυτοῖς τὴν θρεπτικὴν καὶ αὐξητικὴν καὶ γεννητικὴν δύναμιν, τοῖς δὲ λίθοις τὴν τοῦ θερμαίνεσθαι καὶ τοῦ ψύχεσθαι καὶ τὴν ἀπὸ τόπου εἰς τόπον ἑτεροκίνητον μετάβασιν ἤγουν τὴν ἄψυχον.
Ταύτην ἐκάλεσαν φύσιν ἤγουν τὰ εἰδικώτατα εἴδη, οἷον ἄγγελον, ἄνθρωπον, ἵππον καὶ τὰ τοιαῦτα, ὡς καθολικώτερα καὶ περιεκτικὰ τῶν ὑποστάσεων καὶ ἐν ἑκάστῃ τῶν ὑπ’ αὐτῶν περιεχομένων ὑποστάσεων ὁμοίως καὶ ἀπαραλείπτως ὑπάρχοντα. Ὥστε τὸ μὲν μερικώτερον ἐκάλεσαν ὑπόστασιν, τὸ δὲ καθολικώτερον καὶ περιέχον τὰς ὑποστάσεις ἐκάλεσαν φύσιν, τὴν δὲ ἁπλῶς ὕπαρξιν ἐκάλεσαν οὐσίαν. Οἱ δὲ ἅγιοι πατέρες παρεάσαντες τὰς πολλὰς ἐρεσχελίας τὸ μὲν κοινὸν καὶ κατὰ πολλῶν λεγόμενον ἤγουν τὸ εἰδικώτατον εἶδος οὐσίαν καὶ φύσιν καὶ μορφὴν ἐκάλεσαν, οἷον ἄγγελον, ἄνθρωπον, ἵππον, κύνα καὶ τὰ τοιαῦτα· καὶ γὰρ καὶ ἡ οὐσία παρὰ τὸ εἶναι λέγεται, καὶ ἡ φύσις παρὰ τὸ πεφυκέναι, τὸ δὲ εἶναι καὶ πεφυκέναι ταὐτόν ἐστι· καὶ ἡ μορφὴ δὲ καὶ τὸ εἶδος τὸ αὐτὸ σημαίνει τῇ φύσει. Τὸ δὲ μερικὸν ἐκάλεσαν ἄτομον καὶ πρόσωπον καὶ ὑπόστασιν οἷον Πέτρος, Παῦλος. Ἡ δὲ ὑπόστασις θέλει ἔχειν οὐσίαν μετὰ συμβεβηκότων καὶ καθ’ ἑαυτὴν ὑφίστασθαι καὶ αἰσθήσει ἤγουν ἐνεργείᾳ θεωρεῖσθαι. Ἀδύνατον δὲ δύο ὑποστάσεις μὴ διαφέρειν ἀλλήλων τοῖς συμβεβηκόσι καὶ ἀριθμῷ διαφέρειν ἀλλήλων.
PG 94:595Χρὴ δὲ γινώσκειν, ὅτι τὰ χαρακτηριστικὰ ἰδιώματα τὰ συμβεβηκότα εἰσὶ τὰ χαρακτηρίζοντα τὴν ὑπόστασιν. Περὶ ὁμωνύμων. Ὁμώνυμα μέν εἰσι τὰ τῷ ὀνόματι κοινωνοῦντα, τῷ δὲ ὁρισμῷ ἢ τῇ ὑπογραφῇ διαφέροντα. Οἷον τὸ κύων ὄνομα ὁμώνυμόν ἐστι, δηλοῖ δὲ τὸν χερσαῖον καὶ τὸν θαλάσσιον κύνα· ἕτερον δὲ ὁρισμὸν ἔχει ὁ χερσαῖος καὶ ἕτερον ὁ θαλάσσιος, ἐπειδὴ καὶ ἑτέρα φύσις καὶ ἑτέρα. Ὑπογράφουσι δὲ τὰ ὁμώνυμα οὕτως· Ὁμώνυμά εἰσιν, ὧν ὄνομα μόνον κοινόν, ὁ δὲ κατὰ τοὔνομα λόγος τῆς οὐσίας ἕτερος. Λόγον ἐνταῦθα τὸν ὁρισμὸν εἶπε καὶ τὴν ὑπογραφήν· κατὰ τοὔνομα δὲ εἶπε δηλῶν ἕτερον εἶναι τὸν ὁρισμὸν αὐτοῦ τοῦ ὀνόματος, καθ’ ὃν γίνονται ὁμώνυμα. Οἷον ὁ χερσαῖος καὶ ὁ θαλάσσιος κύων κατὰ τὸ ὄνομα τοῦ κυνός εἰσιν ὁμώνυμοι· εἰ γὰρ θελήσει τις τὸν ὁρισμὸν τοῦ χερσαίου κυνὸς ἀποδοῦναι καὶ τοῦ θαλασσίου, καθ’ ὃ κύων καλεῖται ἑκάτερος αὐτῶν, ἄλλον ὁρισμὸν ἀποδίδωσι τῷ χερσαίῳ καὶ τῷ θαλασσίῳ ἕτερον. Ἐνδέχεται δὲ αὐτοὺς καὶ κοινωνεῖν τῷ ὁρισμῷ πάλιν καὶ τῷ ὀνόματι· ζῷα γὰρ λέγονται ἀμφότερα καὶ τὸν ὁρισμὸν τοῦ ζῴου δέχονται, ἀλλ’ οὔκ εἰσι κατὰ τὸ ὄνομα τοῦ ζῴου ὁμώνυμοι ἀλλὰ μᾶλλον συνώνυμοι.
PG 94:599Ἐπὶ δὲ τῶν ὁμωνύμων τρία δεῖ ζητεῖν· εἰ ἔστι τῶν ὁμωνύμων καὶ κατὰ πόσων σημαινομένων φέρεται καὶ περὶ ποίου σημαινομένου ἡ ἐρώτησις γέγονεν. Περὶ συνωνύμου. Συνώνυμα δέ εἰσιν, ὅσα καὶ τῷ ὀνόματι καὶ τῷ ὁρισμῷ ἢ τῇ ὑπογραφῇ τοῦ αὐτοῦ ὀνόματος κοινωνοῦσιν, οἷον τὸ ζῷον δηλοῖ καὶ τὸν ἄνθρωπον καὶ τὸν ἵππον, καὶ κατὰ τὸ ὄνομα τοῦτο ἤγουν τοῦ ζῴου συνώνυμοί εἰσιν· ἕκαστον γὰρ αὐτῶν καὶ τὸ ὄνομα καὶ τὸν ὁρισμὸν τοῦ ζῴου δέχεται. Ὑπογράφουσι δὲ τὰ συνώνυμα οὕτως· Συνώνυμά εἰσιν, ὧν τό τε ὄνομα κοινὸν καὶ ὁ κατὰ τοὔνομα λόγος τῆς οὐσίας ὁ αὐτός. Περὶ πολυωνύμων. Πολυώνυμα δέ εἰσιν, ὅσα τῷ μὲν ὁρισμῷ κοινωνοῦσι, τῷ δὲ ὀνόματι διαφέρουσιν, ἤγουν ὅτε τὸ αὐτὸ πρᾶγμα πολλοῖς καλεῖται ὀνόμασιν οἷον φάσγανον, ἄορ, σπάθη, μάχαιρα, ξίφος· πάντα γὰρ ταῦτα τὰ ὀνόματα ἕνα ὅρον ἐπιδέχονται, ἤγουν σίδηρος ἀμφήκης τουτέστιν σίδηρος ἀμφοτέρωθεν ἠκονημένος. Ὑπογράφουσι δὲ τὰ πολυώνυμα οὕτω· Πλεῖστα ὀνόματα καθ’ ἑνὸς κυρίου λεγόμενα. Περὶ ἑτέρων καὶ ἑτερωνύμων.
PG 94:601Τὰ δὲ κατ’ ἄμφω ἤγουν τῷ ὀνόματι καὶ τῷ ὁρισμῷ διαφέροντα ἢ ἓν ὑποκείμενον ἔχουσι καὶ λέγεται ἑτερώνυμα ὡς ἀνάβασις καὶ κατάβασις, ἔχουσι γὰρ ἓν ὑποκείμενον, τὴν κλίμακα, ἢ οὐκ ἔχουσιν ἓν ὑποκείμενον καὶ λέγονται ἕτερα ὡς οὐσία καὶ συμβεβηκός· ταῦτα γὰρ καὶ ἕτερον ὄνομα ἔχουσι καὶ ἑτέραν ὑπογραφὴν καὶ οὐδὲ ἔχουσιν ἓν ὑποκείμενον. Τούτων δὲ ἀμφοτέρων, τῶν τε ἑτερωνύμων καὶ τῶν ἑτέρων, ὑπογραφὴ αὕτη· Ὧν τό τε ὄνομα καὶ ὁ ὅρος ἕτερος. Περὶ παρωνύμων. Εἰσὶ δέ τινα μέσον τῶν ὁμωνύμων καὶ συνωνύμων, κοινωνοῦντα καὶ διαφέροντα τῷ τε ὀνόματι καὶ τῷ ὅρῳ, ἅτινα λέγονται παρώνυμα, ὡς ἀπὸ τῆς γραμματικῆς γραμματικός· κοινωνοῦσι γὰρ τῷ ὀνόματι, διαφέρουσι δὲ κατὰ τὴν λῆξιν τοῦ ὀνόματος ἤγουν τὴν τελευταίαν συλλαβήν· καὶ πάλιν τῷ ὅρῳ κοινωνοῦσί τε καὶ διαφέρουσιν, ὅτι ἡ μὲν γραμματικὴ γνῶσίς ἐστιν, ὁ δὲ γραμματικὸς οὐσία, ἐν ᾗ ἡ γνῶσις. Παρώνυμα δέ εἰσιν, ὅσα ἀπό τινος διαφέροντα τῇ πτώσει ἤγουν τῇ κλίσει τοῦ ὀνόματος τὴν προσηγορίαν ἔχει.
Δεῖ δὲ γινώσκειν, ὡς ἡ γραμματικὴ καὶ ἡ μουσικὴ οὔκ εἰσι παρώνυμα, ἀλλ’ ὁ μουσικὸς ἐκ τῆς μουσικῆς καὶ ὁ γραμματικὸς ἐκ τῆς γραμματικῆς παρωνομάσθη καὶ ὁ δίκαιος ἐκ τῆς δικαιοσύνης. Δεῖ δὲ γινώσκειν, ὅτι τὰ μὲν παρώνυμα περιέχουσι τὰ ἀφ’ ὧν παρωνομάσθησαν ὡς ὁ γραμματικὸς τὴν γραμματικὴν καὶ ὁ δίκαιος τὴν δικαιοσύνην, τὰ δὲ ἀφ’ ἑνὸς οὐδαμῶς· οὐ γὰρ περιέχει τὸ ἰατρικὸν ἐργαλεῖον τὴν ἰατρικήν. Περὶ τῶν δέκα γενικωτάτων γενῶν. Τῶν λεγομένων τὰ μὲν ἁπλῶς καὶ ἄνευ συμπλοκῆς λέγεται ὡς οὐσία, συμβεβηκὸς καὶ τὰ τοιαῦτα, τὰ δὲ μετὰ συμπλοκῆς, ὡς ἵππος τρέχει, Σωκράτης φιλοσοφεῖ. Τῶν δὲ ἁπλῶς λεγομένων καὶ ἄνευ συμπλοκῆς α τὸ μὲν οὐσίαν σημαίνει οἷον ἄνθρωπος, ἵππος· β τὸ δὲ ποσὸν οἷον δύο, τρία, δίπηχυ, τρίπηχυ· γ τὸ δὲ πρός τι ὡς πατήρ, υἱός· δ τὸ δὲ ποιὸν ὡς λευκόν, μέλαν· ε τὸ δὲ ποῦ ὡς ἐν ναῷ, ἐν ἀγορᾷ· 2 τὸ δὲ ποτὲ ὡς πέρυσι, σήμερον· ζ τὸ δὲ κεῖσθαι ὡς τὸ ἵστασθαι, καθῆσθαι· η τὸ δὲ ἔχειν ὡς τὸ ἐνδεδύσθαι, ὑποδεδύσθαι· θ τὸ δὲ ποιεῖν ὡς τὸ καίειν, τέμνειν· ι τὸ δὲ πάσχειν ὡς τὸ καίεσθαι, τέμνεσθαι. Αὗται αἱ δέκα λέγονται κατηγορίαι ὡς ἐκ τοῦ λέγεσθαι κατά τινων·
τὸ γὰρ ἀγορεύειν λέγειν ἐστίν. Χρὴ γινώσκειν, ὅτι ἕκαστον τούτων τῶν δέκα γενικώτατον γένος ἐστί. Τούτων οὖν τῶν δέκα κατηγοριῶν τῶν καὶ γενικωτάτων γενῶν ἡ μὲν μία οὐσία ἐστίν, αἱ δὲ ἐννέα συμβεβηκότα. Εἰσὶ δὲ αὗται· οὐσία, ποσόν, πρός τι, ποιόν, ποῦ, ποτέ, κεῖσθαι, ἔχειν, ποιεῖν, πάσχειν. Περὶ ὁμογενῶν καὶ ὁμοειδῶν ἑτερογενῶν τε καὶ ἑτεροειδῶν καὶ ἀριθμῷ διαφερόντων. Ὁμογενῆ εἰσιν, ὅσα ὑπὸ τὴν αὐτὴν κατηγορίαν τάσσεται. Ἑτερογενῆ δέ εἰσιν, ὅσα ὑπ’ ἄλλην καὶ ἄλλην κατηγορίαν εἰσίν· ταῦτα ἕτερα τῷ γένει εἰσίν. Ὁμοειδῆ δέ εἰσιν, ὅσα ὑπὸ τὸ αὐτὸ εἶδος τάσσεται καὶ κοινωνοῦσι τῷ λόγῳ τῆς οὐσίας ὡς Πέτρος καὶ Παῦλος. Ἑτεροειδῆ εἰσι τὰ τῷ εἴδει διαφέροντα ἀλλήλων ἤγουν ὅσα τῷ λόγῳ τῆς οὐσίας διαφέρουσιν ὡς ἄνθρωπος, ἵππος. Ἀριθμῷ δὲ διαφέρουσιν, ὅσα τῇ συμπλοκῇ τῶν συμβεβηκότων τὴν ἰδιότητα τῆς οἰκείας ὑποστάσεως ἀφωρίσαντο καὶ τὴν καθ’ αὑτὸ ἐσχήκασιν ὕπαρξιν ἤγουν τὰ ἄτομα ὡς Πέτρος, Παῦλος καὶ ἕκαστος τῶν ἀνθρώπων. Τῶν πάντῃ ἑτερογενῶν ἕτεραι τῷ εἴδει καὶ αἱ διαφοραὶ οἷον ζῷον καὶ ἐπιστήμη· τὸ μὲν γὰρ ζῷον ὑπὸ τὴν οὐσίαν τελεῖ, ἡ δὲ ἐπιστήμη ὑπὸ τὸ ποιόν.
PG 94:603Τοῦ μὲν οὖν ζῴου διαφοραὶ συστατικαὶ μὲν τὸ ἔμψυχον, τὸ αἰσθητικόν, διαιρετικαὶ δὲ τὸ λογικόν, τὸ ἄλογον, τὸ πτηνόν, τὸ ἔνυδρον· τῆς δὲ ἐπιστήμης συστατικαὶ μὲν τὸ τοῖς ἐμψύχοις καὶ λογικοῖς ἐνυπάρχειν, ἔτι δὲ καὶ τὸ δυσμετάβλητον, διαιρετικαὶ δὲ γραμματική, φιλοσοφία. Ἧς γὰρ κατηγορίας ὑπάρχει τὸ γένος, ἐκείνης καὶ τὸ εἶδος καὶ αἱ τοῦ εἴδους διαφοραί· τῶν δὲ ὑπ’ ἄλληλα γενῶν τε καὶ εἰδῶν οὐδὲν κωλύει τὰς αὐτὰς εἶναι διαφοράς, εἰ καὶ μὴ πάσας. Διαφορὰς δὲ ἐνταῦθά φημι τὰς συνιστώσας αὐτά. Χρὴ δὲ γινώσκειν, ὅτι αἱ ἐννέα κατηγορίαι αἱ ἐκτὸς τῆς οὐσίας ἔχουσιν ἑκάστη, εἰ καὶ συμβεβηκότα εἰσί, συστατικὰς καὶ διαιρετικὰς διαφορὰς καὶ ἑκάστη αὐτῶν γενικώτατον γένος ἐστὶ καὶ ἔχει καὶ εἴδη καὶ γένη ὑπάλληλα καὶ εἰδικώτατα εἴδη. Πάντως γάρ, ὅτι, ἔνθα γένος, καὶ διαφοραὶ διαιρετικαί εἰσιν· αὗται γάρ εἰσιν αἱ διαιροῦσαι τὰ γένη εἰς εἴδη· καί, ἔνθα εἴδη, εἰσὶ καὶ συστατικαὶ διαφοραί· αὗται γάρ εἰσιν αἱ συνιστῶσαι τὰ εἴδη. Τὸ ἓν τριχῶς λαμβάνεται· ἢ γένει, οἷόν φαμεν ἄνθρωπον καὶ ἵππον ἓν τῷ γένει καὶ ταὐτόν· ὑφ’ ἓν γὰρ γένος εἰσίν, ὑπὸ τὸ ζῷον·
PG 94:605ἢ εἴδει, ὡς Σωκράτην φαμὲν καὶ Πλάτωνα ὑφ’ ἓν εἶδος ὄντας, ὑπὸ τὸν ἄνθρωπον, ἓν εἶναι τῷ εἴδει καὶ ταὐτόν· ἢ ἀριθμῷ, ὡς Σωκράτην φαμὲν ἕνα εἶναι καθ’ αὑτὸν τῶν λοιπῶν ἀνθρώπων κεχωρισμένον. Περὶ τοῦ ἔν τινι. Τὸ ἔν τινι ἑνδεκαχῶς· α ὡς γένος ἐν εἴδει ὡς τὸ ζῷον ἐν τῷ ὁρισμῷ τοῦ ἀνθρώπου γένος ὂν τοῦ ἀνθρώπου· β ὡς εἶδος ἐν γένει ὡς ἄνθρωπος ἐν τῇ διαιρέσει τοῦ ζῴου· γ ἐν τόπῳ ὡς ἱερεὺς ἐν τῷ ναῷ· δ ἐν χρόνῳ ὡς Νῶε ἐν τῷ καιρῷ τοῦ κατακλυσμοῦ· ε ἐν ἀγγείῳ ὡς οἶνος ἐν κρατῆρι· 2 ὡς ὅλον ἐν μέρεσιν ὡς Σωκράτης ἐν τοῖς οἰκείοις μέλεσι κεφαλῇ τε καὶ χερσὶ καὶ ποσί· τοῦτο δὲ οὐκ ἔστιν ἔν τινι ἀλλ’ ἔν τισιν· ζ ὡς μέρος ἐν ὅλῳ ὡς κεφαλή, χεὶρ ἐν Σωκράτει· η ὡς εἶδος ἐν ὕλῃ ὡς τὸ εἶδος τοῦ ἀνδριάντος ἐν τῷ χαλκῷ· θ ὡς ἐν τῷ ποιητικῷ αἰτίῳ ὡς τὰ πάντα ἐν τῷ θεῷ· ι ὡς ἐν τῷ τελικῷ αἰτίῳ ὡς ἡ κλίνη ἐν τῇ τῶν ἀνθρώπων ἀναπαύσει· διὰ τὴν ἀνάπαυσιν γὰρ τῶν ἀνθρώπων γίνεται κλίνη· ια ὡς ἐν ὑποκειμένῳ ὡς λευκὸν ἐν σώματι. Ἰστέον, ὅτι μέρη ὅλου λέγονται, ὅλον δὲ μερῶν οὐδαμῶς, ἀλλ’ ὅλον ἐν μέρεσι. Περὶ οὐσίας. Οὐσία ἐστὶ πρᾶγμα αὐθύπαρκτον μὴ δεόμενον ἑτέρου πρὸς σύστασιν·
καὶ πάλιν οὐσία ἐστὶ πᾶν, ὅτιπερ αὐθυπόστατόν ἐστι καὶ μὴ ἐν ἑτέρῳ ἔχει τὸ εἶναι ἤγουν τὸ μὴ δι’ ἄλλο ὂν μηδὲ ἐν ἑτέρῳ ἔχον τὴν ὕπαρξιν μηδὲ δεόμενον ἑτέρου πρὸς σύστασιν, ἀλλ’ ἐν αὑτῷ ὄν, ἐν ᾧ καὶ τὸ συμβεβηκὸς ἔχει τὴν ὕπαρξιν· τὸ γὰρ χρῶμα διὰ τὸ σῶμα γέγονεν, ἵνα χρῴζῃ αὐτό, καὶ οὐ τὸ σῶμα διὰ τὸ χρῶμα. Καὶ τὸ χρῶμα ἐν τῷ σώματι ὑπάρχει καὶ οὐ τὸ σῶμα ἐν τῷ χρώματι· ὅθεν καὶ τὸ χρῶμα τοῦ σώματος λέγεται καὶ οὐ τὸ σῶμα τοῦ χρώματος. Πολλάκις τοιγαροῦν ἀλλασσομένου τοῦ χρώματος καὶ μεταβαλλομένου ἡ οὐσία οὐ μεταβάλλεται ἤγουν τὸ σῶμα, ἀλλὰ μένει τὸ αὐτό. Λέγεται δὲ οὐσία παρὰ τὸ εἶναι. Περὶ φύσεως. Φύσις ἐστὶν ἀρχὴ τῆς ἑκάστου τῶν ὄντων κινήσεώς τε καὶ ἠρεμίας, οἷον ἡ γῆ κινεῖται μὲν κατὰ τὸ βλαστάνειν, ἠρεμεῖ δὲ κατὰ τὴν ἐκ τόπου εἰς τόπον μετάβασιν· οὐ γὰρ κινεῖται ἀπὸ τόπου εἰς τόπον. Ἡ οὖν ἀρχὴ καὶ ἡ αἰτία τῆς κινήσεώς τε καὶ τῆς ἠρεμίας αὐτῆς, καθ’ ἣν πέφυκεν οὕτω κινεῖσθαι καὶ ἠρεμεῖν οὐσιωδῶς ἤγουν φυσικῶς καὶ οὐ κατὰ συμβεβηκός, φύσις λέγεται παρὰ τὸ τοιῶσδε πεφυκέναι τε καὶ ὑπάρχειν. Αὕτη δὲ οὐδὲν ἕτερόν ἐστιν εἰ μὴ οὐσία·
PG 94:607ἐκ γὰρ τῆς οὐσίας ἔχει τὴν τοιαύτην δύναμιν ἤγουν τὴν κίνησιν καὶ ἠρεμίαν. Καὶ ἡ οὐσία ἐστὶν ἡ αἰτία τῆς κινήσεως αὐτῆς καὶ ἠρεμίας. Λέγεται δὲ φύσις παρὰ τὸ πεφυκέναι. Περὶ μορφῆς. Μορφή ἐστιν ὑπὸ τῶν οὐσιωδῶν διαφορῶν οἱονεὶ μορφωθεῖσα καὶ εἰδοποιηθεῖσα οὐσία, ἥτις σημαίνει τὸ εἰδικώτατον εἶδος· οἷον ἡ οὐσία μορφωθεῖσα καὶ εἰδοποιηθεῖσα ὑπὸ τοῦ σώματος τοῦ ἐμψύχου καὶ αἰσθητικοῦ καὶ ἀποτελέσασα τὸ ζῷον, πάλιν τε προσλαβοῦσα τὸ λογικὸν καὶ τὸ θνητὸν ἀποτελεῖ τὸ τοῦ ἀνθρώπου εἶδος. Ὅπερ εἰδικώτατον εἶδος μορφὴ λέγεται οἷον οὐσία μεμορφωμένη. Οἱ οὖν ἅγιοι πατέρες ἐπὶ τοῦ εἰδικωτάτου εἴδους τάσσουσι τὸ τῆς οὐσίας καὶ φύσεως καὶ μορφῆς ὄνομα καὶ ταὐτὸν λέγουσιν οὐσίαν καὶ φύσιν καὶ μορφὴν τὸ εἰδικώτατον εἶδος· καὶ ὁμοούσια καὶ ὁμοφυῆ καὶ ὁμογενῆ καὶ σύμμορφα λέγουσι τὰ ὑπὸ τὸ αὐτὸ εἰδικώτατον εἶδος ἄτομα. Ἑτεροούσια δὲ καὶ ἑτεροφυῆ καὶ ἑτεροειδῆ καὶ ἑτερογενῆ καὶ ἑτερόμορφα τὰ εἰδικώτατα εἴδη λέγουσιν. Οὐ δυνατὸν γὰρ εἶδος ἄλλῳ εἴδει ἢ φύσιν ἄλλῃ φύσει ἢ οὐσίαν ἄλλῃ οὐσίᾳ μὴ εἶναι ἑτεροούσιον καὶ ἑτεροφυῆ καὶ ἑτερόμορφον.
PG 94:611Χρὴ γινώσκειν, ὡς ἀδύνατόν ἐστιν ἐκ δύο οὐσιῶν ἤγουν φύσεων μίαν φύσιν σύνθετον γενέσθαι· ἀδύνατον γὰρ ἐν τῷ αὐτῷ ἅμα τὰς ἀντιδιῃρημένας συστατικῶς ὑπάρξαι διαφοράς. Ὑπόστασιν δὲ μίαν σύνθετον ἐκ διαφόρων φύσεων δυνατὸν γενέσθαι, ὡς ὁ ἄνθρωπος ἐκ ψυχῆς ἐστι συντεθειμένος καὶ σώματος· εἰ γὰρ καὶ λέγεται μία φύσις τῶν ἀνθρώπων, ἀλλ’ οὐ μιᾶς φύσεως ὁ ἄνθρωπος λέγεται ὁ καθέκαστα. Μία μὲν γὰρ φύσις τῶν ἀνθρώπων σύνθετος λέγεται, διότι ὑφ’ ἓν εἶδος πᾶσαι αἱ τῶν ἀνθρώπων τελοῦσι σύνθετοι ὑποστάσεις. Μιᾶς δὲ φύσεως ὁ καθέκαστα ἄνθρωπος οὐ λέγεται, διότι ἑκάστη τῶν ἀνθρώπων ὑπόστασις ἐκ δύο συνέστηκε φύσεων, ἐκ ψυχῆς λέγω καὶ σώματος, καὶ ἀσυγχύτους ταύτας ἐν ἑαυτῇ φυλάττει· καὶ μάρτυς ἡ ἐκ τοῦ θανάτου γινομένη διαίρεσις. Περὶ ὑποστάσεως. Τὸ τῆς ὑποστάσεως ὄνομα δύο σημαίνει· ποτὲ μὲν τὴν ἁπλῶς ὕπαρξιν, καθὸ σημαινόμενον ταὐτόν ἐστιν οὐσία καὶ ὑπόστασις, ὅθεν τινὲς τῶν ἁγίων πατέρων εἶπον αὐτὰς φύσεις ἤγουν τὰς ὑποστάσεις· ποτὲ δὲ τὴν καθ’ αὑτὸ καὶ ἰδιοσύστατον ὕπαρξιν, καθ’ ὃ σημαινόμενον τὸ ἄτομον δηλοῖ τῷ ἀριθμῷ διαφέρον ἤγουν τὸν Πέτρον, τὸν Παῦλον, τὸν τινὰ ἵππον.
Χρὴ γὰρ γινώσκειν, ὡς οὔτε οὐσία ἀνείδεος ὑφέστηκε καθ’ ἑαυτὴν οὐδὲ διαφορὰ οὐσιώδης οὔτε εἶδος οὔτε συμβεβηκός, ἀλλὰ μόναι αἱ ὑποστάσεις ἤτοι τὰ ἄτομα καὶ ἐν αὐτοῖς αἵ τε οὐσίαι καὶ αἱ οὐσιώδεις διαφοραί, τά τε εἴδη καὶ τὰ συμβεβηκότα θεωροῦνται. Καὶ ἡ μὲν ἁπλῆ οὐσία ἐν πάσαις ταῖς ὑποστάσεσιν ὡσαύτως θεωρεῖται, ἔν τε ταῖς ἀψύχοις καὶ ἐμψύχοις, λογικαῖς τε καὶ ἀλόγοις, θνηταῖς τε καὶ ἀθανάτοις. Αἱ δὲ οὐσιώδεις διαφοραὶ ἄλλαι ἐν ταῖς ἀψύχοις καὶ ἐν ταῖς ἐμψύχοις ἕτεραι, ἐν ταῖς λογικαῖς ἄλλαι καὶ ἐν ταῖς ἀλόγοις ἕτεραι, ὁμοίως ἐν ταῖς θνηταῖς ἄλλαι καὶ ἐν ταῖς ἀθανάτοις ἕτεραι, καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν, ἐν ταῖς ἑκάστου εἰδικωτάτου εἴδους ὑποστάσεσιν αἱ αὐταὶ συνάπτουσαι μὲν αὐτὰς ἀλλήλαις τῷ λόγῳ τῆς οὐσίας, χωρίζουσαι δὲ αὐτὰς ἐκ τῶν ἑτεροειδῶν ὑποστάσεων. Ὁμοίως καὶ τὰ συμβεβηκότα ἐν αὐταῖς ἤτοι ταῖς ὑποστάσεσι θεωροῦνται χωρίζοντα ἑκάστην ὑπόστασιν ἐκ τῶν ὁμοειδῶν ὑποστάσεων. Διὸ καὶ τὸ ἄτομον κυρίως τὸ τῆς ὑποστάσεως ἐκληρώσατο ὄνομα· ἐν αὐτῇ γὰρ ἡ οὐσία ἐνεργείᾳ ὑφίσταται προςλαβοῦσα τὰ συμβεβηκότα. Περὶ προσώπου.
PG 94:613Πρόσωπόν ἐστιν, ὅπερ διὰ τῶν οἰκείων ἐνεργημάτων τε καὶ ἰδιωμάτων ἀρίδηλον καὶ περιωρισμένην τῶν ὁμοφυῶν αὐτοῦ παρέχεται ἡμῖν τὴν ἐμφάνειαν, οἷον ὁ Γαβριὴλ τῇ ἁγίᾳ θεοτόκῳ διαλεγόμενος, εἷς τῶν ἀγγέλων ὑπάρχων, μόνος ἐκεῖσε παρὼν διελέγετο, κεχωρισμένος τῶν ὁμοουσίων ἀγγέλων διὰ τῆς ἐν τῷ τόπῳ παρουσίας καὶ διαλέξεως, καὶ ὁ Παῦλος ἐπὶ τῶν ἀναβαθμῶν δημηγορῶν, εἷς τῶν ἀνθρώπων ὤν, διὰ τῶν ἰδιωμάτων καὶ ἐνεργημάτων αὐτοῦ τῶν λοιπῶν ἀνθρώπων διεστέλλετο. Χρὴ δὲ γινώσκειν, ὡς οἱ ἅγιοι πατέρες ὑπόστασιν καὶ πρόσωπον καὶ ἄτομον τὸ αὐτὸ ἐκάλεσαν, τὸ καθ’ ἑαυτὸ ἰδιοσυστάτως ἐξ οὐσίας καὶ συμβεβηκότων ὑφιστάμενον καὶ ἀριθμῷ διαφέρον καὶ τὸν τινὰ δηλοῦν οἷον Πέτρον, Παῦλον, τόνδε τὸν ἵππον. Εἴρηται δὲ ὑπόστασις παρὰ τὸ ὑφεστάναι. Περὶ ἐνυποστάτου. Καὶ τὸ ἐνυπόστατον δὲ ποτὲ μὲν τὴν ἁπλῶς ὕπαρξιν σημαίνει, καθ’ ὃ σημαινόμενον οὐ μόνον τὴν ἁπλῶς οὐσίαν ἐνυπόστατον λέγομεν ἀλλὰ καὶ τὸ συμβεβηκός, ὅπερ κυρίως οὐκ ἐνυπόστατόν ἐστιν ἀλλ’ ἑτεροϋπόστατον, ποτὲ δὲ καὶ τὴν καθ’ αὑτὸ ὑπόστασιν ἤγουν τὸ ἄτομον δηλοῖ, ὅπερ κυρίως οὐκ ἐνυπόστατον ἀλλ’ ὑπόστασίς ἐστί τε καὶ λέγεται.
PG 94:615Κυρίως δὲ ἐνυπόστατόν ἐστιν ἢ τὸ καθ’ ἑαυτὸ μὲν μὴ ὑφιστάμενον ἀλλ’ ἐν ταῖς ὑποστάσεσι θεωρούμενον, ὥσπερ τὸ εἶδος ἤγουν ἡ φύσις τῶν ἀνθρώπων ἐν ἰδίᾳ ὑποστάσει οὐ θεωρεῖται ἀλλ’ ἐν Πέτρῳ καὶ Παύλῳ καὶ ταῖς λοιπαῖς τῶν ἀνθρώπων ὑποστάσεσιν, ἢ τὸ σὺν ἄλλῳ διαφόρῳ κατὰ τὴν οὐσίαν εἰς ὅλου τινὸς γένεσιν συντιθέμενον καὶ μίαν ἀποτελοῦν ὑπόστασιν σύνθετον, οἷον ὁ ἄνθρωπος ἐκ ψυχῆς ἐστι καὶ σώματος συντεθειμένος· οὔτε ἡ ψυχὴ μόνη λέγεται ὑπόστασις οὔτε τὸ σῶμα ἀλλ’ ἐνυπόστατα, τὸ δὲ ἐξ ἀμφοτέρων ἀποτελούμενον ὑπόστασις ἀμφοτέρων. Ὑπόστασις γὰρ κυρίως τὸ καθ’ ἑαυτὸ ἰδιοσυστάτως ὑφιστάμενόν ἐστί τε καὶ λέγεται. Λέγεται πάλιν ἐνυπόστατον ἡ ὑφ’ ἑτέρας ὑποστάσεως προσληφθεῖσα φύσις καὶ ἐν αὐτῇ ἐσχηκυῖα τὴν ὕπαρξιν. Ὅθεν καὶ ἡ σὰρξ τοῦ κυρίου μὴ ὑποστᾶσα καθ’ ἑαυτὴν μηδὲ πρὸς καιροῦ ῥοπὴν οὐχ ὑπόστασις ἀλλὰ μᾶλλον ἐνυπόστατόν ἐστιν· ἐν γὰρ τῇ ὑποστάσει τοῦ θεοῦ λόγου ὑπέστη προσληφθεῖσα ὑπ’ αὐτῆς καὶ ταύτην καὶ ἔσχε καὶ ἔχει ὑπόστασιν. Περὶ ἀνυποστάτου. Καὶ τὸ ἀνυπόστατον δὲ δισσῶς λέγεται·
PG 94:619ποτὲ μὲν γὰρ τὸ μηδαμῇ μηδαμῶς ὂν σημαίνει ἤγουν τὸ ἀνύπαρκτον, ποτὲ δὲ τὸ μὴ ἐν ἑαυτῷ ἔχον τὸ εἶναι ἀλλ’ ἐν ἑτέρῳ ἔχον τὴν ὕπαρξιν ἤγουν τὸ συμβεβηκός. Διαίρεσις τοῦ ὄντος καὶ τῆς οὐσίας. Τὸ ὂν διαιρεῖται εἰς οὐσίαν καὶ συμβεβηκός, οὐχ ὡς γένος εἰς εἴδη ἀλλ’ ὡς ὁμώνυμος φωνὴ ἢ ὡς τὰ ἀφ’ ἑνὸς καὶ πρὸς ἕν. Ἡ οὐσία γενικώτατον γένος ἐστίν· αὕτη διαιρεῖται α Τὸ σῶμα εἶδος τῆς οὐσίας καὶ γένους τοῦ ἐμψύχου, β τὸ ἔμψυχον εἶδος τοῦ σώματος καὶ γένος τοῦ αἰσθητικοῦ, γ τὸ αἰσθητικὸν ζῷον εἶδος τοῦ ἐμψύχου καὶ γένος τοῦ λογικοῦ, δ τὸ λογικὸν εἶδος τοῦ ζῴου καὶ γένος τοῦ θνητοῦ, ε τὸ θνητὸν εἶδος τοῦ λογικοῦ καὶ γένος τοῦ ἀνθρώπου, ὁ ἄνθρωπος εἰδικώτατον εἶδος· εἶδος γάρ ἐστι τοῦ θνητοῦ καὶ εἶδος Πέτρου καὶ Παύλου, ὅπερ ἐστὶ φύσις καὶ μορφὴ καὶ οὐσία κατὰ τοὺς ἁγίους πατέρας. Περὶ τοῦ τί ὑπάρχει ἴδιον τῆς οὐσίας. Τί μὲν οὖν ἐστιν οὐσία καὶ φύσις καὶ μορφή, εἴρηται καὶ τί ὑπόστασις καὶ ἄτομον καὶ πρόσωπον ἐνυπόστατόν τε καὶ ἀνυπόστατον καὶ τίς ἡ διαφορὰ οὐσίας καὶ συμβεβηκότων, καὶ ὡς κυριωτέρα ἐστὶν ἡ οὐσία τῶν συμβεβηκότων ὡς ἐν αὐτῇ ἐχόντων τῶν συμβεβηκότων τὴν ὕπαρξιν.
Εἴρηται δὲ καὶ περὶ τῆς διαιρέσεως αὐτῆς καὶ τί διαφέρει οὐσία τῶν οὐσιωδῶν διαφορῶν, ὅτι δι’ αὐτῶν ἡ οὐσία εἰδοποιουμένη τοῖον εἶδος ἀποτελεῖ καὶ τοιάδε γίνεται. Εἴρηται δὲ καὶ τί φύσις καὶ τί μορφὴ καὶ ὑπόστασις καὶ πρόσωπον καὶ ἄτομον, πῶς τε οἱ ἔξω περὶ τούτων ἐδόξασαν, καὶ πῶς οἱ ἅγιοι πατέρες, οἱ τῆς ἀληθείας καὶ τῆς ὄντως φιλοσοφίας μαθηταὶ καὶ διδάσκαλοι, ὠρθοτόμησαν. Φέρε δὲ νῦν τὰ ἴδια τῆς οὐσίας εἴπωμεν. Ἴδιον τῆς οὐσίας τὸ μὴ ἐν ὑποκειμένῳ εἶναι· αὕτη γὰρ μᾶλλον ὑπόκειται τῷ συμβεβηκότι εἰς τὸ εἶναι καὶ οὐχὶ αὐτὴ ἐν ἑτέρῳ ἔχει τὴν ὕπαρξιν. Τοῦτο δὲ τὸ ἴδιον καὶ τῶν οὐσιωδῶν διαφορῶν ἐστι· τὸ γὰρ ἐν ὑποκειμένῳ οὔτε παρὸν σῴζει οὔτε ἀπὸν φθείρει· διὸ οὐδὲ ἐν τῷ ὁρισμῷ λαμβάνεται, καὶ συμβεβηκὸς γὰρ πάντως ἐστίν. Αἱ δὲ οὐσιώδεις διαφοραὶ οὔκ εἰσι συμβεβηκότα καὶ παρόντα σῴζουσι καὶ ἀπόντα φθείρουσι· διὸ καὶ ἐν τῷ ὁρισμῷ λαμβάνονται. Ἴδιον δὲ καὶ τὸ συνωνύμως κατηγορεῖσθαι ἤγουν μεταδιδόναι καὶ τοῦ ὀνόματος καὶ τοῦ ὁρισμοῦ· καὶ τὸ μὴ ἔχειν τι ἐναντίον, τῷ γὰρ λίθῳ ἤγουν αὐτῇ τῇ οὐσίᾳ τοῦ λίθου οὐδέν ἐστιν ἐναντίον· καὶ τὸ μὴ ἐπιδέχεσθαι τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον·
PG 94:621τοῦτο δὲ καὶ τῶν οὐσιωδῶν διαφορῶν ἐστιν ἴδιον, οὐδὲ γάρ ἐστιν ὁ ἄνθρωπος μᾶλλον τοῦ ἵππου οὐσία ἢ ζῷον οὐδὲ ὁ ἵππος μᾶλλον τοῦ ἀνθρώπου· καὶ τὸ τῶν ἐναντίων εἶναι δεκτικὸν ἀνὰ μέρος καὶ οὐ κατ’ αὐτὸν ἀλλὰ κατὰ τὴν ἑαυτῆς μεταβολήν. Ἐναντίων δὲ λέγω συμβεβηκότων ἐπουσιωδῶν· τὸ γὰρ λογικὸν οὐκ ἐπιδέχεται τὸ ἄλογον, τὸ δὲ σῶμα θερμαίνεται καὶ μεταβαλλόμενον ψύχεται, καὶ ἡ ψυχὴ ποτὲ μὲν δέχεται ἀρετὴν ποτὲ δὲ κακίαν. Ἔτι περὶ ὁμογενῶν καὶ ὁμοειδῶν ἑτερογενῶν τε καὶ ἑτεροειδῶν καὶ ὁμοϋποστάτων καὶ ἀριθμῷ διαφερόντων. Ὁμογενῆ εἰσιν, ὅσα ὑπὸ τὴν αὐτὴν κατηγορίαν τάσσονται, οἷον ὅσα εἰσὶν ὑπὸ τὴν οὐσίαν, ὁμοίως καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἐννέα κατηγοριῶν· δεῖ γὰρ γινώσκειν, ὡς δέκα εἰσὶν αἱ πᾶσαι κατηγορίαι ἤτοι τὰ γενικώτατα γένη, ὑφ’ ἃς ἀναφέρεται πᾶσα φωνὴ ἁπλῶς λεγομένη. Εἰσὶ δὲ αὗται· α οὐσία οἷον λίθος· β ποσὸν οἷον δύο, τρία· γ πρός τι οἷον πατήρ, υἱός· δ ποιὸν οἷον λευκόν, μέλαν· ε ποῦ οἷον ἐν Δαμασκῷ, τοῦτο δὲ τόπου ἐστὶ δηλωτικόν· 2 ποτέ, χθές, αὔριον· τοῦτο δὲ χρόνου ἐστὶ δηλωτικόν· ζ ἔχειν οἷον ἱμάτιον φορεῖν· η κεῖσθαι οἷον ἵστασθαι, καθέζεσθαι· θ ποιεῖν οἷον καίειν·
PG 94:623ι πάσχειν οἷον καίεσθαι. Ἑτερογενῆ δέ εἰσιν, ὅσα ὑπ’ ἄλλην καὶ ἄλλην κατηγορίαν εἰσί· καὶ ὁμογενῆ μὲν οἷον ὁ ἄνθρωπος καὶ ὁ ἵππος, ὑπὸ τὴν οὐσίαν γάρ εἰσιν ἀμφότερα, ἑτερογενῆ δὲ ὡς ἄνθρωπος καὶ ἐπιστήμη· ὁ μὲν γὰρ ἄνθρωπος ὑπὸ τὴν οὐσίαν ἐστίν, ἡ δὲ ἐπιστήμη ὑπὸ τὴν ποιότητα. Ὁμοειδῆ εἰσιν, ὅσα ὑπὸ τὸ αὐτὸ εἶδος τάσσονται καὶ κοινωνοῦσι τῷ λόγῳ τῆς οὐσίας οἷον Πέτρος, Παῦλος· ἀμφότεροι γὰρ ὑφ’ ἓν εἶδός εἰσι, τὸ τοῦ ἀνθρώπου. Ἑτεροειδῆ δέ εἰσιν, ὅσα τῷ εἴδει διαφέρουσιν ἤγουν τῷ λόγῳ τῆς οὐσίας οἷον ἄνθρωπος καὶ ἵππος. Οἱ δὲ ἅγιοι πατέρες ὁμογενῆ καὶ ὁμοειδῆ ταὐτὸν λέγουσι τὰ ὁμοούσια ἤγουν τὰς ὑπὸ τὸ αὐτὸ εἶδος ὑποστάσεις. Ὁμοϋπόστατά εἰσιν, ὅτε δύο φύσεις ἐν μιᾷ ὑποστάσει ἑνωθῶσι καὶ μίαν σχῶσιν ὑπόστασιν σύνθετον καὶ ἓν πρόσωπον ὡς ψυχὴ καὶ σῶμα. Ἑτεροϋπόστατα δὲ καὶ ἀριθμῷ διαφέροντα, ὅσα τῇ συμπλοκῇ τῶν συμβεβηκότων τὴν ἰδιότητα τῆς οἰκείας ὑποστάσεως ἀφωρίσαντο ἤγουν ὅσα τοῖς συμβεβηκόσι διαφέρουσιν ἀλλήλων καὶ τὴν ἀνὰ μέρος καὶ καθ’ ἑαυτὸ ἔχουσιν ὕπαρξιν οἷον τὰ ἄτομα Πέτρος καὶ Παῦλος· ἄλλος γάρ ἐστιν οὗτος καὶ ἄλλος ἐκεῖνος. Περὶ ποσοῦ καὶ ποσότητος.
Ποσότης ἐστὶ σωρεία μονάδων· τὴν μὲν γὰρ μονάδα οὔ φασι ποσότητα ἀλλ’ ἀρχὴν ποσότητος. Μονάδος οὖν καὶ μονάδος συνερχομένων γίνονται δύο, ὥστε οὐ διαίρεσίς ἐστιν ἡ ποσότης ἀλλὰ σωρεία καὶ συνάφεια μονάδων· τὸ μὲν γὰρ τὰ δύο διελεῖν εἰς ἓν καὶ ἓν ἀνὰ μέρος, τοῦτο διαίρεσίς ἐστι, τὸ δὲ τὸ ἓν καὶ ἓν δύο εἰπεῖν, τοῦτο μᾶλλον συνάφειά ἐστιν. Ἰστέον δέ, ὅτι ποσότης μέν ἐστιν αὐτὸ τὸ μέτρον καὶ ὁ ἀριθμὸς ὁ μετρῶν καὶ ἀριθμῶν, ποσὰ δὲ τὰ τῷ ἀριθμῷ καὶ τῷ μέτρῳ ὑποκείμενα ἤγουν τὰ μετρούμενα καὶ ἀριθμούμενα. Τῶν δὲ ποσῶν τὰ μέν εἰσι διωρισμένα, τὰ δὲ συνεχῆ. Συνεχὲς μὲν οὖν ἐστιν, ὅτε ἕν ἐστι τὸ μετρούμενον, ὥσπερ ἓν ξύλον εὑρίσκεται δίπηχυ, τρίπηχυ, ἢ λίθος ἤ τι τῶν τοιούτων, καὶ ἓν ὑπάρχον μετρεῖται καὶ λέγεται συνεχές. Διωρισμένα δέ εἰσι τὰ ἀπ’ ἀλλήλων κεχωρισμένα ὡς ἐπὶ δέκα λίθων ἢ δέκα φοινίκων· ταῦτα γὰρ κεχωρισμένα εἰσὶν ἀπ’ ἀλλήλων. Ταῦτα οὖν ἀριθμεῖσθαι λέγονται, εἰ μὴ διὰ σμικρότητα καὶ πλῆθος μετρηθῶσι μοδίῳ ἤ τινι τῶν τοιούτων ὥσπερ σῖτος ἤ τι τοιοῦτον. Ὁρίζονται δὲ τὰ μὲν συνεχῆ, ὧν τὰ μόρια πρός τινα κοινὸν ὅρον συνάπτουσιν·
ἑνὸς γὰρ ὄντος τοῦ ξύλου τοῦ διπήχεος ἤγουν δύο πήχεις ἔχοντος τὸ τέλος τοῦ ἑνὸς πήχεος καὶ ἡ ἀρχὴ τοῦ ἄλλου πήχεος μία ἐστί, κεκολλημέναι γάρ εἰσι καὶ συνημμέναι καὶ οὔκ εἰσιν ἀπ’ ἀλλήλων διῃρημέναι· τὰ δὲ διωρισμένα, ὧν τὰ μόρια πρός τινα κοινὸν ὅρον οὐ συνάπτουσιν ὡς ἐπὶ δέκα λίθων. Ἐὰν γὰρ ἀριθμήσῃς πέντε καὶ πέντε, οὐκ ἔχουσι κοινὸν ὅρον τὸν συνάπτοντα αὐτούς· εἰ γὰρ δώσεις τι μεταξὺ τῶν πέντε καὶ τῶν πέντε, γίνονται ἕνδεκα καὶ οὐ δέκα· καὶ αὐτὸ δὲ τὸ ὄνομα δηλοῖ τοῦ συνεχοῦς καὶ τοῦ διωρισμένου. Ὑπὸ μὲν οὖν τὸ διωρισμένον ποσὸν ἀνάγεται ὁ ἀριθμὸς καὶ ὁ λόγος. Ἀριθμὸν δὲ λέγομεν ἐνταῦθα τὰ ἀριθμούμενα· τὰ γὰρ ἀριθμούμενα πάντα διωριςμένα εἰσίν, ὡς δέδεικται. Καὶ ὁ λόγος δὲ διωρισμένος ἐστίν· ὁ γὰρ λόγος ἀριθμούμενος ταῖς λέξεσιν οὐκ ἔχει κοινὸν ὅρον τὸν συνάπτοντα τὰ μόρια αὐτοῦ. Ἐὰν γὰρ ἔχῃ δέκα λέξεις ὁ λόγος καὶ διέλῃς αὐτὰς εἰς πέντε καὶ πέντε, οὐκ ἔχουσι κοινὸν ὅρον τὸν συνάπτοντα αὐτάς· ἐὰν γὰρ παρεντεθῇ τι ἐν τῷ μέσῳ, γίνονται ἕνδεκα καὶ οὐ δέκα. Ὁμοίως καὶ ἡ λέξις ἀριθμουμένη συλλαβαῖς οὐκ ἔχει κοινὸν ὅρον τὸν συνάπτοντα τὰς συλλαβάς, οἷον Σωκράτης·
PG 94:625μεταξὺ τῆς Σω συλλαβῆς καὶ τῆς κρα οὐκ ἔστι κοινὸς ὅρος συνάπτων αὐτάς. Συνεχῆ δὲ ποσὰ πέντε· σῶμα, ἐπιφάνεια, γραμμή, τόπος, χρόνος. Χρὴ δὲ γινώσκειν, ὅτι ἡ στιγμὴ ἄποσός ἐστιν· οὐ γὰρ μετρεῖται οὐδὲ ἀριθμεῖται, ἐπειδὴ οὐκ ἔχει οὐδεμίαν διάστασιν. Ἡ δὲ γραμμὴ ἔχει μίαν διάστασιν, ἔστι γὰρ μῆκος ἀπλατὲς οἷον· αὕτη οὖν ὑπὸ τὸ συνεχὲς ποσὸν ἀνάγεται. Μία γὰρ οὖσα μετρεῖται καὶ τὰ μόρια αὐτῆς ἔχουσι κοινὸν ὅρον συνάπτοντα αὐτὰ τὴν μεταξὺ στιγμήν. Ἐπιφάνεια δέ ἐστι τὸ ἔξω μέρος τοῦ σώματος, παρὰ τὸ φαίνεσθαι. Ἔχει δὲ δύο διαστάσεις, μῆκος καὶ πλάτος. Καὶ αὕτη δὲ μία οὖσα μετρεῖται, καὶ τὰ μόρια αὐτῆς ἔχουσι κοινὸν ὅρον συνάπτοντα αὐτὰ τὴν μεταξὺ γραμμήν. Χρὴ δὲ γινώσκειν, ὅτι ἡ μὲν ὁμαλὴ καὶ ἴση ἐπιφάνεια ἐπίπεδος λέγεται, ἡ δὲ ἀνώμαλος καὶ σκολιὰ ἁπλῶς ἐπιφάνεια. Τὸ δὲ σῶμα ἔχει τρεῖς διαστάσεις· μῆκος, πλάτος, βάθος ἤγουν πάχος· καὶ ἓν ὑπάρχον μετρεῖται, καὶ τὰ μόρια αὐτοῦ ἔχουσι κοινὸν ὅρον συνάπτοντα αὐτὰ τὴν ἐπιφάνειαν. Καὶ ὁ τόπος δὲ ἐπιφάνειά ἐστι τοῦ ἀέρος· ὁ γὰρ τόπος σου ἐπιφάνεια ἤγουν τὸ τέλος τοῦ περιέχοντός σε ἀέρος ἐστὶ καὶ ὡς ἐπιφάνεια ὑπὸ τὸ συνεχὲς ποσὸν ἀνάγεται.
Καὶ ὁ χρόνος δὲ μετρεῖται εἰς τὸν παρεληλυθότα καὶ εἰς τὸν μέλλοντα, καὶ ἔχουσι τὰ μόρια αὐτοῦ κοινὸν ὅρον συνάπτοντα αὐτὰ τὸ νῦν· τὸ δὲ νῦν ἄποσόν ἐστιν. Ἰδοὺ οὖν τρία εἰσὶν ἄποσα· ἡ μονὰς καὶ ἡ στιγμὴ καὶ τὸ νῦν. Καὶ κυρίως μὲν ταῦτα τὰ ἑπτὰ λέγονται ποσά· ἀριθμός, λόγος, χρόνος, τόπος, γραμμή, ἐπιφάνεια, σῶμα. Κατὰ συμβεβηκὸς δὲ λέγομεν ποσὰ καὶ τὰ ἐν αὐτοῖς θεωρούμενα, πρᾶξιν, κίνησιν, χρῶμα καὶ τὰ τοιαῦτα· οἷον, εἰ ἐν πολλῷ χρόνῳ γένηται ἡ πρᾶξις καὶ ἡ κίνησις, φαμὲν πολλὴν πρᾶξιν καὶ πολλὴν κίνησιν, εἰ δὲ ἐν ὀλίγῳ, ὀλίγην. Ὁμοίως καί, εἰ ἐν πολλῷ σώματι λευκότης εἴη, φαμὲν πολὺ λευκὸν, εἰ δὲ ἐν ὀλίγῳ, ὀλίγον. Ἔτι τοῦ ποσοῦ τὸ μέν ἐστιν ὡρισμένον, τὸ δὲ ἀόριστον. Ὡρισμένον μὲν οὖν ἐστι τὸ δυνάμενον μετρεῖσθαι ἢ ἀριθμεῖσθαι, τὸ δὲ ἀόριστον τὸ ὑπεροχῇ τινι ὑπερβάλλον πᾶν μέτρον καὶ πάντα ἀριθμόν· καὶ λέγεται μέγα καὶ πολὺ ἀορίστως, ὡς λέγομεν· Πολλὴ ἡ εὐσπλαγχνία τοῦ θεοῦ, μέγα τὸ μυστήριον τῆς τοῦ θεοῦ λόγου οἰκονομίας.
PG 94:627Χρὴ δὲ γινώσκειν, ὅτι ὁ Ἀριστοτέλης τὸ μέγα καὶ μικρὸν πολύ τε καὶ ὀλίγον καὶ τὸ μεῖζον καὶ τὸ μικρότερον καὶ ὀλιγώτερον καὶ πλείω καὶ διπλάσιον καὶ ἥμισυ καὶ τὰ τοιαῦτα ὑπὸ τὰ πρός τι τίθησι. Λέγομεν οὖν, ὅτι δυνατὸν τὸ αὐτὸ πρᾶγμα κατ’ ἄλλον καὶ ἄλλον σκοπὸν ὑπὸ ἄλλην καὶ ἄλλην κατηγορίαν ἀνάγεσθαι. Ὡς μὲν γὰρ ἀριθμὸν καὶ μέτρον δηλοῦντα τὰ προειρημένα ὑπὸ τὸ ποσὸν ἀνάγονται, ὡς δὲ σχέσιν ἔχοντα πρὸς ἄλληλα καὶ ὡς πρὸς ἄλληλα λεγόμενα ὑπὸ τὰ πρός τι· τὸ γὰρ μέγα πρὸς τὸ μικρὸν λέγεται μέγα καὶ τὸ διπλάσιον πρὸς τὸ ἥμισυ, ὁμοίως καὶ τὰ λοιπά. Τὸ δὲ σῶμα, καθὸ μὲν φυσικόν ἐστιν, ὑπὸ τὴν οὐσίαν ἀνάγεται, καθὸ δὲ μαθηματικὸν ἤγουν μετρούμενον, ὑπὸ τὸ ποσόν. Ἔτι τοῦ ποσοῦ τὸ μὲν μέγεθος, τὸ δὲ πλῆθος. Τὸ μὲν οὖν μέγεθος μετρεῖται, τὸ δὲ πλῆθος ἀριθμεῖται. Ἀκολουθεῖ δὲ τὸ πηλίκον τῷ μεγέθει, τὸ δὲ ποσὸν τῷ πλήθει. Ἴδια δέ εἰσι τοῦ ποσοῦ τρία, ἅτινα λέγονται παρακολουθήματα· πρῶτον τὸ μὴ ἔχειν τι ἐναντίον καθ’ αὑτό· τὸ γὰρ σῶμα αὐτὸ καθ’ αὑτὸ οὐκ ἔχει τι ἐναντίον, καθὸ δέ ἐστι τυχὸν λευκόν, ἔχει τι ἐναντίον, τὸ μέλαν. Χρὴ δὲ γινώσκειν, ὅτι τῷ δύο ἀριθμῷ οὐκ ἔστιν ἐναντίος ἄλλος ἀριθμός·
εἰ γὰρ ἔσται, πολλοὶ ἔσονται. Πάντες γὰρ οἱ ἄλλοι ἀριθμοὶ ἐναντίοι ἔσονται, καὶ εὑρίσκεται ἡ φύσις ἄδικος ἑνὶ πολλὰ ἀντιτάξασα· οὐ γὰρ ἐνδέχεται ἑνὶ πολλὰ εἶναι ἐναντία. Δεύτερον τὸ μὴ ἐπιδέχεσθαι τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον. Οὐδὲ γὰρ οἱ δύο φοίνικές εἰσι μᾶλλον δύο ἤπερ οἱ δύο ἄνθρωποι. Τὸ δὲ μὴ ἔχον ἐναντίον οὐκ ἐπιδέχεται τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον. Τρίτον δέ, ὃ μόνῳ καὶ παντὶ τῷ ποσῷ, τὸ ἴσον καὶ ἄνισον. Γραμμὴ γὰρ γραμμῆς ἴση ἐστὶ καὶ ἄνισος. Περὶ τῶν πρός τι. Πρός τι ταῦτά εἰσιν, ὅσα αὐτά, ἅπερ ἐστίν, ἑτέρων εἶναι λέγεται ἢ ὁπωσοῦν ἄλλως πρὸς ἕτερον. Καὶ ἑτέρων μὲν εἶναι λέγεται ὡς πατὴρ υἱοῦ· ὁ γὰρ πατὴρ πάντως υἱοῦ λέγεται πατήρ. Πρὸς ἕτερον δὲ ὡς μέγα πρὸς μικρὸν καὶ πολὺ πρὸς ὀλίγον· οὐ γὰρ λέγεται ὀλίγου πολὺ ἀλλὰ πρὸς ὀλίγον. Χρὴ δὲ γινώσκειν, ὅτι, ὅταν τι καθ’ ἑαυτὸ θεωρῆται, οὐκ ἔστι πρός τι, ἡνίκα δὲ σχῇ σχέσιν πρὸς ἕτερον, τότε λέγεται πρός τι. Ὥστε τοῦτό ἐστι τὸ εἶναι τῶν πρός τι καὶ αὕτη αὐτῶν ἐστιν ἡ ὑπόστασις, ἐν τῷ πρὸς ἕτερον λέγεσθαι ἤγουν ἐν τῷ ἔχειν σχέσιν πρὸς ἕτερον· ἡ γὰρ πρὸς ἄλληλα σχέσις τὰ πρός τι ποιεῖ.
PG 94:629Τῶν δὲ πρός τι τὰ μὲν ἐν τῷ αὐτῷ ὀνόματι ὀνομάζονται, ὡς φίλος φίλου φίλος, ἐχθρὸς ἐχθροῦ ἐχθρός, τὰ δὲ ἑτέρῳ ὀνόματι, ὡς πατὴρ υἱοῦ πατήρ, διδάσκαλος μαθητοῦ διδάσκαλος. Πάλιν τῶν πρός τι τὰ μὲν καθ’ ὑπεροχήν, ὡς τὸ μεῖζον ἐλάττονος μεῖζον, τὰ δὲ κατὰ τὸ κρῖνον καὶ κρινόμενον, ὡς ἐπιστήμη ἐπιστητοῦ ἐπιστήμη· ἡ γὰρ ἐπιστήμη κρίνει τὸ ἐπιστητὸν ἤγουν ἡ γνῶσις κρίνει τὸ γνωστόν, καὶ αἴσθησις αἰσθητοῦ αἴσθησις καὶ θέσις θετοῦ θέσις καὶ στάσις στατοῦ στάσις καὶ ἀνάκλισις ἀνακλιτοῦ ἀνάκλισις καὶ τὰ τοιαῦτα· τὰ δὲ κατὰ δύναμιν καὶ ἀδυναμίαν, δύναμιν μὲν ὡς τὸ θερμὸν καὶ τὸ θερμαινόμενον, ἀδυναμίαν δὲ τὸ κατὰ στέρησιν τῆς δυνάμεως, ὡς λέγομεν ἀδυναμίαν ἔχειν τὴν ὄψιν ὁρᾶν τὴν ἄναστρον σφαῖραν· τὰ δὲ κατὰ τὸ αἴτιον καὶ αἰτιατόν, ὡς πατὴρ υἱοῦ πατήρ. Ἴδιον δὲ τῶν πρός τι τὸ πρὸς ἀντιστρέφοντα λέγεσθαι· φίλος γὰρ φίλου φίλος καὶ φίλος φίλου φίλος, διδάσκαλος μαθητοῦ διδάσκαλος καὶ μαθητὴς διδασκάλου μαθητής· καὶ τὸ ἅμα τῇ φύσει εἶναι. Τὸ δὲ ἅμα τῇ φύσει ἐστὶ τὸ συνεισφέρειν καὶ συνεισφέρεσθαι καὶ συναναιρεῖν καὶ συναναιρεῖσθαι·
πατρὸς γὰρ ὄντος πάντως καὶ υἱὸς ἔσται, καὶ υἱοῦ ὄντος πάντως καὶ πατὴρ ἔσται καὶ πατρὸς μὴ ὄντος οὐδὲ υἱὸς ἔσται, τίνος γὰρ ἔσται υἱὸς μὴ ὄντος πατρός; καὶ υἱοῦ μὴ ὄντος οὐδὲ πατὴρ ἔσται· ὁ γὰρ μὴ ἔχων υἱὸν οὐκ ἔσται πατήρ. Ὥστε συναναιρεῖται ὁ υἱὸς τῷ πατρὶ καὶ ὁ πατὴρ τῷ υἱῷ, συναναιρεῖται δὲ οὐχ ἡ ὑπόστασις αὐτοῦ ἀλλ’ ἡ σχέσις. Εἰ γὰρ καὶ μένει ὁ υἱός, ἀλλ’ οὐχ υἱὸς μένει· μὴ ἔχων γὰρ πατέρα πῶς ἔσται υἱός; Εἰ δὲ καὶ λέγομεν υἱὸν τοῦ τετελευτηκότος, ἢ οὐ κυρίως λέγομεν ἀλλὰ καταχρηστικῶς, ἢ ὡς μὴ ἀπολομένου τοῦ πατρὸς καὶ εἰς τὸ μὴ εἶναι χωρήσαντος διὰ τὸ τῆς ψυχῆς ἀθάνατον. Χρὴ δὲ εἰδέναι, ὅτι ἑκάστη κατηγορία γενικώτατον γένος ἐστὶ καὶ ἔχει καὶ γένη καὶ εἴδη ὑπάλληλα καὶ διαιρετικὰς τῶν γενῶν καὶ συστατικὰς τῶν εἰδῶν διαφορὰς καὶ εἰδικώτατα εἴδη καὶ ἄτομα· οὔτε δὲ αἱ συστατικαὶ διαφοραὶ λέγονται οὐσιώδεις, εἰ μὴ μόνης τῆς οὐσίας, οὐδὲ τὰ ἄτομα λέγονται ὑποστάσεις, εἰ μὴ τῆς οὐσίας μόνης. Χρὴ δὲ εἰδέναι, ὅτι καὶ αὐτὴ ἡ οὐσία ὡς γένος καὶ σχέσιν ἔχον πρὸς ἕτερον ὑπὸ τὰ πρός τι ἀνάγεται· τὸ γὰρ γένος εἰδῶν ἐστι γένος καὶ τὰ εἴδη γένους εἰσὶν εἴδη καὶ τῶν πρός τί εἰσιν.
PG 94:631Ἔτι τὰ πρός τι καὶ πρὸς ἀντιστρέφοντα λεγόμενα ἢ ἐν τοῖς αὐθεδράστοις ἔχουσι τὴν σχέσιν ἤγουν οὐσίαις, ἢ οὐκ ἐν τοῖς αὐθεδράστοις ἤγουν συμβεβηκόσι. Καὶ εἰ ἐν τοῖς αὐθεδράστοις, ἢ φυσικὴ αὐτῶν ἐστιν ἡ σχέσις ὡς πατρὸς καὶ υἱοῦ, ἢ οὐ φυσική. Εἰ δὲ οὐ φυσική, ἢ τυχικὴ ὡς δοῦλος καὶ δεσπότης ἢ τεχνικὴ ὡς μαθητὴς καὶ διδάσκαλος ἢ προαιρετικὴ ὡς φίλος καὶ φίλος, ἐχθρὸς καὶ ἐχθρός. Εἰ δὲ οὐκ ἐν τοῖς αὐθεδράστοις ἀλλ’ ἐν τοῖς συμβεβηκόσιν, ἢ φυσικὴ ὡς τὸ διπλάσιον καὶ τὸ ἥμισυ, ἢ οὐ φυσική. Χρὴ δὲ τὰ πρός τι πρότερον ὑπ’ ἄλλην κατηγορίαν ἀνάγεσθαι ὡς καθ’ ἑαυτὸ θεωρούμενον καὶ τότε ὡς σχέσιν ἔχον πρὸς ἕτερον ὑπὸ τὰ πρός τι· δεῖ γὰρ πρότερον εἶναί τι ἀσχέτως καὶ τότε θεωρεῖσθαι ἐν αὐτῷ σχέσιν. Περὶ ποιοῦ καὶ ποιότητος. Ποιότης ἐστί, καθ’ ἣν ποιοί τινες ὀνομάζονται. Καὶ πάλιν ποιότης ἐστί, καθ’ ἣν παρωνύμως τὰ μετέχοντα αὐτῆς λέγεται· ἐκ τῆς φρονήσεως φρόνιμος λέγεται ὁ ἔχων τὴν φρόνησιν καὶ θερμὸς ὁ μετέχων θερμότητος. Χρὴ δὲ εἰδέναι, ὅτι τὸ ποιὸν καθολικώτερόν ἐστι τῆς ποιότητος·
PG 94:633τὸ γὰρ ποιὸν σημαίνει τὴν ποιότητα καὶ τὸ μετέχον αὐτῆς ἤγουν τὴν θερμότητα καὶ τὸ θερμόν, τὸ ἔχον τὴν θερμότητα· ποιοὶ μὲν γάρ εἰσιν οἱ ἔχοντες τὴν ποιότητα, οἷον οἱ ἔχοντες θερμότητα θερμοὶ λέγονται. Οἱ μὲν θερμοὶ ποιοί εἰσιν, ἡ δὲ θερμότης ποιότης. Λέγεται δὲ πολλάκις καὶ αὐτὴ ἡ ποιότης ποιόν, ὁμοίως καὶ ἐπὶ τοῦ ποσοῦ καὶ τῆς ποσότητος. Τῶν δὲ ποιοτήτων αἱ μὲν τοῖς ἐμψύχοις [ καὶ λογικοῖς] ἐνυπάρχουσι σώμασιν ὡς ἐπιστῆμαι καὶ ἀρεταί, νόσοι καὶ ὑγίεια, καὶ λέγονται ἕξεις καὶ διαθέσεις, αἱ δὲ καὶ τοῖς ἐμψύχοις καὶ τοῖς ἀψύχοις ὡς θερμότης, ψύξις, μορφή, σχῆμα, δύναμις καὶ ἀδυναμία. Τούτων δὲ αἱ μέν εἰσι δυνάμει, αἱ δὲ ἐνεργείᾳ· καὶ εἰ μὲν δυνάμει, ποιοῦσι δύναμιν καὶ ἀδυναμίαν· εἰ δὲ ἐνεργείᾳ, ἢ διὰ βάθους κεχωρήκασιν, ὡς ἡ θερμότης δι’ ὅλου τοῦ πυρὸς καὶ ἡ λευκότης δι’ ὅλου τοῦ γάλακτος καὶ τῆς χιόνος καὶ ποιεῖ πάθος καὶ παθητικὴν ποιότητα, ἢ ἐπιπολῆς καὶ ποιοῦσι σχῆμα καὶ μορφήν. Εἰσὶν οὖν τῆς ποιότητος εἴδη τέσσαρα· ἕξις καὶ διάθεσις, δύναμις καὶ ἀδυναμία, πάθος καὶ παθητικὴ ποιότης, σχῆμα καὶ μορφή.
Διαφέρει δὲ ἕξις διαθέσεως, ὅτι ἡ μὲν ἕξις δυσμετάβλητός ἐστι καὶ χρονιωτέρα οἷον ἡ φρόνησις· οὐ γὰρ ταχὺ μεταβάλλεταί τις τῆς φρονήσεως εἰς ἀφροσύνην. Ὁμοίως καὶ ἡ ἐπιστήμη, ὅτε ἀκριβῶς τις ἐπίσταται, δυσμετάβλητός ἐστιν ἐν αὐτῷ ἡ γνῶσις, ἕξις ἐστί, καὶ ἡ ἀνδρεία καὶ ἡ σωφροσύνη καὶ ἡ δικαιοσύνη ὁμοίως. Διαθέσεις δέ εἰσι τὰ εὐκίνητα καὶ ταχέως μεταβάλλοντα οἷον θερμότης, ψύξις, νόσος, ὑγίεια καὶ τὰ τοιαῦτα· διάκειται μὲν γὰρ κατὰ ταῦτα ὁ ἄνθρωπος, ταχέως δὲ μεταβάλλεται ἐκ θερμοῦ ψυχρὸς γινόμενος καὶ ἐκ νόσου ὑγιής. Καὶ αὐτὰ δὲ ταῦτα οἷον ἡ νόσος καὶ ἡ ὑγίεια καὶ τὰ τοιαῦτα, ἐὰν ὦσι μόνιμα καὶ δυσμετάβλητα, ἕξεις εἰσί. Καθολικωτέρα δέ ἐστιν ἡ διάθεσις· ἀμφότεραι μὲν γὰρ διαθέσεις λέγονται, διάκειται γάρ πως κατὰ ταύτας ὁ ἄνθρωπος, ἀλλ’ ἡ μὲν δυσμετάβλητος διάθεσις ἕξις λέγεται, ἡ δὲ εὐμετάβλητος διάθεσις μόνον.
Δεύτερον εἶδος ποιότητος δύναμις καὶ ἀδυναμία, ἅτινα οὔκ εἰσιν ἐνεργείᾳ, ἔχουσι δὲ ἐπιτηδειότητα καὶ δύναμιν φυσικὴν ἢ ἀνεπιτηδειότητα, ὥς φαμεν τὸν μὲν παῖδα δυνάμει μουσικόν, εἰ γὰρ καὶ μὴ ἔχει ἐνεργείᾳ τὴν μουσικήν, ἀλλ’ ἔχει ἐπιτηδειότητα πρὸς τὸ δέξασθαι τὴν μουσικήν, τὸ δὲ ἄλογον ἄμουσον ὡς μήτε ἐνεργείᾳ ἔχον τὴν μουσικὴν μήτε δυνάμενον αὐτὴν δέξασθαι· καὶ τὸ σκληρὸν δὲ δύναμιν ἔχει τοῦ μὴ ταχέως διαιρεῖσθαι. Τρίτον εἶδος παθητικὴ ποιότης καὶ πάθος οἷον θερμότης, λευκότης, ψύξις, μελανία καὶ τὰ τοιαῦτα. Τὸ μὲν οὖν πάθος εὐαπόβλητόν ἐστιν ὡς ἡ διάθεσις, ὡς ἄν τις ἢ διὰ αἰδὼ ἢ διὰ φόβον ὠχριάσῃ ἢ ἐρυθριάσῃ, ἡ δὲ παθητικὴ ποιότης δυσκίνητος καὶ δυσμετάβλητός ἐστι. Τῶν δὲ παθητικῶν ποιοτήτων τινὲς μὲν ἀπὸ πάθους οὐ γεγένηνται ἤγουν οὐκ ἀλλαχόθεν, ἀλλὰ κατ’ οὐσίαν ὑπάρχουσιν ὡς τῷ πυρὶ ἡ θερμότης καὶ τῷ μέλιτι ἡ γλυκύτης· οὔτε γὰρ τῷ πυρὶ ἐπίκτητος ἡ θερμότης οὐδὲ τῷ μέλιτι ἡ γλυκύτης, οὔτε πρότερον μὴ ὄντα τοιαῦτα ὕστερον προσελάβοντο τὴν θερμότητα καὶ τὴν γλυκύτητα, ὅμως δὲ τὸ αὐτὸ πάθος ποιοῦσι κατὰ τὴν ἡμετέραν αἴσθησιν·
PG 94:635τὸ μὲν γὰρ πῦρ θερμὸν ὂν θερμαίνει ἡμᾶς καὶ τὸ μέλι γλυκὺ ὂν γλυκαίνει ἡμᾶς· τινὲς δὲ ἀπό τινος πάθους ἤγουν κράσεως γεγόνασι καὶ ποιοῦσιν ἐνίοτε πάθος κατὰ τὴν ἡμετέραν αἴσθησιν ἀλλ’ οὐ τὸ αὐτὸ πάθος καὶ τὴν αὐτὴν ποιότητα, ἣν ἔχουσιν, οἷά εἰσι τὰ χρώματα· τὸ γὰρ λευκὸν ἔκ τινος πάθους καὶ κράσεως γινόμενον πάθος μὲν ποιεῖ περὶ τὴν ὅρασιν ἤγουν τὴν διάκρισιν καὶ ἐξάπλωσιν καὶ φωτισμόν, οὐ λευκαίνει δὲ ἡμᾶς. Ἡ οὖν παθητικὴ ἡ μὴ οὖσα ἐπίκτητος ἢ παντὶ τῷ εἴδει ἐνυπάρχει ὡς ἡ θερμότης ὅλῳ τῷ πυρί, ἢ οὐ παντὶ ὡς ἡ μελανία τοῖς Αἰθίοψιν· οὐ γὰρ πάντες οἱ ἄνθρωποι μέλανες. Ταῦτα δὲ οὐ μόνον περὶ σῶμα θεωρεῖται ἀλλὰ καὶ περὶ ψυχήν. Τέταρτον εἶδος ποιότητος σχῆμα καὶ μορφή. Τὸ μὲν οὖν σχῆμα ἐπὶ τῶν ἐμψύχων καὶ ἐπὶ τῶν ἀψύχων φέρεται, ἡ δὲ μορφὴ ἐπὶ τῶν ἐμψύχων μόνον. Εἰ δὲ ῥηθῇ ἐπὶ τῶν ἀψύχων μορφὴ ἢ εὔμορφον, οὐ κυρίως ἀλλὰ καταχρηστικῶς λέγεται. Καθολικώτερον οὖν ἐστι τὸ σχῆμα· καὶ ἡ μορφὴ γὰρ καλεῖται σχῆμα. Τὸ δὲ τῶν ἀψύχων σχῆμα οὐ καλεῖται μορφή. Ἡ δὲ εὐθύτης ἤγουν ὀρθότης καὶ ἡ καμπυλότης ἤγουν στρεβλότης τῆς ποιότητός εἰσιν.
Χρὴ γινώσκειν, ὅτι τὰ ποιὰ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον παρωνύμως ἀπὸ τῶν ποιοτήτων λέγονται ὡς ἀπὸ τῆς θερμότητος θερμόν, τινὰ δὲ καὶ ὁμωνύμως ὡς μουσικὴ ἐπιστήμη καὶ μουσικὴ γυνὴ ἡ ἔχουσα τὴν μουσικὴν ἐπιστήμην, τινὰ δέ, εἰ καὶ σπανίως, ἑτερωνύμως ὡς ἀπὸ τῆς ἀρετῆς σπουδαῖος· ὁ γὰρ ἐνάρετος σπουδαῖος λέγεται. Χρὴ γινώσκειν, ὅτι τὸ πάθος διττόν· ἢ γὰρ ἐν τῷ ἤδη πεπονθέναι λέγεται, καὶ ἀνάγεται ὑπὸ τὴν ποιότητα, ὡς τὸ ἤδη λελευκασμένον ἱμάτιον λέγεται λευκόν, ἢ ἐν τῷ νῦν πάσχειν, καὶ ἀνάγεται ὑπὸ τὴν τοῦ πάσχειν κατηγορίαν, ὡς τὸ μήπω λευκανθὲν ἀλλὰ νῦν λευκαινόμενον. Χρὴ γινώσκειν, ὡς οὔκ εἰσιν αἱ ποιότητες σώματα ἀλλὰ ἀσώματοι. Εἰ γὰρ ἦσαν σώματα, ὑπὸ τὴν οὐσίαν ἦσαν· καὶ πάντα δὲ τὰ συμβεβηκότα ἀσώματά εἰσι καὶ καθ’ ἑαυτὰ ἀνύπαρκτα, εἰ μὴ ἐν τῇ οὐσίᾳ θεωρηθῶσι. Χρὴ γινώσκειν, ὅτι αἱ οὐσιώδεις ποιότητες ὑπὸ τὴν οὐσίαν ἀνάγονται· μέρη γὰρ αὐτῆς εἰσιν ὡς διαιροῦντα αὐτὴν καὶ εἰς τὸν ὁρισμὸν τῶν εἰδῶν αὐτῆς λαμβανόμενα, ὑφ’ ἣν δὲ κατηγορίαν τὸ ὅλον, ὑπὸ ταύτην καὶ τὰ μέρη αὐτοῦ ἀναχθήσονται.
PG 94:637Τὸ βαρὺ καὶ κοῦφον ἢ ἐν ὄγκοις θεωρεῖται ὡς ἐπὶ τῶν σταθμιζομένων καὶ ἀνάγεται ὑπὸ τὸ ποσόν, ἢ ἐν οὐσίᾳ ὡς ἐν τοῖς στοιχείοις ἤγουν πυρὶ καὶ γῇ καὶ ἀνάγονται ὑπὸ τὴν οὐσίαν ὡς οὐσιώδεις διαφοραί, ὁμοίως καὶ τὸ πυκνὸν καὶ μανὸν ἤγουν ἀραιόν· ἢ γὰρ οὐσιωδῶς ἐν τοῖς στοιχείοις καὶ ἀνάγονται ὑπὸ τὴν οὐσίαν, ἢ ἐπεισάκτως ἐν ἱματίοις καὶ ἀνάγονται ὑπὸ τὴν κεῖσθαι κατηγορίαν, θέσει γάρ εἰσι. Τρία δέ εἰσιν ἴδια τῆς ποιότητος ἤγουν παρακολουθήματα· πρῶτον τὸ ἐναντιότητα ἐπιδέχεσθαι· τὸ γὰρ θερμὸν ἐναντίον τῷ ψυχρῷ καὶ τὸ λευκὸν τῷ μέλανι· δεύτερον τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον· ἔνθα γὰρ ἐναντιότης ἐστί, καὶ τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον εὑρίσκεται. Τὸ δὲ μᾶλλόν ἐστιν ἐπίτασις, καὶ τὸ ἧττον ὕφεσις. Ἐνδέχεται οὖν εἰπεῖν τόδε τὸ εἶδος μᾶλλον τοῦδε λευκὸν καὶ ἧττον ψυχρόν. Τρίτον παρακολούθημα, τὸ καὶ ἰδιώτατον τοῦ ποιοῦ, τὸ ὅμοιον καὶ ἀνόμοιον. Δεῖ δὲ γινώσκειν, ὅτι τὸ σχῆμα οὐκ ἔχει ἐναντίον. Χρὴ γινώσκειν, ὅτι οὐ πᾶσαι αἱ στερήσεις ἀποφατικῶς λέγονται, ἀλλὰ καὶ στερήσεις εἰσὶ καταφατικῶς λεγόμεναι ὡς τυφλότης καὶ κωφότης.
PG 94:639Καὶ πάλιν οὐ πᾶν εἶδος καταφατικῶς ὀνομάζεται ἀλλὰ καὶ ἀποφατικῶς, ὥσπερ ἡ ἀκολασία εἶδος οὖσα οὐ καταφατικῶς ἀλλ’ ἀποφατικῶς ὠνομάσθη· ἡ γὰρ κατάθεσις κατάφασις λέγεται οἷον καλός ἐστιν, ἡ δὲ ἄρνησις ἀπόφασις οἷον οὐκ ἔστι καλός· ὅτε δὲ λέγομεν ἄνομος εἶ , τὸ α ἄρνησιν σημαίνει ὡς τὸ οὔ. Εἰ δὲ λέγεται τόδε τὸ λευκὸν ἴσον εἶναι τῷδε τῷ λευκῷ, οὐ καθὸ ποιότης λέγεται ἴσον εἶναι ἀλλὰ καθὸ ποσότης καὶ τὸ εἶναι τὴν ἐπιφάνειαν ταύτην ἴσην ἐκείνῃ τῇ ἐπιφανείᾳ, ὡς καὶ ἐν τῷ ποσῷ τὸ ὅμοιον καὶ ἀνόμοιον θεωρεῖται οὐ καθὸ ποσόν, ἀλλὰ καθὸ μετέχει ποιότητος. Περὶ τοῦ ποιεῖν καὶ πάσχειν. Χρὴ γινώσκειν, ὅτι ἡ ποίησις καὶ ἡ πάθησις ἤγουν ἡ ποιητικὴ δύναμις καὶ ἡ παθητικὴ ὑπὸ τὴν ποιότητά εἰσι, τὸ δὲ ποιεῖν καὶ τὸ πάσχειν οὐσία τίς ἐστι τοιῶσδε ἐνεργοῦσα ἢ πάσχουσα. Ποιεῖν οὖν ἐστι τὸ ἐν ἑαυτῷ ἔχειν τὴν αἰτίαν τῆς ἐνεργείας, πάσχειν δὲ τὸ ἐν ἑαυτῷ καὶ ἐν ἄλλῳ ἔχειν τὴν αἰτίαν τοῦ πάσχειν ὡς ὁ δημιουργὸς καὶ τὸ δημιουργούμενον·
ὁ μὲν γὰρ δημιουργὸς ἐν ἑαυτῷ ἔχει τὴν αἰτίαν τῆς δημιουργίας, τὸ δὲ δημιουργούμενον ἐν μὲν τῷ δημιουργῷ τὴν ἀρχὴν τῆς δημιουργίας, ἐν ἑαυτῷ δὲ τὴν ἐπιτηδειότητα τῆς παθήσεως. Δημιουργὸν δὲ ἐνταῦθα τὸν τεχνίτην λέγομεν οἷον τέκτονα, δημιουργούμενον δὲ τὴν ὕλην τὴν ὑποκειμένην τῷ τεχνίτῃ οἷον τὴν ξυλήν· αὕτη γὰρ ὑπόκειται τῷ τέκτονι. Τοῦ δὲ ποιεῖν καὶ τοῦ πάσχειν τὰ μὲν ἁπλῶς λέγονται ποιεῖν ὡς ἐπὶ τῶν ποιητικῶν τεχνῶν οἷον τεκτονικῆς, χαλκευτικῆς καὶ τῶν τοιούτων, ἐφ’ ὧν καὶ μετὰ τὸ παύσασθαι τὸν ποιοῦντα διαμένει τὸ ποίημα· τοῦ γὰρ οἰκοδόμου παυσαμένου τοῦ οἰκοδομεῖν διαμένει τὸ οἰκοδομηθέν· τὸ δὲ λέγεται πράττειν, ἐφ’ ὧν οὐ διαμένει τὸ πραττόμενον παυσαμένου τοῦ πράττοντος· παυσαμένου γὰρ τοῦ αὐλητοῦ οὐ διαμένει ἀλλ’ ἀπόλλυται ἡ αὔλησις· τὸ δὲ λέγεται θεωρεῖν ὡς τὸ ἀστρονομεῖν, γεωμετρεῖν, νοεῖν καὶ τὰ τοιαῦτα, ἔτι καὶ τὰ θεωρούμενα εἴδη ἐν τοῖς ἀψύχοις οἷον πυρί, λίθῳ, ξύλῳ καὶ τοῖς τοιούτοις. Τὰ μὲν οὖν πρῶτα ἐπὶ τῶν λογικῶν εἰσι, τὸ δὲ ἔσχατον ἐπὶ τῶν ἀψύχων καὶ ἀλόγων· οὐ καθὸ γὰρ ἔμψυχον ποιεῖ ἀλλὰ καθὸ σῶμα πλησιάζον σώματι. Δύο δὲ ἔχει ἴδια·
πρῶτον τὸ ἐπιδέχεσθαι ἐναντιότητα, τὸ γὰρ θερμαίνειν ἐναντίον ἐστὶ τοῦ ψύχειν· δεύτερον τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον· ἐνδέχεται γὰρ μᾶλλον θερμαίνειν καὶ ἧττον ψύχειν, ὁμοίως καὶ θερμαίνεσθαι καὶ ψύχεσθαι. Ἐν πάσαις οὖν ταῖς κατηγορίαις θεωρεῖται τὸ ποιεῖν καὶ πάσχειν· ἐν μὲν τῇ οὐσίᾳ τὸ γεννᾶν καὶ γεννᾶσθαι, ἐν δὲ τῷ ποσῷ ἀριθμεῖν καὶ ἀριθμεῖσθαι, ἐν δὲ τοῖς πρός τι διπλασιάζειν καὶ διπλασιάζεσθαι, ἐν τῇ ποιότητι λευκαίνειν καὶ λευκαίνεσθαι, ἐν τῷ κεῖσθαι καθίζειν καὶ καθέζεσθαι, ἐν τῷ ἔχειν φορεῖν καὶ φορεῖσθαι, ἐν τῇ ποῦ περιέχειν καὶ περιέχεσθαι, καὶ ἐν τῇ ποτὲ περιέχεσθαι καὶ περιέχειν ἐν τῷ ἐνεστῶτι καὶ παρεληλυθότι καὶ μέλλοντι χρόνῳ. Περὶ τοῦ κεῖσθαι. Κεῖσθαί ἐστι τὸ ἔχον θέσιν πως πρὸς ἕτερον οἷον τὸ σῶμα τὸ κείμενόν πως πρὸς τὴν τοιαύτην θέσιν ἢ πρὸς ἀνάκλισιν ἢ καθέδραν ἢ στάσιν. Εἴδη δὲ τοῦ κεῖσθαι τρία· τὸ ἵστασθαι, τὸ καθῆσθαι, τὸ ἀνακλίνεσθαι· τὸ μὲν γὰρ ὀρθὸν εἶναι τὸ ἵστασθαι ποιεῖ, τὸ δὲ κατὰ μέρος μὲν κεῖσθαι, κατὰ μέρος δὲ ἵστασθαι ποιεῖ τὸ καθῆσθαι, τὸ δὲ παντελῶς κεῖσθαι ποιεῖ τὸ ἀνακλίνεσθαι.
PG 94:641Οὐ δηλοῖ δὲ τὸ κεῖσθαι οὐδὲ τὸ κείμενον οὐδὲ τὸν τόπον ἀλλὰ αὐτὴν τὴν θέσιν τοῦ κειμένου πρὸς τὸν τόπον. Τῶν δὲ κειμένων τὰ μὲν κατὰ φύσιν κεῖνται ὡς τὰ στοιχεῖα ἐν τοῖς οἰκείοις τόποις οἷον γῆ, ὕδωρ, ἀήρ, πῦρ καὶ τὰ τοιαῦτα, τὰ δὲ κατὰ θέσιν καὶ τέχνην ὡς ἀνδριάς, κίων καὶ τὰ τοιαῦτα. Λοιπὸν ἐπιδιαίρεσις ἡ λέγουσα, ὅτι τῶν κειμένων τὰ μὲν στάσιμα ὡς γῆ, τὰ δὲ κινούμενα ὡς τὰ οὐράνια σώματα. Ἔτι τῶν κειμένων τὰ μὲν δυνάμει κεῖνται ἤγουν τὰ δυνάμενα μετέρχεσθαι, τὰ δὲ ἐνεργείᾳ, ὡς ὅπου κεῖνται. Περὶ τῆς ποῦ. Τὸ ποῦ τόπον σημαίνει· ἐρωτώμενοι γὰρ ποῦ ἐστιν ὁ δεῖνα φαμὲν ἐν τῷ οἴκῳ, ἐν τῇ πόλει· ταῦτα δὲ τόπον σημαίνουσιν. Εἴδη δὲ τῆς ποῦ κατηγορίας κατὰ τὰς διαφορὰς τῶν τόπων ἄνω, κάτω, δεξιά, ἀριστερά, ἔμπροσθεν, ὄπισθεν. Περὶ τῆς ποτέ. Τὸ ποτὲ χρόνον δηλοῖ· ἐρωτώμενοι γὰρ πότε ἐγένετο τόδε;3 λέγομεν πέρυσι, προπέρυσι, ἅτινα χρόνον σημαίνουσιν. Εἴδη δὲ τῆς ποτὲ κατηγορίας εἰσὶ τοσαῦτα, ὅσαι αἱ τοῦ χρόνου διαφοραί. Τρεῖς δέ εἰσιν αὗται· ἐνεστώς, παρῳχημένος, μέλλων. Περὶ τοῦ ἔχειν. Τὸ ἔχειν ἐστὶν οὐσία περὶ οὐσίαν.
PG 94:643Δηλοῖ δὲ τὸ περιέχειν ἢ περιέχεσθαι καὶ μὴ εἶναί τι μέρος τοῦ πράγματος. Καὶ περιέχει μὲν χιτών, ὅπλα καὶ τὰ τοιαῦτα, περιέχεται δὲ δακτύλιος καὶ εἴ τι ἕτερον τοιοῦτον σμικρόν. Δεῖ δὲ καὶ τὸ περιέχον καὶ τὸ περιεχόμενον οὐσίας εἶναι· εἰ γὰρ τὸ μὲν οὐσία εἴη, τὸ δὲ συμβεβηκός, ὡς ἐπιστήμων καὶ ἐπιστήμη, οὐκέτι ὑπὸ τὸ ἔχειν ἀνάγεται. Διαφοραὶ δὲ τοῦ ἔχειν γίνονται κατὰ τὴν διαφορὰν τῶν ὄντων· ἢ γὰρ ἔμψυχόν ἐστιν ἢ ἄψυχον, καὶ ἔμψυχον μὲν ἔχειν λεγόμεθα ὡς παῖδα, ἵππον καὶ τὰ τοιαῦτα, ἄψυχον δὲ ὡς δακτύλιον, ὑπόδημα καὶ τὰ τοιαῦτα. Λέγεται δὲ τὸ ἔχειν καὶ κατὰ πολλῶν ἑτέρων σημαινομένων ὁμωνύμως, περὶ ὧν ὕστερον ἐροῦμεν. Περὶ ἀντικειμένων. Πᾶν ἀντικείμενον ἢ ὡς πρᾶγμα ἀντίκειται ἢ ὡς λόγος. Καὶ εἰ μὲν ὡς λόγος λόγῳ, ποιεῖ κατάφασιν καὶ ἀπόφασιν. Κατάφασις μὲν οὖν ἐστι τὸ εἰπεῖν, τί τινι ὑπάρχει, οἷον καλός ἐστιν, ἀπόφασις δὲ τὸ εἰπεῖν, τί τινι οὐχ ὑπάρχει, οἷον οὐκ ἔστι καλός· λέγονται δὲ ἀμφότερα ἀπόφανσις.
Εἰ δὲ ὡς πρᾶγμα ἀντίκεινται, ἢ ὡς πρὸς ἀντιστρέφοντα λέγονται καὶ ποιεῖ τὰ πρός τι, ἅτινα καὶ συνεισάγουσιν ἄλληλα καὶ συναναιροῦσιν, ἢ οὐ πρὸς ἀντιστρέφοντα καὶ οὐκ ἔχουσι σχέσιν. Καὶ ταῦτα ἢ οὐ μεταβάλλει εἰς ἄλληλα, ὅμως δὲ ἄμφω κατὰ φύσιν εἰσὶ καὶ ποιεῖ τὰ ἐναντία ὡς ἡ θερμότης καὶ ἡ ψύξις, ἢ τὸ μὲν μεταβάλλει εἰς τὸ ἕτερον, τὸ δὲ ἕτερον οὐ μεταβάλλει. Καὶ τὸ μὲν αὐτῶν ἐστι κατὰ φύσιν τὸ δὲ παρὰ φύσιν, καὶ ποιεῖ τὰ κατὰ στέρησιν καὶ ἕξιν ἀντικείμενα ὡς ὄψις καὶ τυφλότης· ἕξις μὲν γάρ ἐστιν ἡ ὄψις ὡς ἐκ τοῦ ἔχειν, στέρησις δὲ τῆς ἕξεως ἤγουν τῆς ὁράσεως ἡ τυφλότης. Τῶν δὲ ἐναντίων τὰ μέν εἰσιν ἄμεσα, τὰ δὲ ἔμμεσα. Ἄμεσα μὲν οὖν εἰσιν, ὧν ἀναγκαῖον τὸ ἕτερον ἤγουν τὸ ἓν ὑπάρχειν τῷ ὑποκειμένῳ αὐτοῖς ἢ τοῦτοις, ὧν κατηγοροῦνται, οἷον νόσος καὶ ὑγίεια ἐν σώματι ζῴου ὑποκειμένῳ, καὶ ἀνάγκη πάντως ἐν τῷ σώματι ἢ νόσον εἶναι ἢ ὑγίειαν· νόσον δέ φαμεν πᾶσαν τὴν παρατροπὴν τῆς φύσεως. Ἔμμεσα δέ, ὧν οὐκ ἀνάγκη τὸ ἕτερον ὑπάρχειν τῷ ὑποκειμένῳ ἢ τούτοις, ὧν κατηγοροῦνται, ὡς τὸ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν· ἐναντία γάρ εἰσι, καὶ οὐ πάντως ἀνάγκη ἓν αὐτῶν ὑπάρχειν τῷ σώματι·
οὐ γὰρ ἀνάγκη πᾶν σῶμα ἢ λευκὸν εἶναι ἢ μέλαν, εἰσὶ γὰρ σώματα φαιὰ καὶ πυῤῥά· εἰ μὴ ἄρα τὸ ἓν τῶν ἀντικειμένων ἀφωρισμένως φύσει ὑπάρχει τινὶ ὡς ἡ θερμότης τῷ πυρὶ καὶ ἡ ψύξις τῇ χιόνι. Τῶν μὲν οὖν ἐμμέσων τὰ μὲν ἔχουσιν ὀνόματα, ὡς τὸ μέσον τοῦ λευκοῦ καὶ τοῦ μέλανος λέγεται φαιόν, τὰ δὲ οὐκ ἔχουσιν ὀνόματα· τὸ μέσον γὰρ τοῦ δικαίου καὶ τοῦ ἀδίκου οὐκ ἔχει ὄνομα, ἀλλὰ τῇ ἀποφάσει ἑκατέρου τὸ ἀνὰ μέσον γνωρίζεται οἷον οὐδὲ δίκαιον οὐδὲ ἄδικον. Ἀκολουθοῦσι δὲ τοῖς ἐναντίοις ἰδιώματα τέσσαρα· πρῶτον, ὅτι τῷ μὲν ἀγαθῷ ἐξ ἀνάγκης τὸ κακὸν ἐναντίον, τῷ δὲ κακῷ ποτὲ μὲν ἀγαθόν, ποτὲ δὲ ἄλλο κακόν· τῇ μὲν γὰρ σωφροσύνῃ ἐναντίον ἡ ἀκολασία, τῇ δὲ ἀκολασίᾳ ποτὲ μὲν σωφροσύνη, ποτὲ δὲ ἠλιθιότης. Ἠλιθιότης δέ ἐστι τὸ μὴ κινεῖσθαι μηδὲ ἐγείρεσθαι τὰ πάθη. Ἡ μὲν οὖν ἀκολασία ἔλλειψίς ἐστι τῆς σωφροσύνης, ἡ δὲ ἠλιθιότης ὑπερβολή, ἐναντία δὲ ἡ ὑπερβολὴ τῇ ἐλλείψει. δεύτερον, ὅτι ἀδύνατον ἅμα τὰ ἐναντία ἐπὶ τῶν ἀτόμων εἶναι κατὰ τὸ αὐτό, οὐκ ἐνδέχεται γὰρ ἅμα Σωκράτην ὑγιαίνειν καὶ νοσεῖν, ἢ κατὰ τὸ αὐτὸ μέλος θερμαίνεσθαι ἅμα καὶ ψύχεσθαι.
PG 94:645τρίτον, ὅτι τὰ ἐναντία ἐν τῷ αὐτῷ ὑποκειμένῳ ἢ γένει ἢ εἴδει ἢ ἀριθμῷ, γένει μὲν ὡς ἐν ἁπλῷ σώματι τὸ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν, εἴδει δὲ ὡς ἐν σώματι ζῴου ὑγίεια καὶ νόσος, ἀριθμῷ δὲ δῆλον· τὸ γὰρ αὐτὸ σῶμα τῶν ἐναντίων εἶναι δεκτικὸν ἐνδέχεται κατὰ τὴν ἑαυτοῦ μεταβολήν. τέταρτον, ὅτι τὰ ἐναντία ἢ ὑπὸ τὸ αὐτὸ γένος ὡς τὸ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν ὑπὸ τὸ χρῶμα, ἢ ὑπὸ τὰ ἐναντία γένη ὡς δικαιοσύνη καὶ ἀδικία ὑπὸ τὸ ἀγαθὸν καὶ τὸ κακόν, ἅτινα ἐναντία εἰσίν, ἢ αὐτὰ τὰ ἐναντία γένη εἰσὶν ὡς τὸ ἀγαθὸν καὶ τὸ κακὸν ἐναντία ὄντα γένη. Περὶ ἕξεως καὶ στερήσεως. Ἕξις λέγεται ἡ ἐνέργεια τοῦ ἐχομένου καὶ τοῦ ἔχοντος ὡς τοῦ ὅπλου καὶ τοῦ ὡπλισμένου ἤγουν τοῦ ἐνδύοντος καὶ τοῦ ἐνδυομένου· δεύτερον αἱ ἐπείσακτοι ἐνέργειαι μόνιμοι οὖσαι εἴτε φυσικαὶ εἴτε ψυχικαί· καὶ φυσικαὶ μὲν ὡς ἡ θερμότης ἐν τοῖς θερμαινομένοις, ψυχικαὶ δὲ ὡς ἐπιστήμη· τρίτον, ὅπερ οὔπω μὲν ἔχει, ἔχει δὲ ἐπιτηδειότητα δέξασθαι, ὅπερ ἐστὶ πρῶτον σημαινόμενον τοῦ δυνάμει·
τέταρτον ἡ φυσικὴ ποιότης ἤγουν φυσικὴ ἕξις ὡς ἡ θερμότης τοῦ πυρὸς καὶ τοῦ καθεύδοντος ἡ ὄψις, ὅπερ ἐστὶ δεύτερον σημαινόμενον τοῦ δυνάμει, δύναται γὰρ καίειν, ἐνεργείᾳ δὲ οὐ καίει, πρῶτον δὲ σημαινόμενον τοῦ ἐνεργείᾳ· πέμπτον ὡς ἡ τελικὴ ἐνέργεια ὡς ἡ ὅρασις ἡ ἤδη ὁρῶσα καὶ ἡ θερμότης ἡ ἤδη θερμαίνουσα. Στέρησις δὲ τῆς ἕξεως ἀποβολή. Ἀντίκειται οὖν τῷ μὲν πρώτῳ σημαινομένῳ τῆς ἕξεως ἡ στέρησις τοῦ ὅπλου ἤγουν τοῦ ἐνδύματος, τῷ δὲ δευτέρῳ ἡ ἀποβολὴ τῶν ἐπεισάκτων ἕξεων, ὅτε τὸ θερμανθὲν ψυχρανθῇ· τῷ τρίτῳ, ὅπερ οὐδὲ ὅλως πέφυκεν ἔχειν τὸ γένος, ὡς λέγομεν ἔχειν ἐπιτηδειότητα τὸ βρέφος πρὸς μουσικήν, τὴν δὲ συκῆν οὐδαμῶς. Ἐστέρηται οὖν ἡ συκῆ, ἐπειδὴ τὸ γένος τῶν φυτῶν οὐκ ἔχει ἐπιτηδειότητα δέξασθαι μουσικήν. Καὶ ὅπερ τὸ μὲν γένος ἔχει ἐπιτηδειότητα, τὶ δὲ τῶν εἰδῶν οὐκ ἔχει· τὸ γὰρ ζῷον ἔχει ἐπιτηδειότητα ὁρᾶν, ὁ δὲ ἀσπάλαξ εἶδος ὢν τοῦ ζῴου οὐκ ἔχει ἐπιτηδειότητα τοῦ ὁρᾶν· τῷ δὲ τετάρτῳ ἡ ἀποβολὴ τῆς δυνάμεως τῆς καθ’ ἕξιν·
PG 94:647τῷ δὲ πέμπτῳ ἡ ἀποβολὴ τῆς τελικῆς ἐνεργείας, ὅπερ ἀνωτέρω εἴρηκε τὴν κατὰ στέρησιν καὶ ἕξιν τῶν ἀντικειμένων ἀντίθεσιν ἤγουν τῆς δυνάμεως εἴτε τῆς ποιητικῆς εἴτε τῆς παθητικῆς· αὕτη δὲ χαρακτηρίζεται τοῖς τρισὶ τούτοις, ὅπερ πέφυκεν ἔχειν οὐδὲ ὅλως δὲ ἔχει, ἀλλὰ τελείως ἐστέρηται, καὶ ὅτε πέφυκεν ἔχειν, καὶ ἔνθα πέφυκεν ἔχειν. Οἷον τὸν λίθον οὐ λέγομεν εἶναι τυφλόν, οὐ πέφυκε γὰρ ἔχειν ἕξιν ὁράσεως· οὐδὲ τὸν ἀρτιγέννητον κύνα λέγομεν εἶναι τυφλὸν οὐδὲ τὸ ἀρτιγέννητον βρέφος νωδόν, ἐπειδὴ οὐ πεφύκασι κατ’ ἐκεῖνον τὸν καιρὸν ἔχειν· οὐδὲ τὸν πόδα λέγομεν τυφλόν, οὐ γὰρ πέφυκε τὸ ζῷον ἐν τῷ ποδὶ ἔχειν τὴν ἕξιν τῆς ὁράσεως. Ὅτε οὖν κατὰ τὰ τρία ταῦτα πέφυκεν ἔχειν καὶ μὴ ἔχει, λέγεται στέρησις. Περὶ προτέρου καὶ ὑστέρου. Τὸ δὲ πρότερον διαιρεῖται εἰς τέσσαρα σημαινόμενα. Καὶ κυριώτατόν ἐστι τὸ τῷ χρόνῳ πρότερον. Λέγεται δὲ κυρίως ἐπὶ μὲν ἐμψύχων τὸ πρεσβύτερον, ἐπὶ δὲ τῶν ἀψύχων τὸ παλαιότερον· καταχρηστικῶς δὲ καὶ ἀντ’ ἀλλήλων λαμβάνονται. δεύτερον δὲ τὸ φύσει πρότερον, ὅπερ συνεισφέρεται μέν, οὐ συνεισφέρει δέ, καὶ συναναιρεῖ καὶ οὐ συναναιρεῖται ὡς τὸ ζῷον πρότερον τοῦ ἀνθρώπου·
ζῴου γὰρ μὴ ὄντος οὐδὲ ἄνθρωπος ἔσται, ζῷον γὰρ ὁ ἄνθρωπος. Ἀνθρώπου δὲ μὴ ὄντος ἔσται ζῷον, καὶ ὁ ἵππος γὰρ καὶ ὁ κύων ζῷά εἰσι· καὶ ἀνθρώπου ὄντος πάντως ἔσται ζῷον, ζῷον γὰρ ὁ ἄνθρωπος. Ζῴου δὲ ὄντος οὐ πάντως ἄνθρωπος ἀλλ’ ἴσως ἵππος, κύων· καὶ ταῦτα γὰρ ζῷά εἰσι. τρίτον τὸ κατὰ τάξιν, ὥσπερ φαμὲν πρῶτον τὸ α, δεύτερον τὸ β, εἶτα τὰ συλλάβια, εἶτα αἱ ψῆφοι. τέταρτον τὸ κατ’ ἀξίαν, ὥς φαμεν· πρῶτον ἐπίσκοπος, εἶτα πρεσβύτερος. Ἐκβάλλουσι δὲ τοῦτον τὸν τρόπον τινές· ἐνδέχεται γὰρ τὸν πρῶτον κατὰ τάξιν ὕστερον εἶναι κατ’ ἀξίαν. πέμπτον, ὥς φαμεν τὸ αἴτιον καὶ αἰτιατόν, ὡς ὁ Σωκράτης πρότερος τῆς ἰδίας εἰκόνος· αὐτὸς γάρ ἐστιν αἴτιος τῆς ἰδίας εἰκόνος. Καὶ ὁ πατὴρ πρότερος καὶ μείζων τοῦ υἱοῦ· ὁ γὰρ πατήρ ἐστιν αἴτιος τοῦ υἱοῦ, ἐκ γὰρ τοῦ πατρὸς ὁ υἱὸς γεννᾶται. Διὸ καὶ ὁ μακάριος Γρηγόριος κατὰ τοῦτο τὸ σημαινόμενον ἔλαβε τὸ ὑπὸ τοῦ κυρίου ἡμῶν ἐν τοῖς ἱεροῖς εὐαγγελίοις ῥηθέν· «Ὁ πατήρ μου μείζων μού ἐστιν.» Ἄλλοι δὲ προστιθέασι τὸ κατ’ ἐπίνοιαν, ὡς πρότερον τῶν θεμελίων τὸν τοῖχον. Τοῦτο δὲ ἀνάγεται ὑπὸ τὸν τέταρτον τρόπον, τὸν κατ’ ἀξίαν·
PG 94:649τὸ γὰρ τῇ ἐπινοίᾳ πρότερον, τοῦτο τῷ πράγματι ὕστερον. Ὁσαχῶς δὲ τὸ πρότερον, τοσαυταχῶς καὶ τὸ ὕστερον. Τὸ δὲ πρότερον καὶ τὸ ὕστερον καὶ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον οὔκ εἰσι τῶν ὁμωνύμων ἀλλὰ τῶν ἀφ’ ἑνός. Περὶ τοῦ ἅμα. Ἅμα λέγεται κυρίως μέν, ὧν ἡ γένεσις ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ, οἷον δύο τινὲς ἐγεννήθησαν ἐν τῇ αὐτῇ ῥοπῇ. Οὗτος ὁ τρόπος ἀντίκειται τῷ πρώτῳ τρόπῳ τῶν σημαινομένων τοῦ προτέρου. Δεύτερον σημαινόμενον τῶν ἅμα τὰ ἀλλήλοις συνυπάρχοντα καὶ μὴ ὄντα ἕτερον ἑτέρου αἴτιον ἢ αἰτιατὸν ὡς τὸ διπλάσιον καὶ τὸ ἥμισυ· ἅμα γὰρ συνυπάρχουσι καὶ συναναιροῦσιν ἄλληλα καὶ συνεισφέρουσιν. Οὗτος δὲ ὁ τρόπος ἀντίκειται τῷ δευτέρῳ καὶ τῷ πέμπτῳ τρόπῳ τοῦ προτέρου· ἐν μὲν γὰρ τῷ δευτέρῳ οὐ συνεισάγουσιν οὐδὲ συναναιροῦσιν ἄλληλα, ἐν δὲ τῷ πέμπτῳ τὸ μὲν αἴτιον, τὸ δὲ αἰτιατόν. Τρίτον σημαινόμενον τῶν ἅμα τὰ ἀντιδιῃρημένα εἴδη· ἀντιδιῃρημένα δὲ εἴδη λέγεται τὰ ἐκ τῆς αὐτῆς διαιρέσεως κατενεχθέντα οἷον τὸ λογικὸν καὶ τὸ ἄλογον ἐκ τοῦ ζῴου. Οὗτος δὲ ὁ τρόπος ἀντίκειται τῷ πρώτῳ καὶ τῷ δευτέρῳ καὶ σχεδὸν τοῖς ἄλλοις τρισί. Περὶ κινήσεως.
Κίνησίς ἐστιν ἐντελέχεια τοῦ δυνάμει, καθὸ τοιοῦτόν ἐστιν, οἷον ὁ χαλκὸς δυνάμει ἐστὶν ἀνδριάς· δύναται γὰρ ὁ χαλκὸς ἀπολαβεῖν τὸ εἶδος τοῦ ἀνδριάντος. Ἐντελέχεια οὖν ἐστι τοῦ χαλκοῦ τοῦ δυνάμει ὄντος ἀνδριάντος τὸ διαλύεσθαι, τὸ διαπλάττεσθαι, τὸ διαξέεσθαι, ἅπερ εἰσὶ κινήσεις. Ἐν ὅσαις οὖν κατηγορίαις θεωρεῖται τὸ δυνάμει, ἐν ταύταις θεωρηθήσεται ἡ κίνησις· ἐν ὅσαις δὲ οὐ θεωρεῖται τὸ δυνάμει, οὐδὲ ἡ κίνησις θεωρηθήσεται. Θεωρεῖται οὖν ἐν τῇ οὐσίᾳ, ἐν τῷ ποσῷ, ἐν τῷ ποιῷ, ἐν τῇ ποῦ κατηγορίᾳ. Ἐν μὲν τῇ οὐσίᾳ γένεσις καὶ φθορά, ἐν δὲ τῷ ποσῷ αὔξησις καὶ μείωσις, ἐν δὲ τῷ ποιῷ ἀλλοίωσις, ἐν δὲ τῇ ποῦ τὸ κύκλῳ φερόμενον, ὅπερ καλεῖται περιφορά, καὶ τὸ ἐπ’ εὐθείας κινούμενον, ὅπερ λέγεται ἐπ’ εὐθείας κίνησις. Τῆς δὲ ἐπ’ εὐθείας κινήσεως διαφοραί εἰσιν ἕξ· τὸ ἄνω, τὸ κάτω, τὸ ἔσω, τὸ ἔξω, τὸ δεξιά, τὸ ἀριστερά. Διὸ μετὰ τῆς περιφορᾶς ἑπτὰ τοπικαὶ κινήσεις εἰσί· πᾶν γὰρ μεταβαλλόμενον ἢ καθ’ αὑτὸ μεταβάλλεται ἢ κατά τι τῶν ἐν αὐτῷ ἢ κατά τι τῶν περὶ αὐτό· καὶ εἰ μὲν καθ’ αὑτό, ποιεῖ γένεσιν καὶ φθοράν·
PG 94:651εἰ δὲ κατά τι τῶν ἐν αὐτῷ ἢ κατὰ τὸ ποσόν, καὶ ποιεῖ αὔξησιν καὶ μείωσιν, ἢ κατὰ τὸ ποιόν, καὶ ποιεῖ ἀλλοίωσιν· εἰ δὲ κατὰ τὸ περὶ αὐτό, ποιεῖ τὴν κατὰ τόπον μεταβολήν· ὁ γὰρ τόπος οὔτε αὐτό ἐστι κινούμενον οὔτε τι τῶν ἐν αὐτῷ, ἀλλὰ τοῖς κινουμένοις παρέπεται καὶ περὶ τὰ κινούμενά ἐστι. Διαφέρει δὲ γένεσις καὶ φθορά· γένεσις μὲν γάρ ἐστιν ἡ ἀπὸ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι πρόοδος· ὅπερ γὰρ οὐκ ἦν πρότερον, τοῦτο γίνεται. Ἡ δὲ φθορὰ τὸ ἀνάπαλιν ἀπὸ τοῦ ὄντος ἐπὶ τὸ μὴ εἶναι μεταβολή. αὔξησις δὲ καὶ μείωσις· αὔξησις μὲν γάρ ἐστιν ἡ ἐπὶ τὸ μεῖζον κίνησις· μείωσις δὲ ἡ ἐπὶ τὸ ἔλαττον. ἐν δὲ τῇ ἀλλοιώσει πάλιν τὰ ἀντικείμενα πάθη, θερμότης ψύξει, τῷ λευκῷ τὸ μέλαν. Ἀντίκειται τοίνυν τῇ μὲν γενέσει φθορά, τῇ δὲ αὐξήσει μείωσις, τῇ δὲ ἀλλοιώσει τὸ ἀντικείμενον καὶ ἡ ἠρεμία. Ἀντικείμενον μὲν θερμάνσει ψύξις ἠρεμία τε· ὅταν γὰρ λάβῃ πέρας τὸ θερμαινόμενον καὶ ἔλθῃ ἐπὶ τὴν ἄκραν θερμότητα, ἠρεμεῖ καὶ παύεται τοῦ θερμαίνεσθαι. Οὕτω καὶ τῇ κατὰ τόπον μεταβολῇ καὶ ἡ ἐναντία κίνησις ἀντίκειται καὶ ἡ ἠρεμία, ἐναντία μέν, ὡς ἡ ἄνω κίνησις τῇ κάτω ἠρεμίᾳ τε·
ἐὰν γὰρ βῶλον ῥίψῃ τις ἐπὶ τὰ ἄνω, οὐ πρότερον ἐπὶ τὰ κάτω κινηθήσεται, πρὶν ἠρεμία τις γένηται. Τῇ δὲ οὐρανίᾳ κινήσει οὐκ ἔστιν ἐναντία κίνησις. Δοκεῖ δὲ ἡ ἀλλοίωσις παρέπεσθαι ταῖς λοιπαῖς κινήσεσι· καὶ γὰρ καὶ τὸ γινόμενον καὶ τὸ φθειρόμενον καὶ τὸ αὐξάνον καὶ τὸ μειούμενον καὶ τὸ κινούμενον κατὰ τόπον πάντως ἀλλοιοῦται. Ἐπὶ δὲ τῶν φυσικῶν κινήσεων, εἰ καὶ εὑρίσκομεν παρεπομένην τὴν ἀλλοίωσιν ταῖς λοιπαῖς κινήσεσιν, ὅμως ἐνδέχεται ἀλλοιοῦσθαι μέν, μὴ μέντοι δὲ κινεῖσθαι καθ’ ἑτέραν κίνησιν, ὡς ἐπὶ λίθου· οὗτος γὰρ θερμαίνεται καὶ ψύχεται καὶ οὔτε αὔξει οὔτε γίνεται· καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν ὁμοίως. Ὥστε εἰ καὶ παρέπεται ἀλλοίωσις ταῖς λοιπαῖς κινήσεσιν, ὅμως ἐνδέχεται καθ’ αὑτὴν θεωρεῖσθαι· ὅθεν ὁμολογεῖται αὐτῶν τὸ διάφορον. Κίνησιν δὲ λέγει Ἀριστοτέλης τὴν μεταβολήν. Ἐν γὰρ τῷ πέμπτῳ λόγῳ τῆς Φυσικῆς ἀκροάσεως ἀπέδειξεν, ὅτι γένεσις καὶ φθορὰ μεταβολαὶ μέν εἰσι, κινήσεις δὲ οὔκ εἰσι, διότι ἡ κίνησις σῳζομένου τοῦ πράγματος γίνεται.
PG 94:653Εἰ δὲ καὶ τῇ ἀλλοιώσει καὶ τῇ κατὰ τόπον μεταβολῇ ἔφημεν δύο ἐναντία εἶναι, τήν τε κίνησιν καὶ τὴν ἠρεμίαν, ἰστέον, ὡς οὐκ ἀδύνατον κατ’ ἄλλο καὶ ἄλλο δύο ἑνὶ εἶναι ἐναντία· ἠρεμία μὲν γὰρ ὡς λῆξις καὶ στέρησις, ἡ δὲ ἀντικειμένη κυρίως ὡς θερμάνσει ψύξις. Περὶ τοῦ ἔχειν. Τὸ ἔχειν κατὰ ὀκτὼ τρόπους λέγεται· ἢ γὰρ ὡς ἕξιν ἢ διάθεσιν ἢ ἄλλην ποιότητα· λεγόμεθα γὰρ ἔχειν ἐπιστήμην καὶ ἀρετήν. ἢ ὡς ποσόν· λέγεται γὰρ τρίπηχυ μέγεθος ἔχειν τὸ ξύλον. ἢ ὡς οὐσίαν περὶ οὐσίαν, ὅπερ ἐστὶ γενικώτατον γένος. Τοῦτο δέἢ περὶ ὅλον τὸ σῶμα ὡς χιτώνἢ περί τι μέρος ὡς δακτύλιος ἐν δακτύλῳἢ ὡς μέρος ἐν ὅλῳ· λεγόμεθα γὰρ ἔχειν χεῖρα· ἢ ὡς ἐν ἀγγείῳ, ὡς λέγομεν οἶνον ἔχειν τὸ κεράμιον, ἢ ὡς κτῆμα· λεγόμεθα γὰρ οἰκίαν ἔχειν ἢ ἀγρόν, λεγόμεθα δὲ καὶ γυναῖκα ἔχειν, καὶ ἡ γυνὴ ἄνδρα ἔχειν. Ἔοικε δὲ οὗτος ὁ τρόπος ἀλλότριος εἶναι τοῦ ἔχειν, ἐπειδὴ ἀντιστρέφει· οὐδὲν γὰρ μᾶλλον σημαίνει ἔχειν τὸν ἄνδρα γυναῖκα ἢ τὴν γυναῖκα ἄνδρα, οὐδὲ γὰρ ἕτερον ἑτέρου ἐπικρατεῖ, ἀλλ’ ἴσως καὶ ἀδιαφόρως ἔχουσιν. Εἰ δὲ καὶ ὁ κτήτωρ ἔχει κτῆμα καὶ τὸ κτῆμα κτήτορα καὶ ἀντιστρέφει, ἀλλ’ οὐχ ὡς ἀνὴρ γυναῖκα καὶ γυνὴ ἄνδρα·
ὁ γὰρ κτήτωρ αὐτοκρατὲς καὶ κυριώτατόν ἐστι τοῦ κτήματος, καὶ διὰ τοῦτο μᾶλλον ὁ μὲν κτήτωρ ἔχειν λέγεται, τὸ δὲ κτῆμα ἔχεσθαι. Δῆλον δέ, ὅτι τὸ ἔχειν τῶν ὁμωνύμων ἐστί. Τινὲς τὰς αὐτὰς διαφορὰς λέγουσι τοῦ ἔχειν, ὅσας καὶ τοῦ ποιεῖν καὶ τοῦ πάσχειν· ὡς γὰρ τὰ ποιοῦντα καὶ πάσχοντα ἢ ἔμψυχά ἐστιν ἢ ἄψυχα, οὕτω καὶ ἐνταῦθα ἢ ἔμψυχόν ἐστι τὸ ἔχον καὶ τὸ ἐχόμενον ἢ ἄψυχον. Πῶς οὖν τῶν διαφόρων γενῶν αἱ αὐταὶ διαφοραὶ ἔσονται; Ἀλλ’ ἔστιν εἰπεῖν, ὅτι τὸ ἔχον ἢ περὶ ὅλον τὸ σῶμά ἐστιν ἢ περὶ μέρος, καὶ πάλιν τοῦτο ἢ ἀμυντήριόν ἐστιν ἢ κόσμος. Περὶ ἀποφάνσεως ἀποφάσεώς τε καὶ καταφάσεως. Χρὴ γινώσκειν, ὅτι ἡ κατάφασις καὶ ἡ ἀπόφασις ἀπόφανσις λέγεται. Κατάφασις μὲν οὖν ἐστιν ἡ σημαίνουσα, τί τινι ὑπάρχει, τουτέστι τί ὑπάρχει τις· οἷον Σωκράτης σοφός ἐστι, Σωκράτης περιπατεῖ. Ἀπόφασις δὲ ἡ δηλοῦσα τὸ μὴ ὑπάρχον τινὶ ἤγουν τί οὐκ ἔστι τις, οἷον ὁ δεῖνα οὐκ ἔστι σοφός, ὁ δεῖνα οὐ περιπατεῖ. Ἐπειδὴ δὲ πάσῃ καταφάσει ἀντίκειται ἀπόφασις καὶ πάσῃ ἀποφάσει κατάφασις, ἡ ἀπόφασις ἡ ἀντικειμένη τῇ καταφάσει καὶ ἡ κατάφασις ἡ ἀντικειμένη τῇ ἀποφάσει ἀντίφασις λέγεται·
PG 94:655ἀνάγκη δὲ τὴν μίαν ψεύδεσθαι καὶ τὴν μίαν ἀληθεύειν. Περὶ ὅρου καὶ προτάσεως καὶ συλλογισμοῦ. Χρὴ γινώσκειν, ὅτι σκοπὸν ἔχει ἡ λογικὴ πραγματεία περὶ τῆς ἀποδείξεως. Ἡ δὲ ἀπόδειξις συλλογισμός ἐστιν· ὁ δὲ συλλογισμὸς σύγκειται ἐκ δύο ἀληθῶν προτάσεων καὶ τοῦ συμπεράσματος· οἷον θέλων ἀποδεῖξαι, ὅτι ἡ ψυχὴ ἀθάνατός ἐστι, λέγω, ὅτι πᾶν ἀεικίνητον ἀθάνατόν ἐστιν· αὕτη πρότασίς ἐστιν. Εἶτα λέγω καὶ δευτέραν πρότασιν· Ἡ ψυχὴ ἀεικίνητός ἐστιν· εἶτα τὸ συμπέρασμα· Ἡ ψυχὴ ἄρα ἀθάνατός ἐστιν. Ἑκάστη δὲ πρότασις ἐξ ὅρων σύγκειται, ἑκάστη γὰρ λέξις τῆς προτάσεως ὅρος λέγεται· ὅρος γάρ ἐστιν, εἰς ὃν ἀναλύεται ἡ πρότασις. Οἷον ἡ πρότασις λέγει· Πᾶν ἀεικίνητον ἀθάνατόν ἐστι· τὸ Πᾶν ὅρος λέγεται ὡς μέρος προτάσεως καὶ τὸ ἀεικίνητον ὁμοίως ὅρος λέγεται καὶ τὸ ἀθάνατον ὅρος λέγεται καὶ τὸ ἐστιν ὅρος λέγεται. Χρὴ γινώσκειν, ὅτι δεῖ τὰς προτάσεις ἀληθεῖς εἶναι καὶ τὸ συμπέρασμα ἀκολουθεῖν ταῖς προτάσεσιν. Εἰ γὰρ εὑρεθῇ ἡ μία τῶν προτάσεων ψευδὴς ἢ τὸ συμπέρασμα, παραλογισμός ἐστι καὶ οὐ συλλογισμός. Ἁπλῆ φωνή, ὄνομα, ῥῆμα, φάσις, ὅρος·
ταῦτα τὰ πέντε κατὰ μὲν τὸ ὑποκείμενον οὐδὲν ἀλλήλων διαφέρουσι, μόνον δὲ κατὰ τὴν σχέσιν ἐστὶν αὐτῶν ἡ διαφορά· οἷον ἄνθρωπος ὡς μὲν ἁπλῶς σημαντικόν τινος λέγεται ἁπλῆ φωνή, ὡς δὲ ὑποκείμενον λέγεται ὄνομα, ὡς δὲ τάξιν ἐπέχον κατηγορουμένου λέγεται ῥῆμα, ὡς δὲ μέρος καταφάσεως ἢ ἀποφάσεως λέγεται φάσις, ὡς δὲ μέρος προτάσεως καὶ συλλογισμοῦ λέγεται ὅρος. Χρὴ δὲ γινώσκειν, ὅτι ἐν τῇ προτάσει ἤτοι τῇ καταφάσει καὶ ἀποφάσει τὸ μὲν ὑποκείμενον ὄνομα λέγεται, τὸ δὲ κατηγορούμενον λέγεται ῥῆμα. Οἷον κατάφασίς ἐστιν· Ἄνθρωπος περιπατεῖ, τὸ ἄνθρωπος ὑποκείμενόν ἐστι καὶ λέγεται ὄνομα, τὸ περιπατεῖ τάξιν ἐπέχει κατηγορουμένου καὶ λέγεται ῥῆμα· Σωκράτης καλός ἐστι, τὸ Σωκράτης ὑποκείμενόν ἐστι καὶ λέγεται ὄνομα, τὸ καλός ἐστι τάξιν ἐπέχει κατηγορουμένου καὶ λέγεται ῥῆμα ὡς μέρος καταφάσεως, εἰ καὶ παρὰ τοῖς γραμματικοῖς ὄνομα λέγεται τὸ καλός. Καὶ ἁπλῶς, ᾧτινι ἀκολουθεῖ τὸ ἐστι, ῥῆμά ἐστι καὶ ἐν τῇ ἀποφάσει καὶ ἐν τῇ καταφάσει, κἂν ὄνομά ἐστι κἂν ῥῆμα, ῥῆμα λέγεται παρὰ τοῖς φιλοσόφοις ὡς κατηγορούμενον.
PG 94:657Ἰστέον, ὅτι τὰ πέντε ταῦτα οὐδὲν ἀλλήλων διενηνόχασιν, ἀπόφανσις, πρότασις, πρόβλημα, ἔνστασις, συμπέρασμα. Ὅταν γὰρ ἁπλῶς ἀποφαίνωμαι, ὅτι ἡ ψυχὴ ἀθάνατός ἐστιν, ἀπόφανσις λέγεται. Ὅταν δὲ ὡς μέρος συλλογισμοῦ ληφθῇ, τότε πρότασίς ἐστιν τὸ λέγειν· Ἡ ψυχὴ ἀθάνατός ἐστιν. Ἡνίκα δέ τις ἐνίσταται πρὸς τὴν πρότασιν λέγων· Πόθεν δῆλον, ὅτι ἡ ψυχὴ ἀθάνατός ἐστι; τότε τὸ τοιοῦτον ἔνστασις προσαγορεύεται. Ἡνίκα δὲ πάλιν προτείνομεν εἰς ζήτησιν· Ἆρα ἡ ψυχὴ ἀθάνατός ἐστι; καλεῖται πρόβλημα. Ὅτε δὲ ἐκ προτάσεως συναχθῇ, καλεῖται συμπέρασμα, οἷον· Ἡ ψυχὴ ἀεικίνητός ἐστι, τὸ ἀεικίνητον ἀθάνατον, ἐκ τῶν προτάσεων τούτων συνάγεται· Ἄρα ἡ ψυχὴ ἀθάνατός ἐστι· τοῦτό ἐστι συμπέρασμα. Πρότασίς ἐστι λόγος ἀποφαντικός τινος ἀπό τινος, ὅπερ ἐστὶν ἀπόφασις, οἷον Σωκράτης οὐ γελᾷ, ἤ τινος κατά τινος, ὅπερ ἐστὶ κατάφασις, ὡς Σωκράτης γελᾷ. Ὅρος ἐστίν, εἰς ὃν ἀναλύεται ἡ πρότασις. Συλλογισμός ἐστι λόγος, ἐν ᾧ τεθέντων τινῶν ἤγουν ὁμολογηθέντων ἕτερον ἐξ ἀνάγκης τῶν κειμένων συμβαίνει διὰ τὰ κείμενα· διὰ γὰρ τὰς κειμένας προτάσεις γίνεται τὸ συμπέρασμα μὴ δεόμενον ἔξωθεν ἑτέρας τινὸς συστάσεως.
Πρόβλημά ἐστι θεώρημα συντεῖνον εἰς αἵρεσιν καὶ φυγὴν ἤγουν εἰς ἄρνησιν καὶ συγκατάθεσιν πρὸς γνῶσιν καὶ θεωρίαν. Πύσμα ἐστὶν ἐρώτημα διεξοδικὴν ἤγουν πλατεῖαν ἀπαιτοῦν ἀπόκρισιν· διαφέρει γὰρ ὁ ἐρωτηματικὸς λόγος τοῦ πυσματικοῦ, ὅτι τῷ μὲν ἐρωτηματικῷ ταχεῖα ἕπεται ἡ ἀπόκρισις ἤγουν δι’ ὀλίγων, τῷ δὲ πυσματικῷ χρονία καὶ διὰ πολλῶν. Διαλογικὸς χαρακτὴρ λέγεται ὁ κατὰ πεῦσιν καὶ ἀπόκρισιν. Ἔνστασίς ἐστιν ἡ ἐκ προοιμίων ἀνατρέπουσα τὸν λόγον. Ἀντιπαράστασις δὲ ἡ δεχομένη μὲν τὸν λόγον ὡς ἀληθῆ, δεικνύουσα δέ, ὡς οὐδὲν βλάπτει πρὸς τὸ προκείμενον. Λημμάτιόν ἐστιν, ὅπερ εἴληπται ὡς ὁμολογούμενον πρὸς κατασκευήν τινος. Αἵρεσίς ἐστι δόξα πλειόνων ἀνθρώπων πρὸς ἀλλήλους μὲν συμφωνούντων, πρὸς ἄλλους δὲ διαφωνούντων. Κοινὴ δὲ ἔννοιά ἐστιν ἡ παρὰ πᾶσιν ὁμολογουμένη, οἷον ὅτι ἔστιν ἥλιος. Θέσις δέ ἐστι παράδοξος ὑπόληψίς τινος τῶν ἐν φιλοσοφίᾳ γνωρίμων ἤγουν ξένη ἔννοια ὡς ὁ Παρμενίδου λόγος, ὅτι ἓν ἔλεγε τὸ ὄν, καὶ ὡς ὁ Ἡρακλείτου, ὅτι πάντα κινεῖται. Κοινόν ἐστι τὸ ἐν πολλοῖς θεωρούμενον ἢ πολλῶν κατηγορούμενον. Κοινὸν δὲ τετραχῶς λέγεται·
PG 94:659ἢ τὸ εἰς τὰ μέρη διαιρετὸν ὡς ἡ κληρουχουμένη γῆ· ἢ τὸ ἀδιαιρέτως ἐν χρήσει κοινῇ λαμβανόμενον, οὐχ ἅμα δὲ ὡς εἷς δοῦλος ἢ εἷς ἵππος δύο δεσποτῶν ποτὲ μὲν τοῦδε, ποτὲ δὲ τοῦδε τὴν κέλευσιν πληρῶν· ἢ τὸ ἐν προκαταλήψει ἰδιοποιούμενον, εἰς δὲ τὸ κοινὸν ἀναπεμπόμενον ὡς ὁ ἐν θεάτρῳ τόπος ἢ ἐν βαλανείῳ· ἢ τὸ ἀδιαιρέτως εἰς κοινὴν καὶ τὴν αὐτὴν ἔννοιαν προβαλλόμενον ὡς ἡ φωνὴ τοῦ κήρυκος. Κατὰ τοῦτον τὸν τρόπον χρὴ ληφθῆναι ἐπὶ τῶν ὁμωνύμων καὶ συνωνύμων τὸ ὧν ὄνομα κοινόν. Καθ’ αὑτό ἐστι τὸ πρώτως καὶ κατ’ οὐσίαν προσόν τινι καὶ οὐ κατὰ συμβεβηκὸς ὡς τὸ λογικὸν τῷ ἀνθρώπῳ. Καθόλου ἐστὶ τὸ πολλὰ σημαῖνον ὡς ἄνθρωπος, ζῷον, οὐσία. Κατὰ συμβεβηκός ἐστιν, ὃ δύναται ὑπάρχειν τινὶ καὶ μὴ ὑπάρχειν ὡς τῷ ἀνθρώπῳ τὸ νοσεῖν καὶ ὑγιαίνειν. Ποιεῖν λέγεται ἐπὶ τῶν ποιητικῶν τεχνῶν, ἐφ’ ὧν διαμένει τὸ γινόμενον ὡς ἐπὶ τεκτονικῆς καὶ τῶν τοιούτων· διαμένει γὰρ μετὰ τὴν ποίησιν ἡ κλίνη. Πράττειν λέγεται, ἐφ’ ὧν οὐ διαμένει τὸ τέλος ἤγουν τὸ ἀποτέλεσμα ὡς ἐπὶ τῆς αὐλητικῆς καὶ ὀρχηστικῆς. Θεωρεῖν δὲ λέγεται τὸ νοεῖν, τὸ ἀστρονομεῖν, τὸ γεωμετρεῖν καὶ τὰ τοιαῦτα.DIALECTICA.
ΙΩΑΝΝΟΥ
ΤΟΥ ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ
ΠΗΓΗ ΓΝΩΣΕΩΣ.
5. P. N. JOANNIS DAMASCENI
ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ.
FONS SCIENTIÆ.
ιωτάτῳ καὶ θεοτιμήτῳ Πατρὶ Κοσμᾷ,
· ἐπισκόπῳ τοῦ Μαιουμᾶ, ἐλάχιστος
καὶ πρεσβύτερος, ἐν Κυρίῳ χαίρειν.
· στενὸν τῆς διανοίας, καὶ τὸ ἄπορον τῆς
τῆς ἐμαυτοῦ ἐπιστάμενος, ώκνουν, ὦ μα
ῖς ὑπὲρ δύναμιν ἐγχειρεῖν, καὶ τῶν ἀδύ
Στολμαν, ὥσπερ τις αὐθάδης καὶ τολμηἐπηρτημένον τοῖς τὰ τοιαῦτα τολμῶσιν
μας κίνδυνον. Εἰ γὰρ Μωϋσῆς ὁ θεῖος ἐκεῖ
μοθέτης, ὁ πάσης ἀνθρωπίνης θέας ἀπο
καὶ τοῦ βίου τὰς τρικυμίας καταλιπών,
εν ὑλικὴν ἀποσμηξάμενος έμφασιν, καὶ τὸ
ῆς ὀπτικὴν καθηράμενος, κἀντεῦθεν πρὸς
Ο γενόμενος ἐπιτήδειος· ὁ τὴν πρὸς ἡμᾶς
Λόγου φιλάνθρωπον συγκατάβασιν, καὶ τὴν
ερφυά ο σάρκωσιν ἐν βάτῳ καὶ ἀΰλῳ πυρὶ
Αξιωμένος, φλέγοντι μὲν καὶ ἐκπυροῦντι
θαν, καὶ πρὸς τὴν ἑαυτοῦ λαμπρότητα,
οντι μὲν, οὐ καταφλέγοντι δὲ, οὐδὲ ἀφαν!-
τα μὲν τῆς οἰκείας αὐτὴν ἐξιστῶντι φύσ
τρῶτος τοῦ ὄντος, καὶ ἀληθῶς ὑπὲρ οὐσίαν
μνημένος ὄνομα, τῶν οἰκείων καὶ συμφυη προστασίαν παρὰ Θεοῦ ἐγχειριζόμενος,
αν εκάλει ἑαυτὸν καὶ βραδύγλωσσον, ὡς οὐ
; τῷ θείῳ ἐξυπηρετεῖσθαι βουλήματι α, καὶ
κς του μφανὲς ἄγειν· καὶ μεσίτης Θεοῦ καὶ
ο καθίσταται· πῶς ἐγὼ ὁ ἐῤῥυπωμένος,
ἁμαρτία κατεστιγμένος *, φέρων δὲ τῶν
ἐν ἐμαυτῷ τὸν πολυτάραχον κλύδωνα, καὶ
S
1-3 PROLOGUS.
Religiosissimo et venerabili in Deo Patri Cosma,
sanctissimo episcopo Majumæ, Joannes minimus
monachus et presbyter, in Domino salutem.
Cunctabar quidem, o beate, exilitatis ingenii
mei et linguæ difficultatis conscius, iis quæ vires
meas excederent manum admovere, et, confidentioris cujusdam instar ac temerarii, adytorum
recessus penetrare; periculum videlicet extimescens, quod illis qui ejusmodi res auderent, impendet. Nam si divinus ille legislator Moyses, qui ab
omni rerum humanarum aspectu secedens, crebrescentibus sæculi fructibus relictis, ab omni specie
corporali mentis oculum expurgaverat, et idoneus
inde ad Dei ipsius intuitum evaserat; si ille,
inquam, qal hoc consecutus crat, ut benignissimam ad nos usque Dei Verbi demissionem, incarnationemque naturæ vires superantem conspiceret
in rubo, et in igne pabuli corporalis experte, a
quo incensus rubus, sic in ejus splendorem immutaretur, ut tamen combustione nulla consumeretur, nec a propria natura descisceret; si ille demum qui omnium primus, ejus qui est, ipsaque
essentia vere sublimior est, edoctus nomen fuerat,
quique contribulium suorum principatum a Deo
acceperat, impeditiorem nihilominus loquelam,
et tardiorem linguam causabatur, quam ut, consilii divini minister factus, ipsum palam efferret,
et Dei hominumque 4 sequester fleret: quinam
contaminatus ego, nullisque non peccati maculis
Multi
Lomber. emendavit ex cod. S. Hil. et aliis codd. Edita et cæteri, ἀδυνάτων. Interpretes alii, et
tia andere. Lectionem priorem astruunt, quæ de Moyse sequuntur; atque hæc omnia ex GregoNat. 34, mutuata videntur. R. 2930, θεογνωσίαν. • Edit. ὑπερφυῶς. d R. 2950, θελήματι.
1 βουλεύματι. Cod. S. Hil. ex emendat. et cateri, βουλήματι. Vetus interp. voluntali.
ἐῤῥυπωμένος καὶ πάσης ἁμαρτίας κατεστιγμ. Edita et codd. aliqui εῤῥυπωμένος πάσῃ ἁμαρτία
. Reg. 2930, ὁ ρύπω μὲν πάσης ἁμαρτίας κατεστιγμ. Colb. 4783, ὁ ρύπω μὲν παντὶ καταστιγόμε
1. int. qui sorde quidem omnis peccati inquinatus sum.
PATROL. GR. XCIV.
Τὴν ἐπίνοιαν ὁ ἀληθὴς λόγος διττὴν ἀποφαίνεται. Ἡ μὲν γὰρ ἐπέννοιά τις καὶ ἐπενθύμησίς ἐστι τὴν ὁλοσχερῆ τῶν πραγμάτων καὶ ἀδιάρθρωτον ἐξαπλοῦσα καὶ διασαφοῦσα θεωρίαν καὶ γνῶσιν, ὡς τὸ αἰσθήσει δόξαν εἶναι ἁπλοῦν τῇ πολυπραγμοσύνῃ τοῦ νοῦ πολυμερές τε καὶ ποικίλον ἀναφαίνεσθαι, οἷον ὁ ἄνθρωπος ἁπλοῦς φαινόμενος τῇ ἐπινοίᾳ διπλοῦς κατανοεῖται, ἐκ ψυχῆς τε καὶ σώματος συγκείμενος, ἡ δὲ ἀνάπλασμα διανοίας τυγχάνει κατὰ συμπλοκὴν αἰσθήσεώς τε καὶ φαντασίας ἐκ τῶν ὄντων τὰ μηδαμῶς ὄντα συντιθεῖσα καὶ δοξάζουσα. Τοιαύτη δέ ἐστιν ἡ τῶν ἱπποκενταύρων καὶ σειρήνων καὶ τραγελάφων μυθοπλαστία. Τῶν γὰρ ὅλων τὰ μέρη λαμβάνουσα καὶ ἐκ τῶν μερῶν ἄλλο τι συντιθεῖσα κατὰ πολλὴν ἐξουσίαν τε καὶ εὐκολίαν τὰ μηδαμῶς ἐν ὑποστάσει τε καὶ οὐσίᾳ θεωρούμενα ἐν τῇ διανοίᾳ καὶ τοῖς λόγοις ἀνέπλασεν, εἶτα καὶ ταῖς ὕλαις διατυπουμένη ἀνειδωλοποίησεν· αὕτη δὲ λέγεται ψιλὴ ἐπίνοια. Ἕνωσις γίνεται κατὰ διαφόρους τρόπους·DIALECTICA.
ΙΩΑΝΝΟΥ
ΤΟΥ ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ
ΠΗΓΗ ΓΝΩΣΕΩΣ.
5. P. N. JOANNIS DAMASCENI
ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ.
FONS SCIENTIÆ.
ιωτάτῳ καὶ θεοτιμήτῳ Πατρὶ Κοσμᾷ,
· ἐπισκόπῳ τοῦ Μαιουμᾶ, ἐλάχιστος
καὶ πρεσβύτερος, ἐν Κυρίῳ χαίρειν.
· στενὸν τῆς διανοίας, καὶ τὸ ἄπορον τῆς
τῆς ἐμαυτοῦ ἐπιστάμενος, ώκνουν, ὦ μα
ῖς ὑπὲρ δύναμιν ἐγχειρεῖν, καὶ τῶν ἀδύ
Στολμαν, ὥσπερ τις αὐθάδης καὶ τολμηἐπηρτημένον τοῖς τὰ τοιαῦτα τολμῶσιν
μας κίνδυνον. Εἰ γὰρ Μωϋσῆς ὁ θεῖος ἐκεῖ
μοθέτης, ὁ πάσης ἀνθρωπίνης θέας ἀπο
καὶ τοῦ βίου τὰς τρικυμίας καταλιπών,
εν ὑλικὴν ἀποσμηξάμενος έμφασιν, καὶ τὸ
ῆς ὀπτικὴν καθηράμενος, κἀντεῦθεν πρὸς
Ο γενόμενος ἐπιτήδειος· ὁ τὴν πρὸς ἡμᾶς
Λόγου φιλάνθρωπον συγκατάβασιν, καὶ τὴν
ερφυά ο σάρκωσιν ἐν βάτῳ καὶ ἀΰλῳ πυρὶ
Αξιωμένος, φλέγοντι μὲν καὶ ἐκπυροῦντι
θαν, καὶ πρὸς τὴν ἑαυτοῦ λαμπρότητα,
οντι μὲν, οὐ καταφλέγοντι δὲ, οὐδὲ ἀφαν!-
τα μὲν τῆς οἰκείας αὐτὴν ἐξιστῶντι φύσ
τρῶτος τοῦ ὄντος, καὶ ἀληθῶς ὑπὲρ οὐσίαν
μνημένος ὄνομα, τῶν οἰκείων καὶ συμφυη προστασίαν παρὰ Θεοῦ ἐγχειριζόμενος,
αν εκάλει ἑαυτὸν καὶ βραδύγλωσσον, ὡς οὐ
; τῷ θείῳ ἐξυπηρετεῖσθαι βουλήματι α, καὶ
κς του μφανὲς ἄγειν· καὶ μεσίτης Θεοῦ καὶ
ο καθίσταται· πῶς ἐγὼ ὁ ἐῤῥυπωμένος,
ἁμαρτία κατεστιγμένος *, φέρων δὲ τῶν
ἐν ἐμαυτῷ τὸν πολυτάραχον κλύδωνα, καὶ
S
1-3 PROLOGUS.
Religiosissimo et venerabili in Deo Patri Cosma,
sanctissimo episcopo Majumæ, Joannes minimus
monachus et presbyter, in Domino salutem.
Cunctabar quidem, o beate, exilitatis ingenii
mei et linguæ difficultatis conscius, iis quæ vires
meas excederent manum admovere, et, confidentioris cujusdam instar ac temerarii, adytorum
recessus penetrare; periculum videlicet extimescens, quod illis qui ejusmodi res auderent, impendet. Nam si divinus ille legislator Moyses, qui ab
omni rerum humanarum aspectu secedens, crebrescentibus sæculi fructibus relictis, ab omni specie
corporali mentis oculum expurgaverat, et idoneus
inde ad Dei ipsius intuitum evaserat; si ille,
inquam, qal hoc consecutus crat, ut benignissimam ad nos usque Dei Verbi demissionem, incarnationemque naturæ vires superantem conspiceret
in rubo, et in igne pabuli corporalis experte, a
quo incensus rubus, sic in ejus splendorem immutaretur, ut tamen combustione nulla consumeretur, nec a propria natura descisceret; si ille demum qui omnium primus, ejus qui est, ipsaque
essentia vere sublimior est, edoctus nomen fuerat,
quique contribulium suorum principatum a Deo
acceperat, impeditiorem nihilominus loquelam,
et tardiorem linguam causabatur, quam ut, consilii divini minister factus, ipsum palam efferret,
et Dei hominumque 4 sequester fleret: quinam
contaminatus ego, nullisque non peccati maculis
Multi
Lomber. emendavit ex cod. S. Hil. et aliis codd. Edita et cæteri, ἀδυνάτων. Interpretes alii, et
tia andere. Lectionem priorem astruunt, quæ de Moyse sequuntur; atque hæc omnia ex GregoNat. 34, mutuata videntur. R. 2930, θεογνωσίαν. • Edit. ὑπερφυῶς. d R. 2950, θελήματι.
1 βουλεύματι. Cod. S. Hil. ex emendat. et cateri, βουλήματι. Vetus interp. voluntali.
ἐῤῥυπωμένος καὶ πάσης ἁμαρτίας κατεστιγμ. Edita et codd. aliqui εῤῥυπωμένος πάσῃ ἁμαρτία
. Reg. 2930, ὁ ρύπω μὲν πάσης ἁμαρτίας κατεστιγμ. Colb. 4783, ὁ ρύπω μὲν παντὶ καταστιγόμε
1. int. qui sorde quidem omnis peccati inquinatus sum.
PATROL. GR. XCIV.
ἢ γὰρ κατὰ φυρμὸν γίνεται ὡς ἐπὶ διαφόρων ἀλεύρων ἀναφυρομένων καὶ μιγνυμένων, ἢ κατὰ κόλλησιν ὡς ἐπὶ χαλκοῦ καὶ μολύβδου, ἢ κατὰ ἁρμονίαν ὡς ἐπὶ λίθων καὶ ξύλων, ἢ κατὰ σύγχυσιν ὡς ἐπὶ τῶν τηκτῶν καὶ τῶν μεταλλικῶν, τηκτῶν μὲν κηροῦ καὶ πίσσης καὶ τῶν τοιούτων, μεταλλικῶν δὲ χρυσοῦ καὶ ἀργύρου καὶ τῶν τοιούτων, ἢ κατὰ ἀνάκρασιν ὡς ἐπὶ τῶν ὑγρῶν, οἴνου τυχὸν καὶ ὕδατος, οἴνου καὶ μέλιτος. Ἡ δὲ κατὰ σύνθεσιν ἕνωσίς ἐστιν ἡ εἰς ἄλληλα τῶν μερῶν χωρὶς ἀφανισμοῦ περιχώρησις ὡς ἐπὶ ψυχῆς ἔχει καὶ τοῦ σώματος, ἥντινα ἕνωσίν τινες σύγκρασιν ἐκάλεσαν ἢ συμφυί̈αν. Ἰστέον δέ, ὥς τινες τῶν πατέρων τὸ τῆς κράσεως ὄνομα ἐπὶ τοῦ κατὰ Χριστὸν μυστηρίου οὐ κατεδέξαντο, τὴν δὲ κατὰ σύνθεσιν ἕνωσιν ἅπαντες. Αὕτη δέ ἐστιν ἡ καθ’ ὑπόστασιν ἕνωσις ἡ κατὰ σύνθεσιν. Καθ’ ὑπόστασιν μὲν οὖν ἐστι τὸ ἐκ διαφόρων φύσεων ὑφεστὸς πρᾶγμα. Καὶ πάλιν καθ’ ὑπόστασίν ἐστι τὸ ἐκ δύο μὲν πραγμάτων, ἐν ἑνὶ δὲ προσώπῳ. Καὶ ἔτι καθ’ ὑπόστασιν ἕνωσίς ἐστιν ἡ ἑτέρᾳ ὑποστάσει προστρέχουσα φύσις. Κρᾶσις δέ ἐστι σωμάτων παράθεσις, ποιοτήτων ἀντέμβασις.DIALECTICA.
ΙΩΑΝΝΟΥ
ΤΟΥ ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ
ΠΗΓΗ ΓΝΩΣΕΩΣ.
5. P. N. JOANNIS DAMASCENI
ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ.
FONS SCIENTIÆ.
ιωτάτῳ καὶ θεοτιμήτῳ Πατρὶ Κοσμᾷ,
· ἐπισκόπῳ τοῦ Μαιουμᾶ, ἐλάχιστος
καὶ πρεσβύτερος, ἐν Κυρίῳ χαίρειν.
· στενὸν τῆς διανοίας, καὶ τὸ ἄπορον τῆς
τῆς ἐμαυτοῦ ἐπιστάμενος, ώκνουν, ὦ μα
ῖς ὑπὲρ δύναμιν ἐγχειρεῖν, καὶ τῶν ἀδύ
Στολμαν, ὥσπερ τις αὐθάδης καὶ τολμηἐπηρτημένον τοῖς τὰ τοιαῦτα τολμῶσιν
μας κίνδυνον. Εἰ γὰρ Μωϋσῆς ὁ θεῖος ἐκεῖ
μοθέτης, ὁ πάσης ἀνθρωπίνης θέας ἀπο
καὶ τοῦ βίου τὰς τρικυμίας καταλιπών,
εν ὑλικὴν ἀποσμηξάμενος έμφασιν, καὶ τὸ
ῆς ὀπτικὴν καθηράμενος, κἀντεῦθεν πρὸς
Ο γενόμενος ἐπιτήδειος· ὁ τὴν πρὸς ἡμᾶς
Λόγου φιλάνθρωπον συγκατάβασιν, καὶ τὴν
ερφυά ο σάρκωσιν ἐν βάτῳ καὶ ἀΰλῳ πυρὶ
Αξιωμένος, φλέγοντι μὲν καὶ ἐκπυροῦντι
θαν, καὶ πρὸς τὴν ἑαυτοῦ λαμπρότητα,
οντι μὲν, οὐ καταφλέγοντι δὲ, οὐδὲ ἀφαν!-
τα μὲν τῆς οἰκείας αὐτὴν ἐξιστῶντι φύσ
τρῶτος τοῦ ὄντος, καὶ ἀληθῶς ὑπὲρ οὐσίαν
μνημένος ὄνομα, τῶν οἰκείων καὶ συμφυη προστασίαν παρὰ Θεοῦ ἐγχειριζόμενος,
αν εκάλει ἑαυτὸν καὶ βραδύγλωσσον, ὡς οὐ
; τῷ θείῳ ἐξυπηρετεῖσθαι βουλήματι α, καὶ
κς του μφανὲς ἄγειν· καὶ μεσίτης Θεοῦ καὶ
ο καθίσταται· πῶς ἐγὼ ὁ ἐῤῥυπωμένος,
ἁμαρτία κατεστιγμένος *, φέρων δὲ τῶν
ἐν ἐμαυτῷ τὸν πολυτάραχον κλύδωνα, καὶ
S
1-3 PROLOGUS.
Religiosissimo et venerabili in Deo Patri Cosma,
sanctissimo episcopo Majumæ, Joannes minimus
monachus et presbyter, in Domino salutem.
Cunctabar quidem, o beate, exilitatis ingenii
mei et linguæ difficultatis conscius, iis quæ vires
meas excederent manum admovere, et, confidentioris cujusdam instar ac temerarii, adytorum
recessus penetrare; periculum videlicet extimescens, quod illis qui ejusmodi res auderent, impendet. Nam si divinus ille legislator Moyses, qui ab
omni rerum humanarum aspectu secedens, crebrescentibus sæculi fructibus relictis, ab omni specie
corporali mentis oculum expurgaverat, et idoneus
inde ad Dei ipsius intuitum evaserat; si ille,
inquam, qal hoc consecutus crat, ut benignissimam ad nos usque Dei Verbi demissionem, incarnationemque naturæ vires superantem conspiceret
in rubo, et in igne pabuli corporalis experte, a
quo incensus rubus, sic in ejus splendorem immutaretur, ut tamen combustione nulla consumeretur, nec a propria natura descisceret; si ille demum qui omnium primus, ejus qui est, ipsaque
essentia vere sublimior est, edoctus nomen fuerat,
quique contribulium suorum principatum a Deo
acceperat, impeditiorem nihilominus loquelam,
et tardiorem linguam causabatur, quam ut, consilii divini minister factus, ipsum palam efferret,
et Dei hominumque 4 sequester fleret: quinam
contaminatus ego, nullisque non peccati maculis
Multi
Lomber. emendavit ex cod. S. Hil. et aliis codd. Edita et cæteri, ἀδυνάτων. Interpretes alii, et
tia andere. Lectionem priorem astruunt, quæ de Moyse sequuntur; atque hæc omnia ex GregoNat. 34, mutuata videntur. R. 2930, θεογνωσίαν. • Edit. ὑπερφυῶς. d R. 2950, θελήματι.
1 βουλεύματι. Cod. S. Hil. ex emendat. et cateri, βουλήματι. Vetus interp. voluntali.
ἐῤῥυπωμένος καὶ πάσης ἁμαρτίας κατεστιγμ. Edita et codd. aliqui εῤῥυπωμένος πάσῃ ἁμαρτία
. Reg. 2930, ὁ ρύπω μὲν πάσης ἁμαρτίας κατεστιγμ. Colb. 4783, ὁ ρύπω μὲν παντὶ καταστιγόμε
1. int. qui sorde quidem omnis peccati inquinatus sum.
PATROL. GR. XCIV.
Καὶ πάλιν κρᾶσίς ἐστιν οὐσιῶν ἀλλήλαις ἑτεροίων συνδρομὴ καὶ τῶν περὶ αὐτὰς ποιοτήτων ἀντεμβολή. Κρᾶσίς ἐστι σύζευξις σωμάτων ἀντικιρνώντων ἀλλήλοις τὰς ἐν αὐτοῖς ποιότητας. Ἔστιν ἕνωσις καὶ ἡ κατὰ παράθεσιν· ἔοικε δὲ τῇ κατὰ ἁρμονίαν. Πάλιν ἕνωσις λέγεται προσωπική, ὅταν τις τὸ τοῦ ἑτέρου ὑποδυόμενος πρόσωπον ἀντ’ αὐτοῦ τοὺς ὑπὲρ αὐτοῦ ποιῆται λόγους, καὶ ἕνωσις σχετικὴ ὡς φίλου πρὸς φίλον. Ὁ δὲ Νεστόριος καὶ ἄλλας ἐπινοεῖ ἑνώσεις, κατὰ τὴν ἀξίαν φημὶ καὶ ὁμοτιμίαν καὶ ταυτοβουλίαν καὶ εὐδοκίαν καὶ ὁμωνυμίαν. Δεῖ δὲ γινώσκειν, ὅτι ἐπὶ τῆς καθ’ ὑπόστασιν ἑνώσεως τὰ νοητὰ καὶ ἑνοῦνται τοῖς δυναμένοις αὐτὰ δέξασθαι ὡς τὰ συνεφθαρμένα καὶ ἑνούμενα μένει ἀσύγχυτα καὶ ἀδιάφθορα καὶ ἀναλλοίωτα ὡς τὰ παρακείμενα· τοιαύτην γὰρ ἔχει φύσιν τὰ νοητά. Ὁρισμοὶ τῆς φιλοσοφίας εἰσὶν ἕξ. α Φιλοσοφία ἐστὶ γνῶσις τῶν ὄντων, ᾗ ὄντα ἐστίν, ἤγουν τῆς φύσεως αὐτῶν. β Φιλοσοφία ἐστὶ γνῶσις θείων τε καὶ ἀνθρωπίνων πραγμάτων. γ Φιλοσοφία ἐστὶ μελέτη θανάτου τοῦ τε προαιρετικοῦ τοῦ τε φυσικοῦ. δ Φιλοσοφία ἐστὶν ὁμοίωσις θεῷ κατὰ τὸ δυνατὸν ἀνθρώπῳ·DIALECTICA.
ΙΩΑΝΝΟΥ
ΤΟΥ ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ
ΠΗΓΗ ΓΝΩΣΕΩΣ.
5. P. N. JOANNIS DAMASCENI
ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ.
FONS SCIENTIÆ.
ιωτάτῳ καὶ θεοτιμήτῳ Πατρὶ Κοσμᾷ,
· ἐπισκόπῳ τοῦ Μαιουμᾶ, ἐλάχιστος
καὶ πρεσβύτερος, ἐν Κυρίῳ χαίρειν.
· στενὸν τῆς διανοίας, καὶ τὸ ἄπορον τῆς
τῆς ἐμαυτοῦ ἐπιστάμενος, ώκνουν, ὦ μα
ῖς ὑπὲρ δύναμιν ἐγχειρεῖν, καὶ τῶν ἀδύ
Στολμαν, ὥσπερ τις αὐθάδης καὶ τολμηἐπηρτημένον τοῖς τὰ τοιαῦτα τολμῶσιν
μας κίνδυνον. Εἰ γὰρ Μωϋσῆς ὁ θεῖος ἐκεῖ
μοθέτης, ὁ πάσης ἀνθρωπίνης θέας ἀπο
καὶ τοῦ βίου τὰς τρικυμίας καταλιπών,
εν ὑλικὴν ἀποσμηξάμενος έμφασιν, καὶ τὸ
ῆς ὀπτικὴν καθηράμενος, κἀντεῦθεν πρὸς
Ο γενόμενος ἐπιτήδειος· ὁ τὴν πρὸς ἡμᾶς
Λόγου φιλάνθρωπον συγκατάβασιν, καὶ τὴν
ερφυά ο σάρκωσιν ἐν βάτῳ καὶ ἀΰλῳ πυρὶ
Αξιωμένος, φλέγοντι μὲν καὶ ἐκπυροῦντι
θαν, καὶ πρὸς τὴν ἑαυτοῦ λαμπρότητα,
οντι μὲν, οὐ καταφλέγοντι δὲ, οὐδὲ ἀφαν!-
τα μὲν τῆς οἰκείας αὐτὴν ἐξιστῶντι φύσ
τρῶτος τοῦ ὄντος, καὶ ἀληθῶς ὑπὲρ οὐσίαν
μνημένος ὄνομα, τῶν οἰκείων καὶ συμφυη προστασίαν παρὰ Θεοῦ ἐγχειριζόμενος,
αν εκάλει ἑαυτὸν καὶ βραδύγλωσσον, ὡς οὐ
; τῷ θείῳ ἐξυπηρετεῖσθαι βουλήματι α, καὶ
κς του μφανὲς ἄγειν· καὶ μεσίτης Θεοῦ καὶ
ο καθίσταται· πῶς ἐγὼ ὁ ἐῤῥυπωμένος,
ἁμαρτία κατεστιγμένος *, φέρων δὲ τῶν
ἐν ἐμαυτῷ τὸν πολυτάραχον κλύδωνα, καὶ
S
1-3 PROLOGUS.
Religiosissimo et venerabili in Deo Patri Cosma,
sanctissimo episcopo Majumæ, Joannes minimus
monachus et presbyter, in Domino salutem.
Cunctabar quidem, o beate, exilitatis ingenii
mei et linguæ difficultatis conscius, iis quæ vires
meas excederent manum admovere, et, confidentioris cujusdam instar ac temerarii, adytorum
recessus penetrare; periculum videlicet extimescens, quod illis qui ejusmodi res auderent, impendet. Nam si divinus ille legislator Moyses, qui ab
omni rerum humanarum aspectu secedens, crebrescentibus sæculi fructibus relictis, ab omni specie
corporali mentis oculum expurgaverat, et idoneus
inde ad Dei ipsius intuitum evaserat; si ille,
inquam, qal hoc consecutus crat, ut benignissimam ad nos usque Dei Verbi demissionem, incarnationemque naturæ vires superantem conspiceret
in rubo, et in igne pabuli corporalis experte, a
quo incensus rubus, sic in ejus splendorem immutaretur, ut tamen combustione nulla consumeretur, nec a propria natura descisceret; si ille demum qui omnium primus, ejus qui est, ipsaque
essentia vere sublimior est, edoctus nomen fuerat,
quique contribulium suorum principatum a Deo
acceperat, impeditiorem nihilominus loquelam,
et tardiorem linguam causabatur, quam ut, consilii divini minister factus, ipsum palam efferret,
et Dei hominumque 4 sequester fleret: quinam
contaminatus ego, nullisque non peccati maculis
Multi
Lomber. emendavit ex cod. S. Hil. et aliis codd. Edita et cæteri, ἀδυνάτων. Interpretes alii, et
tia andere. Lectionem priorem astruunt, quæ de Moyse sequuntur; atque hæc omnia ex GregoNat. 34, mutuata videntur. R. 2930, θεογνωσίαν. • Edit. ὑπερφυῶς. d R. 2950, θελήματι.
1 βουλεύματι. Cod. S. Hil. ex emendat. et cateri, βουλήματι. Vetus interp. voluntali.
ἐῤῥυπωμένος καὶ πάσης ἁμαρτίας κατεστιγμ. Edita et codd. aliqui εῤῥυπωμένος πάσῃ ἁμαρτία
. Reg. 2930, ὁ ρύπω μὲν πάσης ἁμαρτίας κατεστιγμ. Colb. 4783, ὁ ρύπω μὲν παντὶ καταστιγόμε
1. int. qui sorde quidem omnis peccati inquinatus sum.
PATROL. GR. XCIV.
ὁμοιούμεθα δὲ θεῷ κατὰ τὸ δίκαιον καὶ ὅσιον καὶ ἀγαθόν. Δίκαιον μὲν οὖν ἐστι τὸ τοῦ ἴσου διανεμητικὸν ἤτοι μήτε ἀδικεῖν μήτε ἀδικεῖσθαι μήτε λαμβάνειν πρόσωπον ἐν κρίσει, ἀλλ’ ἀποδιδόναι ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ, ὅσιον δὲ τὸ ὑπὲρ τὸ δίκαιον ἤτοι τὸ ἀγαθὸν τὸ ἀδικούμενον ἀνέχεσθαι καὶ συγχωρεῖν τοῖς ἀδικοῦσι καὶ μᾶλλον εὐεργετεῖν αὐτούς. ε Φιλοσοφία ἐστὶ τέχνη τεχνῶν καὶ ἐπιστήμη ἐπιστημῶν· ἡ γὰρ φιλοσοφία ἀρχή ἐστι πάσης τέχνης, δι’ αὐτῆς γὰρ πᾶσα τέχνη εὕρηται. 2 Φιλοσοφία ἐστὶ φιλία σοφίας· σοφία δὲ ἀληθὴς ὁ θεός ἐστιν. Ἡ οὖν ἀγάπη ἡ πρὸς τὸν θεόν, αὕτη ἐστὶν ἡ ἀληθὴς φιλοσοφία. Διαιρεῖται δὲ ἡ φιλοσοφία εἰς θεωρητικὸν καὶ πρακτικόν· τὸ θεωρητικὸν εἰς θεολογικόν, μαθηματικόν, φυσιολογικόν· τὸ μαθηματικὸν εἰς ἀριθμητικόν, μουσικόν, γεωμετρικόν, ἀστρονομικόν· τὸ δὲ πρακτικὸν εἰς ἠθικόν, οἰκονομικόν, πολιτικόν. Θεωρητικὸν μὲν οὖν ἐστι τὸ κατανοεῖν τά τε ἀσώματα καὶ ἄυλα ἤγουν περὶ θεοῦ, ὃ πρώτως καὶ κυρίως ἐστὶν ἀσώματον καὶ ἄυλον· ἔπειτα καὶ περὶ ἀγγέλων καὶ δαιμόνων καὶ ψυχῶν, ἃ καὶ αὐτὰ ὅσον πρὸς τὸ σῶμα ἄυλα λέγονται, εἰ καὶ πρὸς τὸ κυρίως ἄυλον ἤγουν τὸ θεῖον ὑλικά εἰσι.DIALECTICA.
ΙΩΑΝΝΟΥ
ΤΟΥ ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ
ΠΗΓΗ ΓΝΩΣΕΩΣ.
5. P. N. JOANNIS DAMASCENI
ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ.
FONS SCIENTIÆ.
ιωτάτῳ καὶ θεοτιμήτῳ Πατρὶ Κοσμᾷ,
· ἐπισκόπῳ τοῦ Μαιουμᾶ, ἐλάχιστος
καὶ πρεσβύτερος, ἐν Κυρίῳ χαίρειν.
· στενὸν τῆς διανοίας, καὶ τὸ ἄπορον τῆς
τῆς ἐμαυτοῦ ἐπιστάμενος, ώκνουν, ὦ μα
ῖς ὑπὲρ δύναμιν ἐγχειρεῖν, καὶ τῶν ἀδύ
Στολμαν, ὥσπερ τις αὐθάδης καὶ τολμηἐπηρτημένον τοῖς τὰ τοιαῦτα τολμῶσιν
μας κίνδυνον. Εἰ γὰρ Μωϋσῆς ὁ θεῖος ἐκεῖ
μοθέτης, ὁ πάσης ἀνθρωπίνης θέας ἀπο
καὶ τοῦ βίου τὰς τρικυμίας καταλιπών,
εν ὑλικὴν ἀποσμηξάμενος έμφασιν, καὶ τὸ
ῆς ὀπτικὴν καθηράμενος, κἀντεῦθεν πρὸς
Ο γενόμενος ἐπιτήδειος· ὁ τὴν πρὸς ἡμᾶς
Λόγου φιλάνθρωπον συγκατάβασιν, καὶ τὴν
ερφυά ο σάρκωσιν ἐν βάτῳ καὶ ἀΰλῳ πυρὶ
Αξιωμένος, φλέγοντι μὲν καὶ ἐκπυροῦντι
θαν, καὶ πρὸς τὴν ἑαυτοῦ λαμπρότητα,
οντι μὲν, οὐ καταφλέγοντι δὲ, οὐδὲ ἀφαν!-
τα μὲν τῆς οἰκείας αὐτὴν ἐξιστῶντι φύσ
τρῶτος τοῦ ὄντος, καὶ ἀληθῶς ὑπὲρ οὐσίαν
μνημένος ὄνομα, τῶν οἰκείων καὶ συμφυη προστασίαν παρὰ Θεοῦ ἐγχειριζόμενος,
αν εκάλει ἑαυτὸν καὶ βραδύγλωσσον, ὡς οὐ
; τῷ θείῳ ἐξυπηρετεῖσθαι βουλήματι α, καὶ
κς του μφανὲς ἄγειν· καὶ μεσίτης Θεοῦ καὶ
ο καθίσταται· πῶς ἐγὼ ὁ ἐῤῥυπωμένος,
ἁμαρτία κατεστιγμένος *, φέρων δὲ τῶν
ἐν ἐμαυτῷ τὸν πολυτάραχον κλύδωνα, καὶ
S
1-3 PROLOGUS.
Religiosissimo et venerabili in Deo Patri Cosma,
sanctissimo episcopo Majumæ, Joannes minimus
monachus et presbyter, in Domino salutem.
Cunctabar quidem, o beate, exilitatis ingenii
mei et linguæ difficultatis conscius, iis quæ vires
meas excederent manum admovere, et, confidentioris cujusdam instar ac temerarii, adytorum
recessus penetrare; periculum videlicet extimescens, quod illis qui ejusmodi res auderent, impendet. Nam si divinus ille legislator Moyses, qui ab
omni rerum humanarum aspectu secedens, crebrescentibus sæculi fructibus relictis, ab omni specie
corporali mentis oculum expurgaverat, et idoneus
inde ad Dei ipsius intuitum evaserat; si ille,
inquam, qal hoc consecutus crat, ut benignissimam ad nos usque Dei Verbi demissionem, incarnationemque naturæ vires superantem conspiceret
in rubo, et in igne pabuli corporalis experte, a
quo incensus rubus, sic in ejus splendorem immutaretur, ut tamen combustione nulla consumeretur, nec a propria natura descisceret; si ille demum qui omnium primus, ejus qui est, ipsaque
essentia vere sublimior est, edoctus nomen fuerat,
quique contribulium suorum principatum a Deo
acceperat, impeditiorem nihilominus loquelam,
et tardiorem linguam causabatur, quam ut, consilii divini minister factus, ipsum palam efferret,
et Dei hominumque 4 sequester fleret: quinam
contaminatus ego, nullisque non peccati maculis
Multi
Lomber. emendavit ex cod. S. Hil. et aliis codd. Edita et cæteri, ἀδυνάτων. Interpretes alii, et
tia andere. Lectionem priorem astruunt, quæ de Moyse sequuntur; atque hæc omnia ex GregoNat. 34, mutuata videntur. R. 2930, θεογνωσίαν. • Edit. ὑπερφυῶς. d R. 2950, θελήματι.
1 βουλεύματι. Cod. S. Hil. ex emendat. et cateri, βουλήματι. Vetus interp. voluntali.
ἐῤῥυπωμένος καὶ πάσης ἁμαρτίας κατεστιγμ. Edita et codd. aliqui εῤῥυπωμένος πάσῃ ἁμαρτία
. Reg. 2930, ὁ ρύπω μὲν πάσης ἁμαρτίας κατεστιγμ. Colb. 4783, ὁ ρύπω μὲν παντὶ καταστιγόμε
1. int. qui sorde quidem omnis peccati inquinatus sum.
PATROL. GR. XCIV.
Τοῦτο τοίνυν ἐστὶ τὸ θεολογικόν. Θεωρεῖν δέ ἐστι καὶ τὴν τῶν ὑλικῶν φύσιν ἤγουν ζῴων καὶ φυτῶν καὶ λίθων καὶ τῶν τοιούτων, ὅπερ ἐστὶ τὸ φυσιολογικόν. Θεωρεῖν δὲ καὶ τὰ μέσα τούτων, ἃ ποτὲ μὲν ἐν ὕλῃ θεωροῦνται, ποτὲ δὲ ἐκτὸς ὕλης καὶ μέσα εἰσὶ τῶν ἀύλων καὶ ὑλικῶν, ὅπερ ἐστὶ τὸ μαθηματικόν. Ὁ γὰρ ἀριθμὸς ἄυλός ἐστι καθ’ ἑαυτόν, θεωρεῖται δὲ καὶ ἐν ὕλῃ, σίτῳ τυχὸν ἢ οἴνῳ· λέγομεν γὰρ δέκα μοδίους σίτου καὶ δέκα ξέστας οἴνου· ὁμοίως καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν εἰδῶν τοῦ μαθηματικοῦ. Τὸ δὲ πρακτικὸν ἦθος κοσμεῖ καὶ τὸ πῶς δεῖ πολιτεύεσθαι διδάσκει· καὶ εἰ μὲν ἕνα ἄνθρωπον παιδεύει, λέγεται ἠθικόν, εἰ δὲ οἶκον ὅλον, λέγεται οἰκονομικόν, εἰ δὲ πόλιν ὁλόκληρον, λέγεται πολιτικόν. Ἰστέον, ὡς τέσσαρές εἰσιν αἱ διαλεκτικαὶ μέθοδοι ἤγουν λογικαί· α διαιρετική, ἥτις διαιρεῖ τὸ γένος εἰς εἴδη διὰ μέσων τῶν διαφορῶν· β ὁριστική, ἥτις ἀπὸ τοῦ γένους καὶ τῶν διαφορῶν, ὧν διεῖλεν ἡ διαιρετική, ὁρίζει τὸ ὑποκείμενον· γ ἀναλυτικὴ ἡ τὸ συνθετικώτερον ἀναλύουσα εἰς τὰ ἁπλούστερα, τουτέστι τὸ σῶμα εἰς τοὺς χυμούς, τοὺς χυμοὺς εἰς τοὺς καρπούς, τοὺς καρποὺς εἰς τὰ τέσσαρα στοιχεῖα, τὰ στοιχεῖα εἰς ὕλην καὶ εἶδος·DIALECTICA.
ΙΩΑΝΝΟΥ
ΤΟΥ ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ
ΠΗΓΗ ΓΝΩΣΕΩΣ.
5. P. N. JOANNIS DAMASCENI
ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ.
FONS SCIENTIÆ.
ιωτάτῳ καὶ θεοτιμήτῳ Πατρὶ Κοσμᾷ,
· ἐπισκόπῳ τοῦ Μαιουμᾶ, ἐλάχιστος
καὶ πρεσβύτερος, ἐν Κυρίῳ χαίρειν.
· στενὸν τῆς διανοίας, καὶ τὸ ἄπορον τῆς
τῆς ἐμαυτοῦ ἐπιστάμενος, ώκνουν, ὦ μα
ῖς ὑπὲρ δύναμιν ἐγχειρεῖν, καὶ τῶν ἀδύ
Στολμαν, ὥσπερ τις αὐθάδης καὶ τολμηἐπηρτημένον τοῖς τὰ τοιαῦτα τολμῶσιν
μας κίνδυνον. Εἰ γὰρ Μωϋσῆς ὁ θεῖος ἐκεῖ
μοθέτης, ὁ πάσης ἀνθρωπίνης θέας ἀπο
καὶ τοῦ βίου τὰς τρικυμίας καταλιπών,
εν ὑλικὴν ἀποσμηξάμενος έμφασιν, καὶ τὸ
ῆς ὀπτικὴν καθηράμενος, κἀντεῦθεν πρὸς
Ο γενόμενος ἐπιτήδειος· ὁ τὴν πρὸς ἡμᾶς
Λόγου φιλάνθρωπον συγκατάβασιν, καὶ τὴν
ερφυά ο σάρκωσιν ἐν βάτῳ καὶ ἀΰλῳ πυρὶ
Αξιωμένος, φλέγοντι μὲν καὶ ἐκπυροῦντι
θαν, καὶ πρὸς τὴν ἑαυτοῦ λαμπρότητα,
οντι μὲν, οὐ καταφλέγοντι δὲ, οὐδὲ ἀφαν!-
τα μὲν τῆς οἰκείας αὐτὴν ἐξιστῶντι φύσ
τρῶτος τοῦ ὄντος, καὶ ἀληθῶς ὑπὲρ οὐσίαν
μνημένος ὄνομα, τῶν οἰκείων καὶ συμφυη προστασίαν παρὰ Θεοῦ ἐγχειριζόμενος,
αν εκάλει ἑαυτὸν καὶ βραδύγλωσσον, ὡς οὐ
; τῷ θείῳ ἐξυπηρετεῖσθαι βουλήματι α, καὶ
κς του μφανὲς ἄγειν· καὶ μεσίτης Θεοῦ καὶ
ο καθίσταται· πῶς ἐγὼ ὁ ἐῤῥυπωμένος,
ἁμαρτία κατεστιγμένος *, φέρων δὲ τῶν
ἐν ἐμαυτῷ τὸν πολυτάραχον κλύδωνα, καὶ
S
1-3 PROLOGUS.
Religiosissimo et venerabili in Deo Patri Cosma,
sanctissimo episcopo Majumæ, Joannes minimus
monachus et presbyter, in Domino salutem.
Cunctabar quidem, o beate, exilitatis ingenii
mei et linguæ difficultatis conscius, iis quæ vires
meas excederent manum admovere, et, confidentioris cujusdam instar ac temerarii, adytorum
recessus penetrare; periculum videlicet extimescens, quod illis qui ejusmodi res auderent, impendet. Nam si divinus ille legislator Moyses, qui ab
omni rerum humanarum aspectu secedens, crebrescentibus sæculi fructibus relictis, ab omni specie
corporali mentis oculum expurgaverat, et idoneus
inde ad Dei ipsius intuitum evaserat; si ille,
inquam, qal hoc consecutus crat, ut benignissimam ad nos usque Dei Verbi demissionem, incarnationemque naturæ vires superantem conspiceret
in rubo, et in igne pabuli corporalis experte, a
quo incensus rubus, sic in ejus splendorem immutaretur, ut tamen combustione nulla consumeretur, nec a propria natura descisceret; si ille demum qui omnium primus, ejus qui est, ipsaque
essentia vere sublimior est, edoctus nomen fuerat,
quique contribulium suorum principatum a Deo
acceperat, impeditiorem nihilominus loquelam,
et tardiorem linguam causabatur, quam ut, consilii divini minister factus, ipsum palam efferret,
et Dei hominumque 4 sequester fleret: quinam
contaminatus ego, nullisque non peccati maculis
Multi
Lomber. emendavit ex cod. S. Hil. et aliis codd. Edita et cæteri, ἀδυνάτων. Interpretes alii, et
tia andere. Lectionem priorem astruunt, quæ de Moyse sequuntur; atque hæc omnia ex GregoNat. 34, mutuata videntur. R. 2930, θεογνωσίαν. • Edit. ὑπερφυῶς. d R. 2950, θελήματι.
1 βουλεύματι. Cod. S. Hil. ex emendat. et cateri, βουλήματι. Vetus interp. voluntali.
ἐῤῥυπωμένος καὶ πάσης ἁμαρτίας κατεστιγμ. Edita et codd. aliqui εῤῥυπωμένος πάσῃ ἁμαρτία
. Reg. 2930, ὁ ρύπω μὲν πάσης ἁμαρτίας κατεστιγμ. Colb. 4783, ὁ ρύπω μὲν παντὶ καταστιγόμε
1. int. qui sorde quidem omnis peccati inquinatus sum.
PATROL. GR. XCIV.
δ ἀποδεικτικὴ ἡ διὰ μέσου τινὸς δεικνύουσα τὸ προκείμενον· οἷον πρόκειταί μοι δεῖξαι, ὅτι ἡ ψυχὴ ἀθάνατός ἐστι· λαμβάνω τι μέσον, τὸ ἀεικίνητον, καὶ συλλογίζομαι οὕτως· Ἡ ψυχὴ ἀεικίνητός ἐστι· τὸ ἀεικίνητον ἀθάνατον· ἡ ψυχὴ ἄρα ἀθάνατος. Ἰστέον δέ, ὡς οἱ συλλογισμοὶ τῆς ἀποδεικτικῆς εἰσι. Δεῖ δὲ γινώσκειν, ὅτι ἡ ἀναλυτικὴ τρισσή τίς ἐστιν· ἔστι γὰρ φυσικὴ ὡς ἡ προλεχθεῖσα· ἔστι δὲ καὶ λογικὴ ἀνάλυσις, ὅταν τὸν προτεθέντα συλλογισμὸν ἀναλύσωμεν εἰς τὸ οἰκεῖον σχῆμα· ἔστι δὲ καὶ μαθηματική, ὅταν λάβωμεν τὸ ζητούμενον ὡς ὁμολογούμενον καὶ καταντήσωμεν εἴς τι ὁμολογούμενον, ὅθεν ἀγρεύεται τὸ προκείμενον. Οἷον ἔστω τὸ ζητούμενον· Εἰ ἀθάνατος ἡ ψυχή. Τοῦτο τὸ ζητούμενον λαμβάνω ὡς ὁμολογούμενον καὶ λέγω· Ἐπειδὴ ἀθάνατος ἡ ψυχή, εἰσὶν ἀμοιβαὶ τῶν φαύλων καὶ ἀγαθῶν πράξεων· εἰ δέ εἰσιν ἀμοιβαί, ἔστι τὸ δικαζόμενον καὶ δικάζον· εἰ δέ ἐστι τὸ δικαζόμενον καὶ δικάζον, ἔστι προνοητὴς καὶ πρόνοια. Κατηντήσαμεν τοίνυν εἰς τὴν πρόνοιαν, ἥτις παρὰ πᾶσιν ὁμολογεῖται. Ἔνθεν λοιπὸν κατὰ σύνθεσιν λέγω· Ἐπειδὴ ἔστι πρόνοια καὶ δικαστής, εἰσὶν ἀμοιβαί·DIALECTICA.
ΙΩΑΝΝΟΥ
ΤΟΥ ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ
ΠΗΓΗ ΓΝΩΣΕΩΣ.
5. P. N. JOANNIS DAMASCENI
ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ.
FONS SCIENTIÆ.
ιωτάτῳ καὶ θεοτιμήτῳ Πατρὶ Κοσμᾷ,
· ἐπισκόπῳ τοῦ Μαιουμᾶ, ἐλάχιστος
καὶ πρεσβύτερος, ἐν Κυρίῳ χαίρειν.
· στενὸν τῆς διανοίας, καὶ τὸ ἄπορον τῆς
τῆς ἐμαυτοῦ ἐπιστάμενος, ώκνουν, ὦ μα
ῖς ὑπὲρ δύναμιν ἐγχειρεῖν, καὶ τῶν ἀδύ
Στολμαν, ὥσπερ τις αὐθάδης καὶ τολμηἐπηρτημένον τοῖς τὰ τοιαῦτα τολμῶσιν
μας κίνδυνον. Εἰ γὰρ Μωϋσῆς ὁ θεῖος ἐκεῖ
μοθέτης, ὁ πάσης ἀνθρωπίνης θέας ἀπο
καὶ τοῦ βίου τὰς τρικυμίας καταλιπών,
εν ὑλικὴν ἀποσμηξάμενος έμφασιν, καὶ τὸ
ῆς ὀπτικὴν καθηράμενος, κἀντεῦθεν πρὸς
Ο γενόμενος ἐπιτήδειος· ὁ τὴν πρὸς ἡμᾶς
Λόγου φιλάνθρωπον συγκατάβασιν, καὶ τὴν
ερφυά ο σάρκωσιν ἐν βάτῳ καὶ ἀΰλῳ πυρὶ
Αξιωμένος, φλέγοντι μὲν καὶ ἐκπυροῦντι
θαν, καὶ πρὸς τὴν ἑαυτοῦ λαμπρότητα,
οντι μὲν, οὐ καταφλέγοντι δὲ, οὐδὲ ἀφαν!-
τα μὲν τῆς οἰκείας αὐτὴν ἐξιστῶντι φύσ
τρῶτος τοῦ ὄντος, καὶ ἀληθῶς ὑπὲρ οὐσίαν
μνημένος ὄνομα, τῶν οἰκείων καὶ συμφυη προστασίαν παρὰ Θεοῦ ἐγχειριζόμενος,
αν εκάλει ἑαυτὸν καὶ βραδύγλωσσον, ὡς οὐ
; τῷ θείῳ ἐξυπηρετεῖσθαι βουλήματι α, καὶ
κς του μφανὲς ἄγειν· καὶ μεσίτης Θεοῦ καὶ
ο καθίσταται· πῶς ἐγὼ ὁ ἐῤῥυπωμένος,
ἁμαρτία κατεστιγμένος *, φέρων δὲ τῶν
ἐν ἐμαυτῷ τὸν πολυτάραχον κλύδωνα, καὶ
S
1-3 PROLOGUS.
Religiosissimo et venerabili in Deo Patri Cosma,
sanctissimo episcopo Majumæ, Joannes minimus
monachus et presbyter, in Domino salutem.
Cunctabar quidem, o beate, exilitatis ingenii
mei et linguæ difficultatis conscius, iis quæ vires
meas excederent manum admovere, et, confidentioris cujusdam instar ac temerarii, adytorum
recessus penetrare; periculum videlicet extimescens, quod illis qui ejusmodi res auderent, impendet. Nam si divinus ille legislator Moyses, qui ab
omni rerum humanarum aspectu secedens, crebrescentibus sæculi fructibus relictis, ab omni specie
corporali mentis oculum expurgaverat, et idoneus
inde ad Dei ipsius intuitum evaserat; si ille,
inquam, qal hoc consecutus crat, ut benignissimam ad nos usque Dei Verbi demissionem, incarnationemque naturæ vires superantem conspiceret
in rubo, et in igne pabuli corporalis experte, a
quo incensus rubus, sic in ejus splendorem immutaretur, ut tamen combustione nulla consumeretur, nec a propria natura descisceret; si ille demum qui omnium primus, ejus qui est, ipsaque
essentia vere sublimior est, edoctus nomen fuerat,
quique contribulium suorum principatum a Deo
acceperat, impeditiorem nihilominus loquelam,
et tardiorem linguam causabatur, quam ut, consilii divini minister factus, ipsum palam efferret,
et Dei hominumque 4 sequester fleret: quinam
contaminatus ego, nullisque non peccati maculis
Multi
Lomber. emendavit ex cod. S. Hil. et aliis codd. Edita et cæteri, ἀδυνάτων. Interpretes alii, et
tia andere. Lectionem priorem astruunt, quæ de Moyse sequuntur; atque hæc omnia ex GregoNat. 34, mutuata videntur. R. 2930, θεογνωσίαν. • Edit. ὑπερφυῶς. d R. 2950, θελήματι.
1 βουλεύματι. Cod. S. Hil. ex emendat. et cateri, βουλήματι. Vetus interp. voluntali.
ἐῤῥυπωμένος καὶ πάσης ἁμαρτίας κατεστιγμ. Edita et codd. aliqui εῤῥυπωμένος πάσῃ ἁμαρτία
. Reg. 2930, ὁ ρύπω μὲν πάσης ἁμαρτίας κατεστιγμ. Colb. 4783, ὁ ρύπω μὲν παντὶ καταστιγόμε
1. int. qui sorde quidem omnis peccati inquinatus sum.
PATROL. GR. XCIV.
ἐπειδὴ εἰσὶν ἀμοιβαί, ἔστι τὸ κρινόμενον· εἰ δὲ ἔστι τὸ κρινόμενον, ἀθάνατος ἄρα ἡ ψυχή. Περὶ τῆς καθ’ ὑπόστασιν ἑνώσεως. Χρὴ γινώσκειν, ὅτι ἡ καθ’ ὑπόστασιν ἕνωσις μίαν ὑπόστασιν τῶν ἑνουμένων ἀποτελεῖ σύνθετον σῴζουσα τὰς συνελθούσας πρὸς ἕνωσιν φύσεις καὶ τὴν τούτων διαφορὰν καὶ τὰ τούτων φυσικὰ ἰδιώματα ἀσύγχυτά τε καὶ ἄτρεπτα ἐν ἑαυτῇ. Αὕτη δὲ πρὸς ἑαυτὴν οὐδεμίαν ὑποστατικὴν ἔχει διαφοράν· αὐτῆς γὰρ γίνονται αἱ ἑκατέρου τῶν συνελθόντων πρὸς ἕνωσιν χαρακτηριστικαὶ διαφοραί, αἷς ἑκατέρων ἐκ τῶν ὁμοειδῶν χωρίζονται, ὡς ἐπὶ ψυχῆς ἔχει καὶ σώματος. Μία μὲν γὰρ ἐξ ἀμφοτέρων ἀποτελεῖται ἡ τοῦ Πέτρου τυχὸν ἢ τοῦ Παύλου ὑπόστασις σύνθετος, σῴζει δὲ ἐν ἑαυτῇ τὰς δύο τελείας φύσεις, τήν τε τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος, καὶ τὴν τούτων διαφορὰν ἀσύμφυρτον καὶ τὰ τούτων φυσικὰ ἰδιώματα ἀσύγχυτα.DIALECTICA.
ΙΩΑΝΝΟΥ
ΤΟΥ ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ
ΠΗΓΗ ΓΝΩΣΕΩΣ.
5. P. N. JOANNIS DAMASCENI
ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ.
FONS SCIENTIÆ.
ιωτάτῳ καὶ θεοτιμήτῳ Πατρὶ Κοσμᾷ,
· ἐπισκόπῳ τοῦ Μαιουμᾶ, ἐλάχιστος
καὶ πρεσβύτερος, ἐν Κυρίῳ χαίρειν.
· στενὸν τῆς διανοίας, καὶ τὸ ἄπορον τῆς
τῆς ἐμαυτοῦ ἐπιστάμενος, ώκνουν, ὦ μα
ῖς ὑπὲρ δύναμιν ἐγχειρεῖν, καὶ τῶν ἀδύ
Στολμαν, ὥσπερ τις αὐθάδης καὶ τολμηἐπηρτημένον τοῖς τὰ τοιαῦτα τολμῶσιν
μας κίνδυνον. Εἰ γὰρ Μωϋσῆς ὁ θεῖος ἐκεῖ
μοθέτης, ὁ πάσης ἀνθρωπίνης θέας ἀπο
καὶ τοῦ βίου τὰς τρικυμίας καταλιπών,
εν ὑλικὴν ἀποσμηξάμενος έμφασιν, καὶ τὸ
ῆς ὀπτικὴν καθηράμενος, κἀντεῦθεν πρὸς
Ο γενόμενος ἐπιτήδειος· ὁ τὴν πρὸς ἡμᾶς
Λόγου φιλάνθρωπον συγκατάβασιν, καὶ τὴν
ερφυά ο σάρκωσιν ἐν βάτῳ καὶ ἀΰλῳ πυρὶ
Αξιωμένος, φλέγοντι μὲν καὶ ἐκπυροῦντι
θαν, καὶ πρὸς τὴν ἑαυτοῦ λαμπρότητα,
οντι μὲν, οὐ καταφλέγοντι δὲ, οὐδὲ ἀφαν!-
τα μὲν τῆς οἰκείας αὐτὴν ἐξιστῶντι φύσ
τρῶτος τοῦ ὄντος, καὶ ἀληθῶς ὑπὲρ οὐσίαν
μνημένος ὄνομα, τῶν οἰκείων καὶ συμφυη προστασίαν παρὰ Θεοῦ ἐγχειριζόμενος,
αν εκάλει ἑαυτὸν καὶ βραδύγλωσσον, ὡς οὐ
; τῷ θείῳ ἐξυπηρετεῖσθαι βουλήματι α, καὶ
κς του μφανὲς ἄγειν· καὶ μεσίτης Θεοῦ καὶ
ο καθίσταται· πῶς ἐγὼ ὁ ἐῤῥυπωμένος,
ἁμαρτία κατεστιγμένος *, φέρων δὲ τῶν
ἐν ἐμαυτῷ τὸν πολυτάραχον κλύδωνα, καὶ
S
1-3 PROLOGUS.
Religiosissimo et venerabili in Deo Patri Cosma,
sanctissimo episcopo Majumæ, Joannes minimus
monachus et presbyter, in Domino salutem.
Cunctabar quidem, o beate, exilitatis ingenii
mei et linguæ difficultatis conscius, iis quæ vires
meas excederent manum admovere, et, confidentioris cujusdam instar ac temerarii, adytorum
recessus penetrare; periculum videlicet extimescens, quod illis qui ejusmodi res auderent, impendet. Nam si divinus ille legislator Moyses, qui ab
omni rerum humanarum aspectu secedens, crebrescentibus sæculi fructibus relictis, ab omni specie
corporali mentis oculum expurgaverat, et idoneus
inde ad Dei ipsius intuitum evaserat; si ille,
inquam, qal hoc consecutus crat, ut benignissimam ad nos usque Dei Verbi demissionem, incarnationemque naturæ vires superantem conspiceret
in rubo, et in igne pabuli corporalis experte, a
quo incensus rubus, sic in ejus splendorem immutaretur, ut tamen combustione nulla consumeretur, nec a propria natura descisceret; si ille demum qui omnium primus, ejus qui est, ipsaque
essentia vere sublimior est, edoctus nomen fuerat,
quique contribulium suorum principatum a Deo
acceperat, impeditiorem nihilominus loquelam,
et tardiorem linguam causabatur, quam ut, consilii divini minister factus, ipsum palam efferret,
et Dei hominumque 4 sequester fleret: quinam
contaminatus ego, nullisque non peccati maculis
Multi
Lomber. emendavit ex cod. S. Hil. et aliis codd. Edita et cæteri, ἀδυνάτων. Interpretes alii, et
tia andere. Lectionem priorem astruunt, quæ de Moyse sequuntur; atque hæc omnia ex GregoNat. 34, mutuata videntur. R. 2930, θεογνωσίαν. • Edit. ὑπερφυῶς. d R. 2950, θελήματι.
1 βουλεύματι. Cod. S. Hil. ex emendat. et cateri, βουλήματι. Vetus interp. voluntali.
ἐῤῥυπωμένος καὶ πάσης ἁμαρτίας κατεστιγμ. Edita et codd. aliqui εῤῥυπωμένος πάσῃ ἁμαρτία
. Reg. 2930, ὁ ρύπω μὲν πάσης ἁμαρτίας κατεστιγμ. Colb. 4783, ὁ ρύπω μὲν παντὶ καταστιγόμε
1. int. qui sorde quidem omnis peccati inquinatus sum.
PATROL. GR. XCIV.
Ἔχει δὲ ἐν ἑαυτῇ τὰ ἑκατέρας χαρακτηριστικὰ ἰδιώματα τά τε τῆς ψυχῆς τὰ χωρίζοντα αὐτὴν ἐκ τῶν λοιπῶν ψυχῶν καὶ τὰ τοῦ σώματος τὰ χωρίζοντα αὐτὸ ἐκ τῶν λοιπῶν σωμάτων, μηδαμῶς χωρίζοντα τὴν ψυχὴν ἐκ τοῦ σώματος ἀλλ’ ἑνοῦντα καὶ συνάπτοντα, ἅμα δὲ τὴν ἐξ αὐτῶν συντεθειμένην μίαν ὑπόστασιν χωρίζοντα τῶν λοιπῶν ὁμοειδῶν ὑποστάσεων. Ἐπειδὰν δὲ ἅπαξ αἱ φύσεις τὴν πρὸς ἄλληλα καθ’ ὑπόστασιν δέξωνται ἕνωσιν, ἀδιαίρετοι μένουσιν εἰς τὸ παντελές. Εἰ γὰρ καὶ χωρίζεται ἡ ψυχὴ τοῦ σώματος ἐν τῷ θανάτῳ, ἀλλ’ ἡ ὑπόστασις ἀμφοτέρων μία καὶ ἡ αὐτή ἐστιν· ὑπόστασις γάρ ἐστιν ἡ ἐν τῇ ἀρχῇ τῆς ἑκάστου ὑπάρξεως κατ’ αὐτὸ σύμπηξις. Μένει οὖν τό τε σῶμα καὶ ἡ ψυχή, ἀεὶ μίαν τὴν ἀρχὴν τῆς ἑαυτῶν ἔχοντα ὑπάρξεώς τε καὶ ὑποστάσεως, εἰ καὶ χωρισθῶσιν ἀλλήλων.DIALECTICA.
ΙΩΑΝΝΟΥ
ΤΟΥ ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ
ΠΗΓΗ ΓΝΩΣΕΩΣ.
5. P. N. JOANNIS DAMASCENI
ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ.
FONS SCIENTIÆ.
ιωτάτῳ καὶ θεοτιμήτῳ Πατρὶ Κοσμᾷ,
· ἐπισκόπῳ τοῦ Μαιουμᾶ, ἐλάχιστος
καὶ πρεσβύτερος, ἐν Κυρίῳ χαίρειν.
· στενὸν τῆς διανοίας, καὶ τὸ ἄπορον τῆς
τῆς ἐμαυτοῦ ἐπιστάμενος, ώκνουν, ὦ μα
ῖς ὑπὲρ δύναμιν ἐγχειρεῖν, καὶ τῶν ἀδύ
Στολμαν, ὥσπερ τις αὐθάδης καὶ τολμηἐπηρτημένον τοῖς τὰ τοιαῦτα τολμῶσιν
μας κίνδυνον. Εἰ γὰρ Μωϋσῆς ὁ θεῖος ἐκεῖ
μοθέτης, ὁ πάσης ἀνθρωπίνης θέας ἀπο
καὶ τοῦ βίου τὰς τρικυμίας καταλιπών,
εν ὑλικὴν ἀποσμηξάμενος έμφασιν, καὶ τὸ
ῆς ὀπτικὴν καθηράμενος, κἀντεῦθεν πρὸς
Ο γενόμενος ἐπιτήδειος· ὁ τὴν πρὸς ἡμᾶς
Λόγου φιλάνθρωπον συγκατάβασιν, καὶ τὴν
ερφυά ο σάρκωσιν ἐν βάτῳ καὶ ἀΰλῳ πυρὶ
Αξιωμένος, φλέγοντι μὲν καὶ ἐκπυροῦντι
θαν, καὶ πρὸς τὴν ἑαυτοῦ λαμπρότητα,
οντι μὲν, οὐ καταφλέγοντι δὲ, οὐδὲ ἀφαν!-
τα μὲν τῆς οἰκείας αὐτὴν ἐξιστῶντι φύσ
τρῶτος τοῦ ὄντος, καὶ ἀληθῶς ὑπὲρ οὐσίαν
μνημένος ὄνομα, τῶν οἰκείων καὶ συμφυη προστασίαν παρὰ Θεοῦ ἐγχειριζόμενος,
αν εκάλει ἑαυτὸν καὶ βραδύγλωσσον, ὡς οὐ
; τῷ θείῳ ἐξυπηρετεῖσθαι βουλήματι α, καὶ
κς του μφανὲς ἄγειν· καὶ μεσίτης Θεοῦ καὶ
ο καθίσταται· πῶς ἐγὼ ὁ ἐῤῥυπωμένος,
ἁμαρτία κατεστιγμένος *, φέρων δὲ τῶν
ἐν ἐμαυτῷ τὸν πολυτάραχον κλύδωνα, καὶ
S
1-3 PROLOGUS.
Religiosissimo et venerabili in Deo Patri Cosma,
sanctissimo episcopo Majumæ, Joannes minimus
monachus et presbyter, in Domino salutem.
Cunctabar quidem, o beate, exilitatis ingenii
mei et linguæ difficultatis conscius, iis quæ vires
meas excederent manum admovere, et, confidentioris cujusdam instar ac temerarii, adytorum
recessus penetrare; periculum videlicet extimescens, quod illis qui ejusmodi res auderent, impendet. Nam si divinus ille legislator Moyses, qui ab
omni rerum humanarum aspectu secedens, crebrescentibus sæculi fructibus relictis, ab omni specie
corporali mentis oculum expurgaverat, et idoneus
inde ad Dei ipsius intuitum evaserat; si ille,
inquam, qal hoc consecutus crat, ut benignissimam ad nos usque Dei Verbi demissionem, incarnationemque naturæ vires superantem conspiceret
in rubo, et in igne pabuli corporalis experte, a
quo incensus rubus, sic in ejus splendorem immutaretur, ut tamen combustione nulla consumeretur, nec a propria natura descisceret; si ille demum qui omnium primus, ejus qui est, ipsaque
essentia vere sublimior est, edoctus nomen fuerat,
quique contribulium suorum principatum a Deo
acceperat, impeditiorem nihilominus loquelam,
et tardiorem linguam causabatur, quam ut, consilii divini minister factus, ipsum palam efferret,
et Dei hominumque 4 sequester fleret: quinam
contaminatus ego, nullisque non peccati maculis
Multi
Lomber. emendavit ex cod. S. Hil. et aliis codd. Edita et cæteri, ἀδυνάτων. Interpretes alii, et
tia andere. Lectionem priorem astruunt, quæ de Moyse sequuntur; atque hæc omnia ex GregoNat. 34, mutuata videntur. R. 2930, θεογνωσίαν. • Edit. ὑπερφυῶς. d R. 2950, θελήματι.
1 βουλεύματι. Cod. S. Hil. ex emendat. et cateri, βουλήματι. Vetus interp. voluntali.
ἐῤῥυπωμένος καὶ πάσης ἁμαρτίας κατεστιγμ. Edita et codd. aliqui εῤῥυπωμένος πάσῃ ἁμαρτία
. Reg. 2930, ὁ ρύπω μὲν πάσης ἁμαρτίας κατεστιγμ. Colb. 4783, ὁ ρύπω μὲν παντὶ καταστιγόμε
1. int. qui sorde quidem omnis peccati inquinatus sum.
PATROL. GR. XCIV.
Δεῖ δὲ γινώσκειν, ὅτι φύσεις μὲν ἑνωθῆναι ἀλλήλαις καθ’ ὑπόστασιν ἐνδέχεται ὡς ἐπὶ τοῦ ἀνθρώπου καὶ φύσιν προσληφθῆναι ὑπὸ ὑποστάσεως καὶ ἐν αὑτῇ ὑποστῆναι δυνατόν, ἅπερ ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ Χριστοῦ θεωροῦνταικαὶ γὰρ ἐν αὐτῷ καὶ αἱ φύσεις, ἡ θεία τε καὶ ἡ ἀνθρωπίνη, ἡνώθησαν, καὶ ἐν τῇ προϋπαρχούσῃ τοῦ θεοῦ λόγου ὑποστάσει ὑπέστη ἡ ἔμψυχος αὐτοῦ σὰρξ καὶ αὐτὴν ἔσχεν ὑπόστασιν, ἐκ δύο δὲ φύσεων ἀποτελεσθῆναι μίαν φύσιν σύνθετον ἢ ἐκ δύο ὑποστάσεων μίαν ὑπόστασιν παντελῶς ἀδύνατον· διότι ἀδύνατον τὰς ἐναντίας οὐσιώδεις διαφορὰς ἐν μιᾷ φύσει συνυπάρξαι ἀλλήλαις· τούτων γὰρ ἔργον ἐστὶν ἀποδιιστᾶν ἀλλήλων τὰς φύσεις, ἐν αἷς ὑπάρξουσι. Καὶ πάλιν ἀδύνατον τὰ ἅπαξ καθ’ ἑαυτὰ ὑποστάντα ἑτέραν ἀρχὴν ὑποστάσεως σχεῖν· ἡ γὰρ ὑπόστασις ἡ καθ’ ἑαυτό ἐστιν ὕπαρξις. Ἰστέον δέ, ὡς ἐπὶ τῆς ἁγίας τριάδος ὑπόστασίς ἐστιν ὁ ἄναρχος τρόπος τῆς ἑκάστου ἀιδίου ὑπάρξεως.DIALECTICA.
ΙΩΑΝΝΟΥ
ΤΟΥ ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ
ΠΗΓΗ ΓΝΩΣΕΩΣ.
5. P. N. JOANNIS DAMASCENI
ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ.
FONS SCIENTIÆ.
ιωτάτῳ καὶ θεοτιμήτῳ Πατρὶ Κοσμᾷ,
· ἐπισκόπῳ τοῦ Μαιουμᾶ, ἐλάχιστος
καὶ πρεσβύτερος, ἐν Κυρίῳ χαίρειν.
· στενὸν τῆς διανοίας, καὶ τὸ ἄπορον τῆς
τῆς ἐμαυτοῦ ἐπιστάμενος, ώκνουν, ὦ μα
ῖς ὑπὲρ δύναμιν ἐγχειρεῖν, καὶ τῶν ἀδύ
Στολμαν, ὥσπερ τις αὐθάδης καὶ τολμηἐπηρτημένον τοῖς τὰ τοιαῦτα τολμῶσιν
μας κίνδυνον. Εἰ γὰρ Μωϋσῆς ὁ θεῖος ἐκεῖ
μοθέτης, ὁ πάσης ἀνθρωπίνης θέας ἀπο
καὶ τοῦ βίου τὰς τρικυμίας καταλιπών,
εν ὑλικὴν ἀποσμηξάμενος έμφασιν, καὶ τὸ
ῆς ὀπτικὴν καθηράμενος, κἀντεῦθεν πρὸς
Ο γενόμενος ἐπιτήδειος· ὁ τὴν πρὸς ἡμᾶς
Λόγου φιλάνθρωπον συγκατάβασιν, καὶ τὴν
ερφυά ο σάρκωσιν ἐν βάτῳ καὶ ἀΰλῳ πυρὶ
Αξιωμένος, φλέγοντι μὲν καὶ ἐκπυροῦντι
θαν, καὶ πρὸς τὴν ἑαυτοῦ λαμπρότητα,
οντι μὲν, οὐ καταφλέγοντι δὲ, οὐδὲ ἀφαν!-
τα μὲν τῆς οἰκείας αὐτὴν ἐξιστῶντι φύσ
τρῶτος τοῦ ὄντος, καὶ ἀληθῶς ὑπὲρ οὐσίαν
μνημένος ὄνομα, τῶν οἰκείων καὶ συμφυη προστασίαν παρὰ Θεοῦ ἐγχειριζόμενος,
αν εκάλει ἑαυτὸν καὶ βραδύγλωσσον, ὡς οὐ
; τῷ θείῳ ἐξυπηρετεῖσθαι βουλήματι α, καὶ
κς του μφανὲς ἄγειν· καὶ μεσίτης Θεοῦ καὶ
ο καθίσταται· πῶς ἐγὼ ὁ ἐῤῥυπωμένος,
ἁμαρτία κατεστιγμένος *, φέρων δὲ τῶν
ἐν ἐμαυτῷ τὸν πολυτάραχον κλύδωνα, καὶ
S
1-3 PROLOGUS.
Religiosissimo et venerabili in Deo Patri Cosma,
sanctissimo episcopo Majumæ, Joannes minimus
monachus et presbyter, in Domino salutem.
Cunctabar quidem, o beate, exilitatis ingenii
mei et linguæ difficultatis conscius, iis quæ vires
meas excederent manum admovere, et, confidentioris cujusdam instar ac temerarii, adytorum
recessus penetrare; periculum videlicet extimescens, quod illis qui ejusmodi res auderent, impendet. Nam si divinus ille legislator Moyses, qui ab
omni rerum humanarum aspectu secedens, crebrescentibus sæculi fructibus relictis, ab omni specie
corporali mentis oculum expurgaverat, et idoneus
inde ad Dei ipsius intuitum evaserat; si ille,
inquam, qal hoc consecutus crat, ut benignissimam ad nos usque Dei Verbi demissionem, incarnationemque naturæ vires superantem conspiceret
in rubo, et in igne pabuli corporalis experte, a
quo incensus rubus, sic in ejus splendorem immutaretur, ut tamen combustione nulla consumeretur, nec a propria natura descisceret; si ille demum qui omnium primus, ejus qui est, ipsaque
essentia vere sublimior est, edoctus nomen fuerat,
quique contribulium suorum principatum a Deo
acceperat, impeditiorem nihilominus loquelam,
et tardiorem linguam causabatur, quam ut, consilii divini minister factus, ipsum palam efferret,
et Dei hominumque 4 sequester fleret: quinam
contaminatus ego, nullisque non peccati maculis
Multi
Lomber. emendavit ex cod. S. Hil. et aliis codd. Edita et cæteri, ἀδυνάτων. Interpretes alii, et
tia andere. Lectionem priorem astruunt, quæ de Moyse sequuntur; atque hæc omnia ex GregoNat. 34, mutuata videntur. R. 2930, θεογνωσίαν. • Edit. ὑπερφυῶς. d R. 2950, θελήματι.
1 βουλεύματι. Cod. S. Hil. ex emendat. et cateri, βουλήματι. Vetus interp. voluntali.
ἐῤῥυπωμένος καὶ πάσης ἁμαρτίας κατεστιγμ. Edita et codd. aliqui εῤῥυπωμένος πάσῃ ἁμαρτία
. Reg. 2930, ὁ ρύπω μὲν πάσης ἁμαρτίας κατεστιγμ. Colb. 4783, ὁ ρύπω μὲν παντὶ καταστιγόμε
1. int. qui sorde quidem omnis peccati inquinatus sum.
PATROL. GR. XCIV.
Χρὴ δὲ εἰδέναι, ὅτι, ἡνίκα σύνθετος γένηται φύσις, δεῖ ὁμόχρονα τὰ μέρη εἶναι καὶ ἐξ ἑτέρων ἕτερον ἀποτελεῖται μὴ φυλάττον ἀλλὰ τρέπον καὶ ἀλλοιοῦν τὰ ἐξ ὧν συνετέθη, ὡς ἐκ τῶν τεσσάρων στοιχείων ἀποτελουμένου τοῦ σώματος ἄλλο ἐξ ἄλλων γέγονε καὶ οὔτε πῦρ τέλειον οὔτε τι τῶν ἄλλων ἐστὶν ἢ λέγεται, καὶ ὡς ἐξ ἵππου καὶ ὄνου ἡμίονος· οὔτε γὰρ ἵππος οὔτε ὄνος ἐστὶν ἢ λέγεται ἀλλ’ ἐξ ἑτέρων ἕτερον, μηδ’ ὁπότερον τῶν, ἐξ ὧν συνετέθη, φυλάττον ἀσύγχυτόν τε καὶ ἄτρεπτον. [Ὅροι διάφοροι] Ἀνάγκη ἐστὶ βίας αἰτία. Στοιχεῖόν ἐστι κοινῶς μέν, ἐξ οὗ τι γίνεται πρώτου, καὶ εἰς αὐτὸ ἐπ’ ἐσχάτου ἀναλύεται· ἰδίως δὲ στοιχεῖόν ἐστιν, ἐξ οὗ γίνεται σῶμα καὶ εἰς αὐτὸ ἀναλύεται, οἷον πῦρ, ὕδωρ, ἀήρ, γῆ. Πῦρ ἐστι σῶμα λεπτομερέστατον καὶ θερμότατον καὶ ξηρότατον· γῆ ἐστι σῶμα ξηρότατον καὶ βαρύτατον· ὕδωρ ἐστὶ σῶμα ὑγρὸν καὶ ψυχρότατον· ἀήρ ἐστι σῶμα ὑγρότατον καὶ μαλακόν. Γένεσίς ἐστι κίνησις κατ’ οὐσίαν ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι· φθορά ἐστι κίνησις ἐκ τοῦ ὄντος εἰς τὸ μὴ εἶναι. Αὔξησίς ἐστι κίνησις ἐν τῷ ποσῷ κατὰ μέγεθος· φθίσις ἐστὶ κίνησις ἐν τῷ ποσῷ κατὰ μείωσίν τε καὶ ἐλάττωσιν.DIALECTICA.
ΙΩΑΝΝΟΥ
ΤΟΥ ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ
ΠΗΓΗ ΓΝΩΣΕΩΣ.
5. P. N. JOANNIS DAMASCENI
ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ.
FONS SCIENTIÆ.
ιωτάτῳ καὶ θεοτιμήτῳ Πατρὶ Κοσμᾷ,
· ἐπισκόπῳ τοῦ Μαιουμᾶ, ἐλάχιστος
καὶ πρεσβύτερος, ἐν Κυρίῳ χαίρειν.
· στενὸν τῆς διανοίας, καὶ τὸ ἄπορον τῆς
τῆς ἐμαυτοῦ ἐπιστάμενος, ώκνουν, ὦ μα
ῖς ὑπὲρ δύναμιν ἐγχειρεῖν, καὶ τῶν ἀδύ
Στολμαν, ὥσπερ τις αὐθάδης καὶ τολμηἐπηρτημένον τοῖς τὰ τοιαῦτα τολμῶσιν
μας κίνδυνον. Εἰ γὰρ Μωϋσῆς ὁ θεῖος ἐκεῖ
μοθέτης, ὁ πάσης ἀνθρωπίνης θέας ἀπο
καὶ τοῦ βίου τὰς τρικυμίας καταλιπών,
εν ὑλικὴν ἀποσμηξάμενος έμφασιν, καὶ τὸ
ῆς ὀπτικὴν καθηράμενος, κἀντεῦθεν πρὸς
Ο γενόμενος ἐπιτήδειος· ὁ τὴν πρὸς ἡμᾶς
Λόγου φιλάνθρωπον συγκατάβασιν, καὶ τὴν
ερφυά ο σάρκωσιν ἐν βάτῳ καὶ ἀΰλῳ πυρὶ
Αξιωμένος, φλέγοντι μὲν καὶ ἐκπυροῦντι
θαν, καὶ πρὸς τὴν ἑαυτοῦ λαμπρότητα,
οντι μὲν, οὐ καταφλέγοντι δὲ, οὐδὲ ἀφαν!-
τα μὲν τῆς οἰκείας αὐτὴν ἐξιστῶντι φύσ
τρῶτος τοῦ ὄντος, καὶ ἀληθῶς ὑπὲρ οὐσίαν
μνημένος ὄνομα, τῶν οἰκείων καὶ συμφυη προστασίαν παρὰ Θεοῦ ἐγχειριζόμενος,
αν εκάλει ἑαυτὸν καὶ βραδύγλωσσον, ὡς οὐ
; τῷ θείῳ ἐξυπηρετεῖσθαι βουλήματι α, καὶ
κς του μφανὲς ἄγειν· καὶ μεσίτης Θεοῦ καὶ
ο καθίσταται· πῶς ἐγὼ ὁ ἐῤῥυπωμένος,
ἁμαρτία κατεστιγμένος *, φέρων δὲ τῶν
ἐν ἐμαυτῷ τὸν πολυτάραχον κλύδωνα, καὶ
S
1-3 PROLOGUS.
Religiosissimo et venerabili in Deo Patri Cosma,
sanctissimo episcopo Majumæ, Joannes minimus
monachus et presbyter, in Domino salutem.
Cunctabar quidem, o beate, exilitatis ingenii
mei et linguæ difficultatis conscius, iis quæ vires
meas excederent manum admovere, et, confidentioris cujusdam instar ac temerarii, adytorum
recessus penetrare; periculum videlicet extimescens, quod illis qui ejusmodi res auderent, impendet. Nam si divinus ille legislator Moyses, qui ab
omni rerum humanarum aspectu secedens, crebrescentibus sæculi fructibus relictis, ab omni specie
corporali mentis oculum expurgaverat, et idoneus
inde ad Dei ipsius intuitum evaserat; si ille,
inquam, qal hoc consecutus crat, ut benignissimam ad nos usque Dei Verbi demissionem, incarnationemque naturæ vires superantem conspiceret
in rubo, et in igne pabuli corporalis experte, a
quo incensus rubus, sic in ejus splendorem immutaretur, ut tamen combustione nulla consumeretur, nec a propria natura descisceret; si ille demum qui omnium primus, ejus qui est, ipsaque
essentia vere sublimior est, edoctus nomen fuerat,
quique contribulium suorum principatum a Deo
acceperat, impeditiorem nihilominus loquelam,
et tardiorem linguam causabatur, quam ut, consilii divini minister factus, ipsum palam efferret,
et Dei hominumque 4 sequester fleret: quinam
contaminatus ego, nullisque non peccati maculis
Multi
Lomber. emendavit ex cod. S. Hil. et aliis codd. Edita et cæteri, ἀδυνάτων. Interpretes alii, et
tia andere. Lectionem priorem astruunt, quæ de Moyse sequuntur; atque hæc omnia ex GregoNat. 34, mutuata videntur. R. 2930, θεογνωσίαν. • Edit. ὑπερφυῶς. d R. 2950, θελήματι.
1 βουλεύματι. Cod. S. Hil. ex emendat. et cateri, βουλήματι. Vetus interp. voluntali.
ἐῤῥυπωμένος καὶ πάσης ἁμαρτίας κατεστιγμ. Edita et codd. aliqui εῤῥυπωμένος πάσῃ ἁμαρτία
. Reg. 2930, ὁ ρύπω μὲν πάσης ἁμαρτίας κατεστιγμ. Colb. 4783, ὁ ρύπω μὲν παντὶ καταστιγόμε
1. int. qui sorde quidem omnis peccati inquinatus sum.
PATROL. GR. XCIV.
Ἀλλοίωσίς ἐστι κίνησις ἐν τῷ ποιῷ κατὰ μεταβολήν. Φορά ἐστι κίνησις ἐκ τόπου εἰς τόπον· περιφορά ἐστι κίνησις ἐν τῷ αὐτῷ τόπῳ. Αὐτοκινησία ἐστὶν ἡ τῆς ψυχῆς ἐν τοῖς ζῴοις κίνησις. Χρόνος ἐστὶ μέτρον κινήσεως καὶ ἀριθμὸς τοῦ ἐν κινήσει προτέρου καὶ ὑστέρου. Ἡμέρα ἐστὶν ἡλίου ὑπὲρ γῆς φορὰ ἢ χρόνος, ἐν ᾧ ὁ ἥλιος ὑπὲρ γῆς φέρεται· νύξ ἐστι σώματος τῆς γῆς σκιὰ ἢ χρόνος, ἐν ᾧ ὁ ἥλιος ὑπὸ γῆν φέρεται. Νυχθήμερόν ἐστι κόσμου περιστροφή. Μήν ἐστι χρόνος ἀπὸ συνόδου σελήνης πρὸς ἥλιον ἐπὶ τὴν ἑξῆς σύνοδον. Ἐνιαυτός ἐστι χρόνος, ἐν ᾧ ὁ ἥλιος τὸν ζωδιακὸν διέξεισι κύκλον. Καιρός ἐστι χρόνος κατορθώματος· ἀκαιρία ἐστὶ λεῖψις καιροῦ κατὰ ἐπιτυχίαν προθυμίας τοῦ ζητουμένου. Ὥρα ἐστὶ μέρος ἐνιαυτοῦ τὸ τέταρτον ἢ τῆς ἡμέρας τὸ δωδέκατον ἢ ἀκμὴ ψυχῆς ἢ σώματος ἄνθος ἢ νεότητος κάλλος. Ἔαρ ἐστὶ χρόνος, ἐν ᾧ τὸ ὑγρὸν ἐπικρατεῖ· θέρος ἐστὶ χρόνος, ἐν ᾧ τὸ θερμὸν ἐπικρατεῖ· φθινόπωρόν ἐστι χρόνος, ἐν ᾧ τὸ ξηρὸν ἐπικρατεῖ· χειμών ἐστι χρόνος, ἐν ᾧ τὸ ψυχρὸν ἐπικρατεῖ. Πωγωνίας ἐστὶν ἀστροειδὲς πυρὸς ἄθροισμα ἔμπροσθεν ἔχον τὰς ἀκτῖνας.DIALECTICA.
ΙΩΑΝΝΟΥ
ΤΟΥ ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ
ΠΗΓΗ ΓΝΩΣΕΩΣ.
5. P. N. JOANNIS DAMASCENI
ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ.
FONS SCIENTIÆ.
ιωτάτῳ καὶ θεοτιμήτῳ Πατρὶ Κοσμᾷ,
· ἐπισκόπῳ τοῦ Μαιουμᾶ, ἐλάχιστος
καὶ πρεσβύτερος, ἐν Κυρίῳ χαίρειν.
· στενὸν τῆς διανοίας, καὶ τὸ ἄπορον τῆς
τῆς ἐμαυτοῦ ἐπιστάμενος, ώκνουν, ὦ μα
ῖς ὑπὲρ δύναμιν ἐγχειρεῖν, καὶ τῶν ἀδύ
Στολμαν, ὥσπερ τις αὐθάδης καὶ τολμηἐπηρτημένον τοῖς τὰ τοιαῦτα τολμῶσιν
μας κίνδυνον. Εἰ γὰρ Μωϋσῆς ὁ θεῖος ἐκεῖ
μοθέτης, ὁ πάσης ἀνθρωπίνης θέας ἀπο
καὶ τοῦ βίου τὰς τρικυμίας καταλιπών,
εν ὑλικὴν ἀποσμηξάμενος έμφασιν, καὶ τὸ
ῆς ὀπτικὴν καθηράμενος, κἀντεῦθεν πρὸς
Ο γενόμενος ἐπιτήδειος· ὁ τὴν πρὸς ἡμᾶς
Λόγου φιλάνθρωπον συγκατάβασιν, καὶ τὴν
ερφυά ο σάρκωσιν ἐν βάτῳ καὶ ἀΰλῳ πυρὶ
Αξιωμένος, φλέγοντι μὲν καὶ ἐκπυροῦντι
θαν, καὶ πρὸς τὴν ἑαυτοῦ λαμπρότητα,
οντι μὲν, οὐ καταφλέγοντι δὲ, οὐδὲ ἀφαν!-
τα μὲν τῆς οἰκείας αὐτὴν ἐξιστῶντι φύσ
τρῶτος τοῦ ὄντος, καὶ ἀληθῶς ὑπὲρ οὐσίαν
μνημένος ὄνομα, τῶν οἰκείων καὶ συμφυη προστασίαν παρὰ Θεοῦ ἐγχειριζόμενος,
αν εκάλει ἑαυτὸν καὶ βραδύγλωσσον, ὡς οὐ
; τῷ θείῳ ἐξυπηρετεῖσθαι βουλήματι α, καὶ
κς του μφανὲς ἄγειν· καὶ μεσίτης Θεοῦ καὶ
ο καθίσταται· πῶς ἐγὼ ὁ ἐῤῥυπωμένος,
ἁμαρτία κατεστιγμένος *, φέρων δὲ τῶν
ἐν ἐμαυτῷ τὸν πολυτάραχον κλύδωνα, καὶ
S
1-3 PROLOGUS.
Religiosissimo et venerabili in Deo Patri Cosma,
sanctissimo episcopo Majumæ, Joannes minimus
monachus et presbyter, in Domino salutem.
Cunctabar quidem, o beate, exilitatis ingenii
mei et linguæ difficultatis conscius, iis quæ vires
meas excederent manum admovere, et, confidentioris cujusdam instar ac temerarii, adytorum
recessus penetrare; periculum videlicet extimescens, quod illis qui ejusmodi res auderent, impendet. Nam si divinus ille legislator Moyses, qui ab
omni rerum humanarum aspectu secedens, crebrescentibus sæculi fructibus relictis, ab omni specie
corporali mentis oculum expurgaverat, et idoneus
inde ad Dei ipsius intuitum evaserat; si ille,
inquam, qal hoc consecutus crat, ut benignissimam ad nos usque Dei Verbi demissionem, incarnationemque naturæ vires superantem conspiceret
in rubo, et in igne pabuli corporalis experte, a
quo incensus rubus, sic in ejus splendorem immutaretur, ut tamen combustione nulla consumeretur, nec a propria natura descisceret; si ille demum qui omnium primus, ejus qui est, ipsaque
essentia vere sublimior est, edoctus nomen fuerat,
quique contribulium suorum principatum a Deo
acceperat, impeditiorem nihilominus loquelam,
et tardiorem linguam causabatur, quam ut, consilii divini minister factus, ipsum palam efferret,
et Dei hominumque 4 sequester fleret: quinam
contaminatus ego, nullisque non peccati maculis
Multi
Lomber. emendavit ex cod. S. Hil. et aliis codd. Edita et cæteri, ἀδυνάτων. Interpretes alii, et
tia andere. Lectionem priorem astruunt, quæ de Moyse sequuntur; atque hæc omnia ex GregoNat. 34, mutuata videntur. R. 2930, θεογνωσίαν. • Edit. ὑπερφυῶς. d R. 2950, θελήματι.
1 βουλεύματι. Cod. S. Hil. ex emendat. et cateri, βουλήματι. Vetus interp. voluntali.
ἐῤῥυπωμένος καὶ πάσης ἁμαρτίας κατεστιγμ. Edita et codd. aliqui εῤῥυπωμένος πάσῃ ἁμαρτία
. Reg. 2930, ὁ ρύπω μὲν πάσης ἁμαρτίας κατεστιγμ. Colb. 4783, ὁ ρύπω μὲν παντὶ καταστιγόμε
1. int. qui sorde quidem omnis peccati inquinatus sum.
PATROL. GR. XCIV.
Κομήτης ἐστὶ πυροειδὲς ἄστρων ἄθροισμα κόμης κεφαλῆς δίκην κύκλωθεν ἐκπέμπων ἀκτῖνας. Δοκίας ἐστὶν ἀστροειδὴς κοντὸς ἤγουν δοκὸς τὴν πυρώδη ἐπὶ τὰ ἄνω ἐκπέμπων ἀκτῖνα. Λαμπάς ἐστιν ἄναψις καὶ ἄθροισμα πυρός. Ἶρίς ἐστιν ἔμφασις ἡλίου σεμνοειδὴς ἐν νέφει κοίλῳ καὶ δροσώδει ἐν κύκλου τάξει φαινομένη περιφερὴς ὡς ἐν κατόπτρῳ πρὸς αἴσθησιν ἢ ἔμφασιν ἄστρου διὰ πύκνωσιν ἀέρος γινομένη. Παρήλιός ἐστι νέφος περιφερές, πυκνόν, ὅμοιον ἡλίῳ, ἢ ἔμφασις ἡλίου ἐν νέφει πυκνῷ καὶ λείῳ. Κεραυνός ἐστιν ἑλικοειδὲς πνεῦμα κίνησιν ποιοῦν διάπυρον καὶ ἄνωθεν κάτω διὰ πυρὸς φλογώδους φερόμενον καὶ ἐμπυρίζον κύκλῳ. Τυφώς ἐστι ἑλικοειδὴ κίνησις ἀέρος ζοφώδους ἄνωθεν ἐπὶ γῆς τεταμένη. Πρηστήρ ἐστιν ἑλικοειδὴς κίνησις διαυγοῦς ἀέρος ἄνωθεν κάτω φερομένη. Σκηπτός ἐστι κεραυνὸς ἄνευ νεφῶν. Χάλαζά ἐστιν ὁλοπαγὲς ὕδωρ ὑπὲρ γῆς πεπηγυῖα· κρύσταλλός ἐστιν ὁλοπαγὲς ὕδωρ ἐπὶ γῆς· χιών ἐστιν ἡμιπαγὲς ὕδωρ διὰ νεφῶν ἐπὶ γῆν καταβαίνουσα· πάχνη ἐστὶν ὁλοπαγὲς ὕδωρ δι’ ἄλλης ὑγρᾶς ὕλης ἐπὶ γῆς πεπηγυῖα. Ὄμβρος ἐστὶν ἀθρόον ὕδωρ ἐκ νεφῶν ἐκκρινόμενον· ὑετός ἐστι ψεκάδων ἄθροισμα· ψεκάς ἐστι νοτὶς ἀθρόα σταγόνων.DIALECTICA.
ΙΩΑΝΝΟΥ
ΤΟΥ ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ
ΠΗΓΗ ΓΝΩΣΕΩΣ.
5. P. N. JOANNIS DAMASCENI
ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ.
FONS SCIENTIÆ.
ιωτάτῳ καὶ θεοτιμήτῳ Πατρὶ Κοσμᾷ,
· ἐπισκόπῳ τοῦ Μαιουμᾶ, ἐλάχιστος
καὶ πρεσβύτερος, ἐν Κυρίῳ χαίρειν.
· στενὸν τῆς διανοίας, καὶ τὸ ἄπορον τῆς
τῆς ἐμαυτοῦ ἐπιστάμενος, ώκνουν, ὦ μα
ῖς ὑπὲρ δύναμιν ἐγχειρεῖν, καὶ τῶν ἀδύ
Στολμαν, ὥσπερ τις αὐθάδης καὶ τολμηἐπηρτημένον τοῖς τὰ τοιαῦτα τολμῶσιν
μας κίνδυνον. Εἰ γὰρ Μωϋσῆς ὁ θεῖος ἐκεῖ
μοθέτης, ὁ πάσης ἀνθρωπίνης θέας ἀπο
καὶ τοῦ βίου τὰς τρικυμίας καταλιπών,
εν ὑλικὴν ἀποσμηξάμενος έμφασιν, καὶ τὸ
ῆς ὀπτικὴν καθηράμενος, κἀντεῦθεν πρὸς
Ο γενόμενος ἐπιτήδειος· ὁ τὴν πρὸς ἡμᾶς
Λόγου φιλάνθρωπον συγκατάβασιν, καὶ τὴν
ερφυά ο σάρκωσιν ἐν βάτῳ καὶ ἀΰλῳ πυρὶ
Αξιωμένος, φλέγοντι μὲν καὶ ἐκπυροῦντι
θαν, καὶ πρὸς τὴν ἑαυτοῦ λαμπρότητα,
οντι μὲν, οὐ καταφλέγοντι δὲ, οὐδὲ ἀφαν!-
τα μὲν τῆς οἰκείας αὐτὴν ἐξιστῶντι φύσ
τρῶτος τοῦ ὄντος, καὶ ἀληθῶς ὑπὲρ οὐσίαν
μνημένος ὄνομα, τῶν οἰκείων καὶ συμφυη προστασίαν παρὰ Θεοῦ ἐγχειριζόμενος,
αν εκάλει ἑαυτὸν καὶ βραδύγλωσσον, ὡς οὐ
; τῷ θείῳ ἐξυπηρετεῖσθαι βουλήματι α, καὶ
κς του μφανὲς ἄγειν· καὶ μεσίτης Θεοῦ καὶ
ο καθίσταται· πῶς ἐγὼ ὁ ἐῤῥυπωμένος,
ἁμαρτία κατεστιγμένος *, φέρων δὲ τῶν
ἐν ἐμαυτῷ τὸν πολυτάραχον κλύδωνα, καὶ
S
1-3 PROLOGUS.
Religiosissimo et venerabili in Deo Patri Cosma,
sanctissimo episcopo Majumæ, Joannes minimus
monachus et presbyter, in Domino salutem.
Cunctabar quidem, o beate, exilitatis ingenii
mei et linguæ difficultatis conscius, iis quæ vires
meas excederent manum admovere, et, confidentioris cujusdam instar ac temerarii, adytorum
recessus penetrare; periculum videlicet extimescens, quod illis qui ejusmodi res auderent, impendet. Nam si divinus ille legislator Moyses, qui ab
omni rerum humanarum aspectu secedens, crebrescentibus sæculi fructibus relictis, ab omni specie
corporali mentis oculum expurgaverat, et idoneus
inde ad Dei ipsius intuitum evaserat; si ille,
inquam, qal hoc consecutus crat, ut benignissimam ad nos usque Dei Verbi demissionem, incarnationemque naturæ vires superantem conspiceret
in rubo, et in igne pabuli corporalis experte, a
quo incensus rubus, sic in ejus splendorem immutaretur, ut tamen combustione nulla consumeretur, nec a propria natura descisceret; si ille demum qui omnium primus, ejus qui est, ipsaque
essentia vere sublimior est, edoctus nomen fuerat,
quique contribulium suorum principatum a Deo
acceperat, impeditiorem nihilominus loquelam,
et tardiorem linguam causabatur, quam ut, consilii divini minister factus, ipsum palam efferret,
et Dei hominumque 4 sequester fleret: quinam
contaminatus ego, nullisque non peccati maculis
Multi
Lomber. emendavit ex cod. S. Hil. et aliis codd. Edita et cæteri, ἀδυνάτων. Interpretes alii, et
tia andere. Lectionem priorem astruunt, quæ de Moyse sequuntur; atque hæc omnia ex GregoNat. 34, mutuata videntur. R. 2930, θεογνωσίαν. • Edit. ὑπερφυῶς. d R. 2950, θελήματι.
1 βουλεύματι. Cod. S. Hil. ex emendat. et cateri, βουλήματι. Vetus interp. voluntali.
ἐῤῥυπωμένος καὶ πάσης ἁμαρτίας κατεστιγμ. Edita et codd. aliqui εῤῥυπωμένος πάσῃ ἁμαρτία
. Reg. 2930, ὁ ρύπω μὲν πάσης ἁμαρτίας κατεστιγμ. Colb. 4783, ὁ ρύπω μὲν παντὶ καταστιγόμε
1. int. qui sorde quidem omnis peccati inquinatus sum.
PATROL. GR. XCIV.
Ὀμίχλη ἐστὶ σύστασις πρὸ νέφους· ἀτμός ἐστι πλῆθος ἀναθυμιάσεων ἐπὶ γῆς. Λίμνη ἐστὶν ὕδωρ πολύ, γλυκὺ καὶ ἄθρουν διὰ κοίλου καὶ κατάντους χωροῦν ἐν συστάσει. Θάλασσά ἐστιν ὕδωρ ἁλμυρὸν καὶ πικρὸν τὰ κοῖλα τῶν κόλπων πληροῦν τῆς κατωτάτης γῆς. Κρήνη ἐστὶν ἀπόῤῥυτος πηγῆς ἀρχὴ ἢ ὕδωρ ἐκ μεταβολῆς τῆς γῆς γεννώμενον καὶ ἐκκρινόμενον. Σεισμός ἐστι κίνησις πνεύματος ἀθρόα ὑπὸ γῆν εἰςδύνουσα καὶ ταύτην κλονεῖσθαι ἀναγκάζουσα. Πυροκρατήρ ἐστι στόμιον πυρὸς ἐγγαίου ἔξω ῥέοντος καὶ ἀναπνοή. Λύρα ἐστὶν ἱστὸς διὰ νεύρων ἐσκευασμένη. Τέλος τῶν φιλοσόφων.DIALECTICA.
ΙΩΑΝΝΟΥ
ΤΟΥ ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ
ΠΗΓΗ ΓΝΩΣΕΩΣ.
5. P. N. JOANNIS DAMASCENI
ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ.
FONS SCIENTIÆ.
ιωτάτῳ καὶ θεοτιμήτῳ Πατρὶ Κοσμᾷ,
· ἐπισκόπῳ τοῦ Μαιουμᾶ, ἐλάχιστος
καὶ πρεσβύτερος, ἐν Κυρίῳ χαίρειν.
· στενὸν τῆς διανοίας, καὶ τὸ ἄπορον τῆς
τῆς ἐμαυτοῦ ἐπιστάμενος, ώκνουν, ὦ μα
ῖς ὑπὲρ δύναμιν ἐγχειρεῖν, καὶ τῶν ἀδύ
Στολμαν, ὥσπερ τις αὐθάδης καὶ τολμηἐπηρτημένον τοῖς τὰ τοιαῦτα τολμῶσιν
μας κίνδυνον. Εἰ γὰρ Μωϋσῆς ὁ θεῖος ἐκεῖ
μοθέτης, ὁ πάσης ἀνθρωπίνης θέας ἀπο
καὶ τοῦ βίου τὰς τρικυμίας καταλιπών,
εν ὑλικὴν ἀποσμηξάμενος έμφασιν, καὶ τὸ
ῆς ὀπτικὴν καθηράμενος, κἀντεῦθεν πρὸς
Ο γενόμενος ἐπιτήδειος· ὁ τὴν πρὸς ἡμᾶς
Λόγου φιλάνθρωπον συγκατάβασιν, καὶ τὴν
ερφυά ο σάρκωσιν ἐν βάτῳ καὶ ἀΰλῳ πυρὶ
Αξιωμένος, φλέγοντι μὲν καὶ ἐκπυροῦντι
θαν, καὶ πρὸς τὴν ἑαυτοῦ λαμπρότητα,
οντι μὲν, οὐ καταφλέγοντι δὲ, οὐδὲ ἀφαν!-
τα μὲν τῆς οἰκείας αὐτὴν ἐξιστῶντι φύσ
τρῶτος τοῦ ὄντος, καὶ ἀληθῶς ὑπὲρ οὐσίαν
μνημένος ὄνομα, τῶν οἰκείων καὶ συμφυη προστασίαν παρὰ Θεοῦ ἐγχειριζόμενος,
αν εκάλει ἑαυτὸν καὶ βραδύγλωσσον, ὡς οὐ
; τῷ θείῳ ἐξυπηρετεῖσθαι βουλήματι α, καὶ
κς του μφανὲς ἄγειν· καὶ μεσίτης Θεοῦ καὶ
ο καθίσταται· πῶς ἐγὼ ὁ ἐῤῥυπωμένος,
ἁμαρτία κατεστιγμένος *, φέρων δὲ τῶν
ἐν ἐμαυτῷ τὸν πολυτάραχον κλύδωνα, καὶ
S
1-3 PROLOGUS.
Religiosissimo et venerabili in Deo Patri Cosma,
sanctissimo episcopo Majumæ, Joannes minimus
monachus et presbyter, in Domino salutem.
Cunctabar quidem, o beate, exilitatis ingenii
mei et linguæ difficultatis conscius, iis quæ vires
meas excederent manum admovere, et, confidentioris cujusdam instar ac temerarii, adytorum
recessus penetrare; periculum videlicet extimescens, quod illis qui ejusmodi res auderent, impendet. Nam si divinus ille legislator Moyses, qui ab
omni rerum humanarum aspectu secedens, crebrescentibus sæculi fructibus relictis, ab omni specie
corporali mentis oculum expurgaverat, et idoneus
inde ad Dei ipsius intuitum evaserat; si ille,
inquam, qal hoc consecutus crat, ut benignissimam ad nos usque Dei Verbi demissionem, incarnationemque naturæ vires superantem conspiceret
in rubo, et in igne pabuli corporalis experte, a
quo incensus rubus, sic in ejus splendorem immutaretur, ut tamen combustione nulla consumeretur, nec a propria natura descisceret; si ille demum qui omnium primus, ejus qui est, ipsaque
essentia vere sublimior est, edoctus nomen fuerat,
quique contribulium suorum principatum a Deo
acceperat, impeditiorem nihilominus loquelam,
et tardiorem linguam causabatur, quam ut, consilii divini minister factus, ipsum palam efferret,
et Dei hominumque 4 sequester fleret: quinam
contaminatus ego, nullisque non peccati maculis
Multi
Lomber. emendavit ex cod. S. Hil. et aliis codd. Edita et cæteri, ἀδυνάτων. Interpretes alii, et
tia andere. Lectionem priorem astruunt, quæ de Moyse sequuntur; atque hæc omnia ex GregoNat. 34, mutuata videntur. R. 2930, θεογνωσίαν. • Edit. ὑπερφυῶς. d R. 2950, θελήματι.
1 βουλεύματι. Cod. S. Hil. ex emendat. et cateri, βουλήματι. Vetus interp. voluntali.
ἐῤῥυπωμένος καὶ πάσης ἁμαρτίας κατεστιγμ. Edita et codd. aliqui εῤῥυπωμένος πάσῃ ἁμαρτία
. Reg. 2930, ὁ ρύπω μὲν πάσης ἁμαρτίας κατεστιγμ. Colb. 4783, ὁ ρύπω μὲν παντὶ καταστιγόμε
1. int. qui sorde quidem omnis peccati inquinatus sum.
PATROL. GR. XCIV.
27. In quibus species et accidens inter se
conveniant et differant.
28. In quibus proprium et accidens inseparabile tum conveniant, tum differant.
29. De hypostasi et enhypostato et anhypostato.
50. De substantia, et natura, et forma; nec
non de individuo, et persona et hypostasi.
31. 6 De æquivocis.
32. De univocis.
33. De polyonymis.
34. De alteris et heteronymis.
35. De denominativis.
35. De decem supremnis generibus.
37. De homogeneis, et homoideis, et heterogeneis, et heteroideis ac numero differentibus.
38. De in quo.
39. De substantia.
40. De natura.
41. De forma.
42. De hypostasi.
43. De persona.
44. De enbypostato.
45. De anhypostato.
46. Divisio entis.
77. Divisio substantia.
48. De homogeneis, et homoideis, et heteroideis et homohypostatis, et numero differentibus.
49. De quanto et quantitate.
50. De iis quæ ad aliquid.
51. De qualitate et quali.
52. De agere et pali.
55. De situm esse.
54. De ubi.
55. De quando.
56. De habere.
57. De oppositis.
58. De habitu et privatione.
59. De priori et posteriori.
60. De sinul.
61. De motu.
62. De habere.
65. De enuntiatione, affirmatione, et negatione.
64. De termino, et propositione et syllogismo.
65. De unione.
66. De hypostatica unione.
67. Philosophiæ definitiones sex.
68. De quatuor niethodis dialecticis.
Dialectica Damasceni capita ea modo exhibuimus serie, qua in editione Basiliensi, et in quinque a
regiis recensita reperiuntur, in quibus logica fusior continetur. Verum, ut utriusque editionis
mina lector percipiat, indicem alium proferre lubet ex logicæ brevioris codicibus assumptum.
1. De ente, substantia et accidente.
2. De genere et specie, illoque generalissimno,
et ea specialissima, et subalternis.
3. De individuo.
4. De differentia.
5. De accidente.
6. De proprio.
7. De prædicatis.
8. De prædicatione synonyma, et æquivoca.
9. 7 De prædicatione in quo quid est, et in
quale quid est.
10. De hypostasi, enliypostato, et anhypostato.
11. De substantia, et natura, et forma, deque
individuo, persona, et hypostasi.
12. De divisione.
13. De priori secundum naturam.
14. De definitione.
15. De æquivocis.
Reliqua capita eo sequuntur ordine, quo in priori indice.
DIALECTICA.
non in altero exsistat. Accidens vero est, quod in
scipso esse nequit, sed in alio consideratur.
Substantia enim, tanquam rerum materies, subjecti
rationem habet: accidens autem illud est, quod in
substantia velut in subjecto consideratur: v. gr.
æs et cera substantiæ sunt; figura autem, et forma,
et color, accidentia. Itaque corpus quidem substantia est; color vero, accidens. Animus item substantia est; scientia autem accidens. Nec vero corpus
est in colore, sed color in corpore; neque animus
in scientia, sed scientia in animo: nec denique æs,
aut cera in ligura est, sed figura in cera, aut 11
ære. Quamobrem non dicitur coloris corpus, sed
color corporis; neque animus scientiæ, sed scientia
animi: neque rursum cera figuræ, sed figura ceræ.
Ac color quidem, scientia, et figura mutationi obnoxia sunt, corpus autem, animus et cera eadem
manent, quippe cum substantia mutationi nequaquam obnoxia sit. Itemque substantia quidem,
et materia corporis una est: multi vero colores
sunt. Pari modo in reliquis omnibus, subjectum
quidem est substantia, quod autem in subjecto,
substantia nempe, spectatur, accidens.
Definitiones substantiæ et accidentis. — Ad bunc
porro moduin substantiam definiunt: substantia
est res per se exsistens, nec indigens altero ad
exsistendum. Accidens vero est, quod in seipso
esse nequit, sed est in alio. Quapropter Deus, et
omnis res creata, substantiæ sunt: quanquam Deus
ejusmodi substantia est, quæ substantiam omnem
1. Sunt autem insuper qualitates substantiales, de quibus dicemus
hoc capul quartum ea edidi serie qua in editione Basileensi legitur, necnon in Regiis codicibus
16. 2927, 2931 et 3447, qui prolixiorem Damasceni logicam continent. Verum quandoquidem in aliis cos Regiis, in vetustissimo Colbertino, in cod. Sancti-lilari, in nostro allero, et in veteri translatione
1, alque in Arabica, omnino varius est contextus, fastidiosumque foret, imo perquam difficile, varias
es colligere, et sigillatim adnotare, illud idem caput eo seorsim ordine edendum censui, quo in mox
is codicibus reperitur; maxime cum, et approbante Combefisio, longe nitidiorem sensum exhibeant.
hancce methodum in logico Damasceni opere sequi iterum atque iterum cogemur.
habet ut exsistat. Substantia tanquam rerum
De ente, substantia et accidente.
Ens rerum omnium commune est nomen. Quocirca dividitur in substantiam et accidens. Substantia est res per se exsistens, nec alio indigens
ad subsistendum; sive id quod ita in se est
ut non exsistat in altero. Accidens vero illud
est quod esse in seipso non potest, sed in alio
materia, subjecti rationem habet. at accidens
in subjecto consideratur; ut puta corpus
lem cod. Reg. = Regii 2 Vet. int. Hoc igitur eus. • Regii
Quanquam Deus, etc.
donem diluit eorum, qui ex cap. 12 suæ
M. ad Joan. Laodic. colligerent, Deum sub
› substantiæ censeri. Unde infra cap. 46, ubi
vidit in substantiam et accidens, et substan
■ sua inferiora, divinam substantiam omisit.
potius lib.: De ful, orth. c. 12, negat sine
ate affirmari posse, Deum non hujus simpliesse, ut ab essentialibus differentiis immunis sit. Quocirca Theodorus Abucaras, opusc. 2,
eo maxime probat Deum et hominem duas in
Christo naturas esse, quod homo sub genere
ponatur, Deus non item
Eadem
olim ratione argumentatus fuerat Rusticus S. R. E.
Diaconus, Disputat. contra Acephalus.
aut
DIALECTICA.
dicendam negent, enumerationemque id potius
esse asserant: quod scilicet omnis res in duo,
raro admodum in quatuor dividatur: species autem in infinitam multitudinem
itur: infinitam enim particularium hominum esse multitudinem.
Scire autem operæ pretium est, nullo omnino
divisionis modo considerari in segmentis id, quod
natura prius ac posterius est; nec item quod
magis et minus: in illis tamen quæ ab uno, vel
propter ordinen ad unum dividuntur, tum id
quod natura prius ac posterius est considerari,
tum quod magis et minus; unde etiam denominatio oritur.
8 capul de divisione secundum fusiorem Damasceni Dialecticam; deinceps vero illud subjiciemus, ut
in breviori continetur ubi proxime sequitur post caput 11.
De divisione.
Divisio est prior rei sectio: exempli gratia,
animal dividitur in rationale et irrationale. Subdivisio autem est unius partis in duas alias partes sectio, uti diviso animali in rationale et irrationale, partem unam, rationale nimirum, dividimus in mortale, et immortale. Superdivisio autem est, quando, facta rei sectione, eanidem rem
iterum dividimus. Sic homo dividitur in marem
et feminam. En divisionem. Rursum quoque dividitur homo in animam et corpus. En superdivisionem. At vero non in omnibus locum habent
divisio et superdivisio, sed quando omnia sub
prima divisione non continentur. Ecce enim in
masculo et in femina considerantur anima et
corpus.
17 Quæ sint contradividentia. Sciendum est
autem contradividentia dici duas species ex uno
eodemque genere sectas, v. gr. Animal in rationale et irrationale dividitur. Rationale et irrationale contradividentia appellantur.
Sunt autem octo divisionis modi. Dividitur enim
aliquid, vel ut genus in suas species; sic animal
dividitur in rationale et irrationale: vel ut species
in individua, ut homo in Petrum, et Paulum, et
reliquos singulos homines: vel ut totum in partes; et hoc dupliciter: vel similes sunt, vel dissimiles. Partes similes eæ sunt quæ nomen et definitionem totius et sui invicem suscipiunt, ut cum
carnem in plures carnes secamus, quælibet pars
carnis caro dicitur, nomenque ac definitionem carnis suscipit. Dissimiles vero partes sunt, quæ noque nomnen, neque definitionen totius, nec compartium admittunt; ut dum Socratem dividimus in
caput, manus, et pedes. Neque enim caput, neque
manus, neque pedes, Socratis, ac sui invicem nomen et definitionem recipiunt. Vel ut vox æquivoca
in diversa significata, hocque dupliciter; nimirum
vel ut totum, vel ut pars. Ut totum quidem, ut
hæc vox canis. Dicitur enim de cane terrestri, cœlesti, et marino, quæ totum quiddamn sunt, non
pars animalis. Ut pars vero, dum linguæ non en
dicitur de extremitate calceamenti, de extremitatę
fistula, ac de membro quo animalia gustandi facultatem habent; quæ quidem partes sunt et non
et aquatile, quod est rationis expers. Sumo itaque
animal, quod horum genus est, et rationale, et
mortale, et hominem constituo. Honio enim est
animal, et rationaie, mortale. Rursum accipio
animal, et irrationale et mortale atque terrestre,
equumque, v. gr., aut canem ac similia constituo.
Denique accipio animal et rationale et mortale
et aquatile; ac piscem constituo. Substantiales
porro ac naturales differentiæ appellantur, eo quod
substantia a substantia alia ac natura differat.
Quæ duobus hisce capitibus de genere et specie fusior Dialectica Damasceni complectitur es 1
Isagoge collecta, eadem compendiosiori methodo exponit brevior Logica; ea nimirum, qua·pro
quuntur.serie, in unicum caput contracta.
efficiant, ut species ab alia specie, et mi
25 De genere generalissimo, et specie specialissima
ac de sulbalternis.
Generis nomen trifariam sumitur; ac primo quidem a parente, ut qui ex Israel progeniti sunt
Israelite dicuntur. Alio modo a patria, ut ab Hierosolymis, Hierosolymitæ nomen habent, a Palsestina Palæstini. Tertio denique modo genus dicitur
illud, quod in species dividitur; de quo apud phie
losophos sermo est, qui et illud ita definiunt: Genus est quod pluribus speciei differentibus in quid
est prædicatur.
Similiter vox speciei duplicem habet significationem. Species enim dicitur figura et forma; ut
species hominis statuæ. Species item dicitur quod
generi subjicitur, hoc est, quod ex genere dividitur: ac de ista acceptione speciel agunt philoso.
phi.
G
el
Quandoquidem autem de genere sermonem habentes speciei memininius, dicendo: Genus est id
quod in species dividitur, operæ pretium est nosse
quod veluti, dum de patre loquimur, necessario de
Alio quoque mentionem facimus (ille quippe pater est, qui habet filium ); similiter dum de filio
loquimur, patris item necessario meminimus
(ille siquidem llius est, qui patrem habet ). Sic
et impræsentiarum, impossibile est de genere tractare, omissa specie, vel de specie, taeita generis mentione. Genus etenim in species omnino
dividitur; et id quod speciebus ex se divisis caret,
genus non est. Species igitur ex genere dividun
tur; atque ea quæ genus non agnoscunt, nequaquam sunt species. Eodem scilicet modo quo primus homo, seu Adam non dicitur filius; dicitur
tamen peter (habuit enim flios ); Seth vero, et
parentis sui Alius dicitur (pater enim hujus fuit
Adam et pater illius qui ex ipso natus est genuit enim Slium ). At Abel, filius quidem appellatur, cum patrem habuerit Adamum; pater vero
non dicitur, quia flium non habuit. Eadem ratione
de genere et specie disserendum est.
Primum genus, quod ex atio genere non divi
b Cod. S. Hil. et Regii quidam,
Multi in utroque loco habent d Cod. S. Hil. et alii quidam
DIALECTICA.
ditur, nec aliud supra se agnoscit, genus est,
taxal, non species, vocaturque generalissimum
genus. Quod sic definiunt: generalissimum genus
illud est, quod genus cum sit, rationem specici
non admittit, quia supra se nullum genus habet.
Quæ vero ex ipso dividuntur species, si alias ex
ipsis se divisas species habeant, species quidem
sunt generum illorum ex quibus secantur; genera
vero carum quæ ex ipsis dividuntur, id est infe
riorum. Et hujusmodi genera ac species subalterna
dicuntur. At vero infimæ species, quæ sub se species alias non habent, genera minime vocantur,
sed tantum species, eo quod ex ipsis species aliæ
non dividantur. Fieri enim non potest ut genus
appelletur, quod ex se subdivisas species non habeat. Species itaque, genus non est, species specialissima dicitur.
26 Scire oportet, quod species et nomen ac
definitionem generis sui necessario suscipiant: id
quod etiam ei generi quod ex alio superiori derivatur, convenit, donec ad generalissimum genus
ascenderis. Species tamen invicem sui definitionem
admittere non possunt. Quod ut manifestius flat,
hac ratione rem consideremus. Primum generalissimum genus est substantia: etsi enim ex ente
dividantur substantia et accidens, ens nihlominus
eoruni genus non est, cum tamets! entis nomen
utrumque recipiat, non tamen entis definitionem.
Nan ens sic vulgo definitur: Eus res est, tum per
se exsistens, nec altero in quo subsistat indigens,
tum quæ per se esse non valet, sed in alio exsio
stentiam habet. Substantia autem illud est tantum
quod per se exsistit, nec alia re ut sit opus habet.
At vero accidens sola ea res est, quæ per se non
potest esse, sed in altero suum esse habet. En quo
pacto nec substantia integram entis definitionem
non receperit, neque accidens; verum substantia
dimidiam tantum partem, accidens item dimidiam
alteram partem. Attamen, cum ita comparatæ sint
species, ut et nomen, et totam generis definitionem
accipiant; eapropter licet, ens in substantiam et
dividatur; non tamen illud est eorum genus; ac neque substantia est species, quippe quæ
jenus aliud sit superius; sed ipsa.primum ac generalissimum genus est.
Ipsa igitur substantia in corpus et incorporeum
secatur: ac proinde corporeum et incorporeum
substantia species sunt. Iterum corpus dividitur
in animatum et inanimatum. Unde rursus colligitur, corpus cum substantia species sit, esse etiam
genus animati et inanimati. Animatum seu vivens
rursum dividitur in sensibile et insensibile. Sensibile itaque est animal quod vita et sensu præditum
est. Insensibile vero est pianta: sensu etenim caret. Planta autem vivens dicitur, quia nutriendi
et augendi, et generandi virtute pollet. Animal
rursus scinditur in rationale et irrationale. RatioVARIE LECTIONES.
dam codd. hic addunt: ut iufusiori Logica
alii,
DIALECTICA.
missas facientes, id quod commune est, ac de
multis dicitur; id est specialissimam speciem,
substantiam, et naturam, ac formam appellarunt,
ut angelum, equum, canem, et similia. Enimvero
oúsía, ab eo quod sit dicitur; et natura, ab eo
quod aptum natum sit. Esse porro et natum esse,
idem sunt. Atque etiam forma et species eamdem
ac natura habent significationem. Quod autem
particulare est, individuum, et personam, et hypoNOTÆ.
Patris et Filii et Spiritus sancti hypostasim, quam
ipsi hæretici usiam, id est substantiam, vocant. Quod
si quærant quæna n si hypostasis Filii, hanc ipsam
esse confitemur, quam solam Patris esse omnes norunt; hoc est essentiam, substantiamve personis
tribus communem, ut edisserunt in orationis
serie (a). Paulinus Antiochenus cum suis eundem
sensum mordicus tenebat, quibus favebant Occiden⚫
tales, quos Basilius loco citato, et Nazianzenus,
orat. 21, aiunt propter Latinæ linguæ penuriam
Šmostάsewę nomen non nisi substantiæ vocabulo
efferre valuisse, nec proinde hypostasin ab usia
secernere. Quamobrem non tres hypostases, sed tres
personas sulisistentes pronuntiabant, more antiquo,
quem Hippolytus Portuensis adversus Noeti hæresini expressit. Duos quidem (deos) non dicam, sed
unum, inquit: Personas vero duas. Pater quidem
unus, Filius unus, personæ duæ, tertia autem Spiritus sanclus. Cum vero Meletianis objicerent, positis in deitatis una natura tribus hypostasibus,
continuo tres deos fore, illi reponebant nullam
inter bypostases divisionen sectionemve intercidere, adeoque unam esse substantiam,
unum. Athanasius in synodo Alexandr. utrorumque
sincera fide perspecta, de verbis, non de rebus,
eos litigare agnovit, et, ut ait Theologus, orat. 21,
var rxwphoas nominum utriusque usu
permisso, rebus eos constrinxit. Quasi vero, inquit in
alio loco, circa voces, non circa res, religio nostra
versetur. Tandem usus in Oriente invaluit, ut oúsia
dovoɩç, pro essentia et natura communi sumerentur,
vero, et pro persona et indiriduo, veluti Basilius epistola 43, ad Gregorium fraIrem præscripserat. Huicce consuetudini Cyrillus
demum Alexandr. suffragatus est in Dialogis contra
Arianos (pag. 408 et 409), cum antehac in libris
contra Nestorium pro eodem
æcopisset, non quidem pro essentia vel substantia,
sed pro ipsa re, quæcunque tandem illa esset. Sub
ista notione aliquando allirmavit in Commonit, ad
Eulogium unam esse Christi naturam, ¿ÀÀ° ɛ!; hotDeuin
Tide, pia quoiç aùmū. Epist. 1, ad Success.
et in Schol. de Incarn. inconfusas definit mansisse
hypostases seu naturas
la defens. anath. 1 cont. Theod. factam esse unitionem rerum sive
hypostasium; adeoque hanc pusixhy naturalem esse,
TOUTÉSTI Thy ààñoñ, i. e. veram, necion xa0'
secundum hypostasim, id est
secundum rei veritatem. Quinimo de ipsamet Verbi
persona ait in defens. 2, anath. cont. Theod.
Yo, ipsa Verbi natura sive hypostasis, hoc est ipsummet Verbum. Alqui Cyrillo, non Athanasius modo,
verum et Alexander itidem Alexandrinus præiverat
in epistola ad Alexandr. Byzantinum, quam refert
Theodoretus, lib. 1 Hist. c. 4, ubi ex his Domini
verbis, Ego et Pater unum sumus, demonstrari ait
non unani esse Patris et Filii naturain, sed bypotou
stasi, seu reapse, duas: 056 h; th mosást dúo
Qúsei; plav elvai sapnyl wv. Consimiliter filiationem appellat proprietatem natura,
et Filiumn ipsumn naturam unigenitam. Genuinam Cyrilli mentem acute assecutus est
Anastasius Synaita in 'Odŋyó, cap. 2 et 8, ac forsan
melius, quan Acacius Melitinensis in Armenia, qui
cum probe nosset, quid natura, quid hypostasis
apud suos Orientales significarent, nihilominus
epistola ad Cyrillum cogendos esse omnes aiebat,
anathematizare eos qui dicunt duas naturas post
unitionem, proprie unamquamque operantem; qui
duos Filius dicere recusantes, duas naturas dicere
non abnuerent. Hæc scribebat dudum post_initam
pacem Cyrillum inter et Joannem Antiochenum.
Quocirca mendacii accusandi non sunt Orientales
episcopi, qui in epistola quadam ad alios præsules
testantur, se convicisse et Acacium, qui inter gesta
deitatem confessus est esse passibilem. Quinimo
Alexander Hierapolitanus epistola ad Acacium
Berrhœensem narrat eum juxta Cyrilli capitula sie
mentem suam in scripto deposuisse: Mentitus est
divinam Scripturam Nestorius tanquam nativitatem,
mortemque, non divinitatis, sed humanitatis esse
doceat. He litteræ habentur in collectione P. Lupi.
Neque vero hic solus Cyrilli sensum non intellexisse
reperitur; sed et Liberatus Breviarii c. 8, scribit,
quosdam de palatio culpasse Cyrillum, cur tandem
susceperit ab Orientalibus episcopis duarum confessionem naturarum. Quamobrem Eutyches nihil horum
errori addiderit, nisi Christum non esse consubstantialem nobis secundum humanitatem. Ut vero Cyrillus
singulari illo sensu, quem retulimus, nature vocabulum usurparet, in causa fuere lucubrationes
aliquæ, Gregorio Thaumaturgo, Athanasio, Julio
et Felici Romanis pontificibus falso ascriptæ, in
quibus Christo, ut una persona, sic una natura
tribuebatur. Nesciebat enim hos libros Apollinarii
esse, ut postea evictum fuit.
H de vzdoruσic. Porro hypostasis essentiam cum accidentibus exigit. Accidentia haec Noster
alibi nuncupat
personales differentias, qualitates, necnon characteristicas proprietales,
quibus substantia velut sigilletur: idque maneris
concedit accidentibus quæ inseparabilia dicuntur.
Unus tamen Theodorus Abucaras communi huic
philosophantium doctrinæ refragari videtur opusculo non edito, quod Combefisius descripsit ex codice Tiliano, quodque hic, quia brevissimum est,
recitabo: De differentia
propriissima.
(a) Hune locum vide secundis curis retractatum in Præfatione, num. XX.
DIALECTICA.
De similitudine. Quantumvis similitudo penes
qualitatem solam ex quadruplici capite oriri vete
ribus visa sit, nihilominus tum secundum substantiam, tum secundum qualitatem perinde sumi
solut a recentioribus: ac secundum substantiam
quidem, ut dum homines agelis similes, loc est
æquales, dicimus, tametsi peues qualitates inter se
omnino diversi sint, equos quoque, ac cygnos,
aliaque id 39 genus. Verum quandoquidem ejusmodi similitudo, nullam aliquando disparitatem
admittit, quandoque vero nonnultam patitur
diversitatem; ut Filium a deitate subducerent
liæretici, eundem Patri similem dixerunt, ac per
ancipitem vocis hujus sensum in pejora simpli
ces detraxerunt. Quapropter et maguns aiebat
Basilius: Si voci, similis, addatur absque ulla
prorsus diversitate, ipsam quoque libens suscipio. >
Atque hæc est similitudo secundum substantiam,
Secundum qualitatem autem, non ad hanc, aut illam qualitatis speciem determinatur, sed in omnibus
locum habet, puta figura, forma, colore, arte, virtute, et aliis, ad quæ genus qualitatis sese extendit.
Lego suolo, similitudo.
Ipsa autem qualitas quadrifariam dividitur. Aul
enim in una specio, unaque qualitate simul conveniunt: sic illos qui ejusdem sunt specici, sui
invicem similes dicimus, puta thiopes propter
nigredinem, cygnos ob albedinem; adeo videlicet
ut duplici ratione conveniant, secundum substan.
tiam et secundum apparentiam, sive colorem: aut
etiam quatenus, tametsi specie differant, una famien
ipsis inest qualitas: ut piper album v. gr. et nigrum penes qualitatem similia sunt: aut dum
unica quidem species est, diversa vero qualitates,
sie palumbus columbæ similis est secundum album,
NOTE.
Quæ uncinis clausa sunt, reperi in cod.
nostro, suntque instar appendicis aut supplementi
ad ea que hic passim tractantur. Omniño quippe
de ¿potously dicendum erat. Docet hujus additamenti vel scholii scriptor (sive Damascenus sit,
sive alius quispiam) similitudinem in qualitaté
fundari, et juxta quatuor duntaxat qualitatis spee
cies aliquid proprie dici simile alteri. Id quod
adversus Arianos et Semiarianos Athanasius in
Ane lib. De syn., Nazianzenus aliique adnotarunt;
adeoque minus proprie similitudinem dici inter ea
quæ ejusdem natura sunt et essentiæ. In primis
Basilium citat ex epist. ni fallor 41, Gregorius Nyssenus, orat. 2 cont. Eunom., similitudinem perinde
peti docet: 1° a variis qualitatis speciebus; 2° a
proportione, velut homo dicitur ad similitudinem
Dei creatus; 3° ab cadem natura, ut Seth ad similitudinem Adami genitum nariat Scriptura. Hocque
postremo sensu Verbum esse Patri similem concedit. Hilarius quoque lib. De syn., Lxxx1, Trinitatem societateinve personarum colligit ex perfecta similitudine secundum natura'n: quam similitudinem hand satis efferri putat voce poousiou
consubstantialis. Homousion nescio, inquit, nisi ab
similis essentiæ confessione. Vicissimi vero: Testor
Deum cœli atque terræ, me cum neutrum, audissem,
semper xirumque senxisse, quod per homæusion homousion oportet intelligi, id est nihil simile secundum essentiam esse posse, nisi quod esset in cadem
matura. Nimirum Basilius, Nyssenus et Hilarius,
Meletio Antiocheno, Eusebio Samosalensi et aliis
favebant, qui omissa voce ¿povúsiov, verbum duor
oústov simile secundum substantiam Patri professi
erant in synodo Seleuciensi, ac postmodum vocem
utramque admiserunt. Qua de re inter Athanasii
opera exstat opuscnlum, cujus hic titulus est. Adversus hypocrisim Meletii et Eusebii Samosatensis
quodque ab aliquo Paulini partium studioso scriptum esse nullatenus dubito. Doctissimus Coteferius, t. Il Monument. Eccl. Græc., epistolam edidit
Basilii ad Apollinarium, qua ipsum, dum junior
esset, rogarat quis tandem esset dictionis ¿uoouGio genuinus sensus: sibi namque convenientius
videri ut vox similis ciira
discrimen ullum substituatur. Hæc Basilius ad Apollinarium, qui hæresim suam nondum excuderat,
scripsit, cum ipse Meletium sequeretur, qui Nicænami fidem hactenus ex toto professus non erat.
Non me fugit epistolam hanc a Cotelerio abjudi
catam esse Basilio, ut a quopiam illius ævi in
gratiam Apollinarii conficta sit; quam tamen conjectationem quam non esse reperiet, quisquis
Basilii epistolas 59, 79, 82, 293, 345, 382, ex quibus hoc vir doctus aliique evincere conantur, ea
qua par est attentione legerit. Non enim in illis
litteris sanctus doctor negat epistolam hanc seri
psisse ad Apollinarium, sed alteram qua illi, cum
Sabellio pene convenienti, favisse visus fuerat.
Basil., epist. 41, Ad Maxim
DIALECTICA.
diversa autem essentia, et naturz, et speciei, et
generis, et forma esse specialissimas pronuntiant
species. Fieri enim non potest qui species, cum
alia specie collata, natura cum alia natura, esum alia essentia, forma cum forma, diversæ prorsus ab alia essentiæ, naturæ et formæ
› dignoscantur.
b καθefficitur una natura,
Scire autem necesEx duabus naturis non
bene autem una hypostasis.
sarium est, ex duabus substantiis, id est naturis,
unam compositam naturam fieri non posse. Neque
enim fieri potest, ut differentiæ constituentes, per
oppositum modum divisæ, in uno ac eodem simul
exsistant. At vero unam ex diversis naturis confci liypostasim compositam, nihil vetat; qua raVARIE LECTIONES.
b. Sic vetus int. iu mss. quos legi, oportet ergo. Regii duo quam lectionem
sis interpres secutus posuit, Sciendum autem. • Edita Interpretes, constitutire.
duo, ita etiam Colb. in quo tamen sequitur
Quanquam enim natura di- rium foret. Nalura enim, huc est essentia, in multis
c. Hæc vulgo Patres præstituunt ad solargumentum, quod Monophysitæ objicieato in exemplum homine cujus natura unica
etsi compositi ex corpore et anima veluti
duabus eo maxime quod Theologus, Cyliique conjunctionem humanæ naturæ cum
similitudine hac declaraverunt. Anastasius
enus in Fragmentis libri, διαentra Arbitrum, seu Joannem Philoponum,
antur in Collectaneis, manu exaratis, couerianos, quæ in Collegio societatis Jesu
si asservantur, eodein quo Noster modo
as, inquit,
ius quandoque naturæ dicitur, non tamen
ngularis homo, sed homo universim sumptus
unam eamdemque speciem, et structuræ lenus
ntiam; natura utique accepta pro specie, et
us consimili modo natum esse. His concinit
Alexandr. ibidem
Omne
ser×im et in pluribus consideratur, ut nec
lius, alii minus conveniat, essentia
. Quandoquidem homini cuilibet peræque
, sit caro animata animæ rationali (nam
msistit kumanıtas) secundum hunc sensum
siem, qua naturæ duæ repræsentantur, unam
n. dicimus, quippe quæ communi et æquali
in omnibus hominibus consideratur. At in
į Emmanuelis unionem divinitatis cum hu
| essentiam unam negamus constituisse; aliouiam hujusmodi in multis perspici necessaperaque spectatur, ut ostensum est. Si igitur naturam unam ambabus constitui affirment, essentiæ
ejusdem ac Emmanuel alii consortes erunt, quod
verum non est. Nec isti sycophantæ, quamlibet Deo
bellum inferant, eo amentiæ venerint, ut et hoc
astruant. et quibusdam interjectis
Humanitatem, quia ex diversis rebus
composita est, unius es»entiæ dicimus, non quidem
habita ratione animæ et corporis, sed magis ejus
quod commune est; quippe cum in omnibus qua
ejusdem speciei sunt, communiter consideretur. Nam
essentiæ definitio hæc est, quam Basilius tradidit
dicendo: Quemadmodum commune se habet ad particulare, sic essentia ad hypostasim. Igitur ratione
communitatis humanitatem, quæ in hominibus inspi.
citur, unius esse essentiæ dicimus: quia communi
ratione omnibus et unicuique homini ex æquo convenit ut sit animal rationale, intelligentia et discipline
capax. Istæc enim humanitatis definitio est. Ubi vero
pensamus ea ex quibus constat, atque animam nominamus, et corpus consideramus, nequaquam inficiamur utrumque diversæ naturæ esse, el quæ essentiarum harum propria sunt, etiam post unitionem manere. Nam si corpus et anima sunt ejusdem essentiæ,
quandoquidem eadem ratio est eorum quæ coessenlialia sunt (ulioqui vero corpus corruptelæ obnoxium
est) omnino sequitur animam corruptibilem esse, et
propter insanas nugacitates vestras falsi arguetur id
quod asseritur, animam esse immortalem.
DIALECTICA.
hypostaton quid. Quippe subsistit in Dei Verbi
f,
KE+AA. MG'.
bypostasi, a qua fuit assumpta, eamque pro bypostasi habuit, ac etiamnum habet.
CAP. XLV.
De anhypostato.
Sed et anlypostaton duplici niodo dicitur. Interdum enim id, quod nusquam omnino est, significat interdum vero, id quod in se ipso esse
non habet, verum in akero exsistit, hoc est accidens.
CAP. XLVI.
Divisio entis.
Dividitur ens in substantiam et accidens: non
ut genus in species, verum ut vox æquivoca, seu
ut ea quæ sunt ab uno et ad unum.
CAP. XLVII.
48 Divisio substantiæ.
Substantia est genus generalissimum. Hæc
dividitur
in corpus,
et incorporeum
Reg. Quæ hoc in
47 traduntur pro varietate codicum varie scripta reperi. Eum itaque ordinem sequor quem diges
mbefisius, ac composuit ad accuratiores antiquioresque mss. codices, Quæ ad divisioneni substansque varias differentias attinent, eadein sunt quæ cap. De individuo Basileenses tradiderunt.
Interdum vero
lid seipso, elc. Alterum hocre genus
agnoscit_auctor Epistola ad Paulum
alenum, quæ Dionysii Alexandrini nomen
t, ubi ostendit quam immane discrimen inΗ inter Verbum Dei et verbum hominis,
sapientiam, vimn et formam. Hanc vero epiab incorrupticola quopiam monophysita
iplam monuimus. Leontius Byzantinus posse concedit, quod, licet secundum
genus substantiæ pertineat, propria tamen
entia caret, veluti natura humana in Chriqui hoc modo solvit illam Severianorum
chen, naturam nullam esse,
pe subsistentia vel hypostasi subsistere,
e aut duas hypostases, uti duas naturas fore,
sna sit hypostasis, unam subinde naturam
there. Leontio concinit Eulogius Alexandridefensionibus quarum segmentum ex Colleafferam in notis ad librum De fide orthoRußinus id quod Græci ávonóstatov, insubdicere non dubitat.
Ens dividitur in substanMe. Cap. 5 et 10, afectionem hanc probat hoc
to. Ens est aut illud quod per se subsistit,
ɔ in quo exsistat indiget, vel quod per se esse
lest, sed in altero exsistit. Porro substantia
entis definitionem non recipit, nec etiam
sed substantia mediam definitionis partem
accidens alteram: cum tamen ita compasit, ut species, tum nomen, tum definitionem
accipient. Verum definitio illa certam et
im non ingenerat notionem entis, quod
ad esse, dicitur. Melius
it Ammonius in commentario mss. in IsaPorphyrii cap. De specie. Ens, inquit, non
m & decem categorias, neque ut genus in speipod ut totum in partes; ergo
vox aquivoca
analogiam dixerim) in diversa significata.
PATROL. GR. XCIV.
Genus quod in species dividitur, in omnibus
islis speciebus ex æquo reperitur; neque species inter,
alia prior, et posterior alia consideratur, quantum
ad participationem generis attinet. Nam homo non
est magis animal quam equus. Rursus si species una
dematur, non continuo species aliæ intereant oportet.
Homine quippe sublato non tollitur animal, nec species alic, puia equus, canis et catera. Quamobrem
si ens in decem categorias divideretur, ceu genus in
species, nullum proculdubio inter illas esset prius aut
posterius, nec illa de ente magis participaret, el isla
minus. At vero inter eas posterius inspicitur. Substantiam dicimus primum, et alia deinceps: maxime
cum illa intereunte una pereant et accidentia. Quo
filut, substantiam de ente magis participare, quam
alia, dicamus: quia substantia accidentibus præbet
ut exsistant. In ea siquidem subsistunt, cum.
accidentibus ut sit non egeat: quinimo accidentia
nusquam fuerint non exstante substantia cui accidunt. Idcirco ens in decem categorius non distribuitur,
uti yenus in»pecies. De analogis Græci non dispu
tani, quæ haud satis secernant ab æquivocis.
DIALECTICA
tem promunt: quoniam hæc complectitur homo et
v, xał ǹ év tómy· lotźov &k őt resoάpwy
Socrates, adeo ut qui ea aflirmaverit, et ista simul
declarasse censeatur.
De habitudine. Habitudo est et propinquitas,
el amor sive amicitia, et possessio, et participatio,
et conjunctio. Habitudinem vocamus, rei alicujus
cum alia connexionem, et consuetudinem, et aſſectionem; quæ, tum ex loco eodcin originem habet,
tum per respectum ad locum eumdem; ac etiam
co 68 quod in eodem loco consistant. Scire autem
expedit, quod in quatuor hominibus sex habitudines reperiantur: prioris erga tres alios, atque adeo,
jam tres habitudines considerantur: secundi erga
duos, sicque quinque sunt: tertii erga unum; ex
lingit, inter quatuor habitudines sex reperiri: at vero inter quinque homines decem habituse.
P
De unione. Unionis värii modi. Unio fit variis
modis. Aut enim per conspersionem, ut in diversis
farinis, quæ in unam massam commiscentur. Aut
per agglutinationem, ut in ære et plumbo. Aut per
coagmentationem, ut in saxis, et lignis. Aut per
confusionem, ut in iis quæ liquescunt, et in metallis: in illis nimirum, ut in cera et pice, aliisque
ejusmodi: in his auten, ut in auro, et argenta
aliisque id genus. Aut permistionem, et temperationem, ut in liquidis, puta vino et aqua, aut vino
et melle. [Aut per coalitionem; ut in iis que
prius avulsa sunt, et postmodum restituuntur,
v. gr. cum fax ab igne procedens, iterum igni redditur.
Unio per compositionem et hypostatica. At vero
quidem habitudo, probe explicata, multum juvat ad ea percipienda, que de unionis specie
duntur. Unde vel articulo De unione præmittenda erant, vel subjicienda. ° Cod. S. Hil, et alii
Mystal. Aliis, μetallixwv. q R. 3362, xał tŵy toloútwv. in Colb. cod. pervetusto, et in
cod. S. Mil. adduntur, quæ statim sequuntur.
NOTE.
Karà ovvaloıyır, aut per contractionem. ejusmodi emanationes et refusiones in Deo non
H unionis sæpe meminere Damascenus el
es. Vetus interpres, secundum confusionem
it: Combefisius hic et in editione operum
Maximi, secundum coalitionem: Billius,
■ contractionem, cui favet Isidorus Pelui hanc de qua agitur, Sabelli Guvalophy
li voce altera ovoτons interpretatur lib. 1,
17, Nemo te hypostasis contractioat essentia unionem, doceat. Scilicet Sabelbat Filium et Spiritum quasdam emanasse, quæ, Deo ad se retrahente, divinitatis
denuo unirentur absorberenturque, nec
so in se subsisterent. Sic Nazianzenus,
admitteret, ob quas Divinitatis unitas etiam dividi
videretur, ut non male observabat Arius in epist.
ad Alexandrum Alexandr.
Guvaloghy explicat. Quin etiam Sabel
ec in Deo fingeret, similibus Patrum sui
tionibus parum accuratis abusus est.
¡ quippe Dial, cum Tryph. p. 356: Quando
ler, inquit, virtutem poryday exsilire ex
sat (Scripture
Let eiç ¿zutòv, rursusque quando vult, ad
retrahil. Hilarius in libris De Trinitate,
ymodis, aliique Latini vocibus unionis et
ionis, ouvalochy exprimunt: unde Sulpi.
erus, ubi de Ariminensi concilio, PhotiSabellio in unione dissensisse ait, quod
Αt vero unio qua
secundum compositionem. Unionem ejusmodi curxpaav, contemperationem a Patribus quibusdau
nominatam addit, quo intimam divinitatis et humianitatis in Christo conjunctionem significarent.
Enimvero Irenæus ea passim usus est, tum deinde
Nazianzenus in ipsismet lucubrationibus, in quibus invectam ab Apollinaristis confusionem refel
lit. Concinit eidem Nemesins cap. 2 et 3. Cyrillus
tamen Alex. in epistola ad Joannem Antioch. profitetur se ab eis abhorrere, qui affirmarint, õtɩ
xpãoic, quod temperatura, vel confusio, vel contur
batio Dei Verbi facta sit cum carne. Idem declarat
in Commonit. ad Eulog. ac recte quidem. Nam
Polemon Apollinarii discipulus magistro acceptum
retulisse fertur cap. 9 Collectan. cont. Sever, ut
dicendo naturam unam Dei Verbi incarnatam, nou
natura composita, sed
contemperata. Taútry yap in dvaipéces THS TIV
Exúnosy Hanc enim vocem ad exterminandum binarium naturarum numerum ipse solus (Apollįɲariusį
unio quæ per compositionem fit, est partium inter
se, siue ullius detrimento, commeatio; ut in anima
et corpore. Quam quidem unionem quidanı Patres
temperationem ac commistionem dixerant; atque
elism id est, naturarum velut concretio
nem quamdam ac connaturalitatem. Sciendum est
autem, nonnullos Patres commistionis vocabulum
istud in Christi mysterio minime admisisse; al
unionein secundum compositionem, omnes ad
unuin recepisse. Unio autem hypostatica˜ipsa est,
quæ ex compositione exsurgit. Est itaque secundum
hypostasim unum quod ex diversis naturis constat.
Rursumque, per hypostasim unum illud est,
agnoscitur. Ac denique unio per hypostasim, est
Temperatura. Temperatura autem est cor
porum appositio ac mutua qualitatum permeatio.
Ac rursus, mistio est corporum qualitates suas in
se invicem commiscentium conjunctio. Mistio est
substantiarum natura diversarum concursus, el
qualitatum quæ illis insunt, mutua incursio.
quod ex duabus rebus, in una tamen persent
natura accedens ad aliam hypostasim.
Est etiam unio quæ per juxtapositionem fit;
estque similis illius quæ fit per coaptationem.
Unio personatis, et aliæ Nestorianæ. Rursum
personalis unio dicitur, cum quis alterius personam subiens, ipsius, loco pro ipso verba facit. Ac
præterea, unin est affectionis, ut amici ad amicum. At Nestorius alias uniones commentus est,
nempe secundum dignitatem ac honoris æqualitalem, et voluntatem eamdem, complacentiamque, et
nudam nominis communitatem.
In unione hypostatica nulla est confusio aut corruptio. -- Sciendum est autem, in unione hypostatica, res spiritales baud secus illis uniri, quæ ipsas
nobis in lucem emisit, inquit anonymus consarcinator. Chalcedonensi definitione rejicitur,
sed ea cujus comes sit confusio,
temperaturam seu confusionem. Hinc ΕπιKius Alex. apud Phot. cod. 250, temperaturam admisit, eam scilicet, inquit Photius, quæ
confusionem non annueret,
Quo sensu Leontius, lib.
Cont. Eutych. unionem secundum
compositionem, perinde esse ait, atque secundum complicationem vel
temperationem. Theodoretus, dial. 2 in Incarnatione
temperationem sine temperatione et confusione agnoscit, instar illius qua
aerem lux pervadit, ignis ferrum. Anastasium Anticbenum, et Sinaitam, Maximum, et alios omitto,
qui vocem eandem adhibuere. Imo lem
peratura nomine libentius usi sunt, quam
quia temperatio fluidorum et subtilium est, que
se mutuo penitius permeant: aridorum vero mistio, quorum perfecta non sit unio. Verum utraque
voce, si simul jungantur, mysterium aptissime
declaratur; quia humanitatem sic pervadit divinitas, ut ambæ naturæ incolumes maneant.
Rursuin personalis unio
dicimur. Uti persona, non veram
modo, sed et apparentem et larvatam significat,
sic personali unione non vera semper et proprie
dictą, sed et impropria et moralis, ut hodie loqui
amant, innuitur. Nestorius personalexa
esse dixit unionem Verbi cum humanitate,
factum sit, ut veluti legatus personam regis subit,
ejusque vices gerit, ita Christus humo ob qualemcunque unionem istam, divini nominis, honoris,
dignitatis, et virtutis particeps fuerit. Hane alle
nomine oxetixhy vocant, quam Joannes Maxention
in Profess. fid., anath. 4, et quidam ex Latinis,
secundum affectionem interpretantur, alii secundum
habitudinem relationemve. Cæterum Nemesius, cap.
5. conjunctionem quamdam relations
sitam agnoscit, nec non
in propensione et affectione, quas albite
minus vera sit et physica, puta corporis et anima,
qua fit ut anima operationς
corpus totum pervadat: hac vero sincerius adumbrari Dei Verbi cum nostra natura conjunctionem, quæ tamen alterius longe generis
el præstantior. Atqui hic auctor appellat
internum respectum et ordinem animæ ad corp
quod suapte natura et substantiali actione prozi
informat, vegelat, sensui idoneum reddit,
quapropter unio hæc exerɩxh habitudinis toto carla
distat ab ea quam Nestorius imaginatus est. Smal
qui observani, personalem copulam
reperiri virum inter et uxorem, quæ in fore porsona una dicuntur: itemque inter mulierem gra
vidam ejusque fetum. Cum tot sensus hæc unit
suggereret, banc juro Patres ab incarnationis Ad
eliminarunt.
DIALECTICA.
possunt suscipere, atque ea uniamtur quæ simul
corrumpuntur et intereunt: unitas autem, inconfusas manere, ac expertes corruptionis nibilque
Mas secundum qualitates, uti ea quæ adjacent. Ejusmodi enim spiritalium rerum natura
KE�AA. EG''.
my *•1 tàs auvɛÀłoúgaç npòs Evwoiv qúσɛıç,
j♥ toútwv dizyɔpáv, xal tỶ ToÚtwy quoixá
CAP. LXVI.
Adhuc de unione secundum hypostasim.
Illud scire attinet, unionem secundum hypostasim, unam rerum conjunctarum compositam bypostasim efficere, naturas cas quæ ad 70 unionem
convenerunt, earumque distinctionem, ac naturales
proprietates confusionis omnis ac mutationis experΗ
tes in se retinentem; ipsam autem nullam ad
seipsam hypostaticam diferentiam habere. Quippe
ipsius funt utriusque eorum, quæ ad unionein
coicrunt, characteristica distinguentia, per quæ
utrumque ab iis quæ ejusdem speciei ac nature
sunt, secernitur; ut in anima et corpore. Etenim
una quidem ex utrisque; puta Petri, aut Pauli,
composita hypostasis efficitur: cæterum in seipsa
naturas ambas, hoc est animæ et corporis, earumque distinctam cujusque rationem ab omni permistione alienam; atque item proprietates. ab
omni confusione remotas, salvas retinens, habet
nihilominus in seipsa characteristicas utriusque
proprietates; puta animæ, quæ eam a reliquis ani
De capul suo loco redditur, ut proxime sequatur diversarum unionis generum explicationes.
dd. plurimi, cú ousa. Edit. et cod. S. Hil. aliique nonnulli, &perta. Cod. 8. Hil. aliique
Νonnulli vero,
Xph verwonɛir. Illud scire attinet, etc.
all copula unionein xa' notaci secundum
asim Cyrillus objecit, anath. 2 contra Nestor.
oretus vero cum Orientalibus, vocein novam
»clamavit. Nihil ad hæc Cyrillus, nisi, contra
1 inventas ab hæreticis impietates, decere
ut vocibus aliis veritas discrtius enun
; seque adeo necessitate adactum, ul øyet!
waty, relationis aut affectionis conjunctionem,
a unione x10' indo-asiv, everteret: hanc
orem nihil aliud significare,
po Nisi Verbi naturam, sive hypohoc est ipsummet Verbum, humanæ naturæ
veritatem unitum absque conversione et
lone, velut sæpe diximus, unum intelligi, el
kristum, qui idem ipse Deus et homo sit.
» sensu unionem hanc qusixhy naturalem, et
ploty secundum naturam esse scripsit, naomine, ut dictum alibi est, sumpto pro ipsa
men specie solam, seu pro rei veritate, xati
Unione
hoc est qua sit secundum naturam, inquit in
1. 3 Anath. cont. Orient, el lib. 11 Cont. Nest.
Perimirum est eximium doctorem TheodoOrientalibus ob ejusmodi voces mussantibus,
ritatem obtendisse Athanasii sui lib. 1 cont.
im. De incarn. Verbi, Evwsiv xará qúsiv, unioHam secundum naturam esse, et fusixhy inculcat, imo unionem xa0' Snóstað secundum
hypostasim. Itaque Leontius bene observat dnpliciter intelligi unionem xαð' Sndσrasiv, ac primo
Cyrillum ut copulam per relationem vel affectionem, xix, tolleret, dixisse unionem esse
factam secundum hypostasim, hoc est secundum exsistentiam, xat
rerumque ipsarum; id est citr
alterutrius substantiæ detrimentum, vel confusionem, non nuda specie. Altero sensu dixisse Cyrillum ait naturas duas in hypostasim unam coivisse
Utrumque sensum Nestorio quidem refragari, prio.
rem tamen esse veriorem,
Profecto Philosophus ipse lib. De mundo,
cap. 4, formarum alias esse xað' indotasiv, quæ
veræ sunt et permanentes, alias xar' Eµpaoɩy quæ
specie tenus duntaxat, nec consistentes,
Quocirca Irenæus susceptionem carnis a Filio Dei
ejusmodi fuisse contra Gnosticos affirmat (lib. 1▼,
c. 1) at non putative, sed in substantia reritatis,
hoc est vere et certissime, facta sit: où yàp iv
VETO. Nazianzenus, orat. 51, consimili voce unionem humanitatis cum divinitate, xar' oústav muncupat substantiæ tenus, dimissa ea quæ secundum
gratiam, operationem, et relationem sit. Nemesins,
cap. 3, Eunomianos blasphemiæ reos peragit, quod
Dei Filium negarent naturæ nostræ xat' oústav,
substantiuli modo unitum esse; subditque: Non
ergo pura benevolentia, cüdoxía est hie unionis modus, ut illustribus viribus quibusdam videtur,
ǹ yúsıç altía, sed naturam causam habet. Qui vero
malius separent; itemque corporis, quæ ipsum
cateris corporibus secernant: nec ullo tamen
modo anima a corpore sejungant; verum uniant
et copulent simulque unam ex ambabus compositam hypostasim a reliquis ejusdem speciei hypostasibus dirimant. Αt posteaquam semel nature bypostaticam unionem susceperint, divisionis prorsus
expertes manent. Nam etsi anima in morte a corpore divellitur, utriusque tamen hypostasis una
eademque perseverat. Hypostasis enim est rei cujusque secundum seipsam in primo illius ortu
constitutio, aut etiam compositio. Quapropter anim
ma et corpus unum idemque exsistentiæ suæ principium retinent, etiam si alterum ab altero disjungatur.
Illud autem observandum, naturas quidem secundum hypostasim inter se uniri posse, ut in
homine: itemque naturam ab hypostasi assumi,
et in ipsa subsistere posse; quæ quideın ambo in
Christo intueri licet. Nam in eo natura, divina
nimirum, et humana, copulata sunt: atque in Dei
Verbi hypostasi, quæ prior exsistebat, animata
ipsius caro subsistentiam nacta est, eamque lypostasim habuit. At vero, ut ex duabus naturis
R. unus,
sint illi illustres viri, si conjicere
liceat, Diodorum Tarsensem nominavero, ex quo
Nestorianum virus derivatum sit. De his etiam c
loquitur Nyssenus epistola ad Theophilum contra
Apollinarem, cujus fragmentum citatum est collal. 5 quinta synodi. Cæterum Theologus et Nemnesius imitabantur prisci illius Antiocheni concilii Patres, in quorum synodicæ fragmentis, apud
Leontium lll. Cont. Nestorianos, legimus, damnatum fuisse Paulum Samosatenum, quod Verbuni,
æternamve sapientiam Patris, negaret esse unitam
natura humanam substantialiter; esse
substantiam substantintam in corpore. Docentque. Deum in Virginis
ulero cousubstantiatum humanitati fuisse,
Εx quo
apparet unde Apollinaris consubstantiationem acceperit, quam cum obtorto sensu intelligeret, unicam Christo naturam, humana decurtata, afinxit.
Unionem secundum bypostasim dici, non Ephesina solum, sed et Chalcedonensis synodus approbavit, deincepsque Cyrilli sensu strictiori omisso,
mihil aliud ea intellectum est, nisi plurium naturarum in unam bypostasim personamve concursus,
vel extraneæ naturæ alteri jam exsistenti byposlasi adjunctio,
inquit Damasc. Posterior hæc acceptio incarnationi Verbi duntaxat et maxime propria est,
quatenus, inquit Maxinus, citatus in Collect.
contr. Severianos, c. 21: Una et eadem Verbi,
nunc anteaque exsistens hypostasis, absque sui efficiente causa, simplex, et nulla ex parte composita,
postremo suscepta carne anima intelligente animala,
citra sui demulationem vere composita evasit. Hæc
plane in exemplo unionis corporis et animæ, quod
veteribus frequens est, non habent locum: nam
anima corpore anterior non est. Sed discrimen
aliud, et quidem grave, inter illas uniones, Eulogius Alexandr. observavit, cujus verba referam ex
iisdem collect., c.
Rursum hominem corpore
el anima constare concedimus, nec tamen eum esse
corpus et animam proprie. Id porro perspicuum fil,
eo quod anima et corporis definitionem, ci quod es
utroque conflatum est, attribuere non possimus. Eapropter quando ex duabus naturis hominem dicimus
(nam quæ illic coeunt, differentis nec ejusdem naturæ sunt) unam compositi naturam esse censemus.
Etenim si proprie loquamur, hominem corpus el
animam haudquaquam appellaverimus: etsi licentia
quam a Spiritu sanclo accepit, familiare est Scriplura totum a parte denominare, ut qua a dialectica
mugacitatis jugo exempta sit. Verum in Christo inenarrabilis et ineffabilis est unio, nec fieri potest ut
humanum ingenium simile aliquod exemplum inveniat: quandoquidem eum nedum ex dirinitate et
humanitate prædicamus, sed et illorum ex quibus
compositus est, nomina ipsa quoque attribuimus.
Christum enim dicimus Deum, dicimus et illum ipsum
hominem, quod in aliis affirmandi locus non est, eli.
Libentius, ut apparet, Patres concessuri erant ex
anima et corpore, naturam unam fieri, quam ex
divinitate Verbi et bumanitate.
DIALECTICA.
natura una composits, aut ex duabus lypostaἰς
sibus una hypostasis efficiatur, omnino fieri nequit
propterea quod contrariæ substantiales differentiæ
in una eademque natura simul esse non possunt.
Siquidem earum munus est, naturas eas, quibus
insunt, ab invicem dirimere. Ac rursum feri non
potest, ut quæ semel separatim ac per se exstiterunt, principium aliud subsistendi et hypostasis
habeant. Hæc enim nihil est aliud quam per se ac
seorsim exsistentia. Sciendum porro in sancta Trinitate, hypostasim modum esse principii expertem
sempiternæ cujusque exsistentiæ.
Illud autem scire convenit, cum composita aliqua natura fit, debere partes esse simul tempore,
atque ex aliis aliud perfici, adeo ut non servet, sed
potius immulet, et in aliud convertat ea ex quibus
compositum est. Ut cum ex quatuor elementis
corpus efficitur, aliud ex aliis fit: ac neque ignis
perfectus, neque ullum aliud elementum est aut
dicitur. Et sicut ex equo et asina mulus gignitur.
Neque enim mulus, equus aut asinus est vel dicitur; sed aliud ex aliis, neutrum retinens inconfusum et invariabile, eorum ex quibus concretus est
et coaluit.
n philosophie definitiones, quæ ad breviorem logicam pertineant, subjicio, ut jacent, tam in editis
quam in mss. præterquam in Reg. 2927, in quo logica fusior descripta est.
KEJAA. EZ'.
CAP. LXVII.
Sex philosophiæ definitiones.
Philosophia est cognitio eorum quæ sunt secundum quod sunt, id est natura ipsorum. Philosophia
est rerum divinarum humanarumque cognitio.
Philosophia est cura et meditatio mortis, tum ejus
quæ sub electionem cadit, quam quæ naturalis est.
Philosophia est assimilatio cum Deo, secundum
quod homini possibile est. Deo autem similes evadimus ratione justitiæ, sanctitatis et bonitatis.
Justitia quidem in æquabili distributione versatur;
hoc est, ut nec injuriam inferat quispiam, nec cujusquam personam in judicio suscipiat, sed unicuique prout gessit rependat. Sanctitas autem, qua
cum bonitate incidit, super justitiam assurgit, et
in eo sita est, ut quisquis læsus est, patienter ferat,
atque iis, a quibus læsus est, ignoscat; imo et illos
bonis amiciat. Philosophia est ars artium, et scientia
scientiarum. Omnis enim artis principium est philosophia; quippe cum per eam ars omnis inventa
losophia est amor sapientiæ. Sapientia autem vera Deus est. Quocirca charitas erga Deum, ipsa
ilosophia est.
Dividitur porro philosophia in contemplatricem
et activam. Contemplatrix, in theologiam, mathe- \
mnaticam, et physiologiam: nathematica, in arithΝΟΤΕ.
Sive duarum hypo1. Hæc ad Nestorianos sequioris ævi spepi omissa unione secundum affectionem,
m, habitudinem, quam Nestorius primum
at, ex duabus naturis perfectis et hypostahypostasim Christi unam, Christum unum,
constare finxerunt, quod substantiam naturamve
perfectam ab bypostasi, seu persona subsistento
per se, non satis distinguerent. contra fide catholica certum est, Verbum humanam naturam
assumpsisse, non personam aut bypostasim.
meticam, musicam, geometriam et astronomiam.
Activa rursum, in ethicam, aconomicam et politicam. Ad contemplatricem 72 itaque rerum cor.
pore et materia vacantium pertinet consideratio,
Dei videlicet, qui præ cateris et proprie incorporeus et immaterialis est, deinde angelorum', ac
dæmonum, et animarum: quæ etiam ipsa, si corporis habeatur ratio, a materia remota dicuntur,
tametsi alioqui, si cum eo quod proprie materia
caret, hoc est cum Deo, conferantur, materia constare censeantur. Atque de his agit theologia. At
vero materiæ copulatarum reruin naturami speculari, v. gr. naturam animantium, plautarum, lapidum, et aliorum id genus, ad physiologiam spectat.
Ea autem contemplari quæ medium obtinent locuin,
quæ nimirum nonnunquam in materia, nonnun.
quam extra materiam considerantur; mathematica
proprium est. Numerus enim per se quidem materia vacat; attamen in materia deprehenditur,
puta in frumento, aut vino. Dicimus siquidem,
decem modii tritici, et decem sextarii vini. Quod
etiam in cæteris mathematicæ speciebus eodem
modo locum habet. Activa mores colit, et quo pacto vitæ ratio instituenda sit, edocet. Ac si quidem unum duntaxat hominem erudiat, moralis, seu ethica dicitur; si universam domum, œconomica; si integram civitatem, politica nuncupatur.
CAP. LXVIII.
De methodis quatuor dialecticis.
Sciendum est quatuor esse dialecticas methodos,
id est logicas; divisionis, quæ nimirum genus in
species per differentias interjectas et medias dividit; definitionis, quæ or genere et differentiis, per
priorem illam divisis, subjectum definit; resolutionis, quæ compositiora in simpliciora resolvit;
loc est, corpus in humores; humores in fructus;
fructus in quatuor elementa; elementa denique in
materiam et formam: demonstrationis, quæ per
medium aliquid probat subjectum argumentum,
v. gr. propositum mihi est demonstrare animam
esse immortalem: sumo aliquod medium, nempe,
agitari perpetuo motu: atque ad hunc modum aro
gumentor: Anima perpetuo motu agitatur: quod
autem agitatur perpetuo motu, immortale est: ergo
anima est immortalis.
Triplex resolutio. Sciendum est autem syllogismos, partis demonstrantis esse. Neque illud
ignorandum est, triplicem esse resolutionem. Alia
enim naturalis est, ut ea de qua locuti sumus; alia
logica, ut cum syllogismum in figuram suam resolvimus; alia mathematica, cum id de quo quæeritur,
tanquam certum ac concessum sumimus, atque ad
aliquid, de quo nulla est dubitatio sit, pervenimus,
unde id quod propositum est, colligitur, v. gr.
quæstio hæc proponatur, utrum anima immortalis
sit? quæsitum illud tanquam certum et indubitatum sumo, ac dico. Quandoquidem immortalis est
anima, est profecto tam bonis, quam improbis
actionibus merees constituta. Quod si merces
constituta est, sane est qui judicium subeat, el
qui judicis obeat partes. esse quoque qui rebus
DIALECTICA.
humanis provideat, et providentiam necessum est.
Ad providentiam itaque pervenimus; quæ quidemı
apudl 73 omnes extra dubitationem est. Atque
hinc per compositionem sic disputo: quoniam proest, et judex, sunt quoque præmia et pœnæ. Quia autem sunt præinia et pœnæ, est etiam
judicium feratur. Cum ergo sit de quo judicium feratur, immortalis anima sit necesse est.
■ sequuntur reperi in quatuor codicibus regiis ad calcem Dialecticæ S. Joannis Damasceni,
miseratque Leo Allatius Auberto, cum aliis Damascenis.
DICTIONUM SOLUTIO.
Necessitas violentiæ causa est.
Elementum communiter sumitur pro eo ex quo
præstituto fit aliquid, et in quod resolvitur. Proprie
vero elementum dicitur, id ex quo corpus consti
tuitur, et in quod resolvitur; qualia sunt, ignis,
aqua, aer, terra. Ignis est corpus subtilissimunı,
et calidissimum, ac siccissimum. Terra est corpus
siccissimum et gravissinium. Aqua est corpus humidum ac frigidissimum. Aer est corpus humidissimum et molle. Ortus est motus secundum
substantiam, a non esse ad esse. Interitus et corruptio, motus est ab esse ad non esse. Augmentatio est motus in re quanta secundum magnitudinem. Decretio est motus in re quanta secundum
minorationem, seu diminutionem. Alteratio est
motus in re qualitate affecta, secundum mutationem. Latio est motus e loco in locum
Circumactio motus est circa eumdem locum.
Motus spontaneus, est animæ motus, qui et in
animantibus reperitur. Tempus est mensura motus,
et numerus prioris et posterioris in motu. Dies est
motus solis circa terram; aut etiam, est tempus
quo sol supra terram movetur. Nox est umbra
corporis terra, seu tempus quo sol sub terra movetur. id est diei noctisque spatium,
est orbis circumvolutio. Mensis est tempus a colljunctione lunæ cum sole, ad aliam proxime sequentem conjunctionem. Annus est tempus quo sol 20diacum orbem peragrat. Opportunitas tempus est
rei prospere peragenda. Intempestivitas opportuni
temporis omissio est, præ vehementiori in re opiata
prosequenda desiderio. sumitur, vel pro quarta
anni parte, vel pro duodecima diei parte, vel pro
auimi vigore, vel pro corporis flore. Ver est tempus
in quo dominatur humiditas. Estas est tempus
in quo dominatur calor. Autumnus tempus est in
quo viget siccitas. Illems tempus est in quo frigus
prevalet. Barbata stella est ignis in sideris speciein
congeries, eminus radios vibrans. Cometa est stellarum concursus ignis figuram referens, comæ
capitis instar, circumcirca radios emiuens. Tralys
est contus, sideris speciem referens, seu lignum
igneum, radium sursam emittens. Lampas est
accensio et congeries ignis. Iris est insignis repræsentatio solis in nube concava et roscida, in orbis
modum rotunda apparens, ad aspectum sideris velut
in speculo propter aeris condensationem expressa.
Parelius est nubes rotunda, 74 densa, soli non
absimilis; seu est repræsentatio solis in nube
densa, atque omni ex parte plana. Fulmen est
falus in vorticis modum, Dammeum imprimens
motum, desursum deorsum ab accenso igne depulsus, cunctaque circumcirca comburens. Typhon
vorticosus motus est aeris caliginosi, desursum in
terram emissus. Prester est motus vorticosus
splendidi aeris desursum delatus. sceptus
est fulmen seorsim a nubibus. Grando est aqua
penitus congelata, supra terram addensata. Glacies
est aqua congelata in terra. Nix est aqua gelu
semiconcreta, e nubibus in terram delata. Pruina
est aqua gelu concreta, per materiam humidam
alteram in terra addensata. Imber est aqua copiose
e nubibus decidens. Pluvia est roris congeries. Ros
est stillarum multarum humor: Nebula est opacitas
nubi prævia. Vapor est exhalationum circa terram
copia. Lacus est aqua multa dulcis et conferta,
concava decliviaque loca dense invadens. Mare,
est aqua salsa et amara, concavos ac profundiores
terræ sinus implens. Scatebra est emergens fontis principium; sive etiam aqua ex eversione terra
quasi procreata ac emergens. Terræ motus, est vehemens venti motus terram subiens, eamque
concutiens. Pyrocrater est orificium, seu foramen, ac spiraculum per quod subterraneus ignis føras
erumpit. Lyra est instrumentum fidibus instructum.
Finis, auspice Deo, philosophicorum sanctissimi
IN LIBRUM DE HÆRESIBUS
ADMONITIO.
In Regio codice n. 2926, ad calcem Logices Joannis Damasceni, librarius rationem et causam affert, cur post hujus sancti doctoris opus dialecticum, libro ipsius De hæresibus omisso,
statim capita theologica descripserit: inquit,
Etsi sanctus hic (Damascenus)
in epistola sua (ad Cosmam Majumensem) pollicitus est, explicatis iis quæ philosophi gen
tiles tradiderunt, statim se enarraturum hæreticorum placita, tum deinde dogmata veritatis
(seu theologiæ Christianæ ), nihilominus viam alteram inimus, post philosophica veritatis
doctrinam anteponentes illis qua ad hæreses spectant; non quidem ut viro sancto adversari
videamur (absit), sed quoniam libet magis 75 quæ ad veritatis agnitionem pertinent, diligenter
addiscere, quam novitates hæreticorum. Id nimirum in causa fuit, ut qui philosophica of
theologica Joannis Damasceni sequioribus sæculis descripserunt, ab ejus tractatu De haresibus exarando abstinuerint. Nos vero ordinem, quem auctor ipse instituit, deserere religioni duximus; eo magis quod, ut ipse monet, detecto errore et mendacio, veritatis amor
et studium altiores radices agat, olim consilii Theodoretus fuerat, cum universam Christianæ fidei theologiam ad certa
quædam eapita revocare atque ordinare omnium primus aggressus est: quemadmodum ipse
declarat in præfatione ad Sporacium, et in prologo ad Epitomen divinorum dogmatum. De
cebat itaque ut Theodoreti propositum imitaturus Noster, et eadem, qua ille, serie res divinas persecuturus, a præclara, quam summus vir statuerat regula non declinaret, palamque omnibus fieret, Joannem Damascenum in ipso etiam rerum quas tractavit ordine,
priscorum Patrum vestigiis inhæsisse.
Hujusce catalogi hæresium Damascenum nostrum consarcinatorem fuisse nemo, ut arbitror, inficiabitur, alioqui perierit tractatus De hæresibus, quem ipse contexuerat. Imo vero
Lambecius narrat in pervetusto cod. Caesareo Græco n. 251, qui Ascetica continet, librum
PG 94:661DIALECTICA
εριέχει ὁ ἄνθρωπος, καὶ ὁ Σωκράτης· καὶ ὁ tem promunt: quoniam hæc complectitur homo et
εἰπὼν, κἀκεῖνα ἐδήλωσε.
ἡ ἐστὶν ἡ ἐγγύτης", καὶ ἡ ἀγάπη, ήγουν
καὶ ἡ κράτησις, καὶ ἡ μετουσία, καὶ συνχέσιν δὲ λέγομεν τὴν πρὸς τόδε συνάφειαν,
θειαν, καὶ διάθεσιν, καὶ ἡ εἰς τόπον, καὶ ἡ
v, xał ǹ év tómy· lotźov &k őt resoάpwy
αν σχέσεις εἰσὶν ἔξ· τοῦ πρώτου πρὸς τοὺς
ς εἶναι τρεῖς τέως σχέσεις· τοῦ δευτέρου
ὺς δύο, ὡς εἶναι πέντε· τοῦ τρίτου προς
καὶ συμβαίνει τῶν τεσσάρων ἐξ εἶναι
'
τῶν δὲ πέντε ἀνθρώπων δέκα εἶναι τὰς
Socrates, adeo ut qui ea aflirmaverit, et ista simul
declarasse censeatur.
De habitudine. Habitudo est et propinquitas,
el amor sive amicitia, et possessio, et participatio,
et conjunctio. Habitudinem vocamus, rei alicujus
cum alia connexionem, et consuetudinem, et aſſectionem; quæ, tum ex loco eodcin originem habet,
tum per respectum ad locum eumdem; ac etiam
co 68 quod in eodem loco consistant. Scire autem
expedit, quod in quatuor hominibus sex habitudines reperiantur: prioris erga tres alios, atque adeo,
jam tres habitudines considerantur: secundi erga
duos, sicque quinque sunt: tertii erga unum; ex
lingit, inter quatuor habitudines sex reperiri: at vero inter quinque homines decem habituse.
τις γίνεται ο κατά διαφόρους τρόπους. "Η γὰρ
φυρμὸν γίνεται, ὡς ἐπὶ διαφόρων αλεύρων
μένων καὶ μιγνυμένων· ἢ κατὰ κόλλησιν, ὡς
κοῦ καὶ μολύβδου. "Η κατὰ ἁρμονίαν, ὡς
ν καὶ ξύλων. Η κατὰ σύγχυσιν, ὡς ἐπὶ τῶν
μετάλλων P· τηκτῶν μὲν, ὡς κηροῦ καὶ
καὶ τῶν τοιούτων· [μεταλλικῶν δὲ, χρυσοῦ,
όρου, καὶ τῶν τοιούτων.] Η κατὰ ἀνάκραἐπὶ τῶν ὑγρῶν, οἴνου τυχὸν, καὶ ὕδατος·
καὶ μέλιτος. Κατά συναλοιφήν 9, ὡς
ἀποσπωμένων, καὶ αὖθις ἀποκαθισταμένων·
ιπάδος ἐκ πυρὸς προερχομένης, καὶ πάλιν
σταμένης.
κατὰ σύνθεσιν ἔνωσίς ἐστιν ἡ εἰς ἄλ
De unione. Unionis värii modi. Unio fit variis
modis. Aut enim per conspersionem, ut in diversis
farinis, quæ in unam massam commiscentur. Aut
per agglutinationem, ut in ære et plumbo. Aut per
coagmentationem, ut in saxis, et lignis. Aut per
confusionem, ut in iis quæ liquescunt, et in metallis: in illis nimirum, ut in cera et pice, aliisque
ejusmodi: in his auten, ut in auro, et argenta
aliisque id genus. Aut permistionem, et temperationem, ut in liquidis, puta vino et aqua, aut vino
et melle. [Aut per coalitionem; ut in iis que
prius avulsa sunt, et postmodum restituuntur,
v. gr. cum fax ab igne procedens, iterum igni redditur.
Unio per compositionem et hypostatica. At vero
quidem habitudo, probe explicata, multum juvat ad ea percipienda, que de unionis specie
duntur. Unde vel articulo De unione præmittenda erant, vel subjicienda. ° Cod. S. Hil, et alii
Mystal. Aliis, μetallixwv. q R. 3362, xał tŵy toloútwv. in Colb. cod. pervetusto, et in
cod. S. Mil. adduntur, quæ statim sequuntur.
NOTE.
Karà ovvaloıyır, aut per contractionem. ejusmodi emanationes et refusiones in Deo non
H unionis sæpe meminere Damascenus el
es. Vetus interpres, secundum confusionem
it: Combefisius hic et in editione operum
Maximi, secundum coalitionem: Billius,
■ contractionem, cui favet Isidorus Pelui hanc de qua agitur, Sabelli Guvalophy
li voce altera ovoτons interpretatur lib. 1,
17, μήτις σε συστολὴν ὑποστάσεως, ὡς οὐσιν διδάξῃ Nemo te hypostasis contractioat essentia unionem, doceat. Scilicet Sabelbat Filium et Spiritum quasdam emanasse, quæ, Deo ad se retrahente, divinitatis
denuo unirentur absorberenturque, nec
so in se subsisterent. Sic Nazianzenus,
admitteret, ob quas Divinitatis unitas etiam dividi
videretur, ut non male observabat Arius in epist.
ad Alexandrum Alexandr. ὡς Σαβέλλιος, ὁ τὴν
μονάδα διαιρών.
Guvaloghy explicat. Quin etiam Sabel
ec in Deo fingeret, similibus Patrum sui
tionibus parum accuratis abusus est.
¡ quippe Dial, cum Tryph. p. 356: Quando
ler, inquit, virtutem poryday exsilire ex
sat (Scripture ) καὶ ὅταν βούληται, πάλιν
Let eiç ¿zutòv, rursusque quando vult, ad
retrahil. Hilarius in libris De Trinitate,
ymodis, aliique Latini vocibus unionis et
ionis, ouvalochy exprimunt: unde Sulpi.
erus, ubi de Ariminensi concilio, PhotiSabellio in unione dissensisse ait, quod
'Η δὲ κατὰ σύνθεσιν. Αt vero unio qua
secundum compositionem. Unionem ejusmodi curxpaav, contemperationem a Patribus quibusdau
nominatam addit, quo intimam divinitatis et humianitatis in Christo conjunctionem significarent.
Enimvero Irenæus ea passim usus est, tum deinde
Nazianzenus in ipsismet lucubrationibus, in quibus invectam ab Apollinaristis confusionem refel
lit. Concinit eidem Nemesins cap. 2 et 3. Cyrillus
tamen Alex. in epistola ad Joannem Antioch. profitetur se ab eis abhorrere, qui affirmarint, õtɩ
xpãoic, quod temperatura, vel confusio, vel contur -
batio Dei Verbi facta sit cum carne. Idem declarat
in Commonit. ad Eulog. ac recte quidem. Nam
Polemon Apollinarii discipulus magistro acceptum
retulisse fertur cap. 9 Collectan. cont. Sever, ut
dicendo naturam unam Dei Verbi incarnatam, nou
σύνθετος φύσις, natura composita, sed σύγχρατος
contemperata. Taútry yap in dvaipéces THS TIV
φύσεων δυάδος τὴν φωνὴν μόνος ἡμῖν αὐτὸς ἀπὸ
Exúnosy Hanc enim vocem ad exterminandum binarium naturarum numerum ipse solus (Apollįɲariusį
PG 94:663ἐπὶ ψυχῆς καὶ σώματος, ἥντινα ενωσίν τινες σίγο
κρασιν ἐκάλεσαν, ήγουν συμφυΐαν. Ιστέον δὲ ὅτι
τινὲς τῶν Πατέρων τὸ τῆς κράσεως όνομα ἐπὶ τοῦ
κατὰ Χριστὸν μυστηρίου οὐκ ἐδέξαντο, τὴν κατὰ
σύνθεσιν ἅπαντες· αὕτη δέ ἐστιν ἡ καθ' ὑπόστασιν
ἕνωσις, ἡ κατὰ σύνθεσιν. Καθ' ὑπόστασιν μὲν οὖν
ἐστι, τὸ ἐκ διαφόρων φύσεων ὑφεστώς πράγμα· καὶ
πάλιν, καθ᾽ ὑπόστασιν ἐστι, τὸ ἐκ δύο μὲν πραγμά
των, ἐν ἑνὶ δὲ προσώπω γνωριζόμενον. Καὶ ὅτι καλ
ὑπόστασιν ἔνωσίς ἐστιν ἡ ἑτέρα ὑποστάσει προστρι
χουσα φύσις.
unio quæ per compositionem fit, est partium inter ληλα τῶν μερῶν χωρὶς ἀφανισμοῦ περιχώρησις· ὡς
se, siue ullius detrimento, commeatio; ut in anima
et corpore. Quam quidem unionem quidanı Patres
temperationem ac commistionem dixerant; atque
elism συμφυΐαν, id est, naturarum velut concretio
nem quamdam ac connaturalitatem. Sciendum est
autem, nonnullos Patres commistionis vocabulum
istud in Christi mysterio minime admisisse; al
unionein secundum compositionem, omnes ad
unuin recepisse. Unio autem hypostatica˜ipsa est,
quæ ex compositione exsurgit. Est itaque secundum
hypostasim unum quod ex diversis naturis constat.
Rursumque, per hypostasim unum illud est,
agnoscitur. Ac denique unio per hypostasim, est
69 Temperatura. Temperatura autem est cor- Κράσις δέ ἐστι σωμάτων παράθεσις, ποιοτήτων
porum appositio ac mutua qualitatum permeatio.
Ac rursus, mistio est corporum qualitates suas in
se invicem commiscentium conjunctio. Mistio est
substantiarum natura diversarum concursus, el
qualitatum quæ illis insunt, mutua incursio.
quod ex duabus rebus, in una tamen persent
natura accedens ad aliam hypostasim.
ἀντέμβασις. Καὶ πάλιν, κρασίς ἐστι σύζευξις
σωμάτων ἀντικιρνώντων ἀλλήλοις τὰς ἐν αὐτοῖς
ποιότητας. Κρασίς ἐστιν οὐσιῶν ἀλλήλαις ετεροίων
συνδρομή, καὶ τῶν περὶ αὐτὰς ποιοτήτων έντιμ
βολή.
Ἔστιν ἔνωσις, καὶ ἡ κατὰ παράθεσιν· και δ
τῇ κατὰ ἁρμονίαν.
Est etiam unio quæ per juxtapositionem fit;
estque similis illius quæ fit per coaptationem.
Unio personatis, et aliæ Nestorianæ. Rursum
personalis unio dicitur, cum quis alterius personam subiens, ipsius, loco pro ipso verba facit. Ac
præterea, unin est affectionis, ut amici ad amicum. At Nestorius alias uniones commentus est,
nempe secundum dignitatem ac honoris æqualitalem, et voluntatem eamdem, complacentiamque, et μίαν.
nudam nominis communitatem.
In unione hypostatica nulla est confusio aut corruptio. -- Sciendum est autem, in unione hypostatica, res spiritales baud secus illis uniri, quæ ipsas
Πάλιν Ένωσις λέγεται προσωπική, όταν εις
τὸ ἑτέρου ὑποδυόμενος πρόσωπον, ἀντ᾽ αὐτοῦ τοὺς
ὑπὲρ αὐτοῦ ποιεῖται λόγους· καὶ ἕνωσις σχετική,
ὡς φίλου πρὸς φίλον. 'Ο δὲ Νεστόριος ἄλλας ἀπ
ενόει ενώσεις, κατὰ τὴν ἀξίαν φημί, καὶ ὁμοσι
μίαν, καὶ ταυτοβουλίαν, καὶ εὐδοκίαν, καὶ ὅμωνο
Δεῖ δὲ γινώσκειν ὅτι ἐπὶ τῆς καθ᾽ ὑπόστασιν
ενώσεως, τὰ νοητὰ καὶ ἐνοῦται τοῖς δυναμένοις
αὐτὰ δέξασθαι, ὡς τὰ συνεφθαρμένα· καὶ ἐνούμενα
NOTÆ.
nobis in lucem emisit, inquit anonymus consarcinator. Chalcedonensi definitione κρᾶσις rejicitur,
sed ea cujus comes sit confusio, κρᾶσιν ἢ σύγ
χυσιν, temperaturam seu confusionem. Hinc ΕπιKius Alex. apud Phot. cod. 250, κράσιν temperaturam admisit, eam scilicet, inquit Photius, quæ
confusionem non annueret, ούτε τῆς κράσεως σύγ
χυσιν αὐτῷ δηλούσης. Quo sensu Leontius, lib.
Cont. Eutych. unionem κατὰ σύνθεσιν, secundum
compositionem, perinde esse ait, atque κατά συμπλοκήν, ἢ κράσιν, secundum complicationem vel
temperationem. Theodoretus, dial. 2 in Incarnatione
κρᾶσιν ἄκρατον ἀσύγχυτον, temperationem sine temperatione et confusione agnoscit, instar illius qua
aerem lux pervadit, ignis ferrum. Anastasium Anticbenum, et Sinaitam, Maximum, et alios omitto,
qui vocem eandem adhibuere. Imo κράσεως lem
peratura nomine libentius usi sunt, quam μίξεως;
quia temperatio fluidorum et subtilium est, que
se mutuo penitius permeant: aridorum vero mistio, quorum perfecta non sit unio. Verum utraque
voce, si simul jungantur, mysterium aptissime
declaratur; quia humanitatem sic pervadit divinitas, ut ambæ naturæ incolumes maneant.
Πάλιν ἔνωσις. Rursuin personalis unio
dicimur. Uti νυς πρόσωπον persona, non veram
modo, sed et apparentem et larvatam significat,
sic personali unione non vera semper et proprie
dictą, sed et impropria et moralis, ut hodie loqui
amant, innuitur. Nestorius προσωπικὴν personalexa
esse dixit unionem Verbi cum humanitate,
factum sit, ut veluti legatus personam regis subit,
ejusque vices gerit, ita Christus humo ob qualemcunque unionem istam, divini nominis, honoris,
dignitatis, et virtutis particeps fuerit. Hane alle
nomine oxetixhy vocant, quam Joannes Maxention
in Profess. fid., anath. 4, et quidam ex Latinis,
secundum affectionem interpretantur, alii secundum
habitudinem relationemve. Cæterum Nemesius, cap.
5. conjunctionem quamdam ἐν σχέσει, ότι relations
sitam agnoscit, nec non ἐν τῇ πρόστι ροπή κα
διαθέσει, in propensione et affectione, quas albite
minus vera sit et physica, puta corporis et anima,
qua fit ut anima διὰ τὴν ἐνέργειαν, operationς της,
corpus totum pervadat: hac vero sincerius adumbrari Dei Verbi cum nostra natura conjunctionem, quæ tamen alterius longe generis
el præstantior. Atqui hic auctor σχέσιν appellat
internum respectum et ordinem animæ ad corp
quod suapte natura et substantiali actione prozi
informat, vegelat, sensui idoneum reddit,
quapropter unio hæc exerɩxh habitudinis toto carla
distat ab ea quam Nestorius imaginatus est. Smal
qui observani, προσωπικὴν personalem copulam
reperiri virum inter et uxorem, quæ in fore porsona una dicuntur: itemque inter mulierem gra
vidam ejusque fetum. Cum tot sensus hæc unit
suggereret, banc juro Patres ab incarnationis Ad
eliminarunt.
PG 94:665DIALECTICA.
ἐσύγχυτα, καὶ ἀδιάφθορα, καὶ ἀναλλοίωτα, ὡς possunt suscipere, atque ea uniamtur quæ simul
ρακείμενα. Τοιαύτην γὰρ ἔχει φύσιν τὰ corrumpuntur et intereunt: unitas autem, inconfusas manere, ac expertes corruptionis nibilque
Mas secundum qualitates, uti ea quæ adjacent. Ejusmodi enim spiritalium rerum natura
KE�AA. EG''.
τι περὶ τῆς καθ' ὑπόστασιν ἑνώσεως.
γινώσκειν ὅτι ἡ καθ᾽ ὑπόστασιν ένωσις
ὑπόστασιν τῶν ἡνωμένων ἀποτελεῖ σύνθετον
my *•1 tàs auvɛÀłoúgaç npòs Evwoiv qúσɛıç,
j♥ toútwv dizyɔpáv, xal tỶ ToÚtwy quoixá
CAP. LXVI.
Adhuc de unione secundum hypostasim.
Illud scire attinet, unionem secundum hypostasim, unam rerum conjunctarum compositam bypostasim efficere, naturas cas quæ ad 70 unionem
convenerunt, earumque distinctionem, ac naturales
τα ἀσύγχυτά τε καὶ ἀμετάτρεπτα “ἐν ἑαυτῇ. proprietates confusionis omnis ac mutationis experΗ πρὸς ἑαυτὴν οὐδεμίαν υποστατικὴν ἔχει
ἂν αὐτῆς γὰρ γίνονται αἱ ἑκατέρου τῶν
ὄντων πρὸς ἔνωσιν χαρακτηριστικαὶ διαφοραί,
άτερον ἐκ τῶν ὁμοειδών χωρίζεται, ὡς ἐπὶ
ἔχει καὶ σώματος. Μία μὲν γὰρ ἐξ ἀμφοτέστελεῖται, ἡ τοῦ Πέτρου τυχόν, ἢ τοῦ Παύ
πόστασις σύνθετος· σώζει δὲ ἐν ἑαυτῇ τὰς
μέας φύσεις, τήν τε τῆς ψυχῆς, καὶ τοῦ σώκαὶ τὴν τούτων διαφορὰν ἀσύμφυρτον, καὶ
των ἰδιώματα ἀσύγχυτα. Ἔχει δὲ ἐν ἑαυτῇ τὰ
ας χαρακτηριστικά ιδιώματα, τά τε τῆς
τὰ χωρίζοντα αὐτὴν ἐκ τῶν λοιπῶν ψυχῶν,
κ τοῦ σώματος, τὰ χωρίζοντα αὐτὸ ἐκ τῶν
Η σωμάτων μηδαμώς χωρίζοντα τὴν ψυχὴν
tes in se retinentem; ipsam autem nullam ad
seipsam hypostaticam diferentiam habere. Quippe
ipsius funt utriusque eorum, quæ ad unionein
coicrunt, characteristica distinguentia, per quæ
utrumque ab iis quæ ejusdem speciei ac nature
sunt, secernitur; ut in anima et corpore. Etenim
una quidem ex utrisque; puta Petri, aut Pauli,
composita hypostasis efficitur: cæterum in seipsa
naturas ambas, hoc est animæ et corporis, earumque distinctam cujusque rationem ab omni permistione alienam; atque item proprietates. ab
omni confusione remotas, salvas retinens, habet
nihilominus in seipsa characteristicas utriusque
proprietates; puta animæ, quæ eam a reliquis ani
De capul suo loco redditur, ut proxime sequatur diversarum unionis generum explicationes.
dd. plurimi, cú ousa. Edit. et cod. S. Hil. aliique nonnulli, &perta. Cod. 8. Hil. aliique
που εκάτερα. Νonnulli vero, έκατέρου.
NOTÆ.
Xph verwonɛir. Illud scire attinet, etc.
all copula unionein xa' notaci secundum
asim Cyrillus objecit, anath. 2 contra Nestor.
oretus vero cum Orientalibus, vocein novam
»clamavit. Nihil ad hæc Cyrillus, nisi, contra
1 inventas ab hæreticis impietates, decere
ut vocibus aliis veritas discrtius enun-
; seque adeo necessitate adactum, ul øyet!-
waty, relationis aut affectionis conjunctionem,
a unione x10' indo-asiv, everteret: hanc
orem nihil aliud significare, πλὴν ὅτι μόνον
Λόγου φύσις, ήγουν ὑπόστασις, ὅ ἐστιν ὁ αὐτὸς
'
ἀνθρωπεία φύσει κατ' ἀλήθειαν ενωθείς,
; τινος δίχα καὶ συγχύσεως, καθὰ πλειστάκις
μεν, εἷς νοεῖται καὶ ἔστι Χριστὸς, ὁ αὐτὸς
po Nisi Verbi naturam, sive hypohoc est ipsummet Verbum, humanæ naturæ
veritatem unitum absque conversione et
lone, velut sæpe diximus, unum intelligi, el
kristum, qui idem ipse Deus et homo sit.
» sensu unionem hanc qusixhy naturalem, et
ploty secundum naturam esse scripsit, naomine, ut dictum alibi est, sumpto pro ipsa
men specie solam, seu pro rei veritate, xati
τὴν ἀληθῆ, τουτέστι τὴν κατὰ φύσιν. Unione
hoc est qua sit secundum naturam, inquit in
1. 3 Anath. cont. Orient, el lib. 11 Cont. Nest.
Perimirum est eximium doctorem TheodoOrientalibus ob ejusmodi voces mussantibus,
ritatem obtendisse Athanasii sui lib. 1 cont.
im. De incarn. Verbi, Evwsiv xará qúsiv, unioHam secundum naturam esse, et fusixhy inculcat, imo unionem xa0' Snóstað secundum
hypostasim. Itaque Leontius bene observat dnpliciter intelligi unionem xαð' Sndσrasiv, ac primo
Cyrillum ut copulam per relationem vel affectionem, xix, tolleret, dixisse unionem esse
factam καθ' ύποστάσιν, τουτέστι καθ' ύπαρξιν secundum hypostasim, hoc est secundum exsistentiam, xat
αὐτῶν πραγμάτων rerumque ipsarum; id est citr
alterutrius substantiæ detrimentum, vel confusionem, non nuda specie. Altero sensu dixisse Cyrillum ait naturas duas in hypostasim unam coivisse:
Utrumque sensum Nestorio quidem refragari, prio.
rem tamen esse veriorem, πλὴν ἀληθινωτέρα ή
πρώτη. Profecto Philosophus ipse lib. De mundo,
cap. 4, formarum alias esse xað' indotasiv, quæ
veræ sunt et permanentes, alias xar' Eµpaoɩy quæ
specie tenus duntaxat, nec consistentes, &6£6α12.
Quocirca Irenæus susceptionem carnis a Filio Dei
ejusmodi fuisse contra Gnosticos affirmat (lib. 1▼,
c. 1) at non putative, sed in substantia reritatis,
hoc est vere et certissime, facta sit: où yàp iv
δοκήσει ταῦτα, ἀλλ' ἐν ὑποστάσει ἀληθείας ἐγέ
VETO. Nazianzenus, orat. 51, consimili voce unionem humanitatis cum divinitate, xar' oústav muncupat substantiæ tenus, dimissa ea quæ secundum
gratiam, operationem, et relationem sit. Nemesins,
cap. 3, Eunomianos blasphemiæ reos peragit, quod
Dei Filium negarent naturæ nostræ xat' oústav,
substantiuli modo unitum esse; subditque: Non
ergo pura benevolentia, cüdoxía est hie unionis modus, ut illustribus viribus quibusdam videtur, ἀλλ'
ǹ yúsıç altía, sed naturam causam habet. Qui vero
PG 94:667δὲ καὶ τὴν ἐξ αὐτῶν * συντεθειμένην μίαν ὑπόστασιν
χωρίζοντα τῶν λοιπῶν ὁμοειδῶν ὑποστάσεων. Επει·
δὰν δὲ ἅπαξ αἱ φύσεις τὴν πρὸς ἄλληλα καθ' ὑπόστασιν δέξωνται ἕνωσιν, ἀδιαίρετοι μένουσιν εἰς τὸ
παντελές. Καὶ γὰρ, καὶ χωρίζεται ἡ ψυχὴ τοῦ σώ
ματος ἐν τῷ θανάτῳ, ἀλλ' ἡ ὑπόστασις ἀμφοτέρων
μία καὶ ἡ αὐτή ἐστιν. Ὑπόστασις γάρ ἐστιν ἡ ἐν
τῇ ἀρχῇ τῆς ἑκάστου ὑπάρξεως καθ' αὐτὸ σύμπηξις.
Μένει οὖν τό τε σῶμα καὶ ἡ ψυχὴ, ἀεὶ μίαν τὴν
ἀρχὴν τῆς ἑαυτῶν ἔχοντα ὑπάρξεώς τε καὶ ὑποστά
σεως, εἰ καὶ χωρισθῶσιν ἀλλήλων.
malius separent; itemque corporis, quæ ipsum 2 ἐκ τοῦ σώματος, ἀλλ᾽ ἐνοῦντα καὶ συνάπτοντα· ἅμα
cateris corporibus secernant: nec ullo tamen
modo anima a corpore sejungant; verum uniant
et copulent simulque unam ex ambabus compositam hypostasim a reliquis ejusdem speciei hypostasibus dirimant. Αt posteaquam semel nature bypostaticam unionem susceperint, divisionis prorsus
expertes manent. Nam etsi anima in morte a corpore divellitur, utriusque tamen hypostasis una
eademque perseverat. Hypostasis enim est rei cujusque secundum seipsam in primo illius ortu
constitutio, aut etiam compositio. Quapropter anim
ma et corpus unum idemque exsistentiæ suæ principium retinent, etiam si alterum ab altero disjungatur.
Illud autem observandum, naturas quidem secundum hypostasim inter se uniri posse, ut in
homine: itemque naturam ab hypostasi assumi,
et in ipsa subsistere posse; quæ quideın ambo in
Christo intueri licet. Nam in eo natura, divina
nimirum, et humana, copulata sunt: atque in Dei
Verbi hypostasi, quæ prior exsistebat, animata
ipsius caro subsistentiam nacta est, eamque lypostasim habuit. At vero, ut ex duabus naturis
• R. unus, ἐξ ἁπλῶν.
Δεῖ δὲ γινώσκειν, ὅτι φύσεις μὲν ἐνωθῆναι ἀλλη
λαις καθ᾽ ὑπόστασιν ἐνδέχεται, ὡς ἐπὶ ἀνθρώπου·
καὶ φύσιν προσληφθῆναι ὑπὸ τῆς ὑποστάσεως, καὶ
ἐν αὐτῇ ὑποστῆναι δυνατόν· ἅπερ ἀμφότερα ἐπὶ
Χριστοῦ θεωρεῖται. Καὶ γὰρ ἐν αὐτῷ, καὶ αἱ φύσεις,
ή θεία τε, καὶ ἡ ἀνθρωπίνη ἡνώθησαν, καὶ ἐν τῇ
προϋπαρχούσῃ τοῦ Θεοῦ Λόγου ὑποστάσει ὑπέστη
ἡ ἔμψυχος αὐτοῦ σάρξ, καὶ αὐτὴν ἔσχεν ὑπόστασιν.
Εκ δύο δὲ φύσεων μίαν φύσιν ἀποτελεσθῆναι σύνο
ΝΟΤΕ.
sint illi ένδοξοι άνδρες illustres viri, si conjicere
liceat, Diodorum Tarsensem nominavero, ex quo
Nestorianum virus derivatum sit. De his etiam c
loquitur Nyssenus epistola ad Theophilum contra
Apollinarem, cujus fragmentum citatum est collal. 5 quinta synodi. Cæterum Theologus et Nemnesius imitabantur prisci illius Antiocheni concilii Patres, in quorum synodicæ fragmentis, apud
Leontium lll. Cont. Nestorianos, legimus, damnatum fuisse Paulum Samosatenum, quod Verbuni,
æternamve sapientiam Patris, negaret esse unitam
natura humanam οὐσιωδῶς, substantialiter; esse
οὐσίαν οὐσιωμένην ἐν σώματι, substantiam substantintam in corpore. Docentque. Deum in Virginis
ulero cousubstantiatum humanitati fuisse, Θεὸς ἦν
ἐν γαστρὶ συνουσιωμένος τῷ ἀνθρωπίνῳ. Εx quo
apparet unde Apollinaris συνουσίωσιν consubstantiationem acceperit, quam cum obtorto sensu intelligeret, unicam Christo naturam, humana decurtata, afinxit.
Unionem secundum bypostasim dici, non Ephesina solum, sed et Chalcedonensis synodus approbavit, deincepsque Cyrilli sensu strictiori omisso,
mihil aliud ea intellectum est, nisi plurium naturarum in unam bypostasim personamve concursus,
vel extraneæ naturæ alteri jam exsistenti byposlasi adjunctio, ἡ ἑτέρα ὑποστάσει προστρέχουσα
φύσις, inquit Damasc. Posterior hæc acceptio incarnationi Verbi duntaxat et maxime propria est,
quatenus, inquit Maxinus, citatus in Collect.
contr. Severianos, c. 21: Una et eadem Verbi,
nunc anteaque exsistens hypostasis, absque sui efficiente causa, simplex, et nulla ex parte composita,
postremo suscepta carne anima intelligente animala,
citra sui demulationem vere composita evasit. Hæc
plane in exemplo unionis corporis et animæ, quod
veteribus frequens est, non habent locum: nam
anima corpore anterior non est. Sed discrimen
aliud, et quidem grave, inter illas uniones, Eulogius Alexandr. observavit, cujus verba referam ex
iisdem collect., c. 19: Πάλιν τὸν ἄνθρωπον ἐκ
ψυχῆς καὶ σώματος εἶναι φαμεν· σῶμα δὲ καὶ φυ
χὴν οὐ κυρίως. Καὶ δῆλον ἐκ τοῦ μὴ δύνασθαι τὸν
τῆς ψυχῆς ὅρον ἐπὶ τοῦ συναμφοτέρου ἀποδιδόναι.
Καὶ τούτου χάριν ἐκ δύο φύσεων διδόντες· ετεροφυ
γὰρ τὰ συνελθόντα, καὶ ἀλλήλοις οὐχ ὁμοούσια· μίαν
ἐπὶ τοῦ συνθέτου φύσιν δοξάζομεν. Οὐδὲ γὰρ σῶμα
ἢ ψυχὴν κυριολεκτοῦντες ἀποκαλοῦμεν τὸν ἄνθρω
πον, εἰ καὶ σύνηθες τῇ Γραφῇ πολλάκις τῇ ἐλευ
θερία κεχρημένη τοῦ Πνεύματος, ἐκ τοῦ μέρους το
ὅλον επονομάζειν, ὡς ζυγὸν δουλείας εὐκ ἀνεχομέ
νης τῆς διαλεκτικῆς ματαιότητος. Ἐπὶ δὲ Χριστοῦ
ἄφραστος μὲν, καὶ ἀλάλητός ἐστιν ἡ ἕνωσις, καὶ ὁ
ἀνθρώπινος νοῦς ἐφικοῖτο οὐδὲ παράδειγμα εὑρεῖν
ἴσον, κατά γε πάντα λέγω, δυνήσεται. Ἐπειδὴ αὐ
τὸν οὐ μόνον ἐκ θεότητος εἶναι καὶ ἀνθρωπότητος
φαμεν, ἀλλὰ καὶ τοῖς ὀνόμασιν ἐπ' αὐτοῦ κεχρήμεθα
τῶν ἁπλῶν. Θεὸν γὰρ λέγομεν τὸν Χριστὸν, καὶ
ἄνθρωπον λέγομεν τὸν αὐτὸν, ὅπερ ἐπ' ἐκείνων λέο
γειν κυρίως οὐκ ἔχομεν· Rursum hominem corpore
el anima constare concedimus, nec tamen eum esse
corpus et animam proprie. Id porro perspicuum fil,
eo quod anima et corporis definitionem, ci quod es
utroque conflatum est, attribuere non possimus. Eapropter quando ex duabus naturis hominem dicimus
(nam quæ illic coeunt, differentis nec ejusdem naturæ sunt) unam compositi naturam esse censemus.
Etenim si proprie loquamur, hominem corpus el
animam haudquaquam appellaverimus: etsi licentia
quam a Spiritu sanclo accepit, familiare est Scriplura totum a parte denominare, ut qua a dialectica
mugacitatis jugo exempta sit. Verum in Christo inenarrabilis et ineffabilis est unio, nec fieri potest ut
humanum ingenium simile aliquod exemplum inveniat: quandoquidem eum nedum ex dirinitate et
humanitate prædicamus, sed et illorum ex quibus
compositus est, nomina ipsa quoque attribuimus.
Christum enim dicimus Deum, dicimus et illum ipsum
hominem, quod in aliis affirmandi locus non est, eli.
Libentius, ut apparet, Patres concessuri erant ex
anima et corpore, naturam unam fieri, quam ex
divinitate Verbi et bumanitate.
PG 94:669DIALECTICA.
| ἐκ δύο ὑποστάσεων μίαν ὑπόστασιν, natura una 71 composits, aut ex duabus lypostaἰς ἀδύνατον· διότι ἀδύνατον τὰς ἐναντίας
τις διαφορὰς ἐν μια φύσει συνυπάρξαι. Τούτων
γον ἐστὶν, ἀποδιιστῶν ἀλλήλων τὰς φύσεις,
υπάρχουσι· καὶ πάλιν, ἀδύνατον τὰ ἅπαξ
καὶ ὑποστάντα ἑτέραν ἀρχὴν ὑποστάσεως
Η γὰρ ὑπόστασις, ἡ καθ' ἑαυτό ἐστιν
. Ιστέον δὲ ὡς ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος ὑπόἐστιν ὁ ἄναρχος τρόπος τῆς ἑκάστου ἀϊδίου
"
μὲ εἰδέναι ὅτι, ἡνίκα σύνθετος γένηται φύσις,
χρονα τὰ μέρη εἶναι, καὶ ἐξ ἑτέρων ἕτερον
ἴσθαι, μὴ φυλάττον, ἀλλὰ τρέπον καὶ ἀλτὰ ἐξ ὧν συνετέθη· ὡς ἐκ τῶν τεσσάρων
ον αποτελουμένου τοῦ σώματος, ἄλλο ἐξ
γέγονε· καὶ οὔτε πῦρ τέλειον, οὔτε τι τῶν
ἔστιν, ἢ λέγεται· καὶ ὡς ἐξ ἵππου καὶ
ιίονος. Οὔτε γὰρ ἵππος, οὔτε ὄνος ἐστὶν ἢ
· ἀλλ' ἐξ ἑτέρων ἕτερον, μηδ' ὁπότερον
ὧν συνετέθη, φυλάττον ἀσύγχυτόν τε καὶ
Ν.
sibus una hypostasis efficiatur, omnino fieri nequit:
propterea quod contrariæ substantiales differentiæ
in una eademque natura simul esse non possunt.
Siquidem earum munus est, naturas eas, quibus
insunt, ab invicem dirimere. Ac rursum feri non
potest, ut quæ semel separatim ac per se exstiterunt, principium aliud subsistendi et hypostasis
habeant. Hæc enim nihil est aliud quam per se ac
seorsim exsistentia. Sciendum porro in sancta Trinitate, hypostasim modum esse principii expertem
sempiternæ cujusque exsistentiæ.
Illud autem scire convenit, cum composita aliqua natura fit, debere partes esse simul tempore,
atque ex aliis aliud perfici, adeo ut non servet, sed
potius immulet, et in aliud convertat ea ex quibus
compositum est. Ut cum ex quatuor elementis
corpus efficitur, aliud ex aliis fit: ac neque ignis
perfectus, neque ullum aliud elementum est aut
dicitur. Et sicut ex equo et asina mulus gignitur.
Neque enim mulus, equus aut asinus est vel dicitur; sed aliud ex aliis, neutrum retinens inconfusum et invariabile, eorum ex quibus concretus est
et coaluit.
n philosophie definitiones, quæ ad breviorem logicam pertineant, subjicio, ut jacent, tam in editis
quam in mss. præterquam in Reg. 2927, in quo logica fusior descripta est.
KEJAA. EZ'.
Ορισμοὶ τῆς φιλοσοφίας ἐξ.
υφία ἐστὶ γνῶσις τῶν ὄντων ᾖ ὄντα ἐστὶν,
της φύσεως αὐτῶν. Φιλοσοφία ἐστὶ γνῶσις
* καὶ ἀνθρωπίνων πραγμάτων. Φιλοσοφία
λέτη θανάτου, τοῦ τε προαιρετικοῦ καὶ φυσιλοσοφία ἐστὶν ὁμοίωσις Θεῷ κατὰ τὸ δυνατὸν
το ὁμοιούμεθα δὲ Θεῷ κατὰ τὸ δίκαιον, καὶ
καὶ ἀγαθόν· δίκαιον μὲν οὖν ἐστι, τὸ τοῦ
ανεμητικόν· ήτοι μήτε ἀδικεῖν, μήτε ἀδικεῖμήτε λαμβάνειν πρόσωπον ἐν κρίσει, ἀλλὰ
και ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ. Ὅσιον δέ
· ὑπὲρ τὸ δίκαιον, ἤτοι τὸ ἀγαθὸν, τὸ ἀδικούἀνέχεσθαι καὶ συγχωρεῖν τοῖς ἀδικοῦσι, καὶ
εὐεργετεῖν αὐτούς. Φιλοσοφία ἐστὶ τέχνη
καὶ ἐπιστήμη ἐπιστημῶν· ἡ γὰρ φιλοσοφία
και πάσης τέχνης. Δι' αὐτῆς γὰρ πᾶσα τέχνη
- Φιλοσοφία ἐστὶ φιλία σοφίας· σοφία δὲ
ὁ Θεός ἐστιν. Η οὖν ἀγάπη ἡ πρὸς τὸν Θεὸν,
πὶν ἡ ἀληθὴς φιλοσοφία.
CAP. LXVII.
Sex philosophiæ definitiones.
Philosophia est cognitio eorum quæ sunt secundum quod sunt, id est natura ipsorum. Philosophia
est rerum divinarum humanarumque cognitio.
Philosophia est cura et meditatio mortis, tum ejus
quæ sub electionem cadit, quam quæ naturalis est.
Philosophia est assimilatio cum Deo, secundum
quod homini possibile est. Deo autem similes evadimus ratione justitiæ, sanctitatis et bonitatis.
Justitia quidem in æquabili distributione versatur;
hoc est, ut nec injuriam inferat quispiam, nec cujusquam personam in judicio suscipiat, sed unicuique prout gessit rependat. Sanctitas autem, qua
cum bonitate incidit, super justitiam assurgit, et
in eo sita est, ut quisquis læsus est, patienter ferat,
atque iis, a quibus læsus est, ignoscat; imo et illos
bonis amiciat. Philosophia est ars artium, et scientia
scientiarum. Omnis enim artis principium est philosophia; quippe cum per eam ars omnis inventa
losophia est amor sapientiæ. Sapientia autem vera Deus est. Quocirca charitas erga Deum, ipsa
ilosophia est.
κῖται δὲ ἡ φιλοσοφία εἰς θεωρητικὸν καὶ
κάν· τὸ θεωρητικὸν, εἰς θεολογικών, μαθη-
*, φυσιολογικών· τὸ μαθηματικὸν, εἰς ἀρισ
Dividitur porro philosophia in contemplatricem
et activam. Contemplatrix, in theologiam, mathe- \
mnaticam, et physiologiam: nathematica, in arithΝΟΤΕ.
Η ἐκ δύο υποστάσεων. Sive duarum hypo1. Hæc ad Nestorianos sequioris ævi spepi omissa unione secundum affectionem,
m, habitudinem, quam Nestorius primum
at, ex duabus naturis perfectis et hypostahypostasim Christi unam, Christum unum,
constare finxerunt, quod substantiam naturamve
perfectam ab bypostasi, seu persona subsistento
per se, non satis distinguerent. contra fide catholica certum est, Verbum humanam naturam
assumpsisse, non personam aut bypostasim.
PG 94:671τὸ δὲ πρακτικὸν, εἰς ἡθικόν, οἰκονομικών, πολιτικόν
θεωρητικὸν μὲν οὖν ἐστι, τὸ κατανοεῖν τά τε ἀπώ
ματα καὶ ούλα, ήγουν περὶ Θεοῦ, ο πρώτος και
κυρίως ἐστὶν ἀσώματον καὶ ξύλον· ἔπειτα καὶ περὶ
ἀγγέλων, καὶ δαιμόνων, καὶ ψυχῶν· & καὶ αὐτά,
ὅσον πρὸς τὸ σῶμα, αύλα λέγονται· εἰ δὲ πρὸς τὰ
κυρίως ἄῦλον, ήγουν τὸ θεῖον, υλικά εἰσι. Τούτο
τοίνυν ἐστὶ τὸ θεολογικόν. Θεωρεῖν δὲ καὶ τὴν τῶν
ὑλικῶν φύσιν, ήγουν ζώων, καὶ φυτῶν, καὶ λίθων,
καὶ τῶν τοιούτων, ὅπερ ἐστὶ τὸ φυσιολογικόν. Θεω
ρεῖν δὲ καὶ τὰ μέσα τούτων, ἅτινα ποτὲ μὲν ἐν ὕλῃ
θεωροῦνται, ποτὲ δὲ ἐκτὸς τῆς ὕλης, καὶ μέσα εἰπ
τῶν ἀΰλων καὶ ὑλικῶν· ὅπερ ἐστὶ τὸ μαθηματικόν.
Ο γὰρ ἀριθμὸς ἄϋλός ἐστι καθ᾿ ἑαυτόν· θεωρείται
δὲ καὶ ἐν ὕλῃ, σίτῳ τυχόν, ἢ οἴνῳ· λέγομεν γὰρ
δέκα μόδιοι σίτου, καὶ δέκα ξέσται οίνου. Ομοίως
καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν εἰδῶν τοῦ μαθηματικοῦ. Τὸ δὲ
πρακτικὸν ἦθος κοσμεῖ, καὶ τὸ πῶς δεῖ πολιτεύε
σθαι διδάσκει· καὶ εἰ μὲν ἕνα ἄνθρωπον παιδεύει,
λέγεται ἠθικόν· εἰ δὲ οἶκον ὅλον, λέγεται οικονομικών
εἰ δὲ πόλιν ὁλόκληρον, λέγεται πολιτικόν.
meticam, musicam, geometriam et astronomiam. θμητικόν, μουσικὸν, γεωμετρικών, αστρονομικών
Activa rursum, in ethicam, aconomicam et politicam. Ad contemplatricem 72 itaque rerum cor.
pore et materia vacantium pertinet consideratio,
Dei videlicet, qui præ cateris et proprie incorporeus et immaterialis est, deinde angelorum', ac
dæmonum, et animarum: quæ etiam ipsa, si corporis habeatur ratio, a materia remota dicuntur,
tametsi alioqui, si cum eo quod proprie materia
caret, hoc est cum Deo, conferantur, materia constare censeantur. Atque de his agit theologia. At
vero materiæ copulatarum reruin naturami speculari, v. gr. naturam animantium, plautarum, lapidum, et aliorum id genus, ad physiologiam spectat.
Ea autem contemplari quæ medium obtinent locuin,
quæ nimirum nonnunquam in materia, nonnun.
quam extra materiam considerantur; mathematica
proprium est. Numerus enim per se quidem materia vacat; attamen in materia deprehenditur,
puta in frumento, aut vino. Dicimus siquidem,
decem modii tritici, et decem sextarii vini. Quod
etiam in cæteris mathematicæ speciebus eodem
modo locum habet. Activa mores colit, et quo pacto vitæ ratio instituenda sit, edocet. Ac si quidem unum duntaxat hominem erudiat, moralis, seu ethica dicitur; si universam domum, œconomica; si integram civitatem, politica nuncupatur.
CAP. LXVIII.
De methodis quatuor dialecticis.
Sciendum est quatuor esse dialecticas methodos,
id est logicas; divisionis, quæ nimirum genus in
species per differentias interjectas et medias dividit; definitionis, quæ or genere et differentiis, per
priorem illam divisis, subjectum definit; resolutionis, quæ compositiora in simpliciora resolvit;
loc est, corpus in humores; humores in fructus;
fructus in quatuor elementa; elementa denique in
materiam et formam: demonstrationis, quæ per
medium aliquid probat subjectum argumentum,
v. gr. propositum mihi est demonstrare animam
esse immortalem: sumo aliquod medium, nempe,
agitari perpetuo motu: atque ad hunc modum aro
gumentor: Anima perpetuo motu agitatur: quod
autem agitatur perpetuo motu, immortale est: ergo
anima est immortalis.
Triplex resolutio. Sciendum est autem syllogismos, partis demonstrantis esse. Neque illud
ignorandum est, triplicem esse resolutionem. Alia
enim naturalis est, ut ea de qua locuti sumus; alia
logica, ut cum syllogismum in figuram suam resolvimus; alia mathematica, cum id de quo quæeritur,
tanquam certum ac concessum sumimus, atque ad
aliquid, de quo nulla est dubitatio sit, pervenimus,
unde id quod propositum est, colligitur, v. gr.
quæstio hæc proponatur, utrum anima immortalis
sit? quæsitum illud tanquam certum et indubitatum sumo, ac dico. Quandoquidem immortalis est
anima, est profecto tam bonis, quam improbis
actionibus merees constituta. Quod si merces
constituta est, sane est qui judicium subeat, el
qui judicis obeat partes. esse quoque qui rebus
ΚΕΦΑΛ. ΣΠ.
Περὶ τῶν τεσσάρων διαλεκτικών μεθόδων.
Ιστέον, ὡς τέσσαρές εἰσι διαλεκτικαὶ μέθοδοι,
ήγουν λογικαί διαιρετική, ἥτις διαιρεῖ τὸ γένος εἰς
εἴδη διὰ μέσων τῶν διαφορῶν· ὁριστική, ἥτις ἀπὸ
τοῦ γένους καὶ τῶν διαφορῶν, ὧν διεῖλεν ἡ διαιρε
τική, ὁρίζει τὸ ὑποκείμενον· ἀναλυτική, ἡ τὸ συν
θετικώτερον ἀναλύουσα εἰς τὰ ἁπλούστερα· τουτέστι
τὸ σῶμα εἰς τοὺς χυμούς· τοὺς χυμούς εἰς τοὺς
καρπούς· τοὺς καρποὺς εἰς τὰ τέσσαρα τὰ στα
χεῖα τὰ στοιχεῖα εἰς ὕλην καὶ εἶδος· ἀποδεικτική
ἡ διὰ μέσου τινὸς δεικνύουσα τὸ προκείμενον· οἷον,
πρόκειται μοι δεῖξαι ὅτι ἡ ψυχὴ ἀθάνατός ἐστι
λαμβάνω τι μέσον, τὸ ἀεικίνητον, καὶ συλλογίζομαι
οὕτως· Η ψυχή αεικίνητος ἐστι· τὸ ἀδικίνητον,
ἀθάνατον· ἡ ψυχὴ ἄρα ἀθάνατος.
Ιστέον δὲ ὡς οἱ συλλογισμοί τῆς ἀποδεικτικής
εἰσι. Δεῖ δὲ γινώσκειν ὅτι ἡ ἀναλυτική τρισσή εἰς
ἐστιν· ἔστι γὰρ φυσική, ὡς ἡ προλεχθεῖσα· ἔστι
δὲ καὶ λογικὴ ἀνάλυσις, ὅταν τὸν προτεθέντα συλλο
γισμὸν ἀναλύσωμεν εἰς τὸ οἰκεῖον σχῆμα· ἔστι καὶ
μαθηματική, όταν λάβωμεν τὸ ζητούμενον, ὡς όμο
λογούμενον, καὶ καταντήσωμεν εἰς τι ὁμολογού
μενον, ὅθεν ἀγρεύεται τὸ προκείμενον· οἷον ἔστω
τὸ ζητούμενον, Εἰ ἀθάνατος ἡ ψυχή. Τοῦτο τὸ
ζητούμενον λαμβάνω, ὡς ὁμολογούμενον, καὶ λέγω
Ἐπειδὴ ἀθάνατος ἡ ψυχή ἐστιν, εἰσὶν ἀμοιβαὶ τῶν
φαύλων καὶ ἀγαθῶν πράξεων. Εἰ δὲ εἰσὶν ἀμοιβαί,
ἔστι τὸ δικαζόμενον καὶ δικάζον. Εἰ δέ ἐστι τὸ δικα
ζόμενον καὶ δικάζον, ἔστι προνοητὴς καὶ πρόνοια.
Κατηντήσαμεν τοίνυν εἰς τὴν πρόνοιαν, ἥτις παρὰ
πᾶσιν ὡμολόγηται. Ενθεν λοιπόν κατὰ σύνθεσιν
PG 94:673DIALECTICA.
Επειδή ἔστι πρόνοια καὶ δικαστής, εἰσὶν humanis provideat, et providentiam necessum est.
καὶ ἐπειδὴ εἰσὶν ἀμοιβαὶ, ἔστι τὸ κρι·
Εἰ δὲ ἔστι τὸ κρινόμενον, ἀθάνατος ἄρα
Ad providentiam itaque pervenimus; quæ quidemı
apudl 73 omnes extra dubitationem est. Atque
hinc per compositionem sic disputo: quoniam proest, et judex, sunt quoque præmia et pœnæ. Quia autem sunt præinia et pœnæ, est etiam
judicium feratur. Cum ergo sit de quo judicium feratur, immortalis anima sit necesse est.
■ sequuntur reperi in quatuor codicibus regiis ad calcem Dialecticæ S. Joannis Damasceni,
miseratque Leo Allatius Auberto, cum aliis Damascenis.
ΛΥΣΙΣ ΛΕΞΕΩΝ.
Ανάγκη ἐστὶ βίας αἰτία.
τόν ἐστι, κοινῶς μὲν ἐξ οὗ τι γίνεται πρώ
εἰς αὐτὸ ἐπ᾿ ἐσχάτου ἀναλύεται· ἰδίως δὲ
· ἐστιν, ἐξ οὗ γίνεται σῶμα, καὶ εἰς αὐτὸ
ι· οἷον, πῦρ, ὕδωρ, αήρ, γῆ. Πῦρ ἐστι σῶμα
κέστατον, καὶ θερμότατον, καὶ ξηρότατον·
σώμα ξηρότατον καὶ βαρύτατον· ὕδωρ ἐστὶ
μὲν καὶ ψυχρότατον· ἀήρ ἐστι σῶμα ὑγρό
· μαλακόν. Γένεσίς ἐστι κίνησις κατ' ουσίαν,
ἢ ὄντος εἰς τὸ εἶναι. Αύξησίς ἐστι κίνησις ἐν
κατά μέγεθος. φθίσις ἐστὶ κίνησις ἐν τῷ
τὰ μείωσιν. ᾿Αλλοίωσίς ἐστι κίνησις ἐν τῷ
τὰ μεταβολήν. Φορά ἐστι κίνησις ἐκ τόπου
1. Περιφορά έστι κίνησις ἐν τῷ αὐτῷ τόπῳ.
σία ἐστὶν ἡ τῆς ψυχῆς καὶ ἐν τοῖς ζώοις
Χρόνο; ἐστὶ μέτρον κινήσεως, καὶ ἀριθμὸς
ινήσει προτέρου καὶ ὑστέρου. Ημέρα ἐστὶν
αργῆς φορά· ἢ χρόνος ἐν ᾧ ὁ ἥλιος ὑπὲρ
ται. Νύξ ἐστι σώματος τῆς γῆς σκιά· *
νῷ ὁ ἥλιος ὑπὸ γῆν φέρεται. Νυχθημερόν
σμου περιστροφή. Μήν ἐστι χρόνος ἀπὸ
σελήνης πρὸς ἥλιον ἐπὶ τὴν ἑξῆς σύνοδον.
ἧς ἐστι χρόνος, ἐν ᾧ ὁ ἥλιος τὸν ζωδιακὸν
κύκλον. Καιρός ἐστι χρόνος κατορθώματος.
· ἐστὶ λείψις 7 καιροῦ κατ' ἐπιτυχίαν προτοῦ ζητουμένου. Ωρα ἐστὶ μέρος ἐνιαυτοῦ
τον, ἢ τῆς ἡμέρας τὸ δωδέκατον, ἢ ἀκμή
Η σώματος ἄνθος. Ταρ ἐστὶ χρόνος, ἐν ᾧ
· ἐπικρατεῖ. θέρος ἐστὶ χρόνος ἐν ᾧ τὸ θερμὸν
εἴ. Φθινόπωρόν ἐστι χρόνος ἐν ᾧ τό ξηρόν
εἴ· χειμών ἐστι χρόνος, ἐν ᾧ τὸ ψυχρόν
εἴ. Παγονίας ἐστὶν ἀστροειδὲς πυρὸς ἄθροιπροσθεν ἔχον τὰς ἀκτίνας. Κομήτης ἐστὶ
5 άστρων άθροισμα, κόμης κεφαλῆς δίκην,
• ἐκπέμπων ἀκτίνας. Δοκίας ἐστὶν ἀστροει
τε, ήγουν δοκός, τὴν πυρώδη ἐπὶ τὰ ἄνω
ἐν ἀκτῖνα. Λαμπάς ἐστιν άναψις καὶ ἄθροικρός. Ιρις ἐστὶν ἔμφασις ἡλίου σεμνοειδής
κοίλῳ καὶ δροσώδει, ἐν κύκλου τάξει φαιπεριφερής, ὡς ἐν κατόπτρῳ πρὸς αἴσθησιν
τσιν άστρου, διὰ πύκνωσιν ἀέρος γινομένη.
ς ἐστι νέφος περιφερές, πυκνόν, ὅμοιον
| έμφασις ηλίου ἐν νέφει πυκνῷ καὶ λείῳ.
ἧς ἐστιν Ελικοειδές πνεῦμα κίνησιν ποιοῦν
ν, καὶ ἄνωθεν κάτω διὰ πυρὸς φλογώδους
τον καὶ ἐμπυρίζον κύκλῳ. Τυφών ἐστι ἔλι·
'
[. δκο, λῆψις.
DICTIONUM SOLUTIO.
Necessitas violentiæ causa est.
Elementum communiter sumitur pro eo ex quo
præstituto fit aliquid, et in quod resolvitur. Proprie
vero elementum dicitur, id ex quo corpus consti -
tuitur, et in quod resolvitur; qualia sunt, ignis,
aqua, aer, terra. Ignis est corpus subtilissimunı,
et calidissimum, ac siccissimum. Terra est corpus
siccissimum et gravissinium. Aqua est corpus humidum ac frigidissimum. Aer est corpus humidissimum et molle. Ortus est motus secundum
substantiam, a non esse ad esse. Interitus et corruptio, motus est ab esse ad non esse. Augmentatio est motus in re quanta secundum magnitudinem. Decretio est motus in re quanta secundum
minorationem, seu diminutionem. Alteratio est
motus in re qualitate affecta, secundum mutationem. Latio est motus e loco in locum
Circumactio motus est circa eumdem locum.
Motus spontaneus, est animæ motus, qui et in
animantibus reperitur. Tempus est mensura motus,
et numerus prioris et posterioris in motu. Dies est
motus solis circa terram; aut etiam, est tempus
quo sol supra terram movetur. Nox est umbra
corporis terra, seu tempus quo sol sub terra movetur. Νυχθήμερον, id est diei noctisque spatium,
est orbis circumvolutio. Mensis est tempus a colljunctione lunæ cum sole, ad aliam proxime sequentem conjunctionem. Annus est tempus quo sol 20diacum orbem peragrat. Opportunitas tempus est
rei prospere peragenda. Intempestivitas opportuni
temporis omissio est, præ vehementiori in re opiata
prosequenda desiderio. "Ωρα sumitur, vel pro quarta
anni parte, vel pro duodecima diei parte, vel pro
auimi vigore, vel pro corporis flore. Ver est tempus
in quo dominatur humiditas. Estas est tempus
in quo dominatur calor. Autumnus tempus est in
quo viget siccitas. Illems tempus est in quo frigus
prevalet. Barbata stella est ignis in sideris speciein
congeries, eminus radios vibrans. Cometa est stellarum concursus ignis figuram referens, comæ
capitis instar, circumcirca radios emiuens. Tralys
est contus, sideris speciem referens, seu lignum
igneum, radium sursam emittens. Lampas est
accensio et congeries ignis. Iris est insignis repræsentatio solis in nube concava et roscida, in orbis
modum rotunda apparens, ad aspectum sideris velut
PG 94:675τεταγμένη. Πρηστήρ ἐστιν ελικοειδής κίνησις δια
γοῦς ἀέρος ἄνωθεν καταφερομένη. Σκηπτός ἐστι
κεραυνὸς ἄνευ νεφῶν. Χάλαζά ἐστιν ὁλοπαγές ὕδωρ
ὑπὲρ γῆς πεπυκνωμένον. Παγετός ἐστιν ὕδωρ
πεπηγὸς ἐπὶ γῆς. Χιών ἐστιν ἡμπαγές ὕδωρ
νεφῶν ἐπὶ γῆν καταβαίνουσα. Πάχνη ἐστὶ ὁλοπαγές
ὕδωρ, δι' ἄλλης ὑγρᾶς ὕλης ἐπὶ γῆς πεπηγυία.
Ομβρος ἐστὶν ἀθρόον ὕδωρ ἐκ νεφῶν ἐκκρινόμενον
ὑετός ἐστι ψεκάδων άθροισμα. Ψεκάς ἐστι νοτὶς
ἀθρός σταγόνων. Ομίχλη ἐστὶ σύστασις πρὸ νέφους.
Ατμός ἐστι πλῆθος ἀναθυμιάσεων ἐπὶ γῆς. Δίμη
ἐστὶν ὕδωρ πολύ, γλυκύ, καὶ ἀθροῦν, διὰ κοίλου καλ
κατάντους χωροῦν ἐν συστάσει. Θάλασσά ἐστιν δέω
ἁλμυρὸν καὶ πικρὸν, τὰ κοίλα τῶν κόλπων πληρώς
τῆς κατωτάτης γῆς. Κρήνη ἐστὶν ἀπόῤῥυτος πηγῆς
ἀρχὴ, ἢ ὕδωρ ἐκ μεταβολῆς γῆς γεννώμενον καὶ
έκκλινόμενον. Σεισμός ἐστι κίνησις πνεύματος αθρόα
ὑπὸ γῆν εἰσδύνουσα, καὶ ταύτην κλονεῖσθαι ἀναγ
κάζουσα. Πυροκρατήρ έστι στόμιον πυρὸς ἐγγαίου,
ἔξω δέοντος, καὶ ἀναπνοή. Λύρα ἐστὶν ἱστὸς διὰ νεό
ρων ἐσκευασμένη.
in speculo propter aeris condensationem expressa. χοειδής κίνησις ἀέρος ζοφώδους, ἄνωθεν ἐπὶ τῆς γῆς
Parelius est nubes rotunda, 74 densa, soli non
absimilis; seu est repræsentatio solis in nube
densa, atque omni ex parte plana. Fulmen est
falus in vorticis modum, Dammeum imprimens
motum, desursum deorsum ab accenso igne depulsus, cunctaque circumcirca comburens. Typhon
vorticosus motus est aeris caliginosi, desursum in
terram emissus. Prester est motus vorticosus
splendidi aeris desursum delatus. Σκηπτός, sceptus
est fulmen seorsim a nubibus. Grando est aqua
penitus congelata, supra terram addensata. Glacies
est aqua congelata in terra. Nix est aqua gelu
semiconcreta, e nubibus in terram delata. Pruina
est aqua gelu concreta, per materiam humidam
alteram in terra addensata. Imber est aqua copiose
e nubibus decidens. Pluvia est roris congeries. Ros
est stillarum multarum humor: Nebula est opacitas
nubi prævia. Vapor est exhalationum circa terram
copia. Lacus est aqua multa dulcis et conferta,
concava decliviaque loca dense invadens. Mare,
est aqua salsa et amara, concavos ac profundiores
terræ sinus implens. Scatebra est emergens fontis principium; sive etiam aqua ex eversione terra
quasi procreata ac emergens. Terræ motus, est vehemens venti motus terram subiens, eamque
concutiens. Pyrocrater est orificium, seu foramen, ac spiraculum per quod subterraneus ignis føras
erumpit. Lyra est instrumentum fidibus instructum.
"
Finis, auspice Deo, philosophicorum sanctissimi Ἐτελειώθησαν σὺν Θεῷ τὰ φιλόσοφα του έγι
Joannis Damasceni.
τάτου Ἰωάννου τοῦ Δαμασκηνοῦ.
IN LIBRUM DE HÆRESIBUS
ADMONITIO.
In Regio codice n. 2926, ad calcem Logices Joannis Damasceni, librarius rationem et causam affert, cur post hujus sancti doctoris opus dialecticum, libro ipsius De hæresibus omisso,
statim capita theologica descripserit: Εἰ καὶ ἐν ἐπιστολῇ ὁ παρὼν οὑτοσὶ ῞Αγιος εἴρηκεν, inquit,
ὅτι μετὰ τὸ παραθεῖναι τὰ παρὰ τοῖς σοφοῖς τῶν Ἑλλήνων ἐχόμενα, τούτοις ἐκθήσομαι τὰ τῶν αἱρέσεων,
εἶτα τῆς ἀληθείας, ἀλλ᾽ οὖν γε ἡμεῖς ἐναλλαγμένως πεποιήκαμεν, μετὰ τὰ τῶν φιλοσόφων, τὰ τῆς ἀληθείας
προτιθέντες, εἶτα τὰ τῶν αἱρέσεων· οὐκ ἐναντιούμενοι τῷ Ἁγίῳ· ἄπαγε, ἀλλὰ μᾶλλον αἱρούμενο: τὰ τῆς
ἀληθείας ἀληθῶς καὶ ἀκριβῶς εἰδέναι, ἤπερ τὰ τῶν αἱρέσεων. Etsi sanctus hic (Damascenus)
in epistola sua (ad Cosmam Majumensem) pollicitus est, explicatis iis quæ philosophi gen
tiles tradiderunt, statim se enarraturum hæreticorum placita, tum deinde dogmata veritatis
(seu theologiæ Christianæ ), nihilominus viam alteram inimus, post philosophica veritatis
doctrinam anteponentes illis qua ad hæreses spectant; non quidem ut viro sancto adversari
videamur (absit), sed quoniam libet magis 75 quæ ad veritatis agnitionem pertinent, diligenter
addiscere, quam novitates hæreticorum. Id nimirum in causa fuit, ut qui philosophica of
theologica Joannis Damasceni sequioribus sæculis descripserunt, ab ejus tractatu De haresibus exarando abstinuerint. Nos vero ordinem, quem auctor ipse instituit, deserere religioni duximus; eo magis quod, ut ipse monet, detecto errore et mendacio, veritatis amor
et studium altiores radices agat, ὡς ἂν τὸ ψεῦδος ἐπιγινώσκοντες πλέον τῆς ἀληθείας εχώμεθα. Είαςdem olim consilii Theodoretus fuerat, cum universam Christianæ fidei theologiam ad certa
quædam eapita revocare atque ordinare omnium primus aggressus est: quemadmodum ipse
declarat in præfatione ad Sporacium, et in prologo ad Epitomen divinorum dogmatum. De
cebat itaque ut Theodoreti propositum imitaturus Noster, et eadem, qua ille, serie res divinas persecuturus, a præclara, quam summus vir statuerat regula non declinaret, palamque omnibus fieret, Joannem Damascenum in ipso etiam rerum quas tractavit ordine,
priscorum Patrum vestigiis inhæsisse.
Hujusce catalogi hæresium Damascenum nostrum consarcinatorem fuisse nemo, ut arbitror, inficiabitur, alioqui perierit tractatus De hæresibus, quem ipse contexuerat. Imo vero
Lambecius narrat in pervetusto cod. Caesareo Græco n. 251, qui Ascetica continet, librum