ζ. Οτι αὐτὸς ὑφ᾽ ἑαυτοῦ ἐλέγχεται ὁ Εὐνόμιος ἀκατηγόρητον τὴν ὁμολογίαν ποιησάμενος. τ'. Ὅτι αἱ λοιδορίαι, αἷς κατὰ Βασιλείου ἐχρή σατο, τούτῳ μᾶλλον ἐκείνῳ πρέπουσαι, ἐκ τῶν πραγμάτων δείκνυνται. θ. "Οτι ἐγκαλῶν Βασιλείῳ τὸ μὴ προστῆναι τοῦ λόγου ἐν τῷ καιρῷ τῶν ἀγώνων, οὐδὲ αὐτὸς ἐπιδείκνυται ἀλλότριος ὢν τοῦ ἐγκλήματος. ι. "Οτι ὅσα πάντα ὠνόμασεν αὐτὸν ὑβριστικά ῥήματα ἀπ' αὐτῶν τῶν πραγμάτων ψευδῆ ἐλέγχεται. ιπ'. "Οτι ψυχρῶς ἐχρήσατο τῷ κατὰ τὸ ἆθλον σου φίσματι, δι' οὗ κατασκευάζει, παρ' ἡμῶν ὁμο λογεῖσθαι τὸ κεκρίσθαι αὐτὸν καὶ μὴ ἀκατηγό ρητον τὴν ὁμολογίαν ποιήσασθαι, ιβ. Οτι μάτην επονειδίζει τὴν δειλίαν τῷ τοσαύτ την ἀνδρείαν ἐπὶ τῶν ἀγώνων πρὸς βασιλέα τε καὶ ὑπάρχους δείξαντι. ιγ. Μνήμη τῶν δογματικῶς αὐτῷ εἰρημένων, καὶ κατὰ διαίρεσιν πρὸς τὰ εἰρημένα μάχη. ιδ. ῞Οτι κακῶς ἐποίησε μνημονεύων τοῦ σωτη- ρίου δόγματος, μὴ Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα, καθὼς παραδέδοται, ὀνομάζων, ἀλλὰ καὶ ἄλλοις ὀνόμασι χρησάμενος κατὰ τὸ ἴδιον βούλημα. με. Ότι κακῶς ἐποίησε μόνην τὴν τοῦ Πατρὸς οὐσίαν κυριωτάτην εἰπὼν καὶ ἀνωτάτω, κατα- σκευάζων κατὰ τὸ σιωπώμενον ἀκύρως τε εἶναι τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ Πνεύματος τὴν οὐσίαν, καὶ κάτω. ις. Εξέτασις τοῦ τῆς ὑποταγῆς σημαινομένου, καθ' ὁ λέγει ὑποτετάχθαι τῇ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ οὐσίᾳ τὴν τοῦ Πνεύματος φύσιν, ἐν ᾧ κατεσκευάσθη, ὅτι συντάσσεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον Πατρὶ καὶ Υἱῷ, οὐχ ὑποτάστ σεται. ιζ'. Εξέτασις τῶν ἐνεργειῶν, τίνες κατὰ τὴν φύσιν εἰσὶν, ἃς ἕπεσθαι οὗτος λέγει τῇ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ οὐσία. ιη'. Ὅτι οὐ κατὰ λόγον ποιεῖ εἰς πλῆθος οὐσιῶν τὸ δόγμα διαμερίζων, οὐδεμίαν ἀπόδειξιν τοῦ ταῦτα οὕτως ἔχειν παρεχόμενος. ιθ'. "Οτι ἁπλῆν λέγων τὴν θείαν οὐσίαν, μέχρις ονόματος συγχωρεῖ τὴν ἁπλότητα. κ'. Ὅτι κακῶς ποιεῖ τῆς τοῦ Μονογενοῦς ὑπάρ- ξεως ἐνέργειάν τινα προεπινοῶν, ἀπεργαστικὴν τῆς τοῦ Χριστοῦ ὑποστάσεως. κα'. Ότι χαλεπωτέρα τῆς Ἰουδαϊκῆς πλάνης. * τούτων βλασφημία. κβ'. "Οτι οὐ χρὴ τὸ μεῖζον καὶ τὸ ἔλαττον ἐπὶ τῆς θείας ουσίας δογματίζειν, ἐν ᾧ καὶ ἔκθε σις τεχνικὴ τῶν ἐκκλησιαστικών δογμάτων. κγ'. Ὅτι οὐκ ἁμάρτυρός ἐστιν ἡ τῆς πίστεως δι- δασκαλία ταῖς γραφικαῖς μαρτυρίαις ἡσφαλι σμένη. α. Οτι ματαιολογεῖ, μεγέθη καὶ διαφορὰς ἔργων καὶ ἐνεργειῶν ἐν τοῖς δόγμασι τῆς εὐσεβείας τεχνολογῶν. κε'. Οτι ὁ πρεσβύτερον κατά τι διαστηματικὸν νόημα τοῦ Υἱοῦ τὸν Πατέρα κατασκευάζων, ἀναγκασθήσεται μηδὲ τὸν Πατέρα αναρχον λέ γειν. κς'. Ὅτι οὐχ ἁρμόσει καὶ τῇ κτίσει τὸ τοιοῦτον θεώρημα, ὃ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πατρὸς ἐξ- ητάσθη, ὅπερ ἐκεῖνοι βιάζονται, ἀλλὰ χρὴ τὸν μὲν Υἱὸν ἰδίως σὺν τῷ Πατρὶ θεωρεῖσθαι, τὴν δὲ κτίσιν ἀπό τινος ὡρισμένου τὴν ἀρχὴν ἐσχηκέναι ὁμολογεῖν. κα. Οτι μάτην υπέλαβε τὰς αὐτὰς ἐνεργείας τὰ αὐτὰ ἔργα ποιεῖν, καὶ τὴν παραλλαγὴν τῶν ἔρα των παρηλλαγμένας τὰς ἐνεργείας ἐνδείκνυσθαι. κη'. 'Ότι μάτην ὑπέλαβεν ἀπαράβατον εἱρμὸν ἐν τῇ τῶν φύσεων συμφωνία δύνασθαι συστῆναι. να. Οτι μάτην ᾠήθη τὴν ἐν ταῖς ἐνεργείαις mine accusatus apologiam scripserit. CONTRA EUNOMIUM. Eunomio quam Basilio competere, ex rebus ipsis demonstratur. et certaminis doctrinam suam indefensam re- liquerit, ipsemet hujus culpæ reus esse osten- ditur. silium dicta rebus ipsis falsitatis convinci. seu præmii, sophismate exstructo, probare velle, nos fateri ipsum subiisse judicium, atque adeo sine accusatione non instituisse apologiam seu con- fessionem. dationem ei qui, tempore persecutionis, et erga im- peratorem et erga præfectos tot et talia fe- cerit. secundum divisionem oppugnatio eorumdem. tione injecta, non Patrem et Filium et Spiritum sanctum, prout accepimus, nominavit; sed alia numina ad libitum canficta usurpavit. maxime propriam, et supremam appellavit; tacite inde concludens, impropriam et inferiorem esse Filii et Spiritus sancti substantiam. turam Spiritus sancti subjici Patris et Filii sub- stantiæ, probaturque Spiritum sanctum Patri et Filio coordinari, non subordinari. Patris et Filii substantiam. tias dividere, neque ullam demonstrationem, qua ita rem se habere planum faciat, adducere. solum nomine tenus concedere. dam exsistentia Filii priorem concipit, per quam Christi hypostasis efficiatur. daica perfidia. constitui, ubi etiam ecclesiasticorum dogmatum accurata expositio continetur. quæ divinarum litterarum oraculis munita sit. ferentias operum et operationum in divinis dogma- tibus comminiscitur. intervallum Filio antiquiorem facit, necessario cogi, ut ne Patrem quidem principii expertem esse existimet. de Putre et Filio (quod illi urgent), afirmatur, sed necesse est, ut Filius una cum Paire specte- tur, credaturque omnem creaturam a definito ali- quo tempore incepisse. nibus eadem quoque opera produci, el diversitatem operationum diversorum operum indicem esse. rarum seriem posse concorditer subsistere. 7. Ipsum Funomium a seipso convinci, quod a ne- 8. Convitia ab Eunonio in Basilium jacta, magis 9. Arguens Basilium, quasi tempore necessitatis 10. Omnia convitia et injuriose ab Eunomio in Ba- 11. Eunomium frigide admodum ex vocula Athli, 12. Ab Eunomia frustra objici timiditatem et trepi- 13. Recitatio eorum, quæ de dogmatibus attulit, et 14. Perperam fecisse, cum salutaris doctrinæ men- 15. Perperam fecisse, cum solam Patris suostantiam 16. Discutitur subjectionis significatum, quo ait, na- 17. Discussio operationum, quas ipse sequi dicit ad 18. Eunomium sine ratione dogma in plures substan- 19. Divinam naturam simplicem esse concedens, id 20. Perperam illum agere, cum operationem quam- 21. Blasphemiam Eunomianorum graviorem esse Ju- 22. Majus el minus in dirina natura non debere 23. Doctrinam fidei non carere testimoniis, quippe 24. Eunomium nugas agere cum magnitudines et dif- 25. Eum qui Patrem secundum temporale quoddam 26. De creatura tale quid affirmari non posse, quale 27. Eunomium insipienter putasse, iisdem operatio- 28. Eunomium ſatue existimasse, inviolabilem nalu- 29. Eunomium frustra credidisse se ambiguitatem

ζ. Οτι αὐτὸς ὑφ᾽ ἑαυτοῦ ἐλέγχεται ὁ Εὐνόμιος ἀκατηγόρητον τὴν ὁμολογίαν ποιησάμενος. τ'. Ὅτι αἱ λοιδορίαι, αἷς κατὰ Βασιλείου ἐχρή σατο, τούτῳ μᾶλλον ἐκείνῳ πρέπουσαι, ἐκ τῶν πραγμάτων δείκνυνται. θ. "Οτι ἐγκαλῶν Βασιλείῳ τὸ μὴ προστῆναι τοῦ λόγου ἐν τῷ καιρῷ τῶν ἀγώνων, οὐδὲ αὐτὸς ἐπιδείκνυται ἀλλότριος ὢν τοῦ ἐγκλήματος. ι. "Οτι ὅσα πάντα ὠνόμασεν αὐτὸν ὑβριστικά ῥήματα ἀπ' αὐτῶν τῶν πραγμάτων ψευδῆ ἐλέγχεται. ιπ'. "Οτι ψυχρῶς ἐχρήσατο τῷ κατὰ τὸ ἆθλον σου φίσματι, δι' οὗ κατασκευάζει, παρ' ἡμῶν ὁμο λογεῖσθαι τὸ κεκρίσθαι αὐτὸν καὶ μὴ ἀκατηγό ρητον τὴν ὁμολογίαν ποιήσασθαι, ιβ. Οτι μάτην επονειδίζει τὴν δειλίαν τῷ τοσαύτ την ἀνδρείαν ἐπὶ τῶν ἀγώνων πρὸς βασιλέα τε καὶ ὑπάρχους δείξαντι. ιγ. Μνήμη τῶν δογματικῶς αὐτῷ εἰρημένων, καὶ κατὰ διαίρεσιν πρὸς τὰ εἰρημένα μάχη. ιδ. ῞Οτι κακῶς ἐποίησε μνημονεύων τοῦ σωτη- ρίου δόγματος, μὴ Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα, καθὼς παραδέδοται, ὀνομάζων, ἀλλὰ καὶ ἄλλοις ὀνόμασι χρησάμενος κατὰ τὸ ἴδιον βούλημα. με. Ότι κακῶς ἐποίησε μόνην τὴν τοῦ Πατρὸς οὐσίαν κυριωτάτην εἰπὼν καὶ ἀνωτάτω, κατα- σκευάζων κατὰ τὸ σιωπώμενον ἀκύρως τε εἶναι τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ Πνεύματος τὴν οὐσίαν, καὶ κάτω. ις. Εξέτασις τοῦ τῆς ὑποταγῆς σημαινομένου, καθ' ὁ λέγει ὑποτετάχθαι τῇ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ οὐσίᾳ τὴν τοῦ Πνεύματος φύσιν, ἐν ᾧ κατεσκευάσθη, ὅτι συντάσσεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον Πατρὶ καὶ Υἱῷ, οὐχ ὑποτάστ σεται. ιζ'. Εξέτασις τῶν ἐνεργειῶν, τίνες κατὰ τὴν φύσιν εἰσὶν, ἃς ἕπεσθαι οὗτος λέγει τῇ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ οὐσία. ιη'. Ὅτι οὐ κατὰ λόγον ποιεῖ εἰς πλῆθος οὐσιῶν τὸ δόγμα διαμερίζων, οὐδεμίαν ἀπόδειξιν τοῦ ταῦτα οὕτως ἔχειν παρεχόμενος. ιθ'. "Οτι ἁπλῆν λέγων τὴν θείαν οὐσίαν, μέχρις ονόματος συγχωρεῖ τὴν ἁπλότητα. κ'. Ὅτι κακῶς ποιεῖ τῆς τοῦ Μονογενοῦς ὑπάρ- ξεως ἐνέργειάν τινα προεπινοῶν, ἀπεργαστικὴν τῆς τοῦ Χριστοῦ ὑποστάσεως. κα'. Ότι χαλεπωτέρα τῆς Ἰουδαϊκῆς πλάνης. * τούτων βλασφημία. κβ'. "Οτι οὐ χρὴ τὸ μεῖζον καὶ τὸ ἔλαττον ἐπὶ τῆς θείας ουσίας δογματίζειν, ἐν ᾧ καὶ ἔκθε σις τεχνικὴ τῶν ἐκκλησιαστικών δογμάτων. κγ'. Ὅτι οὐκ ἁμάρτυρός ἐστιν ἡ τῆς πίστεως δι- δασκαλία ταῖς γραφικαῖς μαρτυρίαις ἡσφαλι σμένη. α. Οτι ματαιολογεῖ, μεγέθη καὶ διαφορὰς ἔργων καὶ ἐνεργειῶν ἐν τοῖς δόγμασι τῆς εὐσεβείας τεχνολογῶν. κε'. Οτι ὁ πρεσβύτερον κατά τι διαστηματικὸν νόημα τοῦ Υἱοῦ τὸν Πατέρα κατασκευάζων, ἀναγκασθήσεται μηδὲ τὸν Πατέρα αναρχον λέ γειν. κς'. Ὅτι οὐχ ἁρμόσει καὶ τῇ κτίσει τὸ τοιοῦτον θεώρημα, ὃ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πατρὸς ἐξ- ητάσθη, ὅπερ ἐκεῖνοι βιάζονται, ἀλλὰ χρὴ τὸν μὲν Υἱὸν ἰδίως σὺν τῷ Πατρὶ θεωρεῖσθαι, τὴν δὲ κτίσιν ἀπό τινος ὡρισμένου τὴν ἀρχὴν ἐσχηκέναι ὁμολογεῖν. κα. Οτι μάτην υπέλαβε τὰς αὐτὰς ἐνεργείας τὰ αὐτὰ ἔργα ποιεῖν, καὶ τὴν παραλλαγὴν τῶν ἔρα των παρηλλαγμένας τὰς ἐνεργείας ἐνδείκνυσθαι. κη'. 'Ότι μάτην ὑπέλαβεν ἀπαράβατον εἱρμὸν ἐν τῇ τῶν φύσεων συμφωνία δύνασθαι συστῆναι. να. Οτι μάτην ᾠήθη τὴν ἐν ταῖς ἐνεργείαις mine accusatus apologiam scripserit. CONTRA EUNOMIUM. Eunomio quam Basilio competere, ex rebus ipsis demonstratur. et certaminis doctrinam suam indefensam re- liquerit, ipsemet hujus culpæ reus esse osten- ditur. silium dicta rebus ipsis falsitatis convinci. seu præmii, sophismate exstructo, probare velle, nos fateri ipsum subiisse judicium, atque adeo sine accusatione non instituisse apologiam seu con- fessionem. dationem ei qui, tempore persecutionis, et erga im- peratorem et erga præfectos tot et talia fe- cerit. secundum divisionem oppugnatio eorumdem. tione injecta, non Patrem et Filium et Spiritum sanctum, prout accepimus, nominavit; sed alia numina ad libitum canficta usurpavit. maxime propriam, et supremam appellavit; tacite inde concludens, impropriam et inferiorem esse Filii et Spiritus sancti substantiam. turam Spiritus sancti subjici Patris et Filii sub- stantiæ, probaturque Spiritum sanctum Patri et Filio coordinari, non subordinari. Patris et Filii substantiam. tias dividere, neque ullam demonstrationem, qua ita rem se habere planum faciat, adducere. solum nomine tenus concedere. dam exsistentia Filii priorem concipit, per quam Christi hypostasis efficiatur. daica perfidia. constitui, ubi etiam ecclesiasticorum dogmatum accurata expositio continetur. quæ divinarum litterarum oraculis munita sit. ferentias operum et operationum in divinis dogma- tibus comminiscitur. intervallum Filio antiquiorem facit, necessario cogi, ut ne Patrem quidem principii expertem esse existimet. de Putre et Filio (quod illi urgent), afirmatur, sed necesse est, ut Filius una cum Paire specte- tur, credaturque omnem creaturam a definito ali- quo tempore incepisse. nibus eadem quoque opera produci, el diversitatem operationum diversorum operum indicem esse. rarum seriem posse concorditer subsistere. 7. Ipsum Funomium a seipso convinci, quod a ne- 8. Convitia ab Eunonio in Basilium jacta, magis 9. Arguens Basilium, quasi tempore necessitatis 10. Omnia convitia et injuriose ab Eunomio in Ba- 11. Eunomium frigide admodum ex vocula Athli, 12. Ab Eunomia frustra objici timiditatem et trepi- 13. Recitatio eorum, quæ de dogmatibus attulit, et 14. Perperam fecisse, cum salutaris doctrinæ men- 15. Perperam fecisse, cum solam Patris suostantiam 16. Discutitur subjectionis significatum, quo ait, na- 17. Discussio operationum, quas ipse sequi dicit ad 18. Eunomium sine ratione dogma in plures substan- 19. Divinam naturam simplicem esse concedens, id 20. Perperam illum agere, cum operationem quam- 21. Blasphemiam Eunomianorum graviorem esse Ju- 22. Majus el minus in dirina natura non debere 23. Doctrinam fidei non carere testimoniis, quippe 24. Eunomium nugas agere cum magnitudines et dif- 25. Eum qui Patrem secundum temporale quoddam 26. De creatura tale quid affirmari non posse, quale 27. Eunomium insipienter putasse, iisdem operatio- 28. Eunomium ſatue existimasse, inviolabilem nalu- 29. Eunomium frustra credidisse se ambiguitatem

ἀμφιβολίαν διαλύειν ἐκ τῶν οὐσιῶν, καὶ τὸ ἔμε παλιν. λ'. "Οτι οὐδεὶς ἐστι λόγος θεϊκὸς ὁ τὰ τοιαῦτα ζη- τεῖν κελεύων, ἐν ᾧ κατεσκευάσθη καὶ τὸ μάταιον τῆς ἐν τούτοις φιλοσοφίας. λα'. "Οτι ἱκανὴ ἐστιν εἰς γνῶσιν τῆς κατὰ τὴν οὐ σίαν ταυτότητος ἡ διὰ τῆς προνοίας κατα- νόησις. λβ'. "Οτι ἀδιανόητος ἡ ἀπόφασις τοῦ εἰπόντος ἀκολουθεῖν τὸν τρόπον τῆς γεννήσεως τῷ τρόπῳ τῆς ὁμοιότητος. λγ'. "Οτι μάτην ἀπεφήνατο τῇ φυσικῇ τοῦ γεν νῶντος ἀξίᾳ διαδείκνυσθαι τὸν τῆς γεννήσεως τρόπον. λδ. Μνήμη τῶν ἐπὶ διαβολῇ τοῦ ὁμοουσίου παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων, καὶ πρὸς τὰ εἰρημένα μάχη. λε'. Κατασκευὴ τοῦ πρὸς Μανιχαϊσμὸν ῥέπειν τὸ δόγμα τῶν 'Λνομοίων. λς. Μνήμη πάλιν τοῦ ἐκκλησιαστικού δόγματος ἐν παραδρομῇ. λζ'. Συνηγορία τῶν παρὰ τοῦ μακαρίου Βασιλείου ῥηθέντων, παρὰ τούτου δὲ διαβαλλομένων, ἐν οἷς φησιν ὁ ἡμέτερος, τὴν Πατρὸς προσηγορίαν καὶ τὴν τοῦ ἀγεννήτου δύνασθαι τὴν αὐτὴν ση μαίνειν διάνοιαν. λη. Μάχη πρὸς τοὺς σοφισματώδεις αὐτοῦ συλλο γισμοὺς δι' ἐπιχειρημάτων πλειόνων. λθ'. Απόκρισις πρὸς τὸ ἐπιφερόμενον παρ' αὐτοῦ ἐρώτημα, εἰ ὁ ὢν γεννᾶται. μ'. "Οτι ψυχρῶς συστῆναι ἑαυτῷ ἐπεχείρησεν, ἐλεγχθεὶς παρὰ τοῦ μακαρίου Βασιλείου. μα'. "Οτι τὸ ἐπακολουθοῦν οὐ ταὐτόν ἐστιν ἐκείνῳ, ᾧ ἐπηκολούθει. μβ'. 'Ερμηνεία τῆς τοῦ ἀγεννήτου σημασίας, καὶ τοῦ ἀϊδίου θεωρία. ΛΟΓΟΣ ΠΡΩΤΟΣ. (α) Οὐκ ἦν, ὡς ἔοικε, τὸ πάντας ἐθέλειν εὐεργετεῖν, καὶ τοῖς ἐπιτυχοῦσι τῶν ἀνθρώπων τὴν παρ' ἑαυτοῦ χάριν ἀνεξετάστως προΐεσθαι, κατὰ πάντα κόσμον καὶ τῆς τῶν πολλῶν κατηγορίας ἐλεύθερον· οὐδὲ τὸ τοῖς ἀνίατα νοσοῦσι, τὴν τῶν πολλῶν φαρμάκων προσο απολλύειν παρασκευήν. Ἐπεὶ μὴ τῷ τῆς ὠφελείας σκοπῷ φέρει τι τῆς σπουδῆς ἄξιον; ἢ τοῖς δεχομένοις τὸ κέρδος, ἢ τοῖς φιλοτιμουμένοις τὸν ἔπαινον· τού- ναντίον μὲν οὖν καὶ τοῦ χείρονος πολλάκις ἀφορμή τὸ τοιοῦτον καθίσταται. Οἵ τε γὰρ νοσώδεις, καὶ ἤδη πρὸς θάνατον ἕτοιμοι, τοῖς δραστικωτέροις τῶν φαρ μάκων εὐκόλως προσδιαφθείρονται· καὶ οἱ θηριώδεις καὶ ἄλογοι, καθώς φησί που τὸ Εὐαγγελικὸν, ἐν τῇ τῶν μαργαριτῶν ἀφειδείᾳ χείρους εὐεργετούμενοι γίνονται. Διό μοι δοκεῖ καλῶς ἔχειν, καθὼς ὁ θεῖος προείρηκε λόγος, ἀποκρίνειν ἐν τῇ παροχῇ τῶν τιμίων τὰ ἄτιμα, ὡς ἂν μὴ λυποίη τοῦ φιλοτιμουμένου τὴν ἀγαθότητα ὁ καταπατήσας τὸν μαργαρίτην, καὶ τῇ τῶν καλῶν ἀναισθησίᾳ τὴν εὐεργεσίαν υβρίσας. * S. GREGORII NYSSENI in operationibus dissolvere posse ex substantiis et vice versa. scrutari jubeat; ubi etiam demonstratar vanitas studii in his insumpti. intellectionem, quæ est per providentiam. modum generationis sequi modum similitudinis. rantis dignitate, modum generationis ostendi. sus homoousion seu consubstantiate effutivit, cum refutatione. mum vergere. stici dogmatis. hoc autem contumeliose impetita sunt : illo nimi- rum nostro asserente Patris et ingeniti appellationi eamdem notionem subjici posse. per plura epichiremata. num qui est, generetur. frigide sibi opem tulisse. sequitur. cum disquisitione de æternitate. LIBER PRIMUS. fnterprete Jac. Gretsero qui in Bibl. Bav. edidit. Fieri, ut videtur, non potest, ut quis de omni- A bus bene mereri, et iņ obvios etiam toto terrarum orbe indiscriminatim beneficentiam suam effundere velit, simulque multorum reprehensiones effugiat; et ut illi, qui incurabiles curare visuntur, variorum medicamentorum jacturam non faciant, cum neque operæ pretium constet, neque utilitas ad ægros, neque laus ad illos, qui laudem quærunt, redeat ; quin potius sæpe contingit, ut ejusmodi merita, ansa fiant bominibus ad deteriora: morbidi enim et ad lințina mortis jam admoti, efficacioribus phar- macis facile intereunt: et feris similes rationisque expertes, pejores evadunt, ut alicubi Evangelium testatur, si margaritarum objecta copia eis bene- facere tentes '. Quamobrem, utile fuerit, meo ju- dicio, dum quid donamus, pretiosa a vilioribus secernere, ut divinus sermo præmonuit, ne libe- ralitatem donantis contristet improbitas margaritas conculcantis, et præclarorum munerum ignoratione beneficentiam injuria aflicientis 2. D Matth, vit, 6. Jerem. xv, sqq. (*) loc initium citat Gennadius De Spiritu S., sect. 2. I 30. Nullum esse divinum præceptum, quod talia 31. Ad substantiæ identitatem cognoscendam sufficere 32. Non posse intelligi Eunomianum illud effalum: 33. Frustra Eunomium asseruisse, naturali gene- 34. Commemoratio eorum, quæ calumniose adver - 35. Probatur doctrinam Anomæorum ad Manichæis- 36. Jerum recensio, quasi in transcursu Ecclesia- 37. Defensio eorum, quæ a beato Basilio dicta, ab 58. Oppugnatio sophisticorum ipsius syllogismorum 39. Responsio ad propositam ab ipso questionem : 40. Eunomium a beato Basilio refutatum, admodum 41. Id quod sequitur, non esse idem cum illo, ex quo 62. Explicatur Ingeniti seu innascibilis significatio

ἀμφιβολίαν διαλύειν ἐκ τῶν οὐσιῶν, καὶ τὸ ἔμε παλιν. λ'. "Οτι οὐδεὶς ἐστι λόγος θεϊκὸς ὁ τὰ τοιαῦτα ζη- τεῖν κελεύων, ἐν ᾧ κατεσκευάσθη καὶ τὸ μάταιον τῆς ἐν τούτοις φιλοσοφίας. λα'. "Οτι ἱκανὴ ἐστιν εἰς γνῶσιν τῆς κατὰ τὴν οὐ σίαν ταυτότητος ἡ διὰ τῆς προνοίας κατα- νόησις. λβ'. "Οτι ἀδιανόητος ἡ ἀπόφασις τοῦ εἰπόντος ἀκολουθεῖν τὸν τρόπον τῆς γεννήσεως τῷ τρόπῳ τῆς ὁμοιότητος. λγ'. "Οτι μάτην ἀπεφήνατο τῇ φυσικῇ τοῦ γεν νῶντος ἀξίᾳ διαδείκνυσθαι τὸν τῆς γεννήσεως τρόπον. λδ. Μνήμη τῶν ἐπὶ διαβολῇ τοῦ ὁμοουσίου παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων, καὶ πρὸς τὰ εἰρημένα μάχη. λε'. Κατασκευὴ τοῦ πρὸς Μανιχαϊσμὸν ῥέπειν τὸ δόγμα τῶν 'Λνομοίων. λς. Μνήμη πάλιν τοῦ ἐκκλησιαστικού δόγματος ἐν παραδρομῇ. λζ'. Συνηγορία τῶν παρὰ τοῦ μακαρίου Βασιλείου ῥηθέντων, παρὰ τούτου δὲ διαβαλλομένων, ἐν οἷς φησιν ὁ ἡμέτερος, τὴν Πατρὸς προσηγορίαν καὶ τὴν τοῦ ἀγεννήτου δύνασθαι τὴν αὐτὴν ση μαίνειν διάνοιαν. λη. Μάχη πρὸς τοὺς σοφισματώδεις αὐτοῦ συλλο γισμοὺς δι' ἐπιχειρημάτων πλειόνων. λθ'. Απόκρισις πρὸς τὸ ἐπιφερόμενον παρ' αὐτοῦ ἐρώτημα, εἰ ὁ ὢν γεννᾶται. μ'. "Οτι ψυχρῶς συστῆναι ἑαυτῷ ἐπεχείρησεν, ἐλεγχθεὶς παρὰ τοῦ μακαρίου Βασιλείου. μα'. "Οτι τὸ ἐπακολουθοῦν οὐ ταὐτόν ἐστιν ἐκείνῳ, ᾧ ἐπηκολούθει. μβ'. 'Ερμηνεία τῆς τοῦ ἀγεννήτου σημασίας, καὶ τοῦ ἀϊδίου θεωρία. ΛΟΓΟΣ ΠΡΩΤΟΣ. (α) Οὐκ ἦν, ὡς ἔοικε, τὸ πάντας ἐθέλειν εὐεργετεῖν, καὶ τοῖς ἐπιτυχοῦσι τῶν ἀνθρώπων τὴν παρ' ἑαυτοῦ χάριν ἀνεξετάστως προΐεσθαι, κατὰ πάντα κόσμον καὶ τῆς τῶν πολλῶν κατηγορίας ἐλεύθερον· οὐδὲ τὸ τοῖς ἀνίατα νοσοῦσι, τὴν τῶν πολλῶν φαρμάκων προσο απολλύειν παρασκευήν. Ἐπεὶ μὴ τῷ τῆς ὠφελείας σκοπῷ φέρει τι τῆς σπουδῆς ἄξιον; ἢ τοῖς δεχομένοις τὸ κέρδος, ἢ τοῖς φιλοτιμουμένοις τὸν ἔπαινον· τού- ναντίον μὲν οὖν καὶ τοῦ χείρονος πολλάκις ἀφορμή τὸ τοιοῦτον καθίσταται. Οἵ τε γὰρ νοσώδεις, καὶ ἤδη πρὸς θάνατον ἕτοιμοι, τοῖς δραστικωτέροις τῶν φαρ μάκων εὐκόλως προσδιαφθείρονται· καὶ οἱ θηριώδεις καὶ ἄλογοι, καθώς φησί που τὸ Εὐαγγελικὸν, ἐν τῇ τῶν μαργαριτῶν ἀφειδείᾳ χείρους εὐεργετούμενοι γίνονται. Διό μοι δοκεῖ καλῶς ἔχειν, καθὼς ὁ θεῖος προείρηκε λόγος, ἀποκρίνειν ἐν τῇ παροχῇ τῶν τιμίων τὰ ἄτιμα, ὡς ἂν μὴ λυποίη τοῦ φιλοτιμουμένου τὴν ἀγαθότητα ὁ καταπατήσας τὸν μαργαρίτην, καὶ τῇ τῶν καλῶν ἀναισθησίᾳ τὴν εὐεργεσίαν υβρίσας. * S. GREGORII NYSSENI in operationibus dissolvere posse ex substantiis et vice versa. scrutari jubeat; ubi etiam demonstratar vanitas studii in his insumpti. intellectionem, quæ est per providentiam. modum generationis sequi modum similitudinis. rantis dignitate, modum generationis ostendi. sus homoousion seu consubstantiate effutivit, cum refutatione. mum vergere. stici dogmatis. hoc autem contumeliose impetita sunt : illo nimi- rum nostro asserente Patris et ingeniti appellationi eamdem notionem subjici posse. per plura epichiremata. num qui est, generetur. frigide sibi opem tulisse. sequitur. cum disquisitione de æternitate. LIBER PRIMUS. fnterprete Jac. Gretsero qui in Bibl. Bav. edidit. Fieri, ut videtur, non potest, ut quis de omni- A bus bene mereri, et iņ obvios etiam toto terrarum orbe indiscriminatim beneficentiam suam effundere velit, simulque multorum reprehensiones effugiat; et ut illi, qui incurabiles curare visuntur, variorum medicamentorum jacturam non faciant, cum neque operæ pretium constet, neque utilitas ad ægros, neque laus ad illos, qui laudem quærunt, redeat ; quin potius sæpe contingit, ut ejusmodi merita, ansa fiant bominibus ad deteriora: morbidi enim et ad lințina mortis jam admoti, efficacioribus phar- macis facile intereunt: et feris similes rationisque expertes, pejores evadunt, ut alicubi Evangelium testatur, si margaritarum objecta copia eis bene- facere tentes '. Quamobrem, utile fuerit, meo ju- dicio, dum quid donamus, pretiosa a vilioribus secernere, ut divinus sermo præmonuit, ne libe- ralitatem donantis contristet improbitas margaritas conculcantis, et præclarorum munerum ignoratione beneficentiam injuria aflicientis 2. D Matth, vit, 6. Jerem. xv, sqq. (*) loc initium citat Gennadius De Spiritu S., sect. 2. I 30. Nullum esse divinum præceptum, quod talia 31. Ad substantiæ identitatem cognoscendam sufficere 32. Non posse intelligi Eunomianum illud effalum: 33. Frustra Eunomium asseruisse, naturali gene- 34. Commemoratio eorum, quæ calumniose adver - 35. Probatur doctrinam Anomæorum ad Manichæis- 36. Jerum recensio, quasi in transcursu Ecclesia- 37. Defensio eorum, quæ a beato Basilio dicta, ab 58. Oppugnatio sophisticorum ipsius syllogismorum 39. Responsio ad propositam ab ipso questionem : 40. Eunomium a beato Basilio refutatum, admodum 41. Id quod sequitur, non esse idem cum illo, ex quo 62. Explicatur Ingeniti seu innascibilis significatio

ἀμφιβολίαν διαλύειν ἐκ τῶν οὐσιῶν, καὶ τὸ ἔμε παλιν. λ'. "Οτι οὐδεὶς ἐστι λόγος θεϊκὸς ὁ τὰ τοιαῦτα ζη- τεῖν κελεύων, ἐν ᾧ κατεσκευάσθη καὶ τὸ μάταιον τῆς ἐν τούτοις φιλοσοφίας. λα'. "Οτι ἱκανὴ ἐστιν εἰς γνῶσιν τῆς κατὰ τὴν οὐ σίαν ταυτότητος ἡ διὰ τῆς προνοίας κατα- νόησις. λβ'. "Οτι ἀδιανόητος ἡ ἀπόφασις τοῦ εἰπόντος ἀκολουθεῖν τὸν τρόπον τῆς γεννήσεως τῷ τρόπῳ τῆς ὁμοιότητος. λγ'. "Οτι μάτην ἀπεφήνατο τῇ φυσικῇ τοῦ γεν νῶντος ἀξίᾳ διαδείκνυσθαι τὸν τῆς γεννήσεως τρόπον. λδ. Μνήμη τῶν ἐπὶ διαβολῇ τοῦ ὁμοουσίου παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων, καὶ πρὸς τὰ εἰρημένα μάχη. λε'. Κατασκευὴ τοῦ πρὸς Μανιχαϊσμὸν ῥέπειν τὸ δόγμα τῶν 'Λνομοίων. λς. Μνήμη πάλιν τοῦ ἐκκλησιαστικού δόγματος ἐν παραδρομῇ. λζ'. Συνηγορία τῶν παρὰ τοῦ μακαρίου Βασιλείου ῥηθέντων, παρὰ τούτου δὲ διαβαλλομένων, ἐν οἷς φησιν ὁ ἡμέτερος, τὴν Πατρὸς προσηγορίαν καὶ τὴν τοῦ ἀγεννήτου δύνασθαι τὴν αὐτὴν ση μαίνειν διάνοιαν. λη. Μάχη πρὸς τοὺς σοφισματώδεις αὐτοῦ συλλο γισμοὺς δι' ἐπιχειρημάτων πλειόνων. λθ'. Απόκρισις πρὸς τὸ ἐπιφερόμενον παρ' αὐτοῦ ἐρώτημα, εἰ ὁ ὢν γεννᾶται. μ'. "Οτι ψυχρῶς συστῆναι ἑαυτῷ ἐπεχείρησεν, ἐλεγχθεὶς παρὰ τοῦ μακαρίου Βασιλείου. μα'. "Οτι τὸ ἐπακολουθοῦν οὐ ταὐτόν ἐστιν ἐκείνῳ, ᾧ ἐπηκολούθει. μβ'. 'Ερμηνεία τῆς τοῦ ἀγεννήτου σημασίας, καὶ τοῦ ἀϊδίου θεωρία. ΛΟΓΟΣ ΠΡΩΤΟΣ. (α) Οὐκ ἦν, ὡς ἔοικε, τὸ πάντας ἐθέλειν εὐεργετεῖν, καὶ τοῖς ἐπιτυχοῦσι τῶν ἀνθρώπων τὴν παρ' ἑαυτοῦ χάριν ἀνεξετάστως προΐεσθαι, κατὰ πάντα κόσμον καὶ τῆς τῶν πολλῶν κατηγορίας ἐλεύθερον· οὐδὲ τὸ τοῖς ἀνίατα νοσοῦσι, τὴν τῶν πολλῶν φαρμάκων προσο απολλύειν παρασκευήν. Ἐπεὶ μὴ τῷ τῆς ὠφελείας σκοπῷ φέρει τι τῆς σπουδῆς ἄξιον; ἢ τοῖς δεχομένοις τὸ κέρδος, ἢ τοῖς φιλοτιμουμένοις τὸν ἔπαινον· τού- ναντίον μὲν οὖν καὶ τοῦ χείρονος πολλάκις ἀφορμή τὸ τοιοῦτον καθίσταται. Οἵ τε γὰρ νοσώδεις, καὶ ἤδη πρὸς θάνατον ἕτοιμοι, τοῖς δραστικωτέροις τῶν φαρ μάκων εὐκόλως προσδιαφθείρονται· καὶ οἱ θηριώδεις καὶ ἄλογοι, καθώς φησί που τὸ Εὐαγγελικὸν, ἐν τῇ τῶν μαργαριτῶν ἀφειδείᾳ χείρους εὐεργετούμενοι γίνονται. Διό μοι δοκεῖ καλῶς ἔχειν, καθὼς ὁ θεῖος προείρηκε λόγος, ἀποκρίνειν ἐν τῇ παροχῇ τῶν τιμίων τὰ ἄτιμα, ὡς ἂν μὴ λυποίη τοῦ φιλοτιμουμένου τὴν ἀγαθότητα ὁ καταπατήσας τὸν μαργαρίτην, καὶ τῇ τῶν καλῶν ἀναισθησίᾳ τὴν εὐεργεσίαν υβρίσας. * S. GREGORII NYSSENI in operationibus dissolvere posse ex substantiis et vice versa. scrutari jubeat; ubi etiam demonstratar vanitas studii in his insumpti. intellectionem, quæ est per providentiam. modum generationis sequi modum similitudinis. rantis dignitate, modum generationis ostendi. sus homoousion seu consubstantiate effutivit, cum refutatione. mum vergere. stici dogmatis. hoc autem contumeliose impetita sunt : illo nimi- rum nostro asserente Patris et ingeniti appellationi eamdem notionem subjici posse. per plura epichiremata. num qui est, generetur. frigide sibi opem tulisse. sequitur. cum disquisitione de æternitate. LIBER PRIMUS. fnterprete Jac. Gretsero qui in Bibl. Bav. edidit. Fieri, ut videtur, non potest, ut quis de omni- A bus bene mereri, et iņ obvios etiam toto terrarum orbe indiscriminatim beneficentiam suam effundere velit, simulque multorum reprehensiones effugiat; et ut illi, qui incurabiles curare visuntur, variorum medicamentorum jacturam non faciant, cum neque operæ pretium constet, neque utilitas ad ægros, neque laus ad illos, qui laudem quærunt, redeat ; quin potius sæpe contingit, ut ejusmodi merita, ansa fiant bominibus ad deteriora: morbidi enim et ad lințina mortis jam admoti, efficacioribus phar- macis facile intereunt: et feris similes rationisque expertes, pejores evadunt, ut alicubi Evangelium testatur, si margaritarum objecta copia eis bene- facere tentes '. Quamobrem, utile fuerit, meo ju- dicio, dum quid donamus, pretiosa a vilioribus secernere, ut divinus sermo præmonuit, ne libe- ralitatem donantis contristet improbitas margaritas conculcantis, et præclarorum munerum ignoratione beneficentiam injuria aflicientis 2. D Matth, vit, 6. Jerem. xv, sqq. (*) loc initium citat Gennadius De Spiritu S., sect. 2. I 30. Nullum esse divinum præceptum, quod talia 31. Ad substantiæ identitatem cognoscendam sufficere 32. Non posse intelligi Eunomianum illud effalum: 33. Frustra Eunomium asseruisse, naturali gene- 34. Commemoratio eorum, quæ calumniose adver - 35. Probatur doctrinam Anomæorum ad Manichæis- 36. Jerum recensio, quasi in transcursu Ecclesia- 37. Defensio eorum, quæ a beato Basilio dicta, ab 58. Oppugnatio sophisticorum ipsius syllogismorum 39. Responsio ad propositam ab ipso questionem : 40. Eunomium a beato Basilio refutatum, admodum 41. Id quod sequitur, non esse idem cum illo, ex quo 62. Explicatur Ingeniti seu innascibilis significatio

Β Ταῦτα δέ μοι λέγειν ἐπῆλθεν, ἐνθυμηθέντι τόν τε Α πᾶσιν ἀφειδῶς κοινωνοῦντα τῶν ἰδίων καλῶν, τὸν τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπον λέγω, τὸ τῆς εὐσεβείας στόμα Βασί λειον, τὸν ἐν τῇ περιουσίᾳ τῶν πνευματικῶν θησαν- ρῶν, καὶ εἰς κακοτέχνους ψυχὰς ἀνεξετάστως τὴν χάριν τῆς σοφίας ἐκχέοντα, καὶ τὸν ἀγνώμονα πρὸς τοὺς ἀγαθόν τι ποιεῖν αὐτὸν ἐσπουδακότας Ευνόμιον. Οὗτος γὰρ τῷ ὑπερβάλλοντι τῆς κατὰ ψυχὴν ἀῤῥω- στίας, ἣν περὶ τὴν πίστιν ἠσθένησεν, ἐλεεινὸς μὲν ἅπασιν ἔδοξε τοῖς τῆς Ἐκκλησίας μετέχουσι. Τις γὰρ οὕτως ἀσυμπαθής, ὡς μὴ οἰκτείρειν τὸν ἀπολλύ μενον; Ἐκεῖνον δὲ μόνον πρὸς τὴν ἐγχείρησιν τῆς θεραπείας ἐκίνησε τὸν μόνον ἐν τῷ περιττεύοντι τῆς φιλανθρωπίας, καὶ τοῖς ἀμηχάνοις· ἐπιτολμῶν πρὸς ἴασιν, ὃς τῇ ἀπωλείᾳ τοῦ ἀνδρὸς περιαλγήσας, διὰ τὴν φυσικὴν αὐτοῦ πρὸς τοὺς ταλαιπωρούντας συμπά- θειαν, οἷόν τι πονηρῶν δηλητηρίων αλεξιφάρμακον, τὸν ἀνατρεπτικὸν τῆς αἱρέσεως λόγον ἐποίησε, σκοπὸν ἔχων ἀνασῶσαι πάλιν διὰ τούτων καὶ ἀποκαταστῆσαι τῇ Ἐκκλησία τὸν ἄνθρωπον. ῾Ο δὲ καθάπερ ὑπὸ φρενίτιδος παραπληγείς τὴν διάνοιαν, ἀντιτείνει τῷ θεραπεύοντι, καὶ πολεμεῖ, καὶ μάχεται, καὶ ἐχθρὸν νομίζει τὸν ἐκ τοῦ βαράθρου τῆς ἀσεβείας ἀναλαβεῖν βιαζόμενον. Καὶ ταῦτα οὐχ ἁπλῶς οὕτωσὶ κατὰ τὸ συμβὰν ἐπὶ τῶν προστυχόντων παρα πρεῖ· ἀλλ' ἔγγραφον στήλην τῆς μελαγχολίας ταύτης καθ᾿ ἑαυτοῦ ἀνεστήσατο· καὶ ἐν μακρῷ τῷ χρόνῳ σχολῆς ἐπιτυχὼν ὁπότης ἐβούλετο, ὑπὲρ τὰ μεγάλα καὶ πολύ- σαρκα των θηρίων ὤδινε λόγον ἐν παντὶ τῷ διὰ μέσου χρόνῳ· καὶ βαρὺς ἦν ταῖς ἀπειλαῖς, ἐν ἀποῤῥήτοις ἔτι· διαπλάσσων τὸ κύημα· ὀψὲ δέ ποτε καὶ μόγις εἰς φῶς προήγαγεν ἀμβλωθρίδιόν τι, καὶ ἀτελεσφόρητον γέν- νημα, δ πάντες μὲν οἱ τῆς αὐτῆς συμμετασχόντες διαφορᾶς τιθηνοῦνται, καὶ θάλπουσιν· ἡμεῖς δὲ διὰ τὴν ἐκ τῆς προφητείας μακαρισμόν· Μακάριος γὰρ, φησίν, ὃς κρατήσει, καὶ ἐδαφιεῖ τὰ νήπιά σου πρὸς τὴν πέτραν· ἐπειδὴ καὶ εἰς ἡμετέρας ἀφίκετο χεί ρας, κρατῆσαι τὸ νήπιον τοῦτο λόγιον καὶ ἐδαφίσα: πρὸς τὴν πέτραν, ὡς ἕν τι τῶν Βαβυλωνίων τέκνων προεθυμήθημεν· Ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός· τουτ- ἔστι, τῆς ἀληθείας ὁ λόγος· μόνον ἔλθοι ἐφ' ἡμᾶς ἡ τὸ ἀσθενὲς ἐνισχύουσα δύναμις διὰ τῶν εὐχῶν τοῦ ἐν ἀσθενείᾳ τοῦ σώματος τὴν δύναμιν ἑαυτοῦ τελειώ- σαντος. Εἰ μὲν οὖν ἔτι καὶ νῦν ἡ θεοειδὴς ἐκείνη, καὶ ἁγία ψυχὴ διὰ σαρκὸς ἐθεώρα τὸν ἀνθρώπινον βίον, καὶ τὸ ὑψηλὸν στόμα, κατὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς ἀποκληρωθεῖσαν χάριν αὐτῷ, τὴν ἅμαχον ἐκείνην ἡφίει φωνήν· τίς ἂν εἰς τοσοῦτον πεποιθήσεως ἦλθεν, ὥστε τι περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης τολμῆσαι καὶ φθέγξασθαι, πάντα λόγον καὶ πᾶσαν ἡχὴν τῆς θείας ἐκείνης σάλπιγγος ὑπερηχούσης; Ἐπεὶ δὲ ὁ μὲν πρὸς Θεὸν ὅλος ἀν έπτατο, πρότερον μὲν ἐν ὀλίγῳ τινὶ, καὶ σκιοειδεῖ τῷ λειψάνῳ τοῦ σώματος τῆς γῆς ἐφαπτόμενος, τῷ δὲ πλείονι συμμετεωροπορῶν τῷ Θεῷ· νυνὶ δὲ καὶ τὴν σκιὰν ἐκείνην τοῦ σώματος προσαφεὶς καὶ καταλιπών τῷδε τῷ βίῳ· οἱ δὲ κηφήνες περιβομβοῦσι τὰ κηρία * Ει CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. Hæc mihi dicere in mentem venit cogitanti illum, qui bona sua cum omnibus liberaliter communicabat, divinum, inquam, hominen, et illud pietatis os Ba- silium: qui pro ea, qua circumfluebat spiritualium thesaurorum abundantia, in lividas quoque animas, promiscue, gratiam sapientiæ effundebat; ingratum- que erga bene de se merentes Eunomium. Hic namque vehementia infrmitatis, qua in fide labo- rabat, omnibus miserabilis videbatur: Quis enim adeo omnem affectum exuisset, qui non misereretur pereuntis? Basilium itidem sola misericordia ad ſerendam opem curationemque aggrediendam im- pulit, qui ex abundantia humanitatis, quamlibet desperatis medicas manus admovere nihil dubitavit, quique interitu viri dolens, ob insitam a natura erga calamitosos miserandi propensionem, oratio- nem hæreseos refutatricem, ceu veneficiorum anti- dotum, præsensque remedium elaboravit, non alio âne, quam ut hominem sanaret sanatumque Ec- clesiæ restitueret. Psal. cxxxvi, 9. * Cor. x, 4. C – D Ast ille similiter, ac si phrenesi correptus esset, in medicum insurgit, eique obluctatur, et repugnat, et hostis loco habet, qui illum ex impietatis barathro eripere conabatur, et in his non quomodocunque, et ut sors casusque ferunt, delirat ac desipit, sed litte- rarum monumentis consignatam quasi columnam insaniæ suæ erexit, et multo tempore otii tantum quantum cupiebat, nactus, parturiit toto illo temporis intervallo librum, diutius videlicet quam elephantes immani corporis mole animant suos fetus; interea minas jactitabat, privatimque fetum suum fingere et lambere non desistebat : cæterum sero, et vix tandem aliquando in lucem protulit abortivum quemdam et plane imperfectum partum, quem omnes, qui cum nomio sentiunt, tractant, nutricum instar, nutriunt et fovent: nos vero propter illam Prophetæ vocem dicentis: Beatus qui tenebil et allidet parvalos tuos ad petram ; cum in nostras quoque manus venisset, comprehendere insipientem illum libellum, et ad petram allidere velut prolem quamdam Babylonicam decrevimus, Petra autem erat Christus ', hoc est, veritatis ratio et oratio: tantum adsit nobis virtus illa quæ imbecillitates corroborat, per preces ejus, qui in corporis infirmitate vim propriam perfecit. Quod si adhuc divina illa et sancta anima in cor- pore mortali hujus lucis usura frueretur, et grandi- loquum illud os, secundum datam sibi ab initio gra tiam, invictam illam vocem mitteret : quis eo con- fidentiæ processisset, ut de boc argumento aliquid vel mutire auderet, quandoquidem omnem oratio- nem omnemque sensum verba illa divina superant? Postquam vero animus Basilii ad Deum evolavit (cum prius quoque in exiguo et tenui corpusculo hanc terram incoleret, majorem temporis partem cum Deo in excelsis habitans), et nunc umbra illa corporis relicta, terræque mandata excesserit ; crabrones autem et fuci necdum favos orationis

Β Ταῦτα δέ μοι λέγειν ἐπῆλθεν, ἐνθυμηθέντι τόν τε Α πᾶσιν ἀφειδῶς κοινωνοῦντα τῶν ἰδίων καλῶν, τὸν τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπον λέγω, τὸ τῆς εὐσεβείας στόμα Βασί λειον, τὸν ἐν τῇ περιουσίᾳ τῶν πνευματικῶν θησαν- ρῶν, καὶ εἰς κακοτέχνους ψυχὰς ἀνεξετάστως τὴν χάριν τῆς σοφίας ἐκχέοντα, καὶ τὸν ἀγνώμονα πρὸς τοὺς ἀγαθόν τι ποιεῖν αὐτὸν ἐσπουδακότας Ευνόμιον. Οὗτος γὰρ τῷ ὑπερβάλλοντι τῆς κατὰ ψυχὴν ἀῤῥω- στίας, ἣν περὶ τὴν πίστιν ἠσθένησεν, ἐλεεινὸς μὲν ἅπασιν ἔδοξε τοῖς τῆς Ἐκκλησίας μετέχουσι. Τις γὰρ οὕτως ἀσυμπαθής, ὡς μὴ οἰκτείρειν τὸν ἀπολλύ μενον; Ἐκεῖνον δὲ μόνον πρὸς τὴν ἐγχείρησιν τῆς θεραπείας ἐκίνησε τὸν μόνον ἐν τῷ περιττεύοντι τῆς φιλανθρωπίας, καὶ τοῖς ἀμηχάνοις· ἐπιτολμῶν πρὸς ἴασιν, ὃς τῇ ἀπωλείᾳ τοῦ ἀνδρὸς περιαλγήσας, διὰ τὴν φυσικὴν αὐτοῦ πρὸς τοὺς ταλαιπωρούντας συμπά- θειαν, οἷόν τι πονηρῶν δηλητηρίων αλεξιφάρμακον, τὸν ἀνατρεπτικὸν τῆς αἱρέσεως λόγον ἐποίησε, σκοπὸν ἔχων ἀνασῶσαι πάλιν διὰ τούτων καὶ ἀποκαταστῆσαι τῇ Ἐκκλησία τὸν ἄνθρωπον. ῾Ο δὲ καθάπερ ὑπὸ φρενίτιδος παραπληγείς τὴν διάνοιαν, ἀντιτείνει τῷ θεραπεύοντι, καὶ πολεμεῖ, καὶ μάχεται, καὶ ἐχθρὸν νομίζει τὸν ἐκ τοῦ βαράθρου τῆς ἀσεβείας ἀναλαβεῖν βιαζόμενον. Καὶ ταῦτα οὐχ ἁπλῶς οὕτωσὶ κατὰ τὸ συμβὰν ἐπὶ τῶν προστυχόντων παρα πρεῖ· ἀλλ' ἔγγραφον στήλην τῆς μελαγχολίας ταύτης καθ᾿ ἑαυτοῦ ἀνεστήσατο· καὶ ἐν μακρῷ τῷ χρόνῳ σχολῆς ἐπιτυχὼν ὁπότης ἐβούλετο, ὑπὲρ τὰ μεγάλα καὶ πολύ- σαρκα των θηρίων ὤδινε λόγον ἐν παντὶ τῷ διὰ μέσου χρόνῳ· καὶ βαρὺς ἦν ταῖς ἀπειλαῖς, ἐν ἀποῤῥήτοις ἔτι· διαπλάσσων τὸ κύημα· ὀψὲ δέ ποτε καὶ μόγις εἰς φῶς προήγαγεν ἀμβλωθρίδιόν τι, καὶ ἀτελεσφόρητον γέν- νημα, δ πάντες μὲν οἱ τῆς αὐτῆς συμμετασχόντες διαφορᾶς τιθηνοῦνται, καὶ θάλπουσιν· ἡμεῖς δὲ διὰ τὴν ἐκ τῆς προφητείας μακαρισμόν· Μακάριος γὰρ, φησίν, ὃς κρατήσει, καὶ ἐδαφιεῖ τὰ νήπιά σου πρὸς τὴν πέτραν· ἐπειδὴ καὶ εἰς ἡμετέρας ἀφίκετο χεί ρας, κρατῆσαι τὸ νήπιον τοῦτο λόγιον καὶ ἐδαφίσα: πρὸς τὴν πέτραν, ὡς ἕν τι τῶν Βαβυλωνίων τέκνων προεθυμήθημεν· Ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός· τουτ- ἔστι, τῆς ἀληθείας ὁ λόγος· μόνον ἔλθοι ἐφ' ἡμᾶς ἡ τὸ ἀσθενὲς ἐνισχύουσα δύναμις διὰ τῶν εὐχῶν τοῦ ἐν ἀσθενείᾳ τοῦ σώματος τὴν δύναμιν ἑαυτοῦ τελειώ- σαντος. Εἰ μὲν οὖν ἔτι καὶ νῦν ἡ θεοειδὴς ἐκείνη, καὶ ἁγία ψυχὴ διὰ σαρκὸς ἐθεώρα τὸν ἀνθρώπινον βίον, καὶ τὸ ὑψηλὸν στόμα, κατὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς ἀποκληρωθεῖσαν χάριν αὐτῷ, τὴν ἅμαχον ἐκείνην ἡφίει φωνήν· τίς ἂν εἰς τοσοῦτον πεποιθήσεως ἦλθεν, ὥστε τι περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης τολμῆσαι καὶ φθέγξασθαι, πάντα λόγον καὶ πᾶσαν ἡχὴν τῆς θείας ἐκείνης σάλπιγγος ὑπερηχούσης; Ἐπεὶ δὲ ὁ μὲν πρὸς Θεὸν ὅλος ἀν έπτατο, πρότερον μὲν ἐν ὀλίγῳ τινὶ, καὶ σκιοειδεῖ τῷ λειψάνῳ τοῦ σώματος τῆς γῆς ἐφαπτόμενος, τῷ δὲ πλείονι συμμετεωροπορῶν τῷ Θεῷ· νυνὶ δὲ καὶ τὴν σκιὰν ἐκείνην τοῦ σώματος προσαφεὶς καὶ καταλιπών τῷδε τῷ βίῳ· οἱ δὲ κηφήνες περιβομβοῦσι τὰ κηρία * Ει CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. Hæc mihi dicere in mentem venit cogitanti illum, qui bona sua cum omnibus liberaliter communicabat, divinum, inquam, hominen, et illud pietatis os Ba- silium: qui pro ea, qua circumfluebat spiritualium thesaurorum abundantia, in lividas quoque animas, promiscue, gratiam sapientiæ effundebat; ingratum- que erga bene de se merentes Eunomium. Hic namque vehementia infrmitatis, qua in fide labo- rabat, omnibus miserabilis videbatur: Quis enim adeo omnem affectum exuisset, qui non misereretur pereuntis? Basilium itidem sola misericordia ad ſerendam opem curationemque aggrediendam im- pulit, qui ex abundantia humanitatis, quamlibet desperatis medicas manus admovere nihil dubitavit, quique interitu viri dolens, ob insitam a natura erga calamitosos miserandi propensionem, oratio- nem hæreseos refutatricem, ceu veneficiorum anti- dotum, præsensque remedium elaboravit, non alio âne, quam ut hominem sanaret sanatumque Ec- clesiæ restitueret. Psal. cxxxvi, 9. * Cor. x, 4. C – D Ast ille similiter, ac si phrenesi correptus esset, in medicum insurgit, eique obluctatur, et repugnat, et hostis loco habet, qui illum ex impietatis barathro eripere conabatur, et in his non quomodocunque, et ut sors casusque ferunt, delirat ac desipit, sed litte- rarum monumentis consignatam quasi columnam insaniæ suæ erexit, et multo tempore otii tantum quantum cupiebat, nactus, parturiit toto illo temporis intervallo librum, diutius videlicet quam elephantes immani corporis mole animant suos fetus; interea minas jactitabat, privatimque fetum suum fingere et lambere non desistebat : cæterum sero, et vix tandem aliquando in lucem protulit abortivum quemdam et plane imperfectum partum, quem omnes, qui cum nomio sentiunt, tractant, nutricum instar, nutriunt et fovent: nos vero propter illam Prophetæ vocem dicentis: Beatus qui tenebil et allidet parvalos tuos ad petram ; cum in nostras quoque manus venisset, comprehendere insipientem illum libellum, et ad petram allidere velut prolem quamdam Babylonicam decrevimus, Petra autem erat Christus ', hoc est, veritatis ratio et oratio: tantum adsit nobis virtus illa quæ imbecillitates corroborat, per preces ejus, qui in corporis infirmitate vim propriam perfecit. Quod si adhuc divina illa et sancta anima in cor- pore mortali hujus lucis usura frueretur, et grandi- loquum illud os, secundum datam sibi ab initio gra tiam, invictam illam vocem mitteret : quis eo con- fidentiæ processisset, ut de boc argumento aliquid vel mutire auderet, quandoquidem omnem oratio- nem omnemque sensum verba illa divina superant? Postquam vero animus Basilii ad Deum evolavit (cum prius quoque in exiguo et tenui corpusculo hanc terram incoleret, majorem temporis partem cum Deo in excelsis habitans), et nunc umbra illa corporis relicta, terræque mandata excesserit ; crabrones autem et fuci necdum favos orationis

Β Ταῦτα δέ μοι λέγειν ἐπῆλθεν, ἐνθυμηθέντι τόν τε Α πᾶσιν ἀφειδῶς κοινωνοῦντα τῶν ἰδίων καλῶν, τὸν τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπον λέγω, τὸ τῆς εὐσεβείας στόμα Βασί λειον, τὸν ἐν τῇ περιουσίᾳ τῶν πνευματικῶν θησαν- ρῶν, καὶ εἰς κακοτέχνους ψυχὰς ἀνεξετάστως τὴν χάριν τῆς σοφίας ἐκχέοντα, καὶ τὸν ἀγνώμονα πρὸς τοὺς ἀγαθόν τι ποιεῖν αὐτὸν ἐσπουδακότας Ευνόμιον. Οὗτος γὰρ τῷ ὑπερβάλλοντι τῆς κατὰ ψυχὴν ἀῤῥω- στίας, ἣν περὶ τὴν πίστιν ἠσθένησεν, ἐλεεινὸς μὲν ἅπασιν ἔδοξε τοῖς τῆς Ἐκκλησίας μετέχουσι. Τις γὰρ οὕτως ἀσυμπαθής, ὡς μὴ οἰκτείρειν τὸν ἀπολλύ μενον; Ἐκεῖνον δὲ μόνον πρὸς τὴν ἐγχείρησιν τῆς θεραπείας ἐκίνησε τὸν μόνον ἐν τῷ περιττεύοντι τῆς φιλανθρωπίας, καὶ τοῖς ἀμηχάνοις· ἐπιτολμῶν πρὸς ἴασιν, ὃς τῇ ἀπωλείᾳ τοῦ ἀνδρὸς περιαλγήσας, διὰ τὴν φυσικὴν αὐτοῦ πρὸς τοὺς ταλαιπωρούντας συμπά- θειαν, οἷόν τι πονηρῶν δηλητηρίων αλεξιφάρμακον, τὸν ἀνατρεπτικὸν τῆς αἱρέσεως λόγον ἐποίησε, σκοπὸν ἔχων ἀνασῶσαι πάλιν διὰ τούτων καὶ ἀποκαταστῆσαι τῇ Ἐκκλησία τὸν ἄνθρωπον. ῾Ο δὲ καθάπερ ὑπὸ φρενίτιδος παραπληγείς τὴν διάνοιαν, ἀντιτείνει τῷ θεραπεύοντι, καὶ πολεμεῖ, καὶ μάχεται, καὶ ἐχθρὸν νομίζει τὸν ἐκ τοῦ βαράθρου τῆς ἀσεβείας ἀναλαβεῖν βιαζόμενον. Καὶ ταῦτα οὐχ ἁπλῶς οὕτωσὶ κατὰ τὸ συμβὰν ἐπὶ τῶν προστυχόντων παρα πρεῖ· ἀλλ' ἔγγραφον στήλην τῆς μελαγχολίας ταύτης καθ᾿ ἑαυτοῦ ἀνεστήσατο· καὶ ἐν μακρῷ τῷ χρόνῳ σχολῆς ἐπιτυχὼν ὁπότης ἐβούλετο, ὑπὲρ τὰ μεγάλα καὶ πολύ- σαρκα των θηρίων ὤδινε λόγον ἐν παντὶ τῷ διὰ μέσου χρόνῳ· καὶ βαρὺς ἦν ταῖς ἀπειλαῖς, ἐν ἀποῤῥήτοις ἔτι· διαπλάσσων τὸ κύημα· ὀψὲ δέ ποτε καὶ μόγις εἰς φῶς προήγαγεν ἀμβλωθρίδιόν τι, καὶ ἀτελεσφόρητον γέν- νημα, δ πάντες μὲν οἱ τῆς αὐτῆς συμμετασχόντες διαφορᾶς τιθηνοῦνται, καὶ θάλπουσιν· ἡμεῖς δὲ διὰ τὴν ἐκ τῆς προφητείας μακαρισμόν· Μακάριος γὰρ, φησίν, ὃς κρατήσει, καὶ ἐδαφιεῖ τὰ νήπιά σου πρὸς τὴν πέτραν· ἐπειδὴ καὶ εἰς ἡμετέρας ἀφίκετο χεί ρας, κρατῆσαι τὸ νήπιον τοῦτο λόγιον καὶ ἐδαφίσα: πρὸς τὴν πέτραν, ὡς ἕν τι τῶν Βαβυλωνίων τέκνων προεθυμήθημεν· Ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός· τουτ- ἔστι, τῆς ἀληθείας ὁ λόγος· μόνον ἔλθοι ἐφ' ἡμᾶς ἡ τὸ ἀσθενὲς ἐνισχύουσα δύναμις διὰ τῶν εὐχῶν τοῦ ἐν ἀσθενείᾳ τοῦ σώματος τὴν δύναμιν ἑαυτοῦ τελειώ- σαντος. Εἰ μὲν οὖν ἔτι καὶ νῦν ἡ θεοειδὴς ἐκείνη, καὶ ἁγία ψυχὴ διὰ σαρκὸς ἐθεώρα τὸν ἀνθρώπινον βίον, καὶ τὸ ὑψηλὸν στόμα, κατὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς ἀποκληρωθεῖσαν χάριν αὐτῷ, τὴν ἅμαχον ἐκείνην ἡφίει φωνήν· τίς ἂν εἰς τοσοῦτον πεποιθήσεως ἦλθεν, ὥστε τι περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης τολμῆσαι καὶ φθέγξασθαι, πάντα λόγον καὶ πᾶσαν ἡχὴν τῆς θείας ἐκείνης σάλπιγγος ὑπερηχούσης; Ἐπεὶ δὲ ὁ μὲν πρὸς Θεὸν ὅλος ἀν έπτατο, πρότερον μὲν ἐν ὀλίγῳ τινὶ, καὶ σκιοειδεῖ τῷ λειψάνῳ τοῦ σώματος τῆς γῆς ἐφαπτόμενος, τῷ δὲ πλείονι συμμετεωροπορῶν τῷ Θεῷ· νυνὶ δὲ καὶ τὴν σκιὰν ἐκείνην τοῦ σώματος προσαφεὶς καὶ καταλιπών τῷδε τῷ βίῳ· οἱ δὲ κηφήνες περιβομβοῦσι τὰ κηρία * Ει CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. Hæc mihi dicere in mentem venit cogitanti illum, qui bona sua cum omnibus liberaliter communicabat, divinum, inquam, hominen, et illud pietatis os Ba- silium: qui pro ea, qua circumfluebat spiritualium thesaurorum abundantia, in lividas quoque animas, promiscue, gratiam sapientiæ effundebat; ingratum- que erga bene de se merentes Eunomium. Hic namque vehementia infrmitatis, qua in fide labo- rabat, omnibus miserabilis videbatur: Quis enim adeo omnem affectum exuisset, qui non misereretur pereuntis? Basilium itidem sola misericordia ad ſerendam opem curationemque aggrediendam im- pulit, qui ex abundantia humanitatis, quamlibet desperatis medicas manus admovere nihil dubitavit, quique interitu viri dolens, ob insitam a natura erga calamitosos miserandi propensionem, oratio- nem hæreseos refutatricem, ceu veneficiorum anti- dotum, præsensque remedium elaboravit, non alio âne, quam ut hominem sanaret sanatumque Ec- clesiæ restitueret. Psal. cxxxvi, 9. * Cor. x, 4. C – D Ast ille similiter, ac si phrenesi correptus esset, in medicum insurgit, eique obluctatur, et repugnat, et hostis loco habet, qui illum ex impietatis barathro eripere conabatur, et in his non quomodocunque, et ut sors casusque ferunt, delirat ac desipit, sed litte- rarum monumentis consignatam quasi columnam insaniæ suæ erexit, et multo tempore otii tantum quantum cupiebat, nactus, parturiit toto illo temporis intervallo librum, diutius videlicet quam elephantes immani corporis mole animant suos fetus; interea minas jactitabat, privatimque fetum suum fingere et lambere non desistebat : cæterum sero, et vix tandem aliquando in lucem protulit abortivum quemdam et plane imperfectum partum, quem omnes, qui cum nomio sentiunt, tractant, nutricum instar, nutriunt et fovent: nos vero propter illam Prophetæ vocem dicentis: Beatus qui tenebil et allidet parvalos tuos ad petram ; cum in nostras quoque manus venisset, comprehendere insipientem illum libellum, et ad petram allidere velut prolem quamdam Babylonicam decrevimus, Petra autem erat Christus ', hoc est, veritatis ratio et oratio: tantum adsit nobis virtus illa quæ imbecillitates corroborat, per preces ejus, qui in corporis infirmitate vim propriam perfecit. Quod si adhuc divina illa et sancta anima in cor- pore mortali hujus lucis usura frueretur, et grandi- loquum illud os, secundum datam sibi ab initio gra tiam, invictam illam vocem mitteret : quis eo con- fidentiæ processisset, ut de boc argumento aliquid vel mutire auderet, quandoquidem omnem oratio- nem omnemque sensum verba illa divina superant? Postquam vero animus Basilii ad Deum evolavit (cum prius quoque in exiguo et tenui corpusculo hanc terram incoleret, majorem temporis partem cum Deo in excelsis habitans), et nunc umbra illa corporis relicta, terræque mandata excesserit ; crabrones autem et fuci necdum favos orationis

Β Ταῦτα δέ μοι λέγειν ἐπῆλθεν, ἐνθυμηθέντι τόν τε Α πᾶσιν ἀφειδῶς κοινωνοῦντα τῶν ἰδίων καλῶν, τὸν τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπον λέγω, τὸ τῆς εὐσεβείας στόμα Βασί λειον, τὸν ἐν τῇ περιουσίᾳ τῶν πνευματικῶν θησαν- ρῶν, καὶ εἰς κακοτέχνους ψυχὰς ἀνεξετάστως τὴν χάριν τῆς σοφίας ἐκχέοντα, καὶ τὸν ἀγνώμονα πρὸς τοὺς ἀγαθόν τι ποιεῖν αὐτὸν ἐσπουδακότας Ευνόμιον. Οὗτος γὰρ τῷ ὑπερβάλλοντι τῆς κατὰ ψυχὴν ἀῤῥω- στίας, ἣν περὶ τὴν πίστιν ἠσθένησεν, ἐλεεινὸς μὲν ἅπασιν ἔδοξε τοῖς τῆς Ἐκκλησίας μετέχουσι. Τις γὰρ οὕτως ἀσυμπαθής, ὡς μὴ οἰκτείρειν τὸν ἀπολλύ μενον; Ἐκεῖνον δὲ μόνον πρὸς τὴν ἐγχείρησιν τῆς θεραπείας ἐκίνησε τὸν μόνον ἐν τῷ περιττεύοντι τῆς φιλανθρωπίας, καὶ τοῖς ἀμηχάνοις· ἐπιτολμῶν πρὸς ἴασιν, ὃς τῇ ἀπωλείᾳ τοῦ ἀνδρὸς περιαλγήσας, διὰ τὴν φυσικὴν αὐτοῦ πρὸς τοὺς ταλαιπωρούντας συμπά- θειαν, οἷόν τι πονηρῶν δηλητηρίων αλεξιφάρμακον, τὸν ἀνατρεπτικὸν τῆς αἱρέσεως λόγον ἐποίησε, σκοπὸν ἔχων ἀνασῶσαι πάλιν διὰ τούτων καὶ ἀποκαταστῆσαι τῇ Ἐκκλησία τὸν ἄνθρωπον. ῾Ο δὲ καθάπερ ὑπὸ φρενίτιδος παραπληγείς τὴν διάνοιαν, ἀντιτείνει τῷ θεραπεύοντι, καὶ πολεμεῖ, καὶ μάχεται, καὶ ἐχθρὸν νομίζει τὸν ἐκ τοῦ βαράθρου τῆς ἀσεβείας ἀναλαβεῖν βιαζόμενον. Καὶ ταῦτα οὐχ ἁπλῶς οὕτωσὶ κατὰ τὸ συμβὰν ἐπὶ τῶν προστυχόντων παρα πρεῖ· ἀλλ' ἔγγραφον στήλην τῆς μελαγχολίας ταύτης καθ᾿ ἑαυτοῦ ἀνεστήσατο· καὶ ἐν μακρῷ τῷ χρόνῳ σχολῆς ἐπιτυχὼν ὁπότης ἐβούλετο, ὑπὲρ τὰ μεγάλα καὶ πολύ- σαρκα των θηρίων ὤδινε λόγον ἐν παντὶ τῷ διὰ μέσου χρόνῳ· καὶ βαρὺς ἦν ταῖς ἀπειλαῖς, ἐν ἀποῤῥήτοις ἔτι· διαπλάσσων τὸ κύημα· ὀψὲ δέ ποτε καὶ μόγις εἰς φῶς προήγαγεν ἀμβλωθρίδιόν τι, καὶ ἀτελεσφόρητον γέν- νημα, δ πάντες μὲν οἱ τῆς αὐτῆς συμμετασχόντες διαφορᾶς τιθηνοῦνται, καὶ θάλπουσιν· ἡμεῖς δὲ διὰ τὴν ἐκ τῆς προφητείας μακαρισμόν· Μακάριος γὰρ, φησίν, ὃς κρατήσει, καὶ ἐδαφιεῖ τὰ νήπιά σου πρὸς τὴν πέτραν· ἐπειδὴ καὶ εἰς ἡμετέρας ἀφίκετο χεί ρας, κρατῆσαι τὸ νήπιον τοῦτο λόγιον καὶ ἐδαφίσα: πρὸς τὴν πέτραν, ὡς ἕν τι τῶν Βαβυλωνίων τέκνων προεθυμήθημεν· Ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός· τουτ- ἔστι, τῆς ἀληθείας ὁ λόγος· μόνον ἔλθοι ἐφ' ἡμᾶς ἡ τὸ ἀσθενὲς ἐνισχύουσα δύναμις διὰ τῶν εὐχῶν τοῦ ἐν ἀσθενείᾳ τοῦ σώματος τὴν δύναμιν ἑαυτοῦ τελειώ- σαντος. Εἰ μὲν οὖν ἔτι καὶ νῦν ἡ θεοειδὴς ἐκείνη, καὶ ἁγία ψυχὴ διὰ σαρκὸς ἐθεώρα τὸν ἀνθρώπινον βίον, καὶ τὸ ὑψηλὸν στόμα, κατὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς ἀποκληρωθεῖσαν χάριν αὐτῷ, τὴν ἅμαχον ἐκείνην ἡφίει φωνήν· τίς ἂν εἰς τοσοῦτον πεποιθήσεως ἦλθεν, ὥστε τι περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης τολμῆσαι καὶ φθέγξασθαι, πάντα λόγον καὶ πᾶσαν ἡχὴν τῆς θείας ἐκείνης σάλπιγγος ὑπερηχούσης; Ἐπεὶ δὲ ὁ μὲν πρὸς Θεὸν ὅλος ἀν έπτατο, πρότερον μὲν ἐν ὀλίγῳ τινὶ, καὶ σκιοειδεῖ τῷ λειψάνῳ τοῦ σώματος τῆς γῆς ἐφαπτόμενος, τῷ δὲ πλείονι συμμετεωροπορῶν τῷ Θεῷ· νυνὶ δὲ καὶ τὴν σκιὰν ἐκείνην τοῦ σώματος προσαφεὶς καὶ καταλιπών τῷδε τῷ βίῳ· οἱ δὲ κηφήνες περιβομβοῦσι τὰ κηρία * Ει CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. Hæc mihi dicere in mentem venit cogitanti illum, qui bona sua cum omnibus liberaliter communicabat, divinum, inquam, hominen, et illud pietatis os Ba- silium: qui pro ea, qua circumfluebat spiritualium thesaurorum abundantia, in lividas quoque animas, promiscue, gratiam sapientiæ effundebat; ingratum- que erga bene de se merentes Eunomium. Hic namque vehementia infrmitatis, qua in fide labo- rabat, omnibus miserabilis videbatur: Quis enim adeo omnem affectum exuisset, qui non misereretur pereuntis? Basilium itidem sola misericordia ad ſerendam opem curationemque aggrediendam im- pulit, qui ex abundantia humanitatis, quamlibet desperatis medicas manus admovere nihil dubitavit, quique interitu viri dolens, ob insitam a natura erga calamitosos miserandi propensionem, oratio- nem hæreseos refutatricem, ceu veneficiorum anti- dotum, præsensque remedium elaboravit, non alio âne, quam ut hominem sanaret sanatumque Ec- clesiæ restitueret. Psal. cxxxvi, 9. * Cor. x, 4. C – D Ast ille similiter, ac si phrenesi correptus esset, in medicum insurgit, eique obluctatur, et repugnat, et hostis loco habet, qui illum ex impietatis barathro eripere conabatur, et in his non quomodocunque, et ut sors casusque ferunt, delirat ac desipit, sed litte- rarum monumentis consignatam quasi columnam insaniæ suæ erexit, et multo tempore otii tantum quantum cupiebat, nactus, parturiit toto illo temporis intervallo librum, diutius videlicet quam elephantes immani corporis mole animant suos fetus; interea minas jactitabat, privatimque fetum suum fingere et lambere non desistebat : cæterum sero, et vix tandem aliquando in lucem protulit abortivum quemdam et plane imperfectum partum, quem omnes, qui cum nomio sentiunt, tractant, nutricum instar, nutriunt et fovent: nos vero propter illam Prophetæ vocem dicentis: Beatus qui tenebil et allidet parvalos tuos ad petram ; cum in nostras quoque manus venisset, comprehendere insipientem illum libellum, et ad petram allidere velut prolem quamdam Babylonicam decrevimus, Petra autem erat Christus ', hoc est, veritatis ratio et oratio: tantum adsit nobis virtus illa quæ imbecillitates corroborat, per preces ejus, qui in corporis infirmitate vim propriam perfecit. Quod si adhuc divina illa et sancta anima in cor- pore mortali hujus lucis usura frueretur, et grandi- loquum illud os, secundum datam sibi ab initio gra tiam, invictam illam vocem mitteret : quis eo con- fidentiæ processisset, ut de boc argumento aliquid vel mutire auderet, quandoquidem omnem oratio- nem omnemque sensum verba illa divina superant? Postquam vero animus Basilii ad Deum evolavit (cum prius quoque in exiguo et tenui corpusculo hanc terram incoleret, majorem temporis partem cum Deo in excelsis habitans), et nunc umbra illa corporis relicta, terræque mandata excesserit ; crabrones autem et fuci necdum favos orationis

Β Ταῦτα δέ μοι λέγειν ἐπῆλθεν, ἐνθυμηθέντι τόν τε Α πᾶσιν ἀφειδῶς κοινωνοῦντα τῶν ἰδίων καλῶν, τὸν τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπον λέγω, τὸ τῆς εὐσεβείας στόμα Βασί λειον, τὸν ἐν τῇ περιουσίᾳ τῶν πνευματικῶν θησαν- ρῶν, καὶ εἰς κακοτέχνους ψυχὰς ἀνεξετάστως τὴν χάριν τῆς σοφίας ἐκχέοντα, καὶ τὸν ἀγνώμονα πρὸς τοὺς ἀγαθόν τι ποιεῖν αὐτὸν ἐσπουδακότας Ευνόμιον. Οὗτος γὰρ τῷ ὑπερβάλλοντι τῆς κατὰ ψυχὴν ἀῤῥω- στίας, ἣν περὶ τὴν πίστιν ἠσθένησεν, ἐλεεινὸς μὲν ἅπασιν ἔδοξε τοῖς τῆς Ἐκκλησίας μετέχουσι. Τις γὰρ οὕτως ἀσυμπαθής, ὡς μὴ οἰκτείρειν τὸν ἀπολλύ μενον; Ἐκεῖνον δὲ μόνον πρὸς τὴν ἐγχείρησιν τῆς θεραπείας ἐκίνησε τὸν μόνον ἐν τῷ περιττεύοντι τῆς φιλανθρωπίας, καὶ τοῖς ἀμηχάνοις· ἐπιτολμῶν πρὸς ἴασιν, ὃς τῇ ἀπωλείᾳ τοῦ ἀνδρὸς περιαλγήσας, διὰ τὴν φυσικὴν αὐτοῦ πρὸς τοὺς ταλαιπωρούντας συμπά- θειαν, οἷόν τι πονηρῶν δηλητηρίων αλεξιφάρμακον, τὸν ἀνατρεπτικὸν τῆς αἱρέσεως λόγον ἐποίησε, σκοπὸν ἔχων ἀνασῶσαι πάλιν διὰ τούτων καὶ ἀποκαταστῆσαι τῇ Ἐκκλησία τὸν ἄνθρωπον. ῾Ο δὲ καθάπερ ὑπὸ φρενίτιδος παραπληγείς τὴν διάνοιαν, ἀντιτείνει τῷ θεραπεύοντι, καὶ πολεμεῖ, καὶ μάχεται, καὶ ἐχθρὸν νομίζει τὸν ἐκ τοῦ βαράθρου τῆς ἀσεβείας ἀναλαβεῖν βιαζόμενον. Καὶ ταῦτα οὐχ ἁπλῶς οὕτωσὶ κατὰ τὸ συμβὰν ἐπὶ τῶν προστυχόντων παρα πρεῖ· ἀλλ' ἔγγραφον στήλην τῆς μελαγχολίας ταύτης καθ᾿ ἑαυτοῦ ἀνεστήσατο· καὶ ἐν μακρῷ τῷ χρόνῳ σχολῆς ἐπιτυχὼν ὁπότης ἐβούλετο, ὑπὲρ τὰ μεγάλα καὶ πολύ- σαρκα των θηρίων ὤδινε λόγον ἐν παντὶ τῷ διὰ μέσου χρόνῳ· καὶ βαρὺς ἦν ταῖς ἀπειλαῖς, ἐν ἀποῤῥήτοις ἔτι· διαπλάσσων τὸ κύημα· ὀψὲ δέ ποτε καὶ μόγις εἰς φῶς προήγαγεν ἀμβλωθρίδιόν τι, καὶ ἀτελεσφόρητον γέν- νημα, δ πάντες μὲν οἱ τῆς αὐτῆς συμμετασχόντες διαφορᾶς τιθηνοῦνται, καὶ θάλπουσιν· ἡμεῖς δὲ διὰ τὴν ἐκ τῆς προφητείας μακαρισμόν· Μακάριος γὰρ, φησίν, ὃς κρατήσει, καὶ ἐδαφιεῖ τὰ νήπιά σου πρὸς τὴν πέτραν· ἐπειδὴ καὶ εἰς ἡμετέρας ἀφίκετο χεί ρας, κρατῆσαι τὸ νήπιον τοῦτο λόγιον καὶ ἐδαφίσα: πρὸς τὴν πέτραν, ὡς ἕν τι τῶν Βαβυλωνίων τέκνων προεθυμήθημεν· Ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός· τουτ- ἔστι, τῆς ἀληθείας ὁ λόγος· μόνον ἔλθοι ἐφ' ἡμᾶς ἡ τὸ ἀσθενὲς ἐνισχύουσα δύναμις διὰ τῶν εὐχῶν τοῦ ἐν ἀσθενείᾳ τοῦ σώματος τὴν δύναμιν ἑαυτοῦ τελειώ- σαντος. Εἰ μὲν οὖν ἔτι καὶ νῦν ἡ θεοειδὴς ἐκείνη, καὶ ἁγία ψυχὴ διὰ σαρκὸς ἐθεώρα τὸν ἀνθρώπινον βίον, καὶ τὸ ὑψηλὸν στόμα, κατὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς ἀποκληρωθεῖσαν χάριν αὐτῷ, τὴν ἅμαχον ἐκείνην ἡφίει φωνήν· τίς ἂν εἰς τοσοῦτον πεποιθήσεως ἦλθεν, ὥστε τι περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης τολμῆσαι καὶ φθέγξασθαι, πάντα λόγον καὶ πᾶσαν ἡχὴν τῆς θείας ἐκείνης σάλπιγγος ὑπερηχούσης; Ἐπεὶ δὲ ὁ μὲν πρὸς Θεὸν ὅλος ἀν έπτατο, πρότερον μὲν ἐν ὀλίγῳ τινὶ, καὶ σκιοειδεῖ τῷ λειψάνῳ τοῦ σώματος τῆς γῆς ἐφαπτόμενος, τῷ δὲ πλείονι συμμετεωροπορῶν τῷ Θεῷ· νυνὶ δὲ καὶ τὴν σκιὰν ἐκείνην τοῦ σώματος προσαφεὶς καὶ καταλιπών τῷδε τῷ βίῳ· οἱ δὲ κηφήνες περιβομβοῦσι τὰ κηρία * Ει CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. Hæc mihi dicere in mentem venit cogitanti illum, qui bona sua cum omnibus liberaliter communicabat, divinum, inquam, hominen, et illud pietatis os Ba- silium: qui pro ea, qua circumfluebat spiritualium thesaurorum abundantia, in lividas quoque animas, promiscue, gratiam sapientiæ effundebat; ingratum- que erga bene de se merentes Eunomium. Hic namque vehementia infrmitatis, qua in fide labo- rabat, omnibus miserabilis videbatur: Quis enim adeo omnem affectum exuisset, qui non misereretur pereuntis? Basilium itidem sola misericordia ad ſerendam opem curationemque aggrediendam im- pulit, qui ex abundantia humanitatis, quamlibet desperatis medicas manus admovere nihil dubitavit, quique interitu viri dolens, ob insitam a natura erga calamitosos miserandi propensionem, oratio- nem hæreseos refutatricem, ceu veneficiorum anti- dotum, præsensque remedium elaboravit, non alio âne, quam ut hominem sanaret sanatumque Ec- clesiæ restitueret. Psal. cxxxvi, 9. * Cor. x, 4. C – D Ast ille similiter, ac si phrenesi correptus esset, in medicum insurgit, eique obluctatur, et repugnat, et hostis loco habet, qui illum ex impietatis barathro eripere conabatur, et in his non quomodocunque, et ut sors casusque ferunt, delirat ac desipit, sed litte- rarum monumentis consignatam quasi columnam insaniæ suæ erexit, et multo tempore otii tantum quantum cupiebat, nactus, parturiit toto illo temporis intervallo librum, diutius videlicet quam elephantes immani corporis mole animant suos fetus; interea minas jactitabat, privatimque fetum suum fingere et lambere non desistebat : cæterum sero, et vix tandem aliquando in lucem protulit abortivum quemdam et plane imperfectum partum, quem omnes, qui cum nomio sentiunt, tractant, nutricum instar, nutriunt et fovent: nos vero propter illam Prophetæ vocem dicentis: Beatus qui tenebil et allidet parvalos tuos ad petram ; cum in nostras quoque manus venisset, comprehendere insipientem illum libellum, et ad petram allidere velut prolem quamdam Babylonicam decrevimus, Petra autem erat Christus ', hoc est, veritatis ratio et oratio: tantum adsit nobis virtus illa quæ imbecillitates corroborat, per preces ejus, qui in corporis infirmitate vim propriam perfecit. Quod si adhuc divina illa et sancta anima in cor- pore mortali hujus lucis usura frueretur, et grandi- loquum illud os, secundum datam sibi ab initio gra tiam, invictam illam vocem mitteret : quis eo con- fidentiæ processisset, ut de boc argumento aliquid vel mutire auderet, quandoquidem omnem oratio- nem omnemque sensum verba illa divina superant? Postquam vero animus Basilii ad Deum evolavit (cum prius quoque in exiguo et tenui corpusculo hanc terram incoleret, majorem temporis partem cum Deo in excelsis habitans), et nunc umbra illa corporis relicta, terræque mandata excesserit ; crabrones autem et fuci necdum favos orationis

Β Ταῦτα δέ μοι λέγειν ἐπῆλθεν, ἐνθυμηθέντι τόν τε Α πᾶσιν ἀφειδῶς κοινωνοῦντα τῶν ἰδίων καλῶν, τὸν τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπον λέγω, τὸ τῆς εὐσεβείας στόμα Βασί λειον, τὸν ἐν τῇ περιουσίᾳ τῶν πνευματικῶν θησαν- ρῶν, καὶ εἰς κακοτέχνους ψυχὰς ἀνεξετάστως τὴν χάριν τῆς σοφίας ἐκχέοντα, καὶ τὸν ἀγνώμονα πρὸς τοὺς ἀγαθόν τι ποιεῖν αὐτὸν ἐσπουδακότας Ευνόμιον. Οὗτος γὰρ τῷ ὑπερβάλλοντι τῆς κατὰ ψυχὴν ἀῤῥω- στίας, ἣν περὶ τὴν πίστιν ἠσθένησεν, ἐλεεινὸς μὲν ἅπασιν ἔδοξε τοῖς τῆς Ἐκκλησίας μετέχουσι. Τις γὰρ οὕτως ἀσυμπαθής, ὡς μὴ οἰκτείρειν τὸν ἀπολλύ μενον; Ἐκεῖνον δὲ μόνον πρὸς τὴν ἐγχείρησιν τῆς θεραπείας ἐκίνησε τὸν μόνον ἐν τῷ περιττεύοντι τῆς φιλανθρωπίας, καὶ τοῖς ἀμηχάνοις· ἐπιτολμῶν πρὸς ἴασιν, ὃς τῇ ἀπωλείᾳ τοῦ ἀνδρὸς περιαλγήσας, διὰ τὴν φυσικὴν αὐτοῦ πρὸς τοὺς ταλαιπωρούντας συμπά- θειαν, οἷόν τι πονηρῶν δηλητηρίων αλεξιφάρμακον, τὸν ἀνατρεπτικὸν τῆς αἱρέσεως λόγον ἐποίησε, σκοπὸν ἔχων ἀνασῶσαι πάλιν διὰ τούτων καὶ ἀποκαταστῆσαι τῇ Ἐκκλησία τὸν ἄνθρωπον. ῾Ο δὲ καθάπερ ὑπὸ φρενίτιδος παραπληγείς τὴν διάνοιαν, ἀντιτείνει τῷ θεραπεύοντι, καὶ πολεμεῖ, καὶ μάχεται, καὶ ἐχθρὸν νομίζει τὸν ἐκ τοῦ βαράθρου τῆς ἀσεβείας ἀναλαβεῖν βιαζόμενον. Καὶ ταῦτα οὐχ ἁπλῶς οὕτωσὶ κατὰ τὸ συμβὰν ἐπὶ τῶν προστυχόντων παρα πρεῖ· ἀλλ' ἔγγραφον στήλην τῆς μελαγχολίας ταύτης καθ᾿ ἑαυτοῦ ἀνεστήσατο· καὶ ἐν μακρῷ τῷ χρόνῳ σχολῆς ἐπιτυχὼν ὁπότης ἐβούλετο, ὑπὲρ τὰ μεγάλα καὶ πολύ- σαρκα των θηρίων ὤδινε λόγον ἐν παντὶ τῷ διὰ μέσου χρόνῳ· καὶ βαρὺς ἦν ταῖς ἀπειλαῖς, ἐν ἀποῤῥήτοις ἔτι· διαπλάσσων τὸ κύημα· ὀψὲ δέ ποτε καὶ μόγις εἰς φῶς προήγαγεν ἀμβλωθρίδιόν τι, καὶ ἀτελεσφόρητον γέν- νημα, δ πάντες μὲν οἱ τῆς αὐτῆς συμμετασχόντες διαφορᾶς τιθηνοῦνται, καὶ θάλπουσιν· ἡμεῖς δὲ διὰ τὴν ἐκ τῆς προφητείας μακαρισμόν· Μακάριος γὰρ, φησίν, ὃς κρατήσει, καὶ ἐδαφιεῖ τὰ νήπιά σου πρὸς τὴν πέτραν· ἐπειδὴ καὶ εἰς ἡμετέρας ἀφίκετο χεί ρας, κρατῆσαι τὸ νήπιον τοῦτο λόγιον καὶ ἐδαφίσα: πρὸς τὴν πέτραν, ὡς ἕν τι τῶν Βαβυλωνίων τέκνων προεθυμήθημεν· Ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός· τουτ- ἔστι, τῆς ἀληθείας ὁ λόγος· μόνον ἔλθοι ἐφ' ἡμᾶς ἡ τὸ ἀσθενὲς ἐνισχύουσα δύναμις διὰ τῶν εὐχῶν τοῦ ἐν ἀσθενείᾳ τοῦ σώματος τὴν δύναμιν ἑαυτοῦ τελειώ- σαντος. Εἰ μὲν οὖν ἔτι καὶ νῦν ἡ θεοειδὴς ἐκείνη, καὶ ἁγία ψυχὴ διὰ σαρκὸς ἐθεώρα τὸν ἀνθρώπινον βίον, καὶ τὸ ὑψηλὸν στόμα, κατὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς ἀποκληρωθεῖσαν χάριν αὐτῷ, τὴν ἅμαχον ἐκείνην ἡφίει φωνήν· τίς ἂν εἰς τοσοῦτον πεποιθήσεως ἦλθεν, ὥστε τι περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης τολμῆσαι καὶ φθέγξασθαι, πάντα λόγον καὶ πᾶσαν ἡχὴν τῆς θείας ἐκείνης σάλπιγγος ὑπερηχούσης; Ἐπεὶ δὲ ὁ μὲν πρὸς Θεὸν ὅλος ἀν έπτατο, πρότερον μὲν ἐν ὀλίγῳ τινὶ, καὶ σκιοειδεῖ τῷ λειψάνῳ τοῦ σώματος τῆς γῆς ἐφαπτόμενος, τῷ δὲ πλείονι συμμετεωροπορῶν τῷ Θεῷ· νυνὶ δὲ καὶ τὴν σκιὰν ἐκείνην τοῦ σώματος προσαφεὶς καὶ καταλιπών τῷδε τῷ βίῳ· οἱ δὲ κηφήνες περιβομβοῦσι τὰ κηρία * Ει CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. Hæc mihi dicere in mentem venit cogitanti illum, qui bona sua cum omnibus liberaliter communicabat, divinum, inquam, hominen, et illud pietatis os Ba- silium: qui pro ea, qua circumfluebat spiritualium thesaurorum abundantia, in lividas quoque animas, promiscue, gratiam sapientiæ effundebat; ingratum- que erga bene de se merentes Eunomium. Hic namque vehementia infrmitatis, qua in fide labo- rabat, omnibus miserabilis videbatur: Quis enim adeo omnem affectum exuisset, qui non misereretur pereuntis? Basilium itidem sola misericordia ad ſerendam opem curationemque aggrediendam im- pulit, qui ex abundantia humanitatis, quamlibet desperatis medicas manus admovere nihil dubitavit, quique interitu viri dolens, ob insitam a natura erga calamitosos miserandi propensionem, oratio- nem hæreseos refutatricem, ceu veneficiorum anti- dotum, præsensque remedium elaboravit, non alio âne, quam ut hominem sanaret sanatumque Ec- clesiæ restitueret. Psal. cxxxvi, 9. * Cor. x, 4. C – D Ast ille similiter, ac si phrenesi correptus esset, in medicum insurgit, eique obluctatur, et repugnat, et hostis loco habet, qui illum ex impietatis barathro eripere conabatur, et in his non quomodocunque, et ut sors casusque ferunt, delirat ac desipit, sed litte- rarum monumentis consignatam quasi columnam insaniæ suæ erexit, et multo tempore otii tantum quantum cupiebat, nactus, parturiit toto illo temporis intervallo librum, diutius videlicet quam elephantes immani corporis mole animant suos fetus; interea minas jactitabat, privatimque fetum suum fingere et lambere non desistebat : cæterum sero, et vix tandem aliquando in lucem protulit abortivum quemdam et plane imperfectum partum, quem omnes, qui cum nomio sentiunt, tractant, nutricum instar, nutriunt et fovent: nos vero propter illam Prophetæ vocem dicentis: Beatus qui tenebil et allidet parvalos tuos ad petram ; cum in nostras quoque manus venisset, comprehendere insipientem illum libellum, et ad petram allidere velut prolem quamdam Babylonicam decrevimus, Petra autem erat Christus ', hoc est, veritatis ratio et oratio: tantum adsit nobis virtus illa quæ imbecillitates corroborat, per preces ejus, qui in corporis infirmitate vim propriam perfecit. Quod si adhuc divina illa et sancta anima in cor- pore mortali hujus lucis usura frueretur, et grandi- loquum illud os, secundum datam sibi ab initio gra tiam, invictam illam vocem mitteret : quis eo con- fidentiæ processisset, ut de boc argumento aliquid vel mutire auderet, quandoquidem omnem oratio- nem omnemque sensum verba illa divina superant? Postquam vero animus Basilii ad Deum evolavit (cum prius quoque in exiguo et tenui corpusculo hanc terram incoleret, majorem temporis partem cum Deo in excelsis habitans), et nunc umbra illa corporis relicta, terræque mandata excesserit ; crabrones autem et fuci necdum favos orationis

Β Ταῦτα δέ μοι λέγειν ἐπῆλθεν, ἐνθυμηθέντι τόν τε Α πᾶσιν ἀφειδῶς κοινωνοῦντα τῶν ἰδίων καλῶν, τὸν τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπον λέγω, τὸ τῆς εὐσεβείας στόμα Βασί λειον, τὸν ἐν τῇ περιουσίᾳ τῶν πνευματικῶν θησαν- ρῶν, καὶ εἰς κακοτέχνους ψυχὰς ἀνεξετάστως τὴν χάριν τῆς σοφίας ἐκχέοντα, καὶ τὸν ἀγνώμονα πρὸς τοὺς ἀγαθόν τι ποιεῖν αὐτὸν ἐσπουδακότας Ευνόμιον. Οὗτος γὰρ τῷ ὑπερβάλλοντι τῆς κατὰ ψυχὴν ἀῤῥω- στίας, ἣν περὶ τὴν πίστιν ἠσθένησεν, ἐλεεινὸς μὲν ἅπασιν ἔδοξε τοῖς τῆς Ἐκκλησίας μετέχουσι. Τις γὰρ οὕτως ἀσυμπαθής, ὡς μὴ οἰκτείρειν τὸν ἀπολλύ μενον; Ἐκεῖνον δὲ μόνον πρὸς τὴν ἐγχείρησιν τῆς θεραπείας ἐκίνησε τὸν μόνον ἐν τῷ περιττεύοντι τῆς φιλανθρωπίας, καὶ τοῖς ἀμηχάνοις· ἐπιτολμῶν πρὸς ἴασιν, ὃς τῇ ἀπωλείᾳ τοῦ ἀνδρὸς περιαλγήσας, διὰ τὴν φυσικὴν αὐτοῦ πρὸς τοὺς ταλαιπωρούντας συμπά- θειαν, οἷόν τι πονηρῶν δηλητηρίων αλεξιφάρμακον, τὸν ἀνατρεπτικὸν τῆς αἱρέσεως λόγον ἐποίησε, σκοπὸν ἔχων ἀνασῶσαι πάλιν διὰ τούτων καὶ ἀποκαταστῆσαι τῇ Ἐκκλησία τὸν ἄνθρωπον. ῾Ο δὲ καθάπερ ὑπὸ φρενίτιδος παραπληγείς τὴν διάνοιαν, ἀντιτείνει τῷ θεραπεύοντι, καὶ πολεμεῖ, καὶ μάχεται, καὶ ἐχθρὸν νομίζει τὸν ἐκ τοῦ βαράθρου τῆς ἀσεβείας ἀναλαβεῖν βιαζόμενον. Καὶ ταῦτα οὐχ ἁπλῶς οὕτωσὶ κατὰ τὸ συμβὰν ἐπὶ τῶν προστυχόντων παρα πρεῖ· ἀλλ' ἔγγραφον στήλην τῆς μελαγχολίας ταύτης καθ᾿ ἑαυτοῦ ἀνεστήσατο· καὶ ἐν μακρῷ τῷ χρόνῳ σχολῆς ἐπιτυχὼν ὁπότης ἐβούλετο, ὑπὲρ τὰ μεγάλα καὶ πολύ- σαρκα των θηρίων ὤδινε λόγον ἐν παντὶ τῷ διὰ μέσου χρόνῳ· καὶ βαρὺς ἦν ταῖς ἀπειλαῖς, ἐν ἀποῤῥήτοις ἔτι· διαπλάσσων τὸ κύημα· ὀψὲ δέ ποτε καὶ μόγις εἰς φῶς προήγαγεν ἀμβλωθρίδιόν τι, καὶ ἀτελεσφόρητον γέν- νημα, δ πάντες μὲν οἱ τῆς αὐτῆς συμμετασχόντες διαφορᾶς τιθηνοῦνται, καὶ θάλπουσιν· ἡμεῖς δὲ διὰ τὴν ἐκ τῆς προφητείας μακαρισμόν· Μακάριος γὰρ, φησίν, ὃς κρατήσει, καὶ ἐδαφιεῖ τὰ νήπιά σου πρὸς τὴν πέτραν· ἐπειδὴ καὶ εἰς ἡμετέρας ἀφίκετο χεί ρας, κρατῆσαι τὸ νήπιον τοῦτο λόγιον καὶ ἐδαφίσα: πρὸς τὴν πέτραν, ὡς ἕν τι τῶν Βαβυλωνίων τέκνων προεθυμήθημεν· Ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός· τουτ- ἔστι, τῆς ἀληθείας ὁ λόγος· μόνον ἔλθοι ἐφ' ἡμᾶς ἡ τὸ ἀσθενὲς ἐνισχύουσα δύναμις διὰ τῶν εὐχῶν τοῦ ἐν ἀσθενείᾳ τοῦ σώματος τὴν δύναμιν ἑαυτοῦ τελειώ- σαντος. Εἰ μὲν οὖν ἔτι καὶ νῦν ἡ θεοειδὴς ἐκείνη, καὶ ἁγία ψυχὴ διὰ σαρκὸς ἐθεώρα τὸν ἀνθρώπινον βίον, καὶ τὸ ὑψηλὸν στόμα, κατὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς ἀποκληρωθεῖσαν χάριν αὐτῷ, τὴν ἅμαχον ἐκείνην ἡφίει φωνήν· τίς ἂν εἰς τοσοῦτον πεποιθήσεως ἦλθεν, ὥστε τι περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης τολμῆσαι καὶ φθέγξασθαι, πάντα λόγον καὶ πᾶσαν ἡχὴν τῆς θείας ἐκείνης σάλπιγγος ὑπερηχούσης; Ἐπεὶ δὲ ὁ μὲν πρὸς Θεὸν ὅλος ἀν έπτατο, πρότερον μὲν ἐν ὀλίγῳ τινὶ, καὶ σκιοειδεῖ τῷ λειψάνῳ τοῦ σώματος τῆς γῆς ἐφαπτόμενος, τῷ δὲ πλείονι συμμετεωροπορῶν τῷ Θεῷ· νυνὶ δὲ καὶ τὴν σκιὰν ἐκείνην τοῦ σώματος προσαφεὶς καὶ καταλιπών τῷδε τῷ βίῳ· οἱ δὲ κηφήνες περιβομβοῦσι τὰ κηρία * Ει CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. Hæc mihi dicere in mentem venit cogitanti illum, qui bona sua cum omnibus liberaliter communicabat, divinum, inquam, hominen, et illud pietatis os Ba- silium: qui pro ea, qua circumfluebat spiritualium thesaurorum abundantia, in lividas quoque animas, promiscue, gratiam sapientiæ effundebat; ingratum- que erga bene de se merentes Eunomium. Hic namque vehementia infrmitatis, qua in fide labo- rabat, omnibus miserabilis videbatur: Quis enim adeo omnem affectum exuisset, qui non misereretur pereuntis? Basilium itidem sola misericordia ad ſerendam opem curationemque aggrediendam im- pulit, qui ex abundantia humanitatis, quamlibet desperatis medicas manus admovere nihil dubitavit, quique interitu viri dolens, ob insitam a natura erga calamitosos miserandi propensionem, oratio- nem hæreseos refutatricem, ceu veneficiorum anti- dotum, præsensque remedium elaboravit, non alio âne, quam ut hominem sanaret sanatumque Ec- clesiæ restitueret. Psal. cxxxvi, 9. * Cor. x, 4. C – D Ast ille similiter, ac si phrenesi correptus esset, in medicum insurgit, eique obluctatur, et repugnat, et hostis loco habet, qui illum ex impietatis barathro eripere conabatur, et in his non quomodocunque, et ut sors casusque ferunt, delirat ac desipit, sed litte- rarum monumentis consignatam quasi columnam insaniæ suæ erexit, et multo tempore otii tantum quantum cupiebat, nactus, parturiit toto illo temporis intervallo librum, diutius videlicet quam elephantes immani corporis mole animant suos fetus; interea minas jactitabat, privatimque fetum suum fingere et lambere non desistebat : cæterum sero, et vix tandem aliquando in lucem protulit abortivum quemdam et plane imperfectum partum, quem omnes, qui cum nomio sentiunt, tractant, nutricum instar, nutriunt et fovent: nos vero propter illam Prophetæ vocem dicentis: Beatus qui tenebil et allidet parvalos tuos ad petram ; cum in nostras quoque manus venisset, comprehendere insipientem illum libellum, et ad petram allidere velut prolem quamdam Babylonicam decrevimus, Petra autem erat Christus ', hoc est, veritatis ratio et oratio: tantum adsit nobis virtus illa quæ imbecillitates corroborat, per preces ejus, qui in corporis infirmitate vim propriam perfecit. Quod si adhuc divina illa et sancta anima in cor- pore mortali hujus lucis usura frueretur, et grandi- loquum illud os, secundum datam sibi ab initio gra tiam, invictam illam vocem mitteret : quis eo con- fidentiæ processisset, ut de boc argumento aliquid vel mutire auderet, quandoquidem omnem oratio- nem omnemque sensum verba illa divina superant? Postquam vero animus Basilii ad Deum evolavit (cum prius quoque in exiguo et tenui corpusculo hanc terram incoleret, majorem temporis partem cum Deo in excelsis habitans), et nunc umbra illa corporis relicta, terræque mandata excesserit ; crabrones autem et fuci necdum favos orationis

Β Ταῦτα δέ μοι λέγειν ἐπῆλθεν, ἐνθυμηθέντι τόν τε Α πᾶσιν ἀφειδῶς κοινωνοῦντα τῶν ἰδίων καλῶν, τὸν τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπον λέγω, τὸ τῆς εὐσεβείας στόμα Βασί λειον, τὸν ἐν τῇ περιουσίᾳ τῶν πνευματικῶν θησαν- ρῶν, καὶ εἰς κακοτέχνους ψυχὰς ἀνεξετάστως τὴν χάριν τῆς σοφίας ἐκχέοντα, καὶ τὸν ἀγνώμονα πρὸς τοὺς ἀγαθόν τι ποιεῖν αὐτὸν ἐσπουδακότας Ευνόμιον. Οὗτος γὰρ τῷ ὑπερβάλλοντι τῆς κατὰ ψυχὴν ἀῤῥω- στίας, ἣν περὶ τὴν πίστιν ἠσθένησεν, ἐλεεινὸς μὲν ἅπασιν ἔδοξε τοῖς τῆς Ἐκκλησίας μετέχουσι. Τις γὰρ οὕτως ἀσυμπαθής, ὡς μὴ οἰκτείρειν τὸν ἀπολλύ μενον; Ἐκεῖνον δὲ μόνον πρὸς τὴν ἐγχείρησιν τῆς θεραπείας ἐκίνησε τὸν μόνον ἐν τῷ περιττεύοντι τῆς φιλανθρωπίας, καὶ τοῖς ἀμηχάνοις· ἐπιτολμῶν πρὸς ἴασιν, ὃς τῇ ἀπωλείᾳ τοῦ ἀνδρὸς περιαλγήσας, διὰ τὴν φυσικὴν αὐτοῦ πρὸς τοὺς ταλαιπωρούντας συμπά- θειαν, οἷόν τι πονηρῶν δηλητηρίων αλεξιφάρμακον, τὸν ἀνατρεπτικὸν τῆς αἱρέσεως λόγον ἐποίησε, σκοπὸν ἔχων ἀνασῶσαι πάλιν διὰ τούτων καὶ ἀποκαταστῆσαι τῇ Ἐκκλησία τὸν ἄνθρωπον. ῾Ο δὲ καθάπερ ὑπὸ φρενίτιδος παραπληγείς τὴν διάνοιαν, ἀντιτείνει τῷ θεραπεύοντι, καὶ πολεμεῖ, καὶ μάχεται, καὶ ἐχθρὸν νομίζει τὸν ἐκ τοῦ βαράθρου τῆς ἀσεβείας ἀναλαβεῖν βιαζόμενον. Καὶ ταῦτα οὐχ ἁπλῶς οὕτωσὶ κατὰ τὸ συμβὰν ἐπὶ τῶν προστυχόντων παρα πρεῖ· ἀλλ' ἔγγραφον στήλην τῆς μελαγχολίας ταύτης καθ᾿ ἑαυτοῦ ἀνεστήσατο· καὶ ἐν μακρῷ τῷ χρόνῳ σχολῆς ἐπιτυχὼν ὁπότης ἐβούλετο, ὑπὲρ τὰ μεγάλα καὶ πολύ- σαρκα των θηρίων ὤδινε λόγον ἐν παντὶ τῷ διὰ μέσου χρόνῳ· καὶ βαρὺς ἦν ταῖς ἀπειλαῖς, ἐν ἀποῤῥήτοις ἔτι· διαπλάσσων τὸ κύημα· ὀψὲ δέ ποτε καὶ μόγις εἰς φῶς προήγαγεν ἀμβλωθρίδιόν τι, καὶ ἀτελεσφόρητον γέν- νημα, δ πάντες μὲν οἱ τῆς αὐτῆς συμμετασχόντες διαφορᾶς τιθηνοῦνται, καὶ θάλπουσιν· ἡμεῖς δὲ διὰ τὴν ἐκ τῆς προφητείας μακαρισμόν· Μακάριος γὰρ, φησίν, ὃς κρατήσει, καὶ ἐδαφιεῖ τὰ νήπιά σου πρὸς τὴν πέτραν· ἐπειδὴ καὶ εἰς ἡμετέρας ἀφίκετο χεί ρας, κρατῆσαι τὸ νήπιον τοῦτο λόγιον καὶ ἐδαφίσα: πρὸς τὴν πέτραν, ὡς ἕν τι τῶν Βαβυλωνίων τέκνων προεθυμήθημεν· Ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός· τουτ- ἔστι, τῆς ἀληθείας ὁ λόγος· μόνον ἔλθοι ἐφ' ἡμᾶς ἡ τὸ ἀσθενὲς ἐνισχύουσα δύναμις διὰ τῶν εὐχῶν τοῦ ἐν ἀσθενείᾳ τοῦ σώματος τὴν δύναμιν ἑαυτοῦ τελειώ- σαντος. Εἰ μὲν οὖν ἔτι καὶ νῦν ἡ θεοειδὴς ἐκείνη, καὶ ἁγία ψυχὴ διὰ σαρκὸς ἐθεώρα τὸν ἀνθρώπινον βίον, καὶ τὸ ὑψηλὸν στόμα, κατὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς ἀποκληρωθεῖσαν χάριν αὐτῷ, τὴν ἅμαχον ἐκείνην ἡφίει φωνήν· τίς ἂν εἰς τοσοῦτον πεποιθήσεως ἦλθεν, ὥστε τι περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης τολμῆσαι καὶ φθέγξασθαι, πάντα λόγον καὶ πᾶσαν ἡχὴν τῆς θείας ἐκείνης σάλπιγγος ὑπερηχούσης; Ἐπεὶ δὲ ὁ μὲν πρὸς Θεὸν ὅλος ἀν έπτατο, πρότερον μὲν ἐν ὀλίγῳ τινὶ, καὶ σκιοειδεῖ τῷ λειψάνῳ τοῦ σώματος τῆς γῆς ἐφαπτόμενος, τῷ δὲ πλείονι συμμετεωροπορῶν τῷ Θεῷ· νυνὶ δὲ καὶ τὴν σκιὰν ἐκείνην τοῦ σώματος προσαφεὶς καὶ καταλιπών τῷδε τῷ βίῳ· οἱ δὲ κηφήνες περιβομβοῦσι τὰ κηρία * Ει CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. Hæc mihi dicere in mentem venit cogitanti illum, qui bona sua cum omnibus liberaliter communicabat, divinum, inquam, hominen, et illud pietatis os Ba- silium: qui pro ea, qua circumfluebat spiritualium thesaurorum abundantia, in lividas quoque animas, promiscue, gratiam sapientiæ effundebat; ingratum- que erga bene de se merentes Eunomium. Hic namque vehementia infrmitatis, qua in fide labo- rabat, omnibus miserabilis videbatur: Quis enim adeo omnem affectum exuisset, qui non misereretur pereuntis? Basilium itidem sola misericordia ad ſerendam opem curationemque aggrediendam im- pulit, qui ex abundantia humanitatis, quamlibet desperatis medicas manus admovere nihil dubitavit, quique interitu viri dolens, ob insitam a natura erga calamitosos miserandi propensionem, oratio- nem hæreseos refutatricem, ceu veneficiorum anti- dotum, præsensque remedium elaboravit, non alio âne, quam ut hominem sanaret sanatumque Ec- clesiæ restitueret. Psal. cxxxvi, 9. * Cor. x, 4. C – D Ast ille similiter, ac si phrenesi correptus esset, in medicum insurgit, eique obluctatur, et repugnat, et hostis loco habet, qui illum ex impietatis barathro eripere conabatur, et in his non quomodocunque, et ut sors casusque ferunt, delirat ac desipit, sed litte- rarum monumentis consignatam quasi columnam insaniæ suæ erexit, et multo tempore otii tantum quantum cupiebat, nactus, parturiit toto illo temporis intervallo librum, diutius videlicet quam elephantes immani corporis mole animant suos fetus; interea minas jactitabat, privatimque fetum suum fingere et lambere non desistebat : cæterum sero, et vix tandem aliquando in lucem protulit abortivum quemdam et plane imperfectum partum, quem omnes, qui cum nomio sentiunt, tractant, nutricum instar, nutriunt et fovent: nos vero propter illam Prophetæ vocem dicentis: Beatus qui tenebil et allidet parvalos tuos ad petram ; cum in nostras quoque manus venisset, comprehendere insipientem illum libellum, et ad petram allidere velut prolem quamdam Babylonicam decrevimus, Petra autem erat Christus ', hoc est, veritatis ratio et oratio: tantum adsit nobis virtus illa quæ imbecillitates corroborat, per preces ejus, qui in corporis infirmitate vim propriam perfecit. Quod si adhuc divina illa et sancta anima in cor- pore mortali hujus lucis usura frueretur, et grandi- loquum illud os, secundum datam sibi ab initio gra tiam, invictam illam vocem mitteret : quis eo con- fidentiæ processisset, ut de boc argumento aliquid vel mutire auderet, quandoquidem omnem oratio- nem omnemque sensum verba illa divina superant? Postquam vero animus Basilii ad Deum evolavit (cum prius quoque in exiguo et tenui corpusculo hanc terram incoleret, majorem temporis partem cum Deo in excelsis habitans), et nunc umbra illa corporis relicta, terræque mandata excesserit ; crabrones autem et fuci necdum favos orationis

Β Ταῦτα δέ μοι λέγειν ἐπῆλθεν, ἐνθυμηθέντι τόν τε Α πᾶσιν ἀφειδῶς κοινωνοῦντα τῶν ἰδίων καλῶν, τὸν τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπον λέγω, τὸ τῆς εὐσεβείας στόμα Βασί λειον, τὸν ἐν τῇ περιουσίᾳ τῶν πνευματικῶν θησαν- ρῶν, καὶ εἰς κακοτέχνους ψυχὰς ἀνεξετάστως τὴν χάριν τῆς σοφίας ἐκχέοντα, καὶ τὸν ἀγνώμονα πρὸς τοὺς ἀγαθόν τι ποιεῖν αὐτὸν ἐσπουδακότας Ευνόμιον. Οὗτος γὰρ τῷ ὑπερβάλλοντι τῆς κατὰ ψυχὴν ἀῤῥω- στίας, ἣν περὶ τὴν πίστιν ἠσθένησεν, ἐλεεινὸς μὲν ἅπασιν ἔδοξε τοῖς τῆς Ἐκκλησίας μετέχουσι. Τις γὰρ οὕτως ἀσυμπαθής, ὡς μὴ οἰκτείρειν τὸν ἀπολλύ μενον; Ἐκεῖνον δὲ μόνον πρὸς τὴν ἐγχείρησιν τῆς θεραπείας ἐκίνησε τὸν μόνον ἐν τῷ περιττεύοντι τῆς φιλανθρωπίας, καὶ τοῖς ἀμηχάνοις· ἐπιτολμῶν πρὸς ἴασιν, ὃς τῇ ἀπωλείᾳ τοῦ ἀνδρὸς περιαλγήσας, διὰ τὴν φυσικὴν αὐτοῦ πρὸς τοὺς ταλαιπωρούντας συμπά- θειαν, οἷόν τι πονηρῶν δηλητηρίων αλεξιφάρμακον, τὸν ἀνατρεπτικὸν τῆς αἱρέσεως λόγον ἐποίησε, σκοπὸν ἔχων ἀνασῶσαι πάλιν διὰ τούτων καὶ ἀποκαταστῆσαι τῇ Ἐκκλησία τὸν ἄνθρωπον. ῾Ο δὲ καθάπερ ὑπὸ φρενίτιδος παραπληγείς τὴν διάνοιαν, ἀντιτείνει τῷ θεραπεύοντι, καὶ πολεμεῖ, καὶ μάχεται, καὶ ἐχθρὸν νομίζει τὸν ἐκ τοῦ βαράθρου τῆς ἀσεβείας ἀναλαβεῖν βιαζόμενον. Καὶ ταῦτα οὐχ ἁπλῶς οὕτωσὶ κατὰ τὸ συμβὰν ἐπὶ τῶν προστυχόντων παρα πρεῖ· ἀλλ' ἔγγραφον στήλην τῆς μελαγχολίας ταύτης καθ᾿ ἑαυτοῦ ἀνεστήσατο· καὶ ἐν μακρῷ τῷ χρόνῳ σχολῆς ἐπιτυχὼν ὁπότης ἐβούλετο, ὑπὲρ τὰ μεγάλα καὶ πολύ- σαρκα των θηρίων ὤδινε λόγον ἐν παντὶ τῷ διὰ μέσου χρόνῳ· καὶ βαρὺς ἦν ταῖς ἀπειλαῖς, ἐν ἀποῤῥήτοις ἔτι· διαπλάσσων τὸ κύημα· ὀψὲ δέ ποτε καὶ μόγις εἰς φῶς προήγαγεν ἀμβλωθρίδιόν τι, καὶ ἀτελεσφόρητον γέν- νημα, δ πάντες μὲν οἱ τῆς αὐτῆς συμμετασχόντες διαφορᾶς τιθηνοῦνται, καὶ θάλπουσιν· ἡμεῖς δὲ διὰ τὴν ἐκ τῆς προφητείας μακαρισμόν· Μακάριος γὰρ, φησίν, ὃς κρατήσει, καὶ ἐδαφιεῖ τὰ νήπιά σου πρὸς τὴν πέτραν· ἐπειδὴ καὶ εἰς ἡμετέρας ἀφίκετο χεί ρας, κρατῆσαι τὸ νήπιον τοῦτο λόγιον καὶ ἐδαφίσα: πρὸς τὴν πέτραν, ὡς ἕν τι τῶν Βαβυλωνίων τέκνων προεθυμήθημεν· Ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός· τουτ- ἔστι, τῆς ἀληθείας ὁ λόγος· μόνον ἔλθοι ἐφ' ἡμᾶς ἡ τὸ ἀσθενὲς ἐνισχύουσα δύναμις διὰ τῶν εὐχῶν τοῦ ἐν ἀσθενείᾳ τοῦ σώματος τὴν δύναμιν ἑαυτοῦ τελειώ- σαντος. Εἰ μὲν οὖν ἔτι καὶ νῦν ἡ θεοειδὴς ἐκείνη, καὶ ἁγία ψυχὴ διὰ σαρκὸς ἐθεώρα τὸν ἀνθρώπινον βίον, καὶ τὸ ὑψηλὸν στόμα, κατὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς ἀποκληρωθεῖσαν χάριν αὐτῷ, τὴν ἅμαχον ἐκείνην ἡφίει φωνήν· τίς ἂν εἰς τοσοῦτον πεποιθήσεως ἦλθεν, ὥστε τι περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης τολμῆσαι καὶ φθέγξασθαι, πάντα λόγον καὶ πᾶσαν ἡχὴν τῆς θείας ἐκείνης σάλπιγγος ὑπερηχούσης; Ἐπεὶ δὲ ὁ μὲν πρὸς Θεὸν ὅλος ἀν έπτατο, πρότερον μὲν ἐν ὀλίγῳ τινὶ, καὶ σκιοειδεῖ τῷ λειψάνῳ τοῦ σώματος τῆς γῆς ἐφαπτόμενος, τῷ δὲ πλείονι συμμετεωροπορῶν τῷ Θεῷ· νυνὶ δὲ καὶ τὴν σκιὰν ἐκείνην τοῦ σώματος προσαφεὶς καὶ καταλιπών τῷδε τῷ βίῳ· οἱ δὲ κηφήνες περιβομβοῦσι τὰ κηρία * Ει CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. Hæc mihi dicere in mentem venit cogitanti illum, qui bona sua cum omnibus liberaliter communicabat, divinum, inquam, hominen, et illud pietatis os Ba- silium: qui pro ea, qua circumfluebat spiritualium thesaurorum abundantia, in lividas quoque animas, promiscue, gratiam sapientiæ effundebat; ingratum- que erga bene de se merentes Eunomium. Hic namque vehementia infrmitatis, qua in fide labo- rabat, omnibus miserabilis videbatur: Quis enim adeo omnem affectum exuisset, qui non misereretur pereuntis? Basilium itidem sola misericordia ad ſerendam opem curationemque aggrediendam im- pulit, qui ex abundantia humanitatis, quamlibet desperatis medicas manus admovere nihil dubitavit, quique interitu viri dolens, ob insitam a natura erga calamitosos miserandi propensionem, oratio- nem hæreseos refutatricem, ceu veneficiorum anti- dotum, præsensque remedium elaboravit, non alio âne, quam ut hominem sanaret sanatumque Ec- clesiæ restitueret. Psal. cxxxvi, 9. * Cor. x, 4. C – D Ast ille similiter, ac si phrenesi correptus esset, in medicum insurgit, eique obluctatur, et repugnat, et hostis loco habet, qui illum ex impietatis barathro eripere conabatur, et in his non quomodocunque, et ut sors casusque ferunt, delirat ac desipit, sed litte- rarum monumentis consignatam quasi columnam insaniæ suæ erexit, et multo tempore otii tantum quantum cupiebat, nactus, parturiit toto illo temporis intervallo librum, diutius videlicet quam elephantes immani corporis mole animant suos fetus; interea minas jactitabat, privatimque fetum suum fingere et lambere non desistebat : cæterum sero, et vix tandem aliquando in lucem protulit abortivum quemdam et plane imperfectum partum, quem omnes, qui cum nomio sentiunt, tractant, nutricum instar, nutriunt et fovent: nos vero propter illam Prophetæ vocem dicentis: Beatus qui tenebil et allidet parvalos tuos ad petram ; cum in nostras quoque manus venisset, comprehendere insipientem illum libellum, et ad petram allidere velut prolem quamdam Babylonicam decrevimus, Petra autem erat Christus ', hoc est, veritatis ratio et oratio: tantum adsit nobis virtus illa quæ imbecillitates corroborat, per preces ejus, qui in corporis infirmitate vim propriam perfecit. Quod si adhuc divina illa et sancta anima in cor- pore mortali hujus lucis usura frueretur, et grandi- loquum illud os, secundum datam sibi ab initio gra tiam, invictam illam vocem mitteret : quis eo con- fidentiæ processisset, ut de boc argumento aliquid vel mutire auderet, quandoquidem omnem oratio- nem omnemque sensum verba illa divina superant? Postquam vero animus Basilii ad Deum evolavit (cum prius quoque in exiguo et tenui corpusculo hanc terram incoleret, majorem temporis partem cum Deo in excelsis habitans), et nunc umbra illa corporis relicta, terræque mandata excesserit ; crabrones autem et fuci necdum favos orationis

Β Ταῦτα δέ μοι λέγειν ἐπῆλθεν, ἐνθυμηθέντι τόν τε Α πᾶσιν ἀφειδῶς κοινωνοῦντα τῶν ἰδίων καλῶν, τὸν τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπον λέγω, τὸ τῆς εὐσεβείας στόμα Βασί λειον, τὸν ἐν τῇ περιουσίᾳ τῶν πνευματικῶν θησαν- ρῶν, καὶ εἰς κακοτέχνους ψυχὰς ἀνεξετάστως τὴν χάριν τῆς σοφίας ἐκχέοντα, καὶ τὸν ἀγνώμονα πρὸς τοὺς ἀγαθόν τι ποιεῖν αὐτὸν ἐσπουδακότας Ευνόμιον. Οὗτος γὰρ τῷ ὑπερβάλλοντι τῆς κατὰ ψυχὴν ἀῤῥω- στίας, ἣν περὶ τὴν πίστιν ἠσθένησεν, ἐλεεινὸς μὲν ἅπασιν ἔδοξε τοῖς τῆς Ἐκκλησίας μετέχουσι. Τις γὰρ οὕτως ἀσυμπαθής, ὡς μὴ οἰκτείρειν τὸν ἀπολλύ μενον; Ἐκεῖνον δὲ μόνον πρὸς τὴν ἐγχείρησιν τῆς θεραπείας ἐκίνησε τὸν μόνον ἐν τῷ περιττεύοντι τῆς φιλανθρωπίας, καὶ τοῖς ἀμηχάνοις· ἐπιτολμῶν πρὸς ἴασιν, ὃς τῇ ἀπωλείᾳ τοῦ ἀνδρὸς περιαλγήσας, διὰ τὴν φυσικὴν αὐτοῦ πρὸς τοὺς ταλαιπωρούντας συμπά- θειαν, οἷόν τι πονηρῶν δηλητηρίων αλεξιφάρμακον, τὸν ἀνατρεπτικὸν τῆς αἱρέσεως λόγον ἐποίησε, σκοπὸν ἔχων ἀνασῶσαι πάλιν διὰ τούτων καὶ ἀποκαταστῆσαι τῇ Ἐκκλησία τὸν ἄνθρωπον. ῾Ο δὲ καθάπερ ὑπὸ φρενίτιδος παραπληγείς τὴν διάνοιαν, ἀντιτείνει τῷ θεραπεύοντι, καὶ πολεμεῖ, καὶ μάχεται, καὶ ἐχθρὸν νομίζει τὸν ἐκ τοῦ βαράθρου τῆς ἀσεβείας ἀναλαβεῖν βιαζόμενον. Καὶ ταῦτα οὐχ ἁπλῶς οὕτωσὶ κατὰ τὸ συμβὰν ἐπὶ τῶν προστυχόντων παρα πρεῖ· ἀλλ' ἔγγραφον στήλην τῆς μελαγχολίας ταύτης καθ᾿ ἑαυτοῦ ἀνεστήσατο· καὶ ἐν μακρῷ τῷ χρόνῳ σχολῆς ἐπιτυχὼν ὁπότης ἐβούλετο, ὑπὲρ τὰ μεγάλα καὶ πολύ- σαρκα των θηρίων ὤδινε λόγον ἐν παντὶ τῷ διὰ μέσου χρόνῳ· καὶ βαρὺς ἦν ταῖς ἀπειλαῖς, ἐν ἀποῤῥήτοις ἔτι· διαπλάσσων τὸ κύημα· ὀψὲ δέ ποτε καὶ μόγις εἰς φῶς προήγαγεν ἀμβλωθρίδιόν τι, καὶ ἀτελεσφόρητον γέν- νημα, δ πάντες μὲν οἱ τῆς αὐτῆς συμμετασχόντες διαφορᾶς τιθηνοῦνται, καὶ θάλπουσιν· ἡμεῖς δὲ διὰ τὴν ἐκ τῆς προφητείας μακαρισμόν· Μακάριος γὰρ, φησίν, ὃς κρατήσει, καὶ ἐδαφιεῖ τὰ νήπιά σου πρὸς τὴν πέτραν· ἐπειδὴ καὶ εἰς ἡμετέρας ἀφίκετο χεί ρας, κρατῆσαι τὸ νήπιον τοῦτο λόγιον καὶ ἐδαφίσα: πρὸς τὴν πέτραν, ὡς ἕν τι τῶν Βαβυλωνίων τέκνων προεθυμήθημεν· Ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός· τουτ- ἔστι, τῆς ἀληθείας ὁ λόγος· μόνον ἔλθοι ἐφ' ἡμᾶς ἡ τὸ ἀσθενὲς ἐνισχύουσα δύναμις διὰ τῶν εὐχῶν τοῦ ἐν ἀσθενείᾳ τοῦ σώματος τὴν δύναμιν ἑαυτοῦ τελειώ- σαντος. Εἰ μὲν οὖν ἔτι καὶ νῦν ἡ θεοειδὴς ἐκείνη, καὶ ἁγία ψυχὴ διὰ σαρκὸς ἐθεώρα τὸν ἀνθρώπινον βίον, καὶ τὸ ὑψηλὸν στόμα, κατὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς ἀποκληρωθεῖσαν χάριν αὐτῷ, τὴν ἅμαχον ἐκείνην ἡφίει φωνήν· τίς ἂν εἰς τοσοῦτον πεποιθήσεως ἦλθεν, ὥστε τι περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης τολμῆσαι καὶ φθέγξασθαι, πάντα λόγον καὶ πᾶσαν ἡχὴν τῆς θείας ἐκείνης σάλπιγγος ὑπερηχούσης; Ἐπεὶ δὲ ὁ μὲν πρὸς Θεὸν ὅλος ἀν έπτατο, πρότερον μὲν ἐν ὀλίγῳ τινὶ, καὶ σκιοειδεῖ τῷ λειψάνῳ τοῦ σώματος τῆς γῆς ἐφαπτόμενος, τῷ δὲ πλείονι συμμετεωροπορῶν τῷ Θεῷ· νυνὶ δὲ καὶ τὴν σκιὰν ἐκείνην τοῦ σώματος προσαφεὶς καὶ καταλιπών τῷδε τῷ βίῳ· οἱ δὲ κηφήνες περιβομβοῦσι τὰ κηρία * Ει CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. Hæc mihi dicere in mentem venit cogitanti illum, qui bona sua cum omnibus liberaliter communicabat, divinum, inquam, hominen, et illud pietatis os Ba- silium: qui pro ea, qua circumfluebat spiritualium thesaurorum abundantia, in lividas quoque animas, promiscue, gratiam sapientiæ effundebat; ingratum- que erga bene de se merentes Eunomium. Hic namque vehementia infrmitatis, qua in fide labo- rabat, omnibus miserabilis videbatur: Quis enim adeo omnem affectum exuisset, qui non misereretur pereuntis? Basilium itidem sola misericordia ad ſerendam opem curationemque aggrediendam im- pulit, qui ex abundantia humanitatis, quamlibet desperatis medicas manus admovere nihil dubitavit, quique interitu viri dolens, ob insitam a natura erga calamitosos miserandi propensionem, oratio- nem hæreseos refutatricem, ceu veneficiorum anti- dotum, præsensque remedium elaboravit, non alio âne, quam ut hominem sanaret sanatumque Ec- clesiæ restitueret. Psal. cxxxvi, 9. * Cor. x, 4. C – D Ast ille similiter, ac si phrenesi correptus esset, in medicum insurgit, eique obluctatur, et repugnat, et hostis loco habet, qui illum ex impietatis barathro eripere conabatur, et in his non quomodocunque, et ut sors casusque ferunt, delirat ac desipit, sed litte- rarum monumentis consignatam quasi columnam insaniæ suæ erexit, et multo tempore otii tantum quantum cupiebat, nactus, parturiit toto illo temporis intervallo librum, diutius videlicet quam elephantes immani corporis mole animant suos fetus; interea minas jactitabat, privatimque fetum suum fingere et lambere non desistebat : cæterum sero, et vix tandem aliquando in lucem protulit abortivum quemdam et plane imperfectum partum, quem omnes, qui cum nomio sentiunt, tractant, nutricum instar, nutriunt et fovent: nos vero propter illam Prophetæ vocem dicentis: Beatus qui tenebil et allidet parvalos tuos ad petram ; cum in nostras quoque manus venisset, comprehendere insipientem illum libellum, et ad petram allidere velut prolem quamdam Babylonicam decrevimus, Petra autem erat Christus ', hoc est, veritatis ratio et oratio: tantum adsit nobis virtus illa quæ imbecillitates corroborat, per preces ejus, qui in corporis infirmitate vim propriam perfecit. Quod si adhuc divina illa et sancta anima in cor- pore mortali hujus lucis usura frueretur, et grandi- loquum illud os, secundum datam sibi ab initio gra tiam, invictam illam vocem mitteret : quis eo con- fidentiæ processisset, ut de boc argumento aliquid vel mutire auderet, quandoquidem omnem oratio- nem omnemque sensum verba illa divina superant? Postquam vero animus Basilii ad Deum evolavit (cum prius quoque in exiguo et tenui corpusculo hanc terram incoleret, majorem temporis partem cum Deo in excelsis habitans), et nunc umbra illa corporis relicta, terræque mandata excesserit ; crabrones autem et fuci necdum favos orationis

Β Ταῦτα δέ μοι λέγειν ἐπῆλθεν, ἐνθυμηθέντι τόν τε Α πᾶσιν ἀφειδῶς κοινωνοῦντα τῶν ἰδίων καλῶν, τὸν τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπον λέγω, τὸ τῆς εὐσεβείας στόμα Βασί λειον, τὸν ἐν τῇ περιουσίᾳ τῶν πνευματικῶν θησαν- ρῶν, καὶ εἰς κακοτέχνους ψυχὰς ἀνεξετάστως τὴν χάριν τῆς σοφίας ἐκχέοντα, καὶ τὸν ἀγνώμονα πρὸς τοὺς ἀγαθόν τι ποιεῖν αὐτὸν ἐσπουδακότας Ευνόμιον. Οὗτος γὰρ τῷ ὑπερβάλλοντι τῆς κατὰ ψυχὴν ἀῤῥω- στίας, ἣν περὶ τὴν πίστιν ἠσθένησεν, ἐλεεινὸς μὲν ἅπασιν ἔδοξε τοῖς τῆς Ἐκκλησίας μετέχουσι. Τις γὰρ οὕτως ἀσυμπαθής, ὡς μὴ οἰκτείρειν τὸν ἀπολλύ μενον; Ἐκεῖνον δὲ μόνον πρὸς τὴν ἐγχείρησιν τῆς θεραπείας ἐκίνησε τὸν μόνον ἐν τῷ περιττεύοντι τῆς φιλανθρωπίας, καὶ τοῖς ἀμηχάνοις· ἐπιτολμῶν πρὸς ἴασιν, ὃς τῇ ἀπωλείᾳ τοῦ ἀνδρὸς περιαλγήσας, διὰ τὴν φυσικὴν αὐτοῦ πρὸς τοὺς ταλαιπωρούντας συμπά- θειαν, οἷόν τι πονηρῶν δηλητηρίων αλεξιφάρμακον, τὸν ἀνατρεπτικὸν τῆς αἱρέσεως λόγον ἐποίησε, σκοπὸν ἔχων ἀνασῶσαι πάλιν διὰ τούτων καὶ ἀποκαταστῆσαι τῇ Ἐκκλησία τὸν ἄνθρωπον. ῾Ο δὲ καθάπερ ὑπὸ φρενίτιδος παραπληγείς τὴν διάνοιαν, ἀντιτείνει τῷ θεραπεύοντι, καὶ πολεμεῖ, καὶ μάχεται, καὶ ἐχθρὸν νομίζει τὸν ἐκ τοῦ βαράθρου τῆς ἀσεβείας ἀναλαβεῖν βιαζόμενον. Καὶ ταῦτα οὐχ ἁπλῶς οὕτωσὶ κατὰ τὸ συμβὰν ἐπὶ τῶν προστυχόντων παρα πρεῖ· ἀλλ' ἔγγραφον στήλην τῆς μελαγχολίας ταύτης καθ᾿ ἑαυτοῦ ἀνεστήσατο· καὶ ἐν μακρῷ τῷ χρόνῳ σχολῆς ἐπιτυχὼν ὁπότης ἐβούλετο, ὑπὲρ τὰ μεγάλα καὶ πολύ- σαρκα των θηρίων ὤδινε λόγον ἐν παντὶ τῷ διὰ μέσου χρόνῳ· καὶ βαρὺς ἦν ταῖς ἀπειλαῖς, ἐν ἀποῤῥήτοις ἔτι· διαπλάσσων τὸ κύημα· ὀψὲ δέ ποτε καὶ μόγις εἰς φῶς προήγαγεν ἀμβλωθρίδιόν τι, καὶ ἀτελεσφόρητον γέν- νημα, δ πάντες μὲν οἱ τῆς αὐτῆς συμμετασχόντες διαφορᾶς τιθηνοῦνται, καὶ θάλπουσιν· ἡμεῖς δὲ διὰ τὴν ἐκ τῆς προφητείας μακαρισμόν· Μακάριος γὰρ, φησίν, ὃς κρατήσει, καὶ ἐδαφιεῖ τὰ νήπιά σου πρὸς τὴν πέτραν· ἐπειδὴ καὶ εἰς ἡμετέρας ἀφίκετο χεί ρας, κρατῆσαι τὸ νήπιον τοῦτο λόγιον καὶ ἐδαφίσα: πρὸς τὴν πέτραν, ὡς ἕν τι τῶν Βαβυλωνίων τέκνων προεθυμήθημεν· Ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός· τουτ- ἔστι, τῆς ἀληθείας ὁ λόγος· μόνον ἔλθοι ἐφ' ἡμᾶς ἡ τὸ ἀσθενὲς ἐνισχύουσα δύναμις διὰ τῶν εὐχῶν τοῦ ἐν ἀσθενείᾳ τοῦ σώματος τὴν δύναμιν ἑαυτοῦ τελειώ- σαντος. Εἰ μὲν οὖν ἔτι καὶ νῦν ἡ θεοειδὴς ἐκείνη, καὶ ἁγία ψυχὴ διὰ σαρκὸς ἐθεώρα τὸν ἀνθρώπινον βίον, καὶ τὸ ὑψηλὸν στόμα, κατὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς ἀποκληρωθεῖσαν χάριν αὐτῷ, τὴν ἅμαχον ἐκείνην ἡφίει φωνήν· τίς ἂν εἰς τοσοῦτον πεποιθήσεως ἦλθεν, ὥστε τι περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης τολμῆσαι καὶ φθέγξασθαι, πάντα λόγον καὶ πᾶσαν ἡχὴν τῆς θείας ἐκείνης σάλπιγγος ὑπερηχούσης; Ἐπεὶ δὲ ὁ μὲν πρὸς Θεὸν ὅλος ἀν έπτατο, πρότερον μὲν ἐν ὀλίγῳ τινὶ, καὶ σκιοειδεῖ τῷ λειψάνῳ τοῦ σώματος τῆς γῆς ἐφαπτόμενος, τῷ δὲ πλείονι συμμετεωροπορῶν τῷ Θεῷ· νυνὶ δὲ καὶ τὴν σκιὰν ἐκείνην τοῦ σώματος προσαφεὶς καὶ καταλιπών τῷδε τῷ βίῳ· οἱ δὲ κηφήνες περιβομβοῦσι τὰ κηρία * Ει CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. Hæc mihi dicere in mentem venit cogitanti illum, qui bona sua cum omnibus liberaliter communicabat, divinum, inquam, hominen, et illud pietatis os Ba- silium: qui pro ea, qua circumfluebat spiritualium thesaurorum abundantia, in lividas quoque animas, promiscue, gratiam sapientiæ effundebat; ingratum- que erga bene de se merentes Eunomium. Hic namque vehementia infrmitatis, qua in fide labo- rabat, omnibus miserabilis videbatur: Quis enim adeo omnem affectum exuisset, qui non misereretur pereuntis? Basilium itidem sola misericordia ad ſerendam opem curationemque aggrediendam im- pulit, qui ex abundantia humanitatis, quamlibet desperatis medicas manus admovere nihil dubitavit, quique interitu viri dolens, ob insitam a natura erga calamitosos miserandi propensionem, oratio- nem hæreseos refutatricem, ceu veneficiorum anti- dotum, præsensque remedium elaboravit, non alio âne, quam ut hominem sanaret sanatumque Ec- clesiæ restitueret. Psal. cxxxvi, 9. * Cor. x, 4. C – D Ast ille similiter, ac si phrenesi correptus esset, in medicum insurgit, eique obluctatur, et repugnat, et hostis loco habet, qui illum ex impietatis barathro eripere conabatur, et in his non quomodocunque, et ut sors casusque ferunt, delirat ac desipit, sed litte- rarum monumentis consignatam quasi columnam insaniæ suæ erexit, et multo tempore otii tantum quantum cupiebat, nactus, parturiit toto illo temporis intervallo librum, diutius videlicet quam elephantes immani corporis mole animant suos fetus; interea minas jactitabat, privatimque fetum suum fingere et lambere non desistebat : cæterum sero, et vix tandem aliquando in lucem protulit abortivum quemdam et plane imperfectum partum, quem omnes, qui cum nomio sentiunt, tractant, nutricum instar, nutriunt et fovent: nos vero propter illam Prophetæ vocem dicentis: Beatus qui tenebil et allidet parvalos tuos ad petram ; cum in nostras quoque manus venisset, comprehendere insipientem illum libellum, et ad petram allidere velut prolem quamdam Babylonicam decrevimus, Petra autem erat Christus ', hoc est, veritatis ratio et oratio: tantum adsit nobis virtus illa quæ imbecillitates corroborat, per preces ejus, qui in corporis infirmitate vim propriam perfecit. Quod si adhuc divina illa et sancta anima in cor- pore mortali hujus lucis usura frueretur, et grandi- loquum illud os, secundum datam sibi ab initio gra tiam, invictam illam vocem mitteret : quis eo con- fidentiæ processisset, ut de boc argumento aliquid vel mutire auderet, quandoquidem omnem oratio- nem omnemque sensum verba illa divina superant? Postquam vero animus Basilii ad Deum evolavit (cum prius quoque in exiguo et tenui corpusculo hanc terram incoleret, majorem temporis partem cum Deo in excelsis habitans), et nunc umbra illa corporis relicta, terræque mandata excesserit ; crabrones autem et fuci necdum favos orationis

Β Ταῦτα δέ μοι λέγειν ἐπῆλθεν, ἐνθυμηθέντι τόν τε Α πᾶσιν ἀφειδῶς κοινωνοῦντα τῶν ἰδίων καλῶν, τὸν τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπον λέγω, τὸ τῆς εὐσεβείας στόμα Βασί λειον, τὸν ἐν τῇ περιουσίᾳ τῶν πνευματικῶν θησαν- ρῶν, καὶ εἰς κακοτέχνους ψυχὰς ἀνεξετάστως τὴν χάριν τῆς σοφίας ἐκχέοντα, καὶ τὸν ἀγνώμονα πρὸς τοὺς ἀγαθόν τι ποιεῖν αὐτὸν ἐσπουδακότας Ευνόμιον. Οὗτος γὰρ τῷ ὑπερβάλλοντι τῆς κατὰ ψυχὴν ἀῤῥω- στίας, ἣν περὶ τὴν πίστιν ἠσθένησεν, ἐλεεινὸς μὲν ἅπασιν ἔδοξε τοῖς τῆς Ἐκκλησίας μετέχουσι. Τις γὰρ οὕτως ἀσυμπαθής, ὡς μὴ οἰκτείρειν τὸν ἀπολλύ μενον; Ἐκεῖνον δὲ μόνον πρὸς τὴν ἐγχείρησιν τῆς θεραπείας ἐκίνησε τὸν μόνον ἐν τῷ περιττεύοντι τῆς φιλανθρωπίας, καὶ τοῖς ἀμηχάνοις· ἐπιτολμῶν πρὸς ἴασιν, ὃς τῇ ἀπωλείᾳ τοῦ ἀνδρὸς περιαλγήσας, διὰ τὴν φυσικὴν αὐτοῦ πρὸς τοὺς ταλαιπωρούντας συμπά- θειαν, οἷόν τι πονηρῶν δηλητηρίων αλεξιφάρμακον, τὸν ἀνατρεπτικὸν τῆς αἱρέσεως λόγον ἐποίησε, σκοπὸν ἔχων ἀνασῶσαι πάλιν διὰ τούτων καὶ ἀποκαταστῆσαι τῇ Ἐκκλησία τὸν ἄνθρωπον. ῾Ο δὲ καθάπερ ὑπὸ φρενίτιδος παραπληγείς τὴν διάνοιαν, ἀντιτείνει τῷ θεραπεύοντι, καὶ πολεμεῖ, καὶ μάχεται, καὶ ἐχθρὸν νομίζει τὸν ἐκ τοῦ βαράθρου τῆς ἀσεβείας ἀναλαβεῖν βιαζόμενον. Καὶ ταῦτα οὐχ ἁπλῶς οὕτωσὶ κατὰ τὸ συμβὰν ἐπὶ τῶν προστυχόντων παρα πρεῖ· ἀλλ' ἔγγραφον στήλην τῆς μελαγχολίας ταύτης καθ᾿ ἑαυτοῦ ἀνεστήσατο· καὶ ἐν μακρῷ τῷ χρόνῳ σχολῆς ἐπιτυχὼν ὁπότης ἐβούλετο, ὑπὲρ τὰ μεγάλα καὶ πολύ- σαρκα των θηρίων ὤδινε λόγον ἐν παντὶ τῷ διὰ μέσου χρόνῳ· καὶ βαρὺς ἦν ταῖς ἀπειλαῖς, ἐν ἀποῤῥήτοις ἔτι· διαπλάσσων τὸ κύημα· ὀψὲ δέ ποτε καὶ μόγις εἰς φῶς προήγαγεν ἀμβλωθρίδιόν τι, καὶ ἀτελεσφόρητον γέν- νημα, δ πάντες μὲν οἱ τῆς αὐτῆς συμμετασχόντες διαφορᾶς τιθηνοῦνται, καὶ θάλπουσιν· ἡμεῖς δὲ διὰ τὴν ἐκ τῆς προφητείας μακαρισμόν· Μακάριος γὰρ, φησίν, ὃς κρατήσει, καὶ ἐδαφιεῖ τὰ νήπιά σου πρὸς τὴν πέτραν· ἐπειδὴ καὶ εἰς ἡμετέρας ἀφίκετο χεί ρας, κρατῆσαι τὸ νήπιον τοῦτο λόγιον καὶ ἐδαφίσα: πρὸς τὴν πέτραν, ὡς ἕν τι τῶν Βαβυλωνίων τέκνων προεθυμήθημεν· Ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός· τουτ- ἔστι, τῆς ἀληθείας ὁ λόγος· μόνον ἔλθοι ἐφ' ἡμᾶς ἡ τὸ ἀσθενὲς ἐνισχύουσα δύναμις διὰ τῶν εὐχῶν τοῦ ἐν ἀσθενείᾳ τοῦ σώματος τὴν δύναμιν ἑαυτοῦ τελειώ- σαντος. Εἰ μὲν οὖν ἔτι καὶ νῦν ἡ θεοειδὴς ἐκείνη, καὶ ἁγία ψυχὴ διὰ σαρκὸς ἐθεώρα τὸν ἀνθρώπινον βίον, καὶ τὸ ὑψηλὸν στόμα, κατὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς ἀποκληρωθεῖσαν χάριν αὐτῷ, τὴν ἅμαχον ἐκείνην ἡφίει φωνήν· τίς ἂν εἰς τοσοῦτον πεποιθήσεως ἦλθεν, ὥστε τι περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης τολμῆσαι καὶ φθέγξασθαι, πάντα λόγον καὶ πᾶσαν ἡχὴν τῆς θείας ἐκείνης σάλπιγγος ὑπερηχούσης; Ἐπεὶ δὲ ὁ μὲν πρὸς Θεὸν ὅλος ἀν έπτατο, πρότερον μὲν ἐν ὀλίγῳ τινὶ, καὶ σκιοειδεῖ τῷ λειψάνῳ τοῦ σώματος τῆς γῆς ἐφαπτόμενος, τῷ δὲ πλείονι συμμετεωροπορῶν τῷ Θεῷ· νυνὶ δὲ καὶ τὴν σκιὰν ἐκείνην τοῦ σώματος προσαφεὶς καὶ καταλιπών τῷδε τῷ βίῳ· οἱ δὲ κηφήνες περιβομβοῦσι τὰ κηρία * Ει CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. Hæc mihi dicere in mentem venit cogitanti illum, qui bona sua cum omnibus liberaliter communicabat, divinum, inquam, hominen, et illud pietatis os Ba- silium: qui pro ea, qua circumfluebat spiritualium thesaurorum abundantia, in lividas quoque animas, promiscue, gratiam sapientiæ effundebat; ingratum- que erga bene de se merentes Eunomium. Hic namque vehementia infrmitatis, qua in fide labo- rabat, omnibus miserabilis videbatur: Quis enim adeo omnem affectum exuisset, qui non misereretur pereuntis? Basilium itidem sola misericordia ad ſerendam opem curationemque aggrediendam im- pulit, qui ex abundantia humanitatis, quamlibet desperatis medicas manus admovere nihil dubitavit, quique interitu viri dolens, ob insitam a natura erga calamitosos miserandi propensionem, oratio- nem hæreseos refutatricem, ceu veneficiorum anti- dotum, præsensque remedium elaboravit, non alio âne, quam ut hominem sanaret sanatumque Ec- clesiæ restitueret. Psal. cxxxvi, 9. * Cor. x, 4. C – D Ast ille similiter, ac si phrenesi correptus esset, in medicum insurgit, eique obluctatur, et repugnat, et hostis loco habet, qui illum ex impietatis barathro eripere conabatur, et in his non quomodocunque, et ut sors casusque ferunt, delirat ac desipit, sed litte- rarum monumentis consignatam quasi columnam insaniæ suæ erexit, et multo tempore otii tantum quantum cupiebat, nactus, parturiit toto illo temporis intervallo librum, diutius videlicet quam elephantes immani corporis mole animant suos fetus; interea minas jactitabat, privatimque fetum suum fingere et lambere non desistebat : cæterum sero, et vix tandem aliquando in lucem protulit abortivum quemdam et plane imperfectum partum, quem omnes, qui cum nomio sentiunt, tractant, nutricum instar, nutriunt et fovent: nos vero propter illam Prophetæ vocem dicentis: Beatus qui tenebil et allidet parvalos tuos ad petram ; cum in nostras quoque manus venisset, comprehendere insipientem illum libellum, et ad petram allidere velut prolem quamdam Babylonicam decrevimus, Petra autem erat Christus ', hoc est, veritatis ratio et oratio: tantum adsit nobis virtus illa quæ imbecillitates corroborat, per preces ejus, qui in corporis infirmitate vim propriam perfecit. Quod si adhuc divina illa et sancta anima in cor- pore mortali hujus lucis usura frueretur, et grandi- loquum illud os, secundum datam sibi ab initio gra tiam, invictam illam vocem mitteret : quis eo con- fidentiæ processisset, ut de boc argumento aliquid vel mutire auderet, quandoquidem omnem oratio- nem omnemque sensum verba illa divina superant? Postquam vero animus Basilii ad Deum evolavit (cum prius quoque in exiguo et tenui corpusculo hanc terram incoleret, majorem temporis partem cum Deo in excelsis habitans), et nunc umbra illa corporis relicta, terræque mandata excesserit ; crabrones autem et fuci necdum favos orationis

Β Ταῦτα δέ μοι λέγειν ἐπῆλθεν, ἐνθυμηθέντι τόν τε Α πᾶσιν ἀφειδῶς κοινωνοῦντα τῶν ἰδίων καλῶν, τὸν τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπον λέγω, τὸ τῆς εὐσεβείας στόμα Βασί λειον, τὸν ἐν τῇ περιουσίᾳ τῶν πνευματικῶν θησαν- ρῶν, καὶ εἰς κακοτέχνους ψυχὰς ἀνεξετάστως τὴν χάριν τῆς σοφίας ἐκχέοντα, καὶ τὸν ἀγνώμονα πρὸς τοὺς ἀγαθόν τι ποιεῖν αὐτὸν ἐσπουδακότας Ευνόμιον. Οὗτος γὰρ τῷ ὑπερβάλλοντι τῆς κατὰ ψυχὴν ἀῤῥω- στίας, ἣν περὶ τὴν πίστιν ἠσθένησεν, ἐλεεινὸς μὲν ἅπασιν ἔδοξε τοῖς τῆς Ἐκκλησίας μετέχουσι. Τις γὰρ οὕτως ἀσυμπαθής, ὡς μὴ οἰκτείρειν τὸν ἀπολλύ μενον; Ἐκεῖνον δὲ μόνον πρὸς τὴν ἐγχείρησιν τῆς θεραπείας ἐκίνησε τὸν μόνον ἐν τῷ περιττεύοντι τῆς φιλανθρωπίας, καὶ τοῖς ἀμηχάνοις· ἐπιτολμῶν πρὸς ἴασιν, ὃς τῇ ἀπωλείᾳ τοῦ ἀνδρὸς περιαλγήσας, διὰ τὴν φυσικὴν αὐτοῦ πρὸς τοὺς ταλαιπωρούντας συμπά- θειαν, οἷόν τι πονηρῶν δηλητηρίων αλεξιφάρμακον, τὸν ἀνατρεπτικὸν τῆς αἱρέσεως λόγον ἐποίησε, σκοπὸν ἔχων ἀνασῶσαι πάλιν διὰ τούτων καὶ ἀποκαταστῆσαι τῇ Ἐκκλησία τὸν ἄνθρωπον. ῾Ο δὲ καθάπερ ὑπὸ φρενίτιδος παραπληγείς τὴν διάνοιαν, ἀντιτείνει τῷ θεραπεύοντι, καὶ πολεμεῖ, καὶ μάχεται, καὶ ἐχθρὸν νομίζει τὸν ἐκ τοῦ βαράθρου τῆς ἀσεβείας ἀναλαβεῖν βιαζόμενον. Καὶ ταῦτα οὐχ ἁπλῶς οὕτωσὶ κατὰ τὸ συμβὰν ἐπὶ τῶν προστυχόντων παρα πρεῖ· ἀλλ' ἔγγραφον στήλην τῆς μελαγχολίας ταύτης καθ᾿ ἑαυτοῦ ἀνεστήσατο· καὶ ἐν μακρῷ τῷ χρόνῳ σχολῆς ἐπιτυχὼν ὁπότης ἐβούλετο, ὑπὲρ τὰ μεγάλα καὶ πολύ- σαρκα των θηρίων ὤδινε λόγον ἐν παντὶ τῷ διὰ μέσου χρόνῳ· καὶ βαρὺς ἦν ταῖς ἀπειλαῖς, ἐν ἀποῤῥήτοις ἔτι· διαπλάσσων τὸ κύημα· ὀψὲ δέ ποτε καὶ μόγις εἰς φῶς προήγαγεν ἀμβλωθρίδιόν τι, καὶ ἀτελεσφόρητον γέν- νημα, δ πάντες μὲν οἱ τῆς αὐτῆς συμμετασχόντες διαφορᾶς τιθηνοῦνται, καὶ θάλπουσιν· ἡμεῖς δὲ διὰ τὴν ἐκ τῆς προφητείας μακαρισμόν· Μακάριος γὰρ, φησίν, ὃς κρατήσει, καὶ ἐδαφιεῖ τὰ νήπιά σου πρὸς τὴν πέτραν· ἐπειδὴ καὶ εἰς ἡμετέρας ἀφίκετο χεί ρας, κρατῆσαι τὸ νήπιον τοῦτο λόγιον καὶ ἐδαφίσα: πρὸς τὴν πέτραν, ὡς ἕν τι τῶν Βαβυλωνίων τέκνων προεθυμήθημεν· Ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός· τουτ- ἔστι, τῆς ἀληθείας ὁ λόγος· μόνον ἔλθοι ἐφ' ἡμᾶς ἡ τὸ ἀσθενὲς ἐνισχύουσα δύναμις διὰ τῶν εὐχῶν τοῦ ἐν ἀσθενείᾳ τοῦ σώματος τὴν δύναμιν ἑαυτοῦ τελειώ- σαντος. Εἰ μὲν οὖν ἔτι καὶ νῦν ἡ θεοειδὴς ἐκείνη, καὶ ἁγία ψυχὴ διὰ σαρκὸς ἐθεώρα τὸν ἀνθρώπινον βίον, καὶ τὸ ὑψηλὸν στόμα, κατὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς ἀποκληρωθεῖσαν χάριν αὐτῷ, τὴν ἅμαχον ἐκείνην ἡφίει φωνήν· τίς ἂν εἰς τοσοῦτον πεποιθήσεως ἦλθεν, ὥστε τι περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης τολμῆσαι καὶ φθέγξασθαι, πάντα λόγον καὶ πᾶσαν ἡχὴν τῆς θείας ἐκείνης σάλπιγγος ὑπερηχούσης; Ἐπεὶ δὲ ὁ μὲν πρὸς Θεὸν ὅλος ἀν έπτατο, πρότερον μὲν ἐν ὀλίγῳ τινὶ, καὶ σκιοειδεῖ τῷ λειψάνῳ τοῦ σώματος τῆς γῆς ἐφαπτόμενος, τῷ δὲ πλείονι συμμετεωροπορῶν τῷ Θεῷ· νυνὶ δὲ καὶ τὴν σκιὰν ἐκείνην τοῦ σώματος προσαφεὶς καὶ καταλιπών τῷδε τῷ βίῳ· οἱ δὲ κηφήνες περιβομβοῦσι τὰ κηρία * Ει CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. Hæc mihi dicere in mentem venit cogitanti illum, qui bona sua cum omnibus liberaliter communicabat, divinum, inquam, hominen, et illud pietatis os Ba- silium: qui pro ea, qua circumfluebat spiritualium thesaurorum abundantia, in lividas quoque animas, promiscue, gratiam sapientiæ effundebat; ingratum- que erga bene de se merentes Eunomium. Hic namque vehementia infrmitatis, qua in fide labo- rabat, omnibus miserabilis videbatur: Quis enim adeo omnem affectum exuisset, qui non misereretur pereuntis? Basilium itidem sola misericordia ad ſerendam opem curationemque aggrediendam im- pulit, qui ex abundantia humanitatis, quamlibet desperatis medicas manus admovere nihil dubitavit, quique interitu viri dolens, ob insitam a natura erga calamitosos miserandi propensionem, oratio- nem hæreseos refutatricem, ceu veneficiorum anti- dotum, præsensque remedium elaboravit, non alio âne, quam ut hominem sanaret sanatumque Ec- clesiæ restitueret. Psal. cxxxvi, 9. * Cor. x, 4. C – D Ast ille similiter, ac si phrenesi correptus esset, in medicum insurgit, eique obluctatur, et repugnat, et hostis loco habet, qui illum ex impietatis barathro eripere conabatur, et in his non quomodocunque, et ut sors casusque ferunt, delirat ac desipit, sed litte- rarum monumentis consignatam quasi columnam insaniæ suæ erexit, et multo tempore otii tantum quantum cupiebat, nactus, parturiit toto illo temporis intervallo librum, diutius videlicet quam elephantes immani corporis mole animant suos fetus; interea minas jactitabat, privatimque fetum suum fingere et lambere non desistebat : cæterum sero, et vix tandem aliquando in lucem protulit abortivum quemdam et plane imperfectum partum, quem omnes, qui cum nomio sentiunt, tractant, nutricum instar, nutriunt et fovent: nos vero propter illam Prophetæ vocem dicentis: Beatus qui tenebil et allidet parvalos tuos ad petram ; cum in nostras quoque manus venisset, comprehendere insipientem illum libellum, et ad petram allidere velut prolem quamdam Babylonicam decrevimus, Petra autem erat Christus ', hoc est, veritatis ratio et oratio: tantum adsit nobis virtus illa quæ imbecillitates corroborat, per preces ejus, qui in corporis infirmitate vim propriam perfecit. Quod si adhuc divina illa et sancta anima in cor- pore mortali hujus lucis usura frueretur, et grandi- loquum illud os, secundum datam sibi ab initio gra tiam, invictam illam vocem mitteret : quis eo con- fidentiæ processisset, ut de boc argumento aliquid vel mutire auderet, quandoquidem omnem oratio- nem omnemque sensum verba illa divina superant? Postquam vero animus Basilii ad Deum evolavit (cum prius quoque in exiguo et tenui corpusculo hanc terram incoleret, majorem temporis partem cum Deo in excelsis habitans), et nunc umbra illa corporis relicta, terræque mandata excesserit ; crabrones autem et fuci necdum favos orationis

Β Ταῦτα δέ μοι λέγειν ἐπῆλθεν, ἐνθυμηθέντι τόν τε Α πᾶσιν ἀφειδῶς κοινωνοῦντα τῶν ἰδίων καλῶν, τὸν τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπον λέγω, τὸ τῆς εὐσεβείας στόμα Βασί λειον, τὸν ἐν τῇ περιουσίᾳ τῶν πνευματικῶν θησαν- ρῶν, καὶ εἰς κακοτέχνους ψυχὰς ἀνεξετάστως τὴν χάριν τῆς σοφίας ἐκχέοντα, καὶ τὸν ἀγνώμονα πρὸς τοὺς ἀγαθόν τι ποιεῖν αὐτὸν ἐσπουδακότας Ευνόμιον. Οὗτος γὰρ τῷ ὑπερβάλλοντι τῆς κατὰ ψυχὴν ἀῤῥω- στίας, ἣν περὶ τὴν πίστιν ἠσθένησεν, ἐλεεινὸς μὲν ἅπασιν ἔδοξε τοῖς τῆς Ἐκκλησίας μετέχουσι. Τις γὰρ οὕτως ἀσυμπαθής, ὡς μὴ οἰκτείρειν τὸν ἀπολλύ μενον; Ἐκεῖνον δὲ μόνον πρὸς τὴν ἐγχείρησιν τῆς θεραπείας ἐκίνησε τὸν μόνον ἐν τῷ περιττεύοντι τῆς φιλανθρωπίας, καὶ τοῖς ἀμηχάνοις· ἐπιτολμῶν πρὸς ἴασιν, ὃς τῇ ἀπωλείᾳ τοῦ ἀνδρὸς περιαλγήσας, διὰ τὴν φυσικὴν αὐτοῦ πρὸς τοὺς ταλαιπωρούντας συμπά- θειαν, οἷόν τι πονηρῶν δηλητηρίων αλεξιφάρμακον, τὸν ἀνατρεπτικὸν τῆς αἱρέσεως λόγον ἐποίησε, σκοπὸν ἔχων ἀνασῶσαι πάλιν διὰ τούτων καὶ ἀποκαταστῆσαι τῇ Ἐκκλησία τὸν ἄνθρωπον. ῾Ο δὲ καθάπερ ὑπὸ φρενίτιδος παραπληγείς τὴν διάνοιαν, ἀντιτείνει τῷ θεραπεύοντι, καὶ πολεμεῖ, καὶ μάχεται, καὶ ἐχθρὸν νομίζει τὸν ἐκ τοῦ βαράθρου τῆς ἀσεβείας ἀναλαβεῖν βιαζόμενον. Καὶ ταῦτα οὐχ ἁπλῶς οὕτωσὶ κατὰ τὸ συμβὰν ἐπὶ τῶν προστυχόντων παρα πρεῖ· ἀλλ' ἔγγραφον στήλην τῆς μελαγχολίας ταύτης καθ᾿ ἑαυτοῦ ἀνεστήσατο· καὶ ἐν μακρῷ τῷ χρόνῳ σχολῆς ἐπιτυχὼν ὁπότης ἐβούλετο, ὑπὲρ τὰ μεγάλα καὶ πολύ- σαρκα των θηρίων ὤδινε λόγον ἐν παντὶ τῷ διὰ μέσου χρόνῳ· καὶ βαρὺς ἦν ταῖς ἀπειλαῖς, ἐν ἀποῤῥήτοις ἔτι· διαπλάσσων τὸ κύημα· ὀψὲ δέ ποτε καὶ μόγις εἰς φῶς προήγαγεν ἀμβλωθρίδιόν τι, καὶ ἀτελεσφόρητον γέν- νημα, δ πάντες μὲν οἱ τῆς αὐτῆς συμμετασχόντες διαφορᾶς τιθηνοῦνται, καὶ θάλπουσιν· ἡμεῖς δὲ διὰ τὴν ἐκ τῆς προφητείας μακαρισμόν· Μακάριος γὰρ, φησίν, ὃς κρατήσει, καὶ ἐδαφιεῖ τὰ νήπιά σου πρὸς τὴν πέτραν· ἐπειδὴ καὶ εἰς ἡμετέρας ἀφίκετο χεί ρας, κρατῆσαι τὸ νήπιον τοῦτο λόγιον καὶ ἐδαφίσα: πρὸς τὴν πέτραν, ὡς ἕν τι τῶν Βαβυλωνίων τέκνων προεθυμήθημεν· Ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός· τουτ- ἔστι, τῆς ἀληθείας ὁ λόγος· μόνον ἔλθοι ἐφ' ἡμᾶς ἡ τὸ ἀσθενὲς ἐνισχύουσα δύναμις διὰ τῶν εὐχῶν τοῦ ἐν ἀσθενείᾳ τοῦ σώματος τὴν δύναμιν ἑαυτοῦ τελειώ- σαντος. Εἰ μὲν οὖν ἔτι καὶ νῦν ἡ θεοειδὴς ἐκείνη, καὶ ἁγία ψυχὴ διὰ σαρκὸς ἐθεώρα τὸν ἀνθρώπινον βίον, καὶ τὸ ὑψηλὸν στόμα, κατὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς ἀποκληρωθεῖσαν χάριν αὐτῷ, τὴν ἅμαχον ἐκείνην ἡφίει φωνήν· τίς ἂν εἰς τοσοῦτον πεποιθήσεως ἦλθεν, ὥστε τι περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης τολμῆσαι καὶ φθέγξασθαι, πάντα λόγον καὶ πᾶσαν ἡχὴν τῆς θείας ἐκείνης σάλπιγγος ὑπερηχούσης; Ἐπεὶ δὲ ὁ μὲν πρὸς Θεὸν ὅλος ἀν έπτατο, πρότερον μὲν ἐν ὀλίγῳ τινὶ, καὶ σκιοειδεῖ τῷ λειψάνῳ τοῦ σώματος τῆς γῆς ἐφαπτόμενος, τῷ δὲ πλείονι συμμετεωροπορῶν τῷ Θεῷ· νυνὶ δὲ καὶ τὴν σκιὰν ἐκείνην τοῦ σώματος προσαφεὶς καὶ καταλιπών τῷδε τῷ βίῳ· οἱ δὲ κηφήνες περιβομβοῦσι τὰ κηρία * Ει CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. Hæc mihi dicere in mentem venit cogitanti illum, qui bona sua cum omnibus liberaliter communicabat, divinum, inquam, hominen, et illud pietatis os Ba- silium: qui pro ea, qua circumfluebat spiritualium thesaurorum abundantia, in lividas quoque animas, promiscue, gratiam sapientiæ effundebat; ingratum- que erga bene de se merentes Eunomium. Hic namque vehementia infrmitatis, qua in fide labo- rabat, omnibus miserabilis videbatur: Quis enim adeo omnem affectum exuisset, qui non misereretur pereuntis? Basilium itidem sola misericordia ad ſerendam opem curationemque aggrediendam im- pulit, qui ex abundantia humanitatis, quamlibet desperatis medicas manus admovere nihil dubitavit, quique interitu viri dolens, ob insitam a natura erga calamitosos miserandi propensionem, oratio- nem hæreseos refutatricem, ceu veneficiorum anti- dotum, præsensque remedium elaboravit, non alio âne, quam ut hominem sanaret sanatumque Ec- clesiæ restitueret. Psal. cxxxvi, 9. * Cor. x, 4. C – D Ast ille similiter, ac si phrenesi correptus esset, in medicum insurgit, eique obluctatur, et repugnat, et hostis loco habet, qui illum ex impietatis barathro eripere conabatur, et in his non quomodocunque, et ut sors casusque ferunt, delirat ac desipit, sed litte- rarum monumentis consignatam quasi columnam insaniæ suæ erexit, et multo tempore otii tantum quantum cupiebat, nactus, parturiit toto illo temporis intervallo librum, diutius videlicet quam elephantes immani corporis mole animant suos fetus; interea minas jactitabat, privatimque fetum suum fingere et lambere non desistebat : cæterum sero, et vix tandem aliquando in lucem protulit abortivum quemdam et plane imperfectum partum, quem omnes, qui cum nomio sentiunt, tractant, nutricum instar, nutriunt et fovent: nos vero propter illam Prophetæ vocem dicentis: Beatus qui tenebil et allidet parvalos tuos ad petram ; cum in nostras quoque manus venisset, comprehendere insipientem illum libellum, et ad petram allidere velut prolem quamdam Babylonicam decrevimus, Petra autem erat Christus ', hoc est, veritatis ratio et oratio: tantum adsit nobis virtus illa quæ imbecillitates corroborat, per preces ejus, qui in corporis infirmitate vim propriam perfecit. Quod si adhuc divina illa et sancta anima in cor- pore mortali hujus lucis usura frueretur, et grandi- loquum illud os, secundum datam sibi ab initio gra tiam, invictam illam vocem mitteret : quis eo con- fidentiæ processisset, ut de boc argumento aliquid vel mutire auderet, quandoquidem omnem oratio- nem omnemque sensum verba illa divina superant? Postquam vero animus Basilii ad Deum evolavit (cum prius quoque in exiguo et tenui corpusculo hanc terram incoleret, majorem temporis partem cum Deo in excelsis habitans), et nunc umbra illa corporis relicta, terræque mandata excesserit ; crabrones autem et fuci necdum favos orationis

Β Ταῦτα δέ μοι λέγειν ἐπῆλθεν, ἐνθυμηθέντι τόν τε Α πᾶσιν ἀφειδῶς κοινωνοῦντα τῶν ἰδίων καλῶν, τὸν τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπον λέγω, τὸ τῆς εὐσεβείας στόμα Βασί λειον, τὸν ἐν τῇ περιουσίᾳ τῶν πνευματικῶν θησαν- ρῶν, καὶ εἰς κακοτέχνους ψυχὰς ἀνεξετάστως τὴν χάριν τῆς σοφίας ἐκχέοντα, καὶ τὸν ἀγνώμονα πρὸς τοὺς ἀγαθόν τι ποιεῖν αὐτὸν ἐσπουδακότας Ευνόμιον. Οὗτος γὰρ τῷ ὑπερβάλλοντι τῆς κατὰ ψυχὴν ἀῤῥω- στίας, ἣν περὶ τὴν πίστιν ἠσθένησεν, ἐλεεινὸς μὲν ἅπασιν ἔδοξε τοῖς τῆς Ἐκκλησίας μετέχουσι. Τις γὰρ οὕτως ἀσυμπαθής, ὡς μὴ οἰκτείρειν τὸν ἀπολλύ μενον; Ἐκεῖνον δὲ μόνον πρὸς τὴν ἐγχείρησιν τῆς θεραπείας ἐκίνησε τὸν μόνον ἐν τῷ περιττεύοντι τῆς φιλανθρωπίας, καὶ τοῖς ἀμηχάνοις· ἐπιτολμῶν πρὸς ἴασιν, ὃς τῇ ἀπωλείᾳ τοῦ ἀνδρὸς περιαλγήσας, διὰ τὴν φυσικὴν αὐτοῦ πρὸς τοὺς ταλαιπωρούντας συμπά- θειαν, οἷόν τι πονηρῶν δηλητηρίων αλεξιφάρμακον, τὸν ἀνατρεπτικὸν τῆς αἱρέσεως λόγον ἐποίησε, σκοπὸν ἔχων ἀνασῶσαι πάλιν διὰ τούτων καὶ ἀποκαταστῆσαι τῇ Ἐκκλησία τὸν ἄνθρωπον. ῾Ο δὲ καθάπερ ὑπὸ φρενίτιδος παραπληγείς τὴν διάνοιαν, ἀντιτείνει τῷ θεραπεύοντι, καὶ πολεμεῖ, καὶ μάχεται, καὶ ἐχθρὸν νομίζει τὸν ἐκ τοῦ βαράθρου τῆς ἀσεβείας ἀναλαβεῖν βιαζόμενον. Καὶ ταῦτα οὐχ ἁπλῶς οὕτωσὶ κατὰ τὸ συμβὰν ἐπὶ τῶν προστυχόντων παρα πρεῖ· ἀλλ' ἔγγραφον στήλην τῆς μελαγχολίας ταύτης καθ᾿ ἑαυτοῦ ἀνεστήσατο· καὶ ἐν μακρῷ τῷ χρόνῳ σχολῆς ἐπιτυχὼν ὁπότης ἐβούλετο, ὑπὲρ τὰ μεγάλα καὶ πολύ- σαρκα των θηρίων ὤδινε λόγον ἐν παντὶ τῷ διὰ μέσου χρόνῳ· καὶ βαρὺς ἦν ταῖς ἀπειλαῖς, ἐν ἀποῤῥήτοις ἔτι· διαπλάσσων τὸ κύημα· ὀψὲ δέ ποτε καὶ μόγις εἰς φῶς προήγαγεν ἀμβλωθρίδιόν τι, καὶ ἀτελεσφόρητον γέν- νημα, δ πάντες μὲν οἱ τῆς αὐτῆς συμμετασχόντες διαφορᾶς τιθηνοῦνται, καὶ θάλπουσιν· ἡμεῖς δὲ διὰ τὴν ἐκ τῆς προφητείας μακαρισμόν· Μακάριος γὰρ, φησίν, ὃς κρατήσει, καὶ ἐδαφιεῖ τὰ νήπιά σου πρὸς τὴν πέτραν· ἐπειδὴ καὶ εἰς ἡμετέρας ἀφίκετο χεί ρας, κρατῆσαι τὸ νήπιον τοῦτο λόγιον καὶ ἐδαφίσα: πρὸς τὴν πέτραν, ὡς ἕν τι τῶν Βαβυλωνίων τέκνων προεθυμήθημεν· Ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός· τουτ- ἔστι, τῆς ἀληθείας ὁ λόγος· μόνον ἔλθοι ἐφ' ἡμᾶς ἡ τὸ ἀσθενὲς ἐνισχύουσα δύναμις διὰ τῶν εὐχῶν τοῦ ἐν ἀσθενείᾳ τοῦ σώματος τὴν δύναμιν ἑαυτοῦ τελειώ- σαντος. Εἰ μὲν οὖν ἔτι καὶ νῦν ἡ θεοειδὴς ἐκείνη, καὶ ἁγία ψυχὴ διὰ σαρκὸς ἐθεώρα τὸν ἀνθρώπινον βίον, καὶ τὸ ὑψηλὸν στόμα, κατὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς ἀποκληρωθεῖσαν χάριν αὐτῷ, τὴν ἅμαχον ἐκείνην ἡφίει φωνήν· τίς ἂν εἰς τοσοῦτον πεποιθήσεως ἦλθεν, ὥστε τι περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης τολμῆσαι καὶ φθέγξασθαι, πάντα λόγον καὶ πᾶσαν ἡχὴν τῆς θείας ἐκείνης σάλπιγγος ὑπερηχούσης; Ἐπεὶ δὲ ὁ μὲν πρὸς Θεὸν ὅλος ἀν έπτατο, πρότερον μὲν ἐν ὀλίγῳ τινὶ, καὶ σκιοειδεῖ τῷ λειψάνῳ τοῦ σώματος τῆς γῆς ἐφαπτόμενος, τῷ δὲ πλείονι συμμετεωροπορῶν τῷ Θεῷ· νυνὶ δὲ καὶ τὴν σκιὰν ἐκείνην τοῦ σώματος προσαφεὶς καὶ καταλιπών τῷδε τῷ βίῳ· οἱ δὲ κηφήνες περιβομβοῦσι τὰ κηρία * Ει CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. Hæc mihi dicere in mentem venit cogitanti illum, qui bona sua cum omnibus liberaliter communicabat, divinum, inquam, hominen, et illud pietatis os Ba- silium: qui pro ea, qua circumfluebat spiritualium thesaurorum abundantia, in lividas quoque animas, promiscue, gratiam sapientiæ effundebat; ingratum- que erga bene de se merentes Eunomium. Hic namque vehementia infrmitatis, qua in fide labo- rabat, omnibus miserabilis videbatur: Quis enim adeo omnem affectum exuisset, qui non misereretur pereuntis? Basilium itidem sola misericordia ad ſerendam opem curationemque aggrediendam im- pulit, qui ex abundantia humanitatis, quamlibet desperatis medicas manus admovere nihil dubitavit, quique interitu viri dolens, ob insitam a natura erga calamitosos miserandi propensionem, oratio- nem hæreseos refutatricem, ceu veneficiorum anti- dotum, præsensque remedium elaboravit, non alio âne, quam ut hominem sanaret sanatumque Ec- clesiæ restitueret. Psal. cxxxvi, 9. * Cor. x, 4. C – D Ast ille similiter, ac si phrenesi correptus esset, in medicum insurgit, eique obluctatur, et repugnat, et hostis loco habet, qui illum ex impietatis barathro eripere conabatur, et in his non quomodocunque, et ut sors casusque ferunt, delirat ac desipit, sed litte- rarum monumentis consignatam quasi columnam insaniæ suæ erexit, et multo tempore otii tantum quantum cupiebat, nactus, parturiit toto illo temporis intervallo librum, diutius videlicet quam elephantes immani corporis mole animant suos fetus; interea minas jactitabat, privatimque fetum suum fingere et lambere non desistebat : cæterum sero, et vix tandem aliquando in lucem protulit abortivum quemdam et plane imperfectum partum, quem omnes, qui cum nomio sentiunt, tractant, nutricum instar, nutriunt et fovent: nos vero propter illam Prophetæ vocem dicentis: Beatus qui tenebil et allidet parvalos tuos ad petram ; cum in nostras quoque manus venisset, comprehendere insipientem illum libellum, et ad petram allidere velut prolem quamdam Babylonicam decrevimus, Petra autem erat Christus ', hoc est, veritatis ratio et oratio: tantum adsit nobis virtus illa quæ imbecillitates corroborat, per preces ejus, qui in corporis infirmitate vim propriam perfecit. Quod si adhuc divina illa et sancta anima in cor- pore mortali hujus lucis usura frueretur, et grandi- loquum illud os, secundum datam sibi ab initio gra tiam, invictam illam vocem mitteret : quis eo con- fidentiæ processisset, ut de boc argumento aliquid vel mutire auderet, quandoquidem omnem oratio- nem omnemque sensum verba illa divina superant? Postquam vero animus Basilii ad Deum evolavit (cum prius quoque in exiguo et tenui corpusculo hanc terram incoleret, majorem temporis partem cum Deo in excelsis habitans), et nunc umbra illa corporis relicta, terræque mandata excesserit ; crabrones autem et fuci necdum favos orationis

Β Ταῦτα δέ μοι λέγειν ἐπῆλθεν, ἐνθυμηθέντι τόν τε Α πᾶσιν ἀφειδῶς κοινωνοῦντα τῶν ἰδίων καλῶν, τὸν τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπον λέγω, τὸ τῆς εὐσεβείας στόμα Βασί λειον, τὸν ἐν τῇ περιουσίᾳ τῶν πνευματικῶν θησαν- ρῶν, καὶ εἰς κακοτέχνους ψυχὰς ἀνεξετάστως τὴν χάριν τῆς σοφίας ἐκχέοντα, καὶ τὸν ἀγνώμονα πρὸς τοὺς ἀγαθόν τι ποιεῖν αὐτὸν ἐσπουδακότας Ευνόμιον. Οὗτος γὰρ τῷ ὑπερβάλλοντι τῆς κατὰ ψυχὴν ἀῤῥω- στίας, ἣν περὶ τὴν πίστιν ἠσθένησεν, ἐλεεινὸς μὲν ἅπασιν ἔδοξε τοῖς τῆς Ἐκκλησίας μετέχουσι. Τις γὰρ οὕτως ἀσυμπαθής, ὡς μὴ οἰκτείρειν τὸν ἀπολλύ μενον; Ἐκεῖνον δὲ μόνον πρὸς τὴν ἐγχείρησιν τῆς θεραπείας ἐκίνησε τὸν μόνον ἐν τῷ περιττεύοντι τῆς φιλανθρωπίας, καὶ τοῖς ἀμηχάνοις· ἐπιτολμῶν πρὸς ἴασιν, ὃς τῇ ἀπωλείᾳ τοῦ ἀνδρὸς περιαλγήσας, διὰ τὴν φυσικὴν αὐτοῦ πρὸς τοὺς ταλαιπωρούντας συμπά- θειαν, οἷόν τι πονηρῶν δηλητηρίων αλεξιφάρμακον, τὸν ἀνατρεπτικὸν τῆς αἱρέσεως λόγον ἐποίησε, σκοπὸν ἔχων ἀνασῶσαι πάλιν διὰ τούτων καὶ ἀποκαταστῆσαι τῇ Ἐκκλησία τὸν ἄνθρωπον. ῾Ο δὲ καθάπερ ὑπὸ φρενίτιδος παραπληγείς τὴν διάνοιαν, ἀντιτείνει τῷ θεραπεύοντι, καὶ πολεμεῖ, καὶ μάχεται, καὶ ἐχθρὸν νομίζει τὸν ἐκ τοῦ βαράθρου τῆς ἀσεβείας ἀναλαβεῖν βιαζόμενον. Καὶ ταῦτα οὐχ ἁπλῶς οὕτωσὶ κατὰ τὸ συμβὰν ἐπὶ τῶν προστυχόντων παρα πρεῖ· ἀλλ' ἔγγραφον στήλην τῆς μελαγχολίας ταύτης καθ᾿ ἑαυτοῦ ἀνεστήσατο· καὶ ἐν μακρῷ τῷ χρόνῳ σχολῆς ἐπιτυχὼν ὁπότης ἐβούλετο, ὑπὲρ τὰ μεγάλα καὶ πολύ- σαρκα των θηρίων ὤδινε λόγον ἐν παντὶ τῷ διὰ μέσου χρόνῳ· καὶ βαρὺς ἦν ταῖς ἀπειλαῖς, ἐν ἀποῤῥήτοις ἔτι· διαπλάσσων τὸ κύημα· ὀψὲ δέ ποτε καὶ μόγις εἰς φῶς προήγαγεν ἀμβλωθρίδιόν τι, καὶ ἀτελεσφόρητον γέν- νημα, δ πάντες μὲν οἱ τῆς αὐτῆς συμμετασχόντες διαφορᾶς τιθηνοῦνται, καὶ θάλπουσιν· ἡμεῖς δὲ διὰ τὴν ἐκ τῆς προφητείας μακαρισμόν· Μακάριος γὰρ, φησίν, ὃς κρατήσει, καὶ ἐδαφιεῖ τὰ νήπιά σου πρὸς τὴν πέτραν· ἐπειδὴ καὶ εἰς ἡμετέρας ἀφίκετο χεί ρας, κρατῆσαι τὸ νήπιον τοῦτο λόγιον καὶ ἐδαφίσα: πρὸς τὴν πέτραν, ὡς ἕν τι τῶν Βαβυλωνίων τέκνων προεθυμήθημεν· Ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός· τουτ- ἔστι, τῆς ἀληθείας ὁ λόγος· μόνον ἔλθοι ἐφ' ἡμᾶς ἡ τὸ ἀσθενὲς ἐνισχύουσα δύναμις διὰ τῶν εὐχῶν τοῦ ἐν ἀσθενείᾳ τοῦ σώματος τὴν δύναμιν ἑαυτοῦ τελειώ- σαντος. Εἰ μὲν οὖν ἔτι καὶ νῦν ἡ θεοειδὴς ἐκείνη, καὶ ἁγία ψυχὴ διὰ σαρκὸς ἐθεώρα τὸν ἀνθρώπινον βίον, καὶ τὸ ὑψηλὸν στόμα, κατὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς ἀποκληρωθεῖσαν χάριν αὐτῷ, τὴν ἅμαχον ἐκείνην ἡφίει φωνήν· τίς ἂν εἰς τοσοῦτον πεποιθήσεως ἦλθεν, ὥστε τι περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης τολμῆσαι καὶ φθέγξασθαι, πάντα λόγον καὶ πᾶσαν ἡχὴν τῆς θείας ἐκείνης σάλπιγγος ὑπερηχούσης; Ἐπεὶ δὲ ὁ μὲν πρὸς Θεὸν ὅλος ἀν έπτατο, πρότερον μὲν ἐν ὀλίγῳ τινὶ, καὶ σκιοειδεῖ τῷ λειψάνῳ τοῦ σώματος τῆς γῆς ἐφαπτόμενος, τῷ δὲ πλείονι συμμετεωροπορῶν τῷ Θεῷ· νυνὶ δὲ καὶ τὴν σκιὰν ἐκείνην τοῦ σώματος προσαφεὶς καὶ καταλιπών τῷδε τῷ βίῳ· οἱ δὲ κηφήνες περιβομβοῦσι τὰ κηρία * Ει CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. Hæc mihi dicere in mentem venit cogitanti illum, qui bona sua cum omnibus liberaliter communicabat, divinum, inquam, hominen, et illud pietatis os Ba- silium: qui pro ea, qua circumfluebat spiritualium thesaurorum abundantia, in lividas quoque animas, promiscue, gratiam sapientiæ effundebat; ingratum- que erga bene de se merentes Eunomium. Hic namque vehementia infrmitatis, qua in fide labo- rabat, omnibus miserabilis videbatur: Quis enim adeo omnem affectum exuisset, qui non misereretur pereuntis? Basilium itidem sola misericordia ad ſerendam opem curationemque aggrediendam im- pulit, qui ex abundantia humanitatis, quamlibet desperatis medicas manus admovere nihil dubitavit, quique interitu viri dolens, ob insitam a natura erga calamitosos miserandi propensionem, oratio- nem hæreseos refutatricem, ceu veneficiorum anti- dotum, præsensque remedium elaboravit, non alio âne, quam ut hominem sanaret sanatumque Ec- clesiæ restitueret. Psal. cxxxvi, 9. * Cor. x, 4. C – D Ast ille similiter, ac si phrenesi correptus esset, in medicum insurgit, eique obluctatur, et repugnat, et hostis loco habet, qui illum ex impietatis barathro eripere conabatur, et in his non quomodocunque, et ut sors casusque ferunt, delirat ac desipit, sed litte- rarum monumentis consignatam quasi columnam insaniæ suæ erexit, et multo tempore otii tantum quantum cupiebat, nactus, parturiit toto illo temporis intervallo librum, diutius videlicet quam elephantes immani corporis mole animant suos fetus; interea minas jactitabat, privatimque fetum suum fingere et lambere non desistebat : cæterum sero, et vix tandem aliquando in lucem protulit abortivum quemdam et plane imperfectum partum, quem omnes, qui cum nomio sentiunt, tractant, nutricum instar, nutriunt et fovent: nos vero propter illam Prophetæ vocem dicentis: Beatus qui tenebil et allidet parvalos tuos ad petram ; cum in nostras quoque manus venisset, comprehendere insipientem illum libellum, et ad petram allidere velut prolem quamdam Babylonicam decrevimus, Petra autem erat Christus ', hoc est, veritatis ratio et oratio: tantum adsit nobis virtus illa quæ imbecillitates corroborat, per preces ejus, qui in corporis infirmitate vim propriam perfecit. Quod si adhuc divina illa et sancta anima in cor- pore mortali hujus lucis usura frueretur, et grandi- loquum illud os, secundum datam sibi ab initio gra tiam, invictam illam vocem mitteret : quis eo con- fidentiæ processisset, ut de boc argumento aliquid vel mutire auderet, quandoquidem omnem oratio- nem omnemque sensum verba illa divina superant? Postquam vero animus Basilii ad Deum evolavit (cum prius quoque in exiguo et tenui corpusculo hanc terram incoleret, majorem temporis partem cum Deo in excelsis habitans), et nunc umbra illa corporis relicta, terræque mandata excesserit ; crabrones autem et fuci necdum favos orationis

Β Ταῦτα δέ μοι λέγειν ἐπῆλθεν, ἐνθυμηθέντι τόν τε Α πᾶσιν ἀφειδῶς κοινωνοῦντα τῶν ἰδίων καλῶν, τὸν τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπον λέγω, τὸ τῆς εὐσεβείας στόμα Βασί λειον, τὸν ἐν τῇ περιουσίᾳ τῶν πνευματικῶν θησαν- ρῶν, καὶ εἰς κακοτέχνους ψυχὰς ἀνεξετάστως τὴν χάριν τῆς σοφίας ἐκχέοντα, καὶ τὸν ἀγνώμονα πρὸς τοὺς ἀγαθόν τι ποιεῖν αὐτὸν ἐσπουδακότας Ευνόμιον. Οὗτος γὰρ τῷ ὑπερβάλλοντι τῆς κατὰ ψυχὴν ἀῤῥω- στίας, ἣν περὶ τὴν πίστιν ἠσθένησεν, ἐλεεινὸς μὲν ἅπασιν ἔδοξε τοῖς τῆς Ἐκκλησίας μετέχουσι. Τις γὰρ οὕτως ἀσυμπαθής, ὡς μὴ οἰκτείρειν τὸν ἀπολλύ μενον; Ἐκεῖνον δὲ μόνον πρὸς τὴν ἐγχείρησιν τῆς θεραπείας ἐκίνησε τὸν μόνον ἐν τῷ περιττεύοντι τῆς φιλανθρωπίας, καὶ τοῖς ἀμηχάνοις· ἐπιτολμῶν πρὸς ἴασιν, ὃς τῇ ἀπωλείᾳ τοῦ ἀνδρὸς περιαλγήσας, διὰ τὴν φυσικὴν αὐτοῦ πρὸς τοὺς ταλαιπωρούντας συμπά- θειαν, οἷόν τι πονηρῶν δηλητηρίων αλεξιφάρμακον, τὸν ἀνατρεπτικὸν τῆς αἱρέσεως λόγον ἐποίησε, σκοπὸν ἔχων ἀνασῶσαι πάλιν διὰ τούτων καὶ ἀποκαταστῆσαι τῇ Ἐκκλησία τὸν ἄνθρωπον. ῾Ο δὲ καθάπερ ὑπὸ φρενίτιδος παραπληγείς τὴν διάνοιαν, ἀντιτείνει τῷ θεραπεύοντι, καὶ πολεμεῖ, καὶ μάχεται, καὶ ἐχθρὸν νομίζει τὸν ἐκ τοῦ βαράθρου τῆς ἀσεβείας ἀναλαβεῖν βιαζόμενον. Καὶ ταῦτα οὐχ ἁπλῶς οὕτωσὶ κατὰ τὸ συμβὰν ἐπὶ τῶν προστυχόντων παρα πρεῖ· ἀλλ' ἔγγραφον στήλην τῆς μελαγχολίας ταύτης καθ᾿ ἑαυτοῦ ἀνεστήσατο· καὶ ἐν μακρῷ τῷ χρόνῳ σχολῆς ἐπιτυχὼν ὁπότης ἐβούλετο, ὑπὲρ τὰ μεγάλα καὶ πολύ- σαρκα των θηρίων ὤδινε λόγον ἐν παντὶ τῷ διὰ μέσου χρόνῳ· καὶ βαρὺς ἦν ταῖς ἀπειλαῖς, ἐν ἀποῤῥήτοις ἔτι· διαπλάσσων τὸ κύημα· ὀψὲ δέ ποτε καὶ μόγις εἰς φῶς προήγαγεν ἀμβλωθρίδιόν τι, καὶ ἀτελεσφόρητον γέν- νημα, δ πάντες μὲν οἱ τῆς αὐτῆς συμμετασχόντες διαφορᾶς τιθηνοῦνται, καὶ θάλπουσιν· ἡμεῖς δὲ διὰ τὴν ἐκ τῆς προφητείας μακαρισμόν· Μακάριος γὰρ, φησίν, ὃς κρατήσει, καὶ ἐδαφιεῖ τὰ νήπιά σου πρὸς τὴν πέτραν· ἐπειδὴ καὶ εἰς ἡμετέρας ἀφίκετο χεί ρας, κρατῆσαι τὸ νήπιον τοῦτο λόγιον καὶ ἐδαφίσα: πρὸς τὴν πέτραν, ὡς ἕν τι τῶν Βαβυλωνίων τέκνων προεθυμήθημεν· Ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός· τουτ- ἔστι, τῆς ἀληθείας ὁ λόγος· μόνον ἔλθοι ἐφ' ἡμᾶς ἡ τὸ ἀσθενὲς ἐνισχύουσα δύναμις διὰ τῶν εὐχῶν τοῦ ἐν ἀσθενείᾳ τοῦ σώματος τὴν δύναμιν ἑαυτοῦ τελειώ- σαντος. Εἰ μὲν οὖν ἔτι καὶ νῦν ἡ θεοειδὴς ἐκείνη, καὶ ἁγία ψυχὴ διὰ σαρκὸς ἐθεώρα τὸν ἀνθρώπινον βίον, καὶ τὸ ὑψηλὸν στόμα, κατὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς ἀποκληρωθεῖσαν χάριν αὐτῷ, τὴν ἅμαχον ἐκείνην ἡφίει φωνήν· τίς ἂν εἰς τοσοῦτον πεποιθήσεως ἦλθεν, ὥστε τι περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης τολμῆσαι καὶ φθέγξασθαι, πάντα λόγον καὶ πᾶσαν ἡχὴν τῆς θείας ἐκείνης σάλπιγγος ὑπερηχούσης; Ἐπεὶ δὲ ὁ μὲν πρὸς Θεὸν ὅλος ἀν έπτατο, πρότερον μὲν ἐν ὀλίγῳ τινὶ, καὶ σκιοειδεῖ τῷ λειψάνῳ τοῦ σώματος τῆς γῆς ἐφαπτόμενος, τῷ δὲ πλείονι συμμετεωροπορῶν τῷ Θεῷ· νυνὶ δὲ καὶ τὴν σκιὰν ἐκείνην τοῦ σώματος προσαφεὶς καὶ καταλιπών τῷδε τῷ βίῳ· οἱ δὲ κηφήνες περιβομβοῦσι τὰ κηρία * Ει CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. Hæc mihi dicere in mentem venit cogitanti illum, qui bona sua cum omnibus liberaliter communicabat, divinum, inquam, hominen, et illud pietatis os Ba- silium: qui pro ea, qua circumfluebat spiritualium thesaurorum abundantia, in lividas quoque animas, promiscue, gratiam sapientiæ effundebat; ingratum- que erga bene de se merentes Eunomium. Hic namque vehementia infrmitatis, qua in fide labo- rabat, omnibus miserabilis videbatur: Quis enim adeo omnem affectum exuisset, qui non misereretur pereuntis? Basilium itidem sola misericordia ad ſerendam opem curationemque aggrediendam im- pulit, qui ex abundantia humanitatis, quamlibet desperatis medicas manus admovere nihil dubitavit, quique interitu viri dolens, ob insitam a natura erga calamitosos miserandi propensionem, oratio- nem hæreseos refutatricem, ceu veneficiorum anti- dotum, præsensque remedium elaboravit, non alio âne, quam ut hominem sanaret sanatumque Ec- clesiæ restitueret. Psal. cxxxvi, 9. * Cor. x, 4. C – D Ast ille similiter, ac si phrenesi correptus esset, in medicum insurgit, eique obluctatur, et repugnat, et hostis loco habet, qui illum ex impietatis barathro eripere conabatur, et in his non quomodocunque, et ut sors casusque ferunt, delirat ac desipit, sed litte- rarum monumentis consignatam quasi columnam insaniæ suæ erexit, et multo tempore otii tantum quantum cupiebat, nactus, parturiit toto illo temporis intervallo librum, diutius videlicet quam elephantes immani corporis mole animant suos fetus; interea minas jactitabat, privatimque fetum suum fingere et lambere non desistebat : cæterum sero, et vix tandem aliquando in lucem protulit abortivum quemdam et plane imperfectum partum, quem omnes, qui cum nomio sentiunt, tractant, nutricum instar, nutriunt et fovent: nos vero propter illam Prophetæ vocem dicentis: Beatus qui tenebil et allidet parvalos tuos ad petram ; cum in nostras quoque manus venisset, comprehendere insipientem illum libellum, et ad petram allidere velut prolem quamdam Babylonicam decrevimus, Petra autem erat Christus ', hoc est, veritatis ratio et oratio: tantum adsit nobis virtus illa quæ imbecillitates corroborat, per preces ejus, qui in corporis infirmitate vim propriam perfecit. Quod si adhuc divina illa et sancta anima in cor- pore mortali hujus lucis usura frueretur, et grandi- loquum illud os, secundum datam sibi ab initio gra tiam, invictam illam vocem mitteret : quis eo con- fidentiæ processisset, ut de boc argumento aliquid vel mutire auderet, quandoquidem omnem oratio- nem omnemque sensum verba illa divina superant? Postquam vero animus Basilii ad Deum evolavit (cum prius quoque in exiguo et tenui corpusculo hanc terram incoleret, majorem temporis partem cum Deo in excelsis habitans), et nunc umbra illa corporis relicta, terræque mandata excesserit ; crabrones autem et fuci necdum favos orationis

Β Ταῦτα δέ μοι λέγειν ἐπῆλθεν, ἐνθυμηθέντι τόν τε Α πᾶσιν ἀφειδῶς κοινωνοῦντα τῶν ἰδίων καλῶν, τὸν τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπον λέγω, τὸ τῆς εὐσεβείας στόμα Βασί λειον, τὸν ἐν τῇ περιουσίᾳ τῶν πνευματικῶν θησαν- ρῶν, καὶ εἰς κακοτέχνους ψυχὰς ἀνεξετάστως τὴν χάριν τῆς σοφίας ἐκχέοντα, καὶ τὸν ἀγνώμονα πρὸς τοὺς ἀγαθόν τι ποιεῖν αὐτὸν ἐσπουδακότας Ευνόμιον. Οὗτος γὰρ τῷ ὑπερβάλλοντι τῆς κατὰ ψυχὴν ἀῤῥω- στίας, ἣν περὶ τὴν πίστιν ἠσθένησεν, ἐλεεινὸς μὲν ἅπασιν ἔδοξε τοῖς τῆς Ἐκκλησίας μετέχουσι. Τις γὰρ οὕτως ἀσυμπαθής, ὡς μὴ οἰκτείρειν τὸν ἀπολλύ μενον; Ἐκεῖνον δὲ μόνον πρὸς τὴν ἐγχείρησιν τῆς θεραπείας ἐκίνησε τὸν μόνον ἐν τῷ περιττεύοντι τῆς φιλανθρωπίας, καὶ τοῖς ἀμηχάνοις· ἐπιτολμῶν πρὸς ἴασιν, ὃς τῇ ἀπωλείᾳ τοῦ ἀνδρὸς περιαλγήσας, διὰ τὴν φυσικὴν αὐτοῦ πρὸς τοὺς ταλαιπωρούντας συμπά- θειαν, οἷόν τι πονηρῶν δηλητηρίων αλεξιφάρμακον, τὸν ἀνατρεπτικὸν τῆς αἱρέσεως λόγον ἐποίησε, σκοπὸν ἔχων ἀνασῶσαι πάλιν διὰ τούτων καὶ ἀποκαταστῆσαι τῇ Ἐκκλησία τὸν ἄνθρωπον. ῾Ο δὲ καθάπερ ὑπὸ φρενίτιδος παραπληγείς τὴν διάνοιαν, ἀντιτείνει τῷ θεραπεύοντι, καὶ πολεμεῖ, καὶ μάχεται, καὶ ἐχθρὸν νομίζει τὸν ἐκ τοῦ βαράθρου τῆς ἀσεβείας ἀναλαβεῖν βιαζόμενον. Καὶ ταῦτα οὐχ ἁπλῶς οὕτωσὶ κατὰ τὸ συμβὰν ἐπὶ τῶν προστυχόντων παρα πρεῖ· ἀλλ' ἔγγραφον στήλην τῆς μελαγχολίας ταύτης καθ᾿ ἑαυτοῦ ἀνεστήσατο· καὶ ἐν μακρῷ τῷ χρόνῳ σχολῆς ἐπιτυχὼν ὁπότης ἐβούλετο, ὑπὲρ τὰ μεγάλα καὶ πολύ- σαρκα των θηρίων ὤδινε λόγον ἐν παντὶ τῷ διὰ μέσου χρόνῳ· καὶ βαρὺς ἦν ταῖς ἀπειλαῖς, ἐν ἀποῤῥήτοις ἔτι· διαπλάσσων τὸ κύημα· ὀψὲ δέ ποτε καὶ μόγις εἰς φῶς προήγαγεν ἀμβλωθρίδιόν τι, καὶ ἀτελεσφόρητον γέν- νημα, δ πάντες μὲν οἱ τῆς αὐτῆς συμμετασχόντες διαφορᾶς τιθηνοῦνται, καὶ θάλπουσιν· ἡμεῖς δὲ διὰ τὴν ἐκ τῆς προφητείας μακαρισμόν· Μακάριος γὰρ, φησίν, ὃς κρατήσει, καὶ ἐδαφιεῖ τὰ νήπιά σου πρὸς τὴν πέτραν· ἐπειδὴ καὶ εἰς ἡμετέρας ἀφίκετο χεί ρας, κρατῆσαι τὸ νήπιον τοῦτο λόγιον καὶ ἐδαφίσα: πρὸς τὴν πέτραν, ὡς ἕν τι τῶν Βαβυλωνίων τέκνων προεθυμήθημεν· Ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός· τουτ- ἔστι, τῆς ἀληθείας ὁ λόγος· μόνον ἔλθοι ἐφ' ἡμᾶς ἡ τὸ ἀσθενὲς ἐνισχύουσα δύναμις διὰ τῶν εὐχῶν τοῦ ἐν ἀσθενείᾳ τοῦ σώματος τὴν δύναμιν ἑαυτοῦ τελειώ- σαντος. Εἰ μὲν οὖν ἔτι καὶ νῦν ἡ θεοειδὴς ἐκείνη, καὶ ἁγία ψυχὴ διὰ σαρκὸς ἐθεώρα τὸν ἀνθρώπινον βίον, καὶ τὸ ὑψηλὸν στόμα, κατὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς ἀποκληρωθεῖσαν χάριν αὐτῷ, τὴν ἅμαχον ἐκείνην ἡφίει φωνήν· τίς ἂν εἰς τοσοῦτον πεποιθήσεως ἦλθεν, ὥστε τι περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης τολμῆσαι καὶ φθέγξασθαι, πάντα λόγον καὶ πᾶσαν ἡχὴν τῆς θείας ἐκείνης σάλπιγγος ὑπερηχούσης; Ἐπεὶ δὲ ὁ μὲν πρὸς Θεὸν ὅλος ἀν έπτατο, πρότερον μὲν ἐν ὀλίγῳ τινὶ, καὶ σκιοειδεῖ τῷ λειψάνῳ τοῦ σώματος τῆς γῆς ἐφαπτόμενος, τῷ δὲ πλείονι συμμετεωροπορῶν τῷ Θεῷ· νυνὶ δὲ καὶ τὴν σκιὰν ἐκείνην τοῦ σώματος προσαφεὶς καὶ καταλιπών τῷδε τῷ βίῳ· οἱ δὲ κηφήνες περιβομβοῦσι τὰ κηρία * Ει CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. Hæc mihi dicere in mentem venit cogitanti illum, qui bona sua cum omnibus liberaliter communicabat, divinum, inquam, hominen, et illud pietatis os Ba- silium: qui pro ea, qua circumfluebat spiritualium thesaurorum abundantia, in lividas quoque animas, promiscue, gratiam sapientiæ effundebat; ingratum- que erga bene de se merentes Eunomium. Hic namque vehementia infrmitatis, qua in fide labo- rabat, omnibus miserabilis videbatur: Quis enim adeo omnem affectum exuisset, qui non misereretur pereuntis? Basilium itidem sola misericordia ad ſerendam opem curationemque aggrediendam im- pulit, qui ex abundantia humanitatis, quamlibet desperatis medicas manus admovere nihil dubitavit, quique interitu viri dolens, ob insitam a natura erga calamitosos miserandi propensionem, oratio- nem hæreseos refutatricem, ceu veneficiorum anti- dotum, præsensque remedium elaboravit, non alio âne, quam ut hominem sanaret sanatumque Ec- clesiæ restitueret. Psal. cxxxvi, 9. * Cor. x, 4. C – D Ast ille similiter, ac si phrenesi correptus esset, in medicum insurgit, eique obluctatur, et repugnat, et hostis loco habet, qui illum ex impietatis barathro eripere conabatur, et in his non quomodocunque, et ut sors casusque ferunt, delirat ac desipit, sed litte- rarum monumentis consignatam quasi columnam insaniæ suæ erexit, et multo tempore otii tantum quantum cupiebat, nactus, parturiit toto illo temporis intervallo librum, diutius videlicet quam elephantes immani corporis mole animant suos fetus; interea minas jactitabat, privatimque fetum suum fingere et lambere non desistebat : cæterum sero, et vix tandem aliquando in lucem protulit abortivum quemdam et plane imperfectum partum, quem omnes, qui cum nomio sentiunt, tractant, nutricum instar, nutriunt et fovent: nos vero propter illam Prophetæ vocem dicentis: Beatus qui tenebil et allidet parvalos tuos ad petram ; cum in nostras quoque manus venisset, comprehendere insipientem illum libellum, et ad petram allidere velut prolem quamdam Babylonicam decrevimus, Petra autem erat Christus ', hoc est, veritatis ratio et oratio: tantum adsit nobis virtus illa quæ imbecillitates corroborat, per preces ejus, qui in corporis infirmitate vim propriam perfecit. Quod si adhuc divina illa et sancta anima in cor- pore mortali hujus lucis usura frueretur, et grandi- loquum illud os, secundum datam sibi ab initio gra tiam, invictam illam vocem mitteret : quis eo con- fidentiæ processisset, ut de boc argumento aliquid vel mutire auderet, quandoquidem omnem oratio- nem omnemque sensum verba illa divina superant? Postquam vero animus Basilii ad Deum evolavit (cum prius quoque in exiguo et tenui corpusculo hanc terram incoleret, majorem temporis partem cum Deo in excelsis habitans), et nunc umbra illa corporis relicta, terræque mandata excesserit ; crabrones autem et fuci necdum favos orationis

Β Ταῦτα δέ μοι λέγειν ἐπῆλθεν, ἐνθυμηθέντι τόν τε Α πᾶσιν ἀφειδῶς κοινωνοῦντα τῶν ἰδίων καλῶν, τὸν τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπον λέγω, τὸ τῆς εὐσεβείας στόμα Βασί λειον, τὸν ἐν τῇ περιουσίᾳ τῶν πνευματικῶν θησαν- ρῶν, καὶ εἰς κακοτέχνους ψυχὰς ἀνεξετάστως τὴν χάριν τῆς σοφίας ἐκχέοντα, καὶ τὸν ἀγνώμονα πρὸς τοὺς ἀγαθόν τι ποιεῖν αὐτὸν ἐσπουδακότας Ευνόμιον. Οὗτος γὰρ τῷ ὑπερβάλλοντι τῆς κατὰ ψυχὴν ἀῤῥω- στίας, ἣν περὶ τὴν πίστιν ἠσθένησεν, ἐλεεινὸς μὲν ἅπασιν ἔδοξε τοῖς τῆς Ἐκκλησίας μετέχουσι. Τις γὰρ οὕτως ἀσυμπαθής, ὡς μὴ οἰκτείρειν τὸν ἀπολλύ μενον; Ἐκεῖνον δὲ μόνον πρὸς τὴν ἐγχείρησιν τῆς θεραπείας ἐκίνησε τὸν μόνον ἐν τῷ περιττεύοντι τῆς φιλανθρωπίας, καὶ τοῖς ἀμηχάνοις· ἐπιτολμῶν πρὸς ἴασιν, ὃς τῇ ἀπωλείᾳ τοῦ ἀνδρὸς περιαλγήσας, διὰ τὴν φυσικὴν αὐτοῦ πρὸς τοὺς ταλαιπωρούντας συμπά- θειαν, οἷόν τι πονηρῶν δηλητηρίων αλεξιφάρμακον, τὸν ἀνατρεπτικὸν τῆς αἱρέσεως λόγον ἐποίησε, σκοπὸν ἔχων ἀνασῶσαι πάλιν διὰ τούτων καὶ ἀποκαταστῆσαι τῇ Ἐκκλησία τὸν ἄνθρωπον. ῾Ο δὲ καθάπερ ὑπὸ φρενίτιδος παραπληγείς τὴν διάνοιαν, ἀντιτείνει τῷ θεραπεύοντι, καὶ πολεμεῖ, καὶ μάχεται, καὶ ἐχθρὸν νομίζει τὸν ἐκ τοῦ βαράθρου τῆς ἀσεβείας ἀναλαβεῖν βιαζόμενον. Καὶ ταῦτα οὐχ ἁπλῶς οὕτωσὶ κατὰ τὸ συμβὰν ἐπὶ τῶν προστυχόντων παρα πρεῖ· ἀλλ' ἔγγραφον στήλην τῆς μελαγχολίας ταύτης καθ᾿ ἑαυτοῦ ἀνεστήσατο· καὶ ἐν μακρῷ τῷ χρόνῳ σχολῆς ἐπιτυχὼν ὁπότης ἐβούλετο, ὑπὲρ τὰ μεγάλα καὶ πολύ- σαρκα των θηρίων ὤδινε λόγον ἐν παντὶ τῷ διὰ μέσου χρόνῳ· καὶ βαρὺς ἦν ταῖς ἀπειλαῖς, ἐν ἀποῤῥήτοις ἔτι· διαπλάσσων τὸ κύημα· ὀψὲ δέ ποτε καὶ μόγις εἰς φῶς προήγαγεν ἀμβλωθρίδιόν τι, καὶ ἀτελεσφόρητον γέν- νημα, δ πάντες μὲν οἱ τῆς αὐτῆς συμμετασχόντες διαφορᾶς τιθηνοῦνται, καὶ θάλπουσιν· ἡμεῖς δὲ διὰ τὴν ἐκ τῆς προφητείας μακαρισμόν· Μακάριος γὰρ, φησίν, ὃς κρατήσει, καὶ ἐδαφιεῖ τὰ νήπιά σου πρὸς τὴν πέτραν· ἐπειδὴ καὶ εἰς ἡμετέρας ἀφίκετο χεί ρας, κρατῆσαι τὸ νήπιον τοῦτο λόγιον καὶ ἐδαφίσα: πρὸς τὴν πέτραν, ὡς ἕν τι τῶν Βαβυλωνίων τέκνων προεθυμήθημεν· Ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός· τουτ- ἔστι, τῆς ἀληθείας ὁ λόγος· μόνον ἔλθοι ἐφ' ἡμᾶς ἡ τὸ ἀσθενὲς ἐνισχύουσα δύναμις διὰ τῶν εὐχῶν τοῦ ἐν ἀσθενείᾳ τοῦ σώματος τὴν δύναμιν ἑαυτοῦ τελειώ- σαντος. Εἰ μὲν οὖν ἔτι καὶ νῦν ἡ θεοειδὴς ἐκείνη, καὶ ἁγία ψυχὴ διὰ σαρκὸς ἐθεώρα τὸν ἀνθρώπινον βίον, καὶ τὸ ὑψηλὸν στόμα, κατὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς ἀποκληρωθεῖσαν χάριν αὐτῷ, τὴν ἅμαχον ἐκείνην ἡφίει φωνήν· τίς ἂν εἰς τοσοῦτον πεποιθήσεως ἦλθεν, ὥστε τι περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης τολμῆσαι καὶ φθέγξασθαι, πάντα λόγον καὶ πᾶσαν ἡχὴν τῆς θείας ἐκείνης σάλπιγγος ὑπερηχούσης; Ἐπεὶ δὲ ὁ μὲν πρὸς Θεὸν ὅλος ἀν έπτατο, πρότερον μὲν ἐν ὀλίγῳ τινὶ, καὶ σκιοειδεῖ τῷ λειψάνῳ τοῦ σώματος τῆς γῆς ἐφαπτόμενος, τῷ δὲ πλείονι συμμετεωροπορῶν τῷ Θεῷ· νυνὶ δὲ καὶ τὴν σκιὰν ἐκείνην τοῦ σώματος προσαφεὶς καὶ καταλιπών τῷδε τῷ βίῳ· οἱ δὲ κηφήνες περιβομβοῦσι τὰ κηρία * Ει CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. Hæc mihi dicere in mentem venit cogitanti illum, qui bona sua cum omnibus liberaliter communicabat, divinum, inquam, hominen, et illud pietatis os Ba- silium: qui pro ea, qua circumfluebat spiritualium thesaurorum abundantia, in lividas quoque animas, promiscue, gratiam sapientiæ effundebat; ingratum- que erga bene de se merentes Eunomium. Hic namque vehementia infrmitatis, qua in fide labo- rabat, omnibus miserabilis videbatur: Quis enim adeo omnem affectum exuisset, qui non misereretur pereuntis? Basilium itidem sola misericordia ad ſerendam opem curationemque aggrediendam im- pulit, qui ex abundantia humanitatis, quamlibet desperatis medicas manus admovere nihil dubitavit, quique interitu viri dolens, ob insitam a natura erga calamitosos miserandi propensionem, oratio- nem hæreseos refutatricem, ceu veneficiorum anti- dotum, præsensque remedium elaboravit, non alio âne, quam ut hominem sanaret sanatumque Ec- clesiæ restitueret. Psal. cxxxvi, 9. * Cor. x, 4. C – D Ast ille similiter, ac si phrenesi correptus esset, in medicum insurgit, eique obluctatur, et repugnat, et hostis loco habet, qui illum ex impietatis barathro eripere conabatur, et in his non quomodocunque, et ut sors casusque ferunt, delirat ac desipit, sed litte- rarum monumentis consignatam quasi columnam insaniæ suæ erexit, et multo tempore otii tantum quantum cupiebat, nactus, parturiit toto illo temporis intervallo librum, diutius videlicet quam elephantes immani corporis mole animant suos fetus; interea minas jactitabat, privatimque fetum suum fingere et lambere non desistebat : cæterum sero, et vix tandem aliquando in lucem protulit abortivum quemdam et plane imperfectum partum, quem omnes, qui cum nomio sentiunt, tractant, nutricum instar, nutriunt et fovent: nos vero propter illam Prophetæ vocem dicentis: Beatus qui tenebil et allidet parvalos tuos ad petram ; cum in nostras quoque manus venisset, comprehendere insipientem illum libellum, et ad petram allidere velut prolem quamdam Babylonicam decrevimus, Petra autem erat Christus ', hoc est, veritatis ratio et oratio: tantum adsit nobis virtus illa quæ imbecillitates corroborat, per preces ejus, qui in corporis infirmitate vim propriam perfecit. Quod si adhuc divina illa et sancta anima in cor- pore mortali hujus lucis usura frueretur, et grandi- loquum illud os, secundum datam sibi ab initio gra tiam, invictam illam vocem mitteret : quis eo con- fidentiæ processisset, ut de boc argumento aliquid vel mutire auderet, quandoquidem omnem oratio- nem omnemque sensum verba illa divina superant? Postquam vero animus Basilii ad Deum evolavit (cum prius quoque in exiguo et tenui corpusculo hanc terram incoleret, majorem temporis partem cum Deo in excelsis habitans), et nunc umbra illa corporis relicta, terræque mandata excesserit ; crabrones autem et fuci necdum favos orationis

Β Ταῦτα δέ μοι λέγειν ἐπῆλθεν, ἐνθυμηθέντι τόν τε Α πᾶσιν ἀφειδῶς κοινωνοῦντα τῶν ἰδίων καλῶν, τὸν τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπον λέγω, τὸ τῆς εὐσεβείας στόμα Βασί λειον, τὸν ἐν τῇ περιουσίᾳ τῶν πνευματικῶν θησαν- ρῶν, καὶ εἰς κακοτέχνους ψυχὰς ἀνεξετάστως τὴν χάριν τῆς σοφίας ἐκχέοντα, καὶ τὸν ἀγνώμονα πρὸς τοὺς ἀγαθόν τι ποιεῖν αὐτὸν ἐσπουδακότας Ευνόμιον. Οὗτος γὰρ τῷ ὑπερβάλλοντι τῆς κατὰ ψυχὴν ἀῤῥω- στίας, ἣν περὶ τὴν πίστιν ἠσθένησεν, ἐλεεινὸς μὲν ἅπασιν ἔδοξε τοῖς τῆς Ἐκκλησίας μετέχουσι. Τις γὰρ οὕτως ἀσυμπαθής, ὡς μὴ οἰκτείρειν τὸν ἀπολλύ μενον; Ἐκεῖνον δὲ μόνον πρὸς τὴν ἐγχείρησιν τῆς θεραπείας ἐκίνησε τὸν μόνον ἐν τῷ περιττεύοντι τῆς φιλανθρωπίας, καὶ τοῖς ἀμηχάνοις· ἐπιτολμῶν πρὸς ἴασιν, ὃς τῇ ἀπωλείᾳ τοῦ ἀνδρὸς περιαλγήσας, διὰ τὴν φυσικὴν αὐτοῦ πρὸς τοὺς ταλαιπωρούντας συμπά- θειαν, οἷόν τι πονηρῶν δηλητηρίων αλεξιφάρμακον, τὸν ἀνατρεπτικὸν τῆς αἱρέσεως λόγον ἐποίησε, σκοπὸν ἔχων ἀνασῶσαι πάλιν διὰ τούτων καὶ ἀποκαταστῆσαι τῇ Ἐκκλησία τὸν ἄνθρωπον. ῾Ο δὲ καθάπερ ὑπὸ φρενίτιδος παραπληγείς τὴν διάνοιαν, ἀντιτείνει τῷ θεραπεύοντι, καὶ πολεμεῖ, καὶ μάχεται, καὶ ἐχθρὸν νομίζει τὸν ἐκ τοῦ βαράθρου τῆς ἀσεβείας ἀναλαβεῖν βιαζόμενον. Καὶ ταῦτα οὐχ ἁπλῶς οὕτωσὶ κατὰ τὸ συμβὰν ἐπὶ τῶν προστυχόντων παρα πρεῖ· ἀλλ' ἔγγραφον στήλην τῆς μελαγχολίας ταύτης καθ᾿ ἑαυτοῦ ἀνεστήσατο· καὶ ἐν μακρῷ τῷ χρόνῳ σχολῆς ἐπιτυχὼν ὁπότης ἐβούλετο, ὑπὲρ τὰ μεγάλα καὶ πολύ- σαρκα των θηρίων ὤδινε λόγον ἐν παντὶ τῷ διὰ μέσου χρόνῳ· καὶ βαρὺς ἦν ταῖς ἀπειλαῖς, ἐν ἀποῤῥήτοις ἔτι· διαπλάσσων τὸ κύημα· ὀψὲ δέ ποτε καὶ μόγις εἰς φῶς προήγαγεν ἀμβλωθρίδιόν τι, καὶ ἀτελεσφόρητον γέν- νημα, δ πάντες μὲν οἱ τῆς αὐτῆς συμμετασχόντες διαφορᾶς τιθηνοῦνται, καὶ θάλπουσιν· ἡμεῖς δὲ διὰ τὴν ἐκ τῆς προφητείας μακαρισμόν· Μακάριος γὰρ, φησίν, ὃς κρατήσει, καὶ ἐδαφιεῖ τὰ νήπιά σου πρὸς τὴν πέτραν· ἐπειδὴ καὶ εἰς ἡμετέρας ἀφίκετο χεί ρας, κρατῆσαι τὸ νήπιον τοῦτο λόγιον καὶ ἐδαφίσα: πρὸς τὴν πέτραν, ὡς ἕν τι τῶν Βαβυλωνίων τέκνων προεθυμήθημεν· Ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός· τουτ- ἔστι, τῆς ἀληθείας ὁ λόγος· μόνον ἔλθοι ἐφ' ἡμᾶς ἡ τὸ ἀσθενὲς ἐνισχύουσα δύναμις διὰ τῶν εὐχῶν τοῦ ἐν ἀσθενείᾳ τοῦ σώματος τὴν δύναμιν ἑαυτοῦ τελειώ- σαντος. Εἰ μὲν οὖν ἔτι καὶ νῦν ἡ θεοειδὴς ἐκείνη, καὶ ἁγία ψυχὴ διὰ σαρκὸς ἐθεώρα τὸν ἀνθρώπινον βίον, καὶ τὸ ὑψηλὸν στόμα, κατὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς ἀποκληρωθεῖσαν χάριν αὐτῷ, τὴν ἅμαχον ἐκείνην ἡφίει φωνήν· τίς ἂν εἰς τοσοῦτον πεποιθήσεως ἦλθεν, ὥστε τι περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης τολμῆσαι καὶ φθέγξασθαι, πάντα λόγον καὶ πᾶσαν ἡχὴν τῆς θείας ἐκείνης σάλπιγγος ὑπερηχούσης; Ἐπεὶ δὲ ὁ μὲν πρὸς Θεὸν ὅλος ἀν έπτατο, πρότερον μὲν ἐν ὀλίγῳ τινὶ, καὶ σκιοειδεῖ τῷ λειψάνῳ τοῦ σώματος τῆς γῆς ἐφαπτόμενος, τῷ δὲ πλείονι συμμετεωροπορῶν τῷ Θεῷ· νυνὶ δὲ καὶ τὴν σκιὰν ἐκείνην τοῦ σώματος προσαφεὶς καὶ καταλιπών τῷδε τῷ βίῳ· οἱ δὲ κηφήνες περιβομβοῦσι τὰ κηρία * Ει CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. Hæc mihi dicere in mentem venit cogitanti illum, qui bona sua cum omnibus liberaliter communicabat, divinum, inquam, hominen, et illud pietatis os Ba- silium: qui pro ea, qua circumfluebat spiritualium thesaurorum abundantia, in lividas quoque animas, promiscue, gratiam sapientiæ effundebat; ingratum- que erga bene de se merentes Eunomium. Hic namque vehementia infrmitatis, qua in fide labo- rabat, omnibus miserabilis videbatur: Quis enim adeo omnem affectum exuisset, qui non misereretur pereuntis? Basilium itidem sola misericordia ad ſerendam opem curationemque aggrediendam im- pulit, qui ex abundantia humanitatis, quamlibet desperatis medicas manus admovere nihil dubitavit, quique interitu viri dolens, ob insitam a natura erga calamitosos miserandi propensionem, oratio- nem hæreseos refutatricem, ceu veneficiorum anti- dotum, præsensque remedium elaboravit, non alio âne, quam ut hominem sanaret sanatumque Ec- clesiæ restitueret. Psal. cxxxvi, 9. * Cor. x, 4. C – D Ast ille similiter, ac si phrenesi correptus esset, in medicum insurgit, eique obluctatur, et repugnat, et hostis loco habet, qui illum ex impietatis barathro eripere conabatur, et in his non quomodocunque, et ut sors casusque ferunt, delirat ac desipit, sed litte- rarum monumentis consignatam quasi columnam insaniæ suæ erexit, et multo tempore otii tantum quantum cupiebat, nactus, parturiit toto illo temporis intervallo librum, diutius videlicet quam elephantes immani corporis mole animant suos fetus; interea minas jactitabat, privatimque fetum suum fingere et lambere non desistebat : cæterum sero, et vix tandem aliquando in lucem protulit abortivum quemdam et plane imperfectum partum, quem omnes, qui cum nomio sentiunt, tractant, nutricum instar, nutriunt et fovent: nos vero propter illam Prophetæ vocem dicentis: Beatus qui tenebil et allidet parvalos tuos ad petram ; cum in nostras quoque manus venisset, comprehendere insipientem illum libellum, et ad petram allidere velut prolem quamdam Babylonicam decrevimus, Petra autem erat Christus ', hoc est, veritatis ratio et oratio: tantum adsit nobis virtus illa quæ imbecillitates corroborat, per preces ejus, qui in corporis infirmitate vim propriam perfecit. Quod si adhuc divina illa et sancta anima in cor- pore mortali hujus lucis usura frueretur, et grandi- loquum illud os, secundum datam sibi ab initio gra tiam, invictam illam vocem mitteret : quis eo con- fidentiæ processisset, ut de boc argumento aliquid vel mutire auderet, quandoquidem omnem oratio- nem omnemque sensum verba illa divina superant? Postquam vero animus Basilii ad Deum evolavit (cum prius quoque in exiguo et tenui corpusculo hanc terram incoleret, majorem temporis partem cum Deo in excelsis habitans), et nunc umbra illa corporis relicta, terræque mandata excesserit ; crabrones autem et fuci necdum favos orationis

Β Ταῦτα δέ μοι λέγειν ἐπῆλθεν, ἐνθυμηθέντι τόν τε Α πᾶσιν ἀφειδῶς κοινωνοῦντα τῶν ἰδίων καλῶν, τὸν τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπον λέγω, τὸ τῆς εὐσεβείας στόμα Βασί λειον, τὸν ἐν τῇ περιουσίᾳ τῶν πνευματικῶν θησαν- ρῶν, καὶ εἰς κακοτέχνους ψυχὰς ἀνεξετάστως τὴν χάριν τῆς σοφίας ἐκχέοντα, καὶ τὸν ἀγνώμονα πρὸς τοὺς ἀγαθόν τι ποιεῖν αὐτὸν ἐσπουδακότας Ευνόμιον. Οὗτος γὰρ τῷ ὑπερβάλλοντι τῆς κατὰ ψυχὴν ἀῤῥω- στίας, ἣν περὶ τὴν πίστιν ἠσθένησεν, ἐλεεινὸς μὲν ἅπασιν ἔδοξε τοῖς τῆς Ἐκκλησίας μετέχουσι. Τις γὰρ οὕτως ἀσυμπαθής, ὡς μὴ οἰκτείρειν τὸν ἀπολλύ μενον; Ἐκεῖνον δὲ μόνον πρὸς τὴν ἐγχείρησιν τῆς θεραπείας ἐκίνησε τὸν μόνον ἐν τῷ περιττεύοντι τῆς φιλανθρωπίας, καὶ τοῖς ἀμηχάνοις· ἐπιτολμῶν πρὸς ἴασιν, ὃς τῇ ἀπωλείᾳ τοῦ ἀνδρὸς περιαλγήσας, διὰ τὴν φυσικὴν αὐτοῦ πρὸς τοὺς ταλαιπωρούντας συμπά- θειαν, οἷόν τι πονηρῶν δηλητηρίων αλεξιφάρμακον, τὸν ἀνατρεπτικὸν τῆς αἱρέσεως λόγον ἐποίησε, σκοπὸν ἔχων ἀνασῶσαι πάλιν διὰ τούτων καὶ ἀποκαταστῆσαι τῇ Ἐκκλησία τὸν ἄνθρωπον. ῾Ο δὲ καθάπερ ὑπὸ φρενίτιδος παραπληγείς τὴν διάνοιαν, ἀντιτείνει τῷ θεραπεύοντι, καὶ πολεμεῖ, καὶ μάχεται, καὶ ἐχθρὸν νομίζει τὸν ἐκ τοῦ βαράθρου τῆς ἀσεβείας ἀναλαβεῖν βιαζόμενον. Καὶ ταῦτα οὐχ ἁπλῶς οὕτωσὶ κατὰ τὸ συμβὰν ἐπὶ τῶν προστυχόντων παρα πρεῖ· ἀλλ' ἔγγραφον στήλην τῆς μελαγχολίας ταύτης καθ᾿ ἑαυτοῦ ἀνεστήσατο· καὶ ἐν μακρῷ τῷ χρόνῳ σχολῆς ἐπιτυχὼν ὁπότης ἐβούλετο, ὑπὲρ τὰ μεγάλα καὶ πολύ- σαρκα των θηρίων ὤδινε λόγον ἐν παντὶ τῷ διὰ μέσου χρόνῳ· καὶ βαρὺς ἦν ταῖς ἀπειλαῖς, ἐν ἀποῤῥήτοις ἔτι· διαπλάσσων τὸ κύημα· ὀψὲ δέ ποτε καὶ μόγις εἰς φῶς προήγαγεν ἀμβλωθρίδιόν τι, καὶ ἀτελεσφόρητον γέν- νημα, δ πάντες μὲν οἱ τῆς αὐτῆς συμμετασχόντες διαφορᾶς τιθηνοῦνται, καὶ θάλπουσιν· ἡμεῖς δὲ διὰ τὴν ἐκ τῆς προφητείας μακαρισμόν· Μακάριος γὰρ, φησίν, ὃς κρατήσει, καὶ ἐδαφιεῖ τὰ νήπιά σου πρὸς τὴν πέτραν· ἐπειδὴ καὶ εἰς ἡμετέρας ἀφίκετο χεί ρας, κρατῆσαι τὸ νήπιον τοῦτο λόγιον καὶ ἐδαφίσα: πρὸς τὴν πέτραν, ὡς ἕν τι τῶν Βαβυλωνίων τέκνων προεθυμήθημεν· Ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός· τουτ- ἔστι, τῆς ἀληθείας ὁ λόγος· μόνον ἔλθοι ἐφ' ἡμᾶς ἡ τὸ ἀσθενὲς ἐνισχύουσα δύναμις διὰ τῶν εὐχῶν τοῦ ἐν ἀσθενείᾳ τοῦ σώματος τὴν δύναμιν ἑαυτοῦ τελειώ- σαντος. Εἰ μὲν οὖν ἔτι καὶ νῦν ἡ θεοειδὴς ἐκείνη, καὶ ἁγία ψυχὴ διὰ σαρκὸς ἐθεώρα τὸν ἀνθρώπινον βίον, καὶ τὸ ὑψηλὸν στόμα, κατὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς ἀποκληρωθεῖσαν χάριν αὐτῷ, τὴν ἅμαχον ἐκείνην ἡφίει φωνήν· τίς ἂν εἰς τοσοῦτον πεποιθήσεως ἦλθεν, ὥστε τι περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης τολμῆσαι καὶ φθέγξασθαι, πάντα λόγον καὶ πᾶσαν ἡχὴν τῆς θείας ἐκείνης σάλπιγγος ὑπερηχούσης; Ἐπεὶ δὲ ὁ μὲν πρὸς Θεὸν ὅλος ἀν έπτατο, πρότερον μὲν ἐν ὀλίγῳ τινὶ, καὶ σκιοειδεῖ τῷ λειψάνῳ τοῦ σώματος τῆς γῆς ἐφαπτόμενος, τῷ δὲ πλείονι συμμετεωροπορῶν τῷ Θεῷ· νυνὶ δὲ καὶ τὴν σκιὰν ἐκείνην τοῦ σώματος προσαφεὶς καὶ καταλιπών τῷδε τῷ βίῳ· οἱ δὲ κηφήνες περιβομβοῦσι τὰ κηρία * Ει CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. Hæc mihi dicere in mentem venit cogitanti illum, qui bona sua cum omnibus liberaliter communicabat, divinum, inquam, hominen, et illud pietatis os Ba- silium: qui pro ea, qua circumfluebat spiritualium thesaurorum abundantia, in lividas quoque animas, promiscue, gratiam sapientiæ effundebat; ingratum- que erga bene de se merentes Eunomium. Hic namque vehementia infrmitatis, qua in fide labo- rabat, omnibus miserabilis videbatur: Quis enim adeo omnem affectum exuisset, qui non misereretur pereuntis? Basilium itidem sola misericordia ad ſerendam opem curationemque aggrediendam im- pulit, qui ex abundantia humanitatis, quamlibet desperatis medicas manus admovere nihil dubitavit, quique interitu viri dolens, ob insitam a natura erga calamitosos miserandi propensionem, oratio- nem hæreseos refutatricem, ceu veneficiorum anti- dotum, præsensque remedium elaboravit, non alio âne, quam ut hominem sanaret sanatumque Ec- clesiæ restitueret. Psal. cxxxvi, 9. * Cor. x, 4. C – D Ast ille similiter, ac si phrenesi correptus esset, in medicum insurgit, eique obluctatur, et repugnat, et hostis loco habet, qui illum ex impietatis barathro eripere conabatur, et in his non quomodocunque, et ut sors casusque ferunt, delirat ac desipit, sed litte- rarum monumentis consignatam quasi columnam insaniæ suæ erexit, et multo tempore otii tantum quantum cupiebat, nactus, parturiit toto illo temporis intervallo librum, diutius videlicet quam elephantes immani corporis mole animant suos fetus; interea minas jactitabat, privatimque fetum suum fingere et lambere non desistebat : cæterum sero, et vix tandem aliquando in lucem protulit abortivum quemdam et plane imperfectum partum, quem omnes, qui cum nomio sentiunt, tractant, nutricum instar, nutriunt et fovent: nos vero propter illam Prophetæ vocem dicentis: Beatus qui tenebil et allidet parvalos tuos ad petram ; cum in nostras quoque manus venisset, comprehendere insipientem illum libellum, et ad petram allidere velut prolem quamdam Babylonicam decrevimus, Petra autem erat Christus ', hoc est, veritatis ratio et oratio: tantum adsit nobis virtus illa quæ imbecillitates corroborat, per preces ejus, qui in corporis infirmitate vim propriam perfecit. Quod si adhuc divina illa et sancta anima in cor- pore mortali hujus lucis usura frueretur, et grandi- loquum illud os, secundum datam sibi ab initio gra tiam, invictam illam vocem mitteret : quis eo con- fidentiæ processisset, ut de boc argumento aliquid vel mutire auderet, quandoquidem omnem oratio- nem omnemque sensum verba illa divina superant? Postquam vero animus Basilii ad Deum evolavit (cum prius quoque in exiguo et tenui corpusculo hanc terram incoleret, majorem temporis partem cum Deo in excelsis habitans), et nunc umbra illa corporis relicta, terræque mandata excesserit ; crabrones autem et fuci necdum favos orationis

Β Ταῦτα δέ μοι λέγειν ἐπῆλθεν, ἐνθυμηθέντι τόν τε Α πᾶσιν ἀφειδῶς κοινωνοῦντα τῶν ἰδίων καλῶν, τὸν τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπον λέγω, τὸ τῆς εὐσεβείας στόμα Βασί λειον, τὸν ἐν τῇ περιουσίᾳ τῶν πνευματικῶν θησαν- ρῶν, καὶ εἰς κακοτέχνους ψυχὰς ἀνεξετάστως τὴν χάριν τῆς σοφίας ἐκχέοντα, καὶ τὸν ἀγνώμονα πρὸς τοὺς ἀγαθόν τι ποιεῖν αὐτὸν ἐσπουδακότας Ευνόμιον. Οὗτος γὰρ τῷ ὑπερβάλλοντι τῆς κατὰ ψυχὴν ἀῤῥω- στίας, ἣν περὶ τὴν πίστιν ἠσθένησεν, ἐλεεινὸς μὲν ἅπασιν ἔδοξε τοῖς τῆς Ἐκκλησίας μετέχουσι. Τις γὰρ οὕτως ἀσυμπαθής, ὡς μὴ οἰκτείρειν τὸν ἀπολλύ μενον; Ἐκεῖνον δὲ μόνον πρὸς τὴν ἐγχείρησιν τῆς θεραπείας ἐκίνησε τὸν μόνον ἐν τῷ περιττεύοντι τῆς φιλανθρωπίας, καὶ τοῖς ἀμηχάνοις· ἐπιτολμῶν πρὸς ἴασιν, ὃς τῇ ἀπωλείᾳ τοῦ ἀνδρὸς περιαλγήσας, διὰ τὴν φυσικὴν αὐτοῦ πρὸς τοὺς ταλαιπωρούντας συμπά- θειαν, οἷόν τι πονηρῶν δηλητηρίων αλεξιφάρμακον, τὸν ἀνατρεπτικὸν τῆς αἱρέσεως λόγον ἐποίησε, σκοπὸν ἔχων ἀνασῶσαι πάλιν διὰ τούτων καὶ ἀποκαταστῆσαι τῇ Ἐκκλησία τὸν ἄνθρωπον. ῾Ο δὲ καθάπερ ὑπὸ φρενίτιδος παραπληγείς τὴν διάνοιαν, ἀντιτείνει τῷ θεραπεύοντι, καὶ πολεμεῖ, καὶ μάχεται, καὶ ἐχθρὸν νομίζει τὸν ἐκ τοῦ βαράθρου τῆς ἀσεβείας ἀναλαβεῖν βιαζόμενον. Καὶ ταῦτα οὐχ ἁπλῶς οὕτωσὶ κατὰ τὸ συμβὰν ἐπὶ τῶν προστυχόντων παρα πρεῖ· ἀλλ' ἔγγραφον στήλην τῆς μελαγχολίας ταύτης καθ᾿ ἑαυτοῦ ἀνεστήσατο· καὶ ἐν μακρῷ τῷ χρόνῳ σχολῆς ἐπιτυχὼν ὁπότης ἐβούλετο, ὑπὲρ τὰ μεγάλα καὶ πολύ- σαρκα των θηρίων ὤδινε λόγον ἐν παντὶ τῷ διὰ μέσου χρόνῳ· καὶ βαρὺς ἦν ταῖς ἀπειλαῖς, ἐν ἀποῤῥήτοις ἔτι· διαπλάσσων τὸ κύημα· ὀψὲ δέ ποτε καὶ μόγις εἰς φῶς προήγαγεν ἀμβλωθρίδιόν τι, καὶ ἀτελεσφόρητον γέν- νημα, δ πάντες μὲν οἱ τῆς αὐτῆς συμμετασχόντες διαφορᾶς τιθηνοῦνται, καὶ θάλπουσιν· ἡμεῖς δὲ διὰ τὴν ἐκ τῆς προφητείας μακαρισμόν· Μακάριος γὰρ, φησίν, ὃς κρατήσει, καὶ ἐδαφιεῖ τὰ νήπιά σου πρὸς τὴν πέτραν· ἐπειδὴ καὶ εἰς ἡμετέρας ἀφίκετο χεί ρας, κρατῆσαι τὸ νήπιον τοῦτο λόγιον καὶ ἐδαφίσα: πρὸς τὴν πέτραν, ὡς ἕν τι τῶν Βαβυλωνίων τέκνων προεθυμήθημεν· Ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός· τουτ- ἔστι, τῆς ἀληθείας ὁ λόγος· μόνον ἔλθοι ἐφ' ἡμᾶς ἡ τὸ ἀσθενὲς ἐνισχύουσα δύναμις διὰ τῶν εὐχῶν τοῦ ἐν ἀσθενείᾳ τοῦ σώματος τὴν δύναμιν ἑαυτοῦ τελειώ- σαντος. Εἰ μὲν οὖν ἔτι καὶ νῦν ἡ θεοειδὴς ἐκείνη, καὶ ἁγία ψυχὴ διὰ σαρκὸς ἐθεώρα τὸν ἀνθρώπινον βίον, καὶ τὸ ὑψηλὸν στόμα, κατὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς ἀποκληρωθεῖσαν χάριν αὐτῷ, τὴν ἅμαχον ἐκείνην ἡφίει φωνήν· τίς ἂν εἰς τοσοῦτον πεποιθήσεως ἦλθεν, ὥστε τι περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης τολμῆσαι καὶ φθέγξασθαι, πάντα λόγον καὶ πᾶσαν ἡχὴν τῆς θείας ἐκείνης σάλπιγγος ὑπερηχούσης; Ἐπεὶ δὲ ὁ μὲν πρὸς Θεὸν ὅλος ἀν έπτατο, πρότερον μὲν ἐν ὀλίγῳ τινὶ, καὶ σκιοειδεῖ τῷ λειψάνῳ τοῦ σώματος τῆς γῆς ἐφαπτόμενος, τῷ δὲ πλείονι συμμετεωροπορῶν τῷ Θεῷ· νυνὶ δὲ καὶ τὴν σκιὰν ἐκείνην τοῦ σώματος προσαφεὶς καὶ καταλιπών τῷδε τῷ βίῳ· οἱ δὲ κηφήνες περιβομβοῦσι τὰ κηρία * Ει CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. Hæc mihi dicere in mentem venit cogitanti illum, qui bona sua cum omnibus liberaliter communicabat, divinum, inquam, hominen, et illud pietatis os Ba- silium: qui pro ea, qua circumfluebat spiritualium thesaurorum abundantia, in lividas quoque animas, promiscue, gratiam sapientiæ effundebat; ingratum- que erga bene de se merentes Eunomium. Hic namque vehementia infrmitatis, qua in fide labo- rabat, omnibus miserabilis videbatur: Quis enim adeo omnem affectum exuisset, qui non misereretur pereuntis? Basilium itidem sola misericordia ad ſerendam opem curationemque aggrediendam im- pulit, qui ex abundantia humanitatis, quamlibet desperatis medicas manus admovere nihil dubitavit, quique interitu viri dolens, ob insitam a natura erga calamitosos miserandi propensionem, oratio- nem hæreseos refutatricem, ceu veneficiorum anti- dotum, præsensque remedium elaboravit, non alio âne, quam ut hominem sanaret sanatumque Ec- clesiæ restitueret. Psal. cxxxvi, 9. * Cor. x, 4. C – D Ast ille similiter, ac si phrenesi correptus esset, in medicum insurgit, eique obluctatur, et repugnat, et hostis loco habet, qui illum ex impietatis barathro eripere conabatur, et in his non quomodocunque, et ut sors casusque ferunt, delirat ac desipit, sed litte- rarum monumentis consignatam quasi columnam insaniæ suæ erexit, et multo tempore otii tantum quantum cupiebat, nactus, parturiit toto illo temporis intervallo librum, diutius videlicet quam elephantes immani corporis mole animant suos fetus; interea minas jactitabat, privatimque fetum suum fingere et lambere non desistebat : cæterum sero, et vix tandem aliquando in lucem protulit abortivum quemdam et plane imperfectum partum, quem omnes, qui cum nomio sentiunt, tractant, nutricum instar, nutriunt et fovent: nos vero propter illam Prophetæ vocem dicentis: Beatus qui tenebil et allidet parvalos tuos ad petram ; cum in nostras quoque manus venisset, comprehendere insipientem illum libellum, et ad petram allidere velut prolem quamdam Babylonicam decrevimus, Petra autem erat Christus ', hoc est, veritatis ratio et oratio: tantum adsit nobis virtus illa quæ imbecillitates corroborat, per preces ejus, qui in corporis infirmitate vim propriam perfecit. Quod si adhuc divina illa et sancta anima in cor- pore mortali hujus lucis usura frueretur, et grandi- loquum illud os, secundum datam sibi ab initio gra tiam, invictam illam vocem mitteret : quis eo con- fidentiæ processisset, ut de boc argumento aliquid vel mutire auderet, quandoquidem omnem oratio- nem omnemque sensum verba illa divina superant? Postquam vero animus Basilii ad Deum evolavit (cum prius quoque in exiguo et tenui corpusculo hanc terram incoleret, majorem temporis partem cum Deo in excelsis habitans), et nunc umbra illa corporis relicta, terræque mandata excesserit ; crabrones autem et fuci necdum favos orationis

Β Ταῦτα δέ μοι λέγειν ἐπῆλθεν, ἐνθυμηθέντι τόν τε Α πᾶσιν ἀφειδῶς κοινωνοῦντα τῶν ἰδίων καλῶν, τὸν τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπον λέγω, τὸ τῆς εὐσεβείας στόμα Βασί λειον, τὸν ἐν τῇ περιουσίᾳ τῶν πνευματικῶν θησαν- ρῶν, καὶ εἰς κακοτέχνους ψυχὰς ἀνεξετάστως τὴν χάριν τῆς σοφίας ἐκχέοντα, καὶ τὸν ἀγνώμονα πρὸς τοὺς ἀγαθόν τι ποιεῖν αὐτὸν ἐσπουδακότας Ευνόμιον. Οὗτος γὰρ τῷ ὑπερβάλλοντι τῆς κατὰ ψυχὴν ἀῤῥω- στίας, ἣν περὶ τὴν πίστιν ἠσθένησεν, ἐλεεινὸς μὲν ἅπασιν ἔδοξε τοῖς τῆς Ἐκκλησίας μετέχουσι. Τις γὰρ οὕτως ἀσυμπαθής, ὡς μὴ οἰκτείρειν τὸν ἀπολλύ μενον; Ἐκεῖνον δὲ μόνον πρὸς τὴν ἐγχείρησιν τῆς θεραπείας ἐκίνησε τὸν μόνον ἐν τῷ περιττεύοντι τῆς φιλανθρωπίας, καὶ τοῖς ἀμηχάνοις· ἐπιτολμῶν πρὸς ἴασιν, ὃς τῇ ἀπωλείᾳ τοῦ ἀνδρὸς περιαλγήσας, διὰ τὴν φυσικὴν αὐτοῦ πρὸς τοὺς ταλαιπωρούντας συμπά- θειαν, οἷόν τι πονηρῶν δηλητηρίων αλεξιφάρμακον, τὸν ἀνατρεπτικὸν τῆς αἱρέσεως λόγον ἐποίησε, σκοπὸν ἔχων ἀνασῶσαι πάλιν διὰ τούτων καὶ ἀποκαταστῆσαι τῇ Ἐκκλησία τὸν ἄνθρωπον. ῾Ο δὲ καθάπερ ὑπὸ φρενίτιδος παραπληγείς τὴν διάνοιαν, ἀντιτείνει τῷ θεραπεύοντι, καὶ πολεμεῖ, καὶ μάχεται, καὶ ἐχθρὸν νομίζει τὸν ἐκ τοῦ βαράθρου τῆς ἀσεβείας ἀναλαβεῖν βιαζόμενον. Καὶ ταῦτα οὐχ ἁπλῶς οὕτωσὶ κατὰ τὸ συμβὰν ἐπὶ τῶν προστυχόντων παρα πρεῖ· ἀλλ' ἔγγραφον στήλην τῆς μελαγχολίας ταύτης καθ᾿ ἑαυτοῦ ἀνεστήσατο· καὶ ἐν μακρῷ τῷ χρόνῳ σχολῆς ἐπιτυχὼν ὁπότης ἐβούλετο, ὑπὲρ τὰ μεγάλα καὶ πολύ- σαρκα των θηρίων ὤδινε λόγον ἐν παντὶ τῷ διὰ μέσου χρόνῳ· καὶ βαρὺς ἦν ταῖς ἀπειλαῖς, ἐν ἀποῤῥήτοις ἔτι· διαπλάσσων τὸ κύημα· ὀψὲ δέ ποτε καὶ μόγις εἰς φῶς προήγαγεν ἀμβλωθρίδιόν τι, καὶ ἀτελεσφόρητον γέν- νημα, δ πάντες μὲν οἱ τῆς αὐτῆς συμμετασχόντες διαφορᾶς τιθηνοῦνται, καὶ θάλπουσιν· ἡμεῖς δὲ διὰ τὴν ἐκ τῆς προφητείας μακαρισμόν· Μακάριος γὰρ, φησίν, ὃς κρατήσει, καὶ ἐδαφιεῖ τὰ νήπιά σου πρὸς τὴν πέτραν· ἐπειδὴ καὶ εἰς ἡμετέρας ἀφίκετο χεί ρας, κρατῆσαι τὸ νήπιον τοῦτο λόγιον καὶ ἐδαφίσα: πρὸς τὴν πέτραν, ὡς ἕν τι τῶν Βαβυλωνίων τέκνων προεθυμήθημεν· Ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός· τουτ- ἔστι, τῆς ἀληθείας ὁ λόγος· μόνον ἔλθοι ἐφ' ἡμᾶς ἡ τὸ ἀσθενὲς ἐνισχύουσα δύναμις διὰ τῶν εὐχῶν τοῦ ἐν ἀσθενείᾳ τοῦ σώματος τὴν δύναμιν ἑαυτοῦ τελειώ- σαντος. Εἰ μὲν οὖν ἔτι καὶ νῦν ἡ θεοειδὴς ἐκείνη, καὶ ἁγία ψυχὴ διὰ σαρκὸς ἐθεώρα τὸν ἀνθρώπινον βίον, καὶ τὸ ὑψηλὸν στόμα, κατὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς ἀποκληρωθεῖσαν χάριν αὐτῷ, τὴν ἅμαχον ἐκείνην ἡφίει φωνήν· τίς ἂν εἰς τοσοῦτον πεποιθήσεως ἦλθεν, ὥστε τι περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης τολμῆσαι καὶ φθέγξασθαι, πάντα λόγον καὶ πᾶσαν ἡχὴν τῆς θείας ἐκείνης σάλπιγγος ὑπερηχούσης; Ἐπεὶ δὲ ὁ μὲν πρὸς Θεὸν ὅλος ἀν έπτατο, πρότερον μὲν ἐν ὀλίγῳ τινὶ, καὶ σκιοειδεῖ τῷ λειψάνῳ τοῦ σώματος τῆς γῆς ἐφαπτόμενος, τῷ δὲ πλείονι συμμετεωροπορῶν τῷ Θεῷ· νυνὶ δὲ καὶ τὴν σκιὰν ἐκείνην τοῦ σώματος προσαφεὶς καὶ καταλιπών τῷδε τῷ βίῳ· οἱ δὲ κηφήνες περιβομβοῦσι τὰ κηρία * Ει CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. Hæc mihi dicere in mentem venit cogitanti illum, qui bona sua cum omnibus liberaliter communicabat, divinum, inquam, hominen, et illud pietatis os Ba- silium: qui pro ea, qua circumfluebat spiritualium thesaurorum abundantia, in lividas quoque animas, promiscue, gratiam sapientiæ effundebat; ingratum- que erga bene de se merentes Eunomium. Hic namque vehementia infrmitatis, qua in fide labo- rabat, omnibus miserabilis videbatur: Quis enim adeo omnem affectum exuisset, qui non misereretur pereuntis? Basilium itidem sola misericordia ad ſerendam opem curationemque aggrediendam im- pulit, qui ex abundantia humanitatis, quamlibet desperatis medicas manus admovere nihil dubitavit, quique interitu viri dolens, ob insitam a natura erga calamitosos miserandi propensionem, oratio- nem hæreseos refutatricem, ceu veneficiorum anti- dotum, præsensque remedium elaboravit, non alio âne, quam ut hominem sanaret sanatumque Ec- clesiæ restitueret. Psal. cxxxvi, 9. * Cor. x, 4. C – D Ast ille similiter, ac si phrenesi correptus esset, in medicum insurgit, eique obluctatur, et repugnat, et hostis loco habet, qui illum ex impietatis barathro eripere conabatur, et in his non quomodocunque, et ut sors casusque ferunt, delirat ac desipit, sed litte- rarum monumentis consignatam quasi columnam insaniæ suæ erexit, et multo tempore otii tantum quantum cupiebat, nactus, parturiit toto illo temporis intervallo librum, diutius videlicet quam elephantes immani corporis mole animant suos fetus; interea minas jactitabat, privatimque fetum suum fingere et lambere non desistebat : cæterum sero, et vix tandem aliquando in lucem protulit abortivum quemdam et plane imperfectum partum, quem omnes, qui cum nomio sentiunt, tractant, nutricum instar, nutriunt et fovent: nos vero propter illam Prophetæ vocem dicentis: Beatus qui tenebil et allidet parvalos tuos ad petram ; cum in nostras quoque manus venisset, comprehendere insipientem illum libellum, et ad petram allidere velut prolem quamdam Babylonicam decrevimus, Petra autem erat Christus ', hoc est, veritatis ratio et oratio: tantum adsit nobis virtus illa quæ imbecillitates corroborat, per preces ejus, qui in corporis infirmitate vim propriam perfecit. Quod si adhuc divina illa et sancta anima in cor- pore mortali hujus lucis usura frueretur, et grandi- loquum illud os, secundum datam sibi ab initio gra tiam, invictam illam vocem mitteret : quis eo con- fidentiæ processisset, ut de boc argumento aliquid vel mutire auderet, quandoquidem omnem oratio- nem omnemque sensum verba illa divina superant? Postquam vero animus Basilii ad Deum evolavit (cum prius quoque in exiguo et tenui corpusculo hanc terram incoleret, majorem temporis partem cum Deo in excelsis habitans), et nunc umbra illa corporis relicta, terræque mandata excesserit ; crabrones autem et fuci necdum favos orationis

Ἐπειδὴ τοίνυν διὰ τῶν τοιούτων λόγων τὰς φι λοκαίνους τῶν ταῦτα νοσούντων ἀκοὰς ἐγαργάλιζε, γινώσκει τὴν καινοφωνίαν ταύτην καὶ ὁ Βλέμμυς Θεόφιλος, ᾧ συνηθείας τινὸς περὶ τὸν Γάλλον προ- υπαρχούσης, ὁ 'Αέτιος εἰς τὰ βασίλεια δι' αὐτοῦ παρ- εδύετο. Τοῦ δὲ περὶ τὸν ὕπαρχον Δομετιανὸν καὶ Μόντιον ἄγους τηνικαῦτα τολμηθέντος τῷ Γάλλῳ, πάντες οἱ κοινωνοί τοῦ μιάσματος συμμετεῖχον, ὡς εἰκὸς, τῆς ἐκείνου καταστροφῆς. Ἀλλ᾿ οὗτος ἐκδύνει τὴν τιμωρίαν, οὐδὲ τοῦ παθεῖν τι κακὸν μετὰ τῶν συναιτίων τοῦ ἄγους ἄξιος εἶναι κριθείς. Ἐπὶ τού- τοις τοῦ μεγάλου Αθανασίου βασιλικῇ δυναστεία τῆς Αλεξανδρέων Ἐκκλησίας μετατεθέντος· Γεωργίου δὲ τοῦ Ταρβασθηνίτου τὸν ἐκεῖνον λαὸν διασπώντος, πάλιν ᾿Αλεξανδρεὺς ὁ ᾿Αέτιος, οὐδενὸς ἔλαττον ἔχων Αt Β τῶν ὑποτρεφομένων καὶ παρασιτούντων τῷ Καππα- δόκῃ· οὐδὲ γὰρ τῆς κολακείας ἀμελήτως εἶχε· χαίρειν δὲ τούτῳ πάλαι τῇ διαστροφῇ κατειλημμένος τοῦ δόγματος, καὶ εὕρεμα εἶναι τῷ 'Αετίῳ κατ' ἐξουσίαν προκείμενος. Οὐ τοίνυν λανθάνει ταῦτα τον γνήσιον αὐτοῦ ζηλωτὴν Εὐνόμιον τοῦτον, ὃς τοῦ κατὰ φύσιν ἑαυτοῦ πατρὸς βελτίστου τὰ ἄλλα, πλὴν γενέσθαι τοιούτου πατέρα, εὐγνώμονα μὲν καταμαθών, καὶ νενομι σμένην τὴν τοῦ βίου διαγωγήν, μοχθηρὰν δὲ διὰ πενίαν, καὶ μυρίων γέμουσαν πόνων (γεωργὸς γὰρ τις ἦν ἐπικεκυφώς τῷ ἀρότρῳ, καὶ πολὺν πόνον περὶ τὸ βραχὺ γήδιον ἔχων· διὰ δὲ τοῦ χειμῶνος, ὅτε τῶν περὶ τὴν γῆν καμάτων εἶχε τὴν ἄδειαν, τὰ πρῶτα στοιχεῖα, καὶ τὰς συλλαβὰς τοῖς παιδίοις ὑποχαράσσων εὐμηχάνως διὰ τῶν μισθωμάτων ἐκεί- νων τὰ πρὸς τὸν βίον ἐπεσιτίζετε)· ταῦτα τοίνυν περί τὸν ἑαυτοῦ πατέρα βλέπων, ἐῤῥῶσθαι φράσας τῷ τε ἀρότρῳ, καὶ τῇ σμινύῃ, καὶ πᾶσι τοῖς πατρικοῖς ἐργαλείοις, ὡς ἂν μὴ καὶ αὐτὸς προσταλαιπωροίη τοῖς ὁμοίοις τῶν πόνων, πρῶτον μὲν τῆς Προυνίκου σοφίας γίνεται μαθητής· καὶ γράφειν εἰς τάχος έχε μελετήσας, συνἦν τὰ πρῶτα τῶν ἐκ τοῦ γένους οἶμαί τινι, μισθὸν τῆς ἐν τῷ γράφειν ὑπηρεσίας τὴν τροφὴν ἔχων· εἶτα παιδαγωγῶν τοῦ τρέφοντος αὐτὸν τὰ μειράκια, κατ' ὀλίγον εἰς ῥητορικῆς ἐπιθυμίαν προέρχεται· καὶ τὰ ἐν τῷ μέσῳ παρίημι· τόν τε ἐπὶ τῆς πατρίδος αὐτοῦ βίον, καὶ ἐφ' οἷς ἐν τῇ Κω σταντίνου πόλει κατελήφθη, καὶ μετὰ τίνων. Μετὰ δὲ ταῦτα περὶ χλανίδα, καὶ ζώνην ἀσχοληθεῖς, ὡς φασιν. (α). Ἐπειδὴ πάντα μικρά, καὶ οὐδὲν τῆς ἐπιθυμίας ἄξιον ἐκ τῆς περὶ ταῦτα σπουδῆς ἑώρα συναγειρό μενον, καταλιπών τὰ λοιπὰ τοῦ βίου ἐπιτηδεύματα, μόνον ἐξ ἁπάντων ἐθαύμασε τὸν ᾿Αέτιον· οὐκ ἀσυνέ- τως, οἶμαι, πρός γε τὸν ἑαυτοῦ σκοπὸν εἰς ἐπίνοιαν βίου τοῦτο ἐπιλεξάμενος. Αφ' οὗ γάρ μετέσχε τῆς ἀπορ ῥήτου ταύτης σοφίας, ἐξ ἐκείνου πάντα ἄσπαρτα αὐτῷ καὶ ἀνήροτα φύεται, σοφός γάρ τίς ἐστι, περὶ ἁ Προύνικος δρομαῖος γοργός. S. GREGORH NYSSENI Ut ergo hujusmodi sermonibus rerum novarum A cupidas aures titillavit, accidit, ut hanc novitatem etiam cognosceret Theophilus Blemmys (a), cujus studio cum Gallo familiaris esset, aditus patefac- tus est Aelio ad palatium. cum Gallus præfectum Domitianum et Montium (b) scelerate trucidare ausus fuisset, omnes, qui detestandi illius facinoris par- ticipes fuerant, participes etiam fuerunt, ut par erat, interitus illius : solus iste efugit supplicium, dignus judicatus, qui nihil aðversi pateretur, cum aliis ejusdem sceleris consortibus. Interea magno Athanasio ex Alexandrinorum Ecclesia imperatoris tyrannide ejecto, Georgio autem Tarbasthenite po- pulum illum convellente et exagitante, iterum Alexandrinus fit Aetius, nemine inferior ex illis qui ob olam parasitabantur Cappadoci. Non enim Geor- gio assentari nesciebat, quippe Chananiæo, in quem, velut eodem genere et tribu prognatum, ad- modum benevolo erat animo; ille vicissim Aetii oblectabatur consuetudine, jampridem dogmatis illius perversitate captus, et Aetio velut lucrum quoddam insperatum propositus. conficiendis vacavit, ut ferunt. Quæ minime fugiebant genuinum ipsius discipulum Eunomium istum, qui cum patris sui, cætera optimi, excepto boc uno, quod talem genuit filium, vivendi rationem honestam quidem et legibus consentaneam, sed tamen difficilem ob egestatem, et infinitis ple- nam molestiis videret (erat enim agricola, aratro assuetus, et rusculo suo colendo multo labore in- tentus hieme vero cum ab agricultura vacatio conceditur, prima elementa et syllabas puerulis C eleganter efformans, mercede inde collecta, victum amictumque sibi comparabat); hæc igitur et similia in paterna domo animadvertens, multa salute aratro, et stivæ, et omnibus paternis instrumentis dicta, ne et ipse conflictari cogeretur hujusmodi la- borum difficultatibus, primum quidem mentem ad- jicit ad sapientiam Prunici (c); et celeri manu scri- bere edoctus, principio quidem habitabat cum quo- dam suæ stirpis et familia, non alia ministerii, quod scribendo exhibetur, mercede, quam victu quotidiano. Deinde pædagogum agens puerorum sui domini, paulatim accendi cœpit desiderio rhe- toricæ seu eloquentiæ. Et illa quidem quæ inter- medio tempore gessit, sciens prætereo, ut et v.tam in patria actam, et in quibus Constantinopoli de- prehensus sit, et cum quibus. Posthæc lænulis et zonis At cum omnia hæc videret esse minora, nihilque D inde valde expetendum sibi provenire, relicto priori vitæ instituto, soli ex omnibus sese addixit Aetio. Haud temere hunc, ut arbitror, tanquam vitæ du- cem et exemplar, sibi delegerat. Ex quo enim in ineffabilis illius sapientiæ communionem venit, ex eo tempore omnia illi sine satu et inarata progene- rantur. Sapiens enim est in iis, ad quæ animum De hoc Theophilo vide Baron. anno Christi 344, n. et seq. vocal magnum. (c) De Prunico vide Epiphanium. Hær. 21, et quo Suidas : Nam Pru- nici sunt cursores, celeres, veloces instar curso- rum item bajuli qui onera mercede portant: hic pro celeri scriba a Nysseno usurpatur. (6) Vide Sozomenum 1. iv, cap. 6, qui Montium 37. Sed huc non pertinet ille Prunicus, sed iste de

Ἐπειδὴ τοίνυν διὰ τῶν τοιούτων λόγων τὰς φι λοκαίνους τῶν ταῦτα νοσούντων ἀκοὰς ἐγαργάλιζε, γινώσκει τὴν καινοφωνίαν ταύτην καὶ ὁ Βλέμμυς Θεόφιλος, ᾧ συνηθείας τινὸς περὶ τὸν Γάλλον προ- υπαρχούσης, ὁ 'Αέτιος εἰς τὰ βασίλεια δι' αὐτοῦ παρ- εδύετο. Τοῦ δὲ περὶ τὸν ὕπαρχον Δομετιανὸν καὶ Μόντιον ἄγους τηνικαῦτα τολμηθέντος τῷ Γάλλῳ, πάντες οἱ κοινωνοί τοῦ μιάσματος συμμετεῖχον, ὡς εἰκὸς, τῆς ἐκείνου καταστροφῆς. Ἀλλ᾿ οὗτος ἐκδύνει τὴν τιμωρίαν, οὐδὲ τοῦ παθεῖν τι κακὸν μετὰ τῶν συναιτίων τοῦ ἄγους ἄξιος εἶναι κριθείς. Ἐπὶ τού- τοις τοῦ μεγάλου Αθανασίου βασιλικῇ δυναστεία τῆς Αλεξανδρέων Ἐκκλησίας μετατεθέντος· Γεωργίου δὲ τοῦ Ταρβασθηνίτου τὸν ἐκεῖνον λαὸν διασπώντος, πάλιν ᾿Αλεξανδρεὺς ὁ ᾿Αέτιος, οὐδενὸς ἔλαττον ἔχων Αt Β τῶν ὑποτρεφομένων καὶ παρασιτούντων τῷ Καππα- δόκῃ· οὐδὲ γὰρ τῆς κολακείας ἀμελήτως εἶχε· χαίρειν δὲ τούτῳ πάλαι τῇ διαστροφῇ κατειλημμένος τοῦ δόγματος, καὶ εὕρεμα εἶναι τῷ 'Αετίῳ κατ' ἐξουσίαν προκείμενος. Οὐ τοίνυν λανθάνει ταῦτα τον γνήσιον αὐτοῦ ζηλωτὴν Εὐνόμιον τοῦτον, ὃς τοῦ κατὰ φύσιν ἑαυτοῦ πατρὸς βελτίστου τὰ ἄλλα, πλὴν γενέσθαι τοιούτου πατέρα, εὐγνώμονα μὲν καταμαθών, καὶ νενομι σμένην τὴν τοῦ βίου διαγωγήν, μοχθηρὰν δὲ διὰ πενίαν, καὶ μυρίων γέμουσαν πόνων (γεωργὸς γὰρ τις ἦν ἐπικεκυφώς τῷ ἀρότρῳ, καὶ πολὺν πόνον περὶ τὸ βραχὺ γήδιον ἔχων· διὰ δὲ τοῦ χειμῶνος, ὅτε τῶν περὶ τὴν γῆν καμάτων εἶχε τὴν ἄδειαν, τὰ πρῶτα στοιχεῖα, καὶ τὰς συλλαβὰς τοῖς παιδίοις ὑποχαράσσων εὐμηχάνως διὰ τῶν μισθωμάτων ἐκεί- νων τὰ πρὸς τὸν βίον ἐπεσιτίζετε)· ταῦτα τοίνυν περί τὸν ἑαυτοῦ πατέρα βλέπων, ἐῤῥῶσθαι φράσας τῷ τε ἀρότρῳ, καὶ τῇ σμινύῃ, καὶ πᾶσι τοῖς πατρικοῖς ἐργαλείοις, ὡς ἂν μὴ καὶ αὐτὸς προσταλαιπωροίη τοῖς ὁμοίοις τῶν πόνων, πρῶτον μὲν τῆς Προυνίκου σοφίας γίνεται μαθητής· καὶ γράφειν εἰς τάχος έχε μελετήσας, συνἦν τὰ πρῶτα τῶν ἐκ τοῦ γένους οἶμαί τινι, μισθὸν τῆς ἐν τῷ γράφειν ὑπηρεσίας τὴν τροφὴν ἔχων· εἶτα παιδαγωγῶν τοῦ τρέφοντος αὐτὸν τὰ μειράκια, κατ' ὀλίγον εἰς ῥητορικῆς ἐπιθυμίαν προέρχεται· καὶ τὰ ἐν τῷ μέσῳ παρίημι· τόν τε ἐπὶ τῆς πατρίδος αὐτοῦ βίον, καὶ ἐφ' οἷς ἐν τῇ Κω σταντίνου πόλει κατελήφθη, καὶ μετὰ τίνων. Μετὰ δὲ ταῦτα περὶ χλανίδα, καὶ ζώνην ἀσχοληθεῖς, ὡς φασιν. (α). Ἐπειδὴ πάντα μικρά, καὶ οὐδὲν τῆς ἐπιθυμίας ἄξιον ἐκ τῆς περὶ ταῦτα σπουδῆς ἑώρα συναγειρό μενον, καταλιπών τὰ λοιπὰ τοῦ βίου ἐπιτηδεύματα, μόνον ἐξ ἁπάντων ἐθαύμασε τὸν ᾿Αέτιον· οὐκ ἀσυνέ- τως, οἶμαι, πρός γε τὸν ἑαυτοῦ σκοπὸν εἰς ἐπίνοιαν βίου τοῦτο ἐπιλεξάμενος. Αφ' οὗ γάρ μετέσχε τῆς ἀπορ ῥήτου ταύτης σοφίας, ἐξ ἐκείνου πάντα ἄσπαρτα αὐτῷ καὶ ἀνήροτα φύεται, σοφός γάρ τίς ἐστι, περὶ ἁ Προύνικος δρομαῖος γοργός. S. GREGORH NYSSENI Ut ergo hujusmodi sermonibus rerum novarum A cupidas aures titillavit, accidit, ut hanc novitatem etiam cognosceret Theophilus Blemmys (a), cujus studio cum Gallo familiaris esset, aditus patefac- tus est Aelio ad palatium. cum Gallus præfectum Domitianum et Montium (b) scelerate trucidare ausus fuisset, omnes, qui detestandi illius facinoris par- ticipes fuerant, participes etiam fuerunt, ut par erat, interitus illius : solus iste efugit supplicium, dignus judicatus, qui nihil aðversi pateretur, cum aliis ejusdem sceleris consortibus. Interea magno Athanasio ex Alexandrinorum Ecclesia imperatoris tyrannide ejecto, Georgio autem Tarbasthenite po- pulum illum convellente et exagitante, iterum Alexandrinus fit Aetius, nemine inferior ex illis qui ob olam parasitabantur Cappadoci. Non enim Geor- gio assentari nesciebat, quippe Chananiæo, in quem, velut eodem genere et tribu prognatum, ad- modum benevolo erat animo; ille vicissim Aetii oblectabatur consuetudine, jampridem dogmatis illius perversitate captus, et Aetio velut lucrum quoddam insperatum propositus. conficiendis vacavit, ut ferunt. Quæ minime fugiebant genuinum ipsius discipulum Eunomium istum, qui cum patris sui, cætera optimi, excepto boc uno, quod talem genuit filium, vivendi rationem honestam quidem et legibus consentaneam, sed tamen difficilem ob egestatem, et infinitis ple- nam molestiis videret (erat enim agricola, aratro assuetus, et rusculo suo colendo multo labore in- tentus hieme vero cum ab agricultura vacatio conceditur, prima elementa et syllabas puerulis C eleganter efformans, mercede inde collecta, victum amictumque sibi comparabat); hæc igitur et similia in paterna domo animadvertens, multa salute aratro, et stivæ, et omnibus paternis instrumentis dicta, ne et ipse conflictari cogeretur hujusmodi la- borum difficultatibus, primum quidem mentem ad- jicit ad sapientiam Prunici (c); et celeri manu scri- bere edoctus, principio quidem habitabat cum quo- dam suæ stirpis et familia, non alia ministerii, quod scribendo exhibetur, mercede, quam victu quotidiano. Deinde pædagogum agens puerorum sui domini, paulatim accendi cœpit desiderio rhe- toricæ seu eloquentiæ. Et illa quidem quæ inter- medio tempore gessit, sciens prætereo, ut et v.tam in patria actam, et in quibus Constantinopoli de- prehensus sit, et cum quibus. Posthæc lænulis et zonis At cum omnia hæc videret esse minora, nihilque D inde valde expetendum sibi provenire, relicto priori vitæ instituto, soli ex omnibus sese addixit Aetio. Haud temere hunc, ut arbitror, tanquam vitæ du- cem et exemplar, sibi delegerat. Ex quo enim in ineffabilis illius sapientiæ communionem venit, ex eo tempore omnia illi sine satu et inarata progene- rantur. Sapiens enim est in iis, ad quæ animum De hoc Theophilo vide Baron. anno Christi 344, n. et seq. vocal magnum. (c) De Prunico vide Epiphanium. Hær. 21, et quo Suidas : Nam Pru- nici sunt cursores, celeres, veloces instar curso- rum item bajuli qui onera mercede portant: hic pro celeri scriba a Nysseno usurpatur. (6) Vide Sozomenum 1. iv, cap. 6, qui Montium 37. Sed huc non pertinet ille Prunicus, sed iste de

Ἐπειδὴ τοίνυν διὰ τῶν τοιούτων λόγων τὰς φι λοκαίνους τῶν ταῦτα νοσούντων ἀκοὰς ἐγαργάλιζε, γινώσκει τὴν καινοφωνίαν ταύτην καὶ ὁ Βλέμμυς Θεόφιλος, ᾧ συνηθείας τινὸς περὶ τὸν Γάλλον προ- υπαρχούσης, ὁ 'Αέτιος εἰς τὰ βασίλεια δι' αὐτοῦ παρ- εδύετο. Τοῦ δὲ περὶ τὸν ὕπαρχον Δομετιανὸν καὶ Μόντιον ἄγους τηνικαῦτα τολμηθέντος τῷ Γάλλῳ, πάντες οἱ κοινωνοί τοῦ μιάσματος συμμετεῖχον, ὡς εἰκὸς, τῆς ἐκείνου καταστροφῆς. Ἀλλ᾿ οὗτος ἐκδύνει τὴν τιμωρίαν, οὐδὲ τοῦ παθεῖν τι κακὸν μετὰ τῶν συναιτίων τοῦ ἄγους ἄξιος εἶναι κριθείς. Ἐπὶ τού- τοις τοῦ μεγάλου Αθανασίου βασιλικῇ δυναστεία τῆς Αλεξανδρέων Ἐκκλησίας μετατεθέντος· Γεωργίου δὲ τοῦ Ταρβασθηνίτου τὸν ἐκεῖνον λαὸν διασπώντος, πάλιν ᾿Αλεξανδρεὺς ὁ ᾿Αέτιος, οὐδενὸς ἔλαττον ἔχων Αt Β τῶν ὑποτρεφομένων καὶ παρασιτούντων τῷ Καππα- δόκῃ· οὐδὲ γὰρ τῆς κολακείας ἀμελήτως εἶχε· χαίρειν δὲ τούτῳ πάλαι τῇ διαστροφῇ κατειλημμένος τοῦ δόγματος, καὶ εὕρεμα εἶναι τῷ 'Αετίῳ κατ' ἐξουσίαν προκείμενος. Οὐ τοίνυν λανθάνει ταῦτα τον γνήσιον αὐτοῦ ζηλωτὴν Εὐνόμιον τοῦτον, ὃς τοῦ κατὰ φύσιν ἑαυτοῦ πατρὸς βελτίστου τὰ ἄλλα, πλὴν γενέσθαι τοιούτου πατέρα, εὐγνώμονα μὲν καταμαθών, καὶ νενομι σμένην τὴν τοῦ βίου διαγωγήν, μοχθηρὰν δὲ διὰ πενίαν, καὶ μυρίων γέμουσαν πόνων (γεωργὸς γὰρ τις ἦν ἐπικεκυφώς τῷ ἀρότρῳ, καὶ πολὺν πόνον περὶ τὸ βραχὺ γήδιον ἔχων· διὰ δὲ τοῦ χειμῶνος, ὅτε τῶν περὶ τὴν γῆν καμάτων εἶχε τὴν ἄδειαν, τὰ πρῶτα στοιχεῖα, καὶ τὰς συλλαβὰς τοῖς παιδίοις ὑποχαράσσων εὐμηχάνως διὰ τῶν μισθωμάτων ἐκεί- νων τὰ πρὸς τὸν βίον ἐπεσιτίζετε)· ταῦτα τοίνυν περί τὸν ἑαυτοῦ πατέρα βλέπων, ἐῤῥῶσθαι φράσας τῷ τε ἀρότρῳ, καὶ τῇ σμινύῃ, καὶ πᾶσι τοῖς πατρικοῖς ἐργαλείοις, ὡς ἂν μὴ καὶ αὐτὸς προσταλαιπωροίη τοῖς ὁμοίοις τῶν πόνων, πρῶτον μὲν τῆς Προυνίκου σοφίας γίνεται μαθητής· καὶ γράφειν εἰς τάχος έχε μελετήσας, συνἦν τὰ πρῶτα τῶν ἐκ τοῦ γένους οἶμαί τινι, μισθὸν τῆς ἐν τῷ γράφειν ὑπηρεσίας τὴν τροφὴν ἔχων· εἶτα παιδαγωγῶν τοῦ τρέφοντος αὐτὸν τὰ μειράκια, κατ' ὀλίγον εἰς ῥητορικῆς ἐπιθυμίαν προέρχεται· καὶ τὰ ἐν τῷ μέσῳ παρίημι· τόν τε ἐπὶ τῆς πατρίδος αὐτοῦ βίον, καὶ ἐφ' οἷς ἐν τῇ Κω σταντίνου πόλει κατελήφθη, καὶ μετὰ τίνων. Μετὰ δὲ ταῦτα περὶ χλανίδα, καὶ ζώνην ἀσχοληθεῖς, ὡς φασιν. (α). Ἐπειδὴ πάντα μικρά, καὶ οὐδὲν τῆς ἐπιθυμίας ἄξιον ἐκ τῆς περὶ ταῦτα σπουδῆς ἑώρα συναγειρό μενον, καταλιπών τὰ λοιπὰ τοῦ βίου ἐπιτηδεύματα, μόνον ἐξ ἁπάντων ἐθαύμασε τὸν ᾿Αέτιον· οὐκ ἀσυνέ- τως, οἶμαι, πρός γε τὸν ἑαυτοῦ σκοπὸν εἰς ἐπίνοιαν βίου τοῦτο ἐπιλεξάμενος. Αφ' οὗ γάρ μετέσχε τῆς ἀπορ ῥήτου ταύτης σοφίας, ἐξ ἐκείνου πάντα ἄσπαρτα αὐτῷ καὶ ἀνήροτα φύεται, σοφός γάρ τίς ἐστι, περὶ ἁ Προύνικος δρομαῖος γοργός. S. GREGORH NYSSENI Ut ergo hujusmodi sermonibus rerum novarum A cupidas aures titillavit, accidit, ut hanc novitatem etiam cognosceret Theophilus Blemmys (a), cujus studio cum Gallo familiaris esset, aditus patefac- tus est Aelio ad palatium. cum Gallus præfectum Domitianum et Montium (b) scelerate trucidare ausus fuisset, omnes, qui detestandi illius facinoris par- ticipes fuerant, participes etiam fuerunt, ut par erat, interitus illius : solus iste efugit supplicium, dignus judicatus, qui nihil aðversi pateretur, cum aliis ejusdem sceleris consortibus. Interea magno Athanasio ex Alexandrinorum Ecclesia imperatoris tyrannide ejecto, Georgio autem Tarbasthenite po- pulum illum convellente et exagitante, iterum Alexandrinus fit Aetius, nemine inferior ex illis qui ob olam parasitabantur Cappadoci. Non enim Geor- gio assentari nesciebat, quippe Chananiæo, in quem, velut eodem genere et tribu prognatum, ad- modum benevolo erat animo; ille vicissim Aetii oblectabatur consuetudine, jampridem dogmatis illius perversitate captus, et Aetio velut lucrum quoddam insperatum propositus. conficiendis vacavit, ut ferunt. Quæ minime fugiebant genuinum ipsius discipulum Eunomium istum, qui cum patris sui, cætera optimi, excepto boc uno, quod talem genuit filium, vivendi rationem honestam quidem et legibus consentaneam, sed tamen difficilem ob egestatem, et infinitis ple- nam molestiis videret (erat enim agricola, aratro assuetus, et rusculo suo colendo multo labore in- tentus hieme vero cum ab agricultura vacatio conceditur, prima elementa et syllabas puerulis C eleganter efformans, mercede inde collecta, victum amictumque sibi comparabat); hæc igitur et similia in paterna domo animadvertens, multa salute aratro, et stivæ, et omnibus paternis instrumentis dicta, ne et ipse conflictari cogeretur hujusmodi la- borum difficultatibus, primum quidem mentem ad- jicit ad sapientiam Prunici (c); et celeri manu scri- bere edoctus, principio quidem habitabat cum quo- dam suæ stirpis et familia, non alia ministerii, quod scribendo exhibetur, mercede, quam victu quotidiano. Deinde pædagogum agens puerorum sui domini, paulatim accendi cœpit desiderio rhe- toricæ seu eloquentiæ. Et illa quidem quæ inter- medio tempore gessit, sciens prætereo, ut et v.tam in patria actam, et in quibus Constantinopoli de- prehensus sit, et cum quibus. Posthæc lænulis et zonis At cum omnia hæc videret esse minora, nihilque D inde valde expetendum sibi provenire, relicto priori vitæ instituto, soli ex omnibus sese addixit Aetio. Haud temere hunc, ut arbitror, tanquam vitæ du- cem et exemplar, sibi delegerat. Ex quo enim in ineffabilis illius sapientiæ communionem venit, ex eo tempore omnia illi sine satu et inarata progene- rantur. Sapiens enim est in iis, ad quæ animum De hoc Theophilo vide Baron. anno Christi 344, n. et seq. vocal magnum. (c) De Prunico vide Epiphanium. Hær. 21, et quo Suidas : Nam Pru- nici sunt cursores, celeres, veloces instar curso- rum item bajuli qui onera mercede portant: hic pro celeri scriba a Nysseno usurpatur. (6) Vide Sozomenum 1. iv, cap. 6, qui Montium 37. Sed huc non pertinet ille Prunicus, sed iste de

τὴν σπουδὴν ἔχει, καὶ ἔγνω πῶς ἄν τις μάλιστα τοὺς ἐμπαθεστέρους τῶν ἀνθρώπων προσοικειώσαιτο. Ἐπειδὴ γὰρ εὐάλωτόν ἐστιν, ὡς τὰ πολλὰ, δι' ἡδονῆς τὸ ἀνθρώπινον, καὶ πολλὴ πρὸς τὸ πάθος τοῦτο τῆς φύσεώς ἐστιν ἡ εὐκολία, ἐκ τῶν τραχυτέρων ἐπιτη- δευμάτων πρὸς τὸ τῆς ἡδονῆς λεῖον ἑτοίμως κατα πιπτούσης· ὡς ἂν μάλιστα κοινωνοὺς ἑαυτῷ πολλούς τῆς νόσου τῶν δογμάτων προσεταιρίσα:το· τούτου χάριν ἡδὺς γίνεται τοῖς ὑπ' αὐτοῦ τελουμένοις, τὸ πρόσαντες καὶ ἐπίπονον τῆς ἀρετῆς, ὡς ἀπίθανον εἰς τὴν τοῦ μυστηρίου παραδοχὴν, ἀποβάλλων. Καὶ οἷα μὲν διδάσκουσιν ἐν ἀποῤῥήτοις, καὶ ὅσα ἐκλαλοῦσιν, καὶ εἰς τὸ ἐμφανὲς ἄγουσιν οἱ δι᾿ ἀπάτης παραδεδε γμένοι τὸ μίασμα τήν τε ἀπόῤῥητον ἐκείνην μυστα γωγίαν, καὶ οἷα παρὰ τοῦ σεμνοῦ τῶν μυστηρίων ιεροφάντου διδάσκονται, βαπτισμῶν τε τρόπον καὶ φύσεως συνηγορίας, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα, εἴ τινι σχολὴ δι' ἀκριβείας μαθεῖν, ἐκείνους διερωτάτω, οἷς ἀνεύθυνον φέρειν τι τῶν ἀπρεπῶν διὰ στόματος - ἡμεῖς δὲ σιγήσομεν· οὐδὲ γὰρ κατηγοροῦντας μετ μνῆσθαι τῶν τοιούτων εὐάγιστον, καὶ λόγῳ τιμαν μαθόντας τὴν καθαρότητα, οὐδὲ τοῖς ἐμμελεστέροις τῶν διηγημάτων καταῤῥυπαίνειν την συγγραφήν κἂν ἡ ἀλήθεια τοῖς λεγομένοις προσῃ. Πλὴν οὗ χάριν τῶν εἰρημένων ἐπεμνήσθημεν· ὅτι καθάπερ τῷ ᾿Αετίῳ πορισμὸς ἦν ἀσεβείας ή Αριστο- τέλους κακοτεχνία· τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τῷ κατηρ- τισμένῳ μαθητῇ κατὰ τὸ ἴσον τῷ διδασκάλῳ λι- παρῶς ἐμβιοτεύειν, τῇ ἁπλότητι τῶν ἀπατηθέντων ὑπῆρξε. Τί οὖν τοσοῦτον ἠδίκησεν ὁ κατὰ τὸν Εὔξει- τον Πόντον Βασίλειος, ἢ ὁ κατὰ τὴν ᾿Αρμενίαν Εύ- στάθιος, περὶ ὧν ἡ μακρὰ παρενθήκη τῆς ἱστορίας ἐξυπτιάζεται; Τί τὸν τοῦ βίου σκοπὸν αὐτῷ λελυ- πήκασι ; Τί δὲ οὐχὶ μᾶλλον τὴν καινὴν αὐτῶν δόξαν ἐπὶ τὸ μεῖζον ἔθρεψαν; Πόθεν γὰρ αὐτοῖς τὸ γνωσθῆ- ναι, καὶ εἰς τοσοῦτον ὀνομασθῆναι; "Η οὐχὶ διὰ τῶν ἀνδρῶν ἐκείνων προσγέγονεν ; εἴπερ ἀληθεύει κατ' αὐτῶν ὁ κατήγορος. Τὸ γὰρ εὐδοκίμους ὄντας ἐκεί- νους, καθὼς ὁ συγγραφείς μαρτυρεῖ, ἀξιομάχους ἑαυτοῖς κρῖναι τοὺς μηδαμόθεν ἔχοντας τὸ γινώσκε - σθαι, ἀφορμὴ τοῦ μέγα φρονεῖν εἰκότως καθίστατο τοῖς ἀντιταχθεῖσι πρὸς τοὺς πλέον ἔχειν ὑπειλημα μένους τῶν ἄλλων. Ἐκ δὲ τούτου περιἦν τὸ συ- σκιάζεσθαι μὲν τοῦ προτέρου βίου τὸ ταπεινὸν, καὶ ἀνώνυμον· ἀπὸ δὲ τὸ μετὰ ταῦτα γνωρίμους εἶναι, φευκτὰ μὲν ἄλλως ἐστὶν τοῖς γε νοῦν ἔχουσιν· (οὐ γὰρ ἄν τις εὔξαιτο τῶν εὖ φρονούντων μέγας ἐπὶ κακῷ νομισθῆναι)· τοῖς δὲ τοιούτοις ὁ ἀκρότατος ὄρος τῆς εὐκληρίας δοκεῖ· καθάπερ φασὶ τῶν ἀδόξων τινὰ καὶ ταπεινῶν κατὰ τὴν 'Ασίαν, ὀνομαστὸν γενέ- σθαι παρ' Ἐφεσίοις ἐπιθυμήσαντα, μέγα μέντι καὶ λαμπρὸν ἔργον, μηδὲ εἰς νοῦν βαλέσθαι· μήτε γὰρ δύνασθαι· γενέσθαι δὲ τῶν ἐπὶ τοῖς μεγίστοις γνωρι σθέντων διασημότερον, ὑπερβολήν τινα βλάβης εξευ- ρόντα κατὰ τῶν Ἐφεσίων. Εἶναι μὲν γάρ τι τῶν δημοσίων παρ' αὐτοῖς λαμπρότητι πάσῃ καὶ πολύ τελείᾳ περίβλεπτον· τὸν δὲ ἄνθρωπον πυρὶ τὴν μετ γαλουργίαν ἐκείνην ἐξαφανίσαντα, ὁμολογῆσαι τὸ τῆς ψυχῆς πάθος ἐπὶ τῇ τόλμῃ κρινόμενον· ὅτι τὸ παρὰ CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A appellit, et probe novit, quanam arte homines af fectibus magis obnoxios sibi conciliare queat. Cum enim plurima mortalium pars voluptate facile ca- piatur, cumque ad hæc magna sit natura procli- vitas, ab asperiore vitæ disciplina, ad voluptatis planum tramitem, natura facile delabente, ideo ut quam plurimos insani et pestiferi dogmatis sibi socios adjungat, suavem mellitumque sese præbet suis sectatoribus, repudiata virtutis difficultate, et molestia tanquam inutili, ad suorum mysteriorum approbationem. Et qualia quidem in occulto do ceant, et quænam evulgent, inque lucem efferant, qui piaculo illo inquinati sunt, et qualia ipsis a gravi scilicet mysteriorum antistite tradantur, modumque et ritum baptismalern, et naturæ patro- B cinium, et horum similia : si quis accurate nosse velit, ipsos interroget quibus nulla est religio tur- pia et indecora proloqui. Nos lacebimus, neque enim æquum est, etiam accusatores horum memi- nisse, cum norint verbis quoque puritatem hono- rare, neque prætextato sermone libros commacu- lare ; quamvis a veritate alienum non esset id quod dicerent. C D & PATROL. GR. XLV. Cæterum, ut redeam ad ea, quorum gratia huc delapsa est oratio : sicut Aetio impietatis occasio fuit Aristotelis ars fallax et versuta : eodem modo et unico ipsius discipulo ansa hæc oblata est splendide insultandi simplicitati eorum, quos in errorem conjecerat. Qua ergo in re, tanta ipsum injuria affecit Basilius ad Euxinum Pontum, aut in Armenia Eustathius, de quibus prolixam et ver- bosam digressionem hoc loco texit? Qua in re tur- barunt ipsius vivendi genus? Annon potius novam ipsorum gloriam magna accessione auxerunt? Unde enim ipsis tanta nominis celebritas et fama? An- non ab illis viris, si non mentitur accusator? Quod enim celebres illi viri, ut testatur iste scriptor, dignos reputaverint, cum quibus pugnarent, illos, qui obscuri et ignoti erant: id merito occasionen adversariis præbuit, ut majores spiritus sumerent, seseque reliquis præstare sibi persuaderent; et hac ratione prioris vitæ ignobilitatem et obscuritatem tegere licuit, claro nomine apud omnes parto. Quæ omnia prudentibus sedulo vitanda sunt : ne- minem enim eorum, qui recte sapiunt, repereris, qui cupiat sceleribus et maleficiis inclarescere. At istis videtur hoc supremus felicitatis gradus : quem- adinodum fama est, inglorium quemdam et ab- jectum in Asia, cum celebritatem nominis apud Ephesios appeteret: non quidem animo facinus laude dignum concepisse : haud enim tantum po- tuisse: sed tamen celebriorem evasisse omnibus illis, qui ob maxima patrata facinora decantantur, excogitato contra Ephesios facto perniciosissimo. Fuisse enim Ephesi ædificium quoddam publicum, magnificentia et mole sumptuosa conspicuum: hoc hominem illum injecto igne concremasse: captum- que et in judicium ob audacissimum facinus ad-

τὴν σπουδὴν ἔχει, καὶ ἔγνω πῶς ἄν τις μάλιστα τοὺς ἐμπαθεστέρους τῶν ἀνθρώπων προσοικειώσαιτο. Ἐπειδὴ γὰρ εὐάλωτόν ἐστιν, ὡς τὰ πολλὰ, δι' ἡδονῆς τὸ ἀνθρώπινον, καὶ πολλὴ πρὸς τὸ πάθος τοῦτο τῆς φύσεώς ἐστιν ἡ εὐκολία, ἐκ τῶν τραχυτέρων ἐπιτη- δευμάτων πρὸς τὸ τῆς ἡδονῆς λεῖον ἑτοίμως κατα πιπτούσης· ὡς ἂν μάλιστα κοινωνοὺς ἑαυτῷ πολλούς τῆς νόσου τῶν δογμάτων προσεταιρίσα:το· τούτου χάριν ἡδὺς γίνεται τοῖς ὑπ' αὐτοῦ τελουμένοις, τὸ πρόσαντες καὶ ἐπίπονον τῆς ἀρετῆς, ὡς ἀπίθανον εἰς τὴν τοῦ μυστηρίου παραδοχὴν, ἀποβάλλων. Καὶ οἷα μὲν διδάσκουσιν ἐν ἀποῤῥήτοις, καὶ ὅσα ἐκλαλοῦσιν, καὶ εἰς τὸ ἐμφανὲς ἄγουσιν οἱ δι᾿ ἀπάτης παραδεδε γμένοι τὸ μίασμα τήν τε ἀπόῤῥητον ἐκείνην μυστα γωγίαν, καὶ οἷα παρὰ τοῦ σεμνοῦ τῶν μυστηρίων ιεροφάντου διδάσκονται, βαπτισμῶν τε τρόπον καὶ φύσεως συνηγορίας, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα, εἴ τινι σχολὴ δι' ἀκριβείας μαθεῖν, ἐκείνους διερωτάτω, οἷς ἀνεύθυνον φέρειν τι τῶν ἀπρεπῶν διὰ στόματος - ἡμεῖς δὲ σιγήσομεν· οὐδὲ γὰρ κατηγοροῦντας μετ μνῆσθαι τῶν τοιούτων εὐάγιστον, καὶ λόγῳ τιμαν μαθόντας τὴν καθαρότητα, οὐδὲ τοῖς ἐμμελεστέροις τῶν διηγημάτων καταῤῥυπαίνειν την συγγραφήν κἂν ἡ ἀλήθεια τοῖς λεγομένοις προσῃ. Πλὴν οὗ χάριν τῶν εἰρημένων ἐπεμνήσθημεν· ὅτι καθάπερ τῷ ᾿Αετίῳ πορισμὸς ἦν ἀσεβείας ή Αριστο- τέλους κακοτεχνία· τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τῷ κατηρ- τισμένῳ μαθητῇ κατὰ τὸ ἴσον τῷ διδασκάλῳ λι- παρῶς ἐμβιοτεύειν, τῇ ἁπλότητι τῶν ἀπατηθέντων ὑπῆρξε. Τί οὖν τοσοῦτον ἠδίκησεν ὁ κατὰ τὸν Εὔξει- τον Πόντον Βασίλειος, ἢ ὁ κατὰ τὴν ᾿Αρμενίαν Εύ- στάθιος, περὶ ὧν ἡ μακρὰ παρενθήκη τῆς ἱστορίας ἐξυπτιάζεται; Τί τὸν τοῦ βίου σκοπὸν αὐτῷ λελυ- πήκασι ; Τί δὲ οὐχὶ μᾶλλον τὴν καινὴν αὐτῶν δόξαν ἐπὶ τὸ μεῖζον ἔθρεψαν; Πόθεν γὰρ αὐτοῖς τὸ γνωσθῆ- ναι, καὶ εἰς τοσοῦτον ὀνομασθῆναι; "Η οὐχὶ διὰ τῶν ἀνδρῶν ἐκείνων προσγέγονεν ; εἴπερ ἀληθεύει κατ' αὐτῶν ὁ κατήγορος. Τὸ γὰρ εὐδοκίμους ὄντας ἐκεί- νους, καθὼς ὁ συγγραφείς μαρτυρεῖ, ἀξιομάχους ἑαυτοῖς κρῖναι τοὺς μηδαμόθεν ἔχοντας τὸ γινώσκε - σθαι, ἀφορμὴ τοῦ μέγα φρονεῖν εἰκότως καθίστατο τοῖς ἀντιταχθεῖσι πρὸς τοὺς πλέον ἔχειν ὑπειλημα μένους τῶν ἄλλων. Ἐκ δὲ τούτου περιἦν τὸ συ- σκιάζεσθαι μὲν τοῦ προτέρου βίου τὸ ταπεινὸν, καὶ ἀνώνυμον· ἀπὸ δὲ τὸ μετὰ ταῦτα γνωρίμους εἶναι, φευκτὰ μὲν ἄλλως ἐστὶν τοῖς γε νοῦν ἔχουσιν· (οὐ γὰρ ἄν τις εὔξαιτο τῶν εὖ φρονούντων μέγας ἐπὶ κακῷ νομισθῆναι)· τοῖς δὲ τοιούτοις ὁ ἀκρότατος ὄρος τῆς εὐκληρίας δοκεῖ· καθάπερ φασὶ τῶν ἀδόξων τινὰ καὶ ταπεινῶν κατὰ τὴν 'Ασίαν, ὀνομαστὸν γενέ- σθαι παρ' Ἐφεσίοις ἐπιθυμήσαντα, μέγα μέντι καὶ λαμπρὸν ἔργον, μηδὲ εἰς νοῦν βαλέσθαι· μήτε γὰρ δύνασθαι· γενέσθαι δὲ τῶν ἐπὶ τοῖς μεγίστοις γνωρι σθέντων διασημότερον, ὑπερβολήν τινα βλάβης εξευ- ρόντα κατὰ τῶν Ἐφεσίων. Εἶναι μὲν γάρ τι τῶν δημοσίων παρ' αὐτοῖς λαμπρότητι πάσῃ καὶ πολύ τελείᾳ περίβλεπτον· τὸν δὲ ἄνθρωπον πυρὶ τὴν μετ γαλουργίαν ἐκείνην ἐξαφανίσαντα, ὁμολογῆσαι τὸ τῆς ψυχῆς πάθος ἐπὶ τῇ τόλμῃ κρινόμενον· ὅτι τὸ παρὰ CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A appellit, et probe novit, quanam arte homines af fectibus magis obnoxios sibi conciliare queat. Cum enim plurima mortalium pars voluptate facile ca- piatur, cumque ad hæc magna sit natura procli- vitas, ab asperiore vitæ disciplina, ad voluptatis planum tramitem, natura facile delabente, ideo ut quam plurimos insani et pestiferi dogmatis sibi socios adjungat, suavem mellitumque sese præbet suis sectatoribus, repudiata virtutis difficultate, et molestia tanquam inutili, ad suorum mysteriorum approbationem. Et qualia quidem in occulto do ceant, et quænam evulgent, inque lucem efferant, qui piaculo illo inquinati sunt, et qualia ipsis a gravi scilicet mysteriorum antistite tradantur, modumque et ritum baptismalern, et naturæ patro- B cinium, et horum similia : si quis accurate nosse velit, ipsos interroget quibus nulla est religio tur- pia et indecora proloqui. Nos lacebimus, neque enim æquum est, etiam accusatores horum memi- nisse, cum norint verbis quoque puritatem hono- rare, neque prætextato sermone libros commacu- lare ; quamvis a veritate alienum non esset id quod dicerent. C D & PATROL. GR. XLV. Cæterum, ut redeam ad ea, quorum gratia huc delapsa est oratio : sicut Aetio impietatis occasio fuit Aristotelis ars fallax et versuta : eodem modo et unico ipsius discipulo ansa hæc oblata est splendide insultandi simplicitati eorum, quos in errorem conjecerat. Qua ergo in re, tanta ipsum injuria affecit Basilius ad Euxinum Pontum, aut in Armenia Eustathius, de quibus prolixam et ver- bosam digressionem hoc loco texit? Qua in re tur- barunt ipsius vivendi genus? Annon potius novam ipsorum gloriam magna accessione auxerunt? Unde enim ipsis tanta nominis celebritas et fama? An- non ab illis viris, si non mentitur accusator? Quod enim celebres illi viri, ut testatur iste scriptor, dignos reputaverint, cum quibus pugnarent, illos, qui obscuri et ignoti erant: id merito occasionen adversariis præbuit, ut majores spiritus sumerent, seseque reliquis præstare sibi persuaderent; et hac ratione prioris vitæ ignobilitatem et obscuritatem tegere licuit, claro nomine apud omnes parto. Quæ omnia prudentibus sedulo vitanda sunt : ne- minem enim eorum, qui recte sapiunt, repereris, qui cupiat sceleribus et maleficiis inclarescere. At istis videtur hoc supremus felicitatis gradus : quem- adinodum fama est, inglorium quemdam et ab- jectum in Asia, cum celebritatem nominis apud Ephesios appeteret: non quidem animo facinus laude dignum concepisse : haud enim tantum po- tuisse: sed tamen celebriorem evasisse omnibus illis, qui ob maxima patrata facinora decantantur, excogitato contra Ephesios facto perniciosissimo. Fuisse enim Ephesi ædificium quoddam publicum, magnificentia et mole sumptuosa conspicuum: hoc hominem illum injecto igne concremasse: captum- que et in judicium ob audacissimum facinus ad-

τὴν σπουδὴν ἔχει, καὶ ἔγνω πῶς ἄν τις μάλιστα τοὺς ἐμπαθεστέρους τῶν ἀνθρώπων προσοικειώσαιτο. Ἐπειδὴ γὰρ εὐάλωτόν ἐστιν, ὡς τὰ πολλὰ, δι' ἡδονῆς τὸ ἀνθρώπινον, καὶ πολλὴ πρὸς τὸ πάθος τοῦτο τῆς φύσεώς ἐστιν ἡ εὐκολία, ἐκ τῶν τραχυτέρων ἐπιτη- δευμάτων πρὸς τὸ τῆς ἡδονῆς λεῖον ἑτοίμως κατα πιπτούσης· ὡς ἂν μάλιστα κοινωνοὺς ἑαυτῷ πολλούς τῆς νόσου τῶν δογμάτων προσεταιρίσα:το· τούτου χάριν ἡδὺς γίνεται τοῖς ὑπ' αὐτοῦ τελουμένοις, τὸ πρόσαντες καὶ ἐπίπονον τῆς ἀρετῆς, ὡς ἀπίθανον εἰς τὴν τοῦ μυστηρίου παραδοχὴν, ἀποβάλλων. Καὶ οἷα μὲν διδάσκουσιν ἐν ἀποῤῥήτοις, καὶ ὅσα ἐκλαλοῦσιν, καὶ εἰς τὸ ἐμφανὲς ἄγουσιν οἱ δι᾿ ἀπάτης παραδεδε γμένοι τὸ μίασμα τήν τε ἀπόῤῥητον ἐκείνην μυστα γωγίαν, καὶ οἷα παρὰ τοῦ σεμνοῦ τῶν μυστηρίων ιεροφάντου διδάσκονται, βαπτισμῶν τε τρόπον καὶ φύσεως συνηγορίας, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα, εἴ τινι σχολὴ δι' ἀκριβείας μαθεῖν, ἐκείνους διερωτάτω, οἷς ἀνεύθυνον φέρειν τι τῶν ἀπρεπῶν διὰ στόματος - ἡμεῖς δὲ σιγήσομεν· οὐδὲ γὰρ κατηγοροῦντας μετ μνῆσθαι τῶν τοιούτων εὐάγιστον, καὶ λόγῳ τιμαν μαθόντας τὴν καθαρότητα, οὐδὲ τοῖς ἐμμελεστέροις τῶν διηγημάτων καταῤῥυπαίνειν την συγγραφήν κἂν ἡ ἀλήθεια τοῖς λεγομένοις προσῃ. Πλὴν οὗ χάριν τῶν εἰρημένων ἐπεμνήσθημεν· ὅτι καθάπερ τῷ ᾿Αετίῳ πορισμὸς ἦν ἀσεβείας ή Αριστο- τέλους κακοτεχνία· τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τῷ κατηρ- τισμένῳ μαθητῇ κατὰ τὸ ἴσον τῷ διδασκάλῳ λι- παρῶς ἐμβιοτεύειν, τῇ ἁπλότητι τῶν ἀπατηθέντων ὑπῆρξε. Τί οὖν τοσοῦτον ἠδίκησεν ὁ κατὰ τὸν Εὔξει- τον Πόντον Βασίλειος, ἢ ὁ κατὰ τὴν ᾿Αρμενίαν Εύ- στάθιος, περὶ ὧν ἡ μακρὰ παρενθήκη τῆς ἱστορίας ἐξυπτιάζεται; Τί τὸν τοῦ βίου σκοπὸν αὐτῷ λελυ- πήκασι ; Τί δὲ οὐχὶ μᾶλλον τὴν καινὴν αὐτῶν δόξαν ἐπὶ τὸ μεῖζον ἔθρεψαν; Πόθεν γὰρ αὐτοῖς τὸ γνωσθῆ- ναι, καὶ εἰς τοσοῦτον ὀνομασθῆναι; "Η οὐχὶ διὰ τῶν ἀνδρῶν ἐκείνων προσγέγονεν ; εἴπερ ἀληθεύει κατ' αὐτῶν ὁ κατήγορος. Τὸ γὰρ εὐδοκίμους ὄντας ἐκεί- νους, καθὼς ὁ συγγραφείς μαρτυρεῖ, ἀξιομάχους ἑαυτοῖς κρῖναι τοὺς μηδαμόθεν ἔχοντας τὸ γινώσκε - σθαι, ἀφορμὴ τοῦ μέγα φρονεῖν εἰκότως καθίστατο τοῖς ἀντιταχθεῖσι πρὸς τοὺς πλέον ἔχειν ὑπειλημα μένους τῶν ἄλλων. Ἐκ δὲ τούτου περιἦν τὸ συ- σκιάζεσθαι μὲν τοῦ προτέρου βίου τὸ ταπεινὸν, καὶ ἀνώνυμον· ἀπὸ δὲ τὸ μετὰ ταῦτα γνωρίμους εἶναι, φευκτὰ μὲν ἄλλως ἐστὶν τοῖς γε νοῦν ἔχουσιν· (οὐ γὰρ ἄν τις εὔξαιτο τῶν εὖ φρονούντων μέγας ἐπὶ κακῷ νομισθῆναι)· τοῖς δὲ τοιούτοις ὁ ἀκρότατος ὄρος τῆς εὐκληρίας δοκεῖ· καθάπερ φασὶ τῶν ἀδόξων τινὰ καὶ ταπεινῶν κατὰ τὴν 'Ασίαν, ὀνομαστὸν γενέ- σθαι παρ' Ἐφεσίοις ἐπιθυμήσαντα, μέγα μέντι καὶ λαμπρὸν ἔργον, μηδὲ εἰς νοῦν βαλέσθαι· μήτε γὰρ δύνασθαι· γενέσθαι δὲ τῶν ἐπὶ τοῖς μεγίστοις γνωρι σθέντων διασημότερον, ὑπερβολήν τινα βλάβης εξευ- ρόντα κατὰ τῶν Ἐφεσίων. Εἶναι μὲν γάρ τι τῶν δημοσίων παρ' αὐτοῖς λαμπρότητι πάσῃ καὶ πολύ τελείᾳ περίβλεπτον· τὸν δὲ ἄνθρωπον πυρὶ τὴν μετ γαλουργίαν ἐκείνην ἐξαφανίσαντα, ὁμολογῆσαι τὸ τῆς ψυχῆς πάθος ἐπὶ τῇ τόλμῃ κρινόμενον· ὅτι τὸ παρὰ CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A appellit, et probe novit, quanam arte homines af fectibus magis obnoxios sibi conciliare queat. Cum enim plurima mortalium pars voluptate facile ca- piatur, cumque ad hæc magna sit natura procli- vitas, ab asperiore vitæ disciplina, ad voluptatis planum tramitem, natura facile delabente, ideo ut quam plurimos insani et pestiferi dogmatis sibi socios adjungat, suavem mellitumque sese præbet suis sectatoribus, repudiata virtutis difficultate, et molestia tanquam inutili, ad suorum mysteriorum approbationem. Et qualia quidem in occulto do ceant, et quænam evulgent, inque lucem efferant, qui piaculo illo inquinati sunt, et qualia ipsis a gravi scilicet mysteriorum antistite tradantur, modumque et ritum baptismalern, et naturæ patro- B cinium, et horum similia : si quis accurate nosse velit, ipsos interroget quibus nulla est religio tur- pia et indecora proloqui. Nos lacebimus, neque enim æquum est, etiam accusatores horum memi- nisse, cum norint verbis quoque puritatem hono- rare, neque prætextato sermone libros commacu- lare ; quamvis a veritate alienum non esset id quod dicerent. C D & PATROL. GR. XLV. Cæterum, ut redeam ad ea, quorum gratia huc delapsa est oratio : sicut Aetio impietatis occasio fuit Aristotelis ars fallax et versuta : eodem modo et unico ipsius discipulo ansa hæc oblata est splendide insultandi simplicitati eorum, quos in errorem conjecerat. Qua ergo in re, tanta ipsum injuria affecit Basilius ad Euxinum Pontum, aut in Armenia Eustathius, de quibus prolixam et ver- bosam digressionem hoc loco texit? Qua in re tur- barunt ipsius vivendi genus? Annon potius novam ipsorum gloriam magna accessione auxerunt? Unde enim ipsis tanta nominis celebritas et fama? An- non ab illis viris, si non mentitur accusator? Quod enim celebres illi viri, ut testatur iste scriptor, dignos reputaverint, cum quibus pugnarent, illos, qui obscuri et ignoti erant: id merito occasionen adversariis præbuit, ut majores spiritus sumerent, seseque reliquis præstare sibi persuaderent; et hac ratione prioris vitæ ignobilitatem et obscuritatem tegere licuit, claro nomine apud omnes parto. Quæ omnia prudentibus sedulo vitanda sunt : ne- minem enim eorum, qui recte sapiunt, repereris, qui cupiat sceleribus et maleficiis inclarescere. At istis videtur hoc supremus felicitatis gradus : quem- adinodum fama est, inglorium quemdam et ab- jectum in Asia, cum celebritatem nominis apud Ephesios appeteret: non quidem animo facinus laude dignum concepisse : haud enim tantum po- tuisse: sed tamen celebriorem evasisse omnibus illis, qui ob maxima patrata facinora decantantur, excogitato contra Ephesios facto perniciosissimo. Fuisse enim Ephesi ædificium quoddam publicum, magnificentia et mole sumptuosa conspicuum: hoc hominem illum injecto igne concremasse: captum- que et in judicium ob audacissimum facinus ad-

S. GREGORII NYSSENI Α πολλών γνωσθῆναι μέγα ποιούμενος, ἐπενόησε τῷ Β (α) μεγέθει τοῦ κακοῦ τὸ ὄνομα τοῦ τετολμηκότος συμ- μνημονεύεσθαι. Τοιαύτη καὶ τούτοις ἡ τῆς περιφα νείας ὑπόθεσις, πλὴν ὅσον πρὸς τὸ μεῖζον ἐν τῷ κακῷ τὴν παραλλαγὴν ἔχει. Οὐ γὰρ ἀψύχοις οἶκο δομήμασιν, ἀλλ' αὐτῇ τῇ ζώσῃ οἰκοδομίᾳ τῆς Ἐκκλη σίας διαλυμαίνονται· οἷόν τι πῦρ τὴν τοῦ δόγματος ἐνέντες παραφοράν. ᾿Αλλὰ τὸν μὲν περὶ δόγματος λόγον εἰς τὸν ἴδιον καιρὸν ὑπερθήσομαι. Τέως δὲ νῦν ὁ διὰ τὸ ἀληθεύειν μισεῖσθαι παρά τῶν ἀπίστων ἐν προοιμίοις αιτιασάμενος οἷα κέχρη- ται τῇ ἀληθείᾳ σκοπήσωμεν· οὐδὲν γὰρ ἴσως ἀπὸ καιροῦ, καὶ διὰ τῶν ἔξω τοῦ δόγματος λόγων, ὅπως ἔχει περὶ ἀλήθειαν μαθόντας τεκμηρίῳ τούτῳ πρὸς τὰ δόγματα χρήσασθαι. Ὁ γὰρ πιστὸς, φησὶν, ἐν ἐλαχίστῳ, καὶ ἐν πολλῷ πιστός ἐστι· καὶ ὁ ἐν ἐλαχίστῳ ἄδικος, καὶ ἐν πολλῷ ἄδικός ἐστι. Μέλ λων γὰρ τὴν ὑπὲρ τῆς ἀπολογίας ἀπολογίαν συγγρά φειν, τὴν καινὴν καὶ παράλογον ταύτην τοῦ λόγου καὶ ἐπιγραφὴν καὶ ὑπόθεσιν, τὴν αἰτίαν λέγει τῆς τοσαύτης παραδοξολογίας οὐχ ἑτέρωθεν, ἀλλ' ἐκ τοῦ άντειπόντος αὐτῷ πρὸς τὸν πρότερον γεγενῆσθαι λόγον· ἐκείνῳ μὲν γὰρ ἦν τῷ λόγῳ ἀπολογία το όνομα· λαβόμενος δὲ τοῦ διδασκάλου ἡμῶν, ὡς μέσ νοις τοῖς κατηγορουμένοις τῆς ἀπολογίας πρεπού σης· εἰ δέ τις ἐφ᾽ ἑαυτοῦ κατ' ἐξουσίαν γεγράφοι, ἄλλο τί, καὶ οὐκ ἀπολογίαν εἶναι τὸ συγγραφόμενον· τῷ μὲν μὴ δεῖν ἐπὶ προλαβούσῃ κατηγορία τὴν ἀπο λογίαν ποιεῖσθαι διὰ τὸ περιφανὲς τῆς ἀτοπίας, οὐκ ἀντιλέγει· ὡς δὲ κατηγορηθεὶς ἐπὶ μεγίστοις, πρὸς τὴν ἐπενεχθεῖσαν κρίσιν ἀπολογήσασθαί φησιν. "Οσον δὲ τὸ ψεῦδός ἐστιν ἐν τούτοις, πρόδηλον ἐξ αὐτῶν οἶμαι τῶν εἰρημένων γενήσεσθαι· πολλὰ, καὶ δυσβά στακτα πάθη, παρὰ τῶν κατακρινάντων αὐτοῦ γεγε- νῆσθαι κατῃτιάσατο. Καὶ ταῦτα ἔξεστιν ἐξ αὐτῶν τῶν παρ' αὐτοῦ γεγραμμένων μαθεῖν. Πῶς οὖν ταῦτα πέπονθεν, εἴπερ ἐπὶ ταῖς αἰτίας ἀπολελόγητο ; Εἰ μὲν γὰρ ἐχρήσατο πρὸς ἀποφυγήν τῶν ἐγκλημάτων τῇ ἀπολογία, ψευδής ή τραγωδία πάντως ἐκείνη καὶ μάτην συμπέπλασται· εἰ δὲ πέ πονθεν ἅπερ εἴρηκε, δηλονότι μὴ ἀπολογησάμενος πέπονθε. Πάσης γὰρ ἀπολογίας οὗτός ἐστιν ὁ σκο- πὸς, τὸ μὴ ἐᾶσαι παρακρουσθῆναι διὰ συκοφαντίας τους κυρίους τῆς ψήφου· εἰ μὴ ἄρα τοῦτο λέγειν ἐπιχειρήσει, ὅτι τὴν μὲν ἀπολογίαν ἐπὶ τῆς κρίσεως προεβάλετο· προσαγαγέσθαι δὲ τοὺς δικάζειν λαχόν τας οὐ δυνηθεὶς τῶν ἀντιδικούντων ἠλαττώθη. Αλλ' οὐκ εἶπεν ἐπὶ τῆς κρίσεως τοιοῦτον οὐδὲν, οὐδὲ ἐμέλ λησε. Πῶς γάρ; "Ος γε ὁμολογεῖ διὰ συγγράμματος τὸ τοῖς ἐχθροῖς τε καὶ πολεμίοις δικασταῖς χρήσασθαι μὴ ἐθελῆσαι. Ἡμεῖς γὰρ, φησίν, ὅτι σιωπώντες ἑάλωμεν, ὁμολογοῦμεν, κακούργων καὶ πονηρών τὴν τῶν δικαζόντων χώραν εισφρησάντων· ἔνθα, καὶ σφόδρα σφαδάζων, ὡς οἶμαι, καὶ τῷ λογισμ πρὸς ἑτέροις ῶν, ἐμπλακέντα τῷ λόγῳ τὸν σολοιπες - ductum, animi sui cupiditatem confessum esse, scilicet se amore gloriæ ad hoc aggrediendum im- pulsum, quod putaret cum ipso facinore nomen etiam auctoris celebratum iri. Eadem via isti quoque ad illustrem famam emerserunt : excepto quod discrimen sit in sceleris magnitudine. Non enim inanimatis ædificiis, sed viventi Ecclesiæ ædificio exitium pariunt, immissa quasi flamma dogmatis impietate. Verum orationem de doctrina in pro- prium reservabo locum. Jam vero videamus, quam vere conqueratur iste in proœmio se ab infidelibus propter veritatem odio haberi. Fortassis enim non abs re fuerit, etiam ex iis, quæ ad doctrinam non pertinent, discere lan- quam ex signo, qua fide versetur circa illa, quæ proprie ad dogmata spectant. Nam qui fidelis est in minimo, ait Dominus, etiam in magno fidelis erit'. Apologiam enim pro apologia scripturus, ait se hujus novæ, insuetæ et paradoxæ inscriptionis et dissertationis occasionem non aliunde, quam ab illo, qui primam orationem refutaverat, desump- sisse; primæ enim orationi apologiæ appellationem indiderat: cum magister noster (a) objiceret apolo- giæ titulum illis solis convenire, qui aliquorum cri- minum accusati essent: si quis vero sponte sua aliquid scriberet, aliud quiddam quan apologiam, scriptum illud esse: hic quidem haud negat, non oportere, nisi accusatione præeunte, apologiam instituere, manifesta absurditate convictus; sed ait se maximorum scelerum insimulatum, apud judices, ad apologiam suique defensionem descen- disse. At quam mendaciter boc affirmet, planum fore arbitror, ex illis ipsis quæ jam dicemus. Con- queritur multa et intoleranda mala sibi illata ab illis, a quibus, tanquam judicibus, condemnatus sit, et hoc quemvis ex libris a se editis cogno- scere posse. Quomodo tam atrocia pertulit, si crimina ob- jecta per apologiam diluit? si enim apologiam ad- hibuit ad hoc, ut effugeret ea, quorum vere argue- batur falsa omnino et tragica, et frustra conficta illa apologia fuit; si vero perpessus est quæ narrat, utpote ea perpessus est nulla adhibita apologia : nam omnis apologiæ finis est impedire ne judices, et qui jus suffragii ferendi habent, a recto per fraudem avertantur; nisi fortassis dicat, se qui- dem apologia usum esse, non tamen in suam sen- tentiam judices adducere potuisse; ut qui minus posset et valeret quam ipsius adversarii. Sed nihil ejusmodi de judicio dicit, neque potuit. Qui enimi potuisset, cum publico libro testetur, se infensorum et sibi infestorum´judicum sententiam detrectasse ? Fatemur, inquit, nos silenter damnatos esse, cum in judicum subsellia malefici et improbi quidam vio- leuter insituissent. Ubi valde oscitans, seu indignans, ut arbitror, et animo aliud agens, solecismum * Luc. xvi, 10. Basilius, lib:1, contra Eunomium. C „ D

S. GREGORII NYSSENI Α πολλών γνωσθῆναι μέγα ποιούμενος, ἐπενόησε τῷ Β (α) μεγέθει τοῦ κακοῦ τὸ ὄνομα τοῦ τετολμηκότος συμ- μνημονεύεσθαι. Τοιαύτη καὶ τούτοις ἡ τῆς περιφα νείας ὑπόθεσις, πλὴν ὅσον πρὸς τὸ μεῖζον ἐν τῷ κακῷ τὴν παραλλαγὴν ἔχει. Οὐ γὰρ ἀψύχοις οἶκο δομήμασιν, ἀλλ' αὐτῇ τῇ ζώσῃ οἰκοδομίᾳ τῆς Ἐκκλη σίας διαλυμαίνονται· οἷόν τι πῦρ τὴν τοῦ δόγματος ἐνέντες παραφοράν. ᾿Αλλὰ τὸν μὲν περὶ δόγματος λόγον εἰς τὸν ἴδιον καιρὸν ὑπερθήσομαι. Τέως δὲ νῦν ὁ διὰ τὸ ἀληθεύειν μισεῖσθαι παρά τῶν ἀπίστων ἐν προοιμίοις αιτιασάμενος οἷα κέχρη- ται τῇ ἀληθείᾳ σκοπήσωμεν· οὐδὲν γὰρ ἴσως ἀπὸ καιροῦ, καὶ διὰ τῶν ἔξω τοῦ δόγματος λόγων, ὅπως ἔχει περὶ ἀλήθειαν μαθόντας τεκμηρίῳ τούτῳ πρὸς τὰ δόγματα χρήσασθαι. Ὁ γὰρ πιστὸς, φησὶν, ἐν ἐλαχίστῳ, καὶ ἐν πολλῷ πιστός ἐστι· καὶ ὁ ἐν ἐλαχίστῳ ἄδικος, καὶ ἐν πολλῷ ἄδικός ἐστι. Μέλ λων γὰρ τὴν ὑπὲρ τῆς ἀπολογίας ἀπολογίαν συγγρά φειν, τὴν καινὴν καὶ παράλογον ταύτην τοῦ λόγου καὶ ἐπιγραφὴν καὶ ὑπόθεσιν, τὴν αἰτίαν λέγει τῆς τοσαύτης παραδοξολογίας οὐχ ἑτέρωθεν, ἀλλ' ἐκ τοῦ άντειπόντος αὐτῷ πρὸς τὸν πρότερον γεγενῆσθαι λόγον· ἐκείνῳ μὲν γὰρ ἦν τῷ λόγῳ ἀπολογία το όνομα· λαβόμενος δὲ τοῦ διδασκάλου ἡμῶν, ὡς μέσ νοις τοῖς κατηγορουμένοις τῆς ἀπολογίας πρεπού σης· εἰ δέ τις ἐφ᾽ ἑαυτοῦ κατ' ἐξουσίαν γεγράφοι, ἄλλο τί, καὶ οὐκ ἀπολογίαν εἶναι τὸ συγγραφόμενον· τῷ μὲν μὴ δεῖν ἐπὶ προλαβούσῃ κατηγορία τὴν ἀπο λογίαν ποιεῖσθαι διὰ τὸ περιφανὲς τῆς ἀτοπίας, οὐκ ἀντιλέγει· ὡς δὲ κατηγορηθεὶς ἐπὶ μεγίστοις, πρὸς τὴν ἐπενεχθεῖσαν κρίσιν ἀπολογήσασθαί φησιν. "Οσον δὲ τὸ ψεῦδός ἐστιν ἐν τούτοις, πρόδηλον ἐξ αὐτῶν οἶμαι τῶν εἰρημένων γενήσεσθαι· πολλὰ, καὶ δυσβά στακτα πάθη, παρὰ τῶν κατακρινάντων αὐτοῦ γεγε- νῆσθαι κατῃτιάσατο. Καὶ ταῦτα ἔξεστιν ἐξ αὐτῶν τῶν παρ' αὐτοῦ γεγραμμένων μαθεῖν. Πῶς οὖν ταῦτα πέπονθεν, εἴπερ ἐπὶ ταῖς αἰτίας ἀπολελόγητο ; Εἰ μὲν γὰρ ἐχρήσατο πρὸς ἀποφυγήν τῶν ἐγκλημάτων τῇ ἀπολογία, ψευδής ή τραγωδία πάντως ἐκείνη καὶ μάτην συμπέπλασται· εἰ δὲ πέ πονθεν ἅπερ εἴρηκε, δηλονότι μὴ ἀπολογησάμενος πέπονθε. Πάσης γὰρ ἀπολογίας οὗτός ἐστιν ὁ σκο- πὸς, τὸ μὴ ἐᾶσαι παρακρουσθῆναι διὰ συκοφαντίας τους κυρίους τῆς ψήφου· εἰ μὴ ἄρα τοῦτο λέγειν ἐπιχειρήσει, ὅτι τὴν μὲν ἀπολογίαν ἐπὶ τῆς κρίσεως προεβάλετο· προσαγαγέσθαι δὲ τοὺς δικάζειν λαχόν τας οὐ δυνηθεὶς τῶν ἀντιδικούντων ἠλαττώθη. Αλλ' οὐκ εἶπεν ἐπὶ τῆς κρίσεως τοιοῦτον οὐδὲν, οὐδὲ ἐμέλ λησε. Πῶς γάρ; "Ος γε ὁμολογεῖ διὰ συγγράμματος τὸ τοῖς ἐχθροῖς τε καὶ πολεμίοις δικασταῖς χρήσασθαι μὴ ἐθελῆσαι. Ἡμεῖς γὰρ, φησίν, ὅτι σιωπώντες ἑάλωμεν, ὁμολογοῦμεν, κακούργων καὶ πονηρών τὴν τῶν δικαζόντων χώραν εισφρησάντων· ἔνθα, καὶ σφόδρα σφαδάζων, ὡς οἶμαι, καὶ τῷ λογισμ πρὸς ἑτέροις ῶν, ἐμπλακέντα τῷ λόγῳ τὸν σολοιπες - ductum, animi sui cupiditatem confessum esse, scilicet se amore gloriæ ad hoc aggrediendum im- pulsum, quod putaret cum ipso facinore nomen etiam auctoris celebratum iri. Eadem via isti quoque ad illustrem famam emerserunt : excepto quod discrimen sit in sceleris magnitudine. Non enim inanimatis ædificiis, sed viventi Ecclesiæ ædificio exitium pariunt, immissa quasi flamma dogmatis impietate. Verum orationem de doctrina in pro- prium reservabo locum. Jam vero videamus, quam vere conqueratur iste in proœmio se ab infidelibus propter veritatem odio haberi. Fortassis enim non abs re fuerit, etiam ex iis, quæ ad doctrinam non pertinent, discere lan- quam ex signo, qua fide versetur circa illa, quæ proprie ad dogmata spectant. Nam qui fidelis est in minimo, ait Dominus, etiam in magno fidelis erit'. Apologiam enim pro apologia scripturus, ait se hujus novæ, insuetæ et paradoxæ inscriptionis et dissertationis occasionem non aliunde, quam ab illo, qui primam orationem refutaverat, desump- sisse; primæ enim orationi apologiæ appellationem indiderat: cum magister noster (a) objiceret apolo- giæ titulum illis solis convenire, qui aliquorum cri- minum accusati essent: si quis vero sponte sua aliquid scriberet, aliud quiddam quan apologiam, scriptum illud esse: hic quidem haud negat, non oportere, nisi accusatione præeunte, apologiam instituere, manifesta absurditate convictus; sed ait se maximorum scelerum insimulatum, apud judices, ad apologiam suique defensionem descen- disse. At quam mendaciter boc affirmet, planum fore arbitror, ex illis ipsis quæ jam dicemus. Con- queritur multa et intoleranda mala sibi illata ab illis, a quibus, tanquam judicibus, condemnatus sit, et hoc quemvis ex libris a se editis cogno- scere posse. Quomodo tam atrocia pertulit, si crimina ob- jecta per apologiam diluit? si enim apologiam ad- hibuit ad hoc, ut effugeret ea, quorum vere argue- batur falsa omnino et tragica, et frustra conficta illa apologia fuit; si vero perpessus est quæ narrat, utpote ea perpessus est nulla adhibita apologia : nam omnis apologiæ finis est impedire ne judices, et qui jus suffragii ferendi habent, a recto per fraudem avertantur; nisi fortassis dicat, se qui- dem apologia usum esse, non tamen in suam sen- tentiam judices adducere potuisse; ut qui minus posset et valeret quam ipsius adversarii. Sed nihil ejusmodi de judicio dicit, neque potuit. Qui enimi potuisset, cum publico libro testetur, se infensorum et sibi infestorum´judicum sententiam detrectasse ? Fatemur, inquit, nos silenter damnatos esse, cum in judicum subsellia malefici et improbi quidam vio- leuter insituissent. Ubi valde oscitans, seu indignans, ut arbitror, et animo aliud agens, solecismum * Luc. xvi, 10. Basilius, lib:1, contra Eunomium. C „ D

S. GREGORII NYSSENI Α πολλών γνωσθῆναι μέγα ποιούμενος, ἐπενόησε τῷ Β (α) μεγέθει τοῦ κακοῦ τὸ ὄνομα τοῦ τετολμηκότος συμ- μνημονεύεσθαι. Τοιαύτη καὶ τούτοις ἡ τῆς περιφα νείας ὑπόθεσις, πλὴν ὅσον πρὸς τὸ μεῖζον ἐν τῷ κακῷ τὴν παραλλαγὴν ἔχει. Οὐ γὰρ ἀψύχοις οἶκο δομήμασιν, ἀλλ' αὐτῇ τῇ ζώσῃ οἰκοδομίᾳ τῆς Ἐκκλη σίας διαλυμαίνονται· οἷόν τι πῦρ τὴν τοῦ δόγματος ἐνέντες παραφοράν. ᾿Αλλὰ τὸν μὲν περὶ δόγματος λόγον εἰς τὸν ἴδιον καιρὸν ὑπερθήσομαι. Τέως δὲ νῦν ὁ διὰ τὸ ἀληθεύειν μισεῖσθαι παρά τῶν ἀπίστων ἐν προοιμίοις αιτιασάμενος οἷα κέχρη- ται τῇ ἀληθείᾳ σκοπήσωμεν· οὐδὲν γὰρ ἴσως ἀπὸ καιροῦ, καὶ διὰ τῶν ἔξω τοῦ δόγματος λόγων, ὅπως ἔχει περὶ ἀλήθειαν μαθόντας τεκμηρίῳ τούτῳ πρὸς τὰ δόγματα χρήσασθαι. Ὁ γὰρ πιστὸς, φησὶν, ἐν ἐλαχίστῳ, καὶ ἐν πολλῷ πιστός ἐστι· καὶ ὁ ἐν ἐλαχίστῳ ἄδικος, καὶ ἐν πολλῷ ἄδικός ἐστι. Μέλ λων γὰρ τὴν ὑπὲρ τῆς ἀπολογίας ἀπολογίαν συγγρά φειν, τὴν καινὴν καὶ παράλογον ταύτην τοῦ λόγου καὶ ἐπιγραφὴν καὶ ὑπόθεσιν, τὴν αἰτίαν λέγει τῆς τοσαύτης παραδοξολογίας οὐχ ἑτέρωθεν, ἀλλ' ἐκ τοῦ άντειπόντος αὐτῷ πρὸς τὸν πρότερον γεγενῆσθαι λόγον· ἐκείνῳ μὲν γὰρ ἦν τῷ λόγῳ ἀπολογία το όνομα· λαβόμενος δὲ τοῦ διδασκάλου ἡμῶν, ὡς μέσ νοις τοῖς κατηγορουμένοις τῆς ἀπολογίας πρεπού σης· εἰ δέ τις ἐφ᾽ ἑαυτοῦ κατ' ἐξουσίαν γεγράφοι, ἄλλο τί, καὶ οὐκ ἀπολογίαν εἶναι τὸ συγγραφόμενον· τῷ μὲν μὴ δεῖν ἐπὶ προλαβούσῃ κατηγορία τὴν ἀπο λογίαν ποιεῖσθαι διὰ τὸ περιφανὲς τῆς ἀτοπίας, οὐκ ἀντιλέγει· ὡς δὲ κατηγορηθεὶς ἐπὶ μεγίστοις, πρὸς τὴν ἐπενεχθεῖσαν κρίσιν ἀπολογήσασθαί φησιν. "Οσον δὲ τὸ ψεῦδός ἐστιν ἐν τούτοις, πρόδηλον ἐξ αὐτῶν οἶμαι τῶν εἰρημένων γενήσεσθαι· πολλὰ, καὶ δυσβά στακτα πάθη, παρὰ τῶν κατακρινάντων αὐτοῦ γεγε- νῆσθαι κατῃτιάσατο. Καὶ ταῦτα ἔξεστιν ἐξ αὐτῶν τῶν παρ' αὐτοῦ γεγραμμένων μαθεῖν. Πῶς οὖν ταῦτα πέπονθεν, εἴπερ ἐπὶ ταῖς αἰτίας ἀπολελόγητο ; Εἰ μὲν γὰρ ἐχρήσατο πρὸς ἀποφυγήν τῶν ἐγκλημάτων τῇ ἀπολογία, ψευδής ή τραγωδία πάντως ἐκείνη καὶ μάτην συμπέπλασται· εἰ δὲ πέ πονθεν ἅπερ εἴρηκε, δηλονότι μὴ ἀπολογησάμενος πέπονθε. Πάσης γὰρ ἀπολογίας οὗτός ἐστιν ὁ σκο- πὸς, τὸ μὴ ἐᾶσαι παρακρουσθῆναι διὰ συκοφαντίας τους κυρίους τῆς ψήφου· εἰ μὴ ἄρα τοῦτο λέγειν ἐπιχειρήσει, ὅτι τὴν μὲν ἀπολογίαν ἐπὶ τῆς κρίσεως προεβάλετο· προσαγαγέσθαι δὲ τοὺς δικάζειν λαχόν τας οὐ δυνηθεὶς τῶν ἀντιδικούντων ἠλαττώθη. Αλλ' οὐκ εἶπεν ἐπὶ τῆς κρίσεως τοιοῦτον οὐδὲν, οὐδὲ ἐμέλ λησε. Πῶς γάρ; "Ος γε ὁμολογεῖ διὰ συγγράμματος τὸ τοῖς ἐχθροῖς τε καὶ πολεμίοις δικασταῖς χρήσασθαι μὴ ἐθελῆσαι. Ἡμεῖς γὰρ, φησίν, ὅτι σιωπώντες ἑάλωμεν, ὁμολογοῦμεν, κακούργων καὶ πονηρών τὴν τῶν δικαζόντων χώραν εισφρησάντων· ἔνθα, καὶ σφόδρα σφαδάζων, ὡς οἶμαι, καὶ τῷ λογισμ πρὸς ἑτέροις ῶν, ἐμπλακέντα τῷ λόγῳ τὸν σολοιπες - ductum, animi sui cupiditatem confessum esse, scilicet se amore gloriæ ad hoc aggrediendum im- pulsum, quod putaret cum ipso facinore nomen etiam auctoris celebratum iri. Eadem via isti quoque ad illustrem famam emerserunt : excepto quod discrimen sit in sceleris magnitudine. Non enim inanimatis ædificiis, sed viventi Ecclesiæ ædificio exitium pariunt, immissa quasi flamma dogmatis impietate. Verum orationem de doctrina in pro- prium reservabo locum. Jam vero videamus, quam vere conqueratur iste in proœmio se ab infidelibus propter veritatem odio haberi. Fortassis enim non abs re fuerit, etiam ex iis, quæ ad doctrinam non pertinent, discere lan- quam ex signo, qua fide versetur circa illa, quæ proprie ad dogmata spectant. Nam qui fidelis est in minimo, ait Dominus, etiam in magno fidelis erit'. Apologiam enim pro apologia scripturus, ait se hujus novæ, insuetæ et paradoxæ inscriptionis et dissertationis occasionem non aliunde, quam ab illo, qui primam orationem refutaverat, desump- sisse; primæ enim orationi apologiæ appellationem indiderat: cum magister noster (a) objiceret apolo- giæ titulum illis solis convenire, qui aliquorum cri- minum accusati essent: si quis vero sponte sua aliquid scriberet, aliud quiddam quan apologiam, scriptum illud esse: hic quidem haud negat, non oportere, nisi accusatione præeunte, apologiam instituere, manifesta absurditate convictus; sed ait se maximorum scelerum insimulatum, apud judices, ad apologiam suique defensionem descen- disse. At quam mendaciter boc affirmet, planum fore arbitror, ex illis ipsis quæ jam dicemus. Con- queritur multa et intoleranda mala sibi illata ab illis, a quibus, tanquam judicibus, condemnatus sit, et hoc quemvis ex libris a se editis cogno- scere posse. Quomodo tam atrocia pertulit, si crimina ob- jecta per apologiam diluit? si enim apologiam ad- hibuit ad hoc, ut effugeret ea, quorum vere argue- batur falsa omnino et tragica, et frustra conficta illa apologia fuit; si vero perpessus est quæ narrat, utpote ea perpessus est nulla adhibita apologia : nam omnis apologiæ finis est impedire ne judices, et qui jus suffragii ferendi habent, a recto per fraudem avertantur; nisi fortassis dicat, se qui- dem apologia usum esse, non tamen in suam sen- tentiam judices adducere potuisse; ut qui minus posset et valeret quam ipsius adversarii. Sed nihil ejusmodi de judicio dicit, neque potuit. Qui enimi potuisset, cum publico libro testetur, se infensorum et sibi infestorum´judicum sententiam detrectasse ? Fatemur, inquit, nos silenter damnatos esse, cum in judicum subsellia malefici et improbi quidam vio- leuter insituissent. Ubi valde oscitans, seu indignans, ut arbitror, et animo aliud agens, solecismum * Luc. xvi, 10. Basilius, lib:1, contra Eunomium. C „ D

σμὸν εὐπαρύφως οὐ κατενόησε, πάνυ σοβαρῶς τῇ λέξει των εισφρήσαντων (α) υπαττικίσας, ὡς ἡ χρῆ- σις, ἄλλη μὲν παρὰ τοῖς κατωρθωκόσι τὸν λόγον, ἣν ἴσασιν οἱ τοῖς τοῦ ρήτορος λόγοις καθομιλήσαντες, ἄλλη δὲ παρὰ τῷ νέῳ ἀττικιστῇ ἐνομίσθη· ἀλλ' οὐδὲν τοῦτο πρὸς τὸν σκοπὸν τὸν ἡμέτερον. Μικρὸν δὲ προελθὼν, καὶ τοῦτο προστίθησιν· Εἰ γὰρ ὅτι μὴ τοῖς κατηγόροις δικασταῖς ἐχρησά- μην, διὰ τοῦτο ἀναιρεῖν οίεται τὴν ἀπολογίαν λέληθεν ἑαυτὸν λίαν ὢν ἀκέραιος. Πότε οὖν ὁ δριμύς, καὶ ἐπὶ τίνων ἀπολελόγηται, ὁ τοὺς μὲν δι- καπτὰς διὰ τὴν ἔχθραν παραγραψάμενος, περὶ δὲ τὴν κρίσιν, ὡς αὐτὸς διαβεβαιοῦται, σιγήσας; Ορᾶτε τὸν σφόδρον τῆς ἀληθείας ἀγωνιστήν· ὡς δ᾽ ὀλίγου μεταβαλόμενος αὐτομολεῖ πρὸς τὸ ψεῦδος, καὶ τῷ ῥή- ματι τιμῶν τὴν ἀλήθειαν ἐπὶ τῶν ἔργων ἀντικαθίστα- Β ται. Αλλ' ἐκεῖνο χαρίεν· ὅτι καὶ πρὸς αὐτὴν ἀγω- νεῖ (6) συνηγορίαν τοῦ ψεύδους. Πῶς γὰρ ὁ αὐτὸς, καὶ δικαίως πρὸς τὴν ὑπενεχθεῖσαν κρίσιν ἀπολελόγηται, καὶ φρονίμως πάλιν διὰ τὸ ἐν ἐχθροῖς εἶναι τὴν κρί- σιν, ἀπεσιώπησε ; Καίτοι καὶ δι' αὐτοῦ τοῦ λόγου, ᾧ τὴν ἀπολογίαν ἐπέγραψε, φανερῶς δείκνυται τὸ μη- δαμῶς συστῆναι αὐτῷ δικαστήριον. Οὐ γὰρ πρὸς δια καστὰς ὡρισμένους τὸ προοίμιον τοῦ λόγου προτείνε- ται, ἀλλὰ πρός τινας αορίστους ανθρώπους, τούς τε κατὰ τὸν καιρὸν ἐκεῖνον ὄντας, καὶ τοὺς ὕστερον γε- νησομένους· ἐφ᾽ οἷς ἔγωγε καὶ αὐτὸς συντίθεμαι, μεγάλης αὐτῷ δεῖν τῆς ἀπολογίας, οὐ κατὰ τὴν νῦν συγγραφεῖσαν, ἑτέρας πάλιν ἀπολογίας εἰς συνηγο ρίαν προσδεομένην, ἀλλά τινος γενικῆς τε καὶ ἔμφρο- νος πεῖσαι τοὺς ἀκούοντας δυναμένης, ὅτι γέγραφεν. ὺς δικαστήριον ἑαυτῷ συνεκρότες τῶν μήτε παρ όντων, τάχα δὲ μήτε γεννηθέντων ἀνθρώπων· καὶ τοῖς οὐκ οὖσιν ἀπελογεῖτο, καὶ παρητεῖτο τοὺς μὴ γεγονό- τας, μὴ τῷ πλήθει διακρίνειν τῆς ἀληθείας τὸ ψεῦ- δος, τῇ πλείονι μοίρᾳ τὸ κρεῖττον συνάπτοντας. Πρέ- πει γὰρ ὄντως πρὸς τοὺς τοιούτους δικαστάς τοὺς ἔτι ἐν τῇ ὀσφύϊ τῶν πατέρων ὄντας τὴν τοιαύτην ἀπο- λογίαν προτείνεσθαι, καὶ οἴεσθαι δίκαια λέγειν, ὅτι ταῖς πάντων δόξαις μόνος ἀντιβαίνειν ἔγνωκε· καὶ τῶν κατὰ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην τὸ ὄνομα τοῦ Χρισ στοῦ δοξαζόντων, ἀξιοπιστοτέραν οἴεται τὴν πεπλανη μένην ἑαυτοῦ τῆς ψυχῆς φαντασίαν. Γραφέτω, εἰ δοκεῖ, καὶ τῆς δευτέρας ἀπολογίας ἀπολογίαν ἄλλην· ἡ γὰρ νῦν οὐ διόρθωσις τῶν ἡμαρ- τημένων, κατασκευὴ δὲ μᾶλλον τῶν ἐγκλημάτων ἐστί. Τίς γὰρ οὐκ οἶδεν ὅτι πᾶσα νόμιμος ἀπολογία πρὸς τὴν τοῦ ἐπενεχθέντος ἐγκλήματος αναίρεσιν βλέπει; Οἷον, ὁ κλοπῆς, ἢ φόνου, ή τινος ἑτέρου πλημμελήματος αἰτίαν ἔχων, ἢ ἀρνεῖται καθόλου την πράξιν, ἢ εἰς ἕτερον μετατίθησι τοῦ κακοῦ τὴν αἰτίαν· ἢ εἰ μηδὲν δύναιτο τούτων, συγγνώμην, καὶ ἔλεον απο τήσει παρὰ τῶν κυρίων τῆς ψήφου. Ἐνταῦθα οὔτε ἄρνησιν ὁ λόγος τῶν ἐπενεχθέντων ἔχει, οὔτε τὴν εἰς ἑτέρους μετάστασιν· οὔτε καταφεύγει πρὸς ἔλεον, οὔτε πρὸς τὸ μέλλον εὐγνωμοσύνην κατεπαγγέλλε (α) Είσφρησάντων εἰσφρέω εἰσπηδάω. CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A verbis admitti non animadvertit. Vocabulo insi- lientium magnifce aulicum agere sese ratus. At bujus vocis alium esse usum, quam novus altici- sta censuerit, omnibus compertum est, qui rbeto- rum præceptis exculti sunt: sed hæc nihil ad no- strum propositum. Post pauca hæc adjungit, Si enim propterea exi- stimat apologiam funditus tolli, quod judices core ruptos fugi, valde vir bonus fallitur. Quando igitur, et apud quos acer iste apologiam instituit, si et ju- dices, ut hostes, fugit, et in ipso judicio, ut ipse- mnet asserit, conticuit ? Aspicite egregium hunc ve- ritatis propugnatorem, qui levi momento immutatus, sponte sua ruit ad mendacium, et verbo veritatem honorans, facto eidem reluctatur. Sed illud jucun- dum est, quod etiam in patrocinio mendacii lan- guescit. Quomodo enim idem juste de objectis cri- minibus per apologian sese purgavit, et rursiis prudenter conticuit, quod judices essent hostes? Atque illa ipsa oratione, quam inscripsit apologiam, manifeste ostenditur ad nullum tanquam tribunal istum fuisse vocatum. Neque enim ad certus et de- Anitos judices proœmiuni orationis dirigit, sed ad quosdam incertos homines, tam qui illo tempore vivebant, quam qui postea nascituri erant: apud ques, fateor et ego longa apologia ipsi opus esse, non absimili ejus, quam nunc publicavit, cum et ipsa alia quadam apologia indigeat : sed alia gene rali et accurata, quæ audientibus persuadere queat, ipsum mentis compotem non fuisse, cum hæc talia C chartis illineret. Mentis compos non erat, qui com- miniscitur judices, neque præsentes, et fortassis neque natos, et coram illis qui non sunt, sese de- fendit ; rogatque necdum natos, ne multitudine veritatem a mendacio discernere velint. At decet bujusmodi judices, qui adhuc in lumbis parentum suorum continentur, talis apologia. Par etiam est illos credere, vera prædicare istum, qui solus com- muni omnium sensui refragatur, suamque vanam et inanem phantasiam fide digniorem arbitratur, quam unanimem consensum omnium illorum, qui toto terrarum orbe nomen Christi glorificant. D ab quod est intus ad- millo vel recipio, item devoro, Eunomius accepit Scribat etiam, si placet, secundæ apologiæ apo- logiam. Hæc enim, quam nunc edidit, non est cri- minum correctio, sed magis confirmatio et appro- batio. Nam quis nescit omnem veram apologiam ad objectorum criminum refutationem dirigi, ut, qui furti, homicidii, vel alicujus alterius sceleris postulatur, is aut negat universim se id admisisse, vel in alterum confert causam facinoris ; vel si nihil horum queat, veniam et misericordiam a judicibus petit? At hic neque negat Eunomius, quæ objiciuntur, neque causam in alium transfert, ne- que ad misericordiam confugit, neque in futurum tempus meliora promittit, sed illud ipsum scelus, pro (6) L. άτο εἴ quæ est vera lectio.

σμὸν εὐπαρύφως οὐ κατενόησε, πάνυ σοβαρῶς τῇ λέξει των εισφρήσαντων (α) υπαττικίσας, ὡς ἡ χρῆ- σις, ἄλλη μὲν παρὰ τοῖς κατωρθωκόσι τὸν λόγον, ἣν ἴσασιν οἱ τοῖς τοῦ ρήτορος λόγοις καθομιλήσαντες, ἄλλη δὲ παρὰ τῷ νέῳ ἀττικιστῇ ἐνομίσθη· ἀλλ' οὐδὲν τοῦτο πρὸς τὸν σκοπὸν τὸν ἡμέτερον. Μικρὸν δὲ προελθὼν, καὶ τοῦτο προστίθησιν· Εἰ γὰρ ὅτι μὴ τοῖς κατηγόροις δικασταῖς ἐχρησά- μην, διὰ τοῦτο ἀναιρεῖν οίεται τὴν ἀπολογίαν λέληθεν ἑαυτὸν λίαν ὢν ἀκέραιος. Πότε οὖν ὁ δριμύς, καὶ ἐπὶ τίνων ἀπολελόγηται, ὁ τοὺς μὲν δι- καπτὰς διὰ τὴν ἔχθραν παραγραψάμενος, περὶ δὲ τὴν κρίσιν, ὡς αὐτὸς διαβεβαιοῦται, σιγήσας; Ορᾶτε τὸν σφόδρον τῆς ἀληθείας ἀγωνιστήν· ὡς δ᾽ ὀλίγου μεταβαλόμενος αὐτομολεῖ πρὸς τὸ ψεῦδος, καὶ τῷ ῥή- ματι τιμῶν τὴν ἀλήθειαν ἐπὶ τῶν ἔργων ἀντικαθίστα- Β ται. Αλλ' ἐκεῖνο χαρίεν· ὅτι καὶ πρὸς αὐτὴν ἀγω- νεῖ (6) συνηγορίαν τοῦ ψεύδους. Πῶς γὰρ ὁ αὐτὸς, καὶ δικαίως πρὸς τὴν ὑπενεχθεῖσαν κρίσιν ἀπολελόγηται, καὶ φρονίμως πάλιν διὰ τὸ ἐν ἐχθροῖς εἶναι τὴν κρί- σιν, ἀπεσιώπησε ; Καίτοι καὶ δι' αὐτοῦ τοῦ λόγου, ᾧ τὴν ἀπολογίαν ἐπέγραψε, φανερῶς δείκνυται τὸ μη- δαμῶς συστῆναι αὐτῷ δικαστήριον. Οὐ γὰρ πρὸς δια καστὰς ὡρισμένους τὸ προοίμιον τοῦ λόγου προτείνε- ται, ἀλλὰ πρός τινας αορίστους ανθρώπους, τούς τε κατὰ τὸν καιρὸν ἐκεῖνον ὄντας, καὶ τοὺς ὕστερον γε- νησομένους· ἐφ᾽ οἷς ἔγωγε καὶ αὐτὸς συντίθεμαι, μεγάλης αὐτῷ δεῖν τῆς ἀπολογίας, οὐ κατὰ τὴν νῦν συγγραφεῖσαν, ἑτέρας πάλιν ἀπολογίας εἰς συνηγο ρίαν προσδεομένην, ἀλλά τινος γενικῆς τε καὶ ἔμφρο- νος πεῖσαι τοὺς ἀκούοντας δυναμένης, ὅτι γέγραφεν. ὺς δικαστήριον ἑαυτῷ συνεκρότες τῶν μήτε παρ όντων, τάχα δὲ μήτε γεννηθέντων ἀνθρώπων· καὶ τοῖς οὐκ οὖσιν ἀπελογεῖτο, καὶ παρητεῖτο τοὺς μὴ γεγονό- τας, μὴ τῷ πλήθει διακρίνειν τῆς ἀληθείας τὸ ψεῦ- δος, τῇ πλείονι μοίρᾳ τὸ κρεῖττον συνάπτοντας. Πρέ- πει γὰρ ὄντως πρὸς τοὺς τοιούτους δικαστάς τοὺς ἔτι ἐν τῇ ὀσφύϊ τῶν πατέρων ὄντας τὴν τοιαύτην ἀπο- λογίαν προτείνεσθαι, καὶ οἴεσθαι δίκαια λέγειν, ὅτι ταῖς πάντων δόξαις μόνος ἀντιβαίνειν ἔγνωκε· καὶ τῶν κατὰ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην τὸ ὄνομα τοῦ Χρισ στοῦ δοξαζόντων, ἀξιοπιστοτέραν οἴεται τὴν πεπλανη μένην ἑαυτοῦ τῆς ψυχῆς φαντασίαν. Γραφέτω, εἰ δοκεῖ, καὶ τῆς δευτέρας ἀπολογίας ἀπολογίαν ἄλλην· ἡ γὰρ νῦν οὐ διόρθωσις τῶν ἡμαρ- τημένων, κατασκευὴ δὲ μᾶλλον τῶν ἐγκλημάτων ἐστί. Τίς γὰρ οὐκ οἶδεν ὅτι πᾶσα νόμιμος ἀπολογία πρὸς τὴν τοῦ ἐπενεχθέντος ἐγκλήματος αναίρεσιν βλέπει; Οἷον, ὁ κλοπῆς, ἢ φόνου, ή τινος ἑτέρου πλημμελήματος αἰτίαν ἔχων, ἢ ἀρνεῖται καθόλου την πράξιν, ἢ εἰς ἕτερον μετατίθησι τοῦ κακοῦ τὴν αἰτίαν· ἢ εἰ μηδὲν δύναιτο τούτων, συγγνώμην, καὶ ἔλεον απο τήσει παρὰ τῶν κυρίων τῆς ψήφου. Ἐνταῦθα οὔτε ἄρνησιν ὁ λόγος τῶν ἐπενεχθέντων ἔχει, οὔτε τὴν εἰς ἑτέρους μετάστασιν· οὔτε καταφεύγει πρὸς ἔλεον, οὔτε πρὸς τὸ μέλλον εὐγνωμοσύνην κατεπαγγέλλε (α) Είσφρησάντων εἰσφρέω εἰσπηδάω. CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A verbis admitti non animadvertit. Vocabulo insi- lientium magnifce aulicum agere sese ratus. At bujus vocis alium esse usum, quam novus altici- sta censuerit, omnibus compertum est, qui rbeto- rum præceptis exculti sunt: sed hæc nihil ad no- strum propositum. Post pauca hæc adjungit, Si enim propterea exi- stimat apologiam funditus tolli, quod judices core ruptos fugi, valde vir bonus fallitur. Quando igitur, et apud quos acer iste apologiam instituit, si et ju- dices, ut hostes, fugit, et in ipso judicio, ut ipse- mnet asserit, conticuit ? Aspicite egregium hunc ve- ritatis propugnatorem, qui levi momento immutatus, sponte sua ruit ad mendacium, et verbo veritatem honorans, facto eidem reluctatur. Sed illud jucun- dum est, quod etiam in patrocinio mendacii lan- guescit. Quomodo enim idem juste de objectis cri- minibus per apologian sese purgavit, et rursiis prudenter conticuit, quod judices essent hostes? Atque illa ipsa oratione, quam inscripsit apologiam, manifeste ostenditur ad nullum tanquam tribunal istum fuisse vocatum. Neque enim ad certus et de- Anitos judices proœmiuni orationis dirigit, sed ad quosdam incertos homines, tam qui illo tempore vivebant, quam qui postea nascituri erant: apud ques, fateor et ego longa apologia ipsi opus esse, non absimili ejus, quam nunc publicavit, cum et ipsa alia quadam apologia indigeat : sed alia gene rali et accurata, quæ audientibus persuadere queat, ipsum mentis compotem non fuisse, cum hæc talia C chartis illineret. Mentis compos non erat, qui com- miniscitur judices, neque præsentes, et fortassis neque natos, et coram illis qui non sunt, sese de- fendit ; rogatque necdum natos, ne multitudine veritatem a mendacio discernere velint. At decet bujusmodi judices, qui adhuc in lumbis parentum suorum continentur, talis apologia. Par etiam est illos credere, vera prædicare istum, qui solus com- muni omnium sensui refragatur, suamque vanam et inanem phantasiam fide digniorem arbitratur, quam unanimem consensum omnium illorum, qui toto terrarum orbe nomen Christi glorificant. D ab quod est intus ad- millo vel recipio, item devoro, Eunomius accepit Scribat etiam, si placet, secundæ apologiæ apo- logiam. Hæc enim, quam nunc edidit, non est cri- minum correctio, sed magis confirmatio et appro- batio. Nam quis nescit omnem veram apologiam ad objectorum criminum refutationem dirigi, ut, qui furti, homicidii, vel alicujus alterius sceleris postulatur, is aut negat universim se id admisisse, vel in alterum confert causam facinoris ; vel si nihil horum queat, veniam et misericordiam a judicibus petit? At hic neque negat Eunomius, quæ objiciuntur, neque causam in alium transfert, ne- que ad misericordiam confugit, neque in futurum tempus meliora promittit, sed illud ipsum scelus, pro (6) L. άτο εἴ quæ est vera lectio.

σμὸν εὐπαρύφως οὐ κατενόησε, πάνυ σοβαρῶς τῇ λέξει των εισφρήσαντων (α) υπαττικίσας, ὡς ἡ χρῆ- σις, ἄλλη μὲν παρὰ τοῖς κατωρθωκόσι τὸν λόγον, ἣν ἴσασιν οἱ τοῖς τοῦ ρήτορος λόγοις καθομιλήσαντες, ἄλλη δὲ παρὰ τῷ νέῳ ἀττικιστῇ ἐνομίσθη· ἀλλ' οὐδὲν τοῦτο πρὸς τὸν σκοπὸν τὸν ἡμέτερον. Μικρὸν δὲ προελθὼν, καὶ τοῦτο προστίθησιν· Εἰ γὰρ ὅτι μὴ τοῖς κατηγόροις δικασταῖς ἐχρησά- μην, διὰ τοῦτο ἀναιρεῖν οίεται τὴν ἀπολογίαν λέληθεν ἑαυτὸν λίαν ὢν ἀκέραιος. Πότε οὖν ὁ δριμύς, καὶ ἐπὶ τίνων ἀπολελόγηται, ὁ τοὺς μὲν δι- καπτὰς διὰ τὴν ἔχθραν παραγραψάμενος, περὶ δὲ τὴν κρίσιν, ὡς αὐτὸς διαβεβαιοῦται, σιγήσας; Ορᾶτε τὸν σφόδρον τῆς ἀληθείας ἀγωνιστήν· ὡς δ᾽ ὀλίγου μεταβαλόμενος αὐτομολεῖ πρὸς τὸ ψεῦδος, καὶ τῷ ῥή- ματι τιμῶν τὴν ἀλήθειαν ἐπὶ τῶν ἔργων ἀντικαθίστα- Β ται. Αλλ' ἐκεῖνο χαρίεν· ὅτι καὶ πρὸς αὐτὴν ἀγω- νεῖ (6) συνηγορίαν τοῦ ψεύδους. Πῶς γὰρ ὁ αὐτὸς, καὶ δικαίως πρὸς τὴν ὑπενεχθεῖσαν κρίσιν ἀπολελόγηται, καὶ φρονίμως πάλιν διὰ τὸ ἐν ἐχθροῖς εἶναι τὴν κρί- σιν, ἀπεσιώπησε ; Καίτοι καὶ δι' αὐτοῦ τοῦ λόγου, ᾧ τὴν ἀπολογίαν ἐπέγραψε, φανερῶς δείκνυται τὸ μη- δαμῶς συστῆναι αὐτῷ δικαστήριον. Οὐ γὰρ πρὸς δια καστὰς ὡρισμένους τὸ προοίμιον τοῦ λόγου προτείνε- ται, ἀλλὰ πρός τινας αορίστους ανθρώπους, τούς τε κατὰ τὸν καιρὸν ἐκεῖνον ὄντας, καὶ τοὺς ὕστερον γε- νησομένους· ἐφ᾽ οἷς ἔγωγε καὶ αὐτὸς συντίθεμαι, μεγάλης αὐτῷ δεῖν τῆς ἀπολογίας, οὐ κατὰ τὴν νῦν συγγραφεῖσαν, ἑτέρας πάλιν ἀπολογίας εἰς συνηγο ρίαν προσδεομένην, ἀλλά τινος γενικῆς τε καὶ ἔμφρο- νος πεῖσαι τοὺς ἀκούοντας δυναμένης, ὅτι γέγραφεν. ὺς δικαστήριον ἑαυτῷ συνεκρότες τῶν μήτε παρ όντων, τάχα δὲ μήτε γεννηθέντων ἀνθρώπων· καὶ τοῖς οὐκ οὖσιν ἀπελογεῖτο, καὶ παρητεῖτο τοὺς μὴ γεγονό- τας, μὴ τῷ πλήθει διακρίνειν τῆς ἀληθείας τὸ ψεῦ- δος, τῇ πλείονι μοίρᾳ τὸ κρεῖττον συνάπτοντας. Πρέ- πει γὰρ ὄντως πρὸς τοὺς τοιούτους δικαστάς τοὺς ἔτι ἐν τῇ ὀσφύϊ τῶν πατέρων ὄντας τὴν τοιαύτην ἀπο- λογίαν προτείνεσθαι, καὶ οἴεσθαι δίκαια λέγειν, ὅτι ταῖς πάντων δόξαις μόνος ἀντιβαίνειν ἔγνωκε· καὶ τῶν κατὰ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην τὸ ὄνομα τοῦ Χρισ στοῦ δοξαζόντων, ἀξιοπιστοτέραν οἴεται τὴν πεπλανη μένην ἑαυτοῦ τῆς ψυχῆς φαντασίαν. Γραφέτω, εἰ δοκεῖ, καὶ τῆς δευτέρας ἀπολογίας ἀπολογίαν ἄλλην· ἡ γὰρ νῦν οὐ διόρθωσις τῶν ἡμαρ- τημένων, κατασκευὴ δὲ μᾶλλον τῶν ἐγκλημάτων ἐστί. Τίς γὰρ οὐκ οἶδεν ὅτι πᾶσα νόμιμος ἀπολογία πρὸς τὴν τοῦ ἐπενεχθέντος ἐγκλήματος αναίρεσιν βλέπει; Οἷον, ὁ κλοπῆς, ἢ φόνου, ή τινος ἑτέρου πλημμελήματος αἰτίαν ἔχων, ἢ ἀρνεῖται καθόλου την πράξιν, ἢ εἰς ἕτερον μετατίθησι τοῦ κακοῦ τὴν αἰτίαν· ἢ εἰ μηδὲν δύναιτο τούτων, συγγνώμην, καὶ ἔλεον απο τήσει παρὰ τῶν κυρίων τῆς ψήφου. Ἐνταῦθα οὔτε ἄρνησιν ὁ λόγος τῶν ἐπενεχθέντων ἔχει, οὔτε τὴν εἰς ἑτέρους μετάστασιν· οὔτε καταφεύγει πρὸς ἔλεον, οὔτε πρὸς τὸ μέλλον εὐγνωμοσύνην κατεπαγγέλλε (α) Είσφρησάντων εἰσφρέω εἰσπηδάω. CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A verbis admitti non animadvertit. Vocabulo insi- lientium magnifce aulicum agere sese ratus. At bujus vocis alium esse usum, quam novus altici- sta censuerit, omnibus compertum est, qui rbeto- rum præceptis exculti sunt: sed hæc nihil ad no- strum propositum. Post pauca hæc adjungit, Si enim propterea exi- stimat apologiam funditus tolli, quod judices core ruptos fugi, valde vir bonus fallitur. Quando igitur, et apud quos acer iste apologiam instituit, si et ju- dices, ut hostes, fugit, et in ipso judicio, ut ipse- mnet asserit, conticuit ? Aspicite egregium hunc ve- ritatis propugnatorem, qui levi momento immutatus, sponte sua ruit ad mendacium, et verbo veritatem honorans, facto eidem reluctatur. Sed illud jucun- dum est, quod etiam in patrocinio mendacii lan- guescit. Quomodo enim idem juste de objectis cri- minibus per apologian sese purgavit, et rursiis prudenter conticuit, quod judices essent hostes? Atque illa ipsa oratione, quam inscripsit apologiam, manifeste ostenditur ad nullum tanquam tribunal istum fuisse vocatum. Neque enim ad certus et de- Anitos judices proœmiuni orationis dirigit, sed ad quosdam incertos homines, tam qui illo tempore vivebant, quam qui postea nascituri erant: apud ques, fateor et ego longa apologia ipsi opus esse, non absimili ejus, quam nunc publicavit, cum et ipsa alia quadam apologia indigeat : sed alia gene rali et accurata, quæ audientibus persuadere queat, ipsum mentis compotem non fuisse, cum hæc talia C chartis illineret. Mentis compos non erat, qui com- miniscitur judices, neque præsentes, et fortassis neque natos, et coram illis qui non sunt, sese de- fendit ; rogatque necdum natos, ne multitudine veritatem a mendacio discernere velint. At decet bujusmodi judices, qui adhuc in lumbis parentum suorum continentur, talis apologia. Par etiam est illos credere, vera prædicare istum, qui solus com- muni omnium sensui refragatur, suamque vanam et inanem phantasiam fide digniorem arbitratur, quam unanimem consensum omnium illorum, qui toto terrarum orbe nomen Christi glorificant. D ab quod est intus ad- millo vel recipio, item devoro, Eunomius accepit Scribat etiam, si placet, secundæ apologiæ apo- logiam. Hæc enim, quam nunc edidit, non est cri- minum correctio, sed magis confirmatio et appro- batio. Nam quis nescit omnem veram apologiam ad objectorum criminum refutationem dirigi, ut, qui furti, homicidii, vel alicujus alterius sceleris postulatur, is aut negat universim se id admisisse, vel in alterum confert causam facinoris ; vel si nihil horum queat, veniam et misericordiam a judicibus petit? At hic neque negat Eunomius, quæ objiciuntur, neque causam in alium transfert, ne- que ad misericordiam confugit, neque in futurum tempus meliora promittit, sed illud ipsum scelus, pro (6) L. άτο εἴ quæ est vera lectio.

Α ται· ἀλλ᾽ αὐτὸ τὸ κατηγορούμενον ἔγκλημα διὰ φιλο- πονωτέρας κατασκευῆς ἰσχυροποιεῖται. Τὸ μὲν γὰρ προφερόμενον, καθώς οὗτός φησιν, ἀσεβείας ἐστὶ γραφή, οὐκ ἀόριστον αὐτῷ τὴν αἰτίαν επάγουσα, ἀλλ' αὐτὸ προφέρουσα τῆς ἀσεβείας τὸ εἶδος· ἡ δὲ ἀπολογία, τὸ δεῖν ἀσεβεῖν κατασκευάζει, οὐκ ἀναι ροῦσα τὴν αἰτίαν, ἀλλὰ βεβαιοῦσα τὸ ἔγκλημα. Αδή λων μὲν γὰρ ὄντων τῶν τῆς εὐσεβείας δογμάτων. [ ἧττον ἴσως ἦν ἐπικίνδυνον κατατομὴν τῆς καινότης τος· πάσαις δὲ τῶν εὐσεβούντων ψυχαῖς παγίας τῆς τοῦ θεολόγου διδασκαλίας ἐνυπαρχούσης, ὁ τὰ ἐναντία τοῖς κοινῇ παρὰ πάντων εγνωσμένοις βοῶν, ἆρα ἀπολογεῖται ὑπὲρ ὧν ἐγκαλεῖται, ἢ μᾶλλον ἐφέλκεται καθ᾿ ἑαυτοῦ τὴν τῶν ἀκουόντων ὀργὴν, καὶ πικρό- τερος ἑαυτοῦ κατήγορος ἵσταται; Ἐγὼ μὲν τοῦτό φημι. Ὥστε εἴπερ εἰσὶ κατὰ τὸν λόγον τοῦ συγγρα φέως, ἢ ἀκροαταὶ τῶν ἀπολογηθέντων, ή κατήγοροι τῶν κατὰ τῆς εὐσεβείας αὐτῷ τολμηθέντων, αὐτὸς εἰπάτω· ἢ πῶς οἱ κατήγοροι καθυβρίσουσιν ἢ τίνα οἱ δικασταὶ περὶ αὐτοῦ τὴν ψῆφον ἐξοίσουσι, προ- κατασκευαζομένου διὰ τῆς ἀπολογίας του πλημμελή ματος. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν οὐκ οἶδα πῶς παρενέπεσον ἐκ τῆς ἀκολουθίας τοῦ λόγου τῷ μὴ καλῶς προήχθαι τὴν ἀκολουθίαν. Οὐδὲ γὰρ περὶ τοῦ πῶς ἔχρην ἀπολογή σασθαι πρόκειται νῦν ἐξετάζειν· ἀλλ᾽ εἰ ἀπολελόγη ται ὅλως. Πρὸς δὲ τὸ προτεθὲν ἐπανέλθωμεν· ὅτι τοῖς ἰδίοις ἁλίσκεται φανερῶς οὕτως· Ὁ δυσχεραίνων τὸ ψεῦδος κεκρίσθαι λέγει καὶ παρανόμων ἐπιτυχεῖν δικαστῶν, καὶ διὰ γῆς, καὶ θαλάσσης ἀγόμενος, πρὸς ἡλίου τε φλογμόν, καὶ κόνιν κακοπαθῆσαι. Εἶτα πέ λιν περιστέλλων τὸ ψεῦδος, ἥλῳ τὸν ἦλον, κατὰ τὴν παροιμίαν, ἐκκρούει, ἄλλῳ ψεύδει τοῦτο τὸ ψεῦδος ἐπανορθούμενος. Πάντων γὰρ αὐτῷ συνεπισταμένων, ὅτι οὐδεμίαν ἔρρηξεν ἐν δικαστηρίῳ φωνήν, παρητής σθαί φησι τὸ τῶν ἐχθρῶν δικαστήριον, καὶ σιγῶν ἀλῶναι. Πῶς ἄν τις μᾶλλον ἐξελεγχθείη, καὶ πρὸς τὴν ἀλήθειαν, καὶ πρὸς ἑαυτὸν ἐναντίως ἔχων ; "Οταν ἐγκαλεῖται περὶ τῆς ἐπιγραφῆς τοῦ λόγου, τῇ κρίσει τὴν ἀνάγκην τῆς ἀπολογίας προτίθησιν· ὅταν ἐλέγ χηται, μηδὲν ἐπὶ τῶν δικαζόντων εἰπὼν, ἀρνεῖται τὴν κρίσιν, καὶ ἀπαξιοῖ τοὺς δικάζοντας. Ορᾶτε τὸν σφοδρόν πρόμαχον τῆς ἀληθείας, ὡς ἐῤῥωμένως πρὸς τὸ ψεῦδος ἀντικαθίσταται; Εἶτα τοιοῦτος ὤν, πονη ρόν, καὶ κακοήθη, καὶ ψεύστην τὴν μέγαν Βασί λειον ὀνομάζειν τολμᾷ· καὶ ἔτι πρὸς τούτοις, θρα σὺν, ἀμαθῆ, παράγραπτον, τῶν θείων αμύητον προστίθησι δὲ τῷ καταλόγῳ τῆς λοιδορίας, καὶ παρα πληξίαν, καὶ μανίαν, καὶ μυρία τοιαῦτα, σπορά- δην παντὶ καταμιγνύων τῷ λόγῳ, ὥσπερ ἐξαρχεῖν οἰόμενος τὴν ἑαυτοῦ πικρίαν ἀντιῤῥοπον ταῖς πάντων ἀνθρώπων μαρτυρίαις γενήσεσθαι· οἱ καὶ τὸ ὄνομα τοῦ μεγάλου, καθάπερ τινὸς τῶν ἀρχαίων ἁγίων τεθήπασι. Καὶ νομίζει τὸν ἄτρωτον τῷ μώμῳ δύνα- σθαι μόνον διὰ τῆς λοιδορίας λυμήνασθαι. Οὐχ οὕτω ταπεινὸς ὁ ἥλιος, ὡς μέχρι εκείνου φθάσαι τὸν κατ' αὐτοῦ λίθους, ἢ ἄλλο τι βάλλοντα. Πάλιν γὰρ ἐπανα- στρέφει τα βληθέντα κατὰ τοῦ πέμψαντος· ὁ δὲ σκοπὸς μένει τῆς βολῆς ὑψηλότερος· κἄν τις ὡς S. GREGORII NYSSENI de quo accusatus est, majori studio et apparatu confirmat. Nam quod objicitur est, ut iste dicit, impietas; non incerta et indefinita, sed certa et determinata. Apologia vero docet impietatem ; nec crimen diluit, sed prorsus stabilit. Quod si pietatis doctrina fuisset incerta, et ignota, minus fortassis periculum fuisset, moliri ejusmodi novitatem. At cum in omnium piorum animis doctrina theologi Basilii | insideat ; num is, qui communibus om- nium decretis et persuasionibus contraria tradit, depellit a se per defensionem ea, quorum accusa- tur: et non magis omnium audientium contra sese iram provocat, et vehementer sui ipsius fit accusa- tor? Ego quidem ita sentio. Itaque utrum sectato- res Eunomii audituri sint aliquam apologiam, an accusaturi ea, quæ ad pietatem pervertendam ex- cogitavit, ipse viderit; vel et illud, quomodo ac- cusatores injuriam illaturi et quam sententiam judices adversus ipsum pronuntiaturi sint, stabilito per apologiam, novisque argumentis confirmato crimine . B C Caterum nescio, quonam pacto in hac, ex ora- tionis serie et ordine inciderim, hoc ipso dum ora- tionis ordo non observatur. Neque enim animus nunc est examinare, qua ratione instituenda sit apologia; sed utrum apologiam Eunomius institue- rit. Verum ad propositam materiam revertamur. Hunc ergo propriis verbis capi manifestum est. Nam qui ægre ferens de mendacio judicatum esse, dicit iniquos judices se nactum, et terra marique circumductum, solisque æstu et pulvere plurima incommoda perpessum esse; mox mendacium ob- velans, clavum clavo, ut proverbium habet, pellit, et alio mendacio hoc mendacium corrigit; cum enim pariter cum ipso omnes sciant, quod nullam penitus vocem in judicio miserit, ait se detrectasse hostium tribunal, tacentemque condemnatum. Quo- modo clarius ostendi posset, hunc et cum veritate et secum pugnare? Quando reprehenditur, quod male suum librum inscripserit, ait se judicii neces- sitate compulsum, ut librum suum apologiæ titulo prænotaret. Quando monstratur, quod nihil apud judices sit locutus, mox negat judicium, judicesque illos respuit. Videte egregiumn istumn veritatis pro- D pugnatorem, ut valide contra mendacium pugnat? Et cum talis sit audet magnum Basilium nominare malignum, improbum, mendacem,audacem, indoctum, adscriptilium (seu spurium), rerum divinarum im- peritum : et catalogo conviciorum addit etiam stupi- ditatem, insaniam, furorem, et infinita talia, quæ passim orationi sum aspergit; sufficere ratus linguæ suæ asperitatem et acerbitatem opponere, tanquam equivalentem omnium hominum testimoniis, qui et nomen magni Basilii, tanquam alicujus veterum sanctorum adır.irantur: et putat iste invictum illum sola conviciandi libidine et impudentia lædi posse? Non adeo humilis et demissus sol est, ut usque ad ipsum pertingant lapides, vel aliquid aliud in ipsum

Α ται· ἀλλ᾽ αὐτὸ τὸ κατηγορούμενον ἔγκλημα διὰ φιλο- πονωτέρας κατασκευῆς ἰσχυροποιεῖται. Τὸ μὲν γὰρ προφερόμενον, καθώς οὗτός φησιν, ἀσεβείας ἐστὶ γραφή, οὐκ ἀόριστον αὐτῷ τὴν αἰτίαν επάγουσα, ἀλλ' αὐτὸ προφέρουσα τῆς ἀσεβείας τὸ εἶδος· ἡ δὲ ἀπολογία, τὸ δεῖν ἀσεβεῖν κατασκευάζει, οὐκ ἀναι ροῦσα τὴν αἰτίαν, ἀλλὰ βεβαιοῦσα τὸ ἔγκλημα. Αδή λων μὲν γὰρ ὄντων τῶν τῆς εὐσεβείας δογμάτων. [ ἧττον ἴσως ἦν ἐπικίνδυνον κατατομὴν τῆς καινότης τος· πάσαις δὲ τῶν εὐσεβούντων ψυχαῖς παγίας τῆς τοῦ θεολόγου διδασκαλίας ἐνυπαρχούσης, ὁ τὰ ἐναντία τοῖς κοινῇ παρὰ πάντων εγνωσμένοις βοῶν, ἆρα ἀπολογεῖται ὑπὲρ ὧν ἐγκαλεῖται, ἢ μᾶλλον ἐφέλκεται καθ᾿ ἑαυτοῦ τὴν τῶν ἀκουόντων ὀργὴν, καὶ πικρό- τερος ἑαυτοῦ κατήγορος ἵσταται; Ἐγὼ μὲν τοῦτό φημι. Ὥστε εἴπερ εἰσὶ κατὰ τὸν λόγον τοῦ συγγρα φέως, ἢ ἀκροαταὶ τῶν ἀπολογηθέντων, ή κατήγοροι τῶν κατὰ τῆς εὐσεβείας αὐτῷ τολμηθέντων, αὐτὸς εἰπάτω· ἢ πῶς οἱ κατήγοροι καθυβρίσουσιν ἢ τίνα οἱ δικασταὶ περὶ αὐτοῦ τὴν ψῆφον ἐξοίσουσι, προ- κατασκευαζομένου διὰ τῆς ἀπολογίας του πλημμελή ματος. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν οὐκ οἶδα πῶς παρενέπεσον ἐκ τῆς ἀκολουθίας τοῦ λόγου τῷ μὴ καλῶς προήχθαι τὴν ἀκολουθίαν. Οὐδὲ γὰρ περὶ τοῦ πῶς ἔχρην ἀπολογή σασθαι πρόκειται νῦν ἐξετάζειν· ἀλλ᾽ εἰ ἀπολελόγη ται ὅλως. Πρὸς δὲ τὸ προτεθὲν ἐπανέλθωμεν· ὅτι τοῖς ἰδίοις ἁλίσκεται φανερῶς οὕτως· Ὁ δυσχεραίνων τὸ ψεῦδος κεκρίσθαι λέγει καὶ παρανόμων ἐπιτυχεῖν δικαστῶν, καὶ διὰ γῆς, καὶ θαλάσσης ἀγόμενος, πρὸς ἡλίου τε φλογμόν, καὶ κόνιν κακοπαθῆσαι. Εἶτα πέ λιν περιστέλλων τὸ ψεῦδος, ἥλῳ τὸν ἦλον, κατὰ τὴν παροιμίαν, ἐκκρούει, ἄλλῳ ψεύδει τοῦτο τὸ ψεῦδος ἐπανορθούμενος. Πάντων γὰρ αὐτῷ συνεπισταμένων, ὅτι οὐδεμίαν ἔρρηξεν ἐν δικαστηρίῳ φωνήν, παρητής σθαί φησι τὸ τῶν ἐχθρῶν δικαστήριον, καὶ σιγῶν ἀλῶναι. Πῶς ἄν τις μᾶλλον ἐξελεγχθείη, καὶ πρὸς τὴν ἀλήθειαν, καὶ πρὸς ἑαυτὸν ἐναντίως ἔχων ; "Οταν ἐγκαλεῖται περὶ τῆς ἐπιγραφῆς τοῦ λόγου, τῇ κρίσει τὴν ἀνάγκην τῆς ἀπολογίας προτίθησιν· ὅταν ἐλέγ χηται, μηδὲν ἐπὶ τῶν δικαζόντων εἰπὼν, ἀρνεῖται τὴν κρίσιν, καὶ ἀπαξιοῖ τοὺς δικάζοντας. Ορᾶτε τὸν σφοδρόν πρόμαχον τῆς ἀληθείας, ὡς ἐῤῥωμένως πρὸς τὸ ψεῦδος ἀντικαθίσταται; Εἶτα τοιοῦτος ὤν, πονη ρόν, καὶ κακοήθη, καὶ ψεύστην τὴν μέγαν Βασί λειον ὀνομάζειν τολμᾷ· καὶ ἔτι πρὸς τούτοις, θρα σὺν, ἀμαθῆ, παράγραπτον, τῶν θείων αμύητον προστίθησι δὲ τῷ καταλόγῳ τῆς λοιδορίας, καὶ παρα πληξίαν, καὶ μανίαν, καὶ μυρία τοιαῦτα, σπορά- δην παντὶ καταμιγνύων τῷ λόγῳ, ὥσπερ ἐξαρχεῖν οἰόμενος τὴν ἑαυτοῦ πικρίαν ἀντιῤῥοπον ταῖς πάντων ἀνθρώπων μαρτυρίαις γενήσεσθαι· οἱ καὶ τὸ ὄνομα τοῦ μεγάλου, καθάπερ τινὸς τῶν ἀρχαίων ἁγίων τεθήπασι. Καὶ νομίζει τὸν ἄτρωτον τῷ μώμῳ δύνα- σθαι μόνον διὰ τῆς λοιδορίας λυμήνασθαι. Οὐχ οὕτω ταπεινὸς ὁ ἥλιος, ὡς μέχρι εκείνου φθάσαι τὸν κατ' αὐτοῦ λίθους, ἢ ἄλλο τι βάλλοντα. Πάλιν γὰρ ἐπανα- στρέφει τα βληθέντα κατὰ τοῦ πέμψαντος· ὁ δὲ σκοπὸς μένει τῆς βολῆς ὑψηλότερος· κἄν τις ὡς S. GREGORII NYSSENI de quo accusatus est, majori studio et apparatu confirmat. Nam quod objicitur est, ut iste dicit, impietas; non incerta et indefinita, sed certa et determinata. Apologia vero docet impietatem ; nec crimen diluit, sed prorsus stabilit. Quod si pietatis doctrina fuisset incerta, et ignota, minus fortassis periculum fuisset, moliri ejusmodi novitatem. At cum in omnium piorum animis doctrina theologi Basilii | insideat ; num is, qui communibus om- nium decretis et persuasionibus contraria tradit, depellit a se per defensionem ea, quorum accusa- tur: et non magis omnium audientium contra sese iram provocat, et vehementer sui ipsius fit accusa- tor? Ego quidem ita sentio. Itaque utrum sectato- res Eunomii audituri sint aliquam apologiam, an accusaturi ea, quæ ad pietatem pervertendam ex- cogitavit, ipse viderit; vel et illud, quomodo ac- cusatores injuriam illaturi et quam sententiam judices adversus ipsum pronuntiaturi sint, stabilito per apologiam, novisque argumentis confirmato crimine . B C Caterum nescio, quonam pacto in hac, ex ora- tionis serie et ordine inciderim, hoc ipso dum ora- tionis ordo non observatur. Neque enim animus nunc est examinare, qua ratione instituenda sit apologia; sed utrum apologiam Eunomius institue- rit. Verum ad propositam materiam revertamur. Hunc ergo propriis verbis capi manifestum est. Nam qui ægre ferens de mendacio judicatum esse, dicit iniquos judices se nactum, et terra marique circumductum, solisque æstu et pulvere plurima incommoda perpessum esse; mox mendacium ob- velans, clavum clavo, ut proverbium habet, pellit, et alio mendacio hoc mendacium corrigit; cum enim pariter cum ipso omnes sciant, quod nullam penitus vocem in judicio miserit, ait se detrectasse hostium tribunal, tacentemque condemnatum. Quo- modo clarius ostendi posset, hunc et cum veritate et secum pugnare? Quando reprehenditur, quod male suum librum inscripserit, ait se judicii neces- sitate compulsum, ut librum suum apologiæ titulo prænotaret. Quando monstratur, quod nihil apud judices sit locutus, mox negat judicium, judicesque illos respuit. Videte egregiumn istumn veritatis pro- D pugnatorem, ut valide contra mendacium pugnat? Et cum talis sit audet magnum Basilium nominare malignum, improbum, mendacem,audacem, indoctum, adscriptilium (seu spurium), rerum divinarum im- peritum : et catalogo conviciorum addit etiam stupi- ditatem, insaniam, furorem, et infinita talia, quæ passim orationi sum aspergit; sufficere ratus linguæ suæ asperitatem et acerbitatem opponere, tanquam equivalentem omnium hominum testimoniis, qui et nomen magni Basilii, tanquam alicujus veterum sanctorum adır.irantur: et putat iste invictum illum sola conviciandi libidine et impudentia lædi posse? Non adeo humilis et demissus sol est, ut usque ad ipsum pertingant lapides, vel aliquid aliud in ipsum

Α ται· ἀλλ᾽ αὐτὸ τὸ κατηγορούμενον ἔγκλημα διὰ φιλο- πονωτέρας κατασκευῆς ἰσχυροποιεῖται. Τὸ μὲν γὰρ προφερόμενον, καθώς οὗτός φησιν, ἀσεβείας ἐστὶ γραφή, οὐκ ἀόριστον αὐτῷ τὴν αἰτίαν επάγουσα, ἀλλ' αὐτὸ προφέρουσα τῆς ἀσεβείας τὸ εἶδος· ἡ δὲ ἀπολογία, τὸ δεῖν ἀσεβεῖν κατασκευάζει, οὐκ ἀναι ροῦσα τὴν αἰτίαν, ἀλλὰ βεβαιοῦσα τὸ ἔγκλημα. Αδή λων μὲν γὰρ ὄντων τῶν τῆς εὐσεβείας δογμάτων. [ ἧττον ἴσως ἦν ἐπικίνδυνον κατατομὴν τῆς καινότης τος· πάσαις δὲ τῶν εὐσεβούντων ψυχαῖς παγίας τῆς τοῦ θεολόγου διδασκαλίας ἐνυπαρχούσης, ὁ τὰ ἐναντία τοῖς κοινῇ παρὰ πάντων εγνωσμένοις βοῶν, ἆρα ἀπολογεῖται ὑπὲρ ὧν ἐγκαλεῖται, ἢ μᾶλλον ἐφέλκεται καθ᾿ ἑαυτοῦ τὴν τῶν ἀκουόντων ὀργὴν, καὶ πικρό- τερος ἑαυτοῦ κατήγορος ἵσταται; Ἐγὼ μὲν τοῦτό φημι. Ὥστε εἴπερ εἰσὶ κατὰ τὸν λόγον τοῦ συγγρα φέως, ἢ ἀκροαταὶ τῶν ἀπολογηθέντων, ή κατήγοροι τῶν κατὰ τῆς εὐσεβείας αὐτῷ τολμηθέντων, αὐτὸς εἰπάτω· ἢ πῶς οἱ κατήγοροι καθυβρίσουσιν ἢ τίνα οἱ δικασταὶ περὶ αὐτοῦ τὴν ψῆφον ἐξοίσουσι, προ- κατασκευαζομένου διὰ τῆς ἀπολογίας του πλημμελή ματος. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν οὐκ οἶδα πῶς παρενέπεσον ἐκ τῆς ἀκολουθίας τοῦ λόγου τῷ μὴ καλῶς προήχθαι τὴν ἀκολουθίαν. Οὐδὲ γὰρ περὶ τοῦ πῶς ἔχρην ἀπολογή σασθαι πρόκειται νῦν ἐξετάζειν· ἀλλ᾽ εἰ ἀπολελόγη ται ὅλως. Πρὸς δὲ τὸ προτεθὲν ἐπανέλθωμεν· ὅτι τοῖς ἰδίοις ἁλίσκεται φανερῶς οὕτως· Ὁ δυσχεραίνων τὸ ψεῦδος κεκρίσθαι λέγει καὶ παρανόμων ἐπιτυχεῖν δικαστῶν, καὶ διὰ γῆς, καὶ θαλάσσης ἀγόμενος, πρὸς ἡλίου τε φλογμόν, καὶ κόνιν κακοπαθῆσαι. Εἶτα πέ λιν περιστέλλων τὸ ψεῦδος, ἥλῳ τὸν ἦλον, κατὰ τὴν παροιμίαν, ἐκκρούει, ἄλλῳ ψεύδει τοῦτο τὸ ψεῦδος ἐπανορθούμενος. Πάντων γὰρ αὐτῷ συνεπισταμένων, ὅτι οὐδεμίαν ἔρρηξεν ἐν δικαστηρίῳ φωνήν, παρητής σθαί φησι τὸ τῶν ἐχθρῶν δικαστήριον, καὶ σιγῶν ἀλῶναι. Πῶς ἄν τις μᾶλλον ἐξελεγχθείη, καὶ πρὸς τὴν ἀλήθειαν, καὶ πρὸς ἑαυτὸν ἐναντίως ἔχων ; "Οταν ἐγκαλεῖται περὶ τῆς ἐπιγραφῆς τοῦ λόγου, τῇ κρίσει τὴν ἀνάγκην τῆς ἀπολογίας προτίθησιν· ὅταν ἐλέγ χηται, μηδὲν ἐπὶ τῶν δικαζόντων εἰπὼν, ἀρνεῖται τὴν κρίσιν, καὶ ἀπαξιοῖ τοὺς δικάζοντας. Ορᾶτε τὸν σφοδρόν πρόμαχον τῆς ἀληθείας, ὡς ἐῤῥωμένως πρὸς τὸ ψεῦδος ἀντικαθίσταται; Εἶτα τοιοῦτος ὤν, πονη ρόν, καὶ κακοήθη, καὶ ψεύστην τὴν μέγαν Βασί λειον ὀνομάζειν τολμᾷ· καὶ ἔτι πρὸς τούτοις, θρα σὺν, ἀμαθῆ, παράγραπτον, τῶν θείων αμύητον προστίθησι δὲ τῷ καταλόγῳ τῆς λοιδορίας, καὶ παρα πληξίαν, καὶ μανίαν, καὶ μυρία τοιαῦτα, σπορά- δην παντὶ καταμιγνύων τῷ λόγῳ, ὥσπερ ἐξαρχεῖν οἰόμενος τὴν ἑαυτοῦ πικρίαν ἀντιῤῥοπον ταῖς πάντων ἀνθρώπων μαρτυρίαις γενήσεσθαι· οἱ καὶ τὸ ὄνομα τοῦ μεγάλου, καθάπερ τινὸς τῶν ἀρχαίων ἁγίων τεθήπασι. Καὶ νομίζει τὸν ἄτρωτον τῷ μώμῳ δύνα- σθαι μόνον διὰ τῆς λοιδορίας λυμήνασθαι. Οὐχ οὕτω ταπεινὸς ὁ ἥλιος, ὡς μέχρι εκείνου φθάσαι τὸν κατ' αὐτοῦ λίθους, ἢ ἄλλο τι βάλλοντα. Πάλιν γὰρ ἐπανα- στρέφει τα βληθέντα κατὰ τοῦ πέμψαντος· ὁ δὲ σκοπὸς μένει τῆς βολῆς ὑψηλότερος· κἄν τις ὡς S. GREGORII NYSSENI de quo accusatus est, majori studio et apparatu confirmat. Nam quod objicitur est, ut iste dicit, impietas; non incerta et indefinita, sed certa et determinata. Apologia vero docet impietatem ; nec crimen diluit, sed prorsus stabilit. Quod si pietatis doctrina fuisset incerta, et ignota, minus fortassis periculum fuisset, moliri ejusmodi novitatem. At cum in omnium piorum animis doctrina theologi Basilii | insideat ; num is, qui communibus om- nium decretis et persuasionibus contraria tradit, depellit a se per defensionem ea, quorum accusa- tur: et non magis omnium audientium contra sese iram provocat, et vehementer sui ipsius fit accusa- tor? Ego quidem ita sentio. Itaque utrum sectato- res Eunomii audituri sint aliquam apologiam, an accusaturi ea, quæ ad pietatem pervertendam ex- cogitavit, ipse viderit; vel et illud, quomodo ac- cusatores injuriam illaturi et quam sententiam judices adversus ipsum pronuntiaturi sint, stabilito per apologiam, novisque argumentis confirmato crimine . B C Caterum nescio, quonam pacto in hac, ex ora- tionis serie et ordine inciderim, hoc ipso dum ora- tionis ordo non observatur. Neque enim animus nunc est examinare, qua ratione instituenda sit apologia; sed utrum apologiam Eunomius institue- rit. Verum ad propositam materiam revertamur. Hunc ergo propriis verbis capi manifestum est. Nam qui ægre ferens de mendacio judicatum esse, dicit iniquos judices se nactum, et terra marique circumductum, solisque æstu et pulvere plurima incommoda perpessum esse; mox mendacium ob- velans, clavum clavo, ut proverbium habet, pellit, et alio mendacio hoc mendacium corrigit; cum enim pariter cum ipso omnes sciant, quod nullam penitus vocem in judicio miserit, ait se detrectasse hostium tribunal, tacentemque condemnatum. Quo- modo clarius ostendi posset, hunc et cum veritate et secum pugnare? Quando reprehenditur, quod male suum librum inscripserit, ait se judicii neces- sitate compulsum, ut librum suum apologiæ titulo prænotaret. Quando monstratur, quod nihil apud judices sit locutus, mox negat judicium, judicesque illos respuit. Videte egregiumn istumn veritatis pro- D pugnatorem, ut valide contra mendacium pugnat? Et cum talis sit audet magnum Basilium nominare malignum, improbum, mendacem,audacem, indoctum, adscriptilium (seu spurium), rerum divinarum im- peritum : et catalogo conviciorum addit etiam stupi- ditatem, insaniam, furorem, et infinita talia, quæ passim orationi sum aspergit; sufficere ratus linguæ suæ asperitatem et acerbitatem opponere, tanquam equivalentem omnium hominum testimoniis, qui et nomen magni Basilii, tanquam alicujus veterum sanctorum adır.irantur: et putat iste invictum illum sola conviciandi libidine et impudentia lædi posse? Non adeo humilis et demissus sol est, ut usque ad ipsum pertingant lapides, vel aliquid aliud in ipsum

ἐλαμπῆ διαβάλλῃ τὸν ἥλιον, οὐ τὸ φῶς τῆς ἀκτῖνος ἐκ τῶν σκωμμάτων ήμαύρωσεν, ἀλλ' ὁ μὲν ἥλιος ἔσται, καὶ σκωπτόμενος, ἥλιος, τοῦ δὲ λοιδοροῦντος ὡς ἀφεγγῆ τὴν ἀκτῖνα ἡ πήρωσις τῶν ὁρατικῶν αἰ- σθητηρίων ἀπελεγχθήσεται· κἂν ὅτι μάλιστα τούς τε ἀκουσομένους, καὶ τοὺς ἐντευξομένους πείθειν ἐθέλῃ καθ' ὁμοιότητα τῆς ἀπολογίας ἐκείνης, μὴ ταῖς πάνε των περὶ τοῦ ἡλίου δόξαις προστίθεσθαι, μηδὲ τῶν πολλῶν πεῖραν τῆς ἰδίας ὑπολήψεως ποιεῖσθαι κυρίω τέραν, τῇ πλείονι μοίρᾳ τὴ κρεῖττον προσάπτοντας, μάτην ἐπὶ τῶν βλεπόντων ληρήσει. Τίς οὖν εἴνους τῷ Εὐνομίῳ πεισάτω χαλινὸν αὐτὸν Β ἐπιθεῖναι τῷ στόματι, μηδὲ ἀφηνιάζειν τῇ ἀταξίᾳ τοῦ λόγου, μηδὲ πρὸς κέντρα λακτίζειν, μηδὲ θρασυστο μεῖν κατὰ τοῦ τιμίου ὀνόματος, ἀλλὰ καὶ τῇ μνήμῃ λαμβάνονται μόνον τὸν μέγαν Βασίλειον, εὐλαβείας καὶ δέους τὴν ψυχὴν ἀναπίμπλασθαι. Τί γὰρ αὐτῷ καὶ πλέον ἐκ τῆς ἀμέτρου πομπείας ταύτης γενήσε- ται· ὅταν ὁ μὲν τοιοῦτος δοκῇ παρὰ πᾶσιν, οἷον αὐτὸν ἀνακηρύττει ὁ βίος, ὁ λόγος, ἡ κοινὴ τῆς οἰκουμένης περὶ αὐτοῦ μαρτυρία ; Ὁ δὲ κακίζειν ἐπιχειρῶν, τὸν ἑαυτοῦ δεικνύει τρόπον, ὡς Μὴ δυνάμενος, καθώς φησί που τὸ Εὐαγγελίον, ἀγαθὰ λαλεῖν τῷ πονηρὸς εἶναι, ἀλλ' ἐκ τοῦ περισσεύματος τῆς καρδίας φθέγγεσθαι καὶ ἐκ τοῦ πονηροῦ θησαυροῦ προχει ρίζεσθαι. Οτι γὰρ ψιλὰ τῆς λοιδορίας ἐστὶ τὰ ῥής ματα τῆς τῶν πραγμάτων ἀληθείας οὐ προσαπτόμενα, ἐξ αὐτῶν ἐστι τῶν γεγραμμένων ὁ ἔλεγχος. Υπέθετό τινα τόπον, ἐν ᾧ τὸν περὶ τῶν δογμάτων ἀγῶνα συστῆναί φησιν, ἀνώνυμον δὲ τοῦτον, καὶ οὐκ δενὶ γνωρίμῳ σημείῳ δηλούμενον, ὥστε ἀνάγκην εἶναι τῷ ἀκροατῇ πεπλανημένως τῶν ἀδήλων κατα- στοχάζεσθαι. Ἐν τούτῳ φησὶ σύλλογον γεγενή σθαι τῶν πανταχόθεν λογάδων, καὶ ἐνακμάζει τῷ λόγῳ νεανικῶς, ὑπ' ὄψιν ἄγων δῆθεν τὴν τῶν πραγμά των διασκευήν. Εἶτα δικασταῖς τισι λέγει, μηδὲ τού- των ονομαστί μεμνημένος, τὸν περὶ τῶν ἐσχάτων προκεῖσθαι δρόμον, ὑποφωνεῖν δὲ παρόντα τὸν ἡμέτε- ρον καθηγητήν καὶ πατέρα· τῆς δὲ κρίσεως πρὸς τοὺς ἐναντίους τὸ κράτος μετατιθείσης, φεύγειν αὐτ τὸν τοὺς τόπους, καταλιπόντα τὴν τάξιν, καί τινα καπνὸν τῆς πατρίδος μεταδιώκειν· καὶ πολὺς ἐστι διασύρων ἐν τῇ ὑπογραφῇ τῆς δειλίας τὸν ἄνδρα· ἅπερ ἔξεστιν ἐκ τῶν γεγραμμένων τῷ βουλομένῳ μαθεῖν. Οὐ γὰρ ἐμοὶ σχολὴ πάντα τὸν ἔμετον τῆς ἐκείνου σχολῆς διὰ τῶν ἐμῶν λόγων κατασκεδάζειν, ἀλλ' οὗ χάριν ἐπεμνήσθην τῶν εἰρημένων, πρὸς τοῦτο καὶ μεταβήσομαι. Τίς ἐκεῖνος ὁ ἀνώνυμος χῶρος, ἐν ᾧ περὶ τῶν δο- γμάτων ἐξετάζεται λόγος; Τίς ὁ καιρὸς ὁ τοὺς ἀρί- στους ἐπὶ τὸν ἀγῶνα καλῶν; Τίνες οἱ ἄνθρωποι, οι διὰ γῆς καὶ θαλάττης πρὸς τὴν κοινωνίαν τῶν πόνων ἑαυτοὺς κατεπείξαντες ; Τίνα λέγει κόσμον ἐπὶ τοῖς ἐκβησομένοις μετέωρον, ἀναμένοντα τῆς ψήφου την • CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A emissum. Nam jacula recidunt in caput mittentis, et sol omni jactu manet altior. Et licet quis cri- minetur solem ut obscurum, haud tamen conviciis splendor radiorum imminuitur, sed sol etiam con - viciis impetitus, nihil aliud est, quam sol. Interim, qui solis radios tenebricosos esse nugatur, nihil aliud reportat, quam quod oculorum suorum cæ- citatem insigniter prodit: et quamvis maxime iis qui audiunt, et cum quibus agit, persuadere velit, instar illius apologiæ, ne assentiantur communi hominum de sole existimationi, neve multorum ex- ademptus. F perientiam propriis persuasionibus præponant, rati apud plures inveniri id quod rectius est; delirare censebitur talis ab iis, quibus videndi sensus non est Qui igitur bene cupit Eunomio, moneat ut ori suo frenum imponat; ne tam insulsos et inconditos sermones effutiat, neve contra stimulos calcitret, neque adeo audacter et insolenter verbis sese ef- ferat, contemptu venerandi illius [Basilii] nominis, quin potius sola nemoria Basilium complexus, reverentia et metu perfundi deberet. Nam quæ ex hujusmodi jactandi sese simul et conviciandi pe- tulantia exsistet Eunomio utilitas ; cum qualis ille apud omnes habetur, talem illum prædicet vita, oratio, et concors orbis terrarum testimonium? Quem dum iste criminatur, suos mores ostendit nequit enim bona loqui, ut alicubi dicit Evange lium, eo quod malus sit, sed ex abundantia cor- dis loquitur, et ex malo thesauro sua verba depro- C mit. Quod autem convicia sint nuda verba, quæ ad Matth. x1, 35. D ipsam veritatem non pertingant, demonstrare lices ex propriis istius scriptis. Adducit locum quemdam, in quo certamen pre. doctrinæ veritate sit ingressus, sed neque locum nominat, neque ullo certo signo designat, ut ne cesse sit auditorem incertis conjecturis fluctuare et circumferri. In hoc inquit convenisse ex omni- bus locis evocatos, et pueriliter in verbis luxuria- tur, oculis videlicet subjiciens, et repræsentans, conventus illius apparatum. Deinde ait, judicibus. quibusdam, neque enim hos nominat, ultimum supplicium fuisse propositum, his vero subscri- psisse etiam nostrum [Basilium] præceptorem et patrem. Judicio autem adversariis potiores partes deferente, derepente illum fugisse, deserto ordine, patriæque fumum quemdam recta secutum esse : multusque in traducendo et irridendo viro, pro- pter timiditatem, ut quivis ex ipsius libro cogno- scere poterit. Non enim mihi vacat omnia, quæ evomit psius bilis, verbis persequi, sed ad id transire, cujus gratia etiam prædicta attuli. Quis est ille sine nomine locus, in quo de do- gmatum veritate habita est disquisitio ? Quo tem- pore, quave occasione præstantissimi quique ad certamen evocati sunt? Quinam illi homines, qui terra marique ad communionem laborum prope- rarunt? Quem mundum narrat, eventus exspectą-

ἐλαμπῆ διαβάλλῃ τὸν ἥλιον, οὐ τὸ φῶς τῆς ἀκτῖνος ἐκ τῶν σκωμμάτων ήμαύρωσεν, ἀλλ' ὁ μὲν ἥλιος ἔσται, καὶ σκωπτόμενος, ἥλιος, τοῦ δὲ λοιδοροῦντος ὡς ἀφεγγῆ τὴν ἀκτῖνα ἡ πήρωσις τῶν ὁρατικῶν αἰ- σθητηρίων ἀπελεγχθήσεται· κἂν ὅτι μάλιστα τούς τε ἀκουσομένους, καὶ τοὺς ἐντευξομένους πείθειν ἐθέλῃ καθ' ὁμοιότητα τῆς ἀπολογίας ἐκείνης, μὴ ταῖς πάνε των περὶ τοῦ ἡλίου δόξαις προστίθεσθαι, μηδὲ τῶν πολλῶν πεῖραν τῆς ἰδίας ὑπολήψεως ποιεῖσθαι κυρίω τέραν, τῇ πλείονι μοίρᾳ τὴ κρεῖττον προσάπτοντας, μάτην ἐπὶ τῶν βλεπόντων ληρήσει. Τίς οὖν εἴνους τῷ Εὐνομίῳ πεισάτω χαλινὸν αὐτὸν Β ἐπιθεῖναι τῷ στόματι, μηδὲ ἀφηνιάζειν τῇ ἀταξίᾳ τοῦ λόγου, μηδὲ πρὸς κέντρα λακτίζειν, μηδὲ θρασυστο μεῖν κατὰ τοῦ τιμίου ὀνόματος, ἀλλὰ καὶ τῇ μνήμῃ λαμβάνονται μόνον τὸν μέγαν Βασίλειον, εὐλαβείας καὶ δέους τὴν ψυχὴν ἀναπίμπλασθαι. Τί γὰρ αὐτῷ καὶ πλέον ἐκ τῆς ἀμέτρου πομπείας ταύτης γενήσε- ται· ὅταν ὁ μὲν τοιοῦτος δοκῇ παρὰ πᾶσιν, οἷον αὐτὸν ἀνακηρύττει ὁ βίος, ὁ λόγος, ἡ κοινὴ τῆς οἰκουμένης περὶ αὐτοῦ μαρτυρία ; Ὁ δὲ κακίζειν ἐπιχειρῶν, τὸν ἑαυτοῦ δεικνύει τρόπον, ὡς Μὴ δυνάμενος, καθώς φησί που τὸ Εὐαγγελίον, ἀγαθὰ λαλεῖν τῷ πονηρὸς εἶναι, ἀλλ' ἐκ τοῦ περισσεύματος τῆς καρδίας φθέγγεσθαι καὶ ἐκ τοῦ πονηροῦ θησαυροῦ προχει ρίζεσθαι. Οτι γὰρ ψιλὰ τῆς λοιδορίας ἐστὶ τὰ ῥής ματα τῆς τῶν πραγμάτων ἀληθείας οὐ προσαπτόμενα, ἐξ αὐτῶν ἐστι τῶν γεγραμμένων ὁ ἔλεγχος. Υπέθετό τινα τόπον, ἐν ᾧ τὸν περὶ τῶν δογμάτων ἀγῶνα συστῆναί φησιν, ἀνώνυμον δὲ τοῦτον, καὶ οὐκ δενὶ γνωρίμῳ σημείῳ δηλούμενον, ὥστε ἀνάγκην εἶναι τῷ ἀκροατῇ πεπλανημένως τῶν ἀδήλων κατα- στοχάζεσθαι. Ἐν τούτῳ φησὶ σύλλογον γεγενή σθαι τῶν πανταχόθεν λογάδων, καὶ ἐνακμάζει τῷ λόγῳ νεανικῶς, ὑπ' ὄψιν ἄγων δῆθεν τὴν τῶν πραγμά των διασκευήν. Εἶτα δικασταῖς τισι λέγει, μηδὲ τού- των ονομαστί μεμνημένος, τὸν περὶ τῶν ἐσχάτων προκεῖσθαι δρόμον, ὑποφωνεῖν δὲ παρόντα τὸν ἡμέτε- ρον καθηγητήν καὶ πατέρα· τῆς δὲ κρίσεως πρὸς τοὺς ἐναντίους τὸ κράτος μετατιθείσης, φεύγειν αὐτ τὸν τοὺς τόπους, καταλιπόντα τὴν τάξιν, καί τινα καπνὸν τῆς πατρίδος μεταδιώκειν· καὶ πολὺς ἐστι διασύρων ἐν τῇ ὑπογραφῇ τῆς δειλίας τὸν ἄνδρα· ἅπερ ἔξεστιν ἐκ τῶν γεγραμμένων τῷ βουλομένῳ μαθεῖν. Οὐ γὰρ ἐμοὶ σχολὴ πάντα τὸν ἔμετον τῆς ἐκείνου σχολῆς διὰ τῶν ἐμῶν λόγων κατασκεδάζειν, ἀλλ' οὗ χάριν ἐπεμνήσθην τῶν εἰρημένων, πρὸς τοῦτο καὶ μεταβήσομαι. Τίς ἐκεῖνος ὁ ἀνώνυμος χῶρος, ἐν ᾧ περὶ τῶν δο- γμάτων ἐξετάζεται λόγος; Τίς ὁ καιρὸς ὁ τοὺς ἀρί- στους ἐπὶ τὸν ἀγῶνα καλῶν; Τίνες οἱ ἄνθρωποι, οι διὰ γῆς καὶ θαλάττης πρὸς τὴν κοινωνίαν τῶν πόνων ἑαυτοὺς κατεπείξαντες ; Τίνα λέγει κόσμον ἐπὶ τοῖς ἐκβησομένοις μετέωρον, ἀναμένοντα τῆς ψήφου την • CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A emissum. Nam jacula recidunt in caput mittentis, et sol omni jactu manet altior. Et licet quis cri- minetur solem ut obscurum, haud tamen conviciis splendor radiorum imminuitur, sed sol etiam con - viciis impetitus, nihil aliud est, quam sol. Interim, qui solis radios tenebricosos esse nugatur, nihil aliud reportat, quam quod oculorum suorum cæ- citatem insigniter prodit: et quamvis maxime iis qui audiunt, et cum quibus agit, persuadere velit, instar illius apologiæ, ne assentiantur communi hominum de sole existimationi, neve multorum ex- ademptus. F perientiam propriis persuasionibus præponant, rati apud plures inveniri id quod rectius est; delirare censebitur talis ab iis, quibus videndi sensus non est Qui igitur bene cupit Eunomio, moneat ut ori suo frenum imponat; ne tam insulsos et inconditos sermones effutiat, neve contra stimulos calcitret, neque adeo audacter et insolenter verbis sese ef- ferat, contemptu venerandi illius [Basilii] nominis, quin potius sola nemoria Basilium complexus, reverentia et metu perfundi deberet. Nam quæ ex hujusmodi jactandi sese simul et conviciandi pe- tulantia exsistet Eunomio utilitas ; cum qualis ille apud omnes habetur, talem illum prædicet vita, oratio, et concors orbis terrarum testimonium? Quem dum iste criminatur, suos mores ostendit nequit enim bona loqui, ut alicubi dicit Evange lium, eo quod malus sit, sed ex abundantia cor- dis loquitur, et ex malo thesauro sua verba depro- C mit. Quod autem convicia sint nuda verba, quæ ad Matth. x1, 35. D ipsam veritatem non pertingant, demonstrare lices ex propriis istius scriptis. Adducit locum quemdam, in quo certamen pre. doctrinæ veritate sit ingressus, sed neque locum nominat, neque ullo certo signo designat, ut ne cesse sit auditorem incertis conjecturis fluctuare et circumferri. In hoc inquit convenisse ex omni- bus locis evocatos, et pueriliter in verbis luxuria- tur, oculis videlicet subjiciens, et repræsentans, conventus illius apparatum. Deinde ait, judicibus. quibusdam, neque enim hos nominat, ultimum supplicium fuisse propositum, his vero subscri- psisse etiam nostrum [Basilium] præceptorem et patrem. Judicio autem adversariis potiores partes deferente, derepente illum fugisse, deserto ordine, patriæque fumum quemdam recta secutum esse : multusque in traducendo et irridendo viro, pro- pter timiditatem, ut quivis ex ipsius libro cogno- scere poterit. Non enim mihi vacat omnia, quæ evomit psius bilis, verbis persequi, sed ad id transire, cujus gratia etiam prædicta attuli. Quis est ille sine nomine locus, in quo de do- gmatum veritate habita est disquisitio ? Quo tem- pore, quave occasione præstantissimi quique ad certamen evocati sunt? Quinam illi homines, qui terra marique ad communionem laborum prope- rarunt? Quem mundum narrat, eventus exspectą-

μὲν ἐάσθω κατὰ τὴν τῶν παίδων ἐν τοῖς διδασκα- λείοις συνήθειαν, ἐν τοῖς τοιούτοις παρευρέμασιν, ὄγκον τινὰ καὶ μέγεθος ἐπιμηχανᾶσθαι τῷ λόγῳ· ἐκείνο δὲ μόνον εἰπάτω, τίς ὁ ἄμαχος ἐκεῖνος ἀγω νιστής, ᾧ συμπλακήναί φησι δειλιάσαι τὸν διδάσκαλον ἡμῶν. Εἰ μὲν γὰρ καὶ τοῦτο συμπέπλασιαι, νικάτω πάλιν, καὶ τὸ πλεῖον ἐχέτω τῆς ματαιότητος· ἡμεῖς δὲ σιγήσομεν. Ἐν γὰρ τῷ σκιαμαχεῖν ἐπ᾽ οὐδενὶ χρησίμῳ ἡ ἀληθῆς ἐστι νίκη, τὸ τῆς τοιαύτης νίκης ἑκουσίως ὑφίεσθαι· εἰ δὲ περὶ τῶν ἐν Κωνσταντίνου πόλει γεγονότων φησί, κἀκεῖνο τὸ συνέδριον λέγει· καὶ ταῖς ἐκεῖ τραγῳδίαις εμφλεγμαίνει τῷ λόγῳ, καὶ τὸν μέγαν, καὶ δυσανταγώνιστον ἀθλητὴν ἑαυτὸν ὄνο μάζει· δεξαίμεθα τὰς αἰτίας, ὅτι παρόντες τῷ καιρῷ τῶν ἀγώνων, τοῖς ἀγωνιζομένοις οὐ συνεπλάκημεν. Δειξάτω τοίνυν ὁ ἐκείνῳ τὴν δειλίαν ἐπονειδίζων εἰ κατῆλθεν εἰς μέσους αὐτός; Εί τινα έρρηξεν ὑπὲρ τῆς καθ' ἑαυτὸν εὐσεβείας φωνήν ; Εἰ κατέτεινε λόγον νεανικῶς; εἰ λαμπρῶς πρὸς τοὺς ἀντιτεταγμένους διηγωνίσατο; ἀλλ᾽ οὐκ ἂν εἰπεῖν ἔχοι· ἢ ἑαυτῷ μάχε ται περιφανῶς. Ομολόγησε γὰρ σιωπῇ δεδέχθαι τὴν παρὰ τῶν δικαστῶν ἐπενεχθεῖσαν ψῆφον. Εἰ τοίνυν ἔδει παρὰ τοὺς ἀγῶνας λέγειν (τοῦτο γὰρ νομοθετεί νῦν τῷ συγγράμματι), διὰ τί τότε σιωπών κατακρί νεται; Εἰ δὲ καλῶς ἐποίησεν, ἐπὶ τῶν δικαζόντων τὴν ἡσυχίαν τιμήσας, τίς ἡ ἀποκλήρωσις τὸν μὲν ἐπαι νεῖσθαι σιγῶντα, ἡμῖν δὲ πρὸς διαβολῆς εἶναι τὴν ἡσυχίαν ; Τί ἄν τις ἀδικώτερον τῆς ἀτοπίας ταύτης ἐπινοήσειεν, εἰ τῶν δύο μετὰ τοὺς ἀγῶνας πεποιη- Α κρίσιν ; "Η τίς γδ διατιθεὶς τοὺς ἀγῶνας: Η ταῦτα Β μένων τὸν λόγον, ἑαυτὸν μὲν κατὰ καιρὸν ἀπολελογῆς σθαι λέγει, τοσοῦτον τοῦ καιροῦ κατόπιν γενόμενον, τὸν δὲ ἀντειπόντα τῷ λόγῳ κακίζειν ὡς τοῦ καιροῦ τῶν ἀγώνων καθυστερήσαντα ; "Η τάχα προδιαβαλεῖν ἔδει τῇ ἀντιῤῥήσει τὸν μέλλοντα ρηθήσεσθαι λόγον; Τοῦτο γὰρ, ὡς ἔοικε τῷ ἐγκλήματι λείπεται· τί δήποτε προγνούς, ἃ γράφειν ἔμελλες παρὰ τὸν τῆς κρίσεως ἐκείνης καιρὸν οὐ διήλεγξεν ; Ὅτι γὰρ οὐκ ἐν τῇ κρίσει τὴν ἀπολογίαν ταύτην πεποίηται, φανερόν ἐστ: δι' ὧν ὡμολόγησε. Πάλιν γὰρ τῶν αὐτῶν ῥημάτων ἐπιμνησθήσομαι. Ἡμεῖς γὰρ, φησίν, ὅτι σιωπῶντες ἑάλωμεν, ὁμολογοῦμεν, καὶ τὴν αἰτίαν προστίθησε, πονηρῶν, φησὶν, ἀνθρώπων τὴν τοῦ δικάζειν ἀξίαν λαχόντων· μᾶλλον δὲ ὡς αὐτὸς λέγει, Εἰς τὴν τῶν δικαζόντων χώραν εἰσχρησάντων. Ὅτι δὲ πάλιν τὸν προσήκοντα καιρὸν τῇ ἀπολογίᾳ προσμαρτυρεῖ, ἐξ ἑτέρων, ὧν εἶπε, δῆλόν ἐστιν. Οὕτω γὰρ ἡ λέξις ἔχει· Ἀλλ' ὅτι μέν, φησίν, οὐ πλασάμενος, ὑπὲρ δὲ τῶν μεσιτῶν ἀναγκαζόμενος, κατὰ τὸν προσήκοντα καιρὸν καὶ τρόπον ἐπὶ τὴν ἀπολογίαν προήχθην, ἔκ τε τῶν πραγμάτων αὐτῶν, καὶ τῶν τούτου λό- γων γέγονε δῆλον. Τί οὖν ἐρεῖ ὁ πανταχοῦ ῥᾳδίως επιστρέφων τὸν λόγον ; Οὐκ ἔδει σιωπᾷν ἐπὶ τῶν ἀγώ νων ; Διὰ τί οὖν ἄφωνος ἐπὶ τῶν αὐτῶν ἀγώνων Εὐ νόμιος ; Αλλ' εὔκαιρος ἡ μετὰ τοὺς ἀγῶνας ἀπολογία τούτῳ. Πῶς οὖν ἄκαιρος ἡ πρὸς τὰ εἰρημένα μάχη ἐκείνῳ ; S. GREGORI NYSSENI tione suspensum, præstolantemque judicum sen- tentiam? Aut quis pugnam hanc indixit ? et simi- lia. Sed forte hæc et id genus alia permittenda sunt Eunomio, ut adolescentibus in ludo litterario, qui hujusmodi inventionibus et commentis ora- . fioni pondus et amplificationem quandam conci- liare student. Illud solum dicat, quis sit invictus ille pugil, cum quo congredi (Basilius] præceptor noster formidaverit. Si enim et hoc confictum est, ct mendaciter excogitatum, vincat iterum, pal- mamque vanitatis referat, nosque tacebimus. Dum enim cum umbris quasi et larvis inutiliter certa- tur, vera et genuina victoria est, sponte sese hu- jusmodi victoria abdicare. Quod si de rebus Con- stantinopoli gestis loquitur, illudque conciliabulum significat, et tragœdiis ibidem actis describendis immoratur, seque magnum et insuperabilem athletam nominat : fateor, quod tempore illius pugnæ congressum adversariorum vitavimus, licet præsentes. Doceat, qui Basilio timiditatem exprobrat, utrum ipse in medium processerit; utrum vocem pro sui defensione doctrinaque sua ediderit, utrum juveniliter orationem amplificaverit, utrum gene- rose cum adversa parte manus contulerit. At ni- bil, quod dicat, inveniet, nisi manifeste secum ipse pugnare velit. Fassus enim est, se silentio appro- basse latam a judicibus sententiam. Si tempore il- lius pugnæ loqui oportebat, ut nunc iste pro sua auctoritate decernit, cur tacens condemnatur? Si vero recte et convenienter fecit, quod apud illos judices magis optaverit silere, quam loqui, quæ tandem iniquitas est, illi silentium laudi, nobis autem calumniæ et crimini esse? Quid hac absur- ditate injustius fuerit, si cum duo post convoca- C tum illum conventum, verba fecerint, se quidem opportune apologiam instituisse dicat, tanto vide- leet post tempore: adversarium vero contumeliis insectari, quasi neglexerit opportunum dicendi tempus? Forte refutare debebat illam orationem, quæ postea primum scribenda erat? Hoc enim, ut videtur, querela illa postulat. Quare præsens non refutavit, tempore judicii, illa, quæ postmodum scripturus erat? Nam quod in ipso judicio nulla apologia sit usus, ex propria ipsius confessione płanum relinquitur. Iterum namque eadem verba repetam. Dicit enim : Fatemur quod capti sumus lacentes, et causam adjungit : cum maligni homines indicandi potestatem nacti essent, vel ut ipse lo- quitur : in locum judicum insiluissent. Caterumn, quod loco et tempore opportuno sese apologiam instituisse profiteatur, ex aliis, ut dixi, manife- stum evadit. Sic enim habet ad verbum: Quod au- tem nihil ultro commentus, sed a judicibus coaclus debito tempore et modo ad apologiam confugerim, ex rebus ipsis, et ex hujus verbis perspicuum fit. Quid igitur dicet is, qui in omnes figuras oratio- nem contorquet ? Non oportebat tacere in illo judi- cio et certamine? Quare ergo in illo conflictu ob- mutuit Eunomius? Sed huic tempestiva et oppor- tuna erat apologia etiam post illam concertatio- nem. Quomodo igitur intempestiva est Basilio eorum, quæ adducta sunt, confutatio ? D

μὲν ἐάσθω κατὰ τὴν τῶν παίδων ἐν τοῖς διδασκα- λείοις συνήθειαν, ἐν τοῖς τοιούτοις παρευρέμασιν, ὄγκον τινὰ καὶ μέγεθος ἐπιμηχανᾶσθαι τῷ λόγῳ· ἐκείνο δὲ μόνον εἰπάτω, τίς ὁ ἄμαχος ἐκεῖνος ἀγω νιστής, ᾧ συμπλακήναί φησι δειλιάσαι τὸν διδάσκαλον ἡμῶν. Εἰ μὲν γὰρ καὶ τοῦτο συμπέπλασιαι, νικάτω πάλιν, καὶ τὸ πλεῖον ἐχέτω τῆς ματαιότητος· ἡμεῖς δὲ σιγήσομεν. Ἐν γὰρ τῷ σκιαμαχεῖν ἐπ᾽ οὐδενὶ χρησίμῳ ἡ ἀληθῆς ἐστι νίκη, τὸ τῆς τοιαύτης νίκης ἑκουσίως ὑφίεσθαι· εἰ δὲ περὶ τῶν ἐν Κωνσταντίνου πόλει γεγονότων φησί, κἀκεῖνο τὸ συνέδριον λέγει· καὶ ταῖς ἐκεῖ τραγῳδίαις εμφλεγμαίνει τῷ λόγῳ, καὶ τὸν μέγαν, καὶ δυσανταγώνιστον ἀθλητὴν ἑαυτὸν ὄνο μάζει· δεξαίμεθα τὰς αἰτίας, ὅτι παρόντες τῷ καιρῷ τῶν ἀγώνων, τοῖς ἀγωνιζομένοις οὐ συνεπλάκημεν. Δειξάτω τοίνυν ὁ ἐκείνῳ τὴν δειλίαν ἐπονειδίζων εἰ κατῆλθεν εἰς μέσους αὐτός; Εί τινα έρρηξεν ὑπὲρ τῆς καθ' ἑαυτὸν εὐσεβείας φωνήν ; Εἰ κατέτεινε λόγον νεανικῶς; εἰ λαμπρῶς πρὸς τοὺς ἀντιτεταγμένους διηγωνίσατο; ἀλλ᾽ οὐκ ἂν εἰπεῖν ἔχοι· ἢ ἑαυτῷ μάχε ται περιφανῶς. Ομολόγησε γὰρ σιωπῇ δεδέχθαι τὴν παρὰ τῶν δικαστῶν ἐπενεχθεῖσαν ψῆφον. Εἰ τοίνυν ἔδει παρὰ τοὺς ἀγῶνας λέγειν (τοῦτο γὰρ νομοθετεί νῦν τῷ συγγράμματι), διὰ τί τότε σιωπών κατακρί νεται; Εἰ δὲ καλῶς ἐποίησεν, ἐπὶ τῶν δικαζόντων τὴν ἡσυχίαν τιμήσας, τίς ἡ ἀποκλήρωσις τὸν μὲν ἐπαι νεῖσθαι σιγῶντα, ἡμῖν δὲ πρὸς διαβολῆς εἶναι τὴν ἡσυχίαν ; Τί ἄν τις ἀδικώτερον τῆς ἀτοπίας ταύτης ἐπινοήσειεν, εἰ τῶν δύο μετὰ τοὺς ἀγῶνας πεποιη- Α κρίσιν ; "Η τίς γδ διατιθεὶς τοὺς ἀγῶνας: Η ταῦτα Β μένων τὸν λόγον, ἑαυτὸν μὲν κατὰ καιρὸν ἀπολελογῆς σθαι λέγει, τοσοῦτον τοῦ καιροῦ κατόπιν γενόμενον, τὸν δὲ ἀντειπόντα τῷ λόγῳ κακίζειν ὡς τοῦ καιροῦ τῶν ἀγώνων καθυστερήσαντα ; "Η τάχα προδιαβαλεῖν ἔδει τῇ ἀντιῤῥήσει τὸν μέλλοντα ρηθήσεσθαι λόγον; Τοῦτο γὰρ, ὡς ἔοικε τῷ ἐγκλήματι λείπεται· τί δήποτε προγνούς, ἃ γράφειν ἔμελλες παρὰ τὸν τῆς κρίσεως ἐκείνης καιρὸν οὐ διήλεγξεν ; Ὅτι γὰρ οὐκ ἐν τῇ κρίσει τὴν ἀπολογίαν ταύτην πεποίηται, φανερόν ἐστ: δι' ὧν ὡμολόγησε. Πάλιν γὰρ τῶν αὐτῶν ῥημάτων ἐπιμνησθήσομαι. Ἡμεῖς γὰρ, φησίν, ὅτι σιωπῶντες ἑάλωμεν, ὁμολογοῦμεν, καὶ τὴν αἰτίαν προστίθησε, πονηρῶν, φησὶν, ἀνθρώπων τὴν τοῦ δικάζειν ἀξίαν λαχόντων· μᾶλλον δὲ ὡς αὐτὸς λέγει, Εἰς τὴν τῶν δικαζόντων χώραν εἰσχρησάντων. Ὅτι δὲ πάλιν τὸν προσήκοντα καιρὸν τῇ ἀπολογίᾳ προσμαρτυρεῖ, ἐξ ἑτέρων, ὧν εἶπε, δῆλόν ἐστιν. Οὕτω γὰρ ἡ λέξις ἔχει· Ἀλλ' ὅτι μέν, φησίν, οὐ πλασάμενος, ὑπὲρ δὲ τῶν μεσιτῶν ἀναγκαζόμενος, κατὰ τὸν προσήκοντα καιρὸν καὶ τρόπον ἐπὶ τὴν ἀπολογίαν προήχθην, ἔκ τε τῶν πραγμάτων αὐτῶν, καὶ τῶν τούτου λό- γων γέγονε δῆλον. Τί οὖν ἐρεῖ ὁ πανταχοῦ ῥᾳδίως επιστρέφων τὸν λόγον ; Οὐκ ἔδει σιωπᾷν ἐπὶ τῶν ἀγώ νων ; Διὰ τί οὖν ἄφωνος ἐπὶ τῶν αὐτῶν ἀγώνων Εὐ νόμιος ; Αλλ' εὔκαιρος ἡ μετὰ τοὺς ἀγῶνας ἀπολογία τούτῳ. Πῶς οὖν ἄκαιρος ἡ πρὸς τὰ εἰρημένα μάχη ἐκείνῳ ; S. GREGORI NYSSENI tione suspensum, præstolantemque judicum sen- tentiam? Aut quis pugnam hanc indixit ? et simi- lia. Sed forte hæc et id genus alia permittenda sunt Eunomio, ut adolescentibus in ludo litterario, qui hujusmodi inventionibus et commentis ora- . fioni pondus et amplificationem quandam conci- liare student. Illud solum dicat, quis sit invictus ille pugil, cum quo congredi (Basilius] præceptor noster formidaverit. Si enim et hoc confictum est, ct mendaciter excogitatum, vincat iterum, pal- mamque vanitatis referat, nosque tacebimus. Dum enim cum umbris quasi et larvis inutiliter certa- tur, vera et genuina victoria est, sponte sese hu- jusmodi victoria abdicare. Quod si de rebus Con- stantinopoli gestis loquitur, illudque conciliabulum significat, et tragœdiis ibidem actis describendis immoratur, seque magnum et insuperabilem athletam nominat : fateor, quod tempore illius pugnæ congressum adversariorum vitavimus, licet præsentes. Doceat, qui Basilio timiditatem exprobrat, utrum ipse in medium processerit; utrum vocem pro sui defensione doctrinaque sua ediderit, utrum juveniliter orationem amplificaverit, utrum gene- rose cum adversa parte manus contulerit. At ni- bil, quod dicat, inveniet, nisi manifeste secum ipse pugnare velit. Fassus enim est, se silentio appro- basse latam a judicibus sententiam. Si tempore il- lius pugnæ loqui oportebat, ut nunc iste pro sua auctoritate decernit, cur tacens condemnatur? Si vero recte et convenienter fecit, quod apud illos judices magis optaverit silere, quam loqui, quæ tandem iniquitas est, illi silentium laudi, nobis autem calumniæ et crimini esse? Quid hac absur- ditate injustius fuerit, si cum duo post convoca- C tum illum conventum, verba fecerint, se quidem opportune apologiam instituisse dicat, tanto vide- leet post tempore: adversarium vero contumeliis insectari, quasi neglexerit opportunum dicendi tempus? Forte refutare debebat illam orationem, quæ postea primum scribenda erat? Hoc enim, ut videtur, querela illa postulat. Quare præsens non refutavit, tempore judicii, illa, quæ postmodum scripturus erat? Nam quod in ipso judicio nulla apologia sit usus, ex propria ipsius confessione płanum relinquitur. Iterum namque eadem verba repetam. Dicit enim : Fatemur quod capti sumus lacentes, et causam adjungit : cum maligni homines indicandi potestatem nacti essent, vel ut ipse lo- quitur : in locum judicum insiluissent. Caterumn, quod loco et tempore opportuno sese apologiam instituisse profiteatur, ex aliis, ut dixi, manife- stum evadit. Sic enim habet ad verbum: Quod au- tem nihil ultro commentus, sed a judicibus coaclus debito tempore et modo ad apologiam confugerim, ex rebus ipsis, et ex hujus verbis perspicuum fit. Quid igitur dicet is, qui in omnes figuras oratio- nem contorquet ? Non oportebat tacere in illo judi- cio et certamine? Quare ergo in illo conflictu ob- mutuit Eunomius? Sed huic tempestiva et oppor- tuna erat apologia etiam post illam concertatio- nem. Quomodo igitur intempestiva est Basilio eorum, quæ adducta sunt, confutatio ? D

μὲν ἐάσθω κατὰ τὴν τῶν παίδων ἐν τοῖς διδασκα- λείοις συνήθειαν, ἐν τοῖς τοιούτοις παρευρέμασιν, ὄγκον τινὰ καὶ μέγεθος ἐπιμηχανᾶσθαι τῷ λόγῳ· ἐκείνο δὲ μόνον εἰπάτω, τίς ὁ ἄμαχος ἐκεῖνος ἀγω νιστής, ᾧ συμπλακήναί φησι δειλιάσαι τὸν διδάσκαλον ἡμῶν. Εἰ μὲν γὰρ καὶ τοῦτο συμπέπλασιαι, νικάτω πάλιν, καὶ τὸ πλεῖον ἐχέτω τῆς ματαιότητος· ἡμεῖς δὲ σιγήσομεν. Ἐν γὰρ τῷ σκιαμαχεῖν ἐπ᾽ οὐδενὶ χρησίμῳ ἡ ἀληθῆς ἐστι νίκη, τὸ τῆς τοιαύτης νίκης ἑκουσίως ὑφίεσθαι· εἰ δὲ περὶ τῶν ἐν Κωνσταντίνου πόλει γεγονότων φησί, κἀκεῖνο τὸ συνέδριον λέγει· καὶ ταῖς ἐκεῖ τραγῳδίαις εμφλεγμαίνει τῷ λόγῳ, καὶ τὸν μέγαν, καὶ δυσανταγώνιστον ἀθλητὴν ἑαυτὸν ὄνο μάζει· δεξαίμεθα τὰς αἰτίας, ὅτι παρόντες τῷ καιρῷ τῶν ἀγώνων, τοῖς ἀγωνιζομένοις οὐ συνεπλάκημεν. Δειξάτω τοίνυν ὁ ἐκείνῳ τὴν δειλίαν ἐπονειδίζων εἰ κατῆλθεν εἰς μέσους αὐτός; Εί τινα έρρηξεν ὑπὲρ τῆς καθ' ἑαυτὸν εὐσεβείας φωνήν ; Εἰ κατέτεινε λόγον νεανικῶς; εἰ λαμπρῶς πρὸς τοὺς ἀντιτεταγμένους διηγωνίσατο; ἀλλ᾽ οὐκ ἂν εἰπεῖν ἔχοι· ἢ ἑαυτῷ μάχε ται περιφανῶς. Ομολόγησε γὰρ σιωπῇ δεδέχθαι τὴν παρὰ τῶν δικαστῶν ἐπενεχθεῖσαν ψῆφον. Εἰ τοίνυν ἔδει παρὰ τοὺς ἀγῶνας λέγειν (τοῦτο γὰρ νομοθετεί νῦν τῷ συγγράμματι), διὰ τί τότε σιωπών κατακρί νεται; Εἰ δὲ καλῶς ἐποίησεν, ἐπὶ τῶν δικαζόντων τὴν ἡσυχίαν τιμήσας, τίς ἡ ἀποκλήρωσις τὸν μὲν ἐπαι νεῖσθαι σιγῶντα, ἡμῖν δὲ πρὸς διαβολῆς εἶναι τὴν ἡσυχίαν ; Τί ἄν τις ἀδικώτερον τῆς ἀτοπίας ταύτης ἐπινοήσειεν, εἰ τῶν δύο μετὰ τοὺς ἀγῶνας πεποιη- Α κρίσιν ; "Η τίς γδ διατιθεὶς τοὺς ἀγῶνας: Η ταῦτα Β μένων τὸν λόγον, ἑαυτὸν μὲν κατὰ καιρὸν ἀπολελογῆς σθαι λέγει, τοσοῦτον τοῦ καιροῦ κατόπιν γενόμενον, τὸν δὲ ἀντειπόντα τῷ λόγῳ κακίζειν ὡς τοῦ καιροῦ τῶν ἀγώνων καθυστερήσαντα ; "Η τάχα προδιαβαλεῖν ἔδει τῇ ἀντιῤῥήσει τὸν μέλλοντα ρηθήσεσθαι λόγον; Τοῦτο γὰρ, ὡς ἔοικε τῷ ἐγκλήματι λείπεται· τί δήποτε προγνούς, ἃ γράφειν ἔμελλες παρὰ τὸν τῆς κρίσεως ἐκείνης καιρὸν οὐ διήλεγξεν ; Ὅτι γὰρ οὐκ ἐν τῇ κρίσει τὴν ἀπολογίαν ταύτην πεποίηται, φανερόν ἐστ: δι' ὧν ὡμολόγησε. Πάλιν γὰρ τῶν αὐτῶν ῥημάτων ἐπιμνησθήσομαι. Ἡμεῖς γὰρ, φησίν, ὅτι σιωπῶντες ἑάλωμεν, ὁμολογοῦμεν, καὶ τὴν αἰτίαν προστίθησε, πονηρῶν, φησὶν, ἀνθρώπων τὴν τοῦ δικάζειν ἀξίαν λαχόντων· μᾶλλον δὲ ὡς αὐτὸς λέγει, Εἰς τὴν τῶν δικαζόντων χώραν εἰσχρησάντων. Ὅτι δὲ πάλιν τὸν προσήκοντα καιρὸν τῇ ἀπολογίᾳ προσμαρτυρεῖ, ἐξ ἑτέρων, ὧν εἶπε, δῆλόν ἐστιν. Οὕτω γὰρ ἡ λέξις ἔχει· Ἀλλ' ὅτι μέν, φησίν, οὐ πλασάμενος, ὑπὲρ δὲ τῶν μεσιτῶν ἀναγκαζόμενος, κατὰ τὸν προσήκοντα καιρὸν καὶ τρόπον ἐπὶ τὴν ἀπολογίαν προήχθην, ἔκ τε τῶν πραγμάτων αὐτῶν, καὶ τῶν τούτου λό- γων γέγονε δῆλον. Τί οὖν ἐρεῖ ὁ πανταχοῦ ῥᾳδίως επιστρέφων τὸν λόγον ; Οὐκ ἔδει σιωπᾷν ἐπὶ τῶν ἀγώ νων ; Διὰ τί οὖν ἄφωνος ἐπὶ τῶν αὐτῶν ἀγώνων Εὐ νόμιος ; Αλλ' εὔκαιρος ἡ μετὰ τοὺς ἀγῶνας ἀπολογία τούτῳ. Πῶς οὖν ἄκαιρος ἡ πρὸς τὰ εἰρημένα μάχη ἐκείνῳ ; S. GREGORI NYSSENI tione suspensum, præstolantemque judicum sen- tentiam? Aut quis pugnam hanc indixit ? et simi- lia. Sed forte hæc et id genus alia permittenda sunt Eunomio, ut adolescentibus in ludo litterario, qui hujusmodi inventionibus et commentis ora- . fioni pondus et amplificationem quandam conci- liare student. Illud solum dicat, quis sit invictus ille pugil, cum quo congredi (Basilius] præceptor noster formidaverit. Si enim et hoc confictum est, ct mendaciter excogitatum, vincat iterum, pal- mamque vanitatis referat, nosque tacebimus. Dum enim cum umbris quasi et larvis inutiliter certa- tur, vera et genuina victoria est, sponte sese hu- jusmodi victoria abdicare. Quod si de rebus Con- stantinopoli gestis loquitur, illudque conciliabulum significat, et tragœdiis ibidem actis describendis immoratur, seque magnum et insuperabilem athletam nominat : fateor, quod tempore illius pugnæ congressum adversariorum vitavimus, licet præsentes. Doceat, qui Basilio timiditatem exprobrat, utrum ipse in medium processerit; utrum vocem pro sui defensione doctrinaque sua ediderit, utrum juveniliter orationem amplificaverit, utrum gene- rose cum adversa parte manus contulerit. At ni- bil, quod dicat, inveniet, nisi manifeste secum ipse pugnare velit. Fassus enim est, se silentio appro- basse latam a judicibus sententiam. Si tempore il- lius pugnæ loqui oportebat, ut nunc iste pro sua auctoritate decernit, cur tacens condemnatur? Si vero recte et convenienter fecit, quod apud illos judices magis optaverit silere, quam loqui, quæ tandem iniquitas est, illi silentium laudi, nobis autem calumniæ et crimini esse? Quid hac absur- ditate injustius fuerit, si cum duo post convoca- C tum illum conventum, verba fecerint, se quidem opportune apologiam instituisse dicat, tanto vide- leet post tempore: adversarium vero contumeliis insectari, quasi neglexerit opportunum dicendi tempus? Forte refutare debebat illam orationem, quæ postea primum scribenda erat? Hoc enim, ut videtur, querela illa postulat. Quare præsens non refutavit, tempore judicii, illa, quæ postmodum scripturus erat? Nam quod in ipso judicio nulla apologia sit usus, ex propria ipsius confessione płanum relinquitur. Iterum namque eadem verba repetam. Dicit enim : Fatemur quod capti sumus lacentes, et causam adjungit : cum maligni homines indicandi potestatem nacti essent, vel ut ipse lo- quitur : in locum judicum insiluissent. Caterumn, quod loco et tempore opportuno sese apologiam instituisse profiteatur, ex aliis, ut dixi, manife- stum evadit. Sic enim habet ad verbum: Quod au- tem nihil ultro commentus, sed a judicibus coaclus debito tempore et modo ad apologiam confugerim, ex rebus ipsis, et ex hujus verbis perspicuum fit. Quid igitur dicet is, qui in omnes figuras oratio- nem contorquet ? Non oportebat tacere in illo judi- cio et certamine? Quare ergo in illo conflictu ob- mutuit Eunomius? Sed huic tempestiva et oppor- tuna erat apologia etiam post illam concertatio- nem. Quomodo igitur intempestiva est Basilio eorum, quæ adducta sunt, confutatio ? D

Ἀλλὰ πάντων μᾶλλον, ὡς ἔοικεν, ἀληθὴς τοῦ Α ἡσίου ὁ λόγος· ὅτι ἐν προσποιήσει δὲ τῆς ἀπολογίας κατασκευὴν τῶν δογμάτων ἑαυτοῦ πρὸς τὸ δοκοῦν ἐποιήσατο, καὶ ὁ κατ' ἀλήθειαν τοῦ Φινεές ζηλωτής ὁ ἐξολοθρεύων ἐν τῇ ῥομφαίᾳ τοῦ λόγου πάντα τὸν ἀπὸ τοῦ Κυρίου πορνεύσαντα· τὴν ἰατρικὴν μὲν τῆς ψυχῆς, ἀναιρετικὴν δὲ τῆς ἀσεβείας ἀπήγαγε μάχαι- ραν, τὴν ἀντίῤῥησιν λέγω τῆς βλασφημίας. Εἰ δὲ ἀντιτύπως οὗτος ἔχει, καὶ τὴν θεραπείαν οὐ δέχεται, ὁ τὴν ψυχὴν ἑαυτοῦ διὰ τῆς ἀποστασίας νεκρώσας, τοῦ ἑλομένου τὸ κακὸν ἡ αἰτία, φησὶ τοῦτο καὶ ὁ ἔξω- θεν λόγος. Τοιοῦτος μὲν οὖν κατά τε τῆς ἀληθείας, καὶ καθ᾿ ἡμῶν ὁ Εὐνόμιος. Ἡμῖν δὲ ἐξῆν μὲν κατὰ τὸν ἀρχαιότερον νόμον τὸν συγχωροῦντα τοῖς ἴσοις ἀμύνε σθαι τοὺς ὑπάρξαντας, ἀφθόνως αὐτὸν ἀντιβάλλειν τοῖς ὀνείδεσι, καὶ ἐν πολλῇ τῇ ῥαστώνῃ πρὸς τὸν λε- λυπηκότα φιλοτίμως ταῖς λοιδορίαις ένδαψιλεύεσθαι· εἰ γὰρ τοσούτων ἐκεῖνος εἰς ὕβριν καὶ λοιδορίαν εὐ- πόρησε κατὰ τοῦ μηδεμίαν εἴσοδον δεδωκότος τῷ μώμῳ, πόσους εἰκὸς εὑρεθῆναι τοιούτους λόγους τοῖς τὸν σεμνὸν αὐτοῦ διακωμῳδοῦσι βίον. Αλλ' ἐπειδὴ τῷ Εὐαγγελίῳ μαθητεύειν ὑπὸ μαθητοῦ τῆς ἀληθείας ἐξ ἀρχῆς ἐπαιδεύθημεν, οὔτε οφθαλμὸν ἀντεκκόπτο- μεν, οὔτε ὁδόντα ὀδόντος ἀνταλλασσόμεθα, εἰδότες ὅτι τὰ πονηρὰ τῶν γινομένων τοῖς ἐναντίοις λύεσθαι πέτυχε· καὶ οὐκ ἄν τι τῶν κακῶς λεγομένων ἢ πρατ τομένων εἰς τὸ ἀνήκεστον προχωρήσειεν, εἴ τι τῶν χρηστοτέρων διὰ μέσου παρεμπεσόν, τὸ συνεχὲς τῆς τῶν κακῶν ἀκολουθίας εκκόψειεν· οὐκοῦν ἡ τοῦ λοι- δορεῖσθαι, καὶ ὑβρίζειν ἀκολουθία, διὰ μακροθυμίας ἵσταται τῆς ἐπὶ τὰ πρόσω φορᾶς· ὡς εἴ γέ τις ὕβρει τὴν ύβριν, καὶ λοιδορία τὴν λοιδορίαν ἀμύνοιτο, πλεονάσει πάντως τρέφων διὰ τῶν ὁμοίων τὸ ἄτοπον. Διὰ τοῦτο πάντα τὸν ἐν τῷ μέσῳ λόγον καταλιπών, ὕδριν ὄντα, καὶ χλευασμὸν, καὶ λοιδορίαν, καὶ σκώμ- ματα, πρὸς τὴν τοῦ δόγματος ἐξέτασιν κατεπείξω τὸν λόγον. Εἰ δέ τις παραιτεῖσθαί με τὸ λοιδορεῖν δι' ἀπειρίαν τῶν ὁμοίων ἀντιδόσεων λέγοι, σκεψάσθω ἑαυτόν· ὅση πρὸς τὸ χεῖρόν ἐστιν ἡ εὐκολία δίχα τινός πραγματείας αυτομάτως πρὸς τὴν ἁμαρτίαν κατολι σθαίνουσα. Τὸ γὰρ γίνεσθαι κακόν, ἐν τῷ προελέσθαι μόνον ἀπόκειται, καὶ ἤρκεσε πολλάκις πρὸς τελείωσιν κακίας ἡ βούλησις· πολὺ δὲ πλέον τὸ εὔκολον έν τοῖς κατὰ τὴν γλῶσσαν ἐστι πλημμελήμασι. Τὰ μὲν γὰρ λοιπὰ τῶν ἁμαρτημάτων, καὶ χρόνου, καὶ πρα γμάτων, καὶ τῆς ἔξωθεν συνεργίας εἰς τὸ γενέσθαι προσδέεται · ἡ δὲ τοῦ λόγου πρόσφυσις κατ' ἐξουσίαν ἔχει τὸ πλημμελεῖν. Ἀπόδειξις δὲ τῶν λεγομένων αὐτὸς ἡ ἐν χερσὶν ἡμῶν τοῦ Εὐνομίου λόγος, ἂν ὁ μὴ παρέργως κατανοήσας, εὑρήσει τὸ κάταντες τῆς ἐν τοῖς ῥήμασιν ἁμαρτίας, ἢν μιμεῖσθαι πάντως τῶν εὐ- πορωτάτων ἐστί· κἂν παντελῶς τις ἀμελετήτως ἔχοι τῆς τοῦ βλασφημεῖν ἐμπειρίας. Τί γὰρ δεῖ κάμνειν ὀνόματα ποιοῦντα τὰς ὕβρεις, ἐξὸν τοῖς ῥηθεῖσιν αὐτοῖς ἐπὶ τὸν ὑβρίσαντα χρήσασθαι; Πάντα γὰρ ἐν τῷ • CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. Sed verum est quam maxime id, quod sanctus ille dixit, hunc prætextu apologiæ, arbitratu suo stabilire voluisse sua dogmata: germanus imita- tor illius Phinees, qui rhomphæa sua perdit om- nem, qui a Domino per fornicationem deflectit ; vibravit equidem gladium, medicinam facere et impietatem exscindere solitum, refutationem in- telligo blasphemiarum. Si iste resistit curationis impatiens, quod sua defectione animam intereme- rit, culpam sustinet is, qui malum elegit, ut et externorum quispiam dixit. Talis igitur et contra veritatem, et contra nos est Eunomius. Nobis vero ficebat ex lege veteri, quæ concedit paria referre auctoribus, egregie ipsum conviciis onerare : et multa quiete ac securitate, quam moleste ferret, maledictis et scommatibus jaciendis, studiose et injuriam, et convicium convicio ulcisci velit, in magis roborata improbitas. accurate operam impendere; si enim ipse adeo conviciis et criminationibus abundavit adversus illum, qui hujusmodi conviciis nullam occasionen dedit quam uberem et benignam inveniret quis materiam, si cui animus esset, gravem scilicet Eu- nomii vitam irridendi, et ludibrio exponendit Ve- rum cum ab initio a discipulo veritatis in Evange- licis præceptis instructi simus: oculum pro oculo neque exscindimus, neque dentem pro dente com - mutamus' probe compertum habentes maledicta et facta contrariis evanescere, et interire solere : neque unquam male dicta aut facta in infinitum procederent, si quid rerum meliorum interposi- tum, perpetuam illam malorum seriem, et tenorem C perennem interrumperet: quia criminandi et ca- lumniandi primus impetus æquo et patienti animo sistitur, ne feratur ulterius; quare si quis injuria immensum tandem excrescet semper magis atque D Matth. v, sqq. Quocirca ad examen et disquisitionem ipsius dogmatis festinabo omnibus, quæ in medio oratio- nis cursu infercit, præterilis, cum nihil aliud com- plectantur, quam injuriam, irrisionem, convicium, et scommata. Si quis putat me conviciandi palæ- stram subterfugere, quod par pari referre ne- sciam : is consideret seipsum velim, quanta vide- licet ad malum sit facilitas, quæ sponte sua et absque ullo magistro ad peccatum delabitur. Nam ut quis malus fiat, in sola electione voluntatis sim tum est, imo sæpe ad malum consummandum suf- ficit voluntas. At longe major apparet facilitas in vitiis linguæ. Reliqua enim peccata ut perpetren- tur, sæpe indigent tempore ac labore, et aliorum etiam auxilio. Sed oris et linguæ natura semper quasi domi habet peccandi facultatem. Quae omnia confirmat, ille ipse, quem præ manibus habemus, Eunomii liber, in quo, qui eum non obiter in- spexerit, clare deprehendet, quanta sit proclivitas et facilitas in iis peccatis, quæ lingua committun- tur, quam imitari, res est omnium facillima, eliar si quis in maledicendi arte minime sit exercitatus.

Ἀλλὰ πάντων μᾶλλον, ὡς ἔοικεν, ἀληθὴς τοῦ Α ἡσίου ὁ λόγος· ὅτι ἐν προσποιήσει δὲ τῆς ἀπολογίας κατασκευὴν τῶν δογμάτων ἑαυτοῦ πρὸς τὸ δοκοῦν ἐποιήσατο, καὶ ὁ κατ' ἀλήθειαν τοῦ Φινεές ζηλωτής ὁ ἐξολοθρεύων ἐν τῇ ῥομφαίᾳ τοῦ λόγου πάντα τὸν ἀπὸ τοῦ Κυρίου πορνεύσαντα· τὴν ἰατρικὴν μὲν τῆς ψυχῆς, ἀναιρετικὴν δὲ τῆς ἀσεβείας ἀπήγαγε μάχαι- ραν, τὴν ἀντίῤῥησιν λέγω τῆς βλασφημίας. Εἰ δὲ ἀντιτύπως οὗτος ἔχει, καὶ τὴν θεραπείαν οὐ δέχεται, ὁ τὴν ψυχὴν ἑαυτοῦ διὰ τῆς ἀποστασίας νεκρώσας, τοῦ ἑλομένου τὸ κακὸν ἡ αἰτία, φησὶ τοῦτο καὶ ὁ ἔξω- θεν λόγος. Τοιοῦτος μὲν οὖν κατά τε τῆς ἀληθείας, καὶ καθ᾿ ἡμῶν ὁ Εὐνόμιος. Ἡμῖν δὲ ἐξῆν μὲν κατὰ τὸν ἀρχαιότερον νόμον τὸν συγχωροῦντα τοῖς ἴσοις ἀμύνε σθαι τοὺς ὑπάρξαντας, ἀφθόνως αὐτὸν ἀντιβάλλειν τοῖς ὀνείδεσι, καὶ ἐν πολλῇ τῇ ῥαστώνῃ πρὸς τὸν λε- λυπηκότα φιλοτίμως ταῖς λοιδορίαις ένδαψιλεύεσθαι· εἰ γὰρ τοσούτων ἐκεῖνος εἰς ὕβριν καὶ λοιδορίαν εὐ- πόρησε κατὰ τοῦ μηδεμίαν εἴσοδον δεδωκότος τῷ μώμῳ, πόσους εἰκὸς εὑρεθῆναι τοιούτους λόγους τοῖς τὸν σεμνὸν αὐτοῦ διακωμῳδοῦσι βίον. Αλλ' ἐπειδὴ τῷ Εὐαγγελίῳ μαθητεύειν ὑπὸ μαθητοῦ τῆς ἀληθείας ἐξ ἀρχῆς ἐπαιδεύθημεν, οὔτε οφθαλμὸν ἀντεκκόπτο- μεν, οὔτε ὁδόντα ὀδόντος ἀνταλλασσόμεθα, εἰδότες ὅτι τὰ πονηρὰ τῶν γινομένων τοῖς ἐναντίοις λύεσθαι πέτυχε· καὶ οὐκ ἄν τι τῶν κακῶς λεγομένων ἢ πρατ τομένων εἰς τὸ ἀνήκεστον προχωρήσειεν, εἴ τι τῶν χρηστοτέρων διὰ μέσου παρεμπεσόν, τὸ συνεχὲς τῆς τῶν κακῶν ἀκολουθίας εκκόψειεν· οὐκοῦν ἡ τοῦ λοι- δορεῖσθαι, καὶ ὑβρίζειν ἀκολουθία, διὰ μακροθυμίας ἵσταται τῆς ἐπὶ τὰ πρόσω φορᾶς· ὡς εἴ γέ τις ὕβρει τὴν ύβριν, καὶ λοιδορία τὴν λοιδορίαν ἀμύνοιτο, πλεονάσει πάντως τρέφων διὰ τῶν ὁμοίων τὸ ἄτοπον. Διὰ τοῦτο πάντα τὸν ἐν τῷ μέσῳ λόγον καταλιπών, ὕδριν ὄντα, καὶ χλευασμὸν, καὶ λοιδορίαν, καὶ σκώμ- ματα, πρὸς τὴν τοῦ δόγματος ἐξέτασιν κατεπείξω τὸν λόγον. Εἰ δέ τις παραιτεῖσθαί με τὸ λοιδορεῖν δι' ἀπειρίαν τῶν ὁμοίων ἀντιδόσεων λέγοι, σκεψάσθω ἑαυτόν· ὅση πρὸς τὸ χεῖρόν ἐστιν ἡ εὐκολία δίχα τινός πραγματείας αυτομάτως πρὸς τὴν ἁμαρτίαν κατολι σθαίνουσα. Τὸ γὰρ γίνεσθαι κακόν, ἐν τῷ προελέσθαι μόνον ἀπόκειται, καὶ ἤρκεσε πολλάκις πρὸς τελείωσιν κακίας ἡ βούλησις· πολὺ δὲ πλέον τὸ εὔκολον έν τοῖς κατὰ τὴν γλῶσσαν ἐστι πλημμελήμασι. Τὰ μὲν γὰρ λοιπὰ τῶν ἁμαρτημάτων, καὶ χρόνου, καὶ πρα γμάτων, καὶ τῆς ἔξωθεν συνεργίας εἰς τὸ γενέσθαι προσδέεται · ἡ δὲ τοῦ λόγου πρόσφυσις κατ' ἐξουσίαν ἔχει τὸ πλημμελεῖν. Ἀπόδειξις δὲ τῶν λεγομένων αὐτὸς ἡ ἐν χερσὶν ἡμῶν τοῦ Εὐνομίου λόγος, ἂν ὁ μὴ παρέργως κατανοήσας, εὑρήσει τὸ κάταντες τῆς ἐν τοῖς ῥήμασιν ἁμαρτίας, ἢν μιμεῖσθαι πάντως τῶν εὐ- πορωτάτων ἐστί· κἂν παντελῶς τις ἀμελετήτως ἔχοι τῆς τοῦ βλασφημεῖν ἐμπειρίας. Τί γὰρ δεῖ κάμνειν ὀνόματα ποιοῦντα τὰς ὕβρεις, ἐξὸν τοῖς ῥηθεῖσιν αὐτοῖς ἐπὶ τὸν ὑβρίσαντα χρήσασθαι; Πάντα γὰρ ἐν τῷ • CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. Sed verum est quam maxime id, quod sanctus ille dixit, hunc prætextu apologiæ, arbitratu suo stabilire voluisse sua dogmata: germanus imita- tor illius Phinees, qui rhomphæa sua perdit om- nem, qui a Domino per fornicationem deflectit ; vibravit equidem gladium, medicinam facere et impietatem exscindere solitum, refutationem in- telligo blasphemiarum. Si iste resistit curationis impatiens, quod sua defectione animam intereme- rit, culpam sustinet is, qui malum elegit, ut et externorum quispiam dixit. Talis igitur et contra veritatem, et contra nos est Eunomius. Nobis vero ficebat ex lege veteri, quæ concedit paria referre auctoribus, egregie ipsum conviciis onerare : et multa quiete ac securitate, quam moleste ferret, maledictis et scommatibus jaciendis, studiose et injuriam, et convicium convicio ulcisci velit, in magis roborata improbitas. accurate operam impendere; si enim ipse adeo conviciis et criminationibus abundavit adversus illum, qui hujusmodi conviciis nullam occasionen dedit quam uberem et benignam inveniret quis materiam, si cui animus esset, gravem scilicet Eu- nomii vitam irridendi, et ludibrio exponendit Ve- rum cum ab initio a discipulo veritatis in Evange- licis præceptis instructi simus: oculum pro oculo neque exscindimus, neque dentem pro dente com - mutamus' probe compertum habentes maledicta et facta contrariis evanescere, et interire solere : neque unquam male dicta aut facta in infinitum procederent, si quid rerum meliorum interposi- tum, perpetuam illam malorum seriem, et tenorem C perennem interrumperet: quia criminandi et ca- lumniandi primus impetus æquo et patienti animo sistitur, ne feratur ulterius; quare si quis injuria immensum tandem excrescet semper magis atque D Matth. v, sqq. Quocirca ad examen et disquisitionem ipsius dogmatis festinabo omnibus, quæ in medio oratio- nis cursu infercit, præterilis, cum nihil aliud com- plectantur, quam injuriam, irrisionem, convicium, et scommata. Si quis putat me conviciandi palæ- stram subterfugere, quod par pari referre ne- sciam : is consideret seipsum velim, quanta vide- licet ad malum sit facilitas, quæ sponte sua et absque ullo magistro ad peccatum delabitur. Nam ut quis malus fiat, in sola electione voluntatis sim tum est, imo sæpe ad malum consummandum suf- ficit voluntas. At longe major apparet facilitas in vitiis linguæ. Reliqua enim peccata ut perpetren- tur, sæpe indigent tempore ac labore, et aliorum etiam auxilio. Sed oris et linguæ natura semper quasi domi habet peccandi facultatem. Quae omnia confirmat, ille ipse, quem præ manibus habemus, Eunomii liber, in quo, qui eum non obiter in- spexerit, clare deprehendet, quanta sit proclivitas et facilitas in iis peccatis, quæ lingua committun- tur, quam imitari, res est omnium facillima, eliar si quis in maledicendi arte minime sit exercitatus.

Ἀλλὰ πάντων μᾶλλον, ὡς ἔοικεν, ἀληθὴς τοῦ Α ἡσίου ὁ λόγος· ὅτι ἐν προσποιήσει δὲ τῆς ἀπολογίας κατασκευὴν τῶν δογμάτων ἑαυτοῦ πρὸς τὸ δοκοῦν ἐποιήσατο, καὶ ὁ κατ' ἀλήθειαν τοῦ Φινεές ζηλωτής ὁ ἐξολοθρεύων ἐν τῇ ῥομφαίᾳ τοῦ λόγου πάντα τὸν ἀπὸ τοῦ Κυρίου πορνεύσαντα· τὴν ἰατρικὴν μὲν τῆς ψυχῆς, ἀναιρετικὴν δὲ τῆς ἀσεβείας ἀπήγαγε μάχαι- ραν, τὴν ἀντίῤῥησιν λέγω τῆς βλασφημίας. Εἰ δὲ ἀντιτύπως οὗτος ἔχει, καὶ τὴν θεραπείαν οὐ δέχεται, ὁ τὴν ψυχὴν ἑαυτοῦ διὰ τῆς ἀποστασίας νεκρώσας, τοῦ ἑλομένου τὸ κακὸν ἡ αἰτία, φησὶ τοῦτο καὶ ὁ ἔξω- θεν λόγος. Τοιοῦτος μὲν οὖν κατά τε τῆς ἀληθείας, καὶ καθ᾿ ἡμῶν ὁ Εὐνόμιος. Ἡμῖν δὲ ἐξῆν μὲν κατὰ τὸν ἀρχαιότερον νόμον τὸν συγχωροῦντα τοῖς ἴσοις ἀμύνε σθαι τοὺς ὑπάρξαντας, ἀφθόνως αὐτὸν ἀντιβάλλειν τοῖς ὀνείδεσι, καὶ ἐν πολλῇ τῇ ῥαστώνῃ πρὸς τὸν λε- λυπηκότα φιλοτίμως ταῖς λοιδορίαις ένδαψιλεύεσθαι· εἰ γὰρ τοσούτων ἐκεῖνος εἰς ὕβριν καὶ λοιδορίαν εὐ- πόρησε κατὰ τοῦ μηδεμίαν εἴσοδον δεδωκότος τῷ μώμῳ, πόσους εἰκὸς εὑρεθῆναι τοιούτους λόγους τοῖς τὸν σεμνὸν αὐτοῦ διακωμῳδοῦσι βίον. Αλλ' ἐπειδὴ τῷ Εὐαγγελίῳ μαθητεύειν ὑπὸ μαθητοῦ τῆς ἀληθείας ἐξ ἀρχῆς ἐπαιδεύθημεν, οὔτε οφθαλμὸν ἀντεκκόπτο- μεν, οὔτε ὁδόντα ὀδόντος ἀνταλλασσόμεθα, εἰδότες ὅτι τὰ πονηρὰ τῶν γινομένων τοῖς ἐναντίοις λύεσθαι πέτυχε· καὶ οὐκ ἄν τι τῶν κακῶς λεγομένων ἢ πρατ τομένων εἰς τὸ ἀνήκεστον προχωρήσειεν, εἴ τι τῶν χρηστοτέρων διὰ μέσου παρεμπεσόν, τὸ συνεχὲς τῆς τῶν κακῶν ἀκολουθίας εκκόψειεν· οὐκοῦν ἡ τοῦ λοι- δορεῖσθαι, καὶ ὑβρίζειν ἀκολουθία, διὰ μακροθυμίας ἵσταται τῆς ἐπὶ τὰ πρόσω φορᾶς· ὡς εἴ γέ τις ὕβρει τὴν ύβριν, καὶ λοιδορία τὴν λοιδορίαν ἀμύνοιτο, πλεονάσει πάντως τρέφων διὰ τῶν ὁμοίων τὸ ἄτοπον. Διὰ τοῦτο πάντα τὸν ἐν τῷ μέσῳ λόγον καταλιπών, ὕδριν ὄντα, καὶ χλευασμὸν, καὶ λοιδορίαν, καὶ σκώμ- ματα, πρὸς τὴν τοῦ δόγματος ἐξέτασιν κατεπείξω τὸν λόγον. Εἰ δέ τις παραιτεῖσθαί με τὸ λοιδορεῖν δι' ἀπειρίαν τῶν ὁμοίων ἀντιδόσεων λέγοι, σκεψάσθω ἑαυτόν· ὅση πρὸς τὸ χεῖρόν ἐστιν ἡ εὐκολία δίχα τινός πραγματείας αυτομάτως πρὸς τὴν ἁμαρτίαν κατολι σθαίνουσα. Τὸ γὰρ γίνεσθαι κακόν, ἐν τῷ προελέσθαι μόνον ἀπόκειται, καὶ ἤρκεσε πολλάκις πρὸς τελείωσιν κακίας ἡ βούλησις· πολὺ δὲ πλέον τὸ εὔκολον έν τοῖς κατὰ τὴν γλῶσσαν ἐστι πλημμελήμασι. Τὰ μὲν γὰρ λοιπὰ τῶν ἁμαρτημάτων, καὶ χρόνου, καὶ πρα γμάτων, καὶ τῆς ἔξωθεν συνεργίας εἰς τὸ γενέσθαι προσδέεται · ἡ δὲ τοῦ λόγου πρόσφυσις κατ' ἐξουσίαν ἔχει τὸ πλημμελεῖν. Ἀπόδειξις δὲ τῶν λεγομένων αὐτὸς ἡ ἐν χερσὶν ἡμῶν τοῦ Εὐνομίου λόγος, ἂν ὁ μὴ παρέργως κατανοήσας, εὑρήσει τὸ κάταντες τῆς ἐν τοῖς ῥήμασιν ἁμαρτίας, ἢν μιμεῖσθαι πάντως τῶν εὐ- πορωτάτων ἐστί· κἂν παντελῶς τις ἀμελετήτως ἔχοι τῆς τοῦ βλασφημεῖν ἐμπειρίας. Τί γὰρ δεῖ κάμνειν ὀνόματα ποιοῦντα τὰς ὕβρεις, ἐξὸν τοῖς ῥηθεῖσιν αὐτοῖς ἐπὶ τὸν ὑβρίσαντα χρήσασθαι; Πάντα γὰρ ἐν τῷ • CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. Sed verum est quam maxime id, quod sanctus ille dixit, hunc prætextu apologiæ, arbitratu suo stabilire voluisse sua dogmata: germanus imita- tor illius Phinees, qui rhomphæa sua perdit om- nem, qui a Domino per fornicationem deflectit ; vibravit equidem gladium, medicinam facere et impietatem exscindere solitum, refutationem in- telligo blasphemiarum. Si iste resistit curationis impatiens, quod sua defectione animam intereme- rit, culpam sustinet is, qui malum elegit, ut et externorum quispiam dixit. Talis igitur et contra veritatem, et contra nos est Eunomius. Nobis vero ficebat ex lege veteri, quæ concedit paria referre auctoribus, egregie ipsum conviciis onerare : et multa quiete ac securitate, quam moleste ferret, maledictis et scommatibus jaciendis, studiose et injuriam, et convicium convicio ulcisci velit, in magis roborata improbitas. accurate operam impendere; si enim ipse adeo conviciis et criminationibus abundavit adversus illum, qui hujusmodi conviciis nullam occasionen dedit quam uberem et benignam inveniret quis materiam, si cui animus esset, gravem scilicet Eu- nomii vitam irridendi, et ludibrio exponendit Ve- rum cum ab initio a discipulo veritatis in Evange- licis præceptis instructi simus: oculum pro oculo neque exscindimus, neque dentem pro dente com - mutamus' probe compertum habentes maledicta et facta contrariis evanescere, et interire solere : neque unquam male dicta aut facta in infinitum procederent, si quid rerum meliorum interposi- tum, perpetuam illam malorum seriem, et tenorem C perennem interrumperet: quia criminandi et ca- lumniandi primus impetus æquo et patienti animo sistitur, ne feratur ulterius; quare si quis injuria immensum tandem excrescet semper magis atque D Matth. v, sqq. Quocirca ad examen et disquisitionem ipsius dogmatis festinabo omnibus, quæ in medio oratio- nis cursu infercit, præterilis, cum nihil aliud com- plectantur, quam injuriam, irrisionem, convicium, et scommata. Si quis putat me conviciandi palæ- stram subterfugere, quod par pari referre ne- sciam : is consideret seipsum velim, quanta vide- licet ad malum sit facilitas, quæ sponte sua et absque ullo magistro ad peccatum delabitur. Nam ut quis malus fiat, in sola electione voluntatis sim tum est, imo sæpe ad malum consummandum suf- ficit voluntas. At longe major apparet facilitas in vitiis linguæ. Reliqua enim peccata ut perpetren- tur, sæpe indigent tempore ac labore, et aliorum etiam auxilio. Sed oris et linguæ natura semper quasi domi habet peccandi facultatem. Quae omnia confirmat, ille ipse, quem præ manibus habemus, Eunomii liber, in quo, qui eum non obiter in- spexerit, clare deprehendet, quanta sit proclivitas et facilitas in iis peccatis, quæ lingua committun- tur, quam imitari, res est omnium facillima, eliar si quis in maledicendi arte minime sit exercitatus.

μέμψεως τούτῳ τοῦ λόγου ψευδή, καὶ βλάσφημα πρὸς τὰ ἐν αὐτῷ παραδείγματα συμπεπλασμένα διερ ῥαψῴδησε· καὶ οὐκ ἔστιν ὅτι οὐκ ἐγγέγραπται τῶν ἀτόπων. Δεινός, φησίν, ἐριστικός, ἀληθείας ἐχθρός, σοφιστής, ἀπατεῶν, ταῖς τῶν πολλῶν δόξαις καὶ μνήμαις ἀντιταττόμενος, τὸν ἐκ τῶν πραγμάτων οὐκ αἰσχυνόμενος ἔλεγχον, οὐ φόβον τὸν ἐκ τῶν νόμων, οὐ ψόγον τὸν ἐξ ἀνθρώπων εὐλαβούμενος, ἀλήθειαν δεινότητος διακρίνειν οὐκ ἐπιστάμενος. Προστίθησι τούτοις καὶ ἀναίδειαν, καὶ πρὸς τὸ λοιδορεῖν ἑτοιμότητα· εἶτα ἐκμελῆ φησι, καὶ μα χομένων υπονοιών πλήρη, καὶ ἀναρμόστων τὸν λόγον ἁρμόζοντα, καὶ ταῖς ἰδίαις φωναῖς μαχό μενον, καὶ τὰ ἐναντία φθεγγόμενον· καὶ πολλὰ εἰπεῖν περὶ αὐτοῦ κακὰ θέλων, εἶτα τὴν πικρίαν τῆς ψυχῆς ἐμπλῆσαι ἐν τῇ καινότητι τῶν ὕβρεων οὐ δυνάμενος· ἐπειδὴ οὐκ ἔχει ὅ τι καὶ εἴποι, πολ λάκις ἐπὶ τὰ αὐτὰ ἐπανέρχεται· καὶ ἅπαξ εἰπὼν, επανακυκλοῖ πάλιν καὶ ἐκ τρίτου τὰ αὐτὰ, καὶ ἐκ τε- τάρτου· καὶ ὑπὲρ τοῦτο, ὥσπερ τινὰ δίαυλον ἀνακάμ πτων τῷ λόγῳ, διὰ τῶν αὐτῶν ὕβρεων, καὶ τῆς λοι- δορίας ληρημάτων, ἄνω καὶ κάτω διὰ τῶν ὁμοίων περιχωρῶν· ὥστε μηκέτι χαλεπαίνειν αὐτοῦ τῇ ἀναι σχυντίᾳ τῶν ὕβρεων, ἐν τῷ προσκορεῖ τῶν λεγομέ- νων τὸν θυμὸν ὑπεκλύοντα. Βδελύξαιτο ἄν τις μᾶλ λον, ἢ εἰς ὀργὴν ἔλθοι· οὕτως ἀνδραποδώδη, καὶ χα- ρίτων ἄμοιρα, καὶ ἀπὸ τῆς τριόδου τὰ σκώμματα, γραός τινος διακωθωνιζομένης, καὶ ὑπ᾽ ὀδόντα γρυ ζούσης, οὐδ' ὁτιοῦν διαφέροντα. Β Τί οὖν ; 'Αρα ἐπεξελθεῖν δεῖ τοῖς καθέκαστον, καὶ περὶ πάντων τῶν ἐφ᾽ ὕβρει ῥηθέντων φιλοπόνως ἀπο λογήσασθαι· ὅτι οὐκ ἦν τοιοῦτος καθ' οὗ ταῦτα συμ- πέπλασται; Αλλ' οὕτω γ᾽ ἂν καὶ ἡμεῖς συγκαθυβρί ζειν δοκήσαιμεν τὸν ἀντὶ φωστῆρος τῇ γενεᾷ διαλάμ ψαντα, ἀγαπητῶς τὸ μὴ κακούργον, καὶ κατεγνωσμέ νον εἶναι, διὰ τῶν λόγων ἀποδεικνύοντες. ᾿Αλλὰ μέμνημαι τῆς θείας ἐκείνης φωνῆς, ὡς προφητικῶς περὶ αὐτοῦ τὰ ἐκ τῆς προφητείας ἐφθέγξατο, ὅπου ταῖς ἀναισχύντοις αὐτὸν τῶν γυναικών παρεικάζει · αὶ τὰ ἴδια ἀνείδη ταῖς σωφρονούσαις προφέρουσι. Τίνα γὰρ ἐχθρὸν τῆς ἀληθείας οἱ λόγοι κηρύττουσι; Τίνα ταῖς τῶν πολλῶν δόξαις ἀντιτασσόμενον; Τίς αἰτεῖται περὶ τῶν ἐντυγχανόντων αὐτοῦ τῷ συγγράμ- ματι, μὴ πρὸς τὸ πλῆθος τῶν μαρτυρούντων ὁρᾷν, μηδὲ πρὸς τὴν ἀρχαιότητα βλέπειν, μηδὲ πρὸς τὸ ἀξιόπιστον τῶν πρὸς τὸ κρεῖττον ὑπειλημμένων ῥέ πειν ταῖς γνώμαις; Αρα τοῦ αὐτοῦ ἐστι καὶ ταῦτα γράφειν, καὶ ἐκεῖνα προφέρειν, καὶ ταῖς μὲν ἑαυτοῦ καινοτομίαις ζητεῖν τοὺς ἀκούοντας ἕπεσθαι· φαυλί ζειν δὲ πάλιν ἑτέρους ὡς ταῖς κοιναῖς ὑπολήψεσιν ἀν τιβαίνοντας· τὸ δὲ, μὴ αἰσχύνεσθαι τὸν ἐκ τῶν πραγμάτων ἔλεγχον, καὶ τὸν ἀνθρώπινον ψόγον, καὶ ὅσα τοιαῦτα κατὰ ταὐτὸ διεξέρχεται, ταῖς τῶν ἀκουόντων γνώμαις καταλείπω σκοπεῖν ἐπὶ τίνος ἀληθές ἐστι λέγειν. 'Αρα τοῦ σωφροσύνην, καὶ κοστ S. GREGORII NYSSENI Quid enim laboret quis in inveniendis conviciorum A nominibus, cum illa ipsa, quibus ipse usus est, regerere liceat in conviciatorem, qui omnia male- dictorum, et calumniarum genera in hunc suum librum comportavit ? neque quidquam calumnia- rum repereris, quod non his suis chartis illeve- rit : Vafer, inquit, est Basilius, contentiosus, veri- talis hostis, sophista, impostor; contrarius communi hominum opinioni et existimationi, qui redargutio- nem ex rebus ipsis petitam nihili pendit, qui neque legum timorem habet, neque reprehensionem homi- num reveretur; imperitus discernere veritatem a va- frilie et calliditate. His insuper addit impudentiam, et ad calumnias promptitudinem. Vocat præterea socordem, plenumque pugnantibus suspicionibus, qui ex inconvenientibus orationem concinnet, et cum propriis suis dictis pugnet: sibique contradicat, quique de ipso multa mala dicere conetur; postea vero acerbitatem animi novitate injuriarum explere nequeat. Et cum nibil amplius, quod effutiat, sup- petit, ad eadem revertitur, et ad id, quod jam dixit, quasi in orbem circumactus redit, eademque tertio et quarto et sæpius, quasi reciprocum quemdam calumniarum et conviciorum cursum de- currens, repetit, et in omnes partes rerum simili- tudine se convertit, ut proinde non amplius indi- gņemur ipsius impudenti calumniandi studio, ira quodammodo evanescente per satietatem et fasti- dium conviciorum. Exsecrationem potius quam įram alicui moverint, adeo servilia sunt omnisque leporis expertia, et ex trivio arrepta scommata, nihil a vetulæ frementis dentibusque frendentis criminationibus discrepantia. Quid igitur? Num singula persequi oportet, et C omnia injuriose et calumniose dicta accurate re- fellere, et demonstrare talem haudquaquam fuisse illum, in quem hæc conficta sunt ? Atqui et nos șimul injuria afficeremus illum, qui solis instar, toli mupdo lucet, si operose conaremur probare, eum non fuisse maleficum, et sceleratum. Memor enim sum divinæ illius vocis, cum prophetice ipsi illa ex prophetia accommodaret, ubi illum prosti- tutæ frontis et pudicitiæ mulierculis assimilat ¹º, quæ sua vitia et crimina in temperantes, bonæque frugis transferre solent, Nam quem veritatis ho- stem esse deblaterat ? quem communi hominum existimationi repugnantem? Quis rogat lectores libri sui, ut non respiciant ad multitudinem te- slium, neque ad antiquitatem, neque assentiantur illis, quasi fide et assensu longe dignioribus ? Ejus- dem videlicet est et hæc scribere, et illa proferre studereque, ut suis novitatibus auditorum animos conciliet alios autem conviciis incessere, tan- quam communi hominum opinioni contrarios. lllud vero, non revereri redargutionem ex rebus ipsis petitam, neque reprehensionem hominum, et id genus alia, quæ impotenter effutiit, lectoris judicio relin- quo : cuinamn vero competant, num illi, qui tem- perantiam, verecundiam, modestiam, omnemquc Jer. III, 3. D

μέμψεως τούτῳ τοῦ λόγου ψευδή, καὶ βλάσφημα πρὸς τὰ ἐν αὐτῷ παραδείγματα συμπεπλασμένα διερ ῥαψῴδησε· καὶ οὐκ ἔστιν ὅτι οὐκ ἐγγέγραπται τῶν ἀτόπων. Δεινός, φησίν, ἐριστικός, ἀληθείας ἐχθρός, σοφιστής, ἀπατεῶν, ταῖς τῶν πολλῶν δόξαις καὶ μνήμαις ἀντιταττόμενος, τὸν ἐκ τῶν πραγμάτων οὐκ αἰσχυνόμενος ἔλεγχον, οὐ φόβον τὸν ἐκ τῶν νόμων, οὐ ψόγον τὸν ἐξ ἀνθρώπων εὐλαβούμενος, ἀλήθειαν δεινότητος διακρίνειν οὐκ ἐπιστάμενος. Προστίθησι τούτοις καὶ ἀναίδειαν, καὶ πρὸς τὸ λοιδορεῖν ἑτοιμότητα· εἶτα ἐκμελῆ φησι, καὶ μα χομένων υπονοιών πλήρη, καὶ ἀναρμόστων τὸν λόγον ἁρμόζοντα, καὶ ταῖς ἰδίαις φωναῖς μαχό μενον, καὶ τὰ ἐναντία φθεγγόμενον· καὶ πολλὰ εἰπεῖν περὶ αὐτοῦ κακὰ θέλων, εἶτα τὴν πικρίαν τῆς ψυχῆς ἐμπλῆσαι ἐν τῇ καινότητι τῶν ὕβρεων οὐ δυνάμενος· ἐπειδὴ οὐκ ἔχει ὅ τι καὶ εἴποι, πολ λάκις ἐπὶ τὰ αὐτὰ ἐπανέρχεται· καὶ ἅπαξ εἰπὼν, επανακυκλοῖ πάλιν καὶ ἐκ τρίτου τὰ αὐτὰ, καὶ ἐκ τε- τάρτου· καὶ ὑπὲρ τοῦτο, ὥσπερ τινὰ δίαυλον ἀνακάμ πτων τῷ λόγῳ, διὰ τῶν αὐτῶν ὕβρεων, καὶ τῆς λοι- δορίας ληρημάτων, ἄνω καὶ κάτω διὰ τῶν ὁμοίων περιχωρῶν· ὥστε μηκέτι χαλεπαίνειν αὐτοῦ τῇ ἀναι σχυντίᾳ τῶν ὕβρεων, ἐν τῷ προσκορεῖ τῶν λεγομέ- νων τὸν θυμὸν ὑπεκλύοντα. Βδελύξαιτο ἄν τις μᾶλ λον, ἢ εἰς ὀργὴν ἔλθοι· οὕτως ἀνδραποδώδη, καὶ χα- ρίτων ἄμοιρα, καὶ ἀπὸ τῆς τριόδου τὰ σκώμματα, γραός τινος διακωθωνιζομένης, καὶ ὑπ᾽ ὀδόντα γρυ ζούσης, οὐδ' ὁτιοῦν διαφέροντα. Β Τί οὖν ; 'Αρα ἐπεξελθεῖν δεῖ τοῖς καθέκαστον, καὶ περὶ πάντων τῶν ἐφ᾽ ὕβρει ῥηθέντων φιλοπόνως ἀπο λογήσασθαι· ὅτι οὐκ ἦν τοιοῦτος καθ' οὗ ταῦτα συμ- πέπλασται; Αλλ' οὕτω γ᾽ ἂν καὶ ἡμεῖς συγκαθυβρί ζειν δοκήσαιμεν τὸν ἀντὶ φωστῆρος τῇ γενεᾷ διαλάμ ψαντα, ἀγαπητῶς τὸ μὴ κακούργον, καὶ κατεγνωσμέ νον εἶναι, διὰ τῶν λόγων ἀποδεικνύοντες. ᾿Αλλὰ μέμνημαι τῆς θείας ἐκείνης φωνῆς, ὡς προφητικῶς περὶ αὐτοῦ τὰ ἐκ τῆς προφητείας ἐφθέγξατο, ὅπου ταῖς ἀναισχύντοις αὐτὸν τῶν γυναικών παρεικάζει · αὶ τὰ ἴδια ἀνείδη ταῖς σωφρονούσαις προφέρουσι. Τίνα γὰρ ἐχθρὸν τῆς ἀληθείας οἱ λόγοι κηρύττουσι; Τίνα ταῖς τῶν πολλῶν δόξαις ἀντιτασσόμενον; Τίς αἰτεῖται περὶ τῶν ἐντυγχανόντων αὐτοῦ τῷ συγγράμ- ματι, μὴ πρὸς τὸ πλῆθος τῶν μαρτυρούντων ὁρᾷν, μηδὲ πρὸς τὴν ἀρχαιότητα βλέπειν, μηδὲ πρὸς τὸ ἀξιόπιστον τῶν πρὸς τὸ κρεῖττον ὑπειλημμένων ῥέ πειν ταῖς γνώμαις; Αρα τοῦ αὐτοῦ ἐστι καὶ ταῦτα γράφειν, καὶ ἐκεῖνα προφέρειν, καὶ ταῖς μὲν ἑαυτοῦ καινοτομίαις ζητεῖν τοὺς ἀκούοντας ἕπεσθαι· φαυλί ζειν δὲ πάλιν ἑτέρους ὡς ταῖς κοιναῖς ὑπολήψεσιν ἀν τιβαίνοντας· τὸ δὲ, μὴ αἰσχύνεσθαι τὸν ἐκ τῶν πραγμάτων ἔλεγχον, καὶ τὸν ἀνθρώπινον ψόγον, καὶ ὅσα τοιαῦτα κατὰ ταὐτὸ διεξέρχεται, ταῖς τῶν ἀκουόντων γνώμαις καταλείπω σκοπεῖν ἐπὶ τίνος ἀληθές ἐστι λέγειν. 'Αρα τοῦ σωφροσύνην, καὶ κοστ S. GREGORII NYSSENI Quid enim laboret quis in inveniendis conviciorum A nominibus, cum illa ipsa, quibus ipse usus est, regerere liceat in conviciatorem, qui omnia male- dictorum, et calumniarum genera in hunc suum librum comportavit ? neque quidquam calumnia- rum repereris, quod non his suis chartis illeve- rit : Vafer, inquit, est Basilius, contentiosus, veri- talis hostis, sophista, impostor; contrarius communi hominum opinioni et existimationi, qui redargutio- nem ex rebus ipsis petitam nihili pendit, qui neque legum timorem habet, neque reprehensionem homi- num reveretur; imperitus discernere veritatem a va- frilie et calliditate. His insuper addit impudentiam, et ad calumnias promptitudinem. Vocat præterea socordem, plenumque pugnantibus suspicionibus, qui ex inconvenientibus orationem concinnet, et cum propriis suis dictis pugnet: sibique contradicat, quique de ipso multa mala dicere conetur; postea vero acerbitatem animi novitate injuriarum explere nequeat. Et cum nibil amplius, quod effutiat, sup- petit, ad eadem revertitur, et ad id, quod jam dixit, quasi in orbem circumactus redit, eademque tertio et quarto et sæpius, quasi reciprocum quemdam calumniarum et conviciorum cursum de- currens, repetit, et in omnes partes rerum simili- tudine se convertit, ut proinde non amplius indi- gņemur ipsius impudenti calumniandi studio, ira quodammodo evanescente per satietatem et fasti- dium conviciorum. Exsecrationem potius quam įram alicui moverint, adeo servilia sunt omnisque leporis expertia, et ex trivio arrepta scommata, nihil a vetulæ frementis dentibusque frendentis criminationibus discrepantia. Quid igitur? Num singula persequi oportet, et C omnia injuriose et calumniose dicta accurate re- fellere, et demonstrare talem haudquaquam fuisse illum, in quem hæc conficta sunt ? Atqui et nos șimul injuria afficeremus illum, qui solis instar, toli mupdo lucet, si operose conaremur probare, eum non fuisse maleficum, et sceleratum. Memor enim sum divinæ illius vocis, cum prophetice ipsi illa ex prophetia accommodaret, ubi illum prosti- tutæ frontis et pudicitiæ mulierculis assimilat ¹º, quæ sua vitia et crimina in temperantes, bonæque frugis transferre solent, Nam quem veritatis ho- stem esse deblaterat ? quem communi hominum existimationi repugnantem? Quis rogat lectores libri sui, ut non respiciant ad multitudinem te- slium, neque ad antiquitatem, neque assentiantur illis, quasi fide et assensu longe dignioribus ? Ejus- dem videlicet est et hæc scribere, et illa proferre studereque, ut suis novitatibus auditorum animos conciliet alios autem conviciis incessere, tan- quam communi hominum opinioni contrarios. lllud vero, non revereri redargutionem ex rebus ipsis petitam, neque reprehensionem hominum, et id genus alia, quæ impotenter effutiit, lectoris judicio relin- quo : cuinamn vero competant, num illi, qui tem- perantiam, verecundiam, modestiam, omnemquc Jer. III, 3. D

μέμψεως τούτῳ τοῦ λόγου ψευδή, καὶ βλάσφημα πρὸς τὰ ἐν αὐτῷ παραδείγματα συμπεπλασμένα διερ ῥαψῴδησε· καὶ οὐκ ἔστιν ὅτι οὐκ ἐγγέγραπται τῶν ἀτόπων. Δεινός, φησίν, ἐριστικός, ἀληθείας ἐχθρός, σοφιστής, ἀπατεῶν, ταῖς τῶν πολλῶν δόξαις καὶ μνήμαις ἀντιταττόμενος, τὸν ἐκ τῶν πραγμάτων οὐκ αἰσχυνόμενος ἔλεγχον, οὐ φόβον τὸν ἐκ τῶν νόμων, οὐ ψόγον τὸν ἐξ ἀνθρώπων εὐλαβούμενος, ἀλήθειαν δεινότητος διακρίνειν οὐκ ἐπιστάμενος. Προστίθησι τούτοις καὶ ἀναίδειαν, καὶ πρὸς τὸ λοιδορεῖν ἑτοιμότητα· εἶτα ἐκμελῆ φησι, καὶ μα χομένων υπονοιών πλήρη, καὶ ἀναρμόστων τὸν λόγον ἁρμόζοντα, καὶ ταῖς ἰδίαις φωναῖς μαχό μενον, καὶ τὰ ἐναντία φθεγγόμενον· καὶ πολλὰ εἰπεῖν περὶ αὐτοῦ κακὰ θέλων, εἶτα τὴν πικρίαν τῆς ψυχῆς ἐμπλῆσαι ἐν τῇ καινότητι τῶν ὕβρεων οὐ δυνάμενος· ἐπειδὴ οὐκ ἔχει ὅ τι καὶ εἴποι, πολ λάκις ἐπὶ τὰ αὐτὰ ἐπανέρχεται· καὶ ἅπαξ εἰπὼν, επανακυκλοῖ πάλιν καὶ ἐκ τρίτου τὰ αὐτὰ, καὶ ἐκ τε- τάρτου· καὶ ὑπὲρ τοῦτο, ὥσπερ τινὰ δίαυλον ἀνακάμ πτων τῷ λόγῳ, διὰ τῶν αὐτῶν ὕβρεων, καὶ τῆς λοι- δορίας ληρημάτων, ἄνω καὶ κάτω διὰ τῶν ὁμοίων περιχωρῶν· ὥστε μηκέτι χαλεπαίνειν αὐτοῦ τῇ ἀναι σχυντίᾳ τῶν ὕβρεων, ἐν τῷ προσκορεῖ τῶν λεγομέ- νων τὸν θυμὸν ὑπεκλύοντα. Βδελύξαιτο ἄν τις μᾶλ λον, ἢ εἰς ὀργὴν ἔλθοι· οὕτως ἀνδραποδώδη, καὶ χα- ρίτων ἄμοιρα, καὶ ἀπὸ τῆς τριόδου τὰ σκώμματα, γραός τινος διακωθωνιζομένης, καὶ ὑπ᾽ ὀδόντα γρυ ζούσης, οὐδ' ὁτιοῦν διαφέροντα. Β Τί οὖν ; 'Αρα ἐπεξελθεῖν δεῖ τοῖς καθέκαστον, καὶ περὶ πάντων τῶν ἐφ᾽ ὕβρει ῥηθέντων φιλοπόνως ἀπο λογήσασθαι· ὅτι οὐκ ἦν τοιοῦτος καθ' οὗ ταῦτα συμ- πέπλασται; Αλλ' οὕτω γ᾽ ἂν καὶ ἡμεῖς συγκαθυβρί ζειν δοκήσαιμεν τὸν ἀντὶ φωστῆρος τῇ γενεᾷ διαλάμ ψαντα, ἀγαπητῶς τὸ μὴ κακούργον, καὶ κατεγνωσμέ νον εἶναι, διὰ τῶν λόγων ἀποδεικνύοντες. ᾿Αλλὰ μέμνημαι τῆς θείας ἐκείνης φωνῆς, ὡς προφητικῶς περὶ αὐτοῦ τὰ ἐκ τῆς προφητείας ἐφθέγξατο, ὅπου ταῖς ἀναισχύντοις αὐτὸν τῶν γυναικών παρεικάζει · αὶ τὰ ἴδια ἀνείδη ταῖς σωφρονούσαις προφέρουσι. Τίνα γὰρ ἐχθρὸν τῆς ἀληθείας οἱ λόγοι κηρύττουσι; Τίνα ταῖς τῶν πολλῶν δόξαις ἀντιτασσόμενον; Τίς αἰτεῖται περὶ τῶν ἐντυγχανόντων αὐτοῦ τῷ συγγράμ- ματι, μὴ πρὸς τὸ πλῆθος τῶν μαρτυρούντων ὁρᾷν, μηδὲ πρὸς τὴν ἀρχαιότητα βλέπειν, μηδὲ πρὸς τὸ ἀξιόπιστον τῶν πρὸς τὸ κρεῖττον ὑπειλημμένων ῥέ πειν ταῖς γνώμαις; Αρα τοῦ αὐτοῦ ἐστι καὶ ταῦτα γράφειν, καὶ ἐκεῖνα προφέρειν, καὶ ταῖς μὲν ἑαυτοῦ καινοτομίαις ζητεῖν τοὺς ἀκούοντας ἕπεσθαι· φαυλί ζειν δὲ πάλιν ἑτέρους ὡς ταῖς κοιναῖς ὑπολήψεσιν ἀν τιβαίνοντας· τὸ δὲ, μὴ αἰσχύνεσθαι τὸν ἐκ τῶν πραγμάτων ἔλεγχον, καὶ τὸν ἀνθρώπινον ψόγον, καὶ ὅσα τοιαῦτα κατὰ ταὐτὸ διεξέρχεται, ταῖς τῶν ἀκουόντων γνώμαις καταλείπω σκοπεῖν ἐπὶ τίνος ἀληθές ἐστι λέγειν. 'Αρα τοῦ σωφροσύνην, καὶ κοστ S. GREGORII NYSSENI Quid enim laboret quis in inveniendis conviciorum A nominibus, cum illa ipsa, quibus ipse usus est, regerere liceat in conviciatorem, qui omnia male- dictorum, et calumniarum genera in hunc suum librum comportavit ? neque quidquam calumnia- rum repereris, quod non his suis chartis illeve- rit : Vafer, inquit, est Basilius, contentiosus, veri- talis hostis, sophista, impostor; contrarius communi hominum opinioni et existimationi, qui redargutio- nem ex rebus ipsis petitam nihili pendit, qui neque legum timorem habet, neque reprehensionem homi- num reveretur; imperitus discernere veritatem a va- frilie et calliditate. His insuper addit impudentiam, et ad calumnias promptitudinem. Vocat præterea socordem, plenumque pugnantibus suspicionibus, qui ex inconvenientibus orationem concinnet, et cum propriis suis dictis pugnet: sibique contradicat, quique de ipso multa mala dicere conetur; postea vero acerbitatem animi novitate injuriarum explere nequeat. Et cum nibil amplius, quod effutiat, sup- petit, ad eadem revertitur, et ad id, quod jam dixit, quasi in orbem circumactus redit, eademque tertio et quarto et sæpius, quasi reciprocum quemdam calumniarum et conviciorum cursum de- currens, repetit, et in omnes partes rerum simili- tudine se convertit, ut proinde non amplius indi- gņemur ipsius impudenti calumniandi studio, ira quodammodo evanescente per satietatem et fasti- dium conviciorum. Exsecrationem potius quam įram alicui moverint, adeo servilia sunt omnisque leporis expertia, et ex trivio arrepta scommata, nihil a vetulæ frementis dentibusque frendentis criminationibus discrepantia. Quid igitur? Num singula persequi oportet, et C omnia injuriose et calumniose dicta accurate re- fellere, et demonstrare talem haudquaquam fuisse illum, in quem hæc conficta sunt ? Atqui et nos șimul injuria afficeremus illum, qui solis instar, toli mupdo lucet, si operose conaremur probare, eum non fuisse maleficum, et sceleratum. Memor enim sum divinæ illius vocis, cum prophetice ipsi illa ex prophetia accommodaret, ubi illum prosti- tutæ frontis et pudicitiæ mulierculis assimilat ¹º, quæ sua vitia et crimina in temperantes, bonæque frugis transferre solent, Nam quem veritatis ho- stem esse deblaterat ? quem communi hominum existimationi repugnantem? Quis rogat lectores libri sui, ut non respiciant ad multitudinem te- slium, neque ad antiquitatem, neque assentiantur illis, quasi fide et assensu longe dignioribus ? Ejus- dem videlicet est et hæc scribere, et illa proferre studereque, ut suis novitatibus auditorum animos conciliet alios autem conviciis incessere, tan- quam communi hominum opinioni contrarios. lllud vero, non revereri redargutionem ex rebus ipsis petitam, neque reprehensionem hominum, et id genus alia, quæ impotenter effutiit, lectoris judicio relin- quo : cuinamn vero competant, num illi, qui tem- perantiam, verecundiam, modestiam, omnemquc Jer. III, 3. D

μιότητα, καὶ πᾶσαν καθαρότητα ψυχῆς τε καὶ σώμα- τος διὰ τῆς ἀκριβεστάτης ἐγκρατείας νομοθετοῦντος ὁμοίως ἑαυτῷ, ἢ τοῖς πλησιάζουσιν, ἢ τοῦ κελεύοντος μὴ παρέχειν πράγματα τῇ φύσει πρὸς τὸ δοκοῦν διὰ τῶν τοῦ σώματος ορέξεων προϊούσῃ, μηδὲ ἀντιβαίνειν ταῖς ἡδοναῖς, μηδὲ ἀκριβολογεῖσθαι περὶ τὴν τοιαύτην τοῦ βίου σπουδήν· οὐδὲ γὰρ εἶναί τινα βλάβην ψυχῆς, διὰ τῶν τοιούτων συνισταμένην· ἀλλὰ μόνην ἀρχεῖν τῷ ἀνθρώπῳ τὴν αἱρετικὴν πίστιν πρὸς τελειότητα; Εἰ δὲ ἀρνεῖται τὸ μὴ οὕτως ἔχειν αὐτοῖς τὰ διδάγματα, εὐξαίμην ἂν ἔγωγε καὶ τῶν εὐφρονούντων ἕκαστος ἀληθεύειν αὐτὸν ἐν τοῖς τοιούτοις ἀρνούμενον. Αλλ' οὐκ ἐάσουσιν αὐτῷ προχωρῆσαι τὴν ἄρνησιν, οἱ γνή- στοι μαθηταί· ἢ τὸ μέγιστον αὐτοῦ θεώρημα πεσεί ται, καὶ λυθήσεται ἡ σκηνὴ τῶν διὰ τοῦτο μάλιστα προσεδρευόντων τῷ δόγματι. ᾿Αναιδὴς δέ τις, καὶ τὸν Β ἀνθρώπινον ψόγον οὐκ εὐλαβούμενος, ἐκ τῶν ἐν νεό- τητι βεβιωμένων, ἢ ἐκ τῶν μετὰ ταῦτα βούλει σκου πήσωμεν ; ἀλλὰ δι' ἀμφοτέρων, ἐπ' αὐτὸν ἂν εὔροις ἐπανιοῦσαν τῆς ἀναιδείας τὴν μέμψιν. Οὐ τὰ αὐτὰ γὰρ ἑκατέροις, οὔτε ἡ νεότης, οὔτε ὁ μετὰ ταῦτα μαρτυρεῖ βίος. Υπομνησάτω ἑαυτὸν ὁ λογογράφος τῶν τε ἐπὶ τῆς πατρίδος κατὰ τὸν τῆς νεότητος καιρὸν, καὶ τῶν ἐν Κωνσταντίνου πόλει βεβιωμένων αὐτῷ· καὶ ἀκουσάτω παρὰ τῶν εἰδότων οἷα τῷ συκοφαντουμένῳ συνίσασιν. Εἰ δὲ ἐκ τῶν ἐφεξῆς ἐπιτηδευμάτων τις ἐθέλοι σκο- πεῖν, αὐτὸς εἰπάτω, τίς ἄξιος τοιούτου ονόματος· ὁ τὴν πατρώαν οὐσίαν καὶ πρὸ τῆς ἱερωσύνης ἀφειδώς ἀναλώσας τοῖς πένησι, καὶ μάλιστα ἐν τῷ τῆς σιτο- δείας καιρῷ, καθ' ὃν ἐπεστάτει τῆς Ἐκκλησίας, ἔτι ἐν τῷ κλήρῳ τῶν πρεσβυτέρων ἱερατεύων, καὶ μετὰ ταῦτα, μηδὲ τῶν ὑπολειφθέντων φεισάμενος, ὡς ἂν καὶ αὐτὸς τὸ τοῦ Ἀποστόλου καυχήσαιτο· Οτι δε ρεὰν ἄρτον οὐκ ἔφαγον; "Η ὁ προσόδων ἀφορμὴν τὴν τοῦ δόγματος προστασίαν ποιησάμενος ; Ο εἰσ δύνων εἰς τὰς οἰκίας αὐτόκλητος, οὐδὲ τὴν ἐκ τοῦ πάθους ἀηδίαν τῇ καθ' ἑαυτὸν διαγωγῇ περιστέλλων· οὐδὲ τὴν φυσικὴν τῶν ὑγιαινόντων πρὸς τοὺς τοιού- τους ἀποστροφὴν λογιζόμενος, ὁ κατὰ τὸν παλαιὸν νόμον διὰ τὴν ἀφὴν τῆς σημασίας ἔξω τῆς παρεμβο· λῆς τῶν οἰκούντων ἀφοριζόμενος. Προπετὴς δὲ πάλιν, καὶ ὑβριστὴς, καὶ καθ᾽ ἑκάτερον ψεύστης ὀνομάζεται παρὰ τοῦ μακροθύ μως ἐν πραύτητι τοὺς ἀντιδιατιθεμένους παιδεύοντος. Οὕτω γὰρ ἐν τῷ συγγράμματι τοῖς ἐπ' αὐτοῦ λόγοις ἐνδιαθρύπτεται ὁ μηδεμίαν πικρίας ὑπερβολὴν ἀφιείς, ἐν οἷς ἄν τι προσενεγκεῖν ἐξισχύσῃ. Πόθεν τοίνυν καὶ ἐκ ποίων πραγμάτων τὴν ὕβριν αὐτοῦ καὶ τὸ προπετές διελέγχει ; Οτι, φησί, Καππαδόκην όντα με, Γαλάτην ώνόμασεν· εἶτα τῷ μεθορίῳ τῶν πα- τρίδων τὴν οἴκησιν ἔχοντα, ἐν ἀνωνύμῳ τινὶ Καρ νιασπινῆς ἐσχατιᾷ· εἰ ἀντὶ τοῦ Ολτισήρεως Γαλά την ὠνόμασεν· εἴπερ δὴ ὅλως καὶ τοῦτο προσειπεῖν | CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. sectatur et sancit æque sibi ac aliis : an illi, qui docet nihil molestiæ inferendum naturæ, quando immoderatis corporis cupiditatibus ad id, quod collibitum est, fertur: neque resistendum volu- ptatibus ; neque etiam asperiorem vitæ disciplinam sequendam ; neque enim quidpiam detrimenti animam capere ex voluptatum usu, sed ad perfe- ctionem sufficere homini solam hæreticam fidem? Quod si neget hanc esse suam et suorum doctri- nam, optarein ego et una omnes boni mecum, vere isthæc negari. Sed legitimi ipsius discipuli nun- quam negationem hanc patienter ferent, alioquin maximum doctrinæ hujus fundamentum concide- ret, dissolvereturque quasi tabernaculum et ten- A puritatem mentis et corporis accuratissimo studio torium illorum, qui vel propter hoc unum Euno- que enim eadem uterque gessit aut juvenis, aut ea mii dogmatibus sese addixerunt. Jam vero quis impudens sit, famæque apud homines prodigus : an vis ut statuamus ex illis, quæ in juventute : an ex iis, quæ postea gesta sunt: an ex utrisque ? Sed sive ex his, sive ex illis judicium fiat, ad ipsum redire videbis impudentiæ calumniam. Ne- ætate, quæ hanc sequitur. Revocet logodædalus sibi in memoriam ea quæ in patria sua juvenis perpetravit, et quæ Constan- tinopoli, intelligatque ex iis qui norunt, quam longe fuerint diversa studia ejus, quem ipse pro- bris insectatur. Quod si quis velit hoc definire ex iis quæ postea sunt subsecuta, ipse dicat velim, quis impudentiæ nomen mereatur : illene, qui pas ternas facultates etiain antequam sacerdotio initia- retur, liberaliter egenis distribuit; maxime tunc quando magna annonæ penuria exsistebat: quo tempore Ecclesiæ præerat, numero presbyterorum adbuc accensitus, quippe posthæc etiam nihil re- liquum sibi fecit, ut et ipse gloriari posset cum Apostolo : Quoniam gratis panem non comedi ? An ille potius impudentiæ nomen subibit, qui do- ctrinæ suæ professionem pro quæstu habet? Qui non vocatus in ædes alienas sese insinuat; inso- lentiam facti hujus suo vivendi modo minime te- gens, neque etiam quam ab hujusmodi hominibus a natura aversi sint ; quibus mens et ratio est sanior, cogitat ille, qui antiqua lege propter similitudinem significationis ex hominum societate ex- terminatus est. D Thess. .111, Rursus temerarius et injuriosus et subinde etiam mendax appellatur Basilius ab illo, qui patienter et mansuete adversarios suos erudit. Ita enim in suo libro de se prædicat iste, qui nullam omnino acer- bitatis occasionem prætermittit, ubicunque ali- quam arripere potest. Unde igitur et quibus ex rebus temeritatem et injuriæ irrogandæ studium probat ? Quia, inquit, me, cum sim Cappador, voca- vit Galatam. Mirum vero, si eum, qui in continiis duarum regionum habitabat, in obscuro quodam Corniaspinæ angulo, non Oltiserium, sed Galalam nominavit; si tamen nominasse ostendi potest.

μιότητα, καὶ πᾶσαν καθαρότητα ψυχῆς τε καὶ σώμα- τος διὰ τῆς ἀκριβεστάτης ἐγκρατείας νομοθετοῦντος ὁμοίως ἑαυτῷ, ἢ τοῖς πλησιάζουσιν, ἢ τοῦ κελεύοντος μὴ παρέχειν πράγματα τῇ φύσει πρὸς τὸ δοκοῦν διὰ τῶν τοῦ σώματος ορέξεων προϊούσῃ, μηδὲ ἀντιβαίνειν ταῖς ἡδοναῖς, μηδὲ ἀκριβολογεῖσθαι περὶ τὴν τοιαύτην τοῦ βίου σπουδήν· οὐδὲ γὰρ εἶναί τινα βλάβην ψυχῆς, διὰ τῶν τοιούτων συνισταμένην· ἀλλὰ μόνην ἀρχεῖν τῷ ἀνθρώπῳ τὴν αἱρετικὴν πίστιν πρὸς τελειότητα; Εἰ δὲ ἀρνεῖται τὸ μὴ οὕτως ἔχειν αὐτοῖς τὰ διδάγματα, εὐξαίμην ἂν ἔγωγε καὶ τῶν εὐφρονούντων ἕκαστος ἀληθεύειν αὐτὸν ἐν τοῖς τοιούτοις ἀρνούμενον. Αλλ' οὐκ ἐάσουσιν αὐτῷ προχωρῆσαι τὴν ἄρνησιν, οἱ γνή- στοι μαθηταί· ἢ τὸ μέγιστον αὐτοῦ θεώρημα πεσεί ται, καὶ λυθήσεται ἡ σκηνὴ τῶν διὰ τοῦτο μάλιστα προσεδρευόντων τῷ δόγματι. ᾿Αναιδὴς δέ τις, καὶ τὸν Β ἀνθρώπινον ψόγον οὐκ εὐλαβούμενος, ἐκ τῶν ἐν νεό- τητι βεβιωμένων, ἢ ἐκ τῶν μετὰ ταῦτα βούλει σκου πήσωμεν ; ἀλλὰ δι' ἀμφοτέρων, ἐπ' αὐτὸν ἂν εὔροις ἐπανιοῦσαν τῆς ἀναιδείας τὴν μέμψιν. Οὐ τὰ αὐτὰ γὰρ ἑκατέροις, οὔτε ἡ νεότης, οὔτε ὁ μετὰ ταῦτα μαρτυρεῖ βίος. Υπομνησάτω ἑαυτὸν ὁ λογογράφος τῶν τε ἐπὶ τῆς πατρίδος κατὰ τὸν τῆς νεότητος καιρὸν, καὶ τῶν ἐν Κωνσταντίνου πόλει βεβιωμένων αὐτῷ· καὶ ἀκουσάτω παρὰ τῶν εἰδότων οἷα τῷ συκοφαντουμένῳ συνίσασιν. Εἰ δὲ ἐκ τῶν ἐφεξῆς ἐπιτηδευμάτων τις ἐθέλοι σκο- πεῖν, αὐτὸς εἰπάτω, τίς ἄξιος τοιούτου ονόματος· ὁ τὴν πατρώαν οὐσίαν καὶ πρὸ τῆς ἱερωσύνης ἀφειδώς ἀναλώσας τοῖς πένησι, καὶ μάλιστα ἐν τῷ τῆς σιτο- δείας καιρῷ, καθ' ὃν ἐπεστάτει τῆς Ἐκκλησίας, ἔτι ἐν τῷ κλήρῳ τῶν πρεσβυτέρων ἱερατεύων, καὶ μετὰ ταῦτα, μηδὲ τῶν ὑπολειφθέντων φεισάμενος, ὡς ἂν καὶ αὐτὸς τὸ τοῦ Ἀποστόλου καυχήσαιτο· Οτι δε ρεὰν ἄρτον οὐκ ἔφαγον; "Η ὁ προσόδων ἀφορμὴν τὴν τοῦ δόγματος προστασίαν ποιησάμενος ; Ο εἰσ δύνων εἰς τὰς οἰκίας αὐτόκλητος, οὐδὲ τὴν ἐκ τοῦ πάθους ἀηδίαν τῇ καθ' ἑαυτὸν διαγωγῇ περιστέλλων· οὐδὲ τὴν φυσικὴν τῶν ὑγιαινόντων πρὸς τοὺς τοιού- τους ἀποστροφὴν λογιζόμενος, ὁ κατὰ τὸν παλαιὸν νόμον διὰ τὴν ἀφὴν τῆς σημασίας ἔξω τῆς παρεμβο· λῆς τῶν οἰκούντων ἀφοριζόμενος. Προπετὴς δὲ πάλιν, καὶ ὑβριστὴς, καὶ καθ᾽ ἑκάτερον ψεύστης ὀνομάζεται παρὰ τοῦ μακροθύ μως ἐν πραύτητι τοὺς ἀντιδιατιθεμένους παιδεύοντος. Οὕτω γὰρ ἐν τῷ συγγράμματι τοῖς ἐπ' αὐτοῦ λόγοις ἐνδιαθρύπτεται ὁ μηδεμίαν πικρίας ὑπερβολὴν ἀφιείς, ἐν οἷς ἄν τι προσενεγκεῖν ἐξισχύσῃ. Πόθεν τοίνυν καὶ ἐκ ποίων πραγμάτων τὴν ὕβριν αὐτοῦ καὶ τὸ προπετές διελέγχει ; Οτι, φησί, Καππαδόκην όντα με, Γαλάτην ώνόμασεν· εἶτα τῷ μεθορίῳ τῶν πα- τρίδων τὴν οἴκησιν ἔχοντα, ἐν ἀνωνύμῳ τινὶ Καρ νιασπινῆς ἐσχατιᾷ· εἰ ἀντὶ τοῦ Ολτισήρεως Γαλά την ὠνόμασεν· εἴπερ δὴ ὅλως καὶ τοῦτο προσειπεῖν | CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. sectatur et sancit æque sibi ac aliis : an illi, qui docet nihil molestiæ inferendum naturæ, quando immoderatis corporis cupiditatibus ad id, quod collibitum est, fertur: neque resistendum volu- ptatibus ; neque etiam asperiorem vitæ disciplinam sequendam ; neque enim quidpiam detrimenti animam capere ex voluptatum usu, sed ad perfe- ctionem sufficere homini solam hæreticam fidem? Quod si neget hanc esse suam et suorum doctri- nam, optarein ego et una omnes boni mecum, vere isthæc negari. Sed legitimi ipsius discipuli nun- quam negationem hanc patienter ferent, alioquin maximum doctrinæ hujus fundamentum concide- ret, dissolvereturque quasi tabernaculum et ten- A puritatem mentis et corporis accuratissimo studio torium illorum, qui vel propter hoc unum Euno- que enim eadem uterque gessit aut juvenis, aut ea mii dogmatibus sese addixerunt. Jam vero quis impudens sit, famæque apud homines prodigus : an vis ut statuamus ex illis, quæ in juventute : an ex iis, quæ postea gesta sunt: an ex utrisque ? Sed sive ex his, sive ex illis judicium fiat, ad ipsum redire videbis impudentiæ calumniam. Ne- ætate, quæ hanc sequitur. Revocet logodædalus sibi in memoriam ea quæ in patria sua juvenis perpetravit, et quæ Constan- tinopoli, intelligatque ex iis qui norunt, quam longe fuerint diversa studia ejus, quem ipse pro- bris insectatur. Quod si quis velit hoc definire ex iis quæ postea sunt subsecuta, ipse dicat velim, quis impudentiæ nomen mereatur : illene, qui pas ternas facultates etiain antequam sacerdotio initia- retur, liberaliter egenis distribuit; maxime tunc quando magna annonæ penuria exsistebat: quo tempore Ecclesiæ præerat, numero presbyterorum adbuc accensitus, quippe posthæc etiam nihil re- liquum sibi fecit, ut et ipse gloriari posset cum Apostolo : Quoniam gratis panem non comedi ? An ille potius impudentiæ nomen subibit, qui do- ctrinæ suæ professionem pro quæstu habet? Qui non vocatus in ædes alienas sese insinuat; inso- lentiam facti hujus suo vivendi modo minime te- gens, neque etiam quam ab hujusmodi hominibus a natura aversi sint ; quibus mens et ratio est sanior, cogitat ille, qui antiqua lege propter similitudinem significationis ex hominum societate ex- terminatus est. D Thess. .111, Rursus temerarius et injuriosus et subinde etiam mendax appellatur Basilius ab illo, qui patienter et mansuete adversarios suos erudit. Ita enim in suo libro de se prædicat iste, qui nullam omnino acer- bitatis occasionem prætermittit, ubicunque ali- quam arripere potest. Unde igitur et quibus ex rebus temeritatem et injuriæ irrogandæ studium probat ? Quia, inquit, me, cum sim Cappador, voca- vit Galatam. Mirum vero, si eum, qui in continiis duarum regionum habitabat, in obscuro quodam Corniaspinæ angulo, non Oltiserium, sed Galalam nominavit; si tamen nominasse ostendi potest.

μιότητα, καὶ πᾶσαν καθαρότητα ψυχῆς τε καὶ σώμα- τος διὰ τῆς ἀκριβεστάτης ἐγκρατείας νομοθετοῦντος ὁμοίως ἑαυτῷ, ἢ τοῖς πλησιάζουσιν, ἢ τοῦ κελεύοντος μὴ παρέχειν πράγματα τῇ φύσει πρὸς τὸ δοκοῦν διὰ τῶν τοῦ σώματος ορέξεων προϊούσῃ, μηδὲ ἀντιβαίνειν ταῖς ἡδοναῖς, μηδὲ ἀκριβολογεῖσθαι περὶ τὴν τοιαύτην τοῦ βίου σπουδήν· οὐδὲ γὰρ εἶναί τινα βλάβην ψυχῆς, διὰ τῶν τοιούτων συνισταμένην· ἀλλὰ μόνην ἀρχεῖν τῷ ἀνθρώπῳ τὴν αἱρετικὴν πίστιν πρὸς τελειότητα; Εἰ δὲ ἀρνεῖται τὸ μὴ οὕτως ἔχειν αὐτοῖς τὰ διδάγματα, εὐξαίμην ἂν ἔγωγε καὶ τῶν εὐφρονούντων ἕκαστος ἀληθεύειν αὐτὸν ἐν τοῖς τοιούτοις ἀρνούμενον. Αλλ' οὐκ ἐάσουσιν αὐτῷ προχωρῆσαι τὴν ἄρνησιν, οἱ γνή- στοι μαθηταί· ἢ τὸ μέγιστον αὐτοῦ θεώρημα πεσεί ται, καὶ λυθήσεται ἡ σκηνὴ τῶν διὰ τοῦτο μάλιστα προσεδρευόντων τῷ δόγματι. ᾿Αναιδὴς δέ τις, καὶ τὸν Β ἀνθρώπινον ψόγον οὐκ εὐλαβούμενος, ἐκ τῶν ἐν νεό- τητι βεβιωμένων, ἢ ἐκ τῶν μετὰ ταῦτα βούλει σκου πήσωμεν ; ἀλλὰ δι' ἀμφοτέρων, ἐπ' αὐτὸν ἂν εὔροις ἐπανιοῦσαν τῆς ἀναιδείας τὴν μέμψιν. Οὐ τὰ αὐτὰ γὰρ ἑκατέροις, οὔτε ἡ νεότης, οὔτε ὁ μετὰ ταῦτα μαρτυρεῖ βίος. Υπομνησάτω ἑαυτὸν ὁ λογογράφος τῶν τε ἐπὶ τῆς πατρίδος κατὰ τὸν τῆς νεότητος καιρὸν, καὶ τῶν ἐν Κωνσταντίνου πόλει βεβιωμένων αὐτῷ· καὶ ἀκουσάτω παρὰ τῶν εἰδότων οἷα τῷ συκοφαντουμένῳ συνίσασιν. Εἰ δὲ ἐκ τῶν ἐφεξῆς ἐπιτηδευμάτων τις ἐθέλοι σκο- πεῖν, αὐτὸς εἰπάτω, τίς ἄξιος τοιούτου ονόματος· ὁ τὴν πατρώαν οὐσίαν καὶ πρὸ τῆς ἱερωσύνης ἀφειδώς ἀναλώσας τοῖς πένησι, καὶ μάλιστα ἐν τῷ τῆς σιτο- δείας καιρῷ, καθ' ὃν ἐπεστάτει τῆς Ἐκκλησίας, ἔτι ἐν τῷ κλήρῳ τῶν πρεσβυτέρων ἱερατεύων, καὶ μετὰ ταῦτα, μηδὲ τῶν ὑπολειφθέντων φεισάμενος, ὡς ἂν καὶ αὐτὸς τὸ τοῦ Ἀποστόλου καυχήσαιτο· Οτι δε ρεὰν ἄρτον οὐκ ἔφαγον; "Η ὁ προσόδων ἀφορμὴν τὴν τοῦ δόγματος προστασίαν ποιησάμενος ; Ο εἰσ δύνων εἰς τὰς οἰκίας αὐτόκλητος, οὐδὲ τὴν ἐκ τοῦ πάθους ἀηδίαν τῇ καθ' ἑαυτὸν διαγωγῇ περιστέλλων· οὐδὲ τὴν φυσικὴν τῶν ὑγιαινόντων πρὸς τοὺς τοιού- τους ἀποστροφὴν λογιζόμενος, ὁ κατὰ τὸν παλαιὸν νόμον διὰ τὴν ἀφὴν τῆς σημασίας ἔξω τῆς παρεμβο· λῆς τῶν οἰκούντων ἀφοριζόμενος. Προπετὴς δὲ πάλιν, καὶ ὑβριστὴς, καὶ καθ᾽ ἑκάτερον ψεύστης ὀνομάζεται παρὰ τοῦ μακροθύ μως ἐν πραύτητι τοὺς ἀντιδιατιθεμένους παιδεύοντος. Οὕτω γὰρ ἐν τῷ συγγράμματι τοῖς ἐπ' αὐτοῦ λόγοις ἐνδιαθρύπτεται ὁ μηδεμίαν πικρίας ὑπερβολὴν ἀφιείς, ἐν οἷς ἄν τι προσενεγκεῖν ἐξισχύσῃ. Πόθεν τοίνυν καὶ ἐκ ποίων πραγμάτων τὴν ὕβριν αὐτοῦ καὶ τὸ προπετές διελέγχει ; Οτι, φησί, Καππαδόκην όντα με, Γαλάτην ώνόμασεν· εἶτα τῷ μεθορίῳ τῶν πα- τρίδων τὴν οἴκησιν ἔχοντα, ἐν ἀνωνύμῳ τινὶ Καρ νιασπινῆς ἐσχατιᾷ· εἰ ἀντὶ τοῦ Ολτισήρεως Γαλά την ὠνόμασεν· εἴπερ δὴ ὅλως καὶ τοῦτο προσειπεῖν | CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. sectatur et sancit æque sibi ac aliis : an illi, qui docet nihil molestiæ inferendum naturæ, quando immoderatis corporis cupiditatibus ad id, quod collibitum est, fertur: neque resistendum volu- ptatibus ; neque etiam asperiorem vitæ disciplinam sequendam ; neque enim quidpiam detrimenti animam capere ex voluptatum usu, sed ad perfe- ctionem sufficere homini solam hæreticam fidem? Quod si neget hanc esse suam et suorum doctri- nam, optarein ego et una omnes boni mecum, vere isthæc negari. Sed legitimi ipsius discipuli nun- quam negationem hanc patienter ferent, alioquin maximum doctrinæ hujus fundamentum concide- ret, dissolvereturque quasi tabernaculum et ten- A puritatem mentis et corporis accuratissimo studio torium illorum, qui vel propter hoc unum Euno- que enim eadem uterque gessit aut juvenis, aut ea mii dogmatibus sese addixerunt. Jam vero quis impudens sit, famæque apud homines prodigus : an vis ut statuamus ex illis, quæ in juventute : an ex iis, quæ postea gesta sunt: an ex utrisque ? Sed sive ex his, sive ex illis judicium fiat, ad ipsum redire videbis impudentiæ calumniam. Ne- ætate, quæ hanc sequitur. Revocet logodædalus sibi in memoriam ea quæ in patria sua juvenis perpetravit, et quæ Constan- tinopoli, intelligatque ex iis qui norunt, quam longe fuerint diversa studia ejus, quem ipse pro- bris insectatur. Quod si quis velit hoc definire ex iis quæ postea sunt subsecuta, ipse dicat velim, quis impudentiæ nomen mereatur : illene, qui pas ternas facultates etiain antequam sacerdotio initia- retur, liberaliter egenis distribuit; maxime tunc quando magna annonæ penuria exsistebat: quo tempore Ecclesiæ præerat, numero presbyterorum adbuc accensitus, quippe posthæc etiam nihil re- liquum sibi fecit, ut et ipse gloriari posset cum Apostolo : Quoniam gratis panem non comedi ? An ille potius impudentiæ nomen subibit, qui do- ctrinæ suæ professionem pro quæstu habet? Qui non vocatus in ædes alienas sese insinuat; inso- lentiam facti hujus suo vivendi modo minime te- gens, neque etiam quam ab hujusmodi hominibus a natura aversi sint ; quibus mens et ratio est sanior, cogitat ille, qui antiqua lege propter similitudinem significationis ex hominum societate ex- terminatus est. D Thess. .111, Rursus temerarius et injuriosus et subinde etiam mendax appellatur Basilius ab illo, qui patienter et mansuete adversarios suos erudit. Ita enim in suo libro de se prædicat iste, qui nullam omnino acer- bitatis occasionem prætermittit, ubicunque ali- quam arripere potest. Unde igitur et quibus ex rebus temeritatem et injuriæ irrogandæ studium probat ? Quia, inquit, me, cum sim Cappador, voca- vit Galatam. Mirum vero, si eum, qui in continiis duarum regionum habitabat, in obscuro quodam Corniaspinæ angulo, non Oltiserium, sed Galalam nominavit; si tamen nominasse ostendi potest.

ἡ ἐπιδείκνυται. Οὐ γὰρ εὗρον ἐν τοῖς ἡμετέραις βιο βλίοις τοῦτο προσκείμενον, δεδόσθω δὲ ὅλως εἰρῆσθαι. Ὑπὲρ τούτων προπετῆς, καὶ ὑβριστὴς, καὶ πάντα ὀνομάζεται τὰ δεινότατα; Καὶ οὐ συνίησιν ὁ σοφὸς, ὅτι ἡ ἐπὶ μικροῖς παρὰ τοῦ συκοφάντου κατηγορία, μεγάλην συνηγορίαν τῆς δεξιότητος τοῦ κατηγορου- μένου παρίστησιν; Οὐ γὰρ ἂν πρὸς κατηγορίαν κε- κινημένος, τῶν μειζόνων φειδόμενος, ἐν τοῖς μικροτέ ροῖς ἀπησχόλει τὴν πονηρίαν· ὑπὲρ ὧν καὶ πολύς έστιν, ἐπαίρων καὶ δεινῶν τὸ ἀδίκημα, καὶ σεμνῶς περὶ τοῦ ψεύδους φιλοσοφῶν, ἴσον εἰς ἀτοπίαν κρίσ νων, ἐάν τε περὶ μειζόνων, ἐάν τε περὶ μικροτέρων ὁ λόγος. Οἶδε γὰρ κατὰ τοὺς πατέρας αὐτοῦ τῆς αἱρέ σεως, τοὺς γραμματεῖς λέγω, καὶ Φαρισαίους, ἀκρι- βῶς μὲν διυλίζειν τὸν κώνωπα, ἀφειδῶς δὲ καταπίνειν τὴν σκυλιὰν κάμηλον, τὴν τῷ βάρει τῆς πονηρίας πεφορτισμένην· πρὸς ἐν οὐκ ἄτοπον ἦν ἴσως εἰπεῖν, ὅτι Φείδου τῆς τοιαύτης νομοθεσίας ἐν τῇ καθ' ἡμᾶς πολιτείᾳ, τὸ παρ' οὐδὲν ἡγεῖσθαι κελεύειν βραχύτητι πραγμάτων, καὶ μεγέθει διακρίνειν τὴν πρὸς τὸ ψεῦ δος διαβολήν· οὐ γὰρ ὁμοίως ἁμαρτάνει Παῦλος ψευ δόμενος, καὶ Ἰουδαϊκῶς ἀγνιζόμενος ἐπὶ καιροῦ τῶν χρησίμως ἀπατωμένων, καὶ Ἰούδας ἐν τῷ τῆς προ- δοσίας καιρῷ φίλον καὶ προσήγορον σχῆμα υποδυόμε νος. Εψεύσατο καὶ Ἰωσὴφ ἐν φιλανθρωπία τοὺς ἀδελ φοὺς διαπαίζων, καὶ ταῦτα τὴν ὑγείαν τοῦ Φαραὼ ἐπομνύμενος. Αλλ' ἐψεύσαντο καὶ οἱ ἀδελφοὶ κατ' αὐτοῦ· τὸ πρότερον μὲν, θάνατον, μετὰ ταῦτα δὲ δουλείαν διὰ τὸν φθόνον βουλεύσαντες· καὶ πολλὰ τοιαῦτα ἔστιν εἰπεῖν· ψεύδεται Σάῤῥα ἐπερυθριῶσα τῷ γέλωτι. Ψεύδεται καὶ ὁ ὄφις εἰς θείαν μεταβαίνειν φύσιν τὸν ἄνθρωπον ἐκ τῆς παρακοῆς εἰσηγούμενος. Πολλὴ τοῦ ψεύδους ἡ πρὸς τὰς ὑποθέσεις διαφορά καὶ οὐδὲ ἔστιν εἰπεῖν ὅση, εἴτε ἐκ τῶν ἀρχαίων διη- γημάτων, εἴτε ἐκ τοῦ νῦν βίου δοκιμάζοις τὸν λόγον. Οὐκοῦν καὶ ἡμεῖς δεξόμεθα, ὅτι κατὰ τὴν κοινὴν περὶ τῶν ἀνθρώπων ἀπόφασιν, ἣν διὰ τοῦ Προφήτου τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀπεφήνατο, ὅτι Πᾶς ἄνθρωπος ψεύστης, καὶ ὁ τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπος συνηνέχθη τῷ ψεύδει, την ομορόν τινι χώραν ἀγνοίᾳ, ἢ ὑπεροψία τῆς τοῦ τόπου προσηγορίας κατὰ τὸ συμβὰν ἐπιφη μίσας· ἀλλ' ἐψεύσατο καὶ Εὐνόμιος, καὶ τί τὸ ψεῦδος; Αὐτῆς τῆς ἀληθείας παραγραφή, τὸν ἀεὶ ὄντα, ποτὲ μὴ εἶναι λέγει· τὸν ἀληθῶς Υἱόν, ψευδώνυμον ἔχειν τὴν προσηγορίαν κατασκευάζει, τὸν κτίστην πάντων, αὐτὸν κτίσμα εἶναι, καὶ ποίημα διορίζεται· τὸν κυ- ριεύοντα τῶν ὅλων, δοῦλον προσαγορεύει· τὸν ἐκ φύσ σεως τὸ ἄρχειν ἔχοντα, τῇ δουλευούσῃ φύσει συγκα- τατάσσει. "Αρα μικρὰ τοῦ ψεύδους ή διαφορά; Καὶ τοσαύτη, ὡς ἀντ᾽ οὐδενὸς οἴεσθαί τινα, τὸ οὕτως, ἢ ὡς ἑτέρως ἐψεῦσθαι δοκεῖν ; Β ᾿Αλλὰ καὶ τὸν σοφιστικὸν λόγον ἐπονειδίζων ἑτέ ροις, θεωρεῖτε οἵαν τῆς ἀληθοῦς ἀποδείξεως ποιεῖται τὴν ἐπιμέλειαν. Εἶπεν ἐν τῷ λόγῳ τῷ πρὸς αὐτὸν ὁ διδάσκαλος ἡμῶν, ὅτι ἐν τῷ καιρῷ τῆς τῶν πραγμά ν S. GREGORII NYSSENI Non enim hoc reperi in nostris codicibus, sed esto quis boc, sive illo modo mentiatur ? dixerit.hoc Basilius. Num propterea temerarius et injuriosus appellari, et quibusvis aliis probrosis cognomentis amici debet ? Neque intelligit sapiens iste, quod cum sycophantæ in rebus exiguis ali- quem accusant, magnum inde patrocinium tan- quam insonti exsistat illi, qui accusatur? Nam qui ad accusandum prosiliit, is nunquam utique gra- vioribus prætermissis, malignam suam operam in levioribus insumeret, in quibus iste exaggerandis multus est, amplificans illatam injuriam, et de mendacio mirifice philosophans, ratus eamdem esse absurditatem, sive de gravioribus, sive de levioribus sermo sit. Novit enim institutus a patribus suis, Scribis, inquam, et Pharisæis, accurate excolare culicem, et avide devorare gibbosam camelum 13, pondere malitiæ onustam. Quem forte abs re non Suerit admonere, ut in nostra republica ab hujus- modi legibus ferendis abstineat, ne scilicet man- det, ut tenuitate vel magnitudine rerum menda- cii calumniam non discernamus : non enim æ- qualiter peccat Paulus mentiens, dum Judaico ritu purificaretur eo tempore, quo utile erat quosdam bac specie decipi; et Judas ipso proditionis arti- culo, cum amici et benevoli hominis personam in- duit “….Mentitus est et Joseph fratribus suis, be- nevolentia quadam eis illudens, adeo quidem, ut etiam per Pharaonis sanitatem juraret ". Sed men- tili sunt contra illum et fratres : primum quidem morte, postea servitute ei decreta, ut alia hujus generis omittam. Mentitur quoque Sarra, ob risum pudore suffusa 18. Mentitur enim serpens, fore ut homo violato Dei præcepto in divinam naturam convertatur. At inter hæc mendacia ingens est discrimen, nec dici potest, quantum, sive quis buic rei veritatem astruere velit ex antiquioribus, sive ex præsentibus. Quamobrem et nos fatemur, secundum communem illam de hominibus Pro- phetæ sententiam : Omnis homo mendus aum hominem Basilium in mendacium incidisse, cum finitimam regionem nomine, quod forte fortu- na tunc occurrit, indigitavit, ignorantia vel incu- ria propriæ appellationis. At mentitur etiam Eu- nomius : et quodnam ipsius est mendacium ? ipsa videlicet veritatis corruptio, dum eum, qui semper D est, aliquando non fuisse dicit, verumque Filium falso nomine appellari contendit: creatoremque omnium creaturam et facturam esse definit; et omnium Dominum servum facit: eumque cui a natura jus dominandi competit, in servorum ordi- nem redigit : num hæc talis et tam exilis est men- dacii differentia, ut pro nihilo ducendum sit, sive Verumenimvero videte nunc, quam curæ sit veritas ei, qui alios ut sophistas crebro conviciis anpetit. Dixerat in suo adversus eum libro magi- ster noster, quod co tempore, quo res mutatæ divi- C 1s Matth. xxi, 24. Luc.xs, 47. "Gen. XLII, 16. " Gen. xxxV}}, 32. Gen. XVIII, 15. Gen. 11, 4. "Psal. cxv, 11.

ἡ ἐπιδείκνυται. Οὐ γὰρ εὗρον ἐν τοῖς ἡμετέραις βιο βλίοις τοῦτο προσκείμενον, δεδόσθω δὲ ὅλως εἰρῆσθαι. Ὑπὲρ τούτων προπετῆς, καὶ ὑβριστὴς, καὶ πάντα ὀνομάζεται τὰ δεινότατα; Καὶ οὐ συνίησιν ὁ σοφὸς, ὅτι ἡ ἐπὶ μικροῖς παρὰ τοῦ συκοφάντου κατηγορία, μεγάλην συνηγορίαν τῆς δεξιότητος τοῦ κατηγορου- μένου παρίστησιν; Οὐ γὰρ ἂν πρὸς κατηγορίαν κε- κινημένος, τῶν μειζόνων φειδόμενος, ἐν τοῖς μικροτέ ροῖς ἀπησχόλει τὴν πονηρίαν· ὑπὲρ ὧν καὶ πολύς έστιν, ἐπαίρων καὶ δεινῶν τὸ ἀδίκημα, καὶ σεμνῶς περὶ τοῦ ψεύδους φιλοσοφῶν, ἴσον εἰς ἀτοπίαν κρίσ νων, ἐάν τε περὶ μειζόνων, ἐάν τε περὶ μικροτέρων ὁ λόγος. Οἶδε γὰρ κατὰ τοὺς πατέρας αὐτοῦ τῆς αἱρέ σεως, τοὺς γραμματεῖς λέγω, καὶ Φαρισαίους, ἀκρι- βῶς μὲν διυλίζειν τὸν κώνωπα, ἀφειδῶς δὲ καταπίνειν τὴν σκυλιὰν κάμηλον, τὴν τῷ βάρει τῆς πονηρίας πεφορτισμένην· πρὸς ἐν οὐκ ἄτοπον ἦν ἴσως εἰπεῖν, ὅτι Φείδου τῆς τοιαύτης νομοθεσίας ἐν τῇ καθ' ἡμᾶς πολιτείᾳ, τὸ παρ' οὐδὲν ἡγεῖσθαι κελεύειν βραχύτητι πραγμάτων, καὶ μεγέθει διακρίνειν τὴν πρὸς τὸ ψεῦ δος διαβολήν· οὐ γὰρ ὁμοίως ἁμαρτάνει Παῦλος ψευ δόμενος, καὶ Ἰουδαϊκῶς ἀγνιζόμενος ἐπὶ καιροῦ τῶν χρησίμως ἀπατωμένων, καὶ Ἰούδας ἐν τῷ τῆς προ- δοσίας καιρῷ φίλον καὶ προσήγορον σχῆμα υποδυόμε νος. Εψεύσατο καὶ Ἰωσὴφ ἐν φιλανθρωπία τοὺς ἀδελ φοὺς διαπαίζων, καὶ ταῦτα τὴν ὑγείαν τοῦ Φαραὼ ἐπομνύμενος. Αλλ' ἐψεύσαντο καὶ οἱ ἀδελφοὶ κατ' αὐτοῦ· τὸ πρότερον μὲν, θάνατον, μετὰ ταῦτα δὲ δουλείαν διὰ τὸν φθόνον βουλεύσαντες· καὶ πολλὰ τοιαῦτα ἔστιν εἰπεῖν· ψεύδεται Σάῤῥα ἐπερυθριῶσα τῷ γέλωτι. Ψεύδεται καὶ ὁ ὄφις εἰς θείαν μεταβαίνειν φύσιν τὸν ἄνθρωπον ἐκ τῆς παρακοῆς εἰσηγούμενος. Πολλὴ τοῦ ψεύδους ἡ πρὸς τὰς ὑποθέσεις διαφορά καὶ οὐδὲ ἔστιν εἰπεῖν ὅση, εἴτε ἐκ τῶν ἀρχαίων διη- γημάτων, εἴτε ἐκ τοῦ νῦν βίου δοκιμάζοις τὸν λόγον. Οὐκοῦν καὶ ἡμεῖς δεξόμεθα, ὅτι κατὰ τὴν κοινὴν περὶ τῶν ἀνθρώπων ἀπόφασιν, ἣν διὰ τοῦ Προφήτου τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀπεφήνατο, ὅτι Πᾶς ἄνθρωπος ψεύστης, καὶ ὁ τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπος συνηνέχθη τῷ ψεύδει, την ομορόν τινι χώραν ἀγνοίᾳ, ἢ ὑπεροψία τῆς τοῦ τόπου προσηγορίας κατὰ τὸ συμβὰν ἐπιφη μίσας· ἀλλ' ἐψεύσατο καὶ Εὐνόμιος, καὶ τί τὸ ψεῦδος; Αὐτῆς τῆς ἀληθείας παραγραφή, τὸν ἀεὶ ὄντα, ποτὲ μὴ εἶναι λέγει· τὸν ἀληθῶς Υἱόν, ψευδώνυμον ἔχειν τὴν προσηγορίαν κατασκευάζει, τὸν κτίστην πάντων, αὐτὸν κτίσμα εἶναι, καὶ ποίημα διορίζεται· τὸν κυ- ριεύοντα τῶν ὅλων, δοῦλον προσαγορεύει· τὸν ἐκ φύσ σεως τὸ ἄρχειν ἔχοντα, τῇ δουλευούσῃ φύσει συγκα- τατάσσει. "Αρα μικρὰ τοῦ ψεύδους ή διαφορά; Καὶ τοσαύτη, ὡς ἀντ᾽ οὐδενὸς οἴεσθαί τινα, τὸ οὕτως, ἢ ὡς ἑτέρως ἐψεῦσθαι δοκεῖν ; Β ᾿Αλλὰ καὶ τὸν σοφιστικὸν λόγον ἐπονειδίζων ἑτέ ροις, θεωρεῖτε οἵαν τῆς ἀληθοῦς ἀποδείξεως ποιεῖται τὴν ἐπιμέλειαν. Εἶπεν ἐν τῷ λόγῳ τῷ πρὸς αὐτὸν ὁ διδάσκαλος ἡμῶν, ὅτι ἐν τῷ καιρῷ τῆς τῶν πραγμά ν S. GREGORII NYSSENI Non enim hoc reperi in nostris codicibus, sed esto quis boc, sive illo modo mentiatur ? dixerit.hoc Basilius. Num propterea temerarius et injuriosus appellari, et quibusvis aliis probrosis cognomentis amici debet ? Neque intelligit sapiens iste, quod cum sycophantæ in rebus exiguis ali- quem accusant, magnum inde patrocinium tan- quam insonti exsistat illi, qui accusatur? Nam qui ad accusandum prosiliit, is nunquam utique gra- vioribus prætermissis, malignam suam operam in levioribus insumeret, in quibus iste exaggerandis multus est, amplificans illatam injuriam, et de mendacio mirifice philosophans, ratus eamdem esse absurditatem, sive de gravioribus, sive de levioribus sermo sit. Novit enim institutus a patribus suis, Scribis, inquam, et Pharisæis, accurate excolare culicem, et avide devorare gibbosam camelum 13, pondere malitiæ onustam. Quem forte abs re non Suerit admonere, ut in nostra republica ab hujus- modi legibus ferendis abstineat, ne scilicet man- det, ut tenuitate vel magnitudine rerum menda- cii calumniam non discernamus : non enim æ- qualiter peccat Paulus mentiens, dum Judaico ritu purificaretur eo tempore, quo utile erat quosdam bac specie decipi; et Judas ipso proditionis arti- culo, cum amici et benevoli hominis personam in- duit “….Mentitus est et Joseph fratribus suis, be- nevolentia quadam eis illudens, adeo quidem, ut etiam per Pharaonis sanitatem juraret ". Sed men- tili sunt contra illum et fratres : primum quidem morte, postea servitute ei decreta, ut alia hujus generis omittam. Mentitur quoque Sarra, ob risum pudore suffusa 18. Mentitur enim serpens, fore ut homo violato Dei præcepto in divinam naturam convertatur. At inter hæc mendacia ingens est discrimen, nec dici potest, quantum, sive quis buic rei veritatem astruere velit ex antiquioribus, sive ex præsentibus. Quamobrem et nos fatemur, secundum communem illam de hominibus Pro- phetæ sententiam : Omnis homo mendus aum hominem Basilium in mendacium incidisse, cum finitimam regionem nomine, quod forte fortu- na tunc occurrit, indigitavit, ignorantia vel incu- ria propriæ appellationis. At mentitur etiam Eu- nomius : et quodnam ipsius est mendacium ? ipsa videlicet veritatis corruptio, dum eum, qui semper D est, aliquando non fuisse dicit, verumque Filium falso nomine appellari contendit: creatoremque omnium creaturam et facturam esse definit; et omnium Dominum servum facit: eumque cui a natura jus dominandi competit, in servorum ordi- nem redigit : num hæc talis et tam exilis est men- dacii differentia, ut pro nihilo ducendum sit, sive Verumenimvero videte nunc, quam curæ sit veritas ei, qui alios ut sophistas crebro conviciis anpetit. Dixerat in suo adversus eum libro magi- ster noster, quod co tempore, quo res mutatæ divi- C 1s Matth. xxi, 24. Luc.xs, 47. "Gen. XLII, 16. " Gen. xxxV}}, 32. Gen. XVIII, 15. Gen. 11, 4. "Psal. cxv, 11.

ἡ ἐπιδείκνυται. Οὐ γὰρ εὗρον ἐν τοῖς ἡμετέραις βιο βλίοις τοῦτο προσκείμενον, δεδόσθω δὲ ὅλως εἰρῆσθαι. Ὑπὲρ τούτων προπετῆς, καὶ ὑβριστὴς, καὶ πάντα ὀνομάζεται τὰ δεινότατα; Καὶ οὐ συνίησιν ὁ σοφὸς, ὅτι ἡ ἐπὶ μικροῖς παρὰ τοῦ συκοφάντου κατηγορία, μεγάλην συνηγορίαν τῆς δεξιότητος τοῦ κατηγορου- μένου παρίστησιν; Οὐ γὰρ ἂν πρὸς κατηγορίαν κε- κινημένος, τῶν μειζόνων φειδόμενος, ἐν τοῖς μικροτέ ροῖς ἀπησχόλει τὴν πονηρίαν· ὑπὲρ ὧν καὶ πολύς έστιν, ἐπαίρων καὶ δεινῶν τὸ ἀδίκημα, καὶ σεμνῶς περὶ τοῦ ψεύδους φιλοσοφῶν, ἴσον εἰς ἀτοπίαν κρίσ νων, ἐάν τε περὶ μειζόνων, ἐάν τε περὶ μικροτέρων ὁ λόγος. Οἶδε γὰρ κατὰ τοὺς πατέρας αὐτοῦ τῆς αἱρέ σεως, τοὺς γραμματεῖς λέγω, καὶ Φαρισαίους, ἀκρι- βῶς μὲν διυλίζειν τὸν κώνωπα, ἀφειδῶς δὲ καταπίνειν τὴν σκυλιὰν κάμηλον, τὴν τῷ βάρει τῆς πονηρίας πεφορτισμένην· πρὸς ἐν οὐκ ἄτοπον ἦν ἴσως εἰπεῖν, ὅτι Φείδου τῆς τοιαύτης νομοθεσίας ἐν τῇ καθ' ἡμᾶς πολιτείᾳ, τὸ παρ' οὐδὲν ἡγεῖσθαι κελεύειν βραχύτητι πραγμάτων, καὶ μεγέθει διακρίνειν τὴν πρὸς τὸ ψεῦ δος διαβολήν· οὐ γὰρ ὁμοίως ἁμαρτάνει Παῦλος ψευ δόμενος, καὶ Ἰουδαϊκῶς ἀγνιζόμενος ἐπὶ καιροῦ τῶν χρησίμως ἀπατωμένων, καὶ Ἰούδας ἐν τῷ τῆς προ- δοσίας καιρῷ φίλον καὶ προσήγορον σχῆμα υποδυόμε νος. Εψεύσατο καὶ Ἰωσὴφ ἐν φιλανθρωπία τοὺς ἀδελ φοὺς διαπαίζων, καὶ ταῦτα τὴν ὑγείαν τοῦ Φαραὼ ἐπομνύμενος. Αλλ' ἐψεύσαντο καὶ οἱ ἀδελφοὶ κατ' αὐτοῦ· τὸ πρότερον μὲν, θάνατον, μετὰ ταῦτα δὲ δουλείαν διὰ τὸν φθόνον βουλεύσαντες· καὶ πολλὰ τοιαῦτα ἔστιν εἰπεῖν· ψεύδεται Σάῤῥα ἐπερυθριῶσα τῷ γέλωτι. Ψεύδεται καὶ ὁ ὄφις εἰς θείαν μεταβαίνειν φύσιν τὸν ἄνθρωπον ἐκ τῆς παρακοῆς εἰσηγούμενος. Πολλὴ τοῦ ψεύδους ἡ πρὸς τὰς ὑποθέσεις διαφορά καὶ οὐδὲ ἔστιν εἰπεῖν ὅση, εἴτε ἐκ τῶν ἀρχαίων διη- γημάτων, εἴτε ἐκ τοῦ νῦν βίου δοκιμάζοις τὸν λόγον. Οὐκοῦν καὶ ἡμεῖς δεξόμεθα, ὅτι κατὰ τὴν κοινὴν περὶ τῶν ἀνθρώπων ἀπόφασιν, ἣν διὰ τοῦ Προφήτου τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀπεφήνατο, ὅτι Πᾶς ἄνθρωπος ψεύστης, καὶ ὁ τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπος συνηνέχθη τῷ ψεύδει, την ομορόν τινι χώραν ἀγνοίᾳ, ἢ ὑπεροψία τῆς τοῦ τόπου προσηγορίας κατὰ τὸ συμβὰν ἐπιφη μίσας· ἀλλ' ἐψεύσατο καὶ Εὐνόμιος, καὶ τί τὸ ψεῦδος; Αὐτῆς τῆς ἀληθείας παραγραφή, τὸν ἀεὶ ὄντα, ποτὲ μὴ εἶναι λέγει· τὸν ἀληθῶς Υἱόν, ψευδώνυμον ἔχειν τὴν προσηγορίαν κατασκευάζει, τὸν κτίστην πάντων, αὐτὸν κτίσμα εἶναι, καὶ ποίημα διορίζεται· τὸν κυ- ριεύοντα τῶν ὅλων, δοῦλον προσαγορεύει· τὸν ἐκ φύσ σεως τὸ ἄρχειν ἔχοντα, τῇ δουλευούσῃ φύσει συγκα- τατάσσει. "Αρα μικρὰ τοῦ ψεύδους ή διαφορά; Καὶ τοσαύτη, ὡς ἀντ᾽ οὐδενὸς οἴεσθαί τινα, τὸ οὕτως, ἢ ὡς ἑτέρως ἐψεῦσθαι δοκεῖν ; Β ᾿Αλλὰ καὶ τὸν σοφιστικὸν λόγον ἐπονειδίζων ἑτέ ροις, θεωρεῖτε οἵαν τῆς ἀληθοῦς ἀποδείξεως ποιεῖται τὴν ἐπιμέλειαν. Εἶπεν ἐν τῷ λόγῳ τῷ πρὸς αὐτὸν ὁ διδάσκαλος ἡμῶν, ὅτι ἐν τῷ καιρῷ τῆς τῶν πραγμά ν S. GREGORII NYSSENI Non enim hoc reperi in nostris codicibus, sed esto quis boc, sive illo modo mentiatur ? dixerit.hoc Basilius. Num propterea temerarius et injuriosus appellari, et quibusvis aliis probrosis cognomentis amici debet ? Neque intelligit sapiens iste, quod cum sycophantæ in rebus exiguis ali- quem accusant, magnum inde patrocinium tan- quam insonti exsistat illi, qui accusatur? Nam qui ad accusandum prosiliit, is nunquam utique gra- vioribus prætermissis, malignam suam operam in levioribus insumeret, in quibus iste exaggerandis multus est, amplificans illatam injuriam, et de mendacio mirifice philosophans, ratus eamdem esse absurditatem, sive de gravioribus, sive de levioribus sermo sit. Novit enim institutus a patribus suis, Scribis, inquam, et Pharisæis, accurate excolare culicem, et avide devorare gibbosam camelum 13, pondere malitiæ onustam. Quem forte abs re non Suerit admonere, ut in nostra republica ab hujus- modi legibus ferendis abstineat, ne scilicet man- det, ut tenuitate vel magnitudine rerum menda- cii calumniam non discernamus : non enim æ- qualiter peccat Paulus mentiens, dum Judaico ritu purificaretur eo tempore, quo utile erat quosdam bac specie decipi; et Judas ipso proditionis arti- culo, cum amici et benevoli hominis personam in- duit “….Mentitus est et Joseph fratribus suis, be- nevolentia quadam eis illudens, adeo quidem, ut etiam per Pharaonis sanitatem juraret ". Sed men- tili sunt contra illum et fratres : primum quidem morte, postea servitute ei decreta, ut alia hujus generis omittam. Mentitur quoque Sarra, ob risum pudore suffusa 18. Mentitur enim serpens, fore ut homo violato Dei præcepto in divinam naturam convertatur. At inter hæc mendacia ingens est discrimen, nec dici potest, quantum, sive quis buic rei veritatem astruere velit ex antiquioribus, sive ex præsentibus. Quamobrem et nos fatemur, secundum communem illam de hominibus Pro- phetæ sententiam : Omnis homo mendus aum hominem Basilium in mendacium incidisse, cum finitimam regionem nomine, quod forte fortu- na tunc occurrit, indigitavit, ignorantia vel incu- ria propriæ appellationis. At mentitur etiam Eu- nomius : et quodnam ipsius est mendacium ? ipsa videlicet veritatis corruptio, dum eum, qui semper D est, aliquando non fuisse dicit, verumque Filium falso nomine appellari contendit: creatoremque omnium creaturam et facturam esse definit; et omnium Dominum servum facit: eumque cui a natura jus dominandi competit, in servorum ordi- nem redigit : num hæc talis et tam exilis est men- dacii differentia, ut pro nihilo ducendum sit, sive Verumenimvero videte nunc, quam curæ sit veritas ei, qui alios ut sophistas crebro conviciis anpetit. Dixerat in suo adversus eum libro magi- ster noster, quod co tempore, quo res mutatæ divi- C 1s Matth. xxi, 24. Luc.xs, 47. "Gen. XLII, 16. " Gen. xxxV}}, 32. Gen. XVIII, 15. Gen. 11, 4. "Psal. cxv, 11.

των καταστροφῆς, οὗτος ἆθλον τῆς ἀσεβείας τὴν Κύζικον ἀπηνέγκατο. Τί οὖν ὁ τοὺς σοφιστάς διελέγο χων ποιεῖ; Εὐθὺς ἐπιφύεται τῷ τοῦ ἄθλου ὀνόματι, καὶ συνομολογεῖσθαι παρ' ἡμῶν φησι, τὸ καὶ ἀπολε λογῆσθαι, καὶ νικῆσαι διὰ τῆς αὐτολογίας, καὶ τὸ ἐκ τῆς νίκης ἆθλον διὰ τῶν ἀγώνων κομίσα- σθαι· καὶ συντίθησι συλλογισμὸν διὰ τῶν ἀναντιῤῥή των, ὡς οίεται, συμπεραίνων τὸν λόγον. Εἰρήσεται δὲ αὐτὰ τὰ γεγραμμένα παρ' αὐτοῦ ἐπὶ λέξεως. Εἰ γὰρ τὸ ἄθλον, φησὶν, νίκης ἐστὶ γνώρισμα καὶ τέλος μηνύει δὲ τὴν νίκην ἡ δίκη· συνεισάγει δὲ πάν τως ἑαυτῇ τὴν κατηγορίαν ἡ δίκη· ὁ τὸ ἆθλον δι δοὺς, ἀναγκαίαν εἶναι φήσει καὶ τὴν ἀπολογίαν. Τί οὖν ἡμεῖς; Ἀγωνίσθαι μὲν αὐτὸν, καὶ πάνω σφο - δρῶς τε καὶ ἐῤῥωμένως τὸν πονηρὸν τοῦτον ἀγῶνα τῆς ἀσεβείας, οὐκ ἀντιλέγομεν, καὶ οὐ μικρῷ τῷ μέ- τρῳ τοὺς ὁμοίους υπερβεβηκέναι καὶ ὑπερέχειν ἐν τοῖς κατὰ τῆς ἀληθείας ἱδρῶσιν· ἀλλ᾽ οὐχὶ κατὰ τῶν ἀντιτεταγμένων ἐσχηκέναι τὰ νικητήρια· συγκρίσει δὲ τῶν συνδραμόντων αὐτῷ δι' ἀσεβείας ἐπὶ τὴν πλά- νην, προτερεύειν πάντων ἐν τῇ περιουσίᾳ τοῦ ψεύ- δους, καὶ οὕτω λαβεῖν ἀντὶ τῆς εἰς τὸ κακὸν ὑπερ- βολῆς ἆθλον τὴν Κύζικον· ὡς πάντων τῶν ἐπὶ τοῖς ὁμείοις κατὰ τῆς ἀληθείας κονισαμένων, τὸ πλέον ἔχοντα, καὶ ἐπὶ τῇ νίκῃ κατὰ τὴν βλασφημίαν ἀναβ- βηθῆναι λαμπρῷ καὶ περιφανεῖ τῷ κηρύγματι, ἐν τῷ μισθὸν τῆς ἀτοπίας αὐτῷ παρὰ τῶν οὕτως ἀγωνοθε- τούντων ἐξαιρεθῆναι τὴν Κύζικον· καὶ ὅτι ταῦτα κατὰ τὴν ῥηθεῖσαν διάνοιαν παρ' ἡμῶν ὡμολόγηται, δεί κνυσιν ὁ ἡμέτερος λόγος· ὅτι ἀσεβείας ἆθλον, οὐχὶ ἀπολογίας κατόρθωμά φαμεν αὐτῷ γεγενῆσθαι τὴν Κύζικον. Τί οὖν κοινὸν ἔχει τὰ παρ' ἡμῶν εἰρημένα" παιδαριώδη ταύτην τῶν σοφισμάτων πλοκήν· ὡς διὰ τοῦτο συστῆναι αὐτῷ καὶ τὴν δίκην, καὶ τὴν απολο- γίαν κατεσκευάσθαι ; "Ομοιον γὰρ τὸ τοιοῦτον, ὥσπερ ἄν τις ἐν συμποσίῳ πλείω τῶν ἄλλων τὸν ἄκρατον ἐγχεάμενος, καὶ διὰ τοῦτο γέρως τινὸς κατὰ τῶν συμμεθυόντων ἀξιωθεὶς, τὴν ἐν τῷ συμποσίῳ νίκην τεκμήριον ποιοῖτο τοῦ καὶ ἐν δικαστηρίοις δεδικάσθαι, καὶ ὑπερέχειν δικασάμενον. Ἐξέσται γὰρ κἀκείνῳ τὴν πλοκὴν τοῦ συλλογισμοῦ μιμήσασθαι· Εἰ τὸ ἆθλον νίκης ἐστὶ γνωρίσμα καὶ τέλος· μηνύει δὲ τὴν είκην ἡ δίκη· συνεισάγει δὲ πάντως ἑαυτῇ τὴν κατη- γορίαν ἡ δίκη · ἐνίκησα τὴν δίκην ἐγώ, ἐπειδὴ πίνων ἐστέφθην ἐν τῷ τῆς πολυποσίας ἀγῶνι. 'Αλλ' ἐρεῖ τις πάντως πρὸς τὸν οὕτω καλλωπιζό μενον, ὅτι ἄλλοι ἀγῶνες ἐν δικαστηρίῳ, καὶ ἄλλος τρόπος τῆς ἐν συμποσίοις ἀθλήσεως· καὶ ὁ νικήσας διὰ τῆς κύλικος, οὐδὲν ἔχει πλέον ἐκ τῆς τοιαύτης νίκης τῶν ἐν δικαστηρίοις ἀντιτεταγμένων αὐτῷ· κἄν τις ἀνθίνοις στεφάνοις ἐπαγλαΐσηται. Οὐκοῦν οὐδὲ ὁ τῷ λόγῳ τῆς ἀσεβείας τῶν ὁμοίων προτεταγμένος, ἤδη καὶ τοῦ ἐν τῇ κρίσει νενικηκέναι διὰ τοῦ ἄθλου ἀσεβείας τὴν μαρτυρίαν παρέχεται. Τί οὖν συνηγορεί τῇ μὴ ῥηθείσῃ ἀπολογίᾳ ἡ τοῦ προέχειν αὐτὸν ἐν ἀσεβείᾳ παρ' ἡμῶν μαρτυρία; Εἰ μὲν γὰρ ἀπολο γησάμενος πρὸς τοὺς δικαστές, καὶ τῶν ἀντιτεταγ Β CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A sunt, iste Cyzicum præmium impietatis reportave- rit. Quid igitur agit, qui aliis sophistarum nomen objicit ? Statim arrepto præmii vocabulo, tenaciter ei inhæret, et nos confiteri ait, quod pro se apolo- giam instituerit, et per apologiam obtinuerit victo- riam, præmium enim victoriæ reportari ex certami- nibus : et mox syllogismum conficit, et ut ipse sibi persuadet, ex certissimis et evidentibus conclusio- nem infert. Recitabo autem ad verbum quæ scri- psit : Si enim, inquit, præmium est signum et finis victoriæ, judicium vero victoriam innuit, necessario autem judicium conjunctam habet accusationem : sequitur, ut qui concedit alicui præmium, is etiam fateatur institutam esse apologiam et defensionem. Quid igitur ad hæc nos ? pugnasse istum, et quidem valde viriliter, et generose hanc detestandam im- pietatis pugnam, non imus inβcias, nec abnuimus, eum grandi intervallo superasse alios in certamine contra veritatem, sed addimus, tum non obtinuisse devictis adversariis suis palmam: fatemur item comparatione sociorum in impietatis studio pal mam præripuisse omnibus, utpote in mendaciis exercitatissimum : et sic ob impietatis immensita- tem episcopatum Cyzicensem præmii loco acce pisse : tanquam illum, qui omnes, in eodem ad- versus veritatem pulvere desudantes, longe post se reliquerit, illustrique et splendido præconio pro- clamatum, muneris loco, ob impietati navatam operam, a judicibus donatum esse Cyzico. Quod hac mente et sententia hæc fateamur, ex nostris C verbis liquet, cum affirmamus, Cyzicum illi obve- nisse, ut præmium impietatis, non ut apologiæ et defensionis honestamentum. Quid igitur nostra oratio commune habet cum puerilibus istius so¬ phisnatum versutiis, quasi inde sequatur, eum subiisse judicium, et sese defendisse? Perinde enim hoc est, ac si quis in convivio plus vini cæteris hauriens, et ob hoc dono aliquo a compotoribus honoratus, victoriam illam in convivio proferret, tanquam argumentum victoriæ in foro et judicio ab adversariis relatæ. Possumus namque syllogismi ipsius structuram imitari: Si præmium est victoris signum et Ginis, victoriam autem innuit judicium ; et si judicium necessario conjunctam habet accu- D sationem, obtinui sane ego victoriam, cum inter potandum, et in poculorum certamine corona re- dimitus sim. Sed ita glorianti occurret derepente aliquis, alias esse pugnas in foro et curia; aliumque concer- tandi modum et morem in conviviis; neque victo- rem in symposiis ob id meliori loco esse suis adversariis in foro; etiamsi supra modum suaveo- lentium forum sertis exsultet et gestiat. Quam- obrem neque is, qui impietate cæteris praestitit, idcirco illud impietatis præmium ostentare potest, tanquam signum victoria in judicio legitimo ob- tentæ. Quid igitur commentitiæ ipsius apologiæ adjumenti vel utilitatis affert testimonium nostrum, quo fatemur, ipsum reliquos sceleribus anteces-

των καταστροφῆς, οὗτος ἆθλον τῆς ἀσεβείας τὴν Κύζικον ἀπηνέγκατο. Τί οὖν ὁ τοὺς σοφιστάς διελέγο χων ποιεῖ; Εὐθὺς ἐπιφύεται τῷ τοῦ ἄθλου ὀνόματι, καὶ συνομολογεῖσθαι παρ' ἡμῶν φησι, τὸ καὶ ἀπολε λογῆσθαι, καὶ νικῆσαι διὰ τῆς αὐτολογίας, καὶ τὸ ἐκ τῆς νίκης ἆθλον διὰ τῶν ἀγώνων κομίσα- σθαι· καὶ συντίθησι συλλογισμὸν διὰ τῶν ἀναντιῤῥή των, ὡς οίεται, συμπεραίνων τὸν λόγον. Εἰρήσεται δὲ αὐτὰ τὰ γεγραμμένα παρ' αὐτοῦ ἐπὶ λέξεως. Εἰ γὰρ τὸ ἄθλον, φησὶν, νίκης ἐστὶ γνώρισμα καὶ τέλος μηνύει δὲ τὴν νίκην ἡ δίκη· συνεισάγει δὲ πάν τως ἑαυτῇ τὴν κατηγορίαν ἡ δίκη· ὁ τὸ ἆθλον δι δοὺς, ἀναγκαίαν εἶναι φήσει καὶ τὴν ἀπολογίαν. Τί οὖν ἡμεῖς; Ἀγωνίσθαι μὲν αὐτὸν, καὶ πάνω σφο - δρῶς τε καὶ ἐῤῥωμένως τὸν πονηρὸν τοῦτον ἀγῶνα τῆς ἀσεβείας, οὐκ ἀντιλέγομεν, καὶ οὐ μικρῷ τῷ μέ- τρῳ τοὺς ὁμοίους υπερβεβηκέναι καὶ ὑπερέχειν ἐν τοῖς κατὰ τῆς ἀληθείας ἱδρῶσιν· ἀλλ᾽ οὐχὶ κατὰ τῶν ἀντιτεταγμένων ἐσχηκέναι τὰ νικητήρια· συγκρίσει δὲ τῶν συνδραμόντων αὐτῷ δι' ἀσεβείας ἐπὶ τὴν πλά- νην, προτερεύειν πάντων ἐν τῇ περιουσίᾳ τοῦ ψεύ- δους, καὶ οὕτω λαβεῖν ἀντὶ τῆς εἰς τὸ κακὸν ὑπερ- βολῆς ἆθλον τὴν Κύζικον· ὡς πάντων τῶν ἐπὶ τοῖς ὁμείοις κατὰ τῆς ἀληθείας κονισαμένων, τὸ πλέον ἔχοντα, καὶ ἐπὶ τῇ νίκῃ κατὰ τὴν βλασφημίαν ἀναβ- βηθῆναι λαμπρῷ καὶ περιφανεῖ τῷ κηρύγματι, ἐν τῷ μισθὸν τῆς ἀτοπίας αὐτῷ παρὰ τῶν οὕτως ἀγωνοθε- τούντων ἐξαιρεθῆναι τὴν Κύζικον· καὶ ὅτι ταῦτα κατὰ τὴν ῥηθεῖσαν διάνοιαν παρ' ἡμῶν ὡμολόγηται, δεί κνυσιν ὁ ἡμέτερος λόγος· ὅτι ἀσεβείας ἆθλον, οὐχὶ ἀπολογίας κατόρθωμά φαμεν αὐτῷ γεγενῆσθαι τὴν Κύζικον. Τί οὖν κοινὸν ἔχει τὰ παρ' ἡμῶν εἰρημένα" παιδαριώδη ταύτην τῶν σοφισμάτων πλοκήν· ὡς διὰ τοῦτο συστῆναι αὐτῷ καὶ τὴν δίκην, καὶ τὴν απολο- γίαν κατεσκευάσθαι ; "Ομοιον γὰρ τὸ τοιοῦτον, ὥσπερ ἄν τις ἐν συμποσίῳ πλείω τῶν ἄλλων τὸν ἄκρατον ἐγχεάμενος, καὶ διὰ τοῦτο γέρως τινὸς κατὰ τῶν συμμεθυόντων ἀξιωθεὶς, τὴν ἐν τῷ συμποσίῳ νίκην τεκμήριον ποιοῖτο τοῦ καὶ ἐν δικαστηρίοις δεδικάσθαι, καὶ ὑπερέχειν δικασάμενον. Ἐξέσται γὰρ κἀκείνῳ τὴν πλοκὴν τοῦ συλλογισμοῦ μιμήσασθαι· Εἰ τὸ ἆθλον νίκης ἐστὶ γνωρίσμα καὶ τέλος· μηνύει δὲ τὴν είκην ἡ δίκη· συνεισάγει δὲ πάντως ἑαυτῇ τὴν κατη- γορίαν ἡ δίκη · ἐνίκησα τὴν δίκην ἐγώ, ἐπειδὴ πίνων ἐστέφθην ἐν τῷ τῆς πολυποσίας ἀγῶνι. 'Αλλ' ἐρεῖ τις πάντως πρὸς τὸν οὕτω καλλωπιζό μενον, ὅτι ἄλλοι ἀγῶνες ἐν δικαστηρίῳ, καὶ ἄλλος τρόπος τῆς ἐν συμποσίοις ἀθλήσεως· καὶ ὁ νικήσας διὰ τῆς κύλικος, οὐδὲν ἔχει πλέον ἐκ τῆς τοιαύτης νίκης τῶν ἐν δικαστηρίοις ἀντιτεταγμένων αὐτῷ· κἄν τις ἀνθίνοις στεφάνοις ἐπαγλαΐσηται. Οὐκοῦν οὐδὲ ὁ τῷ λόγῳ τῆς ἀσεβείας τῶν ὁμοίων προτεταγμένος, ἤδη καὶ τοῦ ἐν τῇ κρίσει νενικηκέναι διὰ τοῦ ἄθλου ἀσεβείας τὴν μαρτυρίαν παρέχεται. Τί οὖν συνηγορεί τῇ μὴ ῥηθείσῃ ἀπολογίᾳ ἡ τοῦ προέχειν αὐτὸν ἐν ἀσεβείᾳ παρ' ἡμῶν μαρτυρία; Εἰ μὲν γὰρ ἀπολο γησάμενος πρὸς τοὺς δικαστές, καὶ τῶν ἀντιτεταγ Β CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A sunt, iste Cyzicum præmium impietatis reportave- rit. Quid igitur agit, qui aliis sophistarum nomen objicit ? Statim arrepto præmii vocabulo, tenaciter ei inhæret, et nos confiteri ait, quod pro se apolo- giam instituerit, et per apologiam obtinuerit victo- riam, præmium enim victoriæ reportari ex certami- nibus : et mox syllogismum conficit, et ut ipse sibi persuadet, ex certissimis et evidentibus conclusio- nem infert. Recitabo autem ad verbum quæ scri- psit : Si enim, inquit, præmium est signum et finis victoriæ, judicium vero victoriam innuit, necessario autem judicium conjunctam habet accusationem : sequitur, ut qui concedit alicui præmium, is etiam fateatur institutam esse apologiam et defensionem. Quid igitur ad hæc nos ? pugnasse istum, et quidem valde viriliter, et generose hanc detestandam im- pietatis pugnam, non imus inβcias, nec abnuimus, eum grandi intervallo superasse alios in certamine contra veritatem, sed addimus, tum non obtinuisse devictis adversariis suis palmam: fatemur item comparatione sociorum in impietatis studio pal mam præripuisse omnibus, utpote in mendaciis exercitatissimum : et sic ob impietatis immensita- tem episcopatum Cyzicensem præmii loco acce pisse : tanquam illum, qui omnes, in eodem ad- versus veritatem pulvere desudantes, longe post se reliquerit, illustrique et splendido præconio pro- clamatum, muneris loco, ob impietati navatam operam, a judicibus donatum esse Cyzico. Quod hac mente et sententia hæc fateamur, ex nostris C verbis liquet, cum affirmamus, Cyzicum illi obve- nisse, ut præmium impietatis, non ut apologiæ et defensionis honestamentum. Quid igitur nostra oratio commune habet cum puerilibus istius so¬ phisnatum versutiis, quasi inde sequatur, eum subiisse judicium, et sese defendisse? Perinde enim hoc est, ac si quis in convivio plus vini cæteris hauriens, et ob hoc dono aliquo a compotoribus honoratus, victoriam illam in convivio proferret, tanquam argumentum victoriæ in foro et judicio ab adversariis relatæ. Possumus namque syllogismi ipsius structuram imitari: Si præmium est victoris signum et Ginis, victoriam autem innuit judicium ; et si judicium necessario conjunctam habet accu- D sationem, obtinui sane ego victoriam, cum inter potandum, et in poculorum certamine corona re- dimitus sim. Sed ita glorianti occurret derepente aliquis, alias esse pugnas in foro et curia; aliumque concer- tandi modum et morem in conviviis; neque victo- rem in symposiis ob id meliori loco esse suis adversariis in foro; etiamsi supra modum suaveo- lentium forum sertis exsultet et gestiat. Quam- obrem neque is, qui impietate cæteris praestitit, idcirco illud impietatis præmium ostentare potest, tanquam signum victoria in judicio legitimo ob- tentæ. Quid igitur commentitiæ ipsius apologiæ adjumenti vel utilitatis affert testimonium nostrum, quo fatemur, ipsum reliquos sceleribus anteces-

των καταστροφῆς, οὗτος ἆθλον τῆς ἀσεβείας τὴν Κύζικον ἀπηνέγκατο. Τί οὖν ὁ τοὺς σοφιστάς διελέγο χων ποιεῖ; Εὐθὺς ἐπιφύεται τῷ τοῦ ἄθλου ὀνόματι, καὶ συνομολογεῖσθαι παρ' ἡμῶν φησι, τὸ καὶ ἀπολε λογῆσθαι, καὶ νικῆσαι διὰ τῆς αὐτολογίας, καὶ τὸ ἐκ τῆς νίκης ἆθλον διὰ τῶν ἀγώνων κομίσα- σθαι· καὶ συντίθησι συλλογισμὸν διὰ τῶν ἀναντιῤῥή των, ὡς οίεται, συμπεραίνων τὸν λόγον. Εἰρήσεται δὲ αὐτὰ τὰ γεγραμμένα παρ' αὐτοῦ ἐπὶ λέξεως. Εἰ γὰρ τὸ ἄθλον, φησὶν, νίκης ἐστὶ γνώρισμα καὶ τέλος μηνύει δὲ τὴν νίκην ἡ δίκη· συνεισάγει δὲ πάν τως ἑαυτῇ τὴν κατηγορίαν ἡ δίκη· ὁ τὸ ἆθλον δι δοὺς, ἀναγκαίαν εἶναι φήσει καὶ τὴν ἀπολογίαν. Τί οὖν ἡμεῖς; Ἀγωνίσθαι μὲν αὐτὸν, καὶ πάνω σφο - δρῶς τε καὶ ἐῤῥωμένως τὸν πονηρὸν τοῦτον ἀγῶνα τῆς ἀσεβείας, οὐκ ἀντιλέγομεν, καὶ οὐ μικρῷ τῷ μέ- τρῳ τοὺς ὁμοίους υπερβεβηκέναι καὶ ὑπερέχειν ἐν τοῖς κατὰ τῆς ἀληθείας ἱδρῶσιν· ἀλλ᾽ οὐχὶ κατὰ τῶν ἀντιτεταγμένων ἐσχηκέναι τὰ νικητήρια· συγκρίσει δὲ τῶν συνδραμόντων αὐτῷ δι' ἀσεβείας ἐπὶ τὴν πλά- νην, προτερεύειν πάντων ἐν τῇ περιουσίᾳ τοῦ ψεύ- δους, καὶ οὕτω λαβεῖν ἀντὶ τῆς εἰς τὸ κακὸν ὑπερ- βολῆς ἆθλον τὴν Κύζικον· ὡς πάντων τῶν ἐπὶ τοῖς ὁμείοις κατὰ τῆς ἀληθείας κονισαμένων, τὸ πλέον ἔχοντα, καὶ ἐπὶ τῇ νίκῃ κατὰ τὴν βλασφημίαν ἀναβ- βηθῆναι λαμπρῷ καὶ περιφανεῖ τῷ κηρύγματι, ἐν τῷ μισθὸν τῆς ἀτοπίας αὐτῷ παρὰ τῶν οὕτως ἀγωνοθε- τούντων ἐξαιρεθῆναι τὴν Κύζικον· καὶ ὅτι ταῦτα κατὰ τὴν ῥηθεῖσαν διάνοιαν παρ' ἡμῶν ὡμολόγηται, δεί κνυσιν ὁ ἡμέτερος λόγος· ὅτι ἀσεβείας ἆθλον, οὐχὶ ἀπολογίας κατόρθωμά φαμεν αὐτῷ γεγενῆσθαι τὴν Κύζικον. Τί οὖν κοινὸν ἔχει τὰ παρ' ἡμῶν εἰρημένα" παιδαριώδη ταύτην τῶν σοφισμάτων πλοκήν· ὡς διὰ τοῦτο συστῆναι αὐτῷ καὶ τὴν δίκην, καὶ τὴν απολο- γίαν κατεσκευάσθαι ; "Ομοιον γὰρ τὸ τοιοῦτον, ὥσπερ ἄν τις ἐν συμποσίῳ πλείω τῶν ἄλλων τὸν ἄκρατον ἐγχεάμενος, καὶ διὰ τοῦτο γέρως τινὸς κατὰ τῶν συμμεθυόντων ἀξιωθεὶς, τὴν ἐν τῷ συμποσίῳ νίκην τεκμήριον ποιοῖτο τοῦ καὶ ἐν δικαστηρίοις δεδικάσθαι, καὶ ὑπερέχειν δικασάμενον. Ἐξέσται γὰρ κἀκείνῳ τὴν πλοκὴν τοῦ συλλογισμοῦ μιμήσασθαι· Εἰ τὸ ἆθλον νίκης ἐστὶ γνωρίσμα καὶ τέλος· μηνύει δὲ τὴν είκην ἡ δίκη· συνεισάγει δὲ πάντως ἑαυτῇ τὴν κατη- γορίαν ἡ δίκη · ἐνίκησα τὴν δίκην ἐγώ, ἐπειδὴ πίνων ἐστέφθην ἐν τῷ τῆς πολυποσίας ἀγῶνι. 'Αλλ' ἐρεῖ τις πάντως πρὸς τὸν οὕτω καλλωπιζό μενον, ὅτι ἄλλοι ἀγῶνες ἐν δικαστηρίῳ, καὶ ἄλλος τρόπος τῆς ἐν συμποσίοις ἀθλήσεως· καὶ ὁ νικήσας διὰ τῆς κύλικος, οὐδὲν ἔχει πλέον ἐκ τῆς τοιαύτης νίκης τῶν ἐν δικαστηρίοις ἀντιτεταγμένων αὐτῷ· κἄν τις ἀνθίνοις στεφάνοις ἐπαγλαΐσηται. Οὐκοῦν οὐδὲ ὁ τῷ λόγῳ τῆς ἀσεβείας τῶν ὁμοίων προτεταγμένος, ἤδη καὶ τοῦ ἐν τῇ κρίσει νενικηκέναι διὰ τοῦ ἄθλου ἀσεβείας τὴν μαρτυρίαν παρέχεται. Τί οὖν συνηγορεί τῇ μὴ ῥηθείσῃ ἀπολογίᾳ ἡ τοῦ προέχειν αὐτὸν ἐν ἀσεβείᾳ παρ' ἡμῶν μαρτυρία; Εἰ μὲν γὰρ ἀπολο γησάμενος πρὸς τοὺς δικαστές, καὶ τῶν ἀντιτεταγ Β CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A sunt, iste Cyzicum præmium impietatis reportave- rit. Quid igitur agit, qui aliis sophistarum nomen objicit ? Statim arrepto præmii vocabulo, tenaciter ei inhæret, et nos confiteri ait, quod pro se apolo- giam instituerit, et per apologiam obtinuerit victo- riam, præmium enim victoriæ reportari ex certami- nibus : et mox syllogismum conficit, et ut ipse sibi persuadet, ex certissimis et evidentibus conclusio- nem infert. Recitabo autem ad verbum quæ scri- psit : Si enim, inquit, præmium est signum et finis victoriæ, judicium vero victoriam innuit, necessario autem judicium conjunctam habet accusationem : sequitur, ut qui concedit alicui præmium, is etiam fateatur institutam esse apologiam et defensionem. Quid igitur ad hæc nos ? pugnasse istum, et quidem valde viriliter, et generose hanc detestandam im- pietatis pugnam, non imus inβcias, nec abnuimus, eum grandi intervallo superasse alios in certamine contra veritatem, sed addimus, tum non obtinuisse devictis adversariis suis palmam: fatemur item comparatione sociorum in impietatis studio pal mam præripuisse omnibus, utpote in mendaciis exercitatissimum : et sic ob impietatis immensita- tem episcopatum Cyzicensem præmii loco acce pisse : tanquam illum, qui omnes, in eodem ad- versus veritatem pulvere desudantes, longe post se reliquerit, illustrique et splendido præconio pro- clamatum, muneris loco, ob impietati navatam operam, a judicibus donatum esse Cyzico. Quod hac mente et sententia hæc fateamur, ex nostris C verbis liquet, cum affirmamus, Cyzicum illi obve- nisse, ut præmium impietatis, non ut apologiæ et defensionis honestamentum. Quid igitur nostra oratio commune habet cum puerilibus istius so¬ phisnatum versutiis, quasi inde sequatur, eum subiisse judicium, et sese defendisse? Perinde enim hoc est, ac si quis in convivio plus vini cæteris hauriens, et ob hoc dono aliquo a compotoribus honoratus, victoriam illam in convivio proferret, tanquam argumentum victoriæ in foro et judicio ab adversariis relatæ. Possumus namque syllogismi ipsius structuram imitari: Si præmium est victoris signum et Ginis, victoriam autem innuit judicium ; et si judicium necessario conjunctam habet accu- D sationem, obtinui sane ego victoriam, cum inter potandum, et in poculorum certamine corona re- dimitus sim. Sed ita glorianti occurret derepente aliquis, alias esse pugnas in foro et curia; aliumque concer- tandi modum et morem in conviviis; neque victo- rem in symposiis ob id meliori loco esse suis adversariis in foro; etiamsi supra modum suaveo- lentium forum sertis exsultet et gestiat. Quam- obrem neque is, qui impietate cæteris praestitit, idcirco illud impietatis præmium ostentare potest, tanquam signum victoria in judicio legitimo ob- tentæ. Quid igitur commentitiæ ipsius apologiæ adjumenti vel utilitatis affert testimonium nostrum, quo fatemur, ipsum reliquos sceleribus anteces-

Aμένων κρατήσας, οὕτως ἐδέξατο τὴν ἐπὶ Κυζίκῳ τι μὴν, καιρὸν ἂν εἶχε τὰ ἡμέτερα καθ' ἡμῶν προχειρί ζεσθαι· εἰ δὲ συνεχῶς ἐπὶ τοῦ λόγου μαρτύρεται, ὅτι φεύγων τὸ δυσμενὲς τῶν κυρίων τῆς ψήφου, σιωπῇ δέχεται τὴν ἐπαχθεῖσαν αὐτῷ τιμωρίαν, ἐν ἐχθροῖς διαθέσθαι τοὺς ἀγῶνας οὐκ ἀνασχόμενος· τί ἑαυτὸν φενακίζει, καὶ τῇ φωνῇ τοῦ ἄθλου εἰς μαρ- τυρίαν τοῦ ἀπολελογῆσθαι συγκέχρηται ; Μὴ συνεὶς ὁ θαυμάσιος τοῦ ἄθλου τὴν ἔμφασιν, ὅτι καθάπερ τι γέρας καὶ ἀριστεῖον αὐτῷ τῆς κατὰ ἀσέβειαν ύπερ- οχῆς ἡ Κύζικος προεδόθη· ἀλλ' ἐπειδὴ πρὸς τὸ δο κοῦν δέχεται τὸ ἆθλον, καὶ ὡς δωρεὰν ἐπινίκιον, δε ξάσθω καὶ τὸ συνημμένον τῷ λόγῳ· ὅτι ἐν ἀσεβείς τὸ πλέον διὰ τῆς νίκης ἔσχεν. Ἐπειδὴ γὰρ τοῖς ἡμετέροις καθ' ἡμῶν ἰσχυρίζεται, ἢ ἀμφοτέροις, ἢ οὐδετέροις κεχρῆσθαι δίκαιον. Αλλ' ἐν μὲν τοῖς ἡμετέροις τοιοῦτος. Ἐν δὲ τοῖς λοιποῖς τῶν ἐφ᾽ ὕβρει ῥηθέντων, ἆρά τι ἀληθεύων ἐπιδειχθήσεται; Ἐν οἷς δειλόν τε καὶ άτολμον, καὶ τοὺς παχυτέρους τῶν πόνων ἀποδιδράσκοντα, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα κατ' αὐτοῦ διεξέρχεται, φιλοπό νως διασκευάζων τῆς δειλίας τὰ πάθη, καὶ οἰκίσκον λανθάνοντα, καὶ θύραν ἀσφαλῶς ἐπικειμένην, καὶ πτόησιν πρὸς τὸν φόβον τῶν εἰσιόντων, καὶ φωνὴν, καὶ βλέμμα, καὶ τὰ ἐπὶ τοῦ προσώπου γνωρίσματα, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα, δι' ὧν τῆς δειλίας τὸ πάθος διασημαίνεται. Αλλ' εἰ καὶ μηδὲν ἕτερον κατεψευ σμένος ἠλέγχετο, ἱκανὸν ἦν τοῦτο μόνον αὐτοῦ διε- λέγξαι τὸν τρόπον. Τίς γὰρ οὐκ οἶδε τὸν μέγαν ἐκεῖ νον ἀγωνιστὴν αὐτῷ καιρῷ τῆς τοῦ βασιλέως Ουάλεν τος κατὰ τῶν Ἐκκλησιῶν τοῦ Κυρίου φιλονεικίας, ὅπως ὑπερανέστη τῇ μεγαλοφυΐα τῆς γνώμης τοῦ του σούτου τῶν πραγμάτων ὄγκου, καὶ τῶν φοβούντων ὑψηλότερος ἦν, πάσης τῆς ἐπιμηχανηθείσης αὐτῷ καταπλήξεως ὑπεραρθεὶς τῷ φρονήματι. Τίς τῶν κατὰ τὴν ἑώαν ἀνθρώπων· τίς τῶν τὰ τελευταῖα τῆς καθ' ἡμᾶς οἰκουμένης οικούντων, τὴν ὑπὲρ τῆς ἀλη θείας αὐτοῦ μάχην πρὸς τοὺς κρατοῦντας ηγνόησε ; Τίς οὐ κατεπλάγη πρὸς τὸν ἀντίπαλον ἐπιδών; Οὐ γὰρ τῶν ἐπιτυχόντων εἷς ἦν· οὐδὲ ἐν σοφισματίοις κιβδήλοις τὴν τοῦ νικᾶν ἐκέκτητο δύναμιν, οὗ καὶ τὸ ὑπερέχειν ἄδοξον, καὶ τὸ ἡττηθῆναι ἀζήμιον· ἀλλὰ πᾶσαν μὲν ὑφ᾽ ἑαυτὸν εἶχεν εὐθυνομένην τότε τὴν Ῥωμαίων ἀρχήν· καὶ τοσαύτῃ βασιλείᾳ κομῶν, προείληπτο τῇ κατὰ τοῦ δόγματος ἡμῶν διαβολῇ, Εὐ δοξίου τοῦ Γερμανικείας, δι' ἀπάτης, αὐτὸν πρὸς ἑαυτὸν μεταστήσαντος· πάντας δὲ τοὺς ἐν τέλει, καὶ τοὺς περὶ αὐτὸν θεραπευτὰς καὶ τοὺς ἐπὶ τῶν πρα γμάτων παραδυναστεύοντας συναγωνιστὰς εἶχε τῆς ἰδίας ὁρμῆς· τοὺς μὲν ἑκουσίως διὰ τὴν ὁμοιοτρο πίαν τῆς γνώμης προσκεκλικότας· τοὺς δὲ πολλοὺς τῷ φόβῳ τῆς δυναστείας τὰ πρὸς ἡδονὴν ἑτοίμως χαριζομένους, καὶ διὰ τῆς ἀποτομίας τῆς κατὰ τῶν αντεχομένων τῆς πίστεως, πρὸς αὐτὸν ἐνδεικνυμέ νους σπουδήν· ὅτε φυγαί, καὶ δημεύσεις, καὶ ἐξορίας, ἀπειλαί τε καὶ προστιμήματα, κίνδυνοι, φυλακαί, δεσμωτήρια, μάστιγες· καὶ τί γὰρ οὐχὶ τῶν δεινοτά των ενηργεῖτο κατὰ τῶν μὴ συντιθεμένων τῇ τοῦ βασ S. GREGORII NYSSENI Eisse? Si enim post sui apud judices defensionem et excusationem, devicta parte adversa, Cyzicensi honore decoratus fuisset, tunc forte non intem- pestive nostris verbis contra nos uteretur : si autem in toto suo libro semper inculcat, quod odium judicum in se declinans, silentio latam con- tra se sententiam exceperit, non ferens hostibus summam judicii fuisse delatam : quid sibi ipsi illudit, et vocabulo præmii tanquam testimonio defensionis et apologiæ suæ utitur? ignorat video licet vir solers, Cyzicum sibi delatam tanquam munus impietatis, qua præter cæteros excelluit, et si arbitratu suo auget, et accipit vocem illam, præmium, velut munus victoria : accipiat et id, quod adjungitur, quod scilicet in improbitatis stu- dio reliquos superarit : si nostris contra nos uti volet, aut utrisque aut neutris uti æquum est. Sed in nostris quidem tractandis ejusmodi est Eunomius : caterum an in aliis quæ per injuriam effutiit veritatis amantior erit? Cum Basilium, ut timidum et pavidum, difficiliorumque laborum fu- gientem, et id genus aliis modis traducit, explicatis operose timoris et pavoris affectionibus, commemo- rans etiam nescio quam occultam domunculanı, vectibus et seris firmiter et valide obseratam, et trepidationem ex formidine ingredientium conce- plam, vocemque et oculos, et notas faciei, et om- nia hujus generis, quibus timor et pavor proditur. Verum ut Eunomius nihil mentitus fuisset in suo libro, hoc tamen unicum satis foret, ut mendacii argueretur et condemnaretur. Quis enim nescit, quam magnus ille pugil [Basilius] eo tempore, quo Valens imperator Ecclesiam Christi divexabat, invicto animo steterit pro domo Dei, omnibus illis turbis et terriculamentis superior, omnibus minis excogitatis mentis excelsitate major? Quis homi- num ad orientem, quis in extremis nostri orbis oris habitans, egregiam illam pro veritate dimica- tionem contra potentiorum conatus ignoravit? Quis non obstupuit respiciens ad adversarium, qui non `erat unus ex vulgo, aut qui victoriæ vim et spem sitam haberet in sophismatis fucatisque sermoni- bus, in quibus excellere inglorium, et victoriam amittere damno caret, sed is erat, qui sub di- tionc sua tenebat totum Romanum imperium; et cum tanto regno præesset, depravatus est calum- niis contra doctrinam nostram, Eudoxio Germa- niciæ episcopo per fraudem ad suas partes eum traducente : omnes autem, qui alicujus erant di- guitatis, et aulicos, et qui rebus gerendis præerant, opitulatores habuit propriæ libidinis; quorum alii propter consensionem voluntatum sponte sese ad illum adjungebant; alii vero multi timore impe- ratoris, prompte et alacriter, id, quod illi jucun- dum erat, faciebant, et propter dissensionem ab orthodoxæ fidei professoribus, omni observantia illum colebant, tum scilicet quando fugas, fortu- narum publicationes, exsilia, minas, et exactiones, pericula, carceres, vincula, flagella, et gravissima B C D

Aμένων κρατήσας, οὕτως ἐδέξατο τὴν ἐπὶ Κυζίκῳ τι μὴν, καιρὸν ἂν εἶχε τὰ ἡμέτερα καθ' ἡμῶν προχειρί ζεσθαι· εἰ δὲ συνεχῶς ἐπὶ τοῦ λόγου μαρτύρεται, ὅτι φεύγων τὸ δυσμενὲς τῶν κυρίων τῆς ψήφου, σιωπῇ δέχεται τὴν ἐπαχθεῖσαν αὐτῷ τιμωρίαν, ἐν ἐχθροῖς διαθέσθαι τοὺς ἀγῶνας οὐκ ἀνασχόμενος· τί ἑαυτὸν φενακίζει, καὶ τῇ φωνῇ τοῦ ἄθλου εἰς μαρ- τυρίαν τοῦ ἀπολελογῆσθαι συγκέχρηται ; Μὴ συνεὶς ὁ θαυμάσιος τοῦ ἄθλου τὴν ἔμφασιν, ὅτι καθάπερ τι γέρας καὶ ἀριστεῖον αὐτῷ τῆς κατὰ ἀσέβειαν ύπερ- οχῆς ἡ Κύζικος προεδόθη· ἀλλ' ἐπειδὴ πρὸς τὸ δο κοῦν δέχεται τὸ ἆθλον, καὶ ὡς δωρεὰν ἐπινίκιον, δε ξάσθω καὶ τὸ συνημμένον τῷ λόγῳ· ὅτι ἐν ἀσεβείς τὸ πλέον διὰ τῆς νίκης ἔσχεν. Ἐπειδὴ γὰρ τοῖς ἡμετέροις καθ' ἡμῶν ἰσχυρίζεται, ἢ ἀμφοτέροις, ἢ οὐδετέροις κεχρῆσθαι δίκαιον. Αλλ' ἐν μὲν τοῖς ἡμετέροις τοιοῦτος. Ἐν δὲ τοῖς λοιποῖς τῶν ἐφ᾽ ὕβρει ῥηθέντων, ἆρά τι ἀληθεύων ἐπιδειχθήσεται; Ἐν οἷς δειλόν τε καὶ άτολμον, καὶ τοὺς παχυτέρους τῶν πόνων ἀποδιδράσκοντα, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα κατ' αὐτοῦ διεξέρχεται, φιλοπό νως διασκευάζων τῆς δειλίας τὰ πάθη, καὶ οἰκίσκον λανθάνοντα, καὶ θύραν ἀσφαλῶς ἐπικειμένην, καὶ πτόησιν πρὸς τὸν φόβον τῶν εἰσιόντων, καὶ φωνὴν, καὶ βλέμμα, καὶ τὰ ἐπὶ τοῦ προσώπου γνωρίσματα, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα, δι' ὧν τῆς δειλίας τὸ πάθος διασημαίνεται. Αλλ' εἰ καὶ μηδὲν ἕτερον κατεψευ σμένος ἠλέγχετο, ἱκανὸν ἦν τοῦτο μόνον αὐτοῦ διε- λέγξαι τὸν τρόπον. Τίς γὰρ οὐκ οἶδε τὸν μέγαν ἐκεῖ νον ἀγωνιστὴν αὐτῷ καιρῷ τῆς τοῦ βασιλέως Ουάλεν τος κατὰ τῶν Ἐκκλησιῶν τοῦ Κυρίου φιλονεικίας, ὅπως ὑπερανέστη τῇ μεγαλοφυΐα τῆς γνώμης τοῦ του σούτου τῶν πραγμάτων ὄγκου, καὶ τῶν φοβούντων ὑψηλότερος ἦν, πάσης τῆς ἐπιμηχανηθείσης αὐτῷ καταπλήξεως ὑπεραρθεὶς τῷ φρονήματι. Τίς τῶν κατὰ τὴν ἑώαν ἀνθρώπων· τίς τῶν τὰ τελευταῖα τῆς καθ' ἡμᾶς οἰκουμένης οικούντων, τὴν ὑπὲρ τῆς ἀλη θείας αὐτοῦ μάχην πρὸς τοὺς κρατοῦντας ηγνόησε ; Τίς οὐ κατεπλάγη πρὸς τὸν ἀντίπαλον ἐπιδών; Οὐ γὰρ τῶν ἐπιτυχόντων εἷς ἦν· οὐδὲ ἐν σοφισματίοις κιβδήλοις τὴν τοῦ νικᾶν ἐκέκτητο δύναμιν, οὗ καὶ τὸ ὑπερέχειν ἄδοξον, καὶ τὸ ἡττηθῆναι ἀζήμιον· ἀλλὰ πᾶσαν μὲν ὑφ᾽ ἑαυτὸν εἶχεν εὐθυνομένην τότε τὴν Ῥωμαίων ἀρχήν· καὶ τοσαύτῃ βασιλείᾳ κομῶν, προείληπτο τῇ κατὰ τοῦ δόγματος ἡμῶν διαβολῇ, Εὐ δοξίου τοῦ Γερμανικείας, δι' ἀπάτης, αὐτὸν πρὸς ἑαυτὸν μεταστήσαντος· πάντας δὲ τοὺς ἐν τέλει, καὶ τοὺς περὶ αὐτὸν θεραπευτὰς καὶ τοὺς ἐπὶ τῶν πρα γμάτων παραδυναστεύοντας συναγωνιστὰς εἶχε τῆς ἰδίας ὁρμῆς· τοὺς μὲν ἑκουσίως διὰ τὴν ὁμοιοτρο πίαν τῆς γνώμης προσκεκλικότας· τοὺς δὲ πολλοὺς τῷ φόβῳ τῆς δυναστείας τὰ πρὸς ἡδονὴν ἑτοίμως χαριζομένους, καὶ διὰ τῆς ἀποτομίας τῆς κατὰ τῶν αντεχομένων τῆς πίστεως, πρὸς αὐτὸν ἐνδεικνυμέ νους σπουδήν· ὅτε φυγαί, καὶ δημεύσεις, καὶ ἐξορίας, ἀπειλαί τε καὶ προστιμήματα, κίνδυνοι, φυλακαί, δεσμωτήρια, μάστιγες· καὶ τί γὰρ οὐχὶ τῶν δεινοτά των ενηργεῖτο κατὰ τῶν μὴ συντιθεμένων τῇ τοῦ βασ S. GREGORII NYSSENI Eisse? Si enim post sui apud judices defensionem et excusationem, devicta parte adversa, Cyzicensi honore decoratus fuisset, tunc forte non intem- pestive nostris verbis contra nos uteretur : si autem in toto suo libro semper inculcat, quod odium judicum in se declinans, silentio latam con- tra se sententiam exceperit, non ferens hostibus summam judicii fuisse delatam : quid sibi ipsi illudit, et vocabulo præmii tanquam testimonio defensionis et apologiæ suæ utitur? ignorat video licet vir solers, Cyzicum sibi delatam tanquam munus impietatis, qua præter cæteros excelluit, et si arbitratu suo auget, et accipit vocem illam, præmium, velut munus victoria : accipiat et id, quod adjungitur, quod scilicet in improbitatis stu- dio reliquos superarit : si nostris contra nos uti volet, aut utrisque aut neutris uti æquum est. Sed in nostris quidem tractandis ejusmodi est Eunomius : caterum an in aliis quæ per injuriam effutiit veritatis amantior erit? Cum Basilium, ut timidum et pavidum, difficiliorumque laborum fu- gientem, et id genus aliis modis traducit, explicatis operose timoris et pavoris affectionibus, commemo- rans etiam nescio quam occultam domunculanı, vectibus et seris firmiter et valide obseratam, et trepidationem ex formidine ingredientium conce- plam, vocemque et oculos, et notas faciei, et om- nia hujus generis, quibus timor et pavor proditur. Verum ut Eunomius nihil mentitus fuisset in suo libro, hoc tamen unicum satis foret, ut mendacii argueretur et condemnaretur. Quis enim nescit, quam magnus ille pugil [Basilius] eo tempore, quo Valens imperator Ecclesiam Christi divexabat, invicto animo steterit pro domo Dei, omnibus illis turbis et terriculamentis superior, omnibus minis excogitatis mentis excelsitate major? Quis homi- num ad orientem, quis in extremis nostri orbis oris habitans, egregiam illam pro veritate dimica- tionem contra potentiorum conatus ignoravit? Quis non obstupuit respiciens ad adversarium, qui non `erat unus ex vulgo, aut qui victoriæ vim et spem sitam haberet in sophismatis fucatisque sermoni- bus, in quibus excellere inglorium, et victoriam amittere damno caret, sed is erat, qui sub di- tionc sua tenebat totum Romanum imperium; et cum tanto regno præesset, depravatus est calum- niis contra doctrinam nostram, Eudoxio Germa- niciæ episcopo per fraudem ad suas partes eum traducente : omnes autem, qui alicujus erant di- guitatis, et aulicos, et qui rebus gerendis præerant, opitulatores habuit propriæ libidinis; quorum alii propter consensionem voluntatum sponte sese ad illum adjungebant; alii vero multi timore impe- ratoris, prompte et alacriter, id, quod illi jucun- dum erat, faciebant, et propter dissensionem ab orthodoxæ fidei professoribus, omni observantia illum colebant, tum scilicet quando fugas, fortu- narum publicationes, exsilia, minas, et exactiones, pericula, carceres, vincula, flagella, et gravissima B C D

σιλέως ὁρμῇ; ὅτε χαλεπώτερον ἦν ἐν οἴκῳ Θεοῦ κατα- Α ληφθῆναι τοὺς εὐσεβοῦντας, ἢ ἐπὶ τοῖς πονηροτάτοις τῶν ἐγκλημάτων ἁλῶναι. ᾿Αλλὰ τὸ μὲν τούτοις πᾶσι καθ᾽ ἕκαστον ἐπεξιέναι μεγάλης τινὸς ἂν δέοιτο συγγραφῆς, καὶ χρόνου πολ- λοῦ, καὶ πραγματείας ιδίας. Αλλως τε καὶ φανερῶν ἅπασιν ὄντων τῶν τηνικαῦτα κακῶν, οὐδὲν ἂν γέ- νοιτο πλέον πρὸς τὸν παρόντα λόγον ἐκ τοῦ μετ' ἀκρι- βείας τὰς συμφορὰς ἐκείνας ἐπὶ γραμμάτων ἐκτίθε σθαι. Ὕπεστι δὲ καὶ φορτικὸν ἕτερον ἐν τῷ περὶ αὐ τῶν διηγήματι, τοὺς τῶν ἡμετέρων ἐξ ἀνάγκης τινὰ μνήμην ποιήσασθαι καθεξής διεξιόντα τὴν τῶν σκυ θρωπῶν ἱστορίαν. Εἰ γάρ τι καὶ πέπρακται τοιοῦτον ἡμῖν διὰ τοὺς ὑπὲρ τῆς εὐσεβείας ἀγῶνας, οἷον φιλο- τιμίαν φέρειν τῷ διηγήματι, τοῖς πλησίον καταλιπεῖν Β Η Σοφία κελεύει, Ἐγκωμιαζέτω σε γάρ, φησίν, ὁ πέλας, καὶ μὴ τὰ σὰ χείλη. Οπερ ὁ τὰ πάντα περ ριεσκευασμένος μὴ συνειδώς, τὸ πλεῖστον τῆς συγ γραφῆς ἐν ταῖς περὶ αὐτοῦ μεγαληγορίαις ήσχο- λησε. Εt Πάντα τοίνυν ἐγὼ τὰ τοιαῦτα περιδραμών, τὰ τῆς δειλίας τοῦ διδασκάλου ἡμῶν ἔργα μετ' ἀκριβείας έχει θήσομα:. Ην τοίνυν ὁ ἀντιτεταγμένος αὐτῷ πρὸς ἀντίπαλον τάξιν, βασιλεὺς αὐτός. Ὁ δὲ ὑπηρετῶν αὐτοῦ ταῖς ὁρμαῖς, ὁ πάσης ἄρχων μετ᾿ ἐκεῖνον τῆς βασιλείας· οἱ συνεργοῦντες δὲ πρὸς τὴν τοιαύτην ἐπιθυμίαν, οἱ περὶ αὐτὸν πάντες. Προσκείσθω τούτοις καὶ ὁ καιρὸς εἰς ἀκριβεστέραν βάσανον καὶ ἐπίδειξιν τῆς γενναίας τοῦ ἀθλητοῦ πεποιθήσεως. Τίς οὖν ἦν ὁ καιρός; ἐξήλαυνε μὲν τῆς Κωνσταντίνου πόλεως ἐπὶ τὴν ἑῴαν ὁ βασιλεὺς, ἄρτι τοῖς κατὰ τῶν βαρβάρων αὐτῷ κατορθωθεῖσιν ἐπῃρμένος τὸ φρόνημα, καὶ οὐ δὲν ἀντιβαίνειν αὐτοῦ ταῖς ὁρμαῖς ἀξιῶν· προηγεῖτο δὲ αὐτοῦ τῆς πορείας ὁ ὕπαρχος, ἀντ᾽ ἄλλου τινὸς τῶν εἰς τὴν ἀρχὴν ἀναγκαίων τοῦτο προδιοικούμενος· τὸ μηδέ τινα τὸν ἐπὶ πίστεως ὄντα μένειν ἐφέστιον, ἀλλὰ τοῦ τοὺς μὲν ἀπελαύνεσθαι πάντας πανταχόθεν, ἑτέρους δὲ ἀντ' ἐκείνων αὐτοχειροτονήτους τινὰς ἐπὶ ὕβρει τῆς θείας οἰκονομίας εἰσάγεσθαι. Μετὰ τοιαύ- της οὖν γνώμης καθάπερ νέφει τινὸς χαλεποῦ, τῆς δυναστείας ἐκ τῆς Προποντίδος κατὰ τῶν Ἐκκλη- σιῶν κινηθείσης· καὶ τῆς μὲν Βιθυνίας ἀθρόως έρη- μωθείσης, Γαλατίας δὲ σὺν πολλῇ τῇ ῥαστώνῃ παρα- συρείσης· καὶ πάντων αὐτοῖς κατὰ νοῦν διὰ μέσου κεχωρηκότων, προύκειτο ἤδη τῇ ἀκολουθία τοῦ κακοῦ τὸ ἡμέτερον· τί οὖν ὁ μέγας τότε Βασίλειος, ὁ δειλός, ὡς φησιν οὗτος, καὶ ἄτολμος, καὶ ὑποπτήσσων τὰ φοβερά, καὶ οἰκίσκῳ λανθάνοντι τὴν σωτηρίαν πιο στεύων ; "Αρα κατεπλάγη τὴν τοῦ κακοῦ προσβο λήν; 'Αρα τὸ πάθος τῶν προεαλωκότων σύμβουλον - πρὸς τὴν ἀσφάλειαν τῶν καθ' ἑαυτὸν ἐποιήσατο ; "Αρα κατεδέξατο τοῦ εἶξαι πρὸς ὀλίγον τῇ ῥύμῃ τοῦ κακοῦ συμβουλεύοντος, μηδὲ εἰς προὗπτον κίνδυνον ἑαυτὸν ἐμβάλλειν ἐπὶ ἀνθρώπων καταγυμνασθέντων τοῖς είμασιν; ἢ πᾶσα λόγων ὑπερβολὴ, καὶ πᾶν ύψος CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. quæque supplicia decernebat iis, qui regis libidini, C et effrenatæ cupiditati non subscriberent, quando periculosius erat pios et Catholicos in domo Dei, quam in turpissimis flagitiis deprehendi. Verum hæc et similia sigillatim persequi grandi egeret libro, et longo tempore et proprio studio. cum illius temporis gesta in omnium adhuc memoria et ore versentur, fortassis inutile esset ad præsens nostrum institutum, calamitates illas studiosius litteris velle consignare, ut taceam quid. dam etiam odiosum hujusmodi rerum narrationi subesse, quod necessario mentio facienda sit qua- rumdam rerum a nobis gestarum, si ordine ex- ponere velimus, quæ tristi illo tempore evenerunt. Etiamsi enim aliquid propter pietatem gessimus, quod narratum laudem et decus conciliare posset, id ut proximis nostris commemorandum relinqua- mus, monet divina sapientia : Laudet te, inquit, proximus, et non labia tua Quod Eunomius oculatissimus non considerans, maximam partem sui libri gloriose sese efferendo, et insolenter præ- dicando consumpsit. Omnibus igitur hisce relictis, sedulo exponam opera præceptoris nostri, timoris et pavoris indicia. Erat igitur is, cum quo Basilio dimicandum erat, ipsemet imperator. Libidinis vero et impietatis ejus administer ille, qui post imperatorem totum imperium regebat. Adjutores autem cupiditatis illius omnes omnino aulici. Accedat et bis ipsum tempus, ut eo accuratius et planius demonstretur invictus et excelsus animus generosi illius athle- tæ. Quod igitur tempus erat? Aberat Constantinopoli imperator in Oriente, elatus mente rebus contra barbaros non ita pridem feliciter gestis, existi- mansque cupiditatibus suis nihil omnino adver- sari debere; præcedebat eum præfectus, specie quidem quasi necessaria imperatoris adventui præ- parare deberet, revera autem, ut Orthodoxos pro- priis sedibus exterminaret, in ejectorumque locum alios non legitime vocatos et ordinatos, in con- temptum et injuriam Ecclesiæ, substitueret. Ilac igitur mente, velut nube quadam malorum, cum violentia et exagitatio contra Ecclesias ex Propon- tide progressa esset, et Bithyniam quiden ex D improviso desolasset, Galatiamque sine labore von- Prov. xxvII, 2. vastasset, et cum omnia illis ad voluntatem fluxis- sent; jam serpenti malo objiciebatur nostra regio, ut proxima. Quid igitur magnus Basilius, timidus ille, ut iste appellat, et pavidus, et in rebus ar- duis formidare solitus, et obscuro cuidam domi- cilio suam salutem credens? An animo concidit ob calamitatis illius impetum? An ea quæ aliis evenerunt exemplo et documento sibi salutis esse voluit? Num acquievit illorum monitis, qui pu- tabant ad modicum tempus furori illorum ceden- dum esse, et ut se non conjiceret in apertum periculum obsistendo hominibus ad cædem et sane

σιλέως ὁρμῇ; ὅτε χαλεπώτερον ἦν ἐν οἴκῳ Θεοῦ κατα- Α ληφθῆναι τοὺς εὐσεβοῦντας, ἢ ἐπὶ τοῖς πονηροτάτοις τῶν ἐγκλημάτων ἁλῶναι. ᾿Αλλὰ τὸ μὲν τούτοις πᾶσι καθ᾽ ἕκαστον ἐπεξιέναι μεγάλης τινὸς ἂν δέοιτο συγγραφῆς, καὶ χρόνου πολ- λοῦ, καὶ πραγματείας ιδίας. Αλλως τε καὶ φανερῶν ἅπασιν ὄντων τῶν τηνικαῦτα κακῶν, οὐδὲν ἂν γέ- νοιτο πλέον πρὸς τὸν παρόντα λόγον ἐκ τοῦ μετ' ἀκρι- βείας τὰς συμφορὰς ἐκείνας ἐπὶ γραμμάτων ἐκτίθε σθαι. Ὕπεστι δὲ καὶ φορτικὸν ἕτερον ἐν τῷ περὶ αὐ τῶν διηγήματι, τοὺς τῶν ἡμετέρων ἐξ ἀνάγκης τινὰ μνήμην ποιήσασθαι καθεξής διεξιόντα τὴν τῶν σκυ θρωπῶν ἱστορίαν. Εἰ γάρ τι καὶ πέπρακται τοιοῦτον ἡμῖν διὰ τοὺς ὑπὲρ τῆς εὐσεβείας ἀγῶνας, οἷον φιλο- τιμίαν φέρειν τῷ διηγήματι, τοῖς πλησίον καταλιπεῖν Β Η Σοφία κελεύει, Ἐγκωμιαζέτω σε γάρ, φησίν, ὁ πέλας, καὶ μὴ τὰ σὰ χείλη. Οπερ ὁ τὰ πάντα περ ριεσκευασμένος μὴ συνειδώς, τὸ πλεῖστον τῆς συγ γραφῆς ἐν ταῖς περὶ αὐτοῦ μεγαληγορίαις ήσχο- λησε. Εt Πάντα τοίνυν ἐγὼ τὰ τοιαῦτα περιδραμών, τὰ τῆς δειλίας τοῦ διδασκάλου ἡμῶν ἔργα μετ' ἀκριβείας έχει θήσομα:. Ην τοίνυν ὁ ἀντιτεταγμένος αὐτῷ πρὸς ἀντίπαλον τάξιν, βασιλεὺς αὐτός. Ὁ δὲ ὑπηρετῶν αὐτοῦ ταῖς ὁρμαῖς, ὁ πάσης ἄρχων μετ᾿ ἐκεῖνον τῆς βασιλείας· οἱ συνεργοῦντες δὲ πρὸς τὴν τοιαύτην ἐπιθυμίαν, οἱ περὶ αὐτὸν πάντες. Προσκείσθω τούτοις καὶ ὁ καιρὸς εἰς ἀκριβεστέραν βάσανον καὶ ἐπίδειξιν τῆς γενναίας τοῦ ἀθλητοῦ πεποιθήσεως. Τίς οὖν ἦν ὁ καιρός; ἐξήλαυνε μὲν τῆς Κωνσταντίνου πόλεως ἐπὶ τὴν ἑῴαν ὁ βασιλεὺς, ἄρτι τοῖς κατὰ τῶν βαρβάρων αὐτῷ κατορθωθεῖσιν ἐπῃρμένος τὸ φρόνημα, καὶ οὐ δὲν ἀντιβαίνειν αὐτοῦ ταῖς ὁρμαῖς ἀξιῶν· προηγεῖτο δὲ αὐτοῦ τῆς πορείας ὁ ὕπαρχος, ἀντ᾽ ἄλλου τινὸς τῶν εἰς τὴν ἀρχὴν ἀναγκαίων τοῦτο προδιοικούμενος· τὸ μηδέ τινα τὸν ἐπὶ πίστεως ὄντα μένειν ἐφέστιον, ἀλλὰ τοῦ τοὺς μὲν ἀπελαύνεσθαι πάντας πανταχόθεν, ἑτέρους δὲ ἀντ' ἐκείνων αὐτοχειροτονήτους τινὰς ἐπὶ ὕβρει τῆς θείας οἰκονομίας εἰσάγεσθαι. Μετὰ τοιαύ- της οὖν γνώμης καθάπερ νέφει τινὸς χαλεποῦ, τῆς δυναστείας ἐκ τῆς Προποντίδος κατὰ τῶν Ἐκκλη- σιῶν κινηθείσης· καὶ τῆς μὲν Βιθυνίας ἀθρόως έρη- μωθείσης, Γαλατίας δὲ σὺν πολλῇ τῇ ῥαστώνῃ παρα- συρείσης· καὶ πάντων αὐτοῖς κατὰ νοῦν διὰ μέσου κεχωρηκότων, προύκειτο ἤδη τῇ ἀκολουθία τοῦ κακοῦ τὸ ἡμέτερον· τί οὖν ὁ μέγας τότε Βασίλειος, ὁ δειλός, ὡς φησιν οὗτος, καὶ ἄτολμος, καὶ ὑποπτήσσων τὰ φοβερά, καὶ οἰκίσκῳ λανθάνοντι τὴν σωτηρίαν πιο στεύων ; "Αρα κατεπλάγη τὴν τοῦ κακοῦ προσβο λήν; 'Αρα τὸ πάθος τῶν προεαλωκότων σύμβουλον - πρὸς τὴν ἀσφάλειαν τῶν καθ' ἑαυτὸν ἐποιήσατο ; "Αρα κατεδέξατο τοῦ εἶξαι πρὸς ὀλίγον τῇ ῥύμῃ τοῦ κακοῦ συμβουλεύοντος, μηδὲ εἰς προὗπτον κίνδυνον ἑαυτὸν ἐμβάλλειν ἐπὶ ἀνθρώπων καταγυμνασθέντων τοῖς είμασιν; ἢ πᾶσα λόγων ὑπερβολὴ, καὶ πᾶν ύψος CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. quæque supplicia decernebat iis, qui regis libidini, C et effrenatæ cupiditati non subscriberent, quando periculosius erat pios et Catholicos in domo Dei, quam in turpissimis flagitiis deprehendi. Verum hæc et similia sigillatim persequi grandi egeret libro, et longo tempore et proprio studio. cum illius temporis gesta in omnium adhuc memoria et ore versentur, fortassis inutile esset ad præsens nostrum institutum, calamitates illas studiosius litteris velle consignare, ut taceam quid. dam etiam odiosum hujusmodi rerum narrationi subesse, quod necessario mentio facienda sit qua- rumdam rerum a nobis gestarum, si ordine ex- ponere velimus, quæ tristi illo tempore evenerunt. Etiamsi enim aliquid propter pietatem gessimus, quod narratum laudem et decus conciliare posset, id ut proximis nostris commemorandum relinqua- mus, monet divina sapientia : Laudet te, inquit, proximus, et non labia tua Quod Eunomius oculatissimus non considerans, maximam partem sui libri gloriose sese efferendo, et insolenter præ- dicando consumpsit. Omnibus igitur hisce relictis, sedulo exponam opera præceptoris nostri, timoris et pavoris indicia. Erat igitur is, cum quo Basilio dimicandum erat, ipsemet imperator. Libidinis vero et impietatis ejus administer ille, qui post imperatorem totum imperium regebat. Adjutores autem cupiditatis illius omnes omnino aulici. Accedat et bis ipsum tempus, ut eo accuratius et planius demonstretur invictus et excelsus animus generosi illius athle- tæ. Quod igitur tempus erat? Aberat Constantinopoli imperator in Oriente, elatus mente rebus contra barbaros non ita pridem feliciter gestis, existi- mansque cupiditatibus suis nihil omnino adver- sari debere; præcedebat eum præfectus, specie quidem quasi necessaria imperatoris adventui præ- parare deberet, revera autem, ut Orthodoxos pro- priis sedibus exterminaret, in ejectorumque locum alios non legitime vocatos et ordinatos, in con- temptum et injuriam Ecclesiæ, substitueret. Ilac igitur mente, velut nube quadam malorum, cum violentia et exagitatio contra Ecclesias ex Propon- tide progressa esset, et Bithyniam quiden ex D improviso desolasset, Galatiamque sine labore von- Prov. xxvII, 2. vastasset, et cum omnia illis ad voluntatem fluxis- sent; jam serpenti malo objiciebatur nostra regio, ut proxima. Quid igitur magnus Basilius, timidus ille, ut iste appellat, et pavidus, et in rebus ar- duis formidare solitus, et obscuro cuidam domi- cilio suam salutem credens? An animo concidit ob calamitatis illius impetum? An ea quæ aliis evenerunt exemplo et documento sibi salutis esse voluit? Num acquievit illorum monitis, qui pu- tabant ad modicum tempus furori illorum ceden- dum esse, et ut se non conjiceret in apertum periculum obsistendo hominibus ad cædem et sane

σιλέως ὁρμῇ; ὅτε χαλεπώτερον ἦν ἐν οἴκῳ Θεοῦ κατα- Α ληφθῆναι τοὺς εὐσεβοῦντας, ἢ ἐπὶ τοῖς πονηροτάτοις τῶν ἐγκλημάτων ἁλῶναι. ᾿Αλλὰ τὸ μὲν τούτοις πᾶσι καθ᾽ ἕκαστον ἐπεξιέναι μεγάλης τινὸς ἂν δέοιτο συγγραφῆς, καὶ χρόνου πολ- λοῦ, καὶ πραγματείας ιδίας. Αλλως τε καὶ φανερῶν ἅπασιν ὄντων τῶν τηνικαῦτα κακῶν, οὐδὲν ἂν γέ- νοιτο πλέον πρὸς τὸν παρόντα λόγον ἐκ τοῦ μετ' ἀκρι- βείας τὰς συμφορὰς ἐκείνας ἐπὶ γραμμάτων ἐκτίθε σθαι. Ὕπεστι δὲ καὶ φορτικὸν ἕτερον ἐν τῷ περὶ αὐ τῶν διηγήματι, τοὺς τῶν ἡμετέρων ἐξ ἀνάγκης τινὰ μνήμην ποιήσασθαι καθεξής διεξιόντα τὴν τῶν σκυ θρωπῶν ἱστορίαν. Εἰ γάρ τι καὶ πέπρακται τοιοῦτον ἡμῖν διὰ τοὺς ὑπὲρ τῆς εὐσεβείας ἀγῶνας, οἷον φιλο- τιμίαν φέρειν τῷ διηγήματι, τοῖς πλησίον καταλιπεῖν Β Η Σοφία κελεύει, Ἐγκωμιαζέτω σε γάρ, φησίν, ὁ πέλας, καὶ μὴ τὰ σὰ χείλη. Οπερ ὁ τὰ πάντα περ ριεσκευασμένος μὴ συνειδώς, τὸ πλεῖστον τῆς συγ γραφῆς ἐν ταῖς περὶ αὐτοῦ μεγαληγορίαις ήσχο- λησε. Εt Πάντα τοίνυν ἐγὼ τὰ τοιαῦτα περιδραμών, τὰ τῆς δειλίας τοῦ διδασκάλου ἡμῶν ἔργα μετ' ἀκριβείας έχει θήσομα:. Ην τοίνυν ὁ ἀντιτεταγμένος αὐτῷ πρὸς ἀντίπαλον τάξιν, βασιλεὺς αὐτός. Ὁ δὲ ὑπηρετῶν αὐτοῦ ταῖς ὁρμαῖς, ὁ πάσης ἄρχων μετ᾿ ἐκεῖνον τῆς βασιλείας· οἱ συνεργοῦντες δὲ πρὸς τὴν τοιαύτην ἐπιθυμίαν, οἱ περὶ αὐτὸν πάντες. Προσκείσθω τούτοις καὶ ὁ καιρὸς εἰς ἀκριβεστέραν βάσανον καὶ ἐπίδειξιν τῆς γενναίας τοῦ ἀθλητοῦ πεποιθήσεως. Τίς οὖν ἦν ὁ καιρός; ἐξήλαυνε μὲν τῆς Κωνσταντίνου πόλεως ἐπὶ τὴν ἑῴαν ὁ βασιλεὺς, ἄρτι τοῖς κατὰ τῶν βαρβάρων αὐτῷ κατορθωθεῖσιν ἐπῃρμένος τὸ φρόνημα, καὶ οὐ δὲν ἀντιβαίνειν αὐτοῦ ταῖς ὁρμαῖς ἀξιῶν· προηγεῖτο δὲ αὐτοῦ τῆς πορείας ὁ ὕπαρχος, ἀντ᾽ ἄλλου τινὸς τῶν εἰς τὴν ἀρχὴν ἀναγκαίων τοῦτο προδιοικούμενος· τὸ μηδέ τινα τὸν ἐπὶ πίστεως ὄντα μένειν ἐφέστιον, ἀλλὰ τοῦ τοὺς μὲν ἀπελαύνεσθαι πάντας πανταχόθεν, ἑτέρους δὲ ἀντ' ἐκείνων αὐτοχειροτονήτους τινὰς ἐπὶ ὕβρει τῆς θείας οἰκονομίας εἰσάγεσθαι. Μετὰ τοιαύ- της οὖν γνώμης καθάπερ νέφει τινὸς χαλεποῦ, τῆς δυναστείας ἐκ τῆς Προποντίδος κατὰ τῶν Ἐκκλη- σιῶν κινηθείσης· καὶ τῆς μὲν Βιθυνίας ἀθρόως έρη- μωθείσης, Γαλατίας δὲ σὺν πολλῇ τῇ ῥαστώνῃ παρα- συρείσης· καὶ πάντων αὐτοῖς κατὰ νοῦν διὰ μέσου κεχωρηκότων, προύκειτο ἤδη τῇ ἀκολουθία τοῦ κακοῦ τὸ ἡμέτερον· τί οὖν ὁ μέγας τότε Βασίλειος, ὁ δειλός, ὡς φησιν οὗτος, καὶ ἄτολμος, καὶ ὑποπτήσσων τὰ φοβερά, καὶ οἰκίσκῳ λανθάνοντι τὴν σωτηρίαν πιο στεύων ; "Αρα κατεπλάγη τὴν τοῦ κακοῦ προσβο λήν; 'Αρα τὸ πάθος τῶν προεαλωκότων σύμβουλον - πρὸς τὴν ἀσφάλειαν τῶν καθ' ἑαυτὸν ἐποιήσατο ; "Αρα κατεδέξατο τοῦ εἶξαι πρὸς ὀλίγον τῇ ῥύμῃ τοῦ κακοῦ συμβουλεύοντος, μηδὲ εἰς προὗπτον κίνδυνον ἑαυτὸν ἐμβάλλειν ἐπὶ ἀνθρώπων καταγυμνασθέντων τοῖς είμασιν; ἢ πᾶσα λόγων ὑπερβολὴ, καὶ πᾶν ύψος CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. quæque supplicia decernebat iis, qui regis libidini, C et effrenatæ cupiditati non subscriberent, quando periculosius erat pios et Catholicos in domo Dei, quam in turpissimis flagitiis deprehendi. Verum hæc et similia sigillatim persequi grandi egeret libro, et longo tempore et proprio studio. cum illius temporis gesta in omnium adhuc memoria et ore versentur, fortassis inutile esset ad præsens nostrum institutum, calamitates illas studiosius litteris velle consignare, ut taceam quid. dam etiam odiosum hujusmodi rerum narrationi subesse, quod necessario mentio facienda sit qua- rumdam rerum a nobis gestarum, si ordine ex- ponere velimus, quæ tristi illo tempore evenerunt. Etiamsi enim aliquid propter pietatem gessimus, quod narratum laudem et decus conciliare posset, id ut proximis nostris commemorandum relinqua- mus, monet divina sapientia : Laudet te, inquit, proximus, et non labia tua Quod Eunomius oculatissimus non considerans, maximam partem sui libri gloriose sese efferendo, et insolenter præ- dicando consumpsit. Omnibus igitur hisce relictis, sedulo exponam opera præceptoris nostri, timoris et pavoris indicia. Erat igitur is, cum quo Basilio dimicandum erat, ipsemet imperator. Libidinis vero et impietatis ejus administer ille, qui post imperatorem totum imperium regebat. Adjutores autem cupiditatis illius omnes omnino aulici. Accedat et bis ipsum tempus, ut eo accuratius et planius demonstretur invictus et excelsus animus generosi illius athle- tæ. Quod igitur tempus erat? Aberat Constantinopoli imperator in Oriente, elatus mente rebus contra barbaros non ita pridem feliciter gestis, existi- mansque cupiditatibus suis nihil omnino adver- sari debere; præcedebat eum præfectus, specie quidem quasi necessaria imperatoris adventui præ- parare deberet, revera autem, ut Orthodoxos pro- priis sedibus exterminaret, in ejectorumque locum alios non legitime vocatos et ordinatos, in con- temptum et injuriam Ecclesiæ, substitueret. Ilac igitur mente, velut nube quadam malorum, cum violentia et exagitatio contra Ecclesias ex Propon- tide progressa esset, et Bithyniam quiden ex D improviso desolasset, Galatiamque sine labore von- Prov. xxvII, 2. vastasset, et cum omnia illis ad voluntatem fluxis- sent; jam serpenti malo objiciebatur nostra regio, ut proxima. Quid igitur magnus Basilius, timidus ille, ut iste appellat, et pavidus, et in rebus ar- duis formidare solitus, et obscuro cuidam domi- cilio suam salutem credens? An animo concidit ob calamitatis illius impetum? An ea quæ aliis evenerunt exemplo et documento sibi salutis esse voluit? Num acquievit illorum monitis, qui pu- tabant ad modicum tempus furori illorum ceden- dum esse, et ut se non conjiceret in apertum periculum obsistendo hominibus ad cædem et sane

χεται ; Πῶς ἄρα τις διεξέλθοι τῷ λόγῳ τὴν τοσαύτην τῶν φοβερῶν καταφρόνησιν ; Πῶς ἄν τις ὑπ' ὄψιν ἀγάγοι τὸν καινὸν ἐκεῖνον ἀγῶνα, ὃν οὔτε παρ᾽ ἂν θρώπων, οὔτε πρὸς ἀνθρώπους εἰκότως ἄν τις συστή- ναι φήσειεν, ἀλλ' ἀρετὴν καὶ παρρησίαν Χριστιανοῦ πρὸς δυναστείαν φονῶσαν ἀνταγωνίζεσθαι. Δ μάτων τε καὶ ῥημάτων κάτω που τῆς ἀληθείας ἐλέγ Β Ἐκάλει μὲν γὰρ πρὸς ἑαυτὸν προλαβὼν τὴν τοῦ βασιλέως ἐπιστασίαν ὁ ὕπαρχος · καὶ ἄλλως οὖσαν φοβερὰν διὰ τὸ μέγεθος τὴν ἀρχὴν, φοβερωτέραν τῇ ἀφειδίᾳ τῶν τιμωριῶν καταστήσας, καὶ μετὰ τὰς τραγῳδίας ἐκείνας, ἃς κατὰ Βιθυνίαν ἐξειργάσατο, Γαλατῶν ὑπὸ τῆς συνήθους εὐκολίας ἀκονιτὶ παρα- στάντων, ἔτοιμον ᾤετο, καὶ τὸ καθ᾿ ἡμᾶς αὐτῷ πρὸς τὸ δοκοῦν ἀπαντήσεσθαι. Τῆς δὲ τῶν ἔργων ἀπο- τομίας προοίμιον ὁ λόγος ἐγίνετο, ἀπειλαῖς ὁμοῦ μετ μιγμένος καὶ ὑποσχέσεσι· πεισθέντι μὲν ἐκ βασιλέως τιμὴν, καὶ ἀρχὴν τῆς Ἐκκλησίας προτείνων· ἐνιστα- μένῳ δὲ, πάντα ὅσα πικρία ψυχῆς προσλαβοῦσα τὸ δύνασθαι κατ' ἐξουσίαν βουλεύεται. Τὰ μὲν οὖν παρ' ἐκείνων τοιαῦτα. Ὁ δὲ ἡμέτερος τοσοῦτον ἀπέσχεν εἰς κατάπληξιν τινα διὰ τῶν ὁρωμένων, η λεγομένων ἐλθεῖν, ὥστε καθάπερ τις ἰατρὸς, ἢ σύμβουλος ἀγαθὸς εἰς διόρθω σιν πλημμελημάτων παρακληθείς, καὶ ὑπὲρ τῶν προτετολμημένων αὐτοῖς μεταγινώσκειν ἐνεκελεύετο, καὶ τοῦ λοιποῦ παύσασθαι κατὰ τῶν δούλων τοῦ Κυ- ρίου φονῶντας· εἶναι γὰρ αὐτοῖς τῆς ἐπινοίας πλέον οὐδὲν ἐπὶ τῶν μόνην τὴν τοῦ Θεοῦ βασιλείαν, καὶ τὸ ἀθάνατον κράτος θεραπευόντων. Μηδὲ γὰρ δύνασθαι τοὺς κακοποιεῖν βουλομένους εὑρεῖν τι τοιοῦτον, δ λυπήσει τὸν Χριστιανὸν, ἢ ῥηθὲν, ἢ γινόμενον. Δή- μευσις οὐχ ἅψεται, φησί, τοῦ μόνην κεκτημένου τὴν πίστιν · ὑπερορισμὸς οὐ φοβήσει τὸν πάσης τῆς γῆς μετὰ τῆς αὐτῆς γνώμης επιβατεύοντα· καὶ πᾶσαν μὲν ὡς ἀλλοτρίαν διὰ τὸ πρόσκαιρον τῆς ἐνοικήσεως, πᾶσαν δὲ πόλιν ὡς οἰκείαν, διὰ τὸ ὁμόδουλον τῆς κτίσεως, βλέποντα. Τὸ δὲ, πληγάς, ἢ πόνους, ἢ θάνα τον ὑποστῆναι, ὅταν ὑπὲρ τῆς ἀληθείας ἐξῃ, μηδὲ γυναιξὶ τοῦτο φόβον παρέχειν. Αλλ' εἶναι πᾶσι Χρι- στιανοῖς τὸν ἀνωτάτω τῆς εὐκληρίας ὅρον, τὸ ὑπὲρ τῆς ἐλπίδος τι ταύτης τῶν ἀνηκέστων παθεῖν· λυπεῖ- σθαι μόνον ἔλεγεν, ὅτι εἷς ἐστιν ἐν τῇ φύσει ὁ θά νατος, καὶ οὐδεμίαν μηχανὴν ἐξευρίσκει πολλοῖς δυνηθῆναι θανάτοις τῆς ἀληθείας προαγωνίσασθαι. Οὕτω δὲ αὐτοῦ πρὸς τὰς ἀπειλὲς ἐκείνας ἑαυτὸν ἐπαίροντος, καὶ πάντα τὸν ὄγκον τῆς δυναστείας ἐκεί- νῆς ἀντ᾽ οὐδενὸς παραβλέποντος· ὥσπερ ἐπὶ σκηνής ἁθρόως ἐν ταῖς τῶν προσώπων ὑπαλλαγαῖς, ἀνθ' ἑτέρων ἕτερα δείκνυται· τὸν αὐτὸν τρόπον, καὶ ἡ πιο κρία τῶν ἀπειλῶν εἰς κολακείαν μετεσκευάζετο· καὶ μεταβάλλων ὁ τέως βαρὺς, καὶ καταπληκτικὸς τῷ φρονήματι, τοὺς ἐπιεικεῖς τε καὶ ὑφειμένους τῶν λό- γων· Σὺ δὲ, φησί, μὴ μικρόν ποιοῦ βασιλέα τον μέγαν τῷ σῷ καταμιχθῆναι λαῷ. Ἀλλὰ δέξαι κἀκεί- S. GREGORII NYSSENI guinem assuetis? An omnis orationis copia, ver- borumque pondus hac in re longe minor est et inferior, quam rei gesta veritas? Qua enim ora- tione explicaverit quis illam omnium periculorum despicientiam ? Quomodo quis oculis subjiciat, et repræsentet novam illam, et insolitam pugnam, quam neque ab hominibus, neque contra homines susceptam merito quis affirmaverit sed potius virtutem et libertatem Christiani contra principis violentiam, cædis et sanguinis appetentem, certasse quilibet dixerit. Vocabat illum ad se præfectus, antevertens im- peratoris praesentiam et adventuni, imperatoris- que potentiam per se formidandam, efficiebat for- midabiliorem suppliciorum multitudine: et post illas in Bithynia tragoedias, devictosque solita facilitate Galatas, nullius negotii existimabat, etiam apud nos arbitratu suo insanire. Rebus vero futuris exordium dedit oratio minis simul et pro- missis mista: et si quidem obtemperaret Basilius, promittebat honores omnes ab imperatore, et præ- terea Ecclesiæ gubernaculum et clavum; si relu- ctaretur, proponebat omnia, quæ acerbitas animi cum potestate quidvis agendi conjuncta excogitare potest. Et illa quidem quæ isti egerunt hujusmodi fuere. At noster tantum abfuit, ut ob ea, quæ videbat, vel audiebat, timore percelleretur, ut sicut aliquis medicus, vel fidus consiliarius accersitus, quo rebus deploratis et depositis opem ferat, monuerit etiam. u¹ ob ea quæ perpetraverant, pœnitentiam agerent, et de cætero cessarent ad cædem quærere servos Dei; nihil enim efficere eos posse contra illos, qui solum Dei regnum appetant, et immortalem illam vim et potentiam colant: neque enim eos, qui damnis hos afficere velint, quidpiam posse reperire seu dictum sen factum, quod Christianum lædat vel contristel. Publicatio, inquit, bonorum non obest ei, qui solam fidem possidet. Exsilium non ter- rebit, qui totum terrarum orbem animo suo super- greditur; et qui omnem civitatein ut alienam, pro- pter tempus incolatus sui; et rursus omnem, ut pro- priam propter conditionem ejusdem naturæ et status arbitratur. Illud autem plagas, labores, mortem tole rare, quando id pro veritatis defensione exigitur, ne mulieribus quidem terrorem incutere solet: quod omnes Christiani summæ felicitatis loco ducant, intolerabilia etiam subire tormenta, pro spe illius vitæ. Tantum eos dolere dicebat, quod natura unam tantum nortem singulis decrevisset, neque sæpius moriendo liceret pro veritate dimicare. Cum porro O Basilius hunc in modum animum suum contra minas intenderet, et omnem fastum polen- tiæ et imperii nihili penderet : mox ut in scena, in repentinis personarum mutationibus, alia pro alia producitur eodem modo et hic asperitas inimico- rum in blanditias conversa est: mutataque ora- tione is, qui eo usque terrificus et minabundus fuerat, ad blandos et moderatos sermones sese transfert. Ne tu, inquit, nihili facias quod magnus imperator tuo populo inseri cupit: quin potius pa- C " D .

χεται ; Πῶς ἄρα τις διεξέλθοι τῷ λόγῳ τὴν τοσαύτην τῶν φοβερῶν καταφρόνησιν ; Πῶς ἄν τις ὑπ' ὄψιν ἀγάγοι τὸν καινὸν ἐκεῖνον ἀγῶνα, ὃν οὔτε παρ᾽ ἂν θρώπων, οὔτε πρὸς ἀνθρώπους εἰκότως ἄν τις συστή- ναι φήσειεν, ἀλλ' ἀρετὴν καὶ παρρησίαν Χριστιανοῦ πρὸς δυναστείαν φονῶσαν ἀνταγωνίζεσθαι. Δ μάτων τε καὶ ῥημάτων κάτω που τῆς ἀληθείας ἐλέγ Β Ἐκάλει μὲν γὰρ πρὸς ἑαυτὸν προλαβὼν τὴν τοῦ βασιλέως ἐπιστασίαν ὁ ὕπαρχος · καὶ ἄλλως οὖσαν φοβερὰν διὰ τὸ μέγεθος τὴν ἀρχὴν, φοβερωτέραν τῇ ἀφειδίᾳ τῶν τιμωριῶν καταστήσας, καὶ μετὰ τὰς τραγῳδίας ἐκείνας, ἃς κατὰ Βιθυνίαν ἐξειργάσατο, Γαλατῶν ὑπὸ τῆς συνήθους εὐκολίας ἀκονιτὶ παρα- στάντων, ἔτοιμον ᾤετο, καὶ τὸ καθ᾿ ἡμᾶς αὐτῷ πρὸς τὸ δοκοῦν ἀπαντήσεσθαι. Τῆς δὲ τῶν ἔργων ἀπο- τομίας προοίμιον ὁ λόγος ἐγίνετο, ἀπειλαῖς ὁμοῦ μετ μιγμένος καὶ ὑποσχέσεσι· πεισθέντι μὲν ἐκ βασιλέως τιμὴν, καὶ ἀρχὴν τῆς Ἐκκλησίας προτείνων· ἐνιστα- μένῳ δὲ, πάντα ὅσα πικρία ψυχῆς προσλαβοῦσα τὸ δύνασθαι κατ' ἐξουσίαν βουλεύεται. Τὰ μὲν οὖν παρ' ἐκείνων τοιαῦτα. Ὁ δὲ ἡμέτερος τοσοῦτον ἀπέσχεν εἰς κατάπληξιν τινα διὰ τῶν ὁρωμένων, η λεγομένων ἐλθεῖν, ὥστε καθάπερ τις ἰατρὸς, ἢ σύμβουλος ἀγαθὸς εἰς διόρθω σιν πλημμελημάτων παρακληθείς, καὶ ὑπὲρ τῶν προτετολμημένων αὐτοῖς μεταγινώσκειν ἐνεκελεύετο, καὶ τοῦ λοιποῦ παύσασθαι κατὰ τῶν δούλων τοῦ Κυ- ρίου φονῶντας· εἶναι γὰρ αὐτοῖς τῆς ἐπινοίας πλέον οὐδὲν ἐπὶ τῶν μόνην τὴν τοῦ Θεοῦ βασιλείαν, καὶ τὸ ἀθάνατον κράτος θεραπευόντων. Μηδὲ γὰρ δύνασθαι τοὺς κακοποιεῖν βουλομένους εὑρεῖν τι τοιοῦτον, δ λυπήσει τὸν Χριστιανὸν, ἢ ῥηθὲν, ἢ γινόμενον. Δή- μευσις οὐχ ἅψεται, φησί, τοῦ μόνην κεκτημένου τὴν πίστιν · ὑπερορισμὸς οὐ φοβήσει τὸν πάσης τῆς γῆς μετὰ τῆς αὐτῆς γνώμης επιβατεύοντα· καὶ πᾶσαν μὲν ὡς ἀλλοτρίαν διὰ τὸ πρόσκαιρον τῆς ἐνοικήσεως, πᾶσαν δὲ πόλιν ὡς οἰκείαν, διὰ τὸ ὁμόδουλον τῆς κτίσεως, βλέποντα. Τὸ δὲ, πληγάς, ἢ πόνους, ἢ θάνα τον ὑποστῆναι, ὅταν ὑπὲρ τῆς ἀληθείας ἐξῃ, μηδὲ γυναιξὶ τοῦτο φόβον παρέχειν. Αλλ' εἶναι πᾶσι Χρι- στιανοῖς τὸν ἀνωτάτω τῆς εὐκληρίας ὅρον, τὸ ὑπὲρ τῆς ἐλπίδος τι ταύτης τῶν ἀνηκέστων παθεῖν· λυπεῖ- σθαι μόνον ἔλεγεν, ὅτι εἷς ἐστιν ἐν τῇ φύσει ὁ θά νατος, καὶ οὐδεμίαν μηχανὴν ἐξευρίσκει πολλοῖς δυνηθῆναι θανάτοις τῆς ἀληθείας προαγωνίσασθαι. Οὕτω δὲ αὐτοῦ πρὸς τὰς ἀπειλὲς ἐκείνας ἑαυτὸν ἐπαίροντος, καὶ πάντα τὸν ὄγκον τῆς δυναστείας ἐκεί- νῆς ἀντ᾽ οὐδενὸς παραβλέποντος· ὥσπερ ἐπὶ σκηνής ἁθρόως ἐν ταῖς τῶν προσώπων ὑπαλλαγαῖς, ἀνθ' ἑτέρων ἕτερα δείκνυται· τὸν αὐτὸν τρόπον, καὶ ἡ πιο κρία τῶν ἀπειλῶν εἰς κολακείαν μετεσκευάζετο· καὶ μεταβάλλων ὁ τέως βαρὺς, καὶ καταπληκτικὸς τῷ φρονήματι, τοὺς ἐπιεικεῖς τε καὶ ὑφειμένους τῶν λό- γων· Σὺ δὲ, φησί, μὴ μικρόν ποιοῦ βασιλέα τον μέγαν τῷ σῷ καταμιχθῆναι λαῷ. Ἀλλὰ δέξαι κἀκεί- S. GREGORII NYSSENI guinem assuetis? An omnis orationis copia, ver- borumque pondus hac in re longe minor est et inferior, quam rei gesta veritas? Qua enim ora- tione explicaverit quis illam omnium periculorum despicientiam ? Quomodo quis oculis subjiciat, et repræsentet novam illam, et insolitam pugnam, quam neque ab hominibus, neque contra homines susceptam merito quis affirmaverit sed potius virtutem et libertatem Christiani contra principis violentiam, cædis et sanguinis appetentem, certasse quilibet dixerit. Vocabat illum ad se præfectus, antevertens im- peratoris praesentiam et adventuni, imperatoris- que potentiam per se formidandam, efficiebat for- midabiliorem suppliciorum multitudine: et post illas in Bithynia tragoedias, devictosque solita facilitate Galatas, nullius negotii existimabat, etiam apud nos arbitratu suo insanire. Rebus vero futuris exordium dedit oratio minis simul et pro- missis mista: et si quidem obtemperaret Basilius, promittebat honores omnes ab imperatore, et præ- terea Ecclesiæ gubernaculum et clavum; si relu- ctaretur, proponebat omnia, quæ acerbitas animi cum potestate quidvis agendi conjuncta excogitare potest. Et illa quidem quæ isti egerunt hujusmodi fuere. At noster tantum abfuit, ut ob ea, quæ videbat, vel audiebat, timore percelleretur, ut sicut aliquis medicus, vel fidus consiliarius accersitus, quo rebus deploratis et depositis opem ferat, monuerit etiam. u¹ ob ea quæ perpetraverant, pœnitentiam agerent, et de cætero cessarent ad cædem quærere servos Dei; nihil enim efficere eos posse contra illos, qui solum Dei regnum appetant, et immortalem illam vim et potentiam colant: neque enim eos, qui damnis hos afficere velint, quidpiam posse reperire seu dictum sen factum, quod Christianum lædat vel contristel. Publicatio, inquit, bonorum non obest ei, qui solam fidem possidet. Exsilium non ter- rebit, qui totum terrarum orbem animo suo super- greditur; et qui omnem civitatein ut alienam, pro- pter tempus incolatus sui; et rursus omnem, ut pro- priam propter conditionem ejusdem naturæ et status arbitratur. Illud autem plagas, labores, mortem tole rare, quando id pro veritatis defensione exigitur, ne mulieribus quidem terrorem incutere solet: quod omnes Christiani summæ felicitatis loco ducant, intolerabilia etiam subire tormenta, pro spe illius vitæ. Tantum eos dolere dicebat, quod natura unam tantum nortem singulis decrevisset, neque sæpius moriendo liceret pro veritate dimicare. Cum porro O Basilius hunc in modum animum suum contra minas intenderet, et omnem fastum polen- tiæ et imperii nihili penderet : mox ut in scena, in repentinis personarum mutationibus, alia pro alia producitur eodem modo et hic asperitas inimico- rum in blanditias conversa est: mutataque ora- tione is, qui eo usque terrificus et minabundus fuerat, ad blandos et moderatos sermones sese transfert. Ne tu, inquit, nihili facias quod magnus imperator tuo populo inseri cupit: quin potius pa- C " D .

χεται ; Πῶς ἄρα τις διεξέλθοι τῷ λόγῳ τὴν τοσαύτην τῶν φοβερῶν καταφρόνησιν ; Πῶς ἄν τις ὑπ' ὄψιν ἀγάγοι τὸν καινὸν ἐκεῖνον ἀγῶνα, ὃν οὔτε παρ᾽ ἂν θρώπων, οὔτε πρὸς ἀνθρώπους εἰκότως ἄν τις συστή- ναι φήσειεν, ἀλλ' ἀρετὴν καὶ παρρησίαν Χριστιανοῦ πρὸς δυναστείαν φονῶσαν ἀνταγωνίζεσθαι. Δ μάτων τε καὶ ῥημάτων κάτω που τῆς ἀληθείας ἐλέγ Β Ἐκάλει μὲν γὰρ πρὸς ἑαυτὸν προλαβὼν τὴν τοῦ βασιλέως ἐπιστασίαν ὁ ὕπαρχος · καὶ ἄλλως οὖσαν φοβερὰν διὰ τὸ μέγεθος τὴν ἀρχὴν, φοβερωτέραν τῇ ἀφειδίᾳ τῶν τιμωριῶν καταστήσας, καὶ μετὰ τὰς τραγῳδίας ἐκείνας, ἃς κατὰ Βιθυνίαν ἐξειργάσατο, Γαλατῶν ὑπὸ τῆς συνήθους εὐκολίας ἀκονιτὶ παρα- στάντων, ἔτοιμον ᾤετο, καὶ τὸ καθ᾿ ἡμᾶς αὐτῷ πρὸς τὸ δοκοῦν ἀπαντήσεσθαι. Τῆς δὲ τῶν ἔργων ἀπο- τομίας προοίμιον ὁ λόγος ἐγίνετο, ἀπειλαῖς ὁμοῦ μετ μιγμένος καὶ ὑποσχέσεσι· πεισθέντι μὲν ἐκ βασιλέως τιμὴν, καὶ ἀρχὴν τῆς Ἐκκλησίας προτείνων· ἐνιστα- μένῳ δὲ, πάντα ὅσα πικρία ψυχῆς προσλαβοῦσα τὸ δύνασθαι κατ' ἐξουσίαν βουλεύεται. Τὰ μὲν οὖν παρ' ἐκείνων τοιαῦτα. Ὁ δὲ ἡμέτερος τοσοῦτον ἀπέσχεν εἰς κατάπληξιν τινα διὰ τῶν ὁρωμένων, η λεγομένων ἐλθεῖν, ὥστε καθάπερ τις ἰατρὸς, ἢ σύμβουλος ἀγαθὸς εἰς διόρθω σιν πλημμελημάτων παρακληθείς, καὶ ὑπὲρ τῶν προτετολμημένων αὐτοῖς μεταγινώσκειν ἐνεκελεύετο, καὶ τοῦ λοιποῦ παύσασθαι κατὰ τῶν δούλων τοῦ Κυ- ρίου φονῶντας· εἶναι γὰρ αὐτοῖς τῆς ἐπινοίας πλέον οὐδὲν ἐπὶ τῶν μόνην τὴν τοῦ Θεοῦ βασιλείαν, καὶ τὸ ἀθάνατον κράτος θεραπευόντων. Μηδὲ γὰρ δύνασθαι τοὺς κακοποιεῖν βουλομένους εὑρεῖν τι τοιοῦτον, δ λυπήσει τὸν Χριστιανὸν, ἢ ῥηθὲν, ἢ γινόμενον. Δή- μευσις οὐχ ἅψεται, φησί, τοῦ μόνην κεκτημένου τὴν πίστιν · ὑπερορισμὸς οὐ φοβήσει τὸν πάσης τῆς γῆς μετὰ τῆς αὐτῆς γνώμης επιβατεύοντα· καὶ πᾶσαν μὲν ὡς ἀλλοτρίαν διὰ τὸ πρόσκαιρον τῆς ἐνοικήσεως, πᾶσαν δὲ πόλιν ὡς οἰκείαν, διὰ τὸ ὁμόδουλον τῆς κτίσεως, βλέποντα. Τὸ δὲ, πληγάς, ἢ πόνους, ἢ θάνα τον ὑποστῆναι, ὅταν ὑπὲρ τῆς ἀληθείας ἐξῃ, μηδὲ γυναιξὶ τοῦτο φόβον παρέχειν. Αλλ' εἶναι πᾶσι Χρι- στιανοῖς τὸν ἀνωτάτω τῆς εὐκληρίας ὅρον, τὸ ὑπὲρ τῆς ἐλπίδος τι ταύτης τῶν ἀνηκέστων παθεῖν· λυπεῖ- σθαι μόνον ἔλεγεν, ὅτι εἷς ἐστιν ἐν τῇ φύσει ὁ θά νατος, καὶ οὐδεμίαν μηχανὴν ἐξευρίσκει πολλοῖς δυνηθῆναι θανάτοις τῆς ἀληθείας προαγωνίσασθαι. Οὕτω δὲ αὐτοῦ πρὸς τὰς ἀπειλὲς ἐκείνας ἑαυτὸν ἐπαίροντος, καὶ πάντα τὸν ὄγκον τῆς δυναστείας ἐκεί- νῆς ἀντ᾽ οὐδενὸς παραβλέποντος· ὥσπερ ἐπὶ σκηνής ἁθρόως ἐν ταῖς τῶν προσώπων ὑπαλλαγαῖς, ἀνθ' ἑτέρων ἕτερα δείκνυται· τὸν αὐτὸν τρόπον, καὶ ἡ πιο κρία τῶν ἀπειλῶν εἰς κολακείαν μετεσκευάζετο· καὶ μεταβάλλων ὁ τέως βαρὺς, καὶ καταπληκτικὸς τῷ φρονήματι, τοὺς ἐπιεικεῖς τε καὶ ὑφειμένους τῶν λό- γων· Σὺ δὲ, φησί, μὴ μικρόν ποιοῦ βασιλέα τον μέγαν τῷ σῷ καταμιχθῆναι λαῷ. Ἀλλὰ δέξαι κἀκεί- S. GREGORII NYSSENI guinem assuetis? An omnis orationis copia, ver- borumque pondus hac in re longe minor est et inferior, quam rei gesta veritas? Qua enim ora- tione explicaverit quis illam omnium periculorum despicientiam ? Quomodo quis oculis subjiciat, et repræsentet novam illam, et insolitam pugnam, quam neque ab hominibus, neque contra homines susceptam merito quis affirmaverit sed potius virtutem et libertatem Christiani contra principis violentiam, cædis et sanguinis appetentem, certasse quilibet dixerit. Vocabat illum ad se præfectus, antevertens im- peratoris praesentiam et adventuni, imperatoris- que potentiam per se formidandam, efficiebat for- midabiliorem suppliciorum multitudine: et post illas in Bithynia tragoedias, devictosque solita facilitate Galatas, nullius negotii existimabat, etiam apud nos arbitratu suo insanire. Rebus vero futuris exordium dedit oratio minis simul et pro- missis mista: et si quidem obtemperaret Basilius, promittebat honores omnes ab imperatore, et præ- terea Ecclesiæ gubernaculum et clavum; si relu- ctaretur, proponebat omnia, quæ acerbitas animi cum potestate quidvis agendi conjuncta excogitare potest. Et illa quidem quæ isti egerunt hujusmodi fuere. At noster tantum abfuit, ut ob ea, quæ videbat, vel audiebat, timore percelleretur, ut sicut aliquis medicus, vel fidus consiliarius accersitus, quo rebus deploratis et depositis opem ferat, monuerit etiam. u¹ ob ea quæ perpetraverant, pœnitentiam agerent, et de cætero cessarent ad cædem quærere servos Dei; nihil enim efficere eos posse contra illos, qui solum Dei regnum appetant, et immortalem illam vim et potentiam colant: neque enim eos, qui damnis hos afficere velint, quidpiam posse reperire seu dictum sen factum, quod Christianum lædat vel contristel. Publicatio, inquit, bonorum non obest ei, qui solam fidem possidet. Exsilium non ter- rebit, qui totum terrarum orbem animo suo super- greditur; et qui omnem civitatein ut alienam, pro- pter tempus incolatus sui; et rursus omnem, ut pro- priam propter conditionem ejusdem naturæ et status arbitratur. Illud autem plagas, labores, mortem tole rare, quando id pro veritatis defensione exigitur, ne mulieribus quidem terrorem incutere solet: quod omnes Christiani summæ felicitatis loco ducant, intolerabilia etiam subire tormenta, pro spe illius vitæ. Tantum eos dolere dicebat, quod natura unam tantum nortem singulis decrevisset, neque sæpius moriendo liceret pro veritate dimicare. Cum porro O Basilius hunc in modum animum suum contra minas intenderet, et omnem fastum polen- tiæ et imperii nihili penderet : mox ut in scena, in repentinis personarum mutationibus, alia pro alia producitur eodem modo et hic asperitas inimico- rum in blanditias conversa est: mutataque ora- tione is, qui eo usque terrificus et minabundus fuerat, ad blandos et moderatos sermones sese transfert. Ne tu, inquit, nihili facias quod magnus imperator tuo populo inseri cupit: quin potius pa- C " D .

νου κληθῆναι διδάσκαλος, μηδὲ ἀντιβῇς τῷ βουλή ματι· βούλεται δὲ μικροῦ τινος τῶν ἐν τῇ πίστει γεγραμμένων ὑφαιρεθέντος τῆς τοῦ ὁμοουσίου λέξεως, τοῦτο γενέσθαι. ᾿Αλλὰ τὸ μὲν μετασχεῖν τῆς Ἐκκλησίας τὸν βασιλέα, τῶν μεγίστων εἶναι πάλιν ὁ διδάσκαλος ἀποκρίνεται. Μέγα γαρ, φησί, τὸ ψυχήν περισώσασθαι· οὐχ ὅτι βασιλέως, ἀλλ' ὅτι ὅλως ἀνα θρώπου. Τῆς δὲ πίστεως τοσοῦτον ἀποσχεῖν ὑφαίρε σιν, ἢ προσθήκην ποιήσασθαι, ὡς μηδὲ τὴν τάξιν ἂν ὑπαλλάξαι τῶν γεγραμμένων. Ταῦτα ὁ δειλός τε καὶ ἄνανδρος, καὶ πρὸς τὸν ψόφον τῆς θύρας επτοημένος, πρὸς τὸν τοσοῦτον ἀξιώματι καὶ εἶπε τῷ λόγῳ, καὶ διὰ τῶν ἔργων τὸ ῥηθὲν ἐπιστώσατο· ὃς τὴν τῶν Ἐκκλησιῶν τότε καταστροφήν, οἷόν τινα χειμάρ ῥουν διὰ τῶν δυναστειῶν ῥέουσαν, ἔστησεν ἐν ἑαυτῷ, καὶ ἀπέστρεψε· μόνος ἀρκέσας τῇ τοῦ κακοῦ προσ- βολῇ· καθάπερ τις ἐν θαλάσσῃ πέτρα μεγάλη, καὶ ἄσειστος, ἀντὶ κύματος πολλοῦ, καὶ μεγάλου τὴν τῶν δεινῶν προσβολὴν ἐν ἑαυτῷ περιθρύψας. Καὶ οὐ μέχρι τούτων ἔστη τὰ τῆς ἀγωνίας αὐτῷ. 'Αλλ' ἐκδέχεται πάλιν ὁ βασιλεὺς τὴν πεῖραν αὐτὸς, ἀγανακτῶν ὅτι μὴ κατὰ τὴν πρώτην προσβολὴν τὰ καθ᾿ ἡδονὴν κατειργάσατο. Ωσπερ τοίνυν διὰ τοῦ μαγείρου Ναβουζάρδαν ἐπὶ τῶν Ἱεροσολύμων ποτὲ ὁ Ασσύριος τὴν τοῦ ναοῦ καθαίρεσιν τῶν Ἰσραηλιτών κατειργάσατο· οὕτω καὶ οὗτος Δημοσθένει τινί, τῷ ἐπὶ τῶν ὄψων τεταγμένῳ καὶ τῶν μαγείρων ἄρχοντι, ὡς ἱταμωτέρῳ τῶν ἄλλων τὴν τοιαύτην υπηρεσίαν προστάξας, κρατήσειν ᾤετο τοῦ παντὸς ἐγχειρήμα- τος. Πάντα τοίνυν ἐκείνου διακυκῶντος, καί τινος τῶν ἐκ τοῦ Ἰλλυρικοῦ θεομάχων πυκτίον ἔχοντος ἐν χερσὶ, καὶ τοὺς ἐν τέλει πάντας πρὸς τοῦτο ἀθροί ζοντος, καὶ χαλεπώτερον τῆς προλαβούσης ὁρμῆς τοῦ Μοδέστου πάλιν τὴν ὀργὴν ἀναφλέξαντος· πάντες μὲν συνεκινοῦντο πρὸς τὴν τοῦ βασιλέως ὀργήν, συν- αγανακτοῦντες αὐτῷ χαλεπαίνοντι, καὶ αὐτῷ τῆς ἐξου σίας θυμῷ χαριζόμενοι· πάντες δὲ τῷ θυμῷ τῶν προσο δοκωμένων προκατέβληντο. Πάλιν γὰρ ἐκεῖνος ὁ ὕπαρ χος· πάλιν φόβων επαναστάσεις, τῶν προτέρων σφο- δρότεραι, καὶ τῶν ἀπειλῶν προσθῆκαι καὶ ὁ θυμὸς ἀκμαιότερος, καὶ ἡ περὶ τὸ δικαστήριον τραγωδία, κήρυκες, εἰσαγωγείς, ῥαβδοῦχοι, κιγκλίδες, παρα πετάσματα, δι' ὧν εὐκόλως καὶ τὰ τῶν σφόδρα παρ εσκευασμένων καταπτοεῖται φρονήματα. Καὶ πάλιν ὁ ἀθλητὴς τοῦ Θεοῦ τοῖς δευτέροις τῶν ἀγώνων, καὶ τὴν ἐπὶ τοῖς προλαβοῦσι δόξαν ὑπερβαλλόμενος. Ει δὲ ζητεῖς τούτων τὰς ἀποδείξεις, εἰς αὐτὰ βλέψον τὰ πράγματα. Ποῖον οὐκ ἐπενείματο τόπον τῶν Ἐκκλη- σιῶν ἡ τηνικαῦτα καταστροφή ; Ποῖον ἔμεινεν ἔθνος τῆς τῶν αἱρετικῶν ἐπιστασίας ἀπείρατον ; Τίς τῶν κατὰ τὰς Ἐκκλησίας εὐδοκιμούντων οὐκ ἀπεσείσθη τῶν πόνων ; Ποῖος διέφυγε λαὸς τὴν τοιαύτην επήρειαν; Οὐ Συρία πᾶσα, καὶ τῶν ποταμῶν ἡ μέση, μέχρι τῶν πρὸς τοὺς βαρβάρους όρων· οὐ Φοινίκη, καὶ Πα λαιστίνη, καὶ Ἀῤῥαβία, καὶ Αίγυπτος, καὶ τὰ ἔθνη τῆς Λιβύης, ἕως τοῦ τέρματος τῆς καθ' ἡμᾶς οἰκου μένης, οὐ τὰ ἐπὶ τάδε πάντα, Ποντικοὶ καὶ Κίλικες, Λύκιοι, Λυδοί, Πισίδαι, Πάμφυλοι, Κάρες, Έλλη- ** CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A tiare ipsius quoque magister nominari, neque re- 1V Reg. xxv, 9. B c D pugna pertinaciter: vult vero hoc fieri sublato exi- guo quodam, quod in fdei Symbolo scriptum est, nempé homoousii seu consubstantialis vocabulo. At imperatorem in Ecclesiam recipi, respondebat ma- gister noster, rem esse omnium gravissimam. Ma gnum enim, inquit, quiddam est animam salvare, non quia imperatoris est, sed quia hominis. At vero tantum abesse aiebat, ut aliquid vel demeret vel adderet fidei, ut ne ordinem quidem formulæ fidei mutare cogitaret. Hæc timidus ille et imbellis, et ad ostii strepitum expavescens, ad illum, qui tanta dignitate eminebat: et quod verbis dixit, reipsa postea præstitit, et firmavit: qui eversionem Eccle- siarum, velut torrentem quemdam, magno impetu per provincias grassantem, objectu sui corporis cohibuit et avertit, solus calamitatis incursioni compescendæ sufficiens et aptus, instar magnæ cujusdam et immobilis petræ marinæ, quæ vastos maris fluctus mole sua frangit et elidit. Neque hic certaminis finis fuit. Ipse imperator fortunam experitur, ira inflammatus, quod primum conatum ex voto non successisse videret. Et quem- admodum olim Tex Assyriorum opera coci cujusdam Nabuzardan, templum Hierosolymitanum evertit s : ita et iste Demostheni cuidam promo- condo, et cocis praefecto, aliisque impudentiori, hac provincia demandata, sperabat se consecutu- rum victoriam. Omnia igitur illo miscente, et impio quodam ex Illyrico, qui tabellas manu ferebat, on- nes proceres ad opus hoc convocante, Modestoque ira multo vehementius, quam prima impressione accenso : omnes quidem commovebantur ob impe- ratoris iram, et cum irato irascebantur, indignationi videlicet illius subservientes et gratificantes: omnes exspectatione futurorum suspensi erant.Kursuserga adest præfectus; rursus terrores incutiuntur, et prioribus quidem graviores; iterum minæ intentan- tur, et ira savit acerbior: adest forense ministe- rium, præcones, apparitores, lictores, cancelli, cortinæ, quibus omnibus facile etiam eorum, qui ad omnia valde parati accedunt, animi percelli pos- sunt. Iterum generosus noster athleta in certamine conspicitur, gloriam prioris pugnæ longe exsupe- rans. Quod si hujusce rei petis testes, res ipsas intuere. Quem enim locum intactum reliquit tem- poris illius calamitas ? Quænam gens hæreticæ va- stationis et grassationis expers mansit? Quis eorum qui in Ecclesia dorebant, non dejectus est a cceptis et laboríbus suis? Quis populus insultationem il- lam effugit? Non Syria universa, non Mesopotamia usque ad fines barbarorum: non Phoenicia, pon Palaestina, non Arabia, non Ægyptus, non incolæ Libya usque ad terminos nostri orbis; neque alii, qui in eo degunt Pontici, Cilices, Lycii, Lydi, Pisi- dii, Pamphylii, Cares, Hellespontii, insulani usque ad ipsam Propontidem: non gentes Thraciæ, qua patet Thracia, et finitimi quique usque ad ipsum Danubium. Quæ ex his omnibus provinciis calami-

νου κληθῆναι διδάσκαλος, μηδὲ ἀντιβῇς τῷ βουλή ματι· βούλεται δὲ μικροῦ τινος τῶν ἐν τῇ πίστει γεγραμμένων ὑφαιρεθέντος τῆς τοῦ ὁμοουσίου λέξεως, τοῦτο γενέσθαι. ᾿Αλλὰ τὸ μὲν μετασχεῖν τῆς Ἐκκλησίας τὸν βασιλέα, τῶν μεγίστων εἶναι πάλιν ὁ διδάσκαλος ἀποκρίνεται. Μέγα γαρ, φησί, τὸ ψυχήν περισώσασθαι· οὐχ ὅτι βασιλέως, ἀλλ' ὅτι ὅλως ἀνα θρώπου. Τῆς δὲ πίστεως τοσοῦτον ἀποσχεῖν ὑφαίρε σιν, ἢ προσθήκην ποιήσασθαι, ὡς μηδὲ τὴν τάξιν ἂν ὑπαλλάξαι τῶν γεγραμμένων. Ταῦτα ὁ δειλός τε καὶ ἄνανδρος, καὶ πρὸς τὸν ψόφον τῆς θύρας επτοημένος, πρὸς τὸν τοσοῦτον ἀξιώματι καὶ εἶπε τῷ λόγῳ, καὶ διὰ τῶν ἔργων τὸ ῥηθὲν ἐπιστώσατο· ὃς τὴν τῶν Ἐκκλησιῶν τότε καταστροφήν, οἷόν τινα χειμάρ ῥουν διὰ τῶν δυναστειῶν ῥέουσαν, ἔστησεν ἐν ἑαυτῷ, καὶ ἀπέστρεψε· μόνος ἀρκέσας τῇ τοῦ κακοῦ προσ- βολῇ· καθάπερ τις ἐν θαλάσσῃ πέτρα μεγάλη, καὶ ἄσειστος, ἀντὶ κύματος πολλοῦ, καὶ μεγάλου τὴν τῶν δεινῶν προσβολὴν ἐν ἑαυτῷ περιθρύψας. Καὶ οὐ μέχρι τούτων ἔστη τὰ τῆς ἀγωνίας αὐτῷ. 'Αλλ' ἐκδέχεται πάλιν ὁ βασιλεὺς τὴν πεῖραν αὐτὸς, ἀγανακτῶν ὅτι μὴ κατὰ τὴν πρώτην προσβολὴν τὰ καθ᾿ ἡδονὴν κατειργάσατο. Ωσπερ τοίνυν διὰ τοῦ μαγείρου Ναβουζάρδαν ἐπὶ τῶν Ἱεροσολύμων ποτὲ ὁ Ασσύριος τὴν τοῦ ναοῦ καθαίρεσιν τῶν Ἰσραηλιτών κατειργάσατο· οὕτω καὶ οὗτος Δημοσθένει τινί, τῷ ἐπὶ τῶν ὄψων τεταγμένῳ καὶ τῶν μαγείρων ἄρχοντι, ὡς ἱταμωτέρῳ τῶν ἄλλων τὴν τοιαύτην υπηρεσίαν προστάξας, κρατήσειν ᾤετο τοῦ παντὸς ἐγχειρήμα- τος. Πάντα τοίνυν ἐκείνου διακυκῶντος, καί τινος τῶν ἐκ τοῦ Ἰλλυρικοῦ θεομάχων πυκτίον ἔχοντος ἐν χερσὶ, καὶ τοὺς ἐν τέλει πάντας πρὸς τοῦτο ἀθροί ζοντος, καὶ χαλεπώτερον τῆς προλαβούσης ὁρμῆς τοῦ Μοδέστου πάλιν τὴν ὀργὴν ἀναφλέξαντος· πάντες μὲν συνεκινοῦντο πρὸς τὴν τοῦ βασιλέως ὀργήν, συν- αγανακτοῦντες αὐτῷ χαλεπαίνοντι, καὶ αὐτῷ τῆς ἐξου σίας θυμῷ χαριζόμενοι· πάντες δὲ τῷ θυμῷ τῶν προσο δοκωμένων προκατέβληντο. Πάλιν γὰρ ἐκεῖνος ὁ ὕπαρ χος· πάλιν φόβων επαναστάσεις, τῶν προτέρων σφο- δρότεραι, καὶ τῶν ἀπειλῶν προσθῆκαι καὶ ὁ θυμὸς ἀκμαιότερος, καὶ ἡ περὶ τὸ δικαστήριον τραγωδία, κήρυκες, εἰσαγωγείς, ῥαβδοῦχοι, κιγκλίδες, παρα πετάσματα, δι' ὧν εὐκόλως καὶ τὰ τῶν σφόδρα παρ εσκευασμένων καταπτοεῖται φρονήματα. Καὶ πάλιν ὁ ἀθλητὴς τοῦ Θεοῦ τοῖς δευτέροις τῶν ἀγώνων, καὶ τὴν ἐπὶ τοῖς προλαβοῦσι δόξαν ὑπερβαλλόμενος. Ει δὲ ζητεῖς τούτων τὰς ἀποδείξεις, εἰς αὐτὰ βλέψον τὰ πράγματα. Ποῖον οὐκ ἐπενείματο τόπον τῶν Ἐκκλη- σιῶν ἡ τηνικαῦτα καταστροφή ; Ποῖον ἔμεινεν ἔθνος τῆς τῶν αἱρετικῶν ἐπιστασίας ἀπείρατον ; Τίς τῶν κατὰ τὰς Ἐκκλησίας εὐδοκιμούντων οὐκ ἀπεσείσθη τῶν πόνων ; Ποῖος διέφυγε λαὸς τὴν τοιαύτην επήρειαν; Οὐ Συρία πᾶσα, καὶ τῶν ποταμῶν ἡ μέση, μέχρι τῶν πρὸς τοὺς βαρβάρους όρων· οὐ Φοινίκη, καὶ Πα λαιστίνη, καὶ Ἀῤῥαβία, καὶ Αίγυπτος, καὶ τὰ ἔθνη τῆς Λιβύης, ἕως τοῦ τέρματος τῆς καθ' ἡμᾶς οἰκου μένης, οὐ τὰ ἐπὶ τάδε πάντα, Ποντικοὶ καὶ Κίλικες, Λύκιοι, Λυδοί, Πισίδαι, Πάμφυλοι, Κάρες, Έλλη- ** CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A tiare ipsius quoque magister nominari, neque re- 1V Reg. xxv, 9. B c D pugna pertinaciter: vult vero hoc fieri sublato exi- guo quodam, quod in fdei Symbolo scriptum est, nempé homoousii seu consubstantialis vocabulo. At imperatorem in Ecclesiam recipi, respondebat ma- gister noster, rem esse omnium gravissimam. Ma gnum enim, inquit, quiddam est animam salvare, non quia imperatoris est, sed quia hominis. At vero tantum abesse aiebat, ut aliquid vel demeret vel adderet fidei, ut ne ordinem quidem formulæ fidei mutare cogitaret. Hæc timidus ille et imbellis, et ad ostii strepitum expavescens, ad illum, qui tanta dignitate eminebat: et quod verbis dixit, reipsa postea præstitit, et firmavit: qui eversionem Eccle- siarum, velut torrentem quemdam, magno impetu per provincias grassantem, objectu sui corporis cohibuit et avertit, solus calamitatis incursioni compescendæ sufficiens et aptus, instar magnæ cujusdam et immobilis petræ marinæ, quæ vastos maris fluctus mole sua frangit et elidit. Neque hic certaminis finis fuit. Ipse imperator fortunam experitur, ira inflammatus, quod primum conatum ex voto non successisse videret. Et quem- admodum olim Tex Assyriorum opera coci cujusdam Nabuzardan, templum Hierosolymitanum evertit s : ita et iste Demostheni cuidam promo- condo, et cocis praefecto, aliisque impudentiori, hac provincia demandata, sperabat se consecutu- rum victoriam. Omnia igitur illo miscente, et impio quodam ex Illyrico, qui tabellas manu ferebat, on- nes proceres ad opus hoc convocante, Modestoque ira multo vehementius, quam prima impressione accenso : omnes quidem commovebantur ob impe- ratoris iram, et cum irato irascebantur, indignationi videlicet illius subservientes et gratificantes: omnes exspectatione futurorum suspensi erant.Kursuserga adest præfectus; rursus terrores incutiuntur, et prioribus quidem graviores; iterum minæ intentan- tur, et ira savit acerbior: adest forense ministe- rium, præcones, apparitores, lictores, cancelli, cortinæ, quibus omnibus facile etiam eorum, qui ad omnia valde parati accedunt, animi percelli pos- sunt. Iterum generosus noster athleta in certamine conspicitur, gloriam prioris pugnæ longe exsupe- rans. Quod si hujusce rei petis testes, res ipsas intuere. Quem enim locum intactum reliquit tem- poris illius calamitas ? Quænam gens hæreticæ va- stationis et grassationis expers mansit? Quis eorum qui in Ecclesia dorebant, non dejectus est a cceptis et laboríbus suis? Quis populus insultationem il- lam effugit? Non Syria universa, non Mesopotamia usque ad fines barbarorum: non Phoenicia, pon Palaestina, non Arabia, non Ægyptus, non incolæ Libya usque ad terminos nostri orbis; neque alii, qui in eo degunt Pontici, Cilices, Lycii, Lydi, Pisi- dii, Pamphylii, Cares, Hellespontii, insulani usque ad ipsam Propontidem: non gentes Thraciæ, qua patet Thracia, et finitimi quique usque ad ipsum Danubium. Quæ ex his omnibus provinciis calami-

νου κληθῆναι διδάσκαλος, μηδὲ ἀντιβῇς τῷ βουλή ματι· βούλεται δὲ μικροῦ τινος τῶν ἐν τῇ πίστει γεγραμμένων ὑφαιρεθέντος τῆς τοῦ ὁμοουσίου λέξεως, τοῦτο γενέσθαι. ᾿Αλλὰ τὸ μὲν μετασχεῖν τῆς Ἐκκλησίας τὸν βασιλέα, τῶν μεγίστων εἶναι πάλιν ὁ διδάσκαλος ἀποκρίνεται. Μέγα γαρ, φησί, τὸ ψυχήν περισώσασθαι· οὐχ ὅτι βασιλέως, ἀλλ' ὅτι ὅλως ἀνα θρώπου. Τῆς δὲ πίστεως τοσοῦτον ἀποσχεῖν ὑφαίρε σιν, ἢ προσθήκην ποιήσασθαι, ὡς μηδὲ τὴν τάξιν ἂν ὑπαλλάξαι τῶν γεγραμμένων. Ταῦτα ὁ δειλός τε καὶ ἄνανδρος, καὶ πρὸς τὸν ψόφον τῆς θύρας επτοημένος, πρὸς τὸν τοσοῦτον ἀξιώματι καὶ εἶπε τῷ λόγῳ, καὶ διὰ τῶν ἔργων τὸ ῥηθὲν ἐπιστώσατο· ὃς τὴν τῶν Ἐκκλησιῶν τότε καταστροφήν, οἷόν τινα χειμάρ ῥουν διὰ τῶν δυναστειῶν ῥέουσαν, ἔστησεν ἐν ἑαυτῷ, καὶ ἀπέστρεψε· μόνος ἀρκέσας τῇ τοῦ κακοῦ προσ- βολῇ· καθάπερ τις ἐν θαλάσσῃ πέτρα μεγάλη, καὶ ἄσειστος, ἀντὶ κύματος πολλοῦ, καὶ μεγάλου τὴν τῶν δεινῶν προσβολὴν ἐν ἑαυτῷ περιθρύψας. Καὶ οὐ μέχρι τούτων ἔστη τὰ τῆς ἀγωνίας αὐτῷ. 'Αλλ' ἐκδέχεται πάλιν ὁ βασιλεὺς τὴν πεῖραν αὐτὸς, ἀγανακτῶν ὅτι μὴ κατὰ τὴν πρώτην προσβολὴν τὰ καθ᾿ ἡδονὴν κατειργάσατο. Ωσπερ τοίνυν διὰ τοῦ μαγείρου Ναβουζάρδαν ἐπὶ τῶν Ἱεροσολύμων ποτὲ ὁ Ασσύριος τὴν τοῦ ναοῦ καθαίρεσιν τῶν Ἰσραηλιτών κατειργάσατο· οὕτω καὶ οὗτος Δημοσθένει τινί, τῷ ἐπὶ τῶν ὄψων τεταγμένῳ καὶ τῶν μαγείρων ἄρχοντι, ὡς ἱταμωτέρῳ τῶν ἄλλων τὴν τοιαύτην υπηρεσίαν προστάξας, κρατήσειν ᾤετο τοῦ παντὸς ἐγχειρήμα- τος. Πάντα τοίνυν ἐκείνου διακυκῶντος, καί τινος τῶν ἐκ τοῦ Ἰλλυρικοῦ θεομάχων πυκτίον ἔχοντος ἐν χερσὶ, καὶ τοὺς ἐν τέλει πάντας πρὸς τοῦτο ἀθροί ζοντος, καὶ χαλεπώτερον τῆς προλαβούσης ὁρμῆς τοῦ Μοδέστου πάλιν τὴν ὀργὴν ἀναφλέξαντος· πάντες μὲν συνεκινοῦντο πρὸς τὴν τοῦ βασιλέως ὀργήν, συν- αγανακτοῦντες αὐτῷ χαλεπαίνοντι, καὶ αὐτῷ τῆς ἐξου σίας θυμῷ χαριζόμενοι· πάντες δὲ τῷ θυμῷ τῶν προσο δοκωμένων προκατέβληντο. Πάλιν γὰρ ἐκεῖνος ὁ ὕπαρ χος· πάλιν φόβων επαναστάσεις, τῶν προτέρων σφο- δρότεραι, καὶ τῶν ἀπειλῶν προσθῆκαι καὶ ὁ θυμὸς ἀκμαιότερος, καὶ ἡ περὶ τὸ δικαστήριον τραγωδία, κήρυκες, εἰσαγωγείς, ῥαβδοῦχοι, κιγκλίδες, παρα πετάσματα, δι' ὧν εὐκόλως καὶ τὰ τῶν σφόδρα παρ εσκευασμένων καταπτοεῖται φρονήματα. Καὶ πάλιν ὁ ἀθλητὴς τοῦ Θεοῦ τοῖς δευτέροις τῶν ἀγώνων, καὶ τὴν ἐπὶ τοῖς προλαβοῦσι δόξαν ὑπερβαλλόμενος. Ει δὲ ζητεῖς τούτων τὰς ἀποδείξεις, εἰς αὐτὰ βλέψον τὰ πράγματα. Ποῖον οὐκ ἐπενείματο τόπον τῶν Ἐκκλη- σιῶν ἡ τηνικαῦτα καταστροφή ; Ποῖον ἔμεινεν ἔθνος τῆς τῶν αἱρετικῶν ἐπιστασίας ἀπείρατον ; Τίς τῶν κατὰ τὰς Ἐκκλησίας εὐδοκιμούντων οὐκ ἀπεσείσθη τῶν πόνων ; Ποῖος διέφυγε λαὸς τὴν τοιαύτην επήρειαν; Οὐ Συρία πᾶσα, καὶ τῶν ποταμῶν ἡ μέση, μέχρι τῶν πρὸς τοὺς βαρβάρους όρων· οὐ Φοινίκη, καὶ Πα λαιστίνη, καὶ Ἀῤῥαβία, καὶ Αίγυπτος, καὶ τὰ ἔθνη τῆς Λιβύης, ἕως τοῦ τέρματος τῆς καθ' ἡμᾶς οἰκου μένης, οὐ τὰ ἐπὶ τάδε πάντα, Ποντικοὶ καὶ Κίλικες, Λύκιοι, Λυδοί, Πισίδαι, Πάμφυλοι, Κάρες, Έλλη- ** CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A tiare ipsius quoque magister nominari, neque re- 1V Reg. xxv, 9. B c D pugna pertinaciter: vult vero hoc fieri sublato exi- guo quodam, quod in fdei Symbolo scriptum est, nempé homoousii seu consubstantialis vocabulo. At imperatorem in Ecclesiam recipi, respondebat ma- gister noster, rem esse omnium gravissimam. Ma gnum enim, inquit, quiddam est animam salvare, non quia imperatoris est, sed quia hominis. At vero tantum abesse aiebat, ut aliquid vel demeret vel adderet fidei, ut ne ordinem quidem formulæ fidei mutare cogitaret. Hæc timidus ille et imbellis, et ad ostii strepitum expavescens, ad illum, qui tanta dignitate eminebat: et quod verbis dixit, reipsa postea præstitit, et firmavit: qui eversionem Eccle- siarum, velut torrentem quemdam, magno impetu per provincias grassantem, objectu sui corporis cohibuit et avertit, solus calamitatis incursioni compescendæ sufficiens et aptus, instar magnæ cujusdam et immobilis petræ marinæ, quæ vastos maris fluctus mole sua frangit et elidit. Neque hic certaminis finis fuit. Ipse imperator fortunam experitur, ira inflammatus, quod primum conatum ex voto non successisse videret. Et quem- admodum olim Tex Assyriorum opera coci cujusdam Nabuzardan, templum Hierosolymitanum evertit s : ita et iste Demostheni cuidam promo- condo, et cocis praefecto, aliisque impudentiori, hac provincia demandata, sperabat se consecutu- rum victoriam. Omnia igitur illo miscente, et impio quodam ex Illyrico, qui tabellas manu ferebat, on- nes proceres ad opus hoc convocante, Modestoque ira multo vehementius, quam prima impressione accenso : omnes quidem commovebantur ob impe- ratoris iram, et cum irato irascebantur, indignationi videlicet illius subservientes et gratificantes: omnes exspectatione futurorum suspensi erant.Kursuserga adest præfectus; rursus terrores incutiuntur, et prioribus quidem graviores; iterum minæ intentan- tur, et ira savit acerbior: adest forense ministe- rium, præcones, apparitores, lictores, cancelli, cortinæ, quibus omnibus facile etiam eorum, qui ad omnia valde parati accedunt, animi percelli pos- sunt. Iterum generosus noster athleta in certamine conspicitur, gloriam prioris pugnæ longe exsupe- rans. Quod si hujusce rei petis testes, res ipsas intuere. Quem enim locum intactum reliquit tem- poris illius calamitas ? Quænam gens hæreticæ va- stationis et grassationis expers mansit? Quis eorum qui in Ecclesia dorebant, non dejectus est a cceptis et laboríbus suis? Quis populus insultationem il- lam effugit? Non Syria universa, non Mesopotamia usque ad fines barbarorum: non Phoenicia, pon Palaestina, non Arabia, non Ægyptus, non incolæ Libya usque ad terminos nostri orbis; neque alii, qui in eo degunt Pontici, Cilices, Lycii, Lydi, Pisi- dii, Pamphylii, Cares, Hellespontii, insulani usque ad ipsam Propontidem: non gentes Thraciæ, qua patet Thracia, et finitimi quique usque ad ipsum Danubium. Quæ ex his omnibus provinciis calami-

Α σπόντιοι, νησιῶται, μέχρι τῆς Προποντίδος αὐτῆς. Οὐ τὰ ἐπὶ Θρᾴκης πάντα, ἕως ἦν ἡ Θράκη, καὶ τὰ περὶ αὐτὴν ἔθνη, ἕως πρὸς τὸν Ιστρον αὐτόν. Τί τῶ πάντων ἐπὶ σχήματος ἔμεινε, πλὴν εἰ μήτι προκατεί- χετο τῷ τοιούτῳ κακῷ; ἀλλὰ μόνος ἐκ πάντων ὁ Καπ παδόκειος λαός, τῆς κοινῆς τῶν Ἐκκλησιῶν συμφορᾶς οὐκ ἐπήσθετο· ἂν ὁ μέγας πρόμαχος ἡμῶν ἐπὶ τῶν πειρασμῶν διεσώσατο. Ταῦτα τὰ τῆς δειλίας τοῦ διδασκάλου ἡμῶν ἀπο· τελέσματα· ταῦτα τοῦ κατεπτηχότος τοὺς τραχυτέ- ρους τῶν πόνων τὰ κατορθώματα· οὐκ ἐν γραϊδίοις δυστήνοις εὐδοκιμοῦντος, οὐδὲ ἀπατᾷν γυναικάρια πρὸς πᾶσαν ἀπάτην εὐκόλως ἔχοντα μελετῶντος, ούτ δὲ ὑπὸ τῶν κατεγνωσμένων καὶ κατεφθαρμένων θαυμάζεσθαι μέγα κρίνοντος. Αλλὰ διὰ τῶν ἔργων δείξαντος τὴν ἰσχὺν τῆς ψυχῆς, καὶ τὸ ἄτρεπτον, καὶ ἀνδρεῖον, καὶ γενικὸν τοῦ φρονήματος· οὗ τὸ κατόρ θωμα, σωτηρία μὲν τῆς πατρίδος ἁπάσης, εἰρήνη δε τῆς καθ' ἡμᾶς Ἐκκλησίας, υπόδειγμα δὲ παντὸς ἀγα θοῦ, τοῖς κατ' ἀρετὴν ζῶσιν, ἀνατροπὴ τῶν ἐναντίων, συνηγορία τῆς πίστεως, ἀσφάλεια τῶν ἀσθενεστέρων, βεβαίωσις τῶν προθυμοτέρων, πάντα ὅσα τῆς κρείτο τονος μοίρας εἶναι πεπίστευται· ἐπὶ τούτων μένων τῶν διηγημάτων, ἀκοή τε καὶ ὄψις ἐπὶ τῶν πραγμάτ των συμβαίνουσι· ταυτὸν γάρ ἐστι λόγῳ τὰ κάλλι- στα διηγήσασθαι, καὶ ἔργῳ δεῖξαι τὴν μαρτυρίαν τῶν λόγων, καὶ ἀμφότερα δι᾿ ἀλλήλων πιστώσασθαι, τήν τε μνήμην ἀπὸ τῶν φαινομένων, καὶ τὰ πράγματα διὰ τῶν λεγομένων. ᾿Αλλὰ γὰρ οὐκ οἶδ' ὅπως τοσοῦτον ἔξω τῶν προ- κειμένων παρηνέχθη ὁ λόγος, πρὸς ἕκαστον τῶν ἐφ' ὕβρει ῥηθέντων παρὰ τοῦ συκοφάντου επιστρεφόμεν νος· καίτοι τῷ Εὐνομίῳ κέρδος οὐ μικρὸν ἢ περὶ τὰ τοιαῦτα τοῦ λόγου διατριβή, ἐν τῇ τῶν ἀνθρωπίνων ἀδικημάτων κατηγορία τοῖς κυριωτέροις προσβήναι κωλυομένου. "Ωσπερ οὖν τὸν ἐπὶ φόνῳ κρινόμενον ὑπὲρ τῆς ἐν ῥήμασι προπετείας κακίζειν τῶν ἀχρή στων ἐστὶν (ἀρκεῖ γὰρ ὁ φόνος ἀπελεγχθεὶς τὴν τοῦ θανάτου ψῆφον ἐπενεγκεῖν, κἂν μηδεμία προπέτεια λόγων τῷ μιαιφόνῳ συναπελέγχεται)· οὕτω μοι καλῶς ἔχειν δοκεῖ, μόνην αὐτοῦ τὴν ἀσέβειαν εἰς ἔλεγχον ἀγαγεῖν, τὰς δὲ καθ' ἡμῶν λοιδορίας χαίρειν ἐᾶσαι. Δῆλον γὰρ ὅτι περὶ τὰ μέγιστα καὶ κυριώτατα τῆς πονηρίας φωραθείσης, καὶ τὰ λοιπὰ πάντα τῇ δυνά- μει συναπελέγχεται· κἂν μὴ καθ' ἕκαστον ἀκριβῶς ἐπεξίωμεν. Εστι τοίνυν τὸ κεφάλαιον τῶν παρ' αὐτοῦ κατασκευαζομένων, βλασφημία μὲν εἰς τὸ δόγμα τῆς εὐσεβείας, ἔν τε τῷ προάγοντι λόγῳ, καὶ ἐν τῷ νῦν παρ᾿ ἡμῶν εὐθυνομένῳ· σπουδὴ δὲ πᾶσα καθελεῖν, καὶ παραγράψασθαι, καὶ ἀνατρέψαι παντελῶς τὰς περὶ τοῦ μονογενοῦς Θεοῦ, καὶ τὰς περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος εὐσεβεῖς ὑπολήψεις. Ὡς ἂν οὖν μάλιστα ψευδής, καὶ ἀσύστατος ἐπιδειχθῇ ἡ κατὰ τῶν δογμάτ των τῆς ἀληθείας κατασκευή· πρῶτον μὲν ἐπὶ λέ ξεως αὐτοῦ τὴν περὶ τούτων παραθήσομαι ρήσιν· ἔπειτα δὲ πάλιν ὑπελεύσομαι τοῖς εἰρημένοις, ἔκα στον αὐτῶν ἐξετάζων χωρίς. S. GREGORII NYSSENI tatis hujus expers fuit, nisi forte illa, quæ antea hoc malo tenebatur? Solus ex omnibus populus Cappadox communem cladem et ærumnam non sensit, quem magnus noster propugnator, ex oi- nibus tentationibus eripuit. B Hæc scilicet timiditatis documenta edidit magister noster : hæc sunt paventis, et trepidantis ad la- bores arduos præclara facinora ; qui non in cœtu miserarum anicularum gloriam sibi peperit, neque mulierculas omni fraudi et deceptioni obnoxias cir- cumvenire studuit, neque a desperatis et corruptæ mentis hominibus magni fieri valde expetendum da- xit ; sed reipsa demonstravit vim auimi sui, et im- perterritum, invictum et generosum illum spiritum, cujus praeclare factum salus fuit universæ patriæ, pax nostræ Ecclesiæ, exemplar omnis honesti, iis, qui secundum virtutem vivunt ; eversio adversa- riorum, patrocinium fidei, securitas imbecilliorum, stabilimentum robustiorum, et ut uno verbo expe- diam, quidquid boni excogitari potest, id in hoc facto comprehenditur, in qua duntaxat narratione audiendi et videndi sensus re ipsa conveniunt : idem enim est oratione præclara quæque facinora persequi, et opere ipso orationi testimonium per- hibere, et utraque mutuis quasi firmamentis cor- roborare, memoriam quidem ex iis, quæ sensibus objiciuntur, res vero ex iis, quæ dicuntur. Verumenimvero nescio qua ratione longius extra propositam materiam processerit oratio, conversa C ad singula, quæ sycophanta per contumeliam obje cit. Atqui admodum utilis fortassis Eunomio fuerit mora hæc orationis, in his calumniis refellendis, utpote quæ occupata diluendis criminationibus contra homines ejectis, ad ea quæ majoris sunt momenti sese conferre nequeat. Quemadmodum igitur eum, qui de homicidio accusatur, superva- caneum est accusare de verborum procacitate et levitate sufficit enim solum homicidium ad hoc, ut contra eum mortis sententia feratur, etiamsi nulla verborum temeritate sese homicida obstrinxerit : ita mihi operæ pretium videtur, ut solam istius im- pietatem refellendam suscipiam, relicta illa, quam in nos exercet maledicendi licentia: clarum enim est, si in rebus maximi ponderis impietas illius D retundatur, eadem etiam opera confutari omnia re- liqua, licet non persequamur omnia sigillatim. Ca- put igitur omnium eorum, quæ molitus est ipse, nullum est aliud, quam blasphemia in orthodoxam fiden, tam in priori libro, quam in hoc, quem re- futare aggredimur: omnem vero adhibet diligen- tiam, ut funditus evellat et aboleat de unigenito Filio Dei et Spiritu sancto omnes pias cogitationes. Ut igitur omnibus perspicuum fiat, quam falsus et inconstans sit omnis ille contra veritatis dogmata apparatus : primum quidem ad verbum ponam ip- sius orationem, quæ deinde, resumptis singulis, separatim examinabo.

Α σπόντιοι, νησιῶται, μέχρι τῆς Προποντίδος αὐτῆς. Οὐ τὰ ἐπὶ Θρᾴκης πάντα, ἕως ἦν ἡ Θράκη, καὶ τὰ περὶ αὐτὴν ἔθνη, ἕως πρὸς τὸν Ιστρον αὐτόν. Τί τῶ πάντων ἐπὶ σχήματος ἔμεινε, πλὴν εἰ μήτι προκατεί- χετο τῷ τοιούτῳ κακῷ; ἀλλὰ μόνος ἐκ πάντων ὁ Καπ παδόκειος λαός, τῆς κοινῆς τῶν Ἐκκλησιῶν συμφορᾶς οὐκ ἐπήσθετο· ἂν ὁ μέγας πρόμαχος ἡμῶν ἐπὶ τῶν πειρασμῶν διεσώσατο. Ταῦτα τὰ τῆς δειλίας τοῦ διδασκάλου ἡμῶν ἀπο· τελέσματα· ταῦτα τοῦ κατεπτηχότος τοὺς τραχυτέ- ρους τῶν πόνων τὰ κατορθώματα· οὐκ ἐν γραϊδίοις δυστήνοις εὐδοκιμοῦντος, οὐδὲ ἀπατᾷν γυναικάρια πρὸς πᾶσαν ἀπάτην εὐκόλως ἔχοντα μελετῶντος, ούτ δὲ ὑπὸ τῶν κατεγνωσμένων καὶ κατεφθαρμένων θαυμάζεσθαι μέγα κρίνοντος. Αλλὰ διὰ τῶν ἔργων δείξαντος τὴν ἰσχὺν τῆς ψυχῆς, καὶ τὸ ἄτρεπτον, καὶ ἀνδρεῖον, καὶ γενικὸν τοῦ φρονήματος· οὗ τὸ κατόρ θωμα, σωτηρία μὲν τῆς πατρίδος ἁπάσης, εἰρήνη δε τῆς καθ' ἡμᾶς Ἐκκλησίας, υπόδειγμα δὲ παντὸς ἀγα θοῦ, τοῖς κατ' ἀρετὴν ζῶσιν, ἀνατροπὴ τῶν ἐναντίων, συνηγορία τῆς πίστεως, ἀσφάλεια τῶν ἀσθενεστέρων, βεβαίωσις τῶν προθυμοτέρων, πάντα ὅσα τῆς κρείτο τονος μοίρας εἶναι πεπίστευται· ἐπὶ τούτων μένων τῶν διηγημάτων, ἀκοή τε καὶ ὄψις ἐπὶ τῶν πραγμάτ των συμβαίνουσι· ταυτὸν γάρ ἐστι λόγῳ τὰ κάλλι- στα διηγήσασθαι, καὶ ἔργῳ δεῖξαι τὴν μαρτυρίαν τῶν λόγων, καὶ ἀμφότερα δι᾿ ἀλλήλων πιστώσασθαι, τήν τε μνήμην ἀπὸ τῶν φαινομένων, καὶ τὰ πράγματα διὰ τῶν λεγομένων. ᾿Αλλὰ γὰρ οὐκ οἶδ' ὅπως τοσοῦτον ἔξω τῶν προ- κειμένων παρηνέχθη ὁ λόγος, πρὸς ἕκαστον τῶν ἐφ' ὕβρει ῥηθέντων παρὰ τοῦ συκοφάντου επιστρεφόμεν νος· καίτοι τῷ Εὐνομίῳ κέρδος οὐ μικρὸν ἢ περὶ τὰ τοιαῦτα τοῦ λόγου διατριβή, ἐν τῇ τῶν ἀνθρωπίνων ἀδικημάτων κατηγορία τοῖς κυριωτέροις προσβήναι κωλυομένου. "Ωσπερ οὖν τὸν ἐπὶ φόνῳ κρινόμενον ὑπὲρ τῆς ἐν ῥήμασι προπετείας κακίζειν τῶν ἀχρή στων ἐστὶν (ἀρκεῖ γὰρ ὁ φόνος ἀπελεγχθεὶς τὴν τοῦ θανάτου ψῆφον ἐπενεγκεῖν, κἂν μηδεμία προπέτεια λόγων τῷ μιαιφόνῳ συναπελέγχεται)· οὕτω μοι καλῶς ἔχειν δοκεῖ, μόνην αὐτοῦ τὴν ἀσέβειαν εἰς ἔλεγχον ἀγαγεῖν, τὰς δὲ καθ' ἡμῶν λοιδορίας χαίρειν ἐᾶσαι. Δῆλον γὰρ ὅτι περὶ τὰ μέγιστα καὶ κυριώτατα τῆς πονηρίας φωραθείσης, καὶ τὰ λοιπὰ πάντα τῇ δυνά- μει συναπελέγχεται· κἂν μὴ καθ' ἕκαστον ἀκριβῶς ἐπεξίωμεν. Εστι τοίνυν τὸ κεφάλαιον τῶν παρ' αὐτοῦ κατασκευαζομένων, βλασφημία μὲν εἰς τὸ δόγμα τῆς εὐσεβείας, ἔν τε τῷ προάγοντι λόγῳ, καὶ ἐν τῷ νῦν παρ᾿ ἡμῶν εὐθυνομένῳ· σπουδὴ δὲ πᾶσα καθελεῖν, καὶ παραγράψασθαι, καὶ ἀνατρέψαι παντελῶς τὰς περὶ τοῦ μονογενοῦς Θεοῦ, καὶ τὰς περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος εὐσεβεῖς ὑπολήψεις. Ὡς ἂν οὖν μάλιστα ψευδής, καὶ ἀσύστατος ἐπιδειχθῇ ἡ κατὰ τῶν δογμάτ των τῆς ἀληθείας κατασκευή· πρῶτον μὲν ἐπὶ λέ ξεως αὐτοῦ τὴν περὶ τούτων παραθήσομαι ρήσιν· ἔπειτα δὲ πάλιν ὑπελεύσομαι τοῖς εἰρημένοις, ἔκα στον αὐτῶν ἐξετάζων χωρίς. S. GREGORII NYSSENI tatis hujus expers fuit, nisi forte illa, quæ antea hoc malo tenebatur? Solus ex omnibus populus Cappadox communem cladem et ærumnam non sensit, quem magnus noster propugnator, ex oi- nibus tentationibus eripuit. B Hæc scilicet timiditatis documenta edidit magister noster : hæc sunt paventis, et trepidantis ad la- bores arduos præclara facinora ; qui non in cœtu miserarum anicularum gloriam sibi peperit, neque mulierculas omni fraudi et deceptioni obnoxias cir- cumvenire studuit, neque a desperatis et corruptæ mentis hominibus magni fieri valde expetendum da- xit ; sed reipsa demonstravit vim auimi sui, et im- perterritum, invictum et generosum illum spiritum, cujus praeclare factum salus fuit universæ patriæ, pax nostræ Ecclesiæ, exemplar omnis honesti, iis, qui secundum virtutem vivunt ; eversio adversa- riorum, patrocinium fidei, securitas imbecilliorum, stabilimentum robustiorum, et ut uno verbo expe- diam, quidquid boni excogitari potest, id in hoc facto comprehenditur, in qua duntaxat narratione audiendi et videndi sensus re ipsa conveniunt : idem enim est oratione præclara quæque facinora persequi, et opere ipso orationi testimonium per- hibere, et utraque mutuis quasi firmamentis cor- roborare, memoriam quidem ex iis, quæ sensibus objiciuntur, res vero ex iis, quæ dicuntur. Verumenimvero nescio qua ratione longius extra propositam materiam processerit oratio, conversa C ad singula, quæ sycophanta per contumeliam obje cit. Atqui admodum utilis fortassis Eunomio fuerit mora hæc orationis, in his calumniis refellendis, utpote quæ occupata diluendis criminationibus contra homines ejectis, ad ea quæ majoris sunt momenti sese conferre nequeat. Quemadmodum igitur eum, qui de homicidio accusatur, superva- caneum est accusare de verborum procacitate et levitate sufficit enim solum homicidium ad hoc, ut contra eum mortis sententia feratur, etiamsi nulla verborum temeritate sese homicida obstrinxerit : ita mihi operæ pretium videtur, ut solam istius im- pietatem refellendam suscipiam, relicta illa, quam in nos exercet maledicendi licentia: clarum enim est, si in rebus maximi ponderis impietas illius D retundatur, eadem etiam opera confutari omnia re- liqua, licet non persequamur omnia sigillatim. Ca- put igitur omnium eorum, quæ molitus est ipse, nullum est aliud, quam blasphemia in orthodoxam fiden, tam in priori libro, quam in hoc, quem re- futare aggredimur: omnem vero adhibet diligen- tiam, ut funditus evellat et aboleat de unigenito Filio Dei et Spiritu sancto omnes pias cogitationes. Ut igitur omnibus perspicuum fiat, quam falsus et inconstans sit omnis ille contra veritatis dogmata apparatus : primum quidem ad verbum ponam ip- sius orationem, quæ deinde, resumptis singulis, separatim examinabo.

Β Πᾶς ὁ τῶν καθ' ἡμᾶς δογμάτων συμπληρού- Α ται λόγος ἔκ τε τῆς ἀνωτάτω καὶ κυριωτάτης οὐσίας, καὶ ἐκ τῆς δι' ἐκείνην μὲν οὔσης, μετ' ἐκείνην δὲ πάντων τῶν ἄλλων πρωτευούσης· καὶ τρίτης γε τῆς μηδεμιᾷ μὲν τούτων συνταττομέ- της, ἀλλὰ τῇ μὲν, διὰ τὴν αἰτίαν· τῇ δὲ διὰ τὴν ἐνέργειαν, καθ' ἣν γέγονεν, ὑποταττομένης συμ- περιλαμβανομένων δηλαδὴ πρὸς τὴν τοῦ παντὸς λόγου συμπλήρωσιν, καὶ ταῖς οὐσίαις παραπο μένων ἐνεργειῶν, καὶ τῶν ταύταις συμφυῶν όνο μάτων· πάλιν δ' αὖ ἑκάστης τούτων οὐσίας είν λικρινῶς ἁπλῆς, καὶ πάντη μιας οὔσης τε καὶ νοουμένης, κατὰ τὴν ἰδίαν ἀξίαν, συμπεριγραφο- μένων δὲ τοῖς ἔργοις τῶν ἐνεργειῶν, καὶ τῶν ἔργων ταῖς τῶν ἐργασαμένων ενεργείαις παραμε τρουμένων· ἀνάγκη δήπου πᾶσα, τὰς ἑκάστῃ τῶν οὐσιῶν ἑπομένας ἐνεργείας, ελάττους τε καὶ μεί- ζους εἶναι, καὶ τὰς μὲν πρώτην, τὰς δὲ δευτέραν τάξιν ἐπέχειν. Συνόλως τε εἰπεῖν, πρὸς τοσαύτην ἐξικνεῖσθαι διαφορὰν, πρὸς ὀπόσην ἂν ἐξικνῆται τὰ ἔργα· ἐπεὶ μηδὲ θεμιτὸν τὴν αὐτὴν ἐνέργειαν εἰπεῖν, καθ' ἣν τοὺς ἀγγέλους ἐποίησεν, ἢ τοὺς ἀστέρας καὶ τὸν οὐρανὸν, ἢ τὸν ἄνθρωπον, ἀλλ' ὕσῳ τὰ ἔργα τῶν ἔργων πρεσβύτερα καὶ τιμιώ- τερα, τοσούτῳ καὶ τὴν ἐνέργειαν τῆς ἐνεργείας αναβεβηκέναι φαίη ἄν τις εὐσεβῶς διανοούμενος ἅτε δὴ τῶν αὐτῶν ἐνεργειῶν, τὴν ταυτότητα τῶν ἔργων αποτελουσῶν, καὶ τῶν παρηλλαγμένων ἔργων παρηλλαγμένας τὰς ἐνεργείας ἐμφαινόν- των. Οὕτω δὲ τούτων ἐχόντων, καὶ τῇ πρὸς ἄλ ληλα σχέσει τὸν εἱρμὸν ἀπαράβατον διατηρούν. των προσήκει δήπου τοῖς κατὰ τὴν συμφνῆ τοῖς πράγμασι τάξιν τὴν ἐξέτασιν ποιουμένοις, καὶ μὴ φύρειν ὁμοῦ πάντα, καὶ συγχεῖν βιαζομένοις· εἰ μὲν περὶ τῆς οὐσίας κινοῖτο ἀμφισβήτησις, ἐκ τῶν πρώτων καὶ προσεχῶν ταῖς οὐσίαις ἐνερ γειών ποιεῖσθαι των δεικνυμένων τὴν πίστιν, καὶ τῶν ἀμφισβητουμένων τὴν διάλυσιν· τὴν δὲ ἐπὶ ταῖς ἐνεργείαις ἀμφιβολίαν διαλύουσιν ἐκ τῶν οὐσιῶν, ἀρμοδιωτέραν γε μὴν καὶ τοῖς πᾶσιν ἀνυσιμωτέραν ἡγεῖσθαι τὴν ἀπὸ τῶν πρώτων ἐπὶ τὰ δεύτερα κάθοδον. Ἡ μὲν οὖν τεχνολογία τῆς βλασφημίας αύτη. Θεὸς δὲ ἡμῖν ἀληθινὸς, ὁ τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ Υἱος, διὰ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος οδηγίας κατευθύνει τον λίγον πρὸς τὴν ἀλήθειαν· πάλιν τὰ εἰρημένα καθ εξῆς ἀναλάβωμεν. Εἶπε τῶν καθ' ἑαυτὸν δογμά των πληροῦσθαι τὸν λόγον ἐκ τῆς ἀνωτάτω καὶ κυριωτάτης οὐσίας, καὶ ἐκ τῆς δι' ἐκείνην μέν οὔσης, μετ' ἐκείνην δὲ πάντων τῶν ἄλλων πρωτ τευούσης, καὶ τρίτης γε τῆς μηδεμιᾷ τούτων συνταττομένης. Ἀλλὰ τῇ μὲν διὰ τὴν αἰτίαν, τῇ δὲ διὰ τὴν ἐνέργειαν ὑποταττομένης. Πρῶτον τοί- νῦν τῶν ἐν τῷ λόγῳ κακουργηθέντων, τοῦτό ἐστιν, ὅτι τὸ δόγμα τὸ μυστικὸν ἐπαγγειλάμενος ἡμῖν ἐκ- θήσεσθαι, ὥσπερ διορθούμενος τὰς εὐαγγελικὰς φω νάς, οὐκ ἐκείνοις κέχρηται τοῖς ὀνόμασι, δι' ὧν παρ- ἔδωκεν ὁ Κύριος τὸ μυστήριον ἐν τῇ τελειώσει τῆς πίστεως, ἀλλὰ τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, * CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. . Omnis oratio, qua dogmata nostra explicamus, perfcitur ex suprema et maxime proprie dicta sub- stantia : et ex illa qua per illam est, post illam au- tem reliquis omnibus antecedit: et ex tertia, quæ cum nulla harum coordinatur. Sed illi quidem ut causæ, huic vero ut operationi, qua facta est, sub- jicitur, comprehensis videlicet ad totius orationis com- plementum etiam operationibus, quæ manant ex sub- stantiis, et ipsis competunt. Rursus, cum quælibet ex his substantiis sit et intelligatur pure simplex, et simpliciter una secundum propriam dignitatem, cir- cumscriptis autem operationibus per ipsa opera, el ipsis operibus, operantis actionibus commensuralis, omnino necesse est, operationes, quæ sequuntur quamlibet substantiam, majores el minores esse : et illas quidem in primo, illas vero in secundo ordine esse collocandas : et, ut universim dicam, tanto dise crimine inter se dissident, quanto dissident ipsa opera': cum nefas sit dicere eamdem esse operationem, que angelos fecit, vel stellas et calum, vel hominem : sed quanto opera operibus excellentiora et præstan- tiora sunt, tanto et operationem operationi antestare merito asseveraverit, qui pie de hoc cogitare velit : cum eædem operationes eosdem etiam effectus pro- ducant, cumque diversa opera, diversas etiam ope- rationes demonstrent. Cum vero hoc ila sese habeant, omniaque, mutua ad sese habitudine, invariabilem seriem observent, par est, ut qui inquisitionem se- cundum naturalem rerum ordinem instituunt, et non omnia simul miscere et confundere cupiunt, siqui- C dem de substantia quæstio oriatur, ex primis et ex cognatis substantiarum operationibus argumenta re- rum demonstrandarum petant, eorumque de quibus ambigitur solutionem. At vero dubitationem de ope- rationibus ex substantiis dissolvent, rati convenien- tiorem et omnibus utiliorem fore, a primis ad se- cunda descensum. Math. xxvi11,19. PATROL. GR. XLV D Hæc, est blasphemia artificiosa et subdola expli- catio. At Deus nobis verax est, et veri Dei Filius, ductu sancti Spiritus diriget orationem nostram ad veritatem. Nunc iterum ad verbum resuniamus, quæ effutivit Eunomius. Dixit, dogmatum suorum sermonem tolum perfici ex suprema, et maxime pro- prie dicle substantia, et ex illa, qua per illam est, post illam autem reliquis omnibus antecellit: el ex fertia quæ cum nulla harum coordinatur. Sed illi quidem ut causæ, huic ut operationi, qua facta est, subjicitur : primum quidem in his verbis malitiæ et improbitatis signum hoc est, quod pollicitus dogma mysticum nobis exponere, tanquam corre- cturus voces evangelicas, non ea nomina adhibuit, quibus Dominus nobis mysterium tradidit ", cum fidei complementum assignaret, sed nomine Patris et Filii et Spiritus sancti suppresso, loco Patris

Β Πᾶς ὁ τῶν καθ' ἡμᾶς δογμάτων συμπληρού- Α ται λόγος ἔκ τε τῆς ἀνωτάτω καὶ κυριωτάτης οὐσίας, καὶ ἐκ τῆς δι' ἐκείνην μὲν οὔσης, μετ' ἐκείνην δὲ πάντων τῶν ἄλλων πρωτευούσης· καὶ τρίτης γε τῆς μηδεμιᾷ μὲν τούτων συνταττομέ- της, ἀλλὰ τῇ μὲν, διὰ τὴν αἰτίαν· τῇ δὲ διὰ τὴν ἐνέργειαν, καθ' ἣν γέγονεν, ὑποταττομένης συμ- περιλαμβανομένων δηλαδὴ πρὸς τὴν τοῦ παντὸς λόγου συμπλήρωσιν, καὶ ταῖς οὐσίαις παραπο μένων ἐνεργειῶν, καὶ τῶν ταύταις συμφυῶν όνο μάτων· πάλιν δ' αὖ ἑκάστης τούτων οὐσίας είν λικρινῶς ἁπλῆς, καὶ πάντη μιας οὔσης τε καὶ νοουμένης, κατὰ τὴν ἰδίαν ἀξίαν, συμπεριγραφο- μένων δὲ τοῖς ἔργοις τῶν ἐνεργειῶν, καὶ τῶν ἔργων ταῖς τῶν ἐργασαμένων ενεργείαις παραμε τρουμένων· ἀνάγκη δήπου πᾶσα, τὰς ἑκάστῃ τῶν οὐσιῶν ἑπομένας ἐνεργείας, ελάττους τε καὶ μεί- ζους εἶναι, καὶ τὰς μὲν πρώτην, τὰς δὲ δευτέραν τάξιν ἐπέχειν. Συνόλως τε εἰπεῖν, πρὸς τοσαύτην ἐξικνεῖσθαι διαφορὰν, πρὸς ὀπόσην ἂν ἐξικνῆται τὰ ἔργα· ἐπεὶ μηδὲ θεμιτὸν τὴν αὐτὴν ἐνέργειαν εἰπεῖν, καθ' ἣν τοὺς ἀγγέλους ἐποίησεν, ἢ τοὺς ἀστέρας καὶ τὸν οὐρανὸν, ἢ τὸν ἄνθρωπον, ἀλλ' ὕσῳ τὰ ἔργα τῶν ἔργων πρεσβύτερα καὶ τιμιώ- τερα, τοσούτῳ καὶ τὴν ἐνέργειαν τῆς ἐνεργείας αναβεβηκέναι φαίη ἄν τις εὐσεβῶς διανοούμενος ἅτε δὴ τῶν αὐτῶν ἐνεργειῶν, τὴν ταυτότητα τῶν ἔργων αποτελουσῶν, καὶ τῶν παρηλλαγμένων ἔργων παρηλλαγμένας τὰς ἐνεργείας ἐμφαινόν- των. Οὕτω δὲ τούτων ἐχόντων, καὶ τῇ πρὸς ἄλ ληλα σχέσει τὸν εἱρμὸν ἀπαράβατον διατηρούν. των προσήκει δήπου τοῖς κατὰ τὴν συμφνῆ τοῖς πράγμασι τάξιν τὴν ἐξέτασιν ποιουμένοις, καὶ μὴ φύρειν ὁμοῦ πάντα, καὶ συγχεῖν βιαζομένοις· εἰ μὲν περὶ τῆς οὐσίας κινοῖτο ἀμφισβήτησις, ἐκ τῶν πρώτων καὶ προσεχῶν ταῖς οὐσίαις ἐνερ γειών ποιεῖσθαι των δεικνυμένων τὴν πίστιν, καὶ τῶν ἀμφισβητουμένων τὴν διάλυσιν· τὴν δὲ ἐπὶ ταῖς ἐνεργείαις ἀμφιβολίαν διαλύουσιν ἐκ τῶν οὐσιῶν, ἀρμοδιωτέραν γε μὴν καὶ τοῖς πᾶσιν ἀνυσιμωτέραν ἡγεῖσθαι τὴν ἀπὸ τῶν πρώτων ἐπὶ τὰ δεύτερα κάθοδον. Ἡ μὲν οὖν τεχνολογία τῆς βλασφημίας αύτη. Θεὸς δὲ ἡμῖν ἀληθινὸς, ὁ τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ Υἱος, διὰ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος οδηγίας κατευθύνει τον λίγον πρὸς τὴν ἀλήθειαν· πάλιν τὰ εἰρημένα καθ εξῆς ἀναλάβωμεν. Εἶπε τῶν καθ' ἑαυτὸν δογμά των πληροῦσθαι τὸν λόγον ἐκ τῆς ἀνωτάτω καὶ κυριωτάτης οὐσίας, καὶ ἐκ τῆς δι' ἐκείνην μέν οὔσης, μετ' ἐκείνην δὲ πάντων τῶν ἄλλων πρωτ τευούσης, καὶ τρίτης γε τῆς μηδεμιᾷ τούτων συνταττομένης. Ἀλλὰ τῇ μὲν διὰ τὴν αἰτίαν, τῇ δὲ διὰ τὴν ἐνέργειαν ὑποταττομένης. Πρῶτον τοί- νῦν τῶν ἐν τῷ λόγῳ κακουργηθέντων, τοῦτό ἐστιν, ὅτι τὸ δόγμα τὸ μυστικὸν ἐπαγγειλάμενος ἡμῖν ἐκ- θήσεσθαι, ὥσπερ διορθούμενος τὰς εὐαγγελικὰς φω νάς, οὐκ ἐκείνοις κέχρηται τοῖς ὀνόμασι, δι' ὧν παρ- ἔδωκεν ὁ Κύριος τὸ μυστήριον ἐν τῇ τελειώσει τῆς πίστεως, ἀλλὰ τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, * CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. . Omnis oratio, qua dogmata nostra explicamus, perfcitur ex suprema et maxime proprie dicta sub- stantia : et ex illa qua per illam est, post illam au- tem reliquis omnibus antecedit: et ex tertia, quæ cum nulla harum coordinatur. Sed illi quidem ut causæ, huic vero ut operationi, qua facta est, sub- jicitur, comprehensis videlicet ad totius orationis com- plementum etiam operationibus, quæ manant ex sub- stantiis, et ipsis competunt. Rursus, cum quælibet ex his substantiis sit et intelligatur pure simplex, et simpliciter una secundum propriam dignitatem, cir- cumscriptis autem operationibus per ipsa opera, el ipsis operibus, operantis actionibus commensuralis, omnino necesse est, operationes, quæ sequuntur quamlibet substantiam, majores el minores esse : et illas quidem in primo, illas vero in secundo ordine esse collocandas : et, ut universim dicam, tanto dise crimine inter se dissident, quanto dissident ipsa opera': cum nefas sit dicere eamdem esse operationem, que angelos fecit, vel stellas et calum, vel hominem : sed quanto opera operibus excellentiora et præstan- tiora sunt, tanto et operationem operationi antestare merito asseveraverit, qui pie de hoc cogitare velit : cum eædem operationes eosdem etiam effectus pro- ducant, cumque diversa opera, diversas etiam ope- rationes demonstrent. Cum vero hoc ila sese habeant, omniaque, mutua ad sese habitudine, invariabilem seriem observent, par est, ut qui inquisitionem se- cundum naturalem rerum ordinem instituunt, et non omnia simul miscere et confundere cupiunt, siqui- C dem de substantia quæstio oriatur, ex primis et ex cognatis substantiarum operationibus argumenta re- rum demonstrandarum petant, eorumque de quibus ambigitur solutionem. At vero dubitationem de ope- rationibus ex substantiis dissolvent, rati convenien- tiorem et omnibus utiliorem fore, a primis ad se- cunda descensum. Math. xxvi11,19. PATROL. GR. XLV D Hæc, est blasphemia artificiosa et subdola expli- catio. At Deus nobis verax est, et veri Dei Filius, ductu sancti Spiritus diriget orationem nostram ad veritatem. Nunc iterum ad verbum resuniamus, quæ effutivit Eunomius. Dixit, dogmatum suorum sermonem tolum perfici ex suprema, et maxime pro- prie dicle substantia, et ex illa, qua per illam est, post illam autem reliquis omnibus antecellit: el ex fertia quæ cum nulla harum coordinatur. Sed illi quidem ut causæ, huic ut operationi, qua facta est, subjicitur : primum quidem in his verbis malitiæ et improbitatis signum hoc est, quod pollicitus dogma mysticum nobis exponere, tanquam corre- cturus voces evangelicas, non ea nomina adhibuit, quibus Dominus nobis mysterium tradidit ", cum fidei complementum assignaret, sed nomine Patris et Filii et Spiritus sancti suppresso, loco Patris

Β Πᾶς ὁ τῶν καθ' ἡμᾶς δογμάτων συμπληρού- Α ται λόγος ἔκ τε τῆς ἀνωτάτω καὶ κυριωτάτης οὐσίας, καὶ ἐκ τῆς δι' ἐκείνην μὲν οὔσης, μετ' ἐκείνην δὲ πάντων τῶν ἄλλων πρωτευούσης· καὶ τρίτης γε τῆς μηδεμιᾷ μὲν τούτων συνταττομέ- της, ἀλλὰ τῇ μὲν, διὰ τὴν αἰτίαν· τῇ δὲ διὰ τὴν ἐνέργειαν, καθ' ἣν γέγονεν, ὑποταττομένης συμ- περιλαμβανομένων δηλαδὴ πρὸς τὴν τοῦ παντὸς λόγου συμπλήρωσιν, καὶ ταῖς οὐσίαις παραπο μένων ἐνεργειῶν, καὶ τῶν ταύταις συμφυῶν όνο μάτων· πάλιν δ' αὖ ἑκάστης τούτων οὐσίας είν λικρινῶς ἁπλῆς, καὶ πάντη μιας οὔσης τε καὶ νοουμένης, κατὰ τὴν ἰδίαν ἀξίαν, συμπεριγραφο- μένων δὲ τοῖς ἔργοις τῶν ἐνεργειῶν, καὶ τῶν ἔργων ταῖς τῶν ἐργασαμένων ενεργείαις παραμε τρουμένων· ἀνάγκη δήπου πᾶσα, τὰς ἑκάστῃ τῶν οὐσιῶν ἑπομένας ἐνεργείας, ελάττους τε καὶ μεί- ζους εἶναι, καὶ τὰς μὲν πρώτην, τὰς δὲ δευτέραν τάξιν ἐπέχειν. Συνόλως τε εἰπεῖν, πρὸς τοσαύτην ἐξικνεῖσθαι διαφορὰν, πρὸς ὀπόσην ἂν ἐξικνῆται τὰ ἔργα· ἐπεὶ μηδὲ θεμιτὸν τὴν αὐτὴν ἐνέργειαν εἰπεῖν, καθ' ἣν τοὺς ἀγγέλους ἐποίησεν, ἢ τοὺς ἀστέρας καὶ τὸν οὐρανὸν, ἢ τὸν ἄνθρωπον, ἀλλ' ὕσῳ τὰ ἔργα τῶν ἔργων πρεσβύτερα καὶ τιμιώ- τερα, τοσούτῳ καὶ τὴν ἐνέργειαν τῆς ἐνεργείας αναβεβηκέναι φαίη ἄν τις εὐσεβῶς διανοούμενος ἅτε δὴ τῶν αὐτῶν ἐνεργειῶν, τὴν ταυτότητα τῶν ἔργων αποτελουσῶν, καὶ τῶν παρηλλαγμένων ἔργων παρηλλαγμένας τὰς ἐνεργείας ἐμφαινόν- των. Οὕτω δὲ τούτων ἐχόντων, καὶ τῇ πρὸς ἄλ ληλα σχέσει τὸν εἱρμὸν ἀπαράβατον διατηρούν. των προσήκει δήπου τοῖς κατὰ τὴν συμφνῆ τοῖς πράγμασι τάξιν τὴν ἐξέτασιν ποιουμένοις, καὶ μὴ φύρειν ὁμοῦ πάντα, καὶ συγχεῖν βιαζομένοις· εἰ μὲν περὶ τῆς οὐσίας κινοῖτο ἀμφισβήτησις, ἐκ τῶν πρώτων καὶ προσεχῶν ταῖς οὐσίαις ἐνερ γειών ποιεῖσθαι των δεικνυμένων τὴν πίστιν, καὶ τῶν ἀμφισβητουμένων τὴν διάλυσιν· τὴν δὲ ἐπὶ ταῖς ἐνεργείαις ἀμφιβολίαν διαλύουσιν ἐκ τῶν οὐσιῶν, ἀρμοδιωτέραν γε μὴν καὶ τοῖς πᾶσιν ἀνυσιμωτέραν ἡγεῖσθαι τὴν ἀπὸ τῶν πρώτων ἐπὶ τὰ δεύτερα κάθοδον. Ἡ μὲν οὖν τεχνολογία τῆς βλασφημίας αύτη. Θεὸς δὲ ἡμῖν ἀληθινὸς, ὁ τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ Υἱος, διὰ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος οδηγίας κατευθύνει τον λίγον πρὸς τὴν ἀλήθειαν· πάλιν τὰ εἰρημένα καθ εξῆς ἀναλάβωμεν. Εἶπε τῶν καθ' ἑαυτὸν δογμά των πληροῦσθαι τὸν λόγον ἐκ τῆς ἀνωτάτω καὶ κυριωτάτης οὐσίας, καὶ ἐκ τῆς δι' ἐκείνην μέν οὔσης, μετ' ἐκείνην δὲ πάντων τῶν ἄλλων πρωτ τευούσης, καὶ τρίτης γε τῆς μηδεμιᾷ τούτων συνταττομένης. Ἀλλὰ τῇ μὲν διὰ τὴν αἰτίαν, τῇ δὲ διὰ τὴν ἐνέργειαν ὑποταττομένης. Πρῶτον τοί- νῦν τῶν ἐν τῷ λόγῳ κακουργηθέντων, τοῦτό ἐστιν, ὅτι τὸ δόγμα τὸ μυστικὸν ἐπαγγειλάμενος ἡμῖν ἐκ- θήσεσθαι, ὥσπερ διορθούμενος τὰς εὐαγγελικὰς φω νάς, οὐκ ἐκείνοις κέχρηται τοῖς ὀνόμασι, δι' ὧν παρ- ἔδωκεν ὁ Κύριος τὸ μυστήριον ἐν τῇ τελειώσει τῆς πίστεως, ἀλλὰ τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, * CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. . Omnis oratio, qua dogmata nostra explicamus, perfcitur ex suprema et maxime proprie dicta sub- stantia : et ex illa qua per illam est, post illam au- tem reliquis omnibus antecedit: et ex tertia, quæ cum nulla harum coordinatur. Sed illi quidem ut causæ, huic vero ut operationi, qua facta est, sub- jicitur, comprehensis videlicet ad totius orationis com- plementum etiam operationibus, quæ manant ex sub- stantiis, et ipsis competunt. Rursus, cum quælibet ex his substantiis sit et intelligatur pure simplex, et simpliciter una secundum propriam dignitatem, cir- cumscriptis autem operationibus per ipsa opera, el ipsis operibus, operantis actionibus commensuralis, omnino necesse est, operationes, quæ sequuntur quamlibet substantiam, majores el minores esse : et illas quidem in primo, illas vero in secundo ordine esse collocandas : et, ut universim dicam, tanto dise crimine inter se dissident, quanto dissident ipsa opera': cum nefas sit dicere eamdem esse operationem, que angelos fecit, vel stellas et calum, vel hominem : sed quanto opera operibus excellentiora et præstan- tiora sunt, tanto et operationem operationi antestare merito asseveraverit, qui pie de hoc cogitare velit : cum eædem operationes eosdem etiam effectus pro- ducant, cumque diversa opera, diversas etiam ope- rationes demonstrent. Cum vero hoc ila sese habeant, omniaque, mutua ad sese habitudine, invariabilem seriem observent, par est, ut qui inquisitionem se- cundum naturalem rerum ordinem instituunt, et non omnia simul miscere et confundere cupiunt, siqui- C dem de substantia quæstio oriatur, ex primis et ex cognatis substantiarum operationibus argumenta re- rum demonstrandarum petant, eorumque de quibus ambigitur solutionem. At vero dubitationem de ope- rationibus ex substantiis dissolvent, rati convenien- tiorem et omnibus utiliorem fore, a primis ad se- cunda descensum. Math. xxvi11,19. PATROL. GR. XLV D Hæc, est blasphemia artificiosa et subdola expli- catio. At Deus nobis verax est, et veri Dei Filius, ductu sancti Spiritus diriget orationem nostram ad veritatem. Nunc iterum ad verbum resuniamus, quæ effutivit Eunomius. Dixit, dogmatum suorum sermonem tolum perfici ex suprema, et maxime pro- prie dicle substantia, et ex illa, qua per illam est, post illam autem reliquis omnibus antecellit: el ex fertia quæ cum nulla harum coordinatur. Sed illi quidem ut causæ, huic ut operationi, qua facta est, subjicitur : primum quidem in his verbis malitiæ et improbitatis signum hoc est, quod pollicitus dogma mysticum nobis exponere, tanquam corre- cturus voces evangelicas, non ea nomina adhibuit, quibus Dominus nobis mysterium tradidit ", cum fidei complementum assignaret, sed nomine Patris et Filii et Spiritus sancti suppresso, loco Patris

καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἀποσιωπήσας, ἀντὶ μὲν (α). Β Πατρός, ἀνωτάτω τινὰ καὶ κυριωτάτην ουσίαν λέγει, ἀντὶ δὲ τοῦ Υἱοῦ, τὴν δι' ἐκείνην μὲν οὖσαν, μετ᾿ ἐκείνην δὲ τῶν ἄλλων πρωτεύουσαν, ἀντὶ δὲ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, τὴν μηδεμιᾷ τούτων συντατο τομένην. Καίτοι γε εἰ οὕτως εἰπεῖν οἰκειότερον ἦν, οὐκ ἂν πάντως ἀπόρησεν ἡ ἀλήθεια τῆς τῶν ῥημάτων τούτων εὑρέσεως, οὐδ᾽ ἂν πάντως οἱ καθεξῆς ἐκδε ξάμενοι τοῦ μυστηρίου τὸ κήρυγμα, οἵ τε ἀπ' ἀρχῆς αὐτόπται καὶ ὑπηρέται γενόμενοι τοῦ λόγου, καὶ οἱ μετ᾿ ἐκείνους πᾶσαν τὴν οἰκουμένην τῶν εὐαγγελί κῶν δογμάτων καταπληρώσαντες· καὶ πάλιν μετά ταῦτα κατὰ καιρούς τινας τὰς περὶ τοῦ δόγματος κι νουμένας ἀμφιβολίας ἐν κοινῷ συνεδρίω διαλαβόντες· ὧν αἱ παραδόσεις ἔγγραφοι ταῖς Ἐκκλησίαις ἀεὶ δια σώζονται· εἰ ταῦτα λέγειν ἐχρῆν, οὐκ ἂν Πατρός τε καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος ἐποιοῦντο την μνήμην· εἴπερ ὅλως εὐσεβὲς ἢ ἀκίνδυνον ἦν πρὸς τὴν καινότητα ταύτην μεταχαράττειν τὰ τῆς πίστεως ῥήματα, ἢ πάντες ἀμαθεῖς ἦσαν ἐκεῖνοι, καὶ ἀκατή- χητοι τῶν μυστηρίων, καὶ τῶν προσφυῶν, ὥς φησιν οὗτος, ὀνομάτων ἀνήκοοι, οἱ μήτε εἰδότες, μήτε θε λήσαντες τῶν παραδοθέντων ἡμῖν διὰ τῆς θείας φω- νῆς ὀνομάτων τὰς ἰδίας ἐννοίας προτιμοτέρας ποιή- σασθαι. ᾿Αλλὰ παντὶ πρόδηλον οἶμαι την αἰτίαν εἶναι τῆς ταύτης όνοματοποιίας, ὅτι πάντες ἄνθρωποι Πατρὸς καὶ Υἱοῦ προσηγορίαν ἀκούσαντες, εὐθὺς τὴν οἰκείαν αὐτῶν καὶ φυσικὴν πρὸς ἄλληλα σχέσιν ὑπ' αὐτῶν τῶν ὀνομάτων ἐπιγινώσκουσι. Τὸ γὰρ τῆς φύσεως συγγενὲς ἐκ τῶν προσηγοριῶν τούτων αὐτομάτως διερμηνεύεται. "Ινα οὖν μὴ ταῦτα νοῆται περὶ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ μονογενοῦς Υἱοῦ, διὰ τοῦτο κλέπτει τῶν ἀκουόντων τὴν διὰ τῶν ὀνομάτων συνεισιοῦσαν τῆς οἰκειότητος ἔμφασιν· καὶ καταλιπὼν τὰ θεόπνευ στα βήματα, διὰ τῶν ἐπινοηθέντων ἐπὶ λύμῃ τῆς ἀληθείας ποιεῖται τὴν τοῦ δόγματος ἔκθεσιν. Καλῶς δὲ τοῦτό φησιν, οὐ τῶν καθόλου τῆς Εκκλησίας δογμάτων, ἀλλὰ τῶν καθ' ἑαυτοὺς ἐν τούτοις συμπληροῦσθαι τὸν λόγον. Εστι δὲ πρό- χειρος μὲν παντὶ τῷ γε νοῦν ἔχοντι, τῆς ἀσεβείας τῶν εἰρημένων ἡ κατανόησις. Οὐδὲν δὲ ἴσως ἀπὸ καιροῦ, καὶ καθ᾽ ἕκαστον διεξετάσαι τῷ λόγῳ· τί βουλόμενος τὸ ἀνώτατόν τε καὶ κυριώτατον μόνῃ προσμαρτυρεῖ τοῦ Πατρὸς τῇ οὐσίᾳ, οὔτε τοῦ Υἱοῦ, οὔτε τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἄνω τε καὶ κυρίαν εἶναι συγχωρῶν τὴν οὐσίαν. Οἶμαι γὰρ ἔγωγε μελέτην εἶναι ταύτην τῆς παντελούς κατὰ τὴν οὐσίαν ἀρνήσεως τοῦ Μονογενούς καὶ τοῦ Πνεύματος, καὶ τοῦτο λεληθότως κατασκευά- ζεσθαι διὰ τῆς τοιαύτης τεχνολογίας, τὸ μέχρις ονό ματος εἶναι ταῦτα δοκεῖν, τὴν δὲ ἀληθῆ τῆς ὑποστά σεως αὐτῶν ὁμολογίαν διὰ τῆς τοιαύτης κατασκευῆς ἀθετεῖσθαι· καὶ ὅτι ταῦτα τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον, χαλεπῶς ἄν τις κατανοήσεις μικρόν προσδιατρίψας τῷ λόγῳ. Οὐκ ἔστι τοῦ νομίζοντος ἀληθῶς εἶναι κατ' ἰδίαν ὑπόστασιν τὴν Μονογενῆ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ (α) S. GREGORII NYSSENI supremam et maxime proprie substantiam dicit; et A joco Filii eam, quæ est propter illam, post illam vero reliquis antecedentem; loco autem Spiritus sancti, eam, quæ nulli horum conjuncta est Atqui si his appellationibus uti satius esset, non adeo inops erat veritas, ut hæc nomina non repe- riret; neque adeo imperiti erant alii, qui postea ordine subsecuti mysterii hujus prædicationem exceperunt, quique ab initio oculati testes et mini- stri sermonis fuerunt, et qui post illos totum terra- rum orbem evangelica doctrina compleverunt; rursumque, qui posteris temporibus ortas de hoc dogmate dubitationes in communi concilio definie- runt, quorum traditiones scriptæ semper in Eccle- siis custodiuntur. Si ita loqui oportebat, non utique Patris et Filii et Spiritus sancti mentionem fecis– sent. Quod si omnino pietati consentaneum, et ab omni periculo remotum erat, ad hanc novitatem transferre filei vocabula,sequitur omnes illos fuisse indoctos, rerum divinarum rudes, et nominum co- gnatorum, ut iste dicit, expertes; illos, inquam, qui neque potuerunt neque voluerunt proprias cogi- tationes præponere iis nominibus, quæ a divinis oraculis accepimus. Sed omnibus manifestam arbitror causam, cur hæc nova nomina cuderit Eunomius. Nam omnes homines audito Patris et Filii vocabulo, statim pro- priam et naturalem inter ipsos habitudinem ex ipsis vocabulis agnoscunt: quæ enim naturalis sit habitudo, omnibus tacentibus, ex his appellationi. G bus intelligitur. Ut ergo hæc de Patre et Filio in animis hominum non ingenerarentur, subtrahit aŋ - dientibus eam, quæ cum nominibus subit muluæ habitudinis notionen, relictisque divinitus inspira- tis dictionibus, eas voces ad explicationem dogma- tum adhibet, quæ evertendæ veritati quam maxime sint idonea. Recte porro dicit, his non universæ Ecclesiæ de doctrina sententiam, sed suam perfici. Cuivis autem, qui vel paululum attendere velit, facile est, quam impia sint, quæ effutit, perspicere. At fortassis abs re non fuerit, sigillatim disquirere, quidnam sibi velit, cum supremam et maxime proprie sub- stantiam soli Patris substantiæ attribuit, non autem Filii et Spiritus sancti, cuin tamen concedat iis supernam et propriam substantiam. Arbitror enim ego hoc nihil esse aliud, quam machinam quamdam ad negandum funditus omnem substantiam Filii et Spiritus sancti, eumque occulte his verborum am- bagibus moliri, ut præter inane nomen nihil subesse credamus, vera substantiæ et essentiæ notione per has sutelas et fraudes destructa: quodque hæc ita sese habeant, nullo negotio deprehendet, qui ani- mum ad orationem ipsius paululum adjicere volet. Non enim is credere potest vere subsistere per ·propriam substantiam, Filium et Spiritum sanctum, D Sinlia S. Basilius l. iv contra Eunomium, statim sub initium.

καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἀποσιωπήσας, ἀντὶ μὲν (α). Β Πατρός, ἀνωτάτω τινὰ καὶ κυριωτάτην ουσίαν λέγει, ἀντὶ δὲ τοῦ Υἱοῦ, τὴν δι' ἐκείνην μὲν οὖσαν, μετ᾿ ἐκείνην δὲ τῶν ἄλλων πρωτεύουσαν, ἀντὶ δὲ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, τὴν μηδεμιᾷ τούτων συντατο τομένην. Καίτοι γε εἰ οὕτως εἰπεῖν οἰκειότερον ἦν, οὐκ ἂν πάντως ἀπόρησεν ἡ ἀλήθεια τῆς τῶν ῥημάτων τούτων εὑρέσεως, οὐδ᾽ ἂν πάντως οἱ καθεξῆς ἐκδε ξάμενοι τοῦ μυστηρίου τὸ κήρυγμα, οἵ τε ἀπ' ἀρχῆς αὐτόπται καὶ ὑπηρέται γενόμενοι τοῦ λόγου, καὶ οἱ μετ᾿ ἐκείνους πᾶσαν τὴν οἰκουμένην τῶν εὐαγγελί κῶν δογμάτων καταπληρώσαντες· καὶ πάλιν μετά ταῦτα κατὰ καιρούς τινας τὰς περὶ τοῦ δόγματος κι νουμένας ἀμφιβολίας ἐν κοινῷ συνεδρίω διαλαβόντες· ὧν αἱ παραδόσεις ἔγγραφοι ταῖς Ἐκκλησίαις ἀεὶ δια σώζονται· εἰ ταῦτα λέγειν ἐχρῆν, οὐκ ἂν Πατρός τε καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος ἐποιοῦντο την μνήμην· εἴπερ ὅλως εὐσεβὲς ἢ ἀκίνδυνον ἦν πρὸς τὴν καινότητα ταύτην μεταχαράττειν τὰ τῆς πίστεως ῥήματα, ἢ πάντες ἀμαθεῖς ἦσαν ἐκεῖνοι, καὶ ἀκατή- χητοι τῶν μυστηρίων, καὶ τῶν προσφυῶν, ὥς φησιν οὗτος, ὀνομάτων ἀνήκοοι, οἱ μήτε εἰδότες, μήτε θε λήσαντες τῶν παραδοθέντων ἡμῖν διὰ τῆς θείας φω- νῆς ὀνομάτων τὰς ἰδίας ἐννοίας προτιμοτέρας ποιή- σασθαι. ᾿Αλλὰ παντὶ πρόδηλον οἶμαι την αἰτίαν εἶναι τῆς ταύτης όνοματοποιίας, ὅτι πάντες ἄνθρωποι Πατρὸς καὶ Υἱοῦ προσηγορίαν ἀκούσαντες, εὐθὺς τὴν οἰκείαν αὐτῶν καὶ φυσικὴν πρὸς ἄλληλα σχέσιν ὑπ' αὐτῶν τῶν ὀνομάτων ἐπιγινώσκουσι. Τὸ γὰρ τῆς φύσεως συγγενὲς ἐκ τῶν προσηγοριῶν τούτων αὐτομάτως διερμηνεύεται. "Ινα οὖν μὴ ταῦτα νοῆται περὶ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ μονογενοῦς Υἱοῦ, διὰ τοῦτο κλέπτει τῶν ἀκουόντων τὴν διὰ τῶν ὀνομάτων συνεισιοῦσαν τῆς οἰκειότητος ἔμφασιν· καὶ καταλιπὼν τὰ θεόπνευ στα βήματα, διὰ τῶν ἐπινοηθέντων ἐπὶ λύμῃ τῆς ἀληθείας ποιεῖται τὴν τοῦ δόγματος ἔκθεσιν. Καλῶς δὲ τοῦτό φησιν, οὐ τῶν καθόλου τῆς Εκκλησίας δογμάτων, ἀλλὰ τῶν καθ' ἑαυτοὺς ἐν τούτοις συμπληροῦσθαι τὸν λόγον. Εστι δὲ πρό- χειρος μὲν παντὶ τῷ γε νοῦν ἔχοντι, τῆς ἀσεβείας τῶν εἰρημένων ἡ κατανόησις. Οὐδὲν δὲ ἴσως ἀπὸ καιροῦ, καὶ καθ᾽ ἕκαστον διεξετάσαι τῷ λόγῳ· τί βουλόμενος τὸ ἀνώτατόν τε καὶ κυριώτατον μόνῃ προσμαρτυρεῖ τοῦ Πατρὸς τῇ οὐσίᾳ, οὔτε τοῦ Υἱοῦ, οὔτε τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἄνω τε καὶ κυρίαν εἶναι συγχωρῶν τὴν οὐσίαν. Οἶμαι γὰρ ἔγωγε μελέτην εἶναι ταύτην τῆς παντελούς κατὰ τὴν οὐσίαν ἀρνήσεως τοῦ Μονογενούς καὶ τοῦ Πνεύματος, καὶ τοῦτο λεληθότως κατασκευά- ζεσθαι διὰ τῆς τοιαύτης τεχνολογίας, τὸ μέχρις ονό ματος εἶναι ταῦτα δοκεῖν, τὴν δὲ ἀληθῆ τῆς ὑποστά σεως αὐτῶν ὁμολογίαν διὰ τῆς τοιαύτης κατασκευῆς ἀθετεῖσθαι· καὶ ὅτι ταῦτα τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον, χαλεπῶς ἄν τις κατανοήσεις μικρόν προσδιατρίψας τῷ λόγῳ. Οὐκ ἔστι τοῦ νομίζοντος ἀληθῶς εἶναι κατ' ἰδίαν ὑπόστασιν τὴν Μονογενῆ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ (α) S. GREGORII NYSSENI supremam et maxime proprie substantiam dicit; et A joco Filii eam, quæ est propter illam, post illam vero reliquis antecedentem; loco autem Spiritus sancti, eam, quæ nulli horum conjuncta est Atqui si his appellationibus uti satius esset, non adeo inops erat veritas, ut hæc nomina non repe- riret; neque adeo imperiti erant alii, qui postea ordine subsecuti mysterii hujus prædicationem exceperunt, quique ab initio oculati testes et mini- stri sermonis fuerunt, et qui post illos totum terra- rum orbem evangelica doctrina compleverunt; rursumque, qui posteris temporibus ortas de hoc dogmate dubitationes in communi concilio definie- runt, quorum traditiones scriptæ semper in Eccle- siis custodiuntur. Si ita loqui oportebat, non utique Patris et Filii et Spiritus sancti mentionem fecis– sent. Quod si omnino pietati consentaneum, et ab omni periculo remotum erat, ad hanc novitatem transferre filei vocabula,sequitur omnes illos fuisse indoctos, rerum divinarum rudes, et nominum co- gnatorum, ut iste dicit, expertes; illos, inquam, qui neque potuerunt neque voluerunt proprias cogi- tationes præponere iis nominibus, quæ a divinis oraculis accepimus. Sed omnibus manifestam arbitror causam, cur hæc nova nomina cuderit Eunomius. Nam omnes homines audito Patris et Filii vocabulo, statim pro- priam et naturalem inter ipsos habitudinem ex ipsis vocabulis agnoscunt: quæ enim naturalis sit habitudo, omnibus tacentibus, ex his appellationi. G bus intelligitur. Ut ergo hæc de Patre et Filio in animis hominum non ingenerarentur, subtrahit aŋ - dientibus eam, quæ cum nominibus subit muluæ habitudinis notionen, relictisque divinitus inspira- tis dictionibus, eas voces ad explicationem dogma- tum adhibet, quæ evertendæ veritati quam maxime sint idonea. Recte porro dicit, his non universæ Ecclesiæ de doctrina sententiam, sed suam perfici. Cuivis autem, qui vel paululum attendere velit, facile est, quam impia sint, quæ effutit, perspicere. At fortassis abs re non fuerit, sigillatim disquirere, quidnam sibi velit, cum supremam et maxime proprie sub- stantiam soli Patris substantiæ attribuit, non autem Filii et Spiritus sancti, cuin tamen concedat iis supernam et propriam substantiam. Arbitror enim ego hoc nihil esse aliud, quam machinam quamdam ad negandum funditus omnem substantiam Filii et Spiritus sancti, eumque occulte his verborum am- bagibus moliri, ut præter inane nomen nihil subesse credamus, vera substantiæ et essentiæ notione per has sutelas et fraudes destructa: quodque hæc ita sese habeant, nullo negotio deprehendet, qui ani- mum ad orationem ipsius paululum adjicere volet. Non enim is credere potest vere subsistere per ·propriam substantiam, Filium et Spiritum sanctum, D Sinlia S. Basilius l. iv contra Eunomium, statim sub initium.

καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἀποσιωπήσας, ἀντὶ μὲν (α). Β Πατρός, ἀνωτάτω τινὰ καὶ κυριωτάτην ουσίαν λέγει, ἀντὶ δὲ τοῦ Υἱοῦ, τὴν δι' ἐκείνην μὲν οὖσαν, μετ᾿ ἐκείνην δὲ τῶν ἄλλων πρωτεύουσαν, ἀντὶ δὲ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, τὴν μηδεμιᾷ τούτων συντατο τομένην. Καίτοι γε εἰ οὕτως εἰπεῖν οἰκειότερον ἦν, οὐκ ἂν πάντως ἀπόρησεν ἡ ἀλήθεια τῆς τῶν ῥημάτων τούτων εὑρέσεως, οὐδ᾽ ἂν πάντως οἱ καθεξῆς ἐκδε ξάμενοι τοῦ μυστηρίου τὸ κήρυγμα, οἵ τε ἀπ' ἀρχῆς αὐτόπται καὶ ὑπηρέται γενόμενοι τοῦ λόγου, καὶ οἱ μετ᾿ ἐκείνους πᾶσαν τὴν οἰκουμένην τῶν εὐαγγελί κῶν δογμάτων καταπληρώσαντες· καὶ πάλιν μετά ταῦτα κατὰ καιρούς τινας τὰς περὶ τοῦ δόγματος κι νουμένας ἀμφιβολίας ἐν κοινῷ συνεδρίω διαλαβόντες· ὧν αἱ παραδόσεις ἔγγραφοι ταῖς Ἐκκλησίαις ἀεὶ δια σώζονται· εἰ ταῦτα λέγειν ἐχρῆν, οὐκ ἂν Πατρός τε καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος ἐποιοῦντο την μνήμην· εἴπερ ὅλως εὐσεβὲς ἢ ἀκίνδυνον ἦν πρὸς τὴν καινότητα ταύτην μεταχαράττειν τὰ τῆς πίστεως ῥήματα, ἢ πάντες ἀμαθεῖς ἦσαν ἐκεῖνοι, καὶ ἀκατή- χητοι τῶν μυστηρίων, καὶ τῶν προσφυῶν, ὥς φησιν οὗτος, ὀνομάτων ἀνήκοοι, οἱ μήτε εἰδότες, μήτε θε λήσαντες τῶν παραδοθέντων ἡμῖν διὰ τῆς θείας φω- νῆς ὀνομάτων τὰς ἰδίας ἐννοίας προτιμοτέρας ποιή- σασθαι. ᾿Αλλὰ παντὶ πρόδηλον οἶμαι την αἰτίαν εἶναι τῆς ταύτης όνοματοποιίας, ὅτι πάντες ἄνθρωποι Πατρὸς καὶ Υἱοῦ προσηγορίαν ἀκούσαντες, εὐθὺς τὴν οἰκείαν αὐτῶν καὶ φυσικὴν πρὸς ἄλληλα σχέσιν ὑπ' αὐτῶν τῶν ὀνομάτων ἐπιγινώσκουσι. Τὸ γὰρ τῆς φύσεως συγγενὲς ἐκ τῶν προσηγοριῶν τούτων αὐτομάτως διερμηνεύεται. "Ινα οὖν μὴ ταῦτα νοῆται περὶ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ μονογενοῦς Υἱοῦ, διὰ τοῦτο κλέπτει τῶν ἀκουόντων τὴν διὰ τῶν ὀνομάτων συνεισιοῦσαν τῆς οἰκειότητος ἔμφασιν· καὶ καταλιπὼν τὰ θεόπνευ στα βήματα, διὰ τῶν ἐπινοηθέντων ἐπὶ λύμῃ τῆς ἀληθείας ποιεῖται τὴν τοῦ δόγματος ἔκθεσιν. Καλῶς δὲ τοῦτό φησιν, οὐ τῶν καθόλου τῆς Εκκλησίας δογμάτων, ἀλλὰ τῶν καθ' ἑαυτοὺς ἐν τούτοις συμπληροῦσθαι τὸν λόγον. Εστι δὲ πρό- χειρος μὲν παντὶ τῷ γε νοῦν ἔχοντι, τῆς ἀσεβείας τῶν εἰρημένων ἡ κατανόησις. Οὐδὲν δὲ ἴσως ἀπὸ καιροῦ, καὶ καθ᾽ ἕκαστον διεξετάσαι τῷ λόγῳ· τί βουλόμενος τὸ ἀνώτατόν τε καὶ κυριώτατον μόνῃ προσμαρτυρεῖ τοῦ Πατρὸς τῇ οὐσίᾳ, οὔτε τοῦ Υἱοῦ, οὔτε τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἄνω τε καὶ κυρίαν εἶναι συγχωρῶν τὴν οὐσίαν. Οἶμαι γὰρ ἔγωγε μελέτην εἶναι ταύτην τῆς παντελούς κατὰ τὴν οὐσίαν ἀρνήσεως τοῦ Μονογενούς καὶ τοῦ Πνεύματος, καὶ τοῦτο λεληθότως κατασκευά- ζεσθαι διὰ τῆς τοιαύτης τεχνολογίας, τὸ μέχρις ονό ματος εἶναι ταῦτα δοκεῖν, τὴν δὲ ἀληθῆ τῆς ὑποστά σεως αὐτῶν ὁμολογίαν διὰ τῆς τοιαύτης κατασκευῆς ἀθετεῖσθαι· καὶ ὅτι ταῦτα τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον, χαλεπῶς ἄν τις κατανοήσεις μικρόν προσδιατρίψας τῷ λόγῳ. Οὐκ ἔστι τοῦ νομίζοντος ἀληθῶς εἶναι κατ' ἰδίαν ὑπόστασιν τὴν Μονογενῆ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ (α) S. GREGORII NYSSENI supremam et maxime proprie substantiam dicit; et A joco Filii eam, quæ est propter illam, post illam vero reliquis antecedentem; loco autem Spiritus sancti, eam, quæ nulli horum conjuncta est Atqui si his appellationibus uti satius esset, non adeo inops erat veritas, ut hæc nomina non repe- riret; neque adeo imperiti erant alii, qui postea ordine subsecuti mysterii hujus prædicationem exceperunt, quique ab initio oculati testes et mini- stri sermonis fuerunt, et qui post illos totum terra- rum orbem evangelica doctrina compleverunt; rursumque, qui posteris temporibus ortas de hoc dogmate dubitationes in communi concilio definie- runt, quorum traditiones scriptæ semper in Eccle- siis custodiuntur. Si ita loqui oportebat, non utique Patris et Filii et Spiritus sancti mentionem fecis– sent. Quod si omnino pietati consentaneum, et ab omni periculo remotum erat, ad hanc novitatem transferre filei vocabula,sequitur omnes illos fuisse indoctos, rerum divinarum rudes, et nominum co- gnatorum, ut iste dicit, expertes; illos, inquam, qui neque potuerunt neque voluerunt proprias cogi- tationes præponere iis nominibus, quæ a divinis oraculis accepimus. Sed omnibus manifestam arbitror causam, cur hæc nova nomina cuderit Eunomius. Nam omnes homines audito Patris et Filii vocabulo, statim pro- priam et naturalem inter ipsos habitudinem ex ipsis vocabulis agnoscunt: quæ enim naturalis sit habitudo, omnibus tacentibus, ex his appellationi. G bus intelligitur. Ut ergo hæc de Patre et Filio in animis hominum non ingenerarentur, subtrahit aŋ - dientibus eam, quæ cum nominibus subit muluæ habitudinis notionen, relictisque divinitus inspira- tis dictionibus, eas voces ad explicationem dogma- tum adhibet, quæ evertendæ veritati quam maxime sint idonea. Recte porro dicit, his non universæ Ecclesiæ de doctrina sententiam, sed suam perfici. Cuivis autem, qui vel paululum attendere velit, facile est, quam impia sint, quæ effutit, perspicere. At fortassis abs re non fuerit, sigillatim disquirere, quidnam sibi velit, cum supremam et maxime proprie sub- stantiam soli Patris substantiæ attribuit, non autem Filii et Spiritus sancti, cuin tamen concedat iis supernam et propriam substantiam. Arbitror enim ego hoc nihil esse aliud, quam machinam quamdam ad negandum funditus omnem substantiam Filii et Spiritus sancti, eumque occulte his verborum am- bagibus moliri, ut præter inane nomen nihil subesse credamus, vera substantiæ et essentiæ notione per has sutelas et fraudes destructa: quodque hæc ita sese habeant, nullo negotio deprehendet, qui ani- mum ad orationem ipsius paululum adjicere volet. Non enim is credere potest vere subsistere per ·propriam substantiam, Filium et Spiritum sanctum, D Sinlia S. Basilius l. iv contra Eunomium, statim sub initium.

ἅγιον, τὸ ἀκριβολογεῖσθαι περὶ τὴν ὁμολογίαν τῶν ονομάτων, οἷς ἀποσεμνύνειν οίεται δεῖν τὸν ἐπὶ πάν- των Θεόν. "Η γὰρ ἂν ἦν τῆς ἐσχάτης εὐηθείας, τῷ πράγματι συντιθέμενον, μικρολογεῖσθαι περὶ τὰ ῥή- ματα· νυνὶ δὲ τῷ μόνῃ προσμαρτυρῆσαι τοῦ Πατρὸς τῇ οὐσίᾳ τὸ ἀνώτατόν τε καὶ κυριώτατον, ἔδωκε διὰ τῆς σιωπῆς περὶ τῶν ὑπολοίπων, ὡς οὐ κυρίως ύφο εστώτων, στοχάζεσθαι. Πῶς γὰρ ἔστιν ἀληθῶς εἶναί τι λέγειν, ᾧ μὴ προσμαρτυρεῖται τὸ κυρίως εἶναι; Ανάγκη γὰρ ἐφ᾽ ὧν οὐχ ὁμολογεῖται τὸ κύριον, τοῖς ἀντιδιαστελλομένοις τῶν ὀνομάτων συντίθεσθαι. Το γὰρ μὴ κύριον, ἄκυρον πάντως. Ὥστε ἡ τοῦ μὴ κυ ρίως εἶναι κατασκευὴ τῆς παντελοῦς ἀνυπαρξίας ἀπό δειξις γίνεται· πρὸς ἦν ἔοικεν ὁ Εὐνόμιος βλέπων, ταῦτα καινοτομεῖν ἐν τῷ καθ᾿ ἑαυτὸν δόγματι τὰ ὀνό ματα. Οὐ γὰρ δὴ δι᾿ ἀπορίαν φήσει τις αὐτὸν εἰς ἀνόητον ὑπόληψιν ἐκπεσόντα τοπικῶς τὸ ἄνω πρὸς τὸ ὑπερβεβηκός διαστέλλειν, καὶ τῷ Πατρὶ καθάπερ γεωλογόν τινα σκοπιὰν ἀφορίζοντα, τὸν Υἱὸν τοῖς κοιλοτέροις εγκαθιδρύειν. Οὐδεὶς γὰρ οὕτω παῖς τὴν διάνοιαν, ὡς ἐπὶ τῆς νοερᾶς τε καὶ ἀσωμάτου φύσεως, τὴν κατὰ τόπον διαφορὰν ἐννοεῖν. Ιδιον γὰρ σωμά των ἡ ἐπὶ τόπου θέσις· τὸ δὲ τῇ φύσει νοερόν τε καὶ ξύλον, πόρρω τῆς κατὰ τόπον ἐννοίας ὁμολογεῖται. Τίς οὖν ἡ αἰτία τοῦ ἀνωτάτω λέγεσθαι μένου τοῦ Πα- τρὸς τὴν οὐσίαν ; Εἰς γὰρ ταύτας τὰς ὑπονοίας ἐξ ἀμα· θίας τινὸς αὐτὸν περιφέρεσθαι, οὐκ ἄν τις εὐκόλως ὑπονοήσειε, τὸν ἐν πολλοῖς, οἷς ἐπιδείκνυται, σοφὸν εἶναι προσποιούμενον· καὶ καθὼς ἀπαγορεύει ἡ θεία Γραφὴ, καὶ τὰ περισσὰ σοφιζόμενον. ᾿Αλλὰ μὴν οὐδὲ δυνάμεως, οὐδὲ ἀγαθότητος, οὐδὲ ἄλλου τινὸς τῶν τοιούτων ὑπεροχὴν, τὸ ἄνω φήσει τῆς οὐσίας ἐνδείκνυσθαι· καὶ γὰρ καὶ τοῦτο παντὶ γνώριμον, μὴ ὅτι τοῖς ἐπὶ σοφίᾳ πλεονεκτεῖν ὑπει- λημμένοις· ὅτι ἀνενδεής πρὸς τελείαν ἀγαθότητά τε και δύναμιν, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα, ἥ τε τοῦ Μονογενούς καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματός ἐστιν ὑπόστασις. Τὰ γὰρ ἀγαθὰ πάντα, ἕως ἂν ἀπαράδεκτα τοῦ ἐναντιουμένου, δρον οὐκ ἔχει τῆς ἀγαθότητος. Επειδή μόνοις τοῖς ἐναντίοις πέφυκε περιγράφεσθαι, ὡς ἐπὶ τῶν καθ' ἕκαστον υποδειγμάτων ἔστιν ἰδεῖν. Ἡ δύναμις ἀσθενείας παραλαβούσης ίσταται· ἡ ζωὴ θανάτῳ περιορίζεται· φωτός πέρας τὸ σκότος ἐστί· καὶ πάντα συνελόντι φάναι, τὰ καθ᾽ ἕκαστον ἀγαθὰ τοῖς ἐναντίοις ἐναπο- λήγει. Εἰ μὲν οὖν τρεπτὴν πρὸς τὸ χεῖρον τὴν φύσιν τοῦ Μονογενοῦς καὶ τοῦ Πνεύματος ὑποτίθεται, εἰκό. τως ἐπ' αὐτῶν κατασμικρύνει τὴν τῆς ἀγαθότητος ἔννοιαν · ὡς δυναμένων καὶ τοῖς ἐναντίοις συνενεχθή ναι. Εἰ δὲ ἀνεπίδεκτός ἐστι τοῦ χείρονος ἡ θεία τε καὶ ἀναλλοίωτος φύσις, καὶ τοῦτο παρ' αὐτῶν τῶν ἐχθρῶν ὠμολόγηται, ἀόριστος πάντως ἐν τῷ ἀγαθῷ θεωρεί ται. Τὸ δὲ ἀόριστον, ἀπείρῳ ταυτόν ἐστιν. Απείρου δὲ, καὶ ἀορίστου πλεονασμόν, καὶ ἐλάττωσιν ἐννοεῖν, τῆς ἐσχάτης ἀλογίας ἐστί. Πῶς γὰρ ἂν ὁ τῆς ἀπει * (α) CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A qui adeo laboriose in nominibus cudendis desudat, quibus putat Patrem esse afficiendum; nam extre mæ dementiæ esset, eum, qui rem confiteretur, occupari velle circa voculas. At cum supremam et maxime propriam substantiam soli Patri assignet, ipso silentio conjicere nos facit, quasi reliqui non proprie subsistant. Quomodo enim dicere possumus vere esse aliquid, si proprie esse non potest (a) ? Necesse namque est ea, quibus proprie esse non convenit, oppositis nominibus denotare. Nam quod non est proprie, improprie sit oportet. Itaque as- serere, quod proprie non sit Filius, et Spiritus sanctus, nihil est aliud, quam omnen omnino sub- stantiam adimere: quod sine dubio Eunomius spectans, hæc nomina suæ doctrinæ propria exco- B gitavit. Non enim dici potest illum eo stultitiæ processisse, ut superum tanquam locum inferiori opposuerit, et Patri velut editiorem quamdam spe- culain assignarit, collocato in humilioribus locis Filio. Nam nullus adeo insipiens et stolidus est, qui in natura illa sub solum intellectum cadente differen- tiam loci reperiri existimet; loci enim positiones proprie sunt corporum ; at quod natura sua spiri- tuale est, et omnis materiei expers, ei omnium confessione circumscriptio loci non competit. Qua igitur de causa asserit iste solam Patris substan- tiam esse omnium supremam ? Nam ex inscitia illum in has ineptias incidere haud facile aliquis sibi persuadeat ; quippe qui in rebus et scriptis suis cum primis sapientiæ laude præstare videri cupiat : quique,quod tamen Scriptura divina vetat, eliam plus quam oportet sapiat 9. C D Eccli. vi, 17. Atqui nec affirmare poterit supremum illud, quod substantiæ Patris tribuit, significare excellentiam quamdam potestatis, bonitatis, aut alterius ali- cujus de genere eodem. Etenim hoc quibusvis ma- nifestum est, exceptis iis, qui sapientiæ principa- tum sibi arrogant, unigeniti Filii et Spiritus sancti substantiæ nihil penitus deesse ad omnibus nu- meris absolutam bonitatem, potentiam, et ad id genus alia attributa. Omnia enim bona quandiu pura, et a suo contrario libera manent, limite ca- rent. Nam solo contrario terminari, et certis quasi finibus includi solent: ut videre licet, si quis si- gillatim res intueri velit. Valetudo enim veniente imbecillitatě finitur, vita morte circumscribitur, lucem terminant tenebræ, et ut rem in pauca con- feram, quælibet bona ingruente contrario desinunt. Si igitur arbitratur, naturam Unigeniti et Spiritus sancti mutationi in deterius obnoxiam esse, me- rito sane opinionem de earumdem bonitate immi- nuit et elevat, cum contrarii sint capaces. At si divina natura in deterius immutabilis prorsus et invariabilis est, ut ipsi quoque hostes fatentur, ne- cessario sequitur eam interminatam bonitatem ha- bere: interminatum autem et infinitum idem sunt. Profert hunc locum Cypariss. Decad. iv, cap. 9.

ἅγιον, τὸ ἀκριβολογεῖσθαι περὶ τὴν ὁμολογίαν τῶν ονομάτων, οἷς ἀποσεμνύνειν οίεται δεῖν τὸν ἐπὶ πάν- των Θεόν. "Η γὰρ ἂν ἦν τῆς ἐσχάτης εὐηθείας, τῷ πράγματι συντιθέμενον, μικρολογεῖσθαι περὶ τὰ ῥή- ματα· νυνὶ δὲ τῷ μόνῃ προσμαρτυρῆσαι τοῦ Πατρὸς τῇ οὐσίᾳ τὸ ἀνώτατόν τε καὶ κυριώτατον, ἔδωκε διὰ τῆς σιωπῆς περὶ τῶν ὑπολοίπων, ὡς οὐ κυρίως ύφο εστώτων, στοχάζεσθαι. Πῶς γὰρ ἔστιν ἀληθῶς εἶναί τι λέγειν, ᾧ μὴ προσμαρτυρεῖται τὸ κυρίως εἶναι; Ανάγκη γὰρ ἐφ᾽ ὧν οὐχ ὁμολογεῖται τὸ κύριον, τοῖς ἀντιδιαστελλομένοις τῶν ὀνομάτων συντίθεσθαι. Το γὰρ μὴ κύριον, ἄκυρον πάντως. Ὥστε ἡ τοῦ μὴ κυ ρίως εἶναι κατασκευὴ τῆς παντελοῦς ἀνυπαρξίας ἀπό δειξις γίνεται· πρὸς ἦν ἔοικεν ὁ Εὐνόμιος βλέπων, ταῦτα καινοτομεῖν ἐν τῷ καθ᾿ ἑαυτὸν δόγματι τὰ ὀνό ματα. Οὐ γὰρ δὴ δι᾿ ἀπορίαν φήσει τις αὐτὸν εἰς ἀνόητον ὑπόληψιν ἐκπεσόντα τοπικῶς τὸ ἄνω πρὸς τὸ ὑπερβεβηκός διαστέλλειν, καὶ τῷ Πατρὶ καθάπερ γεωλογόν τινα σκοπιὰν ἀφορίζοντα, τὸν Υἱὸν τοῖς κοιλοτέροις εγκαθιδρύειν. Οὐδεὶς γὰρ οὕτω παῖς τὴν διάνοιαν, ὡς ἐπὶ τῆς νοερᾶς τε καὶ ἀσωμάτου φύσεως, τὴν κατὰ τόπον διαφορὰν ἐννοεῖν. Ιδιον γὰρ σωμά των ἡ ἐπὶ τόπου θέσις· τὸ δὲ τῇ φύσει νοερόν τε καὶ ξύλον, πόρρω τῆς κατὰ τόπον ἐννοίας ὁμολογεῖται. Τίς οὖν ἡ αἰτία τοῦ ἀνωτάτω λέγεσθαι μένου τοῦ Πα- τρὸς τὴν οὐσίαν ; Εἰς γὰρ ταύτας τὰς ὑπονοίας ἐξ ἀμα· θίας τινὸς αὐτὸν περιφέρεσθαι, οὐκ ἄν τις εὐκόλως ὑπονοήσειε, τὸν ἐν πολλοῖς, οἷς ἐπιδείκνυται, σοφὸν εἶναι προσποιούμενον· καὶ καθὼς ἀπαγορεύει ἡ θεία Γραφὴ, καὶ τὰ περισσὰ σοφιζόμενον. ᾿Αλλὰ μὴν οὐδὲ δυνάμεως, οὐδὲ ἀγαθότητος, οὐδὲ ἄλλου τινὸς τῶν τοιούτων ὑπεροχὴν, τὸ ἄνω φήσει τῆς οὐσίας ἐνδείκνυσθαι· καὶ γὰρ καὶ τοῦτο παντὶ γνώριμον, μὴ ὅτι τοῖς ἐπὶ σοφίᾳ πλεονεκτεῖν ὑπει- λημμένοις· ὅτι ἀνενδεής πρὸς τελείαν ἀγαθότητά τε και δύναμιν, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα, ἥ τε τοῦ Μονογενούς καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματός ἐστιν ὑπόστασις. Τὰ γὰρ ἀγαθὰ πάντα, ἕως ἂν ἀπαράδεκτα τοῦ ἐναντιουμένου, δρον οὐκ ἔχει τῆς ἀγαθότητος. Επειδή μόνοις τοῖς ἐναντίοις πέφυκε περιγράφεσθαι, ὡς ἐπὶ τῶν καθ' ἕκαστον υποδειγμάτων ἔστιν ἰδεῖν. Ἡ δύναμις ἀσθενείας παραλαβούσης ίσταται· ἡ ζωὴ θανάτῳ περιορίζεται· φωτός πέρας τὸ σκότος ἐστί· καὶ πάντα συνελόντι φάναι, τὰ καθ᾽ ἕκαστον ἀγαθὰ τοῖς ἐναντίοις ἐναπο- λήγει. Εἰ μὲν οὖν τρεπτὴν πρὸς τὸ χεῖρον τὴν φύσιν τοῦ Μονογενοῦς καὶ τοῦ Πνεύματος ὑποτίθεται, εἰκό. τως ἐπ' αὐτῶν κατασμικρύνει τὴν τῆς ἀγαθότητος ἔννοιαν · ὡς δυναμένων καὶ τοῖς ἐναντίοις συνενεχθή ναι. Εἰ δὲ ἀνεπίδεκτός ἐστι τοῦ χείρονος ἡ θεία τε καὶ ἀναλλοίωτος φύσις, καὶ τοῦτο παρ' αὐτῶν τῶν ἐχθρῶν ὠμολόγηται, ἀόριστος πάντως ἐν τῷ ἀγαθῷ θεωρεί ται. Τὸ δὲ ἀόριστον, ἀπείρῳ ταυτόν ἐστιν. Απείρου δὲ, καὶ ἀορίστου πλεονασμόν, καὶ ἐλάττωσιν ἐννοεῖν, τῆς ἐσχάτης ἀλογίας ἐστί. Πῶς γὰρ ἂν ὁ τῆς ἀπει * (α) CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A qui adeo laboriose in nominibus cudendis desudat, quibus putat Patrem esse afficiendum; nam extre mæ dementiæ esset, eum, qui rem confiteretur, occupari velle circa voculas. At cum supremam et maxime propriam substantiam soli Patri assignet, ipso silentio conjicere nos facit, quasi reliqui non proprie subsistant. Quomodo enim dicere possumus vere esse aliquid, si proprie esse non potest (a) ? Necesse namque est ea, quibus proprie esse non convenit, oppositis nominibus denotare. Nam quod non est proprie, improprie sit oportet. Itaque as- serere, quod proprie non sit Filius, et Spiritus sanctus, nihil est aliud, quam omnen omnino sub- stantiam adimere: quod sine dubio Eunomius spectans, hæc nomina suæ doctrinæ propria exco- B gitavit. Non enim dici potest illum eo stultitiæ processisse, ut superum tanquam locum inferiori opposuerit, et Patri velut editiorem quamdam spe- culain assignarit, collocato in humilioribus locis Filio. Nam nullus adeo insipiens et stolidus est, qui in natura illa sub solum intellectum cadente differen- tiam loci reperiri existimet; loci enim positiones proprie sunt corporum ; at quod natura sua spiri- tuale est, et omnis materiei expers, ei omnium confessione circumscriptio loci non competit. Qua igitur de causa asserit iste solam Patris substan- tiam esse omnium supremam ? Nam ex inscitia illum in has ineptias incidere haud facile aliquis sibi persuadeat ; quippe qui in rebus et scriptis suis cum primis sapientiæ laude præstare videri cupiat : quique,quod tamen Scriptura divina vetat, eliam plus quam oportet sapiat 9. C D Eccli. vi, 17. Atqui nec affirmare poterit supremum illud, quod substantiæ Patris tribuit, significare excellentiam quamdam potestatis, bonitatis, aut alterius ali- cujus de genere eodem. Etenim hoc quibusvis ma- nifestum est, exceptis iis, qui sapientiæ principa- tum sibi arrogant, unigeniti Filii et Spiritus sancti substantiæ nihil penitus deesse ad omnibus nu- meris absolutam bonitatem, potentiam, et ad id genus alia attributa. Omnia enim bona quandiu pura, et a suo contrario libera manent, limite ca- rent. Nam solo contrario terminari, et certis quasi finibus includi solent: ut videre licet, si quis si- gillatim res intueri velit. Valetudo enim veniente imbecillitatě finitur, vita morte circumscribitur, lucem terminant tenebræ, et ut rem in pauca con- feram, quælibet bona ingruente contrario desinunt. Si igitur arbitratur, naturam Unigeniti et Spiritus sancti mutationi in deterius obnoxiam esse, me- rito sane opinionem de earumdem bonitate immi- nuit et elevat, cum contrarii sint capaces. At si divina natura in deterius immutabilis prorsus et invariabilis est, ut ipsi quoque hostes fatentur, ne- cessario sequitur eam interminatam bonitatem ha- bere: interminatum autem et infinitum idem sunt. Profert hunc locum Cypariss. Decad. iv, cap. 9.

ἅγιον, τὸ ἀκριβολογεῖσθαι περὶ τὴν ὁμολογίαν τῶν ονομάτων, οἷς ἀποσεμνύνειν οίεται δεῖν τὸν ἐπὶ πάν- των Θεόν. "Η γὰρ ἂν ἦν τῆς ἐσχάτης εὐηθείας, τῷ πράγματι συντιθέμενον, μικρολογεῖσθαι περὶ τὰ ῥή- ματα· νυνὶ δὲ τῷ μόνῃ προσμαρτυρῆσαι τοῦ Πατρὸς τῇ οὐσίᾳ τὸ ἀνώτατόν τε καὶ κυριώτατον, ἔδωκε διὰ τῆς σιωπῆς περὶ τῶν ὑπολοίπων, ὡς οὐ κυρίως ύφο εστώτων, στοχάζεσθαι. Πῶς γὰρ ἔστιν ἀληθῶς εἶναί τι λέγειν, ᾧ μὴ προσμαρτυρεῖται τὸ κυρίως εἶναι; Ανάγκη γὰρ ἐφ᾽ ὧν οὐχ ὁμολογεῖται τὸ κύριον, τοῖς ἀντιδιαστελλομένοις τῶν ὀνομάτων συντίθεσθαι. Το γὰρ μὴ κύριον, ἄκυρον πάντως. Ὥστε ἡ τοῦ μὴ κυ ρίως εἶναι κατασκευὴ τῆς παντελοῦς ἀνυπαρξίας ἀπό δειξις γίνεται· πρὸς ἦν ἔοικεν ὁ Εὐνόμιος βλέπων, ταῦτα καινοτομεῖν ἐν τῷ καθ᾿ ἑαυτὸν δόγματι τὰ ὀνό ματα. Οὐ γὰρ δὴ δι᾿ ἀπορίαν φήσει τις αὐτὸν εἰς ἀνόητον ὑπόληψιν ἐκπεσόντα τοπικῶς τὸ ἄνω πρὸς τὸ ὑπερβεβηκός διαστέλλειν, καὶ τῷ Πατρὶ καθάπερ γεωλογόν τινα σκοπιὰν ἀφορίζοντα, τὸν Υἱὸν τοῖς κοιλοτέροις εγκαθιδρύειν. Οὐδεὶς γὰρ οὕτω παῖς τὴν διάνοιαν, ὡς ἐπὶ τῆς νοερᾶς τε καὶ ἀσωμάτου φύσεως, τὴν κατὰ τόπον διαφορὰν ἐννοεῖν. Ιδιον γὰρ σωμά των ἡ ἐπὶ τόπου θέσις· τὸ δὲ τῇ φύσει νοερόν τε καὶ ξύλον, πόρρω τῆς κατὰ τόπον ἐννοίας ὁμολογεῖται. Τίς οὖν ἡ αἰτία τοῦ ἀνωτάτω λέγεσθαι μένου τοῦ Πα- τρὸς τὴν οὐσίαν ; Εἰς γὰρ ταύτας τὰς ὑπονοίας ἐξ ἀμα· θίας τινὸς αὐτὸν περιφέρεσθαι, οὐκ ἄν τις εὐκόλως ὑπονοήσειε, τὸν ἐν πολλοῖς, οἷς ἐπιδείκνυται, σοφὸν εἶναι προσποιούμενον· καὶ καθὼς ἀπαγορεύει ἡ θεία Γραφὴ, καὶ τὰ περισσὰ σοφιζόμενον. ᾿Αλλὰ μὴν οὐδὲ δυνάμεως, οὐδὲ ἀγαθότητος, οὐδὲ ἄλλου τινὸς τῶν τοιούτων ὑπεροχὴν, τὸ ἄνω φήσει τῆς οὐσίας ἐνδείκνυσθαι· καὶ γὰρ καὶ τοῦτο παντὶ γνώριμον, μὴ ὅτι τοῖς ἐπὶ σοφίᾳ πλεονεκτεῖν ὑπει- λημμένοις· ὅτι ἀνενδεής πρὸς τελείαν ἀγαθότητά τε και δύναμιν, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα, ἥ τε τοῦ Μονογενούς καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματός ἐστιν ὑπόστασις. Τὰ γὰρ ἀγαθὰ πάντα, ἕως ἂν ἀπαράδεκτα τοῦ ἐναντιουμένου, δρον οὐκ ἔχει τῆς ἀγαθότητος. Επειδή μόνοις τοῖς ἐναντίοις πέφυκε περιγράφεσθαι, ὡς ἐπὶ τῶν καθ' ἕκαστον υποδειγμάτων ἔστιν ἰδεῖν. Ἡ δύναμις ἀσθενείας παραλαβούσης ίσταται· ἡ ζωὴ θανάτῳ περιορίζεται· φωτός πέρας τὸ σκότος ἐστί· καὶ πάντα συνελόντι φάναι, τὰ καθ᾽ ἕκαστον ἀγαθὰ τοῖς ἐναντίοις ἐναπο- λήγει. Εἰ μὲν οὖν τρεπτὴν πρὸς τὸ χεῖρον τὴν φύσιν τοῦ Μονογενοῦς καὶ τοῦ Πνεύματος ὑποτίθεται, εἰκό. τως ἐπ' αὐτῶν κατασμικρύνει τὴν τῆς ἀγαθότητος ἔννοιαν · ὡς δυναμένων καὶ τοῖς ἐναντίοις συνενεχθή ναι. Εἰ δὲ ἀνεπίδεκτός ἐστι τοῦ χείρονος ἡ θεία τε καὶ ἀναλλοίωτος φύσις, καὶ τοῦτο παρ' αὐτῶν τῶν ἐχθρῶν ὠμολόγηται, ἀόριστος πάντως ἐν τῷ ἀγαθῷ θεωρεί ται. Τὸ δὲ ἀόριστον, ἀπείρῳ ταυτόν ἐστιν. Απείρου δὲ, καὶ ἀορίστου πλεονασμόν, καὶ ἐλάττωσιν ἐννοεῖν, τῆς ἐσχάτης ἀλογίας ἐστί. Πῶς γὰρ ἂν ὁ τῆς ἀπει * (α) CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A qui adeo laboriose in nominibus cudendis desudat, quibus putat Patrem esse afficiendum; nam extre mæ dementiæ esset, eum, qui rem confiteretur, occupari velle circa voculas. At cum supremam et maxime propriam substantiam soli Patri assignet, ipso silentio conjicere nos facit, quasi reliqui non proprie subsistant. Quomodo enim dicere possumus vere esse aliquid, si proprie esse non potest (a) ? Necesse namque est ea, quibus proprie esse non convenit, oppositis nominibus denotare. Nam quod non est proprie, improprie sit oportet. Itaque as- serere, quod proprie non sit Filius, et Spiritus sanctus, nihil est aliud, quam omnen omnino sub- stantiam adimere: quod sine dubio Eunomius spectans, hæc nomina suæ doctrinæ propria exco- B gitavit. Non enim dici potest illum eo stultitiæ processisse, ut superum tanquam locum inferiori opposuerit, et Patri velut editiorem quamdam spe- culain assignarit, collocato in humilioribus locis Filio. Nam nullus adeo insipiens et stolidus est, qui in natura illa sub solum intellectum cadente differen- tiam loci reperiri existimet; loci enim positiones proprie sunt corporum ; at quod natura sua spiri- tuale est, et omnis materiei expers, ei omnium confessione circumscriptio loci non competit. Qua igitur de causa asserit iste solam Patris substan- tiam esse omnium supremam ? Nam ex inscitia illum in has ineptias incidere haud facile aliquis sibi persuadeat ; quippe qui in rebus et scriptis suis cum primis sapientiæ laude præstare videri cupiat : quique,quod tamen Scriptura divina vetat, eliam plus quam oportet sapiat 9. C D Eccli. vi, 17. Atqui nec affirmare poterit supremum illud, quod substantiæ Patris tribuit, significare excellentiam quamdam potestatis, bonitatis, aut alterius ali- cujus de genere eodem. Etenim hoc quibusvis ma- nifestum est, exceptis iis, qui sapientiæ principa- tum sibi arrogant, unigeniti Filii et Spiritus sancti substantiæ nihil penitus deesse ad omnibus nu- meris absolutam bonitatem, potentiam, et ad id genus alia attributa. Omnia enim bona quandiu pura, et a suo contrario libera manent, limite ca- rent. Nam solo contrario terminari, et certis quasi finibus includi solent: ut videre licet, si quis si- gillatim res intueri velit. Valetudo enim veniente imbecillitatě finitur, vita morte circumscribitur, lucem terminant tenebræ, et ut rem in pauca con- feram, quælibet bona ingruente contrario desinunt. Si igitur arbitratur, naturam Unigeniti et Spiritus sancti mutationi in deterius obnoxiam esse, me- rito sane opinionem de earumdem bonitate immi- nuit et elevat, cum contrarii sint capaces. At si divina natura in deterius immutabilis prorsus et invariabilis est, ut ipsi quoque hostes fatentur, ne- cessario sequitur eam interminatam bonitatem ha- bere: interminatum autem et infinitum idem sunt. Profert hunc locum Cypariss. Decad. iv, cap. 9.

ἅγιον, τὸ ἀκριβολογεῖσθαι περὶ τὴν ὁμολογίαν τῶν ονομάτων, οἷς ἀποσεμνύνειν οίεται δεῖν τὸν ἐπὶ πάν- των Θεόν. "Η γὰρ ἂν ἦν τῆς ἐσχάτης εὐηθείας, τῷ πράγματι συντιθέμενον, μικρολογεῖσθαι περὶ τὰ ῥή- ματα· νυνὶ δὲ τῷ μόνῃ προσμαρτυρῆσαι τοῦ Πατρὸς τῇ οὐσίᾳ τὸ ἀνώτατόν τε καὶ κυριώτατον, ἔδωκε διὰ τῆς σιωπῆς περὶ τῶν ὑπολοίπων, ὡς οὐ κυρίως ύφο εστώτων, στοχάζεσθαι. Πῶς γὰρ ἔστιν ἀληθῶς εἶναί τι λέγειν, ᾧ μὴ προσμαρτυρεῖται τὸ κυρίως εἶναι; Ανάγκη γὰρ ἐφ᾽ ὧν οὐχ ὁμολογεῖται τὸ κύριον, τοῖς ἀντιδιαστελλομένοις τῶν ὀνομάτων συντίθεσθαι. Το γὰρ μὴ κύριον, ἄκυρον πάντως. Ὥστε ἡ τοῦ μὴ κυ ρίως εἶναι κατασκευὴ τῆς παντελοῦς ἀνυπαρξίας ἀπό δειξις γίνεται· πρὸς ἦν ἔοικεν ὁ Εὐνόμιος βλέπων, ταῦτα καινοτομεῖν ἐν τῷ καθ᾿ ἑαυτὸν δόγματι τὰ ὀνό ματα. Οὐ γὰρ δὴ δι᾿ ἀπορίαν φήσει τις αὐτὸν εἰς ἀνόητον ὑπόληψιν ἐκπεσόντα τοπικῶς τὸ ἄνω πρὸς τὸ ὑπερβεβηκός διαστέλλειν, καὶ τῷ Πατρὶ καθάπερ γεωλογόν τινα σκοπιὰν ἀφορίζοντα, τὸν Υἱὸν τοῖς κοιλοτέροις εγκαθιδρύειν. Οὐδεὶς γὰρ οὕτω παῖς τὴν διάνοιαν, ὡς ἐπὶ τῆς νοερᾶς τε καὶ ἀσωμάτου φύσεως, τὴν κατὰ τόπον διαφορὰν ἐννοεῖν. Ιδιον γὰρ σωμά των ἡ ἐπὶ τόπου θέσις· τὸ δὲ τῇ φύσει νοερόν τε καὶ ξύλον, πόρρω τῆς κατὰ τόπον ἐννοίας ὁμολογεῖται. Τίς οὖν ἡ αἰτία τοῦ ἀνωτάτω λέγεσθαι μένου τοῦ Πα- τρὸς τὴν οὐσίαν ; Εἰς γὰρ ταύτας τὰς ὑπονοίας ἐξ ἀμα· θίας τινὸς αὐτὸν περιφέρεσθαι, οὐκ ἄν τις εὐκόλως ὑπονοήσειε, τὸν ἐν πολλοῖς, οἷς ἐπιδείκνυται, σοφὸν εἶναι προσποιούμενον· καὶ καθὼς ἀπαγορεύει ἡ θεία Γραφὴ, καὶ τὰ περισσὰ σοφιζόμενον. ᾿Αλλὰ μὴν οὐδὲ δυνάμεως, οὐδὲ ἀγαθότητος, οὐδὲ ἄλλου τινὸς τῶν τοιούτων ὑπεροχὴν, τὸ ἄνω φήσει τῆς οὐσίας ἐνδείκνυσθαι· καὶ γὰρ καὶ τοῦτο παντὶ γνώριμον, μὴ ὅτι τοῖς ἐπὶ σοφίᾳ πλεονεκτεῖν ὑπει- λημμένοις· ὅτι ἀνενδεής πρὸς τελείαν ἀγαθότητά τε και δύναμιν, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα, ἥ τε τοῦ Μονογενούς καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματός ἐστιν ὑπόστασις. Τὰ γὰρ ἀγαθὰ πάντα, ἕως ἂν ἀπαράδεκτα τοῦ ἐναντιουμένου, δρον οὐκ ἔχει τῆς ἀγαθότητος. Επειδή μόνοις τοῖς ἐναντίοις πέφυκε περιγράφεσθαι, ὡς ἐπὶ τῶν καθ' ἕκαστον υποδειγμάτων ἔστιν ἰδεῖν. Ἡ δύναμις ἀσθενείας παραλαβούσης ίσταται· ἡ ζωὴ θανάτῳ περιορίζεται· φωτός πέρας τὸ σκότος ἐστί· καὶ πάντα συνελόντι φάναι, τὰ καθ᾽ ἕκαστον ἀγαθὰ τοῖς ἐναντίοις ἐναπο- λήγει. Εἰ μὲν οὖν τρεπτὴν πρὸς τὸ χεῖρον τὴν φύσιν τοῦ Μονογενοῦς καὶ τοῦ Πνεύματος ὑποτίθεται, εἰκό. τως ἐπ' αὐτῶν κατασμικρύνει τὴν τῆς ἀγαθότητος ἔννοιαν · ὡς δυναμένων καὶ τοῖς ἐναντίοις συνενεχθή ναι. Εἰ δὲ ἀνεπίδεκτός ἐστι τοῦ χείρονος ἡ θεία τε καὶ ἀναλλοίωτος φύσις, καὶ τοῦτο παρ' αὐτῶν τῶν ἐχθρῶν ὠμολόγηται, ἀόριστος πάντως ἐν τῷ ἀγαθῷ θεωρεί ται. Τὸ δὲ ἀόριστον, ἀπείρῳ ταυτόν ἐστιν. Απείρου δὲ, καὶ ἀορίστου πλεονασμόν, καὶ ἐλάττωσιν ἐννοεῖν, τῆς ἐσχάτης ἀλογίας ἐστί. Πῶς γὰρ ἂν ὁ τῆς ἀπει * (α) CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A qui adeo laboriose in nominibus cudendis desudat, quibus putat Patrem esse afficiendum; nam extre mæ dementiæ esset, eum, qui rem confiteretur, occupari velle circa voculas. At cum supremam et maxime propriam substantiam soli Patri assignet, ipso silentio conjicere nos facit, quasi reliqui non proprie subsistant. Quomodo enim dicere possumus vere esse aliquid, si proprie esse non potest (a) ? Necesse namque est ea, quibus proprie esse non convenit, oppositis nominibus denotare. Nam quod non est proprie, improprie sit oportet. Itaque as- serere, quod proprie non sit Filius, et Spiritus sanctus, nihil est aliud, quam omnen omnino sub- stantiam adimere: quod sine dubio Eunomius spectans, hæc nomina suæ doctrinæ propria exco- B gitavit. Non enim dici potest illum eo stultitiæ processisse, ut superum tanquam locum inferiori opposuerit, et Patri velut editiorem quamdam spe- culain assignarit, collocato in humilioribus locis Filio. Nam nullus adeo insipiens et stolidus est, qui in natura illa sub solum intellectum cadente differen- tiam loci reperiri existimet; loci enim positiones proprie sunt corporum ; at quod natura sua spiri- tuale est, et omnis materiei expers, ei omnium confessione circumscriptio loci non competit. Qua igitur de causa asserit iste solam Patris substan- tiam esse omnium supremam ? Nam ex inscitia illum in has ineptias incidere haud facile aliquis sibi persuadeat ; quippe qui in rebus et scriptis suis cum primis sapientiæ laude præstare videri cupiat : quique,quod tamen Scriptura divina vetat, eliam plus quam oportet sapiat 9. C D Eccli. vi, 17. Atqui nec affirmare poterit supremum illud, quod substantiæ Patris tribuit, significare excellentiam quamdam potestatis, bonitatis, aut alterius ali- cujus de genere eodem. Etenim hoc quibusvis ma- nifestum est, exceptis iis, qui sapientiæ principa- tum sibi arrogant, unigeniti Filii et Spiritus sancti substantiæ nihil penitus deesse ad omnibus nu- meris absolutam bonitatem, potentiam, et ad id genus alia attributa. Omnia enim bona quandiu pura, et a suo contrario libera manent, limite ca- rent. Nam solo contrario terminari, et certis quasi finibus includi solent: ut videre licet, si quis si- gillatim res intueri velit. Valetudo enim veniente imbecillitatě finitur, vita morte circumscribitur, lucem terminant tenebræ, et ut rem in pauca con- feram, quælibet bona ingruente contrario desinunt. Si igitur arbitratur, naturam Unigeniti et Spiritus sancti mutationi in deterius obnoxiam esse, me- rito sane opinionem de earumdem bonitate immi- nuit et elevat, cum contrarii sint capaces. At si divina natura in deterius immutabilis prorsus et invariabilis est, ut ipsi quoque hostes fatentur, ne- cessario sequitur eam interminatam bonitatem ha- bere: interminatum autem et infinitum idem sunt. Profert hunc locum Cypariss. Decad. iv, cap. 9.

οὐσίαν ἐνδεικνυμένων, ἣν μόνην κυρίως είναι διισχυ- ρίζονται, τὴν δὲ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματὸς ἐν τοῖς μὴ οὖσι λογιζομένων· πᾶν γὰρ τὸ μὴ κυρίως ὄν, ἐν ῥήματι μόνῳ, καὶ καταχρήσει συνηθείας είναι λέγεται. Ὥσπερ καὶ ἄνθρωπος ὀνομάζεται, οὐχ ὁ διὰ μιμήσεως ἐπὶ τῆς εἰκόνος δεικνύμενος, ἀλλ' ὁ κυρίως λεγόμενος οὗτος, οὐχ ὁμοίωμα τοῦ ἀνθρώπου, ἀλλὰ τὸ ἀρχέτυπον ἐστι τοῦ ὁμοιώματος· ἡ δὲ εἰκὼν, μέχρις ὀνόματος άνθρωπος, καὶ διὰ τοῦτο οὐκ ἔχει τὸ κυ ρίως λέγεσθαι, ὅπερ λέγεται, ὅτι οὐκ ἔστι τῇ φύσει ὁ ὀνομάζεται. Καὶ ἐνταῦθα τοίνυν, εἰ μόνου τοῦ Πα- τρὸς ἡ οὐσία κυρίως λέγεται, ἡ δὲ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος οὐκέτι, τί ἄλλο; Η οὐχὶ ἄρνησίς ἐστι περιφανὴς τοῦ σωτηρίου κηρύγματος; Οὐκοῦν ἀπὸ τῆς Ἐκκλησίας ἐπὶ τὰς συναγωγὰς τῶν Ἰουδαίων παλινδρομείτωσαν, ἐν τῷ μὴ διδόναι τὸν Υἱὸν κυ ρίως εἶναι, τὸ μηδὲ ὅλως εἶναι κατασκευάζοντες· τὸ γὰρ ἄκυρον τῷ ἀνυπάρκτῳ ταυτόν ἐστιν. Ἐπεὶ δὲ καὶ σοφὸς εἶναι τὰ τοιαῦτα βούλεται, καὶ διαπτύει τοὺς ἄνευ λογικῆς ἐντρεχείας ἐπιχειροῦντας τῷ γράφειν· εἰπάτω τοῖς καταφρονουμένοις ἡμῖν ἐκ τείας σοφίας τὸ μᾶλλον τε καὶ ἧττον τῆς οὐσίας Εγνώρισε. Τις λόγος ὁ τὴν τοιαύτην διαφορὰν πα ραστήσας, ὅτι οὐσία τις ἑτέρας οὐσίας μᾶλλον ἐστι, κατ' αὐτὸ λέγω τὸ σημαινόμενον τῆς οὐσίας ; Μὴ γὰρ δὴ προφερέτω τὰς τῶν ποιοτήτων ἢ τὰς τῶν ἴδιω μάτων διαφοράς, ὅσαι περὶ οὐσίαν τῷ λόγῳ τῆς ἐπι- νοίας καταλαμβάνονται, ἄλλο τι παρὰ τὸ ὑποκείμε. τον οὖσαι. Οὐ γὰρ ἀτμῶν, ἡ χρωμάτων, ἢ βάρους, ἢ δυνάμεως, ἢ ἀξιώματος, ἢ τρόπων, καὶ ἤθους δια- φοράς, ἢ εἴ τι ἄλλο περί τε σώμα και ψυχήν θεω ρεῖται, ταῦτα πρόκειται νῦν ἐξετάζειν· ἀλλ' αὐτὸ λέγω ὑποκείμενον, ᾧ κυρίως τὸ τῆς οὐσίας ἐπικέ- κληται ὄνομα, εἴ τινα πρὸς ἄλλην οὐσίαν ἐν τῷ μᾶλ λον εἶναι τὴν διαφορὰν ἔχει. Αλλ' οὔπω μέχρι τοῦ νῦν ἀκηκόαμεν δύο τινῶν ὁμολογουμένων εἶναι, ἕως ἂν ἀμφότερα ᾖ, τὸ μέν τι μᾶλλον, τὸ δὲ ἔλαττον εἶναι· ἔστι γὰρ ὁμοίως ἑκάτερον, ἕως ἂν ᾖ καθό ἐστιν, ὑπο εξηρημένου, καθώς προείρηται, τοῦ κατὰ τὸ προ- τιμότερον ἢ διαρκέστερον λόγου. Εἰ μὲν οὖν οὐ δίδωσιν ὅλως ἐν οὐσίᾳ τὸν Μονογενῆ θεωρεῖσθαι πρὸς τοῦτο γὰρ ἔοικε λεληθότως αὐτῷ κατολισθαίνειν ὁ λόγος), ὁ μὴ διδοὺς αὐτῷ τὸ κυρίως εἶναι, μηδὲ τὸ ἧττον ἐπ' αὐτοῦ συγχωρείτω· εἰ δὲ ἐνούσιον δύναμιν ὁμολογεῖ τὸν Υἱὸν ὁπωσοῦν ὑπο- στάντα (ούπω γὰρ περὶ τούτου διαμαχόμεθα), τί πάλιν ἀφαιρεῖται ὅ δίδωσι· τὸν ὁμολογηθέντα εἶναι, τῷ μὴ κυρίως εἶναι κατασκευάζων, ὅπερ Τσόν ἐστι, καθὼς εἴρηται, τῷ μηδὲ ὅλως εἶναι; Ὡς γὰρ οὐκ ἔστιν ἄνθρωπον εἶναι, ᾧ μὴ τελείως ὁ κατὰ τὸ ὄνομα λόγος εφήρμοσται· τῷ δὲ ἐλλείποντι τῶν ἰδιωμάτων, ὅλος ὁ τῆς οὐσίας αὐτῷ συνδιαγράφεται λόγος· οὕτω καὶ ἐπὶ παντὸς πράγματος, ᾧ μὴ τελείως, μήτε κυ ρίως τὸ εἶναι προσμαρτυρεῖται, οὐδεμίαν ἀπόδειξιν ἔχει τῆς ὑποστάσεως ἡ μερικὴ τοῦ εἶναι συγκατά- CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A stantiam subsistere credunt, et quam solam pro- prie esse asseverant; conjecta-Fílii et Spiritus sancti substantia in eorum, quæ non sunt, nume- rum et ordinem, quia omne illud, quod proprie non est, verbo solo, et abusu quodam quotidianæ consuetudinis esse dicitur. Quemadmodum homi nis quoque appellationem non sortitur ille, qui imitatione tantum, et in expressa imagine homo est, sed qui proprie talis dicitur, quique non simi- lítudo bominis est, sed ipsum archetypon et exem- plar similitudinis. At imago nomine tenus homo est. Quapropter non proprie est quod appellatur; quia ex natura non est quod dicitur. Pari igitur modo et hic, si sola Patris substantia proprie dicitur, non autem Filii et Spiritus saneti, quid aliud hoc censeam, quam abnegationem manifestam totius salutis, quæ nobis colitus annuntiata est ? Confer rant ergo sese ab Ecclesia ad synagogas Judæorum, unum moliuntur, ut totum illius esse e medio tol- B dum nolentes concedere Filium proprie esse, id lant. Nam idem est improprie esse, et non esse. C Quia vero Eunomius in his intelligendis admo- dum solers sibi esse videtur, et quia spernit om- nes illos, qui sine disserendi subtilitate et acumine ad scribendum accedunt, explicet rudibus nobis, qui ex numero vulgi sumus, ex quali philosophia didicerit substantiam intensionis et remissionis capacem esse. Quæ ratio dictat, aut suadet, unam substantiam altera magis esse substantiam, secun- dum ipsam dico substantiæ rationem? neque volo, ut adducat nobis qualitatum aut proprietatum dif ferentias, quas in substantia cogitatione concipi- mus, quæque diversum quiddam sunt ab co cui insunt: non enim inquisitionem instituimus de diversitate halituum, colorum, gravitatis, roboris, dignitatis, morum et indolis, vel aliorum, que corpori et animo inbærere contemplamur : sed de ipso subjecto, cui proprie nomen substantiæ com- petit, quærimus in præsenti; num respectu alte- rius, prærogativam quamdam in hoc, quod magis sit, obtineat. Atqui ad hunc usque diem nunquam audivimus duo quædam, quæ omnium consensu sunt, quamdiu ambo quidem sunt, alterum magis,. alterum minus esse. Aqualiter enim utrumque est, quamdiu est, quod est, sublata omni prorsus ex- cessus et defertus ratione, ut antea diximus. – D Si igitur omnino non conceditur, unigenito Filio rationem substantia convenire : huc enim, quam- vis clandestina via, tendere videtur illius oratio ; cum eum proprie esse negat, deberet etiam negare eum minus esse. Quod si fatetur Filium esse sub- stantiam quamdam, quomodocunque subsistentem (nondum enim de hoc disceptamus), cur iterum ei- dem quod largitur adimit, dum eum quem con- fessus est esse, per hoc quod contendit improprie esse, penitus abolet et tollit? Idem enim est quod omnino non esse, ut paulo ante monuimus. Quen- admodum enim illud homo non est, cui nominis ratio perfecte non congruit : quod autem proprio- tatibus rei caret, ei tota substantiæ illius ratio ab- judicatur : ita generatim contingit in omni re, de -

οὐσίαν ἐνδεικνυμένων, ἣν μόνην κυρίως είναι διισχυ- ρίζονται, τὴν δὲ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματὸς ἐν τοῖς μὴ οὖσι λογιζομένων· πᾶν γὰρ τὸ μὴ κυρίως ὄν, ἐν ῥήματι μόνῳ, καὶ καταχρήσει συνηθείας είναι λέγεται. Ὥσπερ καὶ ἄνθρωπος ὀνομάζεται, οὐχ ὁ διὰ μιμήσεως ἐπὶ τῆς εἰκόνος δεικνύμενος, ἀλλ' ὁ κυρίως λεγόμενος οὗτος, οὐχ ὁμοίωμα τοῦ ἀνθρώπου, ἀλλὰ τὸ ἀρχέτυπον ἐστι τοῦ ὁμοιώματος· ἡ δὲ εἰκὼν, μέχρις ὀνόματος άνθρωπος, καὶ διὰ τοῦτο οὐκ ἔχει τὸ κυ ρίως λέγεσθαι, ὅπερ λέγεται, ὅτι οὐκ ἔστι τῇ φύσει ὁ ὀνομάζεται. Καὶ ἐνταῦθα τοίνυν, εἰ μόνου τοῦ Πα- τρὸς ἡ οὐσία κυρίως λέγεται, ἡ δὲ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος οὐκέτι, τί ἄλλο; Η οὐχὶ ἄρνησίς ἐστι περιφανὴς τοῦ σωτηρίου κηρύγματος; Οὐκοῦν ἀπὸ τῆς Ἐκκλησίας ἐπὶ τὰς συναγωγὰς τῶν Ἰουδαίων παλινδρομείτωσαν, ἐν τῷ μὴ διδόναι τὸν Υἱὸν κυ ρίως εἶναι, τὸ μηδὲ ὅλως εἶναι κατασκευάζοντες· τὸ γὰρ ἄκυρον τῷ ἀνυπάρκτῳ ταυτόν ἐστιν. Ἐπεὶ δὲ καὶ σοφὸς εἶναι τὰ τοιαῦτα βούλεται, καὶ διαπτύει τοὺς ἄνευ λογικῆς ἐντρεχείας ἐπιχειροῦντας τῷ γράφειν· εἰπάτω τοῖς καταφρονουμένοις ἡμῖν ἐκ τείας σοφίας τὸ μᾶλλον τε καὶ ἧττον τῆς οὐσίας Εγνώρισε. Τις λόγος ὁ τὴν τοιαύτην διαφορὰν πα ραστήσας, ὅτι οὐσία τις ἑτέρας οὐσίας μᾶλλον ἐστι, κατ' αὐτὸ λέγω τὸ σημαινόμενον τῆς οὐσίας ; Μὴ γὰρ δὴ προφερέτω τὰς τῶν ποιοτήτων ἢ τὰς τῶν ἴδιω μάτων διαφοράς, ὅσαι περὶ οὐσίαν τῷ λόγῳ τῆς ἐπι- νοίας καταλαμβάνονται, ἄλλο τι παρὰ τὸ ὑποκείμε. τον οὖσαι. Οὐ γὰρ ἀτμῶν, ἡ χρωμάτων, ἢ βάρους, ἢ δυνάμεως, ἢ ἀξιώματος, ἢ τρόπων, καὶ ἤθους δια- φοράς, ἢ εἴ τι ἄλλο περί τε σώμα και ψυχήν θεω ρεῖται, ταῦτα πρόκειται νῦν ἐξετάζειν· ἀλλ' αὐτὸ λέγω ὑποκείμενον, ᾧ κυρίως τὸ τῆς οὐσίας ἐπικέ- κληται ὄνομα, εἴ τινα πρὸς ἄλλην οὐσίαν ἐν τῷ μᾶλ λον εἶναι τὴν διαφορὰν ἔχει. Αλλ' οὔπω μέχρι τοῦ νῦν ἀκηκόαμεν δύο τινῶν ὁμολογουμένων εἶναι, ἕως ἂν ἀμφότερα ᾖ, τὸ μέν τι μᾶλλον, τὸ δὲ ἔλαττον εἶναι· ἔστι γὰρ ὁμοίως ἑκάτερον, ἕως ἂν ᾖ καθό ἐστιν, ὑπο εξηρημένου, καθώς προείρηται, τοῦ κατὰ τὸ προ- τιμότερον ἢ διαρκέστερον λόγου. Εἰ μὲν οὖν οὐ δίδωσιν ὅλως ἐν οὐσίᾳ τὸν Μονογενῆ θεωρεῖσθαι πρὸς τοῦτο γὰρ ἔοικε λεληθότως αὐτῷ κατολισθαίνειν ὁ λόγος), ὁ μὴ διδοὺς αὐτῷ τὸ κυρίως εἶναι, μηδὲ τὸ ἧττον ἐπ' αὐτοῦ συγχωρείτω· εἰ δὲ ἐνούσιον δύναμιν ὁμολογεῖ τὸν Υἱὸν ὁπωσοῦν ὑπο- στάντα (ούπω γὰρ περὶ τούτου διαμαχόμεθα), τί πάλιν ἀφαιρεῖται ὅ δίδωσι· τὸν ὁμολογηθέντα εἶναι, τῷ μὴ κυρίως εἶναι κατασκευάζων, ὅπερ Τσόν ἐστι, καθὼς εἴρηται, τῷ μηδὲ ὅλως εἶναι; Ὡς γὰρ οὐκ ἔστιν ἄνθρωπον εἶναι, ᾧ μὴ τελείως ὁ κατὰ τὸ ὄνομα λόγος εφήρμοσται· τῷ δὲ ἐλλείποντι τῶν ἰδιωμάτων, ὅλος ὁ τῆς οὐσίας αὐτῷ συνδιαγράφεται λόγος· οὕτω καὶ ἐπὶ παντὸς πράγματος, ᾧ μὴ τελείως, μήτε κυ ρίως τὸ εἶναι προσμαρτυρεῖται, οὐδεμίαν ἀπόδειξιν ἔχει τῆς ὑποστάσεως ἡ μερικὴ τοῦ εἶναι συγκατά- CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A stantiam subsistere credunt, et quam solam pro- prie esse asseverant; conjecta-Fílii et Spiritus sancti substantia in eorum, quæ non sunt, nume- rum et ordinem, quia omne illud, quod proprie non est, verbo solo, et abusu quodam quotidianæ consuetudinis esse dicitur. Quemadmodum homi nis quoque appellationem non sortitur ille, qui imitatione tantum, et in expressa imagine homo est, sed qui proprie talis dicitur, quique non simi- lítudo bominis est, sed ipsum archetypon et exem- plar similitudinis. At imago nomine tenus homo est. Quapropter non proprie est quod appellatur; quia ex natura non est quod dicitur. Pari igitur modo et hic, si sola Patris substantia proprie dicitur, non autem Filii et Spiritus saneti, quid aliud hoc censeam, quam abnegationem manifestam totius salutis, quæ nobis colitus annuntiata est ? Confer rant ergo sese ab Ecclesia ad synagogas Judæorum, unum moliuntur, ut totum illius esse e medio tol- B dum nolentes concedere Filium proprie esse, id lant. Nam idem est improprie esse, et non esse. C Quia vero Eunomius in his intelligendis admo- dum solers sibi esse videtur, et quia spernit om- nes illos, qui sine disserendi subtilitate et acumine ad scribendum accedunt, explicet rudibus nobis, qui ex numero vulgi sumus, ex quali philosophia didicerit substantiam intensionis et remissionis capacem esse. Quæ ratio dictat, aut suadet, unam substantiam altera magis esse substantiam, secun- dum ipsam dico substantiæ rationem? neque volo, ut adducat nobis qualitatum aut proprietatum dif ferentias, quas in substantia cogitatione concipi- mus, quæque diversum quiddam sunt ab co cui insunt: non enim inquisitionem instituimus de diversitate halituum, colorum, gravitatis, roboris, dignitatis, morum et indolis, vel aliorum, que corpori et animo inbærere contemplamur : sed de ipso subjecto, cui proprie nomen substantiæ com- petit, quærimus in præsenti; num respectu alte- rius, prærogativam quamdam in hoc, quod magis sit, obtineat. Atqui ad hunc usque diem nunquam audivimus duo quædam, quæ omnium consensu sunt, quamdiu ambo quidem sunt, alterum magis,. alterum minus esse. Aqualiter enim utrumque est, quamdiu est, quod est, sublata omni prorsus ex- cessus et defertus ratione, ut antea diximus. – D Si igitur omnino non conceditur, unigenito Filio rationem substantia convenire : huc enim, quam- vis clandestina via, tendere videtur illius oratio ; cum eum proprie esse negat, deberet etiam negare eum minus esse. Quod si fatetur Filium esse sub- stantiam quamdam, quomodocunque subsistentem (nondum enim de hoc disceptamus), cur iterum ei- dem quod largitur adimit, dum eum quem con- fessus est esse, per hoc quod contendit improprie esse, penitus abolet et tollit? Idem enim est quod omnino non esse, ut paulo ante monuimus. Quen- admodum enim illud homo non est, cui nominis ratio perfecte non congruit : quod autem proprio- tatibus rei caret, ei tota substantiæ illius ratio ab- judicatur : ita generatim contingit in omni re, de -

οὐσίαν ἐνδεικνυμένων, ἣν μόνην κυρίως είναι διισχυ- ρίζονται, τὴν δὲ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματὸς ἐν τοῖς μὴ οὖσι λογιζομένων· πᾶν γὰρ τὸ μὴ κυρίως ὄν, ἐν ῥήματι μόνῳ, καὶ καταχρήσει συνηθείας είναι λέγεται. Ὥσπερ καὶ ἄνθρωπος ὀνομάζεται, οὐχ ὁ διὰ μιμήσεως ἐπὶ τῆς εἰκόνος δεικνύμενος, ἀλλ' ὁ κυρίως λεγόμενος οὗτος, οὐχ ὁμοίωμα τοῦ ἀνθρώπου, ἀλλὰ τὸ ἀρχέτυπον ἐστι τοῦ ὁμοιώματος· ἡ δὲ εἰκὼν, μέχρις ὀνόματος άνθρωπος, καὶ διὰ τοῦτο οὐκ ἔχει τὸ κυ ρίως λέγεσθαι, ὅπερ λέγεται, ὅτι οὐκ ἔστι τῇ φύσει ὁ ὀνομάζεται. Καὶ ἐνταῦθα τοίνυν, εἰ μόνου τοῦ Πα- τρὸς ἡ οὐσία κυρίως λέγεται, ἡ δὲ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος οὐκέτι, τί ἄλλο; Η οὐχὶ ἄρνησίς ἐστι περιφανὴς τοῦ σωτηρίου κηρύγματος; Οὐκοῦν ἀπὸ τῆς Ἐκκλησίας ἐπὶ τὰς συναγωγὰς τῶν Ἰουδαίων παλινδρομείτωσαν, ἐν τῷ μὴ διδόναι τὸν Υἱὸν κυ ρίως εἶναι, τὸ μηδὲ ὅλως εἶναι κατασκευάζοντες· τὸ γὰρ ἄκυρον τῷ ἀνυπάρκτῳ ταυτόν ἐστιν. Ἐπεὶ δὲ καὶ σοφὸς εἶναι τὰ τοιαῦτα βούλεται, καὶ διαπτύει τοὺς ἄνευ λογικῆς ἐντρεχείας ἐπιχειροῦντας τῷ γράφειν· εἰπάτω τοῖς καταφρονουμένοις ἡμῖν ἐκ τείας σοφίας τὸ μᾶλλον τε καὶ ἧττον τῆς οὐσίας Εγνώρισε. Τις λόγος ὁ τὴν τοιαύτην διαφορὰν πα ραστήσας, ὅτι οὐσία τις ἑτέρας οὐσίας μᾶλλον ἐστι, κατ' αὐτὸ λέγω τὸ σημαινόμενον τῆς οὐσίας ; Μὴ γὰρ δὴ προφερέτω τὰς τῶν ποιοτήτων ἢ τὰς τῶν ἴδιω μάτων διαφοράς, ὅσαι περὶ οὐσίαν τῷ λόγῳ τῆς ἐπι- νοίας καταλαμβάνονται, ἄλλο τι παρὰ τὸ ὑποκείμε. τον οὖσαι. Οὐ γὰρ ἀτμῶν, ἡ χρωμάτων, ἢ βάρους, ἢ δυνάμεως, ἢ ἀξιώματος, ἢ τρόπων, καὶ ἤθους δια- φοράς, ἢ εἴ τι ἄλλο περί τε σώμα και ψυχήν θεω ρεῖται, ταῦτα πρόκειται νῦν ἐξετάζειν· ἀλλ' αὐτὸ λέγω ὑποκείμενον, ᾧ κυρίως τὸ τῆς οὐσίας ἐπικέ- κληται ὄνομα, εἴ τινα πρὸς ἄλλην οὐσίαν ἐν τῷ μᾶλ λον εἶναι τὴν διαφορὰν ἔχει. Αλλ' οὔπω μέχρι τοῦ νῦν ἀκηκόαμεν δύο τινῶν ὁμολογουμένων εἶναι, ἕως ἂν ἀμφότερα ᾖ, τὸ μέν τι μᾶλλον, τὸ δὲ ἔλαττον εἶναι· ἔστι γὰρ ὁμοίως ἑκάτερον, ἕως ἂν ᾖ καθό ἐστιν, ὑπο εξηρημένου, καθώς προείρηται, τοῦ κατὰ τὸ προ- τιμότερον ἢ διαρκέστερον λόγου. Εἰ μὲν οὖν οὐ δίδωσιν ὅλως ἐν οὐσίᾳ τὸν Μονογενῆ θεωρεῖσθαι πρὸς τοῦτο γὰρ ἔοικε λεληθότως αὐτῷ κατολισθαίνειν ὁ λόγος), ὁ μὴ διδοὺς αὐτῷ τὸ κυρίως εἶναι, μηδὲ τὸ ἧττον ἐπ' αὐτοῦ συγχωρείτω· εἰ δὲ ἐνούσιον δύναμιν ὁμολογεῖ τὸν Υἱὸν ὁπωσοῦν ὑπο- στάντα (ούπω γὰρ περὶ τούτου διαμαχόμεθα), τί πάλιν ἀφαιρεῖται ὅ δίδωσι· τὸν ὁμολογηθέντα εἶναι, τῷ μὴ κυρίως εἶναι κατασκευάζων, ὅπερ Τσόν ἐστι, καθὼς εἴρηται, τῷ μηδὲ ὅλως εἶναι; Ὡς γὰρ οὐκ ἔστιν ἄνθρωπον εἶναι, ᾧ μὴ τελείως ὁ κατὰ τὸ ὄνομα λόγος εφήρμοσται· τῷ δὲ ἐλλείποντι τῶν ἰδιωμάτων, ὅλος ὁ τῆς οὐσίας αὐτῷ συνδιαγράφεται λόγος· οὕτω καὶ ἐπὶ παντὸς πράγματος, ᾧ μὴ τελείως, μήτε κυ ρίως τὸ εἶναι προσμαρτυρεῖται, οὐδεμίαν ἀπόδειξιν ἔχει τῆς ὑποστάσεως ἡ μερικὴ τοῦ εἶναι συγκατά- CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A stantiam subsistere credunt, et quam solam pro- prie esse asseverant; conjecta-Fílii et Spiritus sancti substantia in eorum, quæ non sunt, nume- rum et ordinem, quia omne illud, quod proprie non est, verbo solo, et abusu quodam quotidianæ consuetudinis esse dicitur. Quemadmodum homi nis quoque appellationem non sortitur ille, qui imitatione tantum, et in expressa imagine homo est, sed qui proprie talis dicitur, quique non simi- lítudo bominis est, sed ipsum archetypon et exem- plar similitudinis. At imago nomine tenus homo est. Quapropter non proprie est quod appellatur; quia ex natura non est quod dicitur. Pari igitur modo et hic, si sola Patris substantia proprie dicitur, non autem Filii et Spiritus saneti, quid aliud hoc censeam, quam abnegationem manifestam totius salutis, quæ nobis colitus annuntiata est ? Confer rant ergo sese ab Ecclesia ad synagogas Judæorum, unum moliuntur, ut totum illius esse e medio tol- B dum nolentes concedere Filium proprie esse, id lant. Nam idem est improprie esse, et non esse. C Quia vero Eunomius in his intelligendis admo- dum solers sibi esse videtur, et quia spernit om- nes illos, qui sine disserendi subtilitate et acumine ad scribendum accedunt, explicet rudibus nobis, qui ex numero vulgi sumus, ex quali philosophia didicerit substantiam intensionis et remissionis capacem esse. Quæ ratio dictat, aut suadet, unam substantiam altera magis esse substantiam, secun- dum ipsam dico substantiæ rationem? neque volo, ut adducat nobis qualitatum aut proprietatum dif ferentias, quas in substantia cogitatione concipi- mus, quæque diversum quiddam sunt ab co cui insunt: non enim inquisitionem instituimus de diversitate halituum, colorum, gravitatis, roboris, dignitatis, morum et indolis, vel aliorum, que corpori et animo inbærere contemplamur : sed de ipso subjecto, cui proprie nomen substantiæ com- petit, quærimus in præsenti; num respectu alte- rius, prærogativam quamdam in hoc, quod magis sit, obtineat. Atqui ad hunc usque diem nunquam audivimus duo quædam, quæ omnium consensu sunt, quamdiu ambo quidem sunt, alterum magis,. alterum minus esse. Aqualiter enim utrumque est, quamdiu est, quod est, sublata omni prorsus ex- cessus et defertus ratione, ut antea diximus. – D Si igitur omnino non conceditur, unigenito Filio rationem substantia convenire : huc enim, quam- vis clandestina via, tendere videtur illius oratio ; cum eum proprie esse negat, deberet etiam negare eum minus esse. Quod si fatetur Filium esse sub- stantiam quamdam, quomodocunque subsistentem (nondum enim de hoc disceptamus), cur iterum ei- dem quod largitur adimit, dum eum quem con- fessus est esse, per hoc quod contendit improprie esse, penitus abolet et tollit? Idem enim est quod omnino non esse, ut paulo ante monuimus. Quen- admodum enim illud homo non est, cui nominis ratio perfecte non congruit : quod autem proprio- tatibus rei caret, ei tota substantiæ illius ratio ab- judicatur : ita generatim contingit in omni re, de -

κατασκευάζει ἡ περὶ τοῦ μὴ τελείως είναι κατασκευή. Ωστε εἰ μὲν εὖ φρονεῖ, πρὸς τὴν εὐσεβῆ διάνοιαν μεταθέσθαι, τὸ ἧττον καὶ τὸ ἄκυρον ἐπὶ τῆς οὐσίας τοῦ Μονογενούς τε καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ύφελών ἐκ τοῦ δόγματος. Εἰ δὲ ἀσεβεῖν ἔγνωκε πάντως (ὡς ἔγωγε οὐκ οἶδα ἀνθ' ὅτου καὶ βούλετα: τὸν κτίστην ἑαυτοῦ καὶ Θεὸν καὶ εὐεργέτην διὰ βλασφημίας ἀμεί βεσθαι), τὴν γοῦν τοῦ δοκεῖν τις εἶναι κατὰ τὴν παί- δευσιν ὑπόνοιαν ζημιούσθω· ἀμαθῶς οὐσίαν ὑπερ- τιθεὶς οὐσίας· καὶ τὴν μὲν ἄνω, τὴν δὲ κάτω κατὰ τὸν μὴ εὑρισκόμενον λόγον ἀποφαινόμενος· καὶ τῇ μὲν τὸ κύριον, τῇ δὲ μὴ τοιοῦτον προσμαρτυρῶν. Ούτε γὰρ τῶν ἔξω τῆς πίστεως πεφιλοσοφηκότων ἔγνω- μέν τινα τούτο ληρήσαντα, ούτε ταῖς θεοπνεύστους Α θεσις· ἀλλὰ τὴν καθόλου τοῦ ὑποκειμένου ἀναίρεσιν Β φωναῖς, οὔτε ταῖς κοιναῖς ἐννοίαις τὸ τοιοῦτο συμ- βαίνει. Τὸν μὲν οὖν σκοπὸν τῆς τῶν ὀνομάτων τούτων επι νοίας ἱκανῶς ἐκ τῶν εἰρημένων οἴομαι πεφανερώ σθαι· ὅτι καθάπερ ὁρμητήριον, ἢ θεμέλιον τῆς πάσης ἑαυτοῦ περὶ τὸ δόγμα κακουργίας, τὰ ῥήματα ταῦτα προϋποβάλλεται· ἵνα κατασκευάσας τὸ μόνην τὴν μίαν οὐσίαν ἀνωτάτω τε καὶ κυριωτάτην νομίζειν, ῥᾳδίως κατατρέχῃ τῶν ἄλλων, ὡς ἐν τοῖς κάτω, καὶ μὴ κυρίως θεωρουμένων. Δείκνυσι δὲ τούτο μάλιστα διὰ τῶν ἑξῆς, ἐν οἷς τὰ δοκοῦντα περὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος διαλεγόμενος, οὐκ ἐπὶ τῶν ὀνο μάτων ἔρχεται τούτων· ἵνα μὴ, καθώς προείπον, τὸ οἰκεῖον τῆς φύσεως αὐτῶν ταῖς προσηγορίαις, καὶ μὴ βουλόμενος, παραστήσῃ· ἀλλ' ἀνώνυμον αὐτῶν ποιεῖται τὴν μνήμην ὁ δογματίζων, ἀπὸ τῶν προστ φυῶν ὀνομάτων καὶ ῥημάτων δεῖν τὰς τῶν ἀκουόντων διανοίας προσάγεσθαι. Καίτοι τί προσ- φυέστερον ὄνομα τοῦ παρ' αὐτῆς τῆς ἀληθείας να μασμένου; Αλλ᾽ ἀντιδογματίζει τοῖς Εὐαγγελίοις, οὐχ Υἱὸν ὀνομάζων, ἀλλὰ τὴν δι᾿ ἐκείνην μὲν οὖσαν, μετ᾿ ἐκείνην δὲ πάντων τῶν ὄντων πρωτεύουσαν. Τοῦτο δὲ, ὅτι μὲν ἐπὶ καθαιρέσει τῆς εὐσεβοῦς περὶ τοῦ Μονογενοῦς ὑπολήψεως λέγεται, ἐκ τῆς λοιπῆς αὐτοῦ κατασκευῆς μᾶλλον φανερωθήσεται. Ἐπεὶ δὲ μέσως ἔχειν δοκεῖ τὰ εἰρημένα, ὡς καὶ τὸν μηδὲν ἀσεβὲς περὶ τοῦ Χριστοῦ λέγοντα, χρήσασθαι ἄν ποτε τοῖς ῥήμασι τούτοις· διὰ τοῦτο καὶ αὐτὸς τὸν περὶ τοῦ Κυρίου λόγον νῦν ὑπερβήσομαι, ταῖς φανερωτέ μαις κατ' αὐτοῦ βλασφημίαις ταμιευσάμενος τὴν ἀν- τιῤῥήσιν· περὶ δὲ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἐπειδὴ φα- νερᾷ καὶ ἀπαρακαλύπτῳ χρῆται τῇ βλασφημίᾳ, λέ- των ἀσύντακτον εἶναι Πατρὶ καὶ Υἱῷ, ἀμφοτέροις δὲ ὑποτεταγμένον, ἤδη καθόσον οἷός τε ὦ, ἐξετάσω τὸν λόγον. Τί τοίνυν τῆς ὑποταγῆς ἐστι τὸ σημαινόμενον καὶ ἐπὶ τίνων ἡ θεία Γραφὴ τῷ τοιούτῳ προσχρῆται ῥή ματι, πρῶτον κατανοήσωμεν. Τιμῶν τὸν ἄνθρωπον τῷ κατ᾿ εἰκόνα γεγενῆσθαι τοῦ κτίσαντος, πᾶσαν αὐτῷ S. GREGORII NYSSENI qua vere non afirmatur, quod vel perfecte, vel proprie sit: non enim ob id eam esse demonstra- veris, quod eidem partem quasi essentiæ et exsi- stentiæ concedas. Qui euim rem proprie non esse astruit, is totius rei interitum et perniciem medi- Satur. Quapropter ad meliora, si sapit, animum et cogitationem transferat, et docere cesset substan- tiam Unigeniti improprie et minus esse. Quod si in impietate persistere statuit (quamvis nesciam, cur velit conditorem suum Deumque et benefacto- rem blasphemiis remunerare), pœnas luat vanæ existimationis, quam de doctrina sua concepit : quippe qui imperite substantiam alia aliam secun- dum substantiæ rationem faciat majorem, et hanc quidem superam, illam vero inferam, eo modo, qui consistere nequit, decernat : alteranque proprie, alteram improprie esse tradat. Neque vero quem- quam philosophorum etiain a ſide nostra abhorrentem cognovimus, qui adeo deliraret : neque con- sonat hoc vel divinis oraculis vel communibus hominum notionibus. Quid igitur in his vocabulis novandis iste sibi proposuerit, satis, ut arbitror, ex dictis jam est manifestum videlicet tanquam propugnaculum vel fundamentum quoddam totius improbitatis suæ, verba hæc præmittit et supponit: ut si persuase- rit unicam solam substantiam supremam et maxime propriam esse, facilius de aliis rem conficiat : quasi de iis, quæ infra illam primam, et non pro- prie esse cogitentur. Maxime vero hoc ostendit pro- gressu disputationis, cum sua de Filio et Spiritu sancto placita edisserit ; nusquam enim utitur ve- ris nominibus, ne, ut ante dixi, naturæ consortium et communionem inter se, ipsis vocabulis etiam invitus mentibus nostris objiciat, sed sine propriis nominibus illorum mentionem facit is, qui docet, G ex verbis et nominibus idoneis et accommodatis ani- mos audientium ad rei veritatem ducendos esse. At quale nomen accommodatius esse queat, quam quod ab ipsa veritate impositum est? Sed Evange- liis adversa in mundum introducere volens, non nominat Filium, sed substantiam, quæ per illam primam sit, et quæ post illam primas teneat. Quod autem hæc non alio consilio affirmet, quam ut sanam et orthodoxam de unigenito Filio opinionem ex men- tibus hominum eximat, magis etiam patefacit et reli- quis illius imposturis et machinamentis. Porro quo- niam modus loquendi, quo usus est, ita comparatus videtur, ut is etiam, qui aliquid impie de Christo proferre non cupit, eo ut queat : propterea ego quo- que tacitus nunc prætermitto eam, quæ est de Do- mino nostro, disputationem, exstructa illius refuta- tione ex manifestissimis tantummodo blasphemiis contra Spiritum sanctum, quem aperta et nullo ver- borum involucro tecta blasphemia aggreditur, dum eum dicit non ejusdem ordinis cum Patre et Filio cen- seri posse, utrique autem subjectum. Quam ejus impietatem pro viribus nunc examinabo. Quæ igitur subjectionis vocabulo notio subjecta sit, et in quibus rebus divina Scriptura id nomen usurpet, principio inquirere oportet. Cum Deus hominem honorasset, eo quod ipsum ad imaginem D

κατασκευάζει ἡ περὶ τοῦ μὴ τελείως είναι κατασκευή. Ωστε εἰ μὲν εὖ φρονεῖ, πρὸς τὴν εὐσεβῆ διάνοιαν μεταθέσθαι, τὸ ἧττον καὶ τὸ ἄκυρον ἐπὶ τῆς οὐσίας τοῦ Μονογενούς τε καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ύφελών ἐκ τοῦ δόγματος. Εἰ δὲ ἀσεβεῖν ἔγνωκε πάντως (ὡς ἔγωγε οὐκ οἶδα ἀνθ' ὅτου καὶ βούλετα: τὸν κτίστην ἑαυτοῦ καὶ Θεὸν καὶ εὐεργέτην διὰ βλασφημίας ἀμεί βεσθαι), τὴν γοῦν τοῦ δοκεῖν τις εἶναι κατὰ τὴν παί- δευσιν ὑπόνοιαν ζημιούσθω· ἀμαθῶς οὐσίαν ὑπερ- τιθεὶς οὐσίας· καὶ τὴν μὲν ἄνω, τὴν δὲ κάτω κατὰ τὸν μὴ εὑρισκόμενον λόγον ἀποφαινόμενος· καὶ τῇ μὲν τὸ κύριον, τῇ δὲ μὴ τοιοῦτον προσμαρτυρῶν. Ούτε γὰρ τῶν ἔξω τῆς πίστεως πεφιλοσοφηκότων ἔγνω- μέν τινα τούτο ληρήσαντα, ούτε ταῖς θεοπνεύστους Α θεσις· ἀλλὰ τὴν καθόλου τοῦ ὑποκειμένου ἀναίρεσιν Β φωναῖς, οὔτε ταῖς κοιναῖς ἐννοίαις τὸ τοιοῦτο συμ- βαίνει. Τὸν μὲν οὖν σκοπὸν τῆς τῶν ὀνομάτων τούτων επι νοίας ἱκανῶς ἐκ τῶν εἰρημένων οἴομαι πεφανερώ σθαι· ὅτι καθάπερ ὁρμητήριον, ἢ θεμέλιον τῆς πάσης ἑαυτοῦ περὶ τὸ δόγμα κακουργίας, τὰ ῥήματα ταῦτα προϋποβάλλεται· ἵνα κατασκευάσας τὸ μόνην τὴν μίαν οὐσίαν ἀνωτάτω τε καὶ κυριωτάτην νομίζειν, ῥᾳδίως κατατρέχῃ τῶν ἄλλων, ὡς ἐν τοῖς κάτω, καὶ μὴ κυρίως θεωρουμένων. Δείκνυσι δὲ τούτο μάλιστα διὰ τῶν ἑξῆς, ἐν οἷς τὰ δοκοῦντα περὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος διαλεγόμενος, οὐκ ἐπὶ τῶν ὀνο μάτων ἔρχεται τούτων· ἵνα μὴ, καθώς προείπον, τὸ οἰκεῖον τῆς φύσεως αὐτῶν ταῖς προσηγορίαις, καὶ μὴ βουλόμενος, παραστήσῃ· ἀλλ' ἀνώνυμον αὐτῶν ποιεῖται τὴν μνήμην ὁ δογματίζων, ἀπὸ τῶν προστ φυῶν ὀνομάτων καὶ ῥημάτων δεῖν τὰς τῶν ἀκουόντων διανοίας προσάγεσθαι. Καίτοι τί προσ- φυέστερον ὄνομα τοῦ παρ' αὐτῆς τῆς ἀληθείας να μασμένου; Αλλ᾽ ἀντιδογματίζει τοῖς Εὐαγγελίοις, οὐχ Υἱὸν ὀνομάζων, ἀλλὰ τὴν δι᾿ ἐκείνην μὲν οὖσαν, μετ᾿ ἐκείνην δὲ πάντων τῶν ὄντων πρωτεύουσαν. Τοῦτο δὲ, ὅτι μὲν ἐπὶ καθαιρέσει τῆς εὐσεβοῦς περὶ τοῦ Μονογενοῦς ὑπολήψεως λέγεται, ἐκ τῆς λοιπῆς αὐτοῦ κατασκευῆς μᾶλλον φανερωθήσεται. Ἐπεὶ δὲ μέσως ἔχειν δοκεῖ τὰ εἰρημένα, ὡς καὶ τὸν μηδὲν ἀσεβὲς περὶ τοῦ Χριστοῦ λέγοντα, χρήσασθαι ἄν ποτε τοῖς ῥήμασι τούτοις· διὰ τοῦτο καὶ αὐτὸς τὸν περὶ τοῦ Κυρίου λόγον νῦν ὑπερβήσομαι, ταῖς φανερωτέ μαις κατ' αὐτοῦ βλασφημίαις ταμιευσάμενος τὴν ἀν- τιῤῥήσιν· περὶ δὲ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἐπειδὴ φα- νερᾷ καὶ ἀπαρακαλύπτῳ χρῆται τῇ βλασφημίᾳ, λέ- των ἀσύντακτον εἶναι Πατρὶ καὶ Υἱῷ, ἀμφοτέροις δὲ ὑποτεταγμένον, ἤδη καθόσον οἷός τε ὦ, ἐξετάσω τὸν λόγον. Τί τοίνυν τῆς ὑποταγῆς ἐστι τὸ σημαινόμενον καὶ ἐπὶ τίνων ἡ θεία Γραφὴ τῷ τοιούτῳ προσχρῆται ῥή ματι, πρῶτον κατανοήσωμεν. Τιμῶν τὸν ἄνθρωπον τῷ κατ᾿ εἰκόνα γεγενῆσθαι τοῦ κτίσαντος, πᾶσαν αὐτῷ S. GREGORII NYSSENI qua vere non afirmatur, quod vel perfecte, vel proprie sit: non enim ob id eam esse demonstra- veris, quod eidem partem quasi essentiæ et exsi- stentiæ concedas. Qui euim rem proprie non esse astruit, is totius rei interitum et perniciem medi- Satur. Quapropter ad meliora, si sapit, animum et cogitationem transferat, et docere cesset substan- tiam Unigeniti improprie et minus esse. Quod si in impietate persistere statuit (quamvis nesciam, cur velit conditorem suum Deumque et benefacto- rem blasphemiis remunerare), pœnas luat vanæ existimationis, quam de doctrina sua concepit : quippe qui imperite substantiam alia aliam secun- dum substantiæ rationem faciat majorem, et hanc quidem superam, illam vero inferam, eo modo, qui consistere nequit, decernat : alteranque proprie, alteram improprie esse tradat. Neque vero quem- quam philosophorum etiain a ſide nostra abhorrentem cognovimus, qui adeo deliraret : neque con- sonat hoc vel divinis oraculis vel communibus hominum notionibus. Quid igitur in his vocabulis novandis iste sibi proposuerit, satis, ut arbitror, ex dictis jam est manifestum videlicet tanquam propugnaculum vel fundamentum quoddam totius improbitatis suæ, verba hæc præmittit et supponit: ut si persuase- rit unicam solam substantiam supremam et maxime propriam esse, facilius de aliis rem conficiat : quasi de iis, quæ infra illam primam, et non pro- prie esse cogitentur. Maxime vero hoc ostendit pro- gressu disputationis, cum sua de Filio et Spiritu sancto placita edisserit ; nusquam enim utitur ve- ris nominibus, ne, ut ante dixi, naturæ consortium et communionem inter se, ipsis vocabulis etiam invitus mentibus nostris objiciat, sed sine propriis nominibus illorum mentionem facit is, qui docet, G ex verbis et nominibus idoneis et accommodatis ani- mos audientium ad rei veritatem ducendos esse. At quale nomen accommodatius esse queat, quam quod ab ipsa veritate impositum est? Sed Evange- liis adversa in mundum introducere volens, non nominat Filium, sed substantiam, quæ per illam primam sit, et quæ post illam primas teneat. Quod autem hæc non alio consilio affirmet, quam ut sanam et orthodoxam de unigenito Filio opinionem ex men- tibus hominum eximat, magis etiam patefacit et reli- quis illius imposturis et machinamentis. Porro quo- niam modus loquendi, quo usus est, ita comparatus videtur, ut is etiam, qui aliquid impie de Christo proferre non cupit, eo ut queat : propterea ego quo- que tacitus nunc prætermitto eam, quæ est de Do- mino nostro, disputationem, exstructa illius refuta- tione ex manifestissimis tantummodo blasphemiis contra Spiritum sanctum, quem aperta et nullo ver- borum involucro tecta blasphemia aggreditur, dum eum dicit non ejusdem ordinis cum Patre et Filio cen- seri posse, utrique autem subjectum. Quam ejus impietatem pro viribus nunc examinabo. Quæ igitur subjectionis vocabulo notio subjecta sit, et in quibus rebus divina Scriptura id nomen usurpet, principio inquirere oportet. Cum Deus hominem honorasset, eo quod ipsum ad imaginem D

κατασκευάζει ἡ περὶ τοῦ μὴ τελείως είναι κατασκευή. Ωστε εἰ μὲν εὖ φρονεῖ, πρὸς τὴν εὐσεβῆ διάνοιαν μεταθέσθαι, τὸ ἧττον καὶ τὸ ἄκυρον ἐπὶ τῆς οὐσίας τοῦ Μονογενούς τε καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ύφελών ἐκ τοῦ δόγματος. Εἰ δὲ ἀσεβεῖν ἔγνωκε πάντως (ὡς ἔγωγε οὐκ οἶδα ἀνθ' ὅτου καὶ βούλετα: τὸν κτίστην ἑαυτοῦ καὶ Θεὸν καὶ εὐεργέτην διὰ βλασφημίας ἀμεί βεσθαι), τὴν γοῦν τοῦ δοκεῖν τις εἶναι κατὰ τὴν παί- δευσιν ὑπόνοιαν ζημιούσθω· ἀμαθῶς οὐσίαν ὑπερ- τιθεὶς οὐσίας· καὶ τὴν μὲν ἄνω, τὴν δὲ κάτω κατὰ τὸν μὴ εὑρισκόμενον λόγον ἀποφαινόμενος· καὶ τῇ μὲν τὸ κύριον, τῇ δὲ μὴ τοιοῦτον προσμαρτυρῶν. Ούτε γὰρ τῶν ἔξω τῆς πίστεως πεφιλοσοφηκότων ἔγνω- μέν τινα τούτο ληρήσαντα, ούτε ταῖς θεοπνεύστους Α θεσις· ἀλλὰ τὴν καθόλου τοῦ ὑποκειμένου ἀναίρεσιν Β φωναῖς, οὔτε ταῖς κοιναῖς ἐννοίαις τὸ τοιοῦτο συμ- βαίνει. Τὸν μὲν οὖν σκοπὸν τῆς τῶν ὀνομάτων τούτων επι νοίας ἱκανῶς ἐκ τῶν εἰρημένων οἴομαι πεφανερώ σθαι· ὅτι καθάπερ ὁρμητήριον, ἢ θεμέλιον τῆς πάσης ἑαυτοῦ περὶ τὸ δόγμα κακουργίας, τὰ ῥήματα ταῦτα προϋποβάλλεται· ἵνα κατασκευάσας τὸ μόνην τὴν μίαν οὐσίαν ἀνωτάτω τε καὶ κυριωτάτην νομίζειν, ῥᾳδίως κατατρέχῃ τῶν ἄλλων, ὡς ἐν τοῖς κάτω, καὶ μὴ κυρίως θεωρουμένων. Δείκνυσι δὲ τούτο μάλιστα διὰ τῶν ἑξῆς, ἐν οἷς τὰ δοκοῦντα περὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος διαλεγόμενος, οὐκ ἐπὶ τῶν ὀνο μάτων ἔρχεται τούτων· ἵνα μὴ, καθώς προείπον, τὸ οἰκεῖον τῆς φύσεως αὐτῶν ταῖς προσηγορίαις, καὶ μὴ βουλόμενος, παραστήσῃ· ἀλλ' ἀνώνυμον αὐτῶν ποιεῖται τὴν μνήμην ὁ δογματίζων, ἀπὸ τῶν προστ φυῶν ὀνομάτων καὶ ῥημάτων δεῖν τὰς τῶν ἀκουόντων διανοίας προσάγεσθαι. Καίτοι τί προσ- φυέστερον ὄνομα τοῦ παρ' αὐτῆς τῆς ἀληθείας να μασμένου; Αλλ᾽ ἀντιδογματίζει τοῖς Εὐαγγελίοις, οὐχ Υἱὸν ὀνομάζων, ἀλλὰ τὴν δι᾿ ἐκείνην μὲν οὖσαν, μετ᾿ ἐκείνην δὲ πάντων τῶν ὄντων πρωτεύουσαν. Τοῦτο δὲ, ὅτι μὲν ἐπὶ καθαιρέσει τῆς εὐσεβοῦς περὶ τοῦ Μονογενοῦς ὑπολήψεως λέγεται, ἐκ τῆς λοιπῆς αὐτοῦ κατασκευῆς μᾶλλον φανερωθήσεται. Ἐπεὶ δὲ μέσως ἔχειν δοκεῖ τὰ εἰρημένα, ὡς καὶ τὸν μηδὲν ἀσεβὲς περὶ τοῦ Χριστοῦ λέγοντα, χρήσασθαι ἄν ποτε τοῖς ῥήμασι τούτοις· διὰ τοῦτο καὶ αὐτὸς τὸν περὶ τοῦ Κυρίου λόγον νῦν ὑπερβήσομαι, ταῖς φανερωτέ μαις κατ' αὐτοῦ βλασφημίαις ταμιευσάμενος τὴν ἀν- τιῤῥήσιν· περὶ δὲ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἐπειδὴ φα- νερᾷ καὶ ἀπαρακαλύπτῳ χρῆται τῇ βλασφημίᾳ, λέ- των ἀσύντακτον εἶναι Πατρὶ καὶ Υἱῷ, ἀμφοτέροις δὲ ὑποτεταγμένον, ἤδη καθόσον οἷός τε ὦ, ἐξετάσω τὸν λόγον. Τί τοίνυν τῆς ὑποταγῆς ἐστι τὸ σημαινόμενον καὶ ἐπὶ τίνων ἡ θεία Γραφὴ τῷ τοιούτῳ προσχρῆται ῥή ματι, πρῶτον κατανοήσωμεν. Τιμῶν τὸν ἄνθρωπον τῷ κατ᾿ εἰκόνα γεγενῆσθαι τοῦ κτίσαντος, πᾶσαν αὐτῷ S. GREGORII NYSSENI qua vere non afirmatur, quod vel perfecte, vel proprie sit: non enim ob id eam esse demonstra- veris, quod eidem partem quasi essentiæ et exsi- stentiæ concedas. Qui euim rem proprie non esse astruit, is totius rei interitum et perniciem medi- Satur. Quapropter ad meliora, si sapit, animum et cogitationem transferat, et docere cesset substan- tiam Unigeniti improprie et minus esse. Quod si in impietate persistere statuit (quamvis nesciam, cur velit conditorem suum Deumque et benefacto- rem blasphemiis remunerare), pœnas luat vanæ existimationis, quam de doctrina sua concepit : quippe qui imperite substantiam alia aliam secun- dum substantiæ rationem faciat majorem, et hanc quidem superam, illam vero inferam, eo modo, qui consistere nequit, decernat : alteranque proprie, alteram improprie esse tradat. Neque vero quem- quam philosophorum etiain a ſide nostra abhorrentem cognovimus, qui adeo deliraret : neque con- sonat hoc vel divinis oraculis vel communibus hominum notionibus. Quid igitur in his vocabulis novandis iste sibi proposuerit, satis, ut arbitror, ex dictis jam est manifestum videlicet tanquam propugnaculum vel fundamentum quoddam totius improbitatis suæ, verba hæc præmittit et supponit: ut si persuase- rit unicam solam substantiam supremam et maxime propriam esse, facilius de aliis rem conficiat : quasi de iis, quæ infra illam primam, et non pro- prie esse cogitentur. Maxime vero hoc ostendit pro- gressu disputationis, cum sua de Filio et Spiritu sancto placita edisserit ; nusquam enim utitur ve- ris nominibus, ne, ut ante dixi, naturæ consortium et communionem inter se, ipsis vocabulis etiam invitus mentibus nostris objiciat, sed sine propriis nominibus illorum mentionem facit is, qui docet, G ex verbis et nominibus idoneis et accommodatis ani- mos audientium ad rei veritatem ducendos esse. At quale nomen accommodatius esse queat, quam quod ab ipsa veritate impositum est? Sed Evange- liis adversa in mundum introducere volens, non nominat Filium, sed substantiam, quæ per illam primam sit, et quæ post illam primas teneat. Quod autem hæc non alio consilio affirmet, quam ut sanam et orthodoxam de unigenito Filio opinionem ex men- tibus hominum eximat, magis etiam patefacit et reli- quis illius imposturis et machinamentis. Porro quo- niam modus loquendi, quo usus est, ita comparatus videtur, ut is etiam, qui aliquid impie de Christo proferre non cupit, eo ut queat : propterea ego quo- que tacitus nunc prætermitto eam, quæ est de Do- mino nostro, disputationem, exstructa illius refuta- tione ex manifestissimis tantummodo blasphemiis contra Spiritum sanctum, quem aperta et nullo ver- borum involucro tecta blasphemia aggreditur, dum eum dicit non ejusdem ordinis cum Patre et Filio cen- seri posse, utrique autem subjectum. Quam ejus impietatem pro viribus nunc examinabo. Quæ igitur subjectionis vocabulo notio subjecta sit, et in quibus rebus divina Scriptura id nomen usurpet, principio inquirere oportet. Cum Deus hominem honorasset, eo quod ipsum ad imaginem D

Μου τὴν ἄλογον φύσιν ὑπέταξεν ὁ κτίσας Θεός, καθὼς ὁ μέγας Δαβὶδ ἐν ὕμνοις τὴν χάριν ταύτην διεξιών ἀνευφήμησε. Πάντα γάρ, φησίν, ὑπέταξεν. υπου κάτω τῶν ποδῶν αὐτοῦ· καὶ ἐπ' ὀνόματος μέμνη- ται τῶν ὑποτεταγμένων. Εστι πάλιν ὑποταγῆς παρὰ τῇ θείᾳ Γραφῇ καὶ ἄλλο τὸ σημαινόμενον. Τῶν γὰρ ἐν τοῖς πολέμοις κατορθωθέντων αὐτῷ, τῷ Θεῷ τῶν ὅλων ἀνατιθεὶς τὴν αἰτίαν, Υπέταξε λαούς, φησίν, ἡμῖν, καὶ ἔθνη ὑπὸ τοὺς πόδας ἡμῶν· καὶ πάλιν, Ὁ ὑποτάσσων λαοὺς ὑπ' ἐμέ. Καὶ πολλάκις ἔστι τὴν φωνὴν ταύτην ἐν ταῖς θείαις εὑρεῖν Γραφαῖς, τὸ κατὰ τῶν ἀντιτεταγμένων κράτος ἀποσημαίνουσαν. Τὸ γὰρ τοῦ Ἀποστόλου ἐπὶ τῆς ἐν ὑστέρῳ γενησο μένης ὑποταγῆς πάντων τῶν ἀνθρώπων πρὸς τὸν Μo- νογενῆ, καὶ δι' αὐτοῦ πρὸς τὸν Πατέρα, ἐν οἷς ἐν τῷ βάθει τῆς σοφίας τὸν μεσίτην Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων Β αὐτὸν ὑποτάσσεσθαι τῷ Πατρὶ λέγει (τὴν πάντων ἀνθρώπων ὑπακοὴν, διὰ τῆς τοῦ Υἱοῦ μετεσχηκότος τῆς ἀνθρωπότητος πρὸς τὸν Πατέρα ὑποταγῆς αἰνισ σόμενος), ὡς πλείονος καὶ φιλοπονωτέρας δεόμενον τῆς ἐξηγήσεως, πρὸς τὸ παρὸν ὑπερθήσομαι. Αλλ' ἐν τοῖς προδήλοις, ἐν οἷς οὐδεμίαν ἀμφιβολίαν τὸ τῆς ὑποταγῆς σημαινόμενον ἔχει, κατὰ τίνα νοῦν ὑπο- τετάχθαι τὴν τοῦ Πνεύματος οὐσίαν τῇ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πατρὸς ἀποφαίνεται; Ως Υἱὸς τῷ Πατρὶ ὑποτάσσεται, καθὼς νοεῖ ὁ Ἀπόστολος; Οὐκοῦν κατὰ τοῦτο συντάσσεται τῷ Υἱῷ τὸ Πνεῦμα, οὐχ ὑποτάσε σεται, εἴπερ τὰ δύο πρόσωπα τῶν ὑποταττομένων ἐστίν. Η οὐχ οὕτω (πῶς οὖν ἑτέρως), ὡς τῇ λογική φύσει τὴν ἄλογον ἐν τῷ ψαλμῷ μεμαθήκαμεν ; Οὐκ οὖν τοσοῦτον παρήλλακται, ὅσον ἡ τῶν κτηνῶν πρὸς τὸν ἄνθρωπον. Ἀλλὰ περιγράφεται καὶ τοῦτον ἴσως τὸν λόγον ; Οὐκοῦν ἐπὶ τὸν λειπόμενον ἥξει· ὅτι ἀντι- τεταγμένη καὶ ἀντιστρατοῦσα τὸ πρότερον, μετὰ ταῦτα διὰ βεβαιοτέρας ἀνάγκης ὑποκύπτειν κατα ηναγκάσθη τῷ κατισχύσαντι. Ἐπιλεξάσθω τῶν εἰρημένων βούλεται· ἀλλ' οὐκ οἶδα τί τούτων ἑλόμενος, τὴν ἄφυκτον κατάκρισιν τῆς βλασφημίας ἐκφεύξεται· εἴτε ἐν ἴσῳ τοῖς ἀλόγοις ὑποτετάχθαι λέγει τὸ Πνεῦμα, ὡς τῷ ἀνθρώπῳ τοὺς ἰχθύας, καὶ τὰ πετεινὰ, καὶ τὰ πρόβατα· εἴτε καθ' ὁμοιότητα τῶν ἀφεστώτων ὥσπερ αἰχμάλωτον προσ- ἄγοι τῷ πλεονεκτοῦντι κατὰ τὴν δύναμιν. Η τούτων μὲν οὐδὲν, φησὶ δὲ μὴ κατὰ τὴν τῆς Γραφῆς ἔννοιαν τῷ τῆς ὑποταγῆς ῥήματι χρήσασθαι, ἀλλὰ καθ' ἕτερον σημαινόμενον ὑποτετάχθαι τὸ Πνεῦμα τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ λέγειν. Τί οὖν ἐστι τοῦτο; 'Αρα ὅτι τρίτον κατὰ τὴν τάξιν ἢν παρὰ τοῦ Κυρίου τοῖς μαθηταῖς παρεδόθη, διὰ τοῦτο ὑποτάσσειν νομοθετεῖ, καὶ οὐ συντάσσειν; οὐκοῦν καὶ τὸν Πατέρα τῷ Μου νογενεῖ κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον ὑποτασσέτω· ἐπειδὴ πολλαχοῦ προτάξασα τοῦ Κυρίου τὸ ὄνομα ἡ θεία Γραφή, ἐν δευτέροις τοῦ ἐπὶ πάντων Θεοῦ τὴν μνή μην πεποίηται. Ἐγὼ καὶ ὁ Πατήρ, φησὶν ὁ Κύριος· τὸ καθ' ἑαυτὸν προτάσσων. Καὶ, Ἡ χάρις τοῦ Κυρίου CONTRA EUNOMIUM LIB. I. A et similitudinem sui creatoris effecisset ", omnem rationis expertem creaturam subjecit illi conditor Deus. Quemadmodum magnus etiam David in Psalmis hanc gratiam Dei enarrans decantavit, Omnia, inquiens, subjecit sub pedibus ejus 85, et deinceps nominatin exsequitur illa, quæ ei sunt subjecta. Præterea aliud subjectionis in sacris Lit- teris reperitur significatum; rerum enim in bello feliciter ab ipso gestarum causam Deo universo- rum ascribens B. David :Subjecit populos nobis, inquit s, et gentes sub pedibus nostris ; iterumn- que : Qui subjicit populos mihi. Sepiusque invenire est vocem hanc in sacra Scriptura ea notione, qua significat dominationen in adversarios partam : nam illud Apostoli de futura sub finem mundi sub- jectione omnium hominum, qua Unigenito subji B cientur, et per ipsum Patri, cum non absque re- condita sapientia dicit : ipsum etiam mediatorem Dei et hominum Patri subjectum iri ", insinuans, videlicet omnium hominum erga Patrem obedien- tiam per Filium humanitatis nostræ participem : in præsentia prætermittendum censeo, quippe quod longiore et accuratiore declaratione egeat. Non dis- cedam a perspicuis, iisque in quibus nulla ambi - guilas de significatu subjectionis residet. Quo igi- tur sensu docet, Spiritus substantiam, Patris et Filii substantiæ subjectam esse? Num ut Filius Patri subjicitur, quomodo subjectionis vocabulum usurpat Apostolus? Sequitur ergo, quoad hoc Spiritum sanctumn Filio Don subjici, sed ejusdem potius cum illo ordinis esse, siquidem duæ personæ sunt, quæ subjiciuntur? An non hoc sensu ? Quo igitur alio? Num ut rationali naturæ rationis expertem subjici ex psalmo didicimus? Igitur tantum differt, quantum subjectio brutorum respectu hominis. Sed forte hanc quoque notioneni C D Eligat ex dictis, quidquid voluerit, non satis dispicio, quonam eorum electo, inevitabilem pro- late blasphemiz causa damnationem effugere queat, sive dicat Spiritum subjici ad modum, quo subjiciuntur bruta animantia bomini, pisces nimi- rum, volucres et oves, sive ad modum eorum, qui ab imperio defecerunt, eum, velut captivum, addει xerit ad ejus solium, qui viribus et armis præva- abnuet? Ad reliquam ergo veniat oportet, ut scilicet ita subjici dicat, quo pacto is, qui repugnat et reluctatur, subjici solet tunc, cum a potentiore coactus sese submittit, victusque manus præbet. lens victorian obtinuit. At nihil horum affirmabit, sed respondebit potius se subjectionis vocabulo, non ex Scripturæ præscripto et significato usum esse, sed alia quadam notione Spiritum sanctum subjectum esse Patri et Filio. Quæ igitur hæc est notio? An quia tertio loco in ordine verborum, quæ discipuli a Domino acceperunt 28, collocutus est, ob id docet eum subjici, et non ejusdem cum illis esse ordinis? Eadem ratione Patrem quoque uni- genito Filio subjiciat, cum Scriptura sæpe Domini nomine prius posito, secundo demum loco Dei, qui ** Gen. 1, 25. Psal. viu, 8. " Psal. xLvt, sqq. ] Cor. XV, 24. ** Matth. xxvin, 19.

Μου τὴν ἄλογον φύσιν ὑπέταξεν ὁ κτίσας Θεός, καθὼς ὁ μέγας Δαβὶδ ἐν ὕμνοις τὴν χάριν ταύτην διεξιών ἀνευφήμησε. Πάντα γάρ, φησίν, ὑπέταξεν. υπου κάτω τῶν ποδῶν αὐτοῦ· καὶ ἐπ' ὀνόματος μέμνη- ται τῶν ὑποτεταγμένων. Εστι πάλιν ὑποταγῆς παρὰ τῇ θείᾳ Γραφῇ καὶ ἄλλο τὸ σημαινόμενον. Τῶν γὰρ ἐν τοῖς πολέμοις κατορθωθέντων αὐτῷ, τῷ Θεῷ τῶν ὅλων ἀνατιθεὶς τὴν αἰτίαν, Υπέταξε λαούς, φησίν, ἡμῖν, καὶ ἔθνη ὑπὸ τοὺς πόδας ἡμῶν· καὶ πάλιν, Ὁ ὑποτάσσων λαοὺς ὑπ' ἐμέ. Καὶ πολλάκις ἔστι τὴν φωνὴν ταύτην ἐν ταῖς θείαις εὑρεῖν Γραφαῖς, τὸ κατὰ τῶν ἀντιτεταγμένων κράτος ἀποσημαίνουσαν. Τὸ γὰρ τοῦ Ἀποστόλου ἐπὶ τῆς ἐν ὑστέρῳ γενησο μένης ὑποταγῆς πάντων τῶν ἀνθρώπων πρὸς τὸν Μo- νογενῆ, καὶ δι' αὐτοῦ πρὸς τὸν Πατέρα, ἐν οἷς ἐν τῷ βάθει τῆς σοφίας τὸν μεσίτην Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων Β αὐτὸν ὑποτάσσεσθαι τῷ Πατρὶ λέγει (τὴν πάντων ἀνθρώπων ὑπακοὴν, διὰ τῆς τοῦ Υἱοῦ μετεσχηκότος τῆς ἀνθρωπότητος πρὸς τὸν Πατέρα ὑποταγῆς αἰνισ σόμενος), ὡς πλείονος καὶ φιλοπονωτέρας δεόμενον τῆς ἐξηγήσεως, πρὸς τὸ παρὸν ὑπερθήσομαι. Αλλ' ἐν τοῖς προδήλοις, ἐν οἷς οὐδεμίαν ἀμφιβολίαν τὸ τῆς ὑποταγῆς σημαινόμενον ἔχει, κατὰ τίνα νοῦν ὑπο- τετάχθαι τὴν τοῦ Πνεύματος οὐσίαν τῇ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πατρὸς ἀποφαίνεται; Ως Υἱὸς τῷ Πατρὶ ὑποτάσσεται, καθὼς νοεῖ ὁ Ἀπόστολος; Οὐκοῦν κατὰ τοῦτο συντάσσεται τῷ Υἱῷ τὸ Πνεῦμα, οὐχ ὑποτάσε σεται, εἴπερ τὰ δύο πρόσωπα τῶν ὑποταττομένων ἐστίν. Η οὐχ οὕτω (πῶς οὖν ἑτέρως), ὡς τῇ λογική φύσει τὴν ἄλογον ἐν τῷ ψαλμῷ μεμαθήκαμεν ; Οὐκ οὖν τοσοῦτον παρήλλακται, ὅσον ἡ τῶν κτηνῶν πρὸς τὸν ἄνθρωπον. Ἀλλὰ περιγράφεται καὶ τοῦτον ἴσως τὸν λόγον ; Οὐκοῦν ἐπὶ τὸν λειπόμενον ἥξει· ὅτι ἀντι- τεταγμένη καὶ ἀντιστρατοῦσα τὸ πρότερον, μετὰ ταῦτα διὰ βεβαιοτέρας ἀνάγκης ὑποκύπτειν κατα ηναγκάσθη τῷ κατισχύσαντι. Ἐπιλεξάσθω τῶν εἰρημένων βούλεται· ἀλλ' οὐκ οἶδα τί τούτων ἑλόμενος, τὴν ἄφυκτον κατάκρισιν τῆς βλασφημίας ἐκφεύξεται· εἴτε ἐν ἴσῳ τοῖς ἀλόγοις ὑποτετάχθαι λέγει τὸ Πνεῦμα, ὡς τῷ ἀνθρώπῳ τοὺς ἰχθύας, καὶ τὰ πετεινὰ, καὶ τὰ πρόβατα· εἴτε καθ' ὁμοιότητα τῶν ἀφεστώτων ὥσπερ αἰχμάλωτον προσ- ἄγοι τῷ πλεονεκτοῦντι κατὰ τὴν δύναμιν. Η τούτων μὲν οὐδὲν, φησὶ δὲ μὴ κατὰ τὴν τῆς Γραφῆς ἔννοιαν τῷ τῆς ὑποταγῆς ῥήματι χρήσασθαι, ἀλλὰ καθ' ἕτερον σημαινόμενον ὑποτετάχθαι τὸ Πνεῦμα τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ λέγειν. Τί οὖν ἐστι τοῦτο; 'Αρα ὅτι τρίτον κατὰ τὴν τάξιν ἢν παρὰ τοῦ Κυρίου τοῖς μαθηταῖς παρεδόθη, διὰ τοῦτο ὑποτάσσειν νομοθετεῖ, καὶ οὐ συντάσσειν; οὐκοῦν καὶ τὸν Πατέρα τῷ Μου νογενεῖ κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον ὑποτασσέτω· ἐπειδὴ πολλαχοῦ προτάξασα τοῦ Κυρίου τὸ ὄνομα ἡ θεία Γραφή, ἐν δευτέροις τοῦ ἐπὶ πάντων Θεοῦ τὴν μνή μην πεποίηται. Ἐγὼ καὶ ὁ Πατήρ, φησὶν ὁ Κύριος· τὸ καθ' ἑαυτὸν προτάσσων. Καὶ, Ἡ χάρις τοῦ Κυρίου CONTRA EUNOMIUM LIB. I. A et similitudinem sui creatoris effecisset ", omnem rationis expertem creaturam subjecit illi conditor Deus. Quemadmodum magnus etiam David in Psalmis hanc gratiam Dei enarrans decantavit, Omnia, inquiens, subjecit sub pedibus ejus 85, et deinceps nominatin exsequitur illa, quæ ei sunt subjecta. Præterea aliud subjectionis in sacris Lit- teris reperitur significatum; rerum enim in bello feliciter ab ipso gestarum causam Deo universo- rum ascribens B. David :Subjecit populos nobis, inquit s, et gentes sub pedibus nostris ; iterumn- que : Qui subjicit populos mihi. Sepiusque invenire est vocem hanc in sacra Scriptura ea notione, qua significat dominationen in adversarios partam : nam illud Apostoli de futura sub finem mundi sub- jectione omnium hominum, qua Unigenito subji B cientur, et per ipsum Patri, cum non absque re- condita sapientia dicit : ipsum etiam mediatorem Dei et hominum Patri subjectum iri ", insinuans, videlicet omnium hominum erga Patrem obedien- tiam per Filium humanitatis nostræ participem : in præsentia prætermittendum censeo, quippe quod longiore et accuratiore declaratione egeat. Non dis- cedam a perspicuis, iisque in quibus nulla ambi - guilas de significatu subjectionis residet. Quo igi- tur sensu docet, Spiritus substantiam, Patris et Filii substantiæ subjectam esse? Num ut Filius Patri subjicitur, quomodo subjectionis vocabulum usurpat Apostolus? Sequitur ergo, quoad hoc Spiritum sanctumn Filio Don subjici, sed ejusdem potius cum illo ordinis esse, siquidem duæ personæ sunt, quæ subjiciuntur? An non hoc sensu ? Quo igitur alio? Num ut rationali naturæ rationis expertem subjici ex psalmo didicimus? Igitur tantum differt, quantum subjectio brutorum respectu hominis. Sed forte hanc quoque notioneni C D Eligat ex dictis, quidquid voluerit, non satis dispicio, quonam eorum electo, inevitabilem pro- late blasphemiz causa damnationem effugere queat, sive dicat Spiritum subjici ad modum, quo subjiciuntur bruta animantia bomini, pisces nimi- rum, volucres et oves, sive ad modum eorum, qui ab imperio defecerunt, eum, velut captivum, addει xerit ad ejus solium, qui viribus et armis præva- abnuet? Ad reliquam ergo veniat oportet, ut scilicet ita subjici dicat, quo pacto is, qui repugnat et reluctatur, subjici solet tunc, cum a potentiore coactus sese submittit, victusque manus præbet. lens victorian obtinuit. At nihil horum affirmabit, sed respondebit potius se subjectionis vocabulo, non ex Scripturæ præscripto et significato usum esse, sed alia quadam notione Spiritum sanctum subjectum esse Patri et Filio. Quæ igitur hæc est notio? An quia tertio loco in ordine verborum, quæ discipuli a Domino acceperunt 28, collocutus est, ob id docet eum subjici, et non ejusdem cum illis esse ordinis? Eadem ratione Patrem quoque uni- genito Filio subjiciat, cum Scriptura sæpe Domini nomine prius posito, secundo demum loco Dei, qui ** Gen. 1, 25. Psal. viu, 8. " Psal. xLvt, sqq. ] Cor. XV, 24. ** Matth. xxvin, 19.

ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ καὶ ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ· καὶ μυρία τοιαῦτα τοῖς φιλοπόνοις ἀναζητοῦσι τὰς ἐκ τῶν Γραφῶν μαρτυρίας πάρεστιν ἀναλέξασθαι, οἷον ἐκεῖνό ἐστιν· Διαιρέσεις δὲ χαρισμάτων εἰσὶ, τὸ δὲ αὐτὸ Πνεῦμα· καὶ διαιρέσεις διακονιῶν εἰς σιν, ὁ δὲ αὐτὸς Κύριος· καὶ διαιρέσεις ενεργη μάτων εἰσὶν, ὁ δὲ αὐτὸς Θεός· ὥστε κατὰ τὸν λό- γον τοῦτον ὑποτετάχθω τῷ Υἱῷ, καὶ τῷ Πνεύματι ὁ ἐπὶ πάντων Θεός, ἐν τρίτῃ τάξει παρὰ τοῦ Παύλου μνημονευθείς. Ἀλλ᾿ οὐδέπω καὶ νῦν ταύτης ἀκηκόα μεν τῆς σοφίας· ἢ τὸ δεύτερον καὶ τρίτον ἔκ τινος ἀκολουθίας λεγόμενον, εἰς τὴν τῶν ὑποχειρίων καὶ ὑποτεταγμένων ἀπωθεῖται τάξιν. Ὅπερ οὗτος βού- λεται τὴν τῆς παραδόσεως τῶν προσώπων ἀκολου θίαν, ἀξιωμάτων, καὶ φύσεων, ὑπεροχάς τε καὶ Β ελαττώσεις κατασκευάζων ἐνδείκνυσθαι. Τῆς γὰρ τῶν φύσεων ἑτερότητος ενδεικτικὴν εἶναι τὴν τῆς τάξεως ἀκολουθίαν ὁρίζεται, οὐκ οἶδα πόθεν φαντα σθεὶς τὰ τοιαῦτα, καὶ ἐκ ποίας ἀνάγκης ἐπὶ τὴν ὑπόνοιαν ταύτην καταπεσών. Οὐ γὰρ ἡ κατὰ τὸν ἀριθμὸν τάξις τὴν τῶν φύσεων διαφορὰν κατεργάζε ται· ἀλλὰ τὰ μὲν ἀριθμούμενα, ὡς ἂν ἔχῃ φύσεως ἐφ' ἑαυτῶν μένει· κἂν ἀριθμῆται, καν μή· ὁ δὲ ἀριθμὸς σημεῖόν ἐστι γνωριστικὸν τῆς τῶν πραγμάτ των ποσότητος· οὐ πάντως ὅσα τῷ ἀξιώματι τῆς φύσεως ὑποβέβηκεν εἰς δευτέραν τάξιν ἀποπεμπό- μενος, ἀλλὰ πρὸς τὸ βούλημα τῶν ἐξαριθμούντων, τὴν τῶν σημαινομένων τοῦ ἀριθμοῦ πραγμάτων ἀκολουθίαν ποιούμενος· Παῦλος και Σιλουανός καὶ Τιμόθεος· τριῶν προσώπων ἐνταῦθα μνημονευ θέντων, κατὰ τὸ τοῦ μνημονεύσαντος βούλημα. Αρα τὸ, Σιλουανὸν, ἐν δευτέροις ταχθέντα μετὰ τὸν Παῦ λον, ἄλλο τι, καὶ οὐχὶ ἄνθρωπον ὁ ἀριθμὸς ἐνεδείξατο; ἢ ὁ Τιμόθεος ἐν τρίτοις ταχθεὶς, εἰς ἑτερότητά τινα φύσεως ἐκ τῆς ἀκολουθίας τοῦ μνημονεύοντος οὕτως ὑπενοήθη; Οὐκ ἔστι ταῦτα. Ανθρωπος γὰρ τούτων ἕκαστος, καὶ πρὸ τοῦ ἀριθμοῦ, καὶ μετὰ τοῦτο· ὁ δὲ λόγος ἐπειδὴ μια φωνῇ τοὺς τρεῖς κατὰ ταυτὸν ἦν ἀδύνατον ἐνδείξασθαι, μέμνηται μὲν διῃρημένως ἑκάστου κατὰ τὴν ἀρέσασαν τάξιν, συνάπτει δὲ τὰ ὀνόματα διὰ τῶν διὰ μέσου συνδέσμων, ὡς ἂν, οἶμαι, τὴν τῶν τριῶν πρὸς τὸ ἐν σύμπνοιαν διὰ τῆς τῶν ὀνομάτων συναφείας ἐνδείξηται. Αλλ' οὐχ οὕτως ἀρέσκει τῷ καινῷ δογματιστῇ. Αντινομοθετεῖ δὲ τῇ διατάξει τῆς θείας φωνῆς· καὶ τὸ συντεταγμένον ὑπ' αὐτοῦ τοῦ Κυρίου Πατρὶ καὶ Υἱῷ, τῆς οἰκείας αὐτῷ καὶ κατὰ φύσιν τάξεως καὶ συναφείας ἀποσχοινίσας, ἐν τοῖς ὑποτεταγμένοις ἠρίθμησε, καὶ ἔργον ἑκατέρων εἶναί φησι· τοῦ μὲν Πατρὸς, ὡς τὴν αἰτίαν τῆς κατασκευῆς ὑποβάλλον τος· τοῦ δὲ Μονογενοῦς, ὡς αὐτουργήσαντος αὐτοῦ τὴν ὑπόστασιν, καὶ ταύτην αἰτίαν εἶναι τῆς ὑποτα- γῆς διορίζεται, αὐτῆς μήπω τῆς ὑποταγῆς ἐκκαλύ- ψας τὸ σημαινόμενον. Εἶτά φησι · Συμπεριλαμβανομένων δηλαδὴ καὶ τῶν ταῖς οὐσίαις ἑπομένων ενεργειῶν, καὶ τῶν S. GREGORII NYSSENI est super omnia, mentionem facial. Ego et Pater, A inquit Dominus ", praeposito ulique suo nomine. Et Gratia Domini nostri Jesu Christi, et charitas Dei ªº ; et infinita talia occurrent Scripturæ studio- sis, qui talia testimonia colligere volent. Cujusmodi est et illud : Divisiones gratiarum sunt, idem vero Spiritus ; et divisiones ministeriorum sunt, idem vero Dominus ; et divisiones operationum sunt, idem vero Deus ª, Itaque secundum istam rationem sub- jectus est Filio et Spiritui sancto ipse super omnia Deus, tertio loco a Paulo recensitus. Sed hactenus ejusmodi philosophiam nunquam audivimus, quæ secundum et tertium, ex consecutione quadam po- situm et pronuntiatum conjiciat in ordinem eorum, quæ alteri sunt subjecta et obnoxia, et tamen iste enumerationem personarum, ex serie et consecu- tione quadam, contendit esse naturarum majorem et minorem præstantiam. Ordinis enim seriem do- cet esse argumentum diversitatis naturarum, nescio a quo in hæc inania figmenta inductus, et qua etiam necessitate compulsus in hane sententiam descenderit; nam ordo numeri non efficit natura- rum diversitatem. Sed res numeratæ suam quidem naturam invariatam retinent, sive numerentur, sive non. Numerus autem signum est, quo rerum quantitas innotescit; neque ea, quæ inferioris na- turæ sunt, in secundam quasi classem reponit; sed arbitrio eorum, qui numerant, res numero signif. catas, immutata quadam serie disponit et ordinat. Paulus et Sylvanus et Timotheus ". Cum trium ho- minum hic, ordine quodam, arbitratu ejus, qui nu- meravit mentionem fecerit, Sylvanumque secundo loco post Paulum posuerit: num aliud quid, et non hominem, Sylvanum esse demonstravit? Et num Timotheus tertio ordine collocatus, alterius cujus- dam naturæ erit propter ordinem orationis ejus, qui tres istos nominavit? Minime vero. Quivis enim illorum homo est, et ante et post numerationem. Oratio autem cum unica voce tres simul significare nequeat, uniuscujusque divisim, ordine, quo lubet, mentionem facit : conjungitque nomina copulis et nexibus interjectis, et trium, ut arbitror, cuin uno consensum et convenientiam hac nominum compo- sitione ostendit. C Verum hæc novo huic sectario et doctori non D placent. Itaque ordini et dispositioni divinorum oraculorum adversa sancit, euinque qui ab ipso Domino Patri et Filio conjunctus est, avellit a na- turali et propria quasi statione et ordine, rebus- que subjectis annumerat, et amborum opus esse dicit : Patris quidem ut causam effectionis illius subministrantis; unigeniti vero Filij, tanquam ejus, qui efficiat illius hypostasin et subsistentiam, hanc. que causam subjectionis esse confirmat, cum ta- men subjectionis significatum nondum nobis ex- planarit. Cor. 11, sqq. | Thess. 1, 1. Deinde dicit Comprehensis videlicet ad totius "Joan. x, 30. Cor. XIII, 13.

ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ καὶ ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ· καὶ μυρία τοιαῦτα τοῖς φιλοπόνοις ἀναζητοῦσι τὰς ἐκ τῶν Γραφῶν μαρτυρίας πάρεστιν ἀναλέξασθαι, οἷον ἐκεῖνό ἐστιν· Διαιρέσεις δὲ χαρισμάτων εἰσὶ, τὸ δὲ αὐτὸ Πνεῦμα· καὶ διαιρέσεις διακονιῶν εἰς σιν, ὁ δὲ αὐτὸς Κύριος· καὶ διαιρέσεις ενεργη μάτων εἰσὶν, ὁ δὲ αὐτὸς Θεός· ὥστε κατὰ τὸν λό- γον τοῦτον ὑποτετάχθω τῷ Υἱῷ, καὶ τῷ Πνεύματι ὁ ἐπὶ πάντων Θεός, ἐν τρίτῃ τάξει παρὰ τοῦ Παύλου μνημονευθείς. Ἀλλ᾿ οὐδέπω καὶ νῦν ταύτης ἀκηκόα μεν τῆς σοφίας· ἢ τὸ δεύτερον καὶ τρίτον ἔκ τινος ἀκολουθίας λεγόμενον, εἰς τὴν τῶν ὑποχειρίων καὶ ὑποτεταγμένων ἀπωθεῖται τάξιν. Ὅπερ οὗτος βού- λεται τὴν τῆς παραδόσεως τῶν προσώπων ἀκολου θίαν, ἀξιωμάτων, καὶ φύσεων, ὑπεροχάς τε καὶ Β ελαττώσεις κατασκευάζων ἐνδείκνυσθαι. Τῆς γὰρ τῶν φύσεων ἑτερότητος ενδεικτικὴν εἶναι τὴν τῆς τάξεως ἀκολουθίαν ὁρίζεται, οὐκ οἶδα πόθεν φαντα σθεὶς τὰ τοιαῦτα, καὶ ἐκ ποίας ἀνάγκης ἐπὶ τὴν ὑπόνοιαν ταύτην καταπεσών. Οὐ γὰρ ἡ κατὰ τὸν ἀριθμὸν τάξις τὴν τῶν φύσεων διαφορὰν κατεργάζε ται· ἀλλὰ τὰ μὲν ἀριθμούμενα, ὡς ἂν ἔχῃ φύσεως ἐφ' ἑαυτῶν μένει· κἂν ἀριθμῆται, καν μή· ὁ δὲ ἀριθμὸς σημεῖόν ἐστι γνωριστικὸν τῆς τῶν πραγμάτ των ποσότητος· οὐ πάντως ὅσα τῷ ἀξιώματι τῆς φύσεως ὑποβέβηκεν εἰς δευτέραν τάξιν ἀποπεμπό- μενος, ἀλλὰ πρὸς τὸ βούλημα τῶν ἐξαριθμούντων, τὴν τῶν σημαινομένων τοῦ ἀριθμοῦ πραγμάτων ἀκολουθίαν ποιούμενος· Παῦλος και Σιλουανός καὶ Τιμόθεος· τριῶν προσώπων ἐνταῦθα μνημονευ θέντων, κατὰ τὸ τοῦ μνημονεύσαντος βούλημα. Αρα τὸ, Σιλουανὸν, ἐν δευτέροις ταχθέντα μετὰ τὸν Παῦ λον, ἄλλο τι, καὶ οὐχὶ ἄνθρωπον ὁ ἀριθμὸς ἐνεδείξατο; ἢ ὁ Τιμόθεος ἐν τρίτοις ταχθεὶς, εἰς ἑτερότητά τινα φύσεως ἐκ τῆς ἀκολουθίας τοῦ μνημονεύοντος οὕτως ὑπενοήθη; Οὐκ ἔστι ταῦτα. Ανθρωπος γὰρ τούτων ἕκαστος, καὶ πρὸ τοῦ ἀριθμοῦ, καὶ μετὰ τοῦτο· ὁ δὲ λόγος ἐπειδὴ μια φωνῇ τοὺς τρεῖς κατὰ ταυτὸν ἦν ἀδύνατον ἐνδείξασθαι, μέμνηται μὲν διῃρημένως ἑκάστου κατὰ τὴν ἀρέσασαν τάξιν, συνάπτει δὲ τὰ ὀνόματα διὰ τῶν διὰ μέσου συνδέσμων, ὡς ἂν, οἶμαι, τὴν τῶν τριῶν πρὸς τὸ ἐν σύμπνοιαν διὰ τῆς τῶν ὀνομάτων συναφείας ἐνδείξηται. Αλλ' οὐχ οὕτως ἀρέσκει τῷ καινῷ δογματιστῇ. Αντινομοθετεῖ δὲ τῇ διατάξει τῆς θείας φωνῆς· καὶ τὸ συντεταγμένον ὑπ' αὐτοῦ τοῦ Κυρίου Πατρὶ καὶ Υἱῷ, τῆς οἰκείας αὐτῷ καὶ κατὰ φύσιν τάξεως καὶ συναφείας ἀποσχοινίσας, ἐν τοῖς ὑποτεταγμένοις ἠρίθμησε, καὶ ἔργον ἑκατέρων εἶναί φησι· τοῦ μὲν Πατρὸς, ὡς τὴν αἰτίαν τῆς κατασκευῆς ὑποβάλλον τος· τοῦ δὲ Μονογενοῦς, ὡς αὐτουργήσαντος αὐτοῦ τὴν ὑπόστασιν, καὶ ταύτην αἰτίαν εἶναι τῆς ὑποτα- γῆς διορίζεται, αὐτῆς μήπω τῆς ὑποταγῆς ἐκκαλύ- ψας τὸ σημαινόμενον. Εἶτά φησι · Συμπεριλαμβανομένων δηλαδὴ καὶ τῶν ταῖς οὐσίαις ἑπομένων ενεργειῶν, καὶ τῶν S. GREGORII NYSSENI est super omnia, mentionem facial. Ego et Pater, A inquit Dominus ", praeposito ulique suo nomine. Et Gratia Domini nostri Jesu Christi, et charitas Dei ªº ; et infinita talia occurrent Scripturæ studio- sis, qui talia testimonia colligere volent. Cujusmodi est et illud : Divisiones gratiarum sunt, idem vero Spiritus ; et divisiones ministeriorum sunt, idem vero Dominus ; et divisiones operationum sunt, idem vero Deus ª, Itaque secundum istam rationem sub- jectus est Filio et Spiritui sancto ipse super omnia Deus, tertio loco a Paulo recensitus. Sed hactenus ejusmodi philosophiam nunquam audivimus, quæ secundum et tertium, ex consecutione quadam po- situm et pronuntiatum conjiciat in ordinem eorum, quæ alteri sunt subjecta et obnoxia, et tamen iste enumerationem personarum, ex serie et consecu- tione quadam, contendit esse naturarum majorem et minorem præstantiam. Ordinis enim seriem do- cet esse argumentum diversitatis naturarum, nescio a quo in hæc inania figmenta inductus, et qua etiam necessitate compulsus in hane sententiam descenderit; nam ordo numeri non efficit natura- rum diversitatem. Sed res numeratæ suam quidem naturam invariatam retinent, sive numerentur, sive non. Numerus autem signum est, quo rerum quantitas innotescit; neque ea, quæ inferioris na- turæ sunt, in secundam quasi classem reponit; sed arbitrio eorum, qui numerant, res numero signif. catas, immutata quadam serie disponit et ordinat. Paulus et Sylvanus et Timotheus ". Cum trium ho- minum hic, ordine quodam, arbitratu ejus, qui nu- meravit mentionem fecerit, Sylvanumque secundo loco post Paulum posuerit: num aliud quid, et non hominem, Sylvanum esse demonstravit? Et num Timotheus tertio ordine collocatus, alterius cujus- dam naturæ erit propter ordinem orationis ejus, qui tres istos nominavit? Minime vero. Quivis enim illorum homo est, et ante et post numerationem. Oratio autem cum unica voce tres simul significare nequeat, uniuscujusque divisim, ordine, quo lubet, mentionem facit : conjungitque nomina copulis et nexibus interjectis, et trium, ut arbitror, cuin uno consensum et convenientiam hac nominum compo- sitione ostendit. C Verum hæc novo huic sectario et doctori non D placent. Itaque ordini et dispositioni divinorum oraculorum adversa sancit, euinque qui ab ipso Domino Patri et Filio conjunctus est, avellit a na- turali et propria quasi statione et ordine, rebus- que subjectis annumerat, et amborum opus esse dicit : Patris quidem ut causam effectionis illius subministrantis; unigeniti vero Filij, tanquam ejus, qui efficiat illius hypostasin et subsistentiam, hanc. que causam subjectionis esse confirmat, cum ta- men subjectionis significatum nondum nobis ex- planarit. Cor. 11, sqq. | Thess. 1, 1. Deinde dicit Comprehensis videlicet ad totius "Joan. x, 30. Cor. XIII, 13.

ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ καὶ ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ· καὶ μυρία τοιαῦτα τοῖς φιλοπόνοις ἀναζητοῦσι τὰς ἐκ τῶν Γραφῶν μαρτυρίας πάρεστιν ἀναλέξασθαι, οἷον ἐκεῖνό ἐστιν· Διαιρέσεις δὲ χαρισμάτων εἰσὶ, τὸ δὲ αὐτὸ Πνεῦμα· καὶ διαιρέσεις διακονιῶν εἰς σιν, ὁ δὲ αὐτὸς Κύριος· καὶ διαιρέσεις ενεργη μάτων εἰσὶν, ὁ δὲ αὐτὸς Θεός· ὥστε κατὰ τὸν λό- γον τοῦτον ὑποτετάχθω τῷ Υἱῷ, καὶ τῷ Πνεύματι ὁ ἐπὶ πάντων Θεός, ἐν τρίτῃ τάξει παρὰ τοῦ Παύλου μνημονευθείς. Ἀλλ᾿ οὐδέπω καὶ νῦν ταύτης ἀκηκόα μεν τῆς σοφίας· ἢ τὸ δεύτερον καὶ τρίτον ἔκ τινος ἀκολουθίας λεγόμενον, εἰς τὴν τῶν ὑποχειρίων καὶ ὑποτεταγμένων ἀπωθεῖται τάξιν. Ὅπερ οὗτος βού- λεται τὴν τῆς παραδόσεως τῶν προσώπων ἀκολου θίαν, ἀξιωμάτων, καὶ φύσεων, ὑπεροχάς τε καὶ Β ελαττώσεις κατασκευάζων ἐνδείκνυσθαι. Τῆς γὰρ τῶν φύσεων ἑτερότητος ενδεικτικὴν εἶναι τὴν τῆς τάξεως ἀκολουθίαν ὁρίζεται, οὐκ οἶδα πόθεν φαντα σθεὶς τὰ τοιαῦτα, καὶ ἐκ ποίας ἀνάγκης ἐπὶ τὴν ὑπόνοιαν ταύτην καταπεσών. Οὐ γὰρ ἡ κατὰ τὸν ἀριθμὸν τάξις τὴν τῶν φύσεων διαφορὰν κατεργάζε ται· ἀλλὰ τὰ μὲν ἀριθμούμενα, ὡς ἂν ἔχῃ φύσεως ἐφ' ἑαυτῶν μένει· κἂν ἀριθμῆται, καν μή· ὁ δὲ ἀριθμὸς σημεῖόν ἐστι γνωριστικὸν τῆς τῶν πραγμάτ των ποσότητος· οὐ πάντως ὅσα τῷ ἀξιώματι τῆς φύσεως ὑποβέβηκεν εἰς δευτέραν τάξιν ἀποπεμπό- μενος, ἀλλὰ πρὸς τὸ βούλημα τῶν ἐξαριθμούντων, τὴν τῶν σημαινομένων τοῦ ἀριθμοῦ πραγμάτων ἀκολουθίαν ποιούμενος· Παῦλος και Σιλουανός καὶ Τιμόθεος· τριῶν προσώπων ἐνταῦθα μνημονευ θέντων, κατὰ τὸ τοῦ μνημονεύσαντος βούλημα. Αρα τὸ, Σιλουανὸν, ἐν δευτέροις ταχθέντα μετὰ τὸν Παῦ λον, ἄλλο τι, καὶ οὐχὶ ἄνθρωπον ὁ ἀριθμὸς ἐνεδείξατο; ἢ ὁ Τιμόθεος ἐν τρίτοις ταχθεὶς, εἰς ἑτερότητά τινα φύσεως ἐκ τῆς ἀκολουθίας τοῦ μνημονεύοντος οὕτως ὑπενοήθη; Οὐκ ἔστι ταῦτα. Ανθρωπος γὰρ τούτων ἕκαστος, καὶ πρὸ τοῦ ἀριθμοῦ, καὶ μετὰ τοῦτο· ὁ δὲ λόγος ἐπειδὴ μια φωνῇ τοὺς τρεῖς κατὰ ταυτὸν ἦν ἀδύνατον ἐνδείξασθαι, μέμνηται μὲν διῃρημένως ἑκάστου κατὰ τὴν ἀρέσασαν τάξιν, συνάπτει δὲ τὰ ὀνόματα διὰ τῶν διὰ μέσου συνδέσμων, ὡς ἂν, οἶμαι, τὴν τῶν τριῶν πρὸς τὸ ἐν σύμπνοιαν διὰ τῆς τῶν ὀνομάτων συναφείας ἐνδείξηται. Αλλ' οὐχ οὕτως ἀρέσκει τῷ καινῷ δογματιστῇ. Αντινομοθετεῖ δὲ τῇ διατάξει τῆς θείας φωνῆς· καὶ τὸ συντεταγμένον ὑπ' αὐτοῦ τοῦ Κυρίου Πατρὶ καὶ Υἱῷ, τῆς οἰκείας αὐτῷ καὶ κατὰ φύσιν τάξεως καὶ συναφείας ἀποσχοινίσας, ἐν τοῖς ὑποτεταγμένοις ἠρίθμησε, καὶ ἔργον ἑκατέρων εἶναί φησι· τοῦ μὲν Πατρὸς, ὡς τὴν αἰτίαν τῆς κατασκευῆς ὑποβάλλον τος· τοῦ δὲ Μονογενοῦς, ὡς αὐτουργήσαντος αὐτοῦ τὴν ὑπόστασιν, καὶ ταύτην αἰτίαν εἶναι τῆς ὑποτα- γῆς διορίζεται, αὐτῆς μήπω τῆς ὑποταγῆς ἐκκαλύ- ψας τὸ σημαινόμενον. Εἶτά φησι · Συμπεριλαμβανομένων δηλαδὴ καὶ τῶν ταῖς οὐσίαις ἑπομένων ενεργειῶν, καὶ τῶν S. GREGORII NYSSENI est super omnia, mentionem facial. Ego et Pater, A inquit Dominus ", praeposito ulique suo nomine. Et Gratia Domini nostri Jesu Christi, et charitas Dei ªº ; et infinita talia occurrent Scripturæ studio- sis, qui talia testimonia colligere volent. Cujusmodi est et illud : Divisiones gratiarum sunt, idem vero Spiritus ; et divisiones ministeriorum sunt, idem vero Dominus ; et divisiones operationum sunt, idem vero Deus ª, Itaque secundum istam rationem sub- jectus est Filio et Spiritui sancto ipse super omnia Deus, tertio loco a Paulo recensitus. Sed hactenus ejusmodi philosophiam nunquam audivimus, quæ secundum et tertium, ex consecutione quadam po- situm et pronuntiatum conjiciat in ordinem eorum, quæ alteri sunt subjecta et obnoxia, et tamen iste enumerationem personarum, ex serie et consecu- tione quadam, contendit esse naturarum majorem et minorem præstantiam. Ordinis enim seriem do- cet esse argumentum diversitatis naturarum, nescio a quo in hæc inania figmenta inductus, et qua etiam necessitate compulsus in hane sententiam descenderit; nam ordo numeri non efficit natura- rum diversitatem. Sed res numeratæ suam quidem naturam invariatam retinent, sive numerentur, sive non. Numerus autem signum est, quo rerum quantitas innotescit; neque ea, quæ inferioris na- turæ sunt, in secundam quasi classem reponit; sed arbitrio eorum, qui numerant, res numero signif. catas, immutata quadam serie disponit et ordinat. Paulus et Sylvanus et Timotheus ". Cum trium ho- minum hic, ordine quodam, arbitratu ejus, qui nu- meravit mentionem fecerit, Sylvanumque secundo loco post Paulum posuerit: num aliud quid, et non hominem, Sylvanum esse demonstravit? Et num Timotheus tertio ordine collocatus, alterius cujus- dam naturæ erit propter ordinem orationis ejus, qui tres istos nominavit? Minime vero. Quivis enim illorum homo est, et ante et post numerationem. Oratio autem cum unica voce tres simul significare nequeat, uniuscujusque divisim, ordine, quo lubet, mentionem facit : conjungitque nomina copulis et nexibus interjectis, et trium, ut arbitror, cuin uno consensum et convenientiam hac nominum compo- sitione ostendit. C Verum hæc novo huic sectario et doctori non D placent. Itaque ordini et dispositioni divinorum oraculorum adversa sancit, euinque qui ab ipso Domino Patri et Filio conjunctus est, avellit a na- turali et propria quasi statione et ordine, rebus- que subjectis annumerat, et amborum opus esse dicit : Patris quidem ut causam effectionis illius subministrantis; unigeniti vero Filij, tanquam ejus, qui efficiat illius hypostasin et subsistentiam, hanc. que causam subjectionis esse confirmat, cum ta- men subjectionis significatum nondum nobis ex- planarit. Cor. 11, sqq. | Thess. 1, 1. Deinde dicit Comprehensis videlicet ad totius "Joan. x, 30. Cor. XIII, 13.

ταύτις προσφυῶν ὀνομάτων. Τούτων δὲ ὁ νοῦς Α ἐστι μὲν οὐ λίαν εὐσύνοπτος, πολλῷ τῷ γνόφῳ τῆς ἀσεβείας κεκαλυμμένος· ὡς δ᾽ ἄν τις εἰκάσας, ὑπου νοήσεις, τοιοῦτός ἐστιν· Ἐνεργείας οὐσιῶν ὀνο μάζει τὰς ἀποτελεστικὰς, ὡς οἶμαι, τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος δυνάμεις· δι' ὧν ἡ πρώτη οὐσία τὴν δευτέραν εἰργάσατο, καὶ ἡ δευτέρα τὴν τρίτην· καὶ τὰ ὀνόματα τῶν ἀποτελεσθέντων ἔρ γων προσφυῶς συγκατεσκευάσθαι τοῖς ἔργοις φη σίν· ἀλλὰ τὴν μὲν περὶ τὰ ὀνόματα κακουργίαν ήδη τε κατὰ τὸ δυνατὸν ἐξητάσαμεν· καὶ ὅταν εἰς ἐκεῖνο τὸ μέρος τῆς ἐξετάσεως ἔλθωμεν, ἐὰν ὁ λόγος ἐπισ ζητῇ, πάλιν προσθήσομεν. Τέως δὲ νῦν ἄξιόν ἐστι λογίσασθαι· πῶς ἔπονται ταῖς οὐσίαις αἱ ἐνέργειαι; τί οὖσαι κατὰ τὴν ἰδίαν Β. φύσιν; ἄλλοτι παρὰ τὰς οὐσίας αἷς παρέπονται, η μέρος ἐκείνων καὶ τῆς φύσεως; καὶ εἰ μὲν ἄλλο, πῶς ἡ παρὰ τίνος γενόμεναι; εἰ δὲ τὸ αὐτὸ, πῶς ἀποτεμνόμεναι, καὶ ἀντὶ τοῦ συνυπάρχειν αὐταῖς ἔξωθεν παρεπόμεναι; Οὐδὲν γὰρ ἁπλῶς οὕτως ἐκ τῶν εἰρημένων ἔστι μαθεῖν· πότερον ἀνάγκης τινὸς φυσικῆς ἀπροαιρέτως τὴν ἐνέργειαν, ἥτις ποτέ αὕτη ἐστὶν ἀκολουθεῖν τῇ οὐσίᾳ βιαζομένης, ὡς ἔπεται τῷ πυρὶ ἡ καῦσις, καὶ οἱ ἀτμοὶ, καὶ αἱ ἀναθυμιάσεις τοῖς ἀφ᾽ ὧν ταῦτα γίνονται σώμασιν; Αλλ' οὐκ ἂν αὐτὸν οἶμαι τοῦτο εἰπεῖν· ὥστε ποικίλον τι χρήμα καὶ σύνθετον νομίζειν τοῦ Θεοῦ τὴν οὐσίαν, ἀχώρι- στον έχουσαν καὶ συνεπιθεωρουμένην ἑαυτῇ τὴν ἐνέργειαν, ὥς τι συμβεβηκὸς ἐν ὑποκειμένῳ δεικνύ- μενον· ἀλλὰ προαιρετικῶς καὶ αὐτεξουσίως κινου μένας τὰς οὐσίας τὸ δοκοῦν φησι καθ' ἑαυτὰς ἀπερ- γάζεσθαι. Καὶ τίς τὸ ἐκ προνοίας έκουσίως γινόμενον, ὥς τι τῶν ἔξωθεν ἐπακολουθούντων ἔπεσθαι λέγει ; Οὐδὲ γὰρ κατὰ τὴν κοινὴν συνήθειαν ἐπὶ τῶν τοιού των έγνωμεν τετριμμένην τὴν λέξιν· ὥστε τὴν ενέργειαν τοῦ περί τι πονοῦντος ἀκολουθεῖν τῷ που νοῦντι λέγειν. Οὐδὲ γάρ ἐστι δυνατὸν τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου διαζεύξαντα, καταλαβεῖν ἐφ' ἑαυτοῦ τὸ λει πόμενον· ἀλλ' ὁ τὴν ἐνέργειαν εἰπὼν, τὸ κατ' αὐτὴν κινούμενον τῷ λόγῳ συμπεριέλαβε· καὶ ὁ τοῦ ἐνερ- γοῦντος μνησθείς, καὶ τὴν ἐνέργειαν πάντως κατὰ τὸ σιωπώμενον συνεσήμανε. Σαφέστερον δὲ διὰ τῶν ὑποδειγμάτων τὸ λεγάμενον ἔσται· Χαλκεύειν τινὰ λέ- γομεν, ἢ τεκταίνεσθαι, ἢ ἄλλο τι ἐνεργεῖν τῶν τοιούτων. Οὐκοῦν τῇ μιᾷ φωνῇ, τήν τε ἐργασίαν, καὶ τὸν μετιόντα τὴν τέχνην κατὰ ταυτὸν ὁ λόγος παρέστησεν, ὥστε εἰ χωρισθείη τὸ ἕτερον, μὴ ἂν ὑποστῆναι τὸ λειπόμενον. Εἰ οὖν τὰ δύο μετ' ἀλλή λων νοεῖται, αὐτή τε ἡ ἐνέργεια καὶ ὁ κατ' αὐτὴν κινούμενος, πῶς ἐνταῦθα ἔπεσθαι λέγεται τῇ ουσίᾳ τῇ πρώτῃ ἡ τὴν δευτέραν οὐσίαν ἀπεργαζομένη ενέρ γεια, μεσιτεύουσά πως δι' ἑαυτῆς ἀμφοτέραις, καὶ οὔτε τῇ πρώτη κατὰ τὴν φύσιν συμβαίνουσα, οὔτε πρὸς τὴν δευτέραν συναπτομένη; Τῆς μὲν γὰρ κε χώρισται τῷ μὴ φύσις εἶναι, ἀλλὰ φύσεως κίνησις· τῇ δὲ μεθ' ἑαυτὴν οὐ συμβαίνει· ὅτι οὐ ψιλήν ἐνέργειαν, ἀλλ' ἐνεργὸν οὐσίαν δι᾿ ἑαυτῆς ὑπο εστήσατο. CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. orationis complementum etiam operationibus, quæ manant ex substantiis, nominibusque, quæ illis competunt. Harum orationum sensus non est intel- lectu facilis, quippe multa impietatis caligine te- ctus: videtur autem, quantum quidem conjectura assequi licet, ejusmodi esse : Operationes substan- tiarum productrices, ut puto, Patris et Filii facul- tates nominat, per quas prima substantia secun- dam produxit, et secunda tertiam, et nomina horum operuni, quæ effecta sunt, apte et convenienter ipsis operibus imposita esse dicit. Cæterum malignam versutiam, qua in ipsis nominibus usus est, jam pro virili patefecimus : et quotiescunque materia nos Nunc par est disquirere, quomodo operationes eo vocaverit, si necessitas postulet, rursus patefaciemus. sequantur ex substantiis, et quidnam sint secun- D dum suam propriam naturam. Nunquid aliud sunt a substantiis, ex quibus effluunt? Num pars illa- rum et naturæ ? et si quidem aliud sunt: quomodo, aut a quo effectæ sunt? Si vero idem sunt, quo- modo sejuncta sunt, ita ut neque insint, sed ex- trinsecus substantiam comitentur? Nihil enim ho- rum ex dictiș perspicue satis intelligitur. Num ne- cessitate quadam naturali cogente operationem, qualiscunque demum illa sit, sequi ad substantiam, sublata omni libertatis ratione, quemadmodum ustio et vapor ad ignem, et exhalationes ad corpo- ra, ex quibus exsistunt, consequuntur? Sed non arbitror illum hoc velle: ut sibi persuadeat divi· nam naturam esse quid compositum et varium, C quæ inseparabilem a se operationem contineat, quamque necesse sit in ipsa Dei substantia, quasi insitam concipere: tanquam accidens in subjecto; quia dicit substantias istas ex certo consilio et li- bero moveri ad agendum quidvis arbitratu suo. Et quisnam illud, quod ex proposito et libere suscipi tur, sequi ait instar eorum, quæ extrinsecus ad substantiam sequi solent? Neque enim communi hominum consuetudine hoc sensu hunc loquendi modum usurpatum novimus, ut scilicet operationem ejus, qui circa aliquam rem occupatur et laborat, sequi quis dicat ad substantiam ejus, qui operatur. Nee fieri potest, ut qui alterum ab altero sejungit, separatim et per se solumn, quod relinquitur, acci piat; sed qui operationem nominat, is etiam id, quod per operationem cietur, animo comprehendit, et qui operantis mentionem faoit, ille omnino ta- cite operationem quoque significavit. Fiet autem id quod asserimus dilucidius exemplis. Dicimus igitur aliquem æs malleo tundere, vel fabricare, vel aliud quiddam de genere codem agere. Igitur uno vocabulo et ipsam operationem et opificem oratio repræsentavit: ita ut si alterum sejungatur, alterum subsistere nequeat. Si igitur duo hæc si- mul intelliguntur, operatio videlicet, et is qui ope- ratione illa agit, quomodo affirmat iste ad primam substantiam sequi illam operationem, qua prima secundam substantiam effinxit, ut sit media quo- dammodo inter utramque, et neque primæ secun-

ταύτις προσφυῶν ὀνομάτων. Τούτων δὲ ὁ νοῦς Α ἐστι μὲν οὐ λίαν εὐσύνοπτος, πολλῷ τῷ γνόφῳ τῆς ἀσεβείας κεκαλυμμένος· ὡς δ᾽ ἄν τις εἰκάσας, ὑπου νοήσεις, τοιοῦτός ἐστιν· Ἐνεργείας οὐσιῶν ὀνο μάζει τὰς ἀποτελεστικὰς, ὡς οἶμαι, τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος δυνάμεις· δι' ὧν ἡ πρώτη οὐσία τὴν δευτέραν εἰργάσατο, καὶ ἡ δευτέρα τὴν τρίτην· καὶ τὰ ὀνόματα τῶν ἀποτελεσθέντων ἔρ γων προσφυῶς συγκατεσκευάσθαι τοῖς ἔργοις φη σίν· ἀλλὰ τὴν μὲν περὶ τὰ ὀνόματα κακουργίαν ήδη τε κατὰ τὸ δυνατὸν ἐξητάσαμεν· καὶ ὅταν εἰς ἐκεῖνο τὸ μέρος τῆς ἐξετάσεως ἔλθωμεν, ἐὰν ὁ λόγος ἐπισ ζητῇ, πάλιν προσθήσομεν. Τέως δὲ νῦν ἄξιόν ἐστι λογίσασθαι· πῶς ἔπονται ταῖς οὐσίαις αἱ ἐνέργειαι; τί οὖσαι κατὰ τὴν ἰδίαν Β. φύσιν; ἄλλοτι παρὰ τὰς οὐσίας αἷς παρέπονται, η μέρος ἐκείνων καὶ τῆς φύσεως; καὶ εἰ μὲν ἄλλο, πῶς ἡ παρὰ τίνος γενόμεναι; εἰ δὲ τὸ αὐτὸ, πῶς ἀποτεμνόμεναι, καὶ ἀντὶ τοῦ συνυπάρχειν αὐταῖς ἔξωθεν παρεπόμεναι; Οὐδὲν γὰρ ἁπλῶς οὕτως ἐκ τῶν εἰρημένων ἔστι μαθεῖν· πότερον ἀνάγκης τινὸς φυσικῆς ἀπροαιρέτως τὴν ἐνέργειαν, ἥτις ποτέ αὕτη ἐστὶν ἀκολουθεῖν τῇ οὐσίᾳ βιαζομένης, ὡς ἔπεται τῷ πυρὶ ἡ καῦσις, καὶ οἱ ἀτμοὶ, καὶ αἱ ἀναθυμιάσεις τοῖς ἀφ᾽ ὧν ταῦτα γίνονται σώμασιν; Αλλ' οὐκ ἂν αὐτὸν οἶμαι τοῦτο εἰπεῖν· ὥστε ποικίλον τι χρήμα καὶ σύνθετον νομίζειν τοῦ Θεοῦ τὴν οὐσίαν, ἀχώρι- στον έχουσαν καὶ συνεπιθεωρουμένην ἑαυτῇ τὴν ἐνέργειαν, ὥς τι συμβεβηκὸς ἐν ὑποκειμένῳ δεικνύ- μενον· ἀλλὰ προαιρετικῶς καὶ αὐτεξουσίως κινου μένας τὰς οὐσίας τὸ δοκοῦν φησι καθ' ἑαυτὰς ἀπερ- γάζεσθαι. Καὶ τίς τὸ ἐκ προνοίας έκουσίως γινόμενον, ὥς τι τῶν ἔξωθεν ἐπακολουθούντων ἔπεσθαι λέγει ; Οὐδὲ γὰρ κατὰ τὴν κοινὴν συνήθειαν ἐπὶ τῶν τοιού των έγνωμεν τετριμμένην τὴν λέξιν· ὥστε τὴν ενέργειαν τοῦ περί τι πονοῦντος ἀκολουθεῖν τῷ που νοῦντι λέγειν. Οὐδὲ γάρ ἐστι δυνατὸν τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου διαζεύξαντα, καταλαβεῖν ἐφ' ἑαυτοῦ τὸ λει πόμενον· ἀλλ' ὁ τὴν ἐνέργειαν εἰπὼν, τὸ κατ' αὐτὴν κινούμενον τῷ λόγῳ συμπεριέλαβε· καὶ ὁ τοῦ ἐνερ- γοῦντος μνησθείς, καὶ τὴν ἐνέργειαν πάντως κατὰ τὸ σιωπώμενον συνεσήμανε. Σαφέστερον δὲ διὰ τῶν ὑποδειγμάτων τὸ λεγάμενον ἔσται· Χαλκεύειν τινὰ λέ- γομεν, ἢ τεκταίνεσθαι, ἢ ἄλλο τι ἐνεργεῖν τῶν τοιούτων. Οὐκοῦν τῇ μιᾷ φωνῇ, τήν τε ἐργασίαν, καὶ τὸν μετιόντα τὴν τέχνην κατὰ ταυτὸν ὁ λόγος παρέστησεν, ὥστε εἰ χωρισθείη τὸ ἕτερον, μὴ ἂν ὑποστῆναι τὸ λειπόμενον. Εἰ οὖν τὰ δύο μετ' ἀλλή λων νοεῖται, αὐτή τε ἡ ἐνέργεια καὶ ὁ κατ' αὐτὴν κινούμενος, πῶς ἐνταῦθα ἔπεσθαι λέγεται τῇ ουσίᾳ τῇ πρώτῃ ἡ τὴν δευτέραν οὐσίαν ἀπεργαζομένη ενέρ γεια, μεσιτεύουσά πως δι' ἑαυτῆς ἀμφοτέραις, καὶ οὔτε τῇ πρώτη κατὰ τὴν φύσιν συμβαίνουσα, οὔτε πρὸς τὴν δευτέραν συναπτομένη; Τῆς μὲν γὰρ κε χώρισται τῷ μὴ φύσις εἶναι, ἀλλὰ φύσεως κίνησις· τῇ δὲ μεθ' ἑαυτὴν οὐ συμβαίνει· ὅτι οὐ ψιλήν ἐνέργειαν, ἀλλ' ἐνεργὸν οὐσίαν δι᾿ ἑαυτῆς ὑπο εστήσατο. CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. orationis complementum etiam operationibus, quæ manant ex substantiis, nominibusque, quæ illis competunt. Harum orationum sensus non est intel- lectu facilis, quippe multa impietatis caligine te- ctus: videtur autem, quantum quidem conjectura assequi licet, ejusmodi esse : Operationes substan- tiarum productrices, ut puto, Patris et Filii facul- tates nominat, per quas prima substantia secun- dam produxit, et secunda tertiam, et nomina horum operuni, quæ effecta sunt, apte et convenienter ipsis operibus imposita esse dicit. Cæterum malignam versutiam, qua in ipsis nominibus usus est, jam pro virili patefecimus : et quotiescunque materia nos Nunc par est disquirere, quomodo operationes eo vocaverit, si necessitas postulet, rursus patefaciemus. sequantur ex substantiis, et quidnam sint secun- D dum suam propriam naturam. Nunquid aliud sunt a substantiis, ex quibus effluunt? Num pars illa- rum et naturæ ? et si quidem aliud sunt: quomodo, aut a quo effectæ sunt? Si vero idem sunt, quo- modo sejuncta sunt, ita ut neque insint, sed ex- trinsecus substantiam comitentur? Nihil enim ho- rum ex dictiș perspicue satis intelligitur. Num ne- cessitate quadam naturali cogente operationem, qualiscunque demum illa sit, sequi ad substantiam, sublata omni libertatis ratione, quemadmodum ustio et vapor ad ignem, et exhalationes ad corpo- ra, ex quibus exsistunt, consequuntur? Sed non arbitror illum hoc velle: ut sibi persuadeat divi· nam naturam esse quid compositum et varium, C quæ inseparabilem a se operationem contineat, quamque necesse sit in ipsa Dei substantia, quasi insitam concipere: tanquam accidens in subjecto; quia dicit substantias istas ex certo consilio et li- bero moveri ad agendum quidvis arbitratu suo. Et quisnam illud, quod ex proposito et libere suscipi tur, sequi ait instar eorum, quæ extrinsecus ad substantiam sequi solent? Neque enim communi hominum consuetudine hoc sensu hunc loquendi modum usurpatum novimus, ut scilicet operationem ejus, qui circa aliquam rem occupatur et laborat, sequi quis dicat ad substantiam ejus, qui operatur. Nee fieri potest, ut qui alterum ab altero sejungit, separatim et per se solumn, quod relinquitur, acci piat; sed qui operationem nominat, is etiam id, quod per operationem cietur, animo comprehendit, et qui operantis mentionem faoit, ille omnino ta- cite operationem quoque significavit. Fiet autem id quod asserimus dilucidius exemplis. Dicimus igitur aliquem æs malleo tundere, vel fabricare, vel aliud quiddam de genere codem agere. Igitur uno vocabulo et ipsam operationem et opificem oratio repræsentavit: ita ut si alterum sejungatur, alterum subsistere nequeat. Si igitur duo hæc si- mul intelliguntur, operatio videlicet, et is qui ope- ratione illa agit, quomodo affirmat iste ad primam substantiam sequi illam operationem, qua prima secundam substantiam effinxit, ut sit media quo- dammodo inter utramque, et neque primæ secun-

ταύτις προσφυῶν ὀνομάτων. Τούτων δὲ ὁ νοῦς Α ἐστι μὲν οὐ λίαν εὐσύνοπτος, πολλῷ τῷ γνόφῳ τῆς ἀσεβείας κεκαλυμμένος· ὡς δ᾽ ἄν τις εἰκάσας, ὑπου νοήσεις, τοιοῦτός ἐστιν· Ἐνεργείας οὐσιῶν ὀνο μάζει τὰς ἀποτελεστικὰς, ὡς οἶμαι, τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος δυνάμεις· δι' ὧν ἡ πρώτη οὐσία τὴν δευτέραν εἰργάσατο, καὶ ἡ δευτέρα τὴν τρίτην· καὶ τὰ ὀνόματα τῶν ἀποτελεσθέντων ἔρ γων προσφυῶς συγκατεσκευάσθαι τοῖς ἔργοις φη σίν· ἀλλὰ τὴν μὲν περὶ τὰ ὀνόματα κακουργίαν ήδη τε κατὰ τὸ δυνατὸν ἐξητάσαμεν· καὶ ὅταν εἰς ἐκεῖνο τὸ μέρος τῆς ἐξετάσεως ἔλθωμεν, ἐὰν ὁ λόγος ἐπισ ζητῇ, πάλιν προσθήσομεν. Τέως δὲ νῦν ἄξιόν ἐστι λογίσασθαι· πῶς ἔπονται ταῖς οὐσίαις αἱ ἐνέργειαι; τί οὖσαι κατὰ τὴν ἰδίαν Β. φύσιν; ἄλλοτι παρὰ τὰς οὐσίας αἷς παρέπονται, η μέρος ἐκείνων καὶ τῆς φύσεως; καὶ εἰ μὲν ἄλλο, πῶς ἡ παρὰ τίνος γενόμεναι; εἰ δὲ τὸ αὐτὸ, πῶς ἀποτεμνόμεναι, καὶ ἀντὶ τοῦ συνυπάρχειν αὐταῖς ἔξωθεν παρεπόμεναι; Οὐδὲν γὰρ ἁπλῶς οὕτως ἐκ τῶν εἰρημένων ἔστι μαθεῖν· πότερον ἀνάγκης τινὸς φυσικῆς ἀπροαιρέτως τὴν ἐνέργειαν, ἥτις ποτέ αὕτη ἐστὶν ἀκολουθεῖν τῇ οὐσίᾳ βιαζομένης, ὡς ἔπεται τῷ πυρὶ ἡ καῦσις, καὶ οἱ ἀτμοὶ, καὶ αἱ ἀναθυμιάσεις τοῖς ἀφ᾽ ὧν ταῦτα γίνονται σώμασιν; Αλλ' οὐκ ἂν αὐτὸν οἶμαι τοῦτο εἰπεῖν· ὥστε ποικίλον τι χρήμα καὶ σύνθετον νομίζειν τοῦ Θεοῦ τὴν οὐσίαν, ἀχώρι- στον έχουσαν καὶ συνεπιθεωρουμένην ἑαυτῇ τὴν ἐνέργειαν, ὥς τι συμβεβηκὸς ἐν ὑποκειμένῳ δεικνύ- μενον· ἀλλὰ προαιρετικῶς καὶ αὐτεξουσίως κινου μένας τὰς οὐσίας τὸ δοκοῦν φησι καθ' ἑαυτὰς ἀπερ- γάζεσθαι. Καὶ τίς τὸ ἐκ προνοίας έκουσίως γινόμενον, ὥς τι τῶν ἔξωθεν ἐπακολουθούντων ἔπεσθαι λέγει ; Οὐδὲ γὰρ κατὰ τὴν κοινὴν συνήθειαν ἐπὶ τῶν τοιού των έγνωμεν τετριμμένην τὴν λέξιν· ὥστε τὴν ενέργειαν τοῦ περί τι πονοῦντος ἀκολουθεῖν τῷ που νοῦντι λέγειν. Οὐδὲ γάρ ἐστι δυνατὸν τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου διαζεύξαντα, καταλαβεῖν ἐφ' ἑαυτοῦ τὸ λει πόμενον· ἀλλ' ὁ τὴν ἐνέργειαν εἰπὼν, τὸ κατ' αὐτὴν κινούμενον τῷ λόγῳ συμπεριέλαβε· καὶ ὁ τοῦ ἐνερ- γοῦντος μνησθείς, καὶ τὴν ἐνέργειαν πάντως κατὰ τὸ σιωπώμενον συνεσήμανε. Σαφέστερον δὲ διὰ τῶν ὑποδειγμάτων τὸ λεγάμενον ἔσται· Χαλκεύειν τινὰ λέ- γομεν, ἢ τεκταίνεσθαι, ἢ ἄλλο τι ἐνεργεῖν τῶν τοιούτων. Οὐκοῦν τῇ μιᾷ φωνῇ, τήν τε ἐργασίαν, καὶ τὸν μετιόντα τὴν τέχνην κατὰ ταυτὸν ὁ λόγος παρέστησεν, ὥστε εἰ χωρισθείη τὸ ἕτερον, μὴ ἂν ὑποστῆναι τὸ λειπόμενον. Εἰ οὖν τὰ δύο μετ' ἀλλή λων νοεῖται, αὐτή τε ἡ ἐνέργεια καὶ ὁ κατ' αὐτὴν κινούμενος, πῶς ἐνταῦθα ἔπεσθαι λέγεται τῇ ουσίᾳ τῇ πρώτῃ ἡ τὴν δευτέραν οὐσίαν ἀπεργαζομένη ενέρ γεια, μεσιτεύουσά πως δι' ἑαυτῆς ἀμφοτέραις, καὶ οὔτε τῇ πρώτη κατὰ τὴν φύσιν συμβαίνουσα, οὔτε πρὸς τὴν δευτέραν συναπτομένη; Τῆς μὲν γὰρ κε χώρισται τῷ μὴ φύσις εἶναι, ἀλλὰ φύσεως κίνησις· τῇ δὲ μεθ' ἑαυτὴν οὐ συμβαίνει· ὅτι οὐ ψιλήν ἐνέργειαν, ἀλλ' ἐνεργὸν οὐσίαν δι᾿ ἑαυτῆς ὑπο εστήσατο. CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. orationis complementum etiam operationibus, quæ manant ex substantiis, nominibusque, quæ illis competunt. Harum orationum sensus non est intel- lectu facilis, quippe multa impietatis caligine te- ctus: videtur autem, quantum quidem conjectura assequi licet, ejusmodi esse : Operationes substan- tiarum productrices, ut puto, Patris et Filii facul- tates nominat, per quas prima substantia secun- dam produxit, et secunda tertiam, et nomina horum operuni, quæ effecta sunt, apte et convenienter ipsis operibus imposita esse dicit. Cæterum malignam versutiam, qua in ipsis nominibus usus est, jam pro virili patefecimus : et quotiescunque materia nos Nunc par est disquirere, quomodo operationes eo vocaverit, si necessitas postulet, rursus patefaciemus. sequantur ex substantiis, et quidnam sint secun- D dum suam propriam naturam. Nunquid aliud sunt a substantiis, ex quibus effluunt? Num pars illa- rum et naturæ ? et si quidem aliud sunt: quomodo, aut a quo effectæ sunt? Si vero idem sunt, quo- modo sejuncta sunt, ita ut neque insint, sed ex- trinsecus substantiam comitentur? Nihil enim ho- rum ex dictiș perspicue satis intelligitur. Num ne- cessitate quadam naturali cogente operationem, qualiscunque demum illa sit, sequi ad substantiam, sublata omni libertatis ratione, quemadmodum ustio et vapor ad ignem, et exhalationes ad corpo- ra, ex quibus exsistunt, consequuntur? Sed non arbitror illum hoc velle: ut sibi persuadeat divi· nam naturam esse quid compositum et varium, C quæ inseparabilem a se operationem contineat, quamque necesse sit in ipsa Dei substantia, quasi insitam concipere: tanquam accidens in subjecto; quia dicit substantias istas ex certo consilio et li- bero moveri ad agendum quidvis arbitratu suo. Et quisnam illud, quod ex proposito et libere suscipi tur, sequi ait instar eorum, quæ extrinsecus ad substantiam sequi solent? Neque enim communi hominum consuetudine hoc sensu hunc loquendi modum usurpatum novimus, ut scilicet operationem ejus, qui circa aliquam rem occupatur et laborat, sequi quis dicat ad substantiam ejus, qui operatur. Nee fieri potest, ut qui alterum ab altero sejungit, separatim et per se solumn, quod relinquitur, acci piat; sed qui operationem nominat, is etiam id, quod per operationem cietur, animo comprehendit, et qui operantis mentionem faoit, ille omnino ta- cite operationem quoque significavit. Fiet autem id quod asserimus dilucidius exemplis. Dicimus igitur aliquem æs malleo tundere, vel fabricare, vel aliud quiddam de genere codem agere. Igitur uno vocabulo et ipsam operationem et opificem oratio repræsentavit: ita ut si alterum sejungatur, alterum subsistere nequeat. Si igitur duo hæc si- mul intelliguntur, operatio videlicet, et is qui ope- ratione illa agit, quomodo affirmat iste ad primam substantiam sequi illam operationem, qua prima secundam substantiam effinxit, ut sit media quo- dammodo inter utramque, et neque primæ secun-

ταύτις προσφυῶν ὀνομάτων. Τούτων δὲ ὁ νοῦς Α ἐστι μὲν οὐ λίαν εὐσύνοπτος, πολλῷ τῷ γνόφῳ τῆς ἀσεβείας κεκαλυμμένος· ὡς δ᾽ ἄν τις εἰκάσας, ὑπου νοήσεις, τοιοῦτός ἐστιν· Ἐνεργείας οὐσιῶν ὀνο μάζει τὰς ἀποτελεστικὰς, ὡς οἶμαι, τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος δυνάμεις· δι' ὧν ἡ πρώτη οὐσία τὴν δευτέραν εἰργάσατο, καὶ ἡ δευτέρα τὴν τρίτην· καὶ τὰ ὀνόματα τῶν ἀποτελεσθέντων ἔρ γων προσφυῶς συγκατεσκευάσθαι τοῖς ἔργοις φη σίν· ἀλλὰ τὴν μὲν περὶ τὰ ὀνόματα κακουργίαν ήδη τε κατὰ τὸ δυνατὸν ἐξητάσαμεν· καὶ ὅταν εἰς ἐκεῖνο τὸ μέρος τῆς ἐξετάσεως ἔλθωμεν, ἐὰν ὁ λόγος ἐπισ ζητῇ, πάλιν προσθήσομεν. Τέως δὲ νῦν ἄξιόν ἐστι λογίσασθαι· πῶς ἔπονται ταῖς οὐσίαις αἱ ἐνέργειαι; τί οὖσαι κατὰ τὴν ἰδίαν Β. φύσιν; ἄλλοτι παρὰ τὰς οὐσίας αἷς παρέπονται, η μέρος ἐκείνων καὶ τῆς φύσεως; καὶ εἰ μὲν ἄλλο, πῶς ἡ παρὰ τίνος γενόμεναι; εἰ δὲ τὸ αὐτὸ, πῶς ἀποτεμνόμεναι, καὶ ἀντὶ τοῦ συνυπάρχειν αὐταῖς ἔξωθεν παρεπόμεναι; Οὐδὲν γὰρ ἁπλῶς οὕτως ἐκ τῶν εἰρημένων ἔστι μαθεῖν· πότερον ἀνάγκης τινὸς φυσικῆς ἀπροαιρέτως τὴν ἐνέργειαν, ἥτις ποτέ αὕτη ἐστὶν ἀκολουθεῖν τῇ οὐσίᾳ βιαζομένης, ὡς ἔπεται τῷ πυρὶ ἡ καῦσις, καὶ οἱ ἀτμοὶ, καὶ αἱ ἀναθυμιάσεις τοῖς ἀφ᾽ ὧν ταῦτα γίνονται σώμασιν; Αλλ' οὐκ ἂν αὐτὸν οἶμαι τοῦτο εἰπεῖν· ὥστε ποικίλον τι χρήμα καὶ σύνθετον νομίζειν τοῦ Θεοῦ τὴν οὐσίαν, ἀχώρι- στον έχουσαν καὶ συνεπιθεωρουμένην ἑαυτῇ τὴν ἐνέργειαν, ὥς τι συμβεβηκὸς ἐν ὑποκειμένῳ δεικνύ- μενον· ἀλλὰ προαιρετικῶς καὶ αὐτεξουσίως κινου μένας τὰς οὐσίας τὸ δοκοῦν φησι καθ' ἑαυτὰς ἀπερ- γάζεσθαι. Καὶ τίς τὸ ἐκ προνοίας έκουσίως γινόμενον, ὥς τι τῶν ἔξωθεν ἐπακολουθούντων ἔπεσθαι λέγει ; Οὐδὲ γὰρ κατὰ τὴν κοινὴν συνήθειαν ἐπὶ τῶν τοιού των έγνωμεν τετριμμένην τὴν λέξιν· ὥστε τὴν ενέργειαν τοῦ περί τι πονοῦντος ἀκολουθεῖν τῷ που νοῦντι λέγειν. Οὐδὲ γάρ ἐστι δυνατὸν τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου διαζεύξαντα, καταλαβεῖν ἐφ' ἑαυτοῦ τὸ λει πόμενον· ἀλλ' ὁ τὴν ἐνέργειαν εἰπὼν, τὸ κατ' αὐτὴν κινούμενον τῷ λόγῳ συμπεριέλαβε· καὶ ὁ τοῦ ἐνερ- γοῦντος μνησθείς, καὶ τὴν ἐνέργειαν πάντως κατὰ τὸ σιωπώμενον συνεσήμανε. Σαφέστερον δὲ διὰ τῶν ὑποδειγμάτων τὸ λεγάμενον ἔσται· Χαλκεύειν τινὰ λέ- γομεν, ἢ τεκταίνεσθαι, ἢ ἄλλο τι ἐνεργεῖν τῶν τοιούτων. Οὐκοῦν τῇ μιᾷ φωνῇ, τήν τε ἐργασίαν, καὶ τὸν μετιόντα τὴν τέχνην κατὰ ταυτὸν ὁ λόγος παρέστησεν, ὥστε εἰ χωρισθείη τὸ ἕτερον, μὴ ἂν ὑποστῆναι τὸ λειπόμενον. Εἰ οὖν τὰ δύο μετ' ἀλλή λων νοεῖται, αὐτή τε ἡ ἐνέργεια καὶ ὁ κατ' αὐτὴν κινούμενος, πῶς ἐνταῦθα ἔπεσθαι λέγεται τῇ ουσίᾳ τῇ πρώτῃ ἡ τὴν δευτέραν οὐσίαν ἀπεργαζομένη ενέρ γεια, μεσιτεύουσά πως δι' ἑαυτῆς ἀμφοτέραις, καὶ οὔτε τῇ πρώτη κατὰ τὴν φύσιν συμβαίνουσα, οὔτε πρὸς τὴν δευτέραν συναπτομένη; Τῆς μὲν γὰρ κε χώρισται τῷ μὴ φύσις εἶναι, ἀλλὰ φύσεως κίνησις· τῇ δὲ μεθ' ἑαυτὴν οὐ συμβαίνει· ὅτι οὐ ψιλήν ἐνέργειαν, ἀλλ' ἐνεργὸν οὐσίαν δι᾿ ἑαυτῆς ὑπο εστήσατο. CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. orationis complementum etiam operationibus, quæ manant ex substantiis, nominibusque, quæ illis competunt. Harum orationum sensus non est intel- lectu facilis, quippe multa impietatis caligine te- ctus: videtur autem, quantum quidem conjectura assequi licet, ejusmodi esse : Operationes substan- tiarum productrices, ut puto, Patris et Filii facul- tates nominat, per quas prima substantia secun- dam produxit, et secunda tertiam, et nomina horum operuni, quæ effecta sunt, apte et convenienter ipsis operibus imposita esse dicit. Cæterum malignam versutiam, qua in ipsis nominibus usus est, jam pro virili patefecimus : et quotiescunque materia nos Nunc par est disquirere, quomodo operationes eo vocaverit, si necessitas postulet, rursus patefaciemus. sequantur ex substantiis, et quidnam sint secun- D dum suam propriam naturam. Nunquid aliud sunt a substantiis, ex quibus effluunt? Num pars illa- rum et naturæ ? et si quidem aliud sunt: quomodo, aut a quo effectæ sunt? Si vero idem sunt, quo- modo sejuncta sunt, ita ut neque insint, sed ex- trinsecus substantiam comitentur? Nihil enim ho- rum ex dictiș perspicue satis intelligitur. Num ne- cessitate quadam naturali cogente operationem, qualiscunque demum illa sit, sequi ad substantiam, sublata omni libertatis ratione, quemadmodum ustio et vapor ad ignem, et exhalationes ad corpo- ra, ex quibus exsistunt, consequuntur? Sed non arbitror illum hoc velle: ut sibi persuadeat divi· nam naturam esse quid compositum et varium, C quæ inseparabilem a se operationem contineat, quamque necesse sit in ipsa Dei substantia, quasi insitam concipere: tanquam accidens in subjecto; quia dicit substantias istas ex certo consilio et li- bero moveri ad agendum quidvis arbitratu suo. Et quisnam illud, quod ex proposito et libere suscipi tur, sequi ait instar eorum, quæ extrinsecus ad substantiam sequi solent? Neque enim communi hominum consuetudine hoc sensu hunc loquendi modum usurpatum novimus, ut scilicet operationem ejus, qui circa aliquam rem occupatur et laborat, sequi quis dicat ad substantiam ejus, qui operatur. Nee fieri potest, ut qui alterum ab altero sejungit, separatim et per se solumn, quod relinquitur, acci piat; sed qui operationem nominat, is etiam id, quod per operationem cietur, animo comprehendit, et qui operantis mentionem faoit, ille omnino ta- cite operationem quoque significavit. Fiet autem id quod asserimus dilucidius exemplis. Dicimus igitur aliquem æs malleo tundere, vel fabricare, vel aliud quiddam de genere codem agere. Igitur uno vocabulo et ipsam operationem et opificem oratio repræsentavit: ita ut si alterum sejungatur, alterum subsistere nequeat. Si igitur duo hæc si- mul intelliguntur, operatio videlicet, et is qui ope- ratione illa agit, quomodo affirmat iste ad primam substantiam sequi illam operationem, qua prima secundam substantiam effinxit, ut sit media quo- dammodo inter utramque, et neque primæ secun-

λογικαῖς ταύταις ἐπιχειρήσεσιν ἡ κατάληψις γίνεται ; Τίς γὰρ οὐκ οἶδεν, ὅτι πᾶς λόγος ἐκ τῶν φανερῶν τε καὶ πᾶσιν ἐγνωσμένων τὰς ἀρχὰς λαμβάνων, τοῖς ἀμφισβητουμένοις δι᾿ αὐτοῦ ἐπάγει τὴν πίστιν, καὶ οὐκ ἂν ἑτέρως τι καταληφθείη τῶν κεκρυμμένων, μή τῶν ὁμολογουμένων ἡμᾶς πρὸς τὴν τῶν ἀδήλων σύνεσιν χειραγωγούντων ; Εἰ δὲ τὰ ἐν ἀρχαῖς λόγων πρὸς τὴν τῶν ἁγνοουμένων φανέρωσιν λαμβανόμενα, ταῖς τῶν πολλῶν ὑπολήψεσι μάχοιτο, σχολῇ γ' ἂν καὶ διὰ τούτων φανερωθείη τὸ ἀγνοούμενον. Οὐκοῦν ἡ πᾶσα μάχη καὶ ἀμφιβολία τοῦ δόγματος τοῖς Ἐκκλησιαστικοῖς πρὸς τοὺς ᾿Ανομοίους ἐστὶ, περί τε τοῦ δεῖν ἢ κτιστὸν νοεῖν τὸν Υἱὸν, καὶ τὸ Πνεῦμα κατὰ τὸν λόγον τῶν ἐναντίων, ἢ τῆς ἀκτίστου φύ σεως, καθὼς ἡ Ἐκκλησία πεπίστευκε. Οὗτος τοίνυν αὐτὸ τὸ παρὰ πάντων ἀντιλεγόμενον, ὡς ὁμολογού- μενον ἀποφαίνεται. Καὶ οὐδεμίαν ἀπόδειξιν ἐξευρών τοῦ ἔργον εἶναι τῆς προαγούσης ουσίας τὴν ἐφεξῆς, θαρσῶν δογματίζει τὸ οὕτως ἔχειν. Οὐκ οἶδα ἐκ ποίας παιδεύσεως ἢ σοφίας τοῦτο θαρσήσας. Εἰ γὰρ πάσης κατασκευῆς καὶ ἀποδείξεως ἄμαχόν τινα καὶ ἀναμ- είβολον προηγεῖσθαι χρὴ τὴν ὁμολογίαν, ὥστε τῷ προκατειλημμένῳ τὸ ἀγνοούμενον ταῖς διὰ μέσου και τασκευαῖς οἰκείως προσαγόμενον ἀποδείκνυσθαι, ὁ τὸ ζητούμενον ἔτι εἰς κατασκευὴν ἑτέρων προτείνων, οὐδὲν ἕτερον ἢ δι᾽ ἀγνοίας ἄγνοιαν, καὶ δι᾿ ἀπάτης ἀπάτην κατασκευάζει. Τοῦτό ἐστι τὸ τυφλοῦ τυφλὸν ὁδηγὸν ποιεῖσθαι, καθώς φησί που τὸ Εὐαγγέλιον. Οντως γὰρ τυφλῷ καὶ κενεμβατοῦντι τῷ λόγῳ, τῷ κτίσμα καὶ ποίημα τὸν πάντων κτίστην καὶ δη- " μιουργὸν εἶναι λέγοντι, ἕτερον τυφλὸν λόγον παρα- ζευγνύουσι, τὸ ἀλλότριον εἶναι τῇ φύσει καὶ κατὰ τὴν οὐσίαν ἀνόμοιον, καὶ πάντη τῆς φυσικῆς οἰκειό τητος ἀμέτοχον, εἶναι τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν· ἀλλ᾽ οὔπω περὶ τούτων· ἐν οἷς γὰρ γυμνότερον ἐκκαλύπτει τὸ ἀσεβὲς τοῦ φρονήματος, ἐν τούτοις εὐκαιρόν ἐστι καὶ ἡμᾶς ὑπερθέσθαι τῆς ἀσεβείας τὸν ἔλεγχον. Νυνὶ δὲ ἡμῖν πρὸς τὴν ἀκολουθίαν τῶν παρ' ἐκείνου ῥηθέντων ἐπανιτέον. Πάλιν δὲ αὖ ἑκάστης τούτων οὐσίας ειλικρι νοῦς, ἁπλῆς παὶ πάντη μιᾶς οὔσης τε καὶ νοουμέ- της κατὰ τὴν ἰδίαν ἀξίαν, συμπεριγραφομένων δὲ τοῖς ἔργοις τῶν ἐνεργειῶν, καὶ τῶν ἔργων ταῖς τῶν ἐργασαμένων ενεργείαις παραμετρουμένων ἀνάγκη δήπου πᾶσα, καὶ τὰς ἑκάστῃ τῶν οὐσιῶν ἑπομένας ἐνεργείας, ελάττους δὲ καὶ μείζους εἶ- ναι· καὶ τὰς μὲν πρώτην, τὰς δὲ δευτέραν τάξιν ἐπέχειν. Ἡ μὲν διάνοια διὰ πάντων τῶν εἰρημέ- νων, κἂν ἐν πλήθει ῥημάτων αὐτῷ συμπεραίνη- ται, μία ἐστί. Το κατασκευάσαι μηδεμίαν συνάφειαν εἶναι τῷ Πατρὶ πρὸς τὸν Υἱόν, ἢ πρὸς τὸν Υἱὸν πάλιν τῷ Πνεύματι· ἀλλ' ἀπεσχίσθαι τὰς οὐσίας ἀπ' ἀλλή λων, εἰς ἀπεξενωμένην τινὰ φύσιν καὶ ἀδύμφυλον ἀλλοτριότητα διασπωμένας· καὶ οὐ τούτῳ μόνον, ἀλλὰ καὶ πηλικότητι, καὶ ἀξιωμάτων υφέσει διαφερούσας * CONTRA EUNOMIUM, LIB. 1. A Quis enim nescit orationem ex manifestis perspi- Matth. xv. : Luc.vi, 39. cuisque ductam conciliare fidem illis, de quibus ambigitur : neque in cognitionem rerum ignotarum et abstrusaruin nos pervenire, nisi quæ plerumque conceduntur et approbantur, ad rerum incertarum perspicientiam nos quasi manu ducant? Si vero ea quæ in principio disputationis, ad ignotas res noli- ficandas adhibuimus, communi hominum sensui repugnent, aegre profecto id, quod in dubio ver- satur, atque adeo penitus negatur, illis adhibitis explanabitur. Iitur omnis controversia inter orthodoxos, qu Ecclesiam sequuntur, et inter Anomcos in hoc consistit: utrum oporteat Filium Dei et Spiritum sanctum numerare inter res creatas, ut volunt adversarii, an inter res increatas, ut sentit Ecclesia. Πloc igitur cui ab omnibus contradicitur, sunit ipse tanquam concessum ab omnibus ; etiam nulla allata demonstratione, quod posterior sit opus sub- stantiæ prioris, confidenter docet, rem ita sese habere, nescio qua institutione aut disciplina ita edoctus, et eo usque confidentiæ provectus. Si enim omni probationi et demonstrationi præmittenda sunt certa, omniumque consensu corroborata, ut ignotum cum iis quæ prænuissa sunt, apte et con- venienter connexum patefiat et clarescat: sane is qui quod in quæstione positum est, ad alia demonstranda asciscit, nibil aliud quam ignorantiam ignorantia, fraudemque fraude cumulat. Hoc scilicet est cacum cæco se præbere ducem, ut alicubi Evangelium lo- C quitur ". Vere enim cæco et pleno vanitatis ser- moni, qui omnium creatorem et conditorem in re- rum creatarum et effectarum ordinem conjicit, adjungunt alium æque cæcum, alienæ videlicet na- turæ eos esse, et secundum substantiam inæquales, Filiumque cognatione naturæ Patri nullo modo con- sociari; sed de his postea viderimus : par enim est, ut quæ manifestiorem præ se ferunt impietatem, nos quoque aliis locis indaganda reservemus. Nunc ad orationem Eunomii revertamur. Rursus vero cum quælibet ex his substantiis et in- telligatur pura, simplex, et simpliciter una, secundum propriam dignitatem, circumscriptis autem operatio- nibus per ipsa opera, et ipsis operibus operantium actionibus commensuratis: omnino necesse est ope- rationes, quæ sequuntur quamlibet substantiam, majores et minores esse, et illas quidem in primo, illas in secundo ordine collocari debere. Sententia omnium horum verborum, licet valde multa sint, et redundantia, una est, probare nimirum, Patrem nullam connexionem habere cum Filio, rursusque Filium cum Spiritu sancto, sed substantias a sese mutuo sejunctas esse, divulsas et distractas, pere- grina quadam et insociabili naturæ diversitate : nec hoc solum, sed et magnitudine et dignitatis impa- ritate divisas, et alia majore, alia minore, ut ipse

λογικαῖς ταύταις ἐπιχειρήσεσιν ἡ κατάληψις γίνεται ; Τίς γὰρ οὐκ οἶδεν, ὅτι πᾶς λόγος ἐκ τῶν φανερῶν τε καὶ πᾶσιν ἐγνωσμένων τὰς ἀρχὰς λαμβάνων, τοῖς ἀμφισβητουμένοις δι᾿ αὐτοῦ ἐπάγει τὴν πίστιν, καὶ οὐκ ἂν ἑτέρως τι καταληφθείη τῶν κεκρυμμένων, μή τῶν ὁμολογουμένων ἡμᾶς πρὸς τὴν τῶν ἀδήλων σύνεσιν χειραγωγούντων ; Εἰ δὲ τὰ ἐν ἀρχαῖς λόγων πρὸς τὴν τῶν ἁγνοουμένων φανέρωσιν λαμβανόμενα, ταῖς τῶν πολλῶν ὑπολήψεσι μάχοιτο, σχολῇ γ' ἂν καὶ διὰ τούτων φανερωθείη τὸ ἀγνοούμενον. Οὐκοῦν ἡ πᾶσα μάχη καὶ ἀμφιβολία τοῦ δόγματος τοῖς Ἐκκλησιαστικοῖς πρὸς τοὺς ᾿Ανομοίους ἐστὶ, περί τε τοῦ δεῖν ἢ κτιστὸν νοεῖν τὸν Υἱὸν, καὶ τὸ Πνεῦμα κατὰ τὸν λόγον τῶν ἐναντίων, ἢ τῆς ἀκτίστου φύ σεως, καθὼς ἡ Ἐκκλησία πεπίστευκε. Οὗτος τοίνυν αὐτὸ τὸ παρὰ πάντων ἀντιλεγόμενον, ὡς ὁμολογού- μενον ἀποφαίνεται. Καὶ οὐδεμίαν ἀπόδειξιν ἐξευρών τοῦ ἔργον εἶναι τῆς προαγούσης ουσίας τὴν ἐφεξῆς, θαρσῶν δογματίζει τὸ οὕτως ἔχειν. Οὐκ οἶδα ἐκ ποίας παιδεύσεως ἢ σοφίας τοῦτο θαρσήσας. Εἰ γὰρ πάσης κατασκευῆς καὶ ἀποδείξεως ἄμαχόν τινα καὶ ἀναμ- είβολον προηγεῖσθαι χρὴ τὴν ὁμολογίαν, ὥστε τῷ προκατειλημμένῳ τὸ ἀγνοούμενον ταῖς διὰ μέσου και τασκευαῖς οἰκείως προσαγόμενον ἀποδείκνυσθαι, ὁ τὸ ζητούμενον ἔτι εἰς κατασκευὴν ἑτέρων προτείνων, οὐδὲν ἕτερον ἢ δι᾽ ἀγνοίας ἄγνοιαν, καὶ δι᾿ ἀπάτης ἀπάτην κατασκευάζει. Τοῦτό ἐστι τὸ τυφλοῦ τυφλὸν ὁδηγὸν ποιεῖσθαι, καθώς φησί που τὸ Εὐαγγέλιον. Οντως γὰρ τυφλῷ καὶ κενεμβατοῦντι τῷ λόγῳ, τῷ κτίσμα καὶ ποίημα τὸν πάντων κτίστην καὶ δη- " μιουργὸν εἶναι λέγοντι, ἕτερον τυφλὸν λόγον παρα- ζευγνύουσι, τὸ ἀλλότριον εἶναι τῇ φύσει καὶ κατὰ τὴν οὐσίαν ἀνόμοιον, καὶ πάντη τῆς φυσικῆς οἰκειό τητος ἀμέτοχον, εἶναι τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν· ἀλλ᾽ οὔπω περὶ τούτων· ἐν οἷς γὰρ γυμνότερον ἐκκαλύπτει τὸ ἀσεβὲς τοῦ φρονήματος, ἐν τούτοις εὐκαιρόν ἐστι καὶ ἡμᾶς ὑπερθέσθαι τῆς ἀσεβείας τὸν ἔλεγχον. Νυνὶ δὲ ἡμῖν πρὸς τὴν ἀκολουθίαν τῶν παρ' ἐκείνου ῥηθέντων ἐπανιτέον. Πάλιν δὲ αὖ ἑκάστης τούτων οὐσίας ειλικρι νοῦς, ἁπλῆς παὶ πάντη μιᾶς οὔσης τε καὶ νοουμέ- της κατὰ τὴν ἰδίαν ἀξίαν, συμπεριγραφομένων δὲ τοῖς ἔργοις τῶν ἐνεργειῶν, καὶ τῶν ἔργων ταῖς τῶν ἐργασαμένων ενεργείαις παραμετρουμένων ἀνάγκη δήπου πᾶσα, καὶ τὰς ἑκάστῃ τῶν οὐσιῶν ἑπομένας ἐνεργείας, ελάττους δὲ καὶ μείζους εἶ- ναι· καὶ τὰς μὲν πρώτην, τὰς δὲ δευτέραν τάξιν ἐπέχειν. Ἡ μὲν διάνοια διὰ πάντων τῶν εἰρημέ- νων, κἂν ἐν πλήθει ῥημάτων αὐτῷ συμπεραίνη- ται, μία ἐστί. Το κατασκευάσαι μηδεμίαν συνάφειαν εἶναι τῷ Πατρὶ πρὸς τὸν Υἱόν, ἢ πρὸς τὸν Υἱὸν πάλιν τῷ Πνεύματι· ἀλλ' ἀπεσχίσθαι τὰς οὐσίας ἀπ' ἀλλή λων, εἰς ἀπεξενωμένην τινὰ φύσιν καὶ ἀδύμφυλον ἀλλοτριότητα διασπωμένας· καὶ οὐ τούτῳ μόνον, ἀλλὰ καὶ πηλικότητι, καὶ ἀξιωμάτων υφέσει διαφερούσας * CONTRA EUNOMIUM, LIB. 1. A Quis enim nescit orationem ex manifestis perspi- Matth. xv. : Luc.vi, 39. cuisque ductam conciliare fidem illis, de quibus ambigitur : neque in cognitionem rerum ignotarum et abstrusaruin nos pervenire, nisi quæ plerumque conceduntur et approbantur, ad rerum incertarum perspicientiam nos quasi manu ducant? Si vero ea quæ in principio disputationis, ad ignotas res noli- ficandas adhibuimus, communi hominum sensui repugnent, aegre profecto id, quod in dubio ver- satur, atque adeo penitus negatur, illis adhibitis explanabitur. Iitur omnis controversia inter orthodoxos, qu Ecclesiam sequuntur, et inter Anomcos in hoc consistit: utrum oporteat Filium Dei et Spiritum sanctum numerare inter res creatas, ut volunt adversarii, an inter res increatas, ut sentit Ecclesia. Πloc igitur cui ab omnibus contradicitur, sunit ipse tanquam concessum ab omnibus ; etiam nulla allata demonstratione, quod posterior sit opus sub- stantiæ prioris, confidenter docet, rem ita sese habere, nescio qua institutione aut disciplina ita edoctus, et eo usque confidentiæ provectus. Si enim omni probationi et demonstrationi præmittenda sunt certa, omniumque consensu corroborata, ut ignotum cum iis quæ prænuissa sunt, apte et con- venienter connexum patefiat et clarescat: sane is qui quod in quæstione positum est, ad alia demonstranda asciscit, nibil aliud quam ignorantiam ignorantia, fraudemque fraude cumulat. Hoc scilicet est cacum cæco se præbere ducem, ut alicubi Evangelium lo- C quitur ". Vere enim cæco et pleno vanitatis ser- moni, qui omnium creatorem et conditorem in re- rum creatarum et effectarum ordinem conjicit, adjungunt alium æque cæcum, alienæ videlicet na- turæ eos esse, et secundum substantiam inæquales, Filiumque cognatione naturæ Patri nullo modo con- sociari; sed de his postea viderimus : par enim est, ut quæ manifestiorem præ se ferunt impietatem, nos quoque aliis locis indaganda reservemus. Nunc ad orationem Eunomii revertamur. Rursus vero cum quælibet ex his substantiis et in- telligatur pura, simplex, et simpliciter una, secundum propriam dignitatem, circumscriptis autem operatio- nibus per ipsa opera, et ipsis operibus operantium actionibus commensuratis: omnino necesse est ope- rationes, quæ sequuntur quamlibet substantiam, majores et minores esse, et illas quidem in primo, illas in secundo ordine collocari debere. Sententia omnium horum verborum, licet valde multa sint, et redundantia, una est, probare nimirum, Patrem nullam connexionem habere cum Filio, rursusque Filium cum Spiritu sancto, sed substantias a sese mutuo sejunctas esse, divulsas et distractas, pere- grina quadam et insociabili naturæ diversitate : nec hoc solum, sed et magnitudine et dignitatis impa- ritate divisas, et alia majore, alia minore, ut ipse

λογικαῖς ταύταις ἐπιχειρήσεσιν ἡ κατάληψις γίνεται ; Τίς γὰρ οὐκ οἶδεν, ὅτι πᾶς λόγος ἐκ τῶν φανερῶν τε καὶ πᾶσιν ἐγνωσμένων τὰς ἀρχὰς λαμβάνων, τοῖς ἀμφισβητουμένοις δι᾿ αὐτοῦ ἐπάγει τὴν πίστιν, καὶ οὐκ ἂν ἑτέρως τι καταληφθείη τῶν κεκρυμμένων, μή τῶν ὁμολογουμένων ἡμᾶς πρὸς τὴν τῶν ἀδήλων σύνεσιν χειραγωγούντων ; Εἰ δὲ τὰ ἐν ἀρχαῖς λόγων πρὸς τὴν τῶν ἁγνοουμένων φανέρωσιν λαμβανόμενα, ταῖς τῶν πολλῶν ὑπολήψεσι μάχοιτο, σχολῇ γ' ἂν καὶ διὰ τούτων φανερωθείη τὸ ἀγνοούμενον. Οὐκοῦν ἡ πᾶσα μάχη καὶ ἀμφιβολία τοῦ δόγματος τοῖς Ἐκκλησιαστικοῖς πρὸς τοὺς ᾿Ανομοίους ἐστὶ, περί τε τοῦ δεῖν ἢ κτιστὸν νοεῖν τὸν Υἱὸν, καὶ τὸ Πνεῦμα κατὰ τὸν λόγον τῶν ἐναντίων, ἢ τῆς ἀκτίστου φύ σεως, καθὼς ἡ Ἐκκλησία πεπίστευκε. Οὗτος τοίνυν αὐτὸ τὸ παρὰ πάντων ἀντιλεγόμενον, ὡς ὁμολογού- μενον ἀποφαίνεται. Καὶ οὐδεμίαν ἀπόδειξιν ἐξευρών τοῦ ἔργον εἶναι τῆς προαγούσης ουσίας τὴν ἐφεξῆς, θαρσῶν δογματίζει τὸ οὕτως ἔχειν. Οὐκ οἶδα ἐκ ποίας παιδεύσεως ἢ σοφίας τοῦτο θαρσήσας. Εἰ γὰρ πάσης κατασκευῆς καὶ ἀποδείξεως ἄμαχόν τινα καὶ ἀναμ- είβολον προηγεῖσθαι χρὴ τὴν ὁμολογίαν, ὥστε τῷ προκατειλημμένῳ τὸ ἀγνοούμενον ταῖς διὰ μέσου και τασκευαῖς οἰκείως προσαγόμενον ἀποδείκνυσθαι, ὁ τὸ ζητούμενον ἔτι εἰς κατασκευὴν ἑτέρων προτείνων, οὐδὲν ἕτερον ἢ δι᾽ ἀγνοίας ἄγνοιαν, καὶ δι᾿ ἀπάτης ἀπάτην κατασκευάζει. Τοῦτό ἐστι τὸ τυφλοῦ τυφλὸν ὁδηγὸν ποιεῖσθαι, καθώς φησί που τὸ Εὐαγγέλιον. Οντως γὰρ τυφλῷ καὶ κενεμβατοῦντι τῷ λόγῳ, τῷ κτίσμα καὶ ποίημα τὸν πάντων κτίστην καὶ δη- " μιουργὸν εἶναι λέγοντι, ἕτερον τυφλὸν λόγον παρα- ζευγνύουσι, τὸ ἀλλότριον εἶναι τῇ φύσει καὶ κατὰ τὴν οὐσίαν ἀνόμοιον, καὶ πάντη τῆς φυσικῆς οἰκειό τητος ἀμέτοχον, εἶναι τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν· ἀλλ᾽ οὔπω περὶ τούτων· ἐν οἷς γὰρ γυμνότερον ἐκκαλύπτει τὸ ἀσεβὲς τοῦ φρονήματος, ἐν τούτοις εὐκαιρόν ἐστι καὶ ἡμᾶς ὑπερθέσθαι τῆς ἀσεβείας τὸν ἔλεγχον. Νυνὶ δὲ ἡμῖν πρὸς τὴν ἀκολουθίαν τῶν παρ' ἐκείνου ῥηθέντων ἐπανιτέον. Πάλιν δὲ αὖ ἑκάστης τούτων οὐσίας ειλικρι νοῦς, ἁπλῆς παὶ πάντη μιᾶς οὔσης τε καὶ νοουμέ- της κατὰ τὴν ἰδίαν ἀξίαν, συμπεριγραφομένων δὲ τοῖς ἔργοις τῶν ἐνεργειῶν, καὶ τῶν ἔργων ταῖς τῶν ἐργασαμένων ενεργείαις παραμετρουμένων ἀνάγκη δήπου πᾶσα, καὶ τὰς ἑκάστῃ τῶν οὐσιῶν ἑπομένας ἐνεργείας, ελάττους δὲ καὶ μείζους εἶ- ναι· καὶ τὰς μὲν πρώτην, τὰς δὲ δευτέραν τάξιν ἐπέχειν. Ἡ μὲν διάνοια διὰ πάντων τῶν εἰρημέ- νων, κἂν ἐν πλήθει ῥημάτων αὐτῷ συμπεραίνη- ται, μία ἐστί. Το κατασκευάσαι μηδεμίαν συνάφειαν εἶναι τῷ Πατρὶ πρὸς τὸν Υἱόν, ἢ πρὸς τὸν Υἱὸν πάλιν τῷ Πνεύματι· ἀλλ' ἀπεσχίσθαι τὰς οὐσίας ἀπ' ἀλλή λων, εἰς ἀπεξενωμένην τινὰ φύσιν καὶ ἀδύμφυλον ἀλλοτριότητα διασπωμένας· καὶ οὐ τούτῳ μόνον, ἀλλὰ καὶ πηλικότητι, καὶ ἀξιωμάτων υφέσει διαφερούσας * CONTRA EUNOMIUM, LIB. 1. A Quis enim nescit orationem ex manifestis perspi- Matth. xv. : Luc.vi, 39. cuisque ductam conciliare fidem illis, de quibus ambigitur : neque in cognitionem rerum ignotarum et abstrusaruin nos pervenire, nisi quæ plerumque conceduntur et approbantur, ad rerum incertarum perspicientiam nos quasi manu ducant? Si vero ea quæ in principio disputationis, ad ignotas res noli- ficandas adhibuimus, communi hominum sensui repugnent, aegre profecto id, quod in dubio ver- satur, atque adeo penitus negatur, illis adhibitis explanabitur. Iitur omnis controversia inter orthodoxos, qu Ecclesiam sequuntur, et inter Anomcos in hoc consistit: utrum oporteat Filium Dei et Spiritum sanctum numerare inter res creatas, ut volunt adversarii, an inter res increatas, ut sentit Ecclesia. Πloc igitur cui ab omnibus contradicitur, sunit ipse tanquam concessum ab omnibus ; etiam nulla allata demonstratione, quod posterior sit opus sub- stantiæ prioris, confidenter docet, rem ita sese habere, nescio qua institutione aut disciplina ita edoctus, et eo usque confidentiæ provectus. Si enim omni probationi et demonstrationi præmittenda sunt certa, omniumque consensu corroborata, ut ignotum cum iis quæ prænuissa sunt, apte et con- venienter connexum patefiat et clarescat: sane is qui quod in quæstione positum est, ad alia demonstranda asciscit, nibil aliud quam ignorantiam ignorantia, fraudemque fraude cumulat. Hoc scilicet est cacum cæco se præbere ducem, ut alicubi Evangelium lo- C quitur ". Vere enim cæco et pleno vanitatis ser- moni, qui omnium creatorem et conditorem in re- rum creatarum et effectarum ordinem conjicit, adjungunt alium æque cæcum, alienæ videlicet na- turæ eos esse, et secundum substantiam inæquales, Filiumque cognatione naturæ Patri nullo modo con- sociari; sed de his postea viderimus : par enim est, ut quæ manifestiorem præ se ferunt impietatem, nos quoque aliis locis indaganda reservemus. Nunc ad orationem Eunomii revertamur. Rursus vero cum quælibet ex his substantiis et in- telligatur pura, simplex, et simpliciter una, secundum propriam dignitatem, circumscriptis autem operatio- nibus per ipsa opera, et ipsis operibus operantium actionibus commensuratis: omnino necesse est ope- rationes, quæ sequuntur quamlibet substantiam, majores et minores esse, et illas quidem in primo, illas in secundo ordine collocari debere. Sententia omnium horum verborum, licet valde multa sint, et redundantia, una est, probare nimirum, Patrem nullam connexionem habere cum Filio, rursusque Filium cum Spiritu sancto, sed substantias a sese mutuo sejunctas esse, divulsas et distractas, pere- grina quadam et insociabili naturæ diversitate : nec hoc solum, sed et magnitudine et dignitatis impa- ritate divisas, et alia majore, alia minore, ut ipse

ἅγιον, τὸ ἀκριβολογεῖσθαι περὶ τὴν ὁμολογίαν τῶν ονομάτων, οἷς ἀποσεμνύνειν οίεται δεῖν τὸν ἐπὶ πάν- των Θεόν. "Η γὰρ ἂν ἦν τῆς ἐσχάτης εὐηθείας, τῷ πράγματι συντιθέμενον, μικρολογεῖσθαι περὶ τὰ ῥή- ματα· νυνὶ δὲ τῷ μόνῃ προσμαρτυρῆσαι τοῦ Πατρὸς τῇ οὐσίᾳ τὸ ἀνώτατόν τε καὶ κυριώτατον, ἔδωκε διὰ τῆς σιωπῆς περὶ τῶν ὑπολοίπων, ὡς οὐ κυρίως ύφο εστώτων, στοχάζεσθαι. Πῶς γὰρ ἔστιν ἀληθῶς εἶναί τι λέγειν, ᾧ μὴ προσμαρτυρεῖται τὸ κυρίως εἶναι; Ανάγκη γὰρ ἐφ᾽ ὧν οὐχ ὁμολογεῖται τὸ κύριον, τοῖς ἀντιδιαστελλομένοις τῶν ὀνομάτων συντίθεσθαι. Το γὰρ μὴ κύριον, ἄκυρον πάντως. Ὥστε ἡ τοῦ μὴ κυ ρίως εἶναι κατασκευὴ τῆς παντελοῦς ἀνυπαρξίας ἀπό δειξις γίνεται· πρὸς ἦν ἔοικεν ὁ Εὐνόμιος βλέπων, ταῦτα καινοτομεῖν ἐν τῷ καθ᾿ ἑαυτὸν δόγματι τὰ ὀνό ματα. Οὐ γὰρ δὴ δι᾿ ἀπορίαν φήσει τις αὐτὸν εἰς ἀνόητον ὑπόληψιν ἐκπεσόντα τοπικῶς τὸ ἄνω πρὸς τὸ ὑπερβεβηκός διαστέλλειν, καὶ τῷ Πατρὶ καθάπερ γεωλογόν τινα σκοπιὰν ἀφορίζοντα, τὸν Υἱὸν τοῖς κοιλοτέροις εγκαθιδρύειν. Οὐδεὶς γὰρ οὕτω παῖς τὴν διάνοιαν, ὡς ἐπὶ τῆς νοερᾶς τε καὶ ἀσωμάτου φύσεως, τὴν κατὰ τόπον διαφορὰν ἐννοεῖν. Ιδιον γὰρ σωμά των ἡ ἐπὶ τόπου θέσις· τὸ δὲ τῇ φύσει νοερόν τε καὶ ξύλον, πόρρω τῆς κατὰ τόπον ἐννοίας ὁμολογεῖται. Τίς οὖν ἡ αἰτία τοῦ ἀνωτάτω λέγεσθαι μένου τοῦ Πα- τρὸς τὴν οὐσίαν ; Εἰς γὰρ ταύτας τὰς ὑπονοίας ἐξ ἀμα· θίας τινὸς αὐτὸν περιφέρεσθαι, οὐκ ἄν τις εὐκόλως ὑπονοήσειε, τὸν ἐν πολλοῖς, οἷς ἐπιδείκνυται, σοφὸν εἶναι προσποιούμενον· καὶ καθὼς ἀπαγορεύει ἡ θεία Γραφὴ, καὶ τὰ περισσὰ σοφιζόμενον. ᾿Αλλὰ μὴν οὐδὲ δυνάμεως, οὐδὲ ἀγαθότητος, οὐδὲ ἄλλου τινὸς τῶν τοιούτων ὑπεροχὴν, τὸ ἄνω φήσει τῆς οὐσίας ἐνδείκνυσθαι· καὶ γὰρ καὶ τοῦτο παντὶ γνώριμον, μὴ ὅτι τοῖς ἐπὶ σοφίᾳ πλεονεκτεῖν ὑπει- λημμένοις· ὅτι ἀνενδεής πρὸς τελείαν ἀγαθότητά τε και δύναμιν, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα, ἥ τε τοῦ Μονογενούς καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματός ἐστιν ὑπόστασις. Τὰ γὰρ ἀγαθὰ πάντα, ἕως ἂν ἀπαράδεκτα τοῦ ἐναντιουμένου, δρον οὐκ ἔχει τῆς ἀγαθότητος. Επειδή μόνοις τοῖς ἐναντίοις πέφυκε περιγράφεσθαι, ὡς ἐπὶ τῶν καθ' ἕκαστον υποδειγμάτων ἔστιν ἰδεῖν. Ἡ δύναμις ἀσθενείας παραλαβούσης ίσταται· ἡ ζωὴ θανάτῳ περιορίζεται· φωτός πέρας τὸ σκότος ἐστί· καὶ πάντα συνελόντι φάναι, τὰ καθ᾽ ἕκαστον ἀγαθὰ τοῖς ἐναντίοις ἐναπο- λήγει. Εἰ μὲν οὖν τρεπτὴν πρὸς τὸ χεῖρον τὴν φύσιν τοῦ Μονογενοῦς καὶ τοῦ Πνεύματος ὑποτίθεται, εἰκό. τως ἐπ' αὐτῶν κατασμικρύνει τὴν τῆς ἀγαθότητος ἔννοιαν · ὡς δυναμένων καὶ τοῖς ἐναντίοις συνενεχθή ναι. Εἰ δὲ ἀνεπίδεκτός ἐστι τοῦ χείρονος ἡ θεία τε καὶ ἀναλλοίωτος φύσις, καὶ τοῦτο παρ' αὐτῶν τῶν ἐχθρῶν ὠμολόγηται, ἀόριστος πάντως ἐν τῷ ἀγαθῷ θεωρεί ται. Τὸ δὲ ἀόριστον, ἀπείρῳ ταυτόν ἐστιν. Απείρου δὲ, καὶ ἀορίστου πλεονασμόν, καὶ ἐλάττωσιν ἐννοεῖν, τῆς ἐσχάτης ἀλογίας ἐστί. Πῶς γὰρ ἂν ὁ τῆς ἀπει * (α) CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A qui adeo laboriose in nominibus cudendis desudat, quibus putat Patrem esse afficiendum; nam extre mæ dementiæ esset, eum, qui rem confiteretur, occupari velle circa voculas. At cum supremam et maxime propriam substantiam soli Patri assignet, ipso silentio conjicere nos facit, quasi reliqui non proprie subsistant. Quomodo enim dicere possumus vere esse aliquid, si proprie esse non potest (a) ? Necesse namque est ea, quibus proprie esse non convenit, oppositis nominibus denotare. Nam quod non est proprie, improprie sit oportet. Itaque as- serere, quod proprie non sit Filius, et Spiritus sanctus, nihil est aliud, quam omnen omnino sub- stantiam adimere: quod sine dubio Eunomius spectans, hæc nomina suæ doctrinæ propria exco- B gitavit. Non enim dici potest illum eo stultitiæ processisse, ut superum tanquam locum inferiori opposuerit, et Patri velut editiorem quamdam spe- culain assignarit, collocato in humilioribus locis Filio. Nam nullus adeo insipiens et stolidus est, qui in natura illa sub solum intellectum cadente differen- tiam loci reperiri existimet; loci enim positiones proprie sunt corporum ; at quod natura sua spiri- tuale est, et omnis materiei expers, ei omnium confessione circumscriptio loci non competit. Qua igitur de causa asserit iste solam Patris substan- tiam esse omnium supremam ? Nam ex inscitia illum in has ineptias incidere haud facile aliquis sibi persuadeat ; quippe qui in rebus et scriptis suis cum primis sapientiæ laude præstare videri cupiat : quique,quod tamen Scriptura divina vetat, eliam plus quam oportet sapiat 9. C D Eccli. vi, 17. Atqui nec affirmare poterit supremum illud, quod substantiæ Patris tribuit, significare excellentiam quamdam potestatis, bonitatis, aut alterius ali- cujus de genere eodem. Etenim hoc quibusvis ma- nifestum est, exceptis iis, qui sapientiæ principa- tum sibi arrogant, unigeniti Filii et Spiritus sancti substantiæ nihil penitus deesse ad omnibus nu- meris absolutam bonitatem, potentiam, et ad id genus alia attributa. Omnia enim bona quandiu pura, et a suo contrario libera manent, limite ca- rent. Nam solo contrario terminari, et certis quasi finibus includi solent: ut videre licet, si quis si- gillatim res intueri velit. Valetudo enim veniente imbecillitatě finitur, vita morte circumscribitur, lucem terminant tenebræ, et ut rem in pauca con- feram, quælibet bona ingruente contrario desinunt. Si igitur arbitratur, naturam Unigeniti et Spiritus sancti mutationi in deterius obnoxiam esse, me- rito sane opinionem de earumdem bonitate immi- nuit et elevat, cum contrarii sint capaces. At si divina natura in deterius immutabilis prorsus et invariabilis est, ut ipsi quoque hostes fatentur, ne- cessario sequitur eam interminatam bonitatem ha- bere: interminatum autem et infinitum idem sunt. Profert hunc locum Cypariss. Decad. iv, cap. 9.

Α ώστε τὰς μὲν μείζους, καθὼς αὐτός φησι, τὰς δὲ Β μικροτέρας νοεῖσθαι, καὶ κατὰ τὰ λοιπὰ πάντα τὴν παραλλαγὴν ἔχειν. Ἡμεῖς δὲ κἂν περιττὸν τοῖς πολλοῖς εἶναι δοκῇ τὸ τοῖς προδήλοις ἐνδιατρίβειν, καὶ τὰ καθ᾽ ἕκαστον δι ελέγχειν πειράσθαι, ὅσα παρὰ τοῖς πολλοῖς αὐτόθεν ψευδῆ, καὶ βδελυκτά, καὶ οὐδεμίαν ἰσχὺν ἔχειν νομί ζεται, ὅμως ὑπὲρ τοῦ μὴ δοκεῖν δι' ἀπορίαν ἐλέγχων ἀνεξέταστον τι παρορᾷν τῶν παρ' ἐκείνου ῥηθέντων, κατὰ δύναμιν καὶ τούτοις ἐπελευσόμεθα. Εκάστην φησὶ τούτων οὐσίαν εἰλικρινῆ, ἀπλῆν, καὶ πάντη μίαν εἶναί τε καὶ νοεῖσθαι κατὰ τὴν ἰδίαν ἀξίαν, πάλιν ἐνταῦθα ὡς ὁμολογούμενα τὰ ἀμφιβαλλόμενα προτεινόμενος, οίεταί τι λέγειν, ἀντὶ πάσης ἀποδείξεως ἐξαρκεῖν νομίζων τὸ αὐτὸς ἀποφήνασθαι. Τρεῖς οὐσίας φησί. Τοῦτο γὰρ ἐνδείκνυται τῷ εἰπεῖν, Ἑκάστης τού τῶν οὐσίας. Οὐδὲ γὰρ ἂν οὕτως εἶπεν, εἰ μίαν ᾤετο. Εἰ μὲν οὖν οὕτω λέγει τὴν τῶν οὐσιῶν πρὸς ἀλλήλας διαφορὰν, ὡς μὴ δοκεῖν τῇ ἀσεβείᾳ τοῦ Σαβελλίου συμφέρεσθαι, ἑνὶ τῷ ὑποκειμένῳ τρεῖς ἐφαρμόζοντος προσηγορίας, καὶ ἡμεῖς συντιθέμεθα· καὶ οὐδεὶς τῶν εὐσεβούντων ἀντιλέγει τῷ δόγματι· πλὴν ὅσον μόνοις τοῖς ὀνόμασι καὶ τῇ προφορᾷ τοῦ λόγου πλημμελεῖν δοκεῖ οὐσίας ἀντὶ ὑποστάσεων ὀνομάζων. Οὐ γὰρ ὅσα τὸν τῆς οὐσίας λόγον τὸν αὐτὸν ἔχει, ὁμοίως καὶ ἐπὶ τῇ ὑποστάσει τῇ ἀποδόσει τοῦ λόγου συνενεχθή- σεται. Πετρὸς γὰρ καὶ Ἰακώβ, καὶ Ἰωάννης ἐν μὲν τῷ λόγῳ τῆς οὐσίας, οἱ αὐτοὶ ἦσαν ἀλλήλοις (ἄνθρω- πος γὰρ τούτων ἕκαστος), ἐν δὲ τοῖς ἰδιώμασι τῆς ἑκάστου αὐτῶν ὑποστάσεως, ἀλλήλοις οὐ συνεφέ ροντο. Οὐκοῦν εἰ μὲν τοῦτο κατεσκεύαζε, τὸ μὴ δεῖν φύρειν τὰς ὑποστάσεις, καὶ ἐνὶ προσώπων τὰς τρεῖς έφαρμόζειν προσηγορίας, Πιστὸς ἂν ἦν, κατὰ τὴν τοῦ ᾿Αποστόλου μαρτυρίαν, ὁ λόγος αὐτῷ, καὶ πά σης ἀποδοχῆς ἄξιος. Ἐπεὶ δὲ οὐ πρὸς τοῦτο βλέπει, οὐδὲ τὰς ὑποστάσεις ἀπ' ἀλλήλων τοῖς ἐπιθεωρουμέ νοις ἰδιώμασι διακρίνων, ταῦτά φησιν, ἀλλ' αὐτὴν τὴν ὑποκειμένην οὐσίαν ἀλλοτρίως πρὸς τὴν ἑτέραν, μᾶλ λον δὲ πρὸς ἑαυτὴν ἔχειν κατασκευάζει, καὶ διὰ τοῦτο πολλὰς οὐσίας ὀνομάζει, ὡς ἑκάστης ιδιάζουσαν ἐχού σης τινὰ τὴν πρὸς τὰς ἄλλας ἀλλοτριότητα, διὰ τοῦτό φημι ἄναρχον αὐτῷ καὶ ἀκέφαλον εἶναι τὸν λόγον, ἀπὸ οὐδενὸς ὁμολογουμένου, κατὰ τὸ ἀκόλουθον, τὴν βλασφημίαν κατασκευάζοντα. Οὐ γὰρ ὅπως ἄν τις προσαχθείη τῇ τοιαύτῃ τοῦ δόγματος υπολήψει, και τασκευὴν ἔχει· ἀλλ᾿ ὥσπερ ἐπ' ὀνείρου διηγήσεως, ψιλὴν καὶ ἀκατάσκευον ἐμπεριέχει τῆς ἀσεβείας τὴν ἔκθεσιν. Τῆς γὰρ Εκκλησίας δογματιζούσης, μὴ εἰς πλῆθος οὐσιῶν διασχίζειν τὴν πίστιν, ἀλλ᾽ ἐν τρισὶ προσώποις καὶ ὑποστάσεσι μηδεμίαν τὴν κατὰ τὸ εἶναι διαφορὰν πιστεύειν, τῶν δὲ ἐναντίων ἐν αὐταῖς ταῖς οὐσίαις τὴν παραλλαγὴν, καὶ τὴν ἀνομοιότητα τιθεμένων, οὗτος τὸ μηδενὶ λόγῳ, μήτε δειχθέν, μήτε δειχθῆναι δυνάμενον, ὡς προκατεσκευασμένον, θαρ σῶν ἀποφαίνεται, τάχα οὐδέπω καὶ νῦν εἰς ἀκουόντων Στα λαλήσας. Η γὰρ ἂν ἐδιδάχθη πρὸς τῶν συνετῶς ἀκροωμένων, ὅτι πᾶς λόγος ἕως ἂν κατ' ἐξουσίαν S. GREGORII NYSSENI ¡ ait, et quoad alia omnia multum eliam inter se di- stantibus. C Nos vero, licet multis supervacaneum videatur, in bis tam dilucidis immorari, et omnia sigillatim refutare velle, quæ a plerisque falsa et exsecranda, et nullius omnino momenti existimentur : nihilo- minus ne putemur propter inopiam refutationis, aliquid eorum, quæ attulit, intactum et irreper cussum præterire, pro viribus his itidem refellendis insistimus. Dicit : Unamquamque harum substantiam puram, simplicem, unamque esse et intelligi. Rur- sus hic ea quæ dubia sunt, pro certis et compertis assumens, putat se aliquid dicere, sufficere ratus pro omni demonstratione, si ipse affirmet. Tres substantias dicit. Hoc enim ostendit, dum ait : cu- juslibet ex his substantiæ. Neque enim ita locutus esset, si unam existimasset. Si igitur ita substan- tiarum inter se distinctionem assignat, ut non vi- deatur in Sabellii impietatem delabi qui uni subjecto tres accommodabat appellationes; assen- timur et nos, neque quispiam huic dogmati con- tradicit, nisi quod solis nominibus, et sola prola- tione orationis errare videbitur, substantias pro hypostasibus usurpans: non enim, quæ substantiæ rationem eamdem habent, similiter etiam in ratione hypostaseos conveniunt; nam Petrus, Jacobus et Joannes in ratione substantiæ unum et idem sunt inter se mutuo, quilibet enim horum homo est, sed in proprietatibus hypostaticis, minime conveniunt. Igitur si hoc contendit, non esse miscendas personas seu hypostases, neque uni persona adaptandas tres appellationes, fidelis fuerit, juxta Apostoli verbum, sermo, et omni acceptione dignus s. Quia vero non huc tendit, neque etiam hæc asserit, ut hypostases suis idiomatis et proprietatibus a se mutuo secernat, sed ut in ipsa natura subjecta diversitatem ab alia, vel potius a seipsa inesse do- ceat, et ob id multas substantias nominat, quasi quælibet collata cum aliis propriam habeat diver- sitatem propterea dico orationem illius principio et capite destitutam esse, cum seriem blasphemiæ suæ non ex coneessis et certis pertexere pergat. Neque enim probatio illius ita instructa est, uι quis per illam ad persuasionem induci possit, sed n nudam et exilem impietatis expositionem continet, sicut in somnii alicujus narratione. Nam cum Ec- clesia doceat fidem minime scindendam et dividen- dam in pluralitatem substantiarum, sed in tribus personis et hypostasibus nihil secundum essentiam differentiæ credendum esse: adversarii vero in ipsis substantiis varietatem et inæqualitatem sta- tuant: iste id, quod nulla ratione demonstratum est, aut demonstrari potest, audacter, tanquam jam probatum, profert et pronuntiat, cum forte id nunquam antehac cum ullo mortalium communi- casset; alioqui ab iis, qui recte et probe instituti | Tim. 1, 15. ut

Α ώστε τὰς μὲν μείζους, καθὼς αὐτός φησι, τὰς δὲ Β μικροτέρας νοεῖσθαι, καὶ κατὰ τὰ λοιπὰ πάντα τὴν παραλλαγὴν ἔχειν. Ἡμεῖς δὲ κἂν περιττὸν τοῖς πολλοῖς εἶναι δοκῇ τὸ τοῖς προδήλοις ἐνδιατρίβειν, καὶ τὰ καθ᾽ ἕκαστον δι ελέγχειν πειράσθαι, ὅσα παρὰ τοῖς πολλοῖς αὐτόθεν ψευδῆ, καὶ βδελυκτά, καὶ οὐδεμίαν ἰσχὺν ἔχειν νομί ζεται, ὅμως ὑπὲρ τοῦ μὴ δοκεῖν δι' ἀπορίαν ἐλέγχων ἀνεξέταστον τι παρορᾷν τῶν παρ' ἐκείνου ῥηθέντων, κατὰ δύναμιν καὶ τούτοις ἐπελευσόμεθα. Εκάστην φησὶ τούτων οὐσίαν εἰλικρινῆ, ἀπλῆν, καὶ πάντη μίαν εἶναί τε καὶ νοεῖσθαι κατὰ τὴν ἰδίαν ἀξίαν, πάλιν ἐνταῦθα ὡς ὁμολογούμενα τὰ ἀμφιβαλλόμενα προτεινόμενος, οίεταί τι λέγειν, ἀντὶ πάσης ἀποδείξεως ἐξαρκεῖν νομίζων τὸ αὐτὸς ἀποφήνασθαι. Τρεῖς οὐσίας φησί. Τοῦτο γὰρ ἐνδείκνυται τῷ εἰπεῖν, Ἑκάστης τού τῶν οὐσίας. Οὐδὲ γὰρ ἂν οὕτως εἶπεν, εἰ μίαν ᾤετο. Εἰ μὲν οὖν οὕτω λέγει τὴν τῶν οὐσιῶν πρὸς ἀλλήλας διαφορὰν, ὡς μὴ δοκεῖν τῇ ἀσεβείᾳ τοῦ Σαβελλίου συμφέρεσθαι, ἑνὶ τῷ ὑποκειμένῳ τρεῖς ἐφαρμόζοντος προσηγορίας, καὶ ἡμεῖς συντιθέμεθα· καὶ οὐδεὶς τῶν εὐσεβούντων ἀντιλέγει τῷ δόγματι· πλὴν ὅσον μόνοις τοῖς ὀνόμασι καὶ τῇ προφορᾷ τοῦ λόγου πλημμελεῖν δοκεῖ οὐσίας ἀντὶ ὑποστάσεων ὀνομάζων. Οὐ γὰρ ὅσα τὸν τῆς οὐσίας λόγον τὸν αὐτὸν ἔχει, ὁμοίως καὶ ἐπὶ τῇ ὑποστάσει τῇ ἀποδόσει τοῦ λόγου συνενεχθή- σεται. Πετρὸς γὰρ καὶ Ἰακώβ, καὶ Ἰωάννης ἐν μὲν τῷ λόγῳ τῆς οὐσίας, οἱ αὐτοὶ ἦσαν ἀλλήλοις (ἄνθρω- πος γὰρ τούτων ἕκαστος), ἐν δὲ τοῖς ἰδιώμασι τῆς ἑκάστου αὐτῶν ὑποστάσεως, ἀλλήλοις οὐ συνεφέ ροντο. Οὐκοῦν εἰ μὲν τοῦτο κατεσκεύαζε, τὸ μὴ δεῖν φύρειν τὰς ὑποστάσεις, καὶ ἐνὶ προσώπων τὰς τρεῖς έφαρμόζειν προσηγορίας, Πιστὸς ἂν ἦν, κατὰ τὴν τοῦ ᾿Αποστόλου μαρτυρίαν, ὁ λόγος αὐτῷ, καὶ πά σης ἀποδοχῆς ἄξιος. Ἐπεὶ δὲ οὐ πρὸς τοῦτο βλέπει, οὐδὲ τὰς ὑποστάσεις ἀπ' ἀλλήλων τοῖς ἐπιθεωρουμέ νοις ἰδιώμασι διακρίνων, ταῦτά φησιν, ἀλλ' αὐτὴν τὴν ὑποκειμένην οὐσίαν ἀλλοτρίως πρὸς τὴν ἑτέραν, μᾶλ λον δὲ πρὸς ἑαυτὴν ἔχειν κατασκευάζει, καὶ διὰ τοῦτο πολλὰς οὐσίας ὀνομάζει, ὡς ἑκάστης ιδιάζουσαν ἐχού σης τινὰ τὴν πρὸς τὰς ἄλλας ἀλλοτριότητα, διὰ τοῦτό φημι ἄναρχον αὐτῷ καὶ ἀκέφαλον εἶναι τὸν λόγον, ἀπὸ οὐδενὸς ὁμολογουμένου, κατὰ τὸ ἀκόλουθον, τὴν βλασφημίαν κατασκευάζοντα. Οὐ γὰρ ὅπως ἄν τις προσαχθείη τῇ τοιαύτῃ τοῦ δόγματος υπολήψει, και τασκευὴν ἔχει· ἀλλ᾿ ὥσπερ ἐπ' ὀνείρου διηγήσεως, ψιλὴν καὶ ἀκατάσκευον ἐμπεριέχει τῆς ἀσεβείας τὴν ἔκθεσιν. Τῆς γὰρ Εκκλησίας δογματιζούσης, μὴ εἰς πλῆθος οὐσιῶν διασχίζειν τὴν πίστιν, ἀλλ᾽ ἐν τρισὶ προσώποις καὶ ὑποστάσεσι μηδεμίαν τὴν κατὰ τὸ εἶναι διαφορὰν πιστεύειν, τῶν δὲ ἐναντίων ἐν αὐταῖς ταῖς οὐσίαις τὴν παραλλαγὴν, καὶ τὴν ἀνομοιότητα τιθεμένων, οὗτος τὸ μηδενὶ λόγῳ, μήτε δειχθέν, μήτε δειχθῆναι δυνάμενον, ὡς προκατεσκευασμένον, θαρ σῶν ἀποφαίνεται, τάχα οὐδέπω καὶ νῦν εἰς ἀκουόντων Στα λαλήσας. Η γὰρ ἂν ἐδιδάχθη πρὸς τῶν συνετῶς ἀκροωμένων, ὅτι πᾶς λόγος ἕως ἂν κατ' ἐξουσίαν S. GREGORII NYSSENI ¡ ait, et quoad alia omnia multum eliam inter se di- stantibus. C Nos vero, licet multis supervacaneum videatur, in bis tam dilucidis immorari, et omnia sigillatim refutare velle, quæ a plerisque falsa et exsecranda, et nullius omnino momenti existimentur : nihilo- minus ne putemur propter inopiam refutationis, aliquid eorum, quæ attulit, intactum et irreper cussum præterire, pro viribus his itidem refellendis insistimus. Dicit : Unamquamque harum substantiam puram, simplicem, unamque esse et intelligi. Rur- sus hic ea quæ dubia sunt, pro certis et compertis assumens, putat se aliquid dicere, sufficere ratus pro omni demonstratione, si ipse affirmet. Tres substantias dicit. Hoc enim ostendit, dum ait : cu- juslibet ex his substantiæ. Neque enim ita locutus esset, si unam existimasset. Si igitur ita substan- tiarum inter se distinctionem assignat, ut non vi- deatur in Sabellii impietatem delabi qui uni subjecto tres accommodabat appellationes; assen- timur et nos, neque quispiam huic dogmati con- tradicit, nisi quod solis nominibus, et sola prola- tione orationis errare videbitur, substantias pro hypostasibus usurpans: non enim, quæ substantiæ rationem eamdem habent, similiter etiam in ratione hypostaseos conveniunt; nam Petrus, Jacobus et Joannes in ratione substantiæ unum et idem sunt inter se mutuo, quilibet enim horum homo est, sed in proprietatibus hypostaticis, minime conveniunt. Igitur si hoc contendit, non esse miscendas personas seu hypostases, neque uni persona adaptandas tres appellationes, fidelis fuerit, juxta Apostoli verbum, sermo, et omni acceptione dignus s. Quia vero non huc tendit, neque etiam hæc asserit, ut hypostases suis idiomatis et proprietatibus a se mutuo secernat, sed ut in ipsa natura subjecta diversitatem ab alia, vel potius a seipsa inesse do- ceat, et ob id multas substantias nominat, quasi quælibet collata cum aliis propriam habeat diver- sitatem propterea dico orationem illius principio et capite destitutam esse, cum seriem blasphemiæ suæ non ex coneessis et certis pertexere pergat. Neque enim probatio illius ita instructa est, uι quis per illam ad persuasionem induci possit, sed n nudam et exilem impietatis expositionem continet, sicut in somnii alicujus narratione. Nam cum Ec- clesia doceat fidem minime scindendam et dividen- dam in pluralitatem substantiarum, sed in tribus personis et hypostasibus nihil secundum essentiam differentiæ credendum esse: adversarii vero in ipsis substantiis varietatem et inæqualitatem sta- tuant: iste id, quod nulla ratione demonstratum est, aut demonstrari potest, audacter, tanquam jam probatum, profert et pronuntiat, cum forte id nunquam antehac cum ullo mortalium communi- casset; alioqui ab iis, qui recte et probe instituti | Tim. 1, 15. ut

Α ώστε τὰς μὲν μείζους, καθὼς αὐτός φησι, τὰς δὲ Β μικροτέρας νοεῖσθαι, καὶ κατὰ τὰ λοιπὰ πάντα τὴν παραλλαγὴν ἔχειν. Ἡμεῖς δὲ κἂν περιττὸν τοῖς πολλοῖς εἶναι δοκῇ τὸ τοῖς προδήλοις ἐνδιατρίβειν, καὶ τὰ καθ᾽ ἕκαστον δι ελέγχειν πειράσθαι, ὅσα παρὰ τοῖς πολλοῖς αὐτόθεν ψευδῆ, καὶ βδελυκτά, καὶ οὐδεμίαν ἰσχὺν ἔχειν νομί ζεται, ὅμως ὑπὲρ τοῦ μὴ δοκεῖν δι' ἀπορίαν ἐλέγχων ἀνεξέταστον τι παρορᾷν τῶν παρ' ἐκείνου ῥηθέντων, κατὰ δύναμιν καὶ τούτοις ἐπελευσόμεθα. Εκάστην φησὶ τούτων οὐσίαν εἰλικρινῆ, ἀπλῆν, καὶ πάντη μίαν εἶναί τε καὶ νοεῖσθαι κατὰ τὴν ἰδίαν ἀξίαν, πάλιν ἐνταῦθα ὡς ὁμολογούμενα τὰ ἀμφιβαλλόμενα προτεινόμενος, οίεταί τι λέγειν, ἀντὶ πάσης ἀποδείξεως ἐξαρκεῖν νομίζων τὸ αὐτὸς ἀποφήνασθαι. Τρεῖς οὐσίας φησί. Τοῦτο γὰρ ἐνδείκνυται τῷ εἰπεῖν, Ἑκάστης τού τῶν οὐσίας. Οὐδὲ γὰρ ἂν οὕτως εἶπεν, εἰ μίαν ᾤετο. Εἰ μὲν οὖν οὕτω λέγει τὴν τῶν οὐσιῶν πρὸς ἀλλήλας διαφορὰν, ὡς μὴ δοκεῖν τῇ ἀσεβείᾳ τοῦ Σαβελλίου συμφέρεσθαι, ἑνὶ τῷ ὑποκειμένῳ τρεῖς ἐφαρμόζοντος προσηγορίας, καὶ ἡμεῖς συντιθέμεθα· καὶ οὐδεὶς τῶν εὐσεβούντων ἀντιλέγει τῷ δόγματι· πλὴν ὅσον μόνοις τοῖς ὀνόμασι καὶ τῇ προφορᾷ τοῦ λόγου πλημμελεῖν δοκεῖ οὐσίας ἀντὶ ὑποστάσεων ὀνομάζων. Οὐ γὰρ ὅσα τὸν τῆς οὐσίας λόγον τὸν αὐτὸν ἔχει, ὁμοίως καὶ ἐπὶ τῇ ὑποστάσει τῇ ἀποδόσει τοῦ λόγου συνενεχθή- σεται. Πετρὸς γὰρ καὶ Ἰακώβ, καὶ Ἰωάννης ἐν μὲν τῷ λόγῳ τῆς οὐσίας, οἱ αὐτοὶ ἦσαν ἀλλήλοις (ἄνθρω- πος γὰρ τούτων ἕκαστος), ἐν δὲ τοῖς ἰδιώμασι τῆς ἑκάστου αὐτῶν ὑποστάσεως, ἀλλήλοις οὐ συνεφέ ροντο. Οὐκοῦν εἰ μὲν τοῦτο κατεσκεύαζε, τὸ μὴ δεῖν φύρειν τὰς ὑποστάσεις, καὶ ἐνὶ προσώπων τὰς τρεῖς έφαρμόζειν προσηγορίας, Πιστὸς ἂν ἦν, κατὰ τὴν τοῦ ᾿Αποστόλου μαρτυρίαν, ὁ λόγος αὐτῷ, καὶ πά σης ἀποδοχῆς ἄξιος. Ἐπεὶ δὲ οὐ πρὸς τοῦτο βλέπει, οὐδὲ τὰς ὑποστάσεις ἀπ' ἀλλήλων τοῖς ἐπιθεωρουμέ νοις ἰδιώμασι διακρίνων, ταῦτά φησιν, ἀλλ' αὐτὴν τὴν ὑποκειμένην οὐσίαν ἀλλοτρίως πρὸς τὴν ἑτέραν, μᾶλ λον δὲ πρὸς ἑαυτὴν ἔχειν κατασκευάζει, καὶ διὰ τοῦτο πολλὰς οὐσίας ὀνομάζει, ὡς ἑκάστης ιδιάζουσαν ἐχού σης τινὰ τὴν πρὸς τὰς ἄλλας ἀλλοτριότητα, διὰ τοῦτό φημι ἄναρχον αὐτῷ καὶ ἀκέφαλον εἶναι τὸν λόγον, ἀπὸ οὐδενὸς ὁμολογουμένου, κατὰ τὸ ἀκόλουθον, τὴν βλασφημίαν κατασκευάζοντα. Οὐ γὰρ ὅπως ἄν τις προσαχθείη τῇ τοιαύτῃ τοῦ δόγματος υπολήψει, και τασκευὴν ἔχει· ἀλλ᾿ ὥσπερ ἐπ' ὀνείρου διηγήσεως, ψιλὴν καὶ ἀκατάσκευον ἐμπεριέχει τῆς ἀσεβείας τὴν ἔκθεσιν. Τῆς γὰρ Εκκλησίας δογματιζούσης, μὴ εἰς πλῆθος οὐσιῶν διασχίζειν τὴν πίστιν, ἀλλ᾽ ἐν τρισὶ προσώποις καὶ ὑποστάσεσι μηδεμίαν τὴν κατὰ τὸ εἶναι διαφορὰν πιστεύειν, τῶν δὲ ἐναντίων ἐν αὐταῖς ταῖς οὐσίαις τὴν παραλλαγὴν, καὶ τὴν ἀνομοιότητα τιθεμένων, οὗτος τὸ μηδενὶ λόγῳ, μήτε δειχθέν, μήτε δειχθῆναι δυνάμενον, ὡς προκατεσκευασμένον, θαρ σῶν ἀποφαίνεται, τάχα οὐδέπω καὶ νῦν εἰς ἀκουόντων Στα λαλήσας. Η γὰρ ἂν ἐδιδάχθη πρὸς τῶν συνετῶς ἀκροωμένων, ὅτι πᾶς λόγος ἕως ἂν κατ' ἐξουσίαν S. GREGORII NYSSENI ¡ ait, et quoad alia omnia multum eliam inter se di- stantibus. C Nos vero, licet multis supervacaneum videatur, in bis tam dilucidis immorari, et omnia sigillatim refutare velle, quæ a plerisque falsa et exsecranda, et nullius omnino momenti existimentur : nihilo- minus ne putemur propter inopiam refutationis, aliquid eorum, quæ attulit, intactum et irreper cussum præterire, pro viribus his itidem refellendis insistimus. Dicit : Unamquamque harum substantiam puram, simplicem, unamque esse et intelligi. Rur- sus hic ea quæ dubia sunt, pro certis et compertis assumens, putat se aliquid dicere, sufficere ratus pro omni demonstratione, si ipse affirmet. Tres substantias dicit. Hoc enim ostendit, dum ait : cu- juslibet ex his substantiæ. Neque enim ita locutus esset, si unam existimasset. Si igitur ita substan- tiarum inter se distinctionem assignat, ut non vi- deatur in Sabellii impietatem delabi qui uni subjecto tres accommodabat appellationes; assen- timur et nos, neque quispiam huic dogmati con- tradicit, nisi quod solis nominibus, et sola prola- tione orationis errare videbitur, substantias pro hypostasibus usurpans: non enim, quæ substantiæ rationem eamdem habent, similiter etiam in ratione hypostaseos conveniunt; nam Petrus, Jacobus et Joannes in ratione substantiæ unum et idem sunt inter se mutuo, quilibet enim horum homo est, sed in proprietatibus hypostaticis, minime conveniunt. Igitur si hoc contendit, non esse miscendas personas seu hypostases, neque uni persona adaptandas tres appellationes, fidelis fuerit, juxta Apostoli verbum, sermo, et omni acceptione dignus s. Quia vero non huc tendit, neque etiam hæc asserit, ut hypostases suis idiomatis et proprietatibus a se mutuo secernat, sed ut in ipsa natura subjecta diversitatem ab alia, vel potius a seipsa inesse do- ceat, et ob id multas substantias nominat, quasi quælibet collata cum aliis propriam habeat diver- sitatem propterea dico orationem illius principio et capite destitutam esse, cum seriem blasphemiæ suæ non ex coneessis et certis pertexere pergat. Neque enim probatio illius ita instructa est, uι quis per illam ad persuasionem induci possit, sed n nudam et exilem impietatis expositionem continet, sicut in somnii alicujus narratione. Nam cum Ec- clesia doceat fidem minime scindendam et dividen- dam in pluralitatem substantiarum, sed in tribus personis et hypostasibus nihil secundum essentiam differentiæ credendum esse: adversarii vero in ipsis substantiis varietatem et inæqualitatem sta- tuant: iste id, quod nulla ratione demonstratum est, aut demonstrari potest, audacter, tanquam jam probatum, profert et pronuntiat, cum forte id nunquam antehac cum ullo mortalium communi- casset; alioqui ab iis, qui recte et probe instituti | Tim. 1, 15. ut

ἀναπόδεικτος φέρηται, τὸ λεγόμενον, γραῶν θλός Α ἐστιν, οὐδεμίαν ἰσχὺν ἔχων πρὸς τὸ δεῖξαι δι' ἑαυτοῦ τὸ ζητούμενον· ὅταν μηδεμία συνηγορία, μήτε ἐκ τῶν θείων φωνών, μήτε ἐκ λογισμῶν ἀνθρωπίνων τοῖς λεγομένοις ἐπάγηται. Καὶ ταῦτα μὲν εἰς το σοῦτον. Β Ἡμεῖς δὲ τὰ εἰρημένα διασκεψώμεθα. Απλῆν εἶναι καὶ πάντη μίαν φησὶ τούτων ἑκάστην τῶν οὐσιῶν, ἂς τῷ λόγῳ ἀνετυπώσατο. ᾿Αλλὰ τὸ μὲν ἁπλῆν εἶναι τὴν θείαν τε καὶ μακαρίαν, καὶ πάντα νοῦν ὑπεραίρουσαν φύσιν· οὐδὲ τοὺς ἄγαν κτηνώδεις, καὶ ταπεινοὺς τὴν διά- νοιαν ἀντιλέγειν οιόμεθα. Τὴν γὰρ ἀειδή τε καὶ ἀσχης μάτι στην πηλικότητός τε πάσης, καὶ τῆς ἐν τῷ μεγέθει ποσότητος κεχωρισμένην, πῶς ἄν τις πολυειδῆ καὶ σύνθετον ὑπολάβοι ; Οτι δὲ οὐ συμβαίνει τῷ παρ' αὐτῶν κατασκευαζομένῳ δόγματι, τὸ ἁπλῆν εἶναι τὴν ὑπερκειμένην οὐσίαν οἴεσθαι, κἂν τῷ λόγῳ χα- ριεντίζωνται, φανερὸν ἔσται τῷ καὶ μικρὸν ἐπιστή- σαντι. Τίς γὰρ οὐκ οἶδεν ὅτι κατὰ τὸν ἴδιον λόγον ἡ ἁπλότης ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος τὸ μᾶλλον καὶ τὰ ἧττον οὐκ ἐπιδέχεται ; Περὶ ἦν γὰρ οὐκ ἔστι μίξιν τινὰ ποιοτήτων καὶ συνδρομὴν ἐννοῆσαι, ἀλλ' ἀμερή τινα, καὶ ἀσύνθετον δύναμιν καταλαμβάνει ἡ ἔννοια, πῶς ἄν τις καὶ κατὰ τίνα λόγον τὴν παρὰ τὸ πλεῖον, καὶ τὸ ἔλαττον διαφοράν καταμάθοι; 'Ανάγκη γὰρ πᾶσα τὸν παρηλλάχθαι ταῦτα διοριζόμενον, ποιοτήτων τινῶν ἐμπτώσεις περὶ τὰ ὑποκείμενον ἐννοεῖν ἤτοι γὰρ καθ᾽ ὑπερβολὴν καὶ ἐλάττωσιν τὸ διάφορον ἐν τούτοις ἐπινοεῖ, καὶ διὰ τούτου τὴν τῆς πηλικότητος ἔννοιαν ἐπεισάγει τῷ ζητουμένῳ ἢ κατὰ τὸ ἀγαθὸν, καὶ δυνατόν, καὶ σοφὸν, καὶ εἴ τι ἄλλο περὶ τὸ θεῖον εὐσεβῶς νοεῖται, πλεονάζειν, ἢ ὑποβεβηκέναι κατασκευάζει· καὶ οὕτω τὸν τῆς συνθέσεως λόγον οὐ διαφεύξεται. Οὐδὲν γὰρ ἐλλιπῶς κατὰ σοφίαν, ἢ δύναμιν, ἢ κατ' ἄλλο τι τῶν ἀγαθῶν ἔχει, ᾧ μὴ ἐπίκτητόν ἐστι τὸ ἀγαθόν· ἀλλ' αὐτὸ καθό ἐστι τοιοῦτον πέφυκεν. Ὥστε ὁ λέγων ἐλάττους τε καὶ μείζους ἐν τῇ θείᾳ φύσει καταλαμ- βάνειν τὰς οὐσίας, λέληθεν ἑαυτὸν σύνθετον ἐξ ἀνο- μοίων κατασκευάζων τὸ Θεῖον· ὡς ἄλλο μέν τι νοεῖν εἶναι τὸ ὑποκείμενον· ἕτερον δὲ πάλιν τὴ μετεχόμε νον· οὗ κατὰ μετουσίαν ἐν τῷ ἀγαθῷ γίνεται, τὸ μὴ τοιοῦτον ὄν. Εἰ δὲ ἀληθῶς ἁπλῆν, καὶ πάντη μίαν ἐνενόει τὴν οὐσίαν, αὐτὸ ὅπερ ἐστὶν ἀγαθὸν οὖσαν, οὐ γινομένην ἐξ ἐπικτήσεως, οὐκ ἂν τὸ μεῖζον, καὶ τὸ ἔλαττον περὶ αὐτὴν ἐλογίζετο. Εἴρητο γὰρ καὶ ἐν τοῖς ἔμπροσθεν, ὅτι μόνῃ τῇ τοῦ κακοῦ παρουσίᾳ τὰ ἄγα- θὰ κατασμικρύνεται. Εφ' ὧν δὲ ἡ φύσις ἀνεπίδεκτός ἐστὶ τοῦ χείρονος, ἔρος οὐκ ἐπινοείται τῆς ἀγαθότης τος· τὸ δὲ ἀόριστον, οὐ τῇ πρὸς ἕτερον σχέσει τοιοῦ τόν ἔστιν, ἀλλ' αὐτὸ τὸ καθ᾿ ἑαυτὸ νοούμενον, ἐκφεύγει τὸν ὄρον· ἄπειρον δὲ ἀπείρου, πλέον καὶ ἔλαττον λέ- γειν, οὐκ οἶδα ὡς λελογισμένον συνθήσεται· ὥστε εἰ ἁπλῆν ὁμολογεῖ τὴν ὑπερκειμένην οὐσίαν, καὶ οἰκείως ἔχειν αὐτὴν πρὸς ἑαυτὴν, συντιθέσθω τῇ κατὰ τὸ ἁπλοῦν, καὶ ἄπειρον κοινωνία συναπτομένην. Εἰ δὲ δι (α) CONTRA ΕUNOMIUM, LIB. sunt, didicisset, omnem orationem, quandiu es C c D mera libidine, et sine ulla probatione effutitur, esse quod dici solet, nugas aniles, et gerras germanas, nullius prorsus momenti et efficaciæ a demon- strandum id, quod per eam quæritur, quando vi- delicet nihil firmamenti neque ex sacra Scriptura, neque ex ratiocinationibus humani ingenii, iis, que asseruntur, accedit. Et hæc quidem hactenus. Nos vero verba Eunomii excutiamus. Simplicem esse et omni modo unam quamlibet harum substan- tiarum affirmat : quas oratione sua expressit. Cæ- terum simplicem esse divinam illam et beatam, omnibusque supereminentem naturam, neque agre- stes admodum et hebetes ingenio negaturos esse puto. Quomodo enim quis naturam illam specie: et figurarum varietatis expertem, et omni quanti- tale, quæ in magnitudine visitur, separatam, cre- dat esse multiformem et compositam (a)? Quod vero juxta dogina ab istis confetum sublimis illa, et super aliarum rerum ordinem posita substantia simplex non sit (licet alioquin verbis pulchre sim - plicitatem asserant), facile deprehendet, quisquis paululum mentem advertere voluerit. Nam quis ignorat, quod simplicitas secundumn suam pro- priam rationem in sanctissima Trinitate remissio- nem et intensionem non recipiat? in qua enim na- tura mistionem et concursum qualitatum invenire non est, quin potius in qua impartibilem, et compositionis plane expertem facultatem animo concipimus : quomodo quis intensionis et remis sionis diversitatem aliquo modo cogitatione coni- pléctetur? Necesse enim est, ut is, qui differentiam in his statuit, qualitatum quarumdam confluxum circa subjectum concedat; quia: vel per excessum, vel per defectum differentiam in his considerat; et per hoc quantitatis rationem ei, quod quæritur,. superinducit; vel in bunitate, potentia, sapientia, vel si quid aliud in divina natura inesse posse cogitatur, redundantiam, vel imminutionem astruit; et sic compositionis rationem non evitabil; nam sapientiam, potentiam et bujus generis alia bona, sine imminutione ac defectu possidet id, cui bo-· num non est adventitium; sed ipsum quale est, tałe natura sua est. Itaque qui asserit majores et minores esse in divina natura substantias, is imprudens divinum numen ex inæqualibus compo- situm eficit, ut aliud concipiamus esse subjectum, aliud vero id, quod participatur : cujus secundum eommunicationem in bono fiat id, quod non est tale. Quod si vere simplicem omnique modo unam existimasset substantiam, ipsamque sicuti est, bonitatem, non ex acquisitione bonitatis ejusmodi. factam esse credidisset, haudquaquam intensionem et remissionem in ea statuisset; nam prius quo- que diximus solam mali præsentiam bona immi- nuere. In his autem, quorum natura deterioris son est capax, non licet terminum bonitatis ani- P Profert hunc locum Cypariss. decad. ix, c.

ἀναπόδεικτος φέρηται, τὸ λεγόμενον, γραῶν θλός Α ἐστιν, οὐδεμίαν ἰσχὺν ἔχων πρὸς τὸ δεῖξαι δι' ἑαυτοῦ τὸ ζητούμενον· ὅταν μηδεμία συνηγορία, μήτε ἐκ τῶν θείων φωνών, μήτε ἐκ λογισμῶν ἀνθρωπίνων τοῖς λεγομένοις ἐπάγηται. Καὶ ταῦτα μὲν εἰς το σοῦτον. Β Ἡμεῖς δὲ τὰ εἰρημένα διασκεψώμεθα. Απλῆν εἶναι καὶ πάντη μίαν φησὶ τούτων ἑκάστην τῶν οὐσιῶν, ἂς τῷ λόγῳ ἀνετυπώσατο. ᾿Αλλὰ τὸ μὲν ἁπλῆν εἶναι τὴν θείαν τε καὶ μακαρίαν, καὶ πάντα νοῦν ὑπεραίρουσαν φύσιν· οὐδὲ τοὺς ἄγαν κτηνώδεις, καὶ ταπεινοὺς τὴν διά- νοιαν ἀντιλέγειν οιόμεθα. Τὴν γὰρ ἀειδή τε καὶ ἀσχης μάτι στην πηλικότητός τε πάσης, καὶ τῆς ἐν τῷ μεγέθει ποσότητος κεχωρισμένην, πῶς ἄν τις πολυειδῆ καὶ σύνθετον ὑπολάβοι ; Οτι δὲ οὐ συμβαίνει τῷ παρ' αὐτῶν κατασκευαζομένῳ δόγματι, τὸ ἁπλῆν εἶναι τὴν ὑπερκειμένην οὐσίαν οἴεσθαι, κἂν τῷ λόγῳ χα- ριεντίζωνται, φανερὸν ἔσται τῷ καὶ μικρὸν ἐπιστή- σαντι. Τίς γὰρ οὐκ οἶδεν ὅτι κατὰ τὸν ἴδιον λόγον ἡ ἁπλότης ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος τὸ μᾶλλον καὶ τὰ ἧττον οὐκ ἐπιδέχεται ; Περὶ ἦν γὰρ οὐκ ἔστι μίξιν τινὰ ποιοτήτων καὶ συνδρομὴν ἐννοῆσαι, ἀλλ' ἀμερή τινα, καὶ ἀσύνθετον δύναμιν καταλαμβάνει ἡ ἔννοια, πῶς ἄν τις καὶ κατὰ τίνα λόγον τὴν παρὰ τὸ πλεῖον, καὶ τὸ ἔλαττον διαφοράν καταμάθοι; 'Ανάγκη γὰρ πᾶσα τὸν παρηλλάχθαι ταῦτα διοριζόμενον, ποιοτήτων τινῶν ἐμπτώσεις περὶ τὰ ὑποκείμενον ἐννοεῖν ἤτοι γὰρ καθ᾽ ὑπερβολὴν καὶ ἐλάττωσιν τὸ διάφορον ἐν τούτοις ἐπινοεῖ, καὶ διὰ τούτου τὴν τῆς πηλικότητος ἔννοιαν ἐπεισάγει τῷ ζητουμένῳ ἢ κατὰ τὸ ἀγαθὸν, καὶ δυνατόν, καὶ σοφὸν, καὶ εἴ τι ἄλλο περὶ τὸ θεῖον εὐσεβῶς νοεῖται, πλεονάζειν, ἢ ὑποβεβηκέναι κατασκευάζει· καὶ οὕτω τὸν τῆς συνθέσεως λόγον οὐ διαφεύξεται. Οὐδὲν γὰρ ἐλλιπῶς κατὰ σοφίαν, ἢ δύναμιν, ἢ κατ' ἄλλο τι τῶν ἀγαθῶν ἔχει, ᾧ μὴ ἐπίκτητόν ἐστι τὸ ἀγαθόν· ἀλλ' αὐτὸ καθό ἐστι τοιοῦτον πέφυκεν. Ὥστε ὁ λέγων ἐλάττους τε καὶ μείζους ἐν τῇ θείᾳ φύσει καταλαμ- βάνειν τὰς οὐσίας, λέληθεν ἑαυτὸν σύνθετον ἐξ ἀνο- μοίων κατασκευάζων τὸ Θεῖον· ὡς ἄλλο μέν τι νοεῖν εἶναι τὸ ὑποκείμενον· ἕτερον δὲ πάλιν τὴ μετεχόμε νον· οὗ κατὰ μετουσίαν ἐν τῷ ἀγαθῷ γίνεται, τὸ μὴ τοιοῦτον ὄν. Εἰ δὲ ἀληθῶς ἁπλῆν, καὶ πάντη μίαν ἐνενόει τὴν οὐσίαν, αὐτὸ ὅπερ ἐστὶν ἀγαθὸν οὖσαν, οὐ γινομένην ἐξ ἐπικτήσεως, οὐκ ἂν τὸ μεῖζον, καὶ τὸ ἔλαττον περὶ αὐτὴν ἐλογίζετο. Εἴρητο γὰρ καὶ ἐν τοῖς ἔμπροσθεν, ὅτι μόνῃ τῇ τοῦ κακοῦ παρουσίᾳ τὰ ἄγα- θὰ κατασμικρύνεται. Εφ' ὧν δὲ ἡ φύσις ἀνεπίδεκτός ἐστὶ τοῦ χείρονος, ἔρος οὐκ ἐπινοείται τῆς ἀγαθότης τος· τὸ δὲ ἀόριστον, οὐ τῇ πρὸς ἕτερον σχέσει τοιοῦ τόν ἔστιν, ἀλλ' αὐτὸ τὸ καθ᾿ ἑαυτὸ νοούμενον, ἐκφεύγει τὸν ὄρον· ἄπειρον δὲ ἀπείρου, πλέον καὶ ἔλαττον λέ- γειν, οὐκ οἶδα ὡς λελογισμένον συνθήσεται· ὥστε εἰ ἁπλῆν ὁμολογεῖ τὴν ὑπερκειμένην οὐσίαν, καὶ οἰκείως ἔχειν αὐτὴν πρὸς ἑαυτὴν, συντιθέσθω τῇ κατὰ τὸ ἁπλοῦν, καὶ ἄπειρον κοινωνία συναπτομένην. Εἰ δὲ δι (α) CONTRA ΕUNOMIUM, LIB. sunt, didicisset, omnem orationem, quandiu es C c D mera libidine, et sine ulla probatione effutitur, esse quod dici solet, nugas aniles, et gerras germanas, nullius prorsus momenti et efficaciæ a demon- strandum id, quod per eam quæritur, quando vi- delicet nihil firmamenti neque ex sacra Scriptura, neque ex ratiocinationibus humani ingenii, iis, que asseruntur, accedit. Et hæc quidem hactenus. Nos vero verba Eunomii excutiamus. Simplicem esse et omni modo unam quamlibet harum substan- tiarum affirmat : quas oratione sua expressit. Cæ- terum simplicem esse divinam illam et beatam, omnibusque supereminentem naturam, neque agre- stes admodum et hebetes ingenio negaturos esse puto. Quomodo enim quis naturam illam specie: et figurarum varietatis expertem, et omni quanti- tale, quæ in magnitudine visitur, separatam, cre- dat esse multiformem et compositam (a)? Quod vero juxta dogina ab istis confetum sublimis illa, et super aliarum rerum ordinem posita substantia simplex non sit (licet alioquin verbis pulchre sim - plicitatem asserant), facile deprehendet, quisquis paululum mentem advertere voluerit. Nam quis ignorat, quod simplicitas secundumn suam pro- priam rationem in sanctissima Trinitate remissio- nem et intensionem non recipiat? in qua enim na- tura mistionem et concursum qualitatum invenire non est, quin potius in qua impartibilem, et compositionis plane expertem facultatem animo concipimus : quomodo quis intensionis et remis sionis diversitatem aliquo modo cogitatione coni- pléctetur? Necesse enim est, ut is, qui differentiam in his statuit, qualitatum quarumdam confluxum circa subjectum concedat; quia: vel per excessum, vel per defectum differentiam in his considerat; et per hoc quantitatis rationem ei, quod quæritur,. superinducit; vel in bunitate, potentia, sapientia, vel si quid aliud in divina natura inesse posse cogitatur, redundantiam, vel imminutionem astruit; et sic compositionis rationem non evitabil; nam sapientiam, potentiam et bujus generis alia bona, sine imminutione ac defectu possidet id, cui bo-· num non est adventitium; sed ipsum quale est, tałe natura sua est. Itaque qui asserit majores et minores esse in divina natura substantias, is imprudens divinum numen ex inæqualibus compo- situm eficit, ut aliud concipiamus esse subjectum, aliud vero id, quod participatur : cujus secundum eommunicationem in bono fiat id, quod non est tale. Quod si vere simplicem omnique modo unam existimasset substantiam, ipsamque sicuti est, bonitatem, non ex acquisitione bonitatis ejusmodi. factam esse credidisset, haudquaquam intensionem et remissionem in ea statuisset; nam prius quo- que diximus solam mali præsentiam bona immi- nuere. In his autem, quorum natura deterioris son est capax, non licet terminum bonitatis ani- P Profert hunc locum Cypariss. decad. ix, c.

ἀναπόδεικτος φέρηται, τὸ λεγόμενον, γραῶν θλός Α ἐστιν, οὐδεμίαν ἰσχὺν ἔχων πρὸς τὸ δεῖξαι δι' ἑαυτοῦ τὸ ζητούμενον· ὅταν μηδεμία συνηγορία, μήτε ἐκ τῶν θείων φωνών, μήτε ἐκ λογισμῶν ἀνθρωπίνων τοῖς λεγομένοις ἐπάγηται. Καὶ ταῦτα μὲν εἰς το σοῦτον. Β Ἡμεῖς δὲ τὰ εἰρημένα διασκεψώμεθα. Απλῆν εἶναι καὶ πάντη μίαν φησὶ τούτων ἑκάστην τῶν οὐσιῶν, ἂς τῷ λόγῳ ἀνετυπώσατο. ᾿Αλλὰ τὸ μὲν ἁπλῆν εἶναι τὴν θείαν τε καὶ μακαρίαν, καὶ πάντα νοῦν ὑπεραίρουσαν φύσιν· οὐδὲ τοὺς ἄγαν κτηνώδεις, καὶ ταπεινοὺς τὴν διά- νοιαν ἀντιλέγειν οιόμεθα. Τὴν γὰρ ἀειδή τε καὶ ἀσχης μάτι στην πηλικότητός τε πάσης, καὶ τῆς ἐν τῷ μεγέθει ποσότητος κεχωρισμένην, πῶς ἄν τις πολυειδῆ καὶ σύνθετον ὑπολάβοι ; Οτι δὲ οὐ συμβαίνει τῷ παρ' αὐτῶν κατασκευαζομένῳ δόγματι, τὸ ἁπλῆν εἶναι τὴν ὑπερκειμένην οὐσίαν οἴεσθαι, κἂν τῷ λόγῳ χα- ριεντίζωνται, φανερὸν ἔσται τῷ καὶ μικρὸν ἐπιστή- σαντι. Τίς γὰρ οὐκ οἶδεν ὅτι κατὰ τὸν ἴδιον λόγον ἡ ἁπλότης ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος τὸ μᾶλλον καὶ τὰ ἧττον οὐκ ἐπιδέχεται ; Περὶ ἦν γὰρ οὐκ ἔστι μίξιν τινὰ ποιοτήτων καὶ συνδρομὴν ἐννοῆσαι, ἀλλ' ἀμερή τινα, καὶ ἀσύνθετον δύναμιν καταλαμβάνει ἡ ἔννοια, πῶς ἄν τις καὶ κατὰ τίνα λόγον τὴν παρὰ τὸ πλεῖον, καὶ τὸ ἔλαττον διαφοράν καταμάθοι; 'Ανάγκη γὰρ πᾶσα τὸν παρηλλάχθαι ταῦτα διοριζόμενον, ποιοτήτων τινῶν ἐμπτώσεις περὶ τὰ ὑποκείμενον ἐννοεῖν ἤτοι γὰρ καθ᾽ ὑπερβολὴν καὶ ἐλάττωσιν τὸ διάφορον ἐν τούτοις ἐπινοεῖ, καὶ διὰ τούτου τὴν τῆς πηλικότητος ἔννοιαν ἐπεισάγει τῷ ζητουμένῳ ἢ κατὰ τὸ ἀγαθὸν, καὶ δυνατόν, καὶ σοφὸν, καὶ εἴ τι ἄλλο περὶ τὸ θεῖον εὐσεβῶς νοεῖται, πλεονάζειν, ἢ ὑποβεβηκέναι κατασκευάζει· καὶ οὕτω τὸν τῆς συνθέσεως λόγον οὐ διαφεύξεται. Οὐδὲν γὰρ ἐλλιπῶς κατὰ σοφίαν, ἢ δύναμιν, ἢ κατ' ἄλλο τι τῶν ἀγαθῶν ἔχει, ᾧ μὴ ἐπίκτητόν ἐστι τὸ ἀγαθόν· ἀλλ' αὐτὸ καθό ἐστι τοιοῦτον πέφυκεν. Ὥστε ὁ λέγων ἐλάττους τε καὶ μείζους ἐν τῇ θείᾳ φύσει καταλαμ- βάνειν τὰς οὐσίας, λέληθεν ἑαυτὸν σύνθετον ἐξ ἀνο- μοίων κατασκευάζων τὸ Θεῖον· ὡς ἄλλο μέν τι νοεῖν εἶναι τὸ ὑποκείμενον· ἕτερον δὲ πάλιν τὴ μετεχόμε νον· οὗ κατὰ μετουσίαν ἐν τῷ ἀγαθῷ γίνεται, τὸ μὴ τοιοῦτον ὄν. Εἰ δὲ ἀληθῶς ἁπλῆν, καὶ πάντη μίαν ἐνενόει τὴν οὐσίαν, αὐτὸ ὅπερ ἐστὶν ἀγαθὸν οὖσαν, οὐ γινομένην ἐξ ἐπικτήσεως, οὐκ ἂν τὸ μεῖζον, καὶ τὸ ἔλαττον περὶ αὐτὴν ἐλογίζετο. Εἴρητο γὰρ καὶ ἐν τοῖς ἔμπροσθεν, ὅτι μόνῃ τῇ τοῦ κακοῦ παρουσίᾳ τὰ ἄγα- θὰ κατασμικρύνεται. Εφ' ὧν δὲ ἡ φύσις ἀνεπίδεκτός ἐστὶ τοῦ χείρονος, ἔρος οὐκ ἐπινοείται τῆς ἀγαθότης τος· τὸ δὲ ἀόριστον, οὐ τῇ πρὸς ἕτερον σχέσει τοιοῦ τόν ἔστιν, ἀλλ' αὐτὸ τὸ καθ᾿ ἑαυτὸ νοούμενον, ἐκφεύγει τὸν ὄρον· ἄπειρον δὲ ἀπείρου, πλέον καὶ ἔλαττον λέ- γειν, οὐκ οἶδα ὡς λελογισμένον συνθήσεται· ὥστε εἰ ἁπλῆν ὁμολογεῖ τὴν ὑπερκειμένην οὐσίαν, καὶ οἰκείως ἔχειν αὐτὴν πρὸς ἑαυτὴν, συντιθέσθω τῇ κατὰ τὸ ἁπλοῦν, καὶ ἄπειρον κοινωνία συναπτομένην. Εἰ δὲ δι (α) CONTRA ΕUNOMIUM, LIB. sunt, didicisset, omnem orationem, quandiu es C c D mera libidine, et sine ulla probatione effutitur, esse quod dici solet, nugas aniles, et gerras germanas, nullius prorsus momenti et efficaciæ a demon- strandum id, quod per eam quæritur, quando vi- delicet nihil firmamenti neque ex sacra Scriptura, neque ex ratiocinationibus humani ingenii, iis, que asseruntur, accedit. Et hæc quidem hactenus. Nos vero verba Eunomii excutiamus. Simplicem esse et omni modo unam quamlibet harum substan- tiarum affirmat : quas oratione sua expressit. Cæ- terum simplicem esse divinam illam et beatam, omnibusque supereminentem naturam, neque agre- stes admodum et hebetes ingenio negaturos esse puto. Quomodo enim quis naturam illam specie: et figurarum varietatis expertem, et omni quanti- tale, quæ in magnitudine visitur, separatam, cre- dat esse multiformem et compositam (a)? Quod vero juxta dogina ab istis confetum sublimis illa, et super aliarum rerum ordinem posita substantia simplex non sit (licet alioquin verbis pulchre sim - plicitatem asserant), facile deprehendet, quisquis paululum mentem advertere voluerit. Nam quis ignorat, quod simplicitas secundumn suam pro- priam rationem in sanctissima Trinitate remissio- nem et intensionem non recipiat? in qua enim na- tura mistionem et concursum qualitatum invenire non est, quin potius in qua impartibilem, et compositionis plane expertem facultatem animo concipimus : quomodo quis intensionis et remis sionis diversitatem aliquo modo cogitatione coni- pléctetur? Necesse enim est, ut is, qui differentiam in his statuit, qualitatum quarumdam confluxum circa subjectum concedat; quia: vel per excessum, vel per defectum differentiam in his considerat; et per hoc quantitatis rationem ei, quod quæritur,. superinducit; vel in bunitate, potentia, sapientia, vel si quid aliud in divina natura inesse posse cogitatur, redundantiam, vel imminutionem astruit; et sic compositionis rationem non evitabil; nam sapientiam, potentiam et bujus generis alia bona, sine imminutione ac defectu possidet id, cui bo-· num non est adventitium; sed ipsum quale est, tałe natura sua est. Itaque qui asserit majores et minores esse in divina natura substantias, is imprudens divinum numen ex inæqualibus compo- situm eficit, ut aliud concipiamus esse subjectum, aliud vero id, quod participatur : cujus secundum eommunicationem in bono fiat id, quod non est tale. Quod si vere simplicem omnique modo unam existimasset substantiam, ipsamque sicuti est, bonitatem, non ex acquisitione bonitatis ejusmodi. factam esse credidisset, haudquaquam intensionem et remissionem in ea statuisset; nam prius quo- que diximus solam mali præsentiam bona immi- nuere. In his autem, quorum natura deterioris son est capax, non licet terminum bonitatis ani- P Profert hunc locum Cypariss. decad. ix, c.

ἀναπόδεικτος φέρηται, τὸ λεγόμενον, γραῶν θλός Α ἐστιν, οὐδεμίαν ἰσχὺν ἔχων πρὸς τὸ δεῖξαι δι' ἑαυτοῦ τὸ ζητούμενον· ὅταν μηδεμία συνηγορία, μήτε ἐκ τῶν θείων φωνών, μήτε ἐκ λογισμῶν ἀνθρωπίνων τοῖς λεγομένοις ἐπάγηται. Καὶ ταῦτα μὲν εἰς το σοῦτον. Β Ἡμεῖς δὲ τὰ εἰρημένα διασκεψώμεθα. Απλῆν εἶναι καὶ πάντη μίαν φησὶ τούτων ἑκάστην τῶν οὐσιῶν, ἂς τῷ λόγῳ ἀνετυπώσατο. ᾿Αλλὰ τὸ μὲν ἁπλῆν εἶναι τὴν θείαν τε καὶ μακαρίαν, καὶ πάντα νοῦν ὑπεραίρουσαν φύσιν· οὐδὲ τοὺς ἄγαν κτηνώδεις, καὶ ταπεινοὺς τὴν διά- νοιαν ἀντιλέγειν οιόμεθα. Τὴν γὰρ ἀειδή τε καὶ ἀσχης μάτι στην πηλικότητός τε πάσης, καὶ τῆς ἐν τῷ μεγέθει ποσότητος κεχωρισμένην, πῶς ἄν τις πολυειδῆ καὶ σύνθετον ὑπολάβοι ; Οτι δὲ οὐ συμβαίνει τῷ παρ' αὐτῶν κατασκευαζομένῳ δόγματι, τὸ ἁπλῆν εἶναι τὴν ὑπερκειμένην οὐσίαν οἴεσθαι, κἂν τῷ λόγῳ χα- ριεντίζωνται, φανερὸν ἔσται τῷ καὶ μικρὸν ἐπιστή- σαντι. Τίς γὰρ οὐκ οἶδεν ὅτι κατὰ τὸν ἴδιον λόγον ἡ ἁπλότης ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος τὸ μᾶλλον καὶ τὰ ἧττον οὐκ ἐπιδέχεται ; Περὶ ἦν γὰρ οὐκ ἔστι μίξιν τινὰ ποιοτήτων καὶ συνδρομὴν ἐννοῆσαι, ἀλλ' ἀμερή τινα, καὶ ἀσύνθετον δύναμιν καταλαμβάνει ἡ ἔννοια, πῶς ἄν τις καὶ κατὰ τίνα λόγον τὴν παρὰ τὸ πλεῖον, καὶ τὸ ἔλαττον διαφοράν καταμάθοι; 'Ανάγκη γὰρ πᾶσα τὸν παρηλλάχθαι ταῦτα διοριζόμενον, ποιοτήτων τινῶν ἐμπτώσεις περὶ τὰ ὑποκείμενον ἐννοεῖν ἤτοι γὰρ καθ᾽ ὑπερβολὴν καὶ ἐλάττωσιν τὸ διάφορον ἐν τούτοις ἐπινοεῖ, καὶ διὰ τούτου τὴν τῆς πηλικότητος ἔννοιαν ἐπεισάγει τῷ ζητουμένῳ ἢ κατὰ τὸ ἀγαθὸν, καὶ δυνατόν, καὶ σοφὸν, καὶ εἴ τι ἄλλο περὶ τὸ θεῖον εὐσεβῶς νοεῖται, πλεονάζειν, ἢ ὑποβεβηκέναι κατασκευάζει· καὶ οὕτω τὸν τῆς συνθέσεως λόγον οὐ διαφεύξεται. Οὐδὲν γὰρ ἐλλιπῶς κατὰ σοφίαν, ἢ δύναμιν, ἢ κατ' ἄλλο τι τῶν ἀγαθῶν ἔχει, ᾧ μὴ ἐπίκτητόν ἐστι τὸ ἀγαθόν· ἀλλ' αὐτὸ καθό ἐστι τοιοῦτον πέφυκεν. Ὥστε ὁ λέγων ἐλάττους τε καὶ μείζους ἐν τῇ θείᾳ φύσει καταλαμ- βάνειν τὰς οὐσίας, λέληθεν ἑαυτὸν σύνθετον ἐξ ἀνο- μοίων κατασκευάζων τὸ Θεῖον· ὡς ἄλλο μέν τι νοεῖν εἶναι τὸ ὑποκείμενον· ἕτερον δὲ πάλιν τὴ μετεχόμε νον· οὗ κατὰ μετουσίαν ἐν τῷ ἀγαθῷ γίνεται, τὸ μὴ τοιοῦτον ὄν. Εἰ δὲ ἀληθῶς ἁπλῆν, καὶ πάντη μίαν ἐνενόει τὴν οὐσίαν, αὐτὸ ὅπερ ἐστὶν ἀγαθὸν οὖσαν, οὐ γινομένην ἐξ ἐπικτήσεως, οὐκ ἂν τὸ μεῖζον, καὶ τὸ ἔλαττον περὶ αὐτὴν ἐλογίζετο. Εἴρητο γὰρ καὶ ἐν τοῖς ἔμπροσθεν, ὅτι μόνῃ τῇ τοῦ κακοῦ παρουσίᾳ τὰ ἄγα- θὰ κατασμικρύνεται. Εφ' ὧν δὲ ἡ φύσις ἀνεπίδεκτός ἐστὶ τοῦ χείρονος, ἔρος οὐκ ἐπινοείται τῆς ἀγαθότης τος· τὸ δὲ ἀόριστον, οὐ τῇ πρὸς ἕτερον σχέσει τοιοῦ τόν ἔστιν, ἀλλ' αὐτὸ τὸ καθ᾿ ἑαυτὸ νοούμενον, ἐκφεύγει τὸν ὄρον· ἄπειρον δὲ ἀπείρου, πλέον καὶ ἔλαττον λέ- γειν, οὐκ οἶδα ὡς λελογισμένον συνθήσεται· ὥστε εἰ ἁπλῆν ὁμολογεῖ τὴν ὑπερκειμένην οὐσίαν, καὶ οἰκείως ἔχειν αὐτὴν πρὸς ἑαυτὴν, συντιθέσθω τῇ κατὰ τὸ ἁπλοῦν, καὶ ἄπειρον κοινωνία συναπτομένην. Εἰ δὲ δι (α) CONTRA ΕUNOMIUM, LIB. sunt, didicisset, omnem orationem, quandiu es C c D mera libidine, et sine ulla probatione effutitur, esse quod dici solet, nugas aniles, et gerras germanas, nullius prorsus momenti et efficaciæ a demon- strandum id, quod per eam quæritur, quando vi- delicet nihil firmamenti neque ex sacra Scriptura, neque ex ratiocinationibus humani ingenii, iis, que asseruntur, accedit. Et hæc quidem hactenus. Nos vero verba Eunomii excutiamus. Simplicem esse et omni modo unam quamlibet harum substan- tiarum affirmat : quas oratione sua expressit. Cæ- terum simplicem esse divinam illam et beatam, omnibusque supereminentem naturam, neque agre- stes admodum et hebetes ingenio negaturos esse puto. Quomodo enim quis naturam illam specie: et figurarum varietatis expertem, et omni quanti- tale, quæ in magnitudine visitur, separatam, cre- dat esse multiformem et compositam (a)? Quod vero juxta dogina ab istis confetum sublimis illa, et super aliarum rerum ordinem posita substantia simplex non sit (licet alioquin verbis pulchre sim - plicitatem asserant), facile deprehendet, quisquis paululum mentem advertere voluerit. Nam quis ignorat, quod simplicitas secundumn suam pro- priam rationem in sanctissima Trinitate remissio- nem et intensionem non recipiat? in qua enim na- tura mistionem et concursum qualitatum invenire non est, quin potius in qua impartibilem, et compositionis plane expertem facultatem animo concipimus : quomodo quis intensionis et remis sionis diversitatem aliquo modo cogitatione coni- pléctetur? Necesse enim est, ut is, qui differentiam in his statuit, qualitatum quarumdam confluxum circa subjectum concedat; quia: vel per excessum, vel per defectum differentiam in his considerat; et per hoc quantitatis rationem ei, quod quæritur,. superinducit; vel in bunitate, potentia, sapientia, vel si quid aliud in divina natura inesse posse cogitatur, redundantiam, vel imminutionem astruit; et sic compositionis rationem non evitabil; nam sapientiam, potentiam et bujus generis alia bona, sine imminutione ac defectu possidet id, cui bo-· num non est adventitium; sed ipsum quale est, tałe natura sua est. Itaque qui asserit majores et minores esse in divina natura substantias, is imprudens divinum numen ex inæqualibus compo- situm eficit, ut aliud concipiamus esse subjectum, aliud vero id, quod participatur : cujus secundum eommunicationem in bono fiat id, quod non est tale. Quod si vere simplicem omnique modo unam existimasset substantiam, ipsamque sicuti est, bonitatem, non ex acquisitione bonitatis ejusmodi. factam esse credidisset, haudquaquam intensionem et remissionem in ea statuisset; nam prius quo- que diximus solam mali præsentiam bona immi- nuere. In his autem, quorum natura deterioris son est capax, non licet terminum bonitatis ani- P Profert hunc locum Cypariss. decad. ix, c.

ἀναπόδεικτος φέρηται, τὸ λεγόμενον, γραῶν θλός Α ἐστιν, οὐδεμίαν ἰσχὺν ἔχων πρὸς τὸ δεῖξαι δι' ἑαυτοῦ τὸ ζητούμενον· ὅταν μηδεμία συνηγορία, μήτε ἐκ τῶν θείων φωνών, μήτε ἐκ λογισμῶν ἀνθρωπίνων τοῖς λεγομένοις ἐπάγηται. Καὶ ταῦτα μὲν εἰς το σοῦτον. Β Ἡμεῖς δὲ τὰ εἰρημένα διασκεψώμεθα. Απλῆν εἶναι καὶ πάντη μίαν φησὶ τούτων ἑκάστην τῶν οὐσιῶν, ἂς τῷ λόγῳ ἀνετυπώσατο. ᾿Αλλὰ τὸ μὲν ἁπλῆν εἶναι τὴν θείαν τε καὶ μακαρίαν, καὶ πάντα νοῦν ὑπεραίρουσαν φύσιν· οὐδὲ τοὺς ἄγαν κτηνώδεις, καὶ ταπεινοὺς τὴν διά- νοιαν ἀντιλέγειν οιόμεθα. Τὴν γὰρ ἀειδή τε καὶ ἀσχης μάτι στην πηλικότητός τε πάσης, καὶ τῆς ἐν τῷ μεγέθει ποσότητος κεχωρισμένην, πῶς ἄν τις πολυειδῆ καὶ σύνθετον ὑπολάβοι ; Οτι δὲ οὐ συμβαίνει τῷ παρ' αὐτῶν κατασκευαζομένῳ δόγματι, τὸ ἁπλῆν εἶναι τὴν ὑπερκειμένην οὐσίαν οἴεσθαι, κἂν τῷ λόγῳ χα- ριεντίζωνται, φανερὸν ἔσται τῷ καὶ μικρὸν ἐπιστή- σαντι. Τίς γὰρ οὐκ οἶδεν ὅτι κατὰ τὸν ἴδιον λόγον ἡ ἁπλότης ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος τὸ μᾶλλον καὶ τὰ ἧττον οὐκ ἐπιδέχεται ; Περὶ ἦν γὰρ οὐκ ἔστι μίξιν τινὰ ποιοτήτων καὶ συνδρομὴν ἐννοῆσαι, ἀλλ' ἀμερή τινα, καὶ ἀσύνθετον δύναμιν καταλαμβάνει ἡ ἔννοια, πῶς ἄν τις καὶ κατὰ τίνα λόγον τὴν παρὰ τὸ πλεῖον, καὶ τὸ ἔλαττον διαφοράν καταμάθοι; 'Ανάγκη γὰρ πᾶσα τὸν παρηλλάχθαι ταῦτα διοριζόμενον, ποιοτήτων τινῶν ἐμπτώσεις περὶ τὰ ὑποκείμενον ἐννοεῖν ἤτοι γὰρ καθ᾽ ὑπερβολὴν καὶ ἐλάττωσιν τὸ διάφορον ἐν τούτοις ἐπινοεῖ, καὶ διὰ τούτου τὴν τῆς πηλικότητος ἔννοιαν ἐπεισάγει τῷ ζητουμένῳ ἢ κατὰ τὸ ἀγαθὸν, καὶ δυνατόν, καὶ σοφὸν, καὶ εἴ τι ἄλλο περὶ τὸ θεῖον εὐσεβῶς νοεῖται, πλεονάζειν, ἢ ὑποβεβηκέναι κατασκευάζει· καὶ οὕτω τὸν τῆς συνθέσεως λόγον οὐ διαφεύξεται. Οὐδὲν γὰρ ἐλλιπῶς κατὰ σοφίαν, ἢ δύναμιν, ἢ κατ' ἄλλο τι τῶν ἀγαθῶν ἔχει, ᾧ μὴ ἐπίκτητόν ἐστι τὸ ἀγαθόν· ἀλλ' αὐτὸ καθό ἐστι τοιοῦτον πέφυκεν. Ὥστε ὁ λέγων ἐλάττους τε καὶ μείζους ἐν τῇ θείᾳ φύσει καταλαμ- βάνειν τὰς οὐσίας, λέληθεν ἑαυτὸν σύνθετον ἐξ ἀνο- μοίων κατασκευάζων τὸ Θεῖον· ὡς ἄλλο μέν τι νοεῖν εἶναι τὸ ὑποκείμενον· ἕτερον δὲ πάλιν τὴ μετεχόμε νον· οὗ κατὰ μετουσίαν ἐν τῷ ἀγαθῷ γίνεται, τὸ μὴ τοιοῦτον ὄν. Εἰ δὲ ἀληθῶς ἁπλῆν, καὶ πάντη μίαν ἐνενόει τὴν οὐσίαν, αὐτὸ ὅπερ ἐστὶν ἀγαθὸν οὖσαν, οὐ γινομένην ἐξ ἐπικτήσεως, οὐκ ἂν τὸ μεῖζον, καὶ τὸ ἔλαττον περὶ αὐτὴν ἐλογίζετο. Εἴρητο γὰρ καὶ ἐν τοῖς ἔμπροσθεν, ὅτι μόνῃ τῇ τοῦ κακοῦ παρουσίᾳ τὰ ἄγα- θὰ κατασμικρύνεται. Εφ' ὧν δὲ ἡ φύσις ἀνεπίδεκτός ἐστὶ τοῦ χείρονος, ἔρος οὐκ ἐπινοείται τῆς ἀγαθότης τος· τὸ δὲ ἀόριστον, οὐ τῇ πρὸς ἕτερον σχέσει τοιοῦ τόν ἔστιν, ἀλλ' αὐτὸ τὸ καθ᾿ ἑαυτὸ νοούμενον, ἐκφεύγει τὸν ὄρον· ἄπειρον δὲ ἀπείρου, πλέον καὶ ἔλαττον λέ- γειν, οὐκ οἶδα ὡς λελογισμένον συνθήσεται· ὥστε εἰ ἁπλῆν ὁμολογεῖ τὴν ὑπερκειμένην οὐσίαν, καὶ οἰκείως ἔχειν αὐτὴν πρὸς ἑαυτὴν, συντιθέσθω τῇ κατὰ τὸ ἁπλοῦν, καὶ ἄπειρον κοινωνία συναπτομένην. Εἰ δὲ δι (α) CONTRA ΕUNOMIUM, LIB. sunt, didicisset, omnem orationem, quandiu es C c D mera libidine, et sine ulla probatione effutitur, esse quod dici solet, nugas aniles, et gerras germanas, nullius prorsus momenti et efficaciæ a demon- strandum id, quod per eam quæritur, quando vi- delicet nihil firmamenti neque ex sacra Scriptura, neque ex ratiocinationibus humani ingenii, iis, que asseruntur, accedit. Et hæc quidem hactenus. Nos vero verba Eunomii excutiamus. Simplicem esse et omni modo unam quamlibet harum substan- tiarum affirmat : quas oratione sua expressit. Cæ- terum simplicem esse divinam illam et beatam, omnibusque supereminentem naturam, neque agre- stes admodum et hebetes ingenio negaturos esse puto. Quomodo enim quis naturam illam specie: et figurarum varietatis expertem, et omni quanti- tale, quæ in magnitudine visitur, separatam, cre- dat esse multiformem et compositam (a)? Quod vero juxta dogina ab istis confetum sublimis illa, et super aliarum rerum ordinem posita substantia simplex non sit (licet alioquin verbis pulchre sim - plicitatem asserant), facile deprehendet, quisquis paululum mentem advertere voluerit. Nam quis ignorat, quod simplicitas secundumn suam pro- priam rationem in sanctissima Trinitate remissio- nem et intensionem non recipiat? in qua enim na- tura mistionem et concursum qualitatum invenire non est, quin potius in qua impartibilem, et compositionis plane expertem facultatem animo concipimus : quomodo quis intensionis et remis sionis diversitatem aliquo modo cogitatione coni- pléctetur? Necesse enim est, ut is, qui differentiam in his statuit, qualitatum quarumdam confluxum circa subjectum concedat; quia: vel per excessum, vel per defectum differentiam in his considerat; et per hoc quantitatis rationem ei, quod quæritur,. superinducit; vel in bunitate, potentia, sapientia, vel si quid aliud in divina natura inesse posse cogitatur, redundantiam, vel imminutionem astruit; et sic compositionis rationem non evitabil; nam sapientiam, potentiam et bujus generis alia bona, sine imminutione ac defectu possidet id, cui bo-· num non est adventitium; sed ipsum quale est, tałe natura sua est. Itaque qui asserit majores et minores esse in divina natura substantias, is imprudens divinum numen ex inæqualibus compo- situm eficit, ut aliud concipiamus esse subjectum, aliud vero id, quod participatur : cujus secundum eommunicationem in bono fiat id, quod non est tale. Quod si vere simplicem omnique modo unam existimasset substantiam, ipsamque sicuti est, bonitatem, non ex acquisitione bonitatis ejusmodi. factam esse credidisset, haudquaquam intensionem et remissionem in ea statuisset; nam prius quo- que diximus solam mali præsentiam bona immi- nuere. In his autem, quorum natura deterioris son est capax, non licet terminum bonitatis ani- P Profert hunc locum Cypariss. decad. ix, c.

καὶ τῶν ἔργων ταῖς τῶν ἐργασαμένων ενεργείαις παραμετρουμένων, ἀνάγκη δήπου καὶ τὰς ἑκάστῃ τῶν οὐσιῶν ἑπομένας ἐνεργείας, ἐλάττους τε καὶ μείζους εἶναι· καὶ τὰς μὲν πρώτην, τὰς δὲ δευτέ ραν ἐπέχειν τάξιν. Ταῦτα γὰρ εἰ καὶ φιλοπόνως τῇ ὁμίχλῃ τῆς λέξεως συγκαλύψας δυσθήρατον αὐτῶν τὴν ἔννοιαν εἶναι τοῖς πολλοῖς παρεσκεύασεν· ἀλλ᾽ οὖν ἐκ τῆς ἀκολουθίας τῶν ἐξητασμένων εὐκόλως σαφη- νισθήσεται. Συμπεριγραφομένων, φησί, τοῖς ἔργοις τῶν ἐνεργειῶν. Ἔργα ὀνομάζει τὸν Υἱὸν, καὶ Πνεῦμα· ἐνεργείας δὲ τὰς ἀποτελεστικὰς τούτων δυνάμεις, δι᾿ ὧν ἀπειργάσθησαν, ὥσπερ μικρῷ πρόσθεν ἔπεσθαί φησι ταῖς οὐσίαις. Ἡ δὲ τοῦ συμπεριγράφεσθαι λέξις δηλοῖ τὸ ἱσοστάσιον τῆς ἀποτελεσθείσης ουσίας πρὸς τὴν ὑποστήσασαν δύναμιν· μᾶλλον δὲ οὐχὶ δύ ναμιν, ἀλλὰ δυνάμεως ἐνέργειαν· καθὼς αὐτὸς ὄνο- μάζει· ἵνα μὴ πάσης τῆς τοῦ ἐνεργοῦντος δυνάμεως ἔργον ᾖ τὸ ἀποτέλεσμα, αλλά τινος μερικῆς ἐνεργείας, τοσοῦτον τῆς πάσης δυνάμεως κινηθείσης, ὅσον σύμ- μετρον ἔμελλε τῇ ἀπεργασίᾳ τοῦ γινομένου φανή- σεσθαι. Καὶ πάλιν τὸ αὐτὸ ἐπαναστρέψας φησὶ, καὶ τῶν ἔργων ταῖς τῶν ἐργασαμένων ενεργείαις παρα- μετρουμένων. Τούτων δὲ ὁ νοῦς γένοιτο ἂν ἡμῖν δι' ὑποδείγματος γνωριμώτερος. Υποθώμεθα γὰρ ἐπὶ ὀργάνου τινὸς τῶν σκυτοτομικῶν εἶναι τὸν λόγον οὕτω· τὸ σμίλιον εἰς κύκλου σχῆμα περιηγμένον, ἐὰν ἐπιβληθῇ τινι ᾧ χρὴ τὸν τοιοῦτον ἐγγενέσθαι τύπου, συμπεριγράφεται τῷ σχήματι τοῦ σιδήρου τὸ δι' αὐ τοῦ ἐντεμνόμενον, καὶ τοσοῦτος ὁ ἐν τῇ τομῇ κύκλος δειχθήσεται, ὅσος ἐν τῷ ὀργάνῳ ἐστί· καὶ πάλιν, ὅσῳ διαστήματι περιῆκται τὸ ὄργανον, τοσοῦτον καὶ διὰ τῆς τιμῆς περιγράψει τὸν κύκλον. Τοιαύτη τοῦ θεο- λόγου ἡ ἔννοια περὶ τῆς θείας τοῦ Μονογενοῦς ὑπο στάσεως. Ενέργειάν τινα καθάπερ ὄργανον τῇ πρώ τῇ ουσία παρεπομένην σύμμετρον φησιν ἑαυτῇ ἐρ- γον πεποιηκέναι τὸν Κύριον· οὕτως εἶδε τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ δοξάζειν, τὸν ἐν τῇ δόξῃ τοῦ Πατρὸς νῦν δο ξαζόμενον, καὶ ἐν τῷ καιρῷ τῆς κρίσεως ἐκκαλυφθη σόμενον· τοῦτόν φησιν ἔργον όντα, τῇ ἐργασαμένῃ αὐτὸν ἐνεργείᾳ παραμετρεῖσθαι. Τίς τοίνυν ἡ ἐνέρ γεια, ἡ τῷ Θεῷ μὲν τῶν ὅλων παρεπομένη· πρὸ δὲ τοῦ Μονογενούς νοουμένη, καὶ περιγράφουσα αὐτοῦ τὴν οὐσίαν; Δύναμίς τις οὐσιώδης καθ' ἑαυτὴν ὑφ. εστῶσα, καὶ τὸ δοκοῦν ἐργαζομένη δι᾿ αὐτεξουσίου κινήματος; Οὐκοῦν αὐτή, Πατὴρ τοῦ Κυρίου· καὶ τί ἔτι ἐπιθρυλλείται τῷ ἐπὶ πάντων Θεῷ ἡ τοῦ Πατρὸς κλῆσις, εἰ μὴ ἐκεῖνος, ἀλλά τις ενέργεια τῶν ἔξωθεν παρεπομένων τὸν Υἱὸν ἀπειργάσατο ; πῶς δὲ Υἱὸς, ὁ Υἱός· ἐν δι' ἑτέρου μέν τινος ὑποστήναι λέγει, καθά- περ δέ τινα τῶν ὑποβολιμαίων (ἵλεως δὲ εἴη τῷ λόγῳ ὁ Κύριος), οὕτω τὴν οἰκειότητα τοῦ Πατρὸς ὑποδύεσθαι μόνῃ τῇ προσηγορίᾳ τοῦ Υἱοῦ τετιμημένον; πῶς δὲ μετὰ τὸν Θεὸν τῶν ὅλων, καὶ τὸν Κύριον τάξει ὁ τρί τον ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν ἀριθμῶν, τῆς μεσιτευού- σης ενεργείας ἐκείνης ἐν δευτέρᾳ τάξει μετὰ τὸν ἐπὶ πάντων Θεὸν ἀριθμουμένης, κατὰ δὲ τὴν ἀκολου θίαν ταύτην, καὶ Πνεῦμα τὸ ἅγιον πάντως οὐκέτι ἐν * Β CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A cumscribantur energia seu operationes, et ipsis etiam Philipp. 11, 11. · operibus operantium operationes commensurentur et adæquentur, necesse est operationes, quæ ad quam- libet substantiarum consequuntur, majores et mino- res esse, et has quidem primas, illas vero secundus tenere. Hæc enim licet studiose verborum caligine cooperta sensum contineant intellectu et explicatn multis valde difficilem, tamen ex progressu reſu- tationis facile elucescent. Cum circumscribantur, inquit, operibus operationes. Opera nominat Filium et Spiritum, operationes vero productrices horum facultates, quibus producti sunt, quas paulo antea dixit sequi ad substantias. At vero vox circumscri- bendi significat æqualem statum productæ substan- tiæ cum facultate, quæ illam producere potest; vel potius non cum facultate, sed cum facultatis operatione, quemadmodum ipse nominat, ne uni- versæ facultatis ejus, qui operatur, opus sit, sed cujusdam particularis operationis, tantum videlicet ex totius facultatis viribus manante: quantum vi- deri potest par et ex æquo respondens effectioni ejus, quod productum est. Rursumque idem incul cans ait : Cumque opera ipsis etiam operationibus commensurentur et adæquentur ; quorum verborum sensus clarior fiet allatis exemplis. Ponamus de instrumento aliquo sutorio sermonem esse in hunc modum ; scalprum in circuli modum conformatum, si imponatur alicui, in quo quis typuin ejus et fl- guram exprimere velit, tunc id quod scinditur, formam et figuram ferri recipit; et tantus est in sectione ambitus, quantus in instrumento, quan- toque intervallo circumductum est instrumentum, tantum in sectione etiam circulum describet. Talis est theologi hujus cogitatio de divina unigeniti Filii hypostasi. Ait, Operationem quamdam, quasi instrumentum, quæ ad primam substantiam sequatur, effecisse opus sibi commensuratum, videlicet Dominum nostrum: sic enim glorificat iste Filium Dei, qui in gloria Patris " nunc glorificatur, hunc asserit opus commensuratum, et certa proportione respon- dens ei, qua effectus sit, operationi. Quæ igitur est hac energia et operatio, quæe. Deum quidem universorum sequatur, et ante Unigenitum præ concipiatur circumscribens ipsius substantiam ? Este essentialis quædam potentia, per seipsan subsistens, et arbitratu suo, per liberam volun- Latis actionem id, quod placet, operans. Igitur ipsa est, Pater Domini: et cur amplius nomen Patris Deo universorum attribuimus, si non ipse, sed energia quædam, el operatio extrinsecus conL - sequens et adveniens Filium producit? Et quo- modo Filius est Filius, quem per aliud quiddam subsistere, et instar supposititii cujusdam et spurii (det veniam orationi Dominus ) in Patris consor tium irrepsisse, et sola Filii appellatione honesta- tum esse dicit? Quomodo collocabit post Deum universorum, Filium ; qui tertium a Patre numerat C :

καὶ τῶν ἔργων ταῖς τῶν ἐργασαμένων ενεργείαις παραμετρουμένων, ἀνάγκη δήπου καὶ τὰς ἑκάστῃ τῶν οὐσιῶν ἑπομένας ἐνεργείας, ἐλάττους τε καὶ μείζους εἶναι· καὶ τὰς μὲν πρώτην, τὰς δὲ δευτέ ραν ἐπέχειν τάξιν. Ταῦτα γὰρ εἰ καὶ φιλοπόνως τῇ ὁμίχλῃ τῆς λέξεως συγκαλύψας δυσθήρατον αὐτῶν τὴν ἔννοιαν εἶναι τοῖς πολλοῖς παρεσκεύασεν· ἀλλ᾽ οὖν ἐκ τῆς ἀκολουθίας τῶν ἐξητασμένων εὐκόλως σαφη- νισθήσεται. Συμπεριγραφομένων, φησί, τοῖς ἔργοις τῶν ἐνεργειῶν. Ἔργα ὀνομάζει τὸν Υἱὸν, καὶ Πνεῦμα· ἐνεργείας δὲ τὰς ἀποτελεστικὰς τούτων δυνάμεις, δι᾿ ὧν ἀπειργάσθησαν, ὥσπερ μικρῷ πρόσθεν ἔπεσθαί φησι ταῖς οὐσίαις. Ἡ δὲ τοῦ συμπεριγράφεσθαι λέξις δηλοῖ τὸ ἱσοστάσιον τῆς ἀποτελεσθείσης ουσίας πρὸς τὴν ὑποστήσασαν δύναμιν· μᾶλλον δὲ οὐχὶ δύ ναμιν, ἀλλὰ δυνάμεως ἐνέργειαν· καθὼς αὐτὸς ὄνο- μάζει· ἵνα μὴ πάσης τῆς τοῦ ἐνεργοῦντος δυνάμεως ἔργον ᾖ τὸ ἀποτέλεσμα, αλλά τινος μερικῆς ἐνεργείας, τοσοῦτον τῆς πάσης δυνάμεως κινηθείσης, ὅσον σύμ- μετρον ἔμελλε τῇ ἀπεργασίᾳ τοῦ γινομένου φανή- σεσθαι. Καὶ πάλιν τὸ αὐτὸ ἐπαναστρέψας φησὶ, καὶ τῶν ἔργων ταῖς τῶν ἐργασαμένων ενεργείαις παρα- μετρουμένων. Τούτων δὲ ὁ νοῦς γένοιτο ἂν ἡμῖν δι' ὑποδείγματος γνωριμώτερος. Υποθώμεθα γὰρ ἐπὶ ὀργάνου τινὸς τῶν σκυτοτομικῶν εἶναι τὸν λόγον οὕτω· τὸ σμίλιον εἰς κύκλου σχῆμα περιηγμένον, ἐὰν ἐπιβληθῇ τινι ᾧ χρὴ τὸν τοιοῦτον ἐγγενέσθαι τύπου, συμπεριγράφεται τῷ σχήματι τοῦ σιδήρου τὸ δι' αὐ τοῦ ἐντεμνόμενον, καὶ τοσοῦτος ὁ ἐν τῇ τομῇ κύκλος δειχθήσεται, ὅσος ἐν τῷ ὀργάνῳ ἐστί· καὶ πάλιν, ὅσῳ διαστήματι περιῆκται τὸ ὄργανον, τοσοῦτον καὶ διὰ τῆς τιμῆς περιγράψει τὸν κύκλον. Τοιαύτη τοῦ θεο- λόγου ἡ ἔννοια περὶ τῆς θείας τοῦ Μονογενοῦς ὑπο στάσεως. Ενέργειάν τινα καθάπερ ὄργανον τῇ πρώ τῇ ουσία παρεπομένην σύμμετρον φησιν ἑαυτῇ ἐρ- γον πεποιηκέναι τὸν Κύριον· οὕτως εἶδε τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ δοξάζειν, τὸν ἐν τῇ δόξῃ τοῦ Πατρὸς νῦν δο ξαζόμενον, καὶ ἐν τῷ καιρῷ τῆς κρίσεως ἐκκαλυφθη σόμενον· τοῦτόν φησιν ἔργον όντα, τῇ ἐργασαμένῃ αὐτὸν ἐνεργείᾳ παραμετρεῖσθαι. Τίς τοίνυν ἡ ἐνέρ γεια, ἡ τῷ Θεῷ μὲν τῶν ὅλων παρεπομένη· πρὸ δὲ τοῦ Μονογενούς νοουμένη, καὶ περιγράφουσα αὐτοῦ τὴν οὐσίαν; Δύναμίς τις οὐσιώδης καθ' ἑαυτὴν ὑφ. εστῶσα, καὶ τὸ δοκοῦν ἐργαζομένη δι᾿ αὐτεξουσίου κινήματος; Οὐκοῦν αὐτή, Πατὴρ τοῦ Κυρίου· καὶ τί ἔτι ἐπιθρυλλείται τῷ ἐπὶ πάντων Θεῷ ἡ τοῦ Πατρὸς κλῆσις, εἰ μὴ ἐκεῖνος, ἀλλά τις ενέργεια τῶν ἔξωθεν παρεπομένων τὸν Υἱὸν ἀπειργάσατο ; πῶς δὲ Υἱὸς, ὁ Υἱός· ἐν δι' ἑτέρου μέν τινος ὑποστήναι λέγει, καθά- περ δέ τινα τῶν ὑποβολιμαίων (ἵλεως δὲ εἴη τῷ λόγῳ ὁ Κύριος), οὕτω τὴν οἰκειότητα τοῦ Πατρὸς ὑποδύεσθαι μόνῃ τῇ προσηγορίᾳ τοῦ Υἱοῦ τετιμημένον; πῶς δὲ μετὰ τὸν Θεὸν τῶν ὅλων, καὶ τὸν Κύριον τάξει ὁ τρί τον ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν ἀριθμῶν, τῆς μεσιτευού- σης ενεργείας ἐκείνης ἐν δευτέρᾳ τάξει μετὰ τὸν ἐπὶ πάντων Θεὸν ἀριθμουμένης, κατὰ δὲ τὴν ἀκολου θίαν ταύτην, καὶ Πνεῦμα τὸ ἅγιον πάντως οὐκέτι ἐν * Β CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A cumscribantur energia seu operationes, et ipsis etiam Philipp. 11, 11. · operibus operantium operationes commensurentur et adæquentur, necesse est operationes, quæ ad quam- libet substantiarum consequuntur, majores et mino- res esse, et has quidem primas, illas vero secundus tenere. Hæc enim licet studiose verborum caligine cooperta sensum contineant intellectu et explicatn multis valde difficilem, tamen ex progressu reſu- tationis facile elucescent. Cum circumscribantur, inquit, operibus operationes. Opera nominat Filium et Spiritum, operationes vero productrices horum facultates, quibus producti sunt, quas paulo antea dixit sequi ad substantias. At vero vox circumscri- bendi significat æqualem statum productæ substan- tiæ cum facultate, quæ illam producere potest; vel potius non cum facultate, sed cum facultatis operatione, quemadmodum ipse nominat, ne uni- versæ facultatis ejus, qui operatur, opus sit, sed cujusdam particularis operationis, tantum videlicet ex totius facultatis viribus manante: quantum vi- deri potest par et ex æquo respondens effectioni ejus, quod productum est. Rursumque idem incul cans ait : Cumque opera ipsis etiam operationibus commensurentur et adæquentur ; quorum verborum sensus clarior fiet allatis exemplis. Ponamus de instrumento aliquo sutorio sermonem esse in hunc modum ; scalprum in circuli modum conformatum, si imponatur alicui, in quo quis typuin ejus et fl- guram exprimere velit, tunc id quod scinditur, formam et figuram ferri recipit; et tantus est in sectione ambitus, quantus in instrumento, quan- toque intervallo circumductum est instrumentum, tantum in sectione etiam circulum describet. Talis est theologi hujus cogitatio de divina unigeniti Filii hypostasi. Ait, Operationem quamdam, quasi instrumentum, quæ ad primam substantiam sequatur, effecisse opus sibi commensuratum, videlicet Dominum nostrum: sic enim glorificat iste Filium Dei, qui in gloria Patris " nunc glorificatur, hunc asserit opus commensuratum, et certa proportione respon- dens ei, qua effectus sit, operationi. Quæ igitur est hac energia et operatio, quæe. Deum quidem universorum sequatur, et ante Unigenitum præ concipiatur circumscribens ipsius substantiam ? Este essentialis quædam potentia, per seipsan subsistens, et arbitratu suo, per liberam volun- Latis actionem id, quod placet, operans. Igitur ipsa est, Pater Domini: et cur amplius nomen Patris Deo universorum attribuimus, si non ipse, sed energia quædam, el operatio extrinsecus conL - sequens et adveniens Filium producit? Et quo- modo Filius est Filius, quem per aliud quiddam subsistere, et instar supposititii cujusdam et spurii (det veniam orationi Dominus ) in Patris consor tium irrepsisse, et sola Filii appellatione honesta- tum esse dicit? Quomodo collocabit post Deum universorum, Filium ; qui tertium a Patre numerat C :

καὶ τῶν ἔργων ταῖς τῶν ἐργασαμένων ενεργείαις παραμετρουμένων, ἀνάγκη δήπου καὶ τὰς ἑκάστῃ τῶν οὐσιῶν ἑπομένας ἐνεργείας, ἐλάττους τε καὶ μείζους εἶναι· καὶ τὰς μὲν πρώτην, τὰς δὲ δευτέ ραν ἐπέχειν τάξιν. Ταῦτα γὰρ εἰ καὶ φιλοπόνως τῇ ὁμίχλῃ τῆς λέξεως συγκαλύψας δυσθήρατον αὐτῶν τὴν ἔννοιαν εἶναι τοῖς πολλοῖς παρεσκεύασεν· ἀλλ᾽ οὖν ἐκ τῆς ἀκολουθίας τῶν ἐξητασμένων εὐκόλως σαφη- νισθήσεται. Συμπεριγραφομένων, φησί, τοῖς ἔργοις τῶν ἐνεργειῶν. Ἔργα ὀνομάζει τὸν Υἱὸν, καὶ Πνεῦμα· ἐνεργείας δὲ τὰς ἀποτελεστικὰς τούτων δυνάμεις, δι᾿ ὧν ἀπειργάσθησαν, ὥσπερ μικρῷ πρόσθεν ἔπεσθαί φησι ταῖς οὐσίαις. Ἡ δὲ τοῦ συμπεριγράφεσθαι λέξις δηλοῖ τὸ ἱσοστάσιον τῆς ἀποτελεσθείσης ουσίας πρὸς τὴν ὑποστήσασαν δύναμιν· μᾶλλον δὲ οὐχὶ δύ ναμιν, ἀλλὰ δυνάμεως ἐνέργειαν· καθὼς αὐτὸς ὄνο- μάζει· ἵνα μὴ πάσης τῆς τοῦ ἐνεργοῦντος δυνάμεως ἔργον ᾖ τὸ ἀποτέλεσμα, αλλά τινος μερικῆς ἐνεργείας, τοσοῦτον τῆς πάσης δυνάμεως κινηθείσης, ὅσον σύμ- μετρον ἔμελλε τῇ ἀπεργασίᾳ τοῦ γινομένου φανή- σεσθαι. Καὶ πάλιν τὸ αὐτὸ ἐπαναστρέψας φησὶ, καὶ τῶν ἔργων ταῖς τῶν ἐργασαμένων ενεργείαις παρα- μετρουμένων. Τούτων δὲ ὁ νοῦς γένοιτο ἂν ἡμῖν δι' ὑποδείγματος γνωριμώτερος. Υποθώμεθα γὰρ ἐπὶ ὀργάνου τινὸς τῶν σκυτοτομικῶν εἶναι τὸν λόγον οὕτω· τὸ σμίλιον εἰς κύκλου σχῆμα περιηγμένον, ἐὰν ἐπιβληθῇ τινι ᾧ χρὴ τὸν τοιοῦτον ἐγγενέσθαι τύπου, συμπεριγράφεται τῷ σχήματι τοῦ σιδήρου τὸ δι' αὐ τοῦ ἐντεμνόμενον, καὶ τοσοῦτος ὁ ἐν τῇ τομῇ κύκλος δειχθήσεται, ὅσος ἐν τῷ ὀργάνῳ ἐστί· καὶ πάλιν, ὅσῳ διαστήματι περιῆκται τὸ ὄργανον, τοσοῦτον καὶ διὰ τῆς τιμῆς περιγράψει τὸν κύκλον. Τοιαύτη τοῦ θεο- λόγου ἡ ἔννοια περὶ τῆς θείας τοῦ Μονογενοῦς ὑπο στάσεως. Ενέργειάν τινα καθάπερ ὄργανον τῇ πρώ τῇ ουσία παρεπομένην σύμμετρον φησιν ἑαυτῇ ἐρ- γον πεποιηκέναι τὸν Κύριον· οὕτως εἶδε τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ δοξάζειν, τὸν ἐν τῇ δόξῃ τοῦ Πατρὸς νῦν δο ξαζόμενον, καὶ ἐν τῷ καιρῷ τῆς κρίσεως ἐκκαλυφθη σόμενον· τοῦτόν φησιν ἔργον όντα, τῇ ἐργασαμένῃ αὐτὸν ἐνεργείᾳ παραμετρεῖσθαι. Τίς τοίνυν ἡ ἐνέρ γεια, ἡ τῷ Θεῷ μὲν τῶν ὅλων παρεπομένη· πρὸ δὲ τοῦ Μονογενούς νοουμένη, καὶ περιγράφουσα αὐτοῦ τὴν οὐσίαν; Δύναμίς τις οὐσιώδης καθ' ἑαυτὴν ὑφ. εστῶσα, καὶ τὸ δοκοῦν ἐργαζομένη δι᾿ αὐτεξουσίου κινήματος; Οὐκοῦν αὐτή, Πατὴρ τοῦ Κυρίου· καὶ τί ἔτι ἐπιθρυλλείται τῷ ἐπὶ πάντων Θεῷ ἡ τοῦ Πατρὸς κλῆσις, εἰ μὴ ἐκεῖνος, ἀλλά τις ενέργεια τῶν ἔξωθεν παρεπομένων τὸν Υἱὸν ἀπειργάσατο ; πῶς δὲ Υἱὸς, ὁ Υἱός· ἐν δι' ἑτέρου μέν τινος ὑποστήναι λέγει, καθά- περ δέ τινα τῶν ὑποβολιμαίων (ἵλεως δὲ εἴη τῷ λόγῳ ὁ Κύριος), οὕτω τὴν οἰκειότητα τοῦ Πατρὸς ὑποδύεσθαι μόνῃ τῇ προσηγορίᾳ τοῦ Υἱοῦ τετιμημένον; πῶς δὲ μετὰ τὸν Θεὸν τῶν ὅλων, καὶ τὸν Κύριον τάξει ὁ τρί τον ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν ἀριθμῶν, τῆς μεσιτευού- σης ενεργείας ἐκείνης ἐν δευτέρᾳ τάξει μετὰ τὸν ἐπὶ πάντων Θεὸν ἀριθμουμένης, κατὰ δὲ τὴν ἀκολου θίαν ταύτην, καὶ Πνεῦμα τὸ ἅγιον πάντως οὐκέτι ἐν * Β CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A cumscribantur energia seu operationes, et ipsis etiam Philipp. 11, 11. · operibus operantium operationes commensurentur et adæquentur, necesse est operationes, quæ ad quam- libet substantiarum consequuntur, majores et mino- res esse, et has quidem primas, illas vero secundus tenere. Hæc enim licet studiose verborum caligine cooperta sensum contineant intellectu et explicatn multis valde difficilem, tamen ex progressu reſu- tationis facile elucescent. Cum circumscribantur, inquit, operibus operationes. Opera nominat Filium et Spiritum, operationes vero productrices horum facultates, quibus producti sunt, quas paulo antea dixit sequi ad substantias. At vero vox circumscri- bendi significat æqualem statum productæ substan- tiæ cum facultate, quæ illam producere potest; vel potius non cum facultate, sed cum facultatis operatione, quemadmodum ipse nominat, ne uni- versæ facultatis ejus, qui operatur, opus sit, sed cujusdam particularis operationis, tantum videlicet ex totius facultatis viribus manante: quantum vi- deri potest par et ex æquo respondens effectioni ejus, quod productum est. Rursumque idem incul cans ait : Cumque opera ipsis etiam operationibus commensurentur et adæquentur ; quorum verborum sensus clarior fiet allatis exemplis. Ponamus de instrumento aliquo sutorio sermonem esse in hunc modum ; scalprum in circuli modum conformatum, si imponatur alicui, in quo quis typuin ejus et fl- guram exprimere velit, tunc id quod scinditur, formam et figuram ferri recipit; et tantus est in sectione ambitus, quantus in instrumento, quan- toque intervallo circumductum est instrumentum, tantum in sectione etiam circulum describet. Talis est theologi hujus cogitatio de divina unigeniti Filii hypostasi. Ait, Operationem quamdam, quasi instrumentum, quæ ad primam substantiam sequatur, effecisse opus sibi commensuratum, videlicet Dominum nostrum: sic enim glorificat iste Filium Dei, qui in gloria Patris " nunc glorificatur, hunc asserit opus commensuratum, et certa proportione respon- dens ei, qua effectus sit, operationi. Quæ igitur est hac energia et operatio, quæe. Deum quidem universorum sequatur, et ante Unigenitum præ concipiatur circumscribens ipsius substantiam ? Este essentialis quædam potentia, per seipsan subsistens, et arbitratu suo, per liberam volun- Latis actionem id, quod placet, operans. Igitur ipsa est, Pater Domini: et cur amplius nomen Patris Deo universorum attribuimus, si non ipse, sed energia quædam, el operatio extrinsecus conL - sequens et adveniens Filium producit? Et quo- modo Filius est Filius, quem per aliud quiddam subsistere, et instar supposititii cujusdam et spurii (det veniam orationi Dominus ) in Patris consor tium irrepsisse, et sola Filii appellatione honesta- tum esse dicit? Quomodo collocabit post Deum universorum, Filium ; qui tertium a Patre numerat C :

τρίτῃ, ἀλλ' ἐν πέμπτῃ τάξει καταληφθήσεται, τῆς ἐνεργείας ἐκείνης ἐν δευτέρα τάξει μετὰ τὸν ἐπὶ πάν των Θεὸν ἀριθμουμένης, κατὰ δὲ τὴν ἀκολουθίαν ταύ- την, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον πάντως οὐκέτι ἐν τρίτῃ, ἀλλ' ἐν πέμπτη τάξει καταληφθήσεται. Τῆς ἐνεργείας τῆς τῷ Μονογενεῖ παρεπομένης, καθ᾽ ἣν ὑπέστη τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὡς ὁ Εὐνομίου λόγος, διὰ μέσου πάντως ἀριθμουμένης. ᾿Αλλὰ καὶ τὸ, Πάντα διὰ τοῦ Υἱοῦ γεγενῆσθαι λέγειν, ἀσύστατον διὰ τούτων ἐπιδειχθήσεται· ἑτέρας τινὸς ὑποστάσεως πρεσβυτέρας τοῦ Μονογενούς προς αναπλασθείσης ὑπὸ τοῦ καινοῦ θεολόγου, εἰς ἣν εἰ- κότως ἡ αἰτία τῆς κτίσεως τῶν πάντων ἀνενεχθήσε ται διότι καὶ αὐτοῦ τοῦ Μονογενοῦς ἡ κατασκευή κατὰ τὸν ἐκείνων λόγον, τῆς ἐνεργείας ἐκείνης ήρτη- ται. Εἰ δὲ ταῦτα τὰ ἄτοπα φεύγων ἀνυπόστατόν τι πράγμα λέγοι τὴν ἐνέργειαν, ἧς ἀποτέλεσμα τὸν Υἱὸν διορίζεται, πάλιν εἰπάτω, πῶς ἔπεται τῷ ὄντι τὸ μὴ δν. Πῶς δὲ κατεργάζεται τὸν ὑφεστῶτα, τὸ μὴ ὑφεστώς. Εὑρεθήσεται γὰρ διὰ τούτων, ἀκολουθοῦντα μὲν τῷ Θεῷ τὰ ἀνύπαρκτα· αἴτια δὲ τῶν ὄντων τὰ μὴ ὄντα γινόμενα, καὶ περιγράφοντα τὴν τῶν ὑφεστώτων φύσ σιν, ἃ τῇ ἑαυτῶν οὐχ ὑφέστηκε φύσει, καὶ ἡ πᾶσα τῆς κτίσεως ἀποτελεστική, καὶ δημιουργὸς δύναμις τῷ ἀνυπάρκτῳ κατὰ τὸν ἴδιον λόγον περιληφθήσεται. Τοιαῦτα τοῦ θεολόγου τὰ δόγματα, δς τὸν Κύριον τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς, πάσης τῆς κτίσεως δημιουργόν, τὸν ἐν ἀρχῇ ὄντα Λόγον Θεοῦ, τὸν δι' οὗ τὰ πάντα, τοῦτον ἀνυπάρκτῳ τινὶ καὶ ἀνυποστάτῳ πράγματι, ἢ οὐκ οἶδ' ὅπως ὀνομάσαι προσήκει τὴν παρ' αὐτοῦ νῦν ἀναπλασθεῖσαν ἐνέργειαν, ὑποστήναι λέγει, καὶ ἐν αὐτῇ περιγεγράφθαι, οἷόν τινι ἐρκίῳ τῇ ἀνυπαρξία πανταχόθεν διειλημμένον. Καὶ οὐ συνίησιν ὁ τὰ ἀθέατα βλέπων, εἰς οἷον καταστρέφει πέρας ἡ ἀκολουθία τοῦ λόγου. Εἰ γὰρ ἀνυπόστατος μὲν ἡ ἐνέργεια τοῦ Θεοῦ, ταύτῃ δὲ ἐμπεριγράφεται τὸ ἐκ τῆς ἀνυπαρξίας ἀπο· τελεσθὲν ἔργον· πάντως ὅτι τοιοῦτόν τι νοηθήσεται τῇ φύσει τὸ ἀποτέλεσμα, οἷα καὶ ἡ τοῦ ὑποστησαμένου τὸ ἔργον φύσις ἀνεπλάσθη τῷ λόγῳ. Τὸ γὰρ ἀποτε λεσθὲν ἐκ τῆς ἀνυπαρξίας, καὶ ἐμπεριειλημμένον ταύτῃ, παντὶ δήπου πρόδηλον, τί νοεῖται· ὅτι οὐδέν. Οὐδὲ γὰρ ἔχει φύσιν ὑπὸ τῶν ἐναντίων τὰ ἐναντία περιέχεσθαι· οὔτε γὰρ ὑπὸ πυρὸς, ὕδωρ· οὔτε ὑπὸ θανάτου, ζωήν· οὔτε ὑπὸ σκότους, φῶς· οὔτε ὑπὸ * Β τοῦ μὴ ὄντος, τὸ ἦν. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ὑπὸ τῆς περιτ- τενούσης αὐτῷ σοφίας, ἢ οὐ συνίησιν, ἢ ἑκὼν ἀμε βλυώττει πρὸς τὴν ἀλήθειαν. Ἐξ ἀνάγκης δέ τινος τὸ ἔλαττον ἐπὶ τῆς τοῦ Μονο- γενοῦς ὑποστάσεως νοεῖν· καὶ πάλιν, ἐπίτασίν τινα τῆς ἐλαττώσεως παρὰ τὸν Υἱὸν ἐνθεωρεῖν τῷ ἁγίῳ Πνεύματι κατασκευάζει· οὕτω λέγων τοῖς ῥήμασιν· Ανάγκη πᾶσα τὰς ἑκάστῃ τῶν οὐσιῶν ἐπομένας ἐνεργείας ἐλάττους δὲ, καὶ μείζους εἶναι. Την μὲν οὖν ἀνάγκην τὴν ταῦτα ἐν τῇ θείᾳ φύσει βιαζη μένην, καὶ τὸ μεῖζον, καὶ τὸ ἔλαττον διακληροῦσαν, S. GREGORII NYSSENI Filiam, collocata media illa energia seu operatione A secundo loco? Hac serie Spiritus sanctus non te- nebit amplius locum tertium, sed quintum : opera- tione, quæ ad substantiam Unigeniti sequitur, et · per quam Spiritus sanctus subsistit, ut Eunomius putat, media interjecta. C Sed et illud evangelistæ, Omnia per ipsum facta 'sunt", hac ratione vanum et falsum efficietur, alia quadam substantia antiquiore, quam sit Unigeni- tus, ab hoc novo theologo conficta, cui meliore ¯jure causa omnis creationis et creaturæ accepta feratur, cum ipsius etiam Unigeniti productio se cundum hanc opinionem ab illa energia et opera- tione pendeat. Quod si bas absurditates vitare vo- lens, asserat operationem illam esse rem non sub- sistentem, rursus explicet nobis, quomodo ad id, quod exsistit, sequatur id, quod non exsistit, et quo- modo id, quod non subsistit, efficiat eum, qui exsistit. Ex bis certe efficitur a Deo prodire ea, quæ non exsi- stunt, et causam rerum esse ea, quænonsunt : et ea quæ natura sua non subsistunt, circumscribere eorum, quæ subsistunt, naturam: omnisque creaturæ vis effectrix et productrix continebitur secundum pro- priam suam rationem eo quod non subsistit. Talia sunt istius theologi placita, qui Dominum celi et ter- re, et omnis creaturæ conditoren, Verbum Dei, quod in principio erat, et per quod omnia facta sunt, subsistere docet ex non exsistente vel sub- sistente re quadam vel conceptione, vel nescio quo alio nomine fctam ab ipso energiam et operatio- nem appellare liceat, ipsaque non exsistentia, velut septa quodam et limite, undique circumscriptum et obseptum esse: at non intelligit is qui invisibi- lia se videre jaclitat, in quidnam oratio tandem desinat. Si enim operatio Dei non subsistit, bac- que circumscribitur et quasi ambitur, illud, quod a non exsistentia producitur, omnino necesse est, ut secundum naturam suam effectus ejusmodi ju- dicetur, qualis est natura ejus, quod iste commi- niscitur, effectum produxisse; nam quod a non- exsistentia effectum est, eaque comprehensum in- cluditur, id quale sit, satis liquet : nimirum non eus, seu nihil. Neque enim ita natura comparatum D est, ut contraria contrariis comprehendantur et circumscribantur, puta ab igne aqua, a morte vita, a tenebris lumen, ab ente non ens. Sed hæc quidem præ nimia sapientia, aut non intelligit, aut sciens volensque cæcutit ad veritatem. Porro ex necessitate quadam imminutionem in sub- stantia et hypostasi Filii ponit; iterumque in Spi- ritu sancto, respectu Filii, similem perfectionis de- cretionem statuit : nam hæc sunt ejus verba : Ne- cessarium omnino est, ut operationes, quæ ad quam - libet substantiarum consequuntur, sint majores et minores. Hanc autem necessitatem quæ in divina naș tura hæc efficiat, intensionemque et remissionem Joan. 1. 3.

τρίτῃ, ἀλλ' ἐν πέμπτῃ τάξει καταληφθήσεται, τῆς ἐνεργείας ἐκείνης ἐν δευτέρα τάξει μετὰ τὸν ἐπὶ πάν των Θεὸν ἀριθμουμένης, κατὰ δὲ τὴν ἀκολουθίαν ταύ- την, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον πάντως οὐκέτι ἐν τρίτῃ, ἀλλ' ἐν πέμπτη τάξει καταληφθήσεται. Τῆς ἐνεργείας τῆς τῷ Μονογενεῖ παρεπομένης, καθ᾽ ἣν ὑπέστη τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὡς ὁ Εὐνομίου λόγος, διὰ μέσου πάντως ἀριθμουμένης. ᾿Αλλὰ καὶ τὸ, Πάντα διὰ τοῦ Υἱοῦ γεγενῆσθαι λέγειν, ἀσύστατον διὰ τούτων ἐπιδειχθήσεται· ἑτέρας τινὸς ὑποστάσεως πρεσβυτέρας τοῦ Μονογενούς προς αναπλασθείσης ὑπὸ τοῦ καινοῦ θεολόγου, εἰς ἣν εἰ- κότως ἡ αἰτία τῆς κτίσεως τῶν πάντων ἀνενεχθήσε ται διότι καὶ αὐτοῦ τοῦ Μονογενοῦς ἡ κατασκευή κατὰ τὸν ἐκείνων λόγον, τῆς ἐνεργείας ἐκείνης ήρτη- ται. Εἰ δὲ ταῦτα τὰ ἄτοπα φεύγων ἀνυπόστατόν τι πράγμα λέγοι τὴν ἐνέργειαν, ἧς ἀποτέλεσμα τὸν Υἱὸν διορίζεται, πάλιν εἰπάτω, πῶς ἔπεται τῷ ὄντι τὸ μὴ δν. Πῶς δὲ κατεργάζεται τὸν ὑφεστῶτα, τὸ μὴ ὑφεστώς. Εὑρεθήσεται γὰρ διὰ τούτων, ἀκολουθοῦντα μὲν τῷ Θεῷ τὰ ἀνύπαρκτα· αἴτια δὲ τῶν ὄντων τὰ μὴ ὄντα γινόμενα, καὶ περιγράφοντα τὴν τῶν ὑφεστώτων φύσ σιν, ἃ τῇ ἑαυτῶν οὐχ ὑφέστηκε φύσει, καὶ ἡ πᾶσα τῆς κτίσεως ἀποτελεστική, καὶ δημιουργὸς δύναμις τῷ ἀνυπάρκτῳ κατὰ τὸν ἴδιον λόγον περιληφθήσεται. Τοιαῦτα τοῦ θεολόγου τὰ δόγματα, δς τὸν Κύριον τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς, πάσης τῆς κτίσεως δημιουργόν, τὸν ἐν ἀρχῇ ὄντα Λόγον Θεοῦ, τὸν δι' οὗ τὰ πάντα, τοῦτον ἀνυπάρκτῳ τινὶ καὶ ἀνυποστάτῳ πράγματι, ἢ οὐκ οἶδ' ὅπως ὀνομάσαι προσήκει τὴν παρ' αὐτοῦ νῦν ἀναπλασθεῖσαν ἐνέργειαν, ὑποστήναι λέγει, καὶ ἐν αὐτῇ περιγεγράφθαι, οἷόν τινι ἐρκίῳ τῇ ἀνυπαρξία πανταχόθεν διειλημμένον. Καὶ οὐ συνίησιν ὁ τὰ ἀθέατα βλέπων, εἰς οἷον καταστρέφει πέρας ἡ ἀκολουθία τοῦ λόγου. Εἰ γὰρ ἀνυπόστατος μὲν ἡ ἐνέργεια τοῦ Θεοῦ, ταύτῃ δὲ ἐμπεριγράφεται τὸ ἐκ τῆς ἀνυπαρξίας ἀπο· τελεσθὲν ἔργον· πάντως ὅτι τοιοῦτόν τι νοηθήσεται τῇ φύσει τὸ ἀποτέλεσμα, οἷα καὶ ἡ τοῦ ὑποστησαμένου τὸ ἔργον φύσις ἀνεπλάσθη τῷ λόγῳ. Τὸ γὰρ ἀποτε λεσθὲν ἐκ τῆς ἀνυπαρξίας, καὶ ἐμπεριειλημμένον ταύτῃ, παντὶ δήπου πρόδηλον, τί νοεῖται· ὅτι οὐδέν. Οὐδὲ γὰρ ἔχει φύσιν ὑπὸ τῶν ἐναντίων τὰ ἐναντία περιέχεσθαι· οὔτε γὰρ ὑπὸ πυρὸς, ὕδωρ· οὔτε ὑπὸ θανάτου, ζωήν· οὔτε ὑπὸ σκότους, φῶς· οὔτε ὑπὸ * Β τοῦ μὴ ὄντος, τὸ ἦν. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ὑπὸ τῆς περιτ- τενούσης αὐτῷ σοφίας, ἢ οὐ συνίησιν, ἢ ἑκὼν ἀμε βλυώττει πρὸς τὴν ἀλήθειαν. Ἐξ ἀνάγκης δέ τινος τὸ ἔλαττον ἐπὶ τῆς τοῦ Μονο- γενοῦς ὑποστάσεως νοεῖν· καὶ πάλιν, ἐπίτασίν τινα τῆς ἐλαττώσεως παρὰ τὸν Υἱὸν ἐνθεωρεῖν τῷ ἁγίῳ Πνεύματι κατασκευάζει· οὕτω λέγων τοῖς ῥήμασιν· Ανάγκη πᾶσα τὰς ἑκάστῃ τῶν οὐσιῶν ἐπομένας ἐνεργείας ἐλάττους δὲ, καὶ μείζους εἶναι. Την μὲν οὖν ἀνάγκην τὴν ταῦτα ἐν τῇ θείᾳ φύσει βιαζη μένην, καὶ τὸ μεῖζον, καὶ τὸ ἔλαττον διακληροῦσαν, S. GREGORII NYSSENI Filiam, collocata media illa energia seu operatione A secundo loco? Hac serie Spiritus sanctus non te- nebit amplius locum tertium, sed quintum : opera- tione, quæ ad substantiam Unigeniti sequitur, et · per quam Spiritus sanctus subsistit, ut Eunomius putat, media interjecta. C Sed et illud evangelistæ, Omnia per ipsum facta 'sunt", hac ratione vanum et falsum efficietur, alia quadam substantia antiquiore, quam sit Unigeni- tus, ab hoc novo theologo conficta, cui meliore ¯jure causa omnis creationis et creaturæ accepta feratur, cum ipsius etiam Unigeniti productio se cundum hanc opinionem ab illa energia et opera- tione pendeat. Quod si bas absurditates vitare vo- lens, asserat operationem illam esse rem non sub- sistentem, rursus explicet nobis, quomodo ad id, quod exsistit, sequatur id, quod non exsistit, et quo- modo id, quod non subsistit, efficiat eum, qui exsistit. Ex bis certe efficitur a Deo prodire ea, quæ non exsi- stunt, et causam rerum esse ea, quænonsunt : et ea quæ natura sua non subsistunt, circumscribere eorum, quæ subsistunt, naturam: omnisque creaturæ vis effectrix et productrix continebitur secundum pro- priam suam rationem eo quod non subsistit. Talia sunt istius theologi placita, qui Dominum celi et ter- re, et omnis creaturæ conditoren, Verbum Dei, quod in principio erat, et per quod omnia facta sunt, subsistere docet ex non exsistente vel sub- sistente re quadam vel conceptione, vel nescio quo alio nomine fctam ab ipso energiam et operatio- nem appellare liceat, ipsaque non exsistentia, velut septa quodam et limite, undique circumscriptum et obseptum esse: at non intelligit is qui invisibi- lia se videre jaclitat, in quidnam oratio tandem desinat. Si enim operatio Dei non subsistit, bac- que circumscribitur et quasi ambitur, illud, quod a non exsistentia producitur, omnino necesse est, ut secundum naturam suam effectus ejusmodi ju- dicetur, qualis est natura ejus, quod iste commi- niscitur, effectum produxisse; nam quod a non- exsistentia effectum est, eaque comprehensum in- cluditur, id quale sit, satis liquet : nimirum non eus, seu nihil. Neque enim ita natura comparatum D est, ut contraria contrariis comprehendantur et circumscribantur, puta ab igne aqua, a morte vita, a tenebris lumen, ab ente non ens. Sed hæc quidem præ nimia sapientia, aut non intelligit, aut sciens volensque cæcutit ad veritatem. Porro ex necessitate quadam imminutionem in sub- stantia et hypostasi Filii ponit; iterumque in Spi- ritu sancto, respectu Filii, similem perfectionis de- cretionem statuit : nam hæc sunt ejus verba : Ne- cessarium omnino est, ut operationes, quæ ad quam - libet substantiarum consequuntur, sint majores et minores. Hanc autem necessitatem quæ in divina naș tura hæc efficiat, intensionemque et remissionem Joan. 1. 3.

οὔτε παρ' αὐτοῦ μεμαθήκαμεν, οὔτε ἀφ' ἡμῶν αὐτῶν συνείναι μέχρι τοῦ νῦν δεδυνήμεθα. Τέως γὰρ παρὰ πᾶσι κρατεῖ τὸ δόγμα τοῖς τὸν ἰδιωτισμὸν καταδεχο- μένοις τοῦ ἁπλουστέρου κηρύγματος· ὅτι οὐδεμία τις ἀνάγκη τῆς θείας ὑπέρκειται φύσεως, ἢ πρὸς τὸ ἔλατ-. τον κάμπτει, καὶ βιάζεται καθάπερ τινὰ τῶν ἀργυ ρωνήτων τὸν Μονογενῆ· ἀλλὰ τοῦτο παρεὶς, καίτοι οὐ μικρᾶς ζητήσεως ἄξιον, μόνον τὸ δεῖν ἔλαττον νοεῖν δογματίζει. Καὶ μὴν, οὐκ εἰς τοῦτο μόνον ἡ ἀνάγκη τὸν λόγον καθίστησιν, ἀλλά τι καὶ πλεῖον εἰς βλασφημίαν κατασκευάζει, καθώς ήδη μερικώς προς εξήτασται. Εἰ γὰρ μὴ ἐκ Πατρὸς ὁ Υἱός, ἀλλ' ἔκ τινος ἀνυποστάτου ἐνεργείας ἀνεφύετο, οὐκ ἐλάττων μόνον τοῦ Πατρὸς νοηθήσεται, ἀλλὰ τὸ παράπαν Ἰουδαΐζειν ἀνάγκη τῷ δόγματι. Τὸ γὰρ τοῦ μὴ ὄντος ἀποτέλεσ σμα, οὐχὶ μικρὸν ἡ τῆς ἀνάγκης ταύτης ἀκολουθία Β δείκνυσιν. 'Αλλ' ὅπερ οὐδὲ κατηγοροῦντι λέγειν ἀκίν- δυνον. Ωσπερ γὰρ ἀναγκαίως ὁμολογεῖται εἶναι, τὸ ἐκ τοῦ ὄντος ἔχον τὴν γέννησιν, οὔτε τὸ ἔμπαλιν ἐξ ἀνάγκης ὁμολογηθήσεται, τὸ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος ἀνα- φυόμενον. Όταν γὰρ αὐτό τι μὴ ᾖ, πῶς ἕτερον ἐξ αὐτοῦ ὑποστήσει ; Εἰ οὖν οὐκ ἔστιν ἐν ἰδίᾳ οὐσίᾳ, ἡ τῷ Θεῷ μὲν παρ επομένη ενέργεια, τὸν δὲ Υἱὸν ἐργαζομένη, τίς οὕτω τυφλὸς, ὡς μὴ συνιδεῖν τὴν τῆς βλασφημίας κατα- σκευήν, ὅτι πρὸς τὴν αὐτὴν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἄρ νησιν ὁ σκοπὸς αὐτῷ βλέπει; Καὶ εἰ τοῦ Υἱοῦ τὴν ὑπόστασιν ἡ τοῦ δόγματος αὐτῶν ἀκολουθία ὑποκλέ πτει τῆς πίστεως, οὐδὲν αὐτῷ πλὴν ψιλοῦ ὀνόμα- τος καταλείπουσα· σχολῇ γ᾽ ἂν εἶναι κατ' ιδίαν ὑπόστασιν πιστευθείη τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ διὰ τῆς τῶν ἀνυπάρκτων ἀκολουθίας γενεαλογούμενον. Όταν γὰρ μὴ ὑπάρχῃ μὲν κατ᾽ οὐσίαν ἡ παρεπομένη τῷ Θεῷ ἐνέργεια, ἀνύπαρκτον δὲ τὸ ταύτης ἀποτέλεσμα καταλαμβάνῃ ἐξ ἀνάγκης ὁ λόγος, τούτῳ δὲ πάλιν άλλη τις ενεργείας ἀνυπαρξία παρέπηται· εἶτα διὰ τοῦτο γεγενῆσθαι τὸ Πνεῦμα κατασκευάζηται, πῶς οὐκ εἴδηλον πᾶσιν ἡ βλασφημία, ὅτι μετὰ τὸν ἀγεν- νήτως ὄντα Θεόν, οὐδὲν ἀληθῶς ὑφεστάναι κατα- σκευάζουσι, διὰ σκιῶν καὶ ἀνυπάρκτων ἀναπλασμῶν προϊόντος αὐτῶν τοῦ δόγματος, καὶ οὐδενὶ τῶν κατ' ἀλήθειαν ὑφεστώτων επερειδομένου· ἀλλ᾿ ἡ μὲν κατασκευὴ τῶν τὰ τοιαῦτα δογματιζόντων, εἰς τοιαύ την ατοπίαν ἐκβάλλει τὸν λόγον. Διδόσθω δὲ καθ' ὑπόθεσιν μὴ οὕτως ἔχειν. Καὶ γὰρ ὁμολογοῦσι δῆθεν καὶ τῷ λόγῳ φιλανθρωπεύον ται συγχωρούντες εἶναι τῷ μονογενεῖ Υἱῷ καὶ τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ κατ' ἰδίαν ὑπόστασιν. Αλλ' εἰ μὲν ὁμολογοῦντες ταῦτα, καὶ τὰς περὶ αὐτῶν ὑπο- λήψεις συνωμολόγουν, οὐδ' ἂν ἐμάχοντο πάντως περὶ τὸ δόγμα τῆς Ἐκκλησίας, οὐδὲ τῆς κοινῆς ἐλπίδος τῶν Χριστιανῶν ἀπεσχίζοντο· εἰ δὲ καθάπερ ὕλην τινά, καὶ ἀφορμὴν βλασφημίας ἑαυτοῖς ὑποβάλλον (α) CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A sorte quasi dividat, neque ab ipso didicimus, neque in hunc usque diem proprio studio intelligere potui- mus. Hucusque enim apud omnes, qui suscipiunt evangelicæ prædicationis simplicitatem, sententia illa obtinet, nulli necessitati divinam naturam subjacere, quæ ad substantiæ imminutionem Uni- genitum Filium tanquam mancipium quoddam emptitium cogat et dejiciat. Sed hoc, licet non exigua disquisitione dignum sit, omisso, id unum elaborat, ut persuadeat, defectum concipiendum esse neque huc duntaxat necessitas orationema adigit, sed ad majorem impietatem et blasphemiam progreditur, quemadmodum jam speciatim expli- catum est. Si enim Filius non ex Patre, sed ex quadam non exsistente energia productus est, non solum minor erit Patre, sed ipsa necessitate cogen te, oportebit ad judaisınum doctrinam hanc defle- clere; nam quod non entis effectus est, illud ratio necessitatis hujus, non parvum aut minus arguit, sed potius illud esse declarat, quod ne ipsi quidem accusatori proferre tutum est. Quemadmoduła enim omnium consensu exsistit, id quod ex ente ortum ducit: sic contraria ratione de isto sentiendum erit, quod ex non exsistente nascitur. Si enim ipsum non sit aliquid, quomodo aliud ex ipso exsistet ? C (a) Si igitur non exsistit secundum propriama substantiæ suæ rationem energia illa, que Deum sequitur, et quæ Filium producit: quis adeo cæ cus est, ut non intelligat hujus blasphemiæ moli- tionem : quod videlicet dirigat omnem suam indus striam et cogitationem ad hoc, ut Salvator noster penitus abnegetur? Quod si Filii subsistentiam series disputationis, quam isti texunt, ex animis et fide fidelium auferat, nihil ei, nisi nudum nomea relinquens, haud proclive creditu erit, Spiritum sanctum subsistere, quippe cujus productio a non exsistentibus deducatur. Si enim secundum pro- priam suam substantiam non exsistit ea quæ ad Deum consequitur operatio, necessario conficitur, etiam id quod ab hac producitur, esse quid non subsistens; et si ab hoc rursus operatio quædanı non exsistens procedit, per quam Spiritus sanctus sil effectus et productus: quomodo non omnibus liquido constat blasphemia: quod scilicet, præter Deum ingenitum, conentur persuadere, nihil aliud subsistere, non exsistentium figmentorum sermone et probamento per varios et obscuros anfractus deducto, et nulli eorum, quæ secundum rei veritatemn subsistunt, innixo. Et conatus quidem eorum, qui hanc doctrinam propagant, huc impietatis et absurditatis prorumpit. D Faciamus tamen, posita hypothesi, rem non ita se habere : etenim verbo quidem humaniores non- nibil sunt, conceduntque unigenito Filio et Spiritul sancto propriam hypostasin et subsistentiam. At si hæc non inficiarentur, communemque de ipsis existimationem approbarent, utique non adversa- rentur Ecclesiæ in isto dogmate, neque a communi Christianorum spe sese abjunxissent: si vero cen materiam et fundamentum blasphemiæ suæ sub- Profert hunc locum Cypariss. decad. x, cap. 4. PATROL, GR. XLY.

οὔτε παρ' αὐτοῦ μεμαθήκαμεν, οὔτε ἀφ' ἡμῶν αὐτῶν συνείναι μέχρι τοῦ νῦν δεδυνήμεθα. Τέως γὰρ παρὰ πᾶσι κρατεῖ τὸ δόγμα τοῖς τὸν ἰδιωτισμὸν καταδεχο- μένοις τοῦ ἁπλουστέρου κηρύγματος· ὅτι οὐδεμία τις ἀνάγκη τῆς θείας ὑπέρκειται φύσεως, ἢ πρὸς τὸ ἔλατ-. τον κάμπτει, καὶ βιάζεται καθάπερ τινὰ τῶν ἀργυ ρωνήτων τὸν Μονογενῆ· ἀλλὰ τοῦτο παρεὶς, καίτοι οὐ μικρᾶς ζητήσεως ἄξιον, μόνον τὸ δεῖν ἔλαττον νοεῖν δογματίζει. Καὶ μὴν, οὐκ εἰς τοῦτο μόνον ἡ ἀνάγκη τὸν λόγον καθίστησιν, ἀλλά τι καὶ πλεῖον εἰς βλασφημίαν κατασκευάζει, καθώς ήδη μερικώς προς εξήτασται. Εἰ γὰρ μὴ ἐκ Πατρὸς ὁ Υἱός, ἀλλ' ἔκ τινος ἀνυποστάτου ἐνεργείας ἀνεφύετο, οὐκ ἐλάττων μόνον τοῦ Πατρὸς νοηθήσεται, ἀλλὰ τὸ παράπαν Ἰουδαΐζειν ἀνάγκη τῷ δόγματι. Τὸ γὰρ τοῦ μὴ ὄντος ἀποτέλεσ σμα, οὐχὶ μικρὸν ἡ τῆς ἀνάγκης ταύτης ἀκολουθία Β δείκνυσιν. 'Αλλ' ὅπερ οὐδὲ κατηγοροῦντι λέγειν ἀκίν- δυνον. Ωσπερ γὰρ ἀναγκαίως ὁμολογεῖται εἶναι, τὸ ἐκ τοῦ ὄντος ἔχον τὴν γέννησιν, οὔτε τὸ ἔμπαλιν ἐξ ἀνάγκης ὁμολογηθήσεται, τὸ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος ἀνα- φυόμενον. Όταν γὰρ αὐτό τι μὴ ᾖ, πῶς ἕτερον ἐξ αὐτοῦ ὑποστήσει ; Εἰ οὖν οὐκ ἔστιν ἐν ἰδίᾳ οὐσίᾳ, ἡ τῷ Θεῷ μὲν παρ επομένη ενέργεια, τὸν δὲ Υἱὸν ἐργαζομένη, τίς οὕτω τυφλὸς, ὡς μὴ συνιδεῖν τὴν τῆς βλασφημίας κατα- σκευήν, ὅτι πρὸς τὴν αὐτὴν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἄρ νησιν ὁ σκοπὸς αὐτῷ βλέπει; Καὶ εἰ τοῦ Υἱοῦ τὴν ὑπόστασιν ἡ τοῦ δόγματος αὐτῶν ἀκολουθία ὑποκλέ πτει τῆς πίστεως, οὐδὲν αὐτῷ πλὴν ψιλοῦ ὀνόμα- τος καταλείπουσα· σχολῇ γ᾽ ἂν εἶναι κατ' ιδίαν ὑπόστασιν πιστευθείη τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ διὰ τῆς τῶν ἀνυπάρκτων ἀκολουθίας γενεαλογούμενον. Όταν γὰρ μὴ ὑπάρχῃ μὲν κατ᾽ οὐσίαν ἡ παρεπομένη τῷ Θεῷ ἐνέργεια, ἀνύπαρκτον δὲ τὸ ταύτης ἀποτέλεσμα καταλαμβάνῃ ἐξ ἀνάγκης ὁ λόγος, τούτῳ δὲ πάλιν άλλη τις ενεργείας ἀνυπαρξία παρέπηται· εἶτα διὰ τοῦτο γεγενῆσθαι τὸ Πνεῦμα κατασκευάζηται, πῶς οὐκ εἴδηλον πᾶσιν ἡ βλασφημία, ὅτι μετὰ τὸν ἀγεν- νήτως ὄντα Θεόν, οὐδὲν ἀληθῶς ὑφεστάναι κατα- σκευάζουσι, διὰ σκιῶν καὶ ἀνυπάρκτων ἀναπλασμῶν προϊόντος αὐτῶν τοῦ δόγματος, καὶ οὐδενὶ τῶν κατ' ἀλήθειαν ὑφεστώτων επερειδομένου· ἀλλ᾿ ἡ μὲν κατασκευὴ τῶν τὰ τοιαῦτα δογματιζόντων, εἰς τοιαύ την ατοπίαν ἐκβάλλει τὸν λόγον. Διδόσθω δὲ καθ' ὑπόθεσιν μὴ οὕτως ἔχειν. Καὶ γὰρ ὁμολογοῦσι δῆθεν καὶ τῷ λόγῳ φιλανθρωπεύον ται συγχωρούντες εἶναι τῷ μονογενεῖ Υἱῷ καὶ τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ κατ' ἰδίαν ὑπόστασιν. Αλλ' εἰ μὲν ὁμολογοῦντες ταῦτα, καὶ τὰς περὶ αὐτῶν ὑπο- λήψεις συνωμολόγουν, οὐδ' ἂν ἐμάχοντο πάντως περὶ τὸ δόγμα τῆς Ἐκκλησίας, οὐδὲ τῆς κοινῆς ἐλπίδος τῶν Χριστιανῶν ἀπεσχίζοντο· εἰ δὲ καθάπερ ὕλην τινά, καὶ ἀφορμὴν βλασφημίας ἑαυτοῖς ὑποβάλλον (α) CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A sorte quasi dividat, neque ab ipso didicimus, neque in hunc usque diem proprio studio intelligere potui- mus. Hucusque enim apud omnes, qui suscipiunt evangelicæ prædicationis simplicitatem, sententia illa obtinet, nulli necessitati divinam naturam subjacere, quæ ad substantiæ imminutionem Uni- genitum Filium tanquam mancipium quoddam emptitium cogat et dejiciat. Sed hoc, licet non exigua disquisitione dignum sit, omisso, id unum elaborat, ut persuadeat, defectum concipiendum esse neque huc duntaxat necessitas orationema adigit, sed ad majorem impietatem et blasphemiam progreditur, quemadmodum jam speciatim expli- catum est. Si enim Filius non ex Patre, sed ex quadam non exsistente energia productus est, non solum minor erit Patre, sed ipsa necessitate cogen te, oportebit ad judaisınum doctrinam hanc defle- clere; nam quod non entis effectus est, illud ratio necessitatis hujus, non parvum aut minus arguit, sed potius illud esse declarat, quod ne ipsi quidem accusatori proferre tutum est. Quemadmoduła enim omnium consensu exsistit, id quod ex ente ortum ducit: sic contraria ratione de isto sentiendum erit, quod ex non exsistente nascitur. Si enim ipsum non sit aliquid, quomodo aliud ex ipso exsistet ? C (a) Si igitur non exsistit secundum propriama substantiæ suæ rationem energia illa, que Deum sequitur, et quæ Filium producit: quis adeo cæ cus est, ut non intelligat hujus blasphemiæ moli- tionem : quod videlicet dirigat omnem suam indus striam et cogitationem ad hoc, ut Salvator noster penitus abnegetur? Quod si Filii subsistentiam series disputationis, quam isti texunt, ex animis et fide fidelium auferat, nihil ei, nisi nudum nomea relinquens, haud proclive creditu erit, Spiritum sanctum subsistere, quippe cujus productio a non exsistentibus deducatur. Si enim secundum pro- priam suam substantiam non exsistit ea quæ ad Deum consequitur operatio, necessario conficitur, etiam id quod ab hac producitur, esse quid non subsistens; et si ab hoc rursus operatio quædanı non exsistens procedit, per quam Spiritus sanctus sil effectus et productus: quomodo non omnibus liquido constat blasphemia: quod scilicet, præter Deum ingenitum, conentur persuadere, nihil aliud subsistere, non exsistentium figmentorum sermone et probamento per varios et obscuros anfractus deducto, et nulli eorum, quæ secundum rei veritatemn subsistunt, innixo. Et conatus quidem eorum, qui hanc doctrinam propagant, huc impietatis et absurditatis prorumpit. D Faciamus tamen, posita hypothesi, rem non ita se habere : etenim verbo quidem humaniores non- nibil sunt, conceduntque unigenito Filio et Spiritul sancto propriam hypostasin et subsistentiam. At si hæc non inficiarentur, communemque de ipsis existimationem approbarent, utique non adversa- rentur Ecclesiæ in isto dogmate, neque a communi Christianorum spe sese abjunxissent: si vero cen materiam et fundamentum blasphemiæ suæ sub- Profert hunc locum Cypariss. decad. x, cap. 4. PATROL, GR. XLY.

οὔτε παρ' αὐτοῦ μεμαθήκαμεν, οὔτε ἀφ' ἡμῶν αὐτῶν συνείναι μέχρι τοῦ νῦν δεδυνήμεθα. Τέως γὰρ παρὰ πᾶσι κρατεῖ τὸ δόγμα τοῖς τὸν ἰδιωτισμὸν καταδεχο- μένοις τοῦ ἁπλουστέρου κηρύγματος· ὅτι οὐδεμία τις ἀνάγκη τῆς θείας ὑπέρκειται φύσεως, ἢ πρὸς τὸ ἔλατ-. τον κάμπτει, καὶ βιάζεται καθάπερ τινὰ τῶν ἀργυ ρωνήτων τὸν Μονογενῆ· ἀλλὰ τοῦτο παρεὶς, καίτοι οὐ μικρᾶς ζητήσεως ἄξιον, μόνον τὸ δεῖν ἔλαττον νοεῖν δογματίζει. Καὶ μὴν, οὐκ εἰς τοῦτο μόνον ἡ ἀνάγκη τὸν λόγον καθίστησιν, ἀλλά τι καὶ πλεῖον εἰς βλασφημίαν κατασκευάζει, καθώς ήδη μερικώς προς εξήτασται. Εἰ γὰρ μὴ ἐκ Πατρὸς ὁ Υἱός, ἀλλ' ἔκ τινος ἀνυποστάτου ἐνεργείας ἀνεφύετο, οὐκ ἐλάττων μόνον τοῦ Πατρὸς νοηθήσεται, ἀλλὰ τὸ παράπαν Ἰουδαΐζειν ἀνάγκη τῷ δόγματι. Τὸ γὰρ τοῦ μὴ ὄντος ἀποτέλεσ σμα, οὐχὶ μικρὸν ἡ τῆς ἀνάγκης ταύτης ἀκολουθία Β δείκνυσιν. 'Αλλ' ὅπερ οὐδὲ κατηγοροῦντι λέγειν ἀκίν- δυνον. Ωσπερ γὰρ ἀναγκαίως ὁμολογεῖται εἶναι, τὸ ἐκ τοῦ ὄντος ἔχον τὴν γέννησιν, οὔτε τὸ ἔμπαλιν ἐξ ἀνάγκης ὁμολογηθήσεται, τὸ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος ἀνα- φυόμενον. Όταν γὰρ αὐτό τι μὴ ᾖ, πῶς ἕτερον ἐξ αὐτοῦ ὑποστήσει ; Εἰ οὖν οὐκ ἔστιν ἐν ἰδίᾳ οὐσίᾳ, ἡ τῷ Θεῷ μὲν παρ επομένη ενέργεια, τὸν δὲ Υἱὸν ἐργαζομένη, τίς οὕτω τυφλὸς, ὡς μὴ συνιδεῖν τὴν τῆς βλασφημίας κατα- σκευήν, ὅτι πρὸς τὴν αὐτὴν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἄρ νησιν ὁ σκοπὸς αὐτῷ βλέπει; Καὶ εἰ τοῦ Υἱοῦ τὴν ὑπόστασιν ἡ τοῦ δόγματος αὐτῶν ἀκολουθία ὑποκλέ πτει τῆς πίστεως, οὐδὲν αὐτῷ πλὴν ψιλοῦ ὀνόμα- τος καταλείπουσα· σχολῇ γ᾽ ἂν εἶναι κατ' ιδίαν ὑπόστασιν πιστευθείη τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ διὰ τῆς τῶν ἀνυπάρκτων ἀκολουθίας γενεαλογούμενον. Όταν γὰρ μὴ ὑπάρχῃ μὲν κατ᾽ οὐσίαν ἡ παρεπομένη τῷ Θεῷ ἐνέργεια, ἀνύπαρκτον δὲ τὸ ταύτης ἀποτέλεσμα καταλαμβάνῃ ἐξ ἀνάγκης ὁ λόγος, τούτῳ δὲ πάλιν άλλη τις ενεργείας ἀνυπαρξία παρέπηται· εἶτα διὰ τοῦτο γεγενῆσθαι τὸ Πνεῦμα κατασκευάζηται, πῶς οὐκ εἴδηλον πᾶσιν ἡ βλασφημία, ὅτι μετὰ τὸν ἀγεν- νήτως ὄντα Θεόν, οὐδὲν ἀληθῶς ὑφεστάναι κατα- σκευάζουσι, διὰ σκιῶν καὶ ἀνυπάρκτων ἀναπλασμῶν προϊόντος αὐτῶν τοῦ δόγματος, καὶ οὐδενὶ τῶν κατ' ἀλήθειαν ὑφεστώτων επερειδομένου· ἀλλ᾿ ἡ μὲν κατασκευὴ τῶν τὰ τοιαῦτα δογματιζόντων, εἰς τοιαύ την ατοπίαν ἐκβάλλει τὸν λόγον. Διδόσθω δὲ καθ' ὑπόθεσιν μὴ οὕτως ἔχειν. Καὶ γὰρ ὁμολογοῦσι δῆθεν καὶ τῷ λόγῳ φιλανθρωπεύον ται συγχωρούντες εἶναι τῷ μονογενεῖ Υἱῷ καὶ τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ κατ' ἰδίαν ὑπόστασιν. Αλλ' εἰ μὲν ὁμολογοῦντες ταῦτα, καὶ τὰς περὶ αὐτῶν ὑπο- λήψεις συνωμολόγουν, οὐδ' ἂν ἐμάχοντο πάντως περὶ τὸ δόγμα τῆς Ἐκκλησίας, οὐδὲ τῆς κοινῆς ἐλπίδος τῶν Χριστιανῶν ἀπεσχίζοντο· εἰ δὲ καθάπερ ὕλην τινά, καὶ ἀφορμὴν βλασφημίας ἑαυτοῖς ὑποβάλλον (α) CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A sorte quasi dividat, neque ab ipso didicimus, neque in hunc usque diem proprio studio intelligere potui- mus. Hucusque enim apud omnes, qui suscipiunt evangelicæ prædicationis simplicitatem, sententia illa obtinet, nulli necessitati divinam naturam subjacere, quæ ad substantiæ imminutionem Uni- genitum Filium tanquam mancipium quoddam emptitium cogat et dejiciat. Sed hoc, licet non exigua disquisitione dignum sit, omisso, id unum elaborat, ut persuadeat, defectum concipiendum esse neque huc duntaxat necessitas orationema adigit, sed ad majorem impietatem et blasphemiam progreditur, quemadmodum jam speciatim expli- catum est. Si enim Filius non ex Patre, sed ex quadam non exsistente energia productus est, non solum minor erit Patre, sed ipsa necessitate cogen te, oportebit ad judaisınum doctrinam hanc defle- clere; nam quod non entis effectus est, illud ratio necessitatis hujus, non parvum aut minus arguit, sed potius illud esse declarat, quod ne ipsi quidem accusatori proferre tutum est. Quemadmoduła enim omnium consensu exsistit, id quod ex ente ortum ducit: sic contraria ratione de isto sentiendum erit, quod ex non exsistente nascitur. Si enim ipsum non sit aliquid, quomodo aliud ex ipso exsistet ? C (a) Si igitur non exsistit secundum propriama substantiæ suæ rationem energia illa, que Deum sequitur, et quæ Filium producit: quis adeo cæ cus est, ut non intelligat hujus blasphemiæ moli- tionem : quod videlicet dirigat omnem suam indus striam et cogitationem ad hoc, ut Salvator noster penitus abnegetur? Quod si Filii subsistentiam series disputationis, quam isti texunt, ex animis et fide fidelium auferat, nihil ei, nisi nudum nomea relinquens, haud proclive creditu erit, Spiritum sanctum subsistere, quippe cujus productio a non exsistentibus deducatur. Si enim secundum pro- priam suam substantiam non exsistit ea quæ ad Deum consequitur operatio, necessario conficitur, etiam id quod ab hac producitur, esse quid non subsistens; et si ab hoc rursus operatio quædanı non exsistens procedit, per quam Spiritus sanctus sil effectus et productus: quomodo non omnibus liquido constat blasphemia: quod scilicet, præter Deum ingenitum, conentur persuadere, nihil aliud subsistere, non exsistentium figmentorum sermone et probamento per varios et obscuros anfractus deducto, et nulli eorum, quæ secundum rei veritatemn subsistunt, innixo. Et conatus quidem eorum, qui hanc doctrinam propagant, huc impietatis et absurditatis prorumpit. D Faciamus tamen, posita hypothesi, rem non ita se habere : etenim verbo quidem humaniores non- nibil sunt, conceduntque unigenito Filio et Spiritul sancto propriam hypostasin et subsistentiam. At si hæc non inficiarentur, communemque de ipsis existimationem approbarent, utique non adversa- rentur Ecclesiæ in isto dogmate, neque a communi Christianorum spe sese abjunxissent: si vero cen materiam et fundamentum blasphemiæ suæ sub- Profert hunc locum Cypariss. decad. x, cap. 4. PATROL, GR. XLY.

Α τες, διὰ τοῦτο τῷ Υἱῷ, καὶ τῷ Πνεύματι τὸ εἶναι χαρίζονται τάχα, κἂν τολμηρὸν εἰπεῖν ᾖ, λυσιτελέστε ρον ἦν αὐτοῖς αὐτομολήσαι πρὸς τὴν τῶν Ἰουδαίων λατρείαν ἐξομοσαμένοις τὴν πίστιν, ἢ καθυβρίζειν διὰ τῆς δοκούσης ὁμολογίας τῶν Χριστιανῶν τὴν προσηγορίαν. Ἐκεῖνοι μὲν γὰρ ἀπαράδεκτοι τοῦ λόγου μέχρι τοῦ νῦν διαμείναντες, τοσοῦτον ἀσεβοῦσε μόνον, ὅσον τὸν ἐλθόντα Χριστὸν μὴ ὁμολογεῖν, ἀλλο ἐλπίζειν ἐλεύσεσθαι· πονηρὰν δέ τινα, καὶ καθαιρε τικὴν ἔννοιαν τῆς τοῦ προσδοκωμένου παρ' αὐτοῖς δόξης οὐδεμίαν ἔστι λεγόντων ἀκούειν· οἱ δὲ τῆς νέας περιτομῆς, μᾶλλον δὲ τῆς, καθώς φησιν ὁ Απόστολος, κατατομῆς, ἐληλυθέναι μὲν οὐκ ἀρο νοῦνται τὸν προσδοκώμενον· μιμούνται δὲ τοὺς τὴν κατὰ σάρκα τοῦ Κυρίου παρουσίαν δι᾽ ἀπιστίας καὶ Β 56ρεως ἀτιμάζοντας· ἐκεῖνοι λίθοις βαλεῖν ἐπεχεί ρουν τὸν Κύριον· οὗτοι ταῖς βλασφήμοις φωναῖς τὸν τῆς ἀληθείας λόγον καταλιθάζουσιν. Ἐκεῖνοι προς έφερον τῆς κατὰ σάρκα γεννήσεως τὸ ταπεινόν τε καὶ ἄδοξον, τὴν θείαν καὶ προαιώνιον οὐ προσιέμενοι γέννησιν· κατὰ ταῦτα καὶ οὗτοι τῆς μεγαλοπρεποῦς, καὶ ὑψηλῆς, καὶ ἀῤῥήτου ἐκ Πατρὸς γεννήσεως τὴν ὁμολογίαν ἀρνούμενοι, διὰ κτίσεως αὐτὸν ἔχειν τὸ εἶναι κατασκευάζουσιν· ὅθεν καὶ τῇ ἀνθρωπίνῃ φύσει, καὶ πᾶσι τοῖς γεγονόσιν ἐστὶν ἡ γένεσις. Εγκλημα τοῖς Ἰουδαίοις ἦν, τὸν Υἱὸν τοῦ ἐπὶ πάντων Θεοῦ θεωρηθῆναι τὸν Κύριον· ἀγανακτοῦσε καὶ οὗτοι κατὰ τῶν ἐν ἀληθείᾳ τὴν ὁμολογίαν ταύτην ἐπ' αὐτοῦ ποιουμένων. Κἀκεῖνοι τιμᾷν ᾤοντο τὸν Θεὸν τῶν ὅλων, τῆς πρὸς αὐτὸν ὁμοτιμίας τὸν Υἱὸν ἀποκλείοντες· ταῦτα καὶ οὗτοι τῷ ἐπὶ πάντων χα ρίζονται, ἐν τῇ καθαιρέσει τῆς τοῦ Κυρίου δόξης τῷ Πατρὶ τὴν τιμὴν χαριζόμενοι. Τὰ δὲ ἄλλα, πῶς ἄν τις πρὸς ἀξίαν διεξέλθοι ; δι᾿ ὅσων καὶ οἴων τὴν κατὰ τοῦ Μονογενοῦς ὕβριν ἐνδείκνυνται· ἐνέργειάν τινα προαναπλάσσοντες τῆς τοῦ Χριστοῦ ὑποστάσεως. ἐκείνης ἔργον αὐτὸν καὶ ἀποτέλεσμα λέγουσιν· ὅπερ τοῖς Ἰουδαίοις οὔπω μέχρι τοῦ δεῦρο τετόλο μηται· εἶτα περιγράφουσι τοῦ Κυρίου τὴν φύσιν, ἐντὸς ὅρων τινῶν τῆς ποιησαμένης δυνάμεως αὐτὸν ἀποκλείοντες· καὶ οἱονεὶ μέτρῳ τινὶ τῇ ποσότητι, τῆς ὑποστησαμένης αὐτὸν ἐνεργείας περισχοινίζον τες, ὥσπερ χιτῶνί τινι τῇ ἐπινοηθείσῃ παρ' αὐτῶν ενεργεία πανταχόθεν περιειργόμενον. Ταῦτα κατηγο ρεῖν τῶν Ἰουδαίων οὐκ ἔχομεν. Εἶτα βραχύτητά τινα τῇ οὐσίᾳ κατ' ἐλάττωσιν ἐν θεωροῦσιν· οὐκ οἶδα τίνι μεθόδῳ τὸν ἄποσόν τε καὶ ἀμεγέθη τῇ ἑαυτῶν ὑπολήψει περιμετρήσαντες, καὶ εὑρεῖν δυνηθέντες πόσον ἐνδεῖ τῷ μεγέθει τοῦ Μονο- γενοῦς Θεοῦ πρὸς τὴν τελείωσιν· οὗ μὴ προσόντος ἐν τῷ μικροτέρω τε καὶ ἀτελεῖ θεωρεῖται, καὶ πολλὰ ἕτερα, τὰ μὲν ἐκ τοῦ προφανοῦς ὁμολογοῦντες, τὰ δὲ κατὰ τὸ λανθάνον κατασκευάζοντες, ἐμμελέτημα ΧΙΥΗ, 43; S. GREGORII NYSSENI struant, Filio et Spiritui sancto exsistentiam lar- giuntur, fortassis, licet audacius dictum videri queat, conducibilius ipsis esset, abjurata fide, ad Judæorum cultum transire, quam Christianorum nomen et professionem per cominentitiam confes- sionem violare. Illi enim fidei hujus hucusque expertes, in eo tantum impietate notantur, quod abnuunt confiteri Christum jam venisse; at ven- turum sperant, neque quisquam a quoquam illo- rum audit sententiam perversam, et quæ debitam existimationem, quam habent de illo, quem es- spectant, tollat. Isti vero novae circumcisionis, vel potius, ut Apostolus loquitur, concisionis, eum, qui exspectabatur venisse non inficiantur quidem ; imitantur autem illos, qui Domini secun- dum carnem praesentiam, per incredulitatem et injuriam inhonorarunt; illi Dominum lapidibus obruere conabantur ", isti impiis et nefariis voci- bus veritatis sermonem obruunt, et quasi lapidi- bus sepeliunt. Illi objiciebant humilitatem et abje ctionem generationis secundum carnem *, minime progressi ad divinam illam et antesæcularem na- tivitatem : similiter et isti abnegantes confessio- nem magnificæ illius, sublimis et ineffabilis ex Patre generationis, affirmant illum per creationem esse accepisse, ex qua humana quælibet natura, et omnia quæ facta sunt, originem ducunt. Agre ferebant Judæi Dominum nostrum esse Filium Dei, cui omnia parent. Indignantur et isti adversus illos, qui hanc confessionem de Filio in- violatam custodiunt. Illi putabant se honorare Patrem, si ab æqualitate honoris et majestatis Fi- lium excluderent; isti etiam gratificari se credunt universorum Deo, si tollant et aboleant opinionem hanc de Filio, Patri soli hoc honore reservato, ut taceam id genus alia, quæ quis pro dignitate enar- ret? quibus suam adversus Unigenitum Dei Fi- lium injuriam et contumeliam produnt; confictam operationem quamdam productricem subsistentiæ Christi comminiscentes, ejusque opus et effectum ipsum esse affirmantes: quod asserere hactenus Judæi ausi non fuerunt. Deinde concludunt et cir- C cumscribunt Domini naturam terminis quibusdam et limitibus ejus facultatis, a qua producta est, in- super perfectione et qualitate virtutis, ac potentiæ D productricis, velut mensura et quantitate quadam eum dimetiuntur, et velut tunica quadam, energia ab ipsis excogitata undique coarctant. In his non possumus accusare Judæos. Præterea contractionem quamdam secundum imminutionem in substantia inesse cogitant, cum, ne- scio qua ratione, eum qui mole et magnitudine ca- ret, suis cogitationibus et persuasionibus metian- tur: at quomodɔs reperire queant, quantum ad vir- tutis perfectionem desit Unigenito Filio, quo cum destitutus sit, in minori et imperfectiori statu versatur? ut sileam id genus alia plurima, quorum Philipp. 111, 3. s Joan. VIII, ; x, 31. 4o Joan. xΙx, 7. Matth. xiii, 55; Marc. vi, 3. & Matth.

Α τες, διὰ τοῦτο τῷ Υἱῷ, καὶ τῷ Πνεύματι τὸ εἶναι χαρίζονται τάχα, κἂν τολμηρὸν εἰπεῖν ᾖ, λυσιτελέστε ρον ἦν αὐτοῖς αὐτομολήσαι πρὸς τὴν τῶν Ἰουδαίων λατρείαν ἐξομοσαμένοις τὴν πίστιν, ἢ καθυβρίζειν διὰ τῆς δοκούσης ὁμολογίας τῶν Χριστιανῶν τὴν προσηγορίαν. Ἐκεῖνοι μὲν γὰρ ἀπαράδεκτοι τοῦ λόγου μέχρι τοῦ νῦν διαμείναντες, τοσοῦτον ἀσεβοῦσε μόνον, ὅσον τὸν ἐλθόντα Χριστὸν μὴ ὁμολογεῖν, ἀλλο ἐλπίζειν ἐλεύσεσθαι· πονηρὰν δέ τινα, καὶ καθαιρε τικὴν ἔννοιαν τῆς τοῦ προσδοκωμένου παρ' αὐτοῖς δόξης οὐδεμίαν ἔστι λεγόντων ἀκούειν· οἱ δὲ τῆς νέας περιτομῆς, μᾶλλον δὲ τῆς, καθώς φησιν ὁ Απόστολος, κατατομῆς, ἐληλυθέναι μὲν οὐκ ἀρο νοῦνται τὸν προσδοκώμενον· μιμούνται δὲ τοὺς τὴν κατὰ σάρκα τοῦ Κυρίου παρουσίαν δι᾽ ἀπιστίας καὶ Β 56ρεως ἀτιμάζοντας· ἐκεῖνοι λίθοις βαλεῖν ἐπεχεί ρουν τὸν Κύριον· οὗτοι ταῖς βλασφήμοις φωναῖς τὸν τῆς ἀληθείας λόγον καταλιθάζουσιν. Ἐκεῖνοι προς έφερον τῆς κατὰ σάρκα γεννήσεως τὸ ταπεινόν τε καὶ ἄδοξον, τὴν θείαν καὶ προαιώνιον οὐ προσιέμενοι γέννησιν· κατὰ ταῦτα καὶ οὗτοι τῆς μεγαλοπρεποῦς, καὶ ὑψηλῆς, καὶ ἀῤῥήτου ἐκ Πατρὸς γεννήσεως τὴν ὁμολογίαν ἀρνούμενοι, διὰ κτίσεως αὐτὸν ἔχειν τὸ εἶναι κατασκευάζουσιν· ὅθεν καὶ τῇ ἀνθρωπίνῃ φύσει, καὶ πᾶσι τοῖς γεγονόσιν ἐστὶν ἡ γένεσις. Εγκλημα τοῖς Ἰουδαίοις ἦν, τὸν Υἱὸν τοῦ ἐπὶ πάντων Θεοῦ θεωρηθῆναι τὸν Κύριον· ἀγανακτοῦσε καὶ οὗτοι κατὰ τῶν ἐν ἀληθείᾳ τὴν ὁμολογίαν ταύτην ἐπ' αὐτοῦ ποιουμένων. Κἀκεῖνοι τιμᾷν ᾤοντο τὸν Θεὸν τῶν ὅλων, τῆς πρὸς αὐτὸν ὁμοτιμίας τὸν Υἱὸν ἀποκλείοντες· ταῦτα καὶ οὗτοι τῷ ἐπὶ πάντων χα ρίζονται, ἐν τῇ καθαιρέσει τῆς τοῦ Κυρίου δόξης τῷ Πατρὶ τὴν τιμὴν χαριζόμενοι. Τὰ δὲ ἄλλα, πῶς ἄν τις πρὸς ἀξίαν διεξέλθοι ; δι᾿ ὅσων καὶ οἴων τὴν κατὰ τοῦ Μονογενοῦς ὕβριν ἐνδείκνυνται· ἐνέργειάν τινα προαναπλάσσοντες τῆς τοῦ Χριστοῦ ὑποστάσεως. ἐκείνης ἔργον αὐτὸν καὶ ἀποτέλεσμα λέγουσιν· ὅπερ τοῖς Ἰουδαίοις οὔπω μέχρι τοῦ δεῦρο τετόλο μηται· εἶτα περιγράφουσι τοῦ Κυρίου τὴν φύσιν, ἐντὸς ὅρων τινῶν τῆς ποιησαμένης δυνάμεως αὐτὸν ἀποκλείοντες· καὶ οἱονεὶ μέτρῳ τινὶ τῇ ποσότητι, τῆς ὑποστησαμένης αὐτὸν ἐνεργείας περισχοινίζον τες, ὥσπερ χιτῶνί τινι τῇ ἐπινοηθείσῃ παρ' αὐτῶν ενεργεία πανταχόθεν περιειργόμενον. Ταῦτα κατηγο ρεῖν τῶν Ἰουδαίων οὐκ ἔχομεν. Εἶτα βραχύτητά τινα τῇ οὐσίᾳ κατ' ἐλάττωσιν ἐν θεωροῦσιν· οὐκ οἶδα τίνι μεθόδῳ τὸν ἄποσόν τε καὶ ἀμεγέθη τῇ ἑαυτῶν ὑπολήψει περιμετρήσαντες, καὶ εὑρεῖν δυνηθέντες πόσον ἐνδεῖ τῷ μεγέθει τοῦ Μονο- γενοῦς Θεοῦ πρὸς τὴν τελείωσιν· οὗ μὴ προσόντος ἐν τῷ μικροτέρω τε καὶ ἀτελεῖ θεωρεῖται, καὶ πολλὰ ἕτερα, τὰ μὲν ἐκ τοῦ προφανοῦς ὁμολογοῦντες, τὰ δὲ κατὰ τὸ λανθάνον κατασκευάζοντες, ἐμμελέτημα ΧΙΥΗ, 43; S. GREGORII NYSSENI struant, Filio et Spiritui sancto exsistentiam lar- giuntur, fortassis, licet audacius dictum videri queat, conducibilius ipsis esset, abjurata fide, ad Judæorum cultum transire, quam Christianorum nomen et professionem per cominentitiam confes- sionem violare. Illi enim fidei hujus hucusque expertes, in eo tantum impietate notantur, quod abnuunt confiteri Christum jam venisse; at ven- turum sperant, neque quisquam a quoquam illo- rum audit sententiam perversam, et quæ debitam existimationem, quam habent de illo, quem es- spectant, tollat. Isti vero novae circumcisionis, vel potius, ut Apostolus loquitur, concisionis, eum, qui exspectabatur venisse non inficiantur quidem ; imitantur autem illos, qui Domini secun- dum carnem praesentiam, per incredulitatem et injuriam inhonorarunt; illi Dominum lapidibus obruere conabantur ", isti impiis et nefariis voci- bus veritatis sermonem obruunt, et quasi lapidi- bus sepeliunt. Illi objiciebant humilitatem et abje ctionem generationis secundum carnem *, minime progressi ad divinam illam et antesæcularem na- tivitatem : similiter et isti abnegantes confessio- nem magnificæ illius, sublimis et ineffabilis ex Patre generationis, affirmant illum per creationem esse accepisse, ex qua humana quælibet natura, et omnia quæ facta sunt, originem ducunt. Agre ferebant Judæi Dominum nostrum esse Filium Dei, cui omnia parent. Indignantur et isti adversus illos, qui hanc confessionem de Filio in- violatam custodiunt. Illi putabant se honorare Patrem, si ab æqualitate honoris et majestatis Fi- lium excluderent; isti etiam gratificari se credunt universorum Deo, si tollant et aboleant opinionem hanc de Filio, Patri soli hoc honore reservato, ut taceam id genus alia, quæ quis pro dignitate enar- ret? quibus suam adversus Unigenitum Dei Fi- lium injuriam et contumeliam produnt; confictam operationem quamdam productricem subsistentiæ Christi comminiscentes, ejusque opus et effectum ipsum esse affirmantes: quod asserere hactenus Judæi ausi non fuerunt. Deinde concludunt et cir- C cumscribunt Domini naturam terminis quibusdam et limitibus ejus facultatis, a qua producta est, in- super perfectione et qualitate virtutis, ac potentiæ D productricis, velut mensura et quantitate quadam eum dimetiuntur, et velut tunica quadam, energia ab ipsis excogitata undique coarctant. In his non possumus accusare Judæos. Præterea contractionem quamdam secundum imminutionem in substantia inesse cogitant, cum, ne- scio qua ratione, eum qui mole et magnitudine ca- ret, suis cogitationibus et persuasionibus metian- tur: at quomodɔs reperire queant, quantum ad vir- tutis perfectionem desit Unigenito Filio, quo cum destitutus sit, in minori et imperfectiori statu versatur? ut sileam id genus alia plurima, quorum Philipp. 111, 3. s Joan. VIII, ; x, 31. 4o Joan. xΙx, 7. Matth. xiii, 55; Marc. vi, 3. & Matth.

Α τες, διὰ τοῦτο τῷ Υἱῷ, καὶ τῷ Πνεύματι τὸ εἶναι χαρίζονται τάχα, κἂν τολμηρὸν εἰπεῖν ᾖ, λυσιτελέστε ρον ἦν αὐτοῖς αὐτομολήσαι πρὸς τὴν τῶν Ἰουδαίων λατρείαν ἐξομοσαμένοις τὴν πίστιν, ἢ καθυβρίζειν διὰ τῆς δοκούσης ὁμολογίας τῶν Χριστιανῶν τὴν προσηγορίαν. Ἐκεῖνοι μὲν γὰρ ἀπαράδεκτοι τοῦ λόγου μέχρι τοῦ νῦν διαμείναντες, τοσοῦτον ἀσεβοῦσε μόνον, ὅσον τὸν ἐλθόντα Χριστὸν μὴ ὁμολογεῖν, ἀλλο ἐλπίζειν ἐλεύσεσθαι· πονηρὰν δέ τινα, καὶ καθαιρε τικὴν ἔννοιαν τῆς τοῦ προσδοκωμένου παρ' αὐτοῖς δόξης οὐδεμίαν ἔστι λεγόντων ἀκούειν· οἱ δὲ τῆς νέας περιτομῆς, μᾶλλον δὲ τῆς, καθώς φησιν ὁ Απόστολος, κατατομῆς, ἐληλυθέναι μὲν οὐκ ἀρο νοῦνται τὸν προσδοκώμενον· μιμούνται δὲ τοὺς τὴν κατὰ σάρκα τοῦ Κυρίου παρουσίαν δι᾽ ἀπιστίας καὶ Β 56ρεως ἀτιμάζοντας· ἐκεῖνοι λίθοις βαλεῖν ἐπεχεί ρουν τὸν Κύριον· οὗτοι ταῖς βλασφήμοις φωναῖς τὸν τῆς ἀληθείας λόγον καταλιθάζουσιν. Ἐκεῖνοι προς έφερον τῆς κατὰ σάρκα γεννήσεως τὸ ταπεινόν τε καὶ ἄδοξον, τὴν θείαν καὶ προαιώνιον οὐ προσιέμενοι γέννησιν· κατὰ ταῦτα καὶ οὗτοι τῆς μεγαλοπρεποῦς, καὶ ὑψηλῆς, καὶ ἀῤῥήτου ἐκ Πατρὸς γεννήσεως τὴν ὁμολογίαν ἀρνούμενοι, διὰ κτίσεως αὐτὸν ἔχειν τὸ εἶναι κατασκευάζουσιν· ὅθεν καὶ τῇ ἀνθρωπίνῃ φύσει, καὶ πᾶσι τοῖς γεγονόσιν ἐστὶν ἡ γένεσις. Εγκλημα τοῖς Ἰουδαίοις ἦν, τὸν Υἱὸν τοῦ ἐπὶ πάντων Θεοῦ θεωρηθῆναι τὸν Κύριον· ἀγανακτοῦσε καὶ οὗτοι κατὰ τῶν ἐν ἀληθείᾳ τὴν ὁμολογίαν ταύτην ἐπ' αὐτοῦ ποιουμένων. Κἀκεῖνοι τιμᾷν ᾤοντο τὸν Θεὸν τῶν ὅλων, τῆς πρὸς αὐτὸν ὁμοτιμίας τὸν Υἱὸν ἀποκλείοντες· ταῦτα καὶ οὗτοι τῷ ἐπὶ πάντων χα ρίζονται, ἐν τῇ καθαιρέσει τῆς τοῦ Κυρίου δόξης τῷ Πατρὶ τὴν τιμὴν χαριζόμενοι. Τὰ δὲ ἄλλα, πῶς ἄν τις πρὸς ἀξίαν διεξέλθοι ; δι᾿ ὅσων καὶ οἴων τὴν κατὰ τοῦ Μονογενοῦς ὕβριν ἐνδείκνυνται· ἐνέργειάν τινα προαναπλάσσοντες τῆς τοῦ Χριστοῦ ὑποστάσεως. ἐκείνης ἔργον αὐτὸν καὶ ἀποτέλεσμα λέγουσιν· ὅπερ τοῖς Ἰουδαίοις οὔπω μέχρι τοῦ δεῦρο τετόλο μηται· εἶτα περιγράφουσι τοῦ Κυρίου τὴν φύσιν, ἐντὸς ὅρων τινῶν τῆς ποιησαμένης δυνάμεως αὐτὸν ἀποκλείοντες· καὶ οἱονεὶ μέτρῳ τινὶ τῇ ποσότητι, τῆς ὑποστησαμένης αὐτὸν ἐνεργείας περισχοινίζον τες, ὥσπερ χιτῶνί τινι τῇ ἐπινοηθείσῃ παρ' αὐτῶν ενεργεία πανταχόθεν περιειργόμενον. Ταῦτα κατηγο ρεῖν τῶν Ἰουδαίων οὐκ ἔχομεν. Εἶτα βραχύτητά τινα τῇ οὐσίᾳ κατ' ἐλάττωσιν ἐν θεωροῦσιν· οὐκ οἶδα τίνι μεθόδῳ τὸν ἄποσόν τε καὶ ἀμεγέθη τῇ ἑαυτῶν ὑπολήψει περιμετρήσαντες, καὶ εὑρεῖν δυνηθέντες πόσον ἐνδεῖ τῷ μεγέθει τοῦ Μονο- γενοῦς Θεοῦ πρὸς τὴν τελείωσιν· οὗ μὴ προσόντος ἐν τῷ μικροτέρω τε καὶ ἀτελεῖ θεωρεῖται, καὶ πολλὰ ἕτερα, τὰ μὲν ἐκ τοῦ προφανοῦς ὁμολογοῦντες, τὰ δὲ κατὰ τὸ λανθάνον κατασκευάζοντες, ἐμμελέτημα ΧΙΥΗ, 43; S. GREGORII NYSSENI struant, Filio et Spiritui sancto exsistentiam lar- giuntur, fortassis, licet audacius dictum videri queat, conducibilius ipsis esset, abjurata fide, ad Judæorum cultum transire, quam Christianorum nomen et professionem per cominentitiam confes- sionem violare. Illi enim fidei hujus hucusque expertes, in eo tantum impietate notantur, quod abnuunt confiteri Christum jam venisse; at ven- turum sperant, neque quisquam a quoquam illo- rum audit sententiam perversam, et quæ debitam existimationem, quam habent de illo, quem es- spectant, tollat. Isti vero novae circumcisionis, vel potius, ut Apostolus loquitur, concisionis, eum, qui exspectabatur venisse non inficiantur quidem ; imitantur autem illos, qui Domini secun- dum carnem praesentiam, per incredulitatem et injuriam inhonorarunt; illi Dominum lapidibus obruere conabantur ", isti impiis et nefariis voci- bus veritatis sermonem obruunt, et quasi lapidi- bus sepeliunt. Illi objiciebant humilitatem et abje ctionem generationis secundum carnem *, minime progressi ad divinam illam et antesæcularem na- tivitatem : similiter et isti abnegantes confessio- nem magnificæ illius, sublimis et ineffabilis ex Patre generationis, affirmant illum per creationem esse accepisse, ex qua humana quælibet natura, et omnia quæ facta sunt, originem ducunt. Agre ferebant Judæi Dominum nostrum esse Filium Dei, cui omnia parent. Indignantur et isti adversus illos, qui hanc confessionem de Filio in- violatam custodiunt. Illi putabant se honorare Patrem, si ab æqualitate honoris et majestatis Fi- lium excluderent; isti etiam gratificari se credunt universorum Deo, si tollant et aboleant opinionem hanc de Filio, Patri soli hoc honore reservato, ut taceam id genus alia, quæ quis pro dignitate enar- ret? quibus suam adversus Unigenitum Dei Fi- lium injuriam et contumeliam produnt; confictam operationem quamdam productricem subsistentiæ Christi comminiscentes, ejusque opus et effectum ipsum esse affirmantes: quod asserere hactenus Judæi ausi non fuerunt. Deinde concludunt et cir- C cumscribunt Domini naturam terminis quibusdam et limitibus ejus facultatis, a qua producta est, in- super perfectione et qualitate virtutis, ac potentiæ D productricis, velut mensura et quantitate quadam eum dimetiuntur, et velut tunica quadam, energia ab ipsis excogitata undique coarctant. In his non possumus accusare Judæos. Præterea contractionem quamdam secundum imminutionem in substantia inesse cogitant, cum, ne- scio qua ratione, eum qui mole et magnitudine ca- ret, suis cogitationibus et persuasionibus metian- tur: at quomodɔs reperire queant, quantum ad vir- tutis perfectionem desit Unigenito Filio, quo cum destitutus sit, in minori et imperfectiori statu versatur? ut sileam id genus alia plurima, quorum Philipp. 111, 3. s Joan. VIII, ; x, 31. 4o Joan. xΙx, 7. Matth. xiii, 55; Marc. vi, 3. & Matth.

τῆς πονηρίας ἑαυτῶν τὴν ὁμολογίαν τοῦ Υἱοῦ, καὶ Δ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐποιήσαντο. Πῶς οὖν οὐκ ἐλεεινό- τερο: τῆς Ἰουδαϊκῆς κατακρίσεως, εἴπερ τὰ μηδέ ποτε παρ' ἐκείνων τετολμημένα, προδήλως οὕτω παρὰ τούτων κατασκευάζεται; Ὁ γὰρ ἐλαττῶν τὴν οὐσίαν τοῦ Μονογενοῦς καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ὡς μὲν εἰπεῖν ἢ ἀκοῦσαι, μικρὸν ἀσεβεῖν ἴσως δοκεῖ· εἰ δέ τις ἀκριβῶς τὸν λόγον κατεξετάσειεν, εἰς αὐτὸ τὸ κεφάλαιον βλασφημῶν ἐλεγχθήσεται. Ούτωσὶ δὲ σκοπήσωμεν, καί μοι συγκεχωρήσθω διδασκαλίας χάριν καὶ σαφηνείας τοῦ παρὰ τῶν ἐναντίων κατα- σκευαζομένου ψεύδους, ἐπὶ τὴν ἔκθεσιν τῶν ἡμετέ ρων υπολήψεων τὸν λόγον προάγοντι. Πάντων τῶν ὄντων ἡ ἀνωτάτω διαίρεσις είς τε τὸ Β νοητὸν, καὶ τὸ αἰσθητὸν τὴν τομὴν ἔχει. Καὶ ἡ μὲν αἰσθητή φύσις γενικῶς ὑπὸ τοῦ Ἀποστόλου δρατή κατωνόμασται. Ἐπειδὴ γὰρ πᾶν σῶμα ἐν χρώματι, τούτου δὲ ἡ ὅρασις τὴν ἀντίληψιν ἔχει· καταλιπών τὰς ὑπολοίπους ποιότητας, ὅσαι οὐσιωδῶς συμπε φύκασιν, ἐκ τοῦ προχείρου κατὰ τὴν αἴσθησιν, όρα- τὴν προσηγόρευσε. Τῆς δὲ νοητής φύσεως πάσης ὄνομα μὲν κοινόν ἐστι, καθώς φησιν ᾿Απόστολος, τὸ ἀόρατον ( τῇ γὰρ ὑπεξαιρέσει τῆς αἰσθητικής και ταλήψεως, ἐπὶ τὸ ἀσώματόν τε καὶ νοητὸν χειρ- αγωγεῖ τὴν διάνοιαν). 'Ο δὲ λόγος εἰς δύο τέμνει καὶ ταύτης τὴν ἔννοιαν· ἡ μὲν γὰρ ἄκτιστος, ἡ δὲ κτιστὴ ὑπὸ τῆς εὐακολουθίας καταλαμβάνεται· ἄκτι στὸς μὲν ἡ ποιητικὴ τῆς κτίσεως· κτιστὴ δὲ, ἡ διὰ τῆς ἀκτίστου φύσεως τὴν αἰτίαν καὶ τὴν δύναμιν τοῦ εἶναι ἔχουσα. Ἐν μὲν οὖν τοῖς αἰσθητοῖς ἐστι πάντα ὅσα διὰ τῶν τοῦ σώματος αἰσθητηρίων κατα- λαμβάνομεν, ἐφ᾽ ὧν αἱ τῶν ποιοτήτων διαφοραί, τὸν τοῦ μείζονός τε καὶ ἐλάττονος ἐπιδέχονται λόγον, κατὰ τὸ ποσὸν, καὶ τὸ ποιὸν, καὶ λοιπὰς ἰδιότητας, τῆς διαφορᾶς ἐν τούτοις θεωρουμένης. Ἐπὶ δὲ τῆς νοητῆς φύσεως, τῆς ἐν τῇ κτίσει λέγω, ὁ μὲν τοιοῦτος τῆς διαφορᾶς λόγος, οἷος ἐπὶ τῶν αἰσθητῶν κατελήφθη, χώραν οὐκ ἔχει· ἕτερος δέ τις εὑρίσκεται τρόπος, τὴν τοῦ μείζονος πρὸς τὸ ἔλαττον διαφορὰν ἐξευρίσκων. Ἐπειδὴ γὰρ παντὸς ἀγαθοῦ πηγὴ, καὶ ἀρχὴ, καὶ χορηγία ἐν τῇ ἀκτίστῳ θεωρεί ται φύσει· πᾶσα δὲ πρὸς ἐκεῖνο νένευκεν ἡ κτίσις διὰ τῆς κοινωνίας τοῦ πρώτου ἀγαθοῦ τῆς ὑψηλῆς φύσεως, ἐφαπτομένη δὲ καὶ μετέχουσα ἐξ ἀνάγκης κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῆς τῶν ὑψηλῶν μετουσίας, τῶν μὲν πλειόνως, τῶν δὲ ἐλαττόνως κατὰ τὸ αὐτεξούσιον τῆς προαιρέσεως μεταλαμβανόντων, τὸ πλεῖον καὶ τὸ ἧττον ἐν τῇ κτίσει γνωρίζεται ἀναλόγως τῆς ἑκάστου ὁρμῆς. Τῆς γὰρ φύσεως τῆς ἐν τῇ κτίσει νοουμένης ἐν μεθορίῳ τῶν ἀγαθῶν, καὶ τῶν έναν- τίων ἐστώσης, ὡς δεκτικὴν ἑκατέρων εἶναι κατ' ἐξουσίαν, τοῖς κατὰ γνώμην προσκλινομένην, καθὼς παρὰ τῆς Γραφῆς μεμαθήκαμεν· πρὸς λόγον τῆς τε τῶν χειρόνων ἀποστάσεως καὶ τοῦ προσεγγισμοῦ • CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. machinantur; posita velut pro improbitatis suæ exercitamento, professione Gdei de Filio et Spiritu sancto. Quomodo ergo censeri non debent ipsis perfidis Judais miserabiliores, cum e, quæe Ju- dæi nequaquam ausi fuerunt, luce palam, et in omnium conspectu ab ipsis fiant? Qui enim im- minuit substantiam Filii et Spiritus sancti, ut so- lummodo aliquid dicat vel audiat, is fortassis non magno impietatis scelere sese obstrinxerit. At qui hoc accurato studio et meditatus agit, is ad supremum impietatis culmen pervenisse, merito existimari potest. Sic vere disquisitionem insti- multa manifeste confitentur, alia vero clanculum tuamus, primumque mihi ignosci cupio, si ad declaranda magis et explananda illa, quae adversarii mendaciter machinantur et proferunt, expositionem eorum, quæ nos bic sentimus et docemus, in medium protulero. c Coloss. 1, 16. ibid. 15. D ** quæ Omnium rerum maxime eommunis et generalis divisio est in eas, quæ intellectu, et in eas quæ sensu percipiuntur. Et sensibilis quidem natura ab Apo- stolo generatim dicta est visibilis * : cum enim omne corpus coloratum sit, hocque visio ipsa percipiat; relictis aliis qualitatibus, quæ substantiæ naturali- ter inharent, ex eo quod sensui promptum et obvium est, visibilem appellavit : intellectilis vero naturæ nomen commune, ut ait Apostolus, est invisibile * ; re- motione enim naturæ sensibilis, mentem ad naturam incorpoream et intellectilem quasi manu ducit. Ratio porro in duas rursus partes hujus notionem divi- dit, quarum altera increata, altera, creata natura, ex ipsa orationis consecutione appellanda est; in- creata, creaturæ effectrix est; creata, quæ per in- creatam naturam suam exsistentiam et facullaten habet. In sensibilibus igitur numerantur omnia illa, quæcunque corporis sensibus percipiuntur, quorum qualitates diversimode plus et minus ad- mittunt; differentia in his considerata secundum quantitatis, aut qualitatis aut aliarum proprieta- Lum rationem. In natura vero intellectili, creata, inquam, talis diversitatis ratio, qualis reperitur in rebus sensui objectis, locum non habet; alius tamen invenitur modus, in quo majoris et minoris differentia appa- ret. Cum enim omnis boni fons et origo et largitio in natura increata insit, omnisque creatura ad ipsam oculis quasi intentis suspiciat, per commu- mionen supremni boni ab eadem suspensa, ejusdem- que particeps effecta, necessario secundum pro- portionem participationis rerum sublimium, dum aliæ plus, aliæ minus, pro libertate arbitrii et con- silii sui, accipiunt; plus et minus in creaturis ad- mittendum est, accommodate quarumlibet appe- titioni. Natura enim creata, quasi in confinio bo norum et malorum constituta est, ut capax utro- rumque arbitratu suo, quibus animum adjungere voluerit, sicut ex divinis Litteris didicimus. Itaque comparatione et respectu ad malum, vel propin- quatione ad bonum, affirmare possumus, intensio

τῆς πονηρίας ἑαυτῶν τὴν ὁμολογίαν τοῦ Υἱοῦ, καὶ Δ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐποιήσαντο. Πῶς οὖν οὐκ ἐλεεινό- τερο: τῆς Ἰουδαϊκῆς κατακρίσεως, εἴπερ τὰ μηδέ ποτε παρ' ἐκείνων τετολμημένα, προδήλως οὕτω παρὰ τούτων κατασκευάζεται; Ὁ γὰρ ἐλαττῶν τὴν οὐσίαν τοῦ Μονογενοῦς καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ὡς μὲν εἰπεῖν ἢ ἀκοῦσαι, μικρὸν ἀσεβεῖν ἴσως δοκεῖ· εἰ δέ τις ἀκριβῶς τὸν λόγον κατεξετάσειεν, εἰς αὐτὸ τὸ κεφάλαιον βλασφημῶν ἐλεγχθήσεται. Ούτωσὶ δὲ σκοπήσωμεν, καί μοι συγκεχωρήσθω διδασκαλίας χάριν καὶ σαφηνείας τοῦ παρὰ τῶν ἐναντίων κατα- σκευαζομένου ψεύδους, ἐπὶ τὴν ἔκθεσιν τῶν ἡμετέ ρων υπολήψεων τὸν λόγον προάγοντι. Πάντων τῶν ὄντων ἡ ἀνωτάτω διαίρεσις είς τε τὸ Β νοητὸν, καὶ τὸ αἰσθητὸν τὴν τομὴν ἔχει. Καὶ ἡ μὲν αἰσθητή φύσις γενικῶς ὑπὸ τοῦ Ἀποστόλου δρατή κατωνόμασται. Ἐπειδὴ γὰρ πᾶν σῶμα ἐν χρώματι, τούτου δὲ ἡ ὅρασις τὴν ἀντίληψιν ἔχει· καταλιπών τὰς ὑπολοίπους ποιότητας, ὅσαι οὐσιωδῶς συμπε φύκασιν, ἐκ τοῦ προχείρου κατὰ τὴν αἴσθησιν, όρα- τὴν προσηγόρευσε. Τῆς δὲ νοητής φύσεως πάσης ὄνομα μὲν κοινόν ἐστι, καθώς φησιν ᾿Απόστολος, τὸ ἀόρατον ( τῇ γὰρ ὑπεξαιρέσει τῆς αἰσθητικής και ταλήψεως, ἐπὶ τὸ ἀσώματόν τε καὶ νοητὸν χειρ- αγωγεῖ τὴν διάνοιαν). 'Ο δὲ λόγος εἰς δύο τέμνει καὶ ταύτης τὴν ἔννοιαν· ἡ μὲν γὰρ ἄκτιστος, ἡ δὲ κτιστὴ ὑπὸ τῆς εὐακολουθίας καταλαμβάνεται· ἄκτι στὸς μὲν ἡ ποιητικὴ τῆς κτίσεως· κτιστὴ δὲ, ἡ διὰ τῆς ἀκτίστου φύσεως τὴν αἰτίαν καὶ τὴν δύναμιν τοῦ εἶναι ἔχουσα. Ἐν μὲν οὖν τοῖς αἰσθητοῖς ἐστι πάντα ὅσα διὰ τῶν τοῦ σώματος αἰσθητηρίων κατα- λαμβάνομεν, ἐφ᾽ ὧν αἱ τῶν ποιοτήτων διαφοραί, τὸν τοῦ μείζονός τε καὶ ἐλάττονος ἐπιδέχονται λόγον, κατὰ τὸ ποσὸν, καὶ τὸ ποιὸν, καὶ λοιπὰς ἰδιότητας, τῆς διαφορᾶς ἐν τούτοις θεωρουμένης. Ἐπὶ δὲ τῆς νοητῆς φύσεως, τῆς ἐν τῇ κτίσει λέγω, ὁ μὲν τοιοῦτος τῆς διαφορᾶς λόγος, οἷος ἐπὶ τῶν αἰσθητῶν κατελήφθη, χώραν οὐκ ἔχει· ἕτερος δέ τις εὑρίσκεται τρόπος, τὴν τοῦ μείζονος πρὸς τὸ ἔλαττον διαφορὰν ἐξευρίσκων. Ἐπειδὴ γὰρ παντὸς ἀγαθοῦ πηγὴ, καὶ ἀρχὴ, καὶ χορηγία ἐν τῇ ἀκτίστῳ θεωρεί ται φύσει· πᾶσα δὲ πρὸς ἐκεῖνο νένευκεν ἡ κτίσις διὰ τῆς κοινωνίας τοῦ πρώτου ἀγαθοῦ τῆς ὑψηλῆς φύσεως, ἐφαπτομένη δὲ καὶ μετέχουσα ἐξ ἀνάγκης κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῆς τῶν ὑψηλῶν μετουσίας, τῶν μὲν πλειόνως, τῶν δὲ ἐλαττόνως κατὰ τὸ αὐτεξούσιον τῆς προαιρέσεως μεταλαμβανόντων, τὸ πλεῖον καὶ τὸ ἧττον ἐν τῇ κτίσει γνωρίζεται ἀναλόγως τῆς ἑκάστου ὁρμῆς. Τῆς γὰρ φύσεως τῆς ἐν τῇ κτίσει νοουμένης ἐν μεθορίῳ τῶν ἀγαθῶν, καὶ τῶν έναν- τίων ἐστώσης, ὡς δεκτικὴν ἑκατέρων εἶναι κατ' ἐξουσίαν, τοῖς κατὰ γνώμην προσκλινομένην, καθὼς παρὰ τῆς Γραφῆς μεμαθήκαμεν· πρὸς λόγον τῆς τε τῶν χειρόνων ἀποστάσεως καὶ τοῦ προσεγγισμοῦ • CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. machinantur; posita velut pro improbitatis suæ exercitamento, professione Gdei de Filio et Spiritu sancto. Quomodo ergo censeri non debent ipsis perfidis Judais miserabiliores, cum e, quæe Ju- dæi nequaquam ausi fuerunt, luce palam, et in omnium conspectu ab ipsis fiant? Qui enim im- minuit substantiam Filii et Spiritus sancti, ut so- lummodo aliquid dicat vel audiat, is fortassis non magno impietatis scelere sese obstrinxerit. At qui hoc accurato studio et meditatus agit, is ad supremum impietatis culmen pervenisse, merito existimari potest. Sic vere disquisitionem insti- multa manifeste confitentur, alia vero clanculum tuamus, primumque mihi ignosci cupio, si ad declaranda magis et explananda illa, quae adversarii mendaciter machinantur et proferunt, expositionem eorum, quæ nos bic sentimus et docemus, in medium protulero. c Coloss. 1, 16. ibid. 15. D ** quæ Omnium rerum maxime eommunis et generalis divisio est in eas, quæ intellectu, et in eas quæ sensu percipiuntur. Et sensibilis quidem natura ab Apo- stolo generatim dicta est visibilis * : cum enim omne corpus coloratum sit, hocque visio ipsa percipiat; relictis aliis qualitatibus, quæ substantiæ naturali- ter inharent, ex eo quod sensui promptum et obvium est, visibilem appellavit : intellectilis vero naturæ nomen commune, ut ait Apostolus, est invisibile * ; re- motione enim naturæ sensibilis, mentem ad naturam incorpoream et intellectilem quasi manu ducit. Ratio porro in duas rursus partes hujus notionem divi- dit, quarum altera increata, altera, creata natura, ex ipsa orationis consecutione appellanda est; in- creata, creaturæ effectrix est; creata, quæ per in- creatam naturam suam exsistentiam et facullaten habet. In sensibilibus igitur numerantur omnia illa, quæcunque corporis sensibus percipiuntur, quorum qualitates diversimode plus et minus ad- mittunt; differentia in his considerata secundum quantitatis, aut qualitatis aut aliarum proprieta- Lum rationem. In natura vero intellectili, creata, inquam, talis diversitatis ratio, qualis reperitur in rebus sensui objectis, locum non habet; alius tamen invenitur modus, in quo majoris et minoris differentia appa- ret. Cum enim omnis boni fons et origo et largitio in natura increata insit, omnisque creatura ad ipsam oculis quasi intentis suspiciat, per commu- mionen supremni boni ab eadem suspensa, ejusdem- que particeps effecta, necessario secundum pro- portionem participationis rerum sublimium, dum aliæ plus, aliæ minus, pro libertate arbitrii et con- silii sui, accipiunt; plus et minus in creaturis ad- mittendum est, accommodate quarumlibet appe- titioni. Natura enim creata, quasi in confinio bo norum et malorum constituta est, ut capax utro- rumque arbitratu suo, quibus animum adjungere voluerit, sicut ex divinis Litteris didicimus. Itaque comparatione et respectu ad malum, vel propin- quatione ad bonum, affirmare possumus, intensio

τῆς πονηρίας ἑαυτῶν τὴν ὁμολογίαν τοῦ Υἱοῦ, καὶ Δ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐποιήσαντο. Πῶς οὖν οὐκ ἐλεεινό- τερο: τῆς Ἰουδαϊκῆς κατακρίσεως, εἴπερ τὰ μηδέ ποτε παρ' ἐκείνων τετολμημένα, προδήλως οὕτω παρὰ τούτων κατασκευάζεται; Ὁ γὰρ ἐλαττῶν τὴν οὐσίαν τοῦ Μονογενοῦς καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ὡς μὲν εἰπεῖν ἢ ἀκοῦσαι, μικρὸν ἀσεβεῖν ἴσως δοκεῖ· εἰ δέ τις ἀκριβῶς τὸν λόγον κατεξετάσειεν, εἰς αὐτὸ τὸ κεφάλαιον βλασφημῶν ἐλεγχθήσεται. Ούτωσὶ δὲ σκοπήσωμεν, καί μοι συγκεχωρήσθω διδασκαλίας χάριν καὶ σαφηνείας τοῦ παρὰ τῶν ἐναντίων κατα- σκευαζομένου ψεύδους, ἐπὶ τὴν ἔκθεσιν τῶν ἡμετέ ρων υπολήψεων τὸν λόγον προάγοντι. Πάντων τῶν ὄντων ἡ ἀνωτάτω διαίρεσις είς τε τὸ Β νοητὸν, καὶ τὸ αἰσθητὸν τὴν τομὴν ἔχει. Καὶ ἡ μὲν αἰσθητή φύσις γενικῶς ὑπὸ τοῦ Ἀποστόλου δρατή κατωνόμασται. Ἐπειδὴ γὰρ πᾶν σῶμα ἐν χρώματι, τούτου δὲ ἡ ὅρασις τὴν ἀντίληψιν ἔχει· καταλιπών τὰς ὑπολοίπους ποιότητας, ὅσαι οὐσιωδῶς συμπε φύκασιν, ἐκ τοῦ προχείρου κατὰ τὴν αἴσθησιν, όρα- τὴν προσηγόρευσε. Τῆς δὲ νοητής φύσεως πάσης ὄνομα μὲν κοινόν ἐστι, καθώς φησιν ᾿Απόστολος, τὸ ἀόρατον ( τῇ γὰρ ὑπεξαιρέσει τῆς αἰσθητικής και ταλήψεως, ἐπὶ τὸ ἀσώματόν τε καὶ νοητὸν χειρ- αγωγεῖ τὴν διάνοιαν). 'Ο δὲ λόγος εἰς δύο τέμνει καὶ ταύτης τὴν ἔννοιαν· ἡ μὲν γὰρ ἄκτιστος, ἡ δὲ κτιστὴ ὑπὸ τῆς εὐακολουθίας καταλαμβάνεται· ἄκτι στὸς μὲν ἡ ποιητικὴ τῆς κτίσεως· κτιστὴ δὲ, ἡ διὰ τῆς ἀκτίστου φύσεως τὴν αἰτίαν καὶ τὴν δύναμιν τοῦ εἶναι ἔχουσα. Ἐν μὲν οὖν τοῖς αἰσθητοῖς ἐστι πάντα ὅσα διὰ τῶν τοῦ σώματος αἰσθητηρίων κατα- λαμβάνομεν, ἐφ᾽ ὧν αἱ τῶν ποιοτήτων διαφοραί, τὸν τοῦ μείζονός τε καὶ ἐλάττονος ἐπιδέχονται λόγον, κατὰ τὸ ποσὸν, καὶ τὸ ποιὸν, καὶ λοιπὰς ἰδιότητας, τῆς διαφορᾶς ἐν τούτοις θεωρουμένης. Ἐπὶ δὲ τῆς νοητῆς φύσεως, τῆς ἐν τῇ κτίσει λέγω, ὁ μὲν τοιοῦτος τῆς διαφορᾶς λόγος, οἷος ἐπὶ τῶν αἰσθητῶν κατελήφθη, χώραν οὐκ ἔχει· ἕτερος δέ τις εὑρίσκεται τρόπος, τὴν τοῦ μείζονος πρὸς τὸ ἔλαττον διαφορὰν ἐξευρίσκων. Ἐπειδὴ γὰρ παντὸς ἀγαθοῦ πηγὴ, καὶ ἀρχὴ, καὶ χορηγία ἐν τῇ ἀκτίστῳ θεωρεί ται φύσει· πᾶσα δὲ πρὸς ἐκεῖνο νένευκεν ἡ κτίσις διὰ τῆς κοινωνίας τοῦ πρώτου ἀγαθοῦ τῆς ὑψηλῆς φύσεως, ἐφαπτομένη δὲ καὶ μετέχουσα ἐξ ἀνάγκης κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῆς τῶν ὑψηλῶν μετουσίας, τῶν μὲν πλειόνως, τῶν δὲ ἐλαττόνως κατὰ τὸ αὐτεξούσιον τῆς προαιρέσεως μεταλαμβανόντων, τὸ πλεῖον καὶ τὸ ἧττον ἐν τῇ κτίσει γνωρίζεται ἀναλόγως τῆς ἑκάστου ὁρμῆς. Τῆς γὰρ φύσεως τῆς ἐν τῇ κτίσει νοουμένης ἐν μεθορίῳ τῶν ἀγαθῶν, καὶ τῶν έναν- τίων ἐστώσης, ὡς δεκτικὴν ἑκατέρων εἶναι κατ' ἐξουσίαν, τοῖς κατὰ γνώμην προσκλινομένην, καθὼς παρὰ τῆς Γραφῆς μεμαθήκαμεν· πρὸς λόγον τῆς τε τῶν χειρόνων ἀποστάσεως καὶ τοῦ προσεγγισμοῦ • CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. machinantur; posita velut pro improbitatis suæ exercitamento, professione Gdei de Filio et Spiritu sancto. Quomodo ergo censeri non debent ipsis perfidis Judais miserabiliores, cum e, quæe Ju- dæi nequaquam ausi fuerunt, luce palam, et in omnium conspectu ab ipsis fiant? Qui enim im- minuit substantiam Filii et Spiritus sancti, ut so- lummodo aliquid dicat vel audiat, is fortassis non magno impietatis scelere sese obstrinxerit. At qui hoc accurato studio et meditatus agit, is ad supremum impietatis culmen pervenisse, merito existimari potest. Sic vere disquisitionem insti- multa manifeste confitentur, alia vero clanculum tuamus, primumque mihi ignosci cupio, si ad declaranda magis et explananda illa, quae adversarii mendaciter machinantur et proferunt, expositionem eorum, quæ nos bic sentimus et docemus, in medium protulero. c Coloss. 1, 16. ibid. 15. D ** quæ Omnium rerum maxime eommunis et generalis divisio est in eas, quæ intellectu, et in eas quæ sensu percipiuntur. Et sensibilis quidem natura ab Apo- stolo generatim dicta est visibilis * : cum enim omne corpus coloratum sit, hocque visio ipsa percipiat; relictis aliis qualitatibus, quæ substantiæ naturali- ter inharent, ex eo quod sensui promptum et obvium est, visibilem appellavit : intellectilis vero naturæ nomen commune, ut ait Apostolus, est invisibile * ; re- motione enim naturæ sensibilis, mentem ad naturam incorpoream et intellectilem quasi manu ducit. Ratio porro in duas rursus partes hujus notionem divi- dit, quarum altera increata, altera, creata natura, ex ipsa orationis consecutione appellanda est; in- creata, creaturæ effectrix est; creata, quæ per in- creatam naturam suam exsistentiam et facullaten habet. In sensibilibus igitur numerantur omnia illa, quæcunque corporis sensibus percipiuntur, quorum qualitates diversimode plus et minus ad- mittunt; differentia in his considerata secundum quantitatis, aut qualitatis aut aliarum proprieta- Lum rationem. In natura vero intellectili, creata, inquam, talis diversitatis ratio, qualis reperitur in rebus sensui objectis, locum non habet; alius tamen invenitur modus, in quo majoris et minoris differentia appa- ret. Cum enim omnis boni fons et origo et largitio in natura increata insit, omnisque creatura ad ipsam oculis quasi intentis suspiciat, per commu- mionen supremni boni ab eadem suspensa, ejusdem- que particeps effecta, necessario secundum pro- portionem participationis rerum sublimium, dum aliæ plus, aliæ minus, pro libertate arbitrii et con- silii sui, accipiunt; plus et minus in creaturis ad- mittendum est, accommodate quarumlibet appe- titioni. Natura enim creata, quasi in confinio bo norum et malorum constituta est, ut capax utro- rumque arbitratu suo, quibus animum adjungere voluerit, sicut ex divinis Litteris didicimus. Itaque comparatione et respectu ad malum, vel propin- quatione ad bonum, affirmare possumus, intensio

τῆς πονηρίας ἑαυτῶν τὴν ὁμολογίαν τοῦ Υἱοῦ, καὶ Δ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐποιήσαντο. Πῶς οὖν οὐκ ἐλεεινό- τερο: τῆς Ἰουδαϊκῆς κατακρίσεως, εἴπερ τὰ μηδέ ποτε παρ' ἐκείνων τετολμημένα, προδήλως οὕτω παρὰ τούτων κατασκευάζεται; Ὁ γὰρ ἐλαττῶν τὴν οὐσίαν τοῦ Μονογενοῦς καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ὡς μὲν εἰπεῖν ἢ ἀκοῦσαι, μικρὸν ἀσεβεῖν ἴσως δοκεῖ· εἰ δέ τις ἀκριβῶς τὸν λόγον κατεξετάσειεν, εἰς αὐτὸ τὸ κεφάλαιον βλασφημῶν ἐλεγχθήσεται. Ούτωσὶ δὲ σκοπήσωμεν, καί μοι συγκεχωρήσθω διδασκαλίας χάριν καὶ σαφηνείας τοῦ παρὰ τῶν ἐναντίων κατα- σκευαζομένου ψεύδους, ἐπὶ τὴν ἔκθεσιν τῶν ἡμετέ ρων υπολήψεων τὸν λόγον προάγοντι. Πάντων τῶν ὄντων ἡ ἀνωτάτω διαίρεσις είς τε τὸ Β νοητὸν, καὶ τὸ αἰσθητὸν τὴν τομὴν ἔχει. Καὶ ἡ μὲν αἰσθητή φύσις γενικῶς ὑπὸ τοῦ Ἀποστόλου δρατή κατωνόμασται. Ἐπειδὴ γὰρ πᾶν σῶμα ἐν χρώματι, τούτου δὲ ἡ ὅρασις τὴν ἀντίληψιν ἔχει· καταλιπών τὰς ὑπολοίπους ποιότητας, ὅσαι οὐσιωδῶς συμπε φύκασιν, ἐκ τοῦ προχείρου κατὰ τὴν αἴσθησιν, όρα- τὴν προσηγόρευσε. Τῆς δὲ νοητής φύσεως πάσης ὄνομα μὲν κοινόν ἐστι, καθώς φησιν ᾿Απόστολος, τὸ ἀόρατον ( τῇ γὰρ ὑπεξαιρέσει τῆς αἰσθητικής και ταλήψεως, ἐπὶ τὸ ἀσώματόν τε καὶ νοητὸν χειρ- αγωγεῖ τὴν διάνοιαν). 'Ο δὲ λόγος εἰς δύο τέμνει καὶ ταύτης τὴν ἔννοιαν· ἡ μὲν γὰρ ἄκτιστος, ἡ δὲ κτιστὴ ὑπὸ τῆς εὐακολουθίας καταλαμβάνεται· ἄκτι στὸς μὲν ἡ ποιητικὴ τῆς κτίσεως· κτιστὴ δὲ, ἡ διὰ τῆς ἀκτίστου φύσεως τὴν αἰτίαν καὶ τὴν δύναμιν τοῦ εἶναι ἔχουσα. Ἐν μὲν οὖν τοῖς αἰσθητοῖς ἐστι πάντα ὅσα διὰ τῶν τοῦ σώματος αἰσθητηρίων κατα- λαμβάνομεν, ἐφ᾽ ὧν αἱ τῶν ποιοτήτων διαφοραί, τὸν τοῦ μείζονός τε καὶ ἐλάττονος ἐπιδέχονται λόγον, κατὰ τὸ ποσὸν, καὶ τὸ ποιὸν, καὶ λοιπὰς ἰδιότητας, τῆς διαφορᾶς ἐν τούτοις θεωρουμένης. Ἐπὶ δὲ τῆς νοητῆς φύσεως, τῆς ἐν τῇ κτίσει λέγω, ὁ μὲν τοιοῦτος τῆς διαφορᾶς λόγος, οἷος ἐπὶ τῶν αἰσθητῶν κατελήφθη, χώραν οὐκ ἔχει· ἕτερος δέ τις εὑρίσκεται τρόπος, τὴν τοῦ μείζονος πρὸς τὸ ἔλαττον διαφορὰν ἐξευρίσκων. Ἐπειδὴ γὰρ παντὸς ἀγαθοῦ πηγὴ, καὶ ἀρχὴ, καὶ χορηγία ἐν τῇ ἀκτίστῳ θεωρεί ται φύσει· πᾶσα δὲ πρὸς ἐκεῖνο νένευκεν ἡ κτίσις διὰ τῆς κοινωνίας τοῦ πρώτου ἀγαθοῦ τῆς ὑψηλῆς φύσεως, ἐφαπτομένη δὲ καὶ μετέχουσα ἐξ ἀνάγκης κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῆς τῶν ὑψηλῶν μετουσίας, τῶν μὲν πλειόνως, τῶν δὲ ἐλαττόνως κατὰ τὸ αὐτεξούσιον τῆς προαιρέσεως μεταλαμβανόντων, τὸ πλεῖον καὶ τὸ ἧττον ἐν τῇ κτίσει γνωρίζεται ἀναλόγως τῆς ἑκάστου ὁρμῆς. Τῆς γὰρ φύσεως τῆς ἐν τῇ κτίσει νοουμένης ἐν μεθορίῳ τῶν ἀγαθῶν, καὶ τῶν έναν- τίων ἐστώσης, ὡς δεκτικὴν ἑκατέρων εἶναι κατ' ἐξουσίαν, τοῖς κατὰ γνώμην προσκλινομένην, καθὼς παρὰ τῆς Γραφῆς μεμαθήκαμεν· πρὸς λόγον τῆς τε τῶν χειρόνων ἀποστάσεως καὶ τοῦ προσεγγισμοῦ • CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. machinantur; posita velut pro improbitatis suæ exercitamento, professione Gdei de Filio et Spiritu sancto. Quomodo ergo censeri non debent ipsis perfidis Judais miserabiliores, cum e, quæe Ju- dæi nequaquam ausi fuerunt, luce palam, et in omnium conspectu ab ipsis fiant? Qui enim im- minuit substantiam Filii et Spiritus sancti, ut so- lummodo aliquid dicat vel audiat, is fortassis non magno impietatis scelere sese obstrinxerit. At qui hoc accurato studio et meditatus agit, is ad supremum impietatis culmen pervenisse, merito existimari potest. Sic vere disquisitionem insti- multa manifeste confitentur, alia vero clanculum tuamus, primumque mihi ignosci cupio, si ad declaranda magis et explananda illa, quae adversarii mendaciter machinantur et proferunt, expositionem eorum, quæ nos bic sentimus et docemus, in medium protulero. c Coloss. 1, 16. ibid. 15. D ** quæ Omnium rerum maxime eommunis et generalis divisio est in eas, quæ intellectu, et in eas quæ sensu percipiuntur. Et sensibilis quidem natura ab Apo- stolo generatim dicta est visibilis * : cum enim omne corpus coloratum sit, hocque visio ipsa percipiat; relictis aliis qualitatibus, quæ substantiæ naturali- ter inharent, ex eo quod sensui promptum et obvium est, visibilem appellavit : intellectilis vero naturæ nomen commune, ut ait Apostolus, est invisibile * ; re- motione enim naturæ sensibilis, mentem ad naturam incorpoream et intellectilem quasi manu ducit. Ratio porro in duas rursus partes hujus notionem divi- dit, quarum altera increata, altera, creata natura, ex ipsa orationis consecutione appellanda est; in- creata, creaturæ effectrix est; creata, quæ per in- creatam naturam suam exsistentiam et facullaten habet. In sensibilibus igitur numerantur omnia illa, quæcunque corporis sensibus percipiuntur, quorum qualitates diversimode plus et minus ad- mittunt; differentia in his considerata secundum quantitatis, aut qualitatis aut aliarum proprieta- Lum rationem. In natura vero intellectili, creata, inquam, talis diversitatis ratio, qualis reperitur in rebus sensui objectis, locum non habet; alius tamen invenitur modus, in quo majoris et minoris differentia appa- ret. Cum enim omnis boni fons et origo et largitio in natura increata insit, omnisque creatura ad ipsam oculis quasi intentis suspiciat, per commu- mionen supremni boni ab eadem suspensa, ejusdem- que particeps effecta, necessario secundum pro- portionem participationis rerum sublimium, dum aliæ plus, aliæ minus, pro libertate arbitrii et con- silii sui, accipiunt; plus et minus in creaturis ad- mittendum est, accommodate quarumlibet appe- titioni. Natura enim creata, quasi in confinio bo norum et malorum constituta est, ut capax utro- rumque arbitratu suo, quibus animum adjungere voluerit, sicut ex divinis Litteris didicimus. Itaque comparatione et respectu ad malum, vel propin- quatione ad bonum, affirmare possumus, intensio

κατ' ἀρετὴν ὑπερέχοντι, χώραν ἔχει. Η δὲ ἄκτι στος φύσις τῆς μὲν τοιαύτης διαφορᾶς πόρρωθεν ἄπεστιν, ἅτε οὐκ ἐπίκτητον ἔχουσα τὸ ἀγαθὸν, οὐδὲ κατὰ μετοχὴν ὑπερκειμένου τινὸς καλοῦ τὸ καλὸν ἐν ἑαυτῇ δεχομένη· ἀλλ' αὐτὸ ὅπερ ἐστὶ τῇ φύσει καὶ ἀγαθὸν οὖσα, καὶ ἀγαθὸν νοουμένη, καὶ ἀγα θοῦ πηγή, ἁπλῆ τε, καὶ μονοειδὴς, καὶ ἀσύνθετος, ὑπὸ τῶν μαχομένων ἡμῖν μαρτυρουμένη. Διαφορὰν δὲ πρὸς ἑαυτὴν ἔχει τῷ μεγαλείῳ τῆς φύσεως πρέπουσαν, οὐ πρὸς τὸ μεῖζον καὶ ἔλαττον θεω- ρουμένην, ὡς ὁ Εὐνόμιος οίεται, ὁ γὰρ τὴν περὶ τοῦ ἀγαθοῦ ἔννοιαν ἐλαττῶν ἔν τινι τῶν ἐν τῇ ἁγία Τριάδι πεπιστευμένων, μεμίχθαι τι τῆς ἐναν τίας ἕξεως τῷ κατὰ τὸ ἀγαθὸν ὑστερουμένῳ πάντως Α τῶν καλῶν, τὸ πλέον, καὶ τὸ ἔλαττον λέγειν ἐν τῷ Β παρασκευάσει· ὅπερ οὔτε ἐπὶ τοῦ Μονογενοῦς, ούτε ἀπ' αὐτοῦ τῷ μὴ Πατήρ εἶναι, καθάπερ οὗτός ἐστι, ἐπὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος εὐσεβές ἐστι λογίζεσθαι· ἀλλ' ἐν ἄκρᾳ τῇ τελειότητι, καὶ ἐν ἀκαταλήπτω τη υπεροχῇ θεωρουμένη τοῖς ἐνυπάρχουσιν ἑκάστῃ τῶν ὑποστάσεων ἰδιώμασιν, ἀσύγχυτον, καὶ διακεκρι μένην τὴν διαφορὰν ἔχει. Ἐν μὲν τῇ κατὰ τὸ ἄκτι στον κοινωνίᾳ, τὸ ἀπαράλλακτον ἔχουσα, ἐν δὲ τοῖς ἐξαιρέτοις τῶν ἰδιωμάτων ἑκάστου τὸ ἀκοινώνητον. Ἡ γὰρ ἐπιθεωρουμένη ἑκάστῃ τῶν ὑποστάσεων ἰδιότης, τρανῶς καὶ καθαρῶς τὸ ἕτερον ἀπὸ τοῦ ἑτέ ρου διίστησιν· οἷον ὁ Πατήρ ἄκτιστος εἶναι ὁμολο γεῖται, καὶ ἀγέννητος· οὔτε γὰρ γεγέννηται, οὔτε ἔκτισται. Τοῦτο οὖν τὸ ἄκτιστον, κοινὸν αὐτῷ πρὸς τὸν Υἱόν ἐστι καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ἀλλὰ καὶ ἀγέννητος καὶ Πατήρ· τοῦτο ἔδιόν τι καὶ ἀκοινώνη ὅπερ ἐν οὐδενὶ τῶν ὑπολοίπων καταλαμβάνεται· ὁ δὲ Υἱὸς κατὰ τὸ ἄκτιστον τῷ Πατρὶ, καὶ τῷ Πνεύ ματί συναπτόμενος, ἐν τῷ Υἱὸς, καὶ Μονογενής εἶναί τε καὶ ὀνομάζεσθαι, τὸ ἰδιάζον ἔχει, ὅπερ οὔτε ἐπὶ πάντων Θεοῦ, οὔτε τοῦ ἁγίου Πνεύματός ἐστι. Τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐν τῷ ἀκτίστῳ τῆς φύσεως τὴν κοινωνίαν ἔχον πρὸς Υἱὸν, καὶ Πατέρα, τους ἰδίοις πάλιν γνωρίσμασιν ἀπ' αὐτῶν διακρίνεται. Γνώρισμα γὰρ αὐτοῦ, καὶ σημεῖόν ἐστιν ἰδιαίτατον, τὸ μηδὲν ἐκείνων εἶναι, ἅπερ ιδίως τῷ Πατρὶ, καὶ τῷ Υἱῷ ὁ λόγος ἐνεθεώρησε. Τὸ γὰρ μήτε ἀγεννήτως είναι μήτε μονογενῶς, εἶναι δὲ ὅλως, τὴν ἐξαίρετον αὐτοῦ ἰδιότητα πρὸς τὰ εἰρημένα παρίστησιν. Τῷ γὰρ Πατρὶ κατὰ τὸ ἄκτιστον συναπτόμενον, πάλιν του, διαχωρίζεται· τῇ πρὸς τὸν Υἱὸν κατὰ τὸ ἄκτιστον συν αφείᾳ, καὶ ἐν τῷ τὴν αἰτίαν τῆς ὑπάρξεως ἐκ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἔχειν ἐνούμενον, ἀφίσταται πάλιν ἐν τῷ ἰδιάζοντα· ἐν τῷ μήτε μονογενῶς ἐκ τοῦ Πατρὸς ὑπου στῆναι, καὶ ἐν τῷ δι' αὐτοῦ τοῦ Υἱοῦ πεφηνέναι· πάλιν δὲ τῆς κτίσεως διὰ τοῦ Μονογενοῦς ὑποστάσης, ὡς ἂν μὴ κοινότητά τινα πρὸς ταύτην ἔχειν νομισθῇ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ διὰ τοῦ Υἱοῦ πεφηνέναι ἐν τῷ ἀτρέπτῳ, καὶ ἀναλλοιώτῳ, καὶ ἀπροσδεεῖ τῆς ἑτέ ρωθεν ἀγαθότητος, διακρίνεται τὸ Πνεῦμα ἀπὸ τῆς κτίσεως. Τὸ γὰρ ἄτρεπτον ἡ κτίσις ἐν τῇ φύσει οὐκ (α) S. GREGORI NYSSENI rem et remissionem locum habere in eo, quod virtute excellit. At increata natura procul abest ab hujuscemodi differentia, quippe cui bonitas non est adventitia, neque accepta pulchritudo et ho- nestas ex communione supereminentioris cujusdam pulchritudinis et honestatis ; sed in se, et in na- tura sua hoc quod est, bonum est, et ut bona in- telligitur, fons bonitatis, simplex et uniformis, ex- pers omnis compositionis, etiam adversariorum nostrorum testimonio. Distinctionem vero in eo habet majestati naturæ suæ competentem : non quæ in intensione et remissione consistat, ut vult Eunomius (qui enim existimationem de bonitate imminuit in aliquo, quod de SS. Trinitate eredi- tur, is nihil aliud contendit, quam aliquid con- trarii habitus ei, in quo defectus bonitatis appa- ret, admistum esse; quod vel de unigenito Filio, vel Spiritu sancto cogitare, impietate non caret), sed positam in summa perfectione, et incompre- hensibili excellentia, quæ cujusvis personæ pro- prietatibus inesse cognoscitur, inconfusamque et discreta differentia constantem. Hinc natura divina, in hoc, quod est increatum esse, communione quadam secum immutabiliter convenit; in pecu- liaribus autem singularum personarum proprieta- tibus nulla communione jungitur. Proprietas enim, quæ cuivis hypostasi et personæ divinæ inesse in- telligitur, manifeste et pure alterum ab altero di- stinguit, ut exempli gratia, Pater appellatur increa- tus et ingenitus, neque enim genitus neque crea- tus est. Increatum igitur esse commune habet cum Filio et Spiritu sancto. Sed ingenitum et Patrem esse, hoc proprium est et incommunicabile ; neque in ulla aliarum personarum reperitur. Filius au- tem cum Patre et Spiritu sancto jungitur in eo quod increatus est; quod vero unigenitus Filius et sit et appelletur. id ut proprium sibi vindicat, quod neque de universorum Deo, neque de Spiritu san- cto affirmari potest. Spiritus sanctus communio- nem habet cum Patre et Filio, in hoc, quod est increata natura præditum esse: nihilominus a Patre et Filio propriis suis notionibus distingui- tur. Notio enim illius et signum maxime proprium est, ut nihil eorum sit, quæ Patri et Filio inesse ratio dictat. Nam quod non sit ingenitus et non unigenitus, D et tamen vere sit, hoe ipsius peculiarem proprieta - tem, qua a prædictis distinguitur, repraesentat. Spiri- tus enim Patri conjunctus est, secundum quod uter- que increatus est; rursus ab eo distinguitur, eo quod non est Pater, prout ille est : Filio vero (a) et secundum quod uterque increatus est, et secun- dum quod uterque ex primo principio suam sub- sistentiam habet, conjunctus; distinguitur ab eo sua proprietate, quæ est, quod nec ut unigenitus ex Patre productus est, et quod per ipsum Filium sit manifestatus. Et cum creatura per Filium sit pro- . C Citat hunc locum Bessarion in Orat. dogm. c. 6, et Gennad. Apol. pro Concil. Florent. de Spirits Sancto, secl. 6.

κατ' ἀρετὴν ὑπερέχοντι, χώραν ἔχει. Η δὲ ἄκτι στος φύσις τῆς μὲν τοιαύτης διαφορᾶς πόρρωθεν ἄπεστιν, ἅτε οὐκ ἐπίκτητον ἔχουσα τὸ ἀγαθὸν, οὐδὲ κατὰ μετοχὴν ὑπερκειμένου τινὸς καλοῦ τὸ καλὸν ἐν ἑαυτῇ δεχομένη· ἀλλ' αὐτὸ ὅπερ ἐστὶ τῇ φύσει καὶ ἀγαθὸν οὖσα, καὶ ἀγαθὸν νοουμένη, καὶ ἀγα θοῦ πηγή, ἁπλῆ τε, καὶ μονοειδὴς, καὶ ἀσύνθετος, ὑπὸ τῶν μαχομένων ἡμῖν μαρτυρουμένη. Διαφορὰν δὲ πρὸς ἑαυτὴν ἔχει τῷ μεγαλείῳ τῆς φύσεως πρέπουσαν, οὐ πρὸς τὸ μεῖζον καὶ ἔλαττον θεω- ρουμένην, ὡς ὁ Εὐνόμιος οίεται, ὁ γὰρ τὴν περὶ τοῦ ἀγαθοῦ ἔννοιαν ἐλαττῶν ἔν τινι τῶν ἐν τῇ ἁγία Τριάδι πεπιστευμένων, μεμίχθαι τι τῆς ἐναν τίας ἕξεως τῷ κατὰ τὸ ἀγαθὸν ὑστερουμένῳ πάντως Α τῶν καλῶν, τὸ πλέον, καὶ τὸ ἔλαττον λέγειν ἐν τῷ Β παρασκευάσει· ὅπερ οὔτε ἐπὶ τοῦ Μονογενοῦς, ούτε ἀπ' αὐτοῦ τῷ μὴ Πατήρ εἶναι, καθάπερ οὗτός ἐστι, ἐπὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος εὐσεβές ἐστι λογίζεσθαι· ἀλλ' ἐν ἄκρᾳ τῇ τελειότητι, καὶ ἐν ἀκαταλήπτω τη υπεροχῇ θεωρουμένη τοῖς ἐνυπάρχουσιν ἑκάστῃ τῶν ὑποστάσεων ἰδιώμασιν, ἀσύγχυτον, καὶ διακεκρι μένην τὴν διαφορὰν ἔχει. Ἐν μὲν τῇ κατὰ τὸ ἄκτι στον κοινωνίᾳ, τὸ ἀπαράλλακτον ἔχουσα, ἐν δὲ τοῖς ἐξαιρέτοις τῶν ἰδιωμάτων ἑκάστου τὸ ἀκοινώνητον. Ἡ γὰρ ἐπιθεωρουμένη ἑκάστῃ τῶν ὑποστάσεων ἰδιότης, τρανῶς καὶ καθαρῶς τὸ ἕτερον ἀπὸ τοῦ ἑτέ ρου διίστησιν· οἷον ὁ Πατήρ ἄκτιστος εἶναι ὁμολο γεῖται, καὶ ἀγέννητος· οὔτε γὰρ γεγέννηται, οὔτε ἔκτισται. Τοῦτο οὖν τὸ ἄκτιστον, κοινὸν αὐτῷ πρὸς τὸν Υἱόν ἐστι καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ἀλλὰ καὶ ἀγέννητος καὶ Πατήρ· τοῦτο ἔδιόν τι καὶ ἀκοινώνη ὅπερ ἐν οὐδενὶ τῶν ὑπολοίπων καταλαμβάνεται· ὁ δὲ Υἱὸς κατὰ τὸ ἄκτιστον τῷ Πατρὶ, καὶ τῷ Πνεύ ματί συναπτόμενος, ἐν τῷ Υἱὸς, καὶ Μονογενής εἶναί τε καὶ ὀνομάζεσθαι, τὸ ἰδιάζον ἔχει, ὅπερ οὔτε ἐπὶ πάντων Θεοῦ, οὔτε τοῦ ἁγίου Πνεύματός ἐστι. Τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐν τῷ ἀκτίστῳ τῆς φύσεως τὴν κοινωνίαν ἔχον πρὸς Υἱὸν, καὶ Πατέρα, τους ἰδίοις πάλιν γνωρίσμασιν ἀπ' αὐτῶν διακρίνεται. Γνώρισμα γὰρ αὐτοῦ, καὶ σημεῖόν ἐστιν ἰδιαίτατον, τὸ μηδὲν ἐκείνων εἶναι, ἅπερ ιδίως τῷ Πατρὶ, καὶ τῷ Υἱῷ ὁ λόγος ἐνεθεώρησε. Τὸ γὰρ μήτε ἀγεννήτως είναι μήτε μονογενῶς, εἶναι δὲ ὅλως, τὴν ἐξαίρετον αὐτοῦ ἰδιότητα πρὸς τὰ εἰρημένα παρίστησιν. Τῷ γὰρ Πατρὶ κατὰ τὸ ἄκτιστον συναπτόμενον, πάλιν του, διαχωρίζεται· τῇ πρὸς τὸν Υἱὸν κατὰ τὸ ἄκτιστον συν αφείᾳ, καὶ ἐν τῷ τὴν αἰτίαν τῆς ὑπάρξεως ἐκ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἔχειν ἐνούμενον, ἀφίσταται πάλιν ἐν τῷ ἰδιάζοντα· ἐν τῷ μήτε μονογενῶς ἐκ τοῦ Πατρὸς ὑπου στῆναι, καὶ ἐν τῷ δι' αὐτοῦ τοῦ Υἱοῦ πεφηνέναι· πάλιν δὲ τῆς κτίσεως διὰ τοῦ Μονογενοῦς ὑποστάσης, ὡς ἂν μὴ κοινότητά τινα πρὸς ταύτην ἔχειν νομισθῇ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ διὰ τοῦ Υἱοῦ πεφηνέναι ἐν τῷ ἀτρέπτῳ, καὶ ἀναλλοιώτῳ, καὶ ἀπροσδεεῖ τῆς ἑτέ ρωθεν ἀγαθότητος, διακρίνεται τὸ Πνεῦμα ἀπὸ τῆς κτίσεως. Τὸ γὰρ ἄτρεπτον ἡ κτίσις ἐν τῇ φύσει οὐκ (α) S. GREGORI NYSSENI rem et remissionem locum habere in eo, quod virtute excellit. At increata natura procul abest ab hujuscemodi differentia, quippe cui bonitas non est adventitia, neque accepta pulchritudo et ho- nestas ex communione supereminentioris cujusdam pulchritudinis et honestatis ; sed in se, et in na- tura sua hoc quod est, bonum est, et ut bona in- telligitur, fons bonitatis, simplex et uniformis, ex- pers omnis compositionis, etiam adversariorum nostrorum testimonio. Distinctionem vero in eo habet majestati naturæ suæ competentem : non quæ in intensione et remissione consistat, ut vult Eunomius (qui enim existimationem de bonitate imminuit in aliquo, quod de SS. Trinitate eredi- tur, is nihil aliud contendit, quam aliquid con- trarii habitus ei, in quo defectus bonitatis appa- ret, admistum esse; quod vel de unigenito Filio, vel Spiritu sancto cogitare, impietate non caret), sed positam in summa perfectione, et incompre- hensibili excellentia, quæ cujusvis personæ pro- prietatibus inesse cognoscitur, inconfusamque et discreta differentia constantem. Hinc natura divina, in hoc, quod est increatum esse, communione quadam secum immutabiliter convenit; in pecu- liaribus autem singularum personarum proprieta- tibus nulla communione jungitur. Proprietas enim, quæ cuivis hypostasi et personæ divinæ inesse in- telligitur, manifeste et pure alterum ab altero di- stinguit, ut exempli gratia, Pater appellatur increa- tus et ingenitus, neque enim genitus neque crea- tus est. Increatum igitur esse commune habet cum Filio et Spiritu sancto. Sed ingenitum et Patrem esse, hoc proprium est et incommunicabile ; neque in ulla aliarum personarum reperitur. Filius au- tem cum Patre et Spiritu sancto jungitur in eo quod increatus est; quod vero unigenitus Filius et sit et appelletur. id ut proprium sibi vindicat, quod neque de universorum Deo, neque de Spiritu san- cto affirmari potest. Spiritus sanctus communio- nem habet cum Patre et Filio, in hoc, quod est increata natura præditum esse: nihilominus a Patre et Filio propriis suis notionibus distingui- tur. Notio enim illius et signum maxime proprium est, ut nihil eorum sit, quæ Patri et Filio inesse ratio dictat. Nam quod non sit ingenitus et non unigenitus, D et tamen vere sit, hoe ipsius peculiarem proprieta - tem, qua a prædictis distinguitur, repraesentat. Spiri- tus enim Patri conjunctus est, secundum quod uter- que increatus est; rursus ab eo distinguitur, eo quod non est Pater, prout ille est : Filio vero (a) et secundum quod uterque increatus est, et secun- dum quod uterque ex primo principio suam sub- sistentiam habet, conjunctus; distinguitur ab eo sua proprietate, quæ est, quod nec ut unigenitus ex Patre productus est, et quod per ipsum Filium sit manifestatus. Et cum creatura per Filium sit pro- . C Citat hunc locum Bessarion in Orat. dogm. c. 6, et Gennad. Apol. pro Concil. Florent. de Spirits Sancto, secl. 6.

κατ' ἀρετὴν ὑπερέχοντι, χώραν ἔχει. Η δὲ ἄκτι στος φύσις τῆς μὲν τοιαύτης διαφορᾶς πόρρωθεν ἄπεστιν, ἅτε οὐκ ἐπίκτητον ἔχουσα τὸ ἀγαθὸν, οὐδὲ κατὰ μετοχὴν ὑπερκειμένου τινὸς καλοῦ τὸ καλὸν ἐν ἑαυτῇ δεχομένη· ἀλλ' αὐτὸ ὅπερ ἐστὶ τῇ φύσει καὶ ἀγαθὸν οὖσα, καὶ ἀγαθὸν νοουμένη, καὶ ἀγα θοῦ πηγή, ἁπλῆ τε, καὶ μονοειδὴς, καὶ ἀσύνθετος, ὑπὸ τῶν μαχομένων ἡμῖν μαρτυρουμένη. Διαφορὰν δὲ πρὸς ἑαυτὴν ἔχει τῷ μεγαλείῳ τῆς φύσεως πρέπουσαν, οὐ πρὸς τὸ μεῖζον καὶ ἔλαττον θεω- ρουμένην, ὡς ὁ Εὐνόμιος οίεται, ὁ γὰρ τὴν περὶ τοῦ ἀγαθοῦ ἔννοιαν ἐλαττῶν ἔν τινι τῶν ἐν τῇ ἁγία Τριάδι πεπιστευμένων, μεμίχθαι τι τῆς ἐναν τίας ἕξεως τῷ κατὰ τὸ ἀγαθὸν ὑστερουμένῳ πάντως Α τῶν καλῶν, τὸ πλέον, καὶ τὸ ἔλαττον λέγειν ἐν τῷ Β παρασκευάσει· ὅπερ οὔτε ἐπὶ τοῦ Μονογενοῦς, ούτε ἀπ' αὐτοῦ τῷ μὴ Πατήρ εἶναι, καθάπερ οὗτός ἐστι, ἐπὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος εὐσεβές ἐστι λογίζεσθαι· ἀλλ' ἐν ἄκρᾳ τῇ τελειότητι, καὶ ἐν ἀκαταλήπτω τη υπεροχῇ θεωρουμένη τοῖς ἐνυπάρχουσιν ἑκάστῃ τῶν ὑποστάσεων ἰδιώμασιν, ἀσύγχυτον, καὶ διακεκρι μένην τὴν διαφορὰν ἔχει. Ἐν μὲν τῇ κατὰ τὸ ἄκτι στον κοινωνίᾳ, τὸ ἀπαράλλακτον ἔχουσα, ἐν δὲ τοῖς ἐξαιρέτοις τῶν ἰδιωμάτων ἑκάστου τὸ ἀκοινώνητον. Ἡ γὰρ ἐπιθεωρουμένη ἑκάστῃ τῶν ὑποστάσεων ἰδιότης, τρανῶς καὶ καθαρῶς τὸ ἕτερον ἀπὸ τοῦ ἑτέ ρου διίστησιν· οἷον ὁ Πατήρ ἄκτιστος εἶναι ὁμολο γεῖται, καὶ ἀγέννητος· οὔτε γὰρ γεγέννηται, οὔτε ἔκτισται. Τοῦτο οὖν τὸ ἄκτιστον, κοινὸν αὐτῷ πρὸς τὸν Υἱόν ἐστι καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ἀλλὰ καὶ ἀγέννητος καὶ Πατήρ· τοῦτο ἔδιόν τι καὶ ἀκοινώνη ὅπερ ἐν οὐδενὶ τῶν ὑπολοίπων καταλαμβάνεται· ὁ δὲ Υἱὸς κατὰ τὸ ἄκτιστον τῷ Πατρὶ, καὶ τῷ Πνεύ ματί συναπτόμενος, ἐν τῷ Υἱὸς, καὶ Μονογενής εἶναί τε καὶ ὀνομάζεσθαι, τὸ ἰδιάζον ἔχει, ὅπερ οὔτε ἐπὶ πάντων Θεοῦ, οὔτε τοῦ ἁγίου Πνεύματός ἐστι. Τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐν τῷ ἀκτίστῳ τῆς φύσεως τὴν κοινωνίαν ἔχον πρὸς Υἱὸν, καὶ Πατέρα, τους ἰδίοις πάλιν γνωρίσμασιν ἀπ' αὐτῶν διακρίνεται. Γνώρισμα γὰρ αὐτοῦ, καὶ σημεῖόν ἐστιν ἰδιαίτατον, τὸ μηδὲν ἐκείνων εἶναι, ἅπερ ιδίως τῷ Πατρὶ, καὶ τῷ Υἱῷ ὁ λόγος ἐνεθεώρησε. Τὸ γὰρ μήτε ἀγεννήτως είναι μήτε μονογενῶς, εἶναι δὲ ὅλως, τὴν ἐξαίρετον αὐτοῦ ἰδιότητα πρὸς τὰ εἰρημένα παρίστησιν. Τῷ γὰρ Πατρὶ κατὰ τὸ ἄκτιστον συναπτόμενον, πάλιν του, διαχωρίζεται· τῇ πρὸς τὸν Υἱὸν κατὰ τὸ ἄκτιστον συν αφείᾳ, καὶ ἐν τῷ τὴν αἰτίαν τῆς ὑπάρξεως ἐκ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἔχειν ἐνούμενον, ἀφίσταται πάλιν ἐν τῷ ἰδιάζοντα· ἐν τῷ μήτε μονογενῶς ἐκ τοῦ Πατρὸς ὑπου στῆναι, καὶ ἐν τῷ δι' αὐτοῦ τοῦ Υἱοῦ πεφηνέναι· πάλιν δὲ τῆς κτίσεως διὰ τοῦ Μονογενοῦς ὑποστάσης, ὡς ἂν μὴ κοινότητά τινα πρὸς ταύτην ἔχειν νομισθῇ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ διὰ τοῦ Υἱοῦ πεφηνέναι ἐν τῷ ἀτρέπτῳ, καὶ ἀναλλοιώτῳ, καὶ ἀπροσδεεῖ τῆς ἑτέ ρωθεν ἀγαθότητος, διακρίνεται τὸ Πνεῦμα ἀπὸ τῆς κτίσεως. Τὸ γὰρ ἄτρεπτον ἡ κτίσις ἐν τῇ φύσει οὐκ (α) S. GREGORI NYSSENI rem et remissionem locum habere in eo, quod virtute excellit. At increata natura procul abest ab hujuscemodi differentia, quippe cui bonitas non est adventitia, neque accepta pulchritudo et ho- nestas ex communione supereminentioris cujusdam pulchritudinis et honestatis ; sed in se, et in na- tura sua hoc quod est, bonum est, et ut bona in- telligitur, fons bonitatis, simplex et uniformis, ex- pers omnis compositionis, etiam adversariorum nostrorum testimonio. Distinctionem vero in eo habet majestati naturæ suæ competentem : non quæ in intensione et remissione consistat, ut vult Eunomius (qui enim existimationem de bonitate imminuit in aliquo, quod de SS. Trinitate eredi- tur, is nihil aliud contendit, quam aliquid con- trarii habitus ei, in quo defectus bonitatis appa- ret, admistum esse; quod vel de unigenito Filio, vel Spiritu sancto cogitare, impietate non caret), sed positam in summa perfectione, et incompre- hensibili excellentia, quæ cujusvis personæ pro- prietatibus inesse cognoscitur, inconfusamque et discreta differentia constantem. Hinc natura divina, in hoc, quod est increatum esse, communione quadam secum immutabiliter convenit; in pecu- liaribus autem singularum personarum proprieta- tibus nulla communione jungitur. Proprietas enim, quæ cuivis hypostasi et personæ divinæ inesse in- telligitur, manifeste et pure alterum ab altero di- stinguit, ut exempli gratia, Pater appellatur increa- tus et ingenitus, neque enim genitus neque crea- tus est. Increatum igitur esse commune habet cum Filio et Spiritu sancto. Sed ingenitum et Patrem esse, hoc proprium est et incommunicabile ; neque in ulla aliarum personarum reperitur. Filius au- tem cum Patre et Spiritu sancto jungitur in eo quod increatus est; quod vero unigenitus Filius et sit et appelletur. id ut proprium sibi vindicat, quod neque de universorum Deo, neque de Spiritu san- cto affirmari potest. Spiritus sanctus communio- nem habet cum Patre et Filio, in hoc, quod est increata natura præditum esse: nihilominus a Patre et Filio propriis suis notionibus distingui- tur. Notio enim illius et signum maxime proprium est, ut nihil eorum sit, quæ Patri et Filio inesse ratio dictat. Nam quod non sit ingenitus et non unigenitus, D et tamen vere sit, hoe ipsius peculiarem proprieta - tem, qua a prædictis distinguitur, repraesentat. Spiri- tus enim Patri conjunctus est, secundum quod uter- que increatus est; rursus ab eo distinguitur, eo quod non est Pater, prout ille est : Filio vero (a) et secundum quod uterque increatus est, et secun- dum quod uterque ex primo principio suam sub- sistentiam habet, conjunctus; distinguitur ab eo sua proprietate, quæ est, quod nec ut unigenitus ex Patre productus est, et quod per ipsum Filium sit manifestatus. Et cum creatura per Filium sit pro- . C Citat hunc locum Bessarion in Orat. dogm. c. 6, et Gennad. Apol. pro Concil. Florent. de Spirits Sancto, secl. 6.

ἑωσφόρου τὴν Α ἔχει, καθώς φησιν ἡ Γραφή, τοῦ πτῶσιν διηγουμένη, περὶ οὗ καὶ ὁ Κύριος ἀποκα λύπτων τοῖς μαθηταῖς τὰ μυστήρια ἔλεγεν· Ἐθεώ ρουν τον Σατανᾶν, ὡς ἀστραπὴν πεσόντα ἐκ τοῦ οὐρανοῦ. Δι' ὧν δὲ τῆς κτίσεως ἀφέσταται, διὰ τῶν αὐτῶν τούτων πρὸς τὸν Πατέρα τε καὶ Υἱὸν ἔχει τὴν οἰκειότητα. Εἷς γὰρ καὶ ὁ αὐτὸς ἐπὶ τῶν κατὰ φύσιν ἀνεπιδέκτων τοῦ χείρονος, ὁ τοῦ ἀτρέπτου, καὶ ἀναλλοιώτου λόγος. 4+ Τούτων δὲ ἡμῖν οὕτω προειρημένων, καιρὸς ἂν εἴη λοιπὸν καὶ τὸν τῶν ἐναντίων κατεξετάσαι λόγον. Ανάγκη, φησί, μείζους τε καὶ ἐλάττους τὰς οὐσίας εἶναι ἐν τῇ περὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος τεχνολογία. Σκοπήσωμεν τοίνυν κατά τίνα διάνοιαν ἐπινοεῖ τῆς τοιαύτης διαφορᾶς τὴν ἀνάγκην· πότερον σωματικής τινος γενομένης τῆς πρὸς ἄλληλα τῶν παραμετρουμένων συγκρίσεως, ή κατὰ τὸ νοητὸν ἐν τῷ κατ' ἀρετὴν ὑπερβάλλοντι, καὶ ἐνδέοντι θεωρουμένης, ἢ κατὰ τὴν οὐσίαν αὐτήν; Αλλ' ἐπὶ μὲν τῆς οὐσίας ἐδείχθη παρὰ τῶν τὰ τοιαῦτα φιλοσοφεῖν εἰδότων, μηδεμίαν δύνασθαι δια φορὰν ἐννοήσας, ἐάν τις αὐτὴν ψιλώσας, καὶ ἀπο- γυμνώσας τῶν ἐπιθεωρουμένων ποιοτήτων τε καὶ ἰδιωμάτων αὐτὴν, ἐφ' ἑαυτῆς ἐξετάζῃ, κατὰ τὸν τοῦ εἶναι λόγον· ἐπιτάσει δὲ καὶ ὑφέσει τῆς ἀρετῆς τὴν τοιαύτην διαφορὰν ἐννοεῖν περὶ τοῦ Μονογενοῦς καὶ τοῦ Πνεύματος, καὶ διὰ τοῦτο μεταπτωτὴν ἀναγ- καίως ἐφ' ἑκάτερα τὴν φύσιν αὐτῶν ὑποτίθεσθαι, ὡς δεκτικὴν οὖσαν επίσης τῶν ἐναντίων, καὶ ἐν μεθορίῳ καλοῦ τε καὶ τοῦ ἐναντίου κειμένην, τῆς ἐσχάτης ἀσεβείας ἐστίν. "Αλλο γάρ τι εἶναι αὐτὴν κατὰ τὸν ἴδιον λόγον, καὶ ἄλλο τι γίνεσθαι τῇ μετουσίᾳ τοῦ καλοῦ, καὶ τοῦ χείρονος, ὁ ταῦτα λέγων κατασκευά- σε:· οἷον ἐπὶ τοῦ σιδήρου συμβαίνει· ὃς ἐπὶ πλεῖον μὲν τῷ πυρὶ καθομιλήσας, τὴν ποιότητα του θερμοῦ ὑποδύεται, μένων ἐν τῷ σίδηρος εἶναι· εἰ δὲ ἐν χιόνι γένοιτο, ἢ κρυστάλλῳ, μεταβάλλει πρὸς τὸ ἐπικρα τοῦν τὴν ποιότητα, τὸ ψυχρὸν τῆς χιόνος τοῖς ἰδίοις μορίοις ἀναδεξάμενος. @ Ὥσπερ οὖν οὐκ ἐκ τῆς ἐπιθεωρουμένης τῷ σιδήρῳ. απότητος τὴν ὕλην προσαγορεύομεν· οὐ γὰρ πῦρ αὐτὸν, ἢ κρύσταλλον ὀνομάζομεν τὸν ἑνὶ τούτων που τοιωμένον· οὕτως εἰ δοθείη, κατὰ τὸν τῶν ἀσεβῶν λόγον, ἐπὶ τῆς ζωοποιοῦ δυνάμεως, μὴ κατ' οὐσίαν ἐνυπάρχειν αὐτῇ τὸ ἀγαθόν· ἀλλ' ἐκ μετουσίας προσ γίνεσθαι· οὐκέτι ἐκ τῆς τοῦ ἀγαθοῦ προσηγορίας κυρίως ὀνομασθήσεται. Αλλά τι ἕτερον ἐννοεῖν ἡ τοιαύτη ὑπόληψις ἀναγκάσει, ὡς μήτε ἀϊδίως αὐτῷ τὸ ἀγαθὸν ἐνθεωρεῖσθαι, μήτε αὐτὸ, ὅπερ ἐστὶν, ἐν τῇ τοῦ ἀγαθοῦ φύσει καταλαμβάνεσθαι· ἀλλ' ὡς καὶ ποτὲ μὴ ἐν ἐν αὐτῇ τὸ ἀγαθὸν, καὶ ποτὲ μή ἐσόμενον. Εἰ γὰρ τῷ μετέχειν τοῦ κρείττονος ἀγαθὰ γίνεται, δῆλον ὅτι πρὸ τῆς μετουσίας τοιαῦτα οὐκ ἦν. Καὶ εἰ ἄλλο τι δντά τῇ παρουσίᾳ τοῦ ἀγα • CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. dueta, ne quis putet aliquid commune esse Spiritut et creaturæ, propterea quod dicitur per Filium manifestatus: immutabilitate et immobilitate a creatura distinguitur. Nam creatura ex sua natura non est immutabilis, ut Scriptura testatur casum Luciferi enarrans : de quo Dominus quoque ex- plicans discipulis suis mysteria, aiebat: Vidi Sa- tanam tanquam fulgur cadentem ex cœlo. Quibus antem a creaturis differt, his ipsis cum Patre et Filio cognationem habet, una enim eademque immutabilitatis et invariabilitatis ratio est in omni- B bus illis, quæ natura sua deterioris non sunt capacia. D Isa. XIV, 12. us Luc. x, 18. His ita explanatis, tempus flagitare videtur, ut reliquam adversariorum orationem examinemus. Necessarium, inquit, est majores et minores esse Fili et Spiritus saneti substantias. Hoc asserit, in sua de Filio et Spiritu sancto dissertatione. Vi- deamus igitur, quo sensu hanc diversitatis hujus- modi necessitatem mente concipiat; num corporea quadam collatione facta eorum, quæ inter se com mensurantur, an instituta comparatione secundum intelligentiam in excessu vel defectu virtutis, an rerum substantiis; sed ab his, qui hoc accuratius perscrutantur, demonstratnm est, nullam ejusce- modi differentiam reperiri in substantia, si quis eam nude et per se, secundum essentiæ suæ ra- tionem, et ab omnibus qualitatibus et proprieta- tibus sejunctam consideret. At vero intensione et remissione virtutis et potentiæ hujusmodi diffe- rentiam, in unigenite Filo et Spiritu sancto de- finire velle, et ob hoc asserere, quod præditi sint matura, quæ mutatione faeta, ad utraque trans- ferri queat, ita ut ex aquo contrariorum capax sit constituta in confinio bonitatis, ejusque quod buie adversatur: extremæ cujusdam impietatis argumentum est. Aliud enim illam esse secundum propriam suam rationem, et aliud illam participa- tione bonitatis fieri, is, qui talia tradit persuadere conatur: ut in ferro accidit, quod in igne diu reli- ctum, caloris qualitatem induit, sed tamen ferrum manet ; si vero injiciatur nivi vel glaciei, tunc qua- litatem suam valentiore nivis frigore commutat, idque intra partes suas recipit. Quemadmodum igitur non ex impressa ferro qua- litate materiam denominamus, neque ignem vel glaciem vocamus, eo quod alterutrius qualitatibus affectum sit : ita si concedatur, ut impii volunt, in vivificatrice illa potestate, non ex natura boni- tatem inesse, sed ex participatione ipsi accidere: non sortietur proprie nominationem ex bonitate, sed necessario cogemur, aliud quiddam animo et cogitatione efformare: ab æterno videlicet bonita- tem ei neque competere, neque naturam ejus et essentiam, et hoc ipsum quod est, in bonitate consistere, quasi aliquando bonitate caruerit, ea- demque etiam futuris temporibus aliquando cari- tura sit. Si enim communione boni, in bonis nu- merantur Filius et Spiritus sanctus, clarum est,

ἑωσφόρου τὴν Α ἔχει, καθώς φησιν ἡ Γραφή, τοῦ πτῶσιν διηγουμένη, περὶ οὗ καὶ ὁ Κύριος ἀποκα λύπτων τοῖς μαθηταῖς τὰ μυστήρια ἔλεγεν· Ἐθεώ ρουν τον Σατανᾶν, ὡς ἀστραπὴν πεσόντα ἐκ τοῦ οὐρανοῦ. Δι' ὧν δὲ τῆς κτίσεως ἀφέσταται, διὰ τῶν αὐτῶν τούτων πρὸς τὸν Πατέρα τε καὶ Υἱὸν ἔχει τὴν οἰκειότητα. Εἷς γὰρ καὶ ὁ αὐτὸς ἐπὶ τῶν κατὰ φύσιν ἀνεπιδέκτων τοῦ χείρονος, ὁ τοῦ ἀτρέπτου, καὶ ἀναλλοιώτου λόγος. 4+ Τούτων δὲ ἡμῖν οὕτω προειρημένων, καιρὸς ἂν εἴη λοιπὸν καὶ τὸν τῶν ἐναντίων κατεξετάσαι λόγον. Ανάγκη, φησί, μείζους τε καὶ ἐλάττους τὰς οὐσίας εἶναι ἐν τῇ περὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος τεχνολογία. Σκοπήσωμεν τοίνυν κατά τίνα διάνοιαν ἐπινοεῖ τῆς τοιαύτης διαφορᾶς τὴν ἀνάγκην· πότερον σωματικής τινος γενομένης τῆς πρὸς ἄλληλα τῶν παραμετρουμένων συγκρίσεως, ή κατὰ τὸ νοητὸν ἐν τῷ κατ' ἀρετὴν ὑπερβάλλοντι, καὶ ἐνδέοντι θεωρουμένης, ἢ κατὰ τὴν οὐσίαν αὐτήν; Αλλ' ἐπὶ μὲν τῆς οὐσίας ἐδείχθη παρὰ τῶν τὰ τοιαῦτα φιλοσοφεῖν εἰδότων, μηδεμίαν δύνασθαι δια φορὰν ἐννοήσας, ἐάν τις αὐτὴν ψιλώσας, καὶ ἀπο- γυμνώσας τῶν ἐπιθεωρουμένων ποιοτήτων τε καὶ ἰδιωμάτων αὐτὴν, ἐφ' ἑαυτῆς ἐξετάζῃ, κατὰ τὸν τοῦ εἶναι λόγον· ἐπιτάσει δὲ καὶ ὑφέσει τῆς ἀρετῆς τὴν τοιαύτην διαφορὰν ἐννοεῖν περὶ τοῦ Μονογενοῦς καὶ τοῦ Πνεύματος, καὶ διὰ τοῦτο μεταπτωτὴν ἀναγ- καίως ἐφ' ἑκάτερα τὴν φύσιν αὐτῶν ὑποτίθεσθαι, ὡς δεκτικὴν οὖσαν επίσης τῶν ἐναντίων, καὶ ἐν μεθορίῳ καλοῦ τε καὶ τοῦ ἐναντίου κειμένην, τῆς ἐσχάτης ἀσεβείας ἐστίν. "Αλλο γάρ τι εἶναι αὐτὴν κατὰ τὸν ἴδιον λόγον, καὶ ἄλλο τι γίνεσθαι τῇ μετουσίᾳ τοῦ καλοῦ, καὶ τοῦ χείρονος, ὁ ταῦτα λέγων κατασκευά- σε:· οἷον ἐπὶ τοῦ σιδήρου συμβαίνει· ὃς ἐπὶ πλεῖον μὲν τῷ πυρὶ καθομιλήσας, τὴν ποιότητα του θερμοῦ ὑποδύεται, μένων ἐν τῷ σίδηρος εἶναι· εἰ δὲ ἐν χιόνι γένοιτο, ἢ κρυστάλλῳ, μεταβάλλει πρὸς τὸ ἐπικρα τοῦν τὴν ποιότητα, τὸ ψυχρὸν τῆς χιόνος τοῖς ἰδίοις μορίοις ἀναδεξάμενος. @ Ὥσπερ οὖν οὐκ ἐκ τῆς ἐπιθεωρουμένης τῷ σιδήρῳ. απότητος τὴν ὕλην προσαγορεύομεν· οὐ γὰρ πῦρ αὐτὸν, ἢ κρύσταλλον ὀνομάζομεν τὸν ἑνὶ τούτων που τοιωμένον· οὕτως εἰ δοθείη, κατὰ τὸν τῶν ἀσεβῶν λόγον, ἐπὶ τῆς ζωοποιοῦ δυνάμεως, μὴ κατ' οὐσίαν ἐνυπάρχειν αὐτῇ τὸ ἀγαθόν· ἀλλ' ἐκ μετουσίας προσ γίνεσθαι· οὐκέτι ἐκ τῆς τοῦ ἀγαθοῦ προσηγορίας κυρίως ὀνομασθήσεται. Αλλά τι ἕτερον ἐννοεῖν ἡ τοιαύτη ὑπόληψις ἀναγκάσει, ὡς μήτε ἀϊδίως αὐτῷ τὸ ἀγαθὸν ἐνθεωρεῖσθαι, μήτε αὐτὸ, ὅπερ ἐστὶν, ἐν τῇ τοῦ ἀγαθοῦ φύσει καταλαμβάνεσθαι· ἀλλ' ὡς καὶ ποτὲ μὴ ἐν ἐν αὐτῇ τὸ ἀγαθὸν, καὶ ποτὲ μή ἐσόμενον. Εἰ γὰρ τῷ μετέχειν τοῦ κρείττονος ἀγαθὰ γίνεται, δῆλον ὅτι πρὸ τῆς μετουσίας τοιαῦτα οὐκ ἦν. Καὶ εἰ ἄλλο τι δντά τῇ παρουσίᾳ τοῦ ἀγα • CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. dueta, ne quis putet aliquid commune esse Spiritut et creaturæ, propterea quod dicitur per Filium manifestatus: immutabilitate et immobilitate a creatura distinguitur. Nam creatura ex sua natura non est immutabilis, ut Scriptura testatur casum Luciferi enarrans : de quo Dominus quoque ex- plicans discipulis suis mysteria, aiebat: Vidi Sa- tanam tanquam fulgur cadentem ex cœlo. Quibus antem a creaturis differt, his ipsis cum Patre et Filio cognationem habet, una enim eademque immutabilitatis et invariabilitatis ratio est in omni- B bus illis, quæ natura sua deterioris non sunt capacia. D Isa. XIV, 12. us Luc. x, 18. His ita explanatis, tempus flagitare videtur, ut reliquam adversariorum orationem examinemus. Necessarium, inquit, est majores et minores esse Fili et Spiritus saneti substantias. Hoc asserit, in sua de Filio et Spiritu sancto dissertatione. Vi- deamus igitur, quo sensu hanc diversitatis hujus- modi necessitatem mente concipiat; num corporea quadam collatione facta eorum, quæ inter se com mensurantur, an instituta comparatione secundum intelligentiam in excessu vel defectu virtutis, an rerum substantiis; sed ab his, qui hoc accuratius perscrutantur, demonstratnm est, nullam ejusce- modi differentiam reperiri in substantia, si quis eam nude et per se, secundum essentiæ suæ ra- tionem, et ab omnibus qualitatibus et proprieta- tibus sejunctam consideret. At vero intensione et remissione virtutis et potentiæ hujusmodi diffe- rentiam, in unigenite Filo et Spiritu sancto de- finire velle, et ob hoc asserere, quod præditi sint matura, quæ mutatione faeta, ad utraque trans- ferri queat, ita ut ex aquo contrariorum capax sit constituta in confinio bonitatis, ejusque quod buie adversatur: extremæ cujusdam impietatis argumentum est. Aliud enim illam esse secundum propriam suam rationem, et aliud illam participa- tione bonitatis fieri, is, qui talia tradit persuadere conatur: ut in ferro accidit, quod in igne diu reli- ctum, caloris qualitatem induit, sed tamen ferrum manet ; si vero injiciatur nivi vel glaciei, tunc qua- litatem suam valentiore nivis frigore commutat, idque intra partes suas recipit. Quemadmodum igitur non ex impressa ferro qua- litate materiam denominamus, neque ignem vel glaciem vocamus, eo quod alterutrius qualitatibus affectum sit : ita si concedatur, ut impii volunt, in vivificatrice illa potestate, non ex natura boni- tatem inesse, sed ex participatione ipsi accidere: non sortietur proprie nominationem ex bonitate, sed necessario cogemur, aliud quiddam animo et cogitatione efformare: ab æterno videlicet bonita- tem ei neque competere, neque naturam ejus et essentiam, et hoc ipsum quod est, in bonitate consistere, quasi aliquando bonitate caruerit, ea- demque etiam futuris temporibus aliquando cari- tura sit. Si enim communione boni, in bonis nu- merantur Filius et Spiritus sanctus, clarum est,

ἑωσφόρου τὴν Α ἔχει, καθώς φησιν ἡ Γραφή, τοῦ πτῶσιν διηγουμένη, περὶ οὗ καὶ ὁ Κύριος ἀποκα λύπτων τοῖς μαθηταῖς τὰ μυστήρια ἔλεγεν· Ἐθεώ ρουν τον Σατανᾶν, ὡς ἀστραπὴν πεσόντα ἐκ τοῦ οὐρανοῦ. Δι' ὧν δὲ τῆς κτίσεως ἀφέσταται, διὰ τῶν αὐτῶν τούτων πρὸς τὸν Πατέρα τε καὶ Υἱὸν ἔχει τὴν οἰκειότητα. Εἷς γὰρ καὶ ὁ αὐτὸς ἐπὶ τῶν κατὰ φύσιν ἀνεπιδέκτων τοῦ χείρονος, ὁ τοῦ ἀτρέπτου, καὶ ἀναλλοιώτου λόγος. 4+ Τούτων δὲ ἡμῖν οὕτω προειρημένων, καιρὸς ἂν εἴη λοιπὸν καὶ τὸν τῶν ἐναντίων κατεξετάσαι λόγον. Ανάγκη, φησί, μείζους τε καὶ ἐλάττους τὰς οὐσίας εἶναι ἐν τῇ περὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος τεχνολογία. Σκοπήσωμεν τοίνυν κατά τίνα διάνοιαν ἐπινοεῖ τῆς τοιαύτης διαφορᾶς τὴν ἀνάγκην· πότερον σωματικής τινος γενομένης τῆς πρὸς ἄλληλα τῶν παραμετρουμένων συγκρίσεως, ή κατὰ τὸ νοητὸν ἐν τῷ κατ' ἀρετὴν ὑπερβάλλοντι, καὶ ἐνδέοντι θεωρουμένης, ἢ κατὰ τὴν οὐσίαν αὐτήν; Αλλ' ἐπὶ μὲν τῆς οὐσίας ἐδείχθη παρὰ τῶν τὰ τοιαῦτα φιλοσοφεῖν εἰδότων, μηδεμίαν δύνασθαι δια φορὰν ἐννοήσας, ἐάν τις αὐτὴν ψιλώσας, καὶ ἀπο- γυμνώσας τῶν ἐπιθεωρουμένων ποιοτήτων τε καὶ ἰδιωμάτων αὐτὴν, ἐφ' ἑαυτῆς ἐξετάζῃ, κατὰ τὸν τοῦ εἶναι λόγον· ἐπιτάσει δὲ καὶ ὑφέσει τῆς ἀρετῆς τὴν τοιαύτην διαφορὰν ἐννοεῖν περὶ τοῦ Μονογενοῦς καὶ τοῦ Πνεύματος, καὶ διὰ τοῦτο μεταπτωτὴν ἀναγ- καίως ἐφ' ἑκάτερα τὴν φύσιν αὐτῶν ὑποτίθεσθαι, ὡς δεκτικὴν οὖσαν επίσης τῶν ἐναντίων, καὶ ἐν μεθορίῳ καλοῦ τε καὶ τοῦ ἐναντίου κειμένην, τῆς ἐσχάτης ἀσεβείας ἐστίν. "Αλλο γάρ τι εἶναι αὐτὴν κατὰ τὸν ἴδιον λόγον, καὶ ἄλλο τι γίνεσθαι τῇ μετουσίᾳ τοῦ καλοῦ, καὶ τοῦ χείρονος, ὁ ταῦτα λέγων κατασκευά- σε:· οἷον ἐπὶ τοῦ σιδήρου συμβαίνει· ὃς ἐπὶ πλεῖον μὲν τῷ πυρὶ καθομιλήσας, τὴν ποιότητα του θερμοῦ ὑποδύεται, μένων ἐν τῷ σίδηρος εἶναι· εἰ δὲ ἐν χιόνι γένοιτο, ἢ κρυστάλλῳ, μεταβάλλει πρὸς τὸ ἐπικρα τοῦν τὴν ποιότητα, τὸ ψυχρὸν τῆς χιόνος τοῖς ἰδίοις μορίοις ἀναδεξάμενος. @ Ὥσπερ οὖν οὐκ ἐκ τῆς ἐπιθεωρουμένης τῷ σιδήρῳ. απότητος τὴν ὕλην προσαγορεύομεν· οὐ γὰρ πῦρ αὐτὸν, ἢ κρύσταλλον ὀνομάζομεν τὸν ἑνὶ τούτων που τοιωμένον· οὕτως εἰ δοθείη, κατὰ τὸν τῶν ἀσεβῶν λόγον, ἐπὶ τῆς ζωοποιοῦ δυνάμεως, μὴ κατ' οὐσίαν ἐνυπάρχειν αὐτῇ τὸ ἀγαθόν· ἀλλ' ἐκ μετουσίας προσ γίνεσθαι· οὐκέτι ἐκ τῆς τοῦ ἀγαθοῦ προσηγορίας κυρίως ὀνομασθήσεται. Αλλά τι ἕτερον ἐννοεῖν ἡ τοιαύτη ὑπόληψις ἀναγκάσει, ὡς μήτε ἀϊδίως αὐτῷ τὸ ἀγαθὸν ἐνθεωρεῖσθαι, μήτε αὐτὸ, ὅπερ ἐστὶν, ἐν τῇ τοῦ ἀγαθοῦ φύσει καταλαμβάνεσθαι· ἀλλ' ὡς καὶ ποτὲ μὴ ἐν ἐν αὐτῇ τὸ ἀγαθὸν, καὶ ποτὲ μή ἐσόμενον. Εἰ γὰρ τῷ μετέχειν τοῦ κρείττονος ἀγαθὰ γίνεται, δῆλον ὅτι πρὸ τῆς μετουσίας τοιαῦτα οὐκ ἦν. Καὶ εἰ ἄλλο τι δντά τῇ παρουσίᾳ τοῦ ἀγα • CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. dueta, ne quis putet aliquid commune esse Spiritut et creaturæ, propterea quod dicitur per Filium manifestatus: immutabilitate et immobilitate a creatura distinguitur. Nam creatura ex sua natura non est immutabilis, ut Scriptura testatur casum Luciferi enarrans : de quo Dominus quoque ex- plicans discipulis suis mysteria, aiebat: Vidi Sa- tanam tanquam fulgur cadentem ex cœlo. Quibus antem a creaturis differt, his ipsis cum Patre et Filio cognationem habet, una enim eademque immutabilitatis et invariabilitatis ratio est in omni- B bus illis, quæ natura sua deterioris non sunt capacia. D Isa. XIV, 12. us Luc. x, 18. His ita explanatis, tempus flagitare videtur, ut reliquam adversariorum orationem examinemus. Necessarium, inquit, est majores et minores esse Fili et Spiritus saneti substantias. Hoc asserit, in sua de Filio et Spiritu sancto dissertatione. Vi- deamus igitur, quo sensu hanc diversitatis hujus- modi necessitatem mente concipiat; num corporea quadam collatione facta eorum, quæ inter se com mensurantur, an instituta comparatione secundum intelligentiam in excessu vel defectu virtutis, an rerum substantiis; sed ab his, qui hoc accuratius perscrutantur, demonstratnm est, nullam ejusce- modi differentiam reperiri in substantia, si quis eam nude et per se, secundum essentiæ suæ ra- tionem, et ab omnibus qualitatibus et proprieta- tibus sejunctam consideret. At vero intensione et remissione virtutis et potentiæ hujusmodi diffe- rentiam, in unigenite Filo et Spiritu sancto de- finire velle, et ob hoc asserere, quod præditi sint matura, quæ mutatione faeta, ad utraque trans- ferri queat, ita ut ex aquo contrariorum capax sit constituta in confinio bonitatis, ejusque quod buie adversatur: extremæ cujusdam impietatis argumentum est. Aliud enim illam esse secundum propriam suam rationem, et aliud illam participa- tione bonitatis fieri, is, qui talia tradit persuadere conatur: ut in ferro accidit, quod in igne diu reli- ctum, caloris qualitatem induit, sed tamen ferrum manet ; si vero injiciatur nivi vel glaciei, tunc qua- litatem suam valentiore nivis frigore commutat, idque intra partes suas recipit. Quemadmodum igitur non ex impressa ferro qua- litate materiam denominamus, neque ignem vel glaciem vocamus, eo quod alterutrius qualitatibus affectum sit : ita si concedatur, ut impii volunt, in vivificatrice illa potestate, non ex natura boni- tatem inesse, sed ex participatione ipsi accidere: non sortietur proprie nominationem ex bonitate, sed necessario cogemur, aliud quiddam animo et cogitatione efformare: ab æterno videlicet bonita- tem ei neque competere, neque naturam ejus et essentiam, et hoc ipsum quod est, in bonitate consistere, quasi aliquando bonitate caruerit, ea- demque etiam futuris temporibus aliquando cari- tura sit. Si enim communione boni, in bonis nu- merantur Filius et Spiritus sanctus, clarum est,

ἑωσφόρου τὴν Α ἔχει, καθώς φησιν ἡ Γραφή, τοῦ πτῶσιν διηγουμένη, περὶ οὗ καὶ ὁ Κύριος ἀποκα λύπτων τοῖς μαθηταῖς τὰ μυστήρια ἔλεγεν· Ἐθεώ ρουν τον Σατανᾶν, ὡς ἀστραπὴν πεσόντα ἐκ τοῦ οὐρανοῦ. Δι' ὧν δὲ τῆς κτίσεως ἀφέσταται, διὰ τῶν αὐτῶν τούτων πρὸς τὸν Πατέρα τε καὶ Υἱὸν ἔχει τὴν οἰκειότητα. Εἷς γὰρ καὶ ὁ αὐτὸς ἐπὶ τῶν κατὰ φύσιν ἀνεπιδέκτων τοῦ χείρονος, ὁ τοῦ ἀτρέπτου, καὶ ἀναλλοιώτου λόγος. 4+ Τούτων δὲ ἡμῖν οὕτω προειρημένων, καιρὸς ἂν εἴη λοιπὸν καὶ τὸν τῶν ἐναντίων κατεξετάσαι λόγον. Ανάγκη, φησί, μείζους τε καὶ ἐλάττους τὰς οὐσίας εἶναι ἐν τῇ περὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος τεχνολογία. Σκοπήσωμεν τοίνυν κατά τίνα διάνοιαν ἐπινοεῖ τῆς τοιαύτης διαφορᾶς τὴν ἀνάγκην· πότερον σωματικής τινος γενομένης τῆς πρὸς ἄλληλα τῶν παραμετρουμένων συγκρίσεως, ή κατὰ τὸ νοητὸν ἐν τῷ κατ' ἀρετὴν ὑπερβάλλοντι, καὶ ἐνδέοντι θεωρουμένης, ἢ κατὰ τὴν οὐσίαν αὐτήν; Αλλ' ἐπὶ μὲν τῆς οὐσίας ἐδείχθη παρὰ τῶν τὰ τοιαῦτα φιλοσοφεῖν εἰδότων, μηδεμίαν δύνασθαι δια φορὰν ἐννοήσας, ἐάν τις αὐτὴν ψιλώσας, καὶ ἀπο- γυμνώσας τῶν ἐπιθεωρουμένων ποιοτήτων τε καὶ ἰδιωμάτων αὐτὴν, ἐφ' ἑαυτῆς ἐξετάζῃ, κατὰ τὸν τοῦ εἶναι λόγον· ἐπιτάσει δὲ καὶ ὑφέσει τῆς ἀρετῆς τὴν τοιαύτην διαφορὰν ἐννοεῖν περὶ τοῦ Μονογενοῦς καὶ τοῦ Πνεύματος, καὶ διὰ τοῦτο μεταπτωτὴν ἀναγ- καίως ἐφ' ἑκάτερα τὴν φύσιν αὐτῶν ὑποτίθεσθαι, ὡς δεκτικὴν οὖσαν επίσης τῶν ἐναντίων, καὶ ἐν μεθορίῳ καλοῦ τε καὶ τοῦ ἐναντίου κειμένην, τῆς ἐσχάτης ἀσεβείας ἐστίν. "Αλλο γάρ τι εἶναι αὐτὴν κατὰ τὸν ἴδιον λόγον, καὶ ἄλλο τι γίνεσθαι τῇ μετουσίᾳ τοῦ καλοῦ, καὶ τοῦ χείρονος, ὁ ταῦτα λέγων κατασκευά- σε:· οἷον ἐπὶ τοῦ σιδήρου συμβαίνει· ὃς ἐπὶ πλεῖον μὲν τῷ πυρὶ καθομιλήσας, τὴν ποιότητα του θερμοῦ ὑποδύεται, μένων ἐν τῷ σίδηρος εἶναι· εἰ δὲ ἐν χιόνι γένοιτο, ἢ κρυστάλλῳ, μεταβάλλει πρὸς τὸ ἐπικρα τοῦν τὴν ποιότητα, τὸ ψυχρὸν τῆς χιόνος τοῖς ἰδίοις μορίοις ἀναδεξάμενος. @ Ὥσπερ οὖν οὐκ ἐκ τῆς ἐπιθεωρουμένης τῷ σιδήρῳ. απότητος τὴν ὕλην προσαγορεύομεν· οὐ γὰρ πῦρ αὐτὸν, ἢ κρύσταλλον ὀνομάζομεν τὸν ἑνὶ τούτων που τοιωμένον· οὕτως εἰ δοθείη, κατὰ τὸν τῶν ἀσεβῶν λόγον, ἐπὶ τῆς ζωοποιοῦ δυνάμεως, μὴ κατ' οὐσίαν ἐνυπάρχειν αὐτῇ τὸ ἀγαθόν· ἀλλ' ἐκ μετουσίας προσ γίνεσθαι· οὐκέτι ἐκ τῆς τοῦ ἀγαθοῦ προσηγορίας κυρίως ὀνομασθήσεται. Αλλά τι ἕτερον ἐννοεῖν ἡ τοιαύτη ὑπόληψις ἀναγκάσει, ὡς μήτε ἀϊδίως αὐτῷ τὸ ἀγαθὸν ἐνθεωρεῖσθαι, μήτε αὐτὸ, ὅπερ ἐστὶν, ἐν τῇ τοῦ ἀγαθοῦ φύσει καταλαμβάνεσθαι· ἀλλ' ὡς καὶ ποτὲ μὴ ἐν ἐν αὐτῇ τὸ ἀγαθὸν, καὶ ποτὲ μή ἐσόμενον. Εἰ γὰρ τῷ μετέχειν τοῦ κρείττονος ἀγαθὰ γίνεται, δῆλον ὅτι πρὸ τῆς μετουσίας τοιαῦτα οὐκ ἦν. Καὶ εἰ ἄλλο τι δντά τῇ παρουσίᾳ τοῦ ἀγα • CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. dueta, ne quis putet aliquid commune esse Spiritut et creaturæ, propterea quod dicitur per Filium manifestatus: immutabilitate et immobilitate a creatura distinguitur. Nam creatura ex sua natura non est immutabilis, ut Scriptura testatur casum Luciferi enarrans : de quo Dominus quoque ex- plicans discipulis suis mysteria, aiebat: Vidi Sa- tanam tanquam fulgur cadentem ex cœlo. Quibus antem a creaturis differt, his ipsis cum Patre et Filio cognationem habet, una enim eademque immutabilitatis et invariabilitatis ratio est in omni- B bus illis, quæ natura sua deterioris non sunt capacia. D Isa. XIV, 12. us Luc. x, 18. His ita explanatis, tempus flagitare videtur, ut reliquam adversariorum orationem examinemus. Necessarium, inquit, est majores et minores esse Fili et Spiritus saneti substantias. Hoc asserit, in sua de Filio et Spiritu sancto dissertatione. Vi- deamus igitur, quo sensu hanc diversitatis hujus- modi necessitatem mente concipiat; num corporea quadam collatione facta eorum, quæ inter se com mensurantur, an instituta comparatione secundum intelligentiam in excessu vel defectu virtutis, an rerum substantiis; sed ab his, qui hoc accuratius perscrutantur, demonstratnm est, nullam ejusce- modi differentiam reperiri in substantia, si quis eam nude et per se, secundum essentiæ suæ ra- tionem, et ab omnibus qualitatibus et proprieta- tibus sejunctam consideret. At vero intensione et remissione virtutis et potentiæ hujusmodi diffe- rentiam, in unigenite Filo et Spiritu sancto de- finire velle, et ob hoc asserere, quod præditi sint matura, quæ mutatione faeta, ad utraque trans- ferri queat, ita ut ex aquo contrariorum capax sit constituta in confinio bonitatis, ejusque quod buie adversatur: extremæ cujusdam impietatis argumentum est. Aliud enim illam esse secundum propriam suam rationem, et aliud illam participa- tione bonitatis fieri, is, qui talia tradit persuadere conatur: ut in ferro accidit, quod in igne diu reli- ctum, caloris qualitatem induit, sed tamen ferrum manet ; si vero injiciatur nivi vel glaciei, tunc qua- litatem suam valentiore nivis frigore commutat, idque intra partes suas recipit. Quemadmodum igitur non ex impressa ferro qua- litate materiam denominamus, neque ignem vel glaciem vocamus, eo quod alterutrius qualitatibus affectum sit : ita si concedatur, ut impii volunt, in vivificatrice illa potestate, non ex natura boni- tatem inesse, sed ex participatione ipsi accidere: non sortietur proprie nominationem ex bonitate, sed necessario cogemur, aliud quiddam animo et cogitatione efformare: ab æterno videlicet bonita- tem ei neque competere, neque naturam ejus et essentiam, et hoc ipsum quod est, in bonitate consistere, quasi aliquando bonitate caruerit, ea- demque etiam futuris temporibus aliquando cari- tura sit. Si enim communione boni, in bonis nu- merantur Filius et Spiritus sanctus, clarum est,

ἑωσφόρου τὴν Α ἔχει, καθώς φησιν ἡ Γραφή, τοῦ πτῶσιν διηγουμένη, περὶ οὗ καὶ ὁ Κύριος ἀποκα λύπτων τοῖς μαθηταῖς τὰ μυστήρια ἔλεγεν· Ἐθεώ ρουν τον Σατανᾶν, ὡς ἀστραπὴν πεσόντα ἐκ τοῦ οὐρανοῦ. Δι' ὧν δὲ τῆς κτίσεως ἀφέσταται, διὰ τῶν αὐτῶν τούτων πρὸς τὸν Πατέρα τε καὶ Υἱὸν ἔχει τὴν οἰκειότητα. Εἷς γὰρ καὶ ὁ αὐτὸς ἐπὶ τῶν κατὰ φύσιν ἀνεπιδέκτων τοῦ χείρονος, ὁ τοῦ ἀτρέπτου, καὶ ἀναλλοιώτου λόγος. 4+ Τούτων δὲ ἡμῖν οὕτω προειρημένων, καιρὸς ἂν εἴη λοιπὸν καὶ τὸν τῶν ἐναντίων κατεξετάσαι λόγον. Ανάγκη, φησί, μείζους τε καὶ ἐλάττους τὰς οὐσίας εἶναι ἐν τῇ περὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος τεχνολογία. Σκοπήσωμεν τοίνυν κατά τίνα διάνοιαν ἐπινοεῖ τῆς τοιαύτης διαφορᾶς τὴν ἀνάγκην· πότερον σωματικής τινος γενομένης τῆς πρὸς ἄλληλα τῶν παραμετρουμένων συγκρίσεως, ή κατὰ τὸ νοητὸν ἐν τῷ κατ' ἀρετὴν ὑπερβάλλοντι, καὶ ἐνδέοντι θεωρουμένης, ἢ κατὰ τὴν οὐσίαν αὐτήν; Αλλ' ἐπὶ μὲν τῆς οὐσίας ἐδείχθη παρὰ τῶν τὰ τοιαῦτα φιλοσοφεῖν εἰδότων, μηδεμίαν δύνασθαι δια φορὰν ἐννοήσας, ἐάν τις αὐτὴν ψιλώσας, καὶ ἀπο- γυμνώσας τῶν ἐπιθεωρουμένων ποιοτήτων τε καὶ ἰδιωμάτων αὐτὴν, ἐφ' ἑαυτῆς ἐξετάζῃ, κατὰ τὸν τοῦ εἶναι λόγον· ἐπιτάσει δὲ καὶ ὑφέσει τῆς ἀρετῆς τὴν τοιαύτην διαφορὰν ἐννοεῖν περὶ τοῦ Μονογενοῦς καὶ τοῦ Πνεύματος, καὶ διὰ τοῦτο μεταπτωτὴν ἀναγ- καίως ἐφ' ἑκάτερα τὴν φύσιν αὐτῶν ὑποτίθεσθαι, ὡς δεκτικὴν οὖσαν επίσης τῶν ἐναντίων, καὶ ἐν μεθορίῳ καλοῦ τε καὶ τοῦ ἐναντίου κειμένην, τῆς ἐσχάτης ἀσεβείας ἐστίν. "Αλλο γάρ τι εἶναι αὐτὴν κατὰ τὸν ἴδιον λόγον, καὶ ἄλλο τι γίνεσθαι τῇ μετουσίᾳ τοῦ καλοῦ, καὶ τοῦ χείρονος, ὁ ταῦτα λέγων κατασκευά- σε:· οἷον ἐπὶ τοῦ σιδήρου συμβαίνει· ὃς ἐπὶ πλεῖον μὲν τῷ πυρὶ καθομιλήσας, τὴν ποιότητα του θερμοῦ ὑποδύεται, μένων ἐν τῷ σίδηρος εἶναι· εἰ δὲ ἐν χιόνι γένοιτο, ἢ κρυστάλλῳ, μεταβάλλει πρὸς τὸ ἐπικρα τοῦν τὴν ποιότητα, τὸ ψυχρὸν τῆς χιόνος τοῖς ἰδίοις μορίοις ἀναδεξάμενος. @ Ὥσπερ οὖν οὐκ ἐκ τῆς ἐπιθεωρουμένης τῷ σιδήρῳ. απότητος τὴν ὕλην προσαγορεύομεν· οὐ γὰρ πῦρ αὐτὸν, ἢ κρύσταλλον ὀνομάζομεν τὸν ἑνὶ τούτων που τοιωμένον· οὕτως εἰ δοθείη, κατὰ τὸν τῶν ἀσεβῶν λόγον, ἐπὶ τῆς ζωοποιοῦ δυνάμεως, μὴ κατ' οὐσίαν ἐνυπάρχειν αὐτῇ τὸ ἀγαθόν· ἀλλ' ἐκ μετουσίας προσ γίνεσθαι· οὐκέτι ἐκ τῆς τοῦ ἀγαθοῦ προσηγορίας κυρίως ὀνομασθήσεται. Αλλά τι ἕτερον ἐννοεῖν ἡ τοιαύτη ὑπόληψις ἀναγκάσει, ὡς μήτε ἀϊδίως αὐτῷ τὸ ἀγαθὸν ἐνθεωρεῖσθαι, μήτε αὐτὸ, ὅπερ ἐστὶν, ἐν τῇ τοῦ ἀγαθοῦ φύσει καταλαμβάνεσθαι· ἀλλ' ὡς καὶ ποτὲ μὴ ἐν ἐν αὐτῇ τὸ ἀγαθὸν, καὶ ποτὲ μή ἐσόμενον. Εἰ γὰρ τῷ μετέχειν τοῦ κρείττονος ἀγαθὰ γίνεται, δῆλον ὅτι πρὸ τῆς μετουσίας τοιαῦτα οὐκ ἦν. Καὶ εἰ ἄλλο τι δντά τῇ παρουσίᾳ τοῦ ἀγα • CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. dueta, ne quis putet aliquid commune esse Spiritut et creaturæ, propterea quod dicitur per Filium manifestatus: immutabilitate et immobilitate a creatura distinguitur. Nam creatura ex sua natura non est immutabilis, ut Scriptura testatur casum Luciferi enarrans : de quo Dominus quoque ex- plicans discipulis suis mysteria, aiebat: Vidi Sa- tanam tanquam fulgur cadentem ex cœlo. Quibus antem a creaturis differt, his ipsis cum Patre et Filio cognationem habet, una enim eademque immutabilitatis et invariabilitatis ratio est in omni- B bus illis, quæ natura sua deterioris non sunt capacia. D Isa. XIV, 12. us Luc. x, 18. His ita explanatis, tempus flagitare videtur, ut reliquam adversariorum orationem examinemus. Necessarium, inquit, est majores et minores esse Fili et Spiritus saneti substantias. Hoc asserit, in sua de Filio et Spiritu sancto dissertatione. Vi- deamus igitur, quo sensu hanc diversitatis hujus- modi necessitatem mente concipiat; num corporea quadam collatione facta eorum, quæ inter se com mensurantur, an instituta comparatione secundum intelligentiam in excessu vel defectu virtutis, an rerum substantiis; sed ab his, qui hoc accuratius perscrutantur, demonstratnm est, nullam ejusce- modi differentiam reperiri in substantia, si quis eam nude et per se, secundum essentiæ suæ ra- tionem, et ab omnibus qualitatibus et proprieta- tibus sejunctam consideret. At vero intensione et remissione virtutis et potentiæ hujusmodi diffe- rentiam, in unigenite Filo et Spiritu sancto de- finire velle, et ob hoc asserere, quod præditi sint matura, quæ mutatione faeta, ad utraque trans- ferri queat, ita ut ex aquo contrariorum capax sit constituta in confinio bonitatis, ejusque quod buie adversatur: extremæ cujusdam impietatis argumentum est. Aliud enim illam esse secundum propriam suam rationem, et aliud illam participa- tione bonitatis fieri, is, qui talia tradit persuadere conatur: ut in ferro accidit, quod in igne diu reli- ctum, caloris qualitatem induit, sed tamen ferrum manet ; si vero injiciatur nivi vel glaciei, tunc qua- litatem suam valentiore nivis frigore commutat, idque intra partes suas recipit. Quemadmodum igitur non ex impressa ferro qua- litate materiam denominamus, neque ignem vel glaciem vocamus, eo quod alterutrius qualitatibus affectum sit : ita si concedatur, ut impii volunt, in vivificatrice illa potestate, non ex natura boni- tatem inesse, sed ex participatione ipsi accidere: non sortietur proprie nominationem ex bonitate, sed necessario cogemur, aliud quiddam animo et cogitatione efformare: ab æterno videlicet bonita- tem ei neque competere, neque naturam ejus et essentiam, et hoc ipsum quod est, in bonitate consistere, quasi aliquando bonitate caruerit, ea- demque etiam futuris temporibus aliquando cari- tura sit. Si enim communione boni, in bonis nu- merantur Filius et Spiritus sanctus, clarum est,

ἑωσφόρου τὴν Α ἔχει, καθώς φησιν ἡ Γραφή, τοῦ πτῶσιν διηγουμένη, περὶ οὗ καὶ ὁ Κύριος ἀποκα λύπτων τοῖς μαθηταῖς τὰ μυστήρια ἔλεγεν· Ἐθεώ ρουν τον Σατανᾶν, ὡς ἀστραπὴν πεσόντα ἐκ τοῦ οὐρανοῦ. Δι' ὧν δὲ τῆς κτίσεως ἀφέσταται, διὰ τῶν αὐτῶν τούτων πρὸς τὸν Πατέρα τε καὶ Υἱὸν ἔχει τὴν οἰκειότητα. Εἷς γὰρ καὶ ὁ αὐτὸς ἐπὶ τῶν κατὰ φύσιν ἀνεπιδέκτων τοῦ χείρονος, ὁ τοῦ ἀτρέπτου, καὶ ἀναλλοιώτου λόγος. 4+ Τούτων δὲ ἡμῖν οὕτω προειρημένων, καιρὸς ἂν εἴη λοιπὸν καὶ τὸν τῶν ἐναντίων κατεξετάσαι λόγον. Ανάγκη, φησί, μείζους τε καὶ ἐλάττους τὰς οὐσίας εἶναι ἐν τῇ περὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος τεχνολογία. Σκοπήσωμεν τοίνυν κατά τίνα διάνοιαν ἐπινοεῖ τῆς τοιαύτης διαφορᾶς τὴν ἀνάγκην· πότερον σωματικής τινος γενομένης τῆς πρὸς ἄλληλα τῶν παραμετρουμένων συγκρίσεως, ή κατὰ τὸ νοητὸν ἐν τῷ κατ' ἀρετὴν ὑπερβάλλοντι, καὶ ἐνδέοντι θεωρουμένης, ἢ κατὰ τὴν οὐσίαν αὐτήν; Αλλ' ἐπὶ μὲν τῆς οὐσίας ἐδείχθη παρὰ τῶν τὰ τοιαῦτα φιλοσοφεῖν εἰδότων, μηδεμίαν δύνασθαι δια φορὰν ἐννοήσας, ἐάν τις αὐτὴν ψιλώσας, καὶ ἀπο- γυμνώσας τῶν ἐπιθεωρουμένων ποιοτήτων τε καὶ ἰδιωμάτων αὐτὴν, ἐφ' ἑαυτῆς ἐξετάζῃ, κατὰ τὸν τοῦ εἶναι λόγον· ἐπιτάσει δὲ καὶ ὑφέσει τῆς ἀρετῆς τὴν τοιαύτην διαφορὰν ἐννοεῖν περὶ τοῦ Μονογενοῦς καὶ τοῦ Πνεύματος, καὶ διὰ τοῦτο μεταπτωτὴν ἀναγ- καίως ἐφ' ἑκάτερα τὴν φύσιν αὐτῶν ὑποτίθεσθαι, ὡς δεκτικὴν οὖσαν επίσης τῶν ἐναντίων, καὶ ἐν μεθορίῳ καλοῦ τε καὶ τοῦ ἐναντίου κειμένην, τῆς ἐσχάτης ἀσεβείας ἐστίν. "Αλλο γάρ τι εἶναι αὐτὴν κατὰ τὸν ἴδιον λόγον, καὶ ἄλλο τι γίνεσθαι τῇ μετουσίᾳ τοῦ καλοῦ, καὶ τοῦ χείρονος, ὁ ταῦτα λέγων κατασκευά- σε:· οἷον ἐπὶ τοῦ σιδήρου συμβαίνει· ὃς ἐπὶ πλεῖον μὲν τῷ πυρὶ καθομιλήσας, τὴν ποιότητα του θερμοῦ ὑποδύεται, μένων ἐν τῷ σίδηρος εἶναι· εἰ δὲ ἐν χιόνι γένοιτο, ἢ κρυστάλλῳ, μεταβάλλει πρὸς τὸ ἐπικρα τοῦν τὴν ποιότητα, τὸ ψυχρὸν τῆς χιόνος τοῖς ἰδίοις μορίοις ἀναδεξάμενος. @ Ὥσπερ οὖν οὐκ ἐκ τῆς ἐπιθεωρουμένης τῷ σιδήρῳ. απότητος τὴν ὕλην προσαγορεύομεν· οὐ γὰρ πῦρ αὐτὸν, ἢ κρύσταλλον ὀνομάζομεν τὸν ἑνὶ τούτων που τοιωμένον· οὕτως εἰ δοθείη, κατὰ τὸν τῶν ἀσεβῶν λόγον, ἐπὶ τῆς ζωοποιοῦ δυνάμεως, μὴ κατ' οὐσίαν ἐνυπάρχειν αὐτῇ τὸ ἀγαθόν· ἀλλ' ἐκ μετουσίας προσ γίνεσθαι· οὐκέτι ἐκ τῆς τοῦ ἀγαθοῦ προσηγορίας κυρίως ὀνομασθήσεται. Αλλά τι ἕτερον ἐννοεῖν ἡ τοιαύτη ὑπόληψις ἀναγκάσει, ὡς μήτε ἀϊδίως αὐτῷ τὸ ἀγαθὸν ἐνθεωρεῖσθαι, μήτε αὐτὸ, ὅπερ ἐστὶν, ἐν τῇ τοῦ ἀγαθοῦ φύσει καταλαμβάνεσθαι· ἀλλ' ὡς καὶ ποτὲ μὴ ἐν ἐν αὐτῇ τὸ ἀγαθὸν, καὶ ποτὲ μή ἐσόμενον. Εἰ γὰρ τῷ μετέχειν τοῦ κρείττονος ἀγαθὰ γίνεται, δῆλον ὅτι πρὸ τῆς μετουσίας τοιαῦτα οὐκ ἦν. Καὶ εἰ ἄλλο τι δντά τῇ παρουσίᾳ τοῦ ἀγα • CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. dueta, ne quis putet aliquid commune esse Spiritut et creaturæ, propterea quod dicitur per Filium manifestatus: immutabilitate et immobilitate a creatura distinguitur. Nam creatura ex sua natura non est immutabilis, ut Scriptura testatur casum Luciferi enarrans : de quo Dominus quoque ex- plicans discipulis suis mysteria, aiebat: Vidi Sa- tanam tanquam fulgur cadentem ex cœlo. Quibus antem a creaturis differt, his ipsis cum Patre et Filio cognationem habet, una enim eademque immutabilitatis et invariabilitatis ratio est in omni- B bus illis, quæ natura sua deterioris non sunt capacia. D Isa. XIV, 12. us Luc. x, 18. His ita explanatis, tempus flagitare videtur, ut reliquam adversariorum orationem examinemus. Necessarium, inquit, est majores et minores esse Fili et Spiritus saneti substantias. Hoc asserit, in sua de Filio et Spiritu sancto dissertatione. Vi- deamus igitur, quo sensu hanc diversitatis hujus- modi necessitatem mente concipiat; num corporea quadam collatione facta eorum, quæ inter se com mensurantur, an instituta comparatione secundum intelligentiam in excessu vel defectu virtutis, an rerum substantiis; sed ab his, qui hoc accuratius perscrutantur, demonstratnm est, nullam ejusce- modi differentiam reperiri in substantia, si quis eam nude et per se, secundum essentiæ suæ ra- tionem, et ab omnibus qualitatibus et proprieta- tibus sejunctam consideret. At vero intensione et remissione virtutis et potentiæ hujusmodi diffe- rentiam, in unigenite Filo et Spiritu sancto de- finire velle, et ob hoc asserere, quod præditi sint matura, quæ mutatione faeta, ad utraque trans- ferri queat, ita ut ex aquo contrariorum capax sit constituta in confinio bonitatis, ejusque quod buie adversatur: extremæ cujusdam impietatis argumentum est. Aliud enim illam esse secundum propriam suam rationem, et aliud illam participa- tione bonitatis fieri, is, qui talia tradit persuadere conatur: ut in ferro accidit, quod in igne diu reli- ctum, caloris qualitatem induit, sed tamen ferrum manet ; si vero injiciatur nivi vel glaciei, tunc qua- litatem suam valentiore nivis frigore commutat, idque intra partes suas recipit. Quemadmodum igitur non ex impressa ferro qua- litate materiam denominamus, neque ignem vel glaciem vocamus, eo quod alterutrius qualitatibus affectum sit : ita si concedatur, ut impii volunt, in vivificatrice illa potestate, non ex natura boni- tatem inesse, sed ex participatione ipsi accidere: non sortietur proprie nominationem ex bonitate, sed necessario cogemur, aliud quiddam animo et cogitatione efformare: ab æterno videlicet bonita- tem ei neque competere, neque naturam ejus et essentiam, et hoc ipsum quod est, in bonitate consistere, quasi aliquando bonitate caruerit, ea- demque etiam futuris temporibus aliquando cari- tura sit. Si enim communione boni, in bonis nu- merantur Filius et Spiritus sanctus, clarum est,

ἑωσφόρου τὴν Α ἔχει, καθώς φησιν ἡ Γραφή, τοῦ πτῶσιν διηγουμένη, περὶ οὗ καὶ ὁ Κύριος ἀποκα λύπτων τοῖς μαθηταῖς τὰ μυστήρια ἔλεγεν· Ἐθεώ ρουν τον Σατανᾶν, ὡς ἀστραπὴν πεσόντα ἐκ τοῦ οὐρανοῦ. Δι' ὧν δὲ τῆς κτίσεως ἀφέσταται, διὰ τῶν αὐτῶν τούτων πρὸς τὸν Πατέρα τε καὶ Υἱὸν ἔχει τὴν οἰκειότητα. Εἷς γὰρ καὶ ὁ αὐτὸς ἐπὶ τῶν κατὰ φύσιν ἀνεπιδέκτων τοῦ χείρονος, ὁ τοῦ ἀτρέπτου, καὶ ἀναλλοιώτου λόγος. 4+ Τούτων δὲ ἡμῖν οὕτω προειρημένων, καιρὸς ἂν εἴη λοιπὸν καὶ τὸν τῶν ἐναντίων κατεξετάσαι λόγον. Ανάγκη, φησί, μείζους τε καὶ ἐλάττους τὰς οὐσίας εἶναι ἐν τῇ περὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος τεχνολογία. Σκοπήσωμεν τοίνυν κατά τίνα διάνοιαν ἐπινοεῖ τῆς τοιαύτης διαφορᾶς τὴν ἀνάγκην· πότερον σωματικής τινος γενομένης τῆς πρὸς ἄλληλα τῶν παραμετρουμένων συγκρίσεως, ή κατὰ τὸ νοητὸν ἐν τῷ κατ' ἀρετὴν ὑπερβάλλοντι, καὶ ἐνδέοντι θεωρουμένης, ἢ κατὰ τὴν οὐσίαν αὐτήν; Αλλ' ἐπὶ μὲν τῆς οὐσίας ἐδείχθη παρὰ τῶν τὰ τοιαῦτα φιλοσοφεῖν εἰδότων, μηδεμίαν δύνασθαι δια φορὰν ἐννοήσας, ἐάν τις αὐτὴν ψιλώσας, καὶ ἀπο- γυμνώσας τῶν ἐπιθεωρουμένων ποιοτήτων τε καὶ ἰδιωμάτων αὐτὴν, ἐφ' ἑαυτῆς ἐξετάζῃ, κατὰ τὸν τοῦ εἶναι λόγον· ἐπιτάσει δὲ καὶ ὑφέσει τῆς ἀρετῆς τὴν τοιαύτην διαφορὰν ἐννοεῖν περὶ τοῦ Μονογενοῦς καὶ τοῦ Πνεύματος, καὶ διὰ τοῦτο μεταπτωτὴν ἀναγ- καίως ἐφ' ἑκάτερα τὴν φύσιν αὐτῶν ὑποτίθεσθαι, ὡς δεκτικὴν οὖσαν επίσης τῶν ἐναντίων, καὶ ἐν μεθορίῳ καλοῦ τε καὶ τοῦ ἐναντίου κειμένην, τῆς ἐσχάτης ἀσεβείας ἐστίν. "Αλλο γάρ τι εἶναι αὐτὴν κατὰ τὸν ἴδιον λόγον, καὶ ἄλλο τι γίνεσθαι τῇ μετουσίᾳ τοῦ καλοῦ, καὶ τοῦ χείρονος, ὁ ταῦτα λέγων κατασκευά- σε:· οἷον ἐπὶ τοῦ σιδήρου συμβαίνει· ὃς ἐπὶ πλεῖον μὲν τῷ πυρὶ καθομιλήσας, τὴν ποιότητα του θερμοῦ ὑποδύεται, μένων ἐν τῷ σίδηρος εἶναι· εἰ δὲ ἐν χιόνι γένοιτο, ἢ κρυστάλλῳ, μεταβάλλει πρὸς τὸ ἐπικρα τοῦν τὴν ποιότητα, τὸ ψυχρὸν τῆς χιόνος τοῖς ἰδίοις μορίοις ἀναδεξάμενος. @ Ὥσπερ οὖν οὐκ ἐκ τῆς ἐπιθεωρουμένης τῷ σιδήρῳ. απότητος τὴν ὕλην προσαγορεύομεν· οὐ γὰρ πῦρ αὐτὸν, ἢ κρύσταλλον ὀνομάζομεν τὸν ἑνὶ τούτων που τοιωμένον· οὕτως εἰ δοθείη, κατὰ τὸν τῶν ἀσεβῶν λόγον, ἐπὶ τῆς ζωοποιοῦ δυνάμεως, μὴ κατ' οὐσίαν ἐνυπάρχειν αὐτῇ τὸ ἀγαθόν· ἀλλ' ἐκ μετουσίας προσ γίνεσθαι· οὐκέτι ἐκ τῆς τοῦ ἀγαθοῦ προσηγορίας κυρίως ὀνομασθήσεται. Αλλά τι ἕτερον ἐννοεῖν ἡ τοιαύτη ὑπόληψις ἀναγκάσει, ὡς μήτε ἀϊδίως αὐτῷ τὸ ἀγαθὸν ἐνθεωρεῖσθαι, μήτε αὐτὸ, ὅπερ ἐστὶν, ἐν τῇ τοῦ ἀγαθοῦ φύσει καταλαμβάνεσθαι· ἀλλ' ὡς καὶ ποτὲ μὴ ἐν ἐν αὐτῇ τὸ ἀγαθὸν, καὶ ποτὲ μή ἐσόμενον. Εἰ γὰρ τῷ μετέχειν τοῦ κρείττονος ἀγαθὰ γίνεται, δῆλον ὅτι πρὸ τῆς μετουσίας τοιαῦτα οὐκ ἦν. Καὶ εἰ ἄλλο τι δντά τῇ παρουσίᾳ τοῦ ἀγα • CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. dueta, ne quis putet aliquid commune esse Spiritut et creaturæ, propterea quod dicitur per Filium manifestatus: immutabilitate et immobilitate a creatura distinguitur. Nam creatura ex sua natura non est immutabilis, ut Scriptura testatur casum Luciferi enarrans : de quo Dominus quoque ex- plicans discipulis suis mysteria, aiebat: Vidi Sa- tanam tanquam fulgur cadentem ex cœlo. Quibus antem a creaturis differt, his ipsis cum Patre et Filio cognationem habet, una enim eademque immutabilitatis et invariabilitatis ratio est in omni- B bus illis, quæ natura sua deterioris non sunt capacia. D Isa. XIV, 12. us Luc. x, 18. His ita explanatis, tempus flagitare videtur, ut reliquam adversariorum orationem examinemus. Necessarium, inquit, est majores et minores esse Fili et Spiritus saneti substantias. Hoc asserit, in sua de Filio et Spiritu sancto dissertatione. Vi- deamus igitur, quo sensu hanc diversitatis hujus- modi necessitatem mente concipiat; num corporea quadam collatione facta eorum, quæ inter se com mensurantur, an instituta comparatione secundum intelligentiam in excessu vel defectu virtutis, an rerum substantiis; sed ab his, qui hoc accuratius perscrutantur, demonstratnm est, nullam ejusce- modi differentiam reperiri in substantia, si quis eam nude et per se, secundum essentiæ suæ ra- tionem, et ab omnibus qualitatibus et proprieta- tibus sejunctam consideret. At vero intensione et remissione virtutis et potentiæ hujusmodi diffe- rentiam, in unigenite Filo et Spiritu sancto de- finire velle, et ob hoc asserere, quod præditi sint matura, quæ mutatione faeta, ad utraque trans- ferri queat, ita ut ex aquo contrariorum capax sit constituta in confinio bonitatis, ejusque quod buie adversatur: extremæ cujusdam impietatis argumentum est. Aliud enim illam esse secundum propriam suam rationem, et aliud illam participa- tione bonitatis fieri, is, qui talia tradit persuadere conatur: ut in ferro accidit, quod in igne diu reli- ctum, caloris qualitatem induit, sed tamen ferrum manet ; si vero injiciatur nivi vel glaciei, tunc qua- litatem suam valentiore nivis frigore commutat, idque intra partes suas recipit. Quemadmodum igitur non ex impressa ferro qua- litate materiam denominamus, neque ignem vel glaciem vocamus, eo quod alterutrius qualitatibus affectum sit : ita si concedatur, ut impii volunt, in vivificatrice illa potestate, non ex natura boni- tatem inesse, sed ex participatione ipsi accidere: non sortietur proprie nominationem ex bonitate, sed necessario cogemur, aliud quiddam animo et cogitatione efformare: ab æterno videlicet bonita- tem ei neque competere, neque naturam ejus et essentiam, et hoc ipsum quod est, in bonitate consistere, quasi aliquando bonitate caruerit, ea- demque etiam futuris temporibus aliquando cari- tura sit. Si enim communione boni, in bonis nu- merantur Filius et Spiritus sanctus, clarum est,

ἑωσφόρου τὴν Α ἔχει, καθώς φησιν ἡ Γραφή, τοῦ πτῶσιν διηγουμένη, περὶ οὗ καὶ ὁ Κύριος ἀποκα λύπτων τοῖς μαθηταῖς τὰ μυστήρια ἔλεγεν· Ἐθεώ ρουν τον Σατανᾶν, ὡς ἀστραπὴν πεσόντα ἐκ τοῦ οὐρανοῦ. Δι' ὧν δὲ τῆς κτίσεως ἀφέσταται, διὰ τῶν αὐτῶν τούτων πρὸς τὸν Πατέρα τε καὶ Υἱὸν ἔχει τὴν οἰκειότητα. Εἷς γὰρ καὶ ὁ αὐτὸς ἐπὶ τῶν κατὰ φύσιν ἀνεπιδέκτων τοῦ χείρονος, ὁ τοῦ ἀτρέπτου, καὶ ἀναλλοιώτου λόγος. 4+ Τούτων δὲ ἡμῖν οὕτω προειρημένων, καιρὸς ἂν εἴη λοιπὸν καὶ τὸν τῶν ἐναντίων κατεξετάσαι λόγον. Ανάγκη, φησί, μείζους τε καὶ ἐλάττους τὰς οὐσίας εἶναι ἐν τῇ περὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος τεχνολογία. Σκοπήσωμεν τοίνυν κατά τίνα διάνοιαν ἐπινοεῖ τῆς τοιαύτης διαφορᾶς τὴν ἀνάγκην· πότερον σωματικής τινος γενομένης τῆς πρὸς ἄλληλα τῶν παραμετρουμένων συγκρίσεως, ή κατὰ τὸ νοητὸν ἐν τῷ κατ' ἀρετὴν ὑπερβάλλοντι, καὶ ἐνδέοντι θεωρουμένης, ἢ κατὰ τὴν οὐσίαν αὐτήν; Αλλ' ἐπὶ μὲν τῆς οὐσίας ἐδείχθη παρὰ τῶν τὰ τοιαῦτα φιλοσοφεῖν εἰδότων, μηδεμίαν δύνασθαι δια φορὰν ἐννοήσας, ἐάν τις αὐτὴν ψιλώσας, καὶ ἀπο- γυμνώσας τῶν ἐπιθεωρουμένων ποιοτήτων τε καὶ ἰδιωμάτων αὐτὴν, ἐφ' ἑαυτῆς ἐξετάζῃ, κατὰ τὸν τοῦ εἶναι λόγον· ἐπιτάσει δὲ καὶ ὑφέσει τῆς ἀρετῆς τὴν τοιαύτην διαφορὰν ἐννοεῖν περὶ τοῦ Μονογενοῦς καὶ τοῦ Πνεύματος, καὶ διὰ τοῦτο μεταπτωτὴν ἀναγ- καίως ἐφ' ἑκάτερα τὴν φύσιν αὐτῶν ὑποτίθεσθαι, ὡς δεκτικὴν οὖσαν επίσης τῶν ἐναντίων, καὶ ἐν μεθορίῳ καλοῦ τε καὶ τοῦ ἐναντίου κειμένην, τῆς ἐσχάτης ἀσεβείας ἐστίν. "Αλλο γάρ τι εἶναι αὐτὴν κατὰ τὸν ἴδιον λόγον, καὶ ἄλλο τι γίνεσθαι τῇ μετουσίᾳ τοῦ καλοῦ, καὶ τοῦ χείρονος, ὁ ταῦτα λέγων κατασκευά- σε:· οἷον ἐπὶ τοῦ σιδήρου συμβαίνει· ὃς ἐπὶ πλεῖον μὲν τῷ πυρὶ καθομιλήσας, τὴν ποιότητα του θερμοῦ ὑποδύεται, μένων ἐν τῷ σίδηρος εἶναι· εἰ δὲ ἐν χιόνι γένοιτο, ἢ κρυστάλλῳ, μεταβάλλει πρὸς τὸ ἐπικρα τοῦν τὴν ποιότητα, τὸ ψυχρὸν τῆς χιόνος τοῖς ἰδίοις μορίοις ἀναδεξάμενος. @ Ὥσπερ οὖν οὐκ ἐκ τῆς ἐπιθεωρουμένης τῷ σιδήρῳ. απότητος τὴν ὕλην προσαγορεύομεν· οὐ γὰρ πῦρ αὐτὸν, ἢ κρύσταλλον ὀνομάζομεν τὸν ἑνὶ τούτων που τοιωμένον· οὕτως εἰ δοθείη, κατὰ τὸν τῶν ἀσεβῶν λόγον, ἐπὶ τῆς ζωοποιοῦ δυνάμεως, μὴ κατ' οὐσίαν ἐνυπάρχειν αὐτῇ τὸ ἀγαθόν· ἀλλ' ἐκ μετουσίας προσ γίνεσθαι· οὐκέτι ἐκ τῆς τοῦ ἀγαθοῦ προσηγορίας κυρίως ὀνομασθήσεται. Αλλά τι ἕτερον ἐννοεῖν ἡ τοιαύτη ὑπόληψις ἀναγκάσει, ὡς μήτε ἀϊδίως αὐτῷ τὸ ἀγαθὸν ἐνθεωρεῖσθαι, μήτε αὐτὸ, ὅπερ ἐστὶν, ἐν τῇ τοῦ ἀγαθοῦ φύσει καταλαμβάνεσθαι· ἀλλ' ὡς καὶ ποτὲ μὴ ἐν ἐν αὐτῇ τὸ ἀγαθὸν, καὶ ποτὲ μή ἐσόμενον. Εἰ γὰρ τῷ μετέχειν τοῦ κρείττονος ἀγαθὰ γίνεται, δῆλον ὅτι πρὸ τῆς μετουσίας τοιαῦτα οὐκ ἦν. Καὶ εἰ ἄλλο τι δντά τῇ παρουσίᾳ τοῦ ἀγα • CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. dueta, ne quis putet aliquid commune esse Spiritut et creaturæ, propterea quod dicitur per Filium manifestatus: immutabilitate et immobilitate a creatura distinguitur. Nam creatura ex sua natura non est immutabilis, ut Scriptura testatur casum Luciferi enarrans : de quo Dominus quoque ex- plicans discipulis suis mysteria, aiebat: Vidi Sa- tanam tanquam fulgur cadentem ex cœlo. Quibus antem a creaturis differt, his ipsis cum Patre et Filio cognationem habet, una enim eademque immutabilitatis et invariabilitatis ratio est in omni- B bus illis, quæ natura sua deterioris non sunt capacia. D Isa. XIV, 12. us Luc. x, 18. His ita explanatis, tempus flagitare videtur, ut reliquam adversariorum orationem examinemus. Necessarium, inquit, est majores et minores esse Fili et Spiritus saneti substantias. Hoc asserit, in sua de Filio et Spiritu sancto dissertatione. Vi- deamus igitur, quo sensu hanc diversitatis hujus- modi necessitatem mente concipiat; num corporea quadam collatione facta eorum, quæ inter se com mensurantur, an instituta comparatione secundum intelligentiam in excessu vel defectu virtutis, an rerum substantiis; sed ab his, qui hoc accuratius perscrutantur, demonstratnm est, nullam ejusce- modi differentiam reperiri in substantia, si quis eam nude et per se, secundum essentiæ suæ ra- tionem, et ab omnibus qualitatibus et proprieta- tibus sejunctam consideret. At vero intensione et remissione virtutis et potentiæ hujusmodi diffe- rentiam, in unigenite Filo et Spiritu sancto de- finire velle, et ob hoc asserere, quod præditi sint matura, quæ mutatione faeta, ad utraque trans- ferri queat, ita ut ex aquo contrariorum capax sit constituta in confinio bonitatis, ejusque quod buie adversatur: extremæ cujusdam impietatis argumentum est. Aliud enim illam esse secundum propriam suam rationem, et aliud illam participa- tione bonitatis fieri, is, qui talia tradit persuadere conatur: ut in ferro accidit, quod in igne diu reli- ctum, caloris qualitatem induit, sed tamen ferrum manet ; si vero injiciatur nivi vel glaciei, tunc qua- litatem suam valentiore nivis frigore commutat, idque intra partes suas recipit. Quemadmodum igitur non ex impressa ferro qua- litate materiam denominamus, neque ignem vel glaciem vocamus, eo quod alterutrius qualitatibus affectum sit : ita si concedatur, ut impii volunt, in vivificatrice illa potestate, non ex natura boni- tatem inesse, sed ex participatione ipsi accidere: non sortietur proprie nominationem ex bonitate, sed necessario cogemur, aliud quiddam animo et cogitatione efformare: ab æterno videlicet bonita- tem ei neque competere, neque naturam ejus et essentiam, et hoc ipsum quod est, in bonitate consistere, quasi aliquando bonitate caruerit, ea- demque etiam futuris temporibus aliquando cari- tura sit. Si enim communione boni, in bonis nu- merantur Filius et Spiritus sanctus, clarum est,

Τοιαῦτα μὲν οὖν ἐστιν ἐκ τῆς κατὰ τὸ ἀγαθὸν δια- Α φορᾶς ἀνακύπτοντα ἐκ τοῦ λόγου τὰ βλάσφημα. Ει δὲ κατά τινα σωματικήν πρόληψιν τὸ μεῖζόν τε καὶ ἔλαττον ἐπ' αὐτῶν θεωροῦσιν, αὐτόθεν ὁμολογεῖται τοῦ λόγου τὸ ἄτοπον, κἂν μὴ καθέκαστον ἀκριβῶς ἐξετάζηται. Ανάγκη γὰρ πᾶσα ποιότητάς τινας, διαστάσεις, όγκους τε καὶ σχήματα, καὶ πάντα, δι' ὧν πληροῦται ὁ τοῦ σώματος λόγος, ταῖς ὑπονοίαις ταύταις, καὶ ἐπὶ τῆς θείας φύσεως συνεισάγεσθαι. Ὅπου δὲ τὸ σύνθετον λέγεται, πάντως ἐκεῖ συνομη λογεῖται καὶ ἡ τοῦ συνθέτου διάλυσις. Αλλ' ἐκ μὲν τῆς τοῦ δόγματος ἀτοπίας τῆς τὸ ἔλαττον, καὶ τὸ ὑπερέχον ἐν τοῖς ἀμεγέθεσι, καὶ ἀσυγκρίτοις ἀπο φαίνεσθαι τολμώσης, ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα κατα σκευάζεται, ὡς ὀλίγα ἐκ πολλῶν ὁ λόγος ὑπέδειξεν. οὔτε γὰρ εὔκολον πάντα τὸν ἐγκεκρυμμένον τῷ δό γματι δόλον διανακαλύψαι τῷ λόγῳ· καὶ δι᾿ ὀλίγων δὲ τῶν εἰρημένων, οὐδὲν ἧττον ἡ ἀτοπία τῶν κατὰ τὸ ἀκόλουθον τῆς βλασφημίας ἀναφαινομένων ἐπιδειχθή- σεται. Ἡμεῖς δὲ πρὸς τὰ ἐφεξῆς τοῦ λόγου προέλθω μεν, μικρῶν ἔτι πρὸς σύστασιν τοῦ ἡμετέρου δόγματ τος προσδιορθωθέντων. Ἐπειδὴ γὰρ κριτήριον ἀσφαλὲς τῆς ἀληθείας ἐπὶ παντὸς δόγματος ή θεόπνευστος ἐστι μαρτυρία, καλῶς ἔχειν ἡγοῦμαι τῇ παραθέσει τῶν θείων, καὶ τὸν ἡμέτερον λόγον πιστώσασθαι. Οὐκοῦν ταύτας ἔγνωμεν ἐν τῇ διαιρέσει τῶν ὄντων τὰς διαφοράς. Πρῶτον τὸ ὡς πρὸς τὴν ἡμετέραν και τάληψιν πρῶτον, τὸ αἰσθητὸν λέγω· μετὰ τοῦτο δὲ, τὸ διὰ τῆς τῶν αἰσθητῶν χειραγωγίας ὑπὸ τοῦ νοῦ θεω ρούμενον, ὃ δὴ νοητὸν εἶναι φαμέν· καὶ τοῦ νοητοῦ πάν διν ἑτέραν διαφορὰν κατελάβομεν, εἰς τὸ κτιστὸν καὶ ἄκτιστον διαιρουμένην. Καὶ τῆς μὲν ἀκτίστου φύσεως τὴν ἁγίαν Τριάδα εἶναι διωρισάμεθα· τῆς δὲ κτιστῆς πάντα ὅσα μετ' ἐκείνην λέγεται τε καὶ ἔστι καὶ ὀνο- μάζεται. Ἵνα τοίνυν μὴ ἀναπόδεικτος ἡμῶν ὁ διο ορισμὸς ὑπάρχῃ, ἀλλὰ ταῖς τῆς Γραφῆς μαρτυρίαις Ασφαλισμένος, τοῦτο τοῖς εἰρημένοις προσθήσομεν· ὅτι οὐκ ἐκτίσθη ὁ Κύριος, ἀλλ' ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐξ- ῆλθε· καθὼς ὁ Θεὸς Λόγος αὐτοπροσώπως ἐν τῷ Εὐ- αγγελίῳ μαρτύρεται, κατὰ τὸν ἄῤῥητον ἐκεῖνον καὶ ἀνεκδιήγητον τῆς γεννήσεως, ἤτοι τῆς ἐξόδου τρόπον. Καὶ τίς ἂν εὑρεθείη μάρτυς ἀληθέστερος τῆς τοῦ Κυρίου φωνῆς διὰ παντὸς τοῦ Εὐαγγελίου, Πατέ- ρα,καὶ οὐχὶ κτίστην ἑαυτοῦ τὸν ἀληθινὸν ἀποκαλοῦν- τος Πατέρα· καὶ οὐχὶ ἔργον Θεοῦ, ἀλλ' Υἱὸν Θεοῦ ἑαυτὸν ὀνομάζοντος; "Ωσπερ γὰρ τὴν κατὰ σάρκα πρὸς τὸ ἀνθρώπινον κοινωνίαν σημαίνων, Υἱὸν ἀνθρώπου τὸ φαινόμενον προσηγόρευε, δεικνὺς τὴν κατὰ φύσιν τῆς σαρκὸς αὐτοῦ πρὸς τὴν ἐξ ἧς ἐλήφθη συγγένειαν οὕτω καὶ τὴν πρὸς τὸν τῶν ὅλων Θεὸν ἀληθῆ, καὶ γνησίαν σχέσιν τῇ προσηγορία τοῦ Υἱοῦ διασημαίνει, τὸ κατὰ τὴν φύσιν οἰκεῖον διὰ τῆς τοῦ Υἱοῦ φωνῆς ενδεικνύμενος, κἄν τινες ἐκ τῆς παροιμιώδους ρήσεως τὰ ἐν παραβολῇ σκοτεινῶς δι' αἰνίγματος εἰρημένα, CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. coque quod jam accepit, perpetuo aliquid amplius supersit, cui exæquari nequeat, quia id quod parti- cipatur termino careat, idque quod per participationem augescit, nequaquam sistatur ut conquie- scat. R Hæc igitur illa sunt blasphemiæ et impietatis capita, quæ ex. doctrina lac, de inæqualitate boni- talis, caput quasi extollunt. Quod si majus et mi- nus, corporeo quodam modo, inesse Deo conside- rant, satis per se suam suique dogmatis absurdi- tatem produnt, etiam sine accuratiore disquisitione et refutatione: necessarium enim est qualitates quasdam, distantias, molesque et figuras, et il genus alia, quibus corporis ratio continetur, eos, qui hæc sibi imaginantur, etiam in natura divina constituere. At ubi statuitur compositio, ibi etiam concedenda est ejusdem compositionis dissolutio. Verum ex absurditate dogmatis, quod in magnitu- dinis, omnisque concretionis expertibus rebus ma- gis et minus admittit, hæc et talia consequuntur, ex quibus multis pauca hactenus demonstravimus. Neque enim facile fuerit omnes fraudes et impostu- ras, quæ hac doctriua velantur, oratione persequi. Nihilominus tamen ex his paucis salis etiam pate scit absurditas aliorum, quæ ex hac impietate, serie quadam, manant, et a quovis deduci possunt. Nos vero ad reliqua orationis examinanda acceda- mus, ubi prius paucula quædam de nostro dogmate attulerimus. Cum enim in omni dogmate optima judicandi ratio sit divinitus inspirata Scriptura, operæ pretium existimo, divinorum testimoniorum firmamentis doctrinam nostram corroborare. Has igitur in divisione rerum inesse novimus differentias. Prima secundum nostrum quidem per- cipiendi modum, est res sensibilis; post hanc illa ad cujus intelligentiam, per hanc quasi manudu- cimur, quæ mente et cogitatione percipitur, quam- que intellectilem nominamus. Rursus intellectilium aliam quamdam differentiam assignamus (dividitur enim in rem creatam et increatam, et in hac sanctissimam Trinitatem numeramus creatis vero rebus cætera omnia deputantur, quæcunque post illam et sunt et nominantur). Ne vero nostra asser- tio absque probatione maneat, sed Scripturæ testi- moniis firmata persistat, hoc prædictis adjiciendumn videtur: nimirum Dominum non esse creatum, sed ex Patre progenitum, sicut ipsum Verbum divinuu suapte testi@catione in Evangelio ostendit, modo generationis et processionis inexplicabili, et ineffa- B.lili : et quis fide dignior testis reperiri queat ipso Domino, qui in toto Evangelio, Patrem non suum creatorem, sed Patrem nominat, neque seipsum opus, sed Filium Dei appellat? Quemadmodum enim communionem et convenientiam cum natura bu- mana Filti hominis appellatione significavit, osten- dens suam cognationem secundum carnem cum illa, ex qua carnem assumpserat; sic suam quoque ad universorum Deum veram et genuinam habitudinepi Filii appellatione demonstrat: naturæ cognatione per Filii vocabulum ostensa, licet quidam ex prover- Diali sermone ea quae per parabolam et aenigma ob c

Α ψιλὰ καὶ ἀνερμήνευτα πρὸς ἀνατροπὴν τῆς ἀληθείας Ο προφέροντες, τὴν τοῦ ἐκτίσθαι φωνήν, ἣν ἐκ προσο ώπου τῆς Σοφίας ὁ Παροιμιαστὴς ἐποιήσατο, συνηγορίαν τῆς τοῦ δόγματος αὐτῶν διαστροφής προς χειρίζονται, λέγοντες τὸν Κύριος έκτισέ με, ὁμολο γίαν εἶναι τὸ ἐκτίσθαι τὸν Κύριον· ὡς αὐτοῦ τοῦ Μο νογενοῦς διὰ τῆς φωνῆς ταύτης τὸ τοιοῦτον οὐκ ἀρνου μένου, ἡμῖν οὐ προσεκτέον τῷ λόγῳ. Οὐδὲ γὰρ τοῦ πάντως δεῖν εἰς τὸν Κύριον ἀνάγειν τὸν λόγον τοῦτον τὰς ἀποδείξεις παρέχονται· οὐδὲ τοῦ ῥητοῦ τὴν διά- νοιαν ἐκ τῆς τῶν Ἑβραίων Γραφῆς εἰς τοῦτο τὸ ση- μαινόμενον φέρουσαν ἐπιδεῖξαι δυνήσονται, τῶν λοι πῶν ἑρμηνέων τὸ Ἐκτήσατο, καὶ Κατέστησεν, ἀντὶ τοῦ Εκτισεν, ἐκδεδωκότων· οὔτε δὲ εἰ οὕτως είχεν ἡ λέξις ἐν τῇ πρωτοτύπῳ Γραφῇ, πρόχειρος ἂν ἦν καὶ σαφὴς ἡ διάνοια, τῆς παροιμιακῆς διδασκα- λίας οὐ προδήλως, ἀλλὰ μετ' ἐπικρύψεως τὸν τῶν λεγομένων σκοπὸν ἐνδεικνυμένης διὰ πλαγίας εμφά σεως, ὡς ἐκ τῆς περὶ τὸν τόπον τοῦτον συμφράσεως τῶν εἰρημένων πάρεστιν ἐπιγνῶναι τοῦ λόγου τὸ δυσ θεώρητον· ἐν οἷς φησιν, ἡνίκα Αγώριζε τὸν ἑαυ τοῦ θρόνον ἐπ' ἀνέμων, καὶ ὅσα τοιαῦτα. Τις γὰρ Θεοῦ θρόνος ; εἴτε ὑλικὸς, εἴτε νοητός; Καὶ τίνες ἄνεμοι : πότερον οἱ συνήθεις οὗτοι, καὶ γνώριμοι, οὓς ἐκ τῶν ἀτμῶν τε καὶ τῶν ἀναθυμιάσεων συνίστα φθαι λέγουσιν οἱ ταῦτα φυσιολογοῦντες; εἴτε καθ' ἔτε ρον τρόπον ὑπονοούμενοι, δν οὐκ ἐπιγινώσκει ἡ ἀνθρω πίνη συνήθεια· οὕς φησιν ἀντὶ βάσεως τῷ θρόνῳ για νεσθαι ; Καὶ τίς καθέδρα τοῦ ἀσωμάτου, καὶ ἀπερι γράπτου, καὶ ἀσχηματίστου Θεοῦ, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα τὶς ἂν ἐκ τῆς συνήθους τῶν ῥημάτων του των σημασίας κατανοήσειε ; Δῆλον οὖν ὅτι αἰνίγματά τινών έστι τὰ λεγόμενα, βαθυτέραν τινὰ τῆς προχείρου διανοίας τὴν θεωρίαν ἐμπεριέχοντα· ὡς ἐκ τούτων μηδενὶ λόγῳ τὴν τοῦ ἐκτίσθαι τὸν Κύριον ὑπόνοιαν ἐκ τῆς Γραφῆς ταύτης τοῖς εὐσεβῶς λογιζομένοις ἐγγίνεσθαι, τοῖς πεπαιδευ μένοις μάλιστα διὰ τῆς εὐαγγελιστοῦ μεγαλοφωνίας, τὸ πάντα τὰ γεγονότα δι' αὐτοῦ γεγενῆσθαι, καὶ ἐν αὐτῷ συνεστάναι, λέγοντος· Πάντα γάρ, φησί, δι' αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἕν, γέγονεν ἐν αὐτῷ. Οὐκ ἂν τοῦτο διορισάμενος, εἰ καὶ αὐτὸν τὸν Κύριον ἐν τῶν γεγονότων επίστευε. Πῶς γὰρ δι' ἐκείνου τὰ πάντα γίνεται, καὶ ἐν αὐτῷ τὰ γεγονότα τὴν σύστασιν ἔχει, εἰ μὴ πάντως ἄλλο τι παρὰ τὴν τῶν πεποιημένων φύσιν ὁ ποιητὴς ὑπάρ χων, οὐχ ἑαυτὸν, ἀλλὰ τὴν κτίσιν εἰργάσατο ; εἰ γὰρ ἡ κτίσις δι' ἐκείνου, αὐτὸς δὲ ὁ Κύριος οὐ δι' ἑαυτοῦ, ἄλλο τι πάντως καὶ οὐχὶ κτίσις ἑστί. Τοῦ τοίνυν εὐαγ γελιστοῦ φήσαντος, ὅτι Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἕν, ὃ γέγονεν ἐν αὐτῷ· καὶ φανερῶς διὰ τούτων ἐνδειξαμένου, ὅτι καὶ ἐν τῷ Υἱῷ τὰ γενόμενα γέγονε, καὶ οὐ δι' ἑτέρου τινὸς τὴν εἰς τὸ γενέσθαι πάροδον ἔσχεν. Ἐκδέχεται τὸν λόγον τοῦτον ὁ Παῦλος· καὶ ὡς ἂν S. GREGORII NYSSENI pure dicta sunt, nude et sine explicatione, veri- Luis evertenda gratia, proferaut, vocem, inquam, creavit, quam ex persona Sapientiæ Proverbiorum auctor protulit. Quodsi illud: Dominus creavit me sr pro sui dogmatis patrocinio, velint esse tanquam testimonium, quod Dominus creatus sit, quasi ipse Unigenitus hac voce istud minime neget, nequa- quam audiendi sunt. Neque enim evidenter probant hæc verba omnino ad Dominum nostrum referenda esse; neque etiam possunt sensum hunc verbis aptare ex Hebraico sermone, cum reliqui interpre- tes loco verbi creavit, reddiderint verbum possedit, vel constituit; neque tamen si in primigenia illa Scriptura dictio hæc expresse fuisset posita, planus salis et facilis sensus exstitisset, cum parabolica doctrina soleat non manifeste, sed occulte, et quasi B sub velamine, et obliqua insinuatione, dictorum scopum vimque et notionem ostendere. Itaque ex ipso verborum, quæ hoc loco ponuntur, contextu, cuivis in promptu est orationis difficultatem cognos- cere. Ut cum dicit, quando Constituit thronum suum zxper ventos, et id genus alia; quis enim thronus Dei, sive materialis, sive intellectilis? et qui venti, utrum consueti isti nobisque noti, quos philosophi ex exhalationibus et vaporibus nasci tradunt, an alterius cujusdam rationis sunt illi venti, quos ait baseos et fulcri vicem throno præstare? Et quæ cathedra incorporei et incircumscripti figuraque carentis Dei? Hæc et similia cuncta quis ex con- sueta vocabulorum significatione intelligat ? Clarum igitur evadit, hæc quæ istic dicuntur Enigmata, aliquorum, et quidem obscura, involucra esse; abstrusiorem quamdam, quam sit communis et trita, intelligentiam complectentia. Itaque ex his nulla ratione oriri potest suspicio, Dominum creatum esse, apud eos, qui hæc pie considerant et expendunt, præsertim apud eos, qui ex Evan- gelio edocti sunt, omnia quæ facta sunt,per ipsum facta esse, et in ipso subsistere. Omnia enim, inquit, per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, quod factum est in ipso *. Non utique hoc dicturus fuisset evangelista, si Dominum quoque unum ex his quæ facta sunt, esse credidisset. Quomodo enim D per illum omnia fiunt, et quomodo oninia in illo subsistant, si is, qui omnia fecit, diversa penitus a rebus factis natura constans, non seipsum, sed creaturam fecit? Si enim creatura per ipsum est, ipse vero Dominus non est per seipsum: omnino sequitur diversum quiddam a creatura esse, evan- gelista utique palam affirmante: Omnia per ipsum facta esse, et sine ipso factum esse nihil, quod factum est in ipso: et præcipue demonstrante, in Filio ea quæ facta sunt, facta esse, neque ab alio ortum snum et principium ducere. Quibus egregie D. Paulus concinit, orationem Prov. vult, 22. ** Joan. 1, 3.

Α ψιλὰ καὶ ἀνερμήνευτα πρὸς ἀνατροπὴν τῆς ἀληθείας Ο προφέροντες, τὴν τοῦ ἐκτίσθαι φωνήν, ἣν ἐκ προσο ώπου τῆς Σοφίας ὁ Παροιμιαστὴς ἐποιήσατο, συνηγορίαν τῆς τοῦ δόγματος αὐτῶν διαστροφής προς χειρίζονται, λέγοντες τὸν Κύριος έκτισέ με, ὁμολο γίαν εἶναι τὸ ἐκτίσθαι τὸν Κύριον· ὡς αὐτοῦ τοῦ Μο νογενοῦς διὰ τῆς φωνῆς ταύτης τὸ τοιοῦτον οὐκ ἀρνου μένου, ἡμῖν οὐ προσεκτέον τῷ λόγῳ. Οὐδὲ γὰρ τοῦ πάντως δεῖν εἰς τὸν Κύριον ἀνάγειν τὸν λόγον τοῦτον τὰς ἀποδείξεις παρέχονται· οὐδὲ τοῦ ῥητοῦ τὴν διά- νοιαν ἐκ τῆς τῶν Ἑβραίων Γραφῆς εἰς τοῦτο τὸ ση- μαινόμενον φέρουσαν ἐπιδεῖξαι δυνήσονται, τῶν λοι πῶν ἑρμηνέων τὸ Ἐκτήσατο, καὶ Κατέστησεν, ἀντὶ τοῦ Εκτισεν, ἐκδεδωκότων· οὔτε δὲ εἰ οὕτως είχεν ἡ λέξις ἐν τῇ πρωτοτύπῳ Γραφῇ, πρόχειρος ἂν ἦν καὶ σαφὴς ἡ διάνοια, τῆς παροιμιακῆς διδασκα- λίας οὐ προδήλως, ἀλλὰ μετ' ἐπικρύψεως τὸν τῶν λεγομένων σκοπὸν ἐνδεικνυμένης διὰ πλαγίας εμφά σεως, ὡς ἐκ τῆς περὶ τὸν τόπον τοῦτον συμφράσεως τῶν εἰρημένων πάρεστιν ἐπιγνῶναι τοῦ λόγου τὸ δυσ θεώρητον· ἐν οἷς φησιν, ἡνίκα Αγώριζε τὸν ἑαυ τοῦ θρόνον ἐπ' ἀνέμων, καὶ ὅσα τοιαῦτα. Τις γὰρ Θεοῦ θρόνος ; εἴτε ὑλικὸς, εἴτε νοητός; Καὶ τίνες ἄνεμοι : πότερον οἱ συνήθεις οὗτοι, καὶ γνώριμοι, οὓς ἐκ τῶν ἀτμῶν τε καὶ τῶν ἀναθυμιάσεων συνίστα φθαι λέγουσιν οἱ ταῦτα φυσιολογοῦντες; εἴτε καθ' ἔτε ρον τρόπον ὑπονοούμενοι, δν οὐκ ἐπιγινώσκει ἡ ἀνθρω πίνη συνήθεια· οὕς φησιν ἀντὶ βάσεως τῷ θρόνῳ για νεσθαι ; Καὶ τίς καθέδρα τοῦ ἀσωμάτου, καὶ ἀπερι γράπτου, καὶ ἀσχηματίστου Θεοῦ, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα τὶς ἂν ἐκ τῆς συνήθους τῶν ῥημάτων του των σημασίας κατανοήσειε ; Δῆλον οὖν ὅτι αἰνίγματά τινών έστι τὰ λεγόμενα, βαθυτέραν τινὰ τῆς προχείρου διανοίας τὴν θεωρίαν ἐμπεριέχοντα· ὡς ἐκ τούτων μηδενὶ λόγῳ τὴν τοῦ ἐκτίσθαι τὸν Κύριον ὑπόνοιαν ἐκ τῆς Γραφῆς ταύτης τοῖς εὐσεβῶς λογιζομένοις ἐγγίνεσθαι, τοῖς πεπαιδευ μένοις μάλιστα διὰ τῆς εὐαγγελιστοῦ μεγαλοφωνίας, τὸ πάντα τὰ γεγονότα δι' αὐτοῦ γεγενῆσθαι, καὶ ἐν αὐτῷ συνεστάναι, λέγοντος· Πάντα γάρ, φησί, δι' αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἕν, γέγονεν ἐν αὐτῷ. Οὐκ ἂν τοῦτο διορισάμενος, εἰ καὶ αὐτὸν τὸν Κύριον ἐν τῶν γεγονότων επίστευε. Πῶς γὰρ δι' ἐκείνου τὰ πάντα γίνεται, καὶ ἐν αὐτῷ τὰ γεγονότα τὴν σύστασιν ἔχει, εἰ μὴ πάντως ἄλλο τι παρὰ τὴν τῶν πεποιημένων φύσιν ὁ ποιητὴς ὑπάρ χων, οὐχ ἑαυτὸν, ἀλλὰ τὴν κτίσιν εἰργάσατο ; εἰ γὰρ ἡ κτίσις δι' ἐκείνου, αὐτὸς δὲ ὁ Κύριος οὐ δι' ἑαυτοῦ, ἄλλο τι πάντως καὶ οὐχὶ κτίσις ἑστί. Τοῦ τοίνυν εὐαγ γελιστοῦ φήσαντος, ὅτι Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἕν, ὃ γέγονεν ἐν αὐτῷ· καὶ φανερῶς διὰ τούτων ἐνδειξαμένου, ὅτι καὶ ἐν τῷ Υἱῷ τὰ γενόμενα γέγονε, καὶ οὐ δι' ἑτέρου τινὸς τὴν εἰς τὸ γενέσθαι πάροδον ἔσχεν. Ἐκδέχεται τὸν λόγον τοῦτον ὁ Παῦλος· καὶ ὡς ἂν S. GREGORII NYSSENI pure dicta sunt, nude et sine explicatione, veri- Luis evertenda gratia, proferaut, vocem, inquam, creavit, quam ex persona Sapientiæ Proverbiorum auctor protulit. Quodsi illud: Dominus creavit me sr pro sui dogmatis patrocinio, velint esse tanquam testimonium, quod Dominus creatus sit, quasi ipse Unigenitus hac voce istud minime neget, nequa- quam audiendi sunt. Neque enim evidenter probant hæc verba omnino ad Dominum nostrum referenda esse; neque etiam possunt sensum hunc verbis aptare ex Hebraico sermone, cum reliqui interpre- tes loco verbi creavit, reddiderint verbum possedit, vel constituit; neque tamen si in primigenia illa Scriptura dictio hæc expresse fuisset posita, planus salis et facilis sensus exstitisset, cum parabolica doctrina soleat non manifeste, sed occulte, et quasi B sub velamine, et obliqua insinuatione, dictorum scopum vimque et notionem ostendere. Itaque ex ipso verborum, quæ hoc loco ponuntur, contextu, cuivis in promptu est orationis difficultatem cognos- cere. Ut cum dicit, quando Constituit thronum suum zxper ventos, et id genus alia; quis enim thronus Dei, sive materialis, sive intellectilis? et qui venti, utrum consueti isti nobisque noti, quos philosophi ex exhalationibus et vaporibus nasci tradunt, an alterius cujusdam rationis sunt illi venti, quos ait baseos et fulcri vicem throno præstare? Et quæ cathedra incorporei et incircumscripti figuraque carentis Dei? Hæc et similia cuncta quis ex con- sueta vocabulorum significatione intelligat ? Clarum igitur evadit, hæc quæ istic dicuntur Enigmata, aliquorum, et quidem obscura, involucra esse; abstrusiorem quamdam, quam sit communis et trita, intelligentiam complectentia. Itaque ex his nulla ratione oriri potest suspicio, Dominum creatum esse, apud eos, qui hæc pie considerant et expendunt, præsertim apud eos, qui ex Evan- gelio edocti sunt, omnia quæ facta sunt,per ipsum facta esse, et in ipso subsistere. Omnia enim, inquit, per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, quod factum est in ipso *. Non utique hoc dicturus fuisset evangelista, si Dominum quoque unum ex his quæ facta sunt, esse credidisset. Quomodo enim D per illum omnia fiunt, et quomodo oninia in illo subsistant, si is, qui omnia fecit, diversa penitus a rebus factis natura constans, non seipsum, sed creaturam fecit? Si enim creatura per ipsum est, ipse vero Dominus non est per seipsum: omnino sequitur diversum quiddam a creatura esse, evan- gelista utique palam affirmante: Omnia per ipsum facta esse, et sine ipso factum esse nihil, quod factum est in ipso: et præcipue demonstrante, in Filio ea quæ facta sunt, facta esse, neque ab alio ortum snum et principium ducere. Quibus egregie D. Paulus concinit, orationem Prov. vult, 22. ** Joan. 1, 3.

μηδεμίαν καταλίποι πρόφασιν τῇ βλασφήμῳ φωνῇ. Α τοῦ συναριθμεῖν τοῖς γεγονόσι καὶ τὴν τοῦ Πνεύματος φύσιν, ὑπ' ἀριθμὸν ἄγει τὰ πάντα, ποιά ἐστι ταῦτα, ἅ πάντα τῷ εὐαγγελιστῇ καὶ εἴρηται καὶ νενόηται. Καὶ καθάπερ ὁ μέγας Δαυΐδ, πάντα ὑποτετάχθαι τῷ ἀνθρώπῳ φήσας, καὶ τὸ κατ᾽ εἶδος προσέθηκε, ποῖα ἦν τὰ ἐμπεριλαμβανόμενα τῇ τῶν πάντων φωνῇ, τουτέστι, τὰ χερσαῖα, καὶ τὰ ἔνυδρα, καὶ τὰ ἐναέρια ζῶα· οὕτω καὶ ὁ τῶν θείων δογμάτων ἐξηγητὴς ὁ ἀπόστολος Παῦλος, πάντα ἐν αὐτῷ γεγενῆσθαι εἰπὼν, περιγράφει τοῖς ἀριθμηθεῖσι τῶν πάντων τὴν ἕνω νοιαν. ὁρατὰ γὰρ, φησί, καὶ ἀόρατα. Διὰ μὲν τῶν ὁρατῶν, καθὼς εἴρηται, τὰ τῇ αἰσθήσει γνώριμα περιλαβὼν τῷ ὀνόματι· διὰ δὲ τῶν ἀοράτων, τὴν τῶν νοητῶν αἰνιξάμενος φύσιν. ᾿Αλλὰ περὶ μὲν τῶν αἰσθητῶν, οὐδὲν ἐδέησε λε- στομερῶς διεξελθεῖν ἐπ' ὀνόματος. Οὐδεὶς γὰρ οὕτω σάρκινος οὐδὲ κτηνώδης ἐστὶν, ὡς ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ὑποπτεῦσαι καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εἶναι. Τῶν δὲ ἀοράτων μνησθεὶς, ἐπειδὴ νοερά, καὶ ἀσώματος, καὶ ἡ τοῦ Πνεύματος φύσις ἐστὶν, ὡς ἂν μή τις ἐν τού τοις ὑπονοήσειεν ὑφεστάναι τὸ Πνεῦμα διὰ τὴν κατὰ τὸ ἀόρατον κοινωνίαν, εναργεστάτην ποιεῖται τὴν διαίρεσιν τῶν τε διὰ τῆς κτίσεως γεγονότων, καὶ τῆς ὑπὲρ τὴν κτίσιν οὐσίας. Τὰ μὲν γὰρ κτισθέντα κατ αριθμεῖται τῷ λόγῳ, Θρόνους τινάς, καὶ ἀρχὰς, καὶ Εξουσίας, και Κυριότητας λέγων· γενικοῖς τισι καὶ περιληπτικοῖς ὀνόμασι τῶν ἀοράτων τούτων δυ- νάμεων τὴν διδασκαλίαν ποιούμενος, τὰ δὲ ὑπὲρ τὴν κτίσιν, δι' αὐτῆς τῆς σιωπῆς ἀποχωρίζει τοῦ ἀρι θμοῦ τῶν κτισθέντων, Ὥσπερ ἂν εἴ τις προσταχθείς ἐπὶ στρατοπέδου τὰς λεπτομερεῖς καὶ ὑποβεβηκυίας ἀρχὰς εἰπεῖν ἐπ' ὀνόματος, ταξιάρχας, καὶ λοχαγούς, ἑκατοντάρχους τε καὶ χιλιάρχους, καὶ εἴ τινες ἄλλαι τῶν κατὰ μέρος δυναστειῶν ὠνομασμέναι εἰσὶ, πάσας διεξελθὼν τῷ λόγῳ, τῆς πάντων κρατούσης, καὶ πα σαν τὴν δύναμιν διεπούσης ἀρχῆς μηδεμίαν μνήμην ποιήσαιτο· οὐ δι᾽ ὑπεροψίαν, ἢ λήθην τὴν ὑπερέχου- σαν ἀρχὴν σιωπήσας, ἀλλ' ὅτι μόνον τὴν ὑπήκοον τε καὶ ὑποχείριον τάξιν διεξελθεῖν ἢ προσταχθείς, ἢ προ- θέμενος · ὑβρίσειεν ἂν ἐν τῇ τῶν ὑποκειμένων μνήμῃ συμπεριλαβὼν καὶ τὴν ἄρχουσαν· οὕτω μοι δοκεῖ καὶ ὁ ἐν παραδείσῳ μυηθεὶς τὰ ἀποῤῥητα Παῦλος, ὅτε άρ παγεὶς ἐν αὐτῷ ἐγένετο καὶ τῶν ὑπερουρανίων θαυ- μάτων θεατής καταστὰς, τὰ ἀνθρώποις ἄῤῥητα καὶ εἶδε, καὶ ἤκουσεν· οὗτος τὰ τῷ Κυρίῳ κτισθέντα δι δάξαι προθέμενος, ἐπειδὴ διεξῆλθε ταῦτα τῷ λόγῳ περιληπτικαῖς τισι φωναῖς, διαδραμὼν τὴν ἀγγελικήν, καὶ ὑπερκόσμιον δύναμιν, ἔστησεν ἐν τοῖς μνημονευ- θεῖσι τὸν λόγον, τῶν ὑπὲρ τὴν κτίσιν οὐδὲν εἰς τὸν κατάλογον τῶν κτιστῶν καθελκύσας· ὡς ἐκ τούτου σαφῶς ἄνω τῆς κτίσεως εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὑπὸ τῆς Γραφῆς μαρτυρεῖσθαι. CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. evangelista excipiens; et ne ullus impiis subter- fugiendi locus relinquatur, Spiritus sancti naturam rebus creatis annumerandi, sigillatim percenset omnia illa, qualia sint, quæ ab evangelista omnium nomine dicta et comprehensa sunt: et quemadmo- dum B. David cum pronuntiasset, omnia homini esse subjecta, etiam in specie declaravit, quænam sint illa, quæ omnium vocabulo intellexisset : hoc est, terrestria, aquatilia, et aeria animalia : sic et divinorum oraculorum interpres apostolus Paulus, cum dixisset, omnia in ipso esse facta, definit no- tionem omniam, ipsarum rerum enumeratione. Visibilia, inquit, et invisibilia *. Aspectabilium nomine its comprehensis, quæ sub sensum cadunt, ut antea diximus : nomine vero inaspectabilium ẞ eorum naturam significans, quæ sola intelligentia percipiuntur. G Sed de sensibilibus quidem enucleate, et nomi- natim exsequi, nulla necessitas exigebat; nemo enim adeo carnalis et stupidus est, qui suspicetur Spiritum sanctum rerum sensibilium ordine con- tineri. At cum inaspectabilium mentionem fecisset, cum ipsa etiam Spiritus sancti natura sit intellecti- lis et incorporea, ne quis fortassis ipsum etianı Spiritum sanctum in harum classem conjiceret, ob communionem cum rebus ab oculorum aspectu remotis, evidentissimam distinctionem facit eorum quæ per creationem facta sunt, ejusque substan- tiæ, quæ creatione superior est. Creata enim per- censet illa oratione, cum Thronos, quosdam, et Principatus, et Polestates, et Dominationes nomi nat *: generalibus quibusdam et vim multitudinis habentibus, doctrinam harum inaspectabilium vir- tutum tradens; ea vero, quæ supra creaturæ censum evecta sunt, ipso silentio ex numero crea- turarum segregat. Quemadmodum si quis jussus distincte et nominatim enumerans minores et in- feriores functiones bellicas, ordinum ductores, de- curiones, centuriones, chiliarelas, et si quæ sunt alia muria speciatim percenseret, omnibusque enu- meratis supremam, et quæ alias omnes continet, potestatem silentio præteriret, non contemptu vel oblivione suum officium praetermittens, sed quod vel jussus, vel dedita opera tantum enumerare vellet munera inferiora et ab aliis pendentia: is injuria imperatorem afficeret, si eum in ordine eorum, qui inferioris sunt dignitatis, reponeret : ita videtur mihi etiam D. Paulus res abditas in paradiso edoctus, quando in eum raptus, et car- lestium arcanorum spectator effectus est, eaquo vidit et audivit, quæ homini nefas eloqui *, cum enarrare proposuisset res in Domino creatas post- quam communibus quibusdam vocabulis eas enu- merasset : pervagatus angelicam et supermundanam illam potestatem, orationem in supradictis termi- mavit, nihil corum, quæ supra creaturam sunt, in ordinem creaturarum trahens, ut ex hoc ipso Psal. viii, sqq. Coloss. 1, 16. D Cor. rir, sq. 81. ibid.

μηδεμίαν καταλίποι πρόφασιν τῇ βλασφήμῳ φωνῇ. Α τοῦ συναριθμεῖν τοῖς γεγονόσι καὶ τὴν τοῦ Πνεύματος φύσιν, ὑπ' ἀριθμὸν ἄγει τὰ πάντα, ποιά ἐστι ταῦτα, ἅ πάντα τῷ εὐαγγελιστῇ καὶ εἴρηται καὶ νενόηται. Καὶ καθάπερ ὁ μέγας Δαυΐδ, πάντα ὑποτετάχθαι τῷ ἀνθρώπῳ φήσας, καὶ τὸ κατ᾽ εἶδος προσέθηκε, ποῖα ἦν τὰ ἐμπεριλαμβανόμενα τῇ τῶν πάντων φωνῇ, τουτέστι, τὰ χερσαῖα, καὶ τὰ ἔνυδρα, καὶ τὰ ἐναέρια ζῶα· οὕτω καὶ ὁ τῶν θείων δογμάτων ἐξηγητὴς ὁ ἀπόστολος Παῦλος, πάντα ἐν αὐτῷ γεγενῆσθαι εἰπὼν, περιγράφει τοῖς ἀριθμηθεῖσι τῶν πάντων τὴν ἕνω νοιαν. ὁρατὰ γὰρ, φησί, καὶ ἀόρατα. Διὰ μὲν τῶν ὁρατῶν, καθὼς εἴρηται, τὰ τῇ αἰσθήσει γνώριμα περιλαβὼν τῷ ὀνόματι· διὰ δὲ τῶν ἀοράτων, τὴν τῶν νοητῶν αἰνιξάμενος φύσιν. ᾿Αλλὰ περὶ μὲν τῶν αἰσθητῶν, οὐδὲν ἐδέησε λε- στομερῶς διεξελθεῖν ἐπ' ὀνόματος. Οὐδεὶς γὰρ οὕτω σάρκινος οὐδὲ κτηνώδης ἐστὶν, ὡς ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ὑποπτεῦσαι καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εἶναι. Τῶν δὲ ἀοράτων μνησθεὶς, ἐπειδὴ νοερά, καὶ ἀσώματος, καὶ ἡ τοῦ Πνεύματος φύσις ἐστὶν, ὡς ἂν μή τις ἐν τού τοις ὑπονοήσειεν ὑφεστάναι τὸ Πνεῦμα διὰ τὴν κατὰ τὸ ἀόρατον κοινωνίαν, εναργεστάτην ποιεῖται τὴν διαίρεσιν τῶν τε διὰ τῆς κτίσεως γεγονότων, καὶ τῆς ὑπὲρ τὴν κτίσιν οὐσίας. Τὰ μὲν γὰρ κτισθέντα κατ αριθμεῖται τῷ λόγῳ, Θρόνους τινάς, καὶ ἀρχὰς, καὶ Εξουσίας, και Κυριότητας λέγων· γενικοῖς τισι καὶ περιληπτικοῖς ὀνόμασι τῶν ἀοράτων τούτων δυ- νάμεων τὴν διδασκαλίαν ποιούμενος, τὰ δὲ ὑπὲρ τὴν κτίσιν, δι' αὐτῆς τῆς σιωπῆς ἀποχωρίζει τοῦ ἀρι θμοῦ τῶν κτισθέντων, Ὥσπερ ἂν εἴ τις προσταχθείς ἐπὶ στρατοπέδου τὰς λεπτομερεῖς καὶ ὑποβεβηκυίας ἀρχὰς εἰπεῖν ἐπ' ὀνόματος, ταξιάρχας, καὶ λοχαγούς, ἑκατοντάρχους τε καὶ χιλιάρχους, καὶ εἴ τινες ἄλλαι τῶν κατὰ μέρος δυναστειῶν ὠνομασμέναι εἰσὶ, πάσας διεξελθὼν τῷ λόγῳ, τῆς πάντων κρατούσης, καὶ πα σαν τὴν δύναμιν διεπούσης ἀρχῆς μηδεμίαν μνήμην ποιήσαιτο· οὐ δι᾽ ὑπεροψίαν, ἢ λήθην τὴν ὑπερέχου- σαν ἀρχὴν σιωπήσας, ἀλλ' ὅτι μόνον τὴν ὑπήκοον τε καὶ ὑποχείριον τάξιν διεξελθεῖν ἢ προσταχθείς, ἢ προ- θέμενος · ὑβρίσειεν ἂν ἐν τῇ τῶν ὑποκειμένων μνήμῃ συμπεριλαβὼν καὶ τὴν ἄρχουσαν· οὕτω μοι δοκεῖ καὶ ὁ ἐν παραδείσῳ μυηθεὶς τὰ ἀποῤῥητα Παῦλος, ὅτε άρ παγεὶς ἐν αὐτῷ ἐγένετο καὶ τῶν ὑπερουρανίων θαυ- μάτων θεατής καταστὰς, τὰ ἀνθρώποις ἄῤῥητα καὶ εἶδε, καὶ ἤκουσεν· οὗτος τὰ τῷ Κυρίῳ κτισθέντα δι δάξαι προθέμενος, ἐπειδὴ διεξῆλθε ταῦτα τῷ λόγῳ περιληπτικαῖς τισι φωναῖς, διαδραμὼν τὴν ἀγγελικήν, καὶ ὑπερκόσμιον δύναμιν, ἔστησεν ἐν τοῖς μνημονευ- θεῖσι τὸν λόγον, τῶν ὑπὲρ τὴν κτίσιν οὐδὲν εἰς τὸν κατάλογον τῶν κτιστῶν καθελκύσας· ὡς ἐκ τούτου σαφῶς ἄνω τῆς κτίσεως εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὑπὸ τῆς Γραφῆς μαρτυρεῖσθαι. CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. evangelista excipiens; et ne ullus impiis subter- fugiendi locus relinquatur, Spiritus sancti naturam rebus creatis annumerandi, sigillatim percenset omnia illa, qualia sint, quæ ab evangelista omnium nomine dicta et comprehensa sunt: et quemadmo- dum B. David cum pronuntiasset, omnia homini esse subjecta, etiam in specie declaravit, quænam sint illa, quæ omnium vocabulo intellexisset : hoc est, terrestria, aquatilia, et aeria animalia : sic et divinorum oraculorum interpres apostolus Paulus, cum dixisset, omnia in ipso esse facta, definit no- tionem omniam, ipsarum rerum enumeratione. Visibilia, inquit, et invisibilia *. Aspectabilium nomine its comprehensis, quæ sub sensum cadunt, ut antea diximus : nomine vero inaspectabilium ẞ eorum naturam significans, quæ sola intelligentia percipiuntur. G Sed de sensibilibus quidem enucleate, et nomi- natim exsequi, nulla necessitas exigebat; nemo enim adeo carnalis et stupidus est, qui suspicetur Spiritum sanctum rerum sensibilium ordine con- tineri. At cum inaspectabilium mentionem fecisset, cum ipsa etiam Spiritus sancti natura sit intellecti- lis et incorporea, ne quis fortassis ipsum etianı Spiritum sanctum in harum classem conjiceret, ob communionem cum rebus ab oculorum aspectu remotis, evidentissimam distinctionem facit eorum quæ per creationem facta sunt, ejusque substan- tiæ, quæ creatione superior est. Creata enim per- censet illa oratione, cum Thronos, quosdam, et Principatus, et Polestates, et Dominationes nomi nat *: generalibus quibusdam et vim multitudinis habentibus, doctrinam harum inaspectabilium vir- tutum tradens; ea vero, quæ supra creaturæ censum evecta sunt, ipso silentio ex numero crea- turarum segregat. Quemadmodum si quis jussus distincte et nominatim enumerans minores et in- feriores functiones bellicas, ordinum ductores, de- curiones, centuriones, chiliarelas, et si quæ sunt alia muria speciatim percenseret, omnibusque enu- meratis supremam, et quæ alias omnes continet, potestatem silentio præteriret, non contemptu vel oblivione suum officium praetermittens, sed quod vel jussus, vel dedita opera tantum enumerare vellet munera inferiora et ab aliis pendentia: is injuria imperatorem afficeret, si eum in ordine eorum, qui inferioris sunt dignitatis, reponeret : ita videtur mihi etiam D. Paulus res abditas in paradiso edoctus, quando in eum raptus, et car- lestium arcanorum spectator effectus est, eaquo vidit et audivit, quæ homini nefas eloqui *, cum enarrare proposuisset res in Domino creatas post- quam communibus quibusdam vocabulis eas enu- merasset : pervagatus angelicam et supermundanam illam potestatem, orationem in supradictis termi- mavit, nihil corum, quæ supra creaturam sunt, in ordinem creaturarum trahens, ut ex hoc ipso Psal. viii, sqq. Coloss. 1, 16. D Cor. rir, sq. 81. ibid.

μηδεμίαν καταλίποι πρόφασιν τῇ βλασφήμῳ φωνῇ. Α τοῦ συναριθμεῖν τοῖς γεγονόσι καὶ τὴν τοῦ Πνεύματος φύσιν, ὑπ' ἀριθμὸν ἄγει τὰ πάντα, ποιά ἐστι ταῦτα, ἅ πάντα τῷ εὐαγγελιστῇ καὶ εἴρηται καὶ νενόηται. Καὶ καθάπερ ὁ μέγας Δαυΐδ, πάντα ὑποτετάχθαι τῷ ἀνθρώπῳ φήσας, καὶ τὸ κατ᾽ εἶδος προσέθηκε, ποῖα ἦν τὰ ἐμπεριλαμβανόμενα τῇ τῶν πάντων φωνῇ, τουτέστι, τὰ χερσαῖα, καὶ τὰ ἔνυδρα, καὶ τὰ ἐναέρια ζῶα· οὕτω καὶ ὁ τῶν θείων δογμάτων ἐξηγητὴς ὁ ἀπόστολος Παῦλος, πάντα ἐν αὐτῷ γεγενῆσθαι εἰπὼν, περιγράφει τοῖς ἀριθμηθεῖσι τῶν πάντων τὴν ἕνω νοιαν. ὁρατὰ γὰρ, φησί, καὶ ἀόρατα. Διὰ μὲν τῶν ὁρατῶν, καθὼς εἴρηται, τὰ τῇ αἰσθήσει γνώριμα περιλαβὼν τῷ ὀνόματι· διὰ δὲ τῶν ἀοράτων, τὴν τῶν νοητῶν αἰνιξάμενος φύσιν. ᾿Αλλὰ περὶ μὲν τῶν αἰσθητῶν, οὐδὲν ἐδέησε λε- στομερῶς διεξελθεῖν ἐπ' ὀνόματος. Οὐδεὶς γὰρ οὕτω σάρκινος οὐδὲ κτηνώδης ἐστὶν, ὡς ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ὑποπτεῦσαι καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εἶναι. Τῶν δὲ ἀοράτων μνησθεὶς, ἐπειδὴ νοερά, καὶ ἀσώματος, καὶ ἡ τοῦ Πνεύματος φύσις ἐστὶν, ὡς ἂν μή τις ἐν τού τοις ὑπονοήσειεν ὑφεστάναι τὸ Πνεῦμα διὰ τὴν κατὰ τὸ ἀόρατον κοινωνίαν, εναργεστάτην ποιεῖται τὴν διαίρεσιν τῶν τε διὰ τῆς κτίσεως γεγονότων, καὶ τῆς ὑπὲρ τὴν κτίσιν οὐσίας. Τὰ μὲν γὰρ κτισθέντα κατ αριθμεῖται τῷ λόγῳ, Θρόνους τινάς, καὶ ἀρχὰς, καὶ Εξουσίας, και Κυριότητας λέγων· γενικοῖς τισι καὶ περιληπτικοῖς ὀνόμασι τῶν ἀοράτων τούτων δυ- νάμεων τὴν διδασκαλίαν ποιούμενος, τὰ δὲ ὑπὲρ τὴν κτίσιν, δι' αὐτῆς τῆς σιωπῆς ἀποχωρίζει τοῦ ἀρι θμοῦ τῶν κτισθέντων, Ὥσπερ ἂν εἴ τις προσταχθείς ἐπὶ στρατοπέδου τὰς λεπτομερεῖς καὶ ὑποβεβηκυίας ἀρχὰς εἰπεῖν ἐπ' ὀνόματος, ταξιάρχας, καὶ λοχαγούς, ἑκατοντάρχους τε καὶ χιλιάρχους, καὶ εἴ τινες ἄλλαι τῶν κατὰ μέρος δυναστειῶν ὠνομασμέναι εἰσὶ, πάσας διεξελθὼν τῷ λόγῳ, τῆς πάντων κρατούσης, καὶ πα σαν τὴν δύναμιν διεπούσης ἀρχῆς μηδεμίαν μνήμην ποιήσαιτο· οὐ δι᾽ ὑπεροψίαν, ἢ λήθην τὴν ὑπερέχου- σαν ἀρχὴν σιωπήσας, ἀλλ' ὅτι μόνον τὴν ὑπήκοον τε καὶ ὑποχείριον τάξιν διεξελθεῖν ἢ προσταχθείς, ἢ προ- θέμενος · ὑβρίσειεν ἂν ἐν τῇ τῶν ὑποκειμένων μνήμῃ συμπεριλαβὼν καὶ τὴν ἄρχουσαν· οὕτω μοι δοκεῖ καὶ ὁ ἐν παραδείσῳ μυηθεὶς τὰ ἀποῤῥητα Παῦλος, ὅτε άρ παγεὶς ἐν αὐτῷ ἐγένετο καὶ τῶν ὑπερουρανίων θαυ- μάτων θεατής καταστὰς, τὰ ἀνθρώποις ἄῤῥητα καὶ εἶδε, καὶ ἤκουσεν· οὗτος τὰ τῷ Κυρίῳ κτισθέντα δι δάξαι προθέμενος, ἐπειδὴ διεξῆλθε ταῦτα τῷ λόγῳ περιληπτικαῖς τισι φωναῖς, διαδραμὼν τὴν ἀγγελικήν, καὶ ὑπερκόσμιον δύναμιν, ἔστησεν ἐν τοῖς μνημονευ- θεῖσι τὸν λόγον, τῶν ὑπὲρ τὴν κτίσιν οὐδὲν εἰς τὸν κατάλογον τῶν κτιστῶν καθελκύσας· ὡς ἐκ τούτου σαφῶς ἄνω τῆς κτίσεως εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὑπὸ τῆς Γραφῆς μαρτυρεῖσθαι. CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. evangelista excipiens; et ne ullus impiis subter- fugiendi locus relinquatur, Spiritus sancti naturam rebus creatis annumerandi, sigillatim percenset omnia illa, qualia sint, quæ ab evangelista omnium nomine dicta et comprehensa sunt: et quemadmo- dum B. David cum pronuntiasset, omnia homini esse subjecta, etiam in specie declaravit, quænam sint illa, quæ omnium vocabulo intellexisset : hoc est, terrestria, aquatilia, et aeria animalia : sic et divinorum oraculorum interpres apostolus Paulus, cum dixisset, omnia in ipso esse facta, definit no- tionem omniam, ipsarum rerum enumeratione. Visibilia, inquit, et invisibilia *. Aspectabilium nomine its comprehensis, quæ sub sensum cadunt, ut antea diximus : nomine vero inaspectabilium ẞ eorum naturam significans, quæ sola intelligentia percipiuntur. G Sed de sensibilibus quidem enucleate, et nomi- natim exsequi, nulla necessitas exigebat; nemo enim adeo carnalis et stupidus est, qui suspicetur Spiritum sanctum rerum sensibilium ordine con- tineri. At cum inaspectabilium mentionem fecisset, cum ipsa etiam Spiritus sancti natura sit intellecti- lis et incorporea, ne quis fortassis ipsum etianı Spiritum sanctum in harum classem conjiceret, ob communionem cum rebus ab oculorum aspectu remotis, evidentissimam distinctionem facit eorum quæ per creationem facta sunt, ejusque substan- tiæ, quæ creatione superior est. Creata enim per- censet illa oratione, cum Thronos, quosdam, et Principatus, et Polestates, et Dominationes nomi nat *: generalibus quibusdam et vim multitudinis habentibus, doctrinam harum inaspectabilium vir- tutum tradens; ea vero, quæ supra creaturæ censum evecta sunt, ipso silentio ex numero crea- turarum segregat. Quemadmodum si quis jussus distincte et nominatim enumerans minores et in- feriores functiones bellicas, ordinum ductores, de- curiones, centuriones, chiliarelas, et si quæ sunt alia muria speciatim percenseret, omnibusque enu- meratis supremam, et quæ alias omnes continet, potestatem silentio præteriret, non contemptu vel oblivione suum officium praetermittens, sed quod vel jussus, vel dedita opera tantum enumerare vellet munera inferiora et ab aliis pendentia: is injuria imperatorem afficeret, si eum in ordine eorum, qui inferioris sunt dignitatis, reponeret : ita videtur mihi etiam D. Paulus res abditas in paradiso edoctus, quando in eum raptus, et car- lestium arcanorum spectator effectus est, eaquo vidit et audivit, quæ homini nefas eloqui *, cum enarrare proposuisset res in Domino creatas post- quam communibus quibusdam vocabulis eas enu- merasset : pervagatus angelicam et supermundanam illam potestatem, orationem in supradictis termi- mavit, nihil corum, quæ supra creaturam sunt, in ordinem creaturarum trahens, ut ex hoc ipso Psal. viii, sqq. Coloss. 1, 16. D Cor. rir, sq. 81. ibid.

μηδεμίαν καταλίποι πρόφασιν τῇ βλασφήμῳ φωνῇ. Α τοῦ συναριθμεῖν τοῖς γεγονόσι καὶ τὴν τοῦ Πνεύματος φύσιν, ὑπ' ἀριθμὸν ἄγει τὰ πάντα, ποιά ἐστι ταῦτα, ἅ πάντα τῷ εὐαγγελιστῇ καὶ εἴρηται καὶ νενόηται. Καὶ καθάπερ ὁ μέγας Δαυΐδ, πάντα ὑποτετάχθαι τῷ ἀνθρώπῳ φήσας, καὶ τὸ κατ᾽ εἶδος προσέθηκε, ποῖα ἦν τὰ ἐμπεριλαμβανόμενα τῇ τῶν πάντων φωνῇ, τουτέστι, τὰ χερσαῖα, καὶ τὰ ἔνυδρα, καὶ τὰ ἐναέρια ζῶα· οὕτω καὶ ὁ τῶν θείων δογμάτων ἐξηγητὴς ὁ ἀπόστολος Παῦλος, πάντα ἐν αὐτῷ γεγενῆσθαι εἰπὼν, περιγράφει τοῖς ἀριθμηθεῖσι τῶν πάντων τὴν ἕνω νοιαν. ὁρατὰ γὰρ, φησί, καὶ ἀόρατα. Διὰ μὲν τῶν ὁρατῶν, καθὼς εἴρηται, τὰ τῇ αἰσθήσει γνώριμα περιλαβὼν τῷ ὀνόματι· διὰ δὲ τῶν ἀοράτων, τὴν τῶν νοητῶν αἰνιξάμενος φύσιν. ᾿Αλλὰ περὶ μὲν τῶν αἰσθητῶν, οὐδὲν ἐδέησε λε- στομερῶς διεξελθεῖν ἐπ' ὀνόματος. Οὐδεὶς γὰρ οὕτω σάρκινος οὐδὲ κτηνώδης ἐστὶν, ὡς ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ὑποπτεῦσαι καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εἶναι. Τῶν δὲ ἀοράτων μνησθεὶς, ἐπειδὴ νοερά, καὶ ἀσώματος, καὶ ἡ τοῦ Πνεύματος φύσις ἐστὶν, ὡς ἂν μή τις ἐν τού τοις ὑπονοήσειεν ὑφεστάναι τὸ Πνεῦμα διὰ τὴν κατὰ τὸ ἀόρατον κοινωνίαν, εναργεστάτην ποιεῖται τὴν διαίρεσιν τῶν τε διὰ τῆς κτίσεως γεγονότων, καὶ τῆς ὑπὲρ τὴν κτίσιν οὐσίας. Τὰ μὲν γὰρ κτισθέντα κατ αριθμεῖται τῷ λόγῳ, Θρόνους τινάς, καὶ ἀρχὰς, καὶ Εξουσίας, και Κυριότητας λέγων· γενικοῖς τισι καὶ περιληπτικοῖς ὀνόμασι τῶν ἀοράτων τούτων δυ- νάμεων τὴν διδασκαλίαν ποιούμενος, τὰ δὲ ὑπὲρ τὴν κτίσιν, δι' αὐτῆς τῆς σιωπῆς ἀποχωρίζει τοῦ ἀρι θμοῦ τῶν κτισθέντων, Ὥσπερ ἂν εἴ τις προσταχθείς ἐπὶ στρατοπέδου τὰς λεπτομερεῖς καὶ ὑποβεβηκυίας ἀρχὰς εἰπεῖν ἐπ' ὀνόματος, ταξιάρχας, καὶ λοχαγούς, ἑκατοντάρχους τε καὶ χιλιάρχους, καὶ εἴ τινες ἄλλαι τῶν κατὰ μέρος δυναστειῶν ὠνομασμέναι εἰσὶ, πάσας διεξελθὼν τῷ λόγῳ, τῆς πάντων κρατούσης, καὶ πα σαν τὴν δύναμιν διεπούσης ἀρχῆς μηδεμίαν μνήμην ποιήσαιτο· οὐ δι᾽ ὑπεροψίαν, ἢ λήθην τὴν ὑπερέχου- σαν ἀρχὴν σιωπήσας, ἀλλ' ὅτι μόνον τὴν ὑπήκοον τε καὶ ὑποχείριον τάξιν διεξελθεῖν ἢ προσταχθείς, ἢ προ- θέμενος · ὑβρίσειεν ἂν ἐν τῇ τῶν ὑποκειμένων μνήμῃ συμπεριλαβὼν καὶ τὴν ἄρχουσαν· οὕτω μοι δοκεῖ καὶ ὁ ἐν παραδείσῳ μυηθεὶς τὰ ἀποῤῥητα Παῦλος, ὅτε άρ παγεὶς ἐν αὐτῷ ἐγένετο καὶ τῶν ὑπερουρανίων θαυ- μάτων θεατής καταστὰς, τὰ ἀνθρώποις ἄῤῥητα καὶ εἶδε, καὶ ἤκουσεν· οὗτος τὰ τῷ Κυρίῳ κτισθέντα δι δάξαι προθέμενος, ἐπειδὴ διεξῆλθε ταῦτα τῷ λόγῳ περιληπτικαῖς τισι φωναῖς, διαδραμὼν τὴν ἀγγελικήν, καὶ ὑπερκόσμιον δύναμιν, ἔστησεν ἐν τοῖς μνημονευ- θεῖσι τὸν λόγον, τῶν ὑπὲρ τὴν κτίσιν οὐδὲν εἰς τὸν κατάλογον τῶν κτιστῶν καθελκύσας· ὡς ἐκ τούτου σαφῶς ἄνω τῆς κτίσεως εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὑπὸ τῆς Γραφῆς μαρτυρεῖσθαι. CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. evangelista excipiens; et ne ullus impiis subter- fugiendi locus relinquatur, Spiritus sancti naturam rebus creatis annumerandi, sigillatim percenset omnia illa, qualia sint, quæ ab evangelista omnium nomine dicta et comprehensa sunt: et quemadmo- dum B. David cum pronuntiasset, omnia homini esse subjecta, etiam in specie declaravit, quænam sint illa, quæ omnium vocabulo intellexisset : hoc est, terrestria, aquatilia, et aeria animalia : sic et divinorum oraculorum interpres apostolus Paulus, cum dixisset, omnia in ipso esse facta, definit no- tionem omniam, ipsarum rerum enumeratione. Visibilia, inquit, et invisibilia *. Aspectabilium nomine its comprehensis, quæ sub sensum cadunt, ut antea diximus : nomine vero inaspectabilium ẞ eorum naturam significans, quæ sola intelligentia percipiuntur. G Sed de sensibilibus quidem enucleate, et nomi- natim exsequi, nulla necessitas exigebat; nemo enim adeo carnalis et stupidus est, qui suspicetur Spiritum sanctum rerum sensibilium ordine con- tineri. At cum inaspectabilium mentionem fecisset, cum ipsa etiam Spiritus sancti natura sit intellecti- lis et incorporea, ne quis fortassis ipsum etianı Spiritum sanctum in harum classem conjiceret, ob communionem cum rebus ab oculorum aspectu remotis, evidentissimam distinctionem facit eorum quæ per creationem facta sunt, ejusque substan- tiæ, quæ creatione superior est. Creata enim per- censet illa oratione, cum Thronos, quosdam, et Principatus, et Polestates, et Dominationes nomi nat *: generalibus quibusdam et vim multitudinis habentibus, doctrinam harum inaspectabilium vir- tutum tradens; ea vero, quæ supra creaturæ censum evecta sunt, ipso silentio ex numero crea- turarum segregat. Quemadmodum si quis jussus distincte et nominatim enumerans minores et in- feriores functiones bellicas, ordinum ductores, de- curiones, centuriones, chiliarelas, et si quæ sunt alia muria speciatim percenseret, omnibusque enu- meratis supremam, et quæ alias omnes continet, potestatem silentio præteriret, non contemptu vel oblivione suum officium praetermittens, sed quod vel jussus, vel dedita opera tantum enumerare vellet munera inferiora et ab aliis pendentia: is injuria imperatorem afficeret, si eum in ordine eorum, qui inferioris sunt dignitatis, reponeret : ita videtur mihi etiam D. Paulus res abditas in paradiso edoctus, quando in eum raptus, et car- lestium arcanorum spectator effectus est, eaquo vidit et audivit, quæ homini nefas eloqui *, cum enarrare proposuisset res in Domino creatas post- quam communibus quibusdam vocabulis eas enu- merasset : pervagatus angelicam et supermundanam illam potestatem, orationem in supradictis termi- mavit, nihil corum, quæ supra creaturam sunt, in ordinem creaturarum trahens, ut ex hoc ipso Psal. viii, sqq. Coloss. 1, 16. D Cor. rir, sq. 81. ibid.

μηδεμίαν καταλίποι πρόφασιν τῇ βλασφήμῳ φωνῇ. Α τοῦ συναριθμεῖν τοῖς γεγονόσι καὶ τὴν τοῦ Πνεύματος φύσιν, ὑπ' ἀριθμὸν ἄγει τὰ πάντα, ποιά ἐστι ταῦτα, ἅ πάντα τῷ εὐαγγελιστῇ καὶ εἴρηται καὶ νενόηται. Καὶ καθάπερ ὁ μέγας Δαυΐδ, πάντα ὑποτετάχθαι τῷ ἀνθρώπῳ φήσας, καὶ τὸ κατ᾽ εἶδος προσέθηκε, ποῖα ἦν τὰ ἐμπεριλαμβανόμενα τῇ τῶν πάντων φωνῇ, τουτέστι, τὰ χερσαῖα, καὶ τὰ ἔνυδρα, καὶ τὰ ἐναέρια ζῶα· οὕτω καὶ ὁ τῶν θείων δογμάτων ἐξηγητὴς ὁ ἀπόστολος Παῦλος, πάντα ἐν αὐτῷ γεγενῆσθαι εἰπὼν, περιγράφει τοῖς ἀριθμηθεῖσι τῶν πάντων τὴν ἕνω νοιαν. ὁρατὰ γὰρ, φησί, καὶ ἀόρατα. Διὰ μὲν τῶν ὁρατῶν, καθὼς εἴρηται, τὰ τῇ αἰσθήσει γνώριμα περιλαβὼν τῷ ὀνόματι· διὰ δὲ τῶν ἀοράτων, τὴν τῶν νοητῶν αἰνιξάμενος φύσιν. ᾿Αλλὰ περὶ μὲν τῶν αἰσθητῶν, οὐδὲν ἐδέησε λε- στομερῶς διεξελθεῖν ἐπ' ὀνόματος. Οὐδεὶς γὰρ οὕτω σάρκινος οὐδὲ κτηνώδης ἐστὶν, ὡς ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ὑποπτεῦσαι καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εἶναι. Τῶν δὲ ἀοράτων μνησθεὶς, ἐπειδὴ νοερά, καὶ ἀσώματος, καὶ ἡ τοῦ Πνεύματος φύσις ἐστὶν, ὡς ἂν μή τις ἐν τού τοις ὑπονοήσειεν ὑφεστάναι τὸ Πνεῦμα διὰ τὴν κατὰ τὸ ἀόρατον κοινωνίαν, εναργεστάτην ποιεῖται τὴν διαίρεσιν τῶν τε διὰ τῆς κτίσεως γεγονότων, καὶ τῆς ὑπὲρ τὴν κτίσιν οὐσίας. Τὰ μὲν γὰρ κτισθέντα κατ αριθμεῖται τῷ λόγῳ, Θρόνους τινάς, καὶ ἀρχὰς, καὶ Εξουσίας, και Κυριότητας λέγων· γενικοῖς τισι καὶ περιληπτικοῖς ὀνόμασι τῶν ἀοράτων τούτων δυ- νάμεων τὴν διδασκαλίαν ποιούμενος, τὰ δὲ ὑπὲρ τὴν κτίσιν, δι' αὐτῆς τῆς σιωπῆς ἀποχωρίζει τοῦ ἀρι θμοῦ τῶν κτισθέντων, Ὥσπερ ἂν εἴ τις προσταχθείς ἐπὶ στρατοπέδου τὰς λεπτομερεῖς καὶ ὑποβεβηκυίας ἀρχὰς εἰπεῖν ἐπ' ὀνόματος, ταξιάρχας, καὶ λοχαγούς, ἑκατοντάρχους τε καὶ χιλιάρχους, καὶ εἴ τινες ἄλλαι τῶν κατὰ μέρος δυναστειῶν ὠνομασμέναι εἰσὶ, πάσας διεξελθὼν τῷ λόγῳ, τῆς πάντων κρατούσης, καὶ πα σαν τὴν δύναμιν διεπούσης ἀρχῆς μηδεμίαν μνήμην ποιήσαιτο· οὐ δι᾽ ὑπεροψίαν, ἢ λήθην τὴν ὑπερέχου- σαν ἀρχὴν σιωπήσας, ἀλλ' ὅτι μόνον τὴν ὑπήκοον τε καὶ ὑποχείριον τάξιν διεξελθεῖν ἢ προσταχθείς, ἢ προ- θέμενος · ὑβρίσειεν ἂν ἐν τῇ τῶν ὑποκειμένων μνήμῃ συμπεριλαβὼν καὶ τὴν ἄρχουσαν· οὕτω μοι δοκεῖ καὶ ὁ ἐν παραδείσῳ μυηθεὶς τὰ ἀποῤῥητα Παῦλος, ὅτε άρ παγεὶς ἐν αὐτῷ ἐγένετο καὶ τῶν ὑπερουρανίων θαυ- μάτων θεατής καταστὰς, τὰ ἀνθρώποις ἄῤῥητα καὶ εἶδε, καὶ ἤκουσεν· οὗτος τὰ τῷ Κυρίῳ κτισθέντα δι δάξαι προθέμενος, ἐπειδὴ διεξῆλθε ταῦτα τῷ λόγῳ περιληπτικαῖς τισι φωναῖς, διαδραμὼν τὴν ἀγγελικήν, καὶ ὑπερκόσμιον δύναμιν, ἔστησεν ἐν τοῖς μνημονευ- θεῖσι τὸν λόγον, τῶν ὑπὲρ τὴν κτίσιν οὐδὲν εἰς τὸν κατάλογον τῶν κτιστῶν καθελκύσας· ὡς ἐκ τούτου σαφῶς ἄνω τῆς κτίσεως εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὑπὸ τῆς Γραφῆς μαρτυρεῖσθαι. CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. evangelista excipiens; et ne ullus impiis subter- fugiendi locus relinquatur, Spiritus sancti naturam rebus creatis annumerandi, sigillatim percenset omnia illa, qualia sint, quæ ab evangelista omnium nomine dicta et comprehensa sunt: et quemadmo- dum B. David cum pronuntiasset, omnia homini esse subjecta, etiam in specie declaravit, quænam sint illa, quæ omnium vocabulo intellexisset : hoc est, terrestria, aquatilia, et aeria animalia : sic et divinorum oraculorum interpres apostolus Paulus, cum dixisset, omnia in ipso esse facta, definit no- tionem omniam, ipsarum rerum enumeratione. Visibilia, inquit, et invisibilia *. Aspectabilium nomine its comprehensis, quæ sub sensum cadunt, ut antea diximus : nomine vero inaspectabilium ẞ eorum naturam significans, quæ sola intelligentia percipiuntur. G Sed de sensibilibus quidem enucleate, et nomi- natim exsequi, nulla necessitas exigebat; nemo enim adeo carnalis et stupidus est, qui suspicetur Spiritum sanctum rerum sensibilium ordine con- tineri. At cum inaspectabilium mentionem fecisset, cum ipsa etiam Spiritus sancti natura sit intellecti- lis et incorporea, ne quis fortassis ipsum etianı Spiritum sanctum in harum classem conjiceret, ob communionem cum rebus ab oculorum aspectu remotis, evidentissimam distinctionem facit eorum quæ per creationem facta sunt, ejusque substan- tiæ, quæ creatione superior est. Creata enim per- censet illa oratione, cum Thronos, quosdam, et Principatus, et Polestates, et Dominationes nomi nat *: generalibus quibusdam et vim multitudinis habentibus, doctrinam harum inaspectabilium vir- tutum tradens; ea vero, quæ supra creaturæ censum evecta sunt, ipso silentio ex numero crea- turarum segregat. Quemadmodum si quis jussus distincte et nominatim enumerans minores et in- feriores functiones bellicas, ordinum ductores, de- curiones, centuriones, chiliarelas, et si quæ sunt alia muria speciatim percenseret, omnibusque enu- meratis supremam, et quæ alias omnes continet, potestatem silentio præteriret, non contemptu vel oblivione suum officium praetermittens, sed quod vel jussus, vel dedita opera tantum enumerare vellet munera inferiora et ab aliis pendentia: is injuria imperatorem afficeret, si eum in ordine eorum, qui inferioris sunt dignitatis, reponeret : ita videtur mihi etiam D. Paulus res abditas in paradiso edoctus, quando in eum raptus, et car- lestium arcanorum spectator effectus est, eaquo vidit et audivit, quæ homini nefas eloqui *, cum enarrare proposuisset res in Domino creatas post- quam communibus quibusdam vocabulis eas enu- merasset : pervagatus angelicam et supermundanam illam potestatem, orationem in supradictis termi- mavit, nihil corum, quæ supra creaturam sunt, in ordinem creaturarum trahens, ut ex hoc ipso Psal. viii, sqq. Coloss. 1, 16. D Cor. rir, sq. 81. ibid.

Εἰ δέ τις ανατρέποι τὸν λόγον, ὡς οὐδὲ τῶν Χε- ρουσιμ ὑπὸ τοῦ Παύλου μνημονευθέντων· ἀλλὰ καὶ τούτων μετὰ τοῦ Πνεύματος ἐν τῇ τῶν γεγονότων ἀπαριθμήσει σιωπηθέντων, καὶ κατασκευάζοι διὰ τοῦ παραλελείφθαι τὴν περὶ τούτων μνήμην, ἢ καὶ ταῦτα ὑπὲρ τὴν κτίσιν, ἢ μηδὲ τὸ Πνεῦμα δεῖν οἴεσθαι, λογι σάσθω τὴν τῶν ἀπηριθμημένων διάνοιαν, καὶ τὸ πα- ρεῖσθαι δοκοῦν, ὅτι μὴ ἐξ ὀνόματος ἡ μνήμη γέγονεν, ἐν τοῖς εἰρημένοις κατόψεται. Ο γὰρ θρόνων μνη- μονεύσας, ἄλλῳ ὀνόματι τὰ Χερουβίμ διηγήσατο, τῇ γνωριμωτέρα προσηγορίᾳ τὸ ἀσαφὲς τῆς Ἑβραΐδος ἐξελληνίσας. Καθῆσθαι γὰρ τὸν Θεὸν ἐπὶ τῶν Χερου βὶμ ἀκούσας, τὰς δυνάμεις ταύτας τοῦ ἐπ' αὐτῶν καθεζομένου θρόνους ὠνόμασεν· ώσαύτως δὲ καὶ τὰ παρὰ τῷ Ἡσαΐᾳ Σεραφίμ, παρ' ὧν ἐναργῶς τὸ τῆς Τριάδος εκηρύχθη μυστήριον· ὅτε την "Αγιος φωνὴν τὸ ἐν ἑκάστῳ τῶν ἐν τῇ Τριάδι κάλλος καταπλησσό- μενα, θαυμαστικῶς ἐξεβόησαν· περιείληπται τῷ καταλόγῳ τῶν μνημονευθέντων, τῇ προσηγορίᾳ τῶν δυνάμεων ὀνομασθέντα παρά τε τοῦ μεγάλου Παύλου, καὶ πρὸ τούτου παρὰ τοῦ προφήτου Δαβίδ· ὁ μὲν γάρ φησιν· Εὐλογεῖτε τὸν Κύριον, πᾶσαι αἱ δυ νάμεις αὐτοῦ, λειτουργοὶ αὐτοῦ, ποιοῦντες τὸ θέλημα αὐτοῦ. Ὁ δὲ Ἡσαΐας ἀντὶ τοῦ Εὐλογεῖτε εἰπεῖν, τὰ ῥήματα τῆς εὐλογίας ἀνέγραψεν, Αγιος, Αγιος, Άγιος Κύριος Σαβαώθ· πλήρης πᾶσα ἡ γῆ τῆς δόξης αὐτοῦ· τὸ δὲ λειτουργοὺς εἶναι τὰς δυνάμεις ταύτας ποιούσας τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ, διὰ τῆς γενομένης ἁμαρτιῶν καθάρσεως κατὰ τὸ βούλημα· τοῦ ἀποστείλαντος, παρ' ἑνὸς τῶν Σεραφὶμ ὑπηνί ξατο· αὕτη γάρ ἐστιν ἡ λειτουργία τῶν πνευμάτων τούτων, ἐπὶ σωτηρίᾳ τῶν σωζομένων ἐκπέμπεσθαι. . "Α μοι δοκεῖ κατανοήσας ὁ θεῖος Απόστολος, καὶ μαθὼν ὅτι τὸ αὐτὸ πρᾶγμα παρὰ τῶν δύο προφητῶν· ἐν διαφόροις ταῖς προσηγορίαις σημαίνεται, την γνωριμωτάτην τῶν φωνῶν ἐκλεξάμενος, δυνάμεις τὰ Σεραφίμ ὠνόμασεν, ώς μηδεμίαν ἀφορμὴν τοῖς συχο- φάνταις καταλελείφθαι τοῦ κατὰ τὸ ἴσον τούτων ἑνὸς· καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐν τῷ καταλόγῳ τῆς κτίσεως παραλελείφθαι λέγειν· τὰ μὲν γὰρεἴρηται καθὼς ἀπο- δέδεικται, τὰ δὲ σεσιώπηται, καθὼς ἔστιν ἐκ τῶν κατο ειλεγμένων ὑπὸ τοῦ Παύλου μαθεῖν, τοῦ πᾶσαν μὲν πληθυντικῶς ἀναριθμησαμένου τὴν κτίσιν· τῶν δὲ μοναδικῶς λεγομένων ένικῶς μνημονεύσαντος. Τοῦτο γὰρ ἴδιον τῆς ἁγίας Τριάδος ἐστὶ, τὸ μοναχῶς ἐξαγ γέλλεσθαι· εἷς Πατὴρ, καὶ εἷς Υἱὸς, καὶ ἐν Πνεῦμα ἅγιον. Τὰ δὲ εἰρημένα πάντα ἐν πλήθει κατείλε κται, Ἀρχαί, καὶ Ἐξουσίαι, καὶ Κυριότητες, καὶ Δυνάμεις, ὡς μηδεμίαν παρέχειν ὑπόνοιαν τοῦ ἐν τούτων εἶναι καὶ τὸ Πνεῦμα ἅγιον· ἀλλὰ Παῦλος μὲν σιωπᾷ τὰ ἀποῤῥητα, καὶ καλῶς ποιεῖ· οἶδε γὰρ ἀκούειν μὲν ἐν παραδείσῳ τὰ ἄῤῥητα ρήματα. manifestum testimonium numerum habendum esse. S.. GREGORII NYSSENI sacris Litteris perhibeatur, Spiritum sanctum extra creatarum · rerum horum spirituum, mitti videlicet ad salutem eorum. Quod si quis refutandi gratia objiciat, ne che rubinorum quidem mentionem a D. Paulo esse factam, verum et hos quoque cum Spiritu sancto in ordinem creaturarum ipsa præteritione conjectoς· esse, simulque probare conetur, vel hos etiam, eo quod sint prætermissi, super creaturas eve- hendos, vel neque Spiritum sanctum ex illorum ordine eximendum esse : is diligentius, oro, per- pendat sensum eorum, quæ in illa enumeratione posita sunt, idque quod omissum videtur, quia nominatim non est expressum, inveniet cum su- pradictis positum. Qui enim thrones nominavit, is alio nomine cherubim expressit, obscuriorem videlicet vocem Hebraicam clariore Græca signi- acans : cum legisset, Deum sedere super cherubim,. virtutes istas ejus, qui supra ipsas sedet, thronos B appellavit; similiter et seraphim apud Isaiam, a quibus mysterium sanctæ Trinitatis perspicue an- ountiatum est : quando hymnum illumn, Sanctus, in qualibet sancta Trinitatis persona pulchritu- dinem et decorem obstupescentes, mirabiliter con- cinuerunt, comprehensi sunt in catalogo supra- pasito a magno Paulo, et quidem nomine vir- cutum : et ante a propheta Davide, qui ait : Bene- dicile Dominum, omnes virtutes ejus; ministri ejus, qui facitis voluntatem ejus : Isaias autem loco verbi Benedicite, ipsa benedictionis et hymni verba posuit : Sanctus, Sanctus Sanctus Dominus Deus Sabaoth plena est omnis terra gloria ejus ministros vero esse has virtutes, facientes volunta- tem Dei, per peccatorum emundationem, secundum voluntatem mittentis, ab uno ex seraphinorum or- dine insinuatum est. Hoc enim est ministerium curandam qui salvantur. C Quod mihi animadvertisse videtur divinus Apo- stolus, et intellexisse eandem rem a duobus pro- phetis diversis appellationibus significari, accepta ex iis, quæ omnium erat aptissima, seraphinos ap- pellavit virtutes: ut nulla occasio sycophantis re- licta sit, asserendi Spiritum sanctum relictum esse, instar borum alicujus, in ordine creaturarum. Nomi- nati enim sunt, ut jam ostensum est ; illa vero præ- terita sunt, quemadmodum ex ipsa Paulinæ narra- tionis serie cognoscere licet, qui omnem creaturam numero multitudinis extulit : eorum vero, quæ sin- gulariter dicuntur, singulariter quoque mentionem facit: hoc enim proprium est Trinitatis singula- D riter enuntiari; unus Pater, unus Filius, unus Spiritus sanctus. At omnia superius enumerata, in multitudinis numero recensita sunt: Principa- tus, polestates, dominationes et virtutes ; ut nullus præbeatur suspicandi locus, unam quampiam rem ex his esse itidem ipsum Spiritum sanctum : sed Paulus silentio præterit inexplicabilia, et bene sa Psal. ct, 21. 192. vi, 3.

Εἰ δέ τις ανατρέποι τὸν λόγον, ὡς οὐδὲ τῶν Χε- ρουσιμ ὑπὸ τοῦ Παύλου μνημονευθέντων· ἀλλὰ καὶ τούτων μετὰ τοῦ Πνεύματος ἐν τῇ τῶν γεγονότων ἀπαριθμήσει σιωπηθέντων, καὶ κατασκευάζοι διὰ τοῦ παραλελείφθαι τὴν περὶ τούτων μνήμην, ἢ καὶ ταῦτα ὑπὲρ τὴν κτίσιν, ἢ μηδὲ τὸ Πνεῦμα δεῖν οἴεσθαι, λογι σάσθω τὴν τῶν ἀπηριθμημένων διάνοιαν, καὶ τὸ πα- ρεῖσθαι δοκοῦν, ὅτι μὴ ἐξ ὀνόματος ἡ μνήμη γέγονεν, ἐν τοῖς εἰρημένοις κατόψεται. Ο γὰρ θρόνων μνη- μονεύσας, ἄλλῳ ὀνόματι τὰ Χερουβίμ διηγήσατο, τῇ γνωριμωτέρα προσηγορίᾳ τὸ ἀσαφὲς τῆς Ἑβραΐδος ἐξελληνίσας. Καθῆσθαι γὰρ τὸν Θεὸν ἐπὶ τῶν Χερου βὶμ ἀκούσας, τὰς δυνάμεις ταύτας τοῦ ἐπ' αὐτῶν καθεζομένου θρόνους ὠνόμασεν· ώσαύτως δὲ καὶ τὰ παρὰ τῷ Ἡσαΐᾳ Σεραφίμ, παρ' ὧν ἐναργῶς τὸ τῆς Τριάδος εκηρύχθη μυστήριον· ὅτε την "Αγιος φωνὴν τὸ ἐν ἑκάστῳ τῶν ἐν τῇ Τριάδι κάλλος καταπλησσό- μενα, θαυμαστικῶς ἐξεβόησαν· περιείληπται τῷ καταλόγῳ τῶν μνημονευθέντων, τῇ προσηγορίᾳ τῶν δυνάμεων ὀνομασθέντα παρά τε τοῦ μεγάλου Παύλου, καὶ πρὸ τούτου παρὰ τοῦ προφήτου Δαβίδ· ὁ μὲν γάρ φησιν· Εὐλογεῖτε τὸν Κύριον, πᾶσαι αἱ δυ νάμεις αὐτοῦ, λειτουργοὶ αὐτοῦ, ποιοῦντες τὸ θέλημα αὐτοῦ. Ὁ δὲ Ἡσαΐας ἀντὶ τοῦ Εὐλογεῖτε εἰπεῖν, τὰ ῥήματα τῆς εὐλογίας ἀνέγραψεν, Αγιος, Αγιος, Άγιος Κύριος Σαβαώθ· πλήρης πᾶσα ἡ γῆ τῆς δόξης αὐτοῦ· τὸ δὲ λειτουργοὺς εἶναι τὰς δυνάμεις ταύτας ποιούσας τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ, διὰ τῆς γενομένης ἁμαρτιῶν καθάρσεως κατὰ τὸ βούλημα· τοῦ ἀποστείλαντος, παρ' ἑνὸς τῶν Σεραφὶμ ὑπηνί ξατο· αὕτη γάρ ἐστιν ἡ λειτουργία τῶν πνευμάτων τούτων, ἐπὶ σωτηρίᾳ τῶν σωζομένων ἐκπέμπεσθαι. . "Α μοι δοκεῖ κατανοήσας ὁ θεῖος Απόστολος, καὶ μαθὼν ὅτι τὸ αὐτὸ πρᾶγμα παρὰ τῶν δύο προφητῶν· ἐν διαφόροις ταῖς προσηγορίαις σημαίνεται, την γνωριμωτάτην τῶν φωνῶν ἐκλεξάμενος, δυνάμεις τὰ Σεραφίμ ὠνόμασεν, ώς μηδεμίαν ἀφορμὴν τοῖς συχο- φάνταις καταλελείφθαι τοῦ κατὰ τὸ ἴσον τούτων ἑνὸς· καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐν τῷ καταλόγῳ τῆς κτίσεως παραλελείφθαι λέγειν· τὰ μὲν γὰρεἴρηται καθὼς ἀπο- δέδεικται, τὰ δὲ σεσιώπηται, καθὼς ἔστιν ἐκ τῶν κατο ειλεγμένων ὑπὸ τοῦ Παύλου μαθεῖν, τοῦ πᾶσαν μὲν πληθυντικῶς ἀναριθμησαμένου τὴν κτίσιν· τῶν δὲ μοναδικῶς λεγομένων ένικῶς μνημονεύσαντος. Τοῦτο γὰρ ἴδιον τῆς ἁγίας Τριάδος ἐστὶ, τὸ μοναχῶς ἐξαγ γέλλεσθαι· εἷς Πατὴρ, καὶ εἷς Υἱὸς, καὶ ἐν Πνεῦμα ἅγιον. Τὰ δὲ εἰρημένα πάντα ἐν πλήθει κατείλε κται, Ἀρχαί, καὶ Ἐξουσίαι, καὶ Κυριότητες, καὶ Δυνάμεις, ὡς μηδεμίαν παρέχειν ὑπόνοιαν τοῦ ἐν τούτων εἶναι καὶ τὸ Πνεῦμα ἅγιον· ἀλλὰ Παῦλος μὲν σιωπᾷ τὰ ἀποῤῥητα, καὶ καλῶς ποιεῖ· οἶδε γὰρ ἀκούειν μὲν ἐν παραδείσῳ τὰ ἄῤῥητα ρήματα. manifestum testimonium numerum habendum esse. S.. GREGORII NYSSENI sacris Litteris perhibeatur, Spiritum sanctum extra creatarum · rerum horum spirituum, mitti videlicet ad salutem eorum. Quod si quis refutandi gratia objiciat, ne che rubinorum quidem mentionem a D. Paulo esse factam, verum et hos quoque cum Spiritu sancto in ordinem creaturarum ipsa præteritione conjectoς· esse, simulque probare conetur, vel hos etiam, eo quod sint prætermissi, super creaturas eve- hendos, vel neque Spiritum sanctum ex illorum ordine eximendum esse : is diligentius, oro, per- pendat sensum eorum, quæ in illa enumeratione posita sunt, idque quod omissum videtur, quia nominatim non est expressum, inveniet cum su- pradictis positum. Qui enim thrones nominavit, is alio nomine cherubim expressit, obscuriorem videlicet vocem Hebraicam clariore Græca signi- acans : cum legisset, Deum sedere super cherubim,. virtutes istas ejus, qui supra ipsas sedet, thronos B appellavit; similiter et seraphim apud Isaiam, a quibus mysterium sanctæ Trinitatis perspicue an- ountiatum est : quando hymnum illumn, Sanctus, in qualibet sancta Trinitatis persona pulchritu- dinem et decorem obstupescentes, mirabiliter con- cinuerunt, comprehensi sunt in catalogo supra- pasito a magno Paulo, et quidem nomine vir- cutum : et ante a propheta Davide, qui ait : Bene- dicile Dominum, omnes virtutes ejus; ministri ejus, qui facitis voluntatem ejus : Isaias autem loco verbi Benedicite, ipsa benedictionis et hymni verba posuit : Sanctus, Sanctus Sanctus Dominus Deus Sabaoth plena est omnis terra gloria ejus ministros vero esse has virtutes, facientes volunta- tem Dei, per peccatorum emundationem, secundum voluntatem mittentis, ab uno ex seraphinorum or- dine insinuatum est. Hoc enim est ministerium curandam qui salvantur. C Quod mihi animadvertisse videtur divinus Apo- stolus, et intellexisse eandem rem a duobus pro- phetis diversis appellationibus significari, accepta ex iis, quæ omnium erat aptissima, seraphinos ap- pellavit virtutes: ut nulla occasio sycophantis re- licta sit, asserendi Spiritum sanctum relictum esse, instar borum alicujus, in ordine creaturarum. Nomi- nati enim sunt, ut jam ostensum est ; illa vero præ- terita sunt, quemadmodum ex ipsa Paulinæ narra- tionis serie cognoscere licet, qui omnem creaturam numero multitudinis extulit : eorum vero, quæ sin- gulariter dicuntur, singulariter quoque mentionem facit: hoc enim proprium est Trinitatis singula- D riter enuntiari; unus Pater, unus Filius, unus Spiritus sanctus. At omnia superius enumerata, in multitudinis numero recensita sunt: Principa- tus, polestates, dominationes et virtutes ; ut nullus præbeatur suspicandi locus, unam quampiam rem ex his esse itidem ipsum Spiritum sanctum : sed Paulus silentio præterit inexplicabilia, et bene sa Psal. ct, 21. 192. vi, 3.

Εἰ δέ τις ανατρέποι τὸν λόγον, ὡς οὐδὲ τῶν Χε- ρουσιμ ὑπὸ τοῦ Παύλου μνημονευθέντων· ἀλλὰ καὶ τούτων μετὰ τοῦ Πνεύματος ἐν τῇ τῶν γεγονότων ἀπαριθμήσει σιωπηθέντων, καὶ κατασκευάζοι διὰ τοῦ παραλελείφθαι τὴν περὶ τούτων μνήμην, ἢ καὶ ταῦτα ὑπὲρ τὴν κτίσιν, ἢ μηδὲ τὸ Πνεῦμα δεῖν οἴεσθαι, λογι σάσθω τὴν τῶν ἀπηριθμημένων διάνοιαν, καὶ τὸ πα- ρεῖσθαι δοκοῦν, ὅτι μὴ ἐξ ὀνόματος ἡ μνήμη γέγονεν, ἐν τοῖς εἰρημένοις κατόψεται. Ο γὰρ θρόνων μνη- μονεύσας, ἄλλῳ ὀνόματι τὰ Χερουβίμ διηγήσατο, τῇ γνωριμωτέρα προσηγορίᾳ τὸ ἀσαφὲς τῆς Ἑβραΐδος ἐξελληνίσας. Καθῆσθαι γὰρ τὸν Θεὸν ἐπὶ τῶν Χερου βὶμ ἀκούσας, τὰς δυνάμεις ταύτας τοῦ ἐπ' αὐτῶν καθεζομένου θρόνους ὠνόμασεν· ώσαύτως δὲ καὶ τὰ παρὰ τῷ Ἡσαΐᾳ Σεραφίμ, παρ' ὧν ἐναργῶς τὸ τῆς Τριάδος εκηρύχθη μυστήριον· ὅτε την "Αγιος φωνὴν τὸ ἐν ἑκάστῳ τῶν ἐν τῇ Τριάδι κάλλος καταπλησσό- μενα, θαυμαστικῶς ἐξεβόησαν· περιείληπται τῷ καταλόγῳ τῶν μνημονευθέντων, τῇ προσηγορίᾳ τῶν δυνάμεων ὀνομασθέντα παρά τε τοῦ μεγάλου Παύλου, καὶ πρὸ τούτου παρὰ τοῦ προφήτου Δαβίδ· ὁ μὲν γάρ φησιν· Εὐλογεῖτε τὸν Κύριον, πᾶσαι αἱ δυ νάμεις αὐτοῦ, λειτουργοὶ αὐτοῦ, ποιοῦντες τὸ θέλημα αὐτοῦ. Ὁ δὲ Ἡσαΐας ἀντὶ τοῦ Εὐλογεῖτε εἰπεῖν, τὰ ῥήματα τῆς εὐλογίας ἀνέγραψεν, Αγιος, Αγιος, Άγιος Κύριος Σαβαώθ· πλήρης πᾶσα ἡ γῆ τῆς δόξης αὐτοῦ· τὸ δὲ λειτουργοὺς εἶναι τὰς δυνάμεις ταύτας ποιούσας τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ, διὰ τῆς γενομένης ἁμαρτιῶν καθάρσεως κατὰ τὸ βούλημα· τοῦ ἀποστείλαντος, παρ' ἑνὸς τῶν Σεραφὶμ ὑπηνί ξατο· αὕτη γάρ ἐστιν ἡ λειτουργία τῶν πνευμάτων τούτων, ἐπὶ σωτηρίᾳ τῶν σωζομένων ἐκπέμπεσθαι. . "Α μοι δοκεῖ κατανοήσας ὁ θεῖος Απόστολος, καὶ μαθὼν ὅτι τὸ αὐτὸ πρᾶγμα παρὰ τῶν δύο προφητῶν· ἐν διαφόροις ταῖς προσηγορίαις σημαίνεται, την γνωριμωτάτην τῶν φωνῶν ἐκλεξάμενος, δυνάμεις τὰ Σεραφίμ ὠνόμασεν, ώς μηδεμίαν ἀφορμὴν τοῖς συχο- φάνταις καταλελείφθαι τοῦ κατὰ τὸ ἴσον τούτων ἑνὸς· καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐν τῷ καταλόγῳ τῆς κτίσεως παραλελείφθαι λέγειν· τὰ μὲν γὰρεἴρηται καθὼς ἀπο- δέδεικται, τὰ δὲ σεσιώπηται, καθὼς ἔστιν ἐκ τῶν κατο ειλεγμένων ὑπὸ τοῦ Παύλου μαθεῖν, τοῦ πᾶσαν μὲν πληθυντικῶς ἀναριθμησαμένου τὴν κτίσιν· τῶν δὲ μοναδικῶς λεγομένων ένικῶς μνημονεύσαντος. Τοῦτο γὰρ ἴδιον τῆς ἁγίας Τριάδος ἐστὶ, τὸ μοναχῶς ἐξαγ γέλλεσθαι· εἷς Πατὴρ, καὶ εἷς Υἱὸς, καὶ ἐν Πνεῦμα ἅγιον. Τὰ δὲ εἰρημένα πάντα ἐν πλήθει κατείλε κται, Ἀρχαί, καὶ Ἐξουσίαι, καὶ Κυριότητες, καὶ Δυνάμεις, ὡς μηδεμίαν παρέχειν ὑπόνοιαν τοῦ ἐν τούτων εἶναι καὶ τὸ Πνεῦμα ἅγιον· ἀλλὰ Παῦλος μὲν σιωπᾷ τὰ ἀποῤῥητα, καὶ καλῶς ποιεῖ· οἶδε γὰρ ἀκούειν μὲν ἐν παραδείσῳ τὰ ἄῤῥητα ρήματα. manifestum testimonium numerum habendum esse. S.. GREGORII NYSSENI sacris Litteris perhibeatur, Spiritum sanctum extra creatarum · rerum horum spirituum, mitti videlicet ad salutem eorum. Quod si quis refutandi gratia objiciat, ne che rubinorum quidem mentionem a D. Paulo esse factam, verum et hos quoque cum Spiritu sancto in ordinem creaturarum ipsa præteritione conjectoς· esse, simulque probare conetur, vel hos etiam, eo quod sint prætermissi, super creaturas eve- hendos, vel neque Spiritum sanctum ex illorum ordine eximendum esse : is diligentius, oro, per- pendat sensum eorum, quæ in illa enumeratione posita sunt, idque quod omissum videtur, quia nominatim non est expressum, inveniet cum su- pradictis positum. Qui enim thrones nominavit, is alio nomine cherubim expressit, obscuriorem videlicet vocem Hebraicam clariore Græca signi- acans : cum legisset, Deum sedere super cherubim,. virtutes istas ejus, qui supra ipsas sedet, thronos B appellavit; similiter et seraphim apud Isaiam, a quibus mysterium sanctæ Trinitatis perspicue an- ountiatum est : quando hymnum illumn, Sanctus, in qualibet sancta Trinitatis persona pulchritu- dinem et decorem obstupescentes, mirabiliter con- cinuerunt, comprehensi sunt in catalogo supra- pasito a magno Paulo, et quidem nomine vir- cutum : et ante a propheta Davide, qui ait : Bene- dicile Dominum, omnes virtutes ejus; ministri ejus, qui facitis voluntatem ejus : Isaias autem loco verbi Benedicite, ipsa benedictionis et hymni verba posuit : Sanctus, Sanctus Sanctus Dominus Deus Sabaoth plena est omnis terra gloria ejus ministros vero esse has virtutes, facientes volunta- tem Dei, per peccatorum emundationem, secundum voluntatem mittentis, ab uno ex seraphinorum or- dine insinuatum est. Hoc enim est ministerium curandam qui salvantur. C Quod mihi animadvertisse videtur divinus Apo- stolus, et intellexisse eandem rem a duobus pro- phetis diversis appellationibus significari, accepta ex iis, quæ omnium erat aptissima, seraphinos ap- pellavit virtutes: ut nulla occasio sycophantis re- licta sit, asserendi Spiritum sanctum relictum esse, instar borum alicujus, in ordine creaturarum. Nomi- nati enim sunt, ut jam ostensum est ; illa vero præ- terita sunt, quemadmodum ex ipsa Paulinæ narra- tionis serie cognoscere licet, qui omnem creaturam numero multitudinis extulit : eorum vero, quæ sin- gulariter dicuntur, singulariter quoque mentionem facit: hoc enim proprium est Trinitatis singula- D riter enuntiari; unus Pater, unus Filius, unus Spiritus sanctus. At omnia superius enumerata, in multitudinis numero recensita sunt: Principa- tus, polestates, dominationes et virtutes ; ut nullus præbeatur suspicandi locus, unam quampiam rem ex his esse itidem ipsum Spiritum sanctum : sed Paulus silentio præterit inexplicabilia, et bene sa Psal. ct, 21. 192. vi, 3.

φείδεσθαι δὲ τῆς τῶν ἀνεκφωνήτων ἐξαγορεύσεως,. ὅταν περὶ τῶν κατωτέρων ποιῆται τὸν λόγον. Οἱ δὲ τῆς ἀληθείας πολέμιοι, καὶ τῶν ἀῤῥήτων. κατατολμῶσι, τὸ μεγαλεῖον τοῦ Πνεύματος τῷ τα πεινῷ τῆς κτίσεως καθυβρίζοντες· ὥσπερ οὐκ ἀκη- πούτες, ὅτι αὐτὸς ὁ Θεὸς Λόγος, παραδιδοὺς τοῖς μαθηταῖς τὸ τῆς θεογνωσίας μυστήριον, ἐν ὀνό γιατι Πατρὸς, καὶ Υἱοῦ, καὶ ἁγίου Πνεύματος τοῖς ἀναγεννωμένοις εἶπε τὴν ζωὴν συμπληρού. σθαι, καὶ παραγίνεσθαι καὶ διὰ τοῦτο συντάξα; τῷ Πατρὶ, καὶ ἑαυτῷ, τῆς περὶ τὴν κτίσιν ὑπονοίας τὸ Πνεῦμα ἐχώρισεν, ὡς ἐξ ἀμφοτέρων εὐσεβῆ καὶ πρέπουσαν γίνεσθαι περὶ αὐτοῦ τὴν ὑπόληψιν· Παύ λου μὲν ἐν τῇ μνήμῃ τῆς κτίσεως τὴν μνήμην άπο- σιγήσαντος· τοῦ δὲ Κυρίου ἐν τῇ μνήμῃ τῆς ζωο ποιοῦ δυνάμεως, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τῷ Πατρὶ καὶ ἑαυτῷ συναρμόσαντος. Οὕτως ἡμῖν ὁ λόγος διὰ τῆς ἁγίας Γραφῆς ὁδηγούμενος ὑπερτίθησι μὲν τῆς κτίσεως τὸν Μονογενῆ, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον κατὰ δὲ τὴν τοῦ Σωτῆρος ἀπόφασιν, ἐν τῇ μακαρίᾳ τι καὶ ζωοποιῷ, καὶ ἀκτίστῳ φύσει θεωρεῖν διὰ πίσ στεως ὁποτίθεται· ὥστε τὸ ἄνω τῆς κτίσεως, καὶ τῆς πρωτευούσης, καὶ διὰ πάντων τελείας φύσεως ἐν πιστευόμενον, μηδενὶ τρόπῳ, τὸν τῆς ἐλαττώσεως παραδέχεσθαι λόγον· κἂν ὁ τῆς αἱρέσεως προστάτης περικόπτει τὸ ἀόριστον ἐν τῇ τοῦ ἐλάττονος ἐπινοίᾳ, οἰονεὶ διακολοβῶν καὶ συστέλλων τῆς θείας ουσίας τὴν τελειότητα ἐν τῷ, τὸ μεῖζον καὶ τὸ ἔλαττον αὐτοῖς ἐνθεωρεῖν, διορίζεσθαι. Τί τοίνυν προστίθησι τῇ ἀκολουθίᾳ τῶν εἰρημένων, σκοπήσωμεν. Μετὰ τὸ εἰπεῖν, ἐξ ἀνάγκης, ἐλάτ τους τε καὶ μείζους τὰς οὐσίας οἴεσθαι δεῖν εἶναι· καὶ τὰς μὲν πρώτην ἐπέχειν τάξιν κατά τινα μεγέ θους καὶ ἀξίας διαφορὰν ἐν τῇ προτιμήσει τεταγμέν νας· τὰς δὲ δευτέρας, διὰ τὸ ὑποβεβηκὸς τῆς φύσεως τε καὶ τῆς ἀξίας ἀπεωσμένας, ταῦτα ἐπήγαγεν· πρὸς τοσαύτην φησὶν ἐξικνεῖσθαι διαφορὰν, πρὸς ὀπόσην ἂν ἐξικνῆται τὰ ἔργα. Ἐπεὶ μηδὲ θεμιτόν τὴν αὐτὴν ἐνέργειαν εἰπεῖν καθ' ἣν τοὺς ἀγγέ- λους ἐποίησεν, ἢ τοὺς ἀστέρας καὶ τὸν οὐρανόν, ἢ τὸν ἄνθρωπον. Ἀλλ' ὅσῳ τὰ ἔργα τῶν ἔργων πρεσβύτερα, καὶ τιμιώτερα, τοσούτῳ καὶ τὴν ἐνέρ- γειαν τῆς ἐνεργείας ἀναβεβηκέναι φαίη ἄν τις περὶ τούτου διαβεβαιούμενος· ἅτε δὴ τῶν αὐτῶν ἐνεργειῶν τὴν ταυτότητα τῶν ἔργων αποτελουσῶν, καὶ τῶν παρηλλαγμένων ἔργων, παρηλλαγμένας καὶ τὰς ἐνεργείας ἐμφαινόντων. Ταῦτα τοίνυν ἐγὼ μὲν ὑπολαμβάνω, μηδὲ αὐτὸν τὸν συγγραφέα δύνασθαι ἂν εὐπόρως εἰπεῖν, ὅ τι ποτὲ νοήσας συνέγραψεν· οὕτως ἀνατεθόλωται τῇ ἰλύτ τῆς φράσεως ἡ διάνοια τῶν εἰρημένων, ώς μηδένα ἂν διῖδεῖν εὐκόλως ἐν τῷ βορβόρῳ τῆς ἑρμηνείας δυνηθῆναι τὸ βούλημα. Τὸ γὰρ, πρὸς τοσαύτην ἐξ. ικνεῖσθαι διαφορὰν, πρὸς ὀπόσην ἂν ἐξικνῆται τὰ Εργα, Λοξίου τινὸς κατὰ τὸν ἔξωθεν μῦθον ὑπονοή- * Εχμι, 19. CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A facit : novit enim in paradiso audire ineffabilis verba, et abstinere ab iisdem expromendis et eloquen- dis, quando de rebus inferioris conditionis et sta- tus sermonem instituit. At veritatis adversarii etiam ineffabilibus non abstinent, majestatem Spiritus humili creatur conditione violantes, quasi ignari essent ipsum Verbum Deum, quando discipulis mysterium divinæ agnitionis tradebat, asseruisse, in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti **, regeneratis vitam conferri et consummari : ac proinde quia secum, et cum Patre Spiritum sanctum conjunxit, eum- dem a rerum creatarum ordine exemit : ut ex his duobus locis inter se comparatis competens et digna de Spiritu sancto existimatio exsistat : cum B Paulus in enumeratione creaturarum ejus mentio- nem nullam fecerit; et Dominus, cum vivifica illa regenerationis verba describeret, eumdem Patri et sibi copularit. Quo fit, ut ratio, Scripturæ sacra auspiciis et ductu directa, supra creaturæ sortem evehat Unigenitum et Spiritum sanctum, et se- cundum Salvatoris mandatum, in beata illa, vivi- ficatrice et increata natura ipsum fide contemplari jubet. Itaque id, quod creditur unum ex iis quæ supra creaturam sunt, naturæque priinæ, et om- nibus numeris absolutæ, nullo modo imminutionis rationem subire potest : etiamsi bæreseos auctor circumscribere et quasi circumdare velit infinitum minoris opinione, velut mutilans et contrabens divinæ naturæ perfectionem; dum plus et minus C in ea considerandum esse docet. D Matth. Videamus igitur quid amplius afferat, dum ora- tionis suæ seriem pertexere pergit. Cum dixisset ex necessitate quadam minores et majores substan- tias existimandas esse; et has quidem primum te- nere locum, secundum magnitudinis et dignitatis diferentiam, in honoris præcellentia ordinatas et dispositas : has vero secundum, propter natura inferiorem conditionem, defectumque dignitatis : hæc subjecit : Tanto discrimine inter se dissidere, quanto dissident ipsa opera, cum nefas sit dicere, eamdem esse operationem, qua angelos fecit, vel stel- las et calum, vel hominem : sed quanto opera operis bus excellentiora et prastantiora sunt, et operatio- nem operationi antestare merito quis asseveraverit, qui pie de hoc cogitare velit : cum eadem operationes eosdem elium efectus producant; cumque diversa opera diversas etiam operationes demonstrent. Hæc ne ipsum quidem auctorem intelligentia assequi, certo mihi persuadeo, adeo verborum quasi ceno sententia omnis inquinata et sordidata est, ut nemo sit, qui in hoc elocutionis cœno di- spicere queal quænam sit subjecta notio. Illust enim : Tanto discrimine distare, quanto distant ipsu opera, videtur esse Apollinis cujusdam oblique vaticinantis, ut exterorum scriptis fertur, et au-

φείδεσθαι δὲ τῆς τῶν ἀνεκφωνήτων ἐξαγορεύσεως,. ὅταν περὶ τῶν κατωτέρων ποιῆται τὸν λόγον. Οἱ δὲ τῆς ἀληθείας πολέμιοι, καὶ τῶν ἀῤῥήτων. κατατολμῶσι, τὸ μεγαλεῖον τοῦ Πνεύματος τῷ τα πεινῷ τῆς κτίσεως καθυβρίζοντες· ὥσπερ οὐκ ἀκη- πούτες, ὅτι αὐτὸς ὁ Θεὸς Λόγος, παραδιδοὺς τοῖς μαθηταῖς τὸ τῆς θεογνωσίας μυστήριον, ἐν ὀνό γιατι Πατρὸς, καὶ Υἱοῦ, καὶ ἁγίου Πνεύματος τοῖς ἀναγεννωμένοις εἶπε τὴν ζωὴν συμπληρού. σθαι, καὶ παραγίνεσθαι καὶ διὰ τοῦτο συντάξα; τῷ Πατρὶ, καὶ ἑαυτῷ, τῆς περὶ τὴν κτίσιν ὑπονοίας τὸ Πνεῦμα ἐχώρισεν, ὡς ἐξ ἀμφοτέρων εὐσεβῆ καὶ πρέπουσαν γίνεσθαι περὶ αὐτοῦ τὴν ὑπόληψιν· Παύ λου μὲν ἐν τῇ μνήμῃ τῆς κτίσεως τὴν μνήμην άπο- σιγήσαντος· τοῦ δὲ Κυρίου ἐν τῇ μνήμῃ τῆς ζωο ποιοῦ δυνάμεως, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τῷ Πατρὶ καὶ ἑαυτῷ συναρμόσαντος. Οὕτως ἡμῖν ὁ λόγος διὰ τῆς ἁγίας Γραφῆς ὁδηγούμενος ὑπερτίθησι μὲν τῆς κτίσεως τὸν Μονογενῆ, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον κατὰ δὲ τὴν τοῦ Σωτῆρος ἀπόφασιν, ἐν τῇ μακαρίᾳ τι καὶ ζωοποιῷ, καὶ ἀκτίστῳ φύσει θεωρεῖν διὰ πίσ στεως ὁποτίθεται· ὥστε τὸ ἄνω τῆς κτίσεως, καὶ τῆς πρωτευούσης, καὶ διὰ πάντων τελείας φύσεως ἐν πιστευόμενον, μηδενὶ τρόπῳ, τὸν τῆς ἐλαττώσεως παραδέχεσθαι λόγον· κἂν ὁ τῆς αἱρέσεως προστάτης περικόπτει τὸ ἀόριστον ἐν τῇ τοῦ ἐλάττονος ἐπινοίᾳ, οἰονεὶ διακολοβῶν καὶ συστέλλων τῆς θείας ουσίας τὴν τελειότητα ἐν τῷ, τὸ μεῖζον καὶ τὸ ἔλαττον αὐτοῖς ἐνθεωρεῖν, διορίζεσθαι. Τί τοίνυν προστίθησι τῇ ἀκολουθίᾳ τῶν εἰρημένων, σκοπήσωμεν. Μετὰ τὸ εἰπεῖν, ἐξ ἀνάγκης, ἐλάτ τους τε καὶ μείζους τὰς οὐσίας οἴεσθαι δεῖν εἶναι· καὶ τὰς μὲν πρώτην ἐπέχειν τάξιν κατά τινα μεγέ θους καὶ ἀξίας διαφορὰν ἐν τῇ προτιμήσει τεταγμέν νας· τὰς δὲ δευτέρας, διὰ τὸ ὑποβεβηκὸς τῆς φύσεως τε καὶ τῆς ἀξίας ἀπεωσμένας, ταῦτα ἐπήγαγεν· πρὸς τοσαύτην φησὶν ἐξικνεῖσθαι διαφορὰν, πρὸς ὀπόσην ἂν ἐξικνῆται τὰ ἔργα. Ἐπεὶ μηδὲ θεμιτόν τὴν αὐτὴν ἐνέργειαν εἰπεῖν καθ' ἣν τοὺς ἀγγέ- λους ἐποίησεν, ἢ τοὺς ἀστέρας καὶ τὸν οὐρανόν, ἢ τὸν ἄνθρωπον. Ἀλλ' ὅσῳ τὰ ἔργα τῶν ἔργων πρεσβύτερα, καὶ τιμιώτερα, τοσούτῳ καὶ τὴν ἐνέρ- γειαν τῆς ἐνεργείας ἀναβεβηκέναι φαίη ἄν τις περὶ τούτου διαβεβαιούμενος· ἅτε δὴ τῶν αὐτῶν ἐνεργειῶν τὴν ταυτότητα τῶν ἔργων αποτελουσῶν, καὶ τῶν παρηλλαγμένων ἔργων, παρηλλαγμένας καὶ τὰς ἐνεργείας ἐμφαινόντων. Ταῦτα τοίνυν ἐγὼ μὲν ὑπολαμβάνω, μηδὲ αὐτὸν τὸν συγγραφέα δύνασθαι ἂν εὐπόρως εἰπεῖν, ὅ τι ποτὲ νοήσας συνέγραψεν· οὕτως ἀνατεθόλωται τῇ ἰλύτ τῆς φράσεως ἡ διάνοια τῶν εἰρημένων, ώς μηδένα ἂν διῖδεῖν εὐκόλως ἐν τῷ βορβόρῳ τῆς ἑρμηνείας δυνηθῆναι τὸ βούλημα. Τὸ γὰρ, πρὸς τοσαύτην ἐξ. ικνεῖσθαι διαφορὰν, πρὸς ὀπόσην ἂν ἐξικνῆται τὰ Εργα, Λοξίου τινὸς κατὰ τὸν ἔξωθεν μῦθον ὑπονοή- * Εχμι, 19. CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A facit : novit enim in paradiso audire ineffabilis verba, et abstinere ab iisdem expromendis et eloquen- dis, quando de rebus inferioris conditionis et sta- tus sermonem instituit. At veritatis adversarii etiam ineffabilibus non abstinent, majestatem Spiritus humili creatur conditione violantes, quasi ignari essent ipsum Verbum Deum, quando discipulis mysterium divinæ agnitionis tradebat, asseruisse, in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti **, regeneratis vitam conferri et consummari : ac proinde quia secum, et cum Patre Spiritum sanctum conjunxit, eum- dem a rerum creatarum ordine exemit : ut ex his duobus locis inter se comparatis competens et digna de Spiritu sancto existimatio exsistat : cum B Paulus in enumeratione creaturarum ejus mentio- nem nullam fecerit; et Dominus, cum vivifica illa regenerationis verba describeret, eumdem Patri et sibi copularit. Quo fit, ut ratio, Scripturæ sacra auspiciis et ductu directa, supra creaturæ sortem evehat Unigenitum et Spiritum sanctum, et se- cundum Salvatoris mandatum, in beata illa, vivi- ficatrice et increata natura ipsum fide contemplari jubet. Itaque id, quod creditur unum ex iis quæ supra creaturam sunt, naturæque priinæ, et om- nibus numeris absolutæ, nullo modo imminutionis rationem subire potest : etiamsi bæreseos auctor circumscribere et quasi circumdare velit infinitum minoris opinione, velut mutilans et contrabens divinæ naturæ perfectionem; dum plus et minus C in ea considerandum esse docet. D Matth. Videamus igitur quid amplius afferat, dum ora- tionis suæ seriem pertexere pergit. Cum dixisset ex necessitate quadam minores et majores substan- tias existimandas esse; et has quidem primum te- nere locum, secundum magnitudinis et dignitatis diferentiam, in honoris præcellentia ordinatas et dispositas : has vero secundum, propter natura inferiorem conditionem, defectumque dignitatis : hæc subjecit : Tanto discrimine inter se dissidere, quanto dissident ipsa opera, cum nefas sit dicere, eamdem esse operationem, qua angelos fecit, vel stel- las et calum, vel hominem : sed quanto opera operis bus excellentiora et prastantiora sunt, et operatio- nem operationi antestare merito quis asseveraverit, qui pie de hoc cogitare velit : cum eadem operationes eosdem elium efectus producant; cumque diversa opera diversas etiam operationes demonstrent. Hæc ne ipsum quidem auctorem intelligentia assequi, certo mihi persuadeo, adeo verborum quasi ceno sententia omnis inquinata et sordidata est, ut nemo sit, qui in hoc elocutionis cœno di- spicere queal quænam sit subjecta notio. Illust enim : Tanto discrimine distare, quanto distant ipsu opera, videtur esse Apollinis cujusdam oblique vaticinantis, ut exterorum scriptis fertur, et au-

φείδεσθαι δὲ τῆς τῶν ἀνεκφωνήτων ἐξαγορεύσεως,. ὅταν περὶ τῶν κατωτέρων ποιῆται τὸν λόγον. Οἱ δὲ τῆς ἀληθείας πολέμιοι, καὶ τῶν ἀῤῥήτων. κατατολμῶσι, τὸ μεγαλεῖον τοῦ Πνεύματος τῷ τα πεινῷ τῆς κτίσεως καθυβρίζοντες· ὥσπερ οὐκ ἀκη- πούτες, ὅτι αὐτὸς ὁ Θεὸς Λόγος, παραδιδοὺς τοῖς μαθηταῖς τὸ τῆς θεογνωσίας μυστήριον, ἐν ὀνό γιατι Πατρὸς, καὶ Υἱοῦ, καὶ ἁγίου Πνεύματος τοῖς ἀναγεννωμένοις εἶπε τὴν ζωὴν συμπληρού. σθαι, καὶ παραγίνεσθαι καὶ διὰ τοῦτο συντάξα; τῷ Πατρὶ, καὶ ἑαυτῷ, τῆς περὶ τὴν κτίσιν ὑπονοίας τὸ Πνεῦμα ἐχώρισεν, ὡς ἐξ ἀμφοτέρων εὐσεβῆ καὶ πρέπουσαν γίνεσθαι περὶ αὐτοῦ τὴν ὑπόληψιν· Παύ λου μὲν ἐν τῇ μνήμῃ τῆς κτίσεως τὴν μνήμην άπο- σιγήσαντος· τοῦ δὲ Κυρίου ἐν τῇ μνήμῃ τῆς ζωο ποιοῦ δυνάμεως, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τῷ Πατρὶ καὶ ἑαυτῷ συναρμόσαντος. Οὕτως ἡμῖν ὁ λόγος διὰ τῆς ἁγίας Γραφῆς ὁδηγούμενος ὑπερτίθησι μὲν τῆς κτίσεως τὸν Μονογενῆ, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον κατὰ δὲ τὴν τοῦ Σωτῆρος ἀπόφασιν, ἐν τῇ μακαρίᾳ τι καὶ ζωοποιῷ, καὶ ἀκτίστῳ φύσει θεωρεῖν διὰ πίσ στεως ὁποτίθεται· ὥστε τὸ ἄνω τῆς κτίσεως, καὶ τῆς πρωτευούσης, καὶ διὰ πάντων τελείας φύσεως ἐν πιστευόμενον, μηδενὶ τρόπῳ, τὸν τῆς ἐλαττώσεως παραδέχεσθαι λόγον· κἂν ὁ τῆς αἱρέσεως προστάτης περικόπτει τὸ ἀόριστον ἐν τῇ τοῦ ἐλάττονος ἐπινοίᾳ, οἰονεὶ διακολοβῶν καὶ συστέλλων τῆς θείας ουσίας τὴν τελειότητα ἐν τῷ, τὸ μεῖζον καὶ τὸ ἔλαττον αὐτοῖς ἐνθεωρεῖν, διορίζεσθαι. Τί τοίνυν προστίθησι τῇ ἀκολουθίᾳ τῶν εἰρημένων, σκοπήσωμεν. Μετὰ τὸ εἰπεῖν, ἐξ ἀνάγκης, ἐλάτ τους τε καὶ μείζους τὰς οὐσίας οἴεσθαι δεῖν εἶναι· καὶ τὰς μὲν πρώτην ἐπέχειν τάξιν κατά τινα μεγέ θους καὶ ἀξίας διαφορὰν ἐν τῇ προτιμήσει τεταγμέν νας· τὰς δὲ δευτέρας, διὰ τὸ ὑποβεβηκὸς τῆς φύσεως τε καὶ τῆς ἀξίας ἀπεωσμένας, ταῦτα ἐπήγαγεν· πρὸς τοσαύτην φησὶν ἐξικνεῖσθαι διαφορὰν, πρὸς ὀπόσην ἂν ἐξικνῆται τὰ ἔργα. Ἐπεὶ μηδὲ θεμιτόν τὴν αὐτὴν ἐνέργειαν εἰπεῖν καθ' ἣν τοὺς ἀγγέ- λους ἐποίησεν, ἢ τοὺς ἀστέρας καὶ τὸν οὐρανόν, ἢ τὸν ἄνθρωπον. Ἀλλ' ὅσῳ τὰ ἔργα τῶν ἔργων πρεσβύτερα, καὶ τιμιώτερα, τοσούτῳ καὶ τὴν ἐνέρ- γειαν τῆς ἐνεργείας ἀναβεβηκέναι φαίη ἄν τις περὶ τούτου διαβεβαιούμενος· ἅτε δὴ τῶν αὐτῶν ἐνεργειῶν τὴν ταυτότητα τῶν ἔργων αποτελουσῶν, καὶ τῶν παρηλλαγμένων ἔργων, παρηλλαγμένας καὶ τὰς ἐνεργείας ἐμφαινόντων. Ταῦτα τοίνυν ἐγὼ μὲν ὑπολαμβάνω, μηδὲ αὐτὸν τὸν συγγραφέα δύνασθαι ἂν εὐπόρως εἰπεῖν, ὅ τι ποτὲ νοήσας συνέγραψεν· οὕτως ἀνατεθόλωται τῇ ἰλύτ τῆς φράσεως ἡ διάνοια τῶν εἰρημένων, ώς μηδένα ἂν διῖδεῖν εὐκόλως ἐν τῷ βορβόρῳ τῆς ἑρμηνείας δυνηθῆναι τὸ βούλημα. Τὸ γὰρ, πρὸς τοσαύτην ἐξ. ικνεῖσθαι διαφορὰν, πρὸς ὀπόσην ἂν ἐξικνῆται τὰ Εργα, Λοξίου τινὸς κατὰ τὸν ἔξωθεν μῦθον ὑπονοή- * Εχμι, 19. CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A facit : novit enim in paradiso audire ineffabilis verba, et abstinere ab iisdem expromendis et eloquen- dis, quando de rebus inferioris conditionis et sta- tus sermonem instituit. At veritatis adversarii etiam ineffabilibus non abstinent, majestatem Spiritus humili creatur conditione violantes, quasi ignari essent ipsum Verbum Deum, quando discipulis mysterium divinæ agnitionis tradebat, asseruisse, in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti **, regeneratis vitam conferri et consummari : ac proinde quia secum, et cum Patre Spiritum sanctum conjunxit, eum- dem a rerum creatarum ordine exemit : ut ex his duobus locis inter se comparatis competens et digna de Spiritu sancto existimatio exsistat : cum B Paulus in enumeratione creaturarum ejus mentio- nem nullam fecerit; et Dominus, cum vivifica illa regenerationis verba describeret, eumdem Patri et sibi copularit. Quo fit, ut ratio, Scripturæ sacra auspiciis et ductu directa, supra creaturæ sortem evehat Unigenitum et Spiritum sanctum, et se- cundum Salvatoris mandatum, in beata illa, vivi- ficatrice et increata natura ipsum fide contemplari jubet. Itaque id, quod creditur unum ex iis quæ supra creaturam sunt, naturæque priinæ, et om- nibus numeris absolutæ, nullo modo imminutionis rationem subire potest : etiamsi bæreseos auctor circumscribere et quasi circumdare velit infinitum minoris opinione, velut mutilans et contrabens divinæ naturæ perfectionem; dum plus et minus C in ea considerandum esse docet. D Matth. Videamus igitur quid amplius afferat, dum ora- tionis suæ seriem pertexere pergit. Cum dixisset ex necessitate quadam minores et majores substan- tias existimandas esse; et has quidem primum te- nere locum, secundum magnitudinis et dignitatis diferentiam, in honoris præcellentia ordinatas et dispositas : has vero secundum, propter natura inferiorem conditionem, defectumque dignitatis : hæc subjecit : Tanto discrimine inter se dissidere, quanto dissident ipsa opera, cum nefas sit dicere, eamdem esse operationem, qua angelos fecit, vel stel- las et calum, vel hominem : sed quanto opera operis bus excellentiora et prastantiora sunt, et operatio- nem operationi antestare merito quis asseveraverit, qui pie de hoc cogitare velit : cum eadem operationes eosdem elium efectus producant; cumque diversa opera diversas etiam operationes demonstrent. Hæc ne ipsum quidem auctorem intelligentia assequi, certo mihi persuadeo, adeo verborum quasi ceno sententia omnis inquinata et sordidata est, ut nemo sit, qui in hoc elocutionis cœno di- spicere queal quænam sit subjecta notio. Illust enim : Tanto discrimine distare, quanto distant ipsu opera, videtur esse Apollinis cujusdam oblique vaticinantis, ut exterorum scriptis fertur, et au-

να φουμένου. Εἰ δὲ χρὴ τοῖς προεξητασμέναις επόμε νον καὶ τῶν ἐνταῦθα αὐτῷ κατασκευαζομένων στοχά σασθαι, τοῦτό ἐστιν, ὁ ἐνδείκνυται, ὅτι ὅση τῶν ἔργων ἡ πρὸς ἀλληλά ἐστι παραλλαγή, τοσαύτη καὶ τῶν ἐνεργειῶν ἡ διαφορὰ πρὸς ἀλλήλας ἐπιγνωσθή σεται. Περὶ τίνων τοίνυν ἔργων ἐνταῦθα ποιεῖται τὸν λόγον, οὐκ ἔστιν ἐκ τῶν εἰρημένων εὑρεῖν. Εἰ μὲν γὰρ περὶ τῶν ἐν τῇ κτίσει λέγει θεωρουμένων, οὐκ οἶδα ποίαν ἀκολουθίαν ἔχει ταῦτα πρὸς τὰ προάγοντα. Τῆς γὰρ ζητήσεως περὶ Πατρὸς, καὶ Υἱοῦ, καὶ ἁγίου Πνεύματος οὔσης, τίνα καιρὸν ἔχει γῆν, καὶ ὕδωρ, καὶ ἀέρα, καὶ πῦρ, καὶ τὰς τῶν ζώων διαφοράς φυ- σιολογεῖν, καὶ διεξιέναι τῷ λόγῳ, καὶ διαγράφειν Έργα έργων πρεσβύτερα, καὶ τιμιώτερα, καὶ ἐνέρ σειεν ἄν τις εἶναι πρὸς ἀπάτην τῶν ἀκουόντων φλη Β γειαν ἐνεργείας ἀναβεβηκέναι λέγειν εὐλόγως δια νοούμενον. Εἰ δὲ τὸν Μονογενῆ, Υἱόν, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα προσαγορεύει τὰ ἔργα, τίνας λέγει πάλιν τὰς τῶν ἐνεργειῶν διαφοράς, δι' ὧν τὰ ἔργα ταῦτα ἀπο- τελεῖται; Τίνες δὲ κἀκεῖναι αὗται αἱ ἐνέργειαι, αἱ τὰς ἐνεργείας ἀναβαίνουσαι ; Οὔτε γὰρ τὴν ἀνάβας σιν ἣν ἀναβαίνει, καθώς φησιν αὐτὸς, ἡ ἐνέργεια τὴν ἐνέργειαν, ὅ τι ποτὲ νοεῖ διεσάφησεν, οὔτε τι περὶ τῆς φύσεως τῶν ἐνεργειῶν διελέχθη, ἀλλ' ἐπ᾽ οὐδε νὸς μέχρι τοῦ νῦν βέβηκεν ὁ λόγος αὐτῷ, οὔτε τὸ οὐ σιωδῶς ὑφεστάναι κατασκευάζων, οὔτε θελήματος τινα κίνησιν ἀνυπόστατον ἐνδεικνύμενος. Δι' ὅλου γὰρ ή διάνοια τῶν εἰρημένων ἐπὶ τοῦ μέσου τῶν ὑπαλή ψεων ῥιρεῖσα, πρὸς ἑκατέρας τὰς ὑπονοίας μεταῤῥι πίζεται. Προστίθησι δὲ, ὅτι οὐδὲ θέμις τὴν αὐτὴν ἐνέργειαν εἰπεῖν, καθ᾿ ἣν τοὺς ἀγγέλους ἐποίησεν, ἢ τοὺς ἀστέ ρας, καὶ τὸν οὐρανὸν, ἢ τὸν ἄνθρωπον. Πάλιν ταῦτα ἐκ ποίας ἀνάγκης, ἢ ἀκολουθίας τοῖς εἰρημένοις ἐπ- ήγαγεν ; ἢ τί μᾶλλον διὰ τούτων κατασκευάζεται; τὰ, Παρηλλάχθαι τὰς ἐνεργείας κατὰ τοσοῦτον ἀλ- λήλων, ὅση καὶ τῶν ἔργων ἐστὶν ἡ πρὸς ἄλληλα διαφορὰ, τῷ μὴ τοῦ αὐτοῦ τυγχάνειν ἔργα τὰ πάντα, ἀλλ᾽ ἕτερα ἐξ ἑτέρου γεγενῆσθαι κατασκευάζειν, ἐγὼ μὲν οὐ συνορῶ. Οὐρανὸν γὰρ, καὶ ἄγγελον, καὶ ἀστέρα, καὶ ἄνθρωπον, καὶ πάντα ὅσα ἐστὶν ἐν τῇ κτίσει νοού μενα, ἑνὸς ἔργα τὰ πάντα παρὰ τῆς Γραφῆς μεμα θήκαμεν. Ὁ δὲ τοῦ δόγματος αὐτῶν κατασκευάζει λόγος, ὅτι οὐχ ἑνὸς ἔργα ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ Πνεῦμα· ἀλλ᾽ ὁ μὲν Υἱὸς τῆς παρεπομένης τῇ πρώτῃ ουσίᾳ ἐνερ γείας ἔργον ἐστί· τὸ δὲ Πνεῦμα τοῦ ἔργου πάλιν ἔτε ρον ἔργον. Τίνα οὖν κοινωνίαν ἔχει πρὸς τὴν ἐκεῖ κατασκευὴν οὐρανὸς, καὶ ἄνθρωπος, ἄγγελός τε καὶ ἀστὴρ τῶν συμπαραληφθέντες ὑπὸ τοῦ λόγου, αὐτὸς εἰπάτω, ἢ εἴ τις τῆς ἀποῤῥήτου σοφίας αὐτοῦ κοινω- νός ἐστιν; Ἐν τούτοις γὰρ τὸ μὲν ἀσεβὲς φανερῶς τοῖς εἰρημένοις ἐμφέρετα:· ἡ δὲ τῆς ἀσεβείας κατα σκευή, καὶ πρὸς ἑαυτήν ἐστιν ἀσύμφωνος. Τὸ μὲν, γὰρ οἴεσθαι τοσαύτην ἐν τῇ ἁγίᾳ Τριάδι διαφορὰν θεωρεῖσθαι, ὅσον ἐστὶ κατανοῆσαι οὐρανοῦ τοῦ πᾶσαν τὴν κτίσιν ἐμπεριειληφότος πρὸς τὸν ἕνα τῷ ἀριθμῷ ἄνθρωπον, ἢ τὸν ἐν οὐρανῷ φαινόμενον ἀστέρα, φανε- • S. GREGORII NYSSENI 353. ditores in fraudemn et deceptionem ambiguitate A garrulitatis inducere volentis. Si vero me iis quæ hactenus discussi, insistentem, conjecturam fa- cere oportet de iis, quæ hoc loco subdole texit, hoc videlicet vult asserere, tantam operationum diversitatem statnendam esse, quanta sit ipsorum operum inter se mutao differentia. At de quibus- nam operibus hic sermonem faciat, non est pro- clive ex dictis colligere : si enim loquitur de re- bus, quæ in creaturarum ordine collocantur, non satis dispicio, quinam cohæreant hæc cum præce- dentibus. Cum enim quæstio sit de Patre et Filio 'et Spiritu sancto, non apparet, qua occasione dis- serat de terra, aqua, aere, igne, animaliumque di- versitatibus verbisque explicet, et describat opera operibus dignitate et excellentia praestantiora, et quam etiam prudenter, et cum ratione operatio- nem operationi antecellere asseveret. Si vero uni- genitum Filium et Spiritum sauctum nominat opera, quasnam appellat operationum diferentias, quibus opera hæc efficiuntur ? Quænam istæ ipsæ opera- tiones, quæ atias operationes præstantia transcen- dunt? Neque explicat, quidnam intelligat nomine transcensionis, qua una operatio alteram transcen- dit, neque quidquam de natura operationum tra- didit, sed hucusque nihil agens oratione proces- sit, cum neque demonstret eas secundum essen- Liam suam subsistere, neque voluntatis quamdam motionem per se non subsistentem esse. Sententia enim eorum, quæ disseruit, inter utramque harum opinionum fluctuans, et quasi in medio suspensa, ad utramque persuasionem inclinat. C Addit vero, nefas esse existimare, eamdem esse operationem, qua angelos fecit, vel stellas, vel coelum, vel homines. Rursus qua necessitate vel serie disputationis coactus, hæc prædictis ad- junxerit? Nec intelligo, quomodo apte conficiatur : Tantum distare a se operationes, quanto discrimine ipsa opera inter se dissident, ex huc quod probat non omnes effectus ex eodem, sed alios ex aliis exstitisse. Nam colum, et angelum, et stellas, et hominem, et omnia, quæ in creaturis numerantur, unius esse opera, a sacris Litteris edocti sumus. At vero iste cum suo dogmate, conatur ostendere non unius opera esse Filium et Spiritum sanctumn ; D sed Filium quidem esse opus operationis, quæ ex prima substantia manat; Spiritum autem sanctum operis hujus alind esse opus. Dicat igitur ipse, vel si quis alius reconditæ illius sapientiæ particeps est, quam tandem cum horum assertione con- nexionem et communionem habeat, coelum et homo, angelus et stellæ, quæ omnia iste ad probationem nunc assumit? In his enim manifeste impietas apparet, et per se conspicua est; at impietatis probatio et aflirmatio sibi ipsa prorsus est dissen tanea. Credere enim in sanctissima Trinitate tan- tam esse diversitatem, quanta conspicitur in creto, cœlo, quod ambitu suo omnem creaturam complectitur, collato cum unico homine, vel cum stella quapiam

να φουμένου. Εἰ δὲ χρὴ τοῖς προεξητασμέναις επόμε νον καὶ τῶν ἐνταῦθα αὐτῷ κατασκευαζομένων στοχά σασθαι, τοῦτό ἐστιν, ὁ ἐνδείκνυται, ὅτι ὅση τῶν ἔργων ἡ πρὸς ἀλληλά ἐστι παραλλαγή, τοσαύτη καὶ τῶν ἐνεργειῶν ἡ διαφορὰ πρὸς ἀλλήλας ἐπιγνωσθή σεται. Περὶ τίνων τοίνυν ἔργων ἐνταῦθα ποιεῖται τὸν λόγον, οὐκ ἔστιν ἐκ τῶν εἰρημένων εὑρεῖν. Εἰ μὲν γὰρ περὶ τῶν ἐν τῇ κτίσει λέγει θεωρουμένων, οὐκ οἶδα ποίαν ἀκολουθίαν ἔχει ταῦτα πρὸς τὰ προάγοντα. Τῆς γὰρ ζητήσεως περὶ Πατρὸς, καὶ Υἱοῦ, καὶ ἁγίου Πνεύματος οὔσης, τίνα καιρὸν ἔχει γῆν, καὶ ὕδωρ, καὶ ἀέρα, καὶ πῦρ, καὶ τὰς τῶν ζώων διαφοράς φυ- σιολογεῖν, καὶ διεξιέναι τῷ λόγῳ, καὶ διαγράφειν Έργα έργων πρεσβύτερα, καὶ τιμιώτερα, καὶ ἐνέρ σειεν ἄν τις εἶναι πρὸς ἀπάτην τῶν ἀκουόντων φλη Β γειαν ἐνεργείας ἀναβεβηκέναι λέγειν εὐλόγως δια νοούμενον. Εἰ δὲ τὸν Μονογενῆ, Υἱόν, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα προσαγορεύει τὰ ἔργα, τίνας λέγει πάλιν τὰς τῶν ἐνεργειῶν διαφοράς, δι' ὧν τὰ ἔργα ταῦτα ἀπο- τελεῖται; Τίνες δὲ κἀκεῖναι αὗται αἱ ἐνέργειαι, αἱ τὰς ἐνεργείας ἀναβαίνουσαι ; Οὔτε γὰρ τὴν ἀνάβας σιν ἣν ἀναβαίνει, καθώς φησιν αὐτὸς, ἡ ἐνέργεια τὴν ἐνέργειαν, ὅ τι ποτὲ νοεῖ διεσάφησεν, οὔτε τι περὶ τῆς φύσεως τῶν ἐνεργειῶν διελέχθη, ἀλλ' ἐπ᾽ οὐδε νὸς μέχρι τοῦ νῦν βέβηκεν ὁ λόγος αὐτῷ, οὔτε τὸ οὐ σιωδῶς ὑφεστάναι κατασκευάζων, οὔτε θελήματος τινα κίνησιν ἀνυπόστατον ἐνδεικνύμενος. Δι' ὅλου γὰρ ή διάνοια τῶν εἰρημένων ἐπὶ τοῦ μέσου τῶν ὑπαλή ψεων ῥιρεῖσα, πρὸς ἑκατέρας τὰς ὑπονοίας μεταῤῥι πίζεται. Προστίθησι δὲ, ὅτι οὐδὲ θέμις τὴν αὐτὴν ἐνέργειαν εἰπεῖν, καθ᾿ ἣν τοὺς ἀγγέλους ἐποίησεν, ἢ τοὺς ἀστέ ρας, καὶ τὸν οὐρανὸν, ἢ τὸν ἄνθρωπον. Πάλιν ταῦτα ἐκ ποίας ἀνάγκης, ἢ ἀκολουθίας τοῖς εἰρημένοις ἐπ- ήγαγεν ; ἢ τί μᾶλλον διὰ τούτων κατασκευάζεται; τὰ, Παρηλλάχθαι τὰς ἐνεργείας κατὰ τοσοῦτον ἀλ- λήλων, ὅση καὶ τῶν ἔργων ἐστὶν ἡ πρὸς ἄλληλα διαφορὰ, τῷ μὴ τοῦ αὐτοῦ τυγχάνειν ἔργα τὰ πάντα, ἀλλ᾽ ἕτερα ἐξ ἑτέρου γεγενῆσθαι κατασκευάζειν, ἐγὼ μὲν οὐ συνορῶ. Οὐρανὸν γὰρ, καὶ ἄγγελον, καὶ ἀστέρα, καὶ ἄνθρωπον, καὶ πάντα ὅσα ἐστὶν ἐν τῇ κτίσει νοού μενα, ἑνὸς ἔργα τὰ πάντα παρὰ τῆς Γραφῆς μεμα θήκαμεν. Ὁ δὲ τοῦ δόγματος αὐτῶν κατασκευάζει λόγος, ὅτι οὐχ ἑνὸς ἔργα ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ Πνεῦμα· ἀλλ᾽ ὁ μὲν Υἱὸς τῆς παρεπομένης τῇ πρώτῃ ουσίᾳ ἐνερ γείας ἔργον ἐστί· τὸ δὲ Πνεῦμα τοῦ ἔργου πάλιν ἔτε ρον ἔργον. Τίνα οὖν κοινωνίαν ἔχει πρὸς τὴν ἐκεῖ κατασκευὴν οὐρανὸς, καὶ ἄνθρωπος, ἄγγελός τε καὶ ἀστὴρ τῶν συμπαραληφθέντες ὑπὸ τοῦ λόγου, αὐτὸς εἰπάτω, ἢ εἴ τις τῆς ἀποῤῥήτου σοφίας αὐτοῦ κοινω- νός ἐστιν; Ἐν τούτοις γὰρ τὸ μὲν ἀσεβὲς φανερῶς τοῖς εἰρημένοις ἐμφέρετα:· ἡ δὲ τῆς ἀσεβείας κατα σκευή, καὶ πρὸς ἑαυτήν ἐστιν ἀσύμφωνος. Τὸ μὲν, γὰρ οἴεσθαι τοσαύτην ἐν τῇ ἁγίᾳ Τριάδι διαφορὰν θεωρεῖσθαι, ὅσον ἐστὶ κατανοῆσαι οὐρανοῦ τοῦ πᾶσαν τὴν κτίσιν ἐμπεριειληφότος πρὸς τὸν ἕνα τῷ ἀριθμῷ ἄνθρωπον, ἢ τὸν ἐν οὐρανῷ φαινόμενον ἀστέρα, φανε- • S. GREGORII NYSSENI 353. ditores in fraudemn et deceptionem ambiguitate A garrulitatis inducere volentis. Si vero me iis quæ hactenus discussi, insistentem, conjecturam fa- cere oportet de iis, quæ hoc loco subdole texit, hoc videlicet vult asserere, tantam operationum diversitatem statnendam esse, quanta sit ipsorum operum inter se mutao differentia. At de quibus- nam operibus hic sermonem faciat, non est pro- clive ex dictis colligere : si enim loquitur de re- bus, quæ in creaturarum ordine collocantur, non satis dispicio, quinam cohæreant hæc cum præce- dentibus. Cum enim quæstio sit de Patre et Filio 'et Spiritu sancto, non apparet, qua occasione dis- serat de terra, aqua, aere, igne, animaliumque di- versitatibus verbisque explicet, et describat opera operibus dignitate et excellentia praestantiora, et quam etiam prudenter, et cum ratione operatio- nem operationi antecellere asseveret. Si vero uni- genitum Filium et Spiritum sauctum nominat opera, quasnam appellat operationum diferentias, quibus opera hæc efficiuntur ? Quænam istæ ipsæ opera- tiones, quæ atias operationes præstantia transcen- dunt? Neque explicat, quidnam intelligat nomine transcensionis, qua una operatio alteram transcen- dit, neque quidquam de natura operationum tra- didit, sed hucusque nihil agens oratione proces- sit, cum neque demonstret eas secundum essen- Liam suam subsistere, neque voluntatis quamdam motionem per se non subsistentem esse. Sententia enim eorum, quæ disseruit, inter utramque harum opinionum fluctuans, et quasi in medio suspensa, ad utramque persuasionem inclinat. C Addit vero, nefas esse existimare, eamdem esse operationem, qua angelos fecit, vel stellas, vel coelum, vel homines. Rursus qua necessitate vel serie disputationis coactus, hæc prædictis ad- junxerit? Nec intelligo, quomodo apte conficiatur : Tantum distare a se operationes, quanto discrimine ipsa opera inter se dissident, ex huc quod probat non omnes effectus ex eodem, sed alios ex aliis exstitisse. Nam colum, et angelum, et stellas, et hominem, et omnia, quæ in creaturis numerantur, unius esse opera, a sacris Litteris edocti sumus. At vero iste cum suo dogmate, conatur ostendere non unius opera esse Filium et Spiritum sanctumn ; D sed Filium quidem esse opus operationis, quæ ex prima substantia manat; Spiritum autem sanctum operis hujus alind esse opus. Dicat igitur ipse, vel si quis alius reconditæ illius sapientiæ particeps est, quam tandem cum horum assertione con- nexionem et communionem habeat, coelum et homo, angelus et stellæ, quæ omnia iste ad probationem nunc assumit? In his enim manifeste impietas apparet, et per se conspicua est; at impietatis probatio et aflirmatio sibi ipsa prorsus est dissen tanea. Credere enim in sanctissima Trinitate tan- tam esse diversitatem, quanta conspicitur in creto, cœlo, quod ambitu suo omnem creaturam complectitur, collato cum unico homine, vel cum stella quapiam

να φουμένου. Εἰ δὲ χρὴ τοῖς προεξητασμέναις επόμε νον καὶ τῶν ἐνταῦθα αὐτῷ κατασκευαζομένων στοχά σασθαι, τοῦτό ἐστιν, ὁ ἐνδείκνυται, ὅτι ὅση τῶν ἔργων ἡ πρὸς ἀλληλά ἐστι παραλλαγή, τοσαύτη καὶ τῶν ἐνεργειῶν ἡ διαφορὰ πρὸς ἀλλήλας ἐπιγνωσθή σεται. Περὶ τίνων τοίνυν ἔργων ἐνταῦθα ποιεῖται τὸν λόγον, οὐκ ἔστιν ἐκ τῶν εἰρημένων εὑρεῖν. Εἰ μὲν γὰρ περὶ τῶν ἐν τῇ κτίσει λέγει θεωρουμένων, οὐκ οἶδα ποίαν ἀκολουθίαν ἔχει ταῦτα πρὸς τὰ προάγοντα. Τῆς γὰρ ζητήσεως περὶ Πατρὸς, καὶ Υἱοῦ, καὶ ἁγίου Πνεύματος οὔσης, τίνα καιρὸν ἔχει γῆν, καὶ ὕδωρ, καὶ ἀέρα, καὶ πῦρ, καὶ τὰς τῶν ζώων διαφοράς φυ- σιολογεῖν, καὶ διεξιέναι τῷ λόγῳ, καὶ διαγράφειν Έργα έργων πρεσβύτερα, καὶ τιμιώτερα, καὶ ἐνέρ σειεν ἄν τις εἶναι πρὸς ἀπάτην τῶν ἀκουόντων φλη Β γειαν ἐνεργείας ἀναβεβηκέναι λέγειν εὐλόγως δια νοούμενον. Εἰ δὲ τὸν Μονογενῆ, Υἱόν, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα προσαγορεύει τὰ ἔργα, τίνας λέγει πάλιν τὰς τῶν ἐνεργειῶν διαφοράς, δι' ὧν τὰ ἔργα ταῦτα ἀπο- τελεῖται; Τίνες δὲ κἀκεῖναι αὗται αἱ ἐνέργειαι, αἱ τὰς ἐνεργείας ἀναβαίνουσαι ; Οὔτε γὰρ τὴν ἀνάβας σιν ἣν ἀναβαίνει, καθώς φησιν αὐτὸς, ἡ ἐνέργεια τὴν ἐνέργειαν, ὅ τι ποτὲ νοεῖ διεσάφησεν, οὔτε τι περὶ τῆς φύσεως τῶν ἐνεργειῶν διελέχθη, ἀλλ' ἐπ᾽ οὐδε νὸς μέχρι τοῦ νῦν βέβηκεν ὁ λόγος αὐτῷ, οὔτε τὸ οὐ σιωδῶς ὑφεστάναι κατασκευάζων, οὔτε θελήματος τινα κίνησιν ἀνυπόστατον ἐνδεικνύμενος. Δι' ὅλου γὰρ ή διάνοια τῶν εἰρημένων ἐπὶ τοῦ μέσου τῶν ὑπαλή ψεων ῥιρεῖσα, πρὸς ἑκατέρας τὰς ὑπονοίας μεταῤῥι πίζεται. Προστίθησι δὲ, ὅτι οὐδὲ θέμις τὴν αὐτὴν ἐνέργειαν εἰπεῖν, καθ᾿ ἣν τοὺς ἀγγέλους ἐποίησεν, ἢ τοὺς ἀστέ ρας, καὶ τὸν οὐρανὸν, ἢ τὸν ἄνθρωπον. Πάλιν ταῦτα ἐκ ποίας ἀνάγκης, ἢ ἀκολουθίας τοῖς εἰρημένοις ἐπ- ήγαγεν ; ἢ τί μᾶλλον διὰ τούτων κατασκευάζεται; τὰ, Παρηλλάχθαι τὰς ἐνεργείας κατὰ τοσοῦτον ἀλ- λήλων, ὅση καὶ τῶν ἔργων ἐστὶν ἡ πρὸς ἄλληλα διαφορὰ, τῷ μὴ τοῦ αὐτοῦ τυγχάνειν ἔργα τὰ πάντα, ἀλλ᾽ ἕτερα ἐξ ἑτέρου γεγενῆσθαι κατασκευάζειν, ἐγὼ μὲν οὐ συνορῶ. Οὐρανὸν γὰρ, καὶ ἄγγελον, καὶ ἀστέρα, καὶ ἄνθρωπον, καὶ πάντα ὅσα ἐστὶν ἐν τῇ κτίσει νοού μενα, ἑνὸς ἔργα τὰ πάντα παρὰ τῆς Γραφῆς μεμα θήκαμεν. Ὁ δὲ τοῦ δόγματος αὐτῶν κατασκευάζει λόγος, ὅτι οὐχ ἑνὸς ἔργα ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ Πνεῦμα· ἀλλ᾽ ὁ μὲν Υἱὸς τῆς παρεπομένης τῇ πρώτῃ ουσίᾳ ἐνερ γείας ἔργον ἐστί· τὸ δὲ Πνεῦμα τοῦ ἔργου πάλιν ἔτε ρον ἔργον. Τίνα οὖν κοινωνίαν ἔχει πρὸς τὴν ἐκεῖ κατασκευὴν οὐρανὸς, καὶ ἄνθρωπος, ἄγγελός τε καὶ ἀστὴρ τῶν συμπαραληφθέντες ὑπὸ τοῦ λόγου, αὐτὸς εἰπάτω, ἢ εἴ τις τῆς ἀποῤῥήτου σοφίας αὐτοῦ κοινω- νός ἐστιν; Ἐν τούτοις γὰρ τὸ μὲν ἀσεβὲς φανερῶς τοῖς εἰρημένοις ἐμφέρετα:· ἡ δὲ τῆς ἀσεβείας κατα σκευή, καὶ πρὸς ἑαυτήν ἐστιν ἀσύμφωνος. Τὸ μὲν, γὰρ οἴεσθαι τοσαύτην ἐν τῇ ἁγίᾳ Τριάδι διαφορὰν θεωρεῖσθαι, ὅσον ἐστὶ κατανοῆσαι οὐρανοῦ τοῦ πᾶσαν τὴν κτίσιν ἐμπεριειληφότος πρὸς τὸν ἕνα τῷ ἀριθμῷ ἄνθρωπον, ἢ τὸν ἐν οὐρανῷ φαινόμενον ἀστέρα, φανε- • S. GREGORII NYSSENI 353. ditores in fraudemn et deceptionem ambiguitate A garrulitatis inducere volentis. Si vero me iis quæ hactenus discussi, insistentem, conjecturam fa- cere oportet de iis, quæ hoc loco subdole texit, hoc videlicet vult asserere, tantam operationum diversitatem statnendam esse, quanta sit ipsorum operum inter se mutao differentia. At de quibus- nam operibus hic sermonem faciat, non est pro- clive ex dictis colligere : si enim loquitur de re- bus, quæ in creaturarum ordine collocantur, non satis dispicio, quinam cohæreant hæc cum præce- dentibus. Cum enim quæstio sit de Patre et Filio 'et Spiritu sancto, non apparet, qua occasione dis- serat de terra, aqua, aere, igne, animaliumque di- versitatibus verbisque explicet, et describat opera operibus dignitate et excellentia praestantiora, et quam etiam prudenter, et cum ratione operatio- nem operationi antecellere asseveret. Si vero uni- genitum Filium et Spiritum sauctum nominat opera, quasnam appellat operationum diferentias, quibus opera hæc efficiuntur ? Quænam istæ ipsæ opera- tiones, quæ atias operationes præstantia transcen- dunt? Neque explicat, quidnam intelligat nomine transcensionis, qua una operatio alteram transcen- dit, neque quidquam de natura operationum tra- didit, sed hucusque nihil agens oratione proces- sit, cum neque demonstret eas secundum essen- Liam suam subsistere, neque voluntatis quamdam motionem per se non subsistentem esse. Sententia enim eorum, quæ disseruit, inter utramque harum opinionum fluctuans, et quasi in medio suspensa, ad utramque persuasionem inclinat. C Addit vero, nefas esse existimare, eamdem esse operationem, qua angelos fecit, vel stellas, vel coelum, vel homines. Rursus qua necessitate vel serie disputationis coactus, hæc prædictis ad- junxerit? Nec intelligo, quomodo apte conficiatur : Tantum distare a se operationes, quanto discrimine ipsa opera inter se dissident, ex huc quod probat non omnes effectus ex eodem, sed alios ex aliis exstitisse. Nam colum, et angelum, et stellas, et hominem, et omnia, quæ in creaturis numerantur, unius esse opera, a sacris Litteris edocti sumus. At vero iste cum suo dogmate, conatur ostendere non unius opera esse Filium et Spiritum sanctumn ; D sed Filium quidem esse opus operationis, quæ ex prima substantia manat; Spiritum autem sanctum operis hujus alind esse opus. Dicat igitur ipse, vel si quis alius reconditæ illius sapientiæ particeps est, quam tandem cum horum assertione con- nexionem et communionem habeat, coelum et homo, angelus et stellæ, quæ omnia iste ad probationem nunc assumit? In his enim manifeste impietas apparet, et per se conspicua est; at impietatis probatio et aflirmatio sibi ipsa prorsus est dissen tanea. Credere enim in sanctissima Trinitate tan- tam esse diversitatem, quanta conspicitur in creto, cœlo, quod ambitu suo omnem creaturam complectitur, collato cum unico homine, vel cum stella quapiam

Ι. ρὰν τὴν ἀσέβειαν ἔχει· τὸ δὲ συντεταγμένον τῶν νοημάτων, καὶ ἀκόλουθον τῆς περὶ αὐτὸ τοῦτο κατα σκευῆς, τοῦτό φημι, μήτε ἐμοί, μήτε αὐτῷ τάχα τὸ [τῷ] πατρὶ τῆς βλασφημίας ευσύνοπτον εἶναι. Εἰ μὲν γὰρ τοιαῦτα περὶ τῆς κτίσεως ελογίζετο, ὅτι οὐρανὸς μὲν ἔργον ἐστὶν ὑπερκειμένης τινὸς ἐνεργείας, τῆς δὲ τῷ οὐρανῷ παρεπομένης ένεργείας ἀποτέλεσμα ὁ ἀστὴρ, ἐκείνου δὲ ἄγγελος, καὶ τούτου, ὁ ἄνθρωπος εἶχεν ἄν τι ὁ λόγος αὐτῷ διὰ τῆς τῶν ὁμοίων παρα θέσεως κατασκευάζειν τὸ δόγμα. Εἰ δὲ ταῦτα μὲν δι' ἑνὸς γεγενήσθαι καὶ αὐτὸς συντίθεται (εἴ γε μὴ παντελῶς τῇ τῶν Γραφῶν φωνῇ διαμάχεται), τῆς δὲ ἐκείνων κατασκευῆς ἕτερόν τινα διορίζεται τρό- τον· τίς ἡ κοινωνία τῶν ἐπαχθέντων πρὸς τὰ προ- άγοντα ; Δεδόσθω δέ τι καὶ κοινὸν ἔχειν ταῦτα πρὸς ἀπόδει ξιν τῆς τῶν οὐσιῶν παραλλαγῆς· ταῦτα γὰρ ἐπιθυ μεῖ δι' ὧν λέγει κατασκευάζειν· ἀλλὰ τὰ ἐφεξῆς πῶς συνήρτησε τοῖς εἰρημένοις, ἀκούσωμεν. "Οσω, φησί, τὰ ἔργα τῶν ἔργων πρεσβύτερα καὶ τιμιώτερα, τοσούτῳ καὶ τὴν ἐνέργειαν τῆς ἐνεργείας ἀναδε βηκέναι φαίη άν τις εὐσεβῶς διανοούμενος. Ταῦτα μὲν εἰ μὲν περὶ τῶν αἰσθητῶν λέγει, πόρρω τῶν προς τεθέντων ἐστὶν ὁ λόγος· τίς γὰρ ἡ ἀνάγκη τὸν περὶ τῶν δογμάτων εἰπεῖν τι προθέμενον, περὶ τῆς τάξεως τῶν ἐν τῇ κοσμογονία δημιουργηθέντων φιλοσοφείν, καὶ ὑψηλοτέρας, καὶ ὑφειμένας τὰς ἐνεργείας του κτίσαντος πρὸς λόγον τῆς ἑκάστου τῶν γεγονότων πηλικότητος εἶναι διισχυρίζεσθαι; Εἰ δὲ περὶ ἐκείνων ποιεῖται τὸν λόγον, καὶ ἔργα ἔργων πρεσβύτερά τε καὶ τιμιώτερα λέγει τὰ διαπλασθέντα παρ' αὐτοῦ, νῦν ἐν τῷ δόγματι, τοῦτ' ἔστι τὸν Υἱὸν, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τάχα καλῶς ἔχει, σιωπῇ μᾶλλον τὸν λόγον βδελύξασθαι, ἢ διὰ τοῦ συμπλακῆναι τὸ δοκεῖν αὐτὸν, καὶ λόγον εἶναι κατασκευάσαι. Πῶς γὰρ ἂν εὑρεθείη προτιμότερον, ἐν οἷς οὐκ ἔστι τὸ ἀτιμότερον; Εἰ μὲν γὰρ μέχρι τούτου τῇ πρὸς τὸ κακὸν εὐκολίᾳ, καὶ ἑτοιμότητι πρόεισιν, ὥστε τοῦ ἀτιμοτέρου καὶ τὴν φωνὴν καὶ τὴν ἔννοιαν ἐπί τινος τῶν ἐν τῇ ἁγίᾳ Τριάδι διαπιστευομένων ὑπονοῆσαι, βῦσαι τὰ ὦτα προσήκει καὶ φυγεῖν, ὅση δύναμις, ἀπὸ ἀκοῆς πονηρᾶς· ὡς ἂν μὴ κοινωνία τις τοῦ μιάσματος γένοιτο τῷ ἀκού- οντι· καθάπερ ἐξ ἀγγείου τινὸς πλήρους ἀκαθαρσίας εἰς τὴν τῶν ἀκουόντων καρδίαν μεταχεομένου τοῦ λόγου. Πῶς γὰρ ἄν τις ἐπὶ τῆς θείας τε καὶ ὑπερκειμένης φύσεως εἰπεῖν τι τοιοῦτο τολμήσεις, δι' οὗ τὸ ἀτι- μότερον συγκριτικῶς ὑπὸ λόγου κατασκευάζεται; να πάντες, φησί, τιμῶσι τὸν Υἱόν, καθώς τιμῶσι τὸν Πατέρα. Τῆς οὖν φωνῆς ταύτης τὸ ἴσον τῆς τι μῆς νομοθετούσης· νόμος γάρ ἐστιν ἡ θεία φωνή· οὗτος καὶ τὸν νόμον καὶ τὸν νομοθέτην αὐτὸν παρα- γράφεται, καὶ τῷ μὲν πλείονα, τῷ δὲ ἐλάττονα τὴν τιμὴν διανέμει, οὐκ οἶδα ὅπως τὰ μέτρα τοῦ πλεονά ζοντος τῆς τιμῆς ἐξευρίσκων· ἐπὶ μὲν γὰρ τῆς ἀνα * CONTRA EUNOMIUM, LIB. A ex iis quæ in there lucent, perspicuam præ se B c fert impietatem; connexionem vero disputationis et ordinem probationum, ad hoc ipsum concluden- dum et demonstrandum, aio neque mibi, neque fortassis ipsi impietatis parenti satis liquere. Nam si ita de rebus creatis statuisset, cœlum quidem opus esse supremæ cujusdam operationis, stellam vero operationis ejus, quæ naturam cœli sequitur, bujus autem angelum, et bujus hominem: potuis- set fortassis oratio ejus aliquid evincere per simi- lium allata argumenta. Si autem hæc omnia ipse- met ab uno effecta fatetur (nisi omnino sacrarum Litterarum oraculis contradicere velit), et tamen effectionis rerum illarum alium quemdam modum introducit, non apparet quomodo hæc cum præce- dentibus cohæreant. Sed faciamus hæc apta esse ad demonstrandam diversitatem substantiarum : hoc enim obtinere cupit: attamen quomodo quæ sequuntur cum iis quæ supra disseruit, connexa sint, audiamus. Quanto igitur opera operibus digniora et præstan- tiora sunt, tanto etiam operationem ab operatione superari omnis ille non gravate dabit, qui pie de his cogitaverit : hæc enim si de rebus sub sensum ca- dentibus asserit, longe a proposito aberrat oratio ; nam quæ necessitas cogit illum qui de doctrina Adei disputare ingreditur, disserere de ordine, quo res initio mundi fuerint dispositæ, Creatorisque operationes superiores et inferiores fuisse asserere pro perfectione nimirum rerum creatarum? Quod si de illis sermonem facit, eaque opera operibus digniora et praestantiora dicit, quæ ipse nunc pri- mum commentus est circa fidei doctrinam, hoc est, de Filio et Spiritu sancto, operæ pretium fortassis magis fuerit, silentio sententiam hanc exsecrari, ne ob refutationem videatur aliquid probabilitatis ac rationis habere. Quomodo enim in iis praestantius et dignius reperiatur, ubi non invenitur minus praestans et minus dignum ? Si enim sua ad inpro- bitatem facilitate et alacritate eo usque processit ut indignioris quoque vocem et notitiam in eorum aliquo, quæ in sanctissima Trinitate inesse cre- duntur, admittat, par est, ut obturalis auribus pro virili nostra parte fugiamus ab auditione mala: no D communio aliqua tanti piaculi ad audientem trans- Juan. v, 23. feratur oratione, velut ex vase omnis impuritatis plenissimo in audientium animos transfusa. Nam quomodo quis in divina illa et omnibus eminentiore natura tale aliquid fingere audeat, ut minus dignum per comparationem in divinis adstrual ? Ut omnes, inquit, honorificent Filium, quemadmodum honorificant Patrem *. Cum igitur vox hæc æqualitatem honoris, quasi lege lata san- ciat : lex enim est vox divina : iste et legem et le- gislatorem ipsum traducit, et huic quidem majo rem, huic vero minorem honorem impertitur, ne- scio ubinam majoris et minoris mensura reperta; is

Ι. ρὰν τὴν ἀσέβειαν ἔχει· τὸ δὲ συντεταγμένον τῶν νοημάτων, καὶ ἀκόλουθον τῆς περὶ αὐτὸ τοῦτο κατα σκευῆς, τοῦτό φημι, μήτε ἐμοί, μήτε αὐτῷ τάχα τὸ [τῷ] πατρὶ τῆς βλασφημίας ευσύνοπτον εἶναι. Εἰ μὲν γὰρ τοιαῦτα περὶ τῆς κτίσεως ελογίζετο, ὅτι οὐρανὸς μὲν ἔργον ἐστὶν ὑπερκειμένης τινὸς ἐνεργείας, τῆς δὲ τῷ οὐρανῷ παρεπομένης ένεργείας ἀποτέλεσμα ὁ ἀστὴρ, ἐκείνου δὲ ἄγγελος, καὶ τούτου, ὁ ἄνθρωπος εἶχεν ἄν τι ὁ λόγος αὐτῷ διὰ τῆς τῶν ὁμοίων παρα θέσεως κατασκευάζειν τὸ δόγμα. Εἰ δὲ ταῦτα μὲν δι' ἑνὸς γεγενήσθαι καὶ αὐτὸς συντίθεται (εἴ γε μὴ παντελῶς τῇ τῶν Γραφῶν φωνῇ διαμάχεται), τῆς δὲ ἐκείνων κατασκευῆς ἕτερόν τινα διορίζεται τρό- τον· τίς ἡ κοινωνία τῶν ἐπαχθέντων πρὸς τὰ προ- άγοντα ; Δεδόσθω δέ τι καὶ κοινὸν ἔχειν ταῦτα πρὸς ἀπόδει ξιν τῆς τῶν οὐσιῶν παραλλαγῆς· ταῦτα γὰρ ἐπιθυ μεῖ δι' ὧν λέγει κατασκευάζειν· ἀλλὰ τὰ ἐφεξῆς πῶς συνήρτησε τοῖς εἰρημένοις, ἀκούσωμεν. "Οσω, φησί, τὰ ἔργα τῶν ἔργων πρεσβύτερα καὶ τιμιώτερα, τοσούτῳ καὶ τὴν ἐνέργειαν τῆς ἐνεργείας ἀναδε βηκέναι φαίη άν τις εὐσεβῶς διανοούμενος. Ταῦτα μὲν εἰ μὲν περὶ τῶν αἰσθητῶν λέγει, πόρρω τῶν προς τεθέντων ἐστὶν ὁ λόγος· τίς γὰρ ἡ ἀνάγκη τὸν περὶ τῶν δογμάτων εἰπεῖν τι προθέμενον, περὶ τῆς τάξεως τῶν ἐν τῇ κοσμογονία δημιουργηθέντων φιλοσοφείν, καὶ ὑψηλοτέρας, καὶ ὑφειμένας τὰς ἐνεργείας του κτίσαντος πρὸς λόγον τῆς ἑκάστου τῶν γεγονότων πηλικότητος εἶναι διισχυρίζεσθαι; Εἰ δὲ περὶ ἐκείνων ποιεῖται τὸν λόγον, καὶ ἔργα ἔργων πρεσβύτερά τε καὶ τιμιώτερα λέγει τὰ διαπλασθέντα παρ' αὐτοῦ, νῦν ἐν τῷ δόγματι, τοῦτ' ἔστι τὸν Υἱὸν, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τάχα καλῶς ἔχει, σιωπῇ μᾶλλον τὸν λόγον βδελύξασθαι, ἢ διὰ τοῦ συμπλακῆναι τὸ δοκεῖν αὐτὸν, καὶ λόγον εἶναι κατασκευάσαι. Πῶς γὰρ ἂν εὑρεθείη προτιμότερον, ἐν οἷς οὐκ ἔστι τὸ ἀτιμότερον; Εἰ μὲν γὰρ μέχρι τούτου τῇ πρὸς τὸ κακὸν εὐκολίᾳ, καὶ ἑτοιμότητι πρόεισιν, ὥστε τοῦ ἀτιμοτέρου καὶ τὴν φωνὴν καὶ τὴν ἔννοιαν ἐπί τινος τῶν ἐν τῇ ἁγίᾳ Τριάδι διαπιστευομένων ὑπονοῆσαι, βῦσαι τὰ ὦτα προσήκει καὶ φυγεῖν, ὅση δύναμις, ἀπὸ ἀκοῆς πονηρᾶς· ὡς ἂν μὴ κοινωνία τις τοῦ μιάσματος γένοιτο τῷ ἀκού- οντι· καθάπερ ἐξ ἀγγείου τινὸς πλήρους ἀκαθαρσίας εἰς τὴν τῶν ἀκουόντων καρδίαν μεταχεομένου τοῦ λόγου. Πῶς γὰρ ἄν τις ἐπὶ τῆς θείας τε καὶ ὑπερκειμένης φύσεως εἰπεῖν τι τοιοῦτο τολμήσεις, δι' οὗ τὸ ἀτι- μότερον συγκριτικῶς ὑπὸ λόγου κατασκευάζεται; να πάντες, φησί, τιμῶσι τὸν Υἱόν, καθώς τιμῶσι τὸν Πατέρα. Τῆς οὖν φωνῆς ταύτης τὸ ἴσον τῆς τι μῆς νομοθετούσης· νόμος γάρ ἐστιν ἡ θεία φωνή· οὗτος καὶ τὸν νόμον καὶ τὸν νομοθέτην αὐτὸν παρα- γράφεται, καὶ τῷ μὲν πλείονα, τῷ δὲ ἐλάττονα τὴν τιμὴν διανέμει, οὐκ οἶδα ὅπως τὰ μέτρα τοῦ πλεονά ζοντος τῆς τιμῆς ἐξευρίσκων· ἐπὶ μὲν γὰρ τῆς ἀνα * CONTRA EUNOMIUM, LIB. A ex iis quæ in there lucent, perspicuam præ se B c fert impietatem; connexionem vero disputationis et ordinem probationum, ad hoc ipsum concluden- dum et demonstrandum, aio neque mibi, neque fortassis ipsi impietatis parenti satis liquere. Nam si ita de rebus creatis statuisset, cœlum quidem opus esse supremæ cujusdam operationis, stellam vero operationis ejus, quæ naturam cœli sequitur, bujus autem angelum, et bujus hominem: potuis- set fortassis oratio ejus aliquid evincere per simi- lium allata argumenta. Si autem hæc omnia ipse- met ab uno effecta fatetur (nisi omnino sacrarum Litterarum oraculis contradicere velit), et tamen effectionis rerum illarum alium quemdam modum introducit, non apparet quomodo hæc cum præce- dentibus cohæreant. Sed faciamus hæc apta esse ad demonstrandam diversitatem substantiarum : hoc enim obtinere cupit: attamen quomodo quæ sequuntur cum iis quæ supra disseruit, connexa sint, audiamus. Quanto igitur opera operibus digniora et præstan- tiora sunt, tanto etiam operationem ab operatione superari omnis ille non gravate dabit, qui pie de his cogitaverit : hæc enim si de rebus sub sensum ca- dentibus asserit, longe a proposito aberrat oratio ; nam quæ necessitas cogit illum qui de doctrina Adei disputare ingreditur, disserere de ordine, quo res initio mundi fuerint dispositæ, Creatorisque operationes superiores et inferiores fuisse asserere pro perfectione nimirum rerum creatarum? Quod si de illis sermonem facit, eaque opera operibus digniora et praestantiora dicit, quæ ipse nunc pri- mum commentus est circa fidei doctrinam, hoc est, de Filio et Spiritu sancto, operæ pretium fortassis magis fuerit, silentio sententiam hanc exsecrari, ne ob refutationem videatur aliquid probabilitatis ac rationis habere. Quomodo enim in iis praestantius et dignius reperiatur, ubi non invenitur minus praestans et minus dignum ? Si enim sua ad inpro- bitatem facilitate et alacritate eo usque processit ut indignioris quoque vocem et notitiam in eorum aliquo, quæ in sanctissima Trinitate inesse cre- duntur, admittat, par est, ut obturalis auribus pro virili nostra parte fugiamus ab auditione mala: no D communio aliqua tanti piaculi ad audientem trans- Juan. v, 23. feratur oratione, velut ex vase omnis impuritatis plenissimo in audientium animos transfusa. Nam quomodo quis in divina illa et omnibus eminentiore natura tale aliquid fingere audeat, ut minus dignum per comparationem in divinis adstrual ? Ut omnes, inquit, honorificent Filium, quemadmodum honorificant Patrem *. Cum igitur vox hæc æqualitatem honoris, quasi lege lata san- ciat : lex enim est vox divina : iste et legem et le- gislatorem ipsum traducit, et huic quidem majo rem, huic vero minorem honorem impertitur, ne- scio ubinam majoris et minoris mensura reperta; is

Ι. ρὰν τὴν ἀσέβειαν ἔχει· τὸ δὲ συντεταγμένον τῶν νοημάτων, καὶ ἀκόλουθον τῆς περὶ αὐτὸ τοῦτο κατα σκευῆς, τοῦτό φημι, μήτε ἐμοί, μήτε αὐτῷ τάχα τὸ [τῷ] πατρὶ τῆς βλασφημίας ευσύνοπτον εἶναι. Εἰ μὲν γὰρ τοιαῦτα περὶ τῆς κτίσεως ελογίζετο, ὅτι οὐρανὸς μὲν ἔργον ἐστὶν ὑπερκειμένης τινὸς ἐνεργείας, τῆς δὲ τῷ οὐρανῷ παρεπομένης ένεργείας ἀποτέλεσμα ὁ ἀστὴρ, ἐκείνου δὲ ἄγγελος, καὶ τούτου, ὁ ἄνθρωπος εἶχεν ἄν τι ὁ λόγος αὐτῷ διὰ τῆς τῶν ὁμοίων παρα θέσεως κατασκευάζειν τὸ δόγμα. Εἰ δὲ ταῦτα μὲν δι' ἑνὸς γεγενήσθαι καὶ αὐτὸς συντίθεται (εἴ γε μὴ παντελῶς τῇ τῶν Γραφῶν φωνῇ διαμάχεται), τῆς δὲ ἐκείνων κατασκευῆς ἕτερόν τινα διορίζεται τρό- τον· τίς ἡ κοινωνία τῶν ἐπαχθέντων πρὸς τὰ προ- άγοντα ; Δεδόσθω δέ τι καὶ κοινὸν ἔχειν ταῦτα πρὸς ἀπόδει ξιν τῆς τῶν οὐσιῶν παραλλαγῆς· ταῦτα γὰρ ἐπιθυ μεῖ δι' ὧν λέγει κατασκευάζειν· ἀλλὰ τὰ ἐφεξῆς πῶς συνήρτησε τοῖς εἰρημένοις, ἀκούσωμεν. "Οσω, φησί, τὰ ἔργα τῶν ἔργων πρεσβύτερα καὶ τιμιώτερα, τοσούτῳ καὶ τὴν ἐνέργειαν τῆς ἐνεργείας ἀναδε βηκέναι φαίη άν τις εὐσεβῶς διανοούμενος. Ταῦτα μὲν εἰ μὲν περὶ τῶν αἰσθητῶν λέγει, πόρρω τῶν προς τεθέντων ἐστὶν ὁ λόγος· τίς γὰρ ἡ ἀνάγκη τὸν περὶ τῶν δογμάτων εἰπεῖν τι προθέμενον, περὶ τῆς τάξεως τῶν ἐν τῇ κοσμογονία δημιουργηθέντων φιλοσοφείν, καὶ ὑψηλοτέρας, καὶ ὑφειμένας τὰς ἐνεργείας του κτίσαντος πρὸς λόγον τῆς ἑκάστου τῶν γεγονότων πηλικότητος εἶναι διισχυρίζεσθαι; Εἰ δὲ περὶ ἐκείνων ποιεῖται τὸν λόγον, καὶ ἔργα ἔργων πρεσβύτερά τε καὶ τιμιώτερα λέγει τὰ διαπλασθέντα παρ' αὐτοῦ, νῦν ἐν τῷ δόγματι, τοῦτ' ἔστι τὸν Υἱὸν, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τάχα καλῶς ἔχει, σιωπῇ μᾶλλον τὸν λόγον βδελύξασθαι, ἢ διὰ τοῦ συμπλακῆναι τὸ δοκεῖν αὐτὸν, καὶ λόγον εἶναι κατασκευάσαι. Πῶς γὰρ ἂν εὑρεθείη προτιμότερον, ἐν οἷς οὐκ ἔστι τὸ ἀτιμότερον; Εἰ μὲν γὰρ μέχρι τούτου τῇ πρὸς τὸ κακὸν εὐκολίᾳ, καὶ ἑτοιμότητι πρόεισιν, ὥστε τοῦ ἀτιμοτέρου καὶ τὴν φωνὴν καὶ τὴν ἔννοιαν ἐπί τινος τῶν ἐν τῇ ἁγίᾳ Τριάδι διαπιστευομένων ὑπονοῆσαι, βῦσαι τὰ ὦτα προσήκει καὶ φυγεῖν, ὅση δύναμις, ἀπὸ ἀκοῆς πονηρᾶς· ὡς ἂν μὴ κοινωνία τις τοῦ μιάσματος γένοιτο τῷ ἀκού- οντι· καθάπερ ἐξ ἀγγείου τινὸς πλήρους ἀκαθαρσίας εἰς τὴν τῶν ἀκουόντων καρδίαν μεταχεομένου τοῦ λόγου. Πῶς γὰρ ἄν τις ἐπὶ τῆς θείας τε καὶ ὑπερκειμένης φύσεως εἰπεῖν τι τοιοῦτο τολμήσεις, δι' οὗ τὸ ἀτι- μότερον συγκριτικῶς ὑπὸ λόγου κατασκευάζεται; να πάντες, φησί, τιμῶσι τὸν Υἱόν, καθώς τιμῶσι τὸν Πατέρα. Τῆς οὖν φωνῆς ταύτης τὸ ἴσον τῆς τι μῆς νομοθετούσης· νόμος γάρ ἐστιν ἡ θεία φωνή· οὗτος καὶ τὸν νόμον καὶ τὸν νομοθέτην αὐτὸν παρα- γράφεται, καὶ τῷ μὲν πλείονα, τῷ δὲ ἐλάττονα τὴν τιμὴν διανέμει, οὐκ οἶδα ὅπως τὰ μέτρα τοῦ πλεονά ζοντος τῆς τιμῆς ἐξευρίσκων· ἐπὶ μὲν γὰρ τῆς ἀνα * CONTRA EUNOMIUM, LIB. A ex iis quæ in there lucent, perspicuam præ se B c fert impietatem; connexionem vero disputationis et ordinem probationum, ad hoc ipsum concluden- dum et demonstrandum, aio neque mibi, neque fortassis ipsi impietatis parenti satis liquere. Nam si ita de rebus creatis statuisset, cœlum quidem opus esse supremæ cujusdam operationis, stellam vero operationis ejus, quæ naturam cœli sequitur, bujus autem angelum, et bujus hominem: potuis- set fortassis oratio ejus aliquid evincere per simi- lium allata argumenta. Si autem hæc omnia ipse- met ab uno effecta fatetur (nisi omnino sacrarum Litterarum oraculis contradicere velit), et tamen effectionis rerum illarum alium quemdam modum introducit, non apparet quomodo hæc cum præce- dentibus cohæreant. Sed faciamus hæc apta esse ad demonstrandam diversitatem substantiarum : hoc enim obtinere cupit: attamen quomodo quæ sequuntur cum iis quæ supra disseruit, connexa sint, audiamus. Quanto igitur opera operibus digniora et præstan- tiora sunt, tanto etiam operationem ab operatione superari omnis ille non gravate dabit, qui pie de his cogitaverit : hæc enim si de rebus sub sensum ca- dentibus asserit, longe a proposito aberrat oratio ; nam quæ necessitas cogit illum qui de doctrina Adei disputare ingreditur, disserere de ordine, quo res initio mundi fuerint dispositæ, Creatorisque operationes superiores et inferiores fuisse asserere pro perfectione nimirum rerum creatarum? Quod si de illis sermonem facit, eaque opera operibus digniora et praestantiora dicit, quæ ipse nunc pri- mum commentus est circa fidei doctrinam, hoc est, de Filio et Spiritu sancto, operæ pretium fortassis magis fuerit, silentio sententiam hanc exsecrari, ne ob refutationem videatur aliquid probabilitatis ac rationis habere. Quomodo enim in iis praestantius et dignius reperiatur, ubi non invenitur minus praestans et minus dignum ? Si enim sua ad inpro- bitatem facilitate et alacritate eo usque processit ut indignioris quoque vocem et notitiam in eorum aliquo, quæ in sanctissima Trinitate inesse cre- duntur, admittat, par est, ut obturalis auribus pro virili nostra parte fugiamus ab auditione mala: no D communio aliqua tanti piaculi ad audientem trans- Juan. v, 23. feratur oratione, velut ex vase omnis impuritatis plenissimo in audientium animos transfusa. Nam quomodo quis in divina illa et omnibus eminentiore natura tale aliquid fingere audeat, ut minus dignum per comparationem in divinis adstrual ? Ut omnes, inquit, honorificent Filium, quemadmodum honorificant Patrem *. Cum igitur vox hæc æqualitatem honoris, quasi lege lata san- ciat : lex enim est vox divina : iste et legem et le- gislatorem ipsum traducit, et huic quidem majo rem, huic vero minorem honorem impertitur, ne- scio ubinam majoris et minoris mensura reperta; is

τιμὰς τοῖς κρατοῦσιν ὁρίζονται, ὡς μὴ ἐν ὁμοίῳ καὶ ἴσῳ τῷ σχήματι, τοὺς ὑποχειρίους βασιλεῦσί τε προσιέναι, καὶ ταῖς ὑποβεβηκυίαις ἀρχαῖς· ἀλλ᾽ ἡ πλείων τε καὶ ὑφειμένη του φόβου καὶ τῆς αἰδοῦς τῶν προσιόντων ἐπίδειξις τὸ ἐνδέον καὶ περιττεύον τῆς τιμῆς ἐπὶ τῶν τιμωμένων ἐνδείκνυται· καὶ τούτῳ μάλιστα τοὺς προτιμοτέρους ἐν τῇ διαθέσει τῶν ὑπο χειρίων ἔστιν εὑρεῖν, ὅταν τις ὑπὲρ τοῦ τοῖς πέλας φοβερῶς εἶναι μᾶλλον, καὶ πλείονος τῆς αἰδοῦς ἢ κατὰ τοὺς λοιποὺς ἀξιοῦσθαι δοκεῖ. Ἐπὶ δὲ τῆς θείας φύσεως, διὰ τὸ πᾶσαν τὴν κατὰ τὸ ἀγαθὸν τελειότητα συνεμφαίνεσθαι τῷ τοῦ Θείου προσρήματι, οὐκ ἔστιν εὑρεῖν, κατά γε τὴν ἡμετέραν διάνοιαν, τὸν τρόπον τῆς προτιμήσεως. Ἐν οἷς γὰρ οὐ δυνάμεως, οὐ δόξης, οὐ σοφίας, οὐ φιλανθρωπίας, οὐδέ τινος όλως τῆς κατὰ τὸ ἀγαθὸν ἐννοίας πλεονασμὸς ἢ ἐλάττωσις ἐπι νοεῖται, ἀλλὰ πάντα, ὅσα ἔχει ὁ Υἱὸς ἀγαθὰ, τοῦ Πα- τρός ἐστι, καὶ τὰ τοῦ Πατρὸς πάντα ἐν τῷ Υἱῷ καθε ορᾶται· πῶς διατεθέντες τὸ πλέον τῆς τιμῆς ἐπὶ τοῦ Πατρὸς ἐνδειξόμεθα ; Εἰ βασιλικὴν δύναμιν κατ' ἀξίαν τῇ διανοίᾳ λάβοιμεν, βασιλεὺς ὁ Υἱός· ἐὰν κριτὴν ἐννοήσωμεν, ἡ κρίσις πᾶσα τοῦ Υἱοῦ ἐστιν· ἐὰν τὸ μεγαλεῖον τῆς κτίσεως τῇ ψυχῇ δεξώμεθα, πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο· ἐὰν τῆς ἡμετέρας ζωῆς τὴν αἰτίαν κατανοήσωμεν, οἴδαμεν τὴν ἀληθῆ ζωὴν τὴν μέχρι τῆς φύσεως ἡμῶν καταβᾶσαν· κἂν ἐκ τοῦ σκότους · μετάστασιν καταμάθωμεν, οὐκ ἀγνοοῦμεν τὸ φῶς τὸ ἀληθινὸν, δι᾿ οὗ τοῦ σκότους ἠλλοτριώθημεν· εἰ δὲ τινι τίμιον ἡ σοφία δοκεῖ, Χριστὸς Θεοῦ δύναμις καὶ Θεοῦ σοφία. Α θρωπίνης συνηθείας, αἱ κατὰ τὰς ἀξίας διαφοραί, τὰς Πρὸς τοίνυν τὰ τοιαῦτα καὶ τηλικαῦτα τοῦ Χριστοῦ θαύματα, τῆς ψυχῆς ἡμῶν, κατὰ τὸ εἰκὸς ὅσον χωρεῖ, τοσοῦτον θαυμαστικῶς διατιθεμένης, τίς ὑπερ βολή τιμῆς καταληφθῆναι δυνήσεται, τῆς τῷ Πατρὶ μόνῳ κατεξαίρετον προσαγομένης, ἧς ἀμοιρήσει πρεπόντως ὁ Κύριος; Αὐτὸ γὰρ τοῦτο ἡ ἀνθρωπίνη πρὸς τὸ θεῖον τιμή, κατὰ τὸν εἰκότα νοῦν θεωρου- μένη, οὐδεμία τις ἄλλη ἐστὶν, ἀλλ' ἡ ἀγαπητική σχέσις, καὶ ἡ τῶν προσόντων αὐτῷ ἀγαθῶν ὁμολο- γία, καί μοι δοκεῖ τὸ οὕτω δεῖν τιμᾶσθαι τὸν Υἱόν, ὡς ὁ Πατὴρ τιμᾶται, ἀντὶ τῆς ἀγάπης ὑπὸ τοῦ λό γου τετάχθαι. Ο γὰρ νόμος ἐν τῷ ἀγαπᾶν τὸν Θεὸν ἐξ ὅλης καρδίας καὶ δυνάμεως τὴν πρέπουσαν αὐτῷ τιμὴν ἀπονέμειν κελεύει· καὶ ἐνταῦθα τὸ ἱσοστάσιον τῆς ἀγάπης, ὁ ὁ λόγος νομοθετῶν οὕτω φησὶ δεῖν τιμᾶσθαι τὸν Υἱόν, ὡς ὁ Πατὴρ τιμᾶται. Τοῦτον τὸν τρόπον τῆς τιμῆς ἐπλήρου καὶ ὁ μέγας Δαβὶδ πρὸς τὸν Κύριον ἔν τινι προοιμίῳ τῆς ψαλμωδίας, ἀγαπαν ὁμολογῶν τὸν Κύριον, καὶ διεξιών τὰ τῆς ἀγάπης αίτια, ἰσχὺν, καὶ κραταίωμα, καὶ καταφυγὴν, καὶ ῥυστὴν, καὶ Θεὸν βοηθὸν, καὶ ἐλπίδα, καὶ ὑπερασπιστὴν, καὶ σωτηρίας κέρας, καὶ ἀντιλή πτορα, καὶ τὰ τοιαῦτα καλῶν. Εἰ μὲν οὖν οὐκ ἔστιν ὁ μονογενὴς Υἱὸς ταῦτα τοῖς ἀνθρώποις γενόμενος, S. GREGORII NYSSENI B hominum enim communi societate diversitas di- gnitatum honores itidem optimalibus dimetitur, ita ut subditi non eodem gestu et vultu adeant reges quo minores magistratus. Sed adeuntium major quidem et submissior timoris et reverentiæ significatio ostendit quoque majorem et minorem eorum qui honorantur dignitatem et excel- lentiam, quique dignitate priores sint, maxi me declarat subditorum habitus et ad honorem exhibendum comformatio, quando quis proximis metuendus apparere, et majore reverentia, quam alii, affici cupit. In divina autem natura propter omnimodam bonitatis perfectionem, quæ in divino numine inest, ne secundumn nostram quidem in- telligendi rationem præcellentiæ alicujus modum invenire licet. Quibus enim neque potentiæ, neque gloriæ, neque sapientiæ, neque benignitatis, neque alterius cujusquam perfectionis excessus vel de- fectus adest, sed potius omnia bona, quæ Filius habet, Patris itidem sunt, et quæ Pater possidet, in Filio quoque reperiuntur : quanam ratione ho- noris præ Filio prærogativam Patri tribuemus? Si regiam potestatem et excellentiam mente efforme- mus rex est Filius : si judicem cogitemus, omne judicium Filiiest”…”; si magnitudinem creandi ani- mo concipiamus, omnia per ipsum facta sunt ** ; si in memoriam revocemus nostræ vitæ causam, novimus veram illam vitam, quæ usque ad no- stram naturam sese demisit: si translationem ex tenebris nobis ab oculos ponamus, non ignoramus c lumen verum, quo a tenebrarum caligine liberati sumus: quod si cui sapientia honorabilis videtur : en Christus Dei sapientia et virtus est ”. Animo igitur nostro ad hæc et similia Christi miracula, prout par est, quantum valet, tantum mi- rifco quodam modo attendente, quinam honoris excessus, et quæ præeminentia relinqui potest, quæ Patri soli speciatim et proprie competal, et cujus jure expers sit Filius? Nec humanus erga divinum numen honos recta ratione consideratus aliud est, quam affectio quædam amoris plena, et earum perfectionum, quæ illi insunt, confessio, mihique videtur, ita honorandum esse Filium, sicut bono- ratur Pater, sub dilectionis nomine indicatum esse. Lex enim mandat, ut Deum ex toto corde et viribus D diligamus, quo conveniens ei honor exhibeatur, et præceptum, quod hic æqualitatem dilectionis vel- ut lege lata sancit, sic ait oportere Filium hono- rare, sicut honoratur Pater. Hunc honoris modum observavit eliam erga Dominum magnus David, in prooemio cujusdam psalmi ", dum confitetur diligere se Dominum, simulque dilectionis causas explicat, quod scilicet sibi esset fortitudo, firma- mentum, et refugium, et liberator, et Deus auxilia- tor, et protector, et cornu salutis, et adjulor 34, et id genus alia. Si igitur unigenitus Dei Filius hæc omnia nec est, nec præstat, negetur illi sane hono- 88_19 Joan. V, 22. ss Joan. 1, 3. Cor. 1, 24. ss Psal. vn, 1. Psal. xvi, 2, 5.

τιμὰς τοῖς κρατοῦσιν ὁρίζονται, ὡς μὴ ἐν ὁμοίῳ καὶ ἴσῳ τῷ σχήματι, τοὺς ὑποχειρίους βασιλεῦσί τε προσιέναι, καὶ ταῖς ὑποβεβηκυίαις ἀρχαῖς· ἀλλ᾽ ἡ πλείων τε καὶ ὑφειμένη του φόβου καὶ τῆς αἰδοῦς τῶν προσιόντων ἐπίδειξις τὸ ἐνδέον καὶ περιττεύον τῆς τιμῆς ἐπὶ τῶν τιμωμένων ἐνδείκνυται· καὶ τούτῳ μάλιστα τοὺς προτιμοτέρους ἐν τῇ διαθέσει τῶν ὑπο χειρίων ἔστιν εὑρεῖν, ὅταν τις ὑπὲρ τοῦ τοῖς πέλας φοβερῶς εἶναι μᾶλλον, καὶ πλείονος τῆς αἰδοῦς ἢ κατὰ τοὺς λοιποὺς ἀξιοῦσθαι δοκεῖ. Ἐπὶ δὲ τῆς θείας φύσεως, διὰ τὸ πᾶσαν τὴν κατὰ τὸ ἀγαθὸν τελειότητα συνεμφαίνεσθαι τῷ τοῦ Θείου προσρήματι, οὐκ ἔστιν εὑρεῖν, κατά γε τὴν ἡμετέραν διάνοιαν, τὸν τρόπον τῆς προτιμήσεως. Ἐν οἷς γὰρ οὐ δυνάμεως, οὐ δόξης, οὐ σοφίας, οὐ φιλανθρωπίας, οὐδέ τινος όλως τῆς κατὰ τὸ ἀγαθὸν ἐννοίας πλεονασμὸς ἢ ἐλάττωσις ἐπι νοεῖται, ἀλλὰ πάντα, ὅσα ἔχει ὁ Υἱὸς ἀγαθὰ, τοῦ Πα- τρός ἐστι, καὶ τὰ τοῦ Πατρὸς πάντα ἐν τῷ Υἱῷ καθε ορᾶται· πῶς διατεθέντες τὸ πλέον τῆς τιμῆς ἐπὶ τοῦ Πατρὸς ἐνδειξόμεθα ; Εἰ βασιλικὴν δύναμιν κατ' ἀξίαν τῇ διανοίᾳ λάβοιμεν, βασιλεὺς ὁ Υἱός· ἐὰν κριτὴν ἐννοήσωμεν, ἡ κρίσις πᾶσα τοῦ Υἱοῦ ἐστιν· ἐὰν τὸ μεγαλεῖον τῆς κτίσεως τῇ ψυχῇ δεξώμεθα, πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο· ἐὰν τῆς ἡμετέρας ζωῆς τὴν αἰτίαν κατανοήσωμεν, οἴδαμεν τὴν ἀληθῆ ζωὴν τὴν μέχρι τῆς φύσεως ἡμῶν καταβᾶσαν· κἂν ἐκ τοῦ σκότους · μετάστασιν καταμάθωμεν, οὐκ ἀγνοοῦμεν τὸ φῶς τὸ ἀληθινὸν, δι᾿ οὗ τοῦ σκότους ἠλλοτριώθημεν· εἰ δὲ τινι τίμιον ἡ σοφία δοκεῖ, Χριστὸς Θεοῦ δύναμις καὶ Θεοῦ σοφία. Α θρωπίνης συνηθείας, αἱ κατὰ τὰς ἀξίας διαφοραί, τὰς Πρὸς τοίνυν τὰ τοιαῦτα καὶ τηλικαῦτα τοῦ Χριστοῦ θαύματα, τῆς ψυχῆς ἡμῶν, κατὰ τὸ εἰκὸς ὅσον χωρεῖ, τοσοῦτον θαυμαστικῶς διατιθεμένης, τίς ὑπερ βολή τιμῆς καταληφθῆναι δυνήσεται, τῆς τῷ Πατρὶ μόνῳ κατεξαίρετον προσαγομένης, ἧς ἀμοιρήσει πρεπόντως ὁ Κύριος; Αὐτὸ γὰρ τοῦτο ἡ ἀνθρωπίνη πρὸς τὸ θεῖον τιμή, κατὰ τὸν εἰκότα νοῦν θεωρου- μένη, οὐδεμία τις ἄλλη ἐστὶν, ἀλλ' ἡ ἀγαπητική σχέσις, καὶ ἡ τῶν προσόντων αὐτῷ ἀγαθῶν ὁμολο- γία, καί μοι δοκεῖ τὸ οὕτω δεῖν τιμᾶσθαι τὸν Υἱόν, ὡς ὁ Πατὴρ τιμᾶται, ἀντὶ τῆς ἀγάπης ὑπὸ τοῦ λό γου τετάχθαι. Ο γὰρ νόμος ἐν τῷ ἀγαπᾶν τὸν Θεὸν ἐξ ὅλης καρδίας καὶ δυνάμεως τὴν πρέπουσαν αὐτῷ τιμὴν ἀπονέμειν κελεύει· καὶ ἐνταῦθα τὸ ἱσοστάσιον τῆς ἀγάπης, ὁ ὁ λόγος νομοθετῶν οὕτω φησὶ δεῖν τιμᾶσθαι τὸν Υἱόν, ὡς ὁ Πατὴρ τιμᾶται. Τοῦτον τὸν τρόπον τῆς τιμῆς ἐπλήρου καὶ ὁ μέγας Δαβὶδ πρὸς τὸν Κύριον ἔν τινι προοιμίῳ τῆς ψαλμωδίας, ἀγαπαν ὁμολογῶν τὸν Κύριον, καὶ διεξιών τὰ τῆς ἀγάπης αίτια, ἰσχὺν, καὶ κραταίωμα, καὶ καταφυγὴν, καὶ ῥυστὴν, καὶ Θεὸν βοηθὸν, καὶ ἐλπίδα, καὶ ὑπερασπιστὴν, καὶ σωτηρίας κέρας, καὶ ἀντιλή πτορα, καὶ τὰ τοιαῦτα καλῶν. Εἰ μὲν οὖν οὐκ ἔστιν ὁ μονογενὴς Υἱὸς ταῦτα τοῖς ἀνθρώποις γενόμενος, S. GREGORII NYSSENI B hominum enim communi societate diversitas di- gnitatum honores itidem optimalibus dimetitur, ita ut subditi non eodem gestu et vultu adeant reges quo minores magistratus. Sed adeuntium major quidem et submissior timoris et reverentiæ significatio ostendit quoque majorem et minorem eorum qui honorantur dignitatem et excel- lentiam, quique dignitate priores sint, maxi me declarat subditorum habitus et ad honorem exhibendum comformatio, quando quis proximis metuendus apparere, et majore reverentia, quam alii, affici cupit. In divina autem natura propter omnimodam bonitatis perfectionem, quæ in divino numine inest, ne secundumn nostram quidem in- telligendi rationem præcellentiæ alicujus modum invenire licet. Quibus enim neque potentiæ, neque gloriæ, neque sapientiæ, neque benignitatis, neque alterius cujusquam perfectionis excessus vel de- fectus adest, sed potius omnia bona, quæ Filius habet, Patris itidem sunt, et quæ Pater possidet, in Filio quoque reperiuntur : quanam ratione ho- noris præ Filio prærogativam Patri tribuemus? Si regiam potestatem et excellentiam mente efforme- mus rex est Filius : si judicem cogitemus, omne judicium Filiiest”…”; si magnitudinem creandi ani- mo concipiamus, omnia per ipsum facta sunt ** ; si in memoriam revocemus nostræ vitæ causam, novimus veram illam vitam, quæ usque ad no- stram naturam sese demisit: si translationem ex tenebris nobis ab oculos ponamus, non ignoramus c lumen verum, quo a tenebrarum caligine liberati sumus: quod si cui sapientia honorabilis videtur : en Christus Dei sapientia et virtus est ”. Animo igitur nostro ad hæc et similia Christi miracula, prout par est, quantum valet, tantum mi- rifco quodam modo attendente, quinam honoris excessus, et quæ præeminentia relinqui potest, quæ Patri soli speciatim et proprie competal, et cujus jure expers sit Filius? Nec humanus erga divinum numen honos recta ratione consideratus aliud est, quam affectio quædam amoris plena, et earum perfectionum, quæ illi insunt, confessio, mihique videtur, ita honorandum esse Filium, sicut bono- ratur Pater, sub dilectionis nomine indicatum esse. Lex enim mandat, ut Deum ex toto corde et viribus D diligamus, quo conveniens ei honor exhibeatur, et præceptum, quod hic æqualitatem dilectionis vel- ut lege lata sancit, sic ait oportere Filium hono- rare, sicut honoratur Pater. Hunc honoris modum observavit eliam erga Dominum magnus David, in prooemio cujusdam psalmi ", dum confitetur diligere se Dominum, simulque dilectionis causas explicat, quod scilicet sibi esset fortitudo, firma- mentum, et refugium, et liberator, et Deus auxilia- tor, et protector, et cornu salutis, et adjulor 34, et id genus alia. Si igitur unigenitus Dei Filius hæc omnia nec est, nec præstat, negetur illi sane hono- 88_19 Joan. V, 22. ss Joan. 1, 3. Cor. 1, 24. ss Psal. vn, 1. Psal. xvi, 2, 5.

τιμὰς τοῖς κρατοῦσιν ὁρίζονται, ὡς μὴ ἐν ὁμοίῳ καὶ ἴσῳ τῷ σχήματι, τοὺς ὑποχειρίους βασιλεῦσί τε προσιέναι, καὶ ταῖς ὑποβεβηκυίαις ἀρχαῖς· ἀλλ᾽ ἡ πλείων τε καὶ ὑφειμένη του φόβου καὶ τῆς αἰδοῦς τῶν προσιόντων ἐπίδειξις τὸ ἐνδέον καὶ περιττεύον τῆς τιμῆς ἐπὶ τῶν τιμωμένων ἐνδείκνυται· καὶ τούτῳ μάλιστα τοὺς προτιμοτέρους ἐν τῇ διαθέσει τῶν ὑπο χειρίων ἔστιν εὑρεῖν, ὅταν τις ὑπὲρ τοῦ τοῖς πέλας φοβερῶς εἶναι μᾶλλον, καὶ πλείονος τῆς αἰδοῦς ἢ κατὰ τοὺς λοιποὺς ἀξιοῦσθαι δοκεῖ. Ἐπὶ δὲ τῆς θείας φύσεως, διὰ τὸ πᾶσαν τὴν κατὰ τὸ ἀγαθὸν τελειότητα συνεμφαίνεσθαι τῷ τοῦ Θείου προσρήματι, οὐκ ἔστιν εὑρεῖν, κατά γε τὴν ἡμετέραν διάνοιαν, τὸν τρόπον τῆς προτιμήσεως. Ἐν οἷς γὰρ οὐ δυνάμεως, οὐ δόξης, οὐ σοφίας, οὐ φιλανθρωπίας, οὐδέ τινος όλως τῆς κατὰ τὸ ἀγαθὸν ἐννοίας πλεονασμὸς ἢ ἐλάττωσις ἐπι νοεῖται, ἀλλὰ πάντα, ὅσα ἔχει ὁ Υἱὸς ἀγαθὰ, τοῦ Πα- τρός ἐστι, καὶ τὰ τοῦ Πατρὸς πάντα ἐν τῷ Υἱῷ καθε ορᾶται· πῶς διατεθέντες τὸ πλέον τῆς τιμῆς ἐπὶ τοῦ Πατρὸς ἐνδειξόμεθα ; Εἰ βασιλικὴν δύναμιν κατ' ἀξίαν τῇ διανοίᾳ λάβοιμεν, βασιλεὺς ὁ Υἱός· ἐὰν κριτὴν ἐννοήσωμεν, ἡ κρίσις πᾶσα τοῦ Υἱοῦ ἐστιν· ἐὰν τὸ μεγαλεῖον τῆς κτίσεως τῇ ψυχῇ δεξώμεθα, πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο· ἐὰν τῆς ἡμετέρας ζωῆς τὴν αἰτίαν κατανοήσωμεν, οἴδαμεν τὴν ἀληθῆ ζωὴν τὴν μέχρι τῆς φύσεως ἡμῶν καταβᾶσαν· κἂν ἐκ τοῦ σκότους · μετάστασιν καταμάθωμεν, οὐκ ἀγνοοῦμεν τὸ φῶς τὸ ἀληθινὸν, δι᾿ οὗ τοῦ σκότους ἠλλοτριώθημεν· εἰ δὲ τινι τίμιον ἡ σοφία δοκεῖ, Χριστὸς Θεοῦ δύναμις καὶ Θεοῦ σοφία. Α θρωπίνης συνηθείας, αἱ κατὰ τὰς ἀξίας διαφοραί, τὰς Πρὸς τοίνυν τὰ τοιαῦτα καὶ τηλικαῦτα τοῦ Χριστοῦ θαύματα, τῆς ψυχῆς ἡμῶν, κατὰ τὸ εἰκὸς ὅσον χωρεῖ, τοσοῦτον θαυμαστικῶς διατιθεμένης, τίς ὑπερ βολή τιμῆς καταληφθῆναι δυνήσεται, τῆς τῷ Πατρὶ μόνῳ κατεξαίρετον προσαγομένης, ἧς ἀμοιρήσει πρεπόντως ὁ Κύριος; Αὐτὸ γὰρ τοῦτο ἡ ἀνθρωπίνη πρὸς τὸ θεῖον τιμή, κατὰ τὸν εἰκότα νοῦν θεωρου- μένη, οὐδεμία τις ἄλλη ἐστὶν, ἀλλ' ἡ ἀγαπητική σχέσις, καὶ ἡ τῶν προσόντων αὐτῷ ἀγαθῶν ὁμολο- γία, καί μοι δοκεῖ τὸ οὕτω δεῖν τιμᾶσθαι τὸν Υἱόν, ὡς ὁ Πατὴρ τιμᾶται, ἀντὶ τῆς ἀγάπης ὑπὸ τοῦ λό γου τετάχθαι. Ο γὰρ νόμος ἐν τῷ ἀγαπᾶν τὸν Θεὸν ἐξ ὅλης καρδίας καὶ δυνάμεως τὴν πρέπουσαν αὐτῷ τιμὴν ἀπονέμειν κελεύει· καὶ ἐνταῦθα τὸ ἱσοστάσιον τῆς ἀγάπης, ὁ ὁ λόγος νομοθετῶν οὕτω φησὶ δεῖν τιμᾶσθαι τὸν Υἱόν, ὡς ὁ Πατὴρ τιμᾶται. Τοῦτον τὸν τρόπον τῆς τιμῆς ἐπλήρου καὶ ὁ μέγας Δαβὶδ πρὸς τὸν Κύριον ἔν τινι προοιμίῳ τῆς ψαλμωδίας, ἀγαπαν ὁμολογῶν τὸν Κύριον, καὶ διεξιών τὰ τῆς ἀγάπης αίτια, ἰσχὺν, καὶ κραταίωμα, καὶ καταφυγὴν, καὶ ῥυστὴν, καὶ Θεὸν βοηθὸν, καὶ ἐλπίδα, καὶ ὑπερασπιστὴν, καὶ σωτηρίας κέρας, καὶ ἀντιλή πτορα, καὶ τὰ τοιαῦτα καλῶν. Εἰ μὲν οὖν οὐκ ἔστιν ὁ μονογενὴς Υἱὸς ταῦτα τοῖς ἀνθρώποις γενόμενος, S. GREGORII NYSSENI B hominum enim communi societate diversitas di- gnitatum honores itidem optimalibus dimetitur, ita ut subditi non eodem gestu et vultu adeant reges quo minores magistratus. Sed adeuntium major quidem et submissior timoris et reverentiæ significatio ostendit quoque majorem et minorem eorum qui honorantur dignitatem et excel- lentiam, quique dignitate priores sint, maxi me declarat subditorum habitus et ad honorem exhibendum comformatio, quando quis proximis metuendus apparere, et majore reverentia, quam alii, affici cupit. In divina autem natura propter omnimodam bonitatis perfectionem, quæ in divino numine inest, ne secundumn nostram quidem in- telligendi rationem præcellentiæ alicujus modum invenire licet. Quibus enim neque potentiæ, neque gloriæ, neque sapientiæ, neque benignitatis, neque alterius cujusquam perfectionis excessus vel de- fectus adest, sed potius omnia bona, quæ Filius habet, Patris itidem sunt, et quæ Pater possidet, in Filio quoque reperiuntur : quanam ratione ho- noris præ Filio prærogativam Patri tribuemus? Si regiam potestatem et excellentiam mente efforme- mus rex est Filius : si judicem cogitemus, omne judicium Filiiest”…”; si magnitudinem creandi ani- mo concipiamus, omnia per ipsum facta sunt ** ; si in memoriam revocemus nostræ vitæ causam, novimus veram illam vitam, quæ usque ad no- stram naturam sese demisit: si translationem ex tenebris nobis ab oculos ponamus, non ignoramus c lumen verum, quo a tenebrarum caligine liberati sumus: quod si cui sapientia honorabilis videtur : en Christus Dei sapientia et virtus est ”. Animo igitur nostro ad hæc et similia Christi miracula, prout par est, quantum valet, tantum mi- rifco quodam modo attendente, quinam honoris excessus, et quæ præeminentia relinqui potest, quæ Patri soli speciatim et proprie competal, et cujus jure expers sit Filius? Nec humanus erga divinum numen honos recta ratione consideratus aliud est, quam affectio quædam amoris plena, et earum perfectionum, quæ illi insunt, confessio, mihique videtur, ita honorandum esse Filium, sicut bono- ratur Pater, sub dilectionis nomine indicatum esse. Lex enim mandat, ut Deum ex toto corde et viribus D diligamus, quo conveniens ei honor exhibeatur, et præceptum, quod hic æqualitatem dilectionis vel- ut lege lata sancit, sic ait oportere Filium hono- rare, sicut honoratur Pater. Hunc honoris modum observavit eliam erga Dominum magnus David, in prooemio cujusdam psalmi ", dum confitetur diligere se Dominum, simulque dilectionis causas explicat, quod scilicet sibi esset fortitudo, firma- mentum, et refugium, et liberator, et Deus auxilia- tor, et protector, et cornu salutis, et adjulor 34, et id genus alia. Si igitur unigenitus Dei Filius hæc omnia nec est, nec præstat, negetur illi sane hono- 88_19 Joan. V, 22. ss Joan. 1, 3. Cor. 1, 24. ss Psal. vn, 1. Psal. xvi, 2, 5.

τιμὰς τοῖς κρατοῦσιν ὁρίζονται, ὡς μὴ ἐν ὁμοίῳ καὶ ἴσῳ τῷ σχήματι, τοὺς ὑποχειρίους βασιλεῦσί τε προσιέναι, καὶ ταῖς ὑποβεβηκυίαις ἀρχαῖς· ἀλλ᾽ ἡ πλείων τε καὶ ὑφειμένη του φόβου καὶ τῆς αἰδοῦς τῶν προσιόντων ἐπίδειξις τὸ ἐνδέον καὶ περιττεύον τῆς τιμῆς ἐπὶ τῶν τιμωμένων ἐνδείκνυται· καὶ τούτῳ μάλιστα τοὺς προτιμοτέρους ἐν τῇ διαθέσει τῶν ὑπο χειρίων ἔστιν εὑρεῖν, ὅταν τις ὑπὲρ τοῦ τοῖς πέλας φοβερῶς εἶναι μᾶλλον, καὶ πλείονος τῆς αἰδοῦς ἢ κατὰ τοὺς λοιποὺς ἀξιοῦσθαι δοκεῖ. Ἐπὶ δὲ τῆς θείας φύσεως, διὰ τὸ πᾶσαν τὴν κατὰ τὸ ἀγαθὸν τελειότητα συνεμφαίνεσθαι τῷ τοῦ Θείου προσρήματι, οὐκ ἔστιν εὑρεῖν, κατά γε τὴν ἡμετέραν διάνοιαν, τὸν τρόπον τῆς προτιμήσεως. Ἐν οἷς γὰρ οὐ δυνάμεως, οὐ δόξης, οὐ σοφίας, οὐ φιλανθρωπίας, οὐδέ τινος όλως τῆς κατὰ τὸ ἀγαθὸν ἐννοίας πλεονασμὸς ἢ ἐλάττωσις ἐπι νοεῖται, ἀλλὰ πάντα, ὅσα ἔχει ὁ Υἱὸς ἀγαθὰ, τοῦ Πα- τρός ἐστι, καὶ τὰ τοῦ Πατρὸς πάντα ἐν τῷ Υἱῷ καθε ορᾶται· πῶς διατεθέντες τὸ πλέον τῆς τιμῆς ἐπὶ τοῦ Πατρὸς ἐνδειξόμεθα ; Εἰ βασιλικὴν δύναμιν κατ' ἀξίαν τῇ διανοίᾳ λάβοιμεν, βασιλεὺς ὁ Υἱός· ἐὰν κριτὴν ἐννοήσωμεν, ἡ κρίσις πᾶσα τοῦ Υἱοῦ ἐστιν· ἐὰν τὸ μεγαλεῖον τῆς κτίσεως τῇ ψυχῇ δεξώμεθα, πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο· ἐὰν τῆς ἡμετέρας ζωῆς τὴν αἰτίαν κατανοήσωμεν, οἴδαμεν τὴν ἀληθῆ ζωὴν τὴν μέχρι τῆς φύσεως ἡμῶν καταβᾶσαν· κἂν ἐκ τοῦ σκότους · μετάστασιν καταμάθωμεν, οὐκ ἀγνοοῦμεν τὸ φῶς τὸ ἀληθινὸν, δι᾿ οὗ τοῦ σκότους ἠλλοτριώθημεν· εἰ δὲ τινι τίμιον ἡ σοφία δοκεῖ, Χριστὸς Θεοῦ δύναμις καὶ Θεοῦ σοφία. Α θρωπίνης συνηθείας, αἱ κατὰ τὰς ἀξίας διαφοραί, τὰς Πρὸς τοίνυν τὰ τοιαῦτα καὶ τηλικαῦτα τοῦ Χριστοῦ θαύματα, τῆς ψυχῆς ἡμῶν, κατὰ τὸ εἰκὸς ὅσον χωρεῖ, τοσοῦτον θαυμαστικῶς διατιθεμένης, τίς ὑπερ βολή τιμῆς καταληφθῆναι δυνήσεται, τῆς τῷ Πατρὶ μόνῳ κατεξαίρετον προσαγομένης, ἧς ἀμοιρήσει πρεπόντως ὁ Κύριος; Αὐτὸ γὰρ τοῦτο ἡ ἀνθρωπίνη πρὸς τὸ θεῖον τιμή, κατὰ τὸν εἰκότα νοῦν θεωρου- μένη, οὐδεμία τις ἄλλη ἐστὶν, ἀλλ' ἡ ἀγαπητική σχέσις, καὶ ἡ τῶν προσόντων αὐτῷ ἀγαθῶν ὁμολο- γία, καί μοι δοκεῖ τὸ οὕτω δεῖν τιμᾶσθαι τὸν Υἱόν, ὡς ὁ Πατὴρ τιμᾶται, ἀντὶ τῆς ἀγάπης ὑπὸ τοῦ λό γου τετάχθαι. Ο γὰρ νόμος ἐν τῷ ἀγαπᾶν τὸν Θεὸν ἐξ ὅλης καρδίας καὶ δυνάμεως τὴν πρέπουσαν αὐτῷ τιμὴν ἀπονέμειν κελεύει· καὶ ἐνταῦθα τὸ ἱσοστάσιον τῆς ἀγάπης, ὁ ὁ λόγος νομοθετῶν οὕτω φησὶ δεῖν τιμᾶσθαι τὸν Υἱόν, ὡς ὁ Πατὴρ τιμᾶται. Τοῦτον τὸν τρόπον τῆς τιμῆς ἐπλήρου καὶ ὁ μέγας Δαβὶδ πρὸς τὸν Κύριον ἔν τινι προοιμίῳ τῆς ψαλμωδίας, ἀγαπαν ὁμολογῶν τὸν Κύριον, καὶ διεξιών τὰ τῆς ἀγάπης αίτια, ἰσχὺν, καὶ κραταίωμα, καὶ καταφυγὴν, καὶ ῥυστὴν, καὶ Θεὸν βοηθὸν, καὶ ἐλπίδα, καὶ ὑπερασπιστὴν, καὶ σωτηρίας κέρας, καὶ ἀντιλή πτορα, καὶ τὰ τοιαῦτα καλῶν. Εἰ μὲν οὖν οὐκ ἔστιν ὁ μονογενὴς Υἱὸς ταῦτα τοῖς ἀνθρώποις γενόμενος, S. GREGORII NYSSENI B hominum enim communi societate diversitas di- gnitatum honores itidem optimalibus dimetitur, ita ut subditi non eodem gestu et vultu adeant reges quo minores magistratus. Sed adeuntium major quidem et submissior timoris et reverentiæ significatio ostendit quoque majorem et minorem eorum qui honorantur dignitatem et excel- lentiam, quique dignitate priores sint, maxi me declarat subditorum habitus et ad honorem exhibendum comformatio, quando quis proximis metuendus apparere, et majore reverentia, quam alii, affici cupit. In divina autem natura propter omnimodam bonitatis perfectionem, quæ in divino numine inest, ne secundumn nostram quidem in- telligendi rationem præcellentiæ alicujus modum invenire licet. Quibus enim neque potentiæ, neque gloriæ, neque sapientiæ, neque benignitatis, neque alterius cujusquam perfectionis excessus vel de- fectus adest, sed potius omnia bona, quæ Filius habet, Patris itidem sunt, et quæ Pater possidet, in Filio quoque reperiuntur : quanam ratione ho- noris præ Filio prærogativam Patri tribuemus? Si regiam potestatem et excellentiam mente efforme- mus rex est Filius : si judicem cogitemus, omne judicium Filiiest”…”; si magnitudinem creandi ani- mo concipiamus, omnia per ipsum facta sunt ** ; si in memoriam revocemus nostræ vitæ causam, novimus veram illam vitam, quæ usque ad no- stram naturam sese demisit: si translationem ex tenebris nobis ab oculos ponamus, non ignoramus c lumen verum, quo a tenebrarum caligine liberati sumus: quod si cui sapientia honorabilis videtur : en Christus Dei sapientia et virtus est ”. Animo igitur nostro ad hæc et similia Christi miracula, prout par est, quantum valet, tantum mi- rifco quodam modo attendente, quinam honoris excessus, et quæ præeminentia relinqui potest, quæ Patri soli speciatim et proprie competal, et cujus jure expers sit Filius? Nec humanus erga divinum numen honos recta ratione consideratus aliud est, quam affectio quædam amoris plena, et earum perfectionum, quæ illi insunt, confessio, mihique videtur, ita honorandum esse Filium, sicut bono- ratur Pater, sub dilectionis nomine indicatum esse. Lex enim mandat, ut Deum ex toto corde et viribus D diligamus, quo conveniens ei honor exhibeatur, et præceptum, quod hic æqualitatem dilectionis vel- ut lege lata sancit, sic ait oportere Filium hono- rare, sicut honoratur Pater. Hunc honoris modum observavit eliam erga Dominum magnus David, in prooemio cujusdam psalmi ", dum confitetur diligere se Dominum, simulque dilectionis causas explicat, quod scilicet sibi esset fortitudo, firma- mentum, et refugium, et liberator, et Deus auxilia- tor, et protector, et cornu salutis, et adjulor 34, et id genus alia. Si igitur unigenitus Dei Filius hæc omnia nec est, nec præstat, negetur illi sane hono- 88_19 Joan. V, 22. ss Joan. 1, 3. Cor. 1, 24. ss Psal. vn, 1. Psal. xvi, 2, 5.

τιμὰς τοῖς κρατοῦσιν ὁρίζονται, ὡς μὴ ἐν ὁμοίῳ καὶ ἴσῳ τῷ σχήματι, τοὺς ὑποχειρίους βασιλεῦσί τε προσιέναι, καὶ ταῖς ὑποβεβηκυίαις ἀρχαῖς· ἀλλ᾽ ἡ πλείων τε καὶ ὑφειμένη του φόβου καὶ τῆς αἰδοῦς τῶν προσιόντων ἐπίδειξις τὸ ἐνδέον καὶ περιττεύον τῆς τιμῆς ἐπὶ τῶν τιμωμένων ἐνδείκνυται· καὶ τούτῳ μάλιστα τοὺς προτιμοτέρους ἐν τῇ διαθέσει τῶν ὑπο χειρίων ἔστιν εὑρεῖν, ὅταν τις ὑπὲρ τοῦ τοῖς πέλας φοβερῶς εἶναι μᾶλλον, καὶ πλείονος τῆς αἰδοῦς ἢ κατὰ τοὺς λοιποὺς ἀξιοῦσθαι δοκεῖ. Ἐπὶ δὲ τῆς θείας φύσεως, διὰ τὸ πᾶσαν τὴν κατὰ τὸ ἀγαθὸν τελειότητα συνεμφαίνεσθαι τῷ τοῦ Θείου προσρήματι, οὐκ ἔστιν εὑρεῖν, κατά γε τὴν ἡμετέραν διάνοιαν, τὸν τρόπον τῆς προτιμήσεως. Ἐν οἷς γὰρ οὐ δυνάμεως, οὐ δόξης, οὐ σοφίας, οὐ φιλανθρωπίας, οὐδέ τινος όλως τῆς κατὰ τὸ ἀγαθὸν ἐννοίας πλεονασμὸς ἢ ἐλάττωσις ἐπι νοεῖται, ἀλλὰ πάντα, ὅσα ἔχει ὁ Υἱὸς ἀγαθὰ, τοῦ Πα- τρός ἐστι, καὶ τὰ τοῦ Πατρὸς πάντα ἐν τῷ Υἱῷ καθε ορᾶται· πῶς διατεθέντες τὸ πλέον τῆς τιμῆς ἐπὶ τοῦ Πατρὸς ἐνδειξόμεθα ; Εἰ βασιλικὴν δύναμιν κατ' ἀξίαν τῇ διανοίᾳ λάβοιμεν, βασιλεὺς ὁ Υἱός· ἐὰν κριτὴν ἐννοήσωμεν, ἡ κρίσις πᾶσα τοῦ Υἱοῦ ἐστιν· ἐὰν τὸ μεγαλεῖον τῆς κτίσεως τῇ ψυχῇ δεξώμεθα, πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο· ἐὰν τῆς ἡμετέρας ζωῆς τὴν αἰτίαν κατανοήσωμεν, οἴδαμεν τὴν ἀληθῆ ζωὴν τὴν μέχρι τῆς φύσεως ἡμῶν καταβᾶσαν· κἂν ἐκ τοῦ σκότους · μετάστασιν καταμάθωμεν, οὐκ ἀγνοοῦμεν τὸ φῶς τὸ ἀληθινὸν, δι᾿ οὗ τοῦ σκότους ἠλλοτριώθημεν· εἰ δὲ τινι τίμιον ἡ σοφία δοκεῖ, Χριστὸς Θεοῦ δύναμις καὶ Θεοῦ σοφία. Α θρωπίνης συνηθείας, αἱ κατὰ τὰς ἀξίας διαφοραί, τὰς Πρὸς τοίνυν τὰ τοιαῦτα καὶ τηλικαῦτα τοῦ Χριστοῦ θαύματα, τῆς ψυχῆς ἡμῶν, κατὰ τὸ εἰκὸς ὅσον χωρεῖ, τοσοῦτον θαυμαστικῶς διατιθεμένης, τίς ὑπερ βολή τιμῆς καταληφθῆναι δυνήσεται, τῆς τῷ Πατρὶ μόνῳ κατεξαίρετον προσαγομένης, ἧς ἀμοιρήσει πρεπόντως ὁ Κύριος; Αὐτὸ γὰρ τοῦτο ἡ ἀνθρωπίνη πρὸς τὸ θεῖον τιμή, κατὰ τὸν εἰκότα νοῦν θεωρου- μένη, οὐδεμία τις ἄλλη ἐστὶν, ἀλλ' ἡ ἀγαπητική σχέσις, καὶ ἡ τῶν προσόντων αὐτῷ ἀγαθῶν ὁμολο- γία, καί μοι δοκεῖ τὸ οὕτω δεῖν τιμᾶσθαι τὸν Υἱόν, ὡς ὁ Πατὴρ τιμᾶται, ἀντὶ τῆς ἀγάπης ὑπὸ τοῦ λό γου τετάχθαι. Ο γὰρ νόμος ἐν τῷ ἀγαπᾶν τὸν Θεὸν ἐξ ὅλης καρδίας καὶ δυνάμεως τὴν πρέπουσαν αὐτῷ τιμὴν ἀπονέμειν κελεύει· καὶ ἐνταῦθα τὸ ἱσοστάσιον τῆς ἀγάπης, ὁ ὁ λόγος νομοθετῶν οὕτω φησὶ δεῖν τιμᾶσθαι τὸν Υἱόν, ὡς ὁ Πατὴρ τιμᾶται. Τοῦτον τὸν τρόπον τῆς τιμῆς ἐπλήρου καὶ ὁ μέγας Δαβὶδ πρὸς τὸν Κύριον ἔν τινι προοιμίῳ τῆς ψαλμωδίας, ἀγαπαν ὁμολογῶν τὸν Κύριον, καὶ διεξιών τὰ τῆς ἀγάπης αίτια, ἰσχὺν, καὶ κραταίωμα, καὶ καταφυγὴν, καὶ ῥυστὴν, καὶ Θεὸν βοηθὸν, καὶ ἐλπίδα, καὶ ὑπερασπιστὴν, καὶ σωτηρίας κέρας, καὶ ἀντιλή πτορα, καὶ τὰ τοιαῦτα καλῶν. Εἰ μὲν οὖν οὐκ ἔστιν ὁ μονογενὴς Υἱὸς ταῦτα τοῖς ἀνθρώποις γενόμενος, S. GREGORII NYSSENI B hominum enim communi societate diversitas di- gnitatum honores itidem optimalibus dimetitur, ita ut subditi non eodem gestu et vultu adeant reges quo minores magistratus. Sed adeuntium major quidem et submissior timoris et reverentiæ significatio ostendit quoque majorem et minorem eorum qui honorantur dignitatem et excel- lentiam, quique dignitate priores sint, maxi me declarat subditorum habitus et ad honorem exhibendum comformatio, quando quis proximis metuendus apparere, et majore reverentia, quam alii, affici cupit. In divina autem natura propter omnimodam bonitatis perfectionem, quæ in divino numine inest, ne secundumn nostram quidem in- telligendi rationem præcellentiæ alicujus modum invenire licet. Quibus enim neque potentiæ, neque gloriæ, neque sapientiæ, neque benignitatis, neque alterius cujusquam perfectionis excessus vel de- fectus adest, sed potius omnia bona, quæ Filius habet, Patris itidem sunt, et quæ Pater possidet, in Filio quoque reperiuntur : quanam ratione ho- noris præ Filio prærogativam Patri tribuemus? Si regiam potestatem et excellentiam mente efforme- mus rex est Filius : si judicem cogitemus, omne judicium Filiiest”…”; si magnitudinem creandi ani- mo concipiamus, omnia per ipsum facta sunt ** ; si in memoriam revocemus nostræ vitæ causam, novimus veram illam vitam, quæ usque ad no- stram naturam sese demisit: si translationem ex tenebris nobis ab oculos ponamus, non ignoramus c lumen verum, quo a tenebrarum caligine liberati sumus: quod si cui sapientia honorabilis videtur : en Christus Dei sapientia et virtus est ”. Animo igitur nostro ad hæc et similia Christi miracula, prout par est, quantum valet, tantum mi- rifco quodam modo attendente, quinam honoris excessus, et quæ præeminentia relinqui potest, quæ Patri soli speciatim et proprie competal, et cujus jure expers sit Filius? Nec humanus erga divinum numen honos recta ratione consideratus aliud est, quam affectio quædam amoris plena, et earum perfectionum, quæ illi insunt, confessio, mihique videtur, ita honorandum esse Filium, sicut bono- ratur Pater, sub dilectionis nomine indicatum esse. Lex enim mandat, ut Deum ex toto corde et viribus D diligamus, quo conveniens ei honor exhibeatur, et præceptum, quod hic æqualitatem dilectionis vel- ut lege lata sancit, sic ait oportere Filium hono- rare, sicut honoratur Pater. Hunc honoris modum observavit eliam erga Dominum magnus David, in prooemio cujusdam psalmi ", dum confitetur diligere se Dominum, simulque dilectionis causas explicat, quod scilicet sibi esset fortitudo, firma- mentum, et refugium, et liberator, et Deus auxilia- tor, et protector, et cornu salutis, et adjulor 34, et id genus alia. Si igitur unigenitus Dei Filius hæc omnia nec est, nec præstat, negetur illi sane hono- 88_19 Joan. V, 22. ss Joan. 1, 3. Cor. 1, 24. ss Psal. vn, 1. Psal. xvi, 2, 5.

τοῦ ἀπείρου ἡ ἔννοια τὸ πανταχόθεν ἐκκεχύσθαι τῇ φύσει, καὶ μηδενὶ πέρατι μηδαμόθεν περιλαμβάνε σθαι. Οὐκοῦν ἕνα παγία καὶ ἀμετάθετος διαμένῃ περί τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἡ τοῦ εἶναι ὑπόληψις, ο δεμίαν ἕξει χώραν ἄπειρον ἐννοεῖν τὸ διάστημα, ἀλλὰ πεπερασμένῳ τινὶ κατὰ πᾶσαν ἀνάγκην τὸν Μονο γενῆ τοῦ Πατρὸς διαστήσουσι. Τοῦτο οὖν ἐστιν ὁ φημι, ὅτι ὁ λόγος οὗτος οὐκ ἐξ ἀϊδίου εἶναι τὸν ἐπὶ πάντων Θεὸν, ἀλλ' ἀπό τινος ὡρισμένου σημείου τὴν ἀρχὴν ἐσχηκέναι παρασκευάσει· ὃ δὲ λέγω, τοιοῦτόν ἐστι· λέξω δὲ διὰ τῶν γνωρίμων ὑποδειγμάτων σα φηνίζων τὸ νόημα, ὡς ἂν γένοιτο διὰ τῶν φαινομέ νων καταφανὲς ἡμῖν τὸ ἀγνοούμενον. Πέμπτῃ μετὰ τὸν οὐρανὸν ἡμέρᾳ γεγενῆσθαι τὸν ἄνθρωπον λέγοντες ἐκ τῆς Μωσέως Γραφής, συγκατεσκευάσαμεν τῷ λόγῳ τούτῳ κατὰ τὸ σιωπώμενον τὸ πρὸ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἡμερῶν τούτων, μηδὲ τὸν οὐρανὸν εἶναι· οὕτω τὸ μετά τι γενόμενον διὰ τοῦ πρὸ ἑαυτοῦ διαστήμα τος ὁρίζει καὶ τὴν τοῦ προϋπονοουμένου ὑπόστασιν. Εἰ δὲ οὐχ ἱκανῶς τῷ ὑποδείγματι τὸν λόγον ἐσαφηνί σαμεν, δυνατόν ἐστι, καὶ δι' ἑτέρων τὸ νοηθὲν παρα στῆσαι, τὸν διὰ Μωσέως δοθέντα νόμον τετρακοσίοις ἔτεσι καὶ τριάκοντα τῆς τοῦ ᾿Αβραὰμ ἐπαγγελίας μεταγενέστερον λέγοντες· ἐὰν ἀπὸ τοῦ νόμου τὸν κατόπιν χρόνον δι' ἀναλύσεως τῷ λογισμῷ παροδεύ σαντες, εἰς τὸ πέρας τῶν ἠριθμημένων φθάσωμεν ἐτῶν, σαφῶς καταλαμβάνομεν, ὅτι πρὸ τοῦ χρόνου τούτου ἡ τοῦ Θεοῦ ἐπαγγελία οὔπω ἦν· καὶ πολλὰ τοιαῦτα λέγειν ἔστιν, οἷς τὸ καθ᾽ ἕκαστον ἐπεξιέναι, ὡς ὀχληρὸν παραιτήσομαι. Κατὰ τοίνυν τὴν ἀκολουθίαν τῶν ἐν τοῖς ὑποδεί- γμασιν εἰρημένων, καὶ τὴν προκείμενον ἐξετάσωμεν λόγον· ἦν δὲ οὗτος κατὰ τὴν τῶν ἐναντίων ὑπόληψιν, τὸ πρεσβύτερον καὶ νεώτερον ἐπὶ τῆς τοῦ Πατρός τε καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ὑποστά σεως, ἕτερον ἑτέρου λέγειν εἶναι. Οὐκοῦν ἐπειδὰν τὴν τοῦ Υἱοῦ γέννησιν διαβάντες, καθὼς ὑφηγεῖται ὁ τῆς αἱρέσεως λόγος, ἔπειτα προσδῶμεν τῷ διὰ μέσου διά στήματι· ὅπερ ἡ ματαία τῶν ταῦτα δογματιζόντων οἴησις ὑποτίθεται, τῶν μεταξὺ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πα- τρὸς εἶναί τι λογιζομένων· ἐὰν εἰς τὸ ἄκρον ἐκεῖνο σημεῖον φθάσωμεν, ᾧ τὸ διάστημα τὸ μεταξύ περί γράφουσιν, ἐκεῖ καὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἱσταμένην ἐπὶ τὸ ἄνω τὴν ζωήν ευρίσκομεν, ὡς ἐξ ἀνάγκης και τασκευάζεσθαι τὸ πρὸ ἐκείνου, μηδὲ ἀεὶ ὄντα θεὸν πιστεύειν εἶναι. Εἰ δὲ ἀμφιβάλλεις ἔτι, πάλιν τὸν λόγον δι᾽ ὑποδει γμάτων κατανοήσωμεν. "Ωσπερ γὰρ ἐπὶ δύο κανόνων, ὅταν ὁ μὲν ἐλάττων, ὁ δὲ ὑπερέχων ᾖ, τὰς βάσεις ἀμφοτέρων ἰσώσαντες, ἐν ταῖς κορυφαῖς τὸ πλεονά ζον ἐπιγινώσκομεν παραθέντες γὰρ τὸ τοῦ ἐλάτω τονος πέρας, ἀπ' ἐκείνου τὸ περισσὸν τοῦ ὑπερέχον- τος ἔγνωμεν· καὶ ὅσον ἐνδεῖ τῷ βραχυτέρη, διά τινος μέτρου τὸ λεἶπον πρὸς τὸ πέρας τοῦ μείζονος παρ S. GREGORII NYSSENI induiti spatium terminante. Ista enim infniti notio À et ratio est, quaquaversum natura sua diffusum esse, neque ullo limite ullo modo comprehendi. Igitur ut fixa et immota maneat Patris et Filii substantia, et quam de hac habemus, existimatio, non licet ulla ratione infinitum intervallum affir- mare, sed necesse erit, ut finito quodam spatio Filius a Patre sit segregatus. Hoc igitur est, quod assero, doctrinam hanc eo tendere, ut obtineat Deum universorum ab æterno non fuisse, sed defi- nito quodam temporis puncto ortum babuisse : quod appositis ad rem exemplis declarabo, ut no- bis per ea quæ nota sunt, perspicuum tiat id quod ignoratur. Quoniam dicimus quinta die post cœlum hominem esse conditum ex Moysis libro 18, facile etiam significamus aute hunc horum dieruɑ nuine- rum ne caelum quidem exstitisse: adeo id quod posterius est, definit quoque et circumscribit per intervallum, id quod antecessit, nempe substan- tiam et exsistentiam ejus, quod tanquam prius concipitur et consideratur. Quod si non satis clare rem hoc exemplo illustravimus, possumus eain- dem alio evidentius demonstrare: cum legem per Moysen datam, quadringentis et triginta annis po- steriorem esse affirmamus promissione illa divina quæ ad Abraham facta est, si, ducto a lege initio, tempus anteactum cogitatione quasi ascendendo percurrere velimus, et tandem ad finem annorum, quos numeravimus, perveniamus, dilucide depre- hendimus, quod ante boc tempus divina illa pro- missio nondum fuerit; multaque suppetunt hujus generis exempla, quibus sigillatim percensendis Convenienter igitur alicui modo in prædictis exemplis ostenso, oportet, ut discutiamus quoque propositam quæstionem ; est autem ista, ut qui- dem adversarii sibi persuadent, prius et posterius, seu antiquius et recentius, de Patris et Filii et Spi- ritus sancti substantia dici ; cum ergo Filii gene- ratione transcursa, ut hæreticus iste nugatur, accesserimus ad id intervallum, quod medium in- terponitur (prout vana hæreticorum persuasio ali- quid inter Patrem et Filium statuit), cumque ad extremum illud punetum processerimus, quo isti intercapedinem illam terminant, istic, in supremo quasi culmine, Dei totius universitatis vitam sub- xistentem reperimus, ex quo necessario conficitur, et credamus Deum, qui semper est, ante illud punctum non fuisse. Quod si adhuc ambigis, rursus id exemplis ex- planabo. Quemadıodum eniın quando duabus re- gulis acceptis, altera majore, altera minore, fines carumdem æquare volumus, in extremitate exces- sum cognoscimus; juxtaposita enim minoris ex- tremitate, excessum majoris deprehendimus, et quantum breviori desit, mensura aliqua, sive ul- na, sive aliud quidpiam sit, minus cum termino Gen. 1, 20. B supersedebo, tædii vitandi gratia. C D

τοῦ ἀπείρου ἡ ἔννοια τὸ πανταχόθεν ἐκκεχύσθαι τῇ φύσει, καὶ μηδενὶ πέρατι μηδαμόθεν περιλαμβάνε σθαι. Οὐκοῦν ἕνα παγία καὶ ἀμετάθετος διαμένῃ περί τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἡ τοῦ εἶναι ὑπόληψις, ο δεμίαν ἕξει χώραν ἄπειρον ἐννοεῖν τὸ διάστημα, ἀλλὰ πεπερασμένῳ τινὶ κατὰ πᾶσαν ἀνάγκην τὸν Μονο γενῆ τοῦ Πατρὸς διαστήσουσι. Τοῦτο οὖν ἐστιν ὁ φημι, ὅτι ὁ λόγος οὗτος οὐκ ἐξ ἀϊδίου εἶναι τὸν ἐπὶ πάντων Θεὸν, ἀλλ' ἀπό τινος ὡρισμένου σημείου τὴν ἀρχὴν ἐσχηκέναι παρασκευάσει· ὃ δὲ λέγω, τοιοῦτόν ἐστι· λέξω δὲ διὰ τῶν γνωρίμων ὑποδειγμάτων σα φηνίζων τὸ νόημα, ὡς ἂν γένοιτο διὰ τῶν φαινομέ νων καταφανὲς ἡμῖν τὸ ἀγνοούμενον. Πέμπτῃ μετὰ τὸν οὐρανὸν ἡμέρᾳ γεγενῆσθαι τὸν ἄνθρωπον λέγοντες ἐκ τῆς Μωσέως Γραφής, συγκατεσκευάσαμεν τῷ λόγῳ τούτῳ κατὰ τὸ σιωπώμενον τὸ πρὸ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἡμερῶν τούτων, μηδὲ τὸν οὐρανὸν εἶναι· οὕτω τὸ μετά τι γενόμενον διὰ τοῦ πρὸ ἑαυτοῦ διαστήμα τος ὁρίζει καὶ τὴν τοῦ προϋπονοουμένου ὑπόστασιν. Εἰ δὲ οὐχ ἱκανῶς τῷ ὑποδείγματι τὸν λόγον ἐσαφηνί σαμεν, δυνατόν ἐστι, καὶ δι' ἑτέρων τὸ νοηθὲν παρα στῆσαι, τὸν διὰ Μωσέως δοθέντα νόμον τετρακοσίοις ἔτεσι καὶ τριάκοντα τῆς τοῦ ᾿Αβραὰμ ἐπαγγελίας μεταγενέστερον λέγοντες· ἐὰν ἀπὸ τοῦ νόμου τὸν κατόπιν χρόνον δι' ἀναλύσεως τῷ λογισμῷ παροδεύ σαντες, εἰς τὸ πέρας τῶν ἠριθμημένων φθάσωμεν ἐτῶν, σαφῶς καταλαμβάνομεν, ὅτι πρὸ τοῦ χρόνου τούτου ἡ τοῦ Θεοῦ ἐπαγγελία οὔπω ἦν· καὶ πολλὰ τοιαῦτα λέγειν ἔστιν, οἷς τὸ καθ᾽ ἕκαστον ἐπεξιέναι, ὡς ὀχληρὸν παραιτήσομαι. Κατὰ τοίνυν τὴν ἀκολουθίαν τῶν ἐν τοῖς ὑποδεί- γμασιν εἰρημένων, καὶ τὴν προκείμενον ἐξετάσωμεν λόγον· ἦν δὲ οὗτος κατὰ τὴν τῶν ἐναντίων ὑπόληψιν, τὸ πρεσβύτερον καὶ νεώτερον ἐπὶ τῆς τοῦ Πατρός τε καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ὑποστά σεως, ἕτερον ἑτέρου λέγειν εἶναι. Οὐκοῦν ἐπειδὰν τὴν τοῦ Υἱοῦ γέννησιν διαβάντες, καθὼς ὑφηγεῖται ὁ τῆς αἱρέσεως λόγος, ἔπειτα προσδῶμεν τῷ διὰ μέσου διά στήματι· ὅπερ ἡ ματαία τῶν ταῦτα δογματιζόντων οἴησις ὑποτίθεται, τῶν μεταξὺ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πα- τρὸς εἶναί τι λογιζομένων· ἐὰν εἰς τὸ ἄκρον ἐκεῖνο σημεῖον φθάσωμεν, ᾧ τὸ διάστημα τὸ μεταξύ περί γράφουσιν, ἐκεῖ καὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἱσταμένην ἐπὶ τὸ ἄνω τὴν ζωήν ευρίσκομεν, ὡς ἐξ ἀνάγκης και τασκευάζεσθαι τὸ πρὸ ἐκείνου, μηδὲ ἀεὶ ὄντα θεὸν πιστεύειν εἶναι. Εἰ δὲ ἀμφιβάλλεις ἔτι, πάλιν τὸν λόγον δι᾽ ὑποδει γμάτων κατανοήσωμεν. "Ωσπερ γὰρ ἐπὶ δύο κανόνων, ὅταν ὁ μὲν ἐλάττων, ὁ δὲ ὑπερέχων ᾖ, τὰς βάσεις ἀμφοτέρων ἰσώσαντες, ἐν ταῖς κορυφαῖς τὸ πλεονά ζον ἐπιγινώσκομεν παραθέντες γὰρ τὸ τοῦ ἐλάτω τονος πέρας, ἀπ' ἐκείνου τὸ περισσὸν τοῦ ὑπερέχον- τος ἔγνωμεν· καὶ ὅσον ἐνδεῖ τῷ βραχυτέρη, διά τινος μέτρου τὸ λεἶπον πρὸς τὸ πέρας τοῦ μείζονος παρ S. GREGORII NYSSENI induiti spatium terminante. Ista enim infniti notio À et ratio est, quaquaversum natura sua diffusum esse, neque ullo limite ullo modo comprehendi. Igitur ut fixa et immota maneat Patris et Filii substantia, et quam de hac habemus, existimatio, non licet ulla ratione infinitum intervallum affir- mare, sed necesse erit, ut finito quodam spatio Filius a Patre sit segregatus. Hoc igitur est, quod assero, doctrinam hanc eo tendere, ut obtineat Deum universorum ab æterno non fuisse, sed defi- nito quodam temporis puncto ortum babuisse : quod appositis ad rem exemplis declarabo, ut no- bis per ea quæ nota sunt, perspicuum tiat id quod ignoratur. Quoniam dicimus quinta die post cœlum hominem esse conditum ex Moysis libro 18, facile etiam significamus aute hunc horum dieruɑ nuine- rum ne caelum quidem exstitisse: adeo id quod posterius est, definit quoque et circumscribit per intervallum, id quod antecessit, nempe substan- tiam et exsistentiam ejus, quod tanquam prius concipitur et consideratur. Quod si non satis clare rem hoc exemplo illustravimus, possumus eain- dem alio evidentius demonstrare: cum legem per Moysen datam, quadringentis et triginta annis po- steriorem esse affirmamus promissione illa divina quæ ad Abraham facta est, si, ducto a lege initio, tempus anteactum cogitatione quasi ascendendo percurrere velimus, et tandem ad finem annorum, quos numeravimus, perveniamus, dilucide depre- hendimus, quod ante boc tempus divina illa pro- missio nondum fuerit; multaque suppetunt hujus generis exempla, quibus sigillatim percensendis Convenienter igitur alicui modo in prædictis exemplis ostenso, oportet, ut discutiamus quoque propositam quæstionem ; est autem ista, ut qui- dem adversarii sibi persuadent, prius et posterius, seu antiquius et recentius, de Patris et Filii et Spi- ritus sancti substantia dici ; cum ergo Filii gene- ratione transcursa, ut hæreticus iste nugatur, accesserimus ad id intervallum, quod medium in- terponitur (prout vana hæreticorum persuasio ali- quid inter Patrem et Filium statuit), cumque ad extremum illud punetum processerimus, quo isti intercapedinem illam terminant, istic, in supremo quasi culmine, Dei totius universitatis vitam sub- xistentem reperimus, ex quo necessario conficitur, et credamus Deum, qui semper est, ante illud punctum non fuisse. Quod si adhuc ambigis, rursus id exemplis ex- planabo. Quemadıodum eniın quando duabus re- gulis acceptis, altera majore, altera minore, fines carumdem æquare volumus, in extremitate exces- sum cognoscimus; juxtaposita enim minoris ex- tremitate, excessum majoris deprehendimus, et quantum breviori desit, mensura aliqua, sive ul- na, sive aliud quidpiam sit, minus cum termino Gen. 1, 20. B supersedebo, tædii vitandi gratia. C D

τοῦ ἀπείρου ἡ ἔννοια τὸ πανταχόθεν ἐκκεχύσθαι τῇ φύσει, καὶ μηδενὶ πέρατι μηδαμόθεν περιλαμβάνε σθαι. Οὐκοῦν ἕνα παγία καὶ ἀμετάθετος διαμένῃ περί τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἡ τοῦ εἶναι ὑπόληψις, ο δεμίαν ἕξει χώραν ἄπειρον ἐννοεῖν τὸ διάστημα, ἀλλὰ πεπερασμένῳ τινὶ κατὰ πᾶσαν ἀνάγκην τὸν Μονο γενῆ τοῦ Πατρὸς διαστήσουσι. Τοῦτο οὖν ἐστιν ὁ φημι, ὅτι ὁ λόγος οὗτος οὐκ ἐξ ἀϊδίου εἶναι τὸν ἐπὶ πάντων Θεὸν, ἀλλ' ἀπό τινος ὡρισμένου σημείου τὴν ἀρχὴν ἐσχηκέναι παρασκευάσει· ὃ δὲ λέγω, τοιοῦτόν ἐστι· λέξω δὲ διὰ τῶν γνωρίμων ὑποδειγμάτων σα φηνίζων τὸ νόημα, ὡς ἂν γένοιτο διὰ τῶν φαινομέ νων καταφανὲς ἡμῖν τὸ ἀγνοούμενον. Πέμπτῃ μετὰ τὸν οὐρανὸν ἡμέρᾳ γεγενῆσθαι τὸν ἄνθρωπον λέγοντες ἐκ τῆς Μωσέως Γραφής, συγκατεσκευάσαμεν τῷ λόγῳ τούτῳ κατὰ τὸ σιωπώμενον τὸ πρὸ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἡμερῶν τούτων, μηδὲ τὸν οὐρανὸν εἶναι· οὕτω τὸ μετά τι γενόμενον διὰ τοῦ πρὸ ἑαυτοῦ διαστήμα τος ὁρίζει καὶ τὴν τοῦ προϋπονοουμένου ὑπόστασιν. Εἰ δὲ οὐχ ἱκανῶς τῷ ὑποδείγματι τὸν λόγον ἐσαφηνί σαμεν, δυνατόν ἐστι, καὶ δι' ἑτέρων τὸ νοηθὲν παρα στῆσαι, τὸν διὰ Μωσέως δοθέντα νόμον τετρακοσίοις ἔτεσι καὶ τριάκοντα τῆς τοῦ ᾿Αβραὰμ ἐπαγγελίας μεταγενέστερον λέγοντες· ἐὰν ἀπὸ τοῦ νόμου τὸν κατόπιν χρόνον δι' ἀναλύσεως τῷ λογισμῷ παροδεύ σαντες, εἰς τὸ πέρας τῶν ἠριθμημένων φθάσωμεν ἐτῶν, σαφῶς καταλαμβάνομεν, ὅτι πρὸ τοῦ χρόνου τούτου ἡ τοῦ Θεοῦ ἐπαγγελία οὔπω ἦν· καὶ πολλὰ τοιαῦτα λέγειν ἔστιν, οἷς τὸ καθ᾽ ἕκαστον ἐπεξιέναι, ὡς ὀχληρὸν παραιτήσομαι. Κατὰ τοίνυν τὴν ἀκολουθίαν τῶν ἐν τοῖς ὑποδεί- γμασιν εἰρημένων, καὶ τὴν προκείμενον ἐξετάσωμεν λόγον· ἦν δὲ οὗτος κατὰ τὴν τῶν ἐναντίων ὑπόληψιν, τὸ πρεσβύτερον καὶ νεώτερον ἐπὶ τῆς τοῦ Πατρός τε καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ὑποστά σεως, ἕτερον ἑτέρου λέγειν εἶναι. Οὐκοῦν ἐπειδὰν τὴν τοῦ Υἱοῦ γέννησιν διαβάντες, καθὼς ὑφηγεῖται ὁ τῆς αἱρέσεως λόγος, ἔπειτα προσδῶμεν τῷ διὰ μέσου διά στήματι· ὅπερ ἡ ματαία τῶν ταῦτα δογματιζόντων οἴησις ὑποτίθεται, τῶν μεταξὺ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πα- τρὸς εἶναί τι λογιζομένων· ἐὰν εἰς τὸ ἄκρον ἐκεῖνο σημεῖον φθάσωμεν, ᾧ τὸ διάστημα τὸ μεταξύ περί γράφουσιν, ἐκεῖ καὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἱσταμένην ἐπὶ τὸ ἄνω τὴν ζωήν ευρίσκομεν, ὡς ἐξ ἀνάγκης και τασκευάζεσθαι τὸ πρὸ ἐκείνου, μηδὲ ἀεὶ ὄντα θεὸν πιστεύειν εἶναι. Εἰ δὲ ἀμφιβάλλεις ἔτι, πάλιν τὸν λόγον δι᾽ ὑποδει γμάτων κατανοήσωμεν. "Ωσπερ γὰρ ἐπὶ δύο κανόνων, ὅταν ὁ μὲν ἐλάττων, ὁ δὲ ὑπερέχων ᾖ, τὰς βάσεις ἀμφοτέρων ἰσώσαντες, ἐν ταῖς κορυφαῖς τὸ πλεονά ζον ἐπιγινώσκομεν παραθέντες γὰρ τὸ τοῦ ἐλάτω τονος πέρας, ἀπ' ἐκείνου τὸ περισσὸν τοῦ ὑπερέχον- τος ἔγνωμεν· καὶ ὅσον ἐνδεῖ τῷ βραχυτέρη, διά τινος μέτρου τὸ λεἶπον πρὸς τὸ πέρας τοῦ μείζονος παρ S. GREGORII NYSSENI induiti spatium terminante. Ista enim infniti notio À et ratio est, quaquaversum natura sua diffusum esse, neque ullo limite ullo modo comprehendi. Igitur ut fixa et immota maneat Patris et Filii substantia, et quam de hac habemus, existimatio, non licet ulla ratione infinitum intervallum affir- mare, sed necesse erit, ut finito quodam spatio Filius a Patre sit segregatus. Hoc igitur est, quod assero, doctrinam hanc eo tendere, ut obtineat Deum universorum ab æterno non fuisse, sed defi- nito quodam temporis puncto ortum babuisse : quod appositis ad rem exemplis declarabo, ut no- bis per ea quæ nota sunt, perspicuum tiat id quod ignoratur. Quoniam dicimus quinta die post cœlum hominem esse conditum ex Moysis libro 18, facile etiam significamus aute hunc horum dieruɑ nuine- rum ne caelum quidem exstitisse: adeo id quod posterius est, definit quoque et circumscribit per intervallum, id quod antecessit, nempe substan- tiam et exsistentiam ejus, quod tanquam prius concipitur et consideratur. Quod si non satis clare rem hoc exemplo illustravimus, possumus eain- dem alio evidentius demonstrare: cum legem per Moysen datam, quadringentis et triginta annis po- steriorem esse affirmamus promissione illa divina quæ ad Abraham facta est, si, ducto a lege initio, tempus anteactum cogitatione quasi ascendendo percurrere velimus, et tandem ad finem annorum, quos numeravimus, perveniamus, dilucide depre- hendimus, quod ante boc tempus divina illa pro- missio nondum fuerit; multaque suppetunt hujus generis exempla, quibus sigillatim percensendis Convenienter igitur alicui modo in prædictis exemplis ostenso, oportet, ut discutiamus quoque propositam quæstionem ; est autem ista, ut qui- dem adversarii sibi persuadent, prius et posterius, seu antiquius et recentius, de Patris et Filii et Spi- ritus sancti substantia dici ; cum ergo Filii gene- ratione transcursa, ut hæreticus iste nugatur, accesserimus ad id intervallum, quod medium in- terponitur (prout vana hæreticorum persuasio ali- quid inter Patrem et Filium statuit), cumque ad extremum illud punetum processerimus, quo isti intercapedinem illam terminant, istic, in supremo quasi culmine, Dei totius universitatis vitam sub- xistentem reperimus, ex quo necessario conficitur, et credamus Deum, qui semper est, ante illud punctum non fuisse. Quod si adhuc ambigis, rursus id exemplis ex- planabo. Quemadıodum eniın quando duabus re- gulis acceptis, altera majore, altera minore, fines carumdem æquare volumus, in extremitate exces- sum cognoscimus; juxtaposita enim minoris ex- tremitate, excessum majoris deprehendimus, et quantum breviori desit, mensura aliqua, sive ul- na, sive aliud quidpiam sit, minus cum termino Gen. 1, 20. B supersedebo, tædii vitandi gratia. C D

ισώσαντες εύρομεν, εἴτε πήχυς, εἴτε ὁπόσον οὖν ἐστιν, ὅσον τοῦ ἐλάττονος τὸ μεῖζον ἀφέστηκεν·) οὕτως εἴ τίς ἐστι, κατὰ τὸν τῶν ὑπεναντίων λόγον, τῆς τοῦ Πατρὸς ζωῆς ὡς πρὸς τὴν ζωὴν τοῦ Υἱοῦ πλεονασμός, ἔν τινι ῥητῷ διαστήματι πάντως ἐστι· τοῦτο δὲ οὐκ εἰς τὸ ἐφεξῆς περισσεύειν ἀναγκαίως συνθήσονται. ᾿Αθάνατον γὰρ ὁμοίως ἑκάτερον εἶναι καὶ οἱ ἐχθροὶ τῆς ἀληθείας ὁμολογοῦσιν· ἀλλ᾽ εἰς τὸ ἄνω τὴν διαφοράν ταύτην ἐπινοοῦσιν, οὐκ ἰσοῦντες πρὸς τὸν Πατέρα τοῦ Υἱοῦ τὴν ζωὴν, ἀλλ᾽ ἐκτείνον- τες τὴν περὶ τοῦ Πατρὸς ἔννοιαν τῷ τῆς ζωῆς δια- στήματι. Ἐπεὶ οὖν διάστημα διπλοῖς πέρασι περι- γράφεται, πάντως ἀνάγκη πᾶσα, καὶ τοῦ ἐπινοηθέν τος παρ' αὐτῶν διαστήματος, τὰ δύο σημεῖα τὰ γνωρι στικὰ τῶν περάτων καταληφθῆναι. Ωσπερ οὖν τὸ ἐν μέρος, κατ' αὐτοὺς, ἀπὸ τῆς γεννήσεως τοῦ Μονο- Β γενοῦς τὴν ἀρχὴν ἔχει, οὕτω καὶ τὸ ἕτερον ἄκρον, ἑτέρῳ τινὶ πέρατι πάντως συναπολήξει, ᾧ συναπαρ τιζόμενον τὸ διάστημα ἑαυτὸ περιγράφει. Τί οὖν ἐστι τοῦτο τὸ πέρας, αὐτοὶ εἰπάτωσαν, εἴπερ τοῖς ἰδίοις λόγοις ἀκολουθεῖν οὐκ αἰσχύνονται. Ἀλλ᾿ οὐδεμίαν ἀμφιβολίαν ὁ λόγος ἔχει. Οτι οὐδὲ εὑρήσουσι τὸ ἕτερον μέρος, ἐπὶ τὸ ἕτερον μέρος τοῦ ἀναπλασθέντος παρ' αὐτῶν διαστήματος, εἰ μή τινα πάντως ἀρχὴν ὑπόθοιντο τοῦ ἀγεννήτου, ἀφ᾿ ἧς τὸ μέσον ὡς πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ γέννησιν τῷ λόγῳ δια λαμβάνουσι. Τοῦτο οὖν ἐστιν ὁ λέγομεν, ὅτι ὁ μετα- γενέστερον τὸν Υἱόν, ἔν τινι διαστηματική παρατάσει, τῆς τοῦ Πατρὸς ζωῆς λέγων, ώρισμένην δώσει καὶ τῷ Πατρὶ τὴν ἀρχὴν τῆς ὑπάρξεως, τῷ ἐπινοηθέντι κατά " τὸ μέσον διαστήματι συμπεριγραφομένην· καὶ οὕτως αὐτοῖς εὑρεθήσεται ἡ πολυθρύλλητος τοῦ Πατρὸς ἀγεν- νησία διὰ τῆς τοιαύτης κατασκευῆς ὑπ᾽ αὐτῶν τῶν προμάχων τῆς ἀγεννησίας ἐγκλεπτομένη, τὸν ἀγέν- νητον Θεὸν μὴ ἀεὶ εἶναι λέγειν, ἀλλ' ἀπό τινος ἀρχῆς τοῦ εἶναι τὴν ἀρχὴν ἐσχηκέναι κατασκευάζειν· ὁ γὰρ ἀρχὴν τοῦ εἶναι ἔχων ἄναρχος οὐκ ἔστιν. Εἰ δὲ παντὶ τρόπῳ τὸ ἄναρχον τοῦ Πατρὸς ὁμολογεῖσθαι προσήκει, μηδὲ τῆς τοῦ Υἱοῦ ζωῆς ὡρισμένον τι πολυπραγμονεί σθω σημεῖον, ἀφ' οὗ τοῦ εἶναι ἀρξάμενος, τῆς εἰς τὸ ἐπέκεινα τοῦ σημείου ζωῆς ἀποτέμνεται· ἀλλ' ἀρκεῖ κατὰ μόνον τὸν τῆς αἰτίας λόγον προεπινοεῖν τοῦ Υἱοῦ τὸν Πατέρα, καὶ μὴ κεχωρισμένην, καὶ ἰδιά- ζουσάν ποτε τοῦ Πατρὸς τὴν ζωὴν, πρὸ τῆς τοῦ Υἱοῦ γεννήσεως· ἵνα μὴ συνεισέλθῃ τῇ ὑπολήψει ταύτῃ διαστηματικόν τι νόημα πρὸ τῆς τοῦ Υἱοῦ ἀναδεί ξεως, τῇ ζωῇ τοῦ γεγεννηκότος παραμετρούμενον· ᾧ κατ' ἀνάγκην ἀκολουθήσει τὸ καὶ τοῦ Πατρός ἀρχήν τινα τῆς ζωῆς ὑπερθέσθαι, καθ᾽ ἦν τὸ ἀναπλα σθὲν πρὸ αὐτοῦ διάστημα προϊὸν ἐπὶ τὸ ἄνω στήσεται συμπεριγράφον αὐτῷ τῆς προεπινοηθείσης τοῦ Πα τρὸς ζωῆς τὴν ἀρχήν. ᾿Αλλὰ τὸ ἐξ αὐτοῦ ὁμολογοῦν- τας, καν τολμηρόν τι φαίνηται, καὶ τὸ σὺν αὐτῷ μὴ ἀρνεῖσθαι, ὑπὸ τῆς ἐν ταῖς ὑποθήκαις Γραφῆς πρὸς τὴν ἔννοιαν ταύτην οδηγουμένους. Απαύγασμα γὰρ ἀιδίου φωτὸς παρὰ τῆς Σοφίας ἀκούσαντες, συνεπι- θεωρούμεν τῇ ἀἰδιότητι τοῦ πρωτοτύπου φωτὸς τὸ ἀπαύγασμα, καὶ τὸ αἴτιον τοῦ ἀπαυγάσματος ἐν CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A majoris comparantes, indagamus, quantum absit nam iste sit terminus, ipsimet exponant, siquidem major a minore : ita si, ut adversarii volunt, ali quis excessus est vitæ et exsistentiæ Patris re- spectu vitæ et exsistentiæ Filii, omnino oportet, ut sit in quodam certo durationis intervallo; at necessa- rio fateri debent hoc non esse secundum aliquem futuræ durationis excessum. Utrumque enim si- militer esse immortalem non inficiantur ipsi etiam veritatis hostes, sed diversitatem hanc secundum præteritam durationem concipiunt, dum Filii vi- tam et exsistentiam cum Patris vita non æquant, extensa prorogataque per intervallum vitæ cogita- tione et existimatione de Patre. Cum igitur omne intervallum duplici termino circumscribatur, opor- tet ut et intervallo ab his excogitato, duo hæc signa, tanquam extremitatum indicia, assignentur. Quemadmodum igitur ex illorum sententia, altera quidem pars initium ducit ab ortu unigeniti Filii, sic et alteram extremitatem altero quodam termino finiri necesse est, ex quo intervallum illud verum aptumque seipsum definit et circumscribit. Ergo quis- propriam suam doctrinam profiteri non erubescunt. Sed res omni ambiguitate caret. Non enim inve- nient alteram partem connexam cum altera in con- ficto ab ipsis intervallo, nisi admittant et statuant aliquod initium ejus, qui omnino est ingenitus omnisque ortus expers, ex quo medium ad Filii usque generationem cogitatione producant et pro. trahant. Hoc igitur est quod affirmamus, eum qui Filium posteriorem asserit, secundum intervalli C quamdam extensionem, Patris vila et exsistentia, similiter quoque certis spatiis et finibus exsisten- tiam Patris coarctare, utpote circumscriptam per medium extenso intervallo: et sic videmus celebrem illam passimque jactatam Patris innascibilitatem, per hanc technam et machinationem ab ipsis in- nascibilitatis propugnatoribus everti, dum asserunt Deum non esse ingenitum, sed a certo quodam initio principium duxisse; nam quod initium suæ exsistentia habet, non caret principio. Quod si omnimodo confitendum est Patrem principio ca- rere, oportet ut neque Filii vitæ definitum et cer- tum terminum statuas, a quo vivendi principium duxerit, vitaque eo, quod supra hunc terminum est, spatio penitus caruerit; sed suffit secundum solam principii rationem præintelligere Patrem Filio, neque Patris vita separatim, et quasi propria illius, ante Filii generationem spectanda est, ne animo subeat intervalli alicujus cogitatio, quod ante Filii generationem cum ipso Patre generante simul exstiterit; ex quo necessario concluditur, etiam vitæ et exsistentiæ Patris principium esse admittendum, a quo confctum ab isto intervallum procedens ibidem ex supera parte fnietur; secum- que pariter definiet et circumscribet principium præintellecta et præexsistentis vitæ Patris. Verum- enimvero eum, quem ex Patre procedere conf- temur, etiamsi facinus audax videatur, non nege- mus simul cum ipso esse, in hanc sententiam ab D PATROL. GR. XLY.

ισώσαντες εύρομεν, εἴτε πήχυς, εἴτε ὁπόσον οὖν ἐστιν, ὅσον τοῦ ἐλάττονος τὸ μεῖζον ἀφέστηκεν·) οὕτως εἴ τίς ἐστι, κατὰ τὸν τῶν ὑπεναντίων λόγον, τῆς τοῦ Πατρὸς ζωῆς ὡς πρὸς τὴν ζωὴν τοῦ Υἱοῦ πλεονασμός, ἔν τινι ῥητῷ διαστήματι πάντως ἐστι· τοῦτο δὲ οὐκ εἰς τὸ ἐφεξῆς περισσεύειν ἀναγκαίως συνθήσονται. ᾿Αθάνατον γὰρ ὁμοίως ἑκάτερον εἶναι καὶ οἱ ἐχθροὶ τῆς ἀληθείας ὁμολογοῦσιν· ἀλλ᾽ εἰς τὸ ἄνω τὴν διαφοράν ταύτην ἐπινοοῦσιν, οὐκ ἰσοῦντες πρὸς τὸν Πατέρα τοῦ Υἱοῦ τὴν ζωὴν, ἀλλ᾽ ἐκτείνον- τες τὴν περὶ τοῦ Πατρὸς ἔννοιαν τῷ τῆς ζωῆς δια- στήματι. Ἐπεὶ οὖν διάστημα διπλοῖς πέρασι περι- γράφεται, πάντως ἀνάγκη πᾶσα, καὶ τοῦ ἐπινοηθέν τος παρ' αὐτῶν διαστήματος, τὰ δύο σημεῖα τὰ γνωρι στικὰ τῶν περάτων καταληφθῆναι. Ωσπερ οὖν τὸ ἐν μέρος, κατ' αὐτοὺς, ἀπὸ τῆς γεννήσεως τοῦ Μονο- Β γενοῦς τὴν ἀρχὴν ἔχει, οὕτω καὶ τὸ ἕτερον ἄκρον, ἑτέρῳ τινὶ πέρατι πάντως συναπολήξει, ᾧ συναπαρ τιζόμενον τὸ διάστημα ἑαυτὸ περιγράφει. Τί οὖν ἐστι τοῦτο τὸ πέρας, αὐτοὶ εἰπάτωσαν, εἴπερ τοῖς ἰδίοις λόγοις ἀκολουθεῖν οὐκ αἰσχύνονται. Ἀλλ᾿ οὐδεμίαν ἀμφιβολίαν ὁ λόγος ἔχει. Οτι οὐδὲ εὑρήσουσι τὸ ἕτερον μέρος, ἐπὶ τὸ ἕτερον μέρος τοῦ ἀναπλασθέντος παρ' αὐτῶν διαστήματος, εἰ μή τινα πάντως ἀρχὴν ὑπόθοιντο τοῦ ἀγεννήτου, ἀφ᾿ ἧς τὸ μέσον ὡς πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ γέννησιν τῷ λόγῳ δια λαμβάνουσι. Τοῦτο οὖν ἐστιν ὁ λέγομεν, ὅτι ὁ μετα- γενέστερον τὸν Υἱόν, ἔν τινι διαστηματική παρατάσει, τῆς τοῦ Πατρὸς ζωῆς λέγων, ώρισμένην δώσει καὶ τῷ Πατρὶ τὴν ἀρχὴν τῆς ὑπάρξεως, τῷ ἐπινοηθέντι κατά " τὸ μέσον διαστήματι συμπεριγραφομένην· καὶ οὕτως αὐτοῖς εὑρεθήσεται ἡ πολυθρύλλητος τοῦ Πατρὸς ἀγεν- νησία διὰ τῆς τοιαύτης κατασκευῆς ὑπ᾽ αὐτῶν τῶν προμάχων τῆς ἀγεννησίας ἐγκλεπτομένη, τὸν ἀγέν- νητον Θεὸν μὴ ἀεὶ εἶναι λέγειν, ἀλλ' ἀπό τινος ἀρχῆς τοῦ εἶναι τὴν ἀρχὴν ἐσχηκέναι κατασκευάζειν· ὁ γὰρ ἀρχὴν τοῦ εἶναι ἔχων ἄναρχος οὐκ ἔστιν. Εἰ δὲ παντὶ τρόπῳ τὸ ἄναρχον τοῦ Πατρὸς ὁμολογεῖσθαι προσήκει, μηδὲ τῆς τοῦ Υἱοῦ ζωῆς ὡρισμένον τι πολυπραγμονεί σθω σημεῖον, ἀφ' οὗ τοῦ εἶναι ἀρξάμενος, τῆς εἰς τὸ ἐπέκεινα τοῦ σημείου ζωῆς ἀποτέμνεται· ἀλλ' ἀρκεῖ κατὰ μόνον τὸν τῆς αἰτίας λόγον προεπινοεῖν τοῦ Υἱοῦ τὸν Πατέρα, καὶ μὴ κεχωρισμένην, καὶ ἰδιά- ζουσάν ποτε τοῦ Πατρὸς τὴν ζωὴν, πρὸ τῆς τοῦ Υἱοῦ γεννήσεως· ἵνα μὴ συνεισέλθῃ τῇ ὑπολήψει ταύτῃ διαστηματικόν τι νόημα πρὸ τῆς τοῦ Υἱοῦ ἀναδεί ξεως, τῇ ζωῇ τοῦ γεγεννηκότος παραμετρούμενον· ᾧ κατ' ἀνάγκην ἀκολουθήσει τὸ καὶ τοῦ Πατρός ἀρχήν τινα τῆς ζωῆς ὑπερθέσθαι, καθ᾽ ἦν τὸ ἀναπλα σθὲν πρὸ αὐτοῦ διάστημα προϊὸν ἐπὶ τὸ ἄνω στήσεται συμπεριγράφον αὐτῷ τῆς προεπινοηθείσης τοῦ Πα τρὸς ζωῆς τὴν ἀρχήν. ᾿Αλλὰ τὸ ἐξ αὐτοῦ ὁμολογοῦν- τας, καν τολμηρόν τι φαίνηται, καὶ τὸ σὺν αὐτῷ μὴ ἀρνεῖσθαι, ὑπὸ τῆς ἐν ταῖς ὑποθήκαις Γραφῆς πρὸς τὴν ἔννοιαν ταύτην οδηγουμένους. Απαύγασμα γὰρ ἀιδίου φωτὸς παρὰ τῆς Σοφίας ἀκούσαντες, συνεπι- θεωρούμεν τῇ ἀἰδιότητι τοῦ πρωτοτύπου φωτὸς τὸ ἀπαύγασμα, καὶ τὸ αἴτιον τοῦ ἀπαυγάσματος ἐν CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A majoris comparantes, indagamus, quantum absit nam iste sit terminus, ipsimet exponant, siquidem major a minore : ita si, ut adversarii volunt, ali quis excessus est vitæ et exsistentiæ Patris re- spectu vitæ et exsistentiæ Filii, omnino oportet, ut sit in quodam certo durationis intervallo; at necessa- rio fateri debent hoc non esse secundum aliquem futuræ durationis excessum. Utrumque enim si- militer esse immortalem non inficiantur ipsi etiam veritatis hostes, sed diversitatem hanc secundum præteritam durationem concipiunt, dum Filii vi- tam et exsistentiam cum Patris vita non æquant, extensa prorogataque per intervallum vitæ cogita- tione et existimatione de Patre. Cum igitur omne intervallum duplici termino circumscribatur, opor- tet ut et intervallo ab his excogitato, duo hæc signa, tanquam extremitatum indicia, assignentur. Quemadmodum igitur ex illorum sententia, altera quidem pars initium ducit ab ortu unigeniti Filii, sic et alteram extremitatem altero quodam termino finiri necesse est, ex quo intervallum illud verum aptumque seipsum definit et circumscribit. Ergo quis- propriam suam doctrinam profiteri non erubescunt. Sed res omni ambiguitate caret. Non enim inve- nient alteram partem connexam cum altera in con- ficto ab ipsis intervallo, nisi admittant et statuant aliquod initium ejus, qui omnino est ingenitus omnisque ortus expers, ex quo medium ad Filii usque generationem cogitatione producant et pro. trahant. Hoc igitur est quod affirmamus, eum qui Filium posteriorem asserit, secundum intervalli C quamdam extensionem, Patris vila et exsistentia, similiter quoque certis spatiis et finibus exsisten- tiam Patris coarctare, utpote circumscriptam per medium extenso intervallo: et sic videmus celebrem illam passimque jactatam Patris innascibilitatem, per hanc technam et machinationem ab ipsis in- nascibilitatis propugnatoribus everti, dum asserunt Deum non esse ingenitum, sed a certo quodam initio principium duxisse; nam quod initium suæ exsistentia habet, non caret principio. Quod si omnimodo confitendum est Patrem principio ca- rere, oportet ut neque Filii vitæ definitum et cer- tum terminum statuas, a quo vivendi principium duxerit, vitaque eo, quod supra hunc terminum est, spatio penitus caruerit; sed suffit secundum solam principii rationem præintelligere Patrem Filio, neque Patris vita separatim, et quasi propria illius, ante Filii generationem spectanda est, ne animo subeat intervalli alicujus cogitatio, quod ante Filii generationem cum ipso Patre generante simul exstiterit; ex quo necessario concluditur, etiam vitæ et exsistentiæ Patris principium esse admittendum, a quo confctum ab isto intervallum procedens ibidem ex supera parte fnietur; secum- que pariter definiet et circumscribet principium præintellecta et præexsistentis vitæ Patris. Verum- enimvero eum, quem ex Patre procedere conf- temur, etiamsi facinus audax videatur, non nege- mus simul cum ipso esse, in hanc sententiam ab D PATROL. GR. XLY.

ισώσαντες εύρομεν, εἴτε πήχυς, εἴτε ὁπόσον οὖν ἐστιν, ὅσον τοῦ ἐλάττονος τὸ μεῖζον ἀφέστηκεν·) οὕτως εἴ τίς ἐστι, κατὰ τὸν τῶν ὑπεναντίων λόγον, τῆς τοῦ Πατρὸς ζωῆς ὡς πρὸς τὴν ζωὴν τοῦ Υἱοῦ πλεονασμός, ἔν τινι ῥητῷ διαστήματι πάντως ἐστι· τοῦτο δὲ οὐκ εἰς τὸ ἐφεξῆς περισσεύειν ἀναγκαίως συνθήσονται. ᾿Αθάνατον γὰρ ὁμοίως ἑκάτερον εἶναι καὶ οἱ ἐχθροὶ τῆς ἀληθείας ὁμολογοῦσιν· ἀλλ᾽ εἰς τὸ ἄνω τὴν διαφοράν ταύτην ἐπινοοῦσιν, οὐκ ἰσοῦντες πρὸς τὸν Πατέρα τοῦ Υἱοῦ τὴν ζωὴν, ἀλλ᾽ ἐκτείνον- τες τὴν περὶ τοῦ Πατρὸς ἔννοιαν τῷ τῆς ζωῆς δια- στήματι. Ἐπεὶ οὖν διάστημα διπλοῖς πέρασι περι- γράφεται, πάντως ἀνάγκη πᾶσα, καὶ τοῦ ἐπινοηθέν τος παρ' αὐτῶν διαστήματος, τὰ δύο σημεῖα τὰ γνωρι στικὰ τῶν περάτων καταληφθῆναι. Ωσπερ οὖν τὸ ἐν μέρος, κατ' αὐτοὺς, ἀπὸ τῆς γεννήσεως τοῦ Μονο- Β γενοῦς τὴν ἀρχὴν ἔχει, οὕτω καὶ τὸ ἕτερον ἄκρον, ἑτέρῳ τινὶ πέρατι πάντως συναπολήξει, ᾧ συναπαρ τιζόμενον τὸ διάστημα ἑαυτὸ περιγράφει. Τί οὖν ἐστι τοῦτο τὸ πέρας, αὐτοὶ εἰπάτωσαν, εἴπερ τοῖς ἰδίοις λόγοις ἀκολουθεῖν οὐκ αἰσχύνονται. Ἀλλ᾿ οὐδεμίαν ἀμφιβολίαν ὁ λόγος ἔχει. Οτι οὐδὲ εὑρήσουσι τὸ ἕτερον μέρος, ἐπὶ τὸ ἕτερον μέρος τοῦ ἀναπλασθέντος παρ' αὐτῶν διαστήματος, εἰ μή τινα πάντως ἀρχὴν ὑπόθοιντο τοῦ ἀγεννήτου, ἀφ᾿ ἧς τὸ μέσον ὡς πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ γέννησιν τῷ λόγῳ δια λαμβάνουσι. Τοῦτο οὖν ἐστιν ὁ λέγομεν, ὅτι ὁ μετα- γενέστερον τὸν Υἱόν, ἔν τινι διαστηματική παρατάσει, τῆς τοῦ Πατρὸς ζωῆς λέγων, ώρισμένην δώσει καὶ τῷ Πατρὶ τὴν ἀρχὴν τῆς ὑπάρξεως, τῷ ἐπινοηθέντι κατά " τὸ μέσον διαστήματι συμπεριγραφομένην· καὶ οὕτως αὐτοῖς εὑρεθήσεται ἡ πολυθρύλλητος τοῦ Πατρὸς ἀγεν- νησία διὰ τῆς τοιαύτης κατασκευῆς ὑπ᾽ αὐτῶν τῶν προμάχων τῆς ἀγεννησίας ἐγκλεπτομένη, τὸν ἀγέν- νητον Θεὸν μὴ ἀεὶ εἶναι λέγειν, ἀλλ' ἀπό τινος ἀρχῆς τοῦ εἶναι τὴν ἀρχὴν ἐσχηκέναι κατασκευάζειν· ὁ γὰρ ἀρχὴν τοῦ εἶναι ἔχων ἄναρχος οὐκ ἔστιν. Εἰ δὲ παντὶ τρόπῳ τὸ ἄναρχον τοῦ Πατρὸς ὁμολογεῖσθαι προσήκει, μηδὲ τῆς τοῦ Υἱοῦ ζωῆς ὡρισμένον τι πολυπραγμονεί σθω σημεῖον, ἀφ' οὗ τοῦ εἶναι ἀρξάμενος, τῆς εἰς τὸ ἐπέκεινα τοῦ σημείου ζωῆς ἀποτέμνεται· ἀλλ' ἀρκεῖ κατὰ μόνον τὸν τῆς αἰτίας λόγον προεπινοεῖν τοῦ Υἱοῦ τὸν Πατέρα, καὶ μὴ κεχωρισμένην, καὶ ἰδιά- ζουσάν ποτε τοῦ Πατρὸς τὴν ζωὴν, πρὸ τῆς τοῦ Υἱοῦ γεννήσεως· ἵνα μὴ συνεισέλθῃ τῇ ὑπολήψει ταύτῃ διαστηματικόν τι νόημα πρὸ τῆς τοῦ Υἱοῦ ἀναδεί ξεως, τῇ ζωῇ τοῦ γεγεννηκότος παραμετρούμενον· ᾧ κατ' ἀνάγκην ἀκολουθήσει τὸ καὶ τοῦ Πατρός ἀρχήν τινα τῆς ζωῆς ὑπερθέσθαι, καθ᾽ ἦν τὸ ἀναπλα σθὲν πρὸ αὐτοῦ διάστημα προϊὸν ἐπὶ τὸ ἄνω στήσεται συμπεριγράφον αὐτῷ τῆς προεπινοηθείσης τοῦ Πα τρὸς ζωῆς τὴν ἀρχήν. ᾿Αλλὰ τὸ ἐξ αὐτοῦ ὁμολογοῦν- τας, καν τολμηρόν τι φαίνηται, καὶ τὸ σὺν αὐτῷ μὴ ἀρνεῖσθαι, ὑπὸ τῆς ἐν ταῖς ὑποθήκαις Γραφῆς πρὸς τὴν ἔννοιαν ταύτην οδηγουμένους. Απαύγασμα γὰρ ἀιδίου φωτὸς παρὰ τῆς Σοφίας ἀκούσαντες, συνεπι- θεωρούμεν τῇ ἀἰδιότητι τοῦ πρωτοτύπου φωτὸς τὸ ἀπαύγασμα, καὶ τὸ αἴτιον τοῦ ἀπαυγάσματος ἐν CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A majoris comparantes, indagamus, quantum absit nam iste sit terminus, ipsimet exponant, siquidem major a minore : ita si, ut adversarii volunt, ali quis excessus est vitæ et exsistentiæ Patris re- spectu vitæ et exsistentiæ Filii, omnino oportet, ut sit in quodam certo durationis intervallo; at necessa- rio fateri debent hoc non esse secundum aliquem futuræ durationis excessum. Utrumque enim si- militer esse immortalem non inficiantur ipsi etiam veritatis hostes, sed diversitatem hanc secundum præteritam durationem concipiunt, dum Filii vi- tam et exsistentiam cum Patris vita non æquant, extensa prorogataque per intervallum vitæ cogita- tione et existimatione de Patre. Cum igitur omne intervallum duplici termino circumscribatur, opor- tet ut et intervallo ab his excogitato, duo hæc signa, tanquam extremitatum indicia, assignentur. Quemadmodum igitur ex illorum sententia, altera quidem pars initium ducit ab ortu unigeniti Filii, sic et alteram extremitatem altero quodam termino finiri necesse est, ex quo intervallum illud verum aptumque seipsum definit et circumscribit. Ergo quis- propriam suam doctrinam profiteri non erubescunt. Sed res omni ambiguitate caret. Non enim inve- nient alteram partem connexam cum altera in con- ficto ab ipsis intervallo, nisi admittant et statuant aliquod initium ejus, qui omnino est ingenitus omnisque ortus expers, ex quo medium ad Filii usque generationem cogitatione producant et pro. trahant. Hoc igitur est quod affirmamus, eum qui Filium posteriorem asserit, secundum intervalli C quamdam extensionem, Patris vila et exsistentia, similiter quoque certis spatiis et finibus exsisten- tiam Patris coarctare, utpote circumscriptam per medium extenso intervallo: et sic videmus celebrem illam passimque jactatam Patris innascibilitatem, per hanc technam et machinationem ab ipsis in- nascibilitatis propugnatoribus everti, dum asserunt Deum non esse ingenitum, sed a certo quodam initio principium duxisse; nam quod initium suæ exsistentia habet, non caret principio. Quod si omnimodo confitendum est Patrem principio ca- rere, oportet ut neque Filii vitæ definitum et cer- tum terminum statuas, a quo vivendi principium duxerit, vitaque eo, quod supra hunc terminum est, spatio penitus caruerit; sed suffit secundum solam principii rationem præintelligere Patrem Filio, neque Patris vita separatim, et quasi propria illius, ante Filii generationem spectanda est, ne animo subeat intervalli alicujus cogitatio, quod ante Filii generationem cum ipso Patre generante simul exstiterit; ex quo necessario concluditur, etiam vitæ et exsistentiæ Patris principium esse admittendum, a quo confctum ab isto intervallum procedens ibidem ex supera parte fnietur; secum- que pariter definiet et circumscribet principium præintellecta et præexsistentis vitæ Patris. Verum- enimvero eum, quem ex Patre procedere conf- temur, etiamsi facinus audax videatur, non nege- mus simul cum ipso esse, in hanc sententiam ab D PATROL. GR. XLY.

τως ἡμῖν ὁ τῆς εὐσεβείας διασωθήσεται λόγος· ούτε τῷ Υἱῷ τῆς ζωῆς ἐπὶ τὸ ἄνω λειπούσης, ούτε τῆς ἀϊδιότητος τοῦ Πατρὸς ἐν τῷ ὁριστὴν ὑποτίθεσθαι τοῦ Υἱοῦ τὴν ἀρχὴν κολοβουμένης. νοοῦντες, καὶ τὸ πρεσβύτερον οὐ δεχόμενοι· καὶ οὗ Ἀλλ᾽ ἴσως ἐρεῖ τις τῶν ἐνισταμένων τῷ λόγῳ, ὅτι καὶ ἡ κτίσις ὁμολογουμένην ἀρχὴν ἔχει, καὶ οὔτε συνεπινοεῖται τῇ ἀϊδιότητα τοῦ Δημιουργοῦ τὰ γενό μενα, οὔτε ίστησι διὰ τῆς ἰδίας ἀρχῆς τὸ ἀόριστον τῆς θείας ζωῆς, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ Πατρὸς ἐξεταζόμενος ὁ λόγος τὴν ἀτοπίαν ὑπέδειξεν. ὡς ἀκόμ λουθον εἶναι διὰ τούτου ἢ τὴν κτίσιν συναΐδιον τῷ Θεῷ, ἢ καὶ τὸν Υἱὸν μεταγενέστερον ἀφόβως λέγειν· ἡ γὰρ τοῦ διαστήματος λόγος ομοίως υποδείξει τὸ ἄτοπον, καὶ ἀπὸ τῆς κτίσεως ἐπὶ τὸν πεποιηκότα διαμετρούμενος η Ὁ δὲ τὸ τοιοῦτον ἀνθυποφέρων, οὐκ ἀκριβῶς τάχα τῇ διανοίᾳ τοῦ δόγματος ἐφιστὰς, διὰ τῶν ἀλ- λοτρίων καὶ παντάπασιν ἀκοινωνήτων του προ κειμένου τὴν πρὸς τὰ εἰρημένα ποιεῖται μάχην. Εἰ μὲν γάρ τι τῶν ὑπὲρ τὴν κτίσιν δεικνύειν εἶχεν, ἔν τινι διαστηματικῷ σημείῳ τὴν ἀρχὴν ἔχον τῆς ὑποστάσεως, καὶ τοῦτο παρὰ πάντων ὡμολογεῖτο δυνατὸν εἶναι, καὶ τὴν τοῦ διαστήματος ἔννοιαν καὶ πρὸ τῆς κτίσεως ἐννοεῖν, εἶχεν ἂν ἴσως καιρὸν τὴν ἐπὶ τοῦ Μονογενοῦς ἀποδειχθεῖσαν διὰ τῶν εἰρημένων ἀϊδιότητα τοῖς τοιούτοις ἐπιχειρήμασιν ἀναλύειν πει- ρᾶσθαι. Ἐπεὶ δὲ πάσαις ταῖς τῶν εὐσεβούντων ψήφ φοις ὁμολογεῖται, ὅτι πάντων τῶν ὄντων τὸ μὲν διὰ τῆς κτίσεως ἐστι, τὸ δὲ πρὸ τῆς κτίσεως, καὶ ὅτι ἡ μὲν θεία φύσις ἄκτιστος εἶναι πεπίστευται, ἐν ᾗ τὸ μὲν αἴτιον, τὸ δὲ ἐξ αἰτίου τὴν ὑπόστασιν ἀδιαστάτως ἔχειν ὁ τῆς εὐσεβείας διδάσκει λόγος, τῆς δὲ κτίσεως ἐν παραστάσει τινὶ διαστηματική θεωρουμένης πάσα χρονική τάξις καὶ ἀκολουθία τῶν γεγονότων διὰ τῶν αιώνων καταλαμβάνεται· ἡ δὲ προαιώνιος φύσις ἐκ- πέφευγε τὰς κατὰ τὸ πρεσβύτερόν τε καὶ νεώτερον διαφοράς, τῷ μὴ συνθεωρεῖσθαι τῇ θείᾳ καὶ μακα- ρία ζωῇ, ὅσα περὶ τὴν κτίσιν ἰδίως ὁ λόγος βλέπει. Ἡ μὲν γὰρ κτίσις πᾶσα, καθὼς εἴρηται, κατά τινα τάξεως ἀκολουθίαν γεγενημένη, τῷ τῶν αἰώνων δια στήματι παραμετρείται· καὶ εἴ τις ἀνίοι τῷ λόγῳ, διὰ τῆς τῶν κτισθέντων ἀκολουθίας, ἐπὶ τὴν τῶν γεγονό των ἀρχὴν, τῇ τῶν αἰώνων καταβολῇ περιορίσει τὴν ζήτησιν. Ἡ δὲ ὑπὲρ τὴν κτίσιν οὐσία, ἅτε παντὸς διαστηματικοῦ νοήματος κεχωρισμένη, πᾶσαν χρονια κὴν ἀκολουθίαν ἐκπέφευγεν, ἀπ᾿ οὐδεμιᾶς τοιαύτης ἀρχῆς εἰς οὐδὲν πέρας δι᾽ οὐδενὸς τρόπου κατά τινα τάξιν εὑρισκομένου προϊοῦσα, ἡ καταλήγουσα. Τῷ γὰρ διαβάντι τοὺς αἰῶνας καὶ πάντα τὰ ἐν αὐτοῖς γεγονότα, καθάπερ τι πέλαγος ἀχανές, ἡ τῆς θείας φύσεως θεωρία τοῖς λογισμοῖς προφανεῖσα, οὐδὲν ipsis sacra Scriptura oraculis ducti. Cura enim ab A apsa Sapientia audimus, eum esse splendorem alerni luminis ", statim mente concipimus ipsum splendorem,tanquam æque æternum ac lumen illud princeps, ex quo splendoremicuit ; dumque causam et principium splendoris intelligimus, simul etiam rationem antiquioris seu prioris repudiamus: quo fit, ut quod pie nobis traditum est, inviolatum custodiatur, dum neque vita Filii priori aliquo inter- vallo deficit, neque etiam æternitas Patris mutilatur, Filii vita et exsistentia certæ alicujus dura- tionis limitibus inclusa. B Sed forte dixerit quispiam ex adversariorum numero, ipsam quoque creaturam omnium confes- sione certum principium habere, neque tamen res creatas ul coæternas Opifici suo concipi posse, ne- que etiam eas suo initio infinitatem divinæ naturæ terminare, quod nos cum de Patre et Filio dispu- labanius, tanquam absurdum, consequi dicebamus. Itaque necessario concludendum esse ob hoc, vel creaturam esse coæternam Deo, vel certe sinę scrupulo concedi posse, Filium esse Patre suo posteriorem; nam ratio intervalli æqualiter absurditatem secum affert, quando a creatura ad Creatorem ipsum ducitur. At qui hoc objicit, is ſorte non satis accurate et diligenter dogmate ipso introspecto, ex alienis et omnino nihil ad propositum nostrum facienti- bus, contra ea quæ disseruimus, argumenta pro- mit. Nam si demonstrare posset, aliquid eorum, quæ supra creaturam sunt, subsistentiæ suæ in puncto alicujus intervalli originem ducere, sicque præterea pro certo, communi omnium approba- tione constaret, fieri posse, ut etiam ante creaturæ effectionem intervalli alicujus ratio conciperetur : tum fortassis non omnino præter rem foret hujus- modi argumentis demonstratam de Filio æternita- tem eludere et oppugnare velle. At cum omnium recte sentientium suffragiis et consensione liqueat, entium aliud quidem esse creatum, aliud inerea- tum : cumque veritatis et pietatis disciplina docea - mur, divinam naturam increatam esse, in qua aliud quidem sit principium, aliud ex principio in- separabiliter substantiam suam accipiat, et creaturą in intervallo quodam repræsentata contineatur: omnis omnino temporalis ordo et series rerum crea- tarum a tempore comprehenditur; illa vero ante- sæcularis, seu ante tempus exsistens natura, caret omni ea diversitate, qua alia antiquiora, alia recen- tiora esse solent, eo quod in divina illa et beata vita minimę quærenda et consideranda sint, quæ ra- tio nostra in creatura inesse conspicit. Nam omnis creatura,sicut dictum est, secundum ordinem et seriem quandam producta mensuratur duratione temporis, et si quis ratione ascendat per rerum creatarum ordi- nem ad earumdem principium, indagationem suam temporis exortu et conditione circumscribet. At vero substantia, quæ supra creaturam erecta est, tanquam ab omni intercapedine temporali libera, omnem temporis seriem transcendit ; a nullo hujuscemodi principio, ullo modo secundum ordinem procedens, * Hebr. 1, 3. C D I 8. GREGORII NISSENI

τως ἡμῖν ὁ τῆς εὐσεβείας διασωθήσεται λόγος· ούτε τῷ Υἱῷ τῆς ζωῆς ἐπὶ τὸ ἄνω λειπούσης, ούτε τῆς ἀϊδιότητος τοῦ Πατρὸς ἐν τῷ ὁριστὴν ὑποτίθεσθαι τοῦ Υἱοῦ τὴν ἀρχὴν κολοβουμένης. νοοῦντες, καὶ τὸ πρεσβύτερον οὐ δεχόμενοι· καὶ οὗ Ἀλλ᾽ ἴσως ἐρεῖ τις τῶν ἐνισταμένων τῷ λόγῳ, ὅτι καὶ ἡ κτίσις ὁμολογουμένην ἀρχὴν ἔχει, καὶ οὔτε συνεπινοεῖται τῇ ἀϊδιότητα τοῦ Δημιουργοῦ τὰ γενό μενα, οὔτε ίστησι διὰ τῆς ἰδίας ἀρχῆς τὸ ἀόριστον τῆς θείας ζωῆς, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ Πατρὸς ἐξεταζόμενος ὁ λόγος τὴν ἀτοπίαν ὑπέδειξεν. ὡς ἀκόμ λουθον εἶναι διὰ τούτου ἢ τὴν κτίσιν συναΐδιον τῷ Θεῷ, ἢ καὶ τὸν Υἱὸν μεταγενέστερον ἀφόβως λέγειν· ἡ γὰρ τοῦ διαστήματος λόγος ομοίως υποδείξει τὸ ἄτοπον, καὶ ἀπὸ τῆς κτίσεως ἐπὶ τὸν πεποιηκότα διαμετρούμενος η Ὁ δὲ τὸ τοιοῦτον ἀνθυποφέρων, οὐκ ἀκριβῶς τάχα τῇ διανοίᾳ τοῦ δόγματος ἐφιστὰς, διὰ τῶν ἀλ- λοτρίων καὶ παντάπασιν ἀκοινωνήτων του προ κειμένου τὴν πρὸς τὰ εἰρημένα ποιεῖται μάχην. Εἰ μὲν γάρ τι τῶν ὑπὲρ τὴν κτίσιν δεικνύειν εἶχεν, ἔν τινι διαστηματικῷ σημείῳ τὴν ἀρχὴν ἔχον τῆς ὑποστάσεως, καὶ τοῦτο παρὰ πάντων ὡμολογεῖτο δυνατὸν εἶναι, καὶ τὴν τοῦ διαστήματος ἔννοιαν καὶ πρὸ τῆς κτίσεως ἐννοεῖν, εἶχεν ἂν ἴσως καιρὸν τὴν ἐπὶ τοῦ Μονογενοῦς ἀποδειχθεῖσαν διὰ τῶν εἰρημένων ἀϊδιότητα τοῖς τοιούτοις ἐπιχειρήμασιν ἀναλύειν πει- ρᾶσθαι. Ἐπεὶ δὲ πάσαις ταῖς τῶν εὐσεβούντων ψήφ φοις ὁμολογεῖται, ὅτι πάντων τῶν ὄντων τὸ μὲν διὰ τῆς κτίσεως ἐστι, τὸ δὲ πρὸ τῆς κτίσεως, καὶ ὅτι ἡ μὲν θεία φύσις ἄκτιστος εἶναι πεπίστευται, ἐν ᾗ τὸ μὲν αἴτιον, τὸ δὲ ἐξ αἰτίου τὴν ὑπόστασιν ἀδιαστάτως ἔχειν ὁ τῆς εὐσεβείας διδάσκει λόγος, τῆς δὲ κτίσεως ἐν παραστάσει τινὶ διαστηματική θεωρουμένης πάσα χρονική τάξις καὶ ἀκολουθία τῶν γεγονότων διὰ τῶν αιώνων καταλαμβάνεται· ἡ δὲ προαιώνιος φύσις ἐκ- πέφευγε τὰς κατὰ τὸ πρεσβύτερόν τε καὶ νεώτερον διαφοράς, τῷ μὴ συνθεωρεῖσθαι τῇ θείᾳ καὶ μακα- ρία ζωῇ, ὅσα περὶ τὴν κτίσιν ἰδίως ὁ λόγος βλέπει. Ἡ μὲν γὰρ κτίσις πᾶσα, καθὼς εἴρηται, κατά τινα τάξεως ἀκολουθίαν γεγενημένη, τῷ τῶν αἰώνων δια στήματι παραμετρείται· καὶ εἴ τις ἀνίοι τῷ λόγῳ, διὰ τῆς τῶν κτισθέντων ἀκολουθίας, ἐπὶ τὴν τῶν γεγονό των ἀρχὴν, τῇ τῶν αἰώνων καταβολῇ περιορίσει τὴν ζήτησιν. Ἡ δὲ ὑπὲρ τὴν κτίσιν οὐσία, ἅτε παντὸς διαστηματικοῦ νοήματος κεχωρισμένη, πᾶσαν χρονια κὴν ἀκολουθίαν ἐκπέφευγεν, ἀπ᾿ οὐδεμιᾶς τοιαύτης ἀρχῆς εἰς οὐδὲν πέρας δι᾽ οὐδενὸς τρόπου κατά τινα τάξιν εὑρισκομένου προϊοῦσα, ἡ καταλήγουσα. Τῷ γὰρ διαβάντι τοὺς αἰῶνας καὶ πάντα τὰ ἐν αὐτοῖς γεγονότα, καθάπερ τι πέλαγος ἀχανές, ἡ τῆς θείας φύσεως θεωρία τοῖς λογισμοῖς προφανεῖσα, οὐδὲν ipsis sacra Scriptura oraculis ducti. Cura enim ab A apsa Sapientia audimus, eum esse splendorem alerni luminis ", statim mente concipimus ipsum splendorem,tanquam æque æternum ac lumen illud princeps, ex quo splendoremicuit ; dumque causam et principium splendoris intelligimus, simul etiam rationem antiquioris seu prioris repudiamus: quo fit, ut quod pie nobis traditum est, inviolatum custodiatur, dum neque vita Filii priori aliquo inter- vallo deficit, neque etiam æternitas Patris mutilatur, Filii vita et exsistentia certæ alicujus dura- tionis limitibus inclusa. B Sed forte dixerit quispiam ex adversariorum numero, ipsam quoque creaturam omnium confes- sione certum principium habere, neque tamen res creatas ul coæternas Opifici suo concipi posse, ne- que etiam eas suo initio infinitatem divinæ naturæ terminare, quod nos cum de Patre et Filio dispu- labanius, tanquam absurdum, consequi dicebamus. Itaque necessario concludendum esse ob hoc, vel creaturam esse coæternam Deo, vel certe sinę scrupulo concedi posse, Filium esse Patre suo posteriorem; nam ratio intervalli æqualiter absurditatem secum affert, quando a creatura ad Creatorem ipsum ducitur. At qui hoc objicit, is ſorte non satis accurate et diligenter dogmate ipso introspecto, ex alienis et omnino nihil ad propositum nostrum facienti- bus, contra ea quæ disseruimus, argumenta pro- mit. Nam si demonstrare posset, aliquid eorum, quæ supra creaturam sunt, subsistentiæ suæ in puncto alicujus intervalli originem ducere, sicque præterea pro certo, communi omnium approba- tione constaret, fieri posse, ut etiam ante creaturæ effectionem intervalli alicujus ratio conciperetur : tum fortassis non omnino præter rem foret hujus- modi argumentis demonstratam de Filio æternita- tem eludere et oppugnare velle. At cum omnium recte sentientium suffragiis et consensione liqueat, entium aliud quidem esse creatum, aliud inerea- tum : cumque veritatis et pietatis disciplina docea - mur, divinam naturam increatam esse, in qua aliud quidem sit principium, aliud ex principio in- separabiliter substantiam suam accipiat, et creaturą in intervallo quodam repræsentata contineatur: omnis omnino temporalis ordo et series rerum crea- tarum a tempore comprehenditur; illa vero ante- sæcularis, seu ante tempus exsistens natura, caret omni ea diversitate, qua alia antiquiora, alia recen- tiora esse solent, eo quod in divina illa et beata vita minimę quærenda et consideranda sint, quæ ra- tio nostra in creatura inesse conspicit. Nam omnis creatura,sicut dictum est, secundum ordinem et seriem quandam producta mensuratur duratione temporis, et si quis ratione ascendat per rerum creatarum ordi- nem ad earumdem principium, indagationem suam temporis exortu et conditione circumscribet. At vero substantia, quæ supra creaturam erecta est, tanquam ab omni intercapedine temporali libera, omnem temporis seriem transcendit ; a nullo hujuscemodi principio, ullo modo secundum ordinem procedens, * Hebr. 1, 3. C D I 8. GREGORII NISSENI

τως ἡμῖν ὁ τῆς εὐσεβείας διασωθήσεται λόγος· ούτε τῷ Υἱῷ τῆς ζωῆς ἐπὶ τὸ ἄνω λειπούσης, ούτε τῆς ἀϊδιότητος τοῦ Πατρὸς ἐν τῷ ὁριστὴν ὑποτίθεσθαι τοῦ Υἱοῦ τὴν ἀρχὴν κολοβουμένης. νοοῦντες, καὶ τὸ πρεσβύτερον οὐ δεχόμενοι· καὶ οὗ Ἀλλ᾽ ἴσως ἐρεῖ τις τῶν ἐνισταμένων τῷ λόγῳ, ὅτι καὶ ἡ κτίσις ὁμολογουμένην ἀρχὴν ἔχει, καὶ οὔτε συνεπινοεῖται τῇ ἀϊδιότητα τοῦ Δημιουργοῦ τὰ γενό μενα, οὔτε ίστησι διὰ τῆς ἰδίας ἀρχῆς τὸ ἀόριστον τῆς θείας ζωῆς, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ Πατρὸς ἐξεταζόμενος ὁ λόγος τὴν ἀτοπίαν ὑπέδειξεν. ὡς ἀκόμ λουθον εἶναι διὰ τούτου ἢ τὴν κτίσιν συναΐδιον τῷ Θεῷ, ἢ καὶ τὸν Υἱὸν μεταγενέστερον ἀφόβως λέγειν· ἡ γὰρ τοῦ διαστήματος λόγος ομοίως υποδείξει τὸ ἄτοπον, καὶ ἀπὸ τῆς κτίσεως ἐπὶ τὸν πεποιηκότα διαμετρούμενος η Ὁ δὲ τὸ τοιοῦτον ἀνθυποφέρων, οὐκ ἀκριβῶς τάχα τῇ διανοίᾳ τοῦ δόγματος ἐφιστὰς, διὰ τῶν ἀλ- λοτρίων καὶ παντάπασιν ἀκοινωνήτων του προ κειμένου τὴν πρὸς τὰ εἰρημένα ποιεῖται μάχην. Εἰ μὲν γάρ τι τῶν ὑπὲρ τὴν κτίσιν δεικνύειν εἶχεν, ἔν τινι διαστηματικῷ σημείῳ τὴν ἀρχὴν ἔχον τῆς ὑποστάσεως, καὶ τοῦτο παρὰ πάντων ὡμολογεῖτο δυνατὸν εἶναι, καὶ τὴν τοῦ διαστήματος ἔννοιαν καὶ πρὸ τῆς κτίσεως ἐννοεῖν, εἶχεν ἂν ἴσως καιρὸν τὴν ἐπὶ τοῦ Μονογενοῦς ἀποδειχθεῖσαν διὰ τῶν εἰρημένων ἀϊδιότητα τοῖς τοιούτοις ἐπιχειρήμασιν ἀναλύειν πει- ρᾶσθαι. Ἐπεὶ δὲ πάσαις ταῖς τῶν εὐσεβούντων ψήφ φοις ὁμολογεῖται, ὅτι πάντων τῶν ὄντων τὸ μὲν διὰ τῆς κτίσεως ἐστι, τὸ δὲ πρὸ τῆς κτίσεως, καὶ ὅτι ἡ μὲν θεία φύσις ἄκτιστος εἶναι πεπίστευται, ἐν ᾗ τὸ μὲν αἴτιον, τὸ δὲ ἐξ αἰτίου τὴν ὑπόστασιν ἀδιαστάτως ἔχειν ὁ τῆς εὐσεβείας διδάσκει λόγος, τῆς δὲ κτίσεως ἐν παραστάσει τινὶ διαστηματική θεωρουμένης πάσα χρονική τάξις καὶ ἀκολουθία τῶν γεγονότων διὰ τῶν αιώνων καταλαμβάνεται· ἡ δὲ προαιώνιος φύσις ἐκ- πέφευγε τὰς κατὰ τὸ πρεσβύτερόν τε καὶ νεώτερον διαφοράς, τῷ μὴ συνθεωρεῖσθαι τῇ θείᾳ καὶ μακα- ρία ζωῇ, ὅσα περὶ τὴν κτίσιν ἰδίως ὁ λόγος βλέπει. Ἡ μὲν γὰρ κτίσις πᾶσα, καθὼς εἴρηται, κατά τινα τάξεως ἀκολουθίαν γεγενημένη, τῷ τῶν αἰώνων δια στήματι παραμετρείται· καὶ εἴ τις ἀνίοι τῷ λόγῳ, διὰ τῆς τῶν κτισθέντων ἀκολουθίας, ἐπὶ τὴν τῶν γεγονό των ἀρχὴν, τῇ τῶν αἰώνων καταβολῇ περιορίσει τὴν ζήτησιν. Ἡ δὲ ὑπὲρ τὴν κτίσιν οὐσία, ἅτε παντὸς διαστηματικοῦ νοήματος κεχωρισμένη, πᾶσαν χρονια κὴν ἀκολουθίαν ἐκπέφευγεν, ἀπ᾿ οὐδεμιᾶς τοιαύτης ἀρχῆς εἰς οὐδὲν πέρας δι᾽ οὐδενὸς τρόπου κατά τινα τάξιν εὑρισκομένου προϊοῦσα, ἡ καταλήγουσα. Τῷ γὰρ διαβάντι τοὺς αἰῶνας καὶ πάντα τὰ ἐν αὐτοῖς γεγονότα, καθάπερ τι πέλαγος ἀχανές, ἡ τῆς θείας φύσεως θεωρία τοῖς λογισμοῖς προφανεῖσα, οὐδὲν ipsis sacra Scriptura oraculis ducti. Cura enim ab A apsa Sapientia audimus, eum esse splendorem alerni luminis ", statim mente concipimus ipsum splendorem,tanquam æque æternum ac lumen illud princeps, ex quo splendoremicuit ; dumque causam et principium splendoris intelligimus, simul etiam rationem antiquioris seu prioris repudiamus: quo fit, ut quod pie nobis traditum est, inviolatum custodiatur, dum neque vita Filii priori aliquo inter- vallo deficit, neque etiam æternitas Patris mutilatur, Filii vita et exsistentia certæ alicujus dura- tionis limitibus inclusa. B Sed forte dixerit quispiam ex adversariorum numero, ipsam quoque creaturam omnium confes- sione certum principium habere, neque tamen res creatas ul coæternas Opifici suo concipi posse, ne- que etiam eas suo initio infinitatem divinæ naturæ terminare, quod nos cum de Patre et Filio dispu- labanius, tanquam absurdum, consequi dicebamus. Itaque necessario concludendum esse ob hoc, vel creaturam esse coæternam Deo, vel certe sinę scrupulo concedi posse, Filium esse Patre suo posteriorem; nam ratio intervalli æqualiter absurditatem secum affert, quando a creatura ad Creatorem ipsum ducitur. At qui hoc objicit, is ſorte non satis accurate et diligenter dogmate ipso introspecto, ex alienis et omnino nihil ad propositum nostrum facienti- bus, contra ea quæ disseruimus, argumenta pro- mit. Nam si demonstrare posset, aliquid eorum, quæ supra creaturam sunt, subsistentiæ suæ in puncto alicujus intervalli originem ducere, sicque præterea pro certo, communi omnium approba- tione constaret, fieri posse, ut etiam ante creaturæ effectionem intervalli alicujus ratio conciperetur : tum fortassis non omnino præter rem foret hujus- modi argumentis demonstratam de Filio æternita- tem eludere et oppugnare velle. At cum omnium recte sentientium suffragiis et consensione liqueat, entium aliud quidem esse creatum, aliud inerea- tum : cumque veritatis et pietatis disciplina docea - mur, divinam naturam increatam esse, in qua aliud quidem sit principium, aliud ex principio in- separabiliter substantiam suam accipiat, et creaturą in intervallo quodam repræsentata contineatur: omnis omnino temporalis ordo et series rerum crea- tarum a tempore comprehenditur; illa vero ante- sæcularis, seu ante tempus exsistens natura, caret omni ea diversitate, qua alia antiquiora, alia recen- tiora esse solent, eo quod in divina illa et beata vita minimę quærenda et consideranda sint, quæ ra- tio nostra in creatura inesse conspicit. Nam omnis creatura,sicut dictum est, secundum ordinem et seriem quandam producta mensuratur duratione temporis, et si quis ratione ascendat per rerum creatarum ordi- nem ad earumdem principium, indagationem suam temporis exortu et conditione circumscribet. At vero substantia, quæ supra creaturam erecta est, tanquam ab omni intercapedine temporali libera, omnem temporis seriem transcendit ; a nullo hujuscemodi principio, ullo modo secundum ordinem procedens, * Hebr. 1, 3. C D I 8. GREGORII NISSENI

ται, Ι. δώσει σημεῖον ἐφ' ἑαυτῆς γνωριστικὸν ἀρχῆς τινος & τῷ εἰς τὰ ἐπέκεινα διατείνοντι τὴν καταληπτικὴν φαντασίαν· ὥστε τὸν πολυπραγμονοῦντα τὸ τῶν αἰών των πρεσβύτερον, καὶ ἀνιόντα ἐπὶ τὴν τῶν ὄντων ἀρχὴν, ἐν μηδενὶ στῆναι τῷ λογισμῷ δυνηθῆναι, ἀεὶ τοῦ ζητουμένου ἀπεκπροθέοντος, καὶ μηδεμίαν στα σιν τῇ πολυπραγμοσύνῃ τῆς διανοίας υποδεικνύντος. Σαφὴς δὲ ὁ λόγος καὶ τῷ μετρίως επεσκεμμένῳ τὴν τῶν ὄντων φύσιν, ὅτι τῇ μὲν θείᾳ τε καὶ μακαρίᾳ ζωῇ τὸ παραμετρούμενόν ἐστιν οὐδέν. Οὐ γὰρ ἐκείνη ἐν χρόνῳ, ἀλλ' ἐξ ἐκείνης ὁ χρόνος· ἡ δὲ κτίσις ἀπό τινος ὁμολογουμένης πάντως ἀρχῆς ἐπὶ τὸν ἴδιον σχο πὸν διὰ τῶν χρονικών διαστημάτων οδεύουσα φέρε ὡς ταύτης μὲν δυνατὸν εἶναι, καθώς φησί που ὁ Σολομών, ἀρχὴν, καὶ τέλος, καὶ μεσότητα διασκοπή- σαι, διὰ τῶν χρονικών τμημάτων, τὴν ἀκολουθίαν τῶν κατ' αὐτὴν σημειούμενα. Ἡ δὲ ὑπερκειμένη τε καὶ μακαρία ζωή, ἅτε μηδενός συμπαροδεύοντος αὐτῇ διαστήματος, τὸ διαμετροῦν καὶ διαλαμβάνον οὐκ ἔχει. Τὰ μὲν γὰρ γεγονότα πάντα τοῖς ἰδίοις μέτροις ἐμπεριγεγραμμένα κατὰ τὸ ἀρέσαν τῇ σοφία τοῦ κτίσαντος, οἷόν τινι ὄρῳ τῷ προσήκοντι μέτρῳ, ὡς πρὸς τὴν τοῦ παντὸς εὐαρμοστίαν ἐμπεριείλη- πται. Διὰ τοῦτο κἂν τῇ ἀσθενείᾳ τῶν ἀνθρωπίνων λα γισμῶν ἀνέφικτος ἡ τῶν ἐν τῇ κτίσει θεωρουμένων ἔφοδος, ἀλλ᾽ οὖν τὸ πεπερατῶσθαι τὰ πάντα τῇ τοῦ πεποιηκότος δυνάμει, καὶ ἐντὸς εἶναι τῶν τῆς κτί- σεως ὅρων οὐκ ἀμφιβάλλεται. Ἡ δὲ ποιητικὴ τῶν στων δύναμις τὴν τῶν γεγονότων ἐν ἑαυτῇ συμπερι γράφουσα φύσιν, αὐτὴ τὸ περιέχον οὐκ ἔχει· πᾶν νόημα τὸ πρὸς τὴν ἀρχὴν τῆς θείας ζωῆς ἀνελθεῖν ἐπειγόμενον, ἐντὸς ἑαυτῆς κατακλείουσα, καὶ πάσης περιεργίας καὶ φιλοπραγμοσύνης τῆς πρὸς τὸ πέρας τοῦ ἀορίστου φθάσαι φιλονεικούσης ὑπερεκπίπτουσα. *Απασα γὰρ ἡ μετὰ τοὺς αἰῶνας ἄνοδος καὶ διάστα σις τοῦ νοῦ τοσοῦτον ὑψωθήσεται μόνον, ὅσον κατιδεῖν τὸ τοῦ ζητουμένου ἀδιεξίτητον, καὶ ἔοικεν οἷόν τι μέτρον, καὶ ὅρος τῆς τῶν ἀνθρωπίνων λογισμών κινήσεως, καὶ ἐνεργείας, ὁ αἰών, καὶ τὰ ἐντὸς τού των εἶναι, τὰ δὲ ὑπερκείμενα τούτων άληπτα καὶ ἀνεπίβατα λογισμοῖς μένει, παντὸς τοῦ δυναμένου ὑπὸ κατάληψιν ἀνθρωπίνην ἐλθεῖν καθαρεύοντα. Ἐν ΘΕΑ οἷς γὰρ οὐκ εἶδος, οὐ τόπος, οὐ μέγεθος, οὐ τὸ ἐκ τοῦ χρόνου μέτρον, οὐδὲ ἄλλο τι τῶν καταληπτῶν ἐπινοεί- ται, ἐξ ἀνάγκης καὶ ἡ καταληπτικὴ τοῦ νοῦ δύναμις ζητοῦσά τινος περιδράξασθαι, τοὺς αἰῶνας, καὶ τὴν ἐν τούτοις κτίσιν εἰς τὸ συγγενὲς ἑαυτῇ καὶ ὁμόφυλον συζητήσει, τῆς ἀλήπτου φύσεως πανταχόθεν ἀπολι- σθαίνουσα. Παντὶ γὰρ οἶμαι τοῦτο γνώριμον εἶναι τῷ καὶ μετ τρίως επεσκεμμένῳ τὰ ὄντα, ὅτι τοὺς αἰῶνας καὶ τὸν ἐν τούτοις τόπον οἷόν τι χώρημα δεκτικὸν τῶν γινο- μένων προκαταβαλλόμενος ὁ τῶν ὅλων Δημιουργός, CONTRA EUNOMIUM, LIB. B et omnia, quæ in illis condita sunt, percurrit al- que perlustrat, ipsius divinæ naturæ consideratio, tanquam immensum quoddam pelagus menti ap- parebit, nullumque argumentum suppeditabit, quod alicujus initii indicium sit ei, qui facultatem suam intelligendi in illa ulteriora extendere volet ; adeo, vel in ullum desinens. Ei enim, qui omnia tempora ut qui circa temporum majorem antiquitatem occupatur, et ad primum principium rerum ascendit, nusquam cogitationem suam sistere et Agere possit semper enim id quod investigatur, quodam- modo subterfugit, nullumque statum et terminum curiosæ inquisitioni concedit. D gitationum, motionis et actionis, videatur C Manifestum est porro omni illi, qui sobrie rerum naturam considerare ingreditur, nullam rem esse, quæ divinæ illi et beatæ vitæ commensuretur. Nam natura divina non continetur tempore, sed ab illa tempus est. Creatura vero a certo et noto initio ad præſixam sibi metam per temporalia intervalla decurrens fertur, adeo ut ejus quidem, quemadmo dum sapiens alicubi Salomon ait, liceat principium, finem et medium invenire, temporariis quibusdam sectionibus et divisionibus seriem eorum, quæ in ipsa sunt, designantia. At suprema illa et beata natura, quam nullum temporis spatium comitatur, nihil habet, quo mensuretur et contineatur; omnia enim, quae facta sunt, propriis quasi ambitibus, divinæ sapientiæ arbitratu descripta, tanquam terminis quibusdam congruenti modo, ad hujus uni versitatis decorem, et concinnam coagmentationem, comprehenduntur; quocirca licet humanæ imbe- cillitati ratio eorum, quæ in creatis rebus appa- rent, sit investigabilis, attamen omnia Conditoris potentia finita et certis limitibus circumscripta esse et intra metas creaturæ contineri, minime dubium est. At vero vis efficiens rerum, quæ in seipsa rerum ereatarum naturam circumscribit, termino circumscribente caret, omnemque intelligendi vim, quæ ad principium divinæ naturæ pervenire con- tendit, intra seipsam concludit et terminat, quippe transeendens omnem curiositatem et conatum qui ad terminum ejus, quod interminatum est, pe- netrare nititur; omnis enim ascensus et mentis contentio post temporis rerumque temporalium intervalla tantum duntaxat evehetur, ut videre possit ejus, quod quaeritur, imperscrutabilem ra- tionem, ita ut terminus et modus humanarum eo- tempus, et ea, quæ in tempore sunt, quæ supra hæc posita sunt, cogitationibus nostris investiga- bilia, et impenetrabilia inanent, utpote procul sejuncta ab omnibus illis, quæ in humanam co- gitationem cadere possunt. Ea enim, quibus neque Gigura est, neque locus, neque magnitudo, neque mensura temporaria, neque aliud quidpiam ex his, quæ animo comprehendimus, si intelligentia mentis assequi velit, necessario tempora, et in his res creatas, seeundum cognatam et insitam sibi consuetudinem quæret et apprehendet, ab incom- prehensibili illa natura procul et undique aberrans. Puto enim cuivis, qui vel obiter animum ad hæc advertere velit, manifestum esse, universi hu- jus Conditorem, tempora et spatia loci, velut in- tervallum quoddam quo res producendæ reciperen-

ται, Ι. δώσει σημεῖον ἐφ' ἑαυτῆς γνωριστικὸν ἀρχῆς τινος & τῷ εἰς τὰ ἐπέκεινα διατείνοντι τὴν καταληπτικὴν φαντασίαν· ὥστε τὸν πολυπραγμονοῦντα τὸ τῶν αἰών των πρεσβύτερον, καὶ ἀνιόντα ἐπὶ τὴν τῶν ὄντων ἀρχὴν, ἐν μηδενὶ στῆναι τῷ λογισμῷ δυνηθῆναι, ἀεὶ τοῦ ζητουμένου ἀπεκπροθέοντος, καὶ μηδεμίαν στα σιν τῇ πολυπραγμοσύνῃ τῆς διανοίας υποδεικνύντος. Σαφὴς δὲ ὁ λόγος καὶ τῷ μετρίως επεσκεμμένῳ τὴν τῶν ὄντων φύσιν, ὅτι τῇ μὲν θείᾳ τε καὶ μακαρίᾳ ζωῇ τὸ παραμετρούμενόν ἐστιν οὐδέν. Οὐ γὰρ ἐκείνη ἐν χρόνῳ, ἀλλ' ἐξ ἐκείνης ὁ χρόνος· ἡ δὲ κτίσις ἀπό τινος ὁμολογουμένης πάντως ἀρχῆς ἐπὶ τὸν ἴδιον σχο πὸν διὰ τῶν χρονικών διαστημάτων οδεύουσα φέρε ὡς ταύτης μὲν δυνατὸν εἶναι, καθώς φησί που ὁ Σολομών, ἀρχὴν, καὶ τέλος, καὶ μεσότητα διασκοπή- σαι, διὰ τῶν χρονικών τμημάτων, τὴν ἀκολουθίαν τῶν κατ' αὐτὴν σημειούμενα. Ἡ δὲ ὑπερκειμένη τε καὶ μακαρία ζωή, ἅτε μηδενός συμπαροδεύοντος αὐτῇ διαστήματος, τὸ διαμετροῦν καὶ διαλαμβάνον οὐκ ἔχει. Τὰ μὲν γὰρ γεγονότα πάντα τοῖς ἰδίοις μέτροις ἐμπεριγεγραμμένα κατὰ τὸ ἀρέσαν τῇ σοφία τοῦ κτίσαντος, οἷόν τινι ὄρῳ τῷ προσήκοντι μέτρῳ, ὡς πρὸς τὴν τοῦ παντὸς εὐαρμοστίαν ἐμπεριείλη- πται. Διὰ τοῦτο κἂν τῇ ἀσθενείᾳ τῶν ἀνθρωπίνων λα γισμῶν ἀνέφικτος ἡ τῶν ἐν τῇ κτίσει θεωρουμένων ἔφοδος, ἀλλ᾽ οὖν τὸ πεπερατῶσθαι τὰ πάντα τῇ τοῦ πεποιηκότος δυνάμει, καὶ ἐντὸς εἶναι τῶν τῆς κτί- σεως ὅρων οὐκ ἀμφιβάλλεται. Ἡ δὲ ποιητικὴ τῶν στων δύναμις τὴν τῶν γεγονότων ἐν ἑαυτῇ συμπερι γράφουσα φύσιν, αὐτὴ τὸ περιέχον οὐκ ἔχει· πᾶν νόημα τὸ πρὸς τὴν ἀρχὴν τῆς θείας ζωῆς ἀνελθεῖν ἐπειγόμενον, ἐντὸς ἑαυτῆς κατακλείουσα, καὶ πάσης περιεργίας καὶ φιλοπραγμοσύνης τῆς πρὸς τὸ πέρας τοῦ ἀορίστου φθάσαι φιλονεικούσης ὑπερεκπίπτουσα. *Απασα γὰρ ἡ μετὰ τοὺς αἰῶνας ἄνοδος καὶ διάστα σις τοῦ νοῦ τοσοῦτον ὑψωθήσεται μόνον, ὅσον κατιδεῖν τὸ τοῦ ζητουμένου ἀδιεξίτητον, καὶ ἔοικεν οἷόν τι μέτρον, καὶ ὅρος τῆς τῶν ἀνθρωπίνων λογισμών κινήσεως, καὶ ἐνεργείας, ὁ αἰών, καὶ τὰ ἐντὸς τού των εἶναι, τὰ δὲ ὑπερκείμενα τούτων άληπτα καὶ ἀνεπίβατα λογισμοῖς μένει, παντὸς τοῦ δυναμένου ὑπὸ κατάληψιν ἀνθρωπίνην ἐλθεῖν καθαρεύοντα. Ἐν ΘΕΑ οἷς γὰρ οὐκ εἶδος, οὐ τόπος, οὐ μέγεθος, οὐ τὸ ἐκ τοῦ χρόνου μέτρον, οὐδὲ ἄλλο τι τῶν καταληπτῶν ἐπινοεί- ται, ἐξ ἀνάγκης καὶ ἡ καταληπτικὴ τοῦ νοῦ δύναμις ζητοῦσά τινος περιδράξασθαι, τοὺς αἰῶνας, καὶ τὴν ἐν τούτοις κτίσιν εἰς τὸ συγγενὲς ἑαυτῇ καὶ ὁμόφυλον συζητήσει, τῆς ἀλήπτου φύσεως πανταχόθεν ἀπολι- σθαίνουσα. Παντὶ γὰρ οἶμαι τοῦτο γνώριμον εἶναι τῷ καὶ μετ τρίως επεσκεμμένῳ τὰ ὄντα, ὅτι τοὺς αἰῶνας καὶ τὸν ἐν τούτοις τόπον οἷόν τι χώρημα δεκτικὸν τῶν γινο- μένων προκαταβαλλόμενος ὁ τῶν ὅλων Δημιουργός, CONTRA EUNOMIUM, LIB. B et omnia, quæ in illis condita sunt, percurrit al- que perlustrat, ipsius divinæ naturæ consideratio, tanquam immensum quoddam pelagus menti ap- parebit, nullumque argumentum suppeditabit, quod alicujus initii indicium sit ei, qui facultatem suam intelligendi in illa ulteriora extendere volet ; adeo, vel in ullum desinens. Ei enim, qui omnia tempora ut qui circa temporum majorem antiquitatem occupatur, et ad primum principium rerum ascendit, nusquam cogitationem suam sistere et Agere possit semper enim id quod investigatur, quodam- modo subterfugit, nullumque statum et terminum curiosæ inquisitioni concedit. D gitationum, motionis et actionis, videatur C Manifestum est porro omni illi, qui sobrie rerum naturam considerare ingreditur, nullam rem esse, quæ divinæ illi et beatæ vitæ commensuretur. Nam natura divina non continetur tempore, sed ab illa tempus est. Creatura vero a certo et noto initio ad præſixam sibi metam per temporalia intervalla decurrens fertur, adeo ut ejus quidem, quemadmo dum sapiens alicubi Salomon ait, liceat principium, finem et medium invenire, temporariis quibusdam sectionibus et divisionibus seriem eorum, quæ in ipsa sunt, designantia. At suprema illa et beata natura, quam nullum temporis spatium comitatur, nihil habet, quo mensuretur et contineatur; omnia enim, quae facta sunt, propriis quasi ambitibus, divinæ sapientiæ arbitratu descripta, tanquam terminis quibusdam congruenti modo, ad hujus uni versitatis decorem, et concinnam coagmentationem, comprehenduntur; quocirca licet humanæ imbe- cillitati ratio eorum, quæ in creatis rebus appa- rent, sit investigabilis, attamen omnia Conditoris potentia finita et certis limitibus circumscripta esse et intra metas creaturæ contineri, minime dubium est. At vero vis efficiens rerum, quæ in seipsa rerum ereatarum naturam circumscribit, termino circumscribente caret, omnemque intelligendi vim, quæ ad principium divinæ naturæ pervenire con- tendit, intra seipsam concludit et terminat, quippe transeendens omnem curiositatem et conatum qui ad terminum ejus, quod interminatum est, pe- netrare nititur; omnis enim ascensus et mentis contentio post temporis rerumque temporalium intervalla tantum duntaxat evehetur, ut videre possit ejus, quod quaeritur, imperscrutabilem ra- tionem, ita ut terminus et modus humanarum eo- tempus, et ea, quæ in tempore sunt, quæ supra hæc posita sunt, cogitationibus nostris investiga- bilia, et impenetrabilia inanent, utpote procul sejuncta ab omnibus illis, quæ in humanam co- gitationem cadere possunt. Ea enim, quibus neque Gigura est, neque locus, neque magnitudo, neque mensura temporaria, neque aliud quidpiam ex his, quæ animo comprehendimus, si intelligentia mentis assequi velit, necessario tempora, et in his res creatas, seeundum cognatam et insitam sibi consuetudinem quæret et apprehendet, ab incom- prehensibili illa natura procul et undique aberrans. Puto enim cuivis, qui vel obiter animum ad hæc advertere velit, manifestum esse, universi hu- jus Conditorem, tempora et spatia loci, velut in- tervallum quoddam quo res producendæ reciperen-

ται, Ι. δώσει σημεῖον ἐφ' ἑαυτῆς γνωριστικὸν ἀρχῆς τινος & τῷ εἰς τὰ ἐπέκεινα διατείνοντι τὴν καταληπτικὴν φαντασίαν· ὥστε τὸν πολυπραγμονοῦντα τὸ τῶν αἰών των πρεσβύτερον, καὶ ἀνιόντα ἐπὶ τὴν τῶν ὄντων ἀρχὴν, ἐν μηδενὶ στῆναι τῷ λογισμῷ δυνηθῆναι, ἀεὶ τοῦ ζητουμένου ἀπεκπροθέοντος, καὶ μηδεμίαν στα σιν τῇ πολυπραγμοσύνῃ τῆς διανοίας υποδεικνύντος. Σαφὴς δὲ ὁ λόγος καὶ τῷ μετρίως επεσκεμμένῳ τὴν τῶν ὄντων φύσιν, ὅτι τῇ μὲν θείᾳ τε καὶ μακαρίᾳ ζωῇ τὸ παραμετρούμενόν ἐστιν οὐδέν. Οὐ γὰρ ἐκείνη ἐν χρόνῳ, ἀλλ' ἐξ ἐκείνης ὁ χρόνος· ἡ δὲ κτίσις ἀπό τινος ὁμολογουμένης πάντως ἀρχῆς ἐπὶ τὸν ἴδιον σχο πὸν διὰ τῶν χρονικών διαστημάτων οδεύουσα φέρε ὡς ταύτης μὲν δυνατὸν εἶναι, καθώς φησί που ὁ Σολομών, ἀρχὴν, καὶ τέλος, καὶ μεσότητα διασκοπή- σαι, διὰ τῶν χρονικών τμημάτων, τὴν ἀκολουθίαν τῶν κατ' αὐτὴν σημειούμενα. Ἡ δὲ ὑπερκειμένη τε καὶ μακαρία ζωή, ἅτε μηδενός συμπαροδεύοντος αὐτῇ διαστήματος, τὸ διαμετροῦν καὶ διαλαμβάνον οὐκ ἔχει. Τὰ μὲν γὰρ γεγονότα πάντα τοῖς ἰδίοις μέτροις ἐμπεριγεγραμμένα κατὰ τὸ ἀρέσαν τῇ σοφία τοῦ κτίσαντος, οἷόν τινι ὄρῳ τῷ προσήκοντι μέτρῳ, ὡς πρὸς τὴν τοῦ παντὸς εὐαρμοστίαν ἐμπεριείλη- πται. Διὰ τοῦτο κἂν τῇ ἀσθενείᾳ τῶν ἀνθρωπίνων λα γισμῶν ἀνέφικτος ἡ τῶν ἐν τῇ κτίσει θεωρουμένων ἔφοδος, ἀλλ᾽ οὖν τὸ πεπερατῶσθαι τὰ πάντα τῇ τοῦ πεποιηκότος δυνάμει, καὶ ἐντὸς εἶναι τῶν τῆς κτί- σεως ὅρων οὐκ ἀμφιβάλλεται. Ἡ δὲ ποιητικὴ τῶν στων δύναμις τὴν τῶν γεγονότων ἐν ἑαυτῇ συμπερι γράφουσα φύσιν, αὐτὴ τὸ περιέχον οὐκ ἔχει· πᾶν νόημα τὸ πρὸς τὴν ἀρχὴν τῆς θείας ζωῆς ἀνελθεῖν ἐπειγόμενον, ἐντὸς ἑαυτῆς κατακλείουσα, καὶ πάσης περιεργίας καὶ φιλοπραγμοσύνης τῆς πρὸς τὸ πέρας τοῦ ἀορίστου φθάσαι φιλονεικούσης ὑπερεκπίπτουσα. *Απασα γὰρ ἡ μετὰ τοὺς αἰῶνας ἄνοδος καὶ διάστα σις τοῦ νοῦ τοσοῦτον ὑψωθήσεται μόνον, ὅσον κατιδεῖν τὸ τοῦ ζητουμένου ἀδιεξίτητον, καὶ ἔοικεν οἷόν τι μέτρον, καὶ ὅρος τῆς τῶν ἀνθρωπίνων λογισμών κινήσεως, καὶ ἐνεργείας, ὁ αἰών, καὶ τὰ ἐντὸς τού των εἶναι, τὰ δὲ ὑπερκείμενα τούτων άληπτα καὶ ἀνεπίβατα λογισμοῖς μένει, παντὸς τοῦ δυναμένου ὑπὸ κατάληψιν ἀνθρωπίνην ἐλθεῖν καθαρεύοντα. Ἐν ΘΕΑ οἷς γὰρ οὐκ εἶδος, οὐ τόπος, οὐ μέγεθος, οὐ τὸ ἐκ τοῦ χρόνου μέτρον, οὐδὲ ἄλλο τι τῶν καταληπτῶν ἐπινοεί- ται, ἐξ ἀνάγκης καὶ ἡ καταληπτικὴ τοῦ νοῦ δύναμις ζητοῦσά τινος περιδράξασθαι, τοὺς αἰῶνας, καὶ τὴν ἐν τούτοις κτίσιν εἰς τὸ συγγενὲς ἑαυτῇ καὶ ὁμόφυλον συζητήσει, τῆς ἀλήπτου φύσεως πανταχόθεν ἀπολι- σθαίνουσα. Παντὶ γὰρ οἶμαι τοῦτο γνώριμον εἶναι τῷ καὶ μετ τρίως επεσκεμμένῳ τὰ ὄντα, ὅτι τοὺς αἰῶνας καὶ τὸν ἐν τούτοις τόπον οἷόν τι χώρημα δεκτικὸν τῶν γινο- μένων προκαταβαλλόμενος ὁ τῶν ὅλων Δημιουργός, CONTRA EUNOMIUM, LIB. B et omnia, quæ in illis condita sunt, percurrit al- que perlustrat, ipsius divinæ naturæ consideratio, tanquam immensum quoddam pelagus menti ap- parebit, nullumque argumentum suppeditabit, quod alicujus initii indicium sit ei, qui facultatem suam intelligendi in illa ulteriora extendere volet ; adeo, vel in ullum desinens. Ei enim, qui omnia tempora ut qui circa temporum majorem antiquitatem occupatur, et ad primum principium rerum ascendit, nusquam cogitationem suam sistere et Agere possit semper enim id quod investigatur, quodam- modo subterfugit, nullumque statum et terminum curiosæ inquisitioni concedit. D gitationum, motionis et actionis, videatur C Manifestum est porro omni illi, qui sobrie rerum naturam considerare ingreditur, nullam rem esse, quæ divinæ illi et beatæ vitæ commensuretur. Nam natura divina non continetur tempore, sed ab illa tempus est. Creatura vero a certo et noto initio ad præſixam sibi metam per temporalia intervalla decurrens fertur, adeo ut ejus quidem, quemadmo dum sapiens alicubi Salomon ait, liceat principium, finem et medium invenire, temporariis quibusdam sectionibus et divisionibus seriem eorum, quæ in ipsa sunt, designantia. At suprema illa et beata natura, quam nullum temporis spatium comitatur, nihil habet, quo mensuretur et contineatur; omnia enim, quae facta sunt, propriis quasi ambitibus, divinæ sapientiæ arbitratu descripta, tanquam terminis quibusdam congruenti modo, ad hujus uni versitatis decorem, et concinnam coagmentationem, comprehenduntur; quocirca licet humanæ imbe- cillitati ratio eorum, quæ in creatis rebus appa- rent, sit investigabilis, attamen omnia Conditoris potentia finita et certis limitibus circumscripta esse et intra metas creaturæ contineri, minime dubium est. At vero vis efficiens rerum, quæ in seipsa rerum ereatarum naturam circumscribit, termino circumscribente caret, omnemque intelligendi vim, quæ ad principium divinæ naturæ pervenire con- tendit, intra seipsam concludit et terminat, quippe transeendens omnem curiositatem et conatum qui ad terminum ejus, quod interminatum est, pe- netrare nititur; omnis enim ascensus et mentis contentio post temporis rerumque temporalium intervalla tantum duntaxat evehetur, ut videre possit ejus, quod quaeritur, imperscrutabilem ra- tionem, ita ut terminus et modus humanarum eo- tempus, et ea, quæ in tempore sunt, quæ supra hæc posita sunt, cogitationibus nostris investiga- bilia, et impenetrabilia inanent, utpote procul sejuncta ab omnibus illis, quæ in humanam co- gitationem cadere possunt. Ea enim, quibus neque Gigura est, neque locus, neque magnitudo, neque mensura temporaria, neque aliud quidpiam ex his, quæ animo comprehendimus, si intelligentia mentis assequi velit, necessario tempora, et in his res creatas, seeundum cognatam et insitam sibi consuetudinem quæret et apprehendet, ab incom- prehensibili illa natura procul et undique aberrans. Puto enim cuivis, qui vel obiter animum ad hæc advertere velit, manifestum esse, universi hu- jus Conditorem, tempora et spatia loci, velut in- tervallum quoddam quo res producendæ reciperen-

διὰ κτίσεως γεγονότων, ἢ γινομένων μὴ πάντως ἐν τόπῳ, ἢ ἐν χρόνῳ τὸ εἶναι ἔχειν· ἡ δὲ ἀπροσδεής, καὶ ἀΐδιος, καὶ τῶν ὄντων ἐμπεριεκτική φύσις οὔτ᾽ ἐν τόπῳ ἐστὶν, οὔτε ἐν χρόνῳ, ἀλλὰ πρὸ τούτων, καὶ ὑπὲρ ταῦτα κατὰ τὸν ἄφραστον λόγον, αὐτὴ ἐφ' ἑαυ τῆς διὰ μόνης πίστεως θεωρεῖται, οὔτε αἰῶσι παρα- μετρουμένη, ούτε χρόνοις συμπαρατρέχουσα, ἀλλ᾽ ἐφ' ἑαυτῆς ἑστῶτα, καὶ ἐν ἑαυτῇ καθιδρυμένη, οὔτε τῷ παρωχηκότι, οὔτε τῷ μέλλοντι συνθεωρουμένη· οὐδὲ μήν ἐστί τι παρ' αὐτὴν, ἔξω αὐτῆς, οὗ παροδεύοντος τὸ μέν τι παρέρχεται, τὸ δὲ μέλλει. Ταῦτα γὰρ ίδια τῶν ἐν τῇ κτίσει τὰ πάθη πρὸς ἐλπίδα καὶ μνήμην κατὰ τὴν τοῦ χρόνου διαίρεσιν τῆς ζωῆς σχιζομένης. Εκείνῃ δὲ τῇ ὑψηλῇ καὶ μακαρίᾳ δυνάμει, ᾗ πάντα κατὰ ἐνεστὼς ἀεὶ πάρεστιν ἐπίσης, καὶ τὸ προσδοκώμενον ὑπὸ τῆς περιεκτικῆς πάντως δυνάμεως ἐγκρατού - μενον καθορᾶται. ἐν τούτοις κτίζει τὰ πάντα. Οὐ γὰρ ἐνδέχεται τι τῶν Β με Αὕτη τοίνυν ἡ οὐσία ἐστὶν, ἐν ᾗ πάντα, καθώς φη- σιν ὁ ᾿Απόστολος, συνέστηκε, καὶ οἱ καθέκαστον εξα και μετέχοντες, ξωμέν τε καὶ κινούμεθα, καὶ ἐσμὲν, ἡ ἀνωτέρα μὲν πάσης ἀρχῆς, σημεῖα δὲ τῆς ἰδίας φύσεως οὐ παρεχομένη, ἀλλ᾽ ἐν μόνῳ τῷ μὴ δύνασθαι καταληφθῆναι γινωσκομένη. Τοῦτο γὰρ αὐτῆς ἰδιαίτατον γνώρισμα, τὸ παντὸς χαρακτηρι στικοῦ νοήματος υψηλοτέραν αὐτῆς εἶναι τὴν φύσιν. Ἡ τοίνυν κτίσις διὰ τὸ μὴ τὸν αὐτὸν τῷ ἀκτίστῳ λόγον ἔχειν, αὐτῷ τούτῳ τῆς πρὸς τὸν πεποιηκότα συγκρίσεώς τε καὶ κοινωνίας χωρίζεται, τῇ κατὰ τὴν οὐσίαν λέγω διαφορᾷ, καὶ τῷ, ἴδιον ἐφ᾽ ἑαυτῇ τὸν παραστατικὸν τῆς φύσεως ἐπιδέχεσθαι λόγον, οὐδὲν ἐπικοινωνοῦντα τῷ ἐξ οὗ γέγονεν. Ἡ δὲ θεία φύσις πάντων τῶν ἰδιαζόντως ἐπιθεωρουμένων τῇ κτίσει σημείων ἀλλοτρίως ἔχουσα, κάτω ἑαυτῆς καταλείπει τά τε χρονικά τμήματα, τὸ πρεσβύτερον λέγω καὶ τὸ νεώτερον, καὶ τὰς τοπικὰς ἐπινοίας, ὡς μήτε ἀνώτερον ἐπ' αὐτῆς τι κυρίως λέγεσθαι. Πᾶν γὰρ τὸ νοούμενον ἐπὶ τῆς ἀκτίστου δυνάμεως, ἄνω ἐστὶ, καὶ ἀρχή ἐστι, καὶ τὸν τοῦ κυριωτάτου λόγον ἐπέχει. Ἐπεὶ οὖν δέδεικται διὰ τῶν εἰρημένων μὴ ἐν τῇ κτίσει τὸν μονογενῆ Υἱὸν, καὶ τὸ τοῦ Θεοῦ Πνεῦμα διερευνᾶσθαι, ἀλλ᾽ ἄνω τῆς κτίσεως πιστεύειν εἶναι· ἡ μὲν κτίσις ἐπί τινος ἰδιαζούσης ἀρχῆς διὰ τῆς φιλος πραγμοσύνης τῶν τὰ τοιαῦτα ζητεῖν φιλονεικούντων ίσως καταληφθήσεται· τὸ δὲ ὑπὲρ ταύτην, οὐδὲν ἂν διὰ τούτων μᾶλλον εἰς γνῶσιν ἔλθοι, οὐδενὸς ἐν αὐτῷ σημείου δεικτικοῦ πρὸ τῶν αἰώνων εὑρισκομένου. Εἰ οὖν ἐν τῇ ἀκτίστῳ φύσει νοεῖται τὰ θαυμαστὰ πρά γματά τε καὶ ὀνόματα, ὁ Πατήρ, καὶ ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, πῶς ἐστι δυνατόν, ὅπερ ἐπὶ τῶν κάτω περιεργαζομένη καὶ πολυπραγμονούσα κατα- λαμβάνει ἡ ἔννοια, ἕτερον ἑτέρου συγκριτικῶς ὑπο- τιθεῖσα, διά τινος χρονικοῦ διαστήματος, τοῦτο καὶ ἐπὶ τῆς ἀκτίστου καὶ προαιωνίου νομίζειν οὐσίας S. GREGORII NYSSENI tur, præparavisse, et in illis res omnes creasse. A Neque enim fieri potest, ut aliquid quod vel crea- tur vel nascitur, non habeat esse suum vel in loco vel in tempore. At vero illa nullius indigens et sempiterna, et quae omnia suo complexu compre- hendit natura, neque in loco est, neque in tempore, sed ante hæc est, et supra hæc inenarrabili qua- dam ratione, ipsaque in seipsa sola fide conspicitur, neque sæculis circumscripla, neque cum tempore decurrens, sed in seipsa consistens et in seipsa velut fundata et solidata,in qua neque præteritum, neque futurum invenias : nihil enim ipsius extra ipsam est, quo transeunte aliud quidem prætereat, aliud vero futurum sit. Hæc enim propriæ sunt affectiones rerum creatarum, spei et memoriæ causa, vita varie divisa, secundum divisionem temporis. At in illa suprema et beata potestate, cui omnia æqualiter de præsenti adsunt, etiam id quod futu- rum est, ob illam infinitam comprehendendi vim, inesse consideratur. Ipsa itaque est substantia, in qua, ut Apostolus ait, omnia constituta sunt, etiam singularia, in qua vivimus, movemur, et Sumus : quæ omni principio superior est, neque ulla suæ naturæ argumenta præ- Jet, sed hac sola nota cognoscitur, quod com- prehendi nequeat; nam hæc nota ei est quam maxime propria,omni nota omnique charactere ad in- telligendum accommodato superiorem esse. Creatura igitur eo ipso quod sua in ratione cum increato non convenit, a comparatione et communione sui Conditoris secernitur, diversitate, inquam, sub- stantiæ, quodque in seipsa exhibeat rationem quasi demonstratricem, quod cum eo ex quo exstitit, nihil commune possideal. At vero divina natura procul abest ab omnibus illis proprietatibus et cogno- scendi indiciis, quæ creaturis inesse considerantur; hinc et infra se relinquit omnes temporis sectiones, prius dico et posterius, omnes de loco cogitationes, ut nec superius de ea proprie affirmari queat. Omne enim quod spectatur in increata illa natura, supra est, et principium est, et rationem rei maxime proprie dictæ habet. Cum igitur hactenus demonstratum sit, unige- nitum Filium et Spiritum sanctuin non inter creaturas quæri, sed supra omnes creaturas evectos credi debere; fieri fortassis poterit, ut creaturæ per stu- dium et contentionem eorum, qui circa hæc talia laboriose occupantur, principium proprium repe- riatur: at quod supra creaturæ sortem est, id hoc modo et medio nunquam sub cogitationem cadet, cun nullum indicium, quo ad cognitionem quasi manu ducamur, in eo ante temporis ortum liceat invenire. Si ergo in increata illa natura non modo res, sed et nomina miranda inesse cogitantur, Pater videlicet et Filius, et Spiritus sanctus, quomodo Deri potest, ut quod mens curiosa, et pluribus quam par est intenta, in his rebus inferioribus anim- Ael. xvi, C D

διὰ κτίσεως γεγονότων, ἢ γινομένων μὴ πάντως ἐν τόπῳ, ἢ ἐν χρόνῳ τὸ εἶναι ἔχειν· ἡ δὲ ἀπροσδεής, καὶ ἀΐδιος, καὶ τῶν ὄντων ἐμπεριεκτική φύσις οὔτ᾽ ἐν τόπῳ ἐστὶν, οὔτε ἐν χρόνῳ, ἀλλὰ πρὸ τούτων, καὶ ὑπὲρ ταῦτα κατὰ τὸν ἄφραστον λόγον, αὐτὴ ἐφ' ἑαυ τῆς διὰ μόνης πίστεως θεωρεῖται, οὔτε αἰῶσι παρα- μετρουμένη, ούτε χρόνοις συμπαρατρέχουσα, ἀλλ᾽ ἐφ' ἑαυτῆς ἑστῶτα, καὶ ἐν ἑαυτῇ καθιδρυμένη, οὔτε τῷ παρωχηκότι, οὔτε τῷ μέλλοντι συνθεωρουμένη· οὐδὲ μήν ἐστί τι παρ' αὐτὴν, ἔξω αὐτῆς, οὗ παροδεύοντος τὸ μέν τι παρέρχεται, τὸ δὲ μέλλει. Ταῦτα γὰρ ίδια τῶν ἐν τῇ κτίσει τὰ πάθη πρὸς ἐλπίδα καὶ μνήμην κατὰ τὴν τοῦ χρόνου διαίρεσιν τῆς ζωῆς σχιζομένης. Εκείνῃ δὲ τῇ ὑψηλῇ καὶ μακαρίᾳ δυνάμει, ᾗ πάντα κατὰ ἐνεστὼς ἀεὶ πάρεστιν ἐπίσης, καὶ τὸ προσδοκώμενον ὑπὸ τῆς περιεκτικῆς πάντως δυνάμεως ἐγκρατού - μενον καθορᾶται. ἐν τούτοις κτίζει τὰ πάντα. Οὐ γὰρ ἐνδέχεται τι τῶν Β με Αὕτη τοίνυν ἡ οὐσία ἐστὶν, ἐν ᾗ πάντα, καθώς φη- σιν ὁ ᾿Απόστολος, συνέστηκε, καὶ οἱ καθέκαστον εξα και μετέχοντες, ξωμέν τε καὶ κινούμεθα, καὶ ἐσμὲν, ἡ ἀνωτέρα μὲν πάσης ἀρχῆς, σημεῖα δὲ τῆς ἰδίας φύσεως οὐ παρεχομένη, ἀλλ᾽ ἐν μόνῳ τῷ μὴ δύνασθαι καταληφθῆναι γινωσκομένη. Τοῦτο γὰρ αὐτῆς ἰδιαίτατον γνώρισμα, τὸ παντὸς χαρακτηρι στικοῦ νοήματος υψηλοτέραν αὐτῆς εἶναι τὴν φύσιν. Ἡ τοίνυν κτίσις διὰ τὸ μὴ τὸν αὐτὸν τῷ ἀκτίστῳ λόγον ἔχειν, αὐτῷ τούτῳ τῆς πρὸς τὸν πεποιηκότα συγκρίσεώς τε καὶ κοινωνίας χωρίζεται, τῇ κατὰ τὴν οὐσίαν λέγω διαφορᾷ, καὶ τῷ, ἴδιον ἐφ᾽ ἑαυτῇ τὸν παραστατικὸν τῆς φύσεως ἐπιδέχεσθαι λόγον, οὐδὲν ἐπικοινωνοῦντα τῷ ἐξ οὗ γέγονεν. Ἡ δὲ θεία φύσις πάντων τῶν ἰδιαζόντως ἐπιθεωρουμένων τῇ κτίσει σημείων ἀλλοτρίως ἔχουσα, κάτω ἑαυτῆς καταλείπει τά τε χρονικά τμήματα, τὸ πρεσβύτερον λέγω καὶ τὸ νεώτερον, καὶ τὰς τοπικὰς ἐπινοίας, ὡς μήτε ἀνώτερον ἐπ' αὐτῆς τι κυρίως λέγεσθαι. Πᾶν γὰρ τὸ νοούμενον ἐπὶ τῆς ἀκτίστου δυνάμεως, ἄνω ἐστὶ, καὶ ἀρχή ἐστι, καὶ τὸν τοῦ κυριωτάτου λόγον ἐπέχει. Ἐπεὶ οὖν δέδεικται διὰ τῶν εἰρημένων μὴ ἐν τῇ κτίσει τὸν μονογενῆ Υἱὸν, καὶ τὸ τοῦ Θεοῦ Πνεῦμα διερευνᾶσθαι, ἀλλ᾽ ἄνω τῆς κτίσεως πιστεύειν εἶναι· ἡ μὲν κτίσις ἐπί τινος ἰδιαζούσης ἀρχῆς διὰ τῆς φιλος πραγμοσύνης τῶν τὰ τοιαῦτα ζητεῖν φιλονεικούντων ίσως καταληφθήσεται· τὸ δὲ ὑπὲρ ταύτην, οὐδὲν ἂν διὰ τούτων μᾶλλον εἰς γνῶσιν ἔλθοι, οὐδενὸς ἐν αὐτῷ σημείου δεικτικοῦ πρὸ τῶν αἰώνων εὑρισκομένου. Εἰ οὖν ἐν τῇ ἀκτίστῳ φύσει νοεῖται τὰ θαυμαστὰ πρά γματά τε καὶ ὀνόματα, ὁ Πατήρ, καὶ ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, πῶς ἐστι δυνατόν, ὅπερ ἐπὶ τῶν κάτω περιεργαζομένη καὶ πολυπραγμονούσα κατα- λαμβάνει ἡ ἔννοια, ἕτερον ἑτέρου συγκριτικῶς ὑπο- τιθεῖσα, διά τινος χρονικοῦ διαστήματος, τοῦτο καὶ ἐπὶ τῆς ἀκτίστου καὶ προαιωνίου νομίζειν οὐσίας S. GREGORII NYSSENI tur, præparavisse, et in illis res omnes creasse. A Neque enim fieri potest, ut aliquid quod vel crea- tur vel nascitur, non habeat esse suum vel in loco vel in tempore. At vero illa nullius indigens et sempiterna, et quae omnia suo complexu compre- hendit natura, neque in loco est, neque in tempore, sed ante hæc est, et supra hæc inenarrabili qua- dam ratione, ipsaque in seipsa sola fide conspicitur, neque sæculis circumscripla, neque cum tempore decurrens, sed in seipsa consistens et in seipsa velut fundata et solidata,in qua neque præteritum, neque futurum invenias : nihil enim ipsius extra ipsam est, quo transeunte aliud quidem prætereat, aliud vero futurum sit. Hæc enim propriæ sunt affectiones rerum creatarum, spei et memoriæ causa, vita varie divisa, secundum divisionem temporis. At in illa suprema et beata potestate, cui omnia æqualiter de præsenti adsunt, etiam id quod futu- rum est, ob illam infinitam comprehendendi vim, inesse consideratur. Ipsa itaque est substantia, in qua, ut Apostolus ait, omnia constituta sunt, etiam singularia, in qua vivimus, movemur, et Sumus : quæ omni principio superior est, neque ulla suæ naturæ argumenta præ- Jet, sed hac sola nota cognoscitur, quod com- prehendi nequeat; nam hæc nota ei est quam maxime propria,omni nota omnique charactere ad in- telligendum accommodato superiorem esse. Creatura igitur eo ipso quod sua in ratione cum increato non convenit, a comparatione et communione sui Conditoris secernitur, diversitate, inquam, sub- stantiæ, quodque in seipsa exhibeat rationem quasi demonstratricem, quod cum eo ex quo exstitit, nihil commune possideal. At vero divina natura procul abest ab omnibus illis proprietatibus et cogno- scendi indiciis, quæ creaturis inesse considerantur; hinc et infra se relinquit omnes temporis sectiones, prius dico et posterius, omnes de loco cogitationes, ut nec superius de ea proprie affirmari queat. Omne enim quod spectatur in increata illa natura, supra est, et principium est, et rationem rei maxime proprie dictæ habet. Cum igitur hactenus demonstratum sit, unige- nitum Filium et Spiritum sanctuin non inter creaturas quæri, sed supra omnes creaturas evectos credi debere; fieri fortassis poterit, ut creaturæ per stu- dium et contentionem eorum, qui circa hæc talia laboriose occupantur, principium proprium repe- riatur: at quod supra creaturæ sortem est, id hoc modo et medio nunquam sub cogitationem cadet, cun nullum indicium, quo ad cognitionem quasi manu ducamur, in eo ante temporis ortum liceat invenire. Si ergo in increata illa natura non modo res, sed et nomina miranda inesse cogitantur, Pater videlicet et Filius, et Spiritus sanctus, quomodo Deri potest, ut quod mens curiosa, et pluribus quam par est intenta, in his rebus inferioribus anim- Ael. xvi, C D

διὰ κτίσεως γεγονότων, ἢ γινομένων μὴ πάντως ἐν τόπῳ, ἢ ἐν χρόνῳ τὸ εἶναι ἔχειν· ἡ δὲ ἀπροσδεής, καὶ ἀΐδιος, καὶ τῶν ὄντων ἐμπεριεκτική φύσις οὔτ᾽ ἐν τόπῳ ἐστὶν, οὔτε ἐν χρόνῳ, ἀλλὰ πρὸ τούτων, καὶ ὑπὲρ ταῦτα κατὰ τὸν ἄφραστον λόγον, αὐτὴ ἐφ' ἑαυ τῆς διὰ μόνης πίστεως θεωρεῖται, οὔτε αἰῶσι παρα- μετρουμένη, ούτε χρόνοις συμπαρατρέχουσα, ἀλλ᾽ ἐφ' ἑαυτῆς ἑστῶτα, καὶ ἐν ἑαυτῇ καθιδρυμένη, οὔτε τῷ παρωχηκότι, οὔτε τῷ μέλλοντι συνθεωρουμένη· οὐδὲ μήν ἐστί τι παρ' αὐτὴν, ἔξω αὐτῆς, οὗ παροδεύοντος τὸ μέν τι παρέρχεται, τὸ δὲ μέλλει. Ταῦτα γὰρ ίδια τῶν ἐν τῇ κτίσει τὰ πάθη πρὸς ἐλπίδα καὶ μνήμην κατὰ τὴν τοῦ χρόνου διαίρεσιν τῆς ζωῆς σχιζομένης. Εκείνῃ δὲ τῇ ὑψηλῇ καὶ μακαρίᾳ δυνάμει, ᾗ πάντα κατὰ ἐνεστὼς ἀεὶ πάρεστιν ἐπίσης, καὶ τὸ προσδοκώμενον ὑπὸ τῆς περιεκτικῆς πάντως δυνάμεως ἐγκρατού - μενον καθορᾶται. ἐν τούτοις κτίζει τὰ πάντα. Οὐ γὰρ ἐνδέχεται τι τῶν Β με Αὕτη τοίνυν ἡ οὐσία ἐστὶν, ἐν ᾗ πάντα, καθώς φη- σιν ὁ ᾿Απόστολος, συνέστηκε, καὶ οἱ καθέκαστον εξα και μετέχοντες, ξωμέν τε καὶ κινούμεθα, καὶ ἐσμὲν, ἡ ἀνωτέρα μὲν πάσης ἀρχῆς, σημεῖα δὲ τῆς ἰδίας φύσεως οὐ παρεχομένη, ἀλλ᾽ ἐν μόνῳ τῷ μὴ δύνασθαι καταληφθῆναι γινωσκομένη. Τοῦτο γὰρ αὐτῆς ἰδιαίτατον γνώρισμα, τὸ παντὸς χαρακτηρι στικοῦ νοήματος υψηλοτέραν αὐτῆς εἶναι τὴν φύσιν. Ἡ τοίνυν κτίσις διὰ τὸ μὴ τὸν αὐτὸν τῷ ἀκτίστῳ λόγον ἔχειν, αὐτῷ τούτῳ τῆς πρὸς τὸν πεποιηκότα συγκρίσεώς τε καὶ κοινωνίας χωρίζεται, τῇ κατὰ τὴν οὐσίαν λέγω διαφορᾷ, καὶ τῷ, ἴδιον ἐφ᾽ ἑαυτῇ τὸν παραστατικὸν τῆς φύσεως ἐπιδέχεσθαι λόγον, οὐδὲν ἐπικοινωνοῦντα τῷ ἐξ οὗ γέγονεν. Ἡ δὲ θεία φύσις πάντων τῶν ἰδιαζόντως ἐπιθεωρουμένων τῇ κτίσει σημείων ἀλλοτρίως ἔχουσα, κάτω ἑαυτῆς καταλείπει τά τε χρονικά τμήματα, τὸ πρεσβύτερον λέγω καὶ τὸ νεώτερον, καὶ τὰς τοπικὰς ἐπινοίας, ὡς μήτε ἀνώτερον ἐπ' αὐτῆς τι κυρίως λέγεσθαι. Πᾶν γὰρ τὸ νοούμενον ἐπὶ τῆς ἀκτίστου δυνάμεως, ἄνω ἐστὶ, καὶ ἀρχή ἐστι, καὶ τὸν τοῦ κυριωτάτου λόγον ἐπέχει. Ἐπεὶ οὖν δέδεικται διὰ τῶν εἰρημένων μὴ ἐν τῇ κτίσει τὸν μονογενῆ Υἱὸν, καὶ τὸ τοῦ Θεοῦ Πνεῦμα διερευνᾶσθαι, ἀλλ᾽ ἄνω τῆς κτίσεως πιστεύειν εἶναι· ἡ μὲν κτίσις ἐπί τινος ἰδιαζούσης ἀρχῆς διὰ τῆς φιλος πραγμοσύνης τῶν τὰ τοιαῦτα ζητεῖν φιλονεικούντων ίσως καταληφθήσεται· τὸ δὲ ὑπὲρ ταύτην, οὐδὲν ἂν διὰ τούτων μᾶλλον εἰς γνῶσιν ἔλθοι, οὐδενὸς ἐν αὐτῷ σημείου δεικτικοῦ πρὸ τῶν αἰώνων εὑρισκομένου. Εἰ οὖν ἐν τῇ ἀκτίστῳ φύσει νοεῖται τὰ θαυμαστὰ πρά γματά τε καὶ ὀνόματα, ὁ Πατήρ, καὶ ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, πῶς ἐστι δυνατόν, ὅπερ ἐπὶ τῶν κάτω περιεργαζομένη καὶ πολυπραγμονούσα κατα- λαμβάνει ἡ ἔννοια, ἕτερον ἑτέρου συγκριτικῶς ὑπο- τιθεῖσα, διά τινος χρονικοῦ διαστήματος, τοῦτο καὶ ἐπὶ τῆς ἀκτίστου καὶ προαιωνίου νομίζειν οὐσίας S. GREGORII NYSSENI tur, præparavisse, et in illis res omnes creasse. A Neque enim fieri potest, ut aliquid quod vel crea- tur vel nascitur, non habeat esse suum vel in loco vel in tempore. At vero illa nullius indigens et sempiterna, et quae omnia suo complexu compre- hendit natura, neque in loco est, neque in tempore, sed ante hæc est, et supra hæc inenarrabili qua- dam ratione, ipsaque in seipsa sola fide conspicitur, neque sæculis circumscripla, neque cum tempore decurrens, sed in seipsa consistens et in seipsa velut fundata et solidata,in qua neque præteritum, neque futurum invenias : nihil enim ipsius extra ipsam est, quo transeunte aliud quidem prætereat, aliud vero futurum sit. Hæc enim propriæ sunt affectiones rerum creatarum, spei et memoriæ causa, vita varie divisa, secundum divisionem temporis. At in illa suprema et beata potestate, cui omnia æqualiter de præsenti adsunt, etiam id quod futu- rum est, ob illam infinitam comprehendendi vim, inesse consideratur. Ipsa itaque est substantia, in qua, ut Apostolus ait, omnia constituta sunt, etiam singularia, in qua vivimus, movemur, et Sumus : quæ omni principio superior est, neque ulla suæ naturæ argumenta præ- Jet, sed hac sola nota cognoscitur, quod com- prehendi nequeat; nam hæc nota ei est quam maxime propria,omni nota omnique charactere ad in- telligendum accommodato superiorem esse. Creatura igitur eo ipso quod sua in ratione cum increato non convenit, a comparatione et communione sui Conditoris secernitur, diversitate, inquam, sub- stantiæ, quodque in seipsa exhibeat rationem quasi demonstratricem, quod cum eo ex quo exstitit, nihil commune possideal. At vero divina natura procul abest ab omnibus illis proprietatibus et cogno- scendi indiciis, quæ creaturis inesse considerantur; hinc et infra se relinquit omnes temporis sectiones, prius dico et posterius, omnes de loco cogitationes, ut nec superius de ea proprie affirmari queat. Omne enim quod spectatur in increata illa natura, supra est, et principium est, et rationem rei maxime proprie dictæ habet. Cum igitur hactenus demonstratum sit, unige- nitum Filium et Spiritum sanctuin non inter creaturas quæri, sed supra omnes creaturas evectos credi debere; fieri fortassis poterit, ut creaturæ per stu- dium et contentionem eorum, qui circa hæc talia laboriose occupantur, principium proprium repe- riatur: at quod supra creaturæ sortem est, id hoc modo et medio nunquam sub cogitationem cadet, cun nullum indicium, quo ad cognitionem quasi manu ducamur, in eo ante temporis ortum liceat invenire. Si ergo in increata illa natura non modo res, sed et nomina miranda inesse cogitantur, Pater videlicet et Filius, et Spiritus sanctus, quomodo Deri potest, ut quod mens curiosa, et pluribus quam par est intenta, in his rebus inferioribus anim- Ael. xvi, C D

εἶναι; ἐν ᾗ Πατὴρ μὲν ἄναρχος, καὶ ἀγέννητος, καὶ ἡ ἀεὶ Πατὴρ νοεῖται· ἐξ αὐτοῦ δὲ κατὰ τὸ προσεχές ἀδιαστάτως ὁ μονογενής Υἱὸς τῷ Πατρὶ συνεπινοεῖ- ται· δι' αὐτοῦ δὲ καὶ μετ᾿ αὐτοῦ, πρίν τι κενόν τε καὶ ἀνυπόστατον διά μέσου παρεμπεσεῖν νόημα, εὐθὺς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον συνημμένως καταλαμβάνει ται· οὐχ ὑστερίζον κατὰ τὴν ὕπαρξιν μετὰ τὸν Υἱόν· ὥστε ποτὲ τὸν Μονογενῆ δίχα τοῦ Πνεύματος νοηθῆ και· ἀλλ' ἐκ μὲν τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων, καὶ αὐτὸ τὴν αἰτίαν ἔχον τοῦ εἶναι, ὅθεν καὶ τὸ μονογενές ἐστι φῶς, διὰ δὲ τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς ἐκλάμψαν: ούτε δια- στήματι, οὔτε φύσεως ἑτερότητι τοῦ Πατρὸς, ἢ τοῦ Μονογενοῦς ἀποτέμνεται. Διάστημα μὲν γὰρ ἐπὶ τῆς προαιωνίου φύσεως οὐκ ἔστιν· ἡ δὲ κατὰ τὴν οὐσίαν διαφορὰ οὐδεμία. Οὐδὲ γάρ ἐστι δυνατὸν ἀκτίστου πρὸς ἄκτιστον διαφορὰν ἐννοῆσαι· ἄκτιστον δὲ τὸ Β Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καθὼς ἐν τοῖς προλαβοῦσιν ἀπο δέδειχται λόγοις. Τούτων οὕτως ἔχειν ὑπειλημμένων παρὰ πᾶσι τοῖς καταδεχομένοις τὸν ἰδιωτισμὸν τοῦ ἁπλουστέρου κη ρύγματος, τίνα καιρὸν ἔχει τὴν τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πα- τέρα συνάφειαν διὰ τῆς κτίσεως ἀναλύειν πειρᾶσθαι, ὡς ἐπάναγκες εἶναί τι καὶ ταύτῃ συναΐδιον, ἢ καὶ τὸν Υἱόν μεταγενέστερον οἴεσθαι ; Οὔτε γὰρ ἡ γέννησις τοῦ Μονογενοῦς ἐντὸς τῶν αἰώνων, οὔτε ἡ κτίσις πρὸ τῶν αἰώνων, ὥστε οὐδενὶ τρόπῳ προσήκει τὴν ἀδιά- στατον φύσιν καταμερίζεσθαι· καὶ μεταξὺ τῆς πάντων ποιητικῆς αἰτίας, διαστηματικήν τινα παρενείρειν ὑπόνοιαν ἐν τῷ λέγειν, ποτὲ μὴ εἶναι τὸν πᾶσι δεδω κότα τὸ εἶναι. . Οὐκοῦν ἀληθὴς δ΄ προαποδεδομένος λόγος, ὅτι τῇ μὲν ἀγεννησίᾳ τοῦ Πατρὸς ἢ τοῦ Μονογενοῦς ἀἰδιότης γεννητῶς συνεπινοεῖται· εἰ δέ τι διάστημα μεταξύ να μισθείη, ᾧ ἡ γέννησις τοῦ Υἱοῦ τῆς τοῦ Πατρὸς ζωῆς διατέμνεται, τούτῳ καὶ ἡ ἀρχὴ τῆς ζωῆς τοῦ ἐπὶ πάντων Θεοῦ ὁρισθήσεται, ὅπερ ἄτοπον. Τὴν δὲ κτίσ σιν κωλύει οὐδὲν ἄλλο τι οὖσαν κατὰ τὴν ἰδίαν φύσιν παρὰ τὸν κτίσαντα από τινος ἰδιαζούσης· νοηθῆναι ἀρχῆς, καθὼς ἔφαμεν, κατ' οὐδὲν τῇ ἀκηράτῳ καὶ προαιωνίῳ φύσει συμβαίνουσαν. Τὸ γὰρ ἐκ μὴ ὄν των, ή, ὥς φησιν ὁ Ἀπόστολος, ἐκ μὴ φαινομένων. οὐρανὸν, ἢ γῆν, ἢ ἄλλο τι τῶν ἐν τῇ κτίσει θεωρου- μένων γεγενήσθαι λέγειν, οὐδεμίαν τῷ Ποιητῇ τῶν ὅλων ἀδοξίαν προστρίβεται· ἐπεὶ καὶ μεμαθήκαμεν παρὰ τῆς θείας Γραφῆς, μήτε ἐξ ἀϊδίου ταῦτα εἶναι, μήτε εἰσαεί διαμένειν. Εἰ δέ τι τῶν ἐν τῇ ἁγίᾳ Τριάδι πεπιστευμένων μὴ ἀεὶ συνυπάρχειν τῷ Πατρὶ πιστευ θείη, αλλά τις κατὰ τὸν τῆς αἱρέσεως λόγον ἐπινοη- θείη διάνοια γυμνοῦσά ποτε τὸν ἐπὶ πάντων Θεὸν τῆς τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος δόξης, οὐδὲν ἔτε- ρον, ἢ παντὸς ἀγαθοῦ καὶ θείου πράγματός τε καὶ νοήματος, κατὰ τὸν τῆς αἱρέσεως λόγον, ὁ Θεὸς κε- χωρισμένος ἐπιδειχθήσεται. Εἰ δὲ ἀεὶ ἔνδοξος ὁ Πά- * CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. advertit, ut scilicet altera alteri collata superior • sit et prior, secundum aliquam temporis duratio- nem, hoc etiam in increata illa et æterna natura inesse existimet? in qua Pater principii expers, et ingenitus, et semper Pater. concipitur, ex ipso auten unigenitus Filius, sine ulla interruptione et divul- sione, una.cum Patre intelligitur, cum ipso vero et per ipsum, antequam nescio quod inane, et quiddan non subsistens,tanquam medium interveniret, statimi etiam et conjunctim Spiritus sanctus concipitur, non posterior Filio secundum suam subsistentiam, quasi possit aliquando unigenitus Filius intelligi absque Spiritu sancto, qui et ipse ex universorum Deo sui subsistentiæ originem habet, a quo etiam uni- genitum illud lumen est de vero lumine resplen- dens : neque diversitate durationis, neque natura a Patre vel Unigenito separatur. Durationis namque intercapedo non est in sempiterna illa natura, neque ulla naturæ diversitas: neque enim fieri potest, ut increatum ab. increato, quoad naturam, diversuni sit. Est autem Spiritus sanctus increatus, quemadmodum superiori disputatione demonstratum est. C Hebr. x1, 1. D Cum igitur hæc ita sese habeant, consensu om- nium illorum, qui veræ et sanæ fidei simplicitatem amplectuntur, non nisi intempestivum apparet, Fi- lii cum Patre conjunctionem dissolvere velle per id, quod est creaturæ, quasi necesse sit, vel huic etiam aliquid coæternum,vel certe Filium Patre posterio- rem fore. Nam generatio Filii tempore non conclu- ditur, neque creatur tempore antiquior est. Itaque nullo modo convenit naturam indivisam etinsepa- ratam partiri et dissecare, et inter causam omnium rerum effectricem, intercapedinem quamdam dura- tionis - cogitatione-interjicere, ut scilicet affirmetur aliquando non fuisse illum, qui omnibus fuit auc- tor, ut sint. Verum ergo est, quod asseruimus, nempe quod cum Patris innascibilitate unigeniti Filii æternitas nascibiliter conjuncta consideretur; si quis autem putet intervallum intercessisse, quo generatio Filii a Patris vita separetur, is hoc ipso etiam Deo universo- rum principium vitæ et subsistentiæ attribuat, quod absurdissimum est. Nihil vero prohibet creaturam, utpote a suo Creatore diversam, considerari tan - quam a proprio quodam initio procedentem, ut diximus, quod in illam immortalem et æternam naturam nullo pacto convenire potest; dicere enim ex non entibus, vel, ut Apostolus ait, ex non appar rentibus ", vel invisibilibus cœlum vel terram aut aliquid eorum quæ in creaturarum ordine cen- sentur, exstitisse, nullam injuriam universorum Conditori affert, eum-ex- Scriptura compertum nobis sit, hæc neque ab æterno fuisse, neque in æternuni fore. At si quid eorum, quæ in Trinitate inesse creduntur, credatur non semper Patri coexstitisse; et si convenienter hæreticorum institutis et placitis, admittatur ejuscemodi cogitatio, quæ Deum om- nium gloria Filii et Spiritus sancti denudet et spoliet, tunc nihl aliud sequitur ex læreticorum .

εἶναι; ἐν ᾗ Πατὴρ μὲν ἄναρχος, καὶ ἀγέννητος, καὶ ἡ ἀεὶ Πατὴρ νοεῖται· ἐξ αὐτοῦ δὲ κατὰ τὸ προσεχές ἀδιαστάτως ὁ μονογενής Υἱὸς τῷ Πατρὶ συνεπινοεῖ- ται· δι' αὐτοῦ δὲ καὶ μετ᾿ αὐτοῦ, πρίν τι κενόν τε καὶ ἀνυπόστατον διά μέσου παρεμπεσεῖν νόημα, εὐθὺς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον συνημμένως καταλαμβάνει ται· οὐχ ὑστερίζον κατὰ τὴν ὕπαρξιν μετὰ τὸν Υἱόν· ὥστε ποτὲ τὸν Μονογενῆ δίχα τοῦ Πνεύματος νοηθῆ και· ἀλλ' ἐκ μὲν τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων, καὶ αὐτὸ τὴν αἰτίαν ἔχον τοῦ εἶναι, ὅθεν καὶ τὸ μονογενές ἐστι φῶς, διὰ δὲ τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς ἐκλάμψαν: ούτε δια- στήματι, οὔτε φύσεως ἑτερότητι τοῦ Πατρὸς, ἢ τοῦ Μονογενοῦς ἀποτέμνεται. Διάστημα μὲν γὰρ ἐπὶ τῆς προαιωνίου φύσεως οὐκ ἔστιν· ἡ δὲ κατὰ τὴν οὐσίαν διαφορὰ οὐδεμία. Οὐδὲ γάρ ἐστι δυνατὸν ἀκτίστου πρὸς ἄκτιστον διαφορὰν ἐννοῆσαι· ἄκτιστον δὲ τὸ Β Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καθὼς ἐν τοῖς προλαβοῦσιν ἀπο δέδειχται λόγοις. Τούτων οὕτως ἔχειν ὑπειλημμένων παρὰ πᾶσι τοῖς καταδεχομένοις τὸν ἰδιωτισμὸν τοῦ ἁπλουστέρου κη ρύγματος, τίνα καιρὸν ἔχει τὴν τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πα- τέρα συνάφειαν διὰ τῆς κτίσεως ἀναλύειν πειρᾶσθαι, ὡς ἐπάναγκες εἶναί τι καὶ ταύτῃ συναΐδιον, ἢ καὶ τὸν Υἱόν μεταγενέστερον οἴεσθαι ; Οὔτε γὰρ ἡ γέννησις τοῦ Μονογενοῦς ἐντὸς τῶν αἰώνων, οὔτε ἡ κτίσις πρὸ τῶν αἰώνων, ὥστε οὐδενὶ τρόπῳ προσήκει τὴν ἀδιά- στατον φύσιν καταμερίζεσθαι· καὶ μεταξὺ τῆς πάντων ποιητικῆς αἰτίας, διαστηματικήν τινα παρενείρειν ὑπόνοιαν ἐν τῷ λέγειν, ποτὲ μὴ εἶναι τὸν πᾶσι δεδω κότα τὸ εἶναι. . Οὐκοῦν ἀληθὴς δ΄ προαποδεδομένος λόγος, ὅτι τῇ μὲν ἀγεννησίᾳ τοῦ Πατρὸς ἢ τοῦ Μονογενοῦς ἀἰδιότης γεννητῶς συνεπινοεῖται· εἰ δέ τι διάστημα μεταξύ να μισθείη, ᾧ ἡ γέννησις τοῦ Υἱοῦ τῆς τοῦ Πατρὸς ζωῆς διατέμνεται, τούτῳ καὶ ἡ ἀρχὴ τῆς ζωῆς τοῦ ἐπὶ πάντων Θεοῦ ὁρισθήσεται, ὅπερ ἄτοπον. Τὴν δὲ κτίσ σιν κωλύει οὐδὲν ἄλλο τι οὖσαν κατὰ τὴν ἰδίαν φύσιν παρὰ τὸν κτίσαντα από τινος ἰδιαζούσης· νοηθῆναι ἀρχῆς, καθὼς ἔφαμεν, κατ' οὐδὲν τῇ ἀκηράτῳ καὶ προαιωνίῳ φύσει συμβαίνουσαν. Τὸ γὰρ ἐκ μὴ ὄν των, ή, ὥς φησιν ὁ Ἀπόστολος, ἐκ μὴ φαινομένων. οὐρανὸν, ἢ γῆν, ἢ ἄλλο τι τῶν ἐν τῇ κτίσει θεωρου- μένων γεγενήσθαι λέγειν, οὐδεμίαν τῷ Ποιητῇ τῶν ὅλων ἀδοξίαν προστρίβεται· ἐπεὶ καὶ μεμαθήκαμεν παρὰ τῆς θείας Γραφῆς, μήτε ἐξ ἀϊδίου ταῦτα εἶναι, μήτε εἰσαεί διαμένειν. Εἰ δέ τι τῶν ἐν τῇ ἁγίᾳ Τριάδι πεπιστευμένων μὴ ἀεὶ συνυπάρχειν τῷ Πατρὶ πιστευ θείη, αλλά τις κατὰ τὸν τῆς αἱρέσεως λόγον ἐπινοη- θείη διάνοια γυμνοῦσά ποτε τὸν ἐπὶ πάντων Θεὸν τῆς τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος δόξης, οὐδὲν ἔτε- ρον, ἢ παντὸς ἀγαθοῦ καὶ θείου πράγματός τε καὶ νοήματος, κατὰ τὸν τῆς αἱρέσεως λόγον, ὁ Θεὸς κε- χωρισμένος ἐπιδειχθήσεται. Εἰ δὲ ἀεὶ ἔνδοξος ὁ Πά- * CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. advertit, ut scilicet altera alteri collata superior • sit et prior, secundum aliquam temporis duratio- nem, hoc etiam in increata illa et æterna natura inesse existimet? in qua Pater principii expers, et ingenitus, et semper Pater. concipitur, ex ipso auten unigenitus Filius, sine ulla interruptione et divul- sione, una.cum Patre intelligitur, cum ipso vero et per ipsum, antequam nescio quod inane, et quiddan non subsistens,tanquam medium interveniret, statimi etiam et conjunctim Spiritus sanctus concipitur, non posterior Filio secundum suam subsistentiam, quasi possit aliquando unigenitus Filius intelligi absque Spiritu sancto, qui et ipse ex universorum Deo sui subsistentiæ originem habet, a quo etiam uni- genitum illud lumen est de vero lumine resplen- dens : neque diversitate durationis, neque natura a Patre vel Unigenito separatur. Durationis namque intercapedo non est in sempiterna illa natura, neque ulla naturæ diversitas: neque enim fieri potest, ut increatum ab. increato, quoad naturam, diversuni sit. Est autem Spiritus sanctus increatus, quemadmodum superiori disputatione demonstratum est. C Hebr. x1, 1. D Cum igitur hæc ita sese habeant, consensu om- nium illorum, qui veræ et sanæ fidei simplicitatem amplectuntur, non nisi intempestivum apparet, Fi- lii cum Patre conjunctionem dissolvere velle per id, quod est creaturæ, quasi necesse sit, vel huic etiam aliquid coæternum,vel certe Filium Patre posterio- rem fore. Nam generatio Filii tempore non conclu- ditur, neque creatur tempore antiquior est. Itaque nullo modo convenit naturam indivisam etinsepa- ratam partiri et dissecare, et inter causam omnium rerum effectricem, intercapedinem quamdam dura- tionis - cogitatione-interjicere, ut scilicet affirmetur aliquando non fuisse illum, qui omnibus fuit auc- tor, ut sint. Verum ergo est, quod asseruimus, nempe quod cum Patris innascibilitate unigeniti Filii æternitas nascibiliter conjuncta consideretur; si quis autem putet intervallum intercessisse, quo generatio Filii a Patris vita separetur, is hoc ipso etiam Deo universo- rum principium vitæ et subsistentiæ attribuat, quod absurdissimum est. Nihil vero prohibet creaturam, utpote a suo Creatore diversam, considerari tan - quam a proprio quodam initio procedentem, ut diximus, quod in illam immortalem et æternam naturam nullo pacto convenire potest; dicere enim ex non entibus, vel, ut Apostolus ait, ex non appar rentibus ", vel invisibilibus cœlum vel terram aut aliquid eorum quæ in creaturarum ordine cen- sentur, exstitisse, nullam injuriam universorum Conditori affert, eum-ex- Scriptura compertum nobis sit, hæc neque ab æterno fuisse, neque in æternuni fore. At si quid eorum, quæ in Trinitate inesse creduntur, credatur non semper Patri coexstitisse; et si convenienter hæreticorum institutis et placitis, admittatur ejuscemodi cogitatio, quæ Deum om- nium gloria Filii et Spiritus sancti denudet et spoliet, tunc nihl aliud sequitur ex læreticorum .

εἶναι; ἐν ᾗ Πατὴρ μὲν ἄναρχος, καὶ ἀγέννητος, καὶ ἡ ἀεὶ Πατὴρ νοεῖται· ἐξ αὐτοῦ δὲ κατὰ τὸ προσεχές ἀδιαστάτως ὁ μονογενής Υἱὸς τῷ Πατρὶ συνεπινοεῖ- ται· δι' αὐτοῦ δὲ καὶ μετ᾿ αὐτοῦ, πρίν τι κενόν τε καὶ ἀνυπόστατον διά μέσου παρεμπεσεῖν νόημα, εὐθὺς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον συνημμένως καταλαμβάνει ται· οὐχ ὑστερίζον κατὰ τὴν ὕπαρξιν μετὰ τὸν Υἱόν· ὥστε ποτὲ τὸν Μονογενῆ δίχα τοῦ Πνεύματος νοηθῆ και· ἀλλ' ἐκ μὲν τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων, καὶ αὐτὸ τὴν αἰτίαν ἔχον τοῦ εἶναι, ὅθεν καὶ τὸ μονογενές ἐστι φῶς, διὰ δὲ τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς ἐκλάμψαν: ούτε δια- στήματι, οὔτε φύσεως ἑτερότητι τοῦ Πατρὸς, ἢ τοῦ Μονογενοῦς ἀποτέμνεται. Διάστημα μὲν γὰρ ἐπὶ τῆς προαιωνίου φύσεως οὐκ ἔστιν· ἡ δὲ κατὰ τὴν οὐσίαν διαφορὰ οὐδεμία. Οὐδὲ γάρ ἐστι δυνατὸν ἀκτίστου πρὸς ἄκτιστον διαφορὰν ἐννοῆσαι· ἄκτιστον δὲ τὸ Β Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καθὼς ἐν τοῖς προλαβοῦσιν ἀπο δέδειχται λόγοις. Τούτων οὕτως ἔχειν ὑπειλημμένων παρὰ πᾶσι τοῖς καταδεχομένοις τὸν ἰδιωτισμὸν τοῦ ἁπλουστέρου κη ρύγματος, τίνα καιρὸν ἔχει τὴν τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πα- τέρα συνάφειαν διὰ τῆς κτίσεως ἀναλύειν πειρᾶσθαι, ὡς ἐπάναγκες εἶναί τι καὶ ταύτῃ συναΐδιον, ἢ καὶ τὸν Υἱόν μεταγενέστερον οἴεσθαι ; Οὔτε γὰρ ἡ γέννησις τοῦ Μονογενοῦς ἐντὸς τῶν αἰώνων, οὔτε ἡ κτίσις πρὸ τῶν αἰώνων, ὥστε οὐδενὶ τρόπῳ προσήκει τὴν ἀδιά- στατον φύσιν καταμερίζεσθαι· καὶ μεταξὺ τῆς πάντων ποιητικῆς αἰτίας, διαστηματικήν τινα παρενείρειν ὑπόνοιαν ἐν τῷ λέγειν, ποτὲ μὴ εἶναι τὸν πᾶσι δεδω κότα τὸ εἶναι. . Οὐκοῦν ἀληθὴς δ΄ προαποδεδομένος λόγος, ὅτι τῇ μὲν ἀγεννησίᾳ τοῦ Πατρὸς ἢ τοῦ Μονογενοῦς ἀἰδιότης γεννητῶς συνεπινοεῖται· εἰ δέ τι διάστημα μεταξύ να μισθείη, ᾧ ἡ γέννησις τοῦ Υἱοῦ τῆς τοῦ Πατρὸς ζωῆς διατέμνεται, τούτῳ καὶ ἡ ἀρχὴ τῆς ζωῆς τοῦ ἐπὶ πάντων Θεοῦ ὁρισθήσεται, ὅπερ ἄτοπον. Τὴν δὲ κτίσ σιν κωλύει οὐδὲν ἄλλο τι οὖσαν κατὰ τὴν ἰδίαν φύσιν παρὰ τὸν κτίσαντα από τινος ἰδιαζούσης· νοηθῆναι ἀρχῆς, καθὼς ἔφαμεν, κατ' οὐδὲν τῇ ἀκηράτῳ καὶ προαιωνίῳ φύσει συμβαίνουσαν. Τὸ γὰρ ἐκ μὴ ὄν των, ή, ὥς φησιν ὁ Ἀπόστολος, ἐκ μὴ φαινομένων. οὐρανὸν, ἢ γῆν, ἢ ἄλλο τι τῶν ἐν τῇ κτίσει θεωρου- μένων γεγενήσθαι λέγειν, οὐδεμίαν τῷ Ποιητῇ τῶν ὅλων ἀδοξίαν προστρίβεται· ἐπεὶ καὶ μεμαθήκαμεν παρὰ τῆς θείας Γραφῆς, μήτε ἐξ ἀϊδίου ταῦτα εἶναι, μήτε εἰσαεί διαμένειν. Εἰ δέ τι τῶν ἐν τῇ ἁγίᾳ Τριάδι πεπιστευμένων μὴ ἀεὶ συνυπάρχειν τῷ Πατρὶ πιστευ θείη, αλλά τις κατὰ τὸν τῆς αἱρέσεως λόγον ἐπινοη- θείη διάνοια γυμνοῦσά ποτε τὸν ἐπὶ πάντων Θεὸν τῆς τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος δόξης, οὐδὲν ἔτε- ρον, ἢ παντὸς ἀγαθοῦ καὶ θείου πράγματός τε καὶ νοήματος, κατὰ τὸν τῆς αἱρέσεως λόγον, ὁ Θεὸς κε- χωρισμένος ἐπιδειχθήσεται. Εἰ δὲ ἀεὶ ἔνδοξος ὁ Πά- * CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. advertit, ut scilicet altera alteri collata superior • sit et prior, secundum aliquam temporis duratio- nem, hoc etiam in increata illa et æterna natura inesse existimet? in qua Pater principii expers, et ingenitus, et semper Pater. concipitur, ex ipso auten unigenitus Filius, sine ulla interruptione et divul- sione, una.cum Patre intelligitur, cum ipso vero et per ipsum, antequam nescio quod inane, et quiddan non subsistens,tanquam medium interveniret, statimi etiam et conjunctim Spiritus sanctus concipitur, non posterior Filio secundum suam subsistentiam, quasi possit aliquando unigenitus Filius intelligi absque Spiritu sancto, qui et ipse ex universorum Deo sui subsistentiæ originem habet, a quo etiam uni- genitum illud lumen est de vero lumine resplen- dens : neque diversitate durationis, neque natura a Patre vel Unigenito separatur. Durationis namque intercapedo non est in sempiterna illa natura, neque ulla naturæ diversitas: neque enim fieri potest, ut increatum ab. increato, quoad naturam, diversuni sit. Est autem Spiritus sanctus increatus, quemadmodum superiori disputatione demonstratum est. C Hebr. x1, 1. D Cum igitur hæc ita sese habeant, consensu om- nium illorum, qui veræ et sanæ fidei simplicitatem amplectuntur, non nisi intempestivum apparet, Fi- lii cum Patre conjunctionem dissolvere velle per id, quod est creaturæ, quasi necesse sit, vel huic etiam aliquid coæternum,vel certe Filium Patre posterio- rem fore. Nam generatio Filii tempore non conclu- ditur, neque creatur tempore antiquior est. Itaque nullo modo convenit naturam indivisam etinsepa- ratam partiri et dissecare, et inter causam omnium rerum effectricem, intercapedinem quamdam dura- tionis - cogitatione-interjicere, ut scilicet affirmetur aliquando non fuisse illum, qui omnibus fuit auc- tor, ut sint. Verum ergo est, quod asseruimus, nempe quod cum Patris innascibilitate unigeniti Filii æternitas nascibiliter conjuncta consideretur; si quis autem putet intervallum intercessisse, quo generatio Filii a Patris vita separetur, is hoc ipso etiam Deo universo- rum principium vitæ et subsistentiæ attribuat, quod absurdissimum est. Nihil vero prohibet creaturam, utpote a suo Creatore diversam, considerari tan - quam a proprio quodam initio procedentem, ut diximus, quod in illam immortalem et æternam naturam nullo pacto convenire potest; dicere enim ex non entibus, vel, ut Apostolus ait, ex non appar rentibus ", vel invisibilibus cœlum vel terram aut aliquid eorum quæ in creaturarum ordine cen- sentur, exstitisse, nullam injuriam universorum Conditori affert, eum-ex- Scriptura compertum nobis sit, hæc neque ab æterno fuisse, neque in æternuni fore. At si quid eorum, quæ in Trinitate inesse creduntur, credatur non semper Patri coexstitisse; et si convenienter hæreticorum institutis et placitis, admittatur ejuscemodi cogitatio, quæ Deum om- nium gloria Filii et Spiritus sancti denudet et spoliet, tunc nihl aliud sequitur ex læreticorum .

ὁ προαιώνιος Υἱὸς, ὁμοίως δὲ καὶ τοῦ Υἱοῦ δόξα τὰ τοῦ Χριστοῦ Πνεῦμα, τὸ ἀεὶ συνθεωρούμενον τῷ Υἱῷ καὶ τῷ Πατρὶ, πόθεν ὁ σοφὸς οὗτος, καὶ ἐκ ποίας παιδεύσεως τὸ πρεσβύτερον ἐν τοῖς ἀχρόνοις, καὶ τὰ τιμιώτερον ἐν τοῖς κατὰ φύσιν τιμίοις ἀποφαίνεται συγκριτικῶς ὑπερτιθεὶς τοῦ ἑτέρου τὸ ἕτερον, καὶ διὰ τῆς τοῦ ἑνὸς προτιμήσεως τὸ ἐφεξῆς ἀτιμάζων; Ἡ γὰρ ἀντιδιαστολὴ τοῦ τιμιωτέρου φανερωτέρα πάντως ἐστὶν, εἰς ὅ τι φέροι. Α τὴρ, ὁ ὑπάρχων πρὸ τῶν αἰώνων, δόξα δὲ τοῦ Πατρὸς Οἷα δὲ τοῖς εἰρημένοις επάγει, καὶ τὰ ἀκόλουθα, Ατε, φησί, τῶν αὐτῶν ἐνεργειῶν τὴν ταυτότητα τῶν ἔργων αποτελουσῶν, καὶ τῶν παρηλλαγμέ των έργων, παρηλλαγμένας καὶ τὰς ἐνεργείας αποφαινόντων. Καλῶς ὁ γεννάδας ἦλθεν ἐπὶ τὴν ἄμαχον συνηγορίαν τοῦ λόγου. Δί αὐτοὶ ἐνέρ γειαι τὴν ταυτότητα τῶν ἔργων ἀποτελοῦσι, φησί, Ίδωμεν τοίνυν ἐπὶ τῶν πραγμάτων τὸν λό- γον. Μία τοῦ πυρὸς ἡ διὰ τοῦ θερμαίνειν ἐνέργεια, ἀλλὰ τὰ ἔργα οίαν ἔχει τήν συμφωνίαν, ἐπισκευ ψώμεθα. Τήκεται ὁ χαλκός· ὁ πηλὸς πήγνυται· ἀ κηρὸς ἀναλίσκεται· τὰ λοιπὰ τῶν ζώων εἰ ἐν αὐτῷ γένοιτο, φθείρεται, ἡ σαλαμάνδρα ζωογονείται· τὰ στυπεῖον καίεται· τὸ ἀμίαντον, ὥσπερ ἐν ὕδατι, τῇ φλογὶ καταπλύνεται. Τοσαύτη ή ταυτότης τῶν ἔργων ἐκ τῆς μιᾶς ἐνεργείας. Τί δὲ ὁ ἥλιος; "Αρ' οὐχὶ καὶ αὐτὸς, ἐκ τῆς αὐτῆς δυνάμεως ὁμοίως ἐπιθάλπων τα πάντα, τὸ μέν τι τῶν φυτῶν ηὔξησε, τὸ δὲ κατεμά ρανε, πρὸς τὴν ὑποκειμένην δύναμιν ὑπαλλάσσων τῆς ἐνεργείας τὸ τέλος ; Τὸ μὲν γὰρ ἐπὶ τῆς πέτρας ἐξή μανε, τὸ δὲ ἐκ τῆς βαθείας γῆς ἑκατοντάρχουν ἐποίησεν. Εἰ δὲ εἰσέλθοις εἰς τὰ τῆς φύσεως έργα, καὶ ἴδοις ἐν τοῖς σώμασιν ὅσα φιλοτεχνοῦσα ἐργάζεται, μᾶλλον ἂν τὸ περιεσκεμμένον καταμάθοις τοῦ λέγον- τος, ὅτι Ἡ αὐτὴ ἐνέργεια την ταυτότητα των ἔργων ἀποτελεῖ. Μία ενέργεια τῆς συλλήψεως ἐστιν ἡ αἰτία· ἀλλὰ τὸ σύγκριμα τοῦ ἔνδον οἰκονομουμένου πολυειδές, ὡς ἂν μὴ δυνηθῆναι ῥᾳδίως τινὰ τὴν δια- φορὰν τῶν ἐν τῷ σώματι ποιοτήτων ἀπαριθμήσασθαι. Μία πάλιν ἐνέργεια ἐπὶ τῶν νηπίων ἡ τοῦ γάλακτος ἐστιν ὁλκή· τὸ δὲ ποικίλον τῶν ἀποτελεσμάτων τῆς τοιαύτης τροφῆς τίς ἂν διεξέλθοι λόγος ; Η μὲν γὰρ καθάπερ διὰ σωλήνος ἐκ τοῦ στόματος ἐπὶ τοὺς ἀπο- κριτικούς διεξέρχεται πόρους· ἡ δὲ ἀλλοιωτικὴ τῆς φύσεως δύναμις ἑκάστῳ τῶν μελῶν καταλλήλως προσάγει τὸ γάλα, διὰ τῆς πέψεως εἰς μυρίας δια- φορὰς τὴν τροφὴν κερματίζουσα, καὶ τοῖς ὑποκειμέ νοις ὁμοφυὲς ἀπεργαζομένη τὸ ἑκάστῳ κατάλληλον. Ἐκ γὰρ τῆς αὐτῆς τρέφονται βρώσεως ἀρτηρίαι, φλέβες, ἐγκέφαλος, μήνιγγες, μυελός, ὀστᾶ, νεῦρα, σύνδεσμος, τένοντες, σάρκες, ἐπιφάνεια, χόνδροι, πιμελαὶ, τρίχες, ὄνυχες, ἱδρῶτες, ἀτμοί, φλέγμα, χολή, καὶ ὅσα λοιπὰ περιττὰ καὶ ἀχρεῖα τῆς αὐτῆς αἰτίας ἐξῆπται. Κἂν τὰ τῶν μελῶν εἴπης ὀνόματα, τά τε ὀργανικὰ καὶ τὰ αἰσθητήρια, καὶ ὅσα ἄλλα πληροί τὸν τοῦ σώματος ὄγκον, ἐκ μιᾶς καὶ τῆς S. GREGORII NYSSENI B istorum opinione, quam quod Deus omni bonitate et divinitate, divinitatique competente existima- tione spoliatus apparebit. At si suam'gloriam sem- per habet Pater, qui est ante sæcula, gloria vero Patris est aeternus Filius, similiter et Filii gloria Spiritus sanctus, qui una cum Filio et Patre sem- per consideratione cernitur, uudenam sapientissi- mus iste, et ex quali disciplina in æternis tempo- risque expertibus statuit prius et antiquius, et ho- norabilius seu dignius in iis quæ sua natura sunt æque honorabilia et digna, unum alteri per comparationem præferens, qui hoc ipso quod primas ho- noris uni defert, sic quod deinceps est inhonorat et injuria afficit? Nam quorsum teudat distinctio ista præstantioris et honorabilioris, neminem latet. Jam vero qualia sunt quæ his subjungit, cum affirmat, easdem operationes eadem opera efficere, et mutatis operibus mutatas etiam operationes conspici? Opportune profecto egregius iste ad inexpugnabi- lem orationis suæ defensionem se confert. Eadem operationes, inquit, eadem etiam opera eficiunt. Vi- deamus igitur quam verum hoc sit, allatis exem- plis. Una ignis operatio est calefacere ; dispicia- mus igitur, qualem convenientiam habeant bujus operationis opera. Calore liquescit æs, lutum in- durescit, cera consumitur; reliqua animantia si in igne sint corrumpuntur, at salamandra vivifica- tur: stupa ardet, amiantum (seu amiantus, nomen gemmæ ) flamma, velut aqua, purgatur. Tanta est similitudo operum ejusdem operationis Quid vero sol? annon et ipse eadem sua vi et potentia omnia æqualiter fovens, plantarum quidem aliam auget, aliam vero exsiccat, mutato operationis fine pro materiæ substrate conditione et qualitate? Illam enim plantam, quæ supra petram est, arefacit, at eam, quæ altas in terra egit radices, patulis ubi- que ramis diffundit. Quod si opera naturæ mønte lustrare, et quid in corporibus natura agere soleat, observare velis, clarius intelliges, quam circum specte iste dixerit, eamdem operationem eadem eficere opera. Una operatio est causa conceptionis, sed compositio ejus quod intus fit et constituitur, varia est et multiformis, ut nulli facile sit enume- rare diversitatem omnium earum, quæ in corpore insunt, qualitatum. Infantibus una itidem operatio est, lactis attractio et exsuctio. At quis varietalem efectuum talis alimenti percenseat ? quod tanquam per canalem ex ore in meatus destinatos descen- D dit ; nutriendi vero et alterandi facultas unicuique membrorum convenienter lac adducit, sexcentis modis per concoctionem alimentum illud subigens et dividens, et cuilibet ex subjectis membris si- mile cognatumque consentanea ratione efficiens. Nam ex eodem alimento aluntur et augentur ar- teris, vena, cerebrum, meninges (seu membrana), medulla, ossa, nervi, musculi, tendines, caro, ex- tremitas seu superficies, chondri, adeps, capilli, ungues, sudores, halitus, pituita, bilis, et si quæ alia superflua et inutilia ex eadem causa exsistunt. Si membra intuearis, quorum alia sunt organica, alia sensibus deservientia, alia aliter molem hanc C

ὁ προαιώνιος Υἱὸς, ὁμοίως δὲ καὶ τοῦ Υἱοῦ δόξα τὰ τοῦ Χριστοῦ Πνεῦμα, τὸ ἀεὶ συνθεωρούμενον τῷ Υἱῷ καὶ τῷ Πατρὶ, πόθεν ὁ σοφὸς οὗτος, καὶ ἐκ ποίας παιδεύσεως τὸ πρεσβύτερον ἐν τοῖς ἀχρόνοις, καὶ τὰ τιμιώτερον ἐν τοῖς κατὰ φύσιν τιμίοις ἀποφαίνεται συγκριτικῶς ὑπερτιθεὶς τοῦ ἑτέρου τὸ ἕτερον, καὶ διὰ τῆς τοῦ ἑνὸς προτιμήσεως τὸ ἐφεξῆς ἀτιμάζων; Ἡ γὰρ ἀντιδιαστολὴ τοῦ τιμιωτέρου φανερωτέρα πάντως ἐστὶν, εἰς ὅ τι φέροι. Α τὴρ, ὁ ὑπάρχων πρὸ τῶν αἰώνων, δόξα δὲ τοῦ Πατρὸς Οἷα δὲ τοῖς εἰρημένοις επάγει, καὶ τὰ ἀκόλουθα, Ατε, φησί, τῶν αὐτῶν ἐνεργειῶν τὴν ταυτότητα τῶν ἔργων αποτελουσῶν, καὶ τῶν παρηλλαγμέ των έργων, παρηλλαγμένας καὶ τὰς ἐνεργείας αποφαινόντων. Καλῶς ὁ γεννάδας ἦλθεν ἐπὶ τὴν ἄμαχον συνηγορίαν τοῦ λόγου. Δί αὐτοὶ ἐνέρ γειαι τὴν ταυτότητα τῶν ἔργων ἀποτελοῦσι, φησί, Ίδωμεν τοίνυν ἐπὶ τῶν πραγμάτων τὸν λό- γον. Μία τοῦ πυρὸς ἡ διὰ τοῦ θερμαίνειν ἐνέργεια, ἀλλὰ τὰ ἔργα οίαν ἔχει τήν συμφωνίαν, ἐπισκευ ψώμεθα. Τήκεται ὁ χαλκός· ὁ πηλὸς πήγνυται· ἀ κηρὸς ἀναλίσκεται· τὰ λοιπὰ τῶν ζώων εἰ ἐν αὐτῷ γένοιτο, φθείρεται, ἡ σαλαμάνδρα ζωογονείται· τὰ στυπεῖον καίεται· τὸ ἀμίαντον, ὥσπερ ἐν ὕδατι, τῇ φλογὶ καταπλύνεται. Τοσαύτη ή ταυτότης τῶν ἔργων ἐκ τῆς μιᾶς ἐνεργείας. Τί δὲ ὁ ἥλιος; "Αρ' οὐχὶ καὶ αὐτὸς, ἐκ τῆς αὐτῆς δυνάμεως ὁμοίως ἐπιθάλπων τα πάντα, τὸ μέν τι τῶν φυτῶν ηὔξησε, τὸ δὲ κατεμά ρανε, πρὸς τὴν ὑποκειμένην δύναμιν ὑπαλλάσσων τῆς ἐνεργείας τὸ τέλος ; Τὸ μὲν γὰρ ἐπὶ τῆς πέτρας ἐξή μανε, τὸ δὲ ἐκ τῆς βαθείας γῆς ἑκατοντάρχουν ἐποίησεν. Εἰ δὲ εἰσέλθοις εἰς τὰ τῆς φύσεως έργα, καὶ ἴδοις ἐν τοῖς σώμασιν ὅσα φιλοτεχνοῦσα ἐργάζεται, μᾶλλον ἂν τὸ περιεσκεμμένον καταμάθοις τοῦ λέγον- τος, ὅτι Ἡ αὐτὴ ἐνέργεια την ταυτότητα των ἔργων ἀποτελεῖ. Μία ενέργεια τῆς συλλήψεως ἐστιν ἡ αἰτία· ἀλλὰ τὸ σύγκριμα τοῦ ἔνδον οἰκονομουμένου πολυειδές, ὡς ἂν μὴ δυνηθῆναι ῥᾳδίως τινὰ τὴν δια- φορὰν τῶν ἐν τῷ σώματι ποιοτήτων ἀπαριθμήσασθαι. Μία πάλιν ἐνέργεια ἐπὶ τῶν νηπίων ἡ τοῦ γάλακτος ἐστιν ὁλκή· τὸ δὲ ποικίλον τῶν ἀποτελεσμάτων τῆς τοιαύτης τροφῆς τίς ἂν διεξέλθοι λόγος ; Η μὲν γὰρ καθάπερ διὰ σωλήνος ἐκ τοῦ στόματος ἐπὶ τοὺς ἀπο- κριτικούς διεξέρχεται πόρους· ἡ δὲ ἀλλοιωτικὴ τῆς φύσεως δύναμις ἑκάστῳ τῶν μελῶν καταλλήλως προσάγει τὸ γάλα, διὰ τῆς πέψεως εἰς μυρίας δια- φορὰς τὴν τροφὴν κερματίζουσα, καὶ τοῖς ὑποκειμέ νοις ὁμοφυὲς ἀπεργαζομένη τὸ ἑκάστῳ κατάλληλον. Ἐκ γὰρ τῆς αὐτῆς τρέφονται βρώσεως ἀρτηρίαι, φλέβες, ἐγκέφαλος, μήνιγγες, μυελός, ὀστᾶ, νεῦρα, σύνδεσμος, τένοντες, σάρκες, ἐπιφάνεια, χόνδροι, πιμελαὶ, τρίχες, ὄνυχες, ἱδρῶτες, ἀτμοί, φλέγμα, χολή, καὶ ὅσα λοιπὰ περιττὰ καὶ ἀχρεῖα τῆς αὐτῆς αἰτίας ἐξῆπται. Κἂν τὰ τῶν μελῶν εἴπης ὀνόματα, τά τε ὀργανικὰ καὶ τὰ αἰσθητήρια, καὶ ὅσα ἄλλα πληροί τὸν τοῦ σώματος ὄγκον, ἐκ μιᾶς καὶ τῆς S. GREGORII NYSSENI B istorum opinione, quam quod Deus omni bonitate et divinitate, divinitatique competente existima- tione spoliatus apparebit. At si suam'gloriam sem- per habet Pater, qui est ante sæcula, gloria vero Patris est aeternus Filius, similiter et Filii gloria Spiritus sanctus, qui una cum Filio et Patre sem- per consideratione cernitur, uudenam sapientissi- mus iste, et ex quali disciplina in æternis tempo- risque expertibus statuit prius et antiquius, et ho- norabilius seu dignius in iis quæ sua natura sunt æque honorabilia et digna, unum alteri per comparationem præferens, qui hoc ipso quod primas ho- noris uni defert, sic quod deinceps est inhonorat et injuria afficit? Nam quorsum teudat distinctio ista præstantioris et honorabilioris, neminem latet. Jam vero qualia sunt quæ his subjungit, cum affirmat, easdem operationes eadem opera efficere, et mutatis operibus mutatas etiam operationes conspici? Opportune profecto egregius iste ad inexpugnabi- lem orationis suæ defensionem se confert. Eadem operationes, inquit, eadem etiam opera eficiunt. Vi- deamus igitur quam verum hoc sit, allatis exem- plis. Una ignis operatio est calefacere ; dispicia- mus igitur, qualem convenientiam habeant bujus operationis opera. Calore liquescit æs, lutum in- durescit, cera consumitur; reliqua animantia si in igne sint corrumpuntur, at salamandra vivifica- tur: stupa ardet, amiantum (seu amiantus, nomen gemmæ ) flamma, velut aqua, purgatur. Tanta est similitudo operum ejusdem operationis Quid vero sol? annon et ipse eadem sua vi et potentia omnia æqualiter fovens, plantarum quidem aliam auget, aliam vero exsiccat, mutato operationis fine pro materiæ substrate conditione et qualitate? Illam enim plantam, quæ supra petram est, arefacit, at eam, quæ altas in terra egit radices, patulis ubi- que ramis diffundit. Quod si opera naturæ mønte lustrare, et quid in corporibus natura agere soleat, observare velis, clarius intelliges, quam circum specte iste dixerit, eamdem operationem eadem eficere opera. Una operatio est causa conceptionis, sed compositio ejus quod intus fit et constituitur, varia est et multiformis, ut nulli facile sit enume- rare diversitatem omnium earum, quæ in corpore insunt, qualitatum. Infantibus una itidem operatio est, lactis attractio et exsuctio. At quis varietalem efectuum talis alimenti percenseat ? quod tanquam per canalem ex ore in meatus destinatos descen- D dit ; nutriendi vero et alterandi facultas unicuique membrorum convenienter lac adducit, sexcentis modis per concoctionem alimentum illud subigens et dividens, et cuilibet ex subjectis membris si- mile cognatumque consentanea ratione efficiens. Nam ex eodem alimento aluntur et augentur ar- teris, vena, cerebrum, meninges (seu membrana), medulla, ossa, nervi, musculi, tendines, caro, ex- tremitas seu superficies, chondri, adeps, capilli, ungues, sudores, halitus, pituita, bilis, et si quæ alia superflua et inutilia ex eadem causa exsistunt. Si membra intuearis, quorum alia sunt organica, alia sensibus deservientia, alia aliter molem hanc C

ὁ προαιώνιος Υἱὸς, ὁμοίως δὲ καὶ τοῦ Υἱοῦ δόξα τὰ τοῦ Χριστοῦ Πνεῦμα, τὸ ἀεὶ συνθεωρούμενον τῷ Υἱῷ καὶ τῷ Πατρὶ, πόθεν ὁ σοφὸς οὗτος, καὶ ἐκ ποίας παιδεύσεως τὸ πρεσβύτερον ἐν τοῖς ἀχρόνοις, καὶ τὰ τιμιώτερον ἐν τοῖς κατὰ φύσιν τιμίοις ἀποφαίνεται συγκριτικῶς ὑπερτιθεὶς τοῦ ἑτέρου τὸ ἕτερον, καὶ διὰ τῆς τοῦ ἑνὸς προτιμήσεως τὸ ἐφεξῆς ἀτιμάζων; Ἡ γὰρ ἀντιδιαστολὴ τοῦ τιμιωτέρου φανερωτέρα πάντως ἐστὶν, εἰς ὅ τι φέροι. Α τὴρ, ὁ ὑπάρχων πρὸ τῶν αἰώνων, δόξα δὲ τοῦ Πατρὸς Οἷα δὲ τοῖς εἰρημένοις επάγει, καὶ τὰ ἀκόλουθα, Ατε, φησί, τῶν αὐτῶν ἐνεργειῶν τὴν ταυτότητα τῶν ἔργων αποτελουσῶν, καὶ τῶν παρηλλαγμέ των έργων, παρηλλαγμένας καὶ τὰς ἐνεργείας αποφαινόντων. Καλῶς ὁ γεννάδας ἦλθεν ἐπὶ τὴν ἄμαχον συνηγορίαν τοῦ λόγου. Δί αὐτοὶ ἐνέρ γειαι τὴν ταυτότητα τῶν ἔργων ἀποτελοῦσι, φησί, Ίδωμεν τοίνυν ἐπὶ τῶν πραγμάτων τὸν λό- γον. Μία τοῦ πυρὸς ἡ διὰ τοῦ θερμαίνειν ἐνέργεια, ἀλλὰ τὰ ἔργα οίαν ἔχει τήν συμφωνίαν, ἐπισκευ ψώμεθα. Τήκεται ὁ χαλκός· ὁ πηλὸς πήγνυται· ἀ κηρὸς ἀναλίσκεται· τὰ λοιπὰ τῶν ζώων εἰ ἐν αὐτῷ γένοιτο, φθείρεται, ἡ σαλαμάνδρα ζωογονείται· τὰ στυπεῖον καίεται· τὸ ἀμίαντον, ὥσπερ ἐν ὕδατι, τῇ φλογὶ καταπλύνεται. Τοσαύτη ή ταυτότης τῶν ἔργων ἐκ τῆς μιᾶς ἐνεργείας. Τί δὲ ὁ ἥλιος; "Αρ' οὐχὶ καὶ αὐτὸς, ἐκ τῆς αὐτῆς δυνάμεως ὁμοίως ἐπιθάλπων τα πάντα, τὸ μέν τι τῶν φυτῶν ηὔξησε, τὸ δὲ κατεμά ρανε, πρὸς τὴν ὑποκειμένην δύναμιν ὑπαλλάσσων τῆς ἐνεργείας τὸ τέλος ; Τὸ μὲν γὰρ ἐπὶ τῆς πέτρας ἐξή μανε, τὸ δὲ ἐκ τῆς βαθείας γῆς ἑκατοντάρχουν ἐποίησεν. Εἰ δὲ εἰσέλθοις εἰς τὰ τῆς φύσεως έργα, καὶ ἴδοις ἐν τοῖς σώμασιν ὅσα φιλοτεχνοῦσα ἐργάζεται, μᾶλλον ἂν τὸ περιεσκεμμένον καταμάθοις τοῦ λέγον- τος, ὅτι Ἡ αὐτὴ ἐνέργεια την ταυτότητα των ἔργων ἀποτελεῖ. Μία ενέργεια τῆς συλλήψεως ἐστιν ἡ αἰτία· ἀλλὰ τὸ σύγκριμα τοῦ ἔνδον οἰκονομουμένου πολυειδές, ὡς ἂν μὴ δυνηθῆναι ῥᾳδίως τινὰ τὴν δια- φορὰν τῶν ἐν τῷ σώματι ποιοτήτων ἀπαριθμήσασθαι. Μία πάλιν ἐνέργεια ἐπὶ τῶν νηπίων ἡ τοῦ γάλακτος ἐστιν ὁλκή· τὸ δὲ ποικίλον τῶν ἀποτελεσμάτων τῆς τοιαύτης τροφῆς τίς ἂν διεξέλθοι λόγος ; Η μὲν γὰρ καθάπερ διὰ σωλήνος ἐκ τοῦ στόματος ἐπὶ τοὺς ἀπο- κριτικούς διεξέρχεται πόρους· ἡ δὲ ἀλλοιωτικὴ τῆς φύσεως δύναμις ἑκάστῳ τῶν μελῶν καταλλήλως προσάγει τὸ γάλα, διὰ τῆς πέψεως εἰς μυρίας δια- φορὰς τὴν τροφὴν κερματίζουσα, καὶ τοῖς ὑποκειμέ νοις ὁμοφυὲς ἀπεργαζομένη τὸ ἑκάστῳ κατάλληλον. Ἐκ γὰρ τῆς αὐτῆς τρέφονται βρώσεως ἀρτηρίαι, φλέβες, ἐγκέφαλος, μήνιγγες, μυελός, ὀστᾶ, νεῦρα, σύνδεσμος, τένοντες, σάρκες, ἐπιφάνεια, χόνδροι, πιμελαὶ, τρίχες, ὄνυχες, ἱδρῶτες, ἀτμοί, φλέγμα, χολή, καὶ ὅσα λοιπὰ περιττὰ καὶ ἀχρεῖα τῆς αὐτῆς αἰτίας ἐξῆπται. Κἂν τὰ τῶν μελῶν εἴπης ὀνόματα, τά τε ὀργανικὰ καὶ τὰ αἰσθητήρια, καὶ ὅσα ἄλλα πληροί τὸν τοῦ σώματος ὄγκον, ἐκ μιᾶς καὶ τῆς S. GREGORII NYSSENI B istorum opinione, quam quod Deus omni bonitate et divinitate, divinitatique competente existima- tione spoliatus apparebit. At si suam'gloriam sem- per habet Pater, qui est ante sæcula, gloria vero Patris est aeternus Filius, similiter et Filii gloria Spiritus sanctus, qui una cum Filio et Patre sem- per consideratione cernitur, uudenam sapientissi- mus iste, et ex quali disciplina in æternis tempo- risque expertibus statuit prius et antiquius, et ho- norabilius seu dignius in iis quæ sua natura sunt æque honorabilia et digna, unum alteri per comparationem præferens, qui hoc ipso quod primas ho- noris uni defert, sic quod deinceps est inhonorat et injuria afficit? Nam quorsum teudat distinctio ista præstantioris et honorabilioris, neminem latet. Jam vero qualia sunt quæ his subjungit, cum affirmat, easdem operationes eadem opera efficere, et mutatis operibus mutatas etiam operationes conspici? Opportune profecto egregius iste ad inexpugnabi- lem orationis suæ defensionem se confert. Eadem operationes, inquit, eadem etiam opera eficiunt. Vi- deamus igitur quam verum hoc sit, allatis exem- plis. Una ignis operatio est calefacere ; dispicia- mus igitur, qualem convenientiam habeant bujus operationis opera. Calore liquescit æs, lutum in- durescit, cera consumitur; reliqua animantia si in igne sint corrumpuntur, at salamandra vivifica- tur: stupa ardet, amiantum (seu amiantus, nomen gemmæ ) flamma, velut aqua, purgatur. Tanta est similitudo operum ejusdem operationis Quid vero sol? annon et ipse eadem sua vi et potentia omnia æqualiter fovens, plantarum quidem aliam auget, aliam vero exsiccat, mutato operationis fine pro materiæ substrate conditione et qualitate? Illam enim plantam, quæ supra petram est, arefacit, at eam, quæ altas in terra egit radices, patulis ubi- que ramis diffundit. Quod si opera naturæ mønte lustrare, et quid in corporibus natura agere soleat, observare velis, clarius intelliges, quam circum specte iste dixerit, eamdem operationem eadem eficere opera. Una operatio est causa conceptionis, sed compositio ejus quod intus fit et constituitur, varia est et multiformis, ut nulli facile sit enume- rare diversitatem omnium earum, quæ in corpore insunt, qualitatum. Infantibus una itidem operatio est, lactis attractio et exsuctio. At quis varietalem efectuum talis alimenti percenseat ? quod tanquam per canalem ex ore in meatus destinatos descen- D dit ; nutriendi vero et alterandi facultas unicuique membrorum convenienter lac adducit, sexcentis modis per concoctionem alimentum illud subigens et dividens, et cuilibet ex subjectis membris si- mile cognatumque consentanea ratione efficiens. Nam ex eodem alimento aluntur et augentur ar- teris, vena, cerebrum, meninges (seu membrana), medulla, ossa, nervi, musculi, tendines, caro, ex- tremitas seu superficies, chondri, adeps, capilli, ungues, sudores, halitus, pituita, bilis, et si quæ alia superflua et inutilia ex eadem causa exsistunt. Si membra intuearis, quorum alia sunt organica, alia sensibus deservientia, alia aliter molem hanc C

αὐτῆς κατὰ τὴν τροφὴν ἐνεργείας εἰς τὰς τοσαύτας διαφορᾶς ἀλλοιοῦται. Εἰ δέ τις καὶ τὰς τέχνας ἀναλό- γίσαιτο, εὑρήσει καὶ διὰ τούτων τὸ κατεξητασμένον τοῦ δόγματος· μίαν γὰρ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τῶν διὰ χει- ρός τι ποιούντων ἐπὶ πάσης τέχνης ὁρῶμεν ἐνέρ γειαν· αὐτὴν λέγω τῆς χειρὸς τὴν κίνησιν· ἀλλὰ τίς ἡ κοινωνία τῶν ἀποτελεσμάτων, σκοπήσωμεν. Τι κοινὸν ἔχει ναοῦ κατασκευὴ πρὸς ἱμάτιον, τῆς ἐν ἑκατέρῳ τέχνης κινήσει χειρός ενεργουμένης; Κινεί τὴν χεῖρα καὶ ὁ τοιχωρύχος, κινεῖ καὶ ὁ φρεωρύχος· καὶ γῆ μεταλλεύεται, καὶ φονεύεται ἄνθρωπος" κινή- σεως χειρὸς ἔργα τὰ πάντα. Ο τε γὰρ πολεμιστής ἐπὶ τῆς μάχης διὰ χειρὸς ἐνεργεῖ τὴν τῶν ἐναντίων σφαγήν· καὶ ὁ γεωπόνος πάλιν τῇ χειρὶ διὰ τῆς δια κέλλης ἐπιθρύπτει τὴν βῶλον. Πῶς οὖν ἡμῖν ὁ δογμα τιστὴς ἀποφαίνεται τὰς αὐτὰς ἐνεργεία; την ταυτό- Β τητα τῶν ἔργων ἀποτελεῖν ; Ἐὰν δὲ δοθῇ τι καὶ ἀλη θὲς ἔχειν τὰ εἰρημένα, πάλιν καὶ διὰ τούτου τὸ κατὰ τὴν οὐσίαν οἰκεῖον τοῦ τε Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα, καὶ τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Υἱὸν πλέον συνίσταται. Ει μὲν γὰρ ἦν τις τῶν ἐνεργειῶν παραλλαγή, ὡς ἄλλως μὲν τοῦ Πατρὸς, ἑτέρως δὲ τοῦ Υἱοῦ τὸ δοκοῦν έργα- ζομένου, καλῶς εἶχεν ἐκ τοῦ παρηλλαγμένου τῶν ἐνεργειῶν, καὶ τὸ τῆς ἐργασθείσης ὑφ' ἑκατέρου του των οὐσίας παρηλλαγμένον τεκμαίρεσθαι. Ει δε ᾧ τρόπῳ ἐνεργεῖ ὁ Πατὴρ, πάντα καὶ ὁ Υἱὸς ὁμοίως ποιεῖ, κατά τε τὴν αὐτοῦ τοῦ Κυρίου φωνὴν, καὶ κατὰ τὸν εἰκότα λόγον (οὐ γὰρ ὁ μὲν ἀσωμάτως, ὁ δὲ διὰ σώματος, οὐδὲ ἐκεῖνος μὲν ἐκ τῆσδε ὕλης, ἐκ δὲ τῆς ἑτέρας ὁ ἕτερος, οὐδὲ ἐν χρόνῳ, οὐδὲ ἐν τόπῳ ἄλλος ἄλλῳ τὸ δοκοῦν κατεργάζεται· οὐδ᾽ αὐτῶν ὀργάνων διαφοραὶ τὸ παρηλλαγμένον κατασκευάζουσιν· ἀλλ' ἀρκεῖ μόνη θελήματος κίνησις, καὶ προαιρέσεως ὁρμὴ, σύνδρομον έχουσα, καὶ ἐπακολουθοῦσαν πρὸς τὴν τῶν Έντων ὑπόστασιν, τὴν ὑφιστῶσαν τὰ πάντα δύναμιν), καὶ ἐν πᾶσιν ὁμοίως ὁ Πατήρ, ἐξ οὗ τὰ πάντα, καὶ ὁ Υἱός, δι' οὗ τὰ πάντα, κατ' αὐτὸ τῆς ἐνεργείας τὸ εἶδος ἐργάζονται, πῶς οὗτος τὴν κατὰ τὰς οὐσίας διαφορὰν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ Πνεύματος ἀποδει κνύειν οίεται διὰ τοῦ παρηλλαγμένου τῆς τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐνεργείας ἀπ' ἀλλήλων χωριζομένης ; Τουναντίον γάρ, καθὼς ἔφαμεν, παρασκευάζεται, ἐπειδὴ οὐδεὶς τρόπος τῆς τῶν ἐνεργειῶν παραλλα- τῆς ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ θεωρεῖται, καὶ τὸ μηδεμίαν. ἐν ταῖς οὐσίαις τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος εἶναι • διάστασιν, ἐν τῇ ταυτότητι τῆς ὑποστησαμένης δυ- νάμεως επιδείκνυται, καθὼς καὶ ἡ τοῦ λογογράφου μαρτυρία βεβαιοί τὸν λόγον, οὕτως ἐπὶ λέξεως ἔχουσα ΑεΒ, φησί, τῶν ἐνεργειῶν τὴν ταυτότητα τῶν ἔρ- των αποτελουσῶν. Ὥστε εἰ ταυτότης ἐπιτελεῖται τῶν ἔργων ἐν τῇ τῶν ἐνεργειῶν ὁμοιότητι, ἔργον δὲ κατ' αὐτοὺς τοῦ μὲν Πατρὸς ὁ Υἱὸς, τούτου δὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ἡ ὁμοιοτροπία τῆς τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐνεργείας την ταυτότητα πάντως της ἀποτελεσθείσης οὐσίας ἐνδείξεται. ᾿Αλλὰ προστίθησι και, παρηλλαγμένων έργων παρηλλαγμένας καὶ τὰς ἐνεργείας ἐμφαινόντων. Πάλιν τοίνυν καὶ τοῦτο σκοπήσωμεν, τίνι τὸ ἰσχυρὸν € CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A corporis constituentia, videbis et hæc ex D nutrimenti operatione in talem et tantam diversi- tatem excrescere. Si quis res manu et arte factas ' contemplari cupiat, inveniet etiam in his, quam inconsiderate hoc quod contraria sententia vult, assertum sit; unam enim ut plurimum in iis qui manu laborant, in omni arte videmus operationem, ipsam, inquam, manus motionem : at dispiciamus quænam sit similitudo effectuum. Quid commune et simile habet templi exstructio cum vestis con- fectione, arte utrobique per manus motionem ope- rante ? Manum movet, tam qui muros perfodit, quam qui puteum fodit; ex terra eruitur metallum, quo homo occiditur, et omnia sua efficere conatur homo motione manus. Nam miles in bello manu cædein et stragem suorum hostium edit, et agricola manu per ligonem glebas frangit. Quomodo igitur hæreticus iste affirmat, earumdem operationum eosdem esse effectus? et licet concederemus a ve- ritate aliena non esse, quæ dicit, tamen ex his etiain recte confirmari posset Filii cum Patre, et Spiritus sancti cum Filio convenientia in natura. Nam si esset aliqua operationum mutatio, ut aliter quidem Pater, aliter autem Pilius id, quod sibi operationum concluderetur diversitas efectuum, qui ab utroque producti essent. At si eo modo quo Pater operatur omnia, Filius itidem omnia facit, ut ipse Dominus testatus est, et res ipsa postulat ( non enim unus modo incorporeo, alter corporeo, neque ille ex hac materia, ex alia vero alius, jie- que alius alio tempore vel loco, quam alius id quod vult efficit, sed neque instrumentorum diversitas hic reperitur, quæ diversitates arguat, quia suffi- cit sola voluntatis motio, et electionis appetitio quæ conjunctanı habet, et quasi comitem ad rerum effectionem, vim illam et facultatem, quæ rebus omnibus subsistentiam tribuit ), si igitur in omni- bus similiter Pater, a quo omnia, et Filius, per quem omnia, eadem operationis specie operantur, quomodo iste diversitatem substantiæ in Patre ét Filio colligit ex diversitate operationis eosdem a se mutuo separantis? Contrarium enim, ut antea diximus, conficitur. Cum namque nullus modus videretur, ageret, recte ex mutatione et varietate diversarum operationum in Patre et Filio appareat, fit, ut etiam in substantia Patris et Filii nulla sit : . discretio seu distantia, quod attinet ad effectricis potentiæ identitatem : cui rei accedit ipsius. decla- matoris ( Eunomii) testimonium, ita se verbatim habens iisdem operationibus eadem quoque opera efficientibus. ltaque si eadem opera ex iisdem ope- rationibus prodeunt, opus vero Patris, ipsorum quidem judicio, est Filius, hujus vero Spiritus san- ctus ; similitudo operationis, quæ in Patre et Filio est, products quoque substantiæ identitatem evi- denter evincet. Addit, diversa opera diversitatem operationum ín- dicare. Ergo dispiciamus, quantum roboris in hac assertione insit, idque,si placet, perspicuis exem-

αὐτῆς κατὰ τὴν τροφὴν ἐνεργείας εἰς τὰς τοσαύτας διαφορᾶς ἀλλοιοῦται. Εἰ δέ τις καὶ τὰς τέχνας ἀναλό- γίσαιτο, εὑρήσει καὶ διὰ τούτων τὸ κατεξητασμένον τοῦ δόγματος· μίαν γὰρ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τῶν διὰ χει- ρός τι ποιούντων ἐπὶ πάσης τέχνης ὁρῶμεν ἐνέρ γειαν· αὐτὴν λέγω τῆς χειρὸς τὴν κίνησιν· ἀλλὰ τίς ἡ κοινωνία τῶν ἀποτελεσμάτων, σκοπήσωμεν. Τι κοινὸν ἔχει ναοῦ κατασκευὴ πρὸς ἱμάτιον, τῆς ἐν ἑκατέρῳ τέχνης κινήσει χειρός ενεργουμένης; Κινεί τὴν χεῖρα καὶ ὁ τοιχωρύχος, κινεῖ καὶ ὁ φρεωρύχος· καὶ γῆ μεταλλεύεται, καὶ φονεύεται ἄνθρωπος" κινή- σεως χειρὸς ἔργα τὰ πάντα. Ο τε γὰρ πολεμιστής ἐπὶ τῆς μάχης διὰ χειρὸς ἐνεργεῖ τὴν τῶν ἐναντίων σφαγήν· καὶ ὁ γεωπόνος πάλιν τῇ χειρὶ διὰ τῆς δια κέλλης ἐπιθρύπτει τὴν βῶλον. Πῶς οὖν ἡμῖν ὁ δογμα τιστὴς ἀποφαίνεται τὰς αὐτὰς ἐνεργεία; την ταυτό- Β τητα τῶν ἔργων ἀποτελεῖν ; Ἐὰν δὲ δοθῇ τι καὶ ἀλη θὲς ἔχειν τὰ εἰρημένα, πάλιν καὶ διὰ τούτου τὸ κατὰ τὴν οὐσίαν οἰκεῖον τοῦ τε Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα, καὶ τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Υἱὸν πλέον συνίσταται. Ει μὲν γὰρ ἦν τις τῶν ἐνεργειῶν παραλλαγή, ὡς ἄλλως μὲν τοῦ Πατρὸς, ἑτέρως δὲ τοῦ Υἱοῦ τὸ δοκοῦν έργα- ζομένου, καλῶς εἶχεν ἐκ τοῦ παρηλλαγμένου τῶν ἐνεργειῶν, καὶ τὸ τῆς ἐργασθείσης ὑφ' ἑκατέρου του των οὐσίας παρηλλαγμένον τεκμαίρεσθαι. Ει δε ᾧ τρόπῳ ἐνεργεῖ ὁ Πατὴρ, πάντα καὶ ὁ Υἱὸς ὁμοίως ποιεῖ, κατά τε τὴν αὐτοῦ τοῦ Κυρίου φωνὴν, καὶ κατὰ τὸν εἰκότα λόγον (οὐ γὰρ ὁ μὲν ἀσωμάτως, ὁ δὲ διὰ σώματος, οὐδὲ ἐκεῖνος μὲν ἐκ τῆσδε ὕλης, ἐκ δὲ τῆς ἑτέρας ὁ ἕτερος, οὐδὲ ἐν χρόνῳ, οὐδὲ ἐν τόπῳ ἄλλος ἄλλῳ τὸ δοκοῦν κατεργάζεται· οὐδ᾽ αὐτῶν ὀργάνων διαφοραὶ τὸ παρηλλαγμένον κατασκευάζουσιν· ἀλλ' ἀρκεῖ μόνη θελήματος κίνησις, καὶ προαιρέσεως ὁρμὴ, σύνδρομον έχουσα, καὶ ἐπακολουθοῦσαν πρὸς τὴν τῶν Έντων ὑπόστασιν, τὴν ὑφιστῶσαν τὰ πάντα δύναμιν), καὶ ἐν πᾶσιν ὁμοίως ὁ Πατήρ, ἐξ οὗ τὰ πάντα, καὶ ὁ Υἱός, δι' οὗ τὰ πάντα, κατ' αὐτὸ τῆς ἐνεργείας τὸ εἶδος ἐργάζονται, πῶς οὗτος τὴν κατὰ τὰς οὐσίας διαφορὰν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ Πνεύματος ἀποδει κνύειν οίεται διὰ τοῦ παρηλλαγμένου τῆς τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐνεργείας ἀπ' ἀλλήλων χωριζομένης ; Τουναντίον γάρ, καθὼς ἔφαμεν, παρασκευάζεται, ἐπειδὴ οὐδεὶς τρόπος τῆς τῶν ἐνεργειῶν παραλλα- τῆς ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ θεωρεῖται, καὶ τὸ μηδεμίαν. ἐν ταῖς οὐσίαις τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος εἶναι • διάστασιν, ἐν τῇ ταυτότητι τῆς ὑποστησαμένης δυ- νάμεως επιδείκνυται, καθὼς καὶ ἡ τοῦ λογογράφου μαρτυρία βεβαιοί τὸν λόγον, οὕτως ἐπὶ λέξεως ἔχουσα ΑεΒ, φησί, τῶν ἐνεργειῶν τὴν ταυτότητα τῶν ἔρ- των αποτελουσῶν. Ὥστε εἰ ταυτότης ἐπιτελεῖται τῶν ἔργων ἐν τῇ τῶν ἐνεργειῶν ὁμοιότητι, ἔργον δὲ κατ' αὐτοὺς τοῦ μὲν Πατρὸς ὁ Υἱὸς, τούτου δὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ἡ ὁμοιοτροπία τῆς τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐνεργείας την ταυτότητα πάντως της ἀποτελεσθείσης οὐσίας ἐνδείξεται. ᾿Αλλὰ προστίθησι και, παρηλλαγμένων έργων παρηλλαγμένας καὶ τὰς ἐνεργείας ἐμφαινόντων. Πάλιν τοίνυν καὶ τοῦτο σκοπήσωμεν, τίνι τὸ ἰσχυρὸν € CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A corporis constituentia, videbis et hæc ex D nutrimenti operatione in talem et tantam diversi- tatem excrescere. Si quis res manu et arte factas ' contemplari cupiat, inveniet etiam in his, quam inconsiderate hoc quod contraria sententia vult, assertum sit; unam enim ut plurimum in iis qui manu laborant, in omni arte videmus operationem, ipsam, inquam, manus motionem : at dispiciamus quænam sit similitudo effectuum. Quid commune et simile habet templi exstructio cum vestis con- fectione, arte utrobique per manus motionem ope- rante ? Manum movet, tam qui muros perfodit, quam qui puteum fodit; ex terra eruitur metallum, quo homo occiditur, et omnia sua efficere conatur homo motione manus. Nam miles in bello manu cædein et stragem suorum hostium edit, et agricola manu per ligonem glebas frangit. Quomodo igitur hæreticus iste affirmat, earumdem operationum eosdem esse effectus? et licet concederemus a ve- ritate aliena non esse, quæ dicit, tamen ex his etiain recte confirmari posset Filii cum Patre, et Spiritus sancti cum Filio convenientia in natura. Nam si esset aliqua operationum mutatio, ut aliter quidem Pater, aliter autem Pilius id, quod sibi operationum concluderetur diversitas efectuum, qui ab utroque producti essent. At si eo modo quo Pater operatur omnia, Filius itidem omnia facit, ut ipse Dominus testatus est, et res ipsa postulat ( non enim unus modo incorporeo, alter corporeo, neque ille ex hac materia, ex alia vero alius, jie- que alius alio tempore vel loco, quam alius id quod vult efficit, sed neque instrumentorum diversitas hic reperitur, quæ diversitates arguat, quia suffi- cit sola voluntatis motio, et electionis appetitio quæ conjunctanı habet, et quasi comitem ad rerum effectionem, vim illam et facultatem, quæ rebus omnibus subsistentiam tribuit ), si igitur in omni- bus similiter Pater, a quo omnia, et Filius, per quem omnia, eadem operationis specie operantur, quomodo iste diversitatem substantiæ in Patre ét Filio colligit ex diversitate operationis eosdem a se mutuo separantis? Contrarium enim, ut antea diximus, conficitur. Cum namque nullus modus videretur, ageret, recte ex mutatione et varietate diversarum operationum in Patre et Filio appareat, fit, ut etiam in substantia Patris et Filii nulla sit : . discretio seu distantia, quod attinet ad effectricis potentiæ identitatem : cui rei accedit ipsius. decla- matoris ( Eunomii) testimonium, ita se verbatim habens iisdem operationibus eadem quoque opera efficientibus. ltaque si eadem opera ex iisdem ope- rationibus prodeunt, opus vero Patris, ipsorum quidem judicio, est Filius, hujus vero Spiritus san- ctus ; similitudo operationis, quæ in Patre et Filio est, products quoque substantiæ identitatem evi- denter evincet. Addit, diversa opera diversitatem operationum ín- dicare. Ergo dispiciamus, quantum roboris in hac assertione insit, idque,si placet, perspicuis exem-

αὐτῆς κατὰ τὴν τροφὴν ἐνεργείας εἰς τὰς τοσαύτας διαφορᾶς ἀλλοιοῦται. Εἰ δέ τις καὶ τὰς τέχνας ἀναλό- γίσαιτο, εὑρήσει καὶ διὰ τούτων τὸ κατεξητασμένον τοῦ δόγματος· μίαν γὰρ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τῶν διὰ χει- ρός τι ποιούντων ἐπὶ πάσης τέχνης ὁρῶμεν ἐνέρ γειαν· αὐτὴν λέγω τῆς χειρὸς τὴν κίνησιν· ἀλλὰ τίς ἡ κοινωνία τῶν ἀποτελεσμάτων, σκοπήσωμεν. Τι κοινὸν ἔχει ναοῦ κατασκευὴ πρὸς ἱμάτιον, τῆς ἐν ἑκατέρῳ τέχνης κινήσει χειρός ενεργουμένης; Κινεί τὴν χεῖρα καὶ ὁ τοιχωρύχος, κινεῖ καὶ ὁ φρεωρύχος· καὶ γῆ μεταλλεύεται, καὶ φονεύεται ἄνθρωπος" κινή- σεως χειρὸς ἔργα τὰ πάντα. Ο τε γὰρ πολεμιστής ἐπὶ τῆς μάχης διὰ χειρὸς ἐνεργεῖ τὴν τῶν ἐναντίων σφαγήν· καὶ ὁ γεωπόνος πάλιν τῇ χειρὶ διὰ τῆς δια κέλλης ἐπιθρύπτει τὴν βῶλον. Πῶς οὖν ἡμῖν ὁ δογμα τιστὴς ἀποφαίνεται τὰς αὐτὰς ἐνεργεία; την ταυτό- Β τητα τῶν ἔργων ἀποτελεῖν ; Ἐὰν δὲ δοθῇ τι καὶ ἀλη θὲς ἔχειν τὰ εἰρημένα, πάλιν καὶ διὰ τούτου τὸ κατὰ τὴν οὐσίαν οἰκεῖον τοῦ τε Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα, καὶ τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Υἱὸν πλέον συνίσταται. Ει μὲν γὰρ ἦν τις τῶν ἐνεργειῶν παραλλαγή, ὡς ἄλλως μὲν τοῦ Πατρὸς, ἑτέρως δὲ τοῦ Υἱοῦ τὸ δοκοῦν έργα- ζομένου, καλῶς εἶχεν ἐκ τοῦ παρηλλαγμένου τῶν ἐνεργειῶν, καὶ τὸ τῆς ἐργασθείσης ὑφ' ἑκατέρου του των οὐσίας παρηλλαγμένον τεκμαίρεσθαι. Ει δε ᾧ τρόπῳ ἐνεργεῖ ὁ Πατὴρ, πάντα καὶ ὁ Υἱὸς ὁμοίως ποιεῖ, κατά τε τὴν αὐτοῦ τοῦ Κυρίου φωνὴν, καὶ κατὰ τὸν εἰκότα λόγον (οὐ γὰρ ὁ μὲν ἀσωμάτως, ὁ δὲ διὰ σώματος, οὐδὲ ἐκεῖνος μὲν ἐκ τῆσδε ὕλης, ἐκ δὲ τῆς ἑτέρας ὁ ἕτερος, οὐδὲ ἐν χρόνῳ, οὐδὲ ἐν τόπῳ ἄλλος ἄλλῳ τὸ δοκοῦν κατεργάζεται· οὐδ᾽ αὐτῶν ὀργάνων διαφοραὶ τὸ παρηλλαγμένον κατασκευάζουσιν· ἀλλ' ἀρκεῖ μόνη θελήματος κίνησις, καὶ προαιρέσεως ὁρμὴ, σύνδρομον έχουσα, καὶ ἐπακολουθοῦσαν πρὸς τὴν τῶν Έντων ὑπόστασιν, τὴν ὑφιστῶσαν τὰ πάντα δύναμιν), καὶ ἐν πᾶσιν ὁμοίως ὁ Πατήρ, ἐξ οὗ τὰ πάντα, καὶ ὁ Υἱός, δι' οὗ τὰ πάντα, κατ' αὐτὸ τῆς ἐνεργείας τὸ εἶδος ἐργάζονται, πῶς οὗτος τὴν κατὰ τὰς οὐσίας διαφορὰν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ Πνεύματος ἀποδει κνύειν οίεται διὰ τοῦ παρηλλαγμένου τῆς τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐνεργείας ἀπ' ἀλλήλων χωριζομένης ; Τουναντίον γάρ, καθὼς ἔφαμεν, παρασκευάζεται, ἐπειδὴ οὐδεὶς τρόπος τῆς τῶν ἐνεργειῶν παραλλα- τῆς ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ θεωρεῖται, καὶ τὸ μηδεμίαν. ἐν ταῖς οὐσίαις τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος εἶναι • διάστασιν, ἐν τῇ ταυτότητι τῆς ὑποστησαμένης δυ- νάμεως επιδείκνυται, καθὼς καὶ ἡ τοῦ λογογράφου μαρτυρία βεβαιοί τὸν λόγον, οὕτως ἐπὶ λέξεως ἔχουσα ΑεΒ, φησί, τῶν ἐνεργειῶν τὴν ταυτότητα τῶν ἔρ- των αποτελουσῶν. Ὥστε εἰ ταυτότης ἐπιτελεῖται τῶν ἔργων ἐν τῇ τῶν ἐνεργειῶν ὁμοιότητι, ἔργον δὲ κατ' αὐτοὺς τοῦ μὲν Πατρὸς ὁ Υἱὸς, τούτου δὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ἡ ὁμοιοτροπία τῆς τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐνεργείας την ταυτότητα πάντως της ἀποτελεσθείσης οὐσίας ἐνδείξεται. ᾿Αλλὰ προστίθησι και, παρηλλαγμένων έργων παρηλλαγμένας καὶ τὰς ἐνεργείας ἐμφαινόντων. Πάλιν τοίνυν καὶ τοῦτο σκοπήσωμεν, τίνι τὸ ἰσχυρὸν € CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A corporis constituentia, videbis et hæc ex D nutrimenti operatione in talem et tantam diversi- tatem excrescere. Si quis res manu et arte factas ' contemplari cupiat, inveniet etiam in his, quam inconsiderate hoc quod contraria sententia vult, assertum sit; unam enim ut plurimum in iis qui manu laborant, in omni arte videmus operationem, ipsam, inquam, manus motionem : at dispiciamus quænam sit similitudo effectuum. Quid commune et simile habet templi exstructio cum vestis con- fectione, arte utrobique per manus motionem ope- rante ? Manum movet, tam qui muros perfodit, quam qui puteum fodit; ex terra eruitur metallum, quo homo occiditur, et omnia sua efficere conatur homo motione manus. Nam miles in bello manu cædein et stragem suorum hostium edit, et agricola manu per ligonem glebas frangit. Quomodo igitur hæreticus iste affirmat, earumdem operationum eosdem esse effectus? et licet concederemus a ve- ritate aliena non esse, quæ dicit, tamen ex his etiain recte confirmari posset Filii cum Patre, et Spiritus sancti cum Filio convenientia in natura. Nam si esset aliqua operationum mutatio, ut aliter quidem Pater, aliter autem Pilius id, quod sibi operationum concluderetur diversitas efectuum, qui ab utroque producti essent. At si eo modo quo Pater operatur omnia, Filius itidem omnia facit, ut ipse Dominus testatus est, et res ipsa postulat ( non enim unus modo incorporeo, alter corporeo, neque ille ex hac materia, ex alia vero alius, jie- que alius alio tempore vel loco, quam alius id quod vult efficit, sed neque instrumentorum diversitas hic reperitur, quæ diversitates arguat, quia suffi- cit sola voluntatis motio, et electionis appetitio quæ conjunctanı habet, et quasi comitem ad rerum effectionem, vim illam et facultatem, quæ rebus omnibus subsistentiam tribuit ), si igitur in omni- bus similiter Pater, a quo omnia, et Filius, per quem omnia, eadem operationis specie operantur, quomodo iste diversitatem substantiæ in Patre ét Filio colligit ex diversitate operationis eosdem a se mutuo separantis? Contrarium enim, ut antea diximus, conficitur. Cum namque nullus modus videretur, ageret, recte ex mutatione et varietate diversarum operationum in Patre et Filio appareat, fit, ut etiam in substantia Patris et Filii nulla sit : . discretio seu distantia, quod attinet ad effectricis potentiæ identitatem : cui rei accedit ipsius. decla- matoris ( Eunomii) testimonium, ita se verbatim habens iisdem operationibus eadem quoque opera efficientibus. ltaque si eadem opera ex iisdem ope- rationibus prodeunt, opus vero Patris, ipsorum quidem judicio, est Filius, hujus vero Spiritus san- ctus ; similitudo operationis, quæ in Patre et Filio est, products quoque substantiæ identitatem evi- denter evincet. Addit, diversa opera diversitatem operationum ín- dicare. Ergo dispiciamus, quantum roboris in hac assertione insit, idque,si placet, perspicuis exem-

βαιοῦται, καὶ δι' αὐτῶν κατασκευάζειν ἐπιχειρεῖ τὰ υπόλοιπα· ἄξιον δὲ καὶ αὐτὴν παραθέσθαι την λέξιν ἔχουσαν ούτως Οὕτω δὲ τούτων εχόντων, καὶ τῇ πρὸς ἄλληλα σχέσει τὸν εἰρμὸν ἀπαράβατον διατηρούντων, προσήκει δήπου τοὺς κατὰ τὴν συμφνῆ τοῖς πράγμασι τάξιν τὴν ἐξέτασιν ποιουμένους, καὶ μὴ φύρειν ὁμοῦ πάντα, καὶ συγχεῖν βιαζομένους εἰ μὲν περὶ τῆς οὐσίας κινοῖτό τις αμφισβήτησις, ἐκ τῶν πρώτων καὶ προσεχῶν ταῖς οὐσίαις ἐνερ- γειῶν ποιεῖσθαι τῶν δεικνυμένων τὴν πίστιν, καὶ τῶν ἀμφιβαλλομένων την διάλυσιν· τὴν δὲ ἐπὶ ταῖς ἐνεργείαις ἀμφιβολίαν διαλύειν ἐκ τῶν οὐ σιών. Ἐγὼ τοίνυν ἀρκεῖν ἡγοῦμαι πρὸς ἀπόδειξιν τῆς ἀτοπίας τῶν εἰρημένων αὐτὰ τὰ ῥήματα τῆς ἀσε βείας. Ωσπερ γὰρ ὁ τὸ λελωβημένον ἐκ πάθους πρόσω ωπον ὑπογράφων τῷ λόγῳ, μᾶλλον ἂν ἐπιδείξειεν ἀπογυμνώσας τῶν προκαλυμμάτων τὴν νόσον, ὡς μηδὲν δεῖσθαι λόγῳ μαθεῖν τοὺς τὸ φαινόμενον βλέ ποντας· οὕτως ἡγοῦμαι τὸ εἰδεχθὲς τοῦτο καὶ περι κεκομμένον τοῦ αἱρετικού δόγματος ἱκανῶς φανερού σθαι τοῖς διορατικοῖς τὴν ψυχὴν, καὶ διὰ μόνης τῆς ἀναγνώσεως ἐκκαλυπτόμενον. Αλλ' ἐπειδὴ χρὴ καθά περ τινὰ δάκτυλον ἐπὶ τὰ σαθρὰ τοῦ δόγματος τὸν δεικτικὸν λόγον ἐπάγοντα, φανερωτέραν τοῖς πολλοῖς καταστῆσαι τὴν ἐγκειμένην λώβην τῷ δόγματι, πάν λιν ἐφεξῆς τὸ ῥηθὲν ἀναλήψομαι. Οὕτω δέ, φησί, τούτων εχόντων. Τί λέγει ὁ ἐνυπνιαστής; Ποίων ή τούτων, καὶ πῶς ἐχόντων; ὅτι Μόνη κυρία, καὶ ἀνωτάτω τοῦ Πατρὸς ἡ οὐσία, ἄκυρος δὲ κατὰ τὸ ἀκόλουθον πάντως ἡ ἐφεξῆς, καὶ ἀκυροτέρα ή τρίτη. Ταῦτα γὰρ οἷς εἶπεν ἐνομοθέτησεν· ἢ ὅτι παρεπομένης τῇ οὐσίᾳ τῇ πρώτῃ ἐνεργείας τινός, ἧς ἀποτέλεσμα καὶ ἔργον ὁ μονογενής ἐστιν Υἱὸς, τῷ μέτρῳ τῆς ὑποστησαμένης αὐτὸν ἐνεργείας ἐνδεδε μένος; Η ὅτι ἐλάττους τε καὶ μείζους αἱ οὐσίαι νοοῦνται, διὰ τὸ ἐγκεῖσθαί πως ἀλλήλαις, καὶ περι- έχεσθαι ὑπὸ τῆς εὐρυχωροτέρας τὴν ἤσσονα· ὥσπερ ἐπὶ τῶν κάδων συμβαίνει, τῶν ἀλλήλοις ἔντιθεμένων, καθ' δ μείζους τε καὶ ἐλάττους ἐνορᾷ τὰς οὐσίας, τὰς οὐδενὶ πέρατι και δρῳ περιειλημμένας ἢ ὅτι τῶν δημιουργημάτων αἱ διαφοραὶ καὶ τὴν τῶν δημιουρ- γῶν ἑτερότητα συνεμφαίνουσιν, ὡς ἀμήχανον ἐκ τῶν ὁμοίων ἐνεργειῶν διαφόρους τὰς δημιουργίας συν- ίστασθαι ; 'Αρ᾽ οὖν ἐστί τις τοσούτῳ κώματι κατεχό μενος τὰ τῆς ψυχῆς αἰσθητήρια, ὥστε ἀκούσας τῶν τοιούτων δογμάτων εὐθὺς συνθέσθαι τῷ διαβεβαιου- μένῳ, ὅτι οὕτω δὲ τούτων ἐχόντων, καὶ τῇ πρὸς άλληλα σχέσει τὸν εἱρμὸν ἀπαράβατον διατη ρούντων ; Τῆς γὰρ αὐτῆς οἶμαι παραπληξίας εἶναι, λέγειν τε τὰ τοιαῦτα, καὶ λεγόντων ἀκούειν ἀνεξ- ετάστως, ὅτι εἱρμῷ τινι διὰ τῆς πρὸς ἄλληλα σχέσεως εὐθύνεται τὰ διὰ τῆς κατὰ τὴν φύσιν ἀνομοιότητος ἀπ' ἀλλήλων διεσχισμένα. "Η γὰρ ἤνωται διὰ τῆς οὐ σίας κατὰ τὸν ἡμέτερον λόγον, καὶ οὕτως ἐν τῇ πρὸς άλληλα σχέσει τὸν εἱρμὸν ἀπαράβατον διατηρήσει· ἢ . CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A hæreant, putentque cupiditate ex fallaci viso per- modum valida et efficacia esse, hæc ita se habere cujus ipsissima verba apponere non abs re fuerit. B suasi, se tenere quod non tenent: ita et iste ex somniculosa dogmatum efformatione, ratus ea ad- ait, iisque positis reliqua conficere aggreditur, c D Cum hæc ita se habeant, inquit, omniaque mutua ad se habitudine invariabilem seriem observent, par est, ut qui'inquisitionem secundum naturalem rerum ordinem instituunt, neque omnia miscere et confun- dere cupiunt, si quidem de substantia quæstio oria- tur, ex primis et ex cognatis substantiarum opera- tionibus argumenta rerum demonstrandarum pelant, eorumque de quibus ambigitur solutionem; at vero dubitationem de operationibus ex substantiis dis- solvent. Ego vero ad absurditatis, quæ in prædictis inest, ostensionem ipsa impietatis plenissima verba suf- ficere arbitror. Quemadmodum enim faciem detur- patam et detruncatam oratione describens, magis videntium oculis morbum subjicit, si ablatis vela- mentis faciem nudam commonstret,, ita ut verbis nihil amplius opus sit, quando rem ipsam specta- tores jam intuentur: sic existimo hæretici hujus dogmatis turpitudinem et laceram deformationem, iis quibus perspiciendi facultas suppetit, satis ex ipsa verborum relatione et lectione manifestam fore; sed cum necesse sit, ut demonstrationem, velut digitum, in doctrine hujus putredinem im- mittamus, quibus turpitudo ejus adhuc manifestior plerisque evadat, agedum ordine verba Eunomii resumamus. Cum hæc ita se habeant, inquit. Quid ais, o somniator? quæ sunt ista, et quomodo se habent? Solam Patris substantiam esse propriam et supremam ; impropriam vero plane illam, quæ ordine consequitur, et adhuc magis impropriam, tertiam. Ista enim his ipsis verbis quasi lege lata sancit. An quia sequente ad primam substantiam opera- tione quadam, cujus effectus et opus unigenitus. Filius est, mensuræ efficientis illum operationis quasi illigatur ? An quia majores et minores sub. stantias concipit, quasi in se mutuo includantur, quodque, vastior et latior minorem contineat, quem- admodum accidere solet in cadis et vasis, quæ sibi mutuo imponuntur? Aut secundum quem tanden modum, tanquam majores et minores intuetur sub- stantias, quæ nullo penitus termino circuníscri- buntur ac definiuntur? An quia rerum effectarum differentiæ producentium quoque diversitatem in- dicant, quasi fieri nequeat, ut ex similibus opera- tionibus diversi effectus prodeant? Num cujus men- tem usque adeo gravis veternus occupat, ut cum talia dogmata audit, e vestigio assentiatur asseve- ranti: Hæc cum itu se habeant, et mutua habitudine invariabilem seriem observent ? Ejusdem enim stu- poris arbitror, et dicere et dicentibus absque ulla discussione aures præbere, serie quadam et nexu per mutuam habitudinem dirigi res, quas natura dissimilitudo invicem disjunxit. Aut enim substan-

βαιοῦται, καὶ δι' αὐτῶν κατασκευάζειν ἐπιχειρεῖ τὰ υπόλοιπα· ἄξιον δὲ καὶ αὐτὴν παραθέσθαι την λέξιν ἔχουσαν ούτως Οὕτω δὲ τούτων εχόντων, καὶ τῇ πρὸς ἄλληλα σχέσει τὸν εἰρμὸν ἀπαράβατον διατηρούντων, προσήκει δήπου τοὺς κατὰ τὴν συμφνῆ τοῖς πράγμασι τάξιν τὴν ἐξέτασιν ποιουμένους, καὶ μὴ φύρειν ὁμοῦ πάντα, καὶ συγχεῖν βιαζομένους εἰ μὲν περὶ τῆς οὐσίας κινοῖτό τις αμφισβήτησις, ἐκ τῶν πρώτων καὶ προσεχῶν ταῖς οὐσίαις ἐνερ- γειῶν ποιεῖσθαι τῶν δεικνυμένων τὴν πίστιν, καὶ τῶν ἀμφιβαλλομένων την διάλυσιν· τὴν δὲ ἐπὶ ταῖς ἐνεργείαις ἀμφιβολίαν διαλύειν ἐκ τῶν οὐ σιών. Ἐγὼ τοίνυν ἀρκεῖν ἡγοῦμαι πρὸς ἀπόδειξιν τῆς ἀτοπίας τῶν εἰρημένων αὐτὰ τὰ ῥήματα τῆς ἀσε βείας. Ωσπερ γὰρ ὁ τὸ λελωβημένον ἐκ πάθους πρόσω ωπον ὑπογράφων τῷ λόγῳ, μᾶλλον ἂν ἐπιδείξειεν ἀπογυμνώσας τῶν προκαλυμμάτων τὴν νόσον, ὡς μηδὲν δεῖσθαι λόγῳ μαθεῖν τοὺς τὸ φαινόμενον βλέ ποντας· οὕτως ἡγοῦμαι τὸ εἰδεχθὲς τοῦτο καὶ περι κεκομμένον τοῦ αἱρετικού δόγματος ἱκανῶς φανερού σθαι τοῖς διορατικοῖς τὴν ψυχὴν, καὶ διὰ μόνης τῆς ἀναγνώσεως ἐκκαλυπτόμενον. Αλλ' ἐπειδὴ χρὴ καθά περ τινὰ δάκτυλον ἐπὶ τὰ σαθρὰ τοῦ δόγματος τὸν δεικτικὸν λόγον ἐπάγοντα, φανερωτέραν τοῖς πολλοῖς καταστῆσαι τὴν ἐγκειμένην λώβην τῷ δόγματι, πάν λιν ἐφεξῆς τὸ ῥηθὲν ἀναλήψομαι. Οὕτω δέ, φησί, τούτων εχόντων. Τί λέγει ὁ ἐνυπνιαστής; Ποίων ή τούτων, καὶ πῶς ἐχόντων; ὅτι Μόνη κυρία, καὶ ἀνωτάτω τοῦ Πατρὸς ἡ οὐσία, ἄκυρος δὲ κατὰ τὸ ἀκόλουθον πάντως ἡ ἐφεξῆς, καὶ ἀκυροτέρα ή τρίτη. Ταῦτα γὰρ οἷς εἶπεν ἐνομοθέτησεν· ἢ ὅτι παρεπομένης τῇ οὐσίᾳ τῇ πρώτῃ ἐνεργείας τινός, ἧς ἀποτέλεσμα καὶ ἔργον ὁ μονογενής ἐστιν Υἱὸς, τῷ μέτρῳ τῆς ὑποστησαμένης αὐτὸν ἐνεργείας ἐνδεδε μένος; Η ὅτι ἐλάττους τε καὶ μείζους αἱ οὐσίαι νοοῦνται, διὰ τὸ ἐγκεῖσθαί πως ἀλλήλαις, καὶ περι- έχεσθαι ὑπὸ τῆς εὐρυχωροτέρας τὴν ἤσσονα· ὥσπερ ἐπὶ τῶν κάδων συμβαίνει, τῶν ἀλλήλοις ἔντιθεμένων, καθ' δ μείζους τε καὶ ἐλάττους ἐνορᾷ τὰς οὐσίας, τὰς οὐδενὶ πέρατι και δρῳ περιειλημμένας ἢ ὅτι τῶν δημιουργημάτων αἱ διαφοραὶ καὶ τὴν τῶν δημιουρ- γῶν ἑτερότητα συνεμφαίνουσιν, ὡς ἀμήχανον ἐκ τῶν ὁμοίων ἐνεργειῶν διαφόρους τὰς δημιουργίας συν- ίστασθαι ; 'Αρ᾽ οὖν ἐστί τις τοσούτῳ κώματι κατεχό μενος τὰ τῆς ψυχῆς αἰσθητήρια, ὥστε ἀκούσας τῶν τοιούτων δογμάτων εὐθὺς συνθέσθαι τῷ διαβεβαιου- μένῳ, ὅτι οὕτω δὲ τούτων ἐχόντων, καὶ τῇ πρὸς άλληλα σχέσει τὸν εἱρμὸν ἀπαράβατον διατη ρούντων ; Τῆς γὰρ αὐτῆς οἶμαι παραπληξίας εἶναι, λέγειν τε τὰ τοιαῦτα, καὶ λεγόντων ἀκούειν ἀνεξ- ετάστως, ὅτι εἱρμῷ τινι διὰ τῆς πρὸς ἄλληλα σχέσεως εὐθύνεται τὰ διὰ τῆς κατὰ τὴν φύσιν ἀνομοιότητος ἀπ' ἀλλήλων διεσχισμένα. "Η γὰρ ἤνωται διὰ τῆς οὐ σίας κατὰ τὸν ἡμέτερον λόγον, καὶ οὕτως ἐν τῇ πρὸς άλληλα σχέσει τὸν εἱρμὸν ἀπαράβατον διατηρήσει· ἢ . CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A hæreant, putentque cupiditate ex fallaci viso per- modum valida et efficacia esse, hæc ita se habere cujus ipsissima verba apponere non abs re fuerit. B suasi, se tenere quod non tenent: ita et iste ex somniculosa dogmatum efformatione, ratus ea ad- ait, iisque positis reliqua conficere aggreditur, c D Cum hæc ita se habeant, inquit, omniaque mutua ad se habitudine invariabilem seriem observent, par est, ut qui'inquisitionem secundum naturalem rerum ordinem instituunt, neque omnia miscere et confun- dere cupiunt, si quidem de substantia quæstio oria- tur, ex primis et ex cognatis substantiarum opera- tionibus argumenta rerum demonstrandarum pelant, eorumque de quibus ambigitur solutionem; at vero dubitationem de operationibus ex substantiis dis- solvent. Ego vero ad absurditatis, quæ in prædictis inest, ostensionem ipsa impietatis plenissima verba suf- ficere arbitror. Quemadmodum enim faciem detur- patam et detruncatam oratione describens, magis videntium oculis morbum subjicit, si ablatis vela- mentis faciem nudam commonstret,, ita ut verbis nihil amplius opus sit, quando rem ipsam specta- tores jam intuentur: sic existimo hæretici hujus dogmatis turpitudinem et laceram deformationem, iis quibus perspiciendi facultas suppetit, satis ex ipsa verborum relatione et lectione manifestam fore; sed cum necesse sit, ut demonstrationem, velut digitum, in doctrine hujus putredinem im- mittamus, quibus turpitudo ejus adhuc manifestior plerisque evadat, agedum ordine verba Eunomii resumamus. Cum hæc ita se habeant, inquit. Quid ais, o somniator? quæ sunt ista, et quomodo se habent? Solam Patris substantiam esse propriam et supremam ; impropriam vero plane illam, quæ ordine consequitur, et adhuc magis impropriam, tertiam. Ista enim his ipsis verbis quasi lege lata sancit. An quia sequente ad primam substantiam opera- tione quadam, cujus effectus et opus unigenitus. Filius est, mensuræ efficientis illum operationis quasi illigatur ? An quia majores et minores sub. stantias concipit, quasi in se mutuo includantur, quodque, vastior et latior minorem contineat, quem- admodum accidere solet in cadis et vasis, quæ sibi mutuo imponuntur? Aut secundum quem tanden modum, tanquam majores et minores intuetur sub- stantias, quæ nullo penitus termino circuníscri- buntur ac definiuntur? An quia rerum effectarum differentiæ producentium quoque diversitatem in- dicant, quasi fieri nequeat, ut ex similibus opera- tionibus diversi effectus prodeant? Num cujus men- tem usque adeo gravis veternus occupat, ut cum talia dogmata audit, e vestigio assentiatur asseve- ranti: Hæc cum itu se habeant, et mutua habitudine invariabilem seriem observent ? Ejusdem enim stu- poris arbitror, et dicere et dicentibus absque ulla discussione aures præbere, serie quadam et nexu per mutuam habitudinem dirigi res, quas natura dissimilitudo invicem disjunxit. Aut enim substan-

βαιοῦται, καὶ δι' αὐτῶν κατασκευάζειν ἐπιχειρεῖ τὰ υπόλοιπα· ἄξιον δὲ καὶ αὐτὴν παραθέσθαι την λέξιν ἔχουσαν ούτως Οὕτω δὲ τούτων εχόντων, καὶ τῇ πρὸς ἄλληλα σχέσει τὸν εἰρμὸν ἀπαράβατον διατηρούντων, προσήκει δήπου τοὺς κατὰ τὴν συμφνῆ τοῖς πράγμασι τάξιν τὴν ἐξέτασιν ποιουμένους, καὶ μὴ φύρειν ὁμοῦ πάντα, καὶ συγχεῖν βιαζομένους εἰ μὲν περὶ τῆς οὐσίας κινοῖτό τις αμφισβήτησις, ἐκ τῶν πρώτων καὶ προσεχῶν ταῖς οὐσίαις ἐνερ- γειῶν ποιεῖσθαι τῶν δεικνυμένων τὴν πίστιν, καὶ τῶν ἀμφιβαλλομένων την διάλυσιν· τὴν δὲ ἐπὶ ταῖς ἐνεργείαις ἀμφιβολίαν διαλύειν ἐκ τῶν οὐ σιών. Ἐγὼ τοίνυν ἀρκεῖν ἡγοῦμαι πρὸς ἀπόδειξιν τῆς ἀτοπίας τῶν εἰρημένων αὐτὰ τὰ ῥήματα τῆς ἀσε βείας. Ωσπερ γὰρ ὁ τὸ λελωβημένον ἐκ πάθους πρόσω ωπον ὑπογράφων τῷ λόγῳ, μᾶλλον ἂν ἐπιδείξειεν ἀπογυμνώσας τῶν προκαλυμμάτων τὴν νόσον, ὡς μηδὲν δεῖσθαι λόγῳ μαθεῖν τοὺς τὸ φαινόμενον βλέ ποντας· οὕτως ἡγοῦμαι τὸ εἰδεχθὲς τοῦτο καὶ περι κεκομμένον τοῦ αἱρετικού δόγματος ἱκανῶς φανερού σθαι τοῖς διορατικοῖς τὴν ψυχὴν, καὶ διὰ μόνης τῆς ἀναγνώσεως ἐκκαλυπτόμενον. Αλλ' ἐπειδὴ χρὴ καθά περ τινὰ δάκτυλον ἐπὶ τὰ σαθρὰ τοῦ δόγματος τὸν δεικτικὸν λόγον ἐπάγοντα, φανερωτέραν τοῖς πολλοῖς καταστῆσαι τὴν ἐγκειμένην λώβην τῷ δόγματι, πάν λιν ἐφεξῆς τὸ ῥηθὲν ἀναλήψομαι. Οὕτω δέ, φησί, τούτων εχόντων. Τί λέγει ὁ ἐνυπνιαστής; Ποίων ή τούτων, καὶ πῶς ἐχόντων; ὅτι Μόνη κυρία, καὶ ἀνωτάτω τοῦ Πατρὸς ἡ οὐσία, ἄκυρος δὲ κατὰ τὸ ἀκόλουθον πάντως ἡ ἐφεξῆς, καὶ ἀκυροτέρα ή τρίτη. Ταῦτα γὰρ οἷς εἶπεν ἐνομοθέτησεν· ἢ ὅτι παρεπομένης τῇ οὐσίᾳ τῇ πρώτῃ ἐνεργείας τινός, ἧς ἀποτέλεσμα καὶ ἔργον ὁ μονογενής ἐστιν Υἱὸς, τῷ μέτρῳ τῆς ὑποστησαμένης αὐτὸν ἐνεργείας ἐνδεδε μένος; Η ὅτι ἐλάττους τε καὶ μείζους αἱ οὐσίαι νοοῦνται, διὰ τὸ ἐγκεῖσθαί πως ἀλλήλαις, καὶ περι- έχεσθαι ὑπὸ τῆς εὐρυχωροτέρας τὴν ἤσσονα· ὥσπερ ἐπὶ τῶν κάδων συμβαίνει, τῶν ἀλλήλοις ἔντιθεμένων, καθ' δ μείζους τε καὶ ἐλάττους ἐνορᾷ τὰς οὐσίας, τὰς οὐδενὶ πέρατι και δρῳ περιειλημμένας ἢ ὅτι τῶν δημιουργημάτων αἱ διαφοραὶ καὶ τὴν τῶν δημιουρ- γῶν ἑτερότητα συνεμφαίνουσιν, ὡς ἀμήχανον ἐκ τῶν ὁμοίων ἐνεργειῶν διαφόρους τὰς δημιουργίας συν- ίστασθαι ; 'Αρ᾽ οὖν ἐστί τις τοσούτῳ κώματι κατεχό μενος τὰ τῆς ψυχῆς αἰσθητήρια, ὥστε ἀκούσας τῶν τοιούτων δογμάτων εὐθὺς συνθέσθαι τῷ διαβεβαιου- μένῳ, ὅτι οὕτω δὲ τούτων ἐχόντων, καὶ τῇ πρὸς άλληλα σχέσει τὸν εἱρμὸν ἀπαράβατον διατη ρούντων ; Τῆς γὰρ αὐτῆς οἶμαι παραπληξίας εἶναι, λέγειν τε τὰ τοιαῦτα, καὶ λεγόντων ἀκούειν ἀνεξ- ετάστως, ὅτι εἱρμῷ τινι διὰ τῆς πρὸς ἄλληλα σχέσεως εὐθύνεται τὰ διὰ τῆς κατὰ τὴν φύσιν ἀνομοιότητος ἀπ' ἀλλήλων διεσχισμένα. "Η γὰρ ἤνωται διὰ τῆς οὐ σίας κατὰ τὸν ἡμέτερον λόγον, καὶ οὕτως ἐν τῇ πρὸς άλληλα σχέσει τὸν εἱρμὸν ἀπαράβατον διατηρήσει· ἢ . CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A hæreant, putentque cupiditate ex fallaci viso per- modum valida et efficacia esse, hæc ita se habere cujus ipsissima verba apponere non abs re fuerit. B suasi, se tenere quod non tenent: ita et iste ex somniculosa dogmatum efformatione, ratus ea ad- ait, iisque positis reliqua conficere aggreditur, c D Cum hæc ita se habeant, inquit, omniaque mutua ad se habitudine invariabilem seriem observent, par est, ut qui'inquisitionem secundum naturalem rerum ordinem instituunt, neque omnia miscere et confun- dere cupiunt, si quidem de substantia quæstio oria- tur, ex primis et ex cognatis substantiarum opera- tionibus argumenta rerum demonstrandarum pelant, eorumque de quibus ambigitur solutionem; at vero dubitationem de operationibus ex substantiis dis- solvent. Ego vero ad absurditatis, quæ in prædictis inest, ostensionem ipsa impietatis plenissima verba suf- ficere arbitror. Quemadmodum enim faciem detur- patam et detruncatam oratione describens, magis videntium oculis morbum subjicit, si ablatis vela- mentis faciem nudam commonstret,, ita ut verbis nihil amplius opus sit, quando rem ipsam specta- tores jam intuentur: sic existimo hæretici hujus dogmatis turpitudinem et laceram deformationem, iis quibus perspiciendi facultas suppetit, satis ex ipsa verborum relatione et lectione manifestam fore; sed cum necesse sit, ut demonstrationem, velut digitum, in doctrine hujus putredinem im- mittamus, quibus turpitudo ejus adhuc manifestior plerisque evadat, agedum ordine verba Eunomii resumamus. Cum hæc ita se habeant, inquit. Quid ais, o somniator? quæ sunt ista, et quomodo se habent? Solam Patris substantiam esse propriam et supremam ; impropriam vero plane illam, quæ ordine consequitur, et adhuc magis impropriam, tertiam. Ista enim his ipsis verbis quasi lege lata sancit. An quia sequente ad primam substantiam opera- tione quadam, cujus effectus et opus unigenitus. Filius est, mensuræ efficientis illum operationis quasi illigatur ? An quia majores et minores sub. stantias concipit, quasi in se mutuo includantur, quodque, vastior et latior minorem contineat, quem- admodum accidere solet in cadis et vasis, quæ sibi mutuo imponuntur? Aut secundum quem tanden modum, tanquam majores et minores intuetur sub- stantias, quæ nullo penitus termino circuníscri- buntur ac definiuntur? An quia rerum effectarum differentiæ producentium quoque diversitatem in- dicant, quasi fieri nequeat, ut ex similibus opera- tionibus diversi effectus prodeant? Num cujus men- tem usque adeo gravis veternus occupat, ut cum talia dogmata audit, e vestigio assentiatur asseve- ranti: Hæc cum itu se habeant, et mutua habitudine invariabilem seriem observent ? Ejusdem enim stu- poris arbitror, et dicere et dicentibus absque ulla discussione aures præbere, serie quadam et nexu per mutuam habitudinem dirigi res, quas natura dissimilitudo invicem disjunxit. Aut enim substan-

βαιοῦται, καὶ δι' αὐτῶν κατασκευάζειν ἐπιχειρεῖ τὰ υπόλοιπα· ἄξιον δὲ καὶ αὐτὴν παραθέσθαι την λέξιν ἔχουσαν ούτως Οὕτω δὲ τούτων εχόντων, καὶ τῇ πρὸς ἄλληλα σχέσει τὸν εἰρμὸν ἀπαράβατον διατηρούντων, προσήκει δήπου τοὺς κατὰ τὴν συμφνῆ τοῖς πράγμασι τάξιν τὴν ἐξέτασιν ποιουμένους, καὶ μὴ φύρειν ὁμοῦ πάντα, καὶ συγχεῖν βιαζομένους εἰ μὲν περὶ τῆς οὐσίας κινοῖτό τις αμφισβήτησις, ἐκ τῶν πρώτων καὶ προσεχῶν ταῖς οὐσίαις ἐνερ- γειῶν ποιεῖσθαι τῶν δεικνυμένων τὴν πίστιν, καὶ τῶν ἀμφιβαλλομένων την διάλυσιν· τὴν δὲ ἐπὶ ταῖς ἐνεργείαις ἀμφιβολίαν διαλύειν ἐκ τῶν οὐ σιών. Ἐγὼ τοίνυν ἀρκεῖν ἡγοῦμαι πρὸς ἀπόδειξιν τῆς ἀτοπίας τῶν εἰρημένων αὐτὰ τὰ ῥήματα τῆς ἀσε βείας. Ωσπερ γὰρ ὁ τὸ λελωβημένον ἐκ πάθους πρόσω ωπον ὑπογράφων τῷ λόγῳ, μᾶλλον ἂν ἐπιδείξειεν ἀπογυμνώσας τῶν προκαλυμμάτων τὴν νόσον, ὡς μηδὲν δεῖσθαι λόγῳ μαθεῖν τοὺς τὸ φαινόμενον βλέ ποντας· οὕτως ἡγοῦμαι τὸ εἰδεχθὲς τοῦτο καὶ περι κεκομμένον τοῦ αἱρετικού δόγματος ἱκανῶς φανερού σθαι τοῖς διορατικοῖς τὴν ψυχὴν, καὶ διὰ μόνης τῆς ἀναγνώσεως ἐκκαλυπτόμενον. Αλλ' ἐπειδὴ χρὴ καθά περ τινὰ δάκτυλον ἐπὶ τὰ σαθρὰ τοῦ δόγματος τὸν δεικτικὸν λόγον ἐπάγοντα, φανερωτέραν τοῖς πολλοῖς καταστῆσαι τὴν ἐγκειμένην λώβην τῷ δόγματι, πάν λιν ἐφεξῆς τὸ ῥηθὲν ἀναλήψομαι. Οὕτω δέ, φησί, τούτων εχόντων. Τί λέγει ὁ ἐνυπνιαστής; Ποίων ή τούτων, καὶ πῶς ἐχόντων; ὅτι Μόνη κυρία, καὶ ἀνωτάτω τοῦ Πατρὸς ἡ οὐσία, ἄκυρος δὲ κατὰ τὸ ἀκόλουθον πάντως ἡ ἐφεξῆς, καὶ ἀκυροτέρα ή τρίτη. Ταῦτα γὰρ οἷς εἶπεν ἐνομοθέτησεν· ἢ ὅτι παρεπομένης τῇ οὐσίᾳ τῇ πρώτῃ ἐνεργείας τινός, ἧς ἀποτέλεσμα καὶ ἔργον ὁ μονογενής ἐστιν Υἱὸς, τῷ μέτρῳ τῆς ὑποστησαμένης αὐτὸν ἐνεργείας ἐνδεδε μένος; Η ὅτι ἐλάττους τε καὶ μείζους αἱ οὐσίαι νοοῦνται, διὰ τὸ ἐγκεῖσθαί πως ἀλλήλαις, καὶ περι- έχεσθαι ὑπὸ τῆς εὐρυχωροτέρας τὴν ἤσσονα· ὥσπερ ἐπὶ τῶν κάδων συμβαίνει, τῶν ἀλλήλοις ἔντιθεμένων, καθ' δ μείζους τε καὶ ἐλάττους ἐνορᾷ τὰς οὐσίας, τὰς οὐδενὶ πέρατι και δρῳ περιειλημμένας ἢ ὅτι τῶν δημιουργημάτων αἱ διαφοραὶ καὶ τὴν τῶν δημιουρ- γῶν ἑτερότητα συνεμφαίνουσιν, ὡς ἀμήχανον ἐκ τῶν ὁμοίων ἐνεργειῶν διαφόρους τὰς δημιουργίας συν- ίστασθαι ; 'Αρ᾽ οὖν ἐστί τις τοσούτῳ κώματι κατεχό μενος τὰ τῆς ψυχῆς αἰσθητήρια, ὥστε ἀκούσας τῶν τοιούτων δογμάτων εὐθὺς συνθέσθαι τῷ διαβεβαιου- μένῳ, ὅτι οὕτω δὲ τούτων ἐχόντων, καὶ τῇ πρὸς άλληλα σχέσει τὸν εἱρμὸν ἀπαράβατον διατη ρούντων ; Τῆς γὰρ αὐτῆς οἶμαι παραπληξίας εἶναι, λέγειν τε τὰ τοιαῦτα, καὶ λεγόντων ἀκούειν ἀνεξ- ετάστως, ὅτι εἱρμῷ τινι διὰ τῆς πρὸς ἄλληλα σχέσεως εὐθύνεται τὰ διὰ τῆς κατὰ τὴν φύσιν ἀνομοιότητος ἀπ' ἀλλήλων διεσχισμένα. "Η γὰρ ἤνωται διὰ τῆς οὐ σίας κατὰ τὸν ἡμέτερον λόγον, καὶ οὕτως ἐν τῇ πρὸς άλληλα σχέσει τὸν εἱρμὸν ἀπαράβατον διατηρήσει· ἢ . CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A hæreant, putentque cupiditate ex fallaci viso per- modum valida et efficacia esse, hæc ita se habere cujus ipsissima verba apponere non abs re fuerit. B suasi, se tenere quod non tenent: ita et iste ex somniculosa dogmatum efformatione, ratus ea ad- ait, iisque positis reliqua conficere aggreditur, c D Cum hæc ita se habeant, inquit, omniaque mutua ad se habitudine invariabilem seriem observent, par est, ut qui'inquisitionem secundum naturalem rerum ordinem instituunt, neque omnia miscere et confun- dere cupiunt, si quidem de substantia quæstio oria- tur, ex primis et ex cognatis substantiarum opera- tionibus argumenta rerum demonstrandarum pelant, eorumque de quibus ambigitur solutionem; at vero dubitationem de operationibus ex substantiis dis- solvent. Ego vero ad absurditatis, quæ in prædictis inest, ostensionem ipsa impietatis plenissima verba suf- ficere arbitror. Quemadmodum enim faciem detur- patam et detruncatam oratione describens, magis videntium oculis morbum subjicit, si ablatis vela- mentis faciem nudam commonstret,, ita ut verbis nihil amplius opus sit, quando rem ipsam specta- tores jam intuentur: sic existimo hæretici hujus dogmatis turpitudinem et laceram deformationem, iis quibus perspiciendi facultas suppetit, satis ex ipsa verborum relatione et lectione manifestam fore; sed cum necesse sit, ut demonstrationem, velut digitum, in doctrine hujus putredinem im- mittamus, quibus turpitudo ejus adhuc manifestior plerisque evadat, agedum ordine verba Eunomii resumamus. Cum hæc ita se habeant, inquit. Quid ais, o somniator? quæ sunt ista, et quomodo se habent? Solam Patris substantiam esse propriam et supremam ; impropriam vero plane illam, quæ ordine consequitur, et adhuc magis impropriam, tertiam. Ista enim his ipsis verbis quasi lege lata sancit. An quia sequente ad primam substantiam opera- tione quadam, cujus effectus et opus unigenitus. Filius est, mensuræ efficientis illum operationis quasi illigatur ? An quia majores et minores sub. stantias concipit, quasi in se mutuo includantur, quodque, vastior et latior minorem contineat, quem- admodum accidere solet in cadis et vasis, quæ sibi mutuo imponuntur? Aut secundum quem tanden modum, tanquam majores et minores intuetur sub- stantias, quæ nullo penitus termino circuníscri- buntur ac definiuntur? An quia rerum effectarum differentiæ producentium quoque diversitatem in- dicant, quasi fieri nequeat, ut ex similibus opera- tionibus diversi effectus prodeant? Num cujus men- tem usque adeo gravis veternus occupat, ut cum talia dogmata audit, e vestigio assentiatur asseve- ranti: Hæc cum itu se habeant, et mutua habitudine invariabilem seriem observent ? Ejusdem enim stu- poris arbitror, et dicere et dicentibus absque ulla discussione aures præbere, serie quadam et nexu per mutuam habitudinem dirigi res, quas natura dissimilitudo invicem disjunxit. Aut enim substan-

Β τος, καθὼς ἐκεῖνος οἴεται· καὶ τίς εὐρεθήσεται καθ' εἱρμὸν σχέσις ἐν τοῖς ἀλλοτρίως ἔχουσιν, ἡ συντης ροῦσα τὸ ἀπαράβατον ; Τίς δὲ ἡ συμφυής των πρα γμάτων τάξις, καθ' ήν ποιεῖσθαι νομοθετεῖ τὴν ἐξέτα σιν ; Εἰ μὲν γὰρ εἰς τὸ δόγμα τῆς ἀληθείας ἑώρα, καὶ μόνῃ τῇ τάξει κατὰ τὸ ἀκόλουθον τῶν ἐν τῇ ἁγίᾳ Τριάδι πεπιστευμένων πραγμάτων την διαφορὰν ἐλα γίζετο, τῆς συμφυούς ταύτης, ὥς φησι, τάξεως ἀσύγχυτον ποιουμένης τὴν τῶν ὑποστάσεων κρίσιν, ὥστε καὶ κοινωνεῖν κατὰ τὴν οὐσίαν, καὶ διῃρῆσθαι κατὰ τὸν τῆς ὑποστάσεως λόγον οἴεσθαι, οὐκ ἂν πάνω τως ἐν τοῖς ὑπεναντίας ετέτακτο, ταῦτα λέγων, ὧν ἂν ἡμεῖς προϊστάμεθα. Νυνὶ δὲ ἅπας ὁ λόγος αὐτῷ, πρὸς τὸ ἐναντίον βλέπων, ἄπορον είναι παρασκευάζει τῆς ἐνταῦθα νοηθείσης αὐτῷ τάξεως τὴν κατανόη σιν. Πλείστον γὰρ δήπου διενήνοχε τῶν τε καὶ ἐκ προβουλεύσεως, καὶ τῶν κατὰ τὸ αὐτόματον ἐκ φυσι κῆς τινος ἀνάγκης ἀποβαινόντων τὸ πέρας. Συμφυής ἐστι τῷ πυρὶ ἡ θερμότης, καὶ ἡ λαμπηδὼν τῇ ἀκτῖνι· καὶ τὸ ῥέειν τῷ ὕδατι· καὶ τῷ λίθῳ ἡ ἐπὶ τὸ κάτω φορά, καὶ πολλὰ τοιαῦτα ἔστιν εἰπεῖν. Εἰ δέ τις οί- κίαν ἐδομήσατο, ἢ μετῆλθεν ἀρχὴν, ἢ ἐμπορίαν ἐστείλατο, ἢ ἄλλο τι τῶν ἐκ προβουλεύσεως καὶ παρα σκευῆς κατορθουμένων μετεχειρίσατο, οὐκ ἔστιν ἐπὶ τούτου κυρίως λέγειν, ὅτι συμφυής τις τοῖς παρ' αὐτοῦ πεπραγμένοις ἔπεστι τάξις. Κατὰ γὰρ τὸ βού λημα τοῦ προαιρουμένου, καὶ κατὰ τὸ χρήσιμον τοῦ ἐπιτελουμένου πράγματος ή τάξις παρὰ τῶν τὰ καθ έκαστον ἐνεργούντων ἐπάγεται. Ἐνταῦθα τοίνυν. ἐπειδὴ ἀποσχίζει τῆς φυσικῆς οἰκειότητος τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν ὁ τῆς αἱρέσεως λόγος· τὰ αὐτὰ δὲ καὶ περὶ τοῦ Πνεύματος οἴεται, ὡς ἀπεξενωμένου τῆς τε πρὸς τὸν Υἱὸν καὶ τὸν Πατέρα ἑνώσεως· ἐν παντὶ δὲ λόγῳ. κατασκευάζεται τὸ ἔργον εἶναι τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν ἔργον δὲ πάλιν τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα· πάντα δὲ τὰ έργα προαιρέσεως, οὐ φύσεως ἀποτελέσματα· πῶς οὗτος τὸ τοῦ θελήματος ἔργον συμφυή τινα τάξιν πραγμάτων εἶναι ὁρίζεται; ἀφέστηκεν ἀλλήλων διὰ τῆς κατὰ φύσιν ἀλλοτριότης Ε Οὐκ οἶδα τί νοῶν ἐν τῷ λόγῳ ὡς ταύτην τοῦ Θεοῦ. τῶν ὅλων τὴν φύσιν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ Πνεύμα τος τοῦ ἁγίου δημιουργήσαντος, καὶ τὸ ὑπερβεβηκός τῶν οὐσιῶν τοιοῦτον εἶναι ποιήσαντος, ὥστε υποχει ρίως ἔχειν τῷ ἑτέρῳ τὸ ἕτερον; καὶ εἰ ταῦτα νοεῖ, διὰ τί τὸ εἰρημένον οὐ διεσάφησε, κατὰ τίνα λόγον προεπινοεῖται ταῦτα περὶ Θεοῦ γινώσκειν; Ὡς ἐν τῇ βραχύτητι τῶν ἔργων, μείζονος ἐπιδειχθησομένης. αὐτοῦ τῆς δυνάμεως ; Καὶ τίς τοῦτο συνθήσεται, τὸ μεγάλην αἰτίαν, καὶ δύναμιν τῇ τῶν ἀποτελεσμάτων ἐνθεωρεῖσθαι βραχύτητι, ἀλλ' ὡς οὐ δυναμένου τὸ τέλειον ἐν πᾶσι τῶν ἐξ αὐτοῦ συνυποστῆσαι ; Καὶ πῶς αὐτῷ συμμαρτυρεῖ τὸ ἀνώτατόν τε καὶ κυριώτα τον, εἴπερ ἐλάττονα της προαιρέσεως ἐπιδείξει τὴν δύναμιν ; Η οὐδὲ προτεθεῖσθαι λέγει τὸν τοῦ τελείου, λόγον τῷ ἐξ αὐτοῦ ἐγγενέσθαι, ἵνα μὴ πάντως ἡ τιμὴ καὶ ἡ δόξα τοῦ διὰ τὸ ὑπερέχον τιμωμένου κατα σμικρύνηται; Καὶ τίς οὕτως ἄθλιος ὥστε μηδὲ τὴν S. GREGORII NISSENI site conjuncta sunt, secundum nostram intelligendi A rationem; et sic mutua babitudine seriem illam invariabilem observant ; aut a se mutuo sejunctæ sunt propter naturæ diversitatem, quemadmodum ille sibi persuadet: at quænam in rebus adeo di- versis reperiri poterit secundum seriem illam ha- bitudo, quæ invariabilem rationem Oservet ? Quis præterea est insitus ille rerum ordo, ex cujus norma iste disquisitionem institui jubet? Si enim doctri- nam veritatis intuitus solo ordine eorum, quæ in sanctissima Trinitate credimus, differentiam assi- gnasset, non confusis seu permistis per cognatum, quem vocat, ordinem hypostasibus, salva commu- njone secundum substantiam, et divisione secundum hypostasin, non utique in adversariorum numerum relatus esset, quippe eadem nobiscum sentiens et docens. At vero tota ejus disputatio aliorsum ten- dens, efficit, ut difficile sit intelligere, quid tandem per cognatum ordinem intellexerit. Plurimum enim interest inter ea, quæ ex proposito et deliberatione, et ea quæ sponte naturæ ex naturali quadam neces- silate, ad finem abeunt. Cognatus est igni calor, splendor radio, fluor aquæ, lapidi motus deorsum, ut plura alia hujus generis omittam. Si quis vero domum ædificavit, aut magistratum iniit, aut mer… eaturam inchoavit, aut aliquid eorum quæ ex deli- beratione et meditata præparatione suscipi solent, aggressus est, non licet proprie dicere rebus per illum actis cognatum ordinem inesse. Nam ex vo- luntate ejus, qui rem aggreditur, et ex utilitate rei suscepta et peractæ, estimatur ordo ab illis, qui actionem aliquam aggrediuntur. At hinc, postquam hæreticus Filium a naturali cum Patre convenientia abjunxit, idemque de Spiritu sancte sibi persua- det, tanquam scilicet extraneus prorsus sit ab unione cum Patre et Filio; cumque in tota sua disputatione hoc unum moliatur, ut demonstret Filium esse opus Patris, et rursus Filii opus esse Spiritum sanctum; et cum sic omnia opera sint electionis seu propositi, non natura effecta, quomodo iste voluntatis opus cognatum. quemdam rerum ordinem esse statuit? Nec scio quid sibi oratione sua velit. An Deum universorum eamdem naturam in Filio et Spiritu sancto produxisse, et ejusmodi excessum in naturis effecisse, ut altera alteri subjiceretur? si hac mente est, cur quod asseruit, diserte non explicavit, qua scilicet ratione hæc in Deo considerare oporteat? An quia in imperfectione seu imminutione effectuum major potentia Dei elucescat? Et quisnam assen- tietur huic effato: Magnam causam et polentiam in effectuum imperfectione apparere : quasi non poluerit in omnibus a se productis ad perfectionem pertingere? Et quomodo suffragatur Eunomio illud, Supremum et maxime proprium, si mninor est ejus potentia, quam velit? An dicet imperfectionis ra tionem in ea productione abesse, ne omnino honor et gloria ejus, qui propter excellentiam supra alios colitur, extenuetur et deteratur? Et quis adeo mi- serabilis est, qui neque divinam et beatam illam p

Β τος, καθὼς ἐκεῖνος οἴεται· καὶ τίς εὐρεθήσεται καθ' εἱρμὸν σχέσις ἐν τοῖς ἀλλοτρίως ἔχουσιν, ἡ συντης ροῦσα τὸ ἀπαράβατον ; Τίς δὲ ἡ συμφυής των πρα γμάτων τάξις, καθ' ήν ποιεῖσθαι νομοθετεῖ τὴν ἐξέτα σιν ; Εἰ μὲν γὰρ εἰς τὸ δόγμα τῆς ἀληθείας ἑώρα, καὶ μόνῃ τῇ τάξει κατὰ τὸ ἀκόλουθον τῶν ἐν τῇ ἁγίᾳ Τριάδι πεπιστευμένων πραγμάτων την διαφορὰν ἐλα γίζετο, τῆς συμφυούς ταύτης, ὥς φησι, τάξεως ἀσύγχυτον ποιουμένης τὴν τῶν ὑποστάσεων κρίσιν, ὥστε καὶ κοινωνεῖν κατὰ τὴν οὐσίαν, καὶ διῃρῆσθαι κατὰ τὸν τῆς ὑποστάσεως λόγον οἴεσθαι, οὐκ ἂν πάνω τως ἐν τοῖς ὑπεναντίας ετέτακτο, ταῦτα λέγων, ὧν ἂν ἡμεῖς προϊστάμεθα. Νυνὶ δὲ ἅπας ὁ λόγος αὐτῷ, πρὸς τὸ ἐναντίον βλέπων, ἄπορον είναι παρασκευάζει τῆς ἐνταῦθα νοηθείσης αὐτῷ τάξεως τὴν κατανόη σιν. Πλείστον γὰρ δήπου διενήνοχε τῶν τε καὶ ἐκ προβουλεύσεως, καὶ τῶν κατὰ τὸ αὐτόματον ἐκ φυσι κῆς τινος ἀνάγκης ἀποβαινόντων τὸ πέρας. Συμφυής ἐστι τῷ πυρὶ ἡ θερμότης, καὶ ἡ λαμπηδὼν τῇ ἀκτῖνι· καὶ τὸ ῥέειν τῷ ὕδατι· καὶ τῷ λίθῳ ἡ ἐπὶ τὸ κάτω φορά, καὶ πολλὰ τοιαῦτα ἔστιν εἰπεῖν. Εἰ δέ τις οί- κίαν ἐδομήσατο, ἢ μετῆλθεν ἀρχὴν, ἢ ἐμπορίαν ἐστείλατο, ἢ ἄλλο τι τῶν ἐκ προβουλεύσεως καὶ παρα σκευῆς κατορθουμένων μετεχειρίσατο, οὐκ ἔστιν ἐπὶ τούτου κυρίως λέγειν, ὅτι συμφυής τις τοῖς παρ' αὐτοῦ πεπραγμένοις ἔπεστι τάξις. Κατὰ γὰρ τὸ βού λημα τοῦ προαιρουμένου, καὶ κατὰ τὸ χρήσιμον τοῦ ἐπιτελουμένου πράγματος ή τάξις παρὰ τῶν τὰ καθ έκαστον ἐνεργούντων ἐπάγεται. Ἐνταῦθα τοίνυν. ἐπειδὴ ἀποσχίζει τῆς φυσικῆς οἰκειότητος τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν ὁ τῆς αἱρέσεως λόγος· τὰ αὐτὰ δὲ καὶ περὶ τοῦ Πνεύματος οἴεται, ὡς ἀπεξενωμένου τῆς τε πρὸς τὸν Υἱὸν καὶ τὸν Πατέρα ἑνώσεως· ἐν παντὶ δὲ λόγῳ. κατασκευάζεται τὸ ἔργον εἶναι τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν ἔργον δὲ πάλιν τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα· πάντα δὲ τὰ έργα προαιρέσεως, οὐ φύσεως ἀποτελέσματα· πῶς οὗτος τὸ τοῦ θελήματος ἔργον συμφυή τινα τάξιν πραγμάτων εἶναι ὁρίζεται; ἀφέστηκεν ἀλλήλων διὰ τῆς κατὰ φύσιν ἀλλοτριότης Ε Οὐκ οἶδα τί νοῶν ἐν τῷ λόγῳ ὡς ταύτην τοῦ Θεοῦ. τῶν ὅλων τὴν φύσιν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ Πνεύμα τος τοῦ ἁγίου δημιουργήσαντος, καὶ τὸ ὑπερβεβηκός τῶν οὐσιῶν τοιοῦτον εἶναι ποιήσαντος, ὥστε υποχει ρίως ἔχειν τῷ ἑτέρῳ τὸ ἕτερον; καὶ εἰ ταῦτα νοεῖ, διὰ τί τὸ εἰρημένον οὐ διεσάφησε, κατὰ τίνα λόγον προεπινοεῖται ταῦτα περὶ Θεοῦ γινώσκειν; Ὡς ἐν τῇ βραχύτητι τῶν ἔργων, μείζονος ἐπιδειχθησομένης. αὐτοῦ τῆς δυνάμεως ; Καὶ τίς τοῦτο συνθήσεται, τὸ μεγάλην αἰτίαν, καὶ δύναμιν τῇ τῶν ἀποτελεσμάτων ἐνθεωρεῖσθαι βραχύτητι, ἀλλ' ὡς οὐ δυναμένου τὸ τέλειον ἐν πᾶσι τῶν ἐξ αὐτοῦ συνυποστῆσαι ; Καὶ πῶς αὐτῷ συμμαρτυρεῖ τὸ ἀνώτατόν τε καὶ κυριώτα τον, εἴπερ ἐλάττονα της προαιρέσεως ἐπιδείξει τὴν δύναμιν ; Η οὐδὲ προτεθεῖσθαι λέγει τὸν τοῦ τελείου, λόγον τῷ ἐξ αὐτοῦ ἐγγενέσθαι, ἵνα μὴ πάντως ἡ τιμὴ καὶ ἡ δόξα τοῦ διὰ τὸ ὑπερέχον τιμωμένου κατα σμικρύνηται; Καὶ τίς οὕτως ἄθλιος ὥστε μηδὲ τὴν S. GREGORII NISSENI site conjuncta sunt, secundum nostram intelligendi A rationem; et sic mutua babitudine seriem illam invariabilem observant ; aut a se mutuo sejunctæ sunt propter naturæ diversitatem, quemadmodum ille sibi persuadet: at quænam in rebus adeo di- versis reperiri poterit secundum seriem illam ha- bitudo, quæ invariabilem rationem Oservet ? Quis præterea est insitus ille rerum ordo, ex cujus norma iste disquisitionem institui jubet? Si enim doctri- nam veritatis intuitus solo ordine eorum, quæ in sanctissima Trinitate credimus, differentiam assi- gnasset, non confusis seu permistis per cognatum, quem vocat, ordinem hypostasibus, salva commu- njone secundum substantiam, et divisione secundum hypostasin, non utique in adversariorum numerum relatus esset, quippe eadem nobiscum sentiens et docens. At vero tota ejus disputatio aliorsum ten- dens, efficit, ut difficile sit intelligere, quid tandem per cognatum ordinem intellexerit. Plurimum enim interest inter ea, quæ ex proposito et deliberatione, et ea quæ sponte naturæ ex naturali quadam neces- silate, ad finem abeunt. Cognatus est igni calor, splendor radio, fluor aquæ, lapidi motus deorsum, ut plura alia hujus generis omittam. Si quis vero domum ædificavit, aut magistratum iniit, aut mer… eaturam inchoavit, aut aliquid eorum quæ ex deli- beratione et meditata præparatione suscipi solent, aggressus est, non licet proprie dicere rebus per illum actis cognatum ordinem inesse. Nam ex vo- luntate ejus, qui rem aggreditur, et ex utilitate rei suscepta et peractæ, estimatur ordo ab illis, qui actionem aliquam aggrediuntur. At hinc, postquam hæreticus Filium a naturali cum Patre convenientia abjunxit, idemque de Spiritu sancte sibi persua- det, tanquam scilicet extraneus prorsus sit ab unione cum Patre et Filio; cumque in tota sua disputatione hoc unum moliatur, ut demonstret Filium esse opus Patris, et rursus Filii opus esse Spiritum sanctum; et cum sic omnia opera sint electionis seu propositi, non natura effecta, quomodo iste voluntatis opus cognatum. quemdam rerum ordinem esse statuit? Nec scio quid sibi oratione sua velit. An Deum universorum eamdem naturam in Filio et Spiritu sancto produxisse, et ejusmodi excessum in naturis effecisse, ut altera alteri subjiceretur? si hac mente est, cur quod asseruit, diserte non explicavit, qua scilicet ratione hæc in Deo considerare oporteat? An quia in imperfectione seu imminutione effectuum major potentia Dei elucescat? Et quisnam assen- tietur huic effato: Magnam causam et polentiam in effectuum imperfectione apparere : quasi non poluerit in omnibus a se productis ad perfectionem pertingere? Et quomodo suffragatur Eunomio illud, Supremum et maxime proprium, si mninor est ejus potentia, quam velit? An dicet imperfectionis ra tionem in ea productione abesse, ne omnino honor et gloria ejus, qui propter excellentiam supra alios colitur, extenuetur et deteratur? Et quis adeo mi- serabilis est, qui neque divinam et beatam illam p

Β τος, καθὼς ἐκεῖνος οἴεται· καὶ τίς εὐρεθήσεται καθ' εἱρμὸν σχέσις ἐν τοῖς ἀλλοτρίως ἔχουσιν, ἡ συντης ροῦσα τὸ ἀπαράβατον ; Τίς δὲ ἡ συμφυής των πρα γμάτων τάξις, καθ' ήν ποιεῖσθαι νομοθετεῖ τὴν ἐξέτα σιν ; Εἰ μὲν γὰρ εἰς τὸ δόγμα τῆς ἀληθείας ἑώρα, καὶ μόνῃ τῇ τάξει κατὰ τὸ ἀκόλουθον τῶν ἐν τῇ ἁγίᾳ Τριάδι πεπιστευμένων πραγμάτων την διαφορὰν ἐλα γίζετο, τῆς συμφυούς ταύτης, ὥς φησι, τάξεως ἀσύγχυτον ποιουμένης τὴν τῶν ὑποστάσεων κρίσιν, ὥστε καὶ κοινωνεῖν κατὰ τὴν οὐσίαν, καὶ διῃρῆσθαι κατὰ τὸν τῆς ὑποστάσεως λόγον οἴεσθαι, οὐκ ἂν πάνω τως ἐν τοῖς ὑπεναντίας ετέτακτο, ταῦτα λέγων, ὧν ἂν ἡμεῖς προϊστάμεθα. Νυνὶ δὲ ἅπας ὁ λόγος αὐτῷ, πρὸς τὸ ἐναντίον βλέπων, ἄπορον είναι παρασκευάζει τῆς ἐνταῦθα νοηθείσης αὐτῷ τάξεως τὴν κατανόη σιν. Πλείστον γὰρ δήπου διενήνοχε τῶν τε καὶ ἐκ προβουλεύσεως, καὶ τῶν κατὰ τὸ αὐτόματον ἐκ φυσι κῆς τινος ἀνάγκης ἀποβαινόντων τὸ πέρας. Συμφυής ἐστι τῷ πυρὶ ἡ θερμότης, καὶ ἡ λαμπηδὼν τῇ ἀκτῖνι· καὶ τὸ ῥέειν τῷ ὕδατι· καὶ τῷ λίθῳ ἡ ἐπὶ τὸ κάτω φορά, καὶ πολλὰ τοιαῦτα ἔστιν εἰπεῖν. Εἰ δέ τις οί- κίαν ἐδομήσατο, ἢ μετῆλθεν ἀρχὴν, ἢ ἐμπορίαν ἐστείλατο, ἢ ἄλλο τι τῶν ἐκ προβουλεύσεως καὶ παρα σκευῆς κατορθουμένων μετεχειρίσατο, οὐκ ἔστιν ἐπὶ τούτου κυρίως λέγειν, ὅτι συμφυής τις τοῖς παρ' αὐτοῦ πεπραγμένοις ἔπεστι τάξις. Κατὰ γὰρ τὸ βού λημα τοῦ προαιρουμένου, καὶ κατὰ τὸ χρήσιμον τοῦ ἐπιτελουμένου πράγματος ή τάξις παρὰ τῶν τὰ καθ έκαστον ἐνεργούντων ἐπάγεται. Ἐνταῦθα τοίνυν. ἐπειδὴ ἀποσχίζει τῆς φυσικῆς οἰκειότητος τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν ὁ τῆς αἱρέσεως λόγος· τὰ αὐτὰ δὲ καὶ περὶ τοῦ Πνεύματος οἴεται, ὡς ἀπεξενωμένου τῆς τε πρὸς τὸν Υἱὸν καὶ τὸν Πατέρα ἑνώσεως· ἐν παντὶ δὲ λόγῳ. κατασκευάζεται τὸ ἔργον εἶναι τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν ἔργον δὲ πάλιν τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα· πάντα δὲ τὰ έργα προαιρέσεως, οὐ φύσεως ἀποτελέσματα· πῶς οὗτος τὸ τοῦ θελήματος ἔργον συμφυή τινα τάξιν πραγμάτων εἶναι ὁρίζεται; ἀφέστηκεν ἀλλήλων διὰ τῆς κατὰ φύσιν ἀλλοτριότης Ε Οὐκ οἶδα τί νοῶν ἐν τῷ λόγῳ ὡς ταύτην τοῦ Θεοῦ. τῶν ὅλων τὴν φύσιν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ Πνεύμα τος τοῦ ἁγίου δημιουργήσαντος, καὶ τὸ ὑπερβεβηκός τῶν οὐσιῶν τοιοῦτον εἶναι ποιήσαντος, ὥστε υποχει ρίως ἔχειν τῷ ἑτέρῳ τὸ ἕτερον; καὶ εἰ ταῦτα νοεῖ, διὰ τί τὸ εἰρημένον οὐ διεσάφησε, κατὰ τίνα λόγον προεπινοεῖται ταῦτα περὶ Θεοῦ γινώσκειν; Ὡς ἐν τῇ βραχύτητι τῶν ἔργων, μείζονος ἐπιδειχθησομένης. αὐτοῦ τῆς δυνάμεως ; Καὶ τίς τοῦτο συνθήσεται, τὸ μεγάλην αἰτίαν, καὶ δύναμιν τῇ τῶν ἀποτελεσμάτων ἐνθεωρεῖσθαι βραχύτητι, ἀλλ' ὡς οὐ δυναμένου τὸ τέλειον ἐν πᾶσι τῶν ἐξ αὐτοῦ συνυποστῆσαι ; Καὶ πῶς αὐτῷ συμμαρτυρεῖ τὸ ἀνώτατόν τε καὶ κυριώτα τον, εἴπερ ἐλάττονα της προαιρέσεως ἐπιδείξει τὴν δύναμιν ; Η οὐδὲ προτεθεῖσθαι λέγει τὸν τοῦ τελείου, λόγον τῷ ἐξ αὐτοῦ ἐγγενέσθαι, ἵνα μὴ πάντως ἡ τιμὴ καὶ ἡ δόξα τοῦ διὰ τὸ ὑπερέχον τιμωμένου κατα σμικρύνηται; Καὶ τίς οὕτως ἄθλιος ὥστε μηδὲ τὴν S. GREGORII NISSENI site conjuncta sunt, secundum nostram intelligendi A rationem; et sic mutua babitudine seriem illam invariabilem observant ; aut a se mutuo sejunctæ sunt propter naturæ diversitatem, quemadmodum ille sibi persuadet: at quænam in rebus adeo di- versis reperiri poterit secundum seriem illam ha- bitudo, quæ invariabilem rationem Oservet ? Quis præterea est insitus ille rerum ordo, ex cujus norma iste disquisitionem institui jubet? Si enim doctri- nam veritatis intuitus solo ordine eorum, quæ in sanctissima Trinitate credimus, differentiam assi- gnasset, non confusis seu permistis per cognatum, quem vocat, ordinem hypostasibus, salva commu- njone secundum substantiam, et divisione secundum hypostasin, non utique in adversariorum numerum relatus esset, quippe eadem nobiscum sentiens et docens. At vero tota ejus disputatio aliorsum ten- dens, efficit, ut difficile sit intelligere, quid tandem per cognatum ordinem intellexerit. Plurimum enim interest inter ea, quæ ex proposito et deliberatione, et ea quæ sponte naturæ ex naturali quadam neces- silate, ad finem abeunt. Cognatus est igni calor, splendor radio, fluor aquæ, lapidi motus deorsum, ut plura alia hujus generis omittam. Si quis vero domum ædificavit, aut magistratum iniit, aut mer… eaturam inchoavit, aut aliquid eorum quæ ex deli- beratione et meditata præparatione suscipi solent, aggressus est, non licet proprie dicere rebus per illum actis cognatum ordinem inesse. Nam ex vo- luntate ejus, qui rem aggreditur, et ex utilitate rei suscepta et peractæ, estimatur ordo ab illis, qui actionem aliquam aggrediuntur. At hinc, postquam hæreticus Filium a naturali cum Patre convenientia abjunxit, idemque de Spiritu sancte sibi persua- det, tanquam scilicet extraneus prorsus sit ab unione cum Patre et Filio; cumque in tota sua disputatione hoc unum moliatur, ut demonstret Filium esse opus Patris, et rursus Filii opus esse Spiritum sanctum; et cum sic omnia opera sint electionis seu propositi, non natura effecta, quomodo iste voluntatis opus cognatum. quemdam rerum ordinem esse statuit? Nec scio quid sibi oratione sua velit. An Deum universorum eamdem naturam in Filio et Spiritu sancto produxisse, et ejusmodi excessum in naturis effecisse, ut altera alteri subjiceretur? si hac mente est, cur quod asseruit, diserte non explicavit, qua scilicet ratione hæc in Deo considerare oporteat? An quia in imperfectione seu imminutione effectuum major potentia Dei elucescat? Et quisnam assen- tietur huic effato: Magnam causam et polentiam in effectuum imperfectione apparere : quasi non poluerit in omnibus a se productis ad perfectionem pertingere? Et quomodo suffragatur Eunomio illud, Supremum et maxime proprium, si mninor est ejus potentia, quam velit? An dicet imperfectionis ra tionem in ea productione abesse, ne omnino honor et gloria ejus, qui propter excellentiam supra alios colitur, extenuetur et deteratur? Et quis adeo mi- serabilis est, qui neque divinam et beatam illam p

Β τος, καθὼς ἐκεῖνος οἴεται· καὶ τίς εὐρεθήσεται καθ' εἱρμὸν σχέσις ἐν τοῖς ἀλλοτρίως ἔχουσιν, ἡ συντης ροῦσα τὸ ἀπαράβατον ; Τίς δὲ ἡ συμφυής των πρα γμάτων τάξις, καθ' ήν ποιεῖσθαι νομοθετεῖ τὴν ἐξέτα σιν ; Εἰ μὲν γὰρ εἰς τὸ δόγμα τῆς ἀληθείας ἑώρα, καὶ μόνῃ τῇ τάξει κατὰ τὸ ἀκόλουθον τῶν ἐν τῇ ἁγίᾳ Τριάδι πεπιστευμένων πραγμάτων την διαφορὰν ἐλα γίζετο, τῆς συμφυούς ταύτης, ὥς φησι, τάξεως ἀσύγχυτον ποιουμένης τὴν τῶν ὑποστάσεων κρίσιν, ὥστε καὶ κοινωνεῖν κατὰ τὴν οὐσίαν, καὶ διῃρῆσθαι κατὰ τὸν τῆς ὑποστάσεως λόγον οἴεσθαι, οὐκ ἂν πάνω τως ἐν τοῖς ὑπεναντίας ετέτακτο, ταῦτα λέγων, ὧν ἂν ἡμεῖς προϊστάμεθα. Νυνὶ δὲ ἅπας ὁ λόγος αὐτῷ, πρὸς τὸ ἐναντίον βλέπων, ἄπορον είναι παρασκευάζει τῆς ἐνταῦθα νοηθείσης αὐτῷ τάξεως τὴν κατανόη σιν. Πλείστον γὰρ δήπου διενήνοχε τῶν τε καὶ ἐκ προβουλεύσεως, καὶ τῶν κατὰ τὸ αὐτόματον ἐκ φυσι κῆς τινος ἀνάγκης ἀποβαινόντων τὸ πέρας. Συμφυής ἐστι τῷ πυρὶ ἡ θερμότης, καὶ ἡ λαμπηδὼν τῇ ἀκτῖνι· καὶ τὸ ῥέειν τῷ ὕδατι· καὶ τῷ λίθῳ ἡ ἐπὶ τὸ κάτω φορά, καὶ πολλὰ τοιαῦτα ἔστιν εἰπεῖν. Εἰ δέ τις οί- κίαν ἐδομήσατο, ἢ μετῆλθεν ἀρχὴν, ἢ ἐμπορίαν ἐστείλατο, ἢ ἄλλο τι τῶν ἐκ προβουλεύσεως καὶ παρα σκευῆς κατορθουμένων μετεχειρίσατο, οὐκ ἔστιν ἐπὶ τούτου κυρίως λέγειν, ὅτι συμφυής τις τοῖς παρ' αὐτοῦ πεπραγμένοις ἔπεστι τάξις. Κατὰ γὰρ τὸ βού λημα τοῦ προαιρουμένου, καὶ κατὰ τὸ χρήσιμον τοῦ ἐπιτελουμένου πράγματος ή τάξις παρὰ τῶν τὰ καθ έκαστον ἐνεργούντων ἐπάγεται. Ἐνταῦθα τοίνυν. ἐπειδὴ ἀποσχίζει τῆς φυσικῆς οἰκειότητος τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν ὁ τῆς αἱρέσεως λόγος· τὰ αὐτὰ δὲ καὶ περὶ τοῦ Πνεύματος οἴεται, ὡς ἀπεξενωμένου τῆς τε πρὸς τὸν Υἱὸν καὶ τὸν Πατέρα ἑνώσεως· ἐν παντὶ δὲ λόγῳ. κατασκευάζεται τὸ ἔργον εἶναι τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν ἔργον δὲ πάλιν τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα· πάντα δὲ τὰ έργα προαιρέσεως, οὐ φύσεως ἀποτελέσματα· πῶς οὗτος τὸ τοῦ θελήματος ἔργον συμφυή τινα τάξιν πραγμάτων εἶναι ὁρίζεται; ἀφέστηκεν ἀλλήλων διὰ τῆς κατὰ φύσιν ἀλλοτριότης Ε Οὐκ οἶδα τί νοῶν ἐν τῷ λόγῳ ὡς ταύτην τοῦ Θεοῦ. τῶν ὅλων τὴν φύσιν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ Πνεύμα τος τοῦ ἁγίου δημιουργήσαντος, καὶ τὸ ὑπερβεβηκός τῶν οὐσιῶν τοιοῦτον εἶναι ποιήσαντος, ὥστε υποχει ρίως ἔχειν τῷ ἑτέρῳ τὸ ἕτερον; καὶ εἰ ταῦτα νοεῖ, διὰ τί τὸ εἰρημένον οὐ διεσάφησε, κατὰ τίνα λόγον προεπινοεῖται ταῦτα περὶ Θεοῦ γινώσκειν; Ὡς ἐν τῇ βραχύτητι τῶν ἔργων, μείζονος ἐπιδειχθησομένης. αὐτοῦ τῆς δυνάμεως ; Καὶ τίς τοῦτο συνθήσεται, τὸ μεγάλην αἰτίαν, καὶ δύναμιν τῇ τῶν ἀποτελεσμάτων ἐνθεωρεῖσθαι βραχύτητι, ἀλλ' ὡς οὐ δυναμένου τὸ τέλειον ἐν πᾶσι τῶν ἐξ αὐτοῦ συνυποστῆσαι ; Καὶ πῶς αὐτῷ συμμαρτυρεῖ τὸ ἀνώτατόν τε καὶ κυριώτα τον, εἴπερ ἐλάττονα της προαιρέσεως ἐπιδείξει τὴν δύναμιν ; Η οὐδὲ προτεθεῖσθαι λέγει τὸν τοῦ τελείου, λόγον τῷ ἐξ αὐτοῦ ἐγγενέσθαι, ἵνα μὴ πάντως ἡ τιμὴ καὶ ἡ δόξα τοῦ διὰ τὸ ὑπερέχον τιμωμένου κατα σμικρύνηται; Καὶ τίς οὕτως ἄθλιος ὥστε μηδὲ τὴν S. GREGORII NISSENI site conjuncta sunt, secundum nostram intelligendi A rationem; et sic mutua babitudine seriem illam invariabilem observant ; aut a se mutuo sejunctæ sunt propter naturæ diversitatem, quemadmodum ille sibi persuadet: at quænam in rebus adeo di- versis reperiri poterit secundum seriem illam ha- bitudo, quæ invariabilem rationem Oservet ? Quis præterea est insitus ille rerum ordo, ex cujus norma iste disquisitionem institui jubet? Si enim doctri- nam veritatis intuitus solo ordine eorum, quæ in sanctissima Trinitate credimus, differentiam assi- gnasset, non confusis seu permistis per cognatum, quem vocat, ordinem hypostasibus, salva commu- njone secundum substantiam, et divisione secundum hypostasin, non utique in adversariorum numerum relatus esset, quippe eadem nobiscum sentiens et docens. At vero tota ejus disputatio aliorsum ten- dens, efficit, ut difficile sit intelligere, quid tandem per cognatum ordinem intellexerit. Plurimum enim interest inter ea, quæ ex proposito et deliberatione, et ea quæ sponte naturæ ex naturali quadam neces- silate, ad finem abeunt. Cognatus est igni calor, splendor radio, fluor aquæ, lapidi motus deorsum, ut plura alia hujus generis omittam. Si quis vero domum ædificavit, aut magistratum iniit, aut mer… eaturam inchoavit, aut aliquid eorum quæ ex deli- beratione et meditata præparatione suscipi solent, aggressus est, non licet proprie dicere rebus per illum actis cognatum ordinem inesse. Nam ex vo- luntate ejus, qui rem aggreditur, et ex utilitate rei suscepta et peractæ, estimatur ordo ab illis, qui actionem aliquam aggrediuntur. At hinc, postquam hæreticus Filium a naturali cum Patre convenientia abjunxit, idemque de Spiritu sancte sibi persua- det, tanquam scilicet extraneus prorsus sit ab unione cum Patre et Filio; cumque in tota sua disputatione hoc unum moliatur, ut demonstret Filium esse opus Patris, et rursus Filii opus esse Spiritum sanctum; et cum sic omnia opera sint electionis seu propositi, non natura effecta, quomodo iste voluntatis opus cognatum. quemdam rerum ordinem esse statuit? Nec scio quid sibi oratione sua velit. An Deum universorum eamdem naturam in Filio et Spiritu sancto produxisse, et ejusmodi excessum in naturis effecisse, ut altera alteri subjiceretur? si hac mente est, cur quod asseruit, diserte non explicavit, qua scilicet ratione hæc in Deo considerare oporteat? An quia in imperfectione seu imminutione effectuum major potentia Dei elucescat? Et quisnam assen- tietur huic effato: Magnam causam et polentiam in effectuum imperfectione apparere : quasi non poluerit in omnibus a se productis ad perfectionem pertingere? Et quomodo suffragatur Eunomio illud, Supremum et maxime proprium, si mninor est ejus potentia, quam velit? An dicet imperfectionis ra tionem in ea productione abesse, ne omnino honor et gloria ejus, qui propter excellentiam supra alios colitur, extenuetur et deteratur? Et quis adeo mi- serabilis est, qui neque divinam et beatam illam p

Δ ἡ οὐσία. Κατὰ τὸν αὐτὸν δὲ λόγον, καὶ εἰ διὰ τοῦ Πνεύματος(ἔργον ονομάζει τῆς τῷ Υἱῷ παρεπομένης ενεργείας) κατειληφέναι λέγοι τοῦ Μονογενοῦς τὴν φύσιν, οὐδεμίαν σύστασιν ὁ λόγος ἔχει; πάλιν καὶ ἐνταῦθα τῆς ἐνεργείας μὲν τῷ ἀποτελέσματι συμ- παρεκτεινομένης, τὴν δὲ φύσιν ἑαυτῆς τε καὶ τοῦ ἐνεργοῦντος, διὰ τοῦ κατεργασθέντος οὐ δεικνυούσης. Ἵνα δὲ καὶ τοῦτο συγχωρήσωμεν, δεδόσθω ταῖς ἐνεργείαις τὰς οὐσίας γινώσκεσθαι. Οὐκοῦν ἡ πρώτη οὐσία, διὰ τοῦ ἐξ αὐτῆς ἔργου γνωρίζεται, καὶ τὴν δευτέραν ὡσαύτως τὸ ἔργον, τὸ παρ' αὐτῆς γινόμε νον, δείκνυσι την τρίτην τοίνυν εἰπὲ, ὦ σοφώτατε, τί τὸ δεικνύον ἐστι, μηδενὸς ἔργου τοιούτου τῆς τρί της ουσίας θεωρουμένου ; Εἰ γὰρ ταῖς ἐνεργείαις, ὡς σὺ φῂς, αἱ οὐσίαι καταλαμβάνονται, ἀκατάληπτον εἶναι τὴν τοῦ Πνεύματος φύσιν ὁμολογήσεις· οὐκ ἔχων κατὰ τὸ προσεχές τοιαύτην ενέργειαν, καὶ τού του παραστησάμενος, δι' ἐκείνης τὴν τοῦ Πνεύματος φύσιν ἀναλογίσασθαι. Η τοίνυν δεῖξον τί οὐσιῶδες έργον τοῦ Πνεύματος, δι' οὗ κατειληφέναι φῂς τὴν οὐ σίαν τοῦ Πνεύματος, ἢ ὅλος ὑμῖν ὁ ἱστὸς τῆς ἀράχνης τῇ ἐπαφῇ τοῦ λόγου περιῤῥνήσεται. Εἰ γὰρ ἐκ τῆς προσεχούς ἐνεργείας ἡ οὐσία γνωρίζεται κατὰ τὸν ή ἡμέτερον λόγον, ἐνέργεια δὲ οὐσιώδης τοῦ Πνεύματος οὐδεμία, καθάπερ τοῦ Πατρὸς μὲν τὸν Υἱόν, τοῦ Υἱοῦ δὲ τὸ Πνεῦμά φάτε, ἀνεπίγνωστος πάντως ἡ τοῦ Πνεύματος φύσις καὶ ἀκατάληπτος διὰ τούτων σιν ωμολόγηται· μηδεμιᾶς αὐτὴν ἐνεργείας τῆς καθ' ὑπόστασιν νοουμένης παραδηλούσης. Εἰ δὲ τοῦτο δια πέφευγε τὴν κατάληψιν, πῶς τοῦ μὴ κατειλημμένου ἡ ὑπερκειμένη οὐσία καταλαμβάνεται ; Εἰ γὰρ ἀγνοεί ται τοῦ Υἱοῦ τὸ ἔργον, ὅπερ ἐστὶν, ὡς φασί, τὸ Πνεῦ μα, οὐδ' ἂν ἐκεῖνος ἐπιγνωσθείη πάντως, τῇ ἀδηλίᾳ τοῦ τεκμηριοῦντος συσκιαζόμενος. Καὶ εἰ τοῦ Μονο- γενοῦς ἡ οὐσία τῷ τρόπῳ τούτῳ διαλανθάνοι, πῶς διὰ τῆς λανθανούσης ἡ ἀνωτάτω καὶ κυριωτάτη φανερωθήσεται, τῆς τοῦ Πνεύματος ἀδηλίας κατὰ ἀνάλυσιν διὰ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα διαδοθείσης; ὡς ἐκ τούτων σαφῶς ἀποδείκνυσθαι, καὶ διὰ τῆς τῶν ἐχθρῶν μαρτυρίας, τὸ ἀκατάληπτον εἶναι πάντη τοῦ Πατρὸς τὴν οὐσίαν. Πόθεν οὖν ὁ ὀξυδερκής οὗτος, ὁ τὰ ἀνύπαρκτα βλέπων, τὴν τῶν ἀφανῶν τε καὶ ἀκα ταλήπτων φύσιν δι' ἀλλήλων αὐτός τε βλέπει, καὶ ἡμῖν ἐγκελεύεται, ἐκ τῶν ἔργων τὰς οὐσίας, καὶ ἐξ ἐκείνων τὰ ἔργα λέγων καταλαμβάνεσθαι; Β ᾿Αλλὰ καὶ τὸν ἐφεξῆς λόγον ἐπισκοπήσωμεν· καὶ τὴν ἐπὶ ταῖς ἐνεργείαις φησὶν ἀμφιβολίαν διαλύειν ἐκ τῶν οὐσιῶν. Πῶς ἄν τις αὐτὸν ἐκ τῶν ματαίων ὑπολήψεων μεταγάγοι; Καὶ τὰς ἐπὶ ταῖς ἐνεργείαις ἀμ φιβολίας οίεται δυνατὸν εἶναι διὰ τῆς καταλήψεως τῶν. οὐσιῶν διαλύεσθαι. Πῶς διὰ τῶν μὴ κατειλημμένων. τὸ ἀμφιβαλλόμενον εἰς πίστιν ἄγει; Εἰ μὲν γὰρ κατ είληπτο ἡ οὐσία, τις χρεία πολυπραγμονεῖσθαι τὴν ἐνέργειαν, ὡς δι' ἐκείνης μελλόντων ἡμῶν τῇ κατα- λήψει τοῦ ζητουμένου προσάγεσθαι; Εἰ δὲ διὰ τοῦτο ἀναγκαία ἡ τῆς ἐνεργείας ἐξέτασις, ὡς ἂν διὰ ταύτης πρὸς τὴν σύνεσιν τῆς ἐνεργούσης αὐτὴν οὐσίας ὁδηγη θείημεν, πῶς ἡμῖν ἡ μήπω γνωσθεῖσα φύσις τὴν ἐπὶ ταῖς ἐνεργείαις ἀμφιβολίαν διαλύσαι δυνήσεται ; Παν : S.. GREGORII NYSSENI sed quæ sit ipsius operantis essentia. Pari modo, si dicat, per Spiritum sanctum (quem ait esse opus ejus operationis, quæ ex Pilio procedit, Uni- geniti naturam deprehendi ac cognosci, oratio ejus subsistere non poterit: nam et hic operatio effe‐ ctui coextenditur, neque naturam suam vel ope- rantis, per id quod productum est, patefecit.. B D Ut vero et hoc concedamus, esto, ex operatio nibus substantiæ cognoscantur. Igitur prima illa substantia. per. opus suum cognoscetur, et simili- ter secundam opus quod ab illa proficiscitur nobis manifestat. Tertiæ igitur, dic, o sapientissime, quis index erit, cum nullum tertiæ hujus substan- tiae opus tale inveniatur? Si enim ex operationi- bus, ut. tu dicis, substantia cognoscuntur, opor let ut naturam Spiritus. sancti incomprehensam affirmes, cum non suppetat ejus per continuatio» nem operatio aliqua, cujus beneficio in cognitio nem Spiritus sancti pervenire possis. Aut igitur monstra quodnam sit essentiale opus sancti Spiri- tus, aut tota ista araneæ tela-attactu orationis dif duet. Nam si ex continuata operatione essentia, secundum nostrum intelligendi modum, cognosci- tur, essentialis vero operatio Spiritus sancti nulla est, quemadmodum Patris quidem Filium, Filii aur tem Spiritum sanctum asseritis, sequitur naturam Spiritus plane incognitam et incomprehensibilem esse, cum nulla ejus hypostatica operatio, per quam innotescat, exstet. Si vero Spiritus sanctus comprehensionem effugit, quomodo per id, quod comprehendi nequit, sublimior illa natura com- prehenditur ? Nam si ignoraretur Filii opus, quod est, ut dicunt, sanctus Spiritus, haud ad Filium cognoscendum ulla via pateret, utpote omni co- gnoscendi indicio destitutum : et si Unigeniti na- tura hoc modo delitescit, quomodo per latentem et absconditam manifestabitur suprema et maxime propria, cum Spiritus sancti occultatio ad Patrem per Filium redundet? ut ex his necessario convin- catur, etiam ipsorum hostium testificatione, Pa- tris substantiam ignotam esse. Unde ergo iste per- spicacissimus, qui quæ non sunt intuetur, rerum non apparentium et incomprehensarum naturam et ipse videt, et nos hortatur, ut ex operibus es- sentias, et ex his opera investigemus? Verum reliqua excutiamus. Dubitationes inquit de operationibus ex substantiis resolvendas esse. Quomodo aliquis istum a. vanissimis persuasionibus salteni ad humanas cogitationes traducat? Dubita- tiones de operationibus exortas arbitratur ex sub- stantiarum cognitione definiri posse. Quomodo per ea quæ cognitione non sunt comprebensa, rebus dubiis fidem conciliabit? Si enim ipsa substantia incognita est, quodnam operæ pretium est occu- pari circa operationem, quasi illius ductu ad ejus, de quo ambigitur, notitiam provehendi essemus? Si vero operationis inquisitio ideo necessaria est, ut per illam ad substantia, a qua fuit, intelligen- tiam ducamur, qua ratione non cognita nobis du- G

Δ ἡ οὐσία. Κατὰ τὸν αὐτὸν δὲ λόγον, καὶ εἰ διὰ τοῦ Πνεύματος(ἔργον ονομάζει τῆς τῷ Υἱῷ παρεπομένης ενεργείας) κατειληφέναι λέγοι τοῦ Μονογενοῦς τὴν φύσιν, οὐδεμίαν σύστασιν ὁ λόγος ἔχει; πάλιν καὶ ἐνταῦθα τῆς ἐνεργείας μὲν τῷ ἀποτελέσματι συμ- παρεκτεινομένης, τὴν δὲ φύσιν ἑαυτῆς τε καὶ τοῦ ἐνεργοῦντος, διὰ τοῦ κατεργασθέντος οὐ δεικνυούσης. Ἵνα δὲ καὶ τοῦτο συγχωρήσωμεν, δεδόσθω ταῖς ἐνεργείαις τὰς οὐσίας γινώσκεσθαι. Οὐκοῦν ἡ πρώτη οὐσία, διὰ τοῦ ἐξ αὐτῆς ἔργου γνωρίζεται, καὶ τὴν δευτέραν ὡσαύτως τὸ ἔργον, τὸ παρ' αὐτῆς γινόμε νον, δείκνυσι την τρίτην τοίνυν εἰπὲ, ὦ σοφώτατε, τί τὸ δεικνύον ἐστι, μηδενὸς ἔργου τοιούτου τῆς τρί της ουσίας θεωρουμένου ; Εἰ γὰρ ταῖς ἐνεργείαις, ὡς σὺ φῂς, αἱ οὐσίαι καταλαμβάνονται, ἀκατάληπτον εἶναι τὴν τοῦ Πνεύματος φύσιν ὁμολογήσεις· οὐκ ἔχων κατὰ τὸ προσεχές τοιαύτην ενέργειαν, καὶ τού του παραστησάμενος, δι' ἐκείνης τὴν τοῦ Πνεύματος φύσιν ἀναλογίσασθαι. Η τοίνυν δεῖξον τί οὐσιῶδες έργον τοῦ Πνεύματος, δι' οὗ κατειληφέναι φῂς τὴν οὐ σίαν τοῦ Πνεύματος, ἢ ὅλος ὑμῖν ὁ ἱστὸς τῆς ἀράχνης τῇ ἐπαφῇ τοῦ λόγου περιῤῥνήσεται. Εἰ γὰρ ἐκ τῆς προσεχούς ἐνεργείας ἡ οὐσία γνωρίζεται κατὰ τὸν ή ἡμέτερον λόγον, ἐνέργεια δὲ οὐσιώδης τοῦ Πνεύματος οὐδεμία, καθάπερ τοῦ Πατρὸς μὲν τὸν Υἱόν, τοῦ Υἱοῦ δὲ τὸ Πνεῦμά φάτε, ἀνεπίγνωστος πάντως ἡ τοῦ Πνεύματος φύσις καὶ ἀκατάληπτος διὰ τούτων σιν ωμολόγηται· μηδεμιᾶς αὐτὴν ἐνεργείας τῆς καθ' ὑπόστασιν νοουμένης παραδηλούσης. Εἰ δὲ τοῦτο δια πέφευγε τὴν κατάληψιν, πῶς τοῦ μὴ κατειλημμένου ἡ ὑπερκειμένη οὐσία καταλαμβάνεται ; Εἰ γὰρ ἀγνοεί ται τοῦ Υἱοῦ τὸ ἔργον, ὅπερ ἐστὶν, ὡς φασί, τὸ Πνεῦ μα, οὐδ' ἂν ἐκεῖνος ἐπιγνωσθείη πάντως, τῇ ἀδηλίᾳ τοῦ τεκμηριοῦντος συσκιαζόμενος. Καὶ εἰ τοῦ Μονο- γενοῦς ἡ οὐσία τῷ τρόπῳ τούτῳ διαλανθάνοι, πῶς διὰ τῆς λανθανούσης ἡ ἀνωτάτω καὶ κυριωτάτη φανερωθήσεται, τῆς τοῦ Πνεύματος ἀδηλίας κατὰ ἀνάλυσιν διὰ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα διαδοθείσης; ὡς ἐκ τούτων σαφῶς ἀποδείκνυσθαι, καὶ διὰ τῆς τῶν ἐχθρῶν μαρτυρίας, τὸ ἀκατάληπτον εἶναι πάντη τοῦ Πατρὸς τὴν οὐσίαν. Πόθεν οὖν ὁ ὀξυδερκής οὗτος, ὁ τὰ ἀνύπαρκτα βλέπων, τὴν τῶν ἀφανῶν τε καὶ ἀκα ταλήπτων φύσιν δι' ἀλλήλων αὐτός τε βλέπει, καὶ ἡμῖν ἐγκελεύεται, ἐκ τῶν ἔργων τὰς οὐσίας, καὶ ἐξ ἐκείνων τὰ ἔργα λέγων καταλαμβάνεσθαι; Β ᾿Αλλὰ καὶ τὸν ἐφεξῆς λόγον ἐπισκοπήσωμεν· καὶ τὴν ἐπὶ ταῖς ἐνεργείαις φησὶν ἀμφιβολίαν διαλύειν ἐκ τῶν οὐσιῶν. Πῶς ἄν τις αὐτὸν ἐκ τῶν ματαίων ὑπολήψεων μεταγάγοι; Καὶ τὰς ἐπὶ ταῖς ἐνεργείαις ἀμ φιβολίας οίεται δυνατὸν εἶναι διὰ τῆς καταλήψεως τῶν. οὐσιῶν διαλύεσθαι. Πῶς διὰ τῶν μὴ κατειλημμένων. τὸ ἀμφιβαλλόμενον εἰς πίστιν ἄγει; Εἰ μὲν γὰρ κατ είληπτο ἡ οὐσία, τις χρεία πολυπραγμονεῖσθαι τὴν ἐνέργειαν, ὡς δι' ἐκείνης μελλόντων ἡμῶν τῇ κατα- λήψει τοῦ ζητουμένου προσάγεσθαι; Εἰ δὲ διὰ τοῦτο ἀναγκαία ἡ τῆς ἐνεργείας ἐξέτασις, ὡς ἂν διὰ ταύτης πρὸς τὴν σύνεσιν τῆς ἐνεργούσης αὐτὴν οὐσίας ὁδηγη θείημεν, πῶς ἡμῖν ἡ μήπω γνωσθεῖσα φύσις τὴν ἐπὶ ταῖς ἐνεργείαις ἀμφιβολίαν διαλύσαι δυνήσεται ; Παν : S.. GREGORII NYSSENI sed quæ sit ipsius operantis essentia. Pari modo, si dicat, per Spiritum sanctum (quem ait esse opus ejus operationis, quæ ex Pilio procedit, Uni- geniti naturam deprehendi ac cognosci, oratio ejus subsistere non poterit: nam et hic operatio effe‐ ctui coextenditur, neque naturam suam vel ope- rantis, per id quod productum est, patefecit.. B D Ut vero et hoc concedamus, esto, ex operatio nibus substantiæ cognoscantur. Igitur prima illa substantia. per. opus suum cognoscetur, et simili- ter secundam opus quod ab illa proficiscitur nobis manifestat. Tertiæ igitur, dic, o sapientissime, quis index erit, cum nullum tertiæ hujus substan- tiae opus tale inveniatur? Si enim ex operationi- bus, ut. tu dicis, substantia cognoscuntur, opor let ut naturam Spiritus. sancti incomprehensam affirmes, cum non suppetat ejus per continuatio» nem operatio aliqua, cujus beneficio in cognitio nem Spiritus sancti pervenire possis. Aut igitur monstra quodnam sit essentiale opus sancti Spiri- tus, aut tota ista araneæ tela-attactu orationis dif duet. Nam si ex continuata operatione essentia, secundum nostrum intelligendi modum, cognosci- tur, essentialis vero operatio Spiritus sancti nulla est, quemadmodum Patris quidem Filium, Filii aur tem Spiritum sanctum asseritis, sequitur naturam Spiritus plane incognitam et incomprehensibilem esse, cum nulla ejus hypostatica operatio, per quam innotescat, exstet. Si vero Spiritus sanctus comprehensionem effugit, quomodo per id, quod comprehendi nequit, sublimior illa natura com- prehenditur ? Nam si ignoraretur Filii opus, quod est, ut dicunt, sanctus Spiritus, haud ad Filium cognoscendum ulla via pateret, utpote omni co- gnoscendi indicio destitutum : et si Unigeniti na- tura hoc modo delitescit, quomodo per latentem et absconditam manifestabitur suprema et maxime propria, cum Spiritus sancti occultatio ad Patrem per Filium redundet? ut ex his necessario convin- catur, etiam ipsorum hostium testificatione, Pa- tris substantiam ignotam esse. Unde ergo iste per- spicacissimus, qui quæ non sunt intuetur, rerum non apparentium et incomprehensarum naturam et ipse videt, et nos hortatur, ut ex operibus es- sentias, et ex his opera investigemus? Verum reliqua excutiamus. Dubitationes inquit de operationibus ex substantiis resolvendas esse. Quomodo aliquis istum a. vanissimis persuasionibus salteni ad humanas cogitationes traducat? Dubita- tiones de operationibus exortas arbitratur ex sub- stantiarum cognitione definiri posse. Quomodo per ea quæ cognitione non sunt comprebensa, rebus dubiis fidem conciliabit? Si enim ipsa substantia incognita est, quodnam operæ pretium est occu- pari circa operationem, quasi illius ductu ad ejus, de quo ambigitur, notitiam provehendi essemus? Si vero operationis inquisitio ideo necessaria est, ut per illam ad substantia, a qua fuit, intelligen- tiam ducamur, qua ratione non cognita nobis du- G

Δ ἡ οὐσία. Κατὰ τὸν αὐτὸν δὲ λόγον, καὶ εἰ διὰ τοῦ Πνεύματος(ἔργον ονομάζει τῆς τῷ Υἱῷ παρεπομένης ενεργείας) κατειληφέναι λέγοι τοῦ Μονογενοῦς τὴν φύσιν, οὐδεμίαν σύστασιν ὁ λόγος ἔχει; πάλιν καὶ ἐνταῦθα τῆς ἐνεργείας μὲν τῷ ἀποτελέσματι συμ- παρεκτεινομένης, τὴν δὲ φύσιν ἑαυτῆς τε καὶ τοῦ ἐνεργοῦντος, διὰ τοῦ κατεργασθέντος οὐ δεικνυούσης. Ἵνα δὲ καὶ τοῦτο συγχωρήσωμεν, δεδόσθω ταῖς ἐνεργείαις τὰς οὐσίας γινώσκεσθαι. Οὐκοῦν ἡ πρώτη οὐσία, διὰ τοῦ ἐξ αὐτῆς ἔργου γνωρίζεται, καὶ τὴν δευτέραν ὡσαύτως τὸ ἔργον, τὸ παρ' αὐτῆς γινόμε νον, δείκνυσι την τρίτην τοίνυν εἰπὲ, ὦ σοφώτατε, τί τὸ δεικνύον ἐστι, μηδενὸς ἔργου τοιούτου τῆς τρί της ουσίας θεωρουμένου ; Εἰ γὰρ ταῖς ἐνεργείαις, ὡς σὺ φῂς, αἱ οὐσίαι καταλαμβάνονται, ἀκατάληπτον εἶναι τὴν τοῦ Πνεύματος φύσιν ὁμολογήσεις· οὐκ ἔχων κατὰ τὸ προσεχές τοιαύτην ενέργειαν, καὶ τού του παραστησάμενος, δι' ἐκείνης τὴν τοῦ Πνεύματος φύσιν ἀναλογίσασθαι. Η τοίνυν δεῖξον τί οὐσιῶδες έργον τοῦ Πνεύματος, δι' οὗ κατειληφέναι φῂς τὴν οὐ σίαν τοῦ Πνεύματος, ἢ ὅλος ὑμῖν ὁ ἱστὸς τῆς ἀράχνης τῇ ἐπαφῇ τοῦ λόγου περιῤῥνήσεται. Εἰ γὰρ ἐκ τῆς προσεχούς ἐνεργείας ἡ οὐσία γνωρίζεται κατὰ τὸν ή ἡμέτερον λόγον, ἐνέργεια δὲ οὐσιώδης τοῦ Πνεύματος οὐδεμία, καθάπερ τοῦ Πατρὸς μὲν τὸν Υἱόν, τοῦ Υἱοῦ δὲ τὸ Πνεῦμά φάτε, ἀνεπίγνωστος πάντως ἡ τοῦ Πνεύματος φύσις καὶ ἀκατάληπτος διὰ τούτων σιν ωμολόγηται· μηδεμιᾶς αὐτὴν ἐνεργείας τῆς καθ' ὑπόστασιν νοουμένης παραδηλούσης. Εἰ δὲ τοῦτο δια πέφευγε τὴν κατάληψιν, πῶς τοῦ μὴ κατειλημμένου ἡ ὑπερκειμένη οὐσία καταλαμβάνεται ; Εἰ γὰρ ἀγνοεί ται τοῦ Υἱοῦ τὸ ἔργον, ὅπερ ἐστὶν, ὡς φασί, τὸ Πνεῦ μα, οὐδ' ἂν ἐκεῖνος ἐπιγνωσθείη πάντως, τῇ ἀδηλίᾳ τοῦ τεκμηριοῦντος συσκιαζόμενος. Καὶ εἰ τοῦ Μονο- γενοῦς ἡ οὐσία τῷ τρόπῳ τούτῳ διαλανθάνοι, πῶς διὰ τῆς λανθανούσης ἡ ἀνωτάτω καὶ κυριωτάτη φανερωθήσεται, τῆς τοῦ Πνεύματος ἀδηλίας κατὰ ἀνάλυσιν διὰ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα διαδοθείσης; ὡς ἐκ τούτων σαφῶς ἀποδείκνυσθαι, καὶ διὰ τῆς τῶν ἐχθρῶν μαρτυρίας, τὸ ἀκατάληπτον εἶναι πάντη τοῦ Πατρὸς τὴν οὐσίαν. Πόθεν οὖν ὁ ὀξυδερκής οὗτος, ὁ τὰ ἀνύπαρκτα βλέπων, τὴν τῶν ἀφανῶν τε καὶ ἀκα ταλήπτων φύσιν δι' ἀλλήλων αὐτός τε βλέπει, καὶ ἡμῖν ἐγκελεύεται, ἐκ τῶν ἔργων τὰς οὐσίας, καὶ ἐξ ἐκείνων τὰ ἔργα λέγων καταλαμβάνεσθαι; Β ᾿Αλλὰ καὶ τὸν ἐφεξῆς λόγον ἐπισκοπήσωμεν· καὶ τὴν ἐπὶ ταῖς ἐνεργείαις φησὶν ἀμφιβολίαν διαλύειν ἐκ τῶν οὐσιῶν. Πῶς ἄν τις αὐτὸν ἐκ τῶν ματαίων ὑπολήψεων μεταγάγοι; Καὶ τὰς ἐπὶ ταῖς ἐνεργείαις ἀμ φιβολίας οίεται δυνατὸν εἶναι διὰ τῆς καταλήψεως τῶν. οὐσιῶν διαλύεσθαι. Πῶς διὰ τῶν μὴ κατειλημμένων. τὸ ἀμφιβαλλόμενον εἰς πίστιν ἄγει; Εἰ μὲν γὰρ κατ είληπτο ἡ οὐσία, τις χρεία πολυπραγμονεῖσθαι τὴν ἐνέργειαν, ὡς δι' ἐκείνης μελλόντων ἡμῶν τῇ κατα- λήψει τοῦ ζητουμένου προσάγεσθαι; Εἰ δὲ διὰ τοῦτο ἀναγκαία ἡ τῆς ἐνεργείας ἐξέτασις, ὡς ἂν διὰ ταύτης πρὸς τὴν σύνεσιν τῆς ἐνεργούσης αὐτὴν οὐσίας ὁδηγη θείημεν, πῶς ἡμῖν ἡ μήπω γνωσθεῖσα φύσις τὴν ἐπὶ ταῖς ἐνεργείαις ἀμφιβολίαν διαλύσαι δυνήσεται ; Παν : S.. GREGORII NYSSENI sed quæ sit ipsius operantis essentia. Pari modo, si dicat, per Spiritum sanctum (quem ait esse opus ejus operationis, quæ ex Pilio procedit, Uni- geniti naturam deprehendi ac cognosci, oratio ejus subsistere non poterit: nam et hic operatio effe‐ ctui coextenditur, neque naturam suam vel ope- rantis, per id quod productum est, patefecit.. B D Ut vero et hoc concedamus, esto, ex operatio nibus substantiæ cognoscantur. Igitur prima illa substantia. per. opus suum cognoscetur, et simili- ter secundam opus quod ab illa proficiscitur nobis manifestat. Tertiæ igitur, dic, o sapientissime, quis index erit, cum nullum tertiæ hujus substan- tiae opus tale inveniatur? Si enim ex operationi- bus, ut. tu dicis, substantia cognoscuntur, opor let ut naturam Spiritus. sancti incomprehensam affirmes, cum non suppetat ejus per continuatio» nem operatio aliqua, cujus beneficio in cognitio nem Spiritus sancti pervenire possis. Aut igitur monstra quodnam sit essentiale opus sancti Spiri- tus, aut tota ista araneæ tela-attactu orationis dif duet. Nam si ex continuata operatione essentia, secundum nostrum intelligendi modum, cognosci- tur, essentialis vero operatio Spiritus sancti nulla est, quemadmodum Patris quidem Filium, Filii aur tem Spiritum sanctum asseritis, sequitur naturam Spiritus plane incognitam et incomprehensibilem esse, cum nulla ejus hypostatica operatio, per quam innotescat, exstet. Si vero Spiritus sanctus comprehensionem effugit, quomodo per id, quod comprehendi nequit, sublimior illa natura com- prehenditur ? Nam si ignoraretur Filii opus, quod est, ut dicunt, sanctus Spiritus, haud ad Filium cognoscendum ulla via pateret, utpote omni co- gnoscendi indicio destitutum : et si Unigeniti na- tura hoc modo delitescit, quomodo per latentem et absconditam manifestabitur suprema et maxime propria, cum Spiritus sancti occultatio ad Patrem per Filium redundet? ut ex his necessario convin- catur, etiam ipsorum hostium testificatione, Pa- tris substantiam ignotam esse. Unde ergo iste per- spicacissimus, qui quæ non sunt intuetur, rerum non apparentium et incomprehensarum naturam et ipse videt, et nos hortatur, ut ex operibus es- sentias, et ex his opera investigemus? Verum reliqua excutiamus. Dubitationes inquit de operationibus ex substantiis resolvendas esse. Quomodo aliquis istum a. vanissimis persuasionibus salteni ad humanas cogitationes traducat? Dubita- tiones de operationibus exortas arbitratur ex sub- stantiarum cognitione definiri posse. Quomodo per ea quæ cognitione non sunt comprebensa, rebus dubiis fidem conciliabit? Si enim ipsa substantia incognita est, quodnam operæ pretium est occu- pari circa operationem, quasi illius ductu ad ejus, de quo ambigitur, notitiam provehendi essemus? Si vero operationis inquisitio ideo necessaria est, ut per illam ad substantia, a qua fuit, intelligen- tiam ducamur, qua ratione non cognita nobis du- G

τὸς γὰρ πράγματος ἀμφιβαλλομένου, διὰ τῶν ὁμολο- γουμένων αἱ ἀποδείξεις γίνονται. Ὅταν δὲ ἐπίσης ἐν ἀμφοτέροις ᾖ τοῖς ζητουμένοις τὸ ἄδηλον· πῶς τὰ δι' αὐτῶν ἀγνοούμενα δι' ἀλλήλων καταλαμβάνεσθαι φη- σιν ὁ Εὐνόμιος; Αμφιβαλλομένης γὰρ τῆς τοῦ Πα τρὸς οὐσίας, διὰ τῆς παρεπομένης αὐτῷ ἐνεργείας, καὶ τοῦ παρὰ ταύτης ἀποτελεσθέντος έργου, φανε- ροῦσθαι τὸ ζητούμενον λέγει. Πάλιν δὲ τῆς τοῦ Μο- νογενοῦς οὐσίας ζητουμένης ἥτις ἐστὶν (ὃν εἴτε ἐνέρ- γειαν, εἴτε τῆς ἐνεργείας ἀποτέλεσμα λέγει· κέχρη- ται γὰρ ἑκατέρῳ τῶν λόγων), ἐκ τῆς τοῦ πεποιηκό τος φησὶν οὐσίας εὔκολον εἶναι διαλύειν τὴν περὶ τοῦ Μονογενοῦς ἀμφισβήτησιν. Ηδέως δ' ἂν καὶ τοῦτο παρ' αὐτοῦ μάθοιμι· Ἐπὶ μόνης τῆς θείας φύσεως τὴν ἐπὶ ταῖς ἐνεργείαις ἀμ- φιβολίαν ἐκ τῆς ἐργασαμένης ουσίας διαλύεσθαι λέ γει, ἢ καὶ ἐπὶ παντὸς πράγματος, ᾧ τις δύναμις ποιητική συνυπάρχει, διὰ τῆς τοῦ ποιοῦντος οὐσίας, καὶ τὴν τῶν γεγονότων φύσιν ἐπιγινώσκει. Εἰ μὲν οὖν ἐπὶ μόνης τῆς θείας δυνάμεως τὸ τοιοῦτον ἀποφαί νεται δόγμα, δειξάτω πῶς τὴν ἀμφισβήτησιν τῶν τοῦ Θεοῦ ἔργων διαλύει διὰ τῆς τοῦ ἐνεργήσαντος φύσεως. Ἰδοὺ γὰρ ἀναμφίβολον ἔργον Θεοῦ, οὐρανὸς, γῆ, θάλασσα, ὅλος ὁ κόσμος. Ζητείσθω δὲ καθ᾽ ὑπό θεσιν, τούτων ἑνὸς ἡ οὐσία· καὶ ἔστω οὐρανὸς τῇ θεωρίᾳ τοῦ λόγου προκείμενος. Αμφιβαλλομένης τοίνυν τοῦ οὐρανοῦ τῆς οὐσίας, διὰ τὰς ποικίλας ἐπὶ τούτῳ δόξας τῶν διαφόρως κατὰ τὸ φανὲν ἑκάστῳ περὶ αὐτοῦ φυσιολογούντων, πῶς ἡμῖν ἐπάγει τὴν διά- λυσιν τῆς τοῦ ζητουμένου ἀμφιβολίας ἡ τοῦ πεποιη- κότος τὸν οὐρανὸν θεωρία; Ἐκεῖνος ἄῦλος, ἀόρατος, ἀσχημάτιστος, ἀγέννητός τε καὶ εἰσαεί διαμένων, φθορᾶς, καὶ τροπῆς, καὶ ἀλλοιώσεως, καὶ τῶν τοιούτων πάντων ἀνεπίδεκτος μένων. Πῶς οὖν ὁ τοιαύτην περὶ τοῦ ἐνεργήσαντος λαβὼν τὴν διάνοιαν, πρὸς τὴν ἐπί γνωσιν τῆς τοῦ οὐρανοῦ φύσεως ἐναχθήσεται; Πῶς ἐκ τοῦ ἀοράτου, τὸ ὁρατόν, ἐκ τοῦ ἀφθάρτου, τὸ φθο- με ὑποκείμενον, ἐκ τοῦ ἀγεννήτως ὄντος, τὸ ἀπὸ χρόνου τὴν σύστασιν ἔχον, ἐκ τοῦ εἰσαεὶ διαμένοντος, τὸ πρόσκαιρον κεκτημένον τὴν ὑπαρξιν, καὶ ἐκ πάν των τῶν ἐναντίων, τὴν περὶ τοῦ ζητουμένου ποιήσε- ται κατανόησιν ; Εἰπάτω ὁ περιεσκεμμένος δι' ἀκρι βείας τὰ ὄντα· εἰπάτω πῶς ἐστι δυνατὸν τὰ ἀνομοίως κατὰ τὴν φύσιν ἔχοντα, δι' ἀλλήλων ἐπιγινώσκεσθαι· καίτοι γε δι' αὐτῶν τούτων ὧν αὐτός φησιν, εἴπερ τοῖς ἰδίοις κατακολουθεῖν ἡπίστατο λόγοις, οδηγήθη ἂν πρὸς τὴν τοῦ ἐκκλησιαστικού δόγματος συγκατάθεσιν. Εἰ γὰρ ἡ τοῦ ποιήσαντος φύσις τὸ παρ' αὐτῆς γεγε- νημένον δείκνυσι, καθώς οὗτός φησι, ποίημα δὲ κατ' αὐτοὺς ὁ Υἱός ἐστι τοῦ Πατρὸς, πάντως ὁ τὴν τοῦ Πατρὸς φύσιν κατανοήσας, καὶ τὴν τοῦ Μονογενοῦς δι' ἐκείνης εγνώρισεν· εἴπερ ἡ τοῦ ἐνεργήσαντος φύ- σις τὸ ἐνεργηθὲν ἀπεσήμηνεν. Ὡς καὶ διὰ τούτου τὸν τῆς ἀνομοιότητος αὐτῆς Μονογενῆ, τῶν τῆς Προνοίας ἔργων ἀποσχοινίζεσθαι· μηδὲν πολυπραγμονείσθω ἡ γένεσις, μηδὲ βεβιασμέ νως ἐκεῖθεν ἡ ἀνομοιότης τοῦ Μονογενοῦς ἐλεγχέσθω. CONTRA EUNOMIUM, LIB. 1. A bitationem de operationibus dissolvere et eximere B poterit? Omnis enim rei, de qua dubitatur, de- monstratio, ex confessis et concessis instituenda est. Quando autem æqualiter in utrisque, de qui- bus quæstio est, incertitudo inest; quomodo quæ in utrisque ignorata sunt, per utraque mutuo pate- feri Eunomius jubet? Cum enim de Patris sub- stantia dubitatur et inquiritur, valt per operatio- nem substantiæ illius comitem, et ex opere ab ista operatione effecto ignotum patefieri. Rursus vero si quæratur, quænam sit Unigeniti substantia, quem (Unigenitum) sive operationem, sive opera- tionis effectum appellat (utreque enim loquendi genere utitur), proclive esse ait, ex conditoris sub- stantia dubitationem de Unigenito dissolvere. Cæterum libenter et istud ex illo intelligerem, num in sola natura divina dubitationem de operatio- nibus ex operantis essentia dissolvi posse asserat; an vero in omni re, cui agendi facultas suppetit, per efficientis essentiam effectuum quoque essentiam cognoscat? Si de sola divina tale dogma traditur, ostendat nobis, quomodo dubitationibus, quæ de creaturis Dei exsistunt, ex creatoris natura satis- faciat. Ecce enim indubitatum opus Dei est cœlum, terra, mare, lotus mundus. Quæratur ergo per hypothesin unius ex istis essentia, sitque cœlum, exempli gratia. Cum igilur coli essentia dubia sit, propter varias eorum, qui varie de coelo philoso phantur, opiniones, quomodo nobis dubitationem eximet, ejus, qui celum fecit, contemplatio ? Nam ille materiei expers est, inaspectabilis, figura ca- rens, ingenerabilis, perpetim manens, corruptio- nis, mutationis, et alterationis, omniumque simi- lium incapax. Quomodo igitur ille, qui tali senten- tia de colt conditore imbutus est, ad cognitionem natura, qua coelum constat, perducetur? Quomodo ex inaspectabili, id quod sub aspectum cadit, ex incorruptibili corruptioni obnoxium, ex ente inge- nito, id quod ex tempore coagmentatum est, et ex eo quod semper durat et manet, id quod tem- porariam et caducam exsistentiam accepit, colli- get, et ex iis quæ rei, de qua quæritur, prorsus adversantur, intelligentiam formabit? Dicat, qui ac- curate res conditas perlustrat, dicat, inquam, quo- D modo fieri possit, ut quæ dissimilis naturæ sunt, per se mutuo cognoscantur? Quanquam per illa ipsa quæ dicit, si propriis suis sermonibus insi- stere nosset, eo adduci posset, ut ecclesiastico dogmati assensum præberet. Si enim conditoris na tura, id quod ab illa productum est, ostendit, prout ipse affirmat, opus autem ex ipsorum sen · tentia, est Filius, plane oportet, ut qui Patris naturam cognoscit, cognoscat quoque per illam, Unigeniti naturam ; si producentis natura indicat etiam id quod productum est. Quin et per hanc de inæqualitate doctrinam Unigenitum a Providentia operibus excludunt. Ne studiosius occupemur circa ejus generationem, ne- que inde violenter inæqualitas Filii redarguatur. -

τὸς γὰρ πράγματος ἀμφιβαλλομένου, διὰ τῶν ὁμολο- γουμένων αἱ ἀποδείξεις γίνονται. Ὅταν δὲ ἐπίσης ἐν ἀμφοτέροις ᾖ τοῖς ζητουμένοις τὸ ἄδηλον· πῶς τὰ δι' αὐτῶν ἀγνοούμενα δι' ἀλλήλων καταλαμβάνεσθαι φη- σιν ὁ Εὐνόμιος; Αμφιβαλλομένης γὰρ τῆς τοῦ Πα τρὸς οὐσίας, διὰ τῆς παρεπομένης αὐτῷ ἐνεργείας, καὶ τοῦ παρὰ ταύτης ἀποτελεσθέντος έργου, φανε- ροῦσθαι τὸ ζητούμενον λέγει. Πάλιν δὲ τῆς τοῦ Μο- νογενοῦς οὐσίας ζητουμένης ἥτις ἐστὶν (ὃν εἴτε ἐνέρ- γειαν, εἴτε τῆς ἐνεργείας ἀποτέλεσμα λέγει· κέχρη- ται γὰρ ἑκατέρῳ τῶν λόγων), ἐκ τῆς τοῦ πεποιηκό τος φησὶν οὐσίας εὔκολον εἶναι διαλύειν τὴν περὶ τοῦ Μονογενοῦς ἀμφισβήτησιν. Ηδέως δ' ἂν καὶ τοῦτο παρ' αὐτοῦ μάθοιμι· Ἐπὶ μόνης τῆς θείας φύσεως τὴν ἐπὶ ταῖς ἐνεργείαις ἀμ- φιβολίαν ἐκ τῆς ἐργασαμένης ουσίας διαλύεσθαι λέ γει, ἢ καὶ ἐπὶ παντὸς πράγματος, ᾧ τις δύναμις ποιητική συνυπάρχει, διὰ τῆς τοῦ ποιοῦντος οὐσίας, καὶ τὴν τῶν γεγονότων φύσιν ἐπιγινώσκει. Εἰ μὲν οὖν ἐπὶ μόνης τῆς θείας δυνάμεως τὸ τοιοῦτον ἀποφαί νεται δόγμα, δειξάτω πῶς τὴν ἀμφισβήτησιν τῶν τοῦ Θεοῦ ἔργων διαλύει διὰ τῆς τοῦ ἐνεργήσαντος φύσεως. Ἰδοὺ γὰρ ἀναμφίβολον ἔργον Θεοῦ, οὐρανὸς, γῆ, θάλασσα, ὅλος ὁ κόσμος. Ζητείσθω δὲ καθ᾽ ὑπό θεσιν, τούτων ἑνὸς ἡ οὐσία· καὶ ἔστω οὐρανὸς τῇ θεωρίᾳ τοῦ λόγου προκείμενος. Αμφιβαλλομένης τοίνυν τοῦ οὐρανοῦ τῆς οὐσίας, διὰ τὰς ποικίλας ἐπὶ τούτῳ δόξας τῶν διαφόρως κατὰ τὸ φανὲν ἑκάστῳ περὶ αὐτοῦ φυσιολογούντων, πῶς ἡμῖν ἐπάγει τὴν διά- λυσιν τῆς τοῦ ζητουμένου ἀμφιβολίας ἡ τοῦ πεποιη- κότος τὸν οὐρανὸν θεωρία; Ἐκεῖνος ἄῦλος, ἀόρατος, ἀσχημάτιστος, ἀγέννητός τε καὶ εἰσαεί διαμένων, φθορᾶς, καὶ τροπῆς, καὶ ἀλλοιώσεως, καὶ τῶν τοιούτων πάντων ἀνεπίδεκτος μένων. Πῶς οὖν ὁ τοιαύτην περὶ τοῦ ἐνεργήσαντος λαβὼν τὴν διάνοιαν, πρὸς τὴν ἐπί γνωσιν τῆς τοῦ οὐρανοῦ φύσεως ἐναχθήσεται; Πῶς ἐκ τοῦ ἀοράτου, τὸ ὁρατόν, ἐκ τοῦ ἀφθάρτου, τὸ φθο- με ὑποκείμενον, ἐκ τοῦ ἀγεννήτως ὄντος, τὸ ἀπὸ χρόνου τὴν σύστασιν ἔχον, ἐκ τοῦ εἰσαεὶ διαμένοντος, τὸ πρόσκαιρον κεκτημένον τὴν ὑπαρξιν, καὶ ἐκ πάν των τῶν ἐναντίων, τὴν περὶ τοῦ ζητουμένου ποιήσε- ται κατανόησιν ; Εἰπάτω ὁ περιεσκεμμένος δι' ἀκρι βείας τὰ ὄντα· εἰπάτω πῶς ἐστι δυνατὸν τὰ ἀνομοίως κατὰ τὴν φύσιν ἔχοντα, δι' ἀλλήλων ἐπιγινώσκεσθαι· καίτοι γε δι' αὐτῶν τούτων ὧν αὐτός φησιν, εἴπερ τοῖς ἰδίοις κατακολουθεῖν ἡπίστατο λόγοις, οδηγήθη ἂν πρὸς τὴν τοῦ ἐκκλησιαστικού δόγματος συγκατάθεσιν. Εἰ γὰρ ἡ τοῦ ποιήσαντος φύσις τὸ παρ' αὐτῆς γεγε- νημένον δείκνυσι, καθώς οὗτός φησι, ποίημα δὲ κατ' αὐτοὺς ὁ Υἱός ἐστι τοῦ Πατρὸς, πάντως ὁ τὴν τοῦ Πατρὸς φύσιν κατανοήσας, καὶ τὴν τοῦ Μονογενοῦς δι' ἐκείνης εγνώρισεν· εἴπερ ἡ τοῦ ἐνεργήσαντος φύ- σις τὸ ἐνεργηθὲν ἀπεσήμηνεν. Ὡς καὶ διὰ τούτου τὸν τῆς ἀνομοιότητος αὐτῆς Μονογενῆ, τῶν τῆς Προνοίας ἔργων ἀποσχοινίζεσθαι· μηδὲν πολυπραγμονείσθω ἡ γένεσις, μηδὲ βεβιασμέ νως ἐκεῖθεν ἡ ἀνομοιότης τοῦ Μονογενοῦς ἐλεγχέσθω. CONTRA EUNOMIUM, LIB. 1. A bitationem de operationibus dissolvere et eximere B poterit? Omnis enim rei, de qua dubitatur, de- monstratio, ex confessis et concessis instituenda est. Quando autem æqualiter in utrisque, de qui- bus quæstio est, incertitudo inest; quomodo quæ in utrisque ignorata sunt, per utraque mutuo pate- feri Eunomius jubet? Cum enim de Patris sub- stantia dubitatur et inquiritur, valt per operatio- nem substantiæ illius comitem, et ex opere ab ista operatione effecto ignotum patefieri. Rursus vero si quæratur, quænam sit Unigeniti substantia, quem (Unigenitum) sive operationem, sive opera- tionis effectum appellat (utreque enim loquendi genere utitur), proclive esse ait, ex conditoris sub- stantia dubitationem de Unigenito dissolvere. Cæterum libenter et istud ex illo intelligerem, num in sola natura divina dubitationem de operatio- nibus ex operantis essentia dissolvi posse asserat; an vero in omni re, cui agendi facultas suppetit, per efficientis essentiam effectuum quoque essentiam cognoscat? Si de sola divina tale dogma traditur, ostendat nobis, quomodo dubitationibus, quæ de creaturis Dei exsistunt, ex creatoris natura satis- faciat. Ecce enim indubitatum opus Dei est cœlum, terra, mare, lotus mundus. Quæratur ergo per hypothesin unius ex istis essentia, sitque cœlum, exempli gratia. Cum igilur coli essentia dubia sit, propter varias eorum, qui varie de coelo philoso phantur, opiniones, quomodo nobis dubitationem eximet, ejus, qui celum fecit, contemplatio ? Nam ille materiei expers est, inaspectabilis, figura ca- rens, ingenerabilis, perpetim manens, corruptio- nis, mutationis, et alterationis, omniumque simi- lium incapax. Quomodo igitur ille, qui tali senten- tia de colt conditore imbutus est, ad cognitionem natura, qua coelum constat, perducetur? Quomodo ex inaspectabili, id quod sub aspectum cadit, ex incorruptibili corruptioni obnoxium, ex ente inge- nito, id quod ex tempore coagmentatum est, et ex eo quod semper durat et manet, id quod tem- porariam et caducam exsistentiam accepit, colli- get, et ex iis quæ rei, de qua quæritur, prorsus adversantur, intelligentiam formabit? Dicat, qui ac- curate res conditas perlustrat, dicat, inquam, quo- D modo fieri possit, ut quæ dissimilis naturæ sunt, per se mutuo cognoscantur? Quanquam per illa ipsa quæ dicit, si propriis suis sermonibus insi- stere nosset, eo adduci posset, ut ecclesiastico dogmati assensum præberet. Si enim conditoris na tura, id quod ab illa productum est, ostendit, prout ipse affirmat, opus autem ex ipsorum sen · tentia, est Filius, plane oportet, ut qui Patris naturam cognoscit, cognoscat quoque per illam, Unigeniti naturam ; si producentis natura indicat etiam id quod productum est. Quin et per hanc de inæqualitate doctrinam Unigenitum a Providentia operibus excludunt. Ne studiosius occupemur circa ejus generationem, ne- que inde violenter inæqualitas Filii redarguatur. -

Α Αὐτάρκης γὰρ καὶ ἡ τῶν προαιρέσεων διαφορὰ τὴν τῆς φύσεως ἑτερότητα φανερῶσαι· διότι ἁπλῆς εἶναι συνομολογηθείσης, καὶ παρὰ τῶν ἐναντίων, τῆς πρώ της οὐσίας, ἐπαναγκές ἐστι τῇ φύσει σύνδρομον ἐν νοεῖν τὴν προαίρεσιν· τῆς δὲ προαιρέσεως ἀγαθῆς διὰ τῆς προνοίας ἀποδειχθείσης, ἀγαθὴ συναπεδείχθη καὶ ἡ φύσις, ἀφ' ἧς ἡ προαίρεσις· μόνου δὲ τοῦ Πατ τρὸς τὰ ἀγαθὰ ἐνεργοῦντος, τοῦ δὲ Υἱοῦ μὴ τὰ αὐτὰ προαιρουμένου (λέγω δὲ καθ' ὑπόθεσιν τῶν ἐναντίων ἕνεκεν), πρόδηλος ἂν ἦν ἡ κατὰ τὴν οὐσίαν διαφορά. τῷ παρηλλαγμένῳ τῶν προαιρέσεων μαρτυρουμένη. Εἰ δὲ προνοεῖ μὲν ὁ Πατήρ τῶν ἁπάντων, προνοεῖ δὲ ὡσαύτως καὶ ὁ Υἱὸς (& γὰρ βλέπει τὸν Πατέρα ποιοῦντα, καὶ ὁ Υἱὸς ὁμοίως ποιεῖ)· ἡ τῶν προαιρέσεων ταυτότης τὸ κοινὸν τῆς φύσεως τῶν τὰ αὐτὰ προαι- ρουμένων πάντως ἐνδείκνυται. Διὰ τί οὖν ἀτιμάζεται ὁ τῆς προνοίας λόγος, ὡς οὐδεμίαν παρέχων πρὸς τὸ ζητούμενον τὴν συνεργίαν ; Καίτοι πολλὰ καὶ τῶν κατὰ τὸν βίον ὑποδειγμάτων τῷ ἡμετέρῳ λόγῳ συν αγωνίζεται, λέγω δὲ ἀπὸ τῶν πᾶσι γνωρίμων τὰ ὑπη δείγματα. Ὁ τοῦ πυρὸς τὸ φῶς τεθεαμένος, καὶ τῆς θερμαντικῆς αὐτοῦ δυνάμεως εἰς πεῖραν ἐλθὼν, εἰ ἄλλῳ τοιούτῳ φωτὶ, καὶ θερμότητι τοιαύτῃ πελάσεις, δηλονότι πρὸς τὴν τοῦ πυρὸς ἔννοιαν ἀπαχθήσεται, ἐκ τῆς ὁμοιότητος τῶν φανέντων αὐτῷ, πρὸς τὴν συγγένειαν τῆς ἀπεργασαμένης αὐτὰ φύσεως εναγό μενος· οὐ γὰρ ἄν τι κατὰ πάντα τὰ τοῦ πυρὸς ἐνερ γήσεις μὴ πῦρ δν· οὕτως εἴπερ ὅμοιον καὶ ἴσον τὸν αὐτὸν τῆς προνοίας λόγον τῷ τε Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ καθορῶμεν, διὰ τῶν εἰς τὴν ἡμετέραν γνῶσιν φθανόν των, καὶ τῶν ὑπερπιπτόντων τὴν κατάληψιν ἡμῶν στοχαζόμεθα, ὡς οὐκ ἂν τοῦ ἑτερογενούς κατὰ τὴν φύσιν τοῖς ἴσοις καὶ ὁμοίοις ἐνεργήμασι καταληφθέν τος. Καὶ γὰρ ὅπως ἂν ἔχῃ πρὸς ἄλληλα τὰ ἐπιφαινό μενα ἑκάστῳ γνωρίσματα, οὕτως ἐξ ἀνάγκης, καὶ τὰ ὑποκείμενα ἕξει. Καὶ εἰ μὲν ἐναντίως ἔχει τὰ γνωρί σματα, ἐναντία χρή πάντως λογίζεσθαι καὶ τὰ διὰ τούτων δηλούμενα. Εἰ δὲ ταῦτα ὡσαύτως, οὐδὲ ἐκεῖνα ἑτέρως. Καὶ δι' αἰνίγματος, τῆς τῶν δένδρων φύσεως τοὺς καρποὺς ὁ Κύριος εἶναί φησι τὰ σημεῖα, ὡς οὐκ ἐπαλλασσομένων παρὰ φύσιν τῶν τοιούτων, οὐδὲ τοῖς κακοῖς τῶν ἀγαθῶν, οὐδὲ τὸ ἔμπαλιν τοῖς καλοῖς τῶν ἐναντίων ἐφαρμοζόντων· Ἐκ γὰρ τῶν καρπῶν, φησί, τὰ δένδρα γνωρίζεται· οὕτω καὶ τοῦ καρποῦ τῆς προνοίας οὐδεμίαν ἔχοντος διαφοράν, μίαν ὁρῶμεν καὶ τὴν τοὺς καρποὺς τούτους εκβλαστήσασαν φύσιν· κἂν ἐκ διαφόρων ὁ καρπὸς τῶν δένδρων προβάλληται. Οὐκοῦν διὰ τῶν τῇ ἡμετέρᾳ καταλήψει γνωρίμων (γνώριμος δὲ ἡμῖν ἐστι τῆς προνοίας ὁ λόγος, ὡσαύ τως ἐπὶ Πατρός τε καὶ Υἱοῦ θεωρούμενος) ἀναμφί βολος γίνεται, καὶ ἡ κατὰ τὴν φύσιν ὁμοιότης, καὶ κοινωνία τοῦ Μονογενούς πρὸς τὸν Πατέρα, διὰ τῆς ταυτότητος τῶν καρπῶν τῆς προνοίας γνωρίζο- μένη. Ἀλλ᾿ ἵνα μὴ τοῦτο νοηθῇ, ὡς ἐξ ἀνάγκης τινὸς βιασθείς, ἀποστῆναι μὲν λέγει τῶν τῆς προνοίας έρω S. GREGORII NYSSENI B Suficit enim et voluntatum diversitas ad hoc, ut naturæ diversitatem notificet. Quapropter cum om- nium, etíam adversariorum, confessione, prima es- sentia simplex sit, necessarium prorsus est, ut naturam voluntas et electio comitetur; cum vero bona voluntas per providentiam demonstretur, si- mul etiam demonstratur bonam esse naturam, a qua est voluntas. Cum vero solus Pater bona ope- retur, Filius autem eadem non vellet (loquor ex hypothesi adversariorum gralia), evidens esset dif. ferentia in natura, utpote diversitate voluntatum testata. At si Pater providentiam omnium gerit, similique modo Filius omnibus providet (quæ enim videt Patrem facientem, similiter et Filius facil) : identitas voluntatis, eorumdem eadem prorsus vo- lentium, communionem in natura ostendit. Cur igitur rejicitur sermo de providentia, quasi nihil opis ad propositam quæstionem conferat? Quan- quam multa etiam ex communi hac vita desumpta, disputationi nostræ suffragantur, intelligo autem omnibus nola exempla. Qui ignis lucem vidit, et calefactricis potentiæ experimentum cepit, si in aliam hujusmodi lucem et calorem incidat : enimvero in notitiam ignis deducetur ex similitu- dine eorum, quæ sensu percepit, ad cognationem et convenientiam naturæ, per quam effecta sunt, provectus; non enim aliquid omnia, quæ ignis sunt, ageret, si ignis non esset. Sic si in Patre et Filio similem prorsus, et æqualem providentiæ ra- tionem agnoscimus; tunc et perres, que in no- c stram intelligentiam cadunt, et per illas, quæ eam- dem superant, colligimus, in iis quibus æquales prorsus et similes sunt actiones, nihil diversitatis in natura reperiri. Etenim quemadmodum mutuo sese habent externa cujusque indicia: sic necessa- rio etiam sese habebunt ea quæ substrata sunt ; et si indicia sibi contraria sunt, sequitur ea etiam quæ his notis et symbolis patefiunt, contraria esse. Quod si hæc similiter sese habent, neque illa dis- similiter sese habebunt. Et quemadmodum per ænigma Dominus ait, fructus esse signa naturæ, qua arbores constant, quasi hæc talia præter na- turam non immutentur, cum neque malis arboribus boni fructus, neque vice versa bonis arboribus mali fructus congruant; nam ex fructibus, inquit, D arbores cognoscuntur sic cum in providentiæ fructu nulla penitus differentia appareat, jure unam quoque naturam, hos fructus proferentem confite- mur etiamsi ex distinctis numero arboribus fru- ctus progenerentur. Igitur per ea quæ nobis cognita sunt (cognita autem nobis est providentiæ ratio, similiter Patri et Filio competens), extra dubitatio- nem relinquitur quoque naturæ similitudo, et communio Unigeniti cum Patre, utpote ex iisdem providentiæ fructibus manifestata. Verum, ne hoc cogitetur, occurrit Eunomius di- ctitans, se necessitate quadam coactum abstinuisse ** Matth. vu, 18.

Α Αὐτάρκης γὰρ καὶ ἡ τῶν προαιρέσεων διαφορὰ τὴν τῆς φύσεως ἑτερότητα φανερῶσαι· διότι ἁπλῆς εἶναι συνομολογηθείσης, καὶ παρὰ τῶν ἐναντίων, τῆς πρώ της οὐσίας, ἐπαναγκές ἐστι τῇ φύσει σύνδρομον ἐν νοεῖν τὴν προαίρεσιν· τῆς δὲ προαιρέσεως ἀγαθῆς διὰ τῆς προνοίας ἀποδειχθείσης, ἀγαθὴ συναπεδείχθη καὶ ἡ φύσις, ἀφ' ἧς ἡ προαίρεσις· μόνου δὲ τοῦ Πατ τρὸς τὰ ἀγαθὰ ἐνεργοῦντος, τοῦ δὲ Υἱοῦ μὴ τὰ αὐτὰ προαιρουμένου (λέγω δὲ καθ' ὑπόθεσιν τῶν ἐναντίων ἕνεκεν), πρόδηλος ἂν ἦν ἡ κατὰ τὴν οὐσίαν διαφορά. τῷ παρηλλαγμένῳ τῶν προαιρέσεων μαρτυρουμένη. Εἰ δὲ προνοεῖ μὲν ὁ Πατήρ τῶν ἁπάντων, προνοεῖ δὲ ὡσαύτως καὶ ὁ Υἱὸς (& γὰρ βλέπει τὸν Πατέρα ποιοῦντα, καὶ ὁ Υἱὸς ὁμοίως ποιεῖ)· ἡ τῶν προαιρέσεων ταυτότης τὸ κοινὸν τῆς φύσεως τῶν τὰ αὐτὰ προαι- ρουμένων πάντως ἐνδείκνυται. Διὰ τί οὖν ἀτιμάζεται ὁ τῆς προνοίας λόγος, ὡς οὐδεμίαν παρέχων πρὸς τὸ ζητούμενον τὴν συνεργίαν ; Καίτοι πολλὰ καὶ τῶν κατὰ τὸν βίον ὑποδειγμάτων τῷ ἡμετέρῳ λόγῳ συν αγωνίζεται, λέγω δὲ ἀπὸ τῶν πᾶσι γνωρίμων τὰ ὑπη δείγματα. Ὁ τοῦ πυρὸς τὸ φῶς τεθεαμένος, καὶ τῆς θερμαντικῆς αὐτοῦ δυνάμεως εἰς πεῖραν ἐλθὼν, εἰ ἄλλῳ τοιούτῳ φωτὶ, καὶ θερμότητι τοιαύτῃ πελάσεις, δηλονότι πρὸς τὴν τοῦ πυρὸς ἔννοιαν ἀπαχθήσεται, ἐκ τῆς ὁμοιότητος τῶν φανέντων αὐτῷ, πρὸς τὴν συγγένειαν τῆς ἀπεργασαμένης αὐτὰ φύσεως εναγό μενος· οὐ γὰρ ἄν τι κατὰ πάντα τὰ τοῦ πυρὸς ἐνερ γήσεις μὴ πῦρ δν· οὕτως εἴπερ ὅμοιον καὶ ἴσον τὸν αὐτὸν τῆς προνοίας λόγον τῷ τε Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ καθορῶμεν, διὰ τῶν εἰς τὴν ἡμετέραν γνῶσιν φθανόν των, καὶ τῶν ὑπερπιπτόντων τὴν κατάληψιν ἡμῶν στοχαζόμεθα, ὡς οὐκ ἂν τοῦ ἑτερογενούς κατὰ τὴν φύσιν τοῖς ἴσοις καὶ ὁμοίοις ἐνεργήμασι καταληφθέν τος. Καὶ γὰρ ὅπως ἂν ἔχῃ πρὸς ἄλληλα τὰ ἐπιφαινό μενα ἑκάστῳ γνωρίσματα, οὕτως ἐξ ἀνάγκης, καὶ τὰ ὑποκείμενα ἕξει. Καὶ εἰ μὲν ἐναντίως ἔχει τὰ γνωρί σματα, ἐναντία χρή πάντως λογίζεσθαι καὶ τὰ διὰ τούτων δηλούμενα. Εἰ δὲ ταῦτα ὡσαύτως, οὐδὲ ἐκεῖνα ἑτέρως. Καὶ δι' αἰνίγματος, τῆς τῶν δένδρων φύσεως τοὺς καρποὺς ὁ Κύριος εἶναί φησι τὰ σημεῖα, ὡς οὐκ ἐπαλλασσομένων παρὰ φύσιν τῶν τοιούτων, οὐδὲ τοῖς κακοῖς τῶν ἀγαθῶν, οὐδὲ τὸ ἔμπαλιν τοῖς καλοῖς τῶν ἐναντίων ἐφαρμοζόντων· Ἐκ γὰρ τῶν καρπῶν, φησί, τὰ δένδρα γνωρίζεται· οὕτω καὶ τοῦ καρποῦ τῆς προνοίας οὐδεμίαν ἔχοντος διαφοράν, μίαν ὁρῶμεν καὶ τὴν τοὺς καρποὺς τούτους εκβλαστήσασαν φύσιν· κἂν ἐκ διαφόρων ὁ καρπὸς τῶν δένδρων προβάλληται. Οὐκοῦν διὰ τῶν τῇ ἡμετέρᾳ καταλήψει γνωρίμων (γνώριμος δὲ ἡμῖν ἐστι τῆς προνοίας ὁ λόγος, ὡσαύ τως ἐπὶ Πατρός τε καὶ Υἱοῦ θεωρούμενος) ἀναμφί βολος γίνεται, καὶ ἡ κατὰ τὴν φύσιν ὁμοιότης, καὶ κοινωνία τοῦ Μονογενούς πρὸς τὸν Πατέρα, διὰ τῆς ταυτότητος τῶν καρπῶν τῆς προνοίας γνωρίζο- μένη. Ἀλλ᾿ ἵνα μὴ τοῦτο νοηθῇ, ὡς ἐξ ἀνάγκης τινὸς βιασθείς, ἀποστῆναι μὲν λέγει τῶν τῆς προνοίας έρω S. GREGORII NYSSENI B Suficit enim et voluntatum diversitas ad hoc, ut naturæ diversitatem notificet. Quapropter cum om- nium, etíam adversariorum, confessione, prima es- sentia simplex sit, necessarium prorsus est, ut naturam voluntas et electio comitetur; cum vero bona voluntas per providentiam demonstretur, si- mul etiam demonstratur bonam esse naturam, a qua est voluntas. Cum vero solus Pater bona ope- retur, Filius autem eadem non vellet (loquor ex hypothesi adversariorum gralia), evidens esset dif. ferentia in natura, utpote diversitate voluntatum testata. At si Pater providentiam omnium gerit, similique modo Filius omnibus providet (quæ enim videt Patrem facientem, similiter et Filius facil) : identitas voluntatis, eorumdem eadem prorsus vo- lentium, communionem in natura ostendit. Cur igitur rejicitur sermo de providentia, quasi nihil opis ad propositam quæstionem conferat? Quan- quam multa etiam ex communi hac vita desumpta, disputationi nostræ suffragantur, intelligo autem omnibus nola exempla. Qui ignis lucem vidit, et calefactricis potentiæ experimentum cepit, si in aliam hujusmodi lucem et calorem incidat : enimvero in notitiam ignis deducetur ex similitu- dine eorum, quæ sensu percepit, ad cognationem et convenientiam naturæ, per quam effecta sunt, provectus; non enim aliquid omnia, quæ ignis sunt, ageret, si ignis non esset. Sic si in Patre et Filio similem prorsus, et æqualem providentiæ ra- tionem agnoscimus; tunc et perres, que in no- c stram intelligentiam cadunt, et per illas, quæ eam- dem superant, colligimus, in iis quibus æquales prorsus et similes sunt actiones, nihil diversitatis in natura reperiri. Etenim quemadmodum mutuo sese habent externa cujusque indicia: sic necessa- rio etiam sese habebunt ea quæ substrata sunt ; et si indicia sibi contraria sunt, sequitur ea etiam quæ his notis et symbolis patefiunt, contraria esse. Quod si hæc similiter sese habent, neque illa dis- similiter sese habebunt. Et quemadmodum per ænigma Dominus ait, fructus esse signa naturæ, qua arbores constant, quasi hæc talia præter na- turam non immutentur, cum neque malis arboribus boni fructus, neque vice versa bonis arboribus mali fructus congruant; nam ex fructibus, inquit, D arbores cognoscuntur sic cum in providentiæ fructu nulla penitus differentia appareat, jure unam quoque naturam, hos fructus proferentem confite- mur etiamsi ex distinctis numero arboribus fru- ctus progenerentur. Igitur per ea quæ nobis cognita sunt (cognita autem nobis est providentiæ ratio, similiter Patri et Filio competens), extra dubitatio- nem relinquitur quoque naturæ similitudo, et communio Unigeniti cum Patre, utpote ex iisdem providentiæ fructibus manifestata. Verum, ne hoc cogitetur, occurrit Eunomius di- ctitans, se necessitate quadam coactum abstinuisse ** Matth. vu, 18.

Α Αὐτάρκης γὰρ καὶ ἡ τῶν προαιρέσεων διαφορὰ τὴν τῆς φύσεως ἑτερότητα φανερῶσαι· διότι ἁπλῆς εἶναι συνομολογηθείσης, καὶ παρὰ τῶν ἐναντίων, τῆς πρώ της οὐσίας, ἐπαναγκές ἐστι τῇ φύσει σύνδρομον ἐν νοεῖν τὴν προαίρεσιν· τῆς δὲ προαιρέσεως ἀγαθῆς διὰ τῆς προνοίας ἀποδειχθείσης, ἀγαθὴ συναπεδείχθη καὶ ἡ φύσις, ἀφ' ἧς ἡ προαίρεσις· μόνου δὲ τοῦ Πατ τρὸς τὰ ἀγαθὰ ἐνεργοῦντος, τοῦ δὲ Υἱοῦ μὴ τὰ αὐτὰ προαιρουμένου (λέγω δὲ καθ' ὑπόθεσιν τῶν ἐναντίων ἕνεκεν), πρόδηλος ἂν ἦν ἡ κατὰ τὴν οὐσίαν διαφορά. τῷ παρηλλαγμένῳ τῶν προαιρέσεων μαρτυρουμένη. Εἰ δὲ προνοεῖ μὲν ὁ Πατήρ τῶν ἁπάντων, προνοεῖ δὲ ὡσαύτως καὶ ὁ Υἱὸς (& γὰρ βλέπει τὸν Πατέρα ποιοῦντα, καὶ ὁ Υἱὸς ὁμοίως ποιεῖ)· ἡ τῶν προαιρέσεων ταυτότης τὸ κοινὸν τῆς φύσεως τῶν τὰ αὐτὰ προαι- ρουμένων πάντως ἐνδείκνυται. Διὰ τί οὖν ἀτιμάζεται ὁ τῆς προνοίας λόγος, ὡς οὐδεμίαν παρέχων πρὸς τὸ ζητούμενον τὴν συνεργίαν ; Καίτοι πολλὰ καὶ τῶν κατὰ τὸν βίον ὑποδειγμάτων τῷ ἡμετέρῳ λόγῳ συν αγωνίζεται, λέγω δὲ ἀπὸ τῶν πᾶσι γνωρίμων τὰ ὑπη δείγματα. Ὁ τοῦ πυρὸς τὸ φῶς τεθεαμένος, καὶ τῆς θερμαντικῆς αὐτοῦ δυνάμεως εἰς πεῖραν ἐλθὼν, εἰ ἄλλῳ τοιούτῳ φωτὶ, καὶ θερμότητι τοιαύτῃ πελάσεις, δηλονότι πρὸς τὴν τοῦ πυρὸς ἔννοιαν ἀπαχθήσεται, ἐκ τῆς ὁμοιότητος τῶν φανέντων αὐτῷ, πρὸς τὴν συγγένειαν τῆς ἀπεργασαμένης αὐτὰ φύσεως εναγό μενος· οὐ γὰρ ἄν τι κατὰ πάντα τὰ τοῦ πυρὸς ἐνερ γήσεις μὴ πῦρ δν· οὕτως εἴπερ ὅμοιον καὶ ἴσον τὸν αὐτὸν τῆς προνοίας λόγον τῷ τε Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ καθορῶμεν, διὰ τῶν εἰς τὴν ἡμετέραν γνῶσιν φθανόν των, καὶ τῶν ὑπερπιπτόντων τὴν κατάληψιν ἡμῶν στοχαζόμεθα, ὡς οὐκ ἂν τοῦ ἑτερογενούς κατὰ τὴν φύσιν τοῖς ἴσοις καὶ ὁμοίοις ἐνεργήμασι καταληφθέν τος. Καὶ γὰρ ὅπως ἂν ἔχῃ πρὸς ἄλληλα τὰ ἐπιφαινό μενα ἑκάστῳ γνωρίσματα, οὕτως ἐξ ἀνάγκης, καὶ τὰ ὑποκείμενα ἕξει. Καὶ εἰ μὲν ἐναντίως ἔχει τὰ γνωρί σματα, ἐναντία χρή πάντως λογίζεσθαι καὶ τὰ διὰ τούτων δηλούμενα. Εἰ δὲ ταῦτα ὡσαύτως, οὐδὲ ἐκεῖνα ἑτέρως. Καὶ δι' αἰνίγματος, τῆς τῶν δένδρων φύσεως τοὺς καρποὺς ὁ Κύριος εἶναί φησι τὰ σημεῖα, ὡς οὐκ ἐπαλλασσομένων παρὰ φύσιν τῶν τοιούτων, οὐδὲ τοῖς κακοῖς τῶν ἀγαθῶν, οὐδὲ τὸ ἔμπαλιν τοῖς καλοῖς τῶν ἐναντίων ἐφαρμοζόντων· Ἐκ γὰρ τῶν καρπῶν, φησί, τὰ δένδρα γνωρίζεται· οὕτω καὶ τοῦ καρποῦ τῆς προνοίας οὐδεμίαν ἔχοντος διαφοράν, μίαν ὁρῶμεν καὶ τὴν τοὺς καρποὺς τούτους εκβλαστήσασαν φύσιν· κἂν ἐκ διαφόρων ὁ καρπὸς τῶν δένδρων προβάλληται. Οὐκοῦν διὰ τῶν τῇ ἡμετέρᾳ καταλήψει γνωρίμων (γνώριμος δὲ ἡμῖν ἐστι τῆς προνοίας ὁ λόγος, ὡσαύ τως ἐπὶ Πατρός τε καὶ Υἱοῦ θεωρούμενος) ἀναμφί βολος γίνεται, καὶ ἡ κατὰ τὴν φύσιν ὁμοιότης, καὶ κοινωνία τοῦ Μονογενούς πρὸς τὸν Πατέρα, διὰ τῆς ταυτότητος τῶν καρπῶν τῆς προνοίας γνωρίζο- μένη. Ἀλλ᾿ ἵνα μὴ τοῦτο νοηθῇ, ὡς ἐξ ἀνάγκης τινὸς βιασθείς, ἀποστῆναι μὲν λέγει τῶν τῆς προνοίας έρω S. GREGORII NYSSENI B Suficit enim et voluntatum diversitas ad hoc, ut naturæ diversitatem notificet. Quapropter cum om- nium, etíam adversariorum, confessione, prima es- sentia simplex sit, necessarium prorsus est, ut naturam voluntas et electio comitetur; cum vero bona voluntas per providentiam demonstretur, si- mul etiam demonstratur bonam esse naturam, a qua est voluntas. Cum vero solus Pater bona ope- retur, Filius autem eadem non vellet (loquor ex hypothesi adversariorum gralia), evidens esset dif. ferentia in natura, utpote diversitate voluntatum testata. At si Pater providentiam omnium gerit, similique modo Filius omnibus providet (quæ enim videt Patrem facientem, similiter et Filius facil) : identitas voluntatis, eorumdem eadem prorsus vo- lentium, communionem in natura ostendit. Cur igitur rejicitur sermo de providentia, quasi nihil opis ad propositam quæstionem conferat? Quan- quam multa etiam ex communi hac vita desumpta, disputationi nostræ suffragantur, intelligo autem omnibus nola exempla. Qui ignis lucem vidit, et calefactricis potentiæ experimentum cepit, si in aliam hujusmodi lucem et calorem incidat : enimvero in notitiam ignis deducetur ex similitu- dine eorum, quæ sensu percepit, ad cognationem et convenientiam naturæ, per quam effecta sunt, provectus; non enim aliquid omnia, quæ ignis sunt, ageret, si ignis non esset. Sic si in Patre et Filio similem prorsus, et æqualem providentiæ ra- tionem agnoscimus; tunc et perres, que in no- c stram intelligentiam cadunt, et per illas, quæ eam- dem superant, colligimus, in iis quibus æquales prorsus et similes sunt actiones, nihil diversitatis in natura reperiri. Etenim quemadmodum mutuo sese habent externa cujusque indicia: sic necessa- rio etiam sese habebunt ea quæ substrata sunt ; et si indicia sibi contraria sunt, sequitur ea etiam quæ his notis et symbolis patefiunt, contraria esse. Quod si hæc similiter sese habent, neque illa dis- similiter sese habebunt. Et quemadmodum per ænigma Dominus ait, fructus esse signa naturæ, qua arbores constant, quasi hæc talia præter na- turam non immutentur, cum neque malis arboribus boni fructus, neque vice versa bonis arboribus mali fructus congruant; nam ex fructibus, inquit, D arbores cognoscuntur sic cum in providentiæ fructu nulla penitus differentia appareat, jure unam quoque naturam, hos fructus proferentem confite- mur etiamsi ex distinctis numero arboribus fru- ctus progenerentur. Igitur per ea quæ nobis cognita sunt (cognita autem nobis est providentiæ ratio, similiter Patri et Filio competens), extra dubitatio- nem relinquitur quoque naturæ similitudo, et communio Unigeniti cum Patre, utpote ex iisdem providentiæ fructibus manifestata. Verum, ne hoc cogitetur, occurrit Eunomius di- ctitans, se necessitate quadam coactum abstinuisse ** Matth. vu, 18.

γων, ἀναχθῆναι δὲ ἐπὶ τὸν τῆς γεννήσεως τρόπον, διὰ τὸ ἀκολουθεῖν, φησί, τῷ τῆς γεννήσεως τρόπῳ τὸν τρόπον τῆς ὁμοιότητος. Ὢ τῆς ἀνάγκης τῶν ἀποδείξεων! Ὡς βιαίως ἡμᾶς ἡ περιουσία τῆς ἐν τῷ λέγειν τέχνης καταναγκάζει τοῖς εἰρημένοις συντί θεσθαι ! Ακολουθεῖν λέγει τῷ τρόπῳ τῆς γεννήσεως τὸν τρόπον τῆς ὁμοιότητος. Οσον τὸ τεχνικὸν καὶ περιεσκεμμένον τῆς ἀποφάσεως! Οὐκοῦν ἂν γνωρι σθείη τρόπος γεννήσεως, συναπεδείχθη τούτῳ καὶ ὁ τρόπος τῆς ὁμοιότητος. Ἐπειδὴ τοίνυν τῶν διὰ σαρ- κός τικτομένων ζώων πάντων, ἢ τῶν πλείστων, ὁ αὐτ τός ἐστι τῆς γεννήσεως τρόπος, ἀκολουθεῖ δὲ κατ' αὐτοὺς τῷ τρόπῳ τῆς γεννήσεως ὁ τρόπος τῆς ὁμοιό τητος, πάντα τὰ κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον τικτόμενα, ὁμοίως ἕξει πάντως πρὸς τὰ ὁμοίως γεννώμενα. Εἰ οὖν ὁ τῆς γεννήσεως τρόπος, καθώς φησιν ὁ τῆς αἱρέσεως λόγος, ἑαυτῷ τὸ τικτόμενον ὁμοιοι· οὗτος δὲ κατ᾽ οὐδὲν ἐν ταῖς ποικίλαις τῶν ζώων διαφοραῖς ἀλλοιοῦται, ἀλλ' ὁ αὐτὸς ἐπὶ τῶν πλείστων ἐστίν· θεὑρεθήσεται ἡ καθόλου καὶ δίχα τινὸς διορισμοῦ γενο- μένη ἀπόφασις, πάντα ἀλλήλοις ὅμοια κατασκευά ζουσα διὰ τὸ τῆς γεννήσεως ὅμοιον, ἄνθρωπον, κύνα, κάμηλον, μῦν, ἐλέφαντα, πάρδαλιν, καὶ τὰ ἄλλα πάντα, ὅσα κατὰ τὸν ὅμοιον τρόπον τίκτεσθαι πέφυκεν ἢ οὐκ ἀλλήλοις φησὶν ὅμοια τὰ παραπλησίως τικτόμενα, ἀλλ᾽ ἕκαστον ἐκείνῳ μόνῳ, παρ' οὗ την γένεσιν ἔχει. Ἀλλ᾽ εἰ τοῦτο λέγειν ἐβούλετο, τῷ τίχτοντι ὅμοιον ἔδει τὸ τικτόμενον ἀποφήνασθαι, οὐχὶ τρόπῳ γεννή- σεως ὁμοιότητος τρόπον. Ἀλλ᾿ ὃ μὲν εἰκός ἐστι, καὶ ἐν τῇ φύσει θεωρεῖται, τὸ ὁμοιογενὲς εἶναι τῷ γεν- νῶντι τὸ γεννώμενον, τοῦτο οὐ δέχεται, ὡς ἂν μὴ τοὐναντίον αὐτῷ περιτραπείη τὸ κατασκεύασμα. Εἰ γὰρ τῷ γεννῶντι τὸ τικτόμενον ὅμοιον ἔλεγε, φροῦδα πάντα, καὶ ἀνυπόστατα τὰ φιλοπόνως αὐτῷ συντε θέντα περὶ τῆς ἀνομοιότητος τῶν οὐσιῶν ἀπηλέγ χετο. α Νυνὶ δὲ τρόπῳ γεννήσεως τρόπον φησὶν ὁμοιό τητος ἕπεσθαι· τοῦτο δὲ τοῖς ἀκριβῶς ἐπισταμένοις ἐξετάζειν ἐννοίας λόγον, ἀδιανόητον παντελῶς εὑρε θήσεται. Τί γὰρ δεῖ νοῆσαι γεννήσεως τρόπον ἀκού σαντες, πάνυ τῶν ἀπόρων ἐστί. Τὸ σχῆμα τοῦ ἀπο- τίχτοντος λέγει, ἢ τὴν ὁρμὴν, ἢ τὴν διάθεσιν, ἢ τόπον, ἢ χρόνον, ἢ τὸ διὰ συλλήψεως τελειοῦσθαι τὸ ἔμβρυον, ἢ αὐτῶν τῶν γεννητικῶν μέμνηται τόπων; ἢ ταῦτα μὲν οὐχὶ, ἕτερον δὲ τῶν κατὰ τὴν γέννησιν θεωρουμένων λέγει ; καὶ πῶς ἂν μάθωμεν τὸ λεγό- μενον; Τὸ γὰρ ἄκυρον καὶ ἀσήμαντον τῆς τοῦ τρό- που λέξεως, ἐπιδιστάζειν ἡμᾶς τοῖς σημαινομένοις παρασκευάζει, ἐπίσης πάντων ταῖς ὑπονοίαις ὑπο- πιπτόντων, καὶ κατ᾽ ἴσον ἑκάστου τὸ ἀσυνάρτητον πρὸς τὸ προκείμενον ἐχόντων· ὡσαύτως δὲ καὶ ὅ φη- σιν, ομοιότητος τρόπον, ούτωσὶ λεγόμενον, ἀλλότριον πάσης διανοίας ὑπονοοῦμεν πρὸς τὰ ὑποδείγματα τῶν διὰ τῆς συνηθείας γνωρίμων ἀποσκοποῦντες. Οὐ γὰρ τὸ εἶδος ἢ τὸν τρόπον τοῦ τόκου, καὶ τὸ γεννώμενον ὁμοιοῦται· ὁ μὲν γὰρ τόκος ἐπὶ τῆς διὰ σαρκὸς γεννήσεως, σώματός ἐστι διαστολή, τὸ τελειωθέν CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. B A a providentiæ operibus, ad generationis vero mno- dum adactum esse, quod, ut ait, ad generationis mo- 'dum sequatur modus similitudinis. O ineluctabilem demonstrationum necessitatem ! Quam violenter nos dicendi copia cogit, ut iis, quæ asseruit, astipu- lemur Consequi ait ad generationis modum, mo- dum quoque similitudinis. Quantum artis et cir- cumspectionis in bac assertione inest! Igitur si cognoscitur modus generationis, simul etiam de- monstratus erit modus similitudinis. Cum ergo eorum quæ per carnem generantur, omnium ani- malium, vel certe plurimorum, idem sit generatio- nis modus, ipsorum autem judicio ad generationis modum sequatur modus similitudinis, oportet, ut omnia, quæ eodem modo progenerala sunt, eodem modo ad similiter progenita sese habeant; quæ enim eidem similia sunt, inter se quoque similia sunt. Si igitur modus generationis, ut hæreticus contendit, sibi id quod generatur, simile reddit, hic aute:m modus in variis animalibus prorsus nihil mutatur, sed idem prorsus in compluribus inveni- tur : necesse est, at ex universali et absque ulla distinctione, prolata enuntiatione propter genera- tionis similitudinem similia fiant bomo, canis, ca- melus, mus, elephas, pardalis, et alia omnia, quae simili modo progenerari consueverunt. An vu!: sibi mutuo non esse similia, quæ similiter gignun- tur, sed quodlibet illi soli, a quo generationis prin- cipium ducit ? At si hoc volebat, dicendum erat, generanti generatum esse simile: non autem modo generationis modum similitudinis. Sed neque id quidem, quod verisimile est, et in rerum natura reperitur, generanti simile esse genitum : ita com- probatur, ut contrarium contingere nequeat. Nam si generatim id, quod generatum est, generanti si- mile perbibetur, eoncidant oportet omnia illa, que tam studiose de substantiarum dissimilitudine dis- seruit. Nunc autem ad generationis modum ait sequi modum similitudinis. An non hoc iis qui accurate rerum rationes scrutari didicerunt, primo statim intuitu ejusmodi apparebit, quod penitus intelligi nequeat? Nam quid concipiendum sit, si generatio- nis modum audias, admodum certe perplexum est. D Num hac locutione figuram generantis intelligit, num impetum, num dispositionem, num locum, num tempus? An embryonis per conceptionemi complementum, an ipsa generationi destinata re- ceptacula, an horum nihil, aliud vero quidpiam eorum, quæ cum generatione connexa sunt, insi- nuat? Qua ratione ad veram significationem per- veniemus? Nam improprium nihilque signifi- eans modi vocabulum facit, ut de significations. hæreamus, cum ex æquo omnes significationes mentem subeant, et quælibet ex æquo nullum cum re proposita connexionem habeat. Sic et quod ait, similitudinis modum, ita quidem prolatum, ab omni prorsus intelligentia remotum esse discimus, st exempla quæ communi consuetudine nota sunt,

γων, ἀναχθῆναι δὲ ἐπὶ τὸν τῆς γεννήσεως τρόπον, διὰ τὸ ἀκολουθεῖν, φησί, τῷ τῆς γεννήσεως τρόπῳ τὸν τρόπον τῆς ὁμοιότητος. Ὢ τῆς ἀνάγκης τῶν ἀποδείξεων! Ὡς βιαίως ἡμᾶς ἡ περιουσία τῆς ἐν τῷ λέγειν τέχνης καταναγκάζει τοῖς εἰρημένοις συντί θεσθαι ! Ακολουθεῖν λέγει τῷ τρόπῳ τῆς γεννήσεως τὸν τρόπον τῆς ὁμοιότητος. Οσον τὸ τεχνικὸν καὶ περιεσκεμμένον τῆς ἀποφάσεως! Οὐκοῦν ἂν γνωρι σθείη τρόπος γεννήσεως, συναπεδείχθη τούτῳ καὶ ὁ τρόπος τῆς ὁμοιότητος. Ἐπειδὴ τοίνυν τῶν διὰ σαρ- κός τικτομένων ζώων πάντων, ἢ τῶν πλείστων, ὁ αὐτ τός ἐστι τῆς γεννήσεως τρόπος, ἀκολουθεῖ δὲ κατ' αὐτοὺς τῷ τρόπῳ τῆς γεννήσεως ὁ τρόπος τῆς ὁμοιό τητος, πάντα τὰ κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον τικτόμενα, ὁμοίως ἕξει πάντως πρὸς τὰ ὁμοίως γεννώμενα. Εἰ οὖν ὁ τῆς γεννήσεως τρόπος, καθώς φησιν ὁ τῆς αἱρέσεως λόγος, ἑαυτῷ τὸ τικτόμενον ὁμοιοι· οὗτος δὲ κατ᾽ οὐδὲν ἐν ταῖς ποικίλαις τῶν ζώων διαφοραῖς ἀλλοιοῦται, ἀλλ' ὁ αὐτὸς ἐπὶ τῶν πλείστων ἐστίν· θεὑρεθήσεται ἡ καθόλου καὶ δίχα τινὸς διορισμοῦ γενο- μένη ἀπόφασις, πάντα ἀλλήλοις ὅμοια κατασκευά ζουσα διὰ τὸ τῆς γεννήσεως ὅμοιον, ἄνθρωπον, κύνα, κάμηλον, μῦν, ἐλέφαντα, πάρδαλιν, καὶ τὰ ἄλλα πάντα, ὅσα κατὰ τὸν ὅμοιον τρόπον τίκτεσθαι πέφυκεν ἢ οὐκ ἀλλήλοις φησὶν ὅμοια τὰ παραπλησίως τικτόμενα, ἀλλ᾽ ἕκαστον ἐκείνῳ μόνῳ, παρ' οὗ την γένεσιν ἔχει. Ἀλλ᾽ εἰ τοῦτο λέγειν ἐβούλετο, τῷ τίχτοντι ὅμοιον ἔδει τὸ τικτόμενον ἀποφήνασθαι, οὐχὶ τρόπῳ γεννή- σεως ὁμοιότητος τρόπον. Ἀλλ᾿ ὃ μὲν εἰκός ἐστι, καὶ ἐν τῇ φύσει θεωρεῖται, τὸ ὁμοιογενὲς εἶναι τῷ γεν- νῶντι τὸ γεννώμενον, τοῦτο οὐ δέχεται, ὡς ἂν μὴ τοὐναντίον αὐτῷ περιτραπείη τὸ κατασκεύασμα. Εἰ γὰρ τῷ γεννῶντι τὸ τικτόμενον ὅμοιον ἔλεγε, φροῦδα πάντα, καὶ ἀνυπόστατα τὰ φιλοπόνως αὐτῷ συντε θέντα περὶ τῆς ἀνομοιότητος τῶν οὐσιῶν ἀπηλέγ χετο. α Νυνὶ δὲ τρόπῳ γεννήσεως τρόπον φησὶν ὁμοιό τητος ἕπεσθαι· τοῦτο δὲ τοῖς ἀκριβῶς ἐπισταμένοις ἐξετάζειν ἐννοίας λόγον, ἀδιανόητον παντελῶς εὑρε θήσεται. Τί γὰρ δεῖ νοῆσαι γεννήσεως τρόπον ἀκού σαντες, πάνυ τῶν ἀπόρων ἐστί. Τὸ σχῆμα τοῦ ἀπο- τίχτοντος λέγει, ἢ τὴν ὁρμὴν, ἢ τὴν διάθεσιν, ἢ τόπον, ἢ χρόνον, ἢ τὸ διὰ συλλήψεως τελειοῦσθαι τὸ ἔμβρυον, ἢ αὐτῶν τῶν γεννητικῶν μέμνηται τόπων; ἢ ταῦτα μὲν οὐχὶ, ἕτερον δὲ τῶν κατὰ τὴν γέννησιν θεωρουμένων λέγει ; καὶ πῶς ἂν μάθωμεν τὸ λεγό- μενον; Τὸ γὰρ ἄκυρον καὶ ἀσήμαντον τῆς τοῦ τρό- που λέξεως, ἐπιδιστάζειν ἡμᾶς τοῖς σημαινομένοις παρασκευάζει, ἐπίσης πάντων ταῖς ὑπονοίαις ὑπο- πιπτόντων, καὶ κατ᾽ ἴσον ἑκάστου τὸ ἀσυνάρτητον πρὸς τὸ προκείμενον ἐχόντων· ὡσαύτως δὲ καὶ ὅ φη- σιν, ομοιότητος τρόπον, ούτωσὶ λεγόμενον, ἀλλότριον πάσης διανοίας ὑπονοοῦμεν πρὸς τὰ ὑποδείγματα τῶν διὰ τῆς συνηθείας γνωρίμων ἀποσκοποῦντες. Οὐ γὰρ τὸ εἶδος ἢ τὸν τρόπον τοῦ τόκου, καὶ τὸ γεννώμενον ὁμοιοῦται· ὁ μὲν γὰρ τόκος ἐπὶ τῆς διὰ σαρκὸς γεννήσεως, σώματός ἐστι διαστολή, τὸ τελειωθέν CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. B A a providentiæ operibus, ad generationis vero mno- dum adactum esse, quod, ut ait, ad generationis mo- 'dum sequatur modus similitudinis. O ineluctabilem demonstrationum necessitatem ! Quam violenter nos dicendi copia cogit, ut iis, quæ asseruit, astipu- lemur Consequi ait ad generationis modum, mo- dum quoque similitudinis. Quantum artis et cir- cumspectionis in bac assertione inest! Igitur si cognoscitur modus generationis, simul etiam de- monstratus erit modus similitudinis. Cum ergo eorum quæ per carnem generantur, omnium ani- malium, vel certe plurimorum, idem sit generatio- nis modus, ipsorum autem judicio ad generationis modum sequatur modus similitudinis, oportet, ut omnia, quæ eodem modo progenerala sunt, eodem modo ad similiter progenita sese habeant; quæ enim eidem similia sunt, inter se quoque similia sunt. Si igitur modus generationis, ut hæreticus contendit, sibi id quod generatur, simile reddit, hic aute:m modus in variis animalibus prorsus nihil mutatur, sed idem prorsus in compluribus inveni- tur : necesse est, at ex universali et absque ulla distinctione, prolata enuntiatione propter genera- tionis similitudinem similia fiant bomo, canis, ca- melus, mus, elephas, pardalis, et alia omnia, quae simili modo progenerari consueverunt. An vu!: sibi mutuo non esse similia, quæ similiter gignun- tur, sed quodlibet illi soli, a quo generationis prin- cipium ducit ? At si hoc volebat, dicendum erat, generanti generatum esse simile: non autem modo generationis modum similitudinis. Sed neque id quidem, quod verisimile est, et in rerum natura reperitur, generanti simile esse genitum : ita com- probatur, ut contrarium contingere nequeat. Nam si generatim id, quod generatum est, generanti si- mile perbibetur, eoncidant oportet omnia illa, que tam studiose de substantiarum dissimilitudine dis- seruit. Nunc autem ad generationis modum ait sequi modum similitudinis. An non hoc iis qui accurate rerum rationes scrutari didicerunt, primo statim intuitu ejusmodi apparebit, quod penitus intelligi nequeat? Nam quid concipiendum sit, si generatio- nis modum audias, admodum certe perplexum est. D Num hac locutione figuram generantis intelligit, num impetum, num dispositionem, num locum, num tempus? An embryonis per conceptionemi complementum, an ipsa generationi destinata re- ceptacula, an horum nihil, aliud vero quidpiam eorum, quæ cum generatione connexa sunt, insi- nuat? Qua ratione ad veram significationem per- veniemus? Nam improprium nihilque signifi- eans modi vocabulum facit, ut de significations. hæreamus, cum ex æquo omnes significationes mentem subeant, et quælibet ex æquo nullum cum re proposita connexionem habeat. Sic et quod ait, similitudinis modum, ita quidem prolatum, ab omni prorsus intelligentia remotum esse discimus, st exempla quæ communi consuetudine nota sunt,

γων, ἀναχθῆναι δὲ ἐπὶ τὸν τῆς γεννήσεως τρόπον, διὰ τὸ ἀκολουθεῖν, φησί, τῷ τῆς γεννήσεως τρόπῳ τὸν τρόπον τῆς ὁμοιότητος. Ὢ τῆς ἀνάγκης τῶν ἀποδείξεων! Ὡς βιαίως ἡμᾶς ἡ περιουσία τῆς ἐν τῷ λέγειν τέχνης καταναγκάζει τοῖς εἰρημένοις συντί θεσθαι ! Ακολουθεῖν λέγει τῷ τρόπῳ τῆς γεννήσεως τὸν τρόπον τῆς ὁμοιότητος. Οσον τὸ τεχνικὸν καὶ περιεσκεμμένον τῆς ἀποφάσεως! Οὐκοῦν ἂν γνωρι σθείη τρόπος γεννήσεως, συναπεδείχθη τούτῳ καὶ ὁ τρόπος τῆς ὁμοιότητος. Ἐπειδὴ τοίνυν τῶν διὰ σαρ- κός τικτομένων ζώων πάντων, ἢ τῶν πλείστων, ὁ αὐτ τός ἐστι τῆς γεννήσεως τρόπος, ἀκολουθεῖ δὲ κατ' αὐτοὺς τῷ τρόπῳ τῆς γεννήσεως ὁ τρόπος τῆς ὁμοιό τητος, πάντα τὰ κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον τικτόμενα, ὁμοίως ἕξει πάντως πρὸς τὰ ὁμοίως γεννώμενα. Εἰ οὖν ὁ τῆς γεννήσεως τρόπος, καθώς φησιν ὁ τῆς αἱρέσεως λόγος, ἑαυτῷ τὸ τικτόμενον ὁμοιοι· οὗτος δὲ κατ᾽ οὐδὲν ἐν ταῖς ποικίλαις τῶν ζώων διαφοραῖς ἀλλοιοῦται, ἀλλ' ὁ αὐτὸς ἐπὶ τῶν πλείστων ἐστίν· θεὑρεθήσεται ἡ καθόλου καὶ δίχα τινὸς διορισμοῦ γενο- μένη ἀπόφασις, πάντα ἀλλήλοις ὅμοια κατασκευά ζουσα διὰ τὸ τῆς γεννήσεως ὅμοιον, ἄνθρωπον, κύνα, κάμηλον, μῦν, ἐλέφαντα, πάρδαλιν, καὶ τὰ ἄλλα πάντα, ὅσα κατὰ τὸν ὅμοιον τρόπον τίκτεσθαι πέφυκεν ἢ οὐκ ἀλλήλοις φησὶν ὅμοια τὰ παραπλησίως τικτόμενα, ἀλλ᾽ ἕκαστον ἐκείνῳ μόνῳ, παρ' οὗ την γένεσιν ἔχει. Ἀλλ᾽ εἰ τοῦτο λέγειν ἐβούλετο, τῷ τίχτοντι ὅμοιον ἔδει τὸ τικτόμενον ἀποφήνασθαι, οὐχὶ τρόπῳ γεννή- σεως ὁμοιότητος τρόπον. Ἀλλ᾿ ὃ μὲν εἰκός ἐστι, καὶ ἐν τῇ φύσει θεωρεῖται, τὸ ὁμοιογενὲς εἶναι τῷ γεν- νῶντι τὸ γεννώμενον, τοῦτο οὐ δέχεται, ὡς ἂν μὴ τοὐναντίον αὐτῷ περιτραπείη τὸ κατασκεύασμα. Εἰ γὰρ τῷ γεννῶντι τὸ τικτόμενον ὅμοιον ἔλεγε, φροῦδα πάντα, καὶ ἀνυπόστατα τὰ φιλοπόνως αὐτῷ συντε θέντα περὶ τῆς ἀνομοιότητος τῶν οὐσιῶν ἀπηλέγ χετο. α Νυνὶ δὲ τρόπῳ γεννήσεως τρόπον φησὶν ὁμοιό τητος ἕπεσθαι· τοῦτο δὲ τοῖς ἀκριβῶς ἐπισταμένοις ἐξετάζειν ἐννοίας λόγον, ἀδιανόητον παντελῶς εὑρε θήσεται. Τί γὰρ δεῖ νοῆσαι γεννήσεως τρόπον ἀκού σαντες, πάνυ τῶν ἀπόρων ἐστί. Τὸ σχῆμα τοῦ ἀπο- τίχτοντος λέγει, ἢ τὴν ὁρμὴν, ἢ τὴν διάθεσιν, ἢ τόπον, ἢ χρόνον, ἢ τὸ διὰ συλλήψεως τελειοῦσθαι τὸ ἔμβρυον, ἢ αὐτῶν τῶν γεννητικῶν μέμνηται τόπων; ἢ ταῦτα μὲν οὐχὶ, ἕτερον δὲ τῶν κατὰ τὴν γέννησιν θεωρουμένων λέγει ; καὶ πῶς ἂν μάθωμεν τὸ λεγό- μενον; Τὸ γὰρ ἄκυρον καὶ ἀσήμαντον τῆς τοῦ τρό- που λέξεως, ἐπιδιστάζειν ἡμᾶς τοῖς σημαινομένοις παρασκευάζει, ἐπίσης πάντων ταῖς ὑπονοίαις ὑπο- πιπτόντων, καὶ κατ᾽ ἴσον ἑκάστου τὸ ἀσυνάρτητον πρὸς τὸ προκείμενον ἐχόντων· ὡσαύτως δὲ καὶ ὅ φη- σιν, ομοιότητος τρόπον, ούτωσὶ λεγόμενον, ἀλλότριον πάσης διανοίας ὑπονοοῦμεν πρὸς τὰ ὑποδείγματα τῶν διὰ τῆς συνηθείας γνωρίμων ἀποσκοποῦντες. Οὐ γὰρ τὸ εἶδος ἢ τὸν τρόπον τοῦ τόκου, καὶ τὸ γεννώμενον ὁμοιοῦται· ὁ μὲν γὰρ τόκος ἐπὶ τῆς διὰ σαρκὸς γεννήσεως, σώματός ἐστι διαστολή, τὸ τελειωθέν CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. B A a providentiæ operibus, ad generationis vero mno- dum adactum esse, quod, ut ait, ad generationis mo- 'dum sequatur modus similitudinis. O ineluctabilem demonstrationum necessitatem ! Quam violenter nos dicendi copia cogit, ut iis, quæ asseruit, astipu- lemur Consequi ait ad generationis modum, mo- dum quoque similitudinis. Quantum artis et cir- cumspectionis in bac assertione inest! Igitur si cognoscitur modus generationis, simul etiam de- monstratus erit modus similitudinis. Cum ergo eorum quæ per carnem generantur, omnium ani- malium, vel certe plurimorum, idem sit generatio- nis modus, ipsorum autem judicio ad generationis modum sequatur modus similitudinis, oportet, ut omnia, quæ eodem modo progenerala sunt, eodem modo ad similiter progenita sese habeant; quæ enim eidem similia sunt, inter se quoque similia sunt. Si igitur modus generationis, ut hæreticus contendit, sibi id quod generatur, simile reddit, hic aute:m modus in variis animalibus prorsus nihil mutatur, sed idem prorsus in compluribus inveni- tur : necesse est, at ex universali et absque ulla distinctione, prolata enuntiatione propter genera- tionis similitudinem similia fiant bomo, canis, ca- melus, mus, elephas, pardalis, et alia omnia, quae simili modo progenerari consueverunt. An vu!: sibi mutuo non esse similia, quæ similiter gignun- tur, sed quodlibet illi soli, a quo generationis prin- cipium ducit ? At si hoc volebat, dicendum erat, generanti generatum esse simile: non autem modo generationis modum similitudinis. Sed neque id quidem, quod verisimile est, et in rerum natura reperitur, generanti simile esse genitum : ita com- probatur, ut contrarium contingere nequeat. Nam si generatim id, quod generatum est, generanti si- mile perbibetur, eoncidant oportet omnia illa, que tam studiose de substantiarum dissimilitudine dis- seruit. Nunc autem ad generationis modum ait sequi modum similitudinis. An non hoc iis qui accurate rerum rationes scrutari didicerunt, primo statim intuitu ejusmodi apparebit, quod penitus intelligi nequeat? Nam quid concipiendum sit, si generatio- nis modum audias, admodum certe perplexum est. D Num hac locutione figuram generantis intelligit, num impetum, num dispositionem, num locum, num tempus? An embryonis per conceptionemi complementum, an ipsa generationi destinata re- ceptacula, an horum nihil, aliud vero quidpiam eorum, quæ cum generatione connexa sunt, insi- nuat? Qua ratione ad veram significationem per- veniemus? Nam improprium nihilque signifi- eans modi vocabulum facit, ut de significations. hæreamus, cum ex æquo omnes significationes mentem subeant, et quælibet ex æquo nullum cum re proposita connexionem habeat. Sic et quod ait, similitudinis modum, ita quidem prolatum, ab omni prorsus intelligentia remotum esse discimus, st exempla quæ communi consuetudine nota sunt,

Α ζῶον ἐν τῇ διαπλάσει τῶν σπλάγχνων ἐπὶ τὸ ἔξω προάγουσα. Τὸ δὲ γεννώμενον ἄνθρωπός ἐστιν ἢ ἵππος, ἢ βοῦς, ἢ ὅ τι ἂν τύχῃ διὰ γεννήσεως ὑφιστά μενον. Πῶς τοίνυν ὁ τῆς ὁμοιότητος τοῦ τικτομένου τρόπος έπεται τῷ τρόπῳ τῆς γεννήσεως, εἰπάτω αὐτὸς οὗτος, ἢ εἴ τις ὑπ' αὐτοῦ μαιεύτριαν επαιδεύθη τέχνην. "Αλλο γὰρ ὁ τόκος, καὶ τὸ ἐκ τοῦ τόκου ἄλλο, καὶ διάφορος ἑκατέρου ὁ λόγος. Ὅτι μὲν οὖν ἐπὶ τῶν διὰ σαρκὸς τικτομένων ψευδός ἐστι τὸ λεγόμενον, οὐ δεὶς ἂν ἀντείποι τῶν νοῦν ἐχόντων. Εἰ δὲ τὸ ποιεῖν καὶ τὸ κατασκευάζειν, τρόπον γεν νήσεως ὀνομάζει, ᾧ ἕπεσθαι τὸν τρόπον τῆς τοῦ Β γινομένου, φησὶν, ὁμοιότητος· καὶ οὕτως ὁ λόγος τοῦ εἰκότος κεχώρισται· ούτωσὶ δὲ διὰ τῶν ὑπο δειγμάτων σκοπήσωμεν· Πληγαῖς τυποῦται σίδηρος, πρός τι τῶν ἐν τῷ βίῳ χρησίμων παρὰ τοῦ δημιουρ γοῦντος σχηματιζόμενος. Τὸ οὖν σχῆμα τῆς ἀκμῆς, ἂν οὕτω τύχῃ, πῶς ὁμοιοῦται τῇ χειρὶ τοῦ τεχνίτου, ἢ τῷ τρόπῳ τῆς κατασκευής, οἷον σφύραις, καὶ ἄν θραξι, καὶ φύσαις, καὶ ἄκμονι, δι' ὧν αὐτὴν ὁ δη μιουργὸς ἀνετυπώσατο, οὐκ ἄν τις εἰπεῖν ἔχοι· τὸ δὲ ἐπὶ τοῦ ἑνὸς ὑποδείγματος εἰρημένον, πᾶσιν εφαρμόζει τοῖς διά τινος κατασκευῆς ἀπεργασθεῖσιν, ὅτι τῷ τρόπῳ τῆς γεννήσεως τὸ γινόμενον οὐδαμῶς ὁμοιοῦται. Τί γὰρ κοινὸν ἔχει τὸ εἶδος τοῦ ἱματίου πρὸς τὸ πηνίον, ἢ τοὺς κανόνας, ἢ τὴν κερκίδα, ἢ ὅλως πρὸς τὸν τρόπον τῆς τοῦ ὑφάντου κατασκευῆς; τί δὲ τὸ βάθρον πρὸς τὴν τῶν ξύλων ἀπεργασίαν, ἢ ἄλλο τι τῶν γινομένων πρὸς τὸ σχῆμα του κατερ- γασαμένου; Αλλ' ἐν μὲν τοῖς αἰσθητοῖς καὶ σωματι κοῖς ἀργεῖν τὸν λόγον τοῦτον, καὶ αὐτοὺς οἶμαι τοὺς ἐναντίους συντίθεσθαι. Ὑπόλοιπον δ᾽ ἂν εἴη σκοπεῖν εἴ τινα συντέλειαν πρὸς τὴν τῆς βλασφημίας κατασκευήν συνεισφέρεται. Τί οὖν τὸ ζητούμενον ἦν; Τὸ δεῖν κατὰ τὴν οὐσίαν ὁμοίως ἢ ἀνομοίως ἔχειν τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν ὁμολο γεῖσθαι. ὑπερ διὰ τὸ μὴ δύνασθαι, φησίν, ἐκ τῶν τῆς προνοίας λόγων μαθεῖν, ἐπὶ τὸν τῆς γεννήσεως ἀνελη λυθέναι τρόπον· ὡς διὰ τούτου γνῶναι οὐχὶ τὸν γεν- νηθέντα, εἰ ὁμοίως ἔχει πρὸς τὸν γεννήσαντα, ἀλλὰ τινα ὁμοιότητος τρόπον, καὶ διὰ τὸ τοῖς πολλοῖς ἄγνω στον εἶναι τοῦτον, διὰ τοῦτο τὴν γεννήσασαν οὐσίαν περιεργάζεσθαι. 'Αρα οὖν ἐπιλέλησται τῶν ἰδίων διορισμῶν, ἐν οἷς φησιν, ἐκ τῶν ἔργων δεῖν τὰς οὐ σίας καταλαμβάνεσθαι; Τῆς οὖν γεννηθείσης ουσίας, ἣν έργον ὀνομάζει τῆς ὑπερκειμένης, μηδέπω φανε- ρωθείσης, πῶς ἔχει κατὰ τὴν φύσιν, πῶς ὑπερβὰς τὸ, ὡς αὐτὸς λέγει, κατώτερον, καὶ διὰ τοῦτο τῇ κατα- λήψει τῶν ζητούντων προσεχέστερον, τῇ κυριωτάτῃ καὶ ἀνωτάτῃ προσφύεται· καὶ τὸ ἀκριβῶς εἰδέναι τὰς θείας φωνὰς, ἐν τῷ κατ' αὐτὸν λόγῳ, κατασκευάζων, νῦν κἀκείνων ὀλίγον ποιεῖται τὸν λόγον, ὥσπερ ἀγο νοῶν ὅτι οὐκ ἔστι τῇ γνώσει τοῦ Πατρὸς προσβήναι, μὴ διὰ τοῦ Υἱοῦ προσεγγίσαντα; Οὐδεὶς γὰρ, φησὶν, ἔγνω τὸν Πατέρα, εἰ μὴ ὁ Υἱὸς, καὶ ᾧ ἐὰν βούλη S. GREGORII NYSSENI intueamur : non enim ad speciem vel modum partus assimilatur, id quod paritur: nam partus in iis quorum generatio carne perfcitur, est corporis divisio, perfecte jam omnibus membris formatum animal in lucem emittens ; id vero quod generatur homo est, aut equus, aut bes, vel aliud quidvis, quod per generationem nasci solet. Quomodo igitur similitudinis in eo, quod generatum est, modus se- quatur modum generationis, explicet nobis vel ille ipse, vel alius obstetricandi artem ab illo edoctus. Aliud est enim partus, et aliud quod est ex partu, ejus falsam esse in iis quæ per carnem generantur, nemo sanæ mentis abnuerit. et diversa est utriusque ratio. Igitur assertionem Si vero aliquid efficere et construere vocat me- dum generationis, ad quem in genito sequatur mo. dus similitudinis, ne sic quidem oratio ejus veri- similitudinem habet, quod exemplis planum fiet. Ferrum a fabro ictibus tunditur, ut inde quid vi- tæ usibus utile conficiatur et eformetur. Quomodo igitur schema percussionis, si ita sors ferat, assimi- letur manui artificis, vel modo effectionis, puta forcipibus, incudi, follibus, carbonibus, quibus rem eformavit et procudit, nemo facile explicaverit. Quod de uno exemplo dictum est, id omnibus, quæ actione aliqua efficiuntur, competit, nempe modo generationis, id, quod generatum est, nequaquam simile reddi. Quid enim forma vestis commune habet cum stamine, cum regulis, cum pectine, et cum toto illo textoris apparatu? Quid scamnum cum actione, quæ versatur circa ligna, vel alius quispiam effectus cum forma artificis? Ergo in re- bus sensibilibus et corporeis a veritate alienum esse, quod asserit, ipsos adversarios fateri exi- stimo. Reliquum est, ut dispiciamus, quiduam concin- nandæ suæ blasphemiæ ulterius afferat. Quid ergo erat quod in quæstione versabatur? Hoc videlicet, fateri oportere, Filium in sua substantia Patri si- milem, vel dissimilem esse : quod cum, ut ait, ex providentiæ ratione discere nequiverit, recurrisse se dicit ad generationis modum, ut istius interven- tu cognosceret, non utrum genitus genitori dissi- milis sit, sed num habeat modum quemdam simi- litudinis, et quia modus iste multis ignotus sit, ea de causa, se de substantia, quæ genuit, pluribus disseruisse. Num igitur propriæ suæ assertionis oblitus est, quando dixit, ex operibus investigari debere substantias ? cum ergo necdum ullo modo constet, quomodo substantia generata, quam opus supremæ appellat, sese habeat secundum naturain; qua ratione id quod inferius est, ut ipse loguitur, et ideo ad cognoscendum proclivius et facilius, transiliens, maxime propriæ et supremæ substantiæ adhærescit, et cum in opere suo videri velit, quasi divinorum oraculorum admodum gnarus sit, nunc ea parvi pendit, perinde ac si nesciret, ad Patris cognitionem, non nisi per Filium accessum pate- C D

Α ζῶον ἐν τῇ διαπλάσει τῶν σπλάγχνων ἐπὶ τὸ ἔξω προάγουσα. Τὸ δὲ γεννώμενον ἄνθρωπός ἐστιν ἢ ἵππος, ἢ βοῦς, ἢ ὅ τι ἂν τύχῃ διὰ γεννήσεως ὑφιστά μενον. Πῶς τοίνυν ὁ τῆς ὁμοιότητος τοῦ τικτομένου τρόπος έπεται τῷ τρόπῳ τῆς γεννήσεως, εἰπάτω αὐτὸς οὗτος, ἢ εἴ τις ὑπ' αὐτοῦ μαιεύτριαν επαιδεύθη τέχνην. "Αλλο γὰρ ὁ τόκος, καὶ τὸ ἐκ τοῦ τόκου ἄλλο, καὶ διάφορος ἑκατέρου ὁ λόγος. Ὅτι μὲν οὖν ἐπὶ τῶν διὰ σαρκὸς τικτομένων ψευδός ἐστι τὸ λεγόμενον, οὐ δεὶς ἂν ἀντείποι τῶν νοῦν ἐχόντων. Εἰ δὲ τὸ ποιεῖν καὶ τὸ κατασκευάζειν, τρόπον γεν νήσεως ὀνομάζει, ᾧ ἕπεσθαι τὸν τρόπον τῆς τοῦ Β γινομένου, φησὶν, ὁμοιότητος· καὶ οὕτως ὁ λόγος τοῦ εἰκότος κεχώρισται· ούτωσὶ δὲ διὰ τῶν ὑπο δειγμάτων σκοπήσωμεν· Πληγαῖς τυποῦται σίδηρος, πρός τι τῶν ἐν τῷ βίῳ χρησίμων παρὰ τοῦ δημιουρ γοῦντος σχηματιζόμενος. Τὸ οὖν σχῆμα τῆς ἀκμῆς, ἂν οὕτω τύχῃ, πῶς ὁμοιοῦται τῇ χειρὶ τοῦ τεχνίτου, ἢ τῷ τρόπῳ τῆς κατασκευής, οἷον σφύραις, καὶ ἄν θραξι, καὶ φύσαις, καὶ ἄκμονι, δι' ὧν αὐτὴν ὁ δη μιουργὸς ἀνετυπώσατο, οὐκ ἄν τις εἰπεῖν ἔχοι· τὸ δὲ ἐπὶ τοῦ ἑνὸς ὑποδείγματος εἰρημένον, πᾶσιν εφαρμόζει τοῖς διά τινος κατασκευῆς ἀπεργασθεῖσιν, ὅτι τῷ τρόπῳ τῆς γεννήσεως τὸ γινόμενον οὐδαμῶς ὁμοιοῦται. Τί γὰρ κοινὸν ἔχει τὸ εἶδος τοῦ ἱματίου πρὸς τὸ πηνίον, ἢ τοὺς κανόνας, ἢ τὴν κερκίδα, ἢ ὅλως πρὸς τὸν τρόπον τῆς τοῦ ὑφάντου κατασκευῆς; τί δὲ τὸ βάθρον πρὸς τὴν τῶν ξύλων ἀπεργασίαν, ἢ ἄλλο τι τῶν γινομένων πρὸς τὸ σχῆμα του κατερ- γασαμένου; Αλλ' ἐν μὲν τοῖς αἰσθητοῖς καὶ σωματι κοῖς ἀργεῖν τὸν λόγον τοῦτον, καὶ αὐτοὺς οἶμαι τοὺς ἐναντίους συντίθεσθαι. Ὑπόλοιπον δ᾽ ἂν εἴη σκοπεῖν εἴ τινα συντέλειαν πρὸς τὴν τῆς βλασφημίας κατασκευήν συνεισφέρεται. Τί οὖν τὸ ζητούμενον ἦν; Τὸ δεῖν κατὰ τὴν οὐσίαν ὁμοίως ἢ ἀνομοίως ἔχειν τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν ὁμολο γεῖσθαι. ὑπερ διὰ τὸ μὴ δύνασθαι, φησίν, ἐκ τῶν τῆς προνοίας λόγων μαθεῖν, ἐπὶ τὸν τῆς γεννήσεως ἀνελη λυθέναι τρόπον· ὡς διὰ τούτου γνῶναι οὐχὶ τὸν γεν- νηθέντα, εἰ ὁμοίως ἔχει πρὸς τὸν γεννήσαντα, ἀλλὰ τινα ὁμοιότητος τρόπον, καὶ διὰ τὸ τοῖς πολλοῖς ἄγνω στον εἶναι τοῦτον, διὰ τοῦτο τὴν γεννήσασαν οὐσίαν περιεργάζεσθαι. 'Αρα οὖν ἐπιλέλησται τῶν ἰδίων διορισμῶν, ἐν οἷς φησιν, ἐκ τῶν ἔργων δεῖν τὰς οὐ σίας καταλαμβάνεσθαι; Τῆς οὖν γεννηθείσης ουσίας, ἣν έργον ὀνομάζει τῆς ὑπερκειμένης, μηδέπω φανε- ρωθείσης, πῶς ἔχει κατὰ τὴν φύσιν, πῶς ὑπερβὰς τὸ, ὡς αὐτὸς λέγει, κατώτερον, καὶ διὰ τοῦτο τῇ κατα- λήψει τῶν ζητούντων προσεχέστερον, τῇ κυριωτάτῃ καὶ ἀνωτάτῃ προσφύεται· καὶ τὸ ἀκριβῶς εἰδέναι τὰς θείας φωνὰς, ἐν τῷ κατ' αὐτὸν λόγῳ, κατασκευάζων, νῦν κἀκείνων ὀλίγον ποιεῖται τὸν λόγον, ὥσπερ ἀγο νοῶν ὅτι οὐκ ἔστι τῇ γνώσει τοῦ Πατρὸς προσβήναι, μὴ διὰ τοῦ Υἱοῦ προσεγγίσαντα; Οὐδεὶς γὰρ, φησὶν, ἔγνω τὸν Πατέρα, εἰ μὴ ὁ Υἱὸς, καὶ ᾧ ἐὰν βούλη S. GREGORII NYSSENI intueamur : non enim ad speciem vel modum partus assimilatur, id quod paritur: nam partus in iis quorum generatio carne perfcitur, est corporis divisio, perfecte jam omnibus membris formatum animal in lucem emittens ; id vero quod generatur homo est, aut equus, aut bes, vel aliud quidvis, quod per generationem nasci solet. Quomodo igitur similitudinis in eo, quod generatum est, modus se- quatur modum generationis, explicet nobis vel ille ipse, vel alius obstetricandi artem ab illo edoctus. Aliud est enim partus, et aliud quod est ex partu, ejus falsam esse in iis quæ per carnem generantur, nemo sanæ mentis abnuerit. et diversa est utriusque ratio. Igitur assertionem Si vero aliquid efficere et construere vocat me- dum generationis, ad quem in genito sequatur mo. dus similitudinis, ne sic quidem oratio ejus veri- similitudinem habet, quod exemplis planum fiet. Ferrum a fabro ictibus tunditur, ut inde quid vi- tæ usibus utile conficiatur et eformetur. Quomodo igitur schema percussionis, si ita sors ferat, assimi- letur manui artificis, vel modo effectionis, puta forcipibus, incudi, follibus, carbonibus, quibus rem eformavit et procudit, nemo facile explicaverit. Quod de uno exemplo dictum est, id omnibus, quæ actione aliqua efficiuntur, competit, nempe modo generationis, id, quod generatum est, nequaquam simile reddi. Quid enim forma vestis commune habet cum stamine, cum regulis, cum pectine, et cum toto illo textoris apparatu? Quid scamnum cum actione, quæ versatur circa ligna, vel alius quispiam effectus cum forma artificis? Ergo in re- bus sensibilibus et corporeis a veritate alienum esse, quod asserit, ipsos adversarios fateri exi- stimo. Reliquum est, ut dispiciamus, quiduam concin- nandæ suæ blasphemiæ ulterius afferat. Quid ergo erat quod in quæstione versabatur? Hoc videlicet, fateri oportere, Filium in sua substantia Patri si- milem, vel dissimilem esse : quod cum, ut ait, ex providentiæ ratione discere nequiverit, recurrisse se dicit ad generationis modum, ut istius interven- tu cognosceret, non utrum genitus genitori dissi- milis sit, sed num habeat modum quemdam simi- litudinis, et quia modus iste multis ignotus sit, ea de causa, se de substantia, quæ genuit, pluribus disseruisse. Num igitur propriæ suæ assertionis oblitus est, quando dixit, ex operibus investigari debere substantias ? cum ergo necdum ullo modo constet, quomodo substantia generata, quam opus supremæ appellat, sese habeat secundum naturain; qua ratione id quod inferius est, ut ipse loguitur, et ideo ad cognoscendum proclivius et facilius, transiliens, maxime propriæ et supremæ substantiæ adhærescit, et cum in opere suo videri velit, quasi divinorum oraculorum admodum gnarus sit, nunc ea parvi pendit, perinde ac si nesciret, ad Patris cognitionem, non nisi per Filium accessum pate- C D

Α ζῶον ἐν τῇ διαπλάσει τῶν σπλάγχνων ἐπὶ τὸ ἔξω προάγουσα. Τὸ δὲ γεννώμενον ἄνθρωπός ἐστιν ἢ ἵππος, ἢ βοῦς, ἢ ὅ τι ἂν τύχῃ διὰ γεννήσεως ὑφιστά μενον. Πῶς τοίνυν ὁ τῆς ὁμοιότητος τοῦ τικτομένου τρόπος έπεται τῷ τρόπῳ τῆς γεννήσεως, εἰπάτω αὐτὸς οὗτος, ἢ εἴ τις ὑπ' αὐτοῦ μαιεύτριαν επαιδεύθη τέχνην. "Αλλο γὰρ ὁ τόκος, καὶ τὸ ἐκ τοῦ τόκου ἄλλο, καὶ διάφορος ἑκατέρου ὁ λόγος. Ὅτι μὲν οὖν ἐπὶ τῶν διὰ σαρκὸς τικτομένων ψευδός ἐστι τὸ λεγόμενον, οὐ δεὶς ἂν ἀντείποι τῶν νοῦν ἐχόντων. Εἰ δὲ τὸ ποιεῖν καὶ τὸ κατασκευάζειν, τρόπον γεν νήσεως ὀνομάζει, ᾧ ἕπεσθαι τὸν τρόπον τῆς τοῦ Β γινομένου, φησὶν, ὁμοιότητος· καὶ οὕτως ὁ λόγος τοῦ εἰκότος κεχώρισται· ούτωσὶ δὲ διὰ τῶν ὑπο δειγμάτων σκοπήσωμεν· Πληγαῖς τυποῦται σίδηρος, πρός τι τῶν ἐν τῷ βίῳ χρησίμων παρὰ τοῦ δημιουρ γοῦντος σχηματιζόμενος. Τὸ οὖν σχῆμα τῆς ἀκμῆς, ἂν οὕτω τύχῃ, πῶς ὁμοιοῦται τῇ χειρὶ τοῦ τεχνίτου, ἢ τῷ τρόπῳ τῆς κατασκευής, οἷον σφύραις, καὶ ἄν θραξι, καὶ φύσαις, καὶ ἄκμονι, δι' ὧν αὐτὴν ὁ δη μιουργὸς ἀνετυπώσατο, οὐκ ἄν τις εἰπεῖν ἔχοι· τὸ δὲ ἐπὶ τοῦ ἑνὸς ὑποδείγματος εἰρημένον, πᾶσιν εφαρμόζει τοῖς διά τινος κατασκευῆς ἀπεργασθεῖσιν, ὅτι τῷ τρόπῳ τῆς γεννήσεως τὸ γινόμενον οὐδαμῶς ὁμοιοῦται. Τί γὰρ κοινὸν ἔχει τὸ εἶδος τοῦ ἱματίου πρὸς τὸ πηνίον, ἢ τοὺς κανόνας, ἢ τὴν κερκίδα, ἢ ὅλως πρὸς τὸν τρόπον τῆς τοῦ ὑφάντου κατασκευῆς; τί δὲ τὸ βάθρον πρὸς τὴν τῶν ξύλων ἀπεργασίαν, ἢ ἄλλο τι τῶν γινομένων πρὸς τὸ σχῆμα του κατερ- γασαμένου; Αλλ' ἐν μὲν τοῖς αἰσθητοῖς καὶ σωματι κοῖς ἀργεῖν τὸν λόγον τοῦτον, καὶ αὐτοὺς οἶμαι τοὺς ἐναντίους συντίθεσθαι. Ὑπόλοιπον δ᾽ ἂν εἴη σκοπεῖν εἴ τινα συντέλειαν πρὸς τὴν τῆς βλασφημίας κατασκευήν συνεισφέρεται. Τί οὖν τὸ ζητούμενον ἦν; Τὸ δεῖν κατὰ τὴν οὐσίαν ὁμοίως ἢ ἀνομοίως ἔχειν τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν ὁμολο γεῖσθαι. ὑπερ διὰ τὸ μὴ δύνασθαι, φησίν, ἐκ τῶν τῆς προνοίας λόγων μαθεῖν, ἐπὶ τὸν τῆς γεννήσεως ἀνελη λυθέναι τρόπον· ὡς διὰ τούτου γνῶναι οὐχὶ τὸν γεν- νηθέντα, εἰ ὁμοίως ἔχει πρὸς τὸν γεννήσαντα, ἀλλὰ τινα ὁμοιότητος τρόπον, καὶ διὰ τὸ τοῖς πολλοῖς ἄγνω στον εἶναι τοῦτον, διὰ τοῦτο τὴν γεννήσασαν οὐσίαν περιεργάζεσθαι. 'Αρα οὖν ἐπιλέλησται τῶν ἰδίων διορισμῶν, ἐν οἷς φησιν, ἐκ τῶν ἔργων δεῖν τὰς οὐ σίας καταλαμβάνεσθαι; Τῆς οὖν γεννηθείσης ουσίας, ἣν έργον ὀνομάζει τῆς ὑπερκειμένης, μηδέπω φανε- ρωθείσης, πῶς ἔχει κατὰ τὴν φύσιν, πῶς ὑπερβὰς τὸ, ὡς αὐτὸς λέγει, κατώτερον, καὶ διὰ τοῦτο τῇ κατα- λήψει τῶν ζητούντων προσεχέστερον, τῇ κυριωτάτῃ καὶ ἀνωτάτῃ προσφύεται· καὶ τὸ ἀκριβῶς εἰδέναι τὰς θείας φωνὰς, ἐν τῷ κατ' αὐτὸν λόγῳ, κατασκευάζων, νῦν κἀκείνων ὀλίγον ποιεῖται τὸν λόγον, ὥσπερ ἀγο νοῶν ὅτι οὐκ ἔστι τῇ γνώσει τοῦ Πατρὸς προσβήναι, μὴ διὰ τοῦ Υἱοῦ προσεγγίσαντα; Οὐδεὶς γὰρ, φησὶν, ἔγνω τὸν Πατέρα, εἰ μὴ ὁ Υἱὸς, καὶ ᾧ ἐὰν βούλη S. GREGORII NYSSENI intueamur : non enim ad speciem vel modum partus assimilatur, id quod paritur: nam partus in iis quorum generatio carne perfcitur, est corporis divisio, perfecte jam omnibus membris formatum animal in lucem emittens ; id vero quod generatur homo est, aut equus, aut bes, vel aliud quidvis, quod per generationem nasci solet. Quomodo igitur similitudinis in eo, quod generatum est, modus se- quatur modum generationis, explicet nobis vel ille ipse, vel alius obstetricandi artem ab illo edoctus. Aliud est enim partus, et aliud quod est ex partu, ejus falsam esse in iis quæ per carnem generantur, nemo sanæ mentis abnuerit. et diversa est utriusque ratio. Igitur assertionem Si vero aliquid efficere et construere vocat me- dum generationis, ad quem in genito sequatur mo. dus similitudinis, ne sic quidem oratio ejus veri- similitudinem habet, quod exemplis planum fiet. Ferrum a fabro ictibus tunditur, ut inde quid vi- tæ usibus utile conficiatur et eformetur. Quomodo igitur schema percussionis, si ita sors ferat, assimi- letur manui artificis, vel modo effectionis, puta forcipibus, incudi, follibus, carbonibus, quibus rem eformavit et procudit, nemo facile explicaverit. Quod de uno exemplo dictum est, id omnibus, quæ actione aliqua efficiuntur, competit, nempe modo generationis, id, quod generatum est, nequaquam simile reddi. Quid enim forma vestis commune habet cum stamine, cum regulis, cum pectine, et cum toto illo textoris apparatu? Quid scamnum cum actione, quæ versatur circa ligna, vel alius quispiam effectus cum forma artificis? Ergo in re- bus sensibilibus et corporeis a veritate alienum esse, quod asserit, ipsos adversarios fateri exi- stimo. Reliquum est, ut dispiciamus, quiduam concin- nandæ suæ blasphemiæ ulterius afferat. Quid ergo erat quod in quæstione versabatur? Hoc videlicet, fateri oportere, Filium in sua substantia Patri si- milem, vel dissimilem esse : quod cum, ut ait, ex providentiæ ratione discere nequiverit, recurrisse se dicit ad generationis modum, ut istius interven- tu cognosceret, non utrum genitus genitori dissi- milis sit, sed num habeat modum quemdam simi- litudinis, et quia modus iste multis ignotus sit, ea de causa, se de substantia, quæ genuit, pluribus disseruisse. Num igitur propriæ suæ assertionis oblitus est, quando dixit, ex operibus investigari debere substantias ? cum ergo necdum ullo modo constet, quomodo substantia generata, quam opus supremæ appellat, sese habeat secundum naturain; qua ratione id quod inferius est, ut ipse loguitur, et ideo ad cognoscendum proclivius et facilius, transiliens, maxime propriæ et supremæ substantiæ adhærescit, et cum in opere suo videri velit, quasi divinorum oraculorum admodum gnarus sit, nunc ea parvi pendit, perinde ac si nesciret, ad Patris cognitionem, non nisi per Filium accessum pate- C D

Ι. ται ὁ Υἱὸς ἀποκαλύψαι. Ἀλλ᾿ οὗτος, ἐν οἷς μὲν ἂν μέλλη καθυβρίζειν τὰς εὐσεβεῖς καὶ τῇ θεότητι πρεπούσας τοῦ Μονογενούς υπολήψεις, ἐλάττονα εἶναι λέγει, γυμνῇ τῇ φωνῇ· ἐν δὲ τῇ ἐπινοίᾳ τῆς γνώσεως τῶν θείων, λανθάνει τὸ μεῖζον ἐπ' αὐτοῦ κατασκευά ζων· εἴπερ τὴν τοῦ Πατρὸς οὐσίαν, ὡς ἑτοιμοτέ- ραν εἰς κατανόησιν καταλαβὼν, δι᾿ ἐκείνης ἀν ιχνεύειν πειρᾶται καὶ συλλογίζεσθαι τοῦ Υἱοῦ τὴν φύσιν. Ανεισι γοῦν ἐπὶ τὴν γεννήσασαν οὐσίαν, καὶ δι' ἐκείνης τὴν γεννηθεῖσαν ἐπισκοπεῖ, διὰ τὸ τῇ φυσικῇ, φησί, τοῦ γεννήσαντος ἀξία δείκνυσθαι τὸν τῆς γεν νήσεως τρόπον. Πάλιν τοῦτο ἁπλῶς καὶ ἀδιορίστως παραῤῥιφὲν, ἐπὶ πάντα παραπλησίως διαχεῖσθαι παρασκευάζει τοῦ ζητοῦντος τὴν ἔννοιαν. Τοιαῦτα γάρ ἐστι καθολικῶς τὰ δογματιζόμενα, ὡς ἐπὶ πάντα Β φέρεσθαι ταῖς ὑπονοίαις, καὶ μηδὲν ὑπεξαιρεῖσθαι τῆς περιληπτικῆς ἀποφάσεως. Εἰ οὖν πάντως ὁ τῆς γεννήσεως τρόπος τῇ φυσικῇ τοῦ γεννῶντος ἀξίᾳ γνωρίζεται, πολλαὶ δὲ τῶν τικτόντων αἱ κατὰ τὰς ἀξίας διαφοραί, καὶ κατὰ πολλὰς ἐπινοίας κατα- λαμβάνονται ( γεννᾶται γὰρ Ἰουδαῖος, Έλλην, βάρ- βαρος, Σκύθης, δοῦλος, ἐλεύθερος), τί ἐκ τούτων κατασκευάζεται ; Οτι ὅσαι εἰσὶ τῶν γεννώντων κατὰ τὰς φυσικὰς ἀξίας διαφοραί, τοσοῦτοι καὶ τρόποι γεν νήσεως κατὰ τὸ εἰκὸς εὑρεθήσονται· ὡς μὴ κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον πληροῦσθαι πᾶσι τήν γένεσιν· ἀλλὰ ταῖς τῶν γεννώντων ἀξίαις τὰς φύσεις συμμεταβάλ- λεσθαι, καὶ δεῖν ἑκάστῳ τῶν τικτομένων, κατὰ τὴν τῶν ἀξιωμάτων διαφορὰν, ἰδιάζοντά τινα γεννήσεως τρόπον καινοτομεῖσθαι. Πᾶσι γὰρ συμφυεῖς ἀξίαι τι νές εἰσι πάντως ἐπιθεωρούμεναι τοῖς καθ᾿ ἕκαστον, διαφέρουσαι δὲ ἀλλήλων πρὸς τὸ κρεῖττον ἢ κατα δεέστερον· ὅπως ἂν ἑκάστῳ συμπέσῃ, γένος, ἀξίωμα, θρησκεία, πατρίς, δυναστεία, δουλεία, πλοῦτος, πε- νέα, τὸ αὐτεξούσιον, τὸ ὑποχείριον, πάντα ὅλα τὰς κατὰ τὸν βίον διαφορὰς ἐν ταῖς ἀξίαις ἐργάζεται. Εἰ οὖν τῇ φυσικῇ τοῦ γεννώντος ἀξία, καθώς φησιν ὁ Ευνόμιος, ὁ τῆς γεννήσεως δείκνυται τρόπος (πολλαὶ δὲ αἱ κατὰ τὰς ἀξίας διαφοραί), πολλοὶ πάντως καὶ οἱ τῆς γεννήσεως τρόποι, κατὰ τὸν δογματιστήν εὑρε θήσονται, τῆς κατὰ τὰς ἀξίας διαφοράς νομοθετούσης τῇ φύσει τὸν τόκον. Εἰ δὲ μὴ δέχοιτο φυσικὰς εἶναι τὰς τοιαύτας ἀξίας, ὡς ἔξω τῆς φύσεως θεωρουμένας, οὐδὲ ἡμεῖς ἀντι- λέγομεν· ἐκείνῳ μέντοι πάντως συνθήσεται, ὅτι φυ- σικῇ τινι πάντως ἀξία τῆς ἀλόγου ζωῆς ἡ ἀνθρωπίνη κεχώρισται. Αλλ' ὁ τοῦ τόκου τρόπος, οὐδεμίαν ἐν τῇ κατὰ τὴν φυσικὴν ἀξίαν διαφορᾷ τὴν παραλλαγήν ἔχει, ὁμοιοτρόπως τῆς φύσεως τά τε λογικὰ καὶ τὰ ἄλογα διὰ τῆς γεννήσεως εἰς τὴν ζωὴν παραγούσης. Εἰ δὲ ἐπὶ μόνης ἐκείνης τῆς οὐσίας τῆς, ὡς αὐτὸς ὀνομάζει, κυριωτάτης,καὶ ἀνωτάτης, τὸ συμφυὲς ἀξί. ωμα καταλμβάνει, ἴδωμεν ὅ τι καὶ νοῶν τοῦτο λέγει. ὺς μὲν γὰρ ὁ ἡμέτερος λόγος, συμφυές ἐστιν ἀξίωμα CONTRA EUNOMIUM, LIB. A fieri ? Nullus enim, inquit, novit Patrem nisi fi- lius, et cui voluerit Filius revelare st. Sed iste cum debitam existimationem, quam de Unigemiti divi- nitate habemus, imminuere et deterere mdlitur, minorem Filium nuda voce astruit, quem ignarus - licet majorem facit, in rerum divinarum conrparan- da cognitione: si quidem Patris substantiam, ve- lut cognitu expeditiorem accipiens, per illam in- dagare et colligere nititur naturam Filii. .. Ascendit igitur ad naturam quæ generavit, et per illam, considerat generatamn, eo quod per nati ralem generantis dignitatem modus generationis demonstretur. Qua sua assertione ita simpliciter et indefinité prolata, ad omnia æqualiter lectoris ani- mum diffondere et abducere tentat. Talia enim sunt, quæ universim affirmantur, ut cogitationem ad omnia PATROL GR. XLV. traducant, nihilque extra suumn ambitum relin- quant. Si igitur omnino modus generationis ex natu rali generantis dignitate cognoscitur, generantium vero variæ,et diversarum notionum secundum digni- tatem differentiæ reperiuntur: generat enim Jn- deus, Graecus, Barbarus, Scylla, servus, liber: quid ex his concluditur? An quot sunt generantium se- cundum naturalem dignitatem naturæ, tot etiam modi generationis, ut decet, exsistant, ita ut haud- quaquam eodem modo generatio perficiatur ; sed ut naturæ una cum generantium dignitatibus mu- lentur, adeoque, ut cuilibet eorumn, quæ generan- tur, secundum dignitatum differentiam proprius quidam generationis modus assignandus sit ? Omini- C bus enim a natura insitæ dignitates et excellentiæ sunt, quas in singulis invenire licet, discrepantes nonnihil a se mutuo, secundum majus et minus : ita ut quodlibet eorum, quæ generäntur, pro digni- Lalum proportione, comitentur peculiaria quælam, ut genus, dignitas, religio, patria, potentia, servi- tus, divitia, paupertas, libertas arbitrii, subjectio, et omnia alia, quæ in hac vita differentiam aliquam constituunt. Si igitur naturali generantis dignitate modus generationis ostenditur, ut dicit Eunomius, variæ autem sunt secundum dignitatem differentiæ, plane sequitur etiam varios esse, ex novatoris hu jus sententia, generationis modos, et alia aliter nasci ; cum quæ secundum dignitates est differen- tia, naturam in partu quasi legibus circumscribat. D Quod si quis non admittat, hujusmodi dignitates esse naturales, cum extra naturæ leges versari videantur, cum hoc non digladiabimur. Illud tamen omnino concedendum erit, naturali quadam digni tate et præcellentia humanam vitam ab illa, quæ ratione caret, discriminatam esse; at partus modus nullam penitus in differentia secundum naturalem dignitatem, variationem habet, quia natura eodem modo tam rationis capacia, quam rationis expertia per generationem in hanc lucem edit. Si vero in somn illa natura, quam ipse propriissimam et supremam nominat, insitam dignitatein constituit, videanus 3. Matth. xi, 27.

Ι. ται ὁ Υἱὸς ἀποκαλύψαι. Ἀλλ᾿ οὗτος, ἐν οἷς μὲν ἂν μέλλη καθυβρίζειν τὰς εὐσεβεῖς καὶ τῇ θεότητι πρεπούσας τοῦ Μονογενούς υπολήψεις, ἐλάττονα εἶναι λέγει, γυμνῇ τῇ φωνῇ· ἐν δὲ τῇ ἐπινοίᾳ τῆς γνώσεως τῶν θείων, λανθάνει τὸ μεῖζον ἐπ' αὐτοῦ κατασκευά ζων· εἴπερ τὴν τοῦ Πατρὸς οὐσίαν, ὡς ἑτοιμοτέ- ραν εἰς κατανόησιν καταλαβὼν, δι᾿ ἐκείνης ἀν ιχνεύειν πειρᾶται καὶ συλλογίζεσθαι τοῦ Υἱοῦ τὴν φύσιν. Ανεισι γοῦν ἐπὶ τὴν γεννήσασαν οὐσίαν, καὶ δι' ἐκείνης τὴν γεννηθεῖσαν ἐπισκοπεῖ, διὰ τὸ τῇ φυσικῇ, φησί, τοῦ γεννήσαντος ἀξία δείκνυσθαι τὸν τῆς γεν νήσεως τρόπον. Πάλιν τοῦτο ἁπλῶς καὶ ἀδιορίστως παραῤῥιφὲν, ἐπὶ πάντα παραπλησίως διαχεῖσθαι παρασκευάζει τοῦ ζητοῦντος τὴν ἔννοιαν. Τοιαῦτα γάρ ἐστι καθολικῶς τὰ δογματιζόμενα, ὡς ἐπὶ πάντα Β φέρεσθαι ταῖς ὑπονοίαις, καὶ μηδὲν ὑπεξαιρεῖσθαι τῆς περιληπτικῆς ἀποφάσεως. Εἰ οὖν πάντως ὁ τῆς γεννήσεως τρόπος τῇ φυσικῇ τοῦ γεννῶντος ἀξίᾳ γνωρίζεται, πολλαὶ δὲ τῶν τικτόντων αἱ κατὰ τὰς ἀξίας διαφοραί, καὶ κατὰ πολλὰς ἐπινοίας κατα- λαμβάνονται ( γεννᾶται γὰρ Ἰουδαῖος, Έλλην, βάρ- βαρος, Σκύθης, δοῦλος, ἐλεύθερος), τί ἐκ τούτων κατασκευάζεται ; Οτι ὅσαι εἰσὶ τῶν γεννώντων κατὰ τὰς φυσικὰς ἀξίας διαφοραί, τοσοῦτοι καὶ τρόποι γεν νήσεως κατὰ τὸ εἰκὸς εὑρεθήσονται· ὡς μὴ κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον πληροῦσθαι πᾶσι τήν γένεσιν· ἀλλὰ ταῖς τῶν γεννώντων ἀξίαις τὰς φύσεις συμμεταβάλ- λεσθαι, καὶ δεῖν ἑκάστῳ τῶν τικτομένων, κατὰ τὴν τῶν ἀξιωμάτων διαφορὰν, ἰδιάζοντά τινα γεννήσεως τρόπον καινοτομεῖσθαι. Πᾶσι γὰρ συμφυεῖς ἀξίαι τι νές εἰσι πάντως ἐπιθεωρούμεναι τοῖς καθ᾿ ἕκαστον, διαφέρουσαι δὲ ἀλλήλων πρὸς τὸ κρεῖττον ἢ κατα δεέστερον· ὅπως ἂν ἑκάστῳ συμπέσῃ, γένος, ἀξίωμα, θρησκεία, πατρίς, δυναστεία, δουλεία, πλοῦτος, πε- νέα, τὸ αὐτεξούσιον, τὸ ὑποχείριον, πάντα ὅλα τὰς κατὰ τὸν βίον διαφορὰς ἐν ταῖς ἀξίαις ἐργάζεται. Εἰ οὖν τῇ φυσικῇ τοῦ γεννώντος ἀξία, καθώς φησιν ὁ Ευνόμιος, ὁ τῆς γεννήσεως δείκνυται τρόπος (πολλαὶ δὲ αἱ κατὰ τὰς ἀξίας διαφοραί), πολλοὶ πάντως καὶ οἱ τῆς γεννήσεως τρόποι, κατὰ τὸν δογματιστήν εὑρε θήσονται, τῆς κατὰ τὰς ἀξίας διαφοράς νομοθετούσης τῇ φύσει τὸν τόκον. Εἰ δὲ μὴ δέχοιτο φυσικὰς εἶναι τὰς τοιαύτας ἀξίας, ὡς ἔξω τῆς φύσεως θεωρουμένας, οὐδὲ ἡμεῖς ἀντι- λέγομεν· ἐκείνῳ μέντοι πάντως συνθήσεται, ὅτι φυ- σικῇ τινι πάντως ἀξία τῆς ἀλόγου ζωῆς ἡ ἀνθρωπίνη κεχώρισται. Αλλ' ὁ τοῦ τόκου τρόπος, οὐδεμίαν ἐν τῇ κατὰ τὴν φυσικὴν ἀξίαν διαφορᾷ τὴν παραλλαγήν ἔχει, ὁμοιοτρόπως τῆς φύσεως τά τε λογικὰ καὶ τὰ ἄλογα διὰ τῆς γεννήσεως εἰς τὴν ζωὴν παραγούσης. Εἰ δὲ ἐπὶ μόνης ἐκείνης τῆς οὐσίας τῆς, ὡς αὐτὸς ὀνομάζει, κυριωτάτης,καὶ ἀνωτάτης, τὸ συμφυὲς ἀξί. ωμα καταλμβάνει, ἴδωμεν ὅ τι καὶ νοῶν τοῦτο λέγει. ὺς μὲν γὰρ ὁ ἡμέτερος λόγος, συμφυές ἐστιν ἀξίωμα CONTRA EUNOMIUM, LIB. A fieri ? Nullus enim, inquit, novit Patrem nisi fi- lius, et cui voluerit Filius revelare st. Sed iste cum debitam existimationem, quam de Unigemiti divi- nitate habemus, imminuere et deterere mdlitur, minorem Filium nuda voce astruit, quem ignarus - licet majorem facit, in rerum divinarum conrparan- da cognitione: si quidem Patris substantiam, ve- lut cognitu expeditiorem accipiens, per illam in- dagare et colligere nititur naturam Filii. .. Ascendit igitur ad naturam quæ generavit, et per illam, considerat generatamn, eo quod per nati ralem generantis dignitatem modus generationis demonstretur. Qua sua assertione ita simpliciter et indefinité prolata, ad omnia æqualiter lectoris ani- mum diffondere et abducere tentat. Talia enim sunt, quæ universim affirmantur, ut cogitationem ad omnia PATROL GR. XLV. traducant, nihilque extra suumn ambitum relin- quant. Si igitur omnino modus generationis ex natu rali generantis dignitate cognoscitur, generantium vero variæ,et diversarum notionum secundum digni- tatem differentiæ reperiuntur: generat enim Jn- deus, Graecus, Barbarus, Scylla, servus, liber: quid ex his concluditur? An quot sunt generantium se- cundum naturalem dignitatem naturæ, tot etiam modi generationis, ut decet, exsistant, ita ut haud- quaquam eodem modo generatio perficiatur ; sed ut naturæ una cum generantium dignitatibus mu- lentur, adeoque, ut cuilibet eorumn, quæ generan- tur, secundum dignitatum differentiam proprius quidam generationis modus assignandus sit ? Omini- C bus enim a natura insitæ dignitates et excellentiæ sunt, quas in singulis invenire licet, discrepantes nonnihil a se mutuo, secundum majus et minus : ita ut quodlibet eorum, quæ generäntur, pro digni- Lalum proportione, comitentur peculiaria quælam, ut genus, dignitas, religio, patria, potentia, servi- tus, divitia, paupertas, libertas arbitrii, subjectio, et omnia alia, quæ in hac vita differentiam aliquam constituunt. Si igitur naturali generantis dignitate modus generationis ostenditur, ut dicit Eunomius, variæ autem sunt secundum dignitatem differentiæ, plane sequitur etiam varios esse, ex novatoris hu jus sententia, generationis modos, et alia aliter nasci ; cum quæ secundum dignitates est differen- tia, naturam in partu quasi legibus circumscribat. D Quod si quis non admittat, hujusmodi dignitates esse naturales, cum extra naturæ leges versari videantur, cum hoc non digladiabimur. Illud tamen omnino concedendum erit, naturali quadam digni tate et præcellentia humanam vitam ab illa, quæ ratione caret, discriminatam esse; at partus modus nullam penitus in differentia secundum naturalem dignitatem, variationem habet, quia natura eodem modo tam rationis capacia, quam rationis expertia per generationem in hanc lucem edit. Si vero in somn illa natura, quam ipse propriissimam et supremam nominat, insitam dignitatein constituit, videanus 3. Matth. xi, 27.

Ι. ται ὁ Υἱὸς ἀποκαλύψαι. Ἀλλ᾿ οὗτος, ἐν οἷς μὲν ἂν μέλλη καθυβρίζειν τὰς εὐσεβεῖς καὶ τῇ θεότητι πρεπούσας τοῦ Μονογενούς υπολήψεις, ἐλάττονα εἶναι λέγει, γυμνῇ τῇ φωνῇ· ἐν δὲ τῇ ἐπινοίᾳ τῆς γνώσεως τῶν θείων, λανθάνει τὸ μεῖζον ἐπ' αὐτοῦ κατασκευά ζων· εἴπερ τὴν τοῦ Πατρὸς οὐσίαν, ὡς ἑτοιμοτέ- ραν εἰς κατανόησιν καταλαβὼν, δι᾿ ἐκείνης ἀν ιχνεύειν πειρᾶται καὶ συλλογίζεσθαι τοῦ Υἱοῦ τὴν φύσιν. Ανεισι γοῦν ἐπὶ τὴν γεννήσασαν οὐσίαν, καὶ δι' ἐκείνης τὴν γεννηθεῖσαν ἐπισκοπεῖ, διὰ τὸ τῇ φυσικῇ, φησί, τοῦ γεννήσαντος ἀξία δείκνυσθαι τὸν τῆς γεν νήσεως τρόπον. Πάλιν τοῦτο ἁπλῶς καὶ ἀδιορίστως παραῤῥιφὲν, ἐπὶ πάντα παραπλησίως διαχεῖσθαι παρασκευάζει τοῦ ζητοῦντος τὴν ἔννοιαν. Τοιαῦτα γάρ ἐστι καθολικῶς τὰ δογματιζόμενα, ὡς ἐπὶ πάντα Β φέρεσθαι ταῖς ὑπονοίαις, καὶ μηδὲν ὑπεξαιρεῖσθαι τῆς περιληπτικῆς ἀποφάσεως. Εἰ οὖν πάντως ὁ τῆς γεννήσεως τρόπος τῇ φυσικῇ τοῦ γεννῶντος ἀξίᾳ γνωρίζεται, πολλαὶ δὲ τῶν τικτόντων αἱ κατὰ τὰς ἀξίας διαφοραί, καὶ κατὰ πολλὰς ἐπινοίας κατα- λαμβάνονται ( γεννᾶται γὰρ Ἰουδαῖος, Έλλην, βάρ- βαρος, Σκύθης, δοῦλος, ἐλεύθερος), τί ἐκ τούτων κατασκευάζεται ; Οτι ὅσαι εἰσὶ τῶν γεννώντων κατὰ τὰς φυσικὰς ἀξίας διαφοραί, τοσοῦτοι καὶ τρόποι γεν νήσεως κατὰ τὸ εἰκὸς εὑρεθήσονται· ὡς μὴ κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον πληροῦσθαι πᾶσι τήν γένεσιν· ἀλλὰ ταῖς τῶν γεννώντων ἀξίαις τὰς φύσεις συμμεταβάλ- λεσθαι, καὶ δεῖν ἑκάστῳ τῶν τικτομένων, κατὰ τὴν τῶν ἀξιωμάτων διαφορὰν, ἰδιάζοντά τινα γεννήσεως τρόπον καινοτομεῖσθαι. Πᾶσι γὰρ συμφυεῖς ἀξίαι τι νές εἰσι πάντως ἐπιθεωρούμεναι τοῖς καθ᾿ ἕκαστον, διαφέρουσαι δὲ ἀλλήλων πρὸς τὸ κρεῖττον ἢ κατα δεέστερον· ὅπως ἂν ἑκάστῳ συμπέσῃ, γένος, ἀξίωμα, θρησκεία, πατρίς, δυναστεία, δουλεία, πλοῦτος, πε- νέα, τὸ αὐτεξούσιον, τὸ ὑποχείριον, πάντα ὅλα τὰς κατὰ τὸν βίον διαφορὰς ἐν ταῖς ἀξίαις ἐργάζεται. Εἰ οὖν τῇ φυσικῇ τοῦ γεννώντος ἀξία, καθώς φησιν ὁ Ευνόμιος, ὁ τῆς γεννήσεως δείκνυται τρόπος (πολλαὶ δὲ αἱ κατὰ τὰς ἀξίας διαφοραί), πολλοὶ πάντως καὶ οἱ τῆς γεννήσεως τρόποι, κατὰ τὸν δογματιστήν εὑρε θήσονται, τῆς κατὰ τὰς ἀξίας διαφοράς νομοθετούσης τῇ φύσει τὸν τόκον. Εἰ δὲ μὴ δέχοιτο φυσικὰς εἶναι τὰς τοιαύτας ἀξίας, ὡς ἔξω τῆς φύσεως θεωρουμένας, οὐδὲ ἡμεῖς ἀντι- λέγομεν· ἐκείνῳ μέντοι πάντως συνθήσεται, ὅτι φυ- σικῇ τινι πάντως ἀξία τῆς ἀλόγου ζωῆς ἡ ἀνθρωπίνη κεχώρισται. Αλλ' ὁ τοῦ τόκου τρόπος, οὐδεμίαν ἐν τῇ κατὰ τὴν φυσικὴν ἀξίαν διαφορᾷ τὴν παραλλαγήν ἔχει, ὁμοιοτρόπως τῆς φύσεως τά τε λογικὰ καὶ τὰ ἄλογα διὰ τῆς γεννήσεως εἰς τὴν ζωὴν παραγούσης. Εἰ δὲ ἐπὶ μόνης ἐκείνης τῆς οὐσίας τῆς, ὡς αὐτὸς ὀνομάζει, κυριωτάτης,καὶ ἀνωτάτης, τὸ συμφυὲς ἀξί. ωμα καταλμβάνει, ἴδωμεν ὅ τι καὶ νοῶν τοῦτο λέγει. ὺς μὲν γὰρ ὁ ἡμέτερος λόγος, συμφυές ἐστιν ἀξίωμα CONTRA EUNOMIUM, LIB. A fieri ? Nullus enim, inquit, novit Patrem nisi fi- lius, et cui voluerit Filius revelare st. Sed iste cum debitam existimationem, quam de Unigemiti divi- nitate habemus, imminuere et deterere mdlitur, minorem Filium nuda voce astruit, quem ignarus - licet majorem facit, in rerum divinarum conrparan- da cognitione: si quidem Patris substantiam, ve- lut cognitu expeditiorem accipiens, per illam in- dagare et colligere nititur naturam Filii. .. Ascendit igitur ad naturam quæ generavit, et per illam, considerat generatamn, eo quod per nati ralem generantis dignitatem modus generationis demonstretur. Qua sua assertione ita simpliciter et indefinité prolata, ad omnia æqualiter lectoris ani- mum diffondere et abducere tentat. Talia enim sunt, quæ universim affirmantur, ut cogitationem ad omnia PATROL GR. XLV. traducant, nihilque extra suumn ambitum relin- quant. Si igitur omnino modus generationis ex natu rali generantis dignitate cognoscitur, generantium vero variæ,et diversarum notionum secundum digni- tatem differentiæ reperiuntur: generat enim Jn- deus, Graecus, Barbarus, Scylla, servus, liber: quid ex his concluditur? An quot sunt generantium se- cundum naturalem dignitatem naturæ, tot etiam modi generationis, ut decet, exsistant, ita ut haud- quaquam eodem modo generatio perficiatur ; sed ut naturæ una cum generantium dignitatibus mu- lentur, adeoque, ut cuilibet eorumn, quæ generan- tur, secundum dignitatum differentiam proprius quidam generationis modus assignandus sit ? Omini- C bus enim a natura insitæ dignitates et excellentiæ sunt, quas in singulis invenire licet, discrepantes nonnihil a se mutuo, secundum majus et minus : ita ut quodlibet eorum, quæ generäntur, pro digni- Lalum proportione, comitentur peculiaria quælam, ut genus, dignitas, religio, patria, potentia, servi- tus, divitia, paupertas, libertas arbitrii, subjectio, et omnia alia, quæ in hac vita differentiam aliquam constituunt. Si igitur naturali generantis dignitate modus generationis ostenditur, ut dicit Eunomius, variæ autem sunt secundum dignitatem differentiæ, plane sequitur etiam varios esse, ex novatoris hu jus sententia, generationis modos, et alia aliter nasci ; cum quæ secundum dignitates est differen- tia, naturam in partu quasi legibus circumscribat. D Quod si quis non admittat, hujusmodi dignitates esse naturales, cum extra naturæ leges versari videantur, cum hoc non digladiabimur. Illud tamen omnino concedendum erit, naturali quadam digni tate et præcellentia humanam vitam ab illa, quæ ratione caret, discriminatam esse; at partus modus nullam penitus in differentia secundum naturalem dignitatem, variationem habet, quia natura eodem modo tam rationis capacia, quam rationis expertia per generationem in hanc lucem edit. Si vero in somn illa natura, quam ipse propriissimam et supremam nominat, insitam dignitatein constituit, videanus 3. Matth. xi, 27.

Ι. ται ὁ Υἱὸς ἀποκαλύψαι. Ἀλλ᾿ οὗτος, ἐν οἷς μὲν ἂν μέλλη καθυβρίζειν τὰς εὐσεβεῖς καὶ τῇ θεότητι πρεπούσας τοῦ Μονογενούς υπολήψεις, ἐλάττονα εἶναι λέγει, γυμνῇ τῇ φωνῇ· ἐν δὲ τῇ ἐπινοίᾳ τῆς γνώσεως τῶν θείων, λανθάνει τὸ μεῖζον ἐπ' αὐτοῦ κατασκευά ζων· εἴπερ τὴν τοῦ Πατρὸς οὐσίαν, ὡς ἑτοιμοτέ- ραν εἰς κατανόησιν καταλαβὼν, δι᾿ ἐκείνης ἀν ιχνεύειν πειρᾶται καὶ συλλογίζεσθαι τοῦ Υἱοῦ τὴν φύσιν. Ανεισι γοῦν ἐπὶ τὴν γεννήσασαν οὐσίαν, καὶ δι' ἐκείνης τὴν γεννηθεῖσαν ἐπισκοπεῖ, διὰ τὸ τῇ φυσικῇ, φησί, τοῦ γεννήσαντος ἀξία δείκνυσθαι τὸν τῆς γεν νήσεως τρόπον. Πάλιν τοῦτο ἁπλῶς καὶ ἀδιορίστως παραῤῥιφὲν, ἐπὶ πάντα παραπλησίως διαχεῖσθαι παρασκευάζει τοῦ ζητοῦντος τὴν ἔννοιαν. Τοιαῦτα γάρ ἐστι καθολικῶς τὰ δογματιζόμενα, ὡς ἐπὶ πάντα Β φέρεσθαι ταῖς ὑπονοίαις, καὶ μηδὲν ὑπεξαιρεῖσθαι τῆς περιληπτικῆς ἀποφάσεως. Εἰ οὖν πάντως ὁ τῆς γεννήσεως τρόπος τῇ φυσικῇ τοῦ γεννῶντος ἀξίᾳ γνωρίζεται, πολλαὶ δὲ τῶν τικτόντων αἱ κατὰ τὰς ἀξίας διαφοραί, καὶ κατὰ πολλὰς ἐπινοίας κατα- λαμβάνονται ( γεννᾶται γὰρ Ἰουδαῖος, Έλλην, βάρ- βαρος, Σκύθης, δοῦλος, ἐλεύθερος), τί ἐκ τούτων κατασκευάζεται ; Οτι ὅσαι εἰσὶ τῶν γεννώντων κατὰ τὰς φυσικὰς ἀξίας διαφοραί, τοσοῦτοι καὶ τρόποι γεν νήσεως κατὰ τὸ εἰκὸς εὑρεθήσονται· ὡς μὴ κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον πληροῦσθαι πᾶσι τήν γένεσιν· ἀλλὰ ταῖς τῶν γεννώντων ἀξίαις τὰς φύσεις συμμεταβάλ- λεσθαι, καὶ δεῖν ἑκάστῳ τῶν τικτομένων, κατὰ τὴν τῶν ἀξιωμάτων διαφορὰν, ἰδιάζοντά τινα γεννήσεως τρόπον καινοτομεῖσθαι. Πᾶσι γὰρ συμφυεῖς ἀξίαι τι νές εἰσι πάντως ἐπιθεωρούμεναι τοῖς καθ᾿ ἕκαστον, διαφέρουσαι δὲ ἀλλήλων πρὸς τὸ κρεῖττον ἢ κατα δεέστερον· ὅπως ἂν ἑκάστῳ συμπέσῃ, γένος, ἀξίωμα, θρησκεία, πατρίς, δυναστεία, δουλεία, πλοῦτος, πε- νέα, τὸ αὐτεξούσιον, τὸ ὑποχείριον, πάντα ὅλα τὰς κατὰ τὸν βίον διαφορὰς ἐν ταῖς ἀξίαις ἐργάζεται. Εἰ οὖν τῇ φυσικῇ τοῦ γεννώντος ἀξία, καθώς φησιν ὁ Ευνόμιος, ὁ τῆς γεννήσεως δείκνυται τρόπος (πολλαὶ δὲ αἱ κατὰ τὰς ἀξίας διαφοραί), πολλοὶ πάντως καὶ οἱ τῆς γεννήσεως τρόποι, κατὰ τὸν δογματιστήν εὑρε θήσονται, τῆς κατὰ τὰς ἀξίας διαφοράς νομοθετούσης τῇ φύσει τὸν τόκον. Εἰ δὲ μὴ δέχοιτο φυσικὰς εἶναι τὰς τοιαύτας ἀξίας, ὡς ἔξω τῆς φύσεως θεωρουμένας, οὐδὲ ἡμεῖς ἀντι- λέγομεν· ἐκείνῳ μέντοι πάντως συνθήσεται, ὅτι φυ- σικῇ τινι πάντως ἀξία τῆς ἀλόγου ζωῆς ἡ ἀνθρωπίνη κεχώρισται. Αλλ' ὁ τοῦ τόκου τρόπος, οὐδεμίαν ἐν τῇ κατὰ τὴν φυσικὴν ἀξίαν διαφορᾷ τὴν παραλλαγήν ἔχει, ὁμοιοτρόπως τῆς φύσεως τά τε λογικὰ καὶ τὰ ἄλογα διὰ τῆς γεννήσεως εἰς τὴν ζωὴν παραγούσης. Εἰ δὲ ἐπὶ μόνης ἐκείνης τῆς οὐσίας τῆς, ὡς αὐτὸς ὀνομάζει, κυριωτάτης,καὶ ἀνωτάτης, τὸ συμφυὲς ἀξί. ωμα καταλμβάνει, ἴδωμεν ὅ τι καὶ νοῶν τοῦτο λέγει. ὺς μὲν γὰρ ὁ ἡμέτερος λόγος, συμφυές ἐστιν ἀξίωμα CONTRA EUNOMIUM, LIB. A fieri ? Nullus enim, inquit, novit Patrem nisi fi- lius, et cui voluerit Filius revelare st. Sed iste cum debitam existimationem, quam de Unigemiti divi- nitate habemus, imminuere et deterere mdlitur, minorem Filium nuda voce astruit, quem ignarus - licet majorem facit, in rerum divinarum conrparan- da cognitione: si quidem Patris substantiam, ve- lut cognitu expeditiorem accipiens, per illam in- dagare et colligere nititur naturam Filii. .. Ascendit igitur ad naturam quæ generavit, et per illam, considerat generatamn, eo quod per nati ralem generantis dignitatem modus generationis demonstretur. Qua sua assertione ita simpliciter et indefinité prolata, ad omnia æqualiter lectoris ani- mum diffondere et abducere tentat. Talia enim sunt, quæ universim affirmantur, ut cogitationem ad omnia PATROL GR. XLV. traducant, nihilque extra suumn ambitum relin- quant. Si igitur omnino modus generationis ex natu rali generantis dignitate cognoscitur, generantium vero variæ,et diversarum notionum secundum digni- tatem differentiæ reperiuntur: generat enim Jn- deus, Graecus, Barbarus, Scylla, servus, liber: quid ex his concluditur? An quot sunt generantium se- cundum naturalem dignitatem naturæ, tot etiam modi generationis, ut decet, exsistant, ita ut haud- quaquam eodem modo generatio perficiatur ; sed ut naturæ una cum generantium dignitatibus mu- lentur, adeoque, ut cuilibet eorumn, quæ generan- tur, secundum dignitatum differentiam proprius quidam generationis modus assignandus sit ? Omini- C bus enim a natura insitæ dignitates et excellentiæ sunt, quas in singulis invenire licet, discrepantes nonnihil a se mutuo, secundum majus et minus : ita ut quodlibet eorum, quæ generäntur, pro digni- Lalum proportione, comitentur peculiaria quælam, ut genus, dignitas, religio, patria, potentia, servi- tus, divitia, paupertas, libertas arbitrii, subjectio, et omnia alia, quæ in hac vita differentiam aliquam constituunt. Si igitur naturali generantis dignitate modus generationis ostenditur, ut dicit Eunomius, variæ autem sunt secundum dignitatem differentiæ, plane sequitur etiam varios esse, ex novatoris hu jus sententia, generationis modos, et alia aliter nasci ; cum quæ secundum dignitates est differen- tia, naturam in partu quasi legibus circumscribat. D Quod si quis non admittat, hujusmodi dignitates esse naturales, cum extra naturæ leges versari videantur, cum hoc non digladiabimur. Illud tamen omnino concedendum erit, naturali quadam digni tate et præcellentia humanam vitam ab illa, quæ ratione caret, discriminatam esse; at partus modus nullam penitus in differentia secundum naturalem dignitatem, variationem habet, quia natura eodem modo tam rationis capacia, quam rationis expertia per generationem in hanc lucem edit. Si vero in somn illa natura, quam ipse propriissimam et supremam nominat, insitam dignitatein constituit, videanus 3. Matth. xi, 27.

γματίζουσι τὰ λοιπὰ παρωσάμενοι; Ἵνα τῇ πρὸς τὸ γεννητὸν ἀντιδιαστολῇ τὸν τῆς ἀνομοιότητος κακουρ γήσωσι τρόπον, ὅπερ καὶ αὐτὸ, κατὰ τὸν προσήκοντα καιρὸν εὐθυνόμενον, ἐπίσης τοῖς προειρημένοις άδρα νές τε καὶ ἀνυπόστατον καὶ ἀντ᾽ οὐδενὸς εὐρεθή- σεται. Οτι δὲ εἰς τοῦτο βλέπουσιν αἱ κατασκευαὶ πᾶσαι, τὸ ἐπιφερόμενον δείκνυσιν, ἐν οἷς ἑαυτὸν ἀποδέχεται, ὡς προσηκόντως τῇ ὁδῷ ἐκείνῃ πρὸς τὴν κατασκευὴν τῆς βλασφημίας χρησάμενος · καὶ οὐκ εὐθὺς ἀπο γυμνώσας τοῦ λόγου το βούλημα, οὐδὲ πρὸ τοῦ συναρ τῆσαι τὴν κατασκευὴν τῆς ἀπάτης, ἀγυμνάστοις ἔτι ταῖς ἀκοαῖς προσβαλὼν τὴν ἀσέβειαν· οὐδὲ ἐν προοι μίοις τῶν λόγων τὴν ἀγεννησίαν οὐσίαν ἀποφηνάμε- νος, καὶ τὴν τῆς οὐσίας ετερότητα διαθρυλλήσας, ού τωσὶ λέγων κατὰ τὴν λέξιν· "Η καθὼς νομοθετεῖ Β Βασίλειος, ἀπ' αὐτῶν ἄρξασθαι τῶν ζητουμένων ἔδει, ασυναρτήτως τὴν ἀγεννησίαν οὐσίαν λέγον. τας, καὶ τὴν τῆς οὐσίας ἑτερότητα θρυλλεῖν, ἢ ταυτότητα ; Περὶ ὧν πολλὰ διὰ μέσου διεξελθὼν ἐν σκώμμασι, καὶ λοιδορίαις, καὶ ὕβρεσιν (οὕτω γὰρ οἷ δεν ὁ σοφὸς ὑπὲρ τῶν ἰδίων δογμάτων διαγωνίζεσθαι), πάλιν ἐπαναλαμβάνει τὸν λόγον, καὶ πρὸς τὸν ἀντί- παλον δῆθεν ἀποτεινόμενος, κἀκείνῳ τῶν λεγομέ νων τὴν αἰτίαν ἀνατιθεὶς, τοιάδε φησίν· Ἐπεὶ καὶ πρὸ τῶν ἄλλων ὑμεῖς ἔνοχοι τούτοις τοῖς πλημ μελήμασιν, οἱ τὴν αὐτὴν οὐσίαν τῷ γεννήσαντι καὶ τῷ γεννηθέντι διακληρώσαντες. Διὸ καὶ τὴν ἐπὶ τούτοις λοιδορίαν, ὥσπερ τινὰ πάγην ἄφυκτον καθ' ἑαυτῶν ἐτεκτήνασθε, τῆς δίκης, ὡς εἰκός, τοῖς ὑμετέροις καθ' ὑμῶν αὐτῶν ἐπιψηφιζούσης. Ἦτοι γὰρ ἀνάρχως ἀλλήλων κεχωρίσθαι τὰς οὐ τίας ταύτας ὑπολαμβάνοντες, τούτων δὲ τὴν ἑτέραν εἰς Υἱοῦ τάξιν διά γεννήσεως ἄγοντες καὶ τὸν ἀνάρχως ὄντα ὑπὸ τοῦ ὄντος γενέσθαι διατεινόμενοι, τοῖς ἰδίοις ὑπόκεισθε λοιδορήμα σιν. Ον γὰρ ἀγέννητον εἶναι φαντάζεσθε, τούτῳ τὴν παρ' ἑτέρου γέννησιν ἐπιφημίζετε, ἢ μίαν, καὶ μόνην ἀναρχον ὁμολογοῦντες οὐσίαν, εἶτα ταύτην εἰς Πατέρα καὶ Υἱὸν τῇ γεννήσει περι γράφοντες, αὐτὴν παρ' ἑαυτῆς γεγεννῆσθαι τὴν ἀγέννητον οὐσίαν φήσετε. Τὰ μὲν οὖν πρὸ τῶν ἀνεγνωσμένων αὐτῷ γεγραμ- μένα, ὡς ψιλὴν ἔχοντα κατὰ τοῦ διδασκάλου καὶ πα- τρὸς ἡμῶν ἀναισχυντίαν, καὶ οὐδὲν πρὸς τὸν προκεί. μενον συντελοῦντα σκοπὸν, ὑπερδήσομαι. Ἐν δὲ τοῖς εἰρημένοις, ἐπειδὴ δεινῶς ἡμῖν τοὺς ἀμφήκεις τού τους ἐλέγχους διχόθεν στομώσας, διὰ τῆς τῶν διλημα μάτων ἐπινοίας προτείνεται, ἀνάγκη καὶ ἡμᾶς μὴ σιωπῇ δέξασθαι τὸν κατὰ τοῦ δόγματος πόλεμον, ἀλλ' ὡς ἔχομεν δυνάμεως συμμαχῆσαι τῷ λόγῳ, καὶ δεῖξαι τὴν φοβεράν ταύτην καὶ ἀμφίστομον μάχαι ραν, ἣν κατὰ τῆς ἀληθείας ἐθήξατο, τῶν ἐν ταῖς σκιαγραφίαις φαινομένων αδρανεστέραν. Διπλαῖς ἐννοίαις διαβάλλει τὸ κοινὸν τῆς οὐσίας, καί φησιν, ἢ δύο ἀγεννήτους ἀρχὰς ἀντιπαρεξαγομένας άλ- λήλαις, τὴν μὲν Πατέρα, τὴν δὲ Υἱὸν ἡμᾶς ὀνομάζειν, CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A dignitatem, attribuunt, reliquis omnibus repudia- C tis? Nimirum, ut oppositione ingeniti et geniti modum æqualitatis subvertant, quod ipsum op- portuno tempore, æque ac prædicta, frivolum, inane, et nullius momenti esse demonstrabitur. D Ad hanc vero metam omnes eorum machinas tendere, argumento est id quod infertur, cum (Eu- nomius) se ipsum commendat, et laudat, quasi probe et convenienter via illa ad blasphemiæ stru- cturam usus fuerit, neque statim voluntatis suæ propositum patefecerit, neque prius quam fallaciæ telam pertexeret, auribus adhuc inexercitatis im- pietatem intulerit. Neque etiam statim sub exor- dium disputationis innascibilitatem, substantiam esse definierit, neque de substantiæ diversitate multa deblateraverit : hæc enim sunt Eunomii verba : An quemadmodum prascribit Basilius, exor- diri oportebat ab illis quæ in quæstione versantur, et absque ulla connexione inscienter de innascibili- tate, seu de substantia, deque substantiæ dirersi- tate et identitate nugari debebam? Et post multa scommata, convicia et probra (his enim firmamen- tis sapientissimus iste dogmata sua tuetur) ad in- stitutum redit, et conversus ad adversarium, in eumque omni culpa rejecta, ita fatur: Præ omnibus aliis vos his culpis affines estis, qui Genitori et Ge- nito eamdem essentiam seu substantiam attribuistis. Quocirca reprehensionem, qua eam ob causam ob- jurgamini, ipsi vobis, seu ineluctabilem laqueum contexuistis, justitia, ut par erat, ex vestris placi- tis contra vos sententiam pronuntiante. Etenim cum substantias istas a se mutuo per hoc, quod principio careant, separatas esse, affirmelis, earumque alte- ram per generationem Filio ascribatis, et eum, qui sine principio est, ex illo qui sine principio est natum contendatis, noune propriis maledictis redarguimini ? quem enim innascibilem esse imaginamini, hunc ab a'io natum esse dicitis; vel unam et solam principii expertem substantiam statuentes, eamque postea Pa- tre et Filio per generationem circumscribentes, ipsam innuscibilem substantiam a seipsa natam esse asse- rilis. Quæ superius ante hæc recitata verba Eunomius effutiverat, omittam, quippe nihil aliud nisi suam impudentiam contra doctorem patremque nostrum Basilium complectentia, et nihil að propositum facientia. At in iis quæ jam recitavimus, cum in nos graviter ancipites quasi reprehensionum gla- dios utrinque acual, et dilemmatum robore intor- queat, nonnihil inunorabimur, neque enim decet ut bellum veræ doctrinæ illatum, silentes excipia- sed oportet, ut pro viribus veritati patruci- nemur, ostendamusque metuendam istam et anci- pitein machæram, quam contra veritatem exacuit, umbratilibus simulacris longe imbecilliorein esse. mus, Duplici argumento calumniatur conɔmmunionem essentia, et ait, aut duo ortus expertia principia sibi mutuo opposita nos statuere, alterumque Pa-

γματίζουσι τὰ λοιπὰ παρωσάμενοι; Ἵνα τῇ πρὸς τὸ γεννητὸν ἀντιδιαστολῇ τὸν τῆς ἀνομοιότητος κακουρ γήσωσι τρόπον, ὅπερ καὶ αὐτὸ, κατὰ τὸν προσήκοντα καιρὸν εὐθυνόμενον, ἐπίσης τοῖς προειρημένοις άδρα νές τε καὶ ἀνυπόστατον καὶ ἀντ᾽ οὐδενὸς εὐρεθή- σεται. Οτι δὲ εἰς τοῦτο βλέπουσιν αἱ κατασκευαὶ πᾶσαι, τὸ ἐπιφερόμενον δείκνυσιν, ἐν οἷς ἑαυτὸν ἀποδέχεται, ὡς προσηκόντως τῇ ὁδῷ ἐκείνῃ πρὸς τὴν κατασκευὴν τῆς βλασφημίας χρησάμενος · καὶ οὐκ εὐθὺς ἀπο γυμνώσας τοῦ λόγου το βούλημα, οὐδὲ πρὸ τοῦ συναρ τῆσαι τὴν κατασκευὴν τῆς ἀπάτης, ἀγυμνάστοις ἔτι ταῖς ἀκοαῖς προσβαλὼν τὴν ἀσέβειαν· οὐδὲ ἐν προοι μίοις τῶν λόγων τὴν ἀγεννησίαν οὐσίαν ἀποφηνάμε- νος, καὶ τὴν τῆς οὐσίας ετερότητα διαθρυλλήσας, ού τωσὶ λέγων κατὰ τὴν λέξιν· "Η καθὼς νομοθετεῖ Β Βασίλειος, ἀπ' αὐτῶν ἄρξασθαι τῶν ζητουμένων ἔδει, ασυναρτήτως τὴν ἀγεννησίαν οὐσίαν λέγον. τας, καὶ τὴν τῆς οὐσίας ἑτερότητα θρυλλεῖν, ἢ ταυτότητα ; Περὶ ὧν πολλὰ διὰ μέσου διεξελθὼν ἐν σκώμμασι, καὶ λοιδορίαις, καὶ ὕβρεσιν (οὕτω γὰρ οἷ δεν ὁ σοφὸς ὑπὲρ τῶν ἰδίων δογμάτων διαγωνίζεσθαι), πάλιν ἐπαναλαμβάνει τὸν λόγον, καὶ πρὸς τὸν ἀντί- παλον δῆθεν ἀποτεινόμενος, κἀκείνῳ τῶν λεγομέ νων τὴν αἰτίαν ἀνατιθεὶς, τοιάδε φησίν· Ἐπεὶ καὶ πρὸ τῶν ἄλλων ὑμεῖς ἔνοχοι τούτοις τοῖς πλημ μελήμασιν, οἱ τὴν αὐτὴν οὐσίαν τῷ γεννήσαντι καὶ τῷ γεννηθέντι διακληρώσαντες. Διὸ καὶ τὴν ἐπὶ τούτοις λοιδορίαν, ὥσπερ τινὰ πάγην ἄφυκτον καθ' ἑαυτῶν ἐτεκτήνασθε, τῆς δίκης, ὡς εἰκός, τοῖς ὑμετέροις καθ' ὑμῶν αὐτῶν ἐπιψηφιζούσης. Ἦτοι γὰρ ἀνάρχως ἀλλήλων κεχωρίσθαι τὰς οὐ τίας ταύτας ὑπολαμβάνοντες, τούτων δὲ τὴν ἑτέραν εἰς Υἱοῦ τάξιν διά γεννήσεως ἄγοντες καὶ τὸν ἀνάρχως ὄντα ὑπὸ τοῦ ὄντος γενέσθαι διατεινόμενοι, τοῖς ἰδίοις ὑπόκεισθε λοιδορήμα σιν. Ον γὰρ ἀγέννητον εἶναι φαντάζεσθε, τούτῳ τὴν παρ' ἑτέρου γέννησιν ἐπιφημίζετε, ἢ μίαν, καὶ μόνην ἀναρχον ὁμολογοῦντες οὐσίαν, εἶτα ταύτην εἰς Πατέρα καὶ Υἱὸν τῇ γεννήσει περι γράφοντες, αὐτὴν παρ' ἑαυτῆς γεγεννῆσθαι τὴν ἀγέννητον οὐσίαν φήσετε. Τὰ μὲν οὖν πρὸ τῶν ἀνεγνωσμένων αὐτῷ γεγραμ- μένα, ὡς ψιλὴν ἔχοντα κατὰ τοῦ διδασκάλου καὶ πα- τρὸς ἡμῶν ἀναισχυντίαν, καὶ οὐδὲν πρὸς τὸν προκεί. μενον συντελοῦντα σκοπὸν, ὑπερδήσομαι. Ἐν δὲ τοῖς εἰρημένοις, ἐπειδὴ δεινῶς ἡμῖν τοὺς ἀμφήκεις τού τους ἐλέγχους διχόθεν στομώσας, διὰ τῆς τῶν διλημα μάτων ἐπινοίας προτείνεται, ἀνάγκη καὶ ἡμᾶς μὴ σιωπῇ δέξασθαι τὸν κατὰ τοῦ δόγματος πόλεμον, ἀλλ' ὡς ἔχομεν δυνάμεως συμμαχῆσαι τῷ λόγῳ, καὶ δεῖξαι τὴν φοβεράν ταύτην καὶ ἀμφίστομον μάχαι ραν, ἣν κατὰ τῆς ἀληθείας ἐθήξατο, τῶν ἐν ταῖς σκιαγραφίαις φαινομένων αδρανεστέραν. Διπλαῖς ἐννοίαις διαβάλλει τὸ κοινὸν τῆς οὐσίας, καί φησιν, ἢ δύο ἀγεννήτους ἀρχὰς ἀντιπαρεξαγομένας άλ- λήλαις, τὴν μὲν Πατέρα, τὴν δὲ Υἱὸν ἡμᾶς ὀνομάζειν, CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A dignitatem, attribuunt, reliquis omnibus repudia- C tis? Nimirum, ut oppositione ingeniti et geniti modum æqualitatis subvertant, quod ipsum op- portuno tempore, æque ac prædicta, frivolum, inane, et nullius momenti esse demonstrabitur. D Ad hanc vero metam omnes eorum machinas tendere, argumento est id quod infertur, cum (Eu- nomius) se ipsum commendat, et laudat, quasi probe et convenienter via illa ad blasphemiæ stru- cturam usus fuerit, neque statim voluntatis suæ propositum patefecerit, neque prius quam fallaciæ telam pertexeret, auribus adhuc inexercitatis im- pietatem intulerit. Neque etiam statim sub exor- dium disputationis innascibilitatem, substantiam esse definierit, neque de substantiæ diversitate multa deblateraverit : hæc enim sunt Eunomii verba : An quemadmodum prascribit Basilius, exor- diri oportebat ab illis quæ in quæstione versantur, et absque ulla connexione inscienter de innascibili- tate, seu de substantia, deque substantiæ dirersi- tate et identitate nugari debebam? Et post multa scommata, convicia et probra (his enim firmamen- tis sapientissimus iste dogmata sua tuetur) ad in- stitutum redit, et conversus ad adversarium, in eumque omni culpa rejecta, ita fatur: Præ omnibus aliis vos his culpis affines estis, qui Genitori et Ge- nito eamdem essentiam seu substantiam attribuistis. Quocirca reprehensionem, qua eam ob causam ob- jurgamini, ipsi vobis, seu ineluctabilem laqueum contexuistis, justitia, ut par erat, ex vestris placi- tis contra vos sententiam pronuntiante. Etenim cum substantias istas a se mutuo per hoc, quod principio careant, separatas esse, affirmelis, earumque alte- ram per generationem Filio ascribatis, et eum, qui sine principio est, ex illo qui sine principio est natum contendatis, noune propriis maledictis redarguimini ? quem enim innascibilem esse imaginamini, hunc ab a'io natum esse dicitis; vel unam et solam principii expertem substantiam statuentes, eamque postea Pa- tre et Filio per generationem circumscribentes, ipsam innuscibilem substantiam a seipsa natam esse asse- rilis. Quæ superius ante hæc recitata verba Eunomius effutiverat, omittam, quippe nihil aliud nisi suam impudentiam contra doctorem patremque nostrum Basilium complectentia, et nihil að propositum facientia. At in iis quæ jam recitavimus, cum in nos graviter ancipites quasi reprehensionum gla- dios utrinque acual, et dilemmatum robore intor- queat, nonnihil inunorabimur, neque enim decet ut bellum veræ doctrinæ illatum, silentes excipia- sed oportet, ut pro viribus veritati patruci- nemur, ostendamusque metuendam istam et anci- pitein machæram, quam contra veritatem exacuit, umbratilibus simulacris longe imbecilliorein esse. mus, Duplici argumento calumniatur conɔmmunionem essentia, et ait, aut duo ortus expertia principia sibi mutuo opposita nos statuere, alterumque Pa-

γματίζουσι τὰ λοιπὰ παρωσάμενοι; Ἵνα τῇ πρὸς τὸ γεννητὸν ἀντιδιαστολῇ τὸν τῆς ἀνομοιότητος κακουρ γήσωσι τρόπον, ὅπερ καὶ αὐτὸ, κατὰ τὸν προσήκοντα καιρὸν εὐθυνόμενον, ἐπίσης τοῖς προειρημένοις άδρα νές τε καὶ ἀνυπόστατον καὶ ἀντ᾽ οὐδενὸς εὐρεθή- σεται. Οτι δὲ εἰς τοῦτο βλέπουσιν αἱ κατασκευαὶ πᾶσαι, τὸ ἐπιφερόμενον δείκνυσιν, ἐν οἷς ἑαυτὸν ἀποδέχεται, ὡς προσηκόντως τῇ ὁδῷ ἐκείνῃ πρὸς τὴν κατασκευὴν τῆς βλασφημίας χρησάμενος · καὶ οὐκ εὐθὺς ἀπο γυμνώσας τοῦ λόγου το βούλημα, οὐδὲ πρὸ τοῦ συναρ τῆσαι τὴν κατασκευὴν τῆς ἀπάτης, ἀγυμνάστοις ἔτι ταῖς ἀκοαῖς προσβαλὼν τὴν ἀσέβειαν· οὐδὲ ἐν προοι μίοις τῶν λόγων τὴν ἀγεννησίαν οὐσίαν ἀποφηνάμε- νος, καὶ τὴν τῆς οὐσίας ετερότητα διαθρυλλήσας, ού τωσὶ λέγων κατὰ τὴν λέξιν· "Η καθὼς νομοθετεῖ Β Βασίλειος, ἀπ' αὐτῶν ἄρξασθαι τῶν ζητουμένων ἔδει, ασυναρτήτως τὴν ἀγεννησίαν οὐσίαν λέγον. τας, καὶ τὴν τῆς οὐσίας ἑτερότητα θρυλλεῖν, ἢ ταυτότητα ; Περὶ ὧν πολλὰ διὰ μέσου διεξελθὼν ἐν σκώμμασι, καὶ λοιδορίαις, καὶ ὕβρεσιν (οὕτω γὰρ οἷ δεν ὁ σοφὸς ὑπὲρ τῶν ἰδίων δογμάτων διαγωνίζεσθαι), πάλιν ἐπαναλαμβάνει τὸν λόγον, καὶ πρὸς τὸν ἀντί- παλον δῆθεν ἀποτεινόμενος, κἀκείνῳ τῶν λεγομέ νων τὴν αἰτίαν ἀνατιθεὶς, τοιάδε φησίν· Ἐπεὶ καὶ πρὸ τῶν ἄλλων ὑμεῖς ἔνοχοι τούτοις τοῖς πλημ μελήμασιν, οἱ τὴν αὐτὴν οὐσίαν τῷ γεννήσαντι καὶ τῷ γεννηθέντι διακληρώσαντες. Διὸ καὶ τὴν ἐπὶ τούτοις λοιδορίαν, ὥσπερ τινὰ πάγην ἄφυκτον καθ' ἑαυτῶν ἐτεκτήνασθε, τῆς δίκης, ὡς εἰκός, τοῖς ὑμετέροις καθ' ὑμῶν αὐτῶν ἐπιψηφιζούσης. Ἦτοι γὰρ ἀνάρχως ἀλλήλων κεχωρίσθαι τὰς οὐ τίας ταύτας ὑπολαμβάνοντες, τούτων δὲ τὴν ἑτέραν εἰς Υἱοῦ τάξιν διά γεννήσεως ἄγοντες καὶ τὸν ἀνάρχως ὄντα ὑπὸ τοῦ ὄντος γενέσθαι διατεινόμενοι, τοῖς ἰδίοις ὑπόκεισθε λοιδορήμα σιν. Ον γὰρ ἀγέννητον εἶναι φαντάζεσθε, τούτῳ τὴν παρ' ἑτέρου γέννησιν ἐπιφημίζετε, ἢ μίαν, καὶ μόνην ἀναρχον ὁμολογοῦντες οὐσίαν, εἶτα ταύτην εἰς Πατέρα καὶ Υἱὸν τῇ γεννήσει περι γράφοντες, αὐτὴν παρ' ἑαυτῆς γεγεννῆσθαι τὴν ἀγέννητον οὐσίαν φήσετε. Τὰ μὲν οὖν πρὸ τῶν ἀνεγνωσμένων αὐτῷ γεγραμ- μένα, ὡς ψιλὴν ἔχοντα κατὰ τοῦ διδασκάλου καὶ πα- τρὸς ἡμῶν ἀναισχυντίαν, καὶ οὐδὲν πρὸς τὸν προκεί. μενον συντελοῦντα σκοπὸν, ὑπερδήσομαι. Ἐν δὲ τοῖς εἰρημένοις, ἐπειδὴ δεινῶς ἡμῖν τοὺς ἀμφήκεις τού τους ἐλέγχους διχόθεν στομώσας, διὰ τῆς τῶν διλημα μάτων ἐπινοίας προτείνεται, ἀνάγκη καὶ ἡμᾶς μὴ σιωπῇ δέξασθαι τὸν κατὰ τοῦ δόγματος πόλεμον, ἀλλ' ὡς ἔχομεν δυνάμεως συμμαχῆσαι τῷ λόγῳ, καὶ δεῖξαι τὴν φοβεράν ταύτην καὶ ἀμφίστομον μάχαι ραν, ἣν κατὰ τῆς ἀληθείας ἐθήξατο, τῶν ἐν ταῖς σκιαγραφίαις φαινομένων αδρανεστέραν. Διπλαῖς ἐννοίαις διαβάλλει τὸ κοινὸν τῆς οὐσίας, καί φησιν, ἢ δύο ἀγεννήτους ἀρχὰς ἀντιπαρεξαγομένας άλ- λήλαις, τὴν μὲν Πατέρα, τὴν δὲ Υἱὸν ἡμᾶς ὀνομάζειν, CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A dignitatem, attribuunt, reliquis omnibus repudia- C tis? Nimirum, ut oppositione ingeniti et geniti modum æqualitatis subvertant, quod ipsum op- portuno tempore, æque ac prædicta, frivolum, inane, et nullius momenti esse demonstrabitur. D Ad hanc vero metam omnes eorum machinas tendere, argumento est id quod infertur, cum (Eu- nomius) se ipsum commendat, et laudat, quasi probe et convenienter via illa ad blasphemiæ stru- cturam usus fuerit, neque statim voluntatis suæ propositum patefecerit, neque prius quam fallaciæ telam pertexeret, auribus adhuc inexercitatis im- pietatem intulerit. Neque etiam statim sub exor- dium disputationis innascibilitatem, substantiam esse definierit, neque de substantiæ diversitate multa deblateraverit : hæc enim sunt Eunomii verba : An quemadmodum prascribit Basilius, exor- diri oportebat ab illis quæ in quæstione versantur, et absque ulla connexione inscienter de innascibili- tate, seu de substantia, deque substantiæ dirersi- tate et identitate nugari debebam? Et post multa scommata, convicia et probra (his enim firmamen- tis sapientissimus iste dogmata sua tuetur) ad in- stitutum redit, et conversus ad adversarium, in eumque omni culpa rejecta, ita fatur: Præ omnibus aliis vos his culpis affines estis, qui Genitori et Ge- nito eamdem essentiam seu substantiam attribuistis. Quocirca reprehensionem, qua eam ob causam ob- jurgamini, ipsi vobis, seu ineluctabilem laqueum contexuistis, justitia, ut par erat, ex vestris placi- tis contra vos sententiam pronuntiante. Etenim cum substantias istas a se mutuo per hoc, quod principio careant, separatas esse, affirmelis, earumque alte- ram per generationem Filio ascribatis, et eum, qui sine principio est, ex illo qui sine principio est natum contendatis, noune propriis maledictis redarguimini ? quem enim innascibilem esse imaginamini, hunc ab a'io natum esse dicitis; vel unam et solam principii expertem substantiam statuentes, eamque postea Pa- tre et Filio per generationem circumscribentes, ipsam innuscibilem substantiam a seipsa natam esse asse- rilis. Quæ superius ante hæc recitata verba Eunomius effutiverat, omittam, quippe nihil aliud nisi suam impudentiam contra doctorem patremque nostrum Basilium complectentia, et nihil að propositum facientia. At in iis quæ jam recitavimus, cum in nos graviter ancipites quasi reprehensionum gla- dios utrinque acual, et dilemmatum robore intor- queat, nonnihil inunorabimur, neque enim decet ut bellum veræ doctrinæ illatum, silentes excipia- sed oportet, ut pro viribus veritati patruci- nemur, ostendamusque metuendam istam et anci- pitein machæram, quam contra veritatem exacuit, umbratilibus simulacris longe imbecilliorein esse. mus, Duplici argumento calumniatur conɔmmunionem essentia, et ait, aut duo ortus expertia principia sibi mutuo opposita nos statuere, alterumque Pa-

Α τὸν ὄντα παρὰ τοῦ ὄντος γεγεννήσθαι λέγοντα, ἢ μίαν νοουμένην καὶ τὴν αὐτὴν οὐσίαν, ἑκατέρων ἐν μέρει μεταλαμβάνειν τῶν ὀνομάτων, καὶ Πατέρα, οὐσίαν, καὶ Υἱὸν γινομένην, αὐτὴν παρ' ἑαυτῆς διὰ γεννή σεως παραγομένην. Ταῦτα διὰ τῆς ἐμαυτοῦ λέξεως γράφω, οὐ παρερμηνεύων αὐτοῦ τὴν διάνοιαν, ἀλλὰ τὸ στομφῶδες καὶ κατεστοιβασμένον τῆς ἑρμηνείας ἐπανορθούμενος, ὡς ἂν εὐσύνοπτον αὐτοῦ πᾶσι τὸ βού - λημα γένοιτο, διὰ τῆς κατὰ τὴν λέξιν σαφηνείας έκα- λυπτόμενον. Ο γὰρ τὴν ἀμαθίαν ἡμῶν διασύρων; καὶ τὸ μὴ ἐξαρκούσης παρασκευῆς ἐπὶ τὸν λόγον έλη- λυθέναι προφέρων, οὕτως ἀδρύνει τῇ λαμπρότητι τῆς Ερμηνείας τὸν ἴδιον λόγον, οὕτως ἐξονυχίζει, καθώς αὐτὸς ὀνομάζει, τὰ ῥήματα, ἐν τῇ περιττῇ ταύτῃ καλλιεπείᾳ τὴν συγγραφὴν ἀγλαΐζων, ὡς αὐτόθεν αἱ- ρεῖν τῇ τῆς λέξεως ἡδονῇ τὸν ἀκούσαντα· οἷα μετὰ πολλῶν ἄλλων καὶ τὰ νῦν ὑπανεγνωσμένα ἐστί· καὶ εἰ δοκεῖ, πάλιν ὑπαναγνώσομαι· Διὸ καὶ τὴν ἐπὶ τούτοις λοιδορίαν, ὥσπερ τινὰ πάγην ἄφυκτον καθ' ἑαυτῶν ἐτεκτήνασθε, τῆς δίκης, ὡς εἰκὸς, τοῖς ὑμετέροις καθ' ἡμῶν αὐτῶν ἐπιψηφιζού- σης. · Ορα τὰ ἄνθη τῆς ἀρχαίας Αττίδος. Ὡς ἐπαστρά πτει τῇ συντάξει τοῦ λόγου τὸ λεῖον καὶ κατεστιλ- 6ωμένον τῆς λέξεως ! Ως γλαφυρῶς, καὶ ποικίλως τῇ ὥρᾳ τοῦ λόγου περιανθίζεται! ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν εχέτω, ὡς ἄν τῳ δόξῃ. Ἡμῖν δὲ πρὸς τὴν διάνοιαν τῶν εἰρημένων τρεπέσθω πάλιν ὁ δρόμος· καὶ δι' αὐτῶν, εἰ δοκεῖ, γενώμεθα τοῦ λογογράφου τῶν λέξεων. Ητοι γὰρ ἀνάρχως ἀλλήλων κεχωρίσθαι τὰς οὐσίας ταύτας ὑπολαμβάνοντες, τούτων δὲ τὴν ἑτέραν εἰς Υἱοῦ τάξιν διὰ γεννήσεως ἄγοντες, καὶ τὸν ἀνάρχως ὄντα ὑπὸ τοῦ ὄντος γεγενήσθαι διατεινόμενοι. Αρκεί ταῦτα. Δύο φησὶν ἡμᾶς ἀγεν νήτους οὐσίας πρεσβεύειν· πῶς τοῦτο λέγων, ὁ φύ- ρειν τὰ πάντα, καὶ συγχεῖν αἰτιώμενος, διὰ τοῦ μίαν ὁμολογεῖν τὴν οὐσίαν; Εἰ μὲν γὰρ δύο φύσεις ἀλλοτρίως κατὰ τὸ εἶναι πρὸς ἀλλήλας ἐχούσας καὶ ὁ ἡμέτερος ἐπρέσβευε λόγος, κατὰ τὸ ἴσον τῶν τὸ ἀνό- μοιον δογματιζόντων, καλῶς εἶχε τὸ διῃρημένον τῆς φύσεως εἰς δύο τινῶν ἀνάρχων ὑπονοίας ἐμφέρειν νο μίζεσθαι. Εἰ δὲ μία φύσις ὁμολογεῖται παρ᾽ ἡμῶν ἐν διαφόροις ταῖς ὑποστάσεσι, καὶ Πατὴρ πιστεύεται, καὶ Υἱὸς δοξάζεται, πῶς δύο πρεσβεύειν ἀρχὰς τὸ τοιοῦτο δόγμα παρὰ τῶν ἐναντίων συκοφαντεῖται ; εἶτα ἐκ τῶν δύο τοιούτων ἀρχῶν τὴν μίαν λέγει παρ' ἡμῶν εἰς Υἱοῦ τάξιν κατάγεσθαι· δειξάτω τὸν προς στάτην τοῦ λόγου τούτου, καὶ ἡμεῖς σιωπήσομεν, εἴ- τε τι πρόσωπον διελέγχει τὸ ταῦτα παραφθεγξάμε- νον, εἴτε καὶ ἁπλῶς τὸν λόγον τοῦτον ἐν Ἐκκλησία οἶδε φερόμενον. Τίς γὰρ οὕτως παράφορος τοῖς λογι- σμοῖς, κατεξεστηκὼς τὴν διάνοιαν, ὡς Πατέρα καὶ Υἱὸν λέγειν, καὶ δύο πάλιν ἀγέννητα οἴεσθαι, καὶ τὸ ἓν αὖθις παρὰ τοῦ ἑνὸς γεγενῆσθαι νομίζειν ; Τίς δὲ καὶ ἡ ἀνάγκη ἡ πρὸς τὰς τοιαύτας ὑπονοίας ἐξε ωθοῦσα τὸ δόγμα; Εκ ποίων παρ' αὐτοῦ λόγων τοῦτο κατεσκευάσθη, ὡς ἀναγκαίως ταύτην ἀνακύψαι τὴν ἀτοπίαν ; Εἰ μὲν γάρ τι τῶν παρ' ἡμῶν ὁμολογου μένων προέφερεν· εἶτα διὰ τούτου προηγεν, εἴτε σου S. GREGORII NYSSENI trem, alterum Filium a nobis nominari ; quando eum qui est, ex illo qui est, progenitum tradimus : vel unam eamdemque substantiam utrumque ex parte participare nomen, ita ut substantia illa et Pater sit et Filius, ipsa a seipsa per generationem progenita. Hæc meis verbis præponere volui, non ut mentem ejus secus, quam oportet, interpreta- rer, sed ut tumidum illud et exaggeratum explica- tionis genus corrigerem, et quæ sit Eunomii sen- tentia, omnibus manifestum evaderet, utpote cla- ris et dilucidis verbis exposita. Ille enim qui insci- tiam nostram traducit, nosque ad causam agendum hand sufficiente apparatu præmisso accessisse obji- cit, ita orationem suam comit, et pectit, sicque ut ipsemet loquitur, ad unguem omnia sua vocabula elimat, et superflua elegantia scriptionem suam exornat, ut verborum dulcedine auditorem con- festim abripiat, qualia ex inultis aliis sunt etiam illa, quæ antea recitavimus, et nunc repetemus: Quapropter reprehensionem, qua eam ob causam ob- jurgamini, ipsi vobis, ceu ineluctabilem laqueum, consuistis, justitia, ut par erat, ex vestris placitis contra vos sententiam ferente. Vide veteris Attica flosculos. Vide ut verborum compositione, oratio splendescit, et rutilat. Quam speciose et varie nitescit et vernat? Sed de his imusquisque arbitratu suo statuat et sential. Nos ad examinandum sensum revertamur, et quidem ipsis Eunomii verbis adductis. Etenim cum sub- stantias istas a se mutuo, per hoc, quod principio careant, separatas esse affirmetis, earumque alteram per generationem Filio ascribatis, et eum, qui sine principio est, ex illo, qui sine principio est, natum contendalis. Suficiunt ista. Duas ingenitas sub- stantias a nobis statui ait. Quomodo istud dicit, qui ob confessionem unius essentiæ, nos omnia miscere et confundere criminatur.? Si enim nos quoque duas naturas inter se substantia conve- nientes statueremus, ad exemplum eorum, qui inæqualitatem comminiscuntur, forte non abs te existimari poterat, duas divisas naturas, ad duo principii expertia principia cogitationem ducere. Si vero unam naturam in diversis personis confi- temur, Patrenique credimus, et Filium glorifica- mus, quomodo adversarii fingunt per hujusmodi dogmata duo principia constitui? Deinde ex duo- bus istis principiis (ingenitis) dicit, alterum a no- bis in Filii ordinem redigi, et eum qui est, ex eo qui est, natum esse; ostendal assertionis hujus aucto- rem, et nos tacebimus; sive certam quampiam per- sonam, quæ istud affirmaverit, redarguat, sive ge- neratim in Ecclesia tale quid tradi ac doceri sciat. Quis enim adeo insanæ et emotæ mentis est, ut cum Patrem et Filium nominat, duo ingenita prin- cipia concipiat, et rursus alterum ex altero natum putet? Quæ necessitas dogma nostrum ad hujus- modi cogitationes et suspiciones impellit? Quibus tandem argumentis effecit, ut necessario hæc ab- surditas ex doctrina nostra promicaret? Si enim B G D

Α τὸν ὄντα παρὰ τοῦ ὄντος γεγεννήσθαι λέγοντα, ἢ μίαν νοουμένην καὶ τὴν αὐτὴν οὐσίαν, ἑκατέρων ἐν μέρει μεταλαμβάνειν τῶν ὀνομάτων, καὶ Πατέρα, οὐσίαν, καὶ Υἱὸν γινομένην, αὐτὴν παρ' ἑαυτῆς διὰ γεννή σεως παραγομένην. Ταῦτα διὰ τῆς ἐμαυτοῦ λέξεως γράφω, οὐ παρερμηνεύων αὐτοῦ τὴν διάνοιαν, ἀλλὰ τὸ στομφῶδες καὶ κατεστοιβασμένον τῆς ἑρμηνείας ἐπανορθούμενος, ὡς ἂν εὐσύνοπτον αὐτοῦ πᾶσι τὸ βού - λημα γένοιτο, διὰ τῆς κατὰ τὴν λέξιν σαφηνείας έκα- λυπτόμενον. Ο γὰρ τὴν ἀμαθίαν ἡμῶν διασύρων; καὶ τὸ μὴ ἐξαρκούσης παρασκευῆς ἐπὶ τὸν λόγον έλη- λυθέναι προφέρων, οὕτως ἀδρύνει τῇ λαμπρότητι τῆς Ερμηνείας τὸν ἴδιον λόγον, οὕτως ἐξονυχίζει, καθώς αὐτὸς ὀνομάζει, τὰ ῥήματα, ἐν τῇ περιττῇ ταύτῃ καλλιεπείᾳ τὴν συγγραφὴν ἀγλαΐζων, ὡς αὐτόθεν αἱ- ρεῖν τῇ τῆς λέξεως ἡδονῇ τὸν ἀκούσαντα· οἷα μετὰ πολλῶν ἄλλων καὶ τὰ νῦν ὑπανεγνωσμένα ἐστί· καὶ εἰ δοκεῖ, πάλιν ὑπαναγνώσομαι· Διὸ καὶ τὴν ἐπὶ τούτοις λοιδορίαν, ὥσπερ τινὰ πάγην ἄφυκτον καθ' ἑαυτῶν ἐτεκτήνασθε, τῆς δίκης, ὡς εἰκὸς, τοῖς ὑμετέροις καθ' ἡμῶν αὐτῶν ἐπιψηφιζού- σης. · Ορα τὰ ἄνθη τῆς ἀρχαίας Αττίδος. Ὡς ἐπαστρά πτει τῇ συντάξει τοῦ λόγου τὸ λεῖον καὶ κατεστιλ- 6ωμένον τῆς λέξεως ! Ως γλαφυρῶς, καὶ ποικίλως τῇ ὥρᾳ τοῦ λόγου περιανθίζεται! ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν εχέτω, ὡς ἄν τῳ δόξῃ. Ἡμῖν δὲ πρὸς τὴν διάνοιαν τῶν εἰρημένων τρεπέσθω πάλιν ὁ δρόμος· καὶ δι' αὐτῶν, εἰ δοκεῖ, γενώμεθα τοῦ λογογράφου τῶν λέξεων. Ητοι γὰρ ἀνάρχως ἀλλήλων κεχωρίσθαι τὰς οὐσίας ταύτας ὑπολαμβάνοντες, τούτων δὲ τὴν ἑτέραν εἰς Υἱοῦ τάξιν διὰ γεννήσεως ἄγοντες, καὶ τὸν ἀνάρχως ὄντα ὑπὸ τοῦ ὄντος γεγενήσθαι διατεινόμενοι. Αρκεί ταῦτα. Δύο φησὶν ἡμᾶς ἀγεν νήτους οὐσίας πρεσβεύειν· πῶς τοῦτο λέγων, ὁ φύ- ρειν τὰ πάντα, καὶ συγχεῖν αἰτιώμενος, διὰ τοῦ μίαν ὁμολογεῖν τὴν οὐσίαν; Εἰ μὲν γὰρ δύο φύσεις ἀλλοτρίως κατὰ τὸ εἶναι πρὸς ἀλλήλας ἐχούσας καὶ ὁ ἡμέτερος ἐπρέσβευε λόγος, κατὰ τὸ ἴσον τῶν τὸ ἀνό- μοιον δογματιζόντων, καλῶς εἶχε τὸ διῃρημένον τῆς φύσεως εἰς δύο τινῶν ἀνάρχων ὑπονοίας ἐμφέρειν νο μίζεσθαι. Εἰ δὲ μία φύσις ὁμολογεῖται παρ᾽ ἡμῶν ἐν διαφόροις ταῖς ὑποστάσεσι, καὶ Πατὴρ πιστεύεται, καὶ Υἱὸς δοξάζεται, πῶς δύο πρεσβεύειν ἀρχὰς τὸ τοιοῦτο δόγμα παρὰ τῶν ἐναντίων συκοφαντεῖται ; εἶτα ἐκ τῶν δύο τοιούτων ἀρχῶν τὴν μίαν λέγει παρ' ἡμῶν εἰς Υἱοῦ τάξιν κατάγεσθαι· δειξάτω τὸν προς στάτην τοῦ λόγου τούτου, καὶ ἡμεῖς σιωπήσομεν, εἴ- τε τι πρόσωπον διελέγχει τὸ ταῦτα παραφθεγξάμε- νον, εἴτε καὶ ἁπλῶς τὸν λόγον τοῦτον ἐν Ἐκκλησία οἶδε φερόμενον. Τίς γὰρ οὕτως παράφορος τοῖς λογι- σμοῖς, κατεξεστηκὼς τὴν διάνοιαν, ὡς Πατέρα καὶ Υἱὸν λέγειν, καὶ δύο πάλιν ἀγέννητα οἴεσθαι, καὶ τὸ ἓν αὖθις παρὰ τοῦ ἑνὸς γεγενῆσθαι νομίζειν ; Τίς δὲ καὶ ἡ ἀνάγκη ἡ πρὸς τὰς τοιαύτας ὑπονοίας ἐξε ωθοῦσα τὸ δόγμα; Εκ ποίων παρ' αὐτοῦ λόγων τοῦτο κατεσκευάσθη, ὡς ἀναγκαίως ταύτην ἀνακύψαι τὴν ἀτοπίαν ; Εἰ μὲν γάρ τι τῶν παρ' ἡμῶν ὁμολογου μένων προέφερεν· εἶτα διὰ τούτου προηγεν, εἴτε σου S. GREGORII NYSSENI trem, alterum Filium a nobis nominari ; quando eum qui est, ex illo qui est, progenitum tradimus : vel unam eamdemque substantiam utrumque ex parte participare nomen, ita ut substantia illa et Pater sit et Filius, ipsa a seipsa per generationem progenita. Hæc meis verbis præponere volui, non ut mentem ejus secus, quam oportet, interpreta- rer, sed ut tumidum illud et exaggeratum explica- tionis genus corrigerem, et quæ sit Eunomii sen- tentia, omnibus manifestum evaderet, utpote cla- ris et dilucidis verbis exposita. Ille enim qui insci- tiam nostram traducit, nosque ad causam agendum hand sufficiente apparatu præmisso accessisse obji- cit, ita orationem suam comit, et pectit, sicque ut ipsemet loquitur, ad unguem omnia sua vocabula elimat, et superflua elegantia scriptionem suam exornat, ut verborum dulcedine auditorem con- festim abripiat, qualia ex inultis aliis sunt etiam illa, quæ antea recitavimus, et nunc repetemus: Quapropter reprehensionem, qua eam ob causam ob- jurgamini, ipsi vobis, ceu ineluctabilem laqueum, consuistis, justitia, ut par erat, ex vestris placitis contra vos sententiam ferente. Vide veteris Attica flosculos. Vide ut verborum compositione, oratio splendescit, et rutilat. Quam speciose et varie nitescit et vernat? Sed de his imusquisque arbitratu suo statuat et sential. Nos ad examinandum sensum revertamur, et quidem ipsis Eunomii verbis adductis. Etenim cum sub- stantias istas a se mutuo, per hoc, quod principio careant, separatas esse affirmetis, earumque alteram per generationem Filio ascribatis, et eum, qui sine principio est, ex illo, qui sine principio est, natum contendalis. Suficiunt ista. Duas ingenitas sub- stantias a nobis statui ait. Quomodo istud dicit, qui ob confessionem unius essentiæ, nos omnia miscere et confundere criminatur.? Si enim nos quoque duas naturas inter se substantia conve- nientes statueremus, ad exemplum eorum, qui inæqualitatem comminiscuntur, forte non abs te existimari poterat, duas divisas naturas, ad duo principii expertia principia cogitationem ducere. Si vero unam naturam in diversis personis confi- temur, Patrenique credimus, et Filium glorifica- mus, quomodo adversarii fingunt per hujusmodi dogmata duo principia constitui? Deinde ex duo- bus istis principiis (ingenitis) dicit, alterum a no- bis in Filii ordinem redigi, et eum qui est, ex eo qui est, natum esse; ostendal assertionis hujus aucto- rem, et nos tacebimus; sive certam quampiam per- sonam, quæ istud affirmaverit, redarguat, sive ge- neratim in Ecclesia tale quid tradi ac doceri sciat. Quis enim adeo insanæ et emotæ mentis est, ut cum Patrem et Filium nominat, duo ingenita prin- cipia concipiat, et rursus alterum ex altero natum putet? Quæ necessitas dogma nostrum ad hujus- modi cogitationes et suspiciones impellit? Quibus tandem argumentis effecit, ut necessario hæc ab- surditas ex doctrina nostra promicaret? Si enim B G D

Α τὸν ὄντα παρὰ τοῦ ὄντος γεγεννήσθαι λέγοντα, ἢ μίαν νοουμένην καὶ τὴν αὐτὴν οὐσίαν, ἑκατέρων ἐν μέρει μεταλαμβάνειν τῶν ὀνομάτων, καὶ Πατέρα, οὐσίαν, καὶ Υἱὸν γινομένην, αὐτὴν παρ' ἑαυτῆς διὰ γεννή σεως παραγομένην. Ταῦτα διὰ τῆς ἐμαυτοῦ λέξεως γράφω, οὐ παρερμηνεύων αὐτοῦ τὴν διάνοιαν, ἀλλὰ τὸ στομφῶδες καὶ κατεστοιβασμένον τῆς ἑρμηνείας ἐπανορθούμενος, ὡς ἂν εὐσύνοπτον αὐτοῦ πᾶσι τὸ βού - λημα γένοιτο, διὰ τῆς κατὰ τὴν λέξιν σαφηνείας έκα- λυπτόμενον. Ο γὰρ τὴν ἀμαθίαν ἡμῶν διασύρων; καὶ τὸ μὴ ἐξαρκούσης παρασκευῆς ἐπὶ τὸν λόγον έλη- λυθέναι προφέρων, οὕτως ἀδρύνει τῇ λαμπρότητι τῆς Ερμηνείας τὸν ἴδιον λόγον, οὕτως ἐξονυχίζει, καθώς αὐτὸς ὀνομάζει, τὰ ῥήματα, ἐν τῇ περιττῇ ταύτῃ καλλιεπείᾳ τὴν συγγραφὴν ἀγλαΐζων, ὡς αὐτόθεν αἱ- ρεῖν τῇ τῆς λέξεως ἡδονῇ τὸν ἀκούσαντα· οἷα μετὰ πολλῶν ἄλλων καὶ τὰ νῦν ὑπανεγνωσμένα ἐστί· καὶ εἰ δοκεῖ, πάλιν ὑπαναγνώσομαι· Διὸ καὶ τὴν ἐπὶ τούτοις λοιδορίαν, ὥσπερ τινὰ πάγην ἄφυκτον καθ' ἑαυτῶν ἐτεκτήνασθε, τῆς δίκης, ὡς εἰκὸς, τοῖς ὑμετέροις καθ' ἡμῶν αὐτῶν ἐπιψηφιζού- σης. · Ορα τὰ ἄνθη τῆς ἀρχαίας Αττίδος. Ὡς ἐπαστρά πτει τῇ συντάξει τοῦ λόγου τὸ λεῖον καὶ κατεστιλ- 6ωμένον τῆς λέξεως ! Ως γλαφυρῶς, καὶ ποικίλως τῇ ὥρᾳ τοῦ λόγου περιανθίζεται! ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν εχέτω, ὡς ἄν τῳ δόξῃ. Ἡμῖν δὲ πρὸς τὴν διάνοιαν τῶν εἰρημένων τρεπέσθω πάλιν ὁ δρόμος· καὶ δι' αὐτῶν, εἰ δοκεῖ, γενώμεθα τοῦ λογογράφου τῶν λέξεων. Ητοι γὰρ ἀνάρχως ἀλλήλων κεχωρίσθαι τὰς οὐσίας ταύτας ὑπολαμβάνοντες, τούτων δὲ τὴν ἑτέραν εἰς Υἱοῦ τάξιν διὰ γεννήσεως ἄγοντες, καὶ τὸν ἀνάρχως ὄντα ὑπὸ τοῦ ὄντος γεγενήσθαι διατεινόμενοι. Αρκεί ταῦτα. Δύο φησὶν ἡμᾶς ἀγεν νήτους οὐσίας πρεσβεύειν· πῶς τοῦτο λέγων, ὁ φύ- ρειν τὰ πάντα, καὶ συγχεῖν αἰτιώμενος, διὰ τοῦ μίαν ὁμολογεῖν τὴν οὐσίαν; Εἰ μὲν γὰρ δύο φύσεις ἀλλοτρίως κατὰ τὸ εἶναι πρὸς ἀλλήλας ἐχούσας καὶ ὁ ἡμέτερος ἐπρέσβευε λόγος, κατὰ τὸ ἴσον τῶν τὸ ἀνό- μοιον δογματιζόντων, καλῶς εἶχε τὸ διῃρημένον τῆς φύσεως εἰς δύο τινῶν ἀνάρχων ὑπονοίας ἐμφέρειν νο μίζεσθαι. Εἰ δὲ μία φύσις ὁμολογεῖται παρ᾽ ἡμῶν ἐν διαφόροις ταῖς ὑποστάσεσι, καὶ Πατὴρ πιστεύεται, καὶ Υἱὸς δοξάζεται, πῶς δύο πρεσβεύειν ἀρχὰς τὸ τοιοῦτο δόγμα παρὰ τῶν ἐναντίων συκοφαντεῖται ; εἶτα ἐκ τῶν δύο τοιούτων ἀρχῶν τὴν μίαν λέγει παρ' ἡμῶν εἰς Υἱοῦ τάξιν κατάγεσθαι· δειξάτω τὸν προς στάτην τοῦ λόγου τούτου, καὶ ἡμεῖς σιωπήσομεν, εἴ- τε τι πρόσωπον διελέγχει τὸ ταῦτα παραφθεγξάμε- νον, εἴτε καὶ ἁπλῶς τὸν λόγον τοῦτον ἐν Ἐκκλησία οἶδε φερόμενον. Τίς γὰρ οὕτως παράφορος τοῖς λογι- σμοῖς, κατεξεστηκὼς τὴν διάνοιαν, ὡς Πατέρα καὶ Υἱὸν λέγειν, καὶ δύο πάλιν ἀγέννητα οἴεσθαι, καὶ τὸ ἓν αὖθις παρὰ τοῦ ἑνὸς γεγενῆσθαι νομίζειν ; Τίς δὲ καὶ ἡ ἀνάγκη ἡ πρὸς τὰς τοιαύτας ὑπονοίας ἐξε ωθοῦσα τὸ δόγμα; Εκ ποίων παρ' αὐτοῦ λόγων τοῦτο κατεσκευάσθη, ὡς ἀναγκαίως ταύτην ἀνακύψαι τὴν ἀτοπίαν ; Εἰ μὲν γάρ τι τῶν παρ' ἡμῶν ὁμολογου μένων προέφερεν· εἶτα διὰ τούτου προηγεν, εἴτε σου S. GREGORII NYSSENI trem, alterum Filium a nobis nominari ; quando eum qui est, ex illo qui est, progenitum tradimus : vel unam eamdemque substantiam utrumque ex parte participare nomen, ita ut substantia illa et Pater sit et Filius, ipsa a seipsa per generationem progenita. Hæc meis verbis præponere volui, non ut mentem ejus secus, quam oportet, interpreta- rer, sed ut tumidum illud et exaggeratum explica- tionis genus corrigerem, et quæ sit Eunomii sen- tentia, omnibus manifestum evaderet, utpote cla- ris et dilucidis verbis exposita. Ille enim qui insci- tiam nostram traducit, nosque ad causam agendum hand sufficiente apparatu præmisso accessisse obji- cit, ita orationem suam comit, et pectit, sicque ut ipsemet loquitur, ad unguem omnia sua vocabula elimat, et superflua elegantia scriptionem suam exornat, ut verborum dulcedine auditorem con- festim abripiat, qualia ex inultis aliis sunt etiam illa, quæ antea recitavimus, et nunc repetemus: Quapropter reprehensionem, qua eam ob causam ob- jurgamini, ipsi vobis, ceu ineluctabilem laqueum, consuistis, justitia, ut par erat, ex vestris placitis contra vos sententiam ferente. Vide veteris Attica flosculos. Vide ut verborum compositione, oratio splendescit, et rutilat. Quam speciose et varie nitescit et vernat? Sed de his imusquisque arbitratu suo statuat et sential. Nos ad examinandum sensum revertamur, et quidem ipsis Eunomii verbis adductis. Etenim cum sub- stantias istas a se mutuo, per hoc, quod principio careant, separatas esse affirmetis, earumque alteram per generationem Filio ascribatis, et eum, qui sine principio est, ex illo, qui sine principio est, natum contendalis. Suficiunt ista. Duas ingenitas sub- stantias a nobis statui ait. Quomodo istud dicit, qui ob confessionem unius essentiæ, nos omnia miscere et confundere criminatur.? Si enim nos quoque duas naturas inter se substantia conve- nientes statueremus, ad exemplum eorum, qui inæqualitatem comminiscuntur, forte non abs te existimari poterat, duas divisas naturas, ad duo principii expertia principia cogitationem ducere. Si vero unam naturam in diversis personis confi- temur, Patrenique credimus, et Filium glorifica- mus, quomodo adversarii fingunt per hujusmodi dogmata duo principia constitui? Deinde ex duo- bus istis principiis (ingenitis) dicit, alterum a no- bis in Filii ordinem redigi, et eum qui est, ex eo qui est, natum esse; ostendal assertionis hujus aucto- rem, et nos tacebimus; sive certam quampiam per- sonam, quæ istud affirmaverit, redarguat, sive ge- neratim in Ecclesia tale quid tradi ac doceri sciat. Quis enim adeo insanæ et emotæ mentis est, ut cum Patrem et Filium nominat, duo ingenita prin- cipia concipiat, et rursus alterum ex altero natum putet? Quæ necessitas dogma nostrum ad hujus- modi cogitationes et suspiciones impellit? Quibus tandem argumentis effecit, ut necessario hæc ab- surditas ex doctrina nostra promicaret? Si enim B G D

Α τὸν ὄντα παρὰ τοῦ ὄντος γεγεννήσθαι λέγοντα, ἢ μίαν νοουμένην καὶ τὴν αὐτὴν οὐσίαν, ἑκατέρων ἐν μέρει μεταλαμβάνειν τῶν ὀνομάτων, καὶ Πατέρα, οὐσίαν, καὶ Υἱὸν γινομένην, αὐτὴν παρ' ἑαυτῆς διὰ γεννή σεως παραγομένην. Ταῦτα διὰ τῆς ἐμαυτοῦ λέξεως γράφω, οὐ παρερμηνεύων αὐτοῦ τὴν διάνοιαν, ἀλλὰ τὸ στομφῶδες καὶ κατεστοιβασμένον τῆς ἑρμηνείας ἐπανορθούμενος, ὡς ἂν εὐσύνοπτον αὐτοῦ πᾶσι τὸ βού - λημα γένοιτο, διὰ τῆς κατὰ τὴν λέξιν σαφηνείας έκα- λυπτόμενον. Ο γὰρ τὴν ἀμαθίαν ἡμῶν διασύρων; καὶ τὸ μὴ ἐξαρκούσης παρασκευῆς ἐπὶ τὸν λόγον έλη- λυθέναι προφέρων, οὕτως ἀδρύνει τῇ λαμπρότητι τῆς Ερμηνείας τὸν ἴδιον λόγον, οὕτως ἐξονυχίζει, καθώς αὐτὸς ὀνομάζει, τὰ ῥήματα, ἐν τῇ περιττῇ ταύτῃ καλλιεπείᾳ τὴν συγγραφὴν ἀγλαΐζων, ὡς αὐτόθεν αἱ- ρεῖν τῇ τῆς λέξεως ἡδονῇ τὸν ἀκούσαντα· οἷα μετὰ πολλῶν ἄλλων καὶ τὰ νῦν ὑπανεγνωσμένα ἐστί· καὶ εἰ δοκεῖ, πάλιν ὑπαναγνώσομαι· Διὸ καὶ τὴν ἐπὶ τούτοις λοιδορίαν, ὥσπερ τινὰ πάγην ἄφυκτον καθ' ἑαυτῶν ἐτεκτήνασθε, τῆς δίκης, ὡς εἰκὸς, τοῖς ὑμετέροις καθ' ἡμῶν αὐτῶν ἐπιψηφιζού- σης. · Ορα τὰ ἄνθη τῆς ἀρχαίας Αττίδος. Ὡς ἐπαστρά πτει τῇ συντάξει τοῦ λόγου τὸ λεῖον καὶ κατεστιλ- 6ωμένον τῆς λέξεως ! Ως γλαφυρῶς, καὶ ποικίλως τῇ ὥρᾳ τοῦ λόγου περιανθίζεται! ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν εχέτω, ὡς ἄν τῳ δόξῃ. Ἡμῖν δὲ πρὸς τὴν διάνοιαν τῶν εἰρημένων τρεπέσθω πάλιν ὁ δρόμος· καὶ δι' αὐτῶν, εἰ δοκεῖ, γενώμεθα τοῦ λογογράφου τῶν λέξεων. Ητοι γὰρ ἀνάρχως ἀλλήλων κεχωρίσθαι τὰς οὐσίας ταύτας ὑπολαμβάνοντες, τούτων δὲ τὴν ἑτέραν εἰς Υἱοῦ τάξιν διὰ γεννήσεως ἄγοντες, καὶ τὸν ἀνάρχως ὄντα ὑπὸ τοῦ ὄντος γεγενήσθαι διατεινόμενοι. Αρκεί ταῦτα. Δύο φησὶν ἡμᾶς ἀγεν νήτους οὐσίας πρεσβεύειν· πῶς τοῦτο λέγων, ὁ φύ- ρειν τὰ πάντα, καὶ συγχεῖν αἰτιώμενος, διὰ τοῦ μίαν ὁμολογεῖν τὴν οὐσίαν; Εἰ μὲν γὰρ δύο φύσεις ἀλλοτρίως κατὰ τὸ εἶναι πρὸς ἀλλήλας ἐχούσας καὶ ὁ ἡμέτερος ἐπρέσβευε λόγος, κατὰ τὸ ἴσον τῶν τὸ ἀνό- μοιον δογματιζόντων, καλῶς εἶχε τὸ διῃρημένον τῆς φύσεως εἰς δύο τινῶν ἀνάρχων ὑπονοίας ἐμφέρειν νο μίζεσθαι. Εἰ δὲ μία φύσις ὁμολογεῖται παρ᾽ ἡμῶν ἐν διαφόροις ταῖς ὑποστάσεσι, καὶ Πατὴρ πιστεύεται, καὶ Υἱὸς δοξάζεται, πῶς δύο πρεσβεύειν ἀρχὰς τὸ τοιοῦτο δόγμα παρὰ τῶν ἐναντίων συκοφαντεῖται ; εἶτα ἐκ τῶν δύο τοιούτων ἀρχῶν τὴν μίαν λέγει παρ' ἡμῶν εἰς Υἱοῦ τάξιν κατάγεσθαι· δειξάτω τὸν προς στάτην τοῦ λόγου τούτου, καὶ ἡμεῖς σιωπήσομεν, εἴ- τε τι πρόσωπον διελέγχει τὸ ταῦτα παραφθεγξάμε- νον, εἴτε καὶ ἁπλῶς τὸν λόγον τοῦτον ἐν Ἐκκλησία οἶδε φερόμενον. Τίς γὰρ οὕτως παράφορος τοῖς λογι- σμοῖς, κατεξεστηκὼς τὴν διάνοιαν, ὡς Πατέρα καὶ Υἱὸν λέγειν, καὶ δύο πάλιν ἀγέννητα οἴεσθαι, καὶ τὸ ἓν αὖθις παρὰ τοῦ ἑνὸς γεγενῆσθαι νομίζειν ; Τίς δὲ καὶ ἡ ἀνάγκη ἡ πρὸς τὰς τοιαύτας ὑπονοίας ἐξε ωθοῦσα τὸ δόγμα; Εκ ποίων παρ' αὐτοῦ λόγων τοῦτο κατεσκευάσθη, ὡς ἀναγκαίως ταύτην ἀνακύψαι τὴν ἀτοπίαν ; Εἰ μὲν γάρ τι τῶν παρ' ἡμῶν ὁμολογου μένων προέφερεν· εἶτα διὰ τούτου προηγεν, εἴτε σου S. GREGORII NYSSENI trem, alterum Filium a nobis nominari ; quando eum qui est, ex illo qui est, progenitum tradimus : vel unam eamdemque substantiam utrumque ex parte participare nomen, ita ut substantia illa et Pater sit et Filius, ipsa a seipsa per generationem progenita. Hæc meis verbis præponere volui, non ut mentem ejus secus, quam oportet, interpreta- rer, sed ut tumidum illud et exaggeratum explica- tionis genus corrigerem, et quæ sit Eunomii sen- tentia, omnibus manifestum evaderet, utpote cla- ris et dilucidis verbis exposita. Ille enim qui insci- tiam nostram traducit, nosque ad causam agendum hand sufficiente apparatu præmisso accessisse obji- cit, ita orationem suam comit, et pectit, sicque ut ipsemet loquitur, ad unguem omnia sua vocabula elimat, et superflua elegantia scriptionem suam exornat, ut verborum dulcedine auditorem con- festim abripiat, qualia ex inultis aliis sunt etiam illa, quæ antea recitavimus, et nunc repetemus: Quapropter reprehensionem, qua eam ob causam ob- jurgamini, ipsi vobis, ceu ineluctabilem laqueum, consuistis, justitia, ut par erat, ex vestris placitis contra vos sententiam ferente. Vide veteris Attica flosculos. Vide ut verborum compositione, oratio splendescit, et rutilat. Quam speciose et varie nitescit et vernat? Sed de his imusquisque arbitratu suo statuat et sential. Nos ad examinandum sensum revertamur, et quidem ipsis Eunomii verbis adductis. Etenim cum sub- stantias istas a se mutuo, per hoc, quod principio careant, separatas esse affirmetis, earumque alteram per generationem Filio ascribatis, et eum, qui sine principio est, ex illo, qui sine principio est, natum contendalis. Suficiunt ista. Duas ingenitas sub- stantias a nobis statui ait. Quomodo istud dicit, qui ob confessionem unius essentiæ, nos omnia miscere et confundere criminatur.? Si enim nos quoque duas naturas inter se substantia conve- nientes statueremus, ad exemplum eorum, qui inæqualitatem comminiscuntur, forte non abs te existimari poterat, duas divisas naturas, ad duo principii expertia principia cogitationem ducere. Si vero unam naturam in diversis personis confi- temur, Patrenique credimus, et Filium glorifica- mus, quomodo adversarii fingunt per hujusmodi dogmata duo principia constitui? Deinde ex duo- bus istis principiis (ingenitis) dicit, alterum a no- bis in Filii ordinem redigi, et eum qui est, ex eo qui est, natum esse; ostendal assertionis hujus aucto- rem, et nos tacebimus; sive certam quampiam per- sonam, quæ istud affirmaverit, redarguat, sive ge- neratim in Ecclesia tale quid tradi ac doceri sciat. Quis enim adeo insanæ et emotæ mentis est, ut cum Patrem et Filium nominat, duo ingenita prin- cipia concipiat, et rursus alterum ex altero natum putet? Quæ necessitas dogma nostrum ad hujus- modi cogitationes et suspiciones impellit? Quibus tandem argumentis effecit, ut necessario hæc ab- surditas ex doctrina nostra promicaret? Si enim B G D

φιστικῶς, είτε κατά τινα δύναμιν ἀποδεικτικὴν τὴν τοιαύτην συκοφαντίαν· εἶχεν ἴσως καιρὸν ἐπὶ δια βολῇ τοῦ δόγματος τὰ τοιαῦτα προφέρειν. Εἰ δὲ οὔτε ἐστὶν, οὔτε μὴ γένηται λόγος ἐν Ἐκκλησίᾳ τοιοῦτος, οὔτε ὁ εἰπὼν ἐλέγχεται, οὔτε ὁ ἀκηκοὼς ἐπιδείκνυται, οὔτε ἀνάγκη τις εὑρίσκεται, διά τινος ἀκολούθου τὴν ἀτοπίαν ταύτην κατασκευάζουσα, τί βούλεται αὐτῷ ἡ σκιαμαχία, οὐ συνορῶ. Ὥσπερ ἂν εἴ τις ὑπὸ φρενί- τιδος παραπαίων, συμπεπλέχθαι νομίζοι τινί, μηδε νὸς προσπαλαίοντος, εἶτα κατὰ σπουδὴν ἑαυτὸν κατα βαλών, τὸν προσμαχόμενον οἴοιτο· τοιοῦτόν τι πέπον- θεν δ' σοφός λαγογράφος, ἀναπλάσσων ὑπονοίας, ἃς ἡμεῖς οὐ γινώσκομεν, καὶ σκιαῖς προσμαχόμενος, ἃς διὰ τῶν λογισμῶν ἰδίων ἀγετυπώσατο. Εἰπάτω γὰρ, τίς ἡ ἀνάγκη τὸν ὁμολογοῦντα Υἱὸν Β ἐκ Πατρὸς γεγενῆσθαι, εἰς δύο ἀγεννήτων υπολήψεις ἐκφέρεσθαι ; "Η τίνος μᾶλλον ἐστι δύο κατασκευάζειν ἀγέννητα; τοῦ τὸν Υἱὸν ψευδωνύμως λέγεσθαι κατα σκευάζοντος, ἢ τοῦ διαβεβαιουμένου τῇ προσηγορία τὴν κλήσιν ἐπαληθεύεσθαι; Ο γὰρ τὴν ἀληθῆ γέννη σιν τοῦ Υἱοῦ μὴ δεξάμενος, εἶναι δὲ ὅλως ὁμολογῶν, οἰκειότερον ἂν ὑπονοηθείη ἀγέννητον λέγειν, τὸν ὄντα μὲν, μὴ διὰ γεννήσεως δὲ τὸ εἶναι ἔχοντα. Ὁ δὲ τὸ γνωριστικὸν ὁμοίωμα τῆς τοῦ Μονογενοῦς ὑποστά σεως, αὐτὸ τὸ γεννητῶς αὐτὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς ὑπου στῆναι διοριζόμενος, πῶς ἂν εἰς τὸ ἀγέννητον αὐτὸν οἴεσθαι παρενεχθείη; καίτοι καθ' ὑμᾶς τοὺς σοφούς, ἕως ἂν κρατῇ, τὸ μὴ γεννηθῆναι παρὰ τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν, ενί τινι τρόπῳ τῶν ὑπὸ τοῦ ἀγεννήτου ση- μαινομένων, καὶ αὐτὸς ἀγέννητος κυρίως όνομασθή- σεται. Ἐπειδὴ γὰρ τὰ μὲν τικτόμενα, τὰ δὲ κατα σκευαζόμενα γίνεται, τὸ μὴ διὰ γεννήσεως ὑφεστώς, οὐδὲν κωλύει ἀγεννήτως ὑφεστάναι λέγειν, κατά μό- νον τὸ τῆς γεννήσεως σημαινόμενον. Τοῦτο δὲ ὁ ὑμέ- τερος περὶ τοῦ Κυρίου κατασκευάζει λόγος, ὁ κτίσμα είναι διοριζόμενος. Οὐκοῦν καθ᾽ ὑμᾶς, ὦ σοφώτατοι, ἀγέννητος ὁ Μονογενὴς ἐκ τῆς τοιαύτης ἀκολουθίας ὀνομασθήσεται, οὐ κατὰ τὸ ἡμέτερον δόγμα· καὶ εύ- ρίσκεται ὑμῖν ἡ δίκη, ἥντινα καὶ λέγεις δίκην, τοῖς ὑμετέροις καθ' ἡμῶν ἐπιψηφίζουσα. Εὔκαιρον γὰρ ἐκ τοῦ βορβόρου τῶν ἐκεῖθεν λόγων προσπτύσαι τῇ βδελυρία τοῦ δόγματος· καὶ γὰρ καὶ τὸ ἕτερον μέρος τῶν κατὰ τὸ δίλημμα τεθέντων αὐτῷ, τῆς ἴσης ἔχεται παραπληξίας. "Η μίαν, φησὶ, καὶ μόνην άναρχον ὁμολογοῦντες οὐσίαν, εἶτα ταύ την εἰς Πατέρα καὶ Υἱὸν τῇ γεννήσει περιγρά φοντες, αὐτὴν παρ' ἑαυτῆς γεγενῆσθαι τὴν ἀγέν- νητον εὐσίαν φήσετε. Τίς αὕτη πάλιν ἡ καινὴ τερατολογία ; πῶς αὐτός τις ὑφ᾽ ἑαυτοῦ γεννᾶται, ἑαυτὸν Πατέρα ἔχων, καὶ Υἱὸς ἑαυτοῦ πάλιν γινόμε- τος; Τίς ἡ ναυτία; Τίς ἡ παραφορά; Στρέφεσθαι ἑαυτοῖς ἐπὶ τὸ κάτω τὸν ὄροφον, καὶ ὑπὲρ κεφαλῆς τὸ ἔδαφος ἔχειν; Ο οἱ ὑπὸ μέθης καρηβαροῦντες νομί- ζουσι, καὶ βοῶσι, καὶ διατείνονται,μήτε τὴν γῆν αὐτ τοῖς πεπηγέναι, φεύγειν τε καὶ τοὺς τοίχους, καὶ ἐν ο CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A ex iis, quæ concedimus, aliquid protulisset, postea adversarium existimet: tale quid declamatori huic accidit, fingenti sensa, quæ nos non agnoscimus, ex hoc, sive sophistice, sive demonstrationis effi- cacitate sycophantiam inde conclusisset, fortassis occasionem habuisset tale quid de dogmatę nostro per calumniam proferendi. Si vero neque est, ne- que unquam erit in Ecclesia talis doctrina, et si neque auctor reprehenditur, neque qui tale quid audiverit, demonstratur, neque ulla eliam necessi tas apparet, quæ hujusmodi absurditatem conse- cutione quadam evincat. non video quorsum cum sua umbratili digladiatione tendat : quemadmodum si quis in phrenesi delirans, se, nemine congre- diente, cum aliquo congressum existimet, deinde in seipsum acriter impetu dato, seipsum quoque et cum umbris dimicanti, quas ex proprio cerebro exsculpsit. C D Dicat enim, quænam necessitas eum, qui Filium ex Patre natum docet, ad duo ingeuita principia statuenda adigat? Quis potius duo innascibilia principia introducit ? illene, qui probare nititur, Filium falso Filii nomen tenere, an ille, qui cum haç appellatione naturam quoque concinere ait? nam qui veram Filii generationem non admittit, ipsum tamen exsistere confitetur, justius existi- matur, quod Filium innascibilem faciat, cum exsi- stat, neque tamen per generationem, esse suum habeat. Ille vero qui affirmat hypostaseos Uni- geniti characterem et notam esse, per generatio- nem ex Patre esse, quomodo Filium ingenitum pronuntiat? Quanquam ex placito vestro, sa- pientes, quandiu Filium a Patre per generationem esse negatis, una quadam significatione ex iis quæ innascibili subjiciuntur, ipse etiam Filius proprie innascibilis nominabitur. Cum enim alia quædam generentur, alia ab arte conficiantur, nihil obstat, quominus id, quod per generationen non subsi- stit, ingenite subsistere dicamus, sola generationis significatione considerata. Hue vero vestra doctrina collineat, utpote quæ Dominum creaturis annumne- rel. Igitur secundum vus, o sapientissimi, Unige- nitus ingenitus ex tali consecutione nominabitur, non ex dogmatę nostro : et sic justitia seu Dice (sic enim appellatis) contra nos ex vestris senten- tiam profert. Opportunum jam tempus est, ut ex sordibus ora- tionis eluctati,conspuamus ipsum exsecrabile dogma: nam et altera pars eorum, quæ per dilemina pro - tulit, simili vesania tenetur. Ait enim, vel unam et solam principii expertem substantiam statuentes, eamquę postea Patre et Filio circumscribentes, ipsam innascibilem substantiam a seipsa natam esse asse- rilis. Quæ est ista iterum adeo nova et monstruosa oratio? Quomode aliquis a seipso nascitur, sui ipsius Pater factus, et rursus sui ipsius Filius ? Quæ est hac nausea ? quæ amentia? tectum humi, et pavimentum supra caput collocare, quod ebrii capite gravati sibi obtingere autumnant, qui vocife- rantur et pertendunt, neque terrain sibi firmam consistere,parietes fugere, in orbem omnia circum-

φιστικῶς, είτε κατά τινα δύναμιν ἀποδεικτικὴν τὴν τοιαύτην συκοφαντίαν· εἶχεν ἴσως καιρὸν ἐπὶ δια βολῇ τοῦ δόγματος τὰ τοιαῦτα προφέρειν. Εἰ δὲ οὔτε ἐστὶν, οὔτε μὴ γένηται λόγος ἐν Ἐκκλησίᾳ τοιοῦτος, οὔτε ὁ εἰπὼν ἐλέγχεται, οὔτε ὁ ἀκηκοὼς ἐπιδείκνυται, οὔτε ἀνάγκη τις εὑρίσκεται, διά τινος ἀκολούθου τὴν ἀτοπίαν ταύτην κατασκευάζουσα, τί βούλεται αὐτῷ ἡ σκιαμαχία, οὐ συνορῶ. Ὥσπερ ἂν εἴ τις ὑπὸ φρενί- τιδος παραπαίων, συμπεπλέχθαι νομίζοι τινί, μηδε νὸς προσπαλαίοντος, εἶτα κατὰ σπουδὴν ἑαυτὸν κατα βαλών, τὸν προσμαχόμενον οἴοιτο· τοιοῦτόν τι πέπον- θεν δ' σοφός λαγογράφος, ἀναπλάσσων ὑπονοίας, ἃς ἡμεῖς οὐ γινώσκομεν, καὶ σκιαῖς προσμαχόμενος, ἃς διὰ τῶν λογισμῶν ἰδίων ἀγετυπώσατο. Εἰπάτω γὰρ, τίς ἡ ἀνάγκη τὸν ὁμολογοῦντα Υἱὸν Β ἐκ Πατρὸς γεγενῆσθαι, εἰς δύο ἀγεννήτων υπολήψεις ἐκφέρεσθαι ; "Η τίνος μᾶλλον ἐστι δύο κατασκευάζειν ἀγέννητα; τοῦ τὸν Υἱὸν ψευδωνύμως λέγεσθαι κατα σκευάζοντος, ἢ τοῦ διαβεβαιουμένου τῇ προσηγορία τὴν κλήσιν ἐπαληθεύεσθαι; Ο γὰρ τὴν ἀληθῆ γέννη σιν τοῦ Υἱοῦ μὴ δεξάμενος, εἶναι δὲ ὅλως ὁμολογῶν, οἰκειότερον ἂν ὑπονοηθείη ἀγέννητον λέγειν, τὸν ὄντα μὲν, μὴ διὰ γεννήσεως δὲ τὸ εἶναι ἔχοντα. Ὁ δὲ τὸ γνωριστικὸν ὁμοίωμα τῆς τοῦ Μονογενοῦς ὑποστά σεως, αὐτὸ τὸ γεννητῶς αὐτὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς ὑπου στῆναι διοριζόμενος, πῶς ἂν εἰς τὸ ἀγέννητον αὐτὸν οἴεσθαι παρενεχθείη; καίτοι καθ' ὑμᾶς τοὺς σοφούς, ἕως ἂν κρατῇ, τὸ μὴ γεννηθῆναι παρὰ τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν, ενί τινι τρόπῳ τῶν ὑπὸ τοῦ ἀγεννήτου ση- μαινομένων, καὶ αὐτὸς ἀγέννητος κυρίως όνομασθή- σεται. Ἐπειδὴ γὰρ τὰ μὲν τικτόμενα, τὰ δὲ κατα σκευαζόμενα γίνεται, τὸ μὴ διὰ γεννήσεως ὑφεστώς, οὐδὲν κωλύει ἀγεννήτως ὑφεστάναι λέγειν, κατά μό- νον τὸ τῆς γεννήσεως σημαινόμενον. Τοῦτο δὲ ὁ ὑμέ- τερος περὶ τοῦ Κυρίου κατασκευάζει λόγος, ὁ κτίσμα είναι διοριζόμενος. Οὐκοῦν καθ᾽ ὑμᾶς, ὦ σοφώτατοι, ἀγέννητος ὁ Μονογενὴς ἐκ τῆς τοιαύτης ἀκολουθίας ὀνομασθήσεται, οὐ κατὰ τὸ ἡμέτερον δόγμα· καὶ εύ- ρίσκεται ὑμῖν ἡ δίκη, ἥντινα καὶ λέγεις δίκην, τοῖς ὑμετέροις καθ' ἡμῶν ἐπιψηφίζουσα. Εὔκαιρον γὰρ ἐκ τοῦ βορβόρου τῶν ἐκεῖθεν λόγων προσπτύσαι τῇ βδελυρία τοῦ δόγματος· καὶ γὰρ καὶ τὸ ἕτερον μέρος τῶν κατὰ τὸ δίλημμα τεθέντων αὐτῷ, τῆς ἴσης ἔχεται παραπληξίας. "Η μίαν, φησὶ, καὶ μόνην άναρχον ὁμολογοῦντες οὐσίαν, εἶτα ταύ την εἰς Πατέρα καὶ Υἱὸν τῇ γεννήσει περιγρά φοντες, αὐτὴν παρ' ἑαυτῆς γεγενῆσθαι τὴν ἀγέν- νητον εὐσίαν φήσετε. Τίς αὕτη πάλιν ἡ καινὴ τερατολογία ; πῶς αὐτός τις ὑφ᾽ ἑαυτοῦ γεννᾶται, ἑαυτὸν Πατέρα ἔχων, καὶ Υἱὸς ἑαυτοῦ πάλιν γινόμε- τος; Τίς ἡ ναυτία; Τίς ἡ παραφορά; Στρέφεσθαι ἑαυτοῖς ἐπὶ τὸ κάτω τὸν ὄροφον, καὶ ὑπὲρ κεφαλῆς τὸ ἔδαφος ἔχειν; Ο οἱ ὑπὸ μέθης καρηβαροῦντες νομί- ζουσι, καὶ βοῶσι, καὶ διατείνονται,μήτε τὴν γῆν αὐτ τοῖς πεπηγέναι, φεύγειν τε καὶ τοὺς τοίχους, καὶ ἐν ο CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A ex iis, quæ concedimus, aliquid protulisset, postea adversarium existimet: tale quid declamatori huic accidit, fingenti sensa, quæ nos non agnoscimus, ex hoc, sive sophistice, sive demonstrationis effi- cacitate sycophantiam inde conclusisset, fortassis occasionem habuisset tale quid de dogmatę nostro per calumniam proferendi. Si vero neque est, ne- que unquam erit in Ecclesia talis doctrina, et si neque auctor reprehenditur, neque qui tale quid audiverit, demonstratur, neque ulla eliam necessi tas apparet, quæ hujusmodi absurditatem conse- cutione quadam evincat. non video quorsum cum sua umbratili digladiatione tendat : quemadmodum si quis in phrenesi delirans, se, nemine congre- diente, cum aliquo congressum existimet, deinde in seipsum acriter impetu dato, seipsum quoque et cum umbris dimicanti, quas ex proprio cerebro exsculpsit. C D Dicat enim, quænam necessitas eum, qui Filium ex Patre natum docet, ad duo ingeuita principia statuenda adigat? Quis potius duo innascibilia principia introducit ? illene, qui probare nititur, Filium falso Filii nomen tenere, an ille, qui cum haç appellatione naturam quoque concinere ait? nam qui veram Filii generationem non admittit, ipsum tamen exsistere confitetur, justius existi- matur, quod Filium innascibilem faciat, cum exsi- stat, neque tamen per generationem, esse suum habeat. Ille vero qui affirmat hypostaseos Uni- geniti characterem et notam esse, per generatio- nem ex Patre esse, quomodo Filium ingenitum pronuntiat? Quanquam ex placito vestro, sa- pientes, quandiu Filium a Patre per generationem esse negatis, una quadam significatione ex iis quæ innascibili subjiciuntur, ipse etiam Filius proprie innascibilis nominabitur. Cum enim alia quædam generentur, alia ab arte conficiantur, nihil obstat, quominus id, quod per generationen non subsi- stit, ingenite subsistere dicamus, sola generationis significatione considerata. Hue vero vestra doctrina collineat, utpote quæ Dominum creaturis annumne- rel. Igitur secundum vus, o sapientissimi, Unige- nitus ingenitus ex tali consecutione nominabitur, non ex dogmatę nostro : et sic justitia seu Dice (sic enim appellatis) contra nos ex vestris senten- tiam profert. Opportunum jam tempus est, ut ex sordibus ora- tionis eluctati,conspuamus ipsum exsecrabile dogma: nam et altera pars eorum, quæ per dilemina pro - tulit, simili vesania tenetur. Ait enim, vel unam et solam principii expertem substantiam statuentes, eamquę postea Patre et Filio circumscribentes, ipsam innascibilem substantiam a seipsa natam esse asse- rilis. Quæ est ista iterum adeo nova et monstruosa oratio? Quomode aliquis a seipso nascitur, sui ipsius Pater factus, et rursus sui ipsius Filius ? Quæ est hac nausea ? quæ amentia? tectum humi, et pavimentum supra caput collocare, quod ebrii capite gravati sibi obtingere autumnant, qui vocife- rantur et pertendunt, neque terrain sibi firmam consistere,parietes fugere, in orbem omnia circum-

φιστικῶς, είτε κατά τινα δύναμιν ἀποδεικτικὴν τὴν τοιαύτην συκοφαντίαν· εἶχεν ἴσως καιρὸν ἐπὶ δια βολῇ τοῦ δόγματος τὰ τοιαῦτα προφέρειν. Εἰ δὲ οὔτε ἐστὶν, οὔτε μὴ γένηται λόγος ἐν Ἐκκλησίᾳ τοιοῦτος, οὔτε ὁ εἰπὼν ἐλέγχεται, οὔτε ὁ ἀκηκοὼς ἐπιδείκνυται, οὔτε ἀνάγκη τις εὑρίσκεται, διά τινος ἀκολούθου τὴν ἀτοπίαν ταύτην κατασκευάζουσα, τί βούλεται αὐτῷ ἡ σκιαμαχία, οὐ συνορῶ. Ὥσπερ ἂν εἴ τις ὑπὸ φρενί- τιδος παραπαίων, συμπεπλέχθαι νομίζοι τινί, μηδε νὸς προσπαλαίοντος, εἶτα κατὰ σπουδὴν ἑαυτὸν κατα βαλών, τὸν προσμαχόμενον οἴοιτο· τοιοῦτόν τι πέπον- θεν δ' σοφός λαγογράφος, ἀναπλάσσων ὑπονοίας, ἃς ἡμεῖς οὐ γινώσκομεν, καὶ σκιαῖς προσμαχόμενος, ἃς διὰ τῶν λογισμῶν ἰδίων ἀγετυπώσατο. Εἰπάτω γὰρ, τίς ἡ ἀνάγκη τὸν ὁμολογοῦντα Υἱὸν Β ἐκ Πατρὸς γεγενῆσθαι, εἰς δύο ἀγεννήτων υπολήψεις ἐκφέρεσθαι ; "Η τίνος μᾶλλον ἐστι δύο κατασκευάζειν ἀγέννητα; τοῦ τὸν Υἱὸν ψευδωνύμως λέγεσθαι κατα σκευάζοντος, ἢ τοῦ διαβεβαιουμένου τῇ προσηγορία τὴν κλήσιν ἐπαληθεύεσθαι; Ο γὰρ τὴν ἀληθῆ γέννη σιν τοῦ Υἱοῦ μὴ δεξάμενος, εἶναι δὲ ὅλως ὁμολογῶν, οἰκειότερον ἂν ὑπονοηθείη ἀγέννητον λέγειν, τὸν ὄντα μὲν, μὴ διὰ γεννήσεως δὲ τὸ εἶναι ἔχοντα. Ὁ δὲ τὸ γνωριστικὸν ὁμοίωμα τῆς τοῦ Μονογενοῦς ὑποστά σεως, αὐτὸ τὸ γεννητῶς αὐτὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς ὑπου στῆναι διοριζόμενος, πῶς ἂν εἰς τὸ ἀγέννητον αὐτὸν οἴεσθαι παρενεχθείη; καίτοι καθ' ὑμᾶς τοὺς σοφούς, ἕως ἂν κρατῇ, τὸ μὴ γεννηθῆναι παρὰ τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν, ενί τινι τρόπῳ τῶν ὑπὸ τοῦ ἀγεννήτου ση- μαινομένων, καὶ αὐτὸς ἀγέννητος κυρίως όνομασθή- σεται. Ἐπειδὴ γὰρ τὰ μὲν τικτόμενα, τὰ δὲ κατα σκευαζόμενα γίνεται, τὸ μὴ διὰ γεννήσεως ὑφεστώς, οὐδὲν κωλύει ἀγεννήτως ὑφεστάναι λέγειν, κατά μό- νον τὸ τῆς γεννήσεως σημαινόμενον. Τοῦτο δὲ ὁ ὑμέ- τερος περὶ τοῦ Κυρίου κατασκευάζει λόγος, ὁ κτίσμα είναι διοριζόμενος. Οὐκοῦν καθ᾽ ὑμᾶς, ὦ σοφώτατοι, ἀγέννητος ὁ Μονογενὴς ἐκ τῆς τοιαύτης ἀκολουθίας ὀνομασθήσεται, οὐ κατὰ τὸ ἡμέτερον δόγμα· καὶ εύ- ρίσκεται ὑμῖν ἡ δίκη, ἥντινα καὶ λέγεις δίκην, τοῖς ὑμετέροις καθ' ἡμῶν ἐπιψηφίζουσα. Εὔκαιρον γὰρ ἐκ τοῦ βορβόρου τῶν ἐκεῖθεν λόγων προσπτύσαι τῇ βδελυρία τοῦ δόγματος· καὶ γὰρ καὶ τὸ ἕτερον μέρος τῶν κατὰ τὸ δίλημμα τεθέντων αὐτῷ, τῆς ἴσης ἔχεται παραπληξίας. "Η μίαν, φησὶ, καὶ μόνην άναρχον ὁμολογοῦντες οὐσίαν, εἶτα ταύ την εἰς Πατέρα καὶ Υἱὸν τῇ γεννήσει περιγρά φοντες, αὐτὴν παρ' ἑαυτῆς γεγενῆσθαι τὴν ἀγέν- νητον εὐσίαν φήσετε. Τίς αὕτη πάλιν ἡ καινὴ τερατολογία ; πῶς αὐτός τις ὑφ᾽ ἑαυτοῦ γεννᾶται, ἑαυτὸν Πατέρα ἔχων, καὶ Υἱὸς ἑαυτοῦ πάλιν γινόμε- τος; Τίς ἡ ναυτία; Τίς ἡ παραφορά; Στρέφεσθαι ἑαυτοῖς ἐπὶ τὸ κάτω τὸν ὄροφον, καὶ ὑπὲρ κεφαλῆς τὸ ἔδαφος ἔχειν; Ο οἱ ὑπὸ μέθης καρηβαροῦντες νομί- ζουσι, καὶ βοῶσι, καὶ διατείνονται,μήτε τὴν γῆν αὐτ τοῖς πεπηγέναι, φεύγειν τε καὶ τοὺς τοίχους, καὶ ἐν ο CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A ex iis, quæ concedimus, aliquid protulisset, postea adversarium existimet: tale quid declamatori huic accidit, fingenti sensa, quæ nos non agnoscimus, ex hoc, sive sophistice, sive demonstrationis effi- cacitate sycophantiam inde conclusisset, fortassis occasionem habuisset tale quid de dogmatę nostro per calumniam proferendi. Si vero neque est, ne- que unquam erit in Ecclesia talis doctrina, et si neque auctor reprehenditur, neque qui tale quid audiverit, demonstratur, neque ulla eliam necessi tas apparet, quæ hujusmodi absurditatem conse- cutione quadam evincat. non video quorsum cum sua umbratili digladiatione tendat : quemadmodum si quis in phrenesi delirans, se, nemine congre- diente, cum aliquo congressum existimet, deinde in seipsum acriter impetu dato, seipsum quoque et cum umbris dimicanti, quas ex proprio cerebro exsculpsit. C D Dicat enim, quænam necessitas eum, qui Filium ex Patre natum docet, ad duo ingeuita principia statuenda adigat? Quis potius duo innascibilia principia introducit ? illene, qui probare nititur, Filium falso Filii nomen tenere, an ille, qui cum haç appellatione naturam quoque concinere ait? nam qui veram Filii generationem non admittit, ipsum tamen exsistere confitetur, justius existi- matur, quod Filium innascibilem faciat, cum exsi- stat, neque tamen per generationem, esse suum habeat. Ille vero qui affirmat hypostaseos Uni- geniti characterem et notam esse, per generatio- nem ex Patre esse, quomodo Filium ingenitum pronuntiat? Quanquam ex placito vestro, sa- pientes, quandiu Filium a Patre per generationem esse negatis, una quadam significatione ex iis quæ innascibili subjiciuntur, ipse etiam Filius proprie innascibilis nominabitur. Cum enim alia quædam generentur, alia ab arte conficiantur, nihil obstat, quominus id, quod per generationen non subsi- stit, ingenite subsistere dicamus, sola generationis significatione considerata. Hue vero vestra doctrina collineat, utpote quæ Dominum creaturis annumne- rel. Igitur secundum vus, o sapientissimi, Unige- nitus ingenitus ex tali consecutione nominabitur, non ex dogmatę nostro : et sic justitia seu Dice (sic enim appellatis) contra nos ex vestris senten- tiam profert. Opportunum jam tempus est, ut ex sordibus ora- tionis eluctati,conspuamus ipsum exsecrabile dogma: nam et altera pars eorum, quæ per dilemina pro - tulit, simili vesania tenetur. Ait enim, vel unam et solam principii expertem substantiam statuentes, eamquę postea Patre et Filio circumscribentes, ipsam innascibilem substantiam a seipsa natam esse asse- rilis. Quæ est ista iterum adeo nova et monstruosa oratio? Quomode aliquis a seipso nascitur, sui ipsius Pater factus, et rursus sui ipsius Filius ? Quæ est hac nausea ? quæ amentia? tectum humi, et pavimentum supra caput collocare, quod ebrii capite gravati sibi obtingere autumnant, qui vocife- rantur et pertendunt, neque terrain sibi firmam consistere,parietes fugere, in orbem omnia circum-

κύκλῳ περιδινεῖσθαι τὰ πάντα, καὶ μηδεμίαν ἔχειν τα φαινόμενα στάσιν. Τάχα τοίνυν ἐν τοιούτῳ σάλω τὴν ψυχὴν ἔχων ὁ λογογράφος, συνέγραφε· καὶ ἐλεεῖν προσήκει μᾶλλον ἐπὶ τοῖς γεγραμμένοις αὐτὸν, ἢ βδελύττεσθαι. Τίς γὰρ οὕτω τῶν θείων δογμάτων ἀνήκοος ; Τίς οὕτω πόῤῥω τῶν τῆς Ἐκκλησίας μα στηρίων ἐστὶν, ὡς τὴν τοιαύτην ἔννοιαν κατὰ τῆς πίστεως δέξασθαι, Μᾶλλον δὲ μικρὸν ἴσως τὸ τοιοῦ τον λέγειν, τὸ μηδένα κατὰ τῆς πίστεως τὴν ἀτοπίαν ταύτην ὑπονοῆσαι· ἀλλὰ τίς ἐπὶ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως, ἢ ἄλλου τινὸς τῶν δι' αἰσθήσεως καταλαμ- βανομένων, ἐπειδὰν τὸ κοινὸν τῆς οὐσίας ἀκούσῃ, Η ἄναρχα ὑπονοεῖ πάντα ὅσα τῷ λόγῳ τῆς οὐσίας ἀλλή - λοις συμφέρεται, ἢ αὐτό τι ἐξ ἑαυτοῦ γίνεσθαι λέγει, καὶ τίκτειν ἅμα ἑαυτὸ καὶ ὑφ᾽ ἑαυτοῦ γεννᾶσθαι; Ὁ πρῶτος ἄνθρωπος, καὶ ὁ ἐξ ἐκείνου γεγονώς, διαφόρως ἑκάτεροι τὸ εἶναι ἔχοντες, ὁ μὲν ἐκ συν- δυασμοῦ τῶν γονέων, ὁ δὲ ἐκ τῆς τοῦ Χριστοῦ δια πλάσεως, καὶ δύο είναι πιστεύονται, καὶ τῷ λόγῳ τῆς οὐσίας ἀπ᾽ ἀλλήλων οὐ διασχίζονται· καὶ οὔτε ἄναρχοι δύο οὐσίαι ἀλλήλαις ἀντιπαρεξάγεσθαι λέγονται, ούτε εἷς οἱ δύο ποτὲ ἐνοήθησαν ἐν τῇ τοιαύτῃ τερατολογία τοῦ λόγου, ὡς ἑαυτοῦ πατέρα καὶ ἑαυτοῦ πάλιν υἱὸν ἀμφοτέρους νομίζεσθαι· ἄνθρωπος γὰρ καὶ οὗ τος· κἀκεῖνο, καὶ ὁ λόγος τῆς οὐσίας ἐπὶ τῶν δύο κοινός, θνητὸς ἑκάτερος, λογικὸς ὁμοίως, νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικὸς ὡσαύτως. Εἰ οὖν ὁ τῆς ἀνθρω πότητος λόγος ἐπὶ τοῦ Ἀδὰμ καὶ τοῦ ᾿Αβελ τῷ παρηλλαγμένῳ τῆς γεννήσεως οὐχ ὑπαλλάσσεται (οὐδεμίαν οὔτε τῆς τάξεως, οὔτε τοῦ τρόπου τῆς ὑπάρξεως τῇ φύσει τὴν παραλλαγὴν ἐμποιούντων), ἀλλ' ὡσαύτως ἔχειν τῇ κοινῇ τῶν νηφόντων συγκα- ταθέσει διωμολόγηται (καὶ οὐδεὶς ἀντείποι τούτῳ, μὴ σφόδρα τοῦ ἐλλεβόρου δεόμενος)· τίς ἡ ἀνάγκη κατά τῆς θείας φύσεως τὸ παράλογον τοῦτο τῆς ἐννοίας κατασκευάζεσθαι; Πατέρα καὶ Υἱὸν παρὰ τῆς ἀληθείας ἀκούσαντες, ἐν δύο τοῖς ὑποκειμένοις τὴν ἑνότητα τῆς φύσεως ἐδιδάχθημεν, ὑπό τε τῶν ὀνομά των φυσικῶς διὰ τῆς πρὸς ἄλληλα σχέσεως σημαινο μένης, καὶ ὑπ' αὐτῆς πάλιν τῆς τοῦ Κυρίου φωνῆς. Ο γὰρ εἰπὼν, Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐσμεν, τί ἄλλο, ἤ τό τε μὴ ἄναρχον ἑαυτοῦ διὰ τῆς τοῦ Πατρὸς ὁμο λογίας παρίστησιν, καὶ τὸ κοινὸν τῆς φύσεως διὰ τῆς πρὸς τὸν Πατέρα ἑνότητος, ὡς ἂν οἶμαι, διὰ τῶν εἰ ρημένων τῆς ἐφ' ἑκατέρᾳ τῶν αἱρέσεων παρατροπῆς ὁ τῆς πίστεως καθαρεύῃ λόγος· μήτε τοῦ Σαβελλίου χώραν ἔχοντος εἰς σύγχυσιν ἄγειν τὴν τῶν ὑποστά σεων ιδιότητα, φανερῶς τοῦ Μονογενοῦς ἑαυτὸν ἀπὸ τοῦ Πατρὸς διακρίναντος, ἐν τῷ εἰπεῖν· Ἐγὼ καὶ ὁ Πατήρ· μήτε τοῦ ᾿Αρείου τὸ ξένον τῆς φύσεως κατα- σκευάζειν ἰσχύοντος, οὐ προσιεμένης τὴν κατὰ φύ σιν διαίρεσιν. Οὐδὲν γὰρ ἄλλο τί ἐστιν ἐν τῷ λόγῳ τούτῳ, τὸ διὰ τῆς ἑνότητος ἐπὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ σημαινόμενον, πλὴν κατὰ τὴν οὐσίαν αὐτήν· τὰ γὰρ λοιπὰ τῶν ἀγαθῶν ὅσα ἐπιθεωρεῖται τῇ φύσει καν προκεῖσθαι πᾶσιν εἰπών τις, καὶ τοῖς διὰ κτίσεως γε- γενημένοις, οὐχ ἁμαρτήσεται. Οἷον οἰκτίρμων καὶ S. GREGORII NYSSENI agi, bes quæ apparent quiete ulla stabiliri. Forte A tali æstu concitatus scripsit declamator quæ scripsit, qui misericordia magis quam detestatione dignus est. Quis enim usque adeo divinorum dogma- tum rudis est, quis ab Ecclesiæ doctrina tam alienus, ut hujusmodi fidei adversam existimationem in animum suum admittat? imo potius forte dicen- dum erit, neminem repertum iri, cui vel levis su- spicio de tali absurditate oboriatur : nam quis in natura humana, vel alia quapiam re nobis sensuuin ministerio nota, cum naturæ communionem audit, principii expertia omnia illa credit, quæ substantiæ ambitu continentur, aut aliquid ex seipso nasci : et generare simul seipsum, et a seipso generari as- serit? B Primus homo, et qui ex illo genitus est (Abel) diversimode suum esse adepti sunt, aller quidem ex conjunctione parentum, alter vero ex forma- _tione terræ, et tamen duo esse censentur, ac in ratione et notione substantiæ mutuo non separan- tur, neque duas substantias principii expertes sibi opposite productas appellamus, neque eum qui est, ab illo qui est, generari dicimus, neque unum pro duobus habemus, quemadmodum por- tentiloquus iste facit, ut sui ipsius patrem, et rursus sui ipsius filium utrumque æstimemus : homines enim sunt, et hic, et ille, et ratio substan- tiæ ambobus communis est. Mortalis uterque, ra- tione præditus æqualiter, mentis et scientiæ capax similiter. Si igitur ratio natura humanæ in Adamo C et Abele, ob varium generationis modum, non va- riatur, nullam neque ordine neque modo exsistentiæ mutationem naturæ inferente: sed similiter omnia sese habent, commúni omnium eorum, qui sobrii sunt, suffragio et assensu : neque allus, qui non vehementer helleboro egeat, repugnet : quæ neces- sitas istos cogit, ut in natura divina, prodigiosum istud commentum architectentur? Patrem et Filium veritatis voce cum audimus, in duabus subjectis personis unitatem nature edocti sumus, a vocabu- lis naturaliter propter mutuum ad se respectum, significatam, et ab ipso Domini testimonio. Nam qui dixit : Ego et Pater unum sumus quid alind indicat, nisi se Patris mentione facta, principii expertem non esse, seque cumn eodem communem D naturam habere, propter unionem cum Patre? Ut existimem prædictis Christi verbis ab exerratione ad utrumque extremum, sanam doctrinam in sua pu- ritate conservari, ut neque Sabellii error persona- rum distinctionem et proprietatem e medio tollens, locum inveniat, cum Unigenitus aperte sese a Pa- tre discriminet, dum ait : Ego et Pater unum su- mus : neque etian Arii perdidia, alienam et pere- grinam naturam introducens, approbationem me- reatur, uniuscujusque unitate nullam penitus in natura divisionem admittente. Nihil enim aliud in hac oratione per unitatem Patris et Filii significa- Joan. x, 30)

κύκλῳ περιδινεῖσθαι τὰ πάντα, καὶ μηδεμίαν ἔχειν τα φαινόμενα στάσιν. Τάχα τοίνυν ἐν τοιούτῳ σάλω τὴν ψυχὴν ἔχων ὁ λογογράφος, συνέγραφε· καὶ ἐλεεῖν προσήκει μᾶλλον ἐπὶ τοῖς γεγραμμένοις αὐτὸν, ἢ βδελύττεσθαι. Τίς γὰρ οὕτω τῶν θείων δογμάτων ἀνήκοος ; Τίς οὕτω πόῤῥω τῶν τῆς Ἐκκλησίας μα στηρίων ἐστὶν, ὡς τὴν τοιαύτην ἔννοιαν κατὰ τῆς πίστεως δέξασθαι, Μᾶλλον δὲ μικρὸν ἴσως τὸ τοιοῦ τον λέγειν, τὸ μηδένα κατὰ τῆς πίστεως τὴν ἀτοπίαν ταύτην ὑπονοῆσαι· ἀλλὰ τίς ἐπὶ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως, ἢ ἄλλου τινὸς τῶν δι' αἰσθήσεως καταλαμ- βανομένων, ἐπειδὰν τὸ κοινὸν τῆς οὐσίας ἀκούσῃ, Η ἄναρχα ὑπονοεῖ πάντα ὅσα τῷ λόγῳ τῆς οὐσίας ἀλλή - λοις συμφέρεται, ἢ αὐτό τι ἐξ ἑαυτοῦ γίνεσθαι λέγει, καὶ τίκτειν ἅμα ἑαυτὸ καὶ ὑφ᾽ ἑαυτοῦ γεννᾶσθαι; Ὁ πρῶτος ἄνθρωπος, καὶ ὁ ἐξ ἐκείνου γεγονώς, διαφόρως ἑκάτεροι τὸ εἶναι ἔχοντες, ὁ μὲν ἐκ συν- δυασμοῦ τῶν γονέων, ὁ δὲ ἐκ τῆς τοῦ Χριστοῦ δια πλάσεως, καὶ δύο είναι πιστεύονται, καὶ τῷ λόγῳ τῆς οὐσίας ἀπ᾽ ἀλλήλων οὐ διασχίζονται· καὶ οὔτε ἄναρχοι δύο οὐσίαι ἀλλήλαις ἀντιπαρεξάγεσθαι λέγονται, ούτε εἷς οἱ δύο ποτὲ ἐνοήθησαν ἐν τῇ τοιαύτῃ τερατολογία τοῦ λόγου, ὡς ἑαυτοῦ πατέρα καὶ ἑαυτοῦ πάλιν υἱὸν ἀμφοτέρους νομίζεσθαι· ἄνθρωπος γὰρ καὶ οὗ τος· κἀκεῖνο, καὶ ὁ λόγος τῆς οὐσίας ἐπὶ τῶν δύο κοινός, θνητὸς ἑκάτερος, λογικὸς ὁμοίως, νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικὸς ὡσαύτως. Εἰ οὖν ὁ τῆς ἀνθρω πότητος λόγος ἐπὶ τοῦ Ἀδὰμ καὶ τοῦ ᾿Αβελ τῷ παρηλλαγμένῳ τῆς γεννήσεως οὐχ ὑπαλλάσσεται (οὐδεμίαν οὔτε τῆς τάξεως, οὔτε τοῦ τρόπου τῆς ὑπάρξεως τῇ φύσει τὴν παραλλαγὴν ἐμποιούντων), ἀλλ' ὡσαύτως ἔχειν τῇ κοινῇ τῶν νηφόντων συγκα- ταθέσει διωμολόγηται (καὶ οὐδεὶς ἀντείποι τούτῳ, μὴ σφόδρα τοῦ ἐλλεβόρου δεόμενος)· τίς ἡ ἀνάγκη κατά τῆς θείας φύσεως τὸ παράλογον τοῦτο τῆς ἐννοίας κατασκευάζεσθαι; Πατέρα καὶ Υἱὸν παρὰ τῆς ἀληθείας ἀκούσαντες, ἐν δύο τοῖς ὑποκειμένοις τὴν ἑνότητα τῆς φύσεως ἐδιδάχθημεν, ὑπό τε τῶν ὀνομά των φυσικῶς διὰ τῆς πρὸς ἄλληλα σχέσεως σημαινο μένης, καὶ ὑπ' αὐτῆς πάλιν τῆς τοῦ Κυρίου φωνῆς. Ο γὰρ εἰπὼν, Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐσμεν, τί ἄλλο, ἤ τό τε μὴ ἄναρχον ἑαυτοῦ διὰ τῆς τοῦ Πατρὸς ὁμο λογίας παρίστησιν, καὶ τὸ κοινὸν τῆς φύσεως διὰ τῆς πρὸς τὸν Πατέρα ἑνότητος, ὡς ἂν οἶμαι, διὰ τῶν εἰ ρημένων τῆς ἐφ' ἑκατέρᾳ τῶν αἱρέσεων παρατροπῆς ὁ τῆς πίστεως καθαρεύῃ λόγος· μήτε τοῦ Σαβελλίου χώραν ἔχοντος εἰς σύγχυσιν ἄγειν τὴν τῶν ὑποστά σεων ιδιότητα, φανερῶς τοῦ Μονογενοῦς ἑαυτὸν ἀπὸ τοῦ Πατρὸς διακρίναντος, ἐν τῷ εἰπεῖν· Ἐγὼ καὶ ὁ Πατήρ· μήτε τοῦ ᾿Αρείου τὸ ξένον τῆς φύσεως κατα- σκευάζειν ἰσχύοντος, οὐ προσιεμένης τὴν κατὰ φύ σιν διαίρεσιν. Οὐδὲν γὰρ ἄλλο τί ἐστιν ἐν τῷ λόγῳ τούτῳ, τὸ διὰ τῆς ἑνότητος ἐπὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ σημαινόμενον, πλὴν κατὰ τὴν οὐσίαν αὐτήν· τὰ γὰρ λοιπὰ τῶν ἀγαθῶν ὅσα ἐπιθεωρεῖται τῇ φύσει καν προκεῖσθαι πᾶσιν εἰπών τις, καὶ τοῖς διὰ κτίσεως γε- γενημένοις, οὐχ ἁμαρτήσεται. Οἷον οἰκτίρμων καὶ S. GREGORII NYSSENI agi, bes quæ apparent quiete ulla stabiliri. Forte A tali æstu concitatus scripsit declamator quæ scripsit, qui misericordia magis quam detestatione dignus est. Quis enim usque adeo divinorum dogma- tum rudis est, quis ab Ecclesiæ doctrina tam alienus, ut hujusmodi fidei adversam existimationem in animum suum admittat? imo potius forte dicen- dum erit, neminem repertum iri, cui vel levis su- spicio de tali absurditate oboriatur : nam quis in natura humana, vel alia quapiam re nobis sensuuin ministerio nota, cum naturæ communionem audit, principii expertia omnia illa credit, quæ substantiæ ambitu continentur, aut aliquid ex seipso nasci : et generare simul seipsum, et a seipso generari as- serit? B Primus homo, et qui ex illo genitus est (Abel) diversimode suum esse adepti sunt, aller quidem ex conjunctione parentum, alter vero ex forma- _tione terræ, et tamen duo esse censentur, ac in ratione et notione substantiæ mutuo non separan- tur, neque duas substantias principii expertes sibi opposite productas appellamus, neque eum qui est, ab illo qui est, generari dicimus, neque unum pro duobus habemus, quemadmodum por- tentiloquus iste facit, ut sui ipsius patrem, et rursus sui ipsius filium utrumque æstimemus : homines enim sunt, et hic, et ille, et ratio substan- tiæ ambobus communis est. Mortalis uterque, ra- tione præditus æqualiter, mentis et scientiæ capax similiter. Si igitur ratio natura humanæ in Adamo C et Abele, ob varium generationis modum, non va- riatur, nullam neque ordine neque modo exsistentiæ mutationem naturæ inferente: sed similiter omnia sese habent, commúni omnium eorum, qui sobrii sunt, suffragio et assensu : neque allus, qui non vehementer helleboro egeat, repugnet : quæ neces- sitas istos cogit, ut in natura divina, prodigiosum istud commentum architectentur? Patrem et Filium veritatis voce cum audimus, in duabus subjectis personis unitatem nature edocti sumus, a vocabu- lis naturaliter propter mutuum ad se respectum, significatam, et ab ipso Domini testimonio. Nam qui dixit : Ego et Pater unum sumus quid alind indicat, nisi se Patris mentione facta, principii expertem non esse, seque cumn eodem communem D naturam habere, propter unionem cum Patre? Ut existimem prædictis Christi verbis ab exerratione ad utrumque extremum, sanam doctrinam in sua pu- ritate conservari, ut neque Sabellii error persona- rum distinctionem et proprietatem e medio tollens, locum inveniat, cum Unigenitus aperte sese a Pa- tre discriminet, dum ait : Ego et Pater unum su- mus : neque etian Arii perdidia, alienam et pere- grinam naturam introducens, approbationem me- reatur, uniuscujusque unitate nullam penitus in natura divisionem admittente. Nihil enim aliud in hac oratione per unitatem Patris et Filii significa- Joan. x, 30)

Ι. ἐλεήμων ὁ Κύριος παρὰ τοῦ Προφήτου λέγεται. Ταῦτα βούλεται πάλιν ὁ Κύριος καὶ ἡμᾶς γίνεσθαι καὶ ὀνομάζεσθαι· Γίνεσθε γὰρ οικτίρμονες, και, Μακάριοι οἱ ἐλεήμονες; καὶ ὅσα τοιαῦτα. Αρ' οὖν, εἴ τις διὰ προσοχῆς καὶ ἐπιμελείας τῷ θείῳ βουλή - ματι ἑαυτὸν ὁμοιώσας, ἀγαθὸς ἢ οικτίρμων καὶ ἐλεήμων ἐγένετο, ἢ πρᾶος καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ, καθώς μεμαρτύρηνται πολλοὶ τῶν ἁγίων ἐν τοῖς προ- τερήμασι τούτοις γενόμενοι· παρὰ τοῦτο ἔν εἰσι πρὸς τὸν Θεόν, ἢ διά τινος τούτων πρὸς αὐτὸν συναπτό- μενος; Οὐκ ἔστι. Τὸ γὰρ μὴ ἐν πᾶσι ταὐτὸν, ἐν εἶναι πρὸς τὸν τῇ φύσει διηλλαγμένον οὐ δύναται. Διὰ τοῦτο ἄνθρωπος πρὸς ἄνθρωπον ἓν γίνεται, ὅταν διὰ προαιρέσεως, καθὼς εἶπεν ὁ Κύριος, τελειωθῶσιν εἰς τὸ ἐν, τῆς φυσικῆς συναφείας τὴν κατὰ προαίρεσιν ενότητα προσλαβούσης. Καὶ ὁ Πατήρ καὶ ὁ Υἱὸς ἕν εἰσι, τῆς κατὰ τὴν φύσιν καὶ τὴν προαίρεσιν κοι- νωνίας εἰς τὸ ἓν συνδραμούσης. Εἰ δὲ τῷ θελήματι μόνῳ συνηρμοσμένος κατὰ τὴν φύσιν διῄρητο, πῶς ἐμαρτύρει ἑαυτῷ τὴν πρὸς τὸν Πατέρα ἑνότητα τῷ κυριωτάτῳ διεσχισμένος ; Β Ακούσαντες τοίνυν, ὅτι Ἐγὼ καὶ ὁ Πατήρ ἔν ἐσμεν, τό τε ἐξ αἰτίου τὸν Κύριον καὶ τὸ κατὰ τὴν φύσιν ἀπαράλλακτον τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πατρὸς ἐπαι- δεύθημεν ἐκ τῆς φωνῆς, οὐκ εἰς μίαν ὑπόστασιν τὴν περὶ αὐτῶν ἔννοιαν συναλείφοντες, ἀλλὰ φυλάσσοντες μὲν διῃρημένην τὴν τῶν ὑποστάσεων ἰδιότητα, οὐ συνδιαιροῦντες δὲ τοῖς προσώποις τὴν τῆς οὐσίας ἑνό τητα, ὡς ἂν μὴ δύο ἑτερογενῆ πράγματα ἐν τῷ τῆς ἀρχῆς λόγῳ ὑπολαμβάνοιτο, καὶ διὰ τοῦτο πάροδον λάβοι τῶν Μανιχαίων τὸ δόγμα· τὸ γὰρ κτιστὸν, καὶ τὸ ἄκτιστον, ἐκ διαμέτρου πρὸς ἄλληλα τὴν κατὰ τὸ σημαινόμενον έναντίωσιν ἔχει. Εἰ οὖν τὰ δύο ταῖς ἀρχαῖς ταχθείη, κατὰ τὸ λεληθὸς ἡμῖν ὁ Μανιχαϊσμὸς εἰς τὴν Ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ εἰσφθαρήσεται. Λέγω δὲ ταῦτα, ζήλῳ τῶν ἐναντίων περιεργότερον κατεξ- ετάζων τὸν λόγον. Καὶ οὐδεὶς ἂν ἴσως ἀντείποι, μὴ ἐγγὺς τοῦ εἰκότος τὴν θεωρίαν προάγεσθαι· ὅτι δυνα τοῦ ὄντος τοῦ κτιστοῦ κατὰ τὸ ἴσον τῷ ἀκτίστῳ, ἀντι- στήσεταί πως τὸ ἑτερογενές τῇ φύσει τῷ μὴ ὡσαύτως ἔχοντι. Καὶ ἕως ἂν μηθετέρῳ αὐτῶν ἐπιλίπῃ ἡ δύνα- μις, εἰς ἀσύμφωνόν τινα στάσιν πρὸς ἄλληλα τὰ δύο διενεχθήσεται. Πᾶσα γὰρ ἀνάγκη κατάλληλον εἶναι, καὶ οἰκείαν ὁμολογεῖν τῇ φύσει καὶ τὴν προαίρεσιν· καὶ εἰ ἀνομοίως ἔχοιεν κατὰ τὴν φύσιν, ἀνόμοια εἶναι καὶ τὰ θελήματα· τῆς δὲ δυνάμεως ἐφ' ἑκατέρων ίκα- νῶς ἐχούσης, οὐδέτερον ἀτονήσει πρὸς τὴν ἐκπλή- ρωσιν τοῦ ἰδίου θελήματος· καὶ εἰ τοσοῦτον ἑκάτερον δύναιτο ὅσον καὶ βούλεται, εἰς ἀμφήριστον ἑκατέροις ἡ ἀρχὴ καταστήσεται, τῷ ἀνενδεεῖ τῆς δυνάμεως εἰς τὸ ἀντίπαλον προϊοῦσα. Καὶ οὕτω τὸ τῶν Μανιχαίων δόγμα παρεισδύσεται, δύο τινῶν ἐναντίων ἀλλήλοις ἐν τῷ λόγῳ τῆς ἀρχῆς ἀντιφανέντων, τῷ διαλλάσσοντι τῆς φύσεως καὶ τῆς προαιρέσεως πρὸς τὸ ἀντικείμε- τον διατμηθέντων· καὶ γίνεται αὐτοῖς ἡ τῆς ἐλαττώ • CONTRA EUNOMIUM, LIB. 40û A tum est, nisi essentiæ seu naturae untas : reliquas enim omnes affectiones, quæ in natura inesse cer- nuntur, si quis etiam rebus creatis communes esse dicat, non aberrabit. Verbi gratia, Dominus appel. latura Propheta " miserator et misericors. At hæc, ut efficiamur, et appellemur, Dominus præcepit. Es- tote, inquit, misericordes, et: Beati misericordes, et id genus alia. Si igitur aliquis industria et cura cum divina voluntate se conformans, bonus aut mi- serator, aut misericors evasit, aut mitis, aut hu- milis corde, prout multi ex sanctorum numero in his dotibus excellentes testantur, num ideo unum sunt cum Deo, aut per aliquam ex his dotibus cum ipso copulati? Secus se res habet. Nam quod non in omnibus unum est, haud potest unum esse cum altero natura a se distincto. Quapropter homo curn homine unum fit, quando per voluntatem, ut Do- minus ait, in unum consummantur, et coalescunt, naturali conjunctione unitatem, quæ per voluntatem est, antecedente. At Pater et Filius unum sunt, ea, quæ secundum naturam, et ea quæ secundum vo- vero sola voluntate unitus, natura a Patre diversus sejunctus in eo quod maxime proprium est? luntatem est communione in idem concurrente. Si est, quomodo attribuit sibi unitatem cum Patre, Psal. cis, Matth. v, 7. G D Cum igitur audimus illud: Ego et Pater unum sumus : et Filium a principio esse, et Patris et Filii invariabilem in natura unitatem cognoscimus, non quod in unam hypostasin illos contrahamus, sed quia servata divisa personarum proprietate, cum personis unitatem essentiae non dividimus, ne quis diversi generis duas res pro principiis com. stituat, et ita Manichæorum sectæ fenestram ape- rial: nam creatum et increatum ex diametro se- cundum significationein sibi invicem repugnant. Si igitur duo in principiis nunierentur, sensim et tacite Manichæismus in Ecclesiam irrepet. Ista au- tem dico, et accuratius doctrinæ hujus arcana discutio, justo in adversarios zelo impulsus. Et forte quis haud gravate fatebitur considerationem nostram verisimilitudine haud carere: quia cum creatum potentia valeat, æquis viribus increato reluctabitur, tanquam diversum natura, ei, quod secum in natura non convenit, et quousque utrique illorum vires suppetunt, in irreconciliabile bellum duo ista incident. Necessario enim fatendum est voluntatem consentaneam et conformem naturæ esse: et si quæ in natura non conveniant, in volun- tatibus etiam discrepare: cum autem in utroque ex istis sat sit potentiæ et facultatis, neutrum ad proprie voluntatis exsecutionem cunctabitur, et si quodlibet tantum potest, quantum vult, utique do- minatio anceps fiet, utroque inexhausta virtutis suæ potentia in adversarium semper irruente. lla Mani- chæorum dogma introducitur, qui duo quædam sibi invicem contraria, et tai naturæ, quam voluntatis diversitate ad opposita vergentia, principia cudunt, fitque illis illa inæqualitatis et imminutionis asse veratio, principium ad Manichæorum prodigiosa 8. 37 Luc. vi, 56.

Ι. ἐλεήμων ὁ Κύριος παρὰ τοῦ Προφήτου λέγεται. Ταῦτα βούλεται πάλιν ὁ Κύριος καὶ ἡμᾶς γίνεσθαι καὶ ὀνομάζεσθαι· Γίνεσθε γὰρ οικτίρμονες, και, Μακάριοι οἱ ἐλεήμονες; καὶ ὅσα τοιαῦτα. Αρ' οὖν, εἴ τις διὰ προσοχῆς καὶ ἐπιμελείας τῷ θείῳ βουλή - ματι ἑαυτὸν ὁμοιώσας, ἀγαθὸς ἢ οικτίρμων καὶ ἐλεήμων ἐγένετο, ἢ πρᾶος καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ, καθώς μεμαρτύρηνται πολλοὶ τῶν ἁγίων ἐν τοῖς προ- τερήμασι τούτοις γενόμενοι· παρὰ τοῦτο ἔν εἰσι πρὸς τὸν Θεόν, ἢ διά τινος τούτων πρὸς αὐτὸν συναπτό- μενος; Οὐκ ἔστι. Τὸ γὰρ μὴ ἐν πᾶσι ταὐτὸν, ἐν εἶναι πρὸς τὸν τῇ φύσει διηλλαγμένον οὐ δύναται. Διὰ τοῦτο ἄνθρωπος πρὸς ἄνθρωπον ἓν γίνεται, ὅταν διὰ προαιρέσεως, καθὼς εἶπεν ὁ Κύριος, τελειωθῶσιν εἰς τὸ ἐν, τῆς φυσικῆς συναφείας τὴν κατὰ προαίρεσιν ενότητα προσλαβούσης. Καὶ ὁ Πατήρ καὶ ὁ Υἱὸς ἕν εἰσι, τῆς κατὰ τὴν φύσιν καὶ τὴν προαίρεσιν κοι- νωνίας εἰς τὸ ἓν συνδραμούσης. Εἰ δὲ τῷ θελήματι μόνῳ συνηρμοσμένος κατὰ τὴν φύσιν διῄρητο, πῶς ἐμαρτύρει ἑαυτῷ τὴν πρὸς τὸν Πατέρα ἑνότητα τῷ κυριωτάτῳ διεσχισμένος ; Β Ακούσαντες τοίνυν, ὅτι Ἐγὼ καὶ ὁ Πατήρ ἔν ἐσμεν, τό τε ἐξ αἰτίου τὸν Κύριον καὶ τὸ κατὰ τὴν φύσιν ἀπαράλλακτον τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πατρὸς ἐπαι- δεύθημεν ἐκ τῆς φωνῆς, οὐκ εἰς μίαν ὑπόστασιν τὴν περὶ αὐτῶν ἔννοιαν συναλείφοντες, ἀλλὰ φυλάσσοντες μὲν διῃρημένην τὴν τῶν ὑποστάσεων ἰδιότητα, οὐ συνδιαιροῦντες δὲ τοῖς προσώποις τὴν τῆς οὐσίας ἑνό τητα, ὡς ἂν μὴ δύο ἑτερογενῆ πράγματα ἐν τῷ τῆς ἀρχῆς λόγῳ ὑπολαμβάνοιτο, καὶ διὰ τοῦτο πάροδον λάβοι τῶν Μανιχαίων τὸ δόγμα· τὸ γὰρ κτιστὸν, καὶ τὸ ἄκτιστον, ἐκ διαμέτρου πρὸς ἄλληλα τὴν κατὰ τὸ σημαινόμενον έναντίωσιν ἔχει. Εἰ οὖν τὰ δύο ταῖς ἀρχαῖς ταχθείη, κατὰ τὸ λεληθὸς ἡμῖν ὁ Μανιχαϊσμὸς εἰς τὴν Ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ εἰσφθαρήσεται. Λέγω δὲ ταῦτα, ζήλῳ τῶν ἐναντίων περιεργότερον κατεξ- ετάζων τὸν λόγον. Καὶ οὐδεὶς ἂν ἴσως ἀντείποι, μὴ ἐγγὺς τοῦ εἰκότος τὴν θεωρίαν προάγεσθαι· ὅτι δυνα τοῦ ὄντος τοῦ κτιστοῦ κατὰ τὸ ἴσον τῷ ἀκτίστῳ, ἀντι- στήσεταί πως τὸ ἑτερογενές τῇ φύσει τῷ μὴ ὡσαύτως ἔχοντι. Καὶ ἕως ἂν μηθετέρῳ αὐτῶν ἐπιλίπῃ ἡ δύνα- μις, εἰς ἀσύμφωνόν τινα στάσιν πρὸς ἄλληλα τὰ δύο διενεχθήσεται. Πᾶσα γὰρ ἀνάγκη κατάλληλον εἶναι, καὶ οἰκείαν ὁμολογεῖν τῇ φύσει καὶ τὴν προαίρεσιν· καὶ εἰ ἀνομοίως ἔχοιεν κατὰ τὴν φύσιν, ἀνόμοια εἶναι καὶ τὰ θελήματα· τῆς δὲ δυνάμεως ἐφ' ἑκατέρων ίκα- νῶς ἐχούσης, οὐδέτερον ἀτονήσει πρὸς τὴν ἐκπλή- ρωσιν τοῦ ἰδίου θελήματος· καὶ εἰ τοσοῦτον ἑκάτερον δύναιτο ὅσον καὶ βούλεται, εἰς ἀμφήριστον ἑκατέροις ἡ ἀρχὴ καταστήσεται, τῷ ἀνενδεεῖ τῆς δυνάμεως εἰς τὸ ἀντίπαλον προϊοῦσα. Καὶ οὕτω τὸ τῶν Μανιχαίων δόγμα παρεισδύσεται, δύο τινῶν ἐναντίων ἀλλήλοις ἐν τῷ λόγῳ τῆς ἀρχῆς ἀντιφανέντων, τῷ διαλλάσσοντι τῆς φύσεως καὶ τῆς προαιρέσεως πρὸς τὸ ἀντικείμε- τον διατμηθέντων· καὶ γίνεται αὐτοῖς ἡ τῆς ἐλαττώ • CONTRA EUNOMIUM, LIB. 40û A tum est, nisi essentiæ seu naturae untas : reliquas enim omnes affectiones, quæ in natura inesse cer- nuntur, si quis etiam rebus creatis communes esse dicat, non aberrabit. Verbi gratia, Dominus appel. latura Propheta " miserator et misericors. At hæc, ut efficiamur, et appellemur, Dominus præcepit. Es- tote, inquit, misericordes, et: Beati misericordes, et id genus alia. Si igitur aliquis industria et cura cum divina voluntate se conformans, bonus aut mi- serator, aut misericors evasit, aut mitis, aut hu- milis corde, prout multi ex sanctorum numero in his dotibus excellentes testantur, num ideo unum sunt cum Deo, aut per aliquam ex his dotibus cum ipso copulati? Secus se res habet. Nam quod non in omnibus unum est, haud potest unum esse cum altero natura a se distincto. Quapropter homo curn homine unum fit, quando per voluntatem, ut Do- minus ait, in unum consummantur, et coalescunt, naturali conjunctione unitatem, quæ per voluntatem est, antecedente. At Pater et Filius unum sunt, ea, quæ secundum naturam, et ea quæ secundum vo- vero sola voluntate unitus, natura a Patre diversus sejunctus in eo quod maxime proprium est? luntatem est communione in idem concurrente. Si est, quomodo attribuit sibi unitatem cum Patre, Psal. cis, Matth. v, 7. G D Cum igitur audimus illud: Ego et Pater unum sumus : et Filium a principio esse, et Patris et Filii invariabilem in natura unitatem cognoscimus, non quod in unam hypostasin illos contrahamus, sed quia servata divisa personarum proprietate, cum personis unitatem essentiae non dividimus, ne quis diversi generis duas res pro principiis com. stituat, et ita Manichæorum sectæ fenestram ape- rial: nam creatum et increatum ex diametro se- cundum significationein sibi invicem repugnant. Si igitur duo in principiis nunierentur, sensim et tacite Manichæismus in Ecclesiam irrepet. Ista au- tem dico, et accuratius doctrinæ hujus arcana discutio, justo in adversarios zelo impulsus. Et forte quis haud gravate fatebitur considerationem nostram verisimilitudine haud carere: quia cum creatum potentia valeat, æquis viribus increato reluctabitur, tanquam diversum natura, ei, quod secum in natura non convenit, et quousque utrique illorum vires suppetunt, in irreconciliabile bellum duo ista incident. Necessario enim fatendum est voluntatem consentaneam et conformem naturæ esse: et si quæ in natura non conveniant, in volun- tatibus etiam discrepare: cum autem in utroque ex istis sat sit potentiæ et facultatis, neutrum ad proprie voluntatis exsecutionem cunctabitur, et si quodlibet tantum potest, quantum vult, utique do- minatio anceps fiet, utroque inexhausta virtutis suæ potentia in adversarium semper irruente. lla Mani- chæorum dogma introducitur, qui duo quædam sibi invicem contraria, et tai naturæ, quam voluntatis diversitate ad opposita vergentia, principia cudunt, fitque illis illa inæqualitatis et imminutionis asse veratio, principium ad Manichæorum prodigiosa 8. 37 Luc. vi, 56.

Ι. ἐλεήμων ὁ Κύριος παρὰ τοῦ Προφήτου λέγεται. Ταῦτα βούλεται πάλιν ὁ Κύριος καὶ ἡμᾶς γίνεσθαι καὶ ὀνομάζεσθαι· Γίνεσθε γὰρ οικτίρμονες, και, Μακάριοι οἱ ἐλεήμονες; καὶ ὅσα τοιαῦτα. Αρ' οὖν, εἴ τις διὰ προσοχῆς καὶ ἐπιμελείας τῷ θείῳ βουλή - ματι ἑαυτὸν ὁμοιώσας, ἀγαθὸς ἢ οικτίρμων καὶ ἐλεήμων ἐγένετο, ἢ πρᾶος καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ, καθώς μεμαρτύρηνται πολλοὶ τῶν ἁγίων ἐν τοῖς προ- τερήμασι τούτοις γενόμενοι· παρὰ τοῦτο ἔν εἰσι πρὸς τὸν Θεόν, ἢ διά τινος τούτων πρὸς αὐτὸν συναπτό- μενος; Οὐκ ἔστι. Τὸ γὰρ μὴ ἐν πᾶσι ταὐτὸν, ἐν εἶναι πρὸς τὸν τῇ φύσει διηλλαγμένον οὐ δύναται. Διὰ τοῦτο ἄνθρωπος πρὸς ἄνθρωπον ἓν γίνεται, ὅταν διὰ προαιρέσεως, καθὼς εἶπεν ὁ Κύριος, τελειωθῶσιν εἰς τὸ ἐν, τῆς φυσικῆς συναφείας τὴν κατὰ προαίρεσιν ενότητα προσλαβούσης. Καὶ ὁ Πατήρ καὶ ὁ Υἱὸς ἕν εἰσι, τῆς κατὰ τὴν φύσιν καὶ τὴν προαίρεσιν κοι- νωνίας εἰς τὸ ἓν συνδραμούσης. Εἰ δὲ τῷ θελήματι μόνῳ συνηρμοσμένος κατὰ τὴν φύσιν διῄρητο, πῶς ἐμαρτύρει ἑαυτῷ τὴν πρὸς τὸν Πατέρα ἑνότητα τῷ κυριωτάτῳ διεσχισμένος ; Β Ακούσαντες τοίνυν, ὅτι Ἐγὼ καὶ ὁ Πατήρ ἔν ἐσμεν, τό τε ἐξ αἰτίου τὸν Κύριον καὶ τὸ κατὰ τὴν φύσιν ἀπαράλλακτον τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πατρὸς ἐπαι- δεύθημεν ἐκ τῆς φωνῆς, οὐκ εἰς μίαν ὑπόστασιν τὴν περὶ αὐτῶν ἔννοιαν συναλείφοντες, ἀλλὰ φυλάσσοντες μὲν διῃρημένην τὴν τῶν ὑποστάσεων ἰδιότητα, οὐ συνδιαιροῦντες δὲ τοῖς προσώποις τὴν τῆς οὐσίας ἑνό τητα, ὡς ἂν μὴ δύο ἑτερογενῆ πράγματα ἐν τῷ τῆς ἀρχῆς λόγῳ ὑπολαμβάνοιτο, καὶ διὰ τοῦτο πάροδον λάβοι τῶν Μανιχαίων τὸ δόγμα· τὸ γὰρ κτιστὸν, καὶ τὸ ἄκτιστον, ἐκ διαμέτρου πρὸς ἄλληλα τὴν κατὰ τὸ σημαινόμενον έναντίωσιν ἔχει. Εἰ οὖν τὰ δύο ταῖς ἀρχαῖς ταχθείη, κατὰ τὸ λεληθὸς ἡμῖν ὁ Μανιχαϊσμὸς εἰς τὴν Ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ εἰσφθαρήσεται. Λέγω δὲ ταῦτα, ζήλῳ τῶν ἐναντίων περιεργότερον κατεξ- ετάζων τὸν λόγον. Καὶ οὐδεὶς ἂν ἴσως ἀντείποι, μὴ ἐγγὺς τοῦ εἰκότος τὴν θεωρίαν προάγεσθαι· ὅτι δυνα τοῦ ὄντος τοῦ κτιστοῦ κατὰ τὸ ἴσον τῷ ἀκτίστῳ, ἀντι- στήσεταί πως τὸ ἑτερογενές τῇ φύσει τῷ μὴ ὡσαύτως ἔχοντι. Καὶ ἕως ἂν μηθετέρῳ αὐτῶν ἐπιλίπῃ ἡ δύνα- μις, εἰς ἀσύμφωνόν τινα στάσιν πρὸς ἄλληλα τὰ δύο διενεχθήσεται. Πᾶσα γὰρ ἀνάγκη κατάλληλον εἶναι, καὶ οἰκείαν ὁμολογεῖν τῇ φύσει καὶ τὴν προαίρεσιν· καὶ εἰ ἀνομοίως ἔχοιεν κατὰ τὴν φύσιν, ἀνόμοια εἶναι καὶ τὰ θελήματα· τῆς δὲ δυνάμεως ἐφ' ἑκατέρων ίκα- νῶς ἐχούσης, οὐδέτερον ἀτονήσει πρὸς τὴν ἐκπλή- ρωσιν τοῦ ἰδίου θελήματος· καὶ εἰ τοσοῦτον ἑκάτερον δύναιτο ὅσον καὶ βούλεται, εἰς ἀμφήριστον ἑκατέροις ἡ ἀρχὴ καταστήσεται, τῷ ἀνενδεεῖ τῆς δυνάμεως εἰς τὸ ἀντίπαλον προϊοῦσα. Καὶ οὕτω τὸ τῶν Μανιχαίων δόγμα παρεισδύσεται, δύο τινῶν ἐναντίων ἀλλήλοις ἐν τῷ λόγῳ τῆς ἀρχῆς ἀντιφανέντων, τῷ διαλλάσσοντι τῆς φύσεως καὶ τῆς προαιρέσεως πρὸς τὸ ἀντικείμε- τον διατμηθέντων· καὶ γίνεται αὐτοῖς ἡ τῆς ἐλαττώ • CONTRA EUNOMIUM, LIB. 40û A tum est, nisi essentiæ seu naturae untas : reliquas enim omnes affectiones, quæ in natura inesse cer- nuntur, si quis etiam rebus creatis communes esse dicat, non aberrabit. Verbi gratia, Dominus appel. latura Propheta " miserator et misericors. At hæc, ut efficiamur, et appellemur, Dominus præcepit. Es- tote, inquit, misericordes, et: Beati misericordes, et id genus alia. Si igitur aliquis industria et cura cum divina voluntate se conformans, bonus aut mi- serator, aut misericors evasit, aut mitis, aut hu- milis corde, prout multi ex sanctorum numero in his dotibus excellentes testantur, num ideo unum sunt cum Deo, aut per aliquam ex his dotibus cum ipso copulati? Secus se res habet. Nam quod non in omnibus unum est, haud potest unum esse cum altero natura a se distincto. Quapropter homo curn homine unum fit, quando per voluntatem, ut Do- minus ait, in unum consummantur, et coalescunt, naturali conjunctione unitatem, quæ per voluntatem est, antecedente. At Pater et Filius unum sunt, ea, quæ secundum naturam, et ea quæ secundum vo- vero sola voluntate unitus, natura a Patre diversus sejunctus in eo quod maxime proprium est? luntatem est communione in idem concurrente. Si est, quomodo attribuit sibi unitatem cum Patre, Psal. cis, Matth. v, 7. G D Cum igitur audimus illud: Ego et Pater unum sumus : et Filium a principio esse, et Patris et Filii invariabilem in natura unitatem cognoscimus, non quod in unam hypostasin illos contrahamus, sed quia servata divisa personarum proprietate, cum personis unitatem essentiae non dividimus, ne quis diversi generis duas res pro principiis com. stituat, et ita Manichæorum sectæ fenestram ape- rial: nam creatum et increatum ex diametro se- cundum significationein sibi invicem repugnant. Si igitur duo in principiis nunierentur, sensim et tacite Manichæismus in Ecclesiam irrepet. Ista au- tem dico, et accuratius doctrinæ hujus arcana discutio, justo in adversarios zelo impulsus. Et forte quis haud gravate fatebitur considerationem nostram verisimilitudine haud carere: quia cum creatum potentia valeat, æquis viribus increato reluctabitur, tanquam diversum natura, ei, quod secum in natura non convenit, et quousque utrique illorum vires suppetunt, in irreconciliabile bellum duo ista incident. Necessario enim fatendum est voluntatem consentaneam et conformem naturæ esse: et si quæ in natura non conveniant, in volun- tatibus etiam discrepare: cum autem in utroque ex istis sat sit potentiæ et facultatis, neutrum ad proprie voluntatis exsecutionem cunctabitur, et si quodlibet tantum potest, quantum vult, utique do- minatio anceps fiet, utroque inexhausta virtutis suæ potentia in adversarium semper irruente. lla Mani- chæorum dogma introducitur, qui duo quædam sibi invicem contraria, et tai naturæ, quam voluntatis diversitate ad opposita vergentia, principia cudunt, fitque illis illa inæqualitatis et imminutionis asse veratio, principium ad Manichæorum prodigiosa 8. 37 Luc. vi, 56.

Α σεως κατασκευὴ τῶν Μανιχαϊκῶν δογμάτων ἀρχή. Β Τὸ γὰρ τῆς οὐσίας ἀσύμφωνον εἰς δύο ἀρχὰς περι ίστησι τὸ δόγμα, καθὼς ὁ λόγος ὑπέδειξε, τῷ κτιστῷ καὶ τῷ ἀκτίστῳ διηρημένας. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ἴσως βεβιασμένην ἔχοντα τὴν τοῦ ἀτόπου κατασκευήν, οἱ πολλοὶ αἰτιάσονται, καὶ οὐδὲ γεγράφθαι τὸ παράπαν μετὰ τῶν λοιπῶν ἀξιώσουσιν. Ἔστω ταῦτα· οὐδὲ ἡμεῖς ἀντιλέγομεν· οὐδὲ γὰρ κατ' οἰκείαν ὁρμὴν, ἀλλὰ διὰ τοὺς ἀντιμαχομένους εἰς τὴν τοιαύτην περιεργίαν ἐκβαλεῖν τὸν λόγον ἐκ τῆς ἀκολουθίας προήχθημεν. Εἰ δὲ οὐ χρὴ ταῦτα λέ- γειν, πολύ πρότερον σιωπᾶσθαι προσήκει τῶν ἐναν τίων τὸν λόγον, τὸν τῆς τοιαύτης ἀντιῤῥήσεως τὰς ἀφορμάς παρεχόμενον. Οὐ γὰρ ἔστιν ἑτέρως ἐπισχεῖν τὸν τοῖς πονηροῖς ἀντιλέγοντα, μὴ τὴν ὑπόθεσιν ἐξ- ελόντα τῆς ἀντιῤῥήσεως. Πλὴν ἡδέως ἂν συμβουλεύ- σαιμι τοῖς οὕτω διακειμένοις μικρόν τι τῆς φιλονει κίας ἔξω γενέσθαι, καὶ μὴ λίαν ἐκθύμω, τῶν οἰκείων ὑπερμαχεῖν ὑπολήψεων, αἷς ἤδη προειλημμένοι τυγ χάνουσι· μηδὲ πανταχόθεν ἀναζητεῖν, ὅπως ἂν τὸ πλεῖον ἔχοιεν τῶν ἀντιτεταγμένων· ἀλλ' ὡς ὑπὲρ ψυχῆς ὄντος τοῦ δρόμου, μόνῳ τῷ συμφέροντι τί θεσθαι, καὶ τῇ ἀληθείᾳ διδόναι νικητήρια. Εἰ τοίνυν φιλονεικεῖν τις ἀποστὰς, αὐτὸν ἐφ' ἑαυτοῦ διασκοποί τὸν λόγον, οὐ χαλεπῶς εὑρήσει τὴν ἐμφαινομένην ἀτοπίαν τῷ δόγματι. Ὑποθώμεθα γὰρ συγχωρεῖσθαι κατὰ τὸν λόγον τῶν ὑπεναντίων, καὶ ἀγεννησίαν οὐσίαν εἶναι· καὶ πάλιν ὡσαύτως τὴν γέννησιν εἰς οὐσίαν ἀναλαμβάνεσθαι. Οὐκοῦν εἴ τις ἀκριβῶς τῇ διανοίᾳ τῶν λεγομένων ἀπο λουθήσειε, τὸ Μανιχαϊκὸν αὐτοῖς δόγμα διὰ τῆς ὁδοῦ ταύτης αναπλασθήσεται, εἴπερ κακοῦ πρὸς ἀγαθὸν, καὶ φωτὸς πρὸς σκότος, καὶ πάντων τῶν τοιούτων κατὰ τὸ ἐναντίον τῆς φύσεως, τὴν ἀντίθεσιν δογματί ζειν τοῖς Μανιχαίοις δοκεῖ. Καὶ ὅτι ταῦτα ἀληθῆ λέγω, ῥᾳδίως οἶμαι συνθήσεσθαι τὸν μὴ ῥᾳθύμως παρα- δραμόντα τὸν λόγον· οὕτωσὶ δὲ διασκεψώμεθα · Εκά- στῳ τῶν ὑποκειμένων προσφυή τινα πάντως ἐπιθεω ρεῖται γνωρίσματα, δι' ὧν τὸ ἰδιάζον τῆς ὑποκειμε νης ἐπιγινώσκεται φύσεως, εἴτε ἐπὶ τῆς τῶν ζώων διαφορᾶς ἐξετάζεις τὸν λόγον, εἴτε ἐπὶ τῶν ἄλλων ἁπάντων. Οὐ γὰρ τοῖς αὐτοῖς τὸ ξύλον καὶ τὸ ζῶον χαρακτηρίζεται· οὐδὲ τοῖς ζώοις ἐπικοινωνεῖ τὰ τοῦ ἀνθρώπου γνωριστικά σημεία πρὸς τὴν ἄλογον φύσιν. Οὐδ᾽ αὖ πάλιν τὰ αὐτὰ δείκνυσι τήν τε ζωὴν καὶ τὸν θάνατον· ἀλλ' ἐπὶ πάντων ἀπαξαπλῶς, καθὼς εἴρη- ται, ἄμικτός τίς ἐστι καὶ ἀκοινώνητος ἡ τῶν ὑπο κειμένων διάκρισις, οὐδὲν τοῖς τῶν ἐπιθεωρουμένων γνωρίσμασι διά τινος κοινωνίας συγχεομένη. Κατὰ τοίνυν τὴν ἀκολουθίαν ταύτην ἐξετασθήτω τῶν ὑπ· εναντίων ὁ λόγος. Τὴν ἀγεννησίαν, οὐσίαν φασί καὶ τὴν γέννησιν ὡσαύτως εἰς οὐσίαν ἀνάγουσιν. 'Αλλ' ὥσπερ ἀνθρώπου, καὶ λίθου ἕτερα, καὶ οὐ τὰ αὐτὰ γνωρίσματα· οὐ γὰρ ἂν τὸν αὐτὸν ἑκατέρου ἀποδοίης λόγον ἔμψυχόν τε καὶ ἄψυχον, τὸ τί ἐστιν οριζόμενος· οὕτω πάντως ἄλλοις μὲν γνωρίζεσθαι τὸν ἀγέννητον σημείοις δώσουσιν, ἑτέροις δὲ τὸν γεννη- S. GREGORII NYSSENI A placita : nam dogna (Eunomii) naturæ diversita- tem in duo principia creati et increati rationibus distincta dividit, prout jam demonstratum est. At forte multi erunt, qui hujus doctrinae absur- ditatem, nimis violenter hinc collectam et deductam causentur, optentque hæc penitus in litteras relata non esse. At sit ita, neque nos contradicimus: ne- que enim proprio in pulsu, sed propter adversarios, ad hanc digressionem instituendam adacti sumus. Quod si hæc dicere non oportet, multo magis dece- bat, ut adversarii silerent, qui tali oratione sua hujusmodi refutationi occasionem præbent. Neque enim aliter is, qui improbos refellit, cohiberi po- test, quam si materia refutationis subtrahatur. Caterum libenter iis, qui ita affecti sunt, suade- rem, ut paululum extra contentionis aleam sese collocarent, neque admodum ardenter pro suis propriis persuasionibus, quibus jam præoccupati sunt, digladiarentur: neque undequaque admini- culis corrogatis, id unum studerent, ut potiores semper partes præ suis adversariis obtineant: sed ut, quasi pro anima cursus sit, soli illi quod ex- pedit, et veritati victoriam concedant. Si quis igi- tur omissa altercandi prurigine, ipsam (Eunomii) orationem propius intueri, et accuratius perpendere velit, facile absurditatem ex hac doctrina promi- cantem deprebendet. C Supponamus enim innascibilitatem esse sub- stantiam, ut adversarii volunt: et rursus ipsam quoque generationem substantiis accensendam esse. Igitur si quis accuratius ea, quæ dicta sunt, perpendere et rimari velit, Manichæorum dogma per eos hac ratione renovari intelliget : si- quidem Manichæi malum bono, lucem tenebris, et omnia hujus generis ipsa naturæ contrarietate sibi mutuo opponi tradunt. Quæ vere a me dici, facile, ut opinor, annuet, qui non segniter orationem praetervolabit. Ita vero disquisitionem instituamus: Quodlibet ex subjectis sua habet cognata et insita signa et notas quibus substratæ naturæ proprieta- tes cognoscantur, sive ad animalia, sive ad alia, quocunque animum et cogitationem convertas : non enim iisdem notis et signis insigniuntur li- gnum et animal; neque animalibus participat na- D tura rationis expers ea signa et indicia, quæ ho- minis sunt. Neque rursus eædem notæ ostendunt vitam et mortem, sed in omnibus simpliciter, sic- uti dixi, est inpermista, et incommunicabilis re- rum subjectaruín distinctio, neque ullo modo per signorum et notarum participationem confusa. Ad hanc igitur normam expendatur adversariorum assertio. Innascibilitatem aiunt esse substantiam, generationem quoque ad substantiam referunt. At quemadmodum hominis et lapidis alia sunt indicia (neque enim eamdem definitionem attuleris, si animatum, et inanimatum describere aggrediaris ), ila non gravate concedant, innascibile aliis signis et notis innotescere, aliis etiam id quod est nasci-

φιστικῶς, είτε κατά τινα δύναμιν ἀποδεικτικὴν τὴν τοιαύτην συκοφαντίαν· εἶχεν ἴσως καιρὸν ἐπὶ δια βολῇ τοῦ δόγματος τὰ τοιαῦτα προφέρειν. Εἰ δὲ οὔτε ἐστὶν, οὔτε μὴ γένηται λόγος ἐν Ἐκκλησίᾳ τοιοῦτος, οὔτε ὁ εἰπὼν ἐλέγχεται, οὔτε ὁ ἀκηκοὼς ἐπιδείκνυται, οὔτε ἀνάγκη τις εὑρίσκεται, διά τινος ἀκολούθου τὴν ἀτοπίαν ταύτην κατασκευάζουσα, τί βούλεται αὐτῷ ἡ σκιαμαχία, οὐ συνορῶ. Ὥσπερ ἂν εἴ τις ὑπὸ φρενί- τιδος παραπαίων, συμπεπλέχθαι νομίζοι τινί, μηδε νὸς προσπαλαίοντος, εἶτα κατὰ σπουδὴν ἑαυτὸν κατα βαλών, τὸν προσμαχόμενον οἴοιτο· τοιοῦτόν τι πέπον- θεν δ' σοφός λαγογράφος, ἀναπλάσσων ὑπονοίας, ἃς ἡμεῖς οὐ γινώσκομεν, καὶ σκιαῖς προσμαχόμενος, ἃς διὰ τῶν λογισμῶν ἰδίων ἀγετυπώσατο. Εἰπάτω γὰρ, τίς ἡ ἀνάγκη τὸν ὁμολογοῦντα Υἱὸν Β ἐκ Πατρὸς γεγενῆσθαι, εἰς δύο ἀγεννήτων υπολήψεις ἐκφέρεσθαι ; "Η τίνος μᾶλλον ἐστι δύο κατασκευάζειν ἀγέννητα; τοῦ τὸν Υἱὸν ψευδωνύμως λέγεσθαι κατα σκευάζοντος, ἢ τοῦ διαβεβαιουμένου τῇ προσηγορία τὴν κλήσιν ἐπαληθεύεσθαι; Ο γὰρ τὴν ἀληθῆ γέννη σιν τοῦ Υἱοῦ μὴ δεξάμενος, εἶναι δὲ ὅλως ὁμολογῶν, οἰκειότερον ἂν ὑπονοηθείη ἀγέννητον λέγειν, τὸν ὄντα μὲν, μὴ διὰ γεννήσεως δὲ τὸ εἶναι ἔχοντα. Ὁ δὲ τὸ γνωριστικὸν ὁμοίωμα τῆς τοῦ Μονογενοῦς ὑποστά σεως, αὐτὸ τὸ γεννητῶς αὐτὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς ὑπου στῆναι διοριζόμενος, πῶς ἂν εἰς τὸ ἀγέννητον αὐτὸν οἴεσθαι παρενεχθείη; καίτοι καθ' ὑμᾶς τοὺς σοφούς, ἕως ἂν κρατῇ, τὸ μὴ γεννηθῆναι παρὰ τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν, ενί τινι τρόπῳ τῶν ὑπὸ τοῦ ἀγεννήτου ση- μαινομένων, καὶ αὐτὸς ἀγέννητος κυρίως όνομασθή- σεται. Ἐπειδὴ γὰρ τὰ μὲν τικτόμενα, τὰ δὲ κατα σκευαζόμενα γίνεται, τὸ μὴ διὰ γεννήσεως ὑφεστώς, οὐδὲν κωλύει ἀγεννήτως ὑφεστάναι λέγειν, κατά μό- νον τὸ τῆς γεννήσεως σημαινόμενον. Τοῦτο δὲ ὁ ὑμέ- τερος περὶ τοῦ Κυρίου κατασκευάζει λόγος, ὁ κτίσμα είναι διοριζόμενος. Οὐκοῦν καθ᾽ ὑμᾶς, ὦ σοφώτατοι, ἀγέννητος ὁ Μονογενὴς ἐκ τῆς τοιαύτης ἀκολουθίας ὀνομασθήσεται, οὐ κατὰ τὸ ἡμέτερον δόγμα· καὶ εύ- ρίσκεται ὑμῖν ἡ δίκη, ἥντινα καὶ λέγεις δίκην, τοῖς ὑμετέροις καθ' ἡμῶν ἐπιψηφίζουσα. Εὔκαιρον γὰρ ἐκ τοῦ βορβόρου τῶν ἐκεῖθεν λόγων προσπτύσαι τῇ βδελυρία τοῦ δόγματος· καὶ γὰρ καὶ τὸ ἕτερον μέρος τῶν κατὰ τὸ δίλημμα τεθέντων αὐτῷ, τῆς ἴσης ἔχεται παραπληξίας. "Η μίαν, φησὶ, καὶ μόνην άναρχον ὁμολογοῦντες οὐσίαν, εἶτα ταύ την εἰς Πατέρα καὶ Υἱὸν τῇ γεννήσει περιγρά φοντες, αὐτὴν παρ' ἑαυτῆς γεγενῆσθαι τὴν ἀγέν- νητον εὐσίαν φήσετε. Τίς αὕτη πάλιν ἡ καινὴ τερατολογία ; πῶς αὐτός τις ὑφ᾽ ἑαυτοῦ γεννᾶται, ἑαυτὸν Πατέρα ἔχων, καὶ Υἱὸς ἑαυτοῦ πάλιν γινόμε- τος; Τίς ἡ ναυτία; Τίς ἡ παραφορά; Στρέφεσθαι ἑαυτοῖς ἐπὶ τὸ κάτω τὸν ὄροφον, καὶ ὑπὲρ κεφαλῆς τὸ ἔδαφος ἔχειν; Ο οἱ ὑπὸ μέθης καρηβαροῦντες νομί- ζουσι, καὶ βοῶσι, καὶ διατείνονται,μήτε τὴν γῆν αὐτ τοῖς πεπηγέναι, φεύγειν τε καὶ τοὺς τοίχους, καὶ ἐν ο CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A ex iis, quæ concedimus, aliquid protulisset, postea adversarium existimet: tale quid declamatori huic accidit, fingenti sensa, quæ nos non agnoscimus, ex hoc, sive sophistice, sive demonstrationis effi- cacitate sycophantiam inde conclusisset, fortassis occasionem habuisset tale quid de dogmatę nostro per calumniam proferendi. Si vero neque est, ne- que unquam erit in Ecclesia talis doctrina, et si neque auctor reprehenditur, neque qui tale quid audiverit, demonstratur, neque ulla eliam necessi tas apparet, quæ hujusmodi absurditatem conse- cutione quadam evincat. non video quorsum cum sua umbratili digladiatione tendat : quemadmodum si quis in phrenesi delirans, se, nemine congre- diente, cum aliquo congressum existimet, deinde in seipsum acriter impetu dato, seipsum quoque et cum umbris dimicanti, quas ex proprio cerebro exsculpsit. C D Dicat enim, quænam necessitas eum, qui Filium ex Patre natum docet, ad duo ingeuita principia statuenda adigat? Quis potius duo innascibilia principia introducit ? illene, qui probare nititur, Filium falso Filii nomen tenere, an ille, qui cum haç appellatione naturam quoque concinere ait? nam qui veram Filii generationem non admittit, ipsum tamen exsistere confitetur, justius existi- matur, quod Filium innascibilem faciat, cum exsi- stat, neque tamen per generationem, esse suum habeat. Ille vero qui affirmat hypostaseos Uni- geniti characterem et notam esse, per generatio- nem ex Patre esse, quomodo Filium ingenitum pronuntiat? Quanquam ex placito vestro, sa- pientes, quandiu Filium a Patre per generationem esse negatis, una quadam significatione ex iis quæ innascibili subjiciuntur, ipse etiam Filius proprie innascibilis nominabitur. Cum enim alia quædam generentur, alia ab arte conficiantur, nihil obstat, quominus id, quod per generationen non subsi- stit, ingenite subsistere dicamus, sola generationis significatione considerata. Hue vero vestra doctrina collineat, utpote quæ Dominum creaturis annumne- rel. Igitur secundum vus, o sapientissimi, Unige- nitus ingenitus ex tali consecutione nominabitur, non ex dogmatę nostro : et sic justitia seu Dice (sic enim appellatis) contra nos ex vestris senten- tiam profert. Opportunum jam tempus est, ut ex sordibus ora- tionis eluctati,conspuamus ipsum exsecrabile dogma: nam et altera pars eorum, quæ per dilemina pro - tulit, simili vesania tenetur. Ait enim, vel unam et solam principii expertem substantiam statuentes, eamquę postea Patre et Filio circumscribentes, ipsam innascibilem substantiam a seipsa natam esse asse- rilis. Quæ est ista iterum adeo nova et monstruosa oratio? Quomode aliquis a seipso nascitur, sui ipsius Pater factus, et rursus sui ipsius Filius ? Quæ est hac nausea ? quæ amentia? tectum humi, et pavimentum supra caput collocare, quod ebrii capite gravati sibi obtingere autumnant, qui vocife- rantur et pertendunt, neque terrain sibi firmam consistere,parietes fugere, in orbem omnia circum-

Α σεως κατασκευὴ τῶν Μανιχαϊκῶν δογμάτων ἀρχή. Β Τὸ γὰρ τῆς οὐσίας ἀσύμφωνον εἰς δύο ἀρχὰς περι ίστησι τὸ δόγμα, καθὼς ὁ λόγος ὑπέδειξε, τῷ κτιστῷ καὶ τῷ ἀκτίστῳ διηρημένας. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ἴσως βεβιασμένην ἔχοντα τὴν τοῦ ἀτόπου κατασκευήν, οἱ πολλοὶ αἰτιάσονται, καὶ οὐδὲ γεγράφθαι τὸ παράπαν μετὰ τῶν λοιπῶν ἀξιώσουσιν. Ἔστω ταῦτα· οὐδὲ ἡμεῖς ἀντιλέγομεν· οὐδὲ γὰρ κατ' οἰκείαν ὁρμὴν, ἀλλὰ διὰ τοὺς ἀντιμαχομένους εἰς τὴν τοιαύτην περιεργίαν ἐκβαλεῖν τὸν λόγον ἐκ τῆς ἀκολουθίας προήχθημεν. Εἰ δὲ οὐ χρὴ ταῦτα λέ- γειν, πολύ πρότερον σιωπᾶσθαι προσήκει τῶν ἐναν τίων τὸν λόγον, τὸν τῆς τοιαύτης ἀντιῤῥήσεως τὰς ἀφορμάς παρεχόμενον. Οὐ γὰρ ἔστιν ἑτέρως ἐπισχεῖν τὸν τοῖς πονηροῖς ἀντιλέγοντα, μὴ τὴν ὑπόθεσιν ἐξ- ελόντα τῆς ἀντιῤῥήσεως. Πλὴν ἡδέως ἂν συμβουλεύ- σαιμι τοῖς οὕτω διακειμένοις μικρόν τι τῆς φιλονει κίας ἔξω γενέσθαι, καὶ μὴ λίαν ἐκθύμω, τῶν οἰκείων ὑπερμαχεῖν ὑπολήψεων, αἷς ἤδη προειλημμένοι τυγ χάνουσι· μηδὲ πανταχόθεν ἀναζητεῖν, ὅπως ἂν τὸ πλεῖον ἔχοιεν τῶν ἀντιτεταγμένων· ἀλλ' ὡς ὑπὲρ ψυχῆς ὄντος τοῦ δρόμου, μόνῳ τῷ συμφέροντι τί θεσθαι, καὶ τῇ ἀληθείᾳ διδόναι νικητήρια. Εἰ τοίνυν φιλονεικεῖν τις ἀποστὰς, αὐτὸν ἐφ' ἑαυτοῦ διασκοποί τὸν λόγον, οὐ χαλεπῶς εὑρήσει τὴν ἐμφαινομένην ἀτοπίαν τῷ δόγματι. Ὑποθώμεθα γὰρ συγχωρεῖσθαι κατὰ τὸν λόγον τῶν ὑπεναντίων, καὶ ἀγεννησίαν οὐσίαν εἶναι· καὶ πάλιν ὡσαύτως τὴν γέννησιν εἰς οὐσίαν ἀναλαμβάνεσθαι. Οὐκοῦν εἴ τις ἀκριβῶς τῇ διανοίᾳ τῶν λεγομένων ἀπο λουθήσειε, τὸ Μανιχαϊκὸν αὐτοῖς δόγμα διὰ τῆς ὁδοῦ ταύτης αναπλασθήσεται, εἴπερ κακοῦ πρὸς ἀγαθὸν, καὶ φωτὸς πρὸς σκότος, καὶ πάντων τῶν τοιούτων κατὰ τὸ ἐναντίον τῆς φύσεως, τὴν ἀντίθεσιν δογματί ζειν τοῖς Μανιχαίοις δοκεῖ. Καὶ ὅτι ταῦτα ἀληθῆ λέγω, ῥᾳδίως οἶμαι συνθήσεσθαι τὸν μὴ ῥᾳθύμως παρα- δραμόντα τὸν λόγον· οὕτωσὶ δὲ διασκεψώμεθα · Εκά- στῳ τῶν ὑποκειμένων προσφυή τινα πάντως ἐπιθεω ρεῖται γνωρίσματα, δι' ὧν τὸ ἰδιάζον τῆς ὑποκειμε νης ἐπιγινώσκεται φύσεως, εἴτε ἐπὶ τῆς τῶν ζώων διαφορᾶς ἐξετάζεις τὸν λόγον, εἴτε ἐπὶ τῶν ἄλλων ἁπάντων. Οὐ γὰρ τοῖς αὐτοῖς τὸ ξύλον καὶ τὸ ζῶον χαρακτηρίζεται· οὐδὲ τοῖς ζώοις ἐπικοινωνεῖ τὰ τοῦ ἀνθρώπου γνωριστικά σημεία πρὸς τὴν ἄλογον φύσιν. Οὐδ᾽ αὖ πάλιν τὰ αὐτὰ δείκνυσι τήν τε ζωὴν καὶ τὸν θάνατον· ἀλλ' ἐπὶ πάντων ἀπαξαπλῶς, καθὼς εἴρη- ται, ἄμικτός τίς ἐστι καὶ ἀκοινώνητος ἡ τῶν ὑπο κειμένων διάκρισις, οὐδὲν τοῖς τῶν ἐπιθεωρουμένων γνωρίσμασι διά τινος κοινωνίας συγχεομένη. Κατὰ τοίνυν τὴν ἀκολουθίαν ταύτην ἐξετασθήτω τῶν ὑπ· εναντίων ὁ λόγος. Τὴν ἀγεννησίαν, οὐσίαν φασί καὶ τὴν γέννησιν ὡσαύτως εἰς οὐσίαν ἀνάγουσιν. 'Αλλ' ὥσπερ ἀνθρώπου, καὶ λίθου ἕτερα, καὶ οὐ τὰ αὐτὰ γνωρίσματα· οὐ γὰρ ἂν τὸν αὐτὸν ἑκατέρου ἀποδοίης λόγον ἔμψυχόν τε καὶ ἄψυχον, τὸ τί ἐστιν οριζόμενος· οὕτω πάντως ἄλλοις μὲν γνωρίζεσθαι τὸν ἀγέννητον σημείοις δώσουσιν, ἑτέροις δὲ τὸν γεννη- S. GREGORII NYSSENI A placita : nam dogna (Eunomii) naturæ diversita- tem in duo principia creati et increati rationibus distincta dividit, prout jam demonstratum est. At forte multi erunt, qui hujus doctrinae absur- ditatem, nimis violenter hinc collectam et deductam causentur, optentque hæc penitus in litteras relata non esse. At sit ita, neque nos contradicimus: ne- que enim proprio in pulsu, sed propter adversarios, ad hanc digressionem instituendam adacti sumus. Quod si hæc dicere non oportet, multo magis dece- bat, ut adversarii silerent, qui tali oratione sua hujusmodi refutationi occasionem præbent. Neque enim aliter is, qui improbos refellit, cohiberi po- test, quam si materia refutationis subtrahatur. Caterum libenter iis, qui ita affecti sunt, suade- rem, ut paululum extra contentionis aleam sese collocarent, neque admodum ardenter pro suis propriis persuasionibus, quibus jam præoccupati sunt, digladiarentur: neque undequaque admini- culis corrogatis, id unum studerent, ut potiores semper partes præ suis adversariis obtineant: sed ut, quasi pro anima cursus sit, soli illi quod ex- pedit, et veritati victoriam concedant. Si quis igi- tur omissa altercandi prurigine, ipsam (Eunomii) orationem propius intueri, et accuratius perpendere velit, facile absurditatem ex hac doctrina promi- cantem deprebendet. C Supponamus enim innascibilitatem esse sub- stantiam, ut adversarii volunt: et rursus ipsam quoque generationem substantiis accensendam esse. Igitur si quis accuratius ea, quæ dicta sunt, perpendere et rimari velit, Manichæorum dogma per eos hac ratione renovari intelliget : si- quidem Manichæi malum bono, lucem tenebris, et omnia hujus generis ipsa naturæ contrarietate sibi mutuo opponi tradunt. Quæ vere a me dici, facile, ut opinor, annuet, qui non segniter orationem praetervolabit. Ita vero disquisitionem instituamus: Quodlibet ex subjectis sua habet cognata et insita signa et notas quibus substratæ naturæ proprieta- tes cognoscantur, sive ad animalia, sive ad alia, quocunque animum et cogitationem convertas : non enim iisdem notis et signis insigniuntur li- gnum et animal; neque animalibus participat na- D tura rationis expers ea signa et indicia, quæ ho- minis sunt. Neque rursus eædem notæ ostendunt vitam et mortem, sed in omnibus simpliciter, sic- uti dixi, est inpermista, et incommunicabilis re- rum subjectaruín distinctio, neque ullo modo per signorum et notarum participationem confusa. Ad hanc igitur normam expendatur adversariorum assertio. Innascibilitatem aiunt esse substantiam, generationem quoque ad substantiam referunt. At quemadmodum hominis et lapidis alia sunt indicia (neque enim eamdem definitionem attuleris, si animatum, et inanimatum describere aggrediaris ), ila non gravate concedant, innascibile aliis signis et notis innotescere, aliis etiam id quod est nasci-

τήν. Οὐκοῦν θεωρήσωμεν τὰ ἰδιάζοντα τοῦ ἀγεννήτου Θεοῦ, ὅσα εὐσεβῶς λέγειν τε καὶ νοεῖν παρὰ τῆς ἁγίας Γραφῆς περὶ αὐτοῦ μεμαθήκαμεν. Τίνα οὖν ἐστι ταῦτα; Οὐδένα οἶμαι τῶν Χριστια νῶν ἀγνοεῖν, ὅτι ἀγαθὸς, ὅτι χρηστὸς, ὅτι ἅγιος, δι- καιός τε καὶ ἔσιος, ἀόρατός τε καὶ ἀθάνατος, φθορᾶς τε καὶ τροπῆς καὶ ἀλλοιώσεως ἀνεπίδεκτος, δυνατός, σοφός, εὐεργέτης, Κύριος, κριτής, πάντα τὰ τοιαῦτα. Τί γὰρ δεῖ ὁμολογουμένοις ἐνδιατρίβοντα παρατεί- νειν τὸν λόγον ; Εἰ οὖν ταῦτα ἐν τῇ ἀγεννήτῳ φύσει καταλαμβάνομεν, τὸ δὲ γεννηθῆναι τῷ μὴ γεννηθῆ ναι ὑπεναντίως ἔχει κατὰ τὴν ἔννοιαν· ἀνάγκη πᾶσα συνθέσθαι τοὺς τὴν ἀγεννησίαν καὶ τὴν γέννησιν οὐσίαν εἶναι ὁριζομένους κατὰ λόγον τῆς τοῦ γεννη- τοῦ πρὸς τὸ ἀγέννητον ἀντιθέσεως· καὶ τὰ γνωριστικά σημεῖα τῆς γεννητῆς οὐσίας, ὑπεναντίως ἔχειν τοῖς ἐπιθεωρουμένοις τῇ ἀγεννήτῳ φύσει. Εἰ γὰρ τὰ αὐτὰ λέγοιεν, οὐκέτι τὸ ἑτεροῖον τῆς τῶν ὑποκειμένων φύ- σεως διὰ τῆς ταυτότητος τῶν ἐπιθεωρουμένων συστή-' σεται. Τῶν γὰρ ἕτεροίως ἐχόντων, ἕτερα χρὴ πάντως εἶναι καὶ τὰ γνωρίσματα οἴεσθαι· ὅσα δὲ ὡσαύτως κατὰ τὸν λόγον τῆς οὐσίας ἔχει, τοῖς αὐτοῖς δηλαδή σημείοις χαρακτηρίζεται. Εἰ μὲν οὖν τὰ αὐτὰ καὶ τῷ Μονογενεῖ προσμαρτυροῦσιν, οὐδεμίαν, καθὼς εἴρη- ται, περὶ τὸ ὑποκείμενον διαφορὰν ἐννοοῦσιν. Εἰ δὲ τοῖς βλασφήμοις ἐπιμένοιεν λόγοις, καὶ τὸ παρηλλα γμένον τῆς φύσεως ἐν τῇ διαφορᾷ τοῦ γεννητοῦ καί τοῦ ἀγεννήτου κατασκευάζοιεν, εὔκολον συνιδεῖν πάν- τως τὸ ἐκ τῆς ἀκολουθίας ἀναφαινόμενον· ὅτι κατὰ τὴν τῶν ὀνομάτων ἀντίθεσιν, καὶ τῆς φύσεως τῶν ὑπὸ τῶν ὀνομάτων σημαινομένων ὑπεναντίως ἔχειν πρὸς ἑαυτὴν νομισθείσης, ἀνάγκη πᾶσα καὶ τὰ ἐπι- θεωρούμενα ἑκατέροις πρὸς τὸ ἐναντίον διενεχθῆναι ὥστε τῶν ἐπὶ τοῦ Πατρὸς λεγομένων, τὰ ἀντικείμεγα τῷ Μονογενεῖ ἐφαρμόζεσθαι, θεότητος, ἁγιασμοῦ, ἀγαθότητος, ἀφθαρσίας, ἀϊδιότητος, καὶ εἴ τι ἄλλο τὸν ἐπὶ πάντων Θεὸν διὰ τῶν εὐσεβῶν ἡμῖν νοημάτ των παρίστησιν· ὥστε πάντα τὰ ἀπεμφαίνοντα, καὶ ἑκάστῳ τῶν πρὸς τὸ κρεῖττον ὑπειλημμένων ἀντιδια- στελλόμενα, τῆς γεννητῆς ἴδια νομίζειν οὐσίας εἶναι. Σαφηνείας δὲ χάριν, προσδιατριπτέον ἐστὶ τῷ τόπῳ. Ὥσπερ τῷ θερμῷ καὶ τῷ ψυχρῷ, ἐναντίοις οὖσι κατά τὴν φύσιν· (ὑποκείσθω δὲ τῷ λόγῳ πῦρ τε καὶ κρύ σταλλος. Ἐκεῖνο ἑκάτερον ὄν, ὅπερ οὐκ ἔστι τὸ ἕτε ρον. Καὶ τὰ ἰδίως ἑκατέρῳ τούτων ἐπιφαινόμενα, παρηλλαγμένως ἔχει πάντως πρὸς ἄλληλα· ἴδιον γὰρ τοῦ μὲν κρυστάλλου ή ψύξις· τοῦ δὲ πυρὸς, ἡ θερ- μότης·) οὕτως εἴπερ κατὰ τὴν ἐν τοῖς ὀνόμασιν έναν- τίωσιν ἐπὶ τοῦ ἀγεννήτου και γεννητοῦ, καὶ ἡ διὰ τῶν ὀνομάτων δηλουμένη φύσις πρὸς τὸ ἀντικείμενον διασταίη, οὐκ ἐνδέχεται τὰς δυνάμεις τῶν κατὰ φύσ σιν ὑπεναντίων, ὁμοίας ἀλλήλαις εἶναι· ὡς οὐκ ἐνδέ- χεται, οὔτε ἐν πυρὶ τὴν ψύξιν, οὔτε ἐν κρυστάλλω γενέσθαι τὴν πύρωσιν. Εἰ οὖν ἐν τῇ ἀγεννήτῳ οὐσίᾳ ἢ ἀγαθότης νοεῖται, διέστηκε δὲ, καθὼς ἐκεῖνοί φασιν, ἐν τῷ λόγῳ τῆς φύσεως πρὸς τὴν γεννητὴν ἡ ἀγέννη CONTRA EUNOMIUM. LIB. I. A'bile. Videamus igitur proprias notas. et conditio- B nes innascibilis Dei, quas pie de Deo dici et cogi- tari ex sacris litteris didicimus. Quæ sunt istæ notæ? Neminem Christianorum ignorare arbitror hujusmodi notas censeri istas: Esse bonum, lenem, sanctam, justum, invisibilem, immortalent, corruptionis, mutationis et altera- tionis incapacem, potentem, sapientem, benefacto- rem, Dominum, judicem, et omnia hujus generis. Quid enim rebus planis et exploratis immorantem, verba multiplicare attinet? a Si igitur ista in innasci- bili inesse deprehendimus, id vero quod nascibile est, ei quod est innascibile, secundum rationem opponitur, perspicue sequitur eos, qui innascibili- tatem, et nascibilitatem aiunt esse substantiam, fa- teri debere, pro oppositione innascibilis ad nasci- bile, notas quoque et conditiones ad cognoscendum aptas substantiæ nascibilis contrarias esse illis, qu in natura inuascibili apparent. Si enim utrobique easdem notas ponant, baud amplius diversitas na- turæ rerum subjectarum, per easdem notas nobis representabitur. Nam ea, quæ aliter natura sese Habent, necessario comitantur alia ibidem, quibus cognoscantur, indicia: quæ autem secundum sub- stantiæ rationem similiter sese babent, ea iisdem eliam notis et symbolis signantur. Si igitur uni- genito Filio easdem quoque notas ascribunt, nul- lam, prout dixi, in substantia diversitatem statuere vel cognoscere queant. Si vero in sua impietate persistant, et diversitatem naturæ per nascibilis et innascibilis differentiam fabricent, facile est videre, quænam inde oriatur consecutio: nempe si secun- dum nominum oppositionem ipsæ etiam naturæ eorum, qui per nonina significantur, contrarie sese invicem habent, inevitabiliter sequitur, ea etiam, quæ illis inesse considerantur, contrarie sese habere: ut proinde Unigenito prorsus opposita iis, quæ de Patre affirmantur, accommodanda sint, opposita, inquam, divinitati, sanctitati, bonitati, incorruptioni, æternitati, et id genus aliis, quæ Deum universorum per pias cogitationes nobis repræsentant. Quare oportet, ut omnes notæ, et omnia naturæ indicia melioribus illis contraria, naturæ genitæ propria existimari debeant. C At claritatis causa isti loco nonnihil immorari D lubet. Quemadmodum calidum et frigidum sibi a mutuo adversantibus naturis constant ( accipia- mus exempli gratia ignem et glaciem. Quodlibet est illud, quod non est alterum, et quæ cuilibet horum proprie conveniunt, prorsus inter se discre- pant : nam glaciei proprium est refrigerare, ignis calefacere), ita, si ut nomina in innascibili et nasci- bili sibi contraria sunt, sic etiam natura nomini- bus significata oppositionem habet, fieri non potest, ut potentiæ eorum quæ secundum naturam contra- ria sunt, sint inter se similes, pront feri non po- test, ut in igne inveniatur frigus, et in glacie calor. Si igitur in natura innascibili bonitas in- est, discrepat autem, quod illi affirmant, in ra- tione naturæ innascibilis a nascibili, necesse om Hucusque Apogr. Liv.; sequentia ex solo cod. Bas.

τήν. Οὐκοῦν θεωρήσωμεν τὰ ἰδιάζοντα τοῦ ἀγεννήτου Θεοῦ, ὅσα εὐσεβῶς λέγειν τε καὶ νοεῖν παρὰ τῆς ἁγίας Γραφῆς περὶ αὐτοῦ μεμαθήκαμεν. Τίνα οὖν ἐστι ταῦτα; Οὐδένα οἶμαι τῶν Χριστια νῶν ἀγνοεῖν, ὅτι ἀγαθὸς, ὅτι χρηστὸς, ὅτι ἅγιος, δι- καιός τε καὶ ἔσιος, ἀόρατός τε καὶ ἀθάνατος, φθορᾶς τε καὶ τροπῆς καὶ ἀλλοιώσεως ἀνεπίδεκτος, δυνατός, σοφός, εὐεργέτης, Κύριος, κριτής, πάντα τὰ τοιαῦτα. Τί γὰρ δεῖ ὁμολογουμένοις ἐνδιατρίβοντα παρατεί- νειν τὸν λόγον ; Εἰ οὖν ταῦτα ἐν τῇ ἀγεννήτῳ φύσει καταλαμβάνομεν, τὸ δὲ γεννηθῆναι τῷ μὴ γεννηθῆ ναι ὑπεναντίως ἔχει κατὰ τὴν ἔννοιαν· ἀνάγκη πᾶσα συνθέσθαι τοὺς τὴν ἀγεννησίαν καὶ τὴν γέννησιν οὐσίαν εἶναι ὁριζομένους κατὰ λόγον τῆς τοῦ γεννη- τοῦ πρὸς τὸ ἀγέννητον ἀντιθέσεως· καὶ τὰ γνωριστικά σημεῖα τῆς γεννητῆς οὐσίας, ὑπεναντίως ἔχειν τοῖς ἐπιθεωρουμένοις τῇ ἀγεννήτῳ φύσει. Εἰ γὰρ τὰ αὐτὰ λέγοιεν, οὐκέτι τὸ ἑτεροῖον τῆς τῶν ὑποκειμένων φύ- σεως διὰ τῆς ταυτότητος τῶν ἐπιθεωρουμένων συστή-' σεται. Τῶν γὰρ ἕτεροίως ἐχόντων, ἕτερα χρὴ πάντως εἶναι καὶ τὰ γνωρίσματα οἴεσθαι· ὅσα δὲ ὡσαύτως κατὰ τὸν λόγον τῆς οὐσίας ἔχει, τοῖς αὐτοῖς δηλαδή σημείοις χαρακτηρίζεται. Εἰ μὲν οὖν τὰ αὐτὰ καὶ τῷ Μονογενεῖ προσμαρτυροῦσιν, οὐδεμίαν, καθὼς εἴρη- ται, περὶ τὸ ὑποκείμενον διαφορὰν ἐννοοῦσιν. Εἰ δὲ τοῖς βλασφήμοις ἐπιμένοιεν λόγοις, καὶ τὸ παρηλλα γμένον τῆς φύσεως ἐν τῇ διαφορᾷ τοῦ γεννητοῦ καί τοῦ ἀγεννήτου κατασκευάζοιεν, εὔκολον συνιδεῖν πάν- τως τὸ ἐκ τῆς ἀκολουθίας ἀναφαινόμενον· ὅτι κατὰ τὴν τῶν ὀνομάτων ἀντίθεσιν, καὶ τῆς φύσεως τῶν ὑπὸ τῶν ὀνομάτων σημαινομένων ὑπεναντίως ἔχειν πρὸς ἑαυτὴν νομισθείσης, ἀνάγκη πᾶσα καὶ τὰ ἐπι- θεωρούμενα ἑκατέροις πρὸς τὸ ἐναντίον διενεχθῆναι ὥστε τῶν ἐπὶ τοῦ Πατρὸς λεγομένων, τὰ ἀντικείμεγα τῷ Μονογενεῖ ἐφαρμόζεσθαι, θεότητος, ἁγιασμοῦ, ἀγαθότητος, ἀφθαρσίας, ἀϊδιότητος, καὶ εἴ τι ἄλλο τὸν ἐπὶ πάντων Θεὸν διὰ τῶν εὐσεβῶν ἡμῖν νοημάτ των παρίστησιν· ὥστε πάντα τὰ ἀπεμφαίνοντα, καὶ ἑκάστῳ τῶν πρὸς τὸ κρεῖττον ὑπειλημμένων ἀντιδια- στελλόμενα, τῆς γεννητῆς ἴδια νομίζειν οὐσίας εἶναι. Σαφηνείας δὲ χάριν, προσδιατριπτέον ἐστὶ τῷ τόπῳ. Ὥσπερ τῷ θερμῷ καὶ τῷ ψυχρῷ, ἐναντίοις οὖσι κατά τὴν φύσιν· (ὑποκείσθω δὲ τῷ λόγῳ πῦρ τε καὶ κρύ σταλλος. Ἐκεῖνο ἑκάτερον ὄν, ὅπερ οὐκ ἔστι τὸ ἕτε ρον. Καὶ τὰ ἰδίως ἑκατέρῳ τούτων ἐπιφαινόμενα, παρηλλαγμένως ἔχει πάντως πρὸς ἄλληλα· ἴδιον γὰρ τοῦ μὲν κρυστάλλου ή ψύξις· τοῦ δὲ πυρὸς, ἡ θερ- μότης·) οὕτως εἴπερ κατὰ τὴν ἐν τοῖς ὀνόμασιν έναν- τίωσιν ἐπὶ τοῦ ἀγεννήτου και γεννητοῦ, καὶ ἡ διὰ τῶν ὀνομάτων δηλουμένη φύσις πρὸς τὸ ἀντικείμενον διασταίη, οὐκ ἐνδέχεται τὰς δυνάμεις τῶν κατὰ φύσ σιν ὑπεναντίων, ὁμοίας ἀλλήλαις εἶναι· ὡς οὐκ ἐνδέ- χεται, οὔτε ἐν πυρὶ τὴν ψύξιν, οὔτε ἐν κρυστάλλω γενέσθαι τὴν πύρωσιν. Εἰ οὖν ἐν τῇ ἀγεννήτῳ οὐσίᾳ ἢ ἀγαθότης νοεῖται, διέστηκε δὲ, καθὼς ἐκεῖνοί φασιν, ἐν τῷ λόγῳ τῆς φύσεως πρὸς τὴν γεννητὴν ἡ ἀγέννη CONTRA EUNOMIUM. LIB. I. A'bile. Videamus igitur proprias notas. et conditio- B nes innascibilis Dei, quas pie de Deo dici et cogi- tari ex sacris litteris didicimus. Quæ sunt istæ notæ? Neminem Christianorum ignorare arbitror hujusmodi notas censeri istas: Esse bonum, lenem, sanctam, justum, invisibilem, immortalent, corruptionis, mutationis et altera- tionis incapacem, potentem, sapientem, benefacto- rem, Dominum, judicem, et omnia hujus generis. Quid enim rebus planis et exploratis immorantem, verba multiplicare attinet? a Si igitur ista in innasci- bili inesse deprehendimus, id vero quod nascibile est, ei quod est innascibile, secundum rationem opponitur, perspicue sequitur eos, qui innascibili- tatem, et nascibilitatem aiunt esse substantiam, fa- teri debere, pro oppositione innascibilis ad nasci- bile, notas quoque et conditiones ad cognoscendum aptas substantiæ nascibilis contrarias esse illis, qu in natura inuascibili apparent. Si enim utrobique easdem notas ponant, baud amplius diversitas na- turæ rerum subjectarum, per easdem notas nobis representabitur. Nam ea, quæ aliter natura sese Habent, necessario comitantur alia ibidem, quibus cognoscantur, indicia: quæ autem secundum sub- stantiæ rationem similiter sese babent, ea iisdem eliam notis et symbolis signantur. Si igitur uni- genito Filio easdem quoque notas ascribunt, nul- lam, prout dixi, in substantia diversitatem statuere vel cognoscere queant. Si vero in sua impietate persistant, et diversitatem naturæ per nascibilis et innascibilis differentiam fabricent, facile est videre, quænam inde oriatur consecutio: nempe si secun- dum nominum oppositionem ipsæ etiam naturæ eorum, qui per nonina significantur, contrarie sese invicem habent, inevitabiliter sequitur, ea etiam, quæ illis inesse considerantur, contrarie sese habere: ut proinde Unigenito prorsus opposita iis, quæ de Patre affirmantur, accommodanda sint, opposita, inquam, divinitati, sanctitati, bonitati, incorruptioni, æternitati, et id genus aliis, quæ Deum universorum per pias cogitationes nobis repræsentant. Quare oportet, ut omnes notæ, et omnia naturæ indicia melioribus illis contraria, naturæ genitæ propria existimari debeant. C At claritatis causa isti loco nonnihil immorari D lubet. Quemadmodum calidum et frigidum sibi a mutuo adversantibus naturis constant ( accipia- mus exempli gratia ignem et glaciem. Quodlibet est illud, quod non est alterum, et quæ cuilibet horum proprie conveniunt, prorsus inter se discre- pant : nam glaciei proprium est refrigerare, ignis calefacere), ita, si ut nomina in innascibili et nasci- bili sibi contraria sunt, sic etiam natura nomini- bus significata oppositionem habet, fieri non potest, ut potentiæ eorum quæ secundum naturam contra- ria sunt, sint inter se similes, pront feri non po- test, ut in igne inveniatur frigus, et in glacie calor. Si igitur in natura innascibili bonitas in- est, discrepat autem, quod illi affirmant, in ra- tione naturæ innascibilis a nascibili, necesse om Hucusque Apogr. Liv.; sequentia ex solo cod. Bas.

τήν. Οὐκοῦν θεωρήσωμεν τὰ ἰδιάζοντα τοῦ ἀγεννήτου Θεοῦ, ὅσα εὐσεβῶς λέγειν τε καὶ νοεῖν παρὰ τῆς ἁγίας Γραφῆς περὶ αὐτοῦ μεμαθήκαμεν. Τίνα οὖν ἐστι ταῦτα; Οὐδένα οἶμαι τῶν Χριστια νῶν ἀγνοεῖν, ὅτι ἀγαθὸς, ὅτι χρηστὸς, ὅτι ἅγιος, δι- καιός τε καὶ ἔσιος, ἀόρατός τε καὶ ἀθάνατος, φθορᾶς τε καὶ τροπῆς καὶ ἀλλοιώσεως ἀνεπίδεκτος, δυνατός, σοφός, εὐεργέτης, Κύριος, κριτής, πάντα τὰ τοιαῦτα. Τί γὰρ δεῖ ὁμολογουμένοις ἐνδιατρίβοντα παρατεί- νειν τὸν λόγον ; Εἰ οὖν ταῦτα ἐν τῇ ἀγεννήτῳ φύσει καταλαμβάνομεν, τὸ δὲ γεννηθῆναι τῷ μὴ γεννηθῆ ναι ὑπεναντίως ἔχει κατὰ τὴν ἔννοιαν· ἀνάγκη πᾶσα συνθέσθαι τοὺς τὴν ἀγεννησίαν καὶ τὴν γέννησιν οὐσίαν εἶναι ὁριζομένους κατὰ λόγον τῆς τοῦ γεννη- τοῦ πρὸς τὸ ἀγέννητον ἀντιθέσεως· καὶ τὰ γνωριστικά σημεῖα τῆς γεννητῆς οὐσίας, ὑπεναντίως ἔχειν τοῖς ἐπιθεωρουμένοις τῇ ἀγεννήτῳ φύσει. Εἰ γὰρ τὰ αὐτὰ λέγοιεν, οὐκέτι τὸ ἑτεροῖον τῆς τῶν ὑποκειμένων φύ- σεως διὰ τῆς ταυτότητος τῶν ἐπιθεωρουμένων συστή-' σεται. Τῶν γὰρ ἕτεροίως ἐχόντων, ἕτερα χρὴ πάντως εἶναι καὶ τὰ γνωρίσματα οἴεσθαι· ὅσα δὲ ὡσαύτως κατὰ τὸν λόγον τῆς οὐσίας ἔχει, τοῖς αὐτοῖς δηλαδή σημείοις χαρακτηρίζεται. Εἰ μὲν οὖν τὰ αὐτὰ καὶ τῷ Μονογενεῖ προσμαρτυροῦσιν, οὐδεμίαν, καθὼς εἴρη- ται, περὶ τὸ ὑποκείμενον διαφορὰν ἐννοοῦσιν. Εἰ δὲ τοῖς βλασφήμοις ἐπιμένοιεν λόγοις, καὶ τὸ παρηλλα γμένον τῆς φύσεως ἐν τῇ διαφορᾷ τοῦ γεννητοῦ καί τοῦ ἀγεννήτου κατασκευάζοιεν, εὔκολον συνιδεῖν πάν- τως τὸ ἐκ τῆς ἀκολουθίας ἀναφαινόμενον· ὅτι κατὰ τὴν τῶν ὀνομάτων ἀντίθεσιν, καὶ τῆς φύσεως τῶν ὑπὸ τῶν ὀνομάτων σημαινομένων ὑπεναντίως ἔχειν πρὸς ἑαυτὴν νομισθείσης, ἀνάγκη πᾶσα καὶ τὰ ἐπι- θεωρούμενα ἑκατέροις πρὸς τὸ ἐναντίον διενεχθῆναι ὥστε τῶν ἐπὶ τοῦ Πατρὸς λεγομένων, τὰ ἀντικείμεγα τῷ Μονογενεῖ ἐφαρμόζεσθαι, θεότητος, ἁγιασμοῦ, ἀγαθότητος, ἀφθαρσίας, ἀϊδιότητος, καὶ εἴ τι ἄλλο τὸν ἐπὶ πάντων Θεὸν διὰ τῶν εὐσεβῶν ἡμῖν νοημάτ των παρίστησιν· ὥστε πάντα τὰ ἀπεμφαίνοντα, καὶ ἑκάστῳ τῶν πρὸς τὸ κρεῖττον ὑπειλημμένων ἀντιδια- στελλόμενα, τῆς γεννητῆς ἴδια νομίζειν οὐσίας εἶναι. Σαφηνείας δὲ χάριν, προσδιατριπτέον ἐστὶ τῷ τόπῳ. Ὥσπερ τῷ θερμῷ καὶ τῷ ψυχρῷ, ἐναντίοις οὖσι κατά τὴν φύσιν· (ὑποκείσθω δὲ τῷ λόγῳ πῦρ τε καὶ κρύ σταλλος. Ἐκεῖνο ἑκάτερον ὄν, ὅπερ οὐκ ἔστι τὸ ἕτε ρον. Καὶ τὰ ἰδίως ἑκατέρῳ τούτων ἐπιφαινόμενα, παρηλλαγμένως ἔχει πάντως πρὸς ἄλληλα· ἴδιον γὰρ τοῦ μὲν κρυστάλλου ή ψύξις· τοῦ δὲ πυρὸς, ἡ θερ- μότης·) οὕτως εἴπερ κατὰ τὴν ἐν τοῖς ὀνόμασιν έναν- τίωσιν ἐπὶ τοῦ ἀγεννήτου και γεννητοῦ, καὶ ἡ διὰ τῶν ὀνομάτων δηλουμένη φύσις πρὸς τὸ ἀντικείμενον διασταίη, οὐκ ἐνδέχεται τὰς δυνάμεις τῶν κατὰ φύσ σιν ὑπεναντίων, ὁμοίας ἀλλήλαις εἶναι· ὡς οὐκ ἐνδέ- χεται, οὔτε ἐν πυρὶ τὴν ψύξιν, οὔτε ἐν κρυστάλλω γενέσθαι τὴν πύρωσιν. Εἰ οὖν ἐν τῇ ἀγεννήτῳ οὐσίᾳ ἢ ἀγαθότης νοεῖται, διέστηκε δὲ, καθὼς ἐκεῖνοί φασιν, ἐν τῷ λόγῳ τῆς φύσεως πρὸς τὴν γεννητὴν ἡ ἀγέννη CONTRA EUNOMIUM. LIB. I. A'bile. Videamus igitur proprias notas. et conditio- B nes innascibilis Dei, quas pie de Deo dici et cogi- tari ex sacris litteris didicimus. Quæ sunt istæ notæ? Neminem Christianorum ignorare arbitror hujusmodi notas censeri istas: Esse bonum, lenem, sanctam, justum, invisibilem, immortalent, corruptionis, mutationis et altera- tionis incapacem, potentem, sapientem, benefacto- rem, Dominum, judicem, et omnia hujus generis. Quid enim rebus planis et exploratis immorantem, verba multiplicare attinet? a Si igitur ista in innasci- bili inesse deprehendimus, id vero quod nascibile est, ei quod est innascibile, secundum rationem opponitur, perspicue sequitur eos, qui innascibili- tatem, et nascibilitatem aiunt esse substantiam, fa- teri debere, pro oppositione innascibilis ad nasci- bile, notas quoque et conditiones ad cognoscendum aptas substantiæ nascibilis contrarias esse illis, qu in natura inuascibili apparent. Si enim utrobique easdem notas ponant, baud amplius diversitas na- turæ rerum subjectarum, per easdem notas nobis representabitur. Nam ea, quæ aliter natura sese Habent, necessario comitantur alia ibidem, quibus cognoscantur, indicia: quæ autem secundum sub- stantiæ rationem similiter sese babent, ea iisdem eliam notis et symbolis signantur. Si igitur uni- genito Filio easdem quoque notas ascribunt, nul- lam, prout dixi, in substantia diversitatem statuere vel cognoscere queant. Si vero in sua impietate persistant, et diversitatem naturæ per nascibilis et innascibilis differentiam fabricent, facile est videre, quænam inde oriatur consecutio: nempe si secun- dum nominum oppositionem ipsæ etiam naturæ eorum, qui per nonina significantur, contrarie sese invicem habent, inevitabiliter sequitur, ea etiam, quæ illis inesse considerantur, contrarie sese habere: ut proinde Unigenito prorsus opposita iis, quæ de Patre affirmantur, accommodanda sint, opposita, inquam, divinitati, sanctitati, bonitati, incorruptioni, æternitati, et id genus aliis, quæ Deum universorum per pias cogitationes nobis repræsentant. Quare oportet, ut omnes notæ, et omnia naturæ indicia melioribus illis contraria, naturæ genitæ propria existimari debeant. C At claritatis causa isti loco nonnihil immorari D lubet. Quemadmodum calidum et frigidum sibi a mutuo adversantibus naturis constant ( accipia- mus exempli gratia ignem et glaciem. Quodlibet est illud, quod non est alterum, et quæ cuilibet horum proprie conveniunt, prorsus inter se discre- pant : nam glaciei proprium est refrigerare, ignis calefacere), ita, si ut nomina in innascibili et nasci- bili sibi contraria sunt, sic etiam natura nomini- bus significata oppositionem habet, fieri non potest, ut potentiæ eorum quæ secundum naturam contra- ria sunt, sint inter se similes, pront feri non po- test, ut in igne inveniatur frigus, et in glacie calor. Si igitur in natura innascibili bonitas in- est, discrepat autem, quod illi affirmant, in ra- tione naturæ innascibilis a nascibili, necesse om Hucusque Apogr. Liv.; sequentia ex solo cod. Bas.

Α τος, συνδιαστήσεται πάντως καὶ τοῦ ἀγγεννήτου το ἴδιον ἀπὸ τοῦ κατὰ τὸ γεννητὸν ἰδιάζοντος. Ὥστε εἰ ἐν ἐκείνῳ τὸ ἀγαθὸν, ἐν τούτῳ νοεῖσθαι τὸ τῷ ἀγαθῷ ἀντικείμενον. Καὶ οὕτως ἡμῖν διὰ τῶν σοφῶν τούτων δογματιστῶν, πάλιν ὁ Μάνης ἀναβιώσεται τὴν τῆς κακίας φύσιν ἀντιπαρεξάγων τῷ ἀγαθῷ, καὶ τῇ τῶν οὐσιῶν ἑτερότητι δογματίζων τὸ ἐν ταῖς δυνάμεσιν αὐτῶν ἀντικείμενον. Εἰ δὲ χρὴ μηδὲν ὑποστειλάμενον μετὰ παῤῥησίας εἰπεῖν, συγγνωστότερος τούτων ὁ Μάνης εἰκότως ἂν εἶναι νομίζοιτο· ὃν πρῶτόν φασι τοῖς δόγμασι Μανι χαίων ἐπιτολμήσαντα, ἀφ' ἑαυτοῦ κατονομάσαι τὴν αἵρεσιν. Λέγω δὲ ταῦτα, ὡς ἂν εἴ τις έχίδνης καὶ ἀσπίδος τὴν φιλανθρωποτέραν ἐκλέγοιτο· πλὴν ἀλλ᾽ ἐπειδή ἐστι καὶ ἐν θηρίοις κρίσις, οὐχὶ τούτων ἐκεί- Β νους ἀνεκτοτέρους εἶναι δοκιμαζόμενα τὰ δόγματα δείκνυσιν; Ὁ μὲν γὰρ συναγορεύειν ᾤετο τῷ αὐτῷ ἀγαθῶν αἰτίῳ· ὡς οὐδεμιᾶς κακῶν αἰτίας ἀπ' ἐκεί νου τὴν ἀρχὴν λαβούσης. Καὶ διὰ τοῦτο εἰς ἀρχὴν ἑτέραν ἰδιάζουσαν, τῶν πρὸς τὸ χεῖρον ἀριθμους μένων πάντων τὴν αἰτίαν ἀνῆψεν· οἷον ἀπολο γούμενος ὑπὲρ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων, ὡς οὐκ εὐαγές ὄν, τὴν τῶν ἀγαθῶν πηγὴν καὶ τῶν παρὰ λόγον πλημμελουμένων· ἐπαιτιᾶσθαι· οὐ συνιεὶς ὑπὸ μι κροψυχίας, ὅτι δυνατὸν ἦν, μηδὲ κακῶν δημιουργὸν τὸν Θεὸν οἴεσθαι, μήτε ἄλλο τι ἄναρχον παρὰ τὸν Θεὸν φαντασθῆναι. Περὶ ὧν πολὺς ὁ λόγος, καὶ οὐ τοῦ πάροντος ἂν εἴη καιροῦ. Καὶ οὗ χάριν τῶν εἰρημένων ἐμνήσθημεν; Οτι ἐκεῖνος μὲν ἀφιστᾷν ᾤετο δεῖν περὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων τῆς κακίας ἀρχήν· οὗτοι δὲ κα- κείνων χαλεπωτέραν κατασκευάζουσι τὴν ἔκτοπον ταύτην κατὰ τοῦ Θεοῦ βλασφημίαν. Τῶν μὲν γὰρ παρ κῶν τὴν φύσιν παραπλησίως ἐκείνοις διὰ τῆς κατὰ τὴν οὐσίαν ἐναντιότητος δογματίζουσιν· ἐν ᾧ δὲ πά λιν τοῦ τοιούτου πλάσματος τὸν Θεὸν τῶν ὅλων δη μιουργὸν ἀποφαίνονται, παρ᾽ οὗ φασι τὴν γέννησιν ἐργασθεῖσαν οὐσίαν ἀλλοτρίως ἔχειν κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ποιήσαντα, ἐν τούτῳ τὸ πλεῖον εἰς ἀσέβειαν παρὰ τοὺς μνημονευθέντας ἔχουσιν· ὅτι οὐ μόνον ὑπόστασιν διδόασι τῷ ἐναντίως πρὸς τὸ ἀγαθὸν κατὰ τὴν φύσιν ἔχοντι, ἀλλ' ὅτι τὸν ἀγαθὸν Θεὸν, ἄλλου Θεοῦ τοῦ κατὰ τὴν φύσιν διηλλαγμένου λέγουσιν αἴτιον εἶναι, μονονουχί φανερῶς βοῶντες ἐν τῷ δόγματι, ὅτι ἔστι τι ὑπεναντίον τῇ τοῦ ἀγαθοῦ φύσει, παρ' αὐτοῦ ἔχον τοῦ ἀγαθοῦ τὴν ὑπόστασιν. Τῆς γὰρ τοῦ Πατρὸς οὐσίας ἀγαθῆς εἶναι πεπιστευμένης, τῆς δὲ τοῦ Υἱοῦ διὰ τὸ μὴ ὡσαύτως ἔχειν τῷ Πατρὶ, κατὰ τὸν τῆς φύσεως λόγον, καθώς δοκεῖ τῇ αἱρέσει, ἐν τοῖς ἐναντίοις κατὰ τὸ ἀκόλουθον εὑρισκομένης, τί διὰ τούτων κατασκευάζεται ; Τὸ καὶ ὑφεστάναι τὸ τῷ ἀγαθῷ ἀντικείμενον, καὶ ἐξ αὐτοῦ τοῦ ἀγαθοῦ στῆναι τὸ ὑπεναντίον τῇ φύσει. Τοῦτό φημι καὶ τῆς τῶν Μανιχαίων ατοπίας εἶναι φρικτότερον. Εἰ δὲ ἀρνοῦνται τῷ λόγῳ τὸ βλάσφημον, ὅπερ ἡ ἀκου λουθία τοῦ δόγματος δείκνυσι, φασὶ δὲ τῶν ἀγαθῶν τοῦ Πατρὸς τὸν Μονογενή κεκληρονομηκέναι, μὴ Υἱὸν ἀληθῶς ὄντα, κατὰ τὴν τῶν ἀσεβῶν δόξαν, ἀλλὰ διὰ S. GREGORII NYSSENI rino est, ut id, quod est proprium innascibilis, discrepet quoque ab illo, quod est proprium nasci- bilis. Itaque si in illa natura inest bonitas, in bac it, quod bono opponitur, concipiendum erit. Ita opera insignium istorum dogmatistarum reviviscet Manes mali naturam opponens bono, et substan- tiarum diversitatem in ipsis quoque potentiis et virtutibus astruens. Si autem nihil penitus dissimulandum est, sed omnia libere dicenda Manes merito venia dignior existimari potest, quam isti: quem aiunt primum fuisse, qui Manichæa dogmata cudere ingressus, sectam de suo nomine appellaverit. Hæc dixerim, quasi si quis ex vipera et aspide benigniorem et mitiorem eligat, cum etiam inter ipsa bruta ani- mantia sit discrimen quoddam. Nonne illos (Ma- nichæos) his (Eunomianis) tolerabiliores dogmata al examen vocata ostendunt? Ille enim (Manes) bonorum auctori et principio se patrocinari existi- mabat, tanquam nulla mali causa ab illo originem ducat : propterea ad aliud principium proprium omnium eorum, quæ in malis numerantur, causam retulit, quasi pro Deo universorum advocatum agens: perinde ac si piaculum esset bonorum omnium fontem, eorum, quæ præter rationem committun- tur, accusare : non intelligens, præ animi angu- stiis, fieri posse, ut neque Deus malorum auctor habeatur, neque alia quæpiam causa principii ex- pers Introducatur. De quo longa est disputatio, neque præsentis temporis. Causa, cur hoc loco horum mentionem fecerimus, ista est, quia Manes arbitrabatur a Deo universorum omni modo prin- cipium mali removeri debere. At isti (Eunomiani) Jonge graviorem quam illi, et absurdiorem contra Filium blasphemiam cudunt. Naturam malorum si- militer ut illi, oppositione secundum substantiam meliuntur, quatenus vero in hoc suo fignento, universorum Deum statuunt conditorem, a quo, ut aiunt, generatione substantia producta alienæ na- tura sit a natura sui opifcis, eatenus impietate Manichæos longe superant : quia non solum ei, quod secundum suam naturam bono adversatur, bypostasin tribuunt, sed quia bonum Deum alterius Dei natura prorsus diversi progenitorem faciunt, tantum non manifeste bac sua doctrina vocife- rantes, aliquid esse naturæ boni contrarium, quod ab ipso bono hypostasin acceperit. Nam cum Patris substantia bona sit eredita, substantia vero Filii, eo quod non eodem modo se habeat cum Patre secundum naturæ rationem, prout hæreticorum est opinio, in contrariorum ordine ex necessaria consecutione collocari debeat, quid hinc conficitur? Hoc nimirum, subsistere aliquid bono oppositum, et ex ipso bono id, quod natura contrarium est, pietate horribilius esse. Si vero verbis inficientur blasphemiam, quæ ex eorum doctrina perspicue deducta est, dicantque, Unigenitum bona Patris hæreditasse, non quod vere sit Filius, ut impii opinantur ; sed quia per G originem ducere. Hoc dico ipsa Manichæorum im- D

Α τος, συνδιαστήσεται πάντως καὶ τοῦ ἀγγεννήτου το ἴδιον ἀπὸ τοῦ κατὰ τὸ γεννητὸν ἰδιάζοντος. Ὥστε εἰ ἐν ἐκείνῳ τὸ ἀγαθὸν, ἐν τούτῳ νοεῖσθαι τὸ τῷ ἀγαθῷ ἀντικείμενον. Καὶ οὕτως ἡμῖν διὰ τῶν σοφῶν τούτων δογματιστῶν, πάλιν ὁ Μάνης ἀναβιώσεται τὴν τῆς κακίας φύσιν ἀντιπαρεξάγων τῷ ἀγαθῷ, καὶ τῇ τῶν οὐσιῶν ἑτερότητι δογματίζων τὸ ἐν ταῖς δυνάμεσιν αὐτῶν ἀντικείμενον. Εἰ δὲ χρὴ μηδὲν ὑποστειλάμενον μετὰ παῤῥησίας εἰπεῖν, συγγνωστότερος τούτων ὁ Μάνης εἰκότως ἂν εἶναι νομίζοιτο· ὃν πρῶτόν φασι τοῖς δόγμασι Μανι χαίων ἐπιτολμήσαντα, ἀφ' ἑαυτοῦ κατονομάσαι τὴν αἵρεσιν. Λέγω δὲ ταῦτα, ὡς ἂν εἴ τις έχίδνης καὶ ἀσπίδος τὴν φιλανθρωποτέραν ἐκλέγοιτο· πλὴν ἀλλ᾽ ἐπειδή ἐστι καὶ ἐν θηρίοις κρίσις, οὐχὶ τούτων ἐκεί- Β νους ἀνεκτοτέρους εἶναι δοκιμαζόμενα τὰ δόγματα δείκνυσιν; Ὁ μὲν γὰρ συναγορεύειν ᾤετο τῷ αὐτῷ ἀγαθῶν αἰτίῳ· ὡς οὐδεμιᾶς κακῶν αἰτίας ἀπ' ἐκεί νου τὴν ἀρχὴν λαβούσης. Καὶ διὰ τοῦτο εἰς ἀρχὴν ἑτέραν ἰδιάζουσαν, τῶν πρὸς τὸ χεῖρον ἀριθμους μένων πάντων τὴν αἰτίαν ἀνῆψεν· οἷον ἀπολο γούμενος ὑπὲρ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων, ὡς οὐκ εὐαγές ὄν, τὴν τῶν ἀγαθῶν πηγὴν καὶ τῶν παρὰ λόγον πλημμελουμένων· ἐπαιτιᾶσθαι· οὐ συνιεὶς ὑπὸ μι κροψυχίας, ὅτι δυνατὸν ἦν, μηδὲ κακῶν δημιουργὸν τὸν Θεὸν οἴεσθαι, μήτε ἄλλο τι ἄναρχον παρὰ τὸν Θεὸν φαντασθῆναι. Περὶ ὧν πολὺς ὁ λόγος, καὶ οὐ τοῦ πάροντος ἂν εἴη καιροῦ. Καὶ οὗ χάριν τῶν εἰρημένων ἐμνήσθημεν; Οτι ἐκεῖνος μὲν ἀφιστᾷν ᾤετο δεῖν περὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων τῆς κακίας ἀρχήν· οὗτοι δὲ κα- κείνων χαλεπωτέραν κατασκευάζουσι τὴν ἔκτοπον ταύτην κατὰ τοῦ Θεοῦ βλασφημίαν. Τῶν μὲν γὰρ παρ κῶν τὴν φύσιν παραπλησίως ἐκείνοις διὰ τῆς κατὰ τὴν οὐσίαν ἐναντιότητος δογματίζουσιν· ἐν ᾧ δὲ πά λιν τοῦ τοιούτου πλάσματος τὸν Θεὸν τῶν ὅλων δη μιουργὸν ἀποφαίνονται, παρ᾽ οὗ φασι τὴν γέννησιν ἐργασθεῖσαν οὐσίαν ἀλλοτρίως ἔχειν κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ποιήσαντα, ἐν τούτῳ τὸ πλεῖον εἰς ἀσέβειαν παρὰ τοὺς μνημονευθέντας ἔχουσιν· ὅτι οὐ μόνον ὑπόστασιν διδόασι τῷ ἐναντίως πρὸς τὸ ἀγαθὸν κατὰ τὴν φύσιν ἔχοντι, ἀλλ' ὅτι τὸν ἀγαθὸν Θεὸν, ἄλλου Θεοῦ τοῦ κατὰ τὴν φύσιν διηλλαγμένου λέγουσιν αἴτιον εἶναι, μονονουχί φανερῶς βοῶντες ἐν τῷ δόγματι, ὅτι ἔστι τι ὑπεναντίον τῇ τοῦ ἀγαθοῦ φύσει, παρ' αὐτοῦ ἔχον τοῦ ἀγαθοῦ τὴν ὑπόστασιν. Τῆς γὰρ τοῦ Πατρὸς οὐσίας ἀγαθῆς εἶναι πεπιστευμένης, τῆς δὲ τοῦ Υἱοῦ διὰ τὸ μὴ ὡσαύτως ἔχειν τῷ Πατρὶ, κατὰ τὸν τῆς φύσεως λόγον, καθώς δοκεῖ τῇ αἱρέσει, ἐν τοῖς ἐναντίοις κατὰ τὸ ἀκόλουθον εὑρισκομένης, τί διὰ τούτων κατασκευάζεται ; Τὸ καὶ ὑφεστάναι τὸ τῷ ἀγαθῷ ἀντικείμενον, καὶ ἐξ αὐτοῦ τοῦ ἀγαθοῦ στῆναι τὸ ὑπεναντίον τῇ φύσει. Τοῦτό φημι καὶ τῆς τῶν Μανιχαίων ατοπίας εἶναι φρικτότερον. Εἰ δὲ ἀρνοῦνται τῷ λόγῳ τὸ βλάσφημον, ὅπερ ἡ ἀκου λουθία τοῦ δόγματος δείκνυσι, φασὶ δὲ τῶν ἀγαθῶν τοῦ Πατρὸς τὸν Μονογενή κεκληρονομηκέναι, μὴ Υἱὸν ἀληθῶς ὄντα, κατὰ τὴν τῶν ἀσεβῶν δόξαν, ἀλλὰ διὰ S. GREGORII NYSSENI rino est, ut id, quod est proprium innascibilis, discrepet quoque ab illo, quod est proprium nasci- bilis. Itaque si in illa natura inest bonitas, in bac it, quod bono opponitur, concipiendum erit. Ita opera insignium istorum dogmatistarum reviviscet Manes mali naturam opponens bono, et substan- tiarum diversitatem in ipsis quoque potentiis et virtutibus astruens. Si autem nihil penitus dissimulandum est, sed omnia libere dicenda Manes merito venia dignior existimari potest, quam isti: quem aiunt primum fuisse, qui Manichæa dogmata cudere ingressus, sectam de suo nomine appellaverit. Hæc dixerim, quasi si quis ex vipera et aspide benigniorem et mitiorem eligat, cum etiam inter ipsa bruta ani- mantia sit discrimen quoddam. Nonne illos (Ma- nichæos) his (Eunomianis) tolerabiliores dogmata al examen vocata ostendunt? Ille enim (Manes) bonorum auctori et principio se patrocinari existi- mabat, tanquam nulla mali causa ab illo originem ducat : propterea ad aliud principium proprium omnium eorum, quæ in malis numerantur, causam retulit, quasi pro Deo universorum advocatum agens: perinde ac si piaculum esset bonorum omnium fontem, eorum, quæ præter rationem committun- tur, accusare : non intelligens, præ animi angu- stiis, fieri posse, ut neque Deus malorum auctor habeatur, neque alia quæpiam causa principii ex- pers Introducatur. De quo longa est disputatio, neque præsentis temporis. Causa, cur hoc loco horum mentionem fecerimus, ista est, quia Manes arbitrabatur a Deo universorum omni modo prin- cipium mali removeri debere. At isti (Eunomiani) Jonge graviorem quam illi, et absurdiorem contra Filium blasphemiam cudunt. Naturam malorum si- militer ut illi, oppositione secundum substantiam meliuntur, quatenus vero in hoc suo fignento, universorum Deum statuunt conditorem, a quo, ut aiunt, generatione substantia producta alienæ na- tura sit a natura sui opifcis, eatenus impietate Manichæos longe superant : quia non solum ei, quod secundum suam naturam bono adversatur, bypostasin tribuunt, sed quia bonum Deum alterius Dei natura prorsus diversi progenitorem faciunt, tantum non manifeste bac sua doctrina vocife- rantes, aliquid esse naturæ boni contrarium, quod ab ipso bono hypostasin acceperit. Nam cum Patris substantia bona sit eredita, substantia vero Filii, eo quod non eodem modo se habeat cum Patre secundum naturæ rationem, prout hæreticorum est opinio, in contrariorum ordine ex necessaria consecutione collocari debeat, quid hinc conficitur? Hoc nimirum, subsistere aliquid bono oppositum, et ex ipso bono id, quod natura contrarium est, pietate horribilius esse. Si vero verbis inficientur blasphemiam, quæ ex eorum doctrina perspicue deducta est, dicantque, Unigenitum bona Patris hæreditasse, non quod vere sit Filius, ut impii opinantur ; sed quia per G originem ducere. Hoc dico ipsa Manichæorum im- D

Α τος, συνδιαστήσεται πάντως καὶ τοῦ ἀγγεννήτου το ἴδιον ἀπὸ τοῦ κατὰ τὸ γεννητὸν ἰδιάζοντος. Ὥστε εἰ ἐν ἐκείνῳ τὸ ἀγαθὸν, ἐν τούτῳ νοεῖσθαι τὸ τῷ ἀγαθῷ ἀντικείμενον. Καὶ οὕτως ἡμῖν διὰ τῶν σοφῶν τούτων δογματιστῶν, πάλιν ὁ Μάνης ἀναβιώσεται τὴν τῆς κακίας φύσιν ἀντιπαρεξάγων τῷ ἀγαθῷ, καὶ τῇ τῶν οὐσιῶν ἑτερότητι δογματίζων τὸ ἐν ταῖς δυνάμεσιν αὐτῶν ἀντικείμενον. Εἰ δὲ χρὴ μηδὲν ὑποστειλάμενον μετὰ παῤῥησίας εἰπεῖν, συγγνωστότερος τούτων ὁ Μάνης εἰκότως ἂν εἶναι νομίζοιτο· ὃν πρῶτόν φασι τοῖς δόγμασι Μανι χαίων ἐπιτολμήσαντα, ἀφ' ἑαυτοῦ κατονομάσαι τὴν αἵρεσιν. Λέγω δὲ ταῦτα, ὡς ἂν εἴ τις έχίδνης καὶ ἀσπίδος τὴν φιλανθρωποτέραν ἐκλέγοιτο· πλὴν ἀλλ᾽ ἐπειδή ἐστι καὶ ἐν θηρίοις κρίσις, οὐχὶ τούτων ἐκεί- Β νους ἀνεκτοτέρους εἶναι δοκιμαζόμενα τὰ δόγματα δείκνυσιν; Ὁ μὲν γὰρ συναγορεύειν ᾤετο τῷ αὐτῷ ἀγαθῶν αἰτίῳ· ὡς οὐδεμιᾶς κακῶν αἰτίας ἀπ' ἐκεί νου τὴν ἀρχὴν λαβούσης. Καὶ διὰ τοῦτο εἰς ἀρχὴν ἑτέραν ἰδιάζουσαν, τῶν πρὸς τὸ χεῖρον ἀριθμους μένων πάντων τὴν αἰτίαν ἀνῆψεν· οἷον ἀπολο γούμενος ὑπὲρ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων, ὡς οὐκ εὐαγές ὄν, τὴν τῶν ἀγαθῶν πηγὴν καὶ τῶν παρὰ λόγον πλημμελουμένων· ἐπαιτιᾶσθαι· οὐ συνιεὶς ὑπὸ μι κροψυχίας, ὅτι δυνατὸν ἦν, μηδὲ κακῶν δημιουργὸν τὸν Θεὸν οἴεσθαι, μήτε ἄλλο τι ἄναρχον παρὰ τὸν Θεὸν φαντασθῆναι. Περὶ ὧν πολὺς ὁ λόγος, καὶ οὐ τοῦ πάροντος ἂν εἴη καιροῦ. Καὶ οὗ χάριν τῶν εἰρημένων ἐμνήσθημεν; Οτι ἐκεῖνος μὲν ἀφιστᾷν ᾤετο δεῖν περὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων τῆς κακίας ἀρχήν· οὗτοι δὲ κα- κείνων χαλεπωτέραν κατασκευάζουσι τὴν ἔκτοπον ταύτην κατὰ τοῦ Θεοῦ βλασφημίαν. Τῶν μὲν γὰρ παρ κῶν τὴν φύσιν παραπλησίως ἐκείνοις διὰ τῆς κατὰ τὴν οὐσίαν ἐναντιότητος δογματίζουσιν· ἐν ᾧ δὲ πά λιν τοῦ τοιούτου πλάσματος τὸν Θεὸν τῶν ὅλων δη μιουργὸν ἀποφαίνονται, παρ᾽ οὗ φασι τὴν γέννησιν ἐργασθεῖσαν οὐσίαν ἀλλοτρίως ἔχειν κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ποιήσαντα, ἐν τούτῳ τὸ πλεῖον εἰς ἀσέβειαν παρὰ τοὺς μνημονευθέντας ἔχουσιν· ὅτι οὐ μόνον ὑπόστασιν διδόασι τῷ ἐναντίως πρὸς τὸ ἀγαθὸν κατὰ τὴν φύσιν ἔχοντι, ἀλλ' ὅτι τὸν ἀγαθὸν Θεὸν, ἄλλου Θεοῦ τοῦ κατὰ τὴν φύσιν διηλλαγμένου λέγουσιν αἴτιον εἶναι, μονονουχί φανερῶς βοῶντες ἐν τῷ δόγματι, ὅτι ἔστι τι ὑπεναντίον τῇ τοῦ ἀγαθοῦ φύσει, παρ' αὐτοῦ ἔχον τοῦ ἀγαθοῦ τὴν ὑπόστασιν. Τῆς γὰρ τοῦ Πατρὸς οὐσίας ἀγαθῆς εἶναι πεπιστευμένης, τῆς δὲ τοῦ Υἱοῦ διὰ τὸ μὴ ὡσαύτως ἔχειν τῷ Πατρὶ, κατὰ τὸν τῆς φύσεως λόγον, καθώς δοκεῖ τῇ αἱρέσει, ἐν τοῖς ἐναντίοις κατὰ τὸ ἀκόλουθον εὑρισκομένης, τί διὰ τούτων κατασκευάζεται ; Τὸ καὶ ὑφεστάναι τὸ τῷ ἀγαθῷ ἀντικείμενον, καὶ ἐξ αὐτοῦ τοῦ ἀγαθοῦ στῆναι τὸ ὑπεναντίον τῇ φύσει. Τοῦτό φημι καὶ τῆς τῶν Μανιχαίων ατοπίας εἶναι φρικτότερον. Εἰ δὲ ἀρνοῦνται τῷ λόγῳ τὸ βλάσφημον, ὅπερ ἡ ἀκου λουθία τοῦ δόγματος δείκνυσι, φασὶ δὲ τῶν ἀγαθῶν τοῦ Πατρὸς τὸν Μονογενή κεκληρονομηκέναι, μὴ Υἱὸν ἀληθῶς ὄντα, κατὰ τὴν τῶν ἀσεβῶν δόξαν, ἀλλὰ διὰ S. GREGORII NYSSENI rino est, ut id, quod est proprium innascibilis, discrepet quoque ab illo, quod est proprium nasci- bilis. Itaque si in illa natura inest bonitas, in bac it, quod bono opponitur, concipiendum erit. Ita opera insignium istorum dogmatistarum reviviscet Manes mali naturam opponens bono, et substan- tiarum diversitatem in ipsis quoque potentiis et virtutibus astruens. Si autem nihil penitus dissimulandum est, sed omnia libere dicenda Manes merito venia dignior existimari potest, quam isti: quem aiunt primum fuisse, qui Manichæa dogmata cudere ingressus, sectam de suo nomine appellaverit. Hæc dixerim, quasi si quis ex vipera et aspide benigniorem et mitiorem eligat, cum etiam inter ipsa bruta ani- mantia sit discrimen quoddam. Nonne illos (Ma- nichæos) his (Eunomianis) tolerabiliores dogmata al examen vocata ostendunt? Ille enim (Manes) bonorum auctori et principio se patrocinari existi- mabat, tanquam nulla mali causa ab illo originem ducat : propterea ad aliud principium proprium omnium eorum, quæ in malis numerantur, causam retulit, quasi pro Deo universorum advocatum agens: perinde ac si piaculum esset bonorum omnium fontem, eorum, quæ præter rationem committun- tur, accusare : non intelligens, præ animi angu- stiis, fieri posse, ut neque Deus malorum auctor habeatur, neque alia quæpiam causa principii ex- pers Introducatur. De quo longa est disputatio, neque præsentis temporis. Causa, cur hoc loco horum mentionem fecerimus, ista est, quia Manes arbitrabatur a Deo universorum omni modo prin- cipium mali removeri debere. At isti (Eunomiani) Jonge graviorem quam illi, et absurdiorem contra Filium blasphemiam cudunt. Naturam malorum si- militer ut illi, oppositione secundum substantiam meliuntur, quatenus vero in hoc suo fignento, universorum Deum statuunt conditorem, a quo, ut aiunt, generatione substantia producta alienæ na- tura sit a natura sui opifcis, eatenus impietate Manichæos longe superant : quia non solum ei, quod secundum suam naturam bono adversatur, bypostasin tribuunt, sed quia bonum Deum alterius Dei natura prorsus diversi progenitorem faciunt, tantum non manifeste bac sua doctrina vocife- rantes, aliquid esse naturæ boni contrarium, quod ab ipso bono hypostasin acceperit. Nam cum Patris substantia bona sit eredita, substantia vero Filii, eo quod non eodem modo se habeat cum Patre secundum naturæ rationem, prout hæreticorum est opinio, in contrariorum ordine ex necessaria consecutione collocari debeat, quid hinc conficitur? Hoc nimirum, subsistere aliquid bono oppositum, et ex ipso bono id, quod natura contrarium est, pietate horribilius esse. Si vero verbis inficientur blasphemiam, quæ ex eorum doctrina perspicue deducta est, dicantque, Unigenitum bona Patris hæreditasse, non quod vere sit Filius, ut impii opinantur ; sed quia per G originem ducere. Hoc dico ipsa Manichæorum im- D

κτίσεως τὴν ὑπόστασιν ἔχοντα· καὶ τοῦτο πάλιν Α κατεξετάσωμεν, εἰ δυνατόν ἐστι συστῆναι κατὰ τὸν εἰκότα λόγον τὴν τοιαύτην υπόνοιαν. Ἐὰν γὰρ δου θείη κατὰ τὸν λόγον αὐτῶν, μὴ ἀληθῶς Υἱὸν ὄντα κε κληρονομηκέναι τὸν πάντων Κύριον, ἀλλὰ κτισθέντα, καὶ ποιηθέντα τῶν ὁμογενῶν ἄρχειν, πῶς καταδέξε- ται, καὶ οὐ συστασιάσει ἡ λοιπή κτίσις ἐκ τοῦ ὁμο φύλου πρὸς τὸ ὑποχείριον ἀπωσθεῖσα, εἰ μηδὲν κατά τὴν φύσιν ἔλαττον (ἔχουσα κτιστὴ γὰρ καὶ αὕτη, ὥσπερ κἀκεῖνος, ἔπειτα ὁμοφύλῳ δουλεύειν, καὶ ὑποκύπτειν καταδικάζοιτο; Τυραννίδι γὰρ ὅμοιον τὸ τοιοῦτον, μὴ τῇ τῆς οὐσίας ὑπεροχῇ τὸ κράτος νέο μειν, ἀλλὰ μενούσης ἐν τῷ ὁμοτίμῳ τῆς φύσεως, μερισθῆναι τὴν κτίσιν εἰς δουλείαν καὶ κυριότητα ὥστε ἐν αὐτῇ τὸ μέν τι ἄρχειν, τὸ δὲ ὑποχείριον εἶναι, καθάπερ ἐξ ἀποκληρώσεως τοῦ αὐτοῦ ἀξιώμα- Β τος συντυχικώς προσγενομένου τῷ μετὰ τὸν κλῆρον λαβόντι τὴν τῶν ὁμοίων προτίμησιν. Οὐδὲ γὰρ ἄν θρωπος ὁμοτίμως ἔχων πρὸς τὴν ὑποχείριον φύσιν, τὴν κατὰ τῶν ἀλόγων ἀρχὴν ἐκληρώσατο· ἀλλὰ προ- τερεύων τῷ λόγῳ κυριεύει τῶν ἄλλων, τῷ πρὸς τὸ κρεῖττον αὐτῷ παρηλλάχθαι τὴν φύσιν, προτεταγμέ. νος. Αἱ δὲ ἀνθρώπιναι δυναστείαι, τούτου χάριν ἀγε χιστρόφους ἔχουσι τὰς μεταβολάς, ὅτι οὐ δέχεται τὸ κατὰ τὴν φύσιν ὁμότιμον, μὴ ἐσομοιρεῖν ἐν τῷ κρείτ. τουι· ἀλλά τις ἔγκειται φυσικὴ πᾶσιν ἐπιθυμία πρὸς τὰ ἐπικρατοῦν ἐξισάζεσθαι, ὅταν ὁμόφυλον ᾖ. Πῶς δὲ ἀληθὲς ἔσται τὸ πάντα δι' αὐτοῦ γεγενή- σθαι, ἐὰν ἀληθὲς ᾖ τὸ καὶ αὐτὸν τὸν Υἱὸν ἕν τι τῶν γεγονότων εἶναι; ἤτοι γὰρ καὶ ἑαυτὸν πεποιηκώς ἔσται, ἵνα μὴ ψεῦδος τὸ γεγραμμένον ᾖ, ὅτι Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο· καὶ οὕτω κατ᾿ αὐτῶν ἰσχύσει τὸ ἄτοπον, δ κατὰ τοῦ δόγματος ἡμῶν ἐσοφίσαντο, τὸ αὐτὸν ὑφ' ἑαυτοῦ γενέσθαι λέγειν· ἢ εἴπερ τοῦτο παράλογον, καὶ φύσιν οὐκ ἔχον, ἀσύστατον πάντως ἐκεῖνο δειχθήσεται, τὸ τὴν κτίσιν πᾶσαν δι' αὐτοῦ γεγενῆσθαι διισχυρίζεσθαι. Ἡ γὰρ τοῦ ἑνὸς ὑπεξαί ρεσις, ψευδῆ τὸν περὶ πάντων κατασκευάζει λόγον. Ὥστε ἐκ μὲν τοῦ κτιστὸν εἶναι τὸν Μονογενῆ διορί ζεσθαι, δύο πονηρῶν καὶ ἀτόπων τὸ ἕτερον πάν τως ὁ λόγος οὐ διαφεύξεται· ἡ τὸ μὴ εἶναι πάντων αὐτὸν τῶν γεγονότων αἴτιον, εἴπερ αὐτὸς ἐκεῖνος ὑπεξαιροῖτο τῶν πάντων, ὃν ἐν τῶν ἔργων διισχυρί ζονται· ἢ τὸ καὶ ἑαυτοῦ ποιητὴν ἀποδείκνυσθαι, εξ- περ μὴ ψεύδεται ὁ μηδὲν τῶν γεγονότων χωρὶς ἐκεί νου γεγενῆσθαι κηρύξας. Τὰ μὲν οὖν παρ' ἐκείνων τοιαῦτα. Εἰ δέ τις ὑγιαινούση διδασκαλία προσέχων, ἐκ τῆς θείας τε καὶ ἀκηράτου φύσεως τὸν Υἱὸν εἶναι πιο στεύοι, πάντα συνῳδὲ τῷ τῆς εὐσεβείας ἀναφανή- σεται δόγματι, τὸ ποιητὴν εἶναι τῶν πάντων τὸν Κύριον· τὸ βασιλεύειν τῶν ὄντων, οὐ κατὰ ἀποκλή- ρωσιν, ἢ κατὰ τυραννικήν τινα δυναστείαν τῶν ὁμο- φύλων προτεταγμένον, ἀλλὰ τῇ τῆς φύσεως ὑπεροχή, τὸ κατα πάντων ἔχοντα κράτος. Καὶ ἔτι πρὸς τούτοις, τὸ μὴ εἰς διαφόρους ἀρχὰς τῇ ἑτερότητι τῆς φύσεως CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. tiamus, num secundum rectam rationem constare queat. Si enim concedatur, ut ipsi volunt, eum hæreditasse universorum Dominum, cum verus Filius non sit, sed creatus factusque omnibus im- peret, quomodo reliqua creatura eum recipiet, nec sine tumultu et seditione rejiciet, ab eo qui ejusdem sortis et classis est, in servitutem redacta, si spe- ctata natura non minus, quam ipse habeat: creata enim est, sicuti et ille : et postea damnetur ut ei, qui ejusdem generis et cognationis est, serviat et subjaceat? Speciem enim tyrannidis præ se fert, non ei, qui natura praestantior est, imperium defer- re, sed manente honoris et præstantiæ æqualitate, creaturam, in eam quæ servit, et in eam, quæ creationem subsistentiam acceperit : id jam discu- dominatur, distribuere, ut in ipsa sit tam domi- alteri non æquetur: sed inest omnibus naturalis secum classis pares efficiantur. - D natio, quam subjectio, perinde ac si sorte quadam dignitas hæc fortuito accidisset illi, qui post sor- titionem cateris anteponitur : neque enim homo quasi ejusdem præstantiæ cum sibi subjecta na- tura, imperium in bruta adeptus est, sed cum ra- tione omnibus aliis præcelleret, iisdem etiam do- minatur, præpositus aliis ob naturæ suæ in melius formatæ sublimitatem. Humana vero imperia ideo repentinas mutationes subeunt, quia non patitur, qui secundum naturam ejusdem dignitatis et præ- stantia est, ut in eo, quod honorificentius apparet, quædam cupiditas, ut in imperio aliis ejusdem ' Porro qua ratione verum erit, omnia per ipsum facta esse, si verum est, ipsum quoque Filium esse aliquid ex his quæ facta sunt? certe se- ipsum quoque fecisse necesse erit, si veritati con- sonet, quod scriptum est, omnia per ipsum facta esse : quo fit ut in illos recidat absurditas, quam adversus doctrinam nostrain commenti sunt: eum- dem a seipso genitum esse; aut si hoc est præter rationem, et naturæ penitus adversum, etiam illud non poterit subsistere, nempe omnem creaturam per ipsum factam esse. Nam vel unius exceptio enuntiationem universalem de omnibus falsam ef- ficit. Itaque si quis Unigenitum creatum esse dicat, alterum ex duobus nefariis et absurdis non ef- fugiet, aut illum non esse omnium, quæ lacta sunt, causam, si ille ex omnium numero eximatur, quein contendunt unum esse ex illis, quæ facta sunt: vel illum sui ipsius effectorem exstitisse, si vera loquitur, qui omnia per ipsum facta esse dicit. La igitur, que ab ipsis (adversariis) proficiscun- tur talia sunt. Si quis vero sana doctrinæ attendens, ex divina et illibata natura Filium esse credat, omnia pieta- tis traditioni et institutioni concinent: videlicet Do- minum esse rerum omnium effectorem, imperare rebus, non ex sorte aut tyrannide imperium in æquales adeptum, sed natura suæ cxcellentia, in omnia dominationem obtinere: insuper non in di- versa imperia, et diversitatem naturæ, monarchiam illam dispertiri, sed esse unam divinitatem, unumi

κτίσεως τὴν ὑπόστασιν ἔχοντα· καὶ τοῦτο πάλιν Α κατεξετάσωμεν, εἰ δυνατόν ἐστι συστῆναι κατὰ τὸν εἰκότα λόγον τὴν τοιαύτην υπόνοιαν. Ἐὰν γὰρ δου θείη κατὰ τὸν λόγον αὐτῶν, μὴ ἀληθῶς Υἱὸν ὄντα κε κληρονομηκέναι τὸν πάντων Κύριον, ἀλλὰ κτισθέντα, καὶ ποιηθέντα τῶν ὁμογενῶν ἄρχειν, πῶς καταδέξε- ται, καὶ οὐ συστασιάσει ἡ λοιπή κτίσις ἐκ τοῦ ὁμο φύλου πρὸς τὸ ὑποχείριον ἀπωσθεῖσα, εἰ μηδὲν κατά τὴν φύσιν ἔλαττον (ἔχουσα κτιστὴ γὰρ καὶ αὕτη, ὥσπερ κἀκεῖνος, ἔπειτα ὁμοφύλῳ δουλεύειν, καὶ ὑποκύπτειν καταδικάζοιτο; Τυραννίδι γὰρ ὅμοιον τὸ τοιοῦτον, μὴ τῇ τῆς οὐσίας ὑπεροχῇ τὸ κράτος νέο μειν, ἀλλὰ μενούσης ἐν τῷ ὁμοτίμῳ τῆς φύσεως, μερισθῆναι τὴν κτίσιν εἰς δουλείαν καὶ κυριότητα ὥστε ἐν αὐτῇ τὸ μέν τι ἄρχειν, τὸ δὲ ὑποχείριον εἶναι, καθάπερ ἐξ ἀποκληρώσεως τοῦ αὐτοῦ ἀξιώμα- Β τος συντυχικώς προσγενομένου τῷ μετὰ τὸν κλῆρον λαβόντι τὴν τῶν ὁμοίων προτίμησιν. Οὐδὲ γὰρ ἄν θρωπος ὁμοτίμως ἔχων πρὸς τὴν ὑποχείριον φύσιν, τὴν κατὰ τῶν ἀλόγων ἀρχὴν ἐκληρώσατο· ἀλλὰ προ- τερεύων τῷ λόγῳ κυριεύει τῶν ἄλλων, τῷ πρὸς τὸ κρεῖττον αὐτῷ παρηλλάχθαι τὴν φύσιν, προτεταγμέ. νος. Αἱ δὲ ἀνθρώπιναι δυναστείαι, τούτου χάριν ἀγε χιστρόφους ἔχουσι τὰς μεταβολάς, ὅτι οὐ δέχεται τὸ κατὰ τὴν φύσιν ὁμότιμον, μὴ ἐσομοιρεῖν ἐν τῷ κρείτ. τουι· ἀλλά τις ἔγκειται φυσικὴ πᾶσιν ἐπιθυμία πρὸς τὰ ἐπικρατοῦν ἐξισάζεσθαι, ὅταν ὁμόφυλον ᾖ. Πῶς δὲ ἀληθὲς ἔσται τὸ πάντα δι' αὐτοῦ γεγενή- σθαι, ἐὰν ἀληθὲς ᾖ τὸ καὶ αὐτὸν τὸν Υἱὸν ἕν τι τῶν γεγονότων εἶναι; ἤτοι γὰρ καὶ ἑαυτὸν πεποιηκώς ἔσται, ἵνα μὴ ψεῦδος τὸ γεγραμμένον ᾖ, ὅτι Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο· καὶ οὕτω κατ᾿ αὐτῶν ἰσχύσει τὸ ἄτοπον, δ κατὰ τοῦ δόγματος ἡμῶν ἐσοφίσαντο, τὸ αὐτὸν ὑφ' ἑαυτοῦ γενέσθαι λέγειν· ἢ εἴπερ τοῦτο παράλογον, καὶ φύσιν οὐκ ἔχον, ἀσύστατον πάντως ἐκεῖνο δειχθήσεται, τὸ τὴν κτίσιν πᾶσαν δι' αὐτοῦ γεγενῆσθαι διισχυρίζεσθαι. Ἡ γὰρ τοῦ ἑνὸς ὑπεξαί ρεσις, ψευδῆ τὸν περὶ πάντων κατασκευάζει λόγον. Ὥστε ἐκ μὲν τοῦ κτιστὸν εἶναι τὸν Μονογενῆ διορί ζεσθαι, δύο πονηρῶν καὶ ἀτόπων τὸ ἕτερον πάν τως ὁ λόγος οὐ διαφεύξεται· ἡ τὸ μὴ εἶναι πάντων αὐτὸν τῶν γεγονότων αἴτιον, εἴπερ αὐτὸς ἐκεῖνος ὑπεξαιροῖτο τῶν πάντων, ὃν ἐν τῶν ἔργων διισχυρί ζονται· ἢ τὸ καὶ ἑαυτοῦ ποιητὴν ἀποδείκνυσθαι, εξ- περ μὴ ψεύδεται ὁ μηδὲν τῶν γεγονότων χωρὶς ἐκεί νου γεγενῆσθαι κηρύξας. Τὰ μὲν οὖν παρ' ἐκείνων τοιαῦτα. Εἰ δέ τις ὑγιαινούση διδασκαλία προσέχων, ἐκ τῆς θείας τε καὶ ἀκηράτου φύσεως τὸν Υἱὸν εἶναι πιο στεύοι, πάντα συνῳδὲ τῷ τῆς εὐσεβείας ἀναφανή- σεται δόγματι, τὸ ποιητὴν εἶναι τῶν πάντων τὸν Κύριον· τὸ βασιλεύειν τῶν ὄντων, οὐ κατὰ ἀποκλή- ρωσιν, ἢ κατὰ τυραννικήν τινα δυναστείαν τῶν ὁμο- φύλων προτεταγμένον, ἀλλὰ τῇ τῆς φύσεως ὑπεροχή, τὸ κατα πάντων ἔχοντα κράτος. Καὶ ἔτι πρὸς τούτοις, τὸ μὴ εἰς διαφόρους ἀρχὰς τῇ ἑτερότητι τῆς φύσεως CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. tiamus, num secundum rectam rationem constare queat. Si enim concedatur, ut ipsi volunt, eum hæreditasse universorum Dominum, cum verus Filius non sit, sed creatus factusque omnibus im- peret, quomodo reliqua creatura eum recipiet, nec sine tumultu et seditione rejiciet, ab eo qui ejusdem sortis et classis est, in servitutem redacta, si spe- ctata natura non minus, quam ipse habeat: creata enim est, sicuti et ille : et postea damnetur ut ei, qui ejusdem generis et cognationis est, serviat et subjaceat? Speciem enim tyrannidis præ se fert, non ei, qui natura praestantior est, imperium defer- re, sed manente honoris et præstantiæ æqualitate, creaturam, in eam quæ servit, et in eam, quæ creationem subsistentiam acceperit : id jam discu- dominatur, distribuere, ut in ipsa sit tam domi- alteri non æquetur: sed inest omnibus naturalis secum classis pares efficiantur. - D natio, quam subjectio, perinde ac si sorte quadam dignitas hæc fortuito accidisset illi, qui post sor- titionem cateris anteponitur : neque enim homo quasi ejusdem præstantiæ cum sibi subjecta na- tura, imperium in bruta adeptus est, sed cum ra- tione omnibus aliis præcelleret, iisdem etiam do- minatur, præpositus aliis ob naturæ suæ in melius formatæ sublimitatem. Humana vero imperia ideo repentinas mutationes subeunt, quia non patitur, qui secundum naturam ejusdem dignitatis et præ- stantia est, ut in eo, quod honorificentius apparet, quædam cupiditas, ut in imperio aliis ejusdem ' Porro qua ratione verum erit, omnia per ipsum facta esse, si verum est, ipsum quoque Filium esse aliquid ex his quæ facta sunt? certe se- ipsum quoque fecisse necesse erit, si veritati con- sonet, quod scriptum est, omnia per ipsum facta esse : quo fit ut in illos recidat absurditas, quam adversus doctrinam nostrain commenti sunt: eum- dem a seipso genitum esse; aut si hoc est præter rationem, et naturæ penitus adversum, etiam illud non poterit subsistere, nempe omnem creaturam per ipsum factam esse. Nam vel unius exceptio enuntiationem universalem de omnibus falsam ef- ficit. Itaque si quis Unigenitum creatum esse dicat, alterum ex duobus nefariis et absurdis non ef- fugiet, aut illum non esse omnium, quæ lacta sunt, causam, si ille ex omnium numero eximatur, quein contendunt unum esse ex illis, quæ facta sunt: vel illum sui ipsius effectorem exstitisse, si vera loquitur, qui omnia per ipsum facta esse dicit. La igitur, que ab ipsis (adversariis) proficiscun- tur talia sunt. Si quis vero sana doctrinæ attendens, ex divina et illibata natura Filium esse credat, omnia pieta- tis traditioni et institutioni concinent: videlicet Do- minum esse rerum omnium effectorem, imperare rebus, non ex sorte aut tyrannide imperium in æquales adeptum, sed natura suæ cxcellentia, in omnia dominationem obtinere: insuper non in di- versa imperia, et diversitatem naturæ, monarchiam illam dispertiri, sed esse unam divinitatem, unumi

κτίσεως τὴν ὑπόστασιν ἔχοντα· καὶ τοῦτο πάλιν Α κατεξετάσωμεν, εἰ δυνατόν ἐστι συστῆναι κατὰ τὸν εἰκότα λόγον τὴν τοιαύτην υπόνοιαν. Ἐὰν γὰρ δου θείη κατὰ τὸν λόγον αὐτῶν, μὴ ἀληθῶς Υἱὸν ὄντα κε κληρονομηκέναι τὸν πάντων Κύριον, ἀλλὰ κτισθέντα, καὶ ποιηθέντα τῶν ὁμογενῶν ἄρχειν, πῶς καταδέξε- ται, καὶ οὐ συστασιάσει ἡ λοιπή κτίσις ἐκ τοῦ ὁμο φύλου πρὸς τὸ ὑποχείριον ἀπωσθεῖσα, εἰ μηδὲν κατά τὴν φύσιν ἔλαττον (ἔχουσα κτιστὴ γὰρ καὶ αὕτη, ὥσπερ κἀκεῖνος, ἔπειτα ὁμοφύλῳ δουλεύειν, καὶ ὑποκύπτειν καταδικάζοιτο; Τυραννίδι γὰρ ὅμοιον τὸ τοιοῦτον, μὴ τῇ τῆς οὐσίας ὑπεροχῇ τὸ κράτος νέο μειν, ἀλλὰ μενούσης ἐν τῷ ὁμοτίμῳ τῆς φύσεως, μερισθῆναι τὴν κτίσιν εἰς δουλείαν καὶ κυριότητα ὥστε ἐν αὐτῇ τὸ μέν τι ἄρχειν, τὸ δὲ ὑποχείριον εἶναι, καθάπερ ἐξ ἀποκληρώσεως τοῦ αὐτοῦ ἀξιώμα- Β τος συντυχικώς προσγενομένου τῷ μετὰ τὸν κλῆρον λαβόντι τὴν τῶν ὁμοίων προτίμησιν. Οὐδὲ γὰρ ἄν θρωπος ὁμοτίμως ἔχων πρὸς τὴν ὑποχείριον φύσιν, τὴν κατὰ τῶν ἀλόγων ἀρχὴν ἐκληρώσατο· ἀλλὰ προ- τερεύων τῷ λόγῳ κυριεύει τῶν ἄλλων, τῷ πρὸς τὸ κρεῖττον αὐτῷ παρηλλάχθαι τὴν φύσιν, προτεταγμέ. νος. Αἱ δὲ ἀνθρώπιναι δυναστείαι, τούτου χάριν ἀγε χιστρόφους ἔχουσι τὰς μεταβολάς, ὅτι οὐ δέχεται τὸ κατὰ τὴν φύσιν ὁμότιμον, μὴ ἐσομοιρεῖν ἐν τῷ κρείτ. τουι· ἀλλά τις ἔγκειται φυσικὴ πᾶσιν ἐπιθυμία πρὸς τὰ ἐπικρατοῦν ἐξισάζεσθαι, ὅταν ὁμόφυλον ᾖ. Πῶς δὲ ἀληθὲς ἔσται τὸ πάντα δι' αὐτοῦ γεγενή- σθαι, ἐὰν ἀληθὲς ᾖ τὸ καὶ αὐτὸν τὸν Υἱὸν ἕν τι τῶν γεγονότων εἶναι; ἤτοι γὰρ καὶ ἑαυτὸν πεποιηκώς ἔσται, ἵνα μὴ ψεῦδος τὸ γεγραμμένον ᾖ, ὅτι Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο· καὶ οὕτω κατ᾿ αὐτῶν ἰσχύσει τὸ ἄτοπον, δ κατὰ τοῦ δόγματος ἡμῶν ἐσοφίσαντο, τὸ αὐτὸν ὑφ' ἑαυτοῦ γενέσθαι λέγειν· ἢ εἴπερ τοῦτο παράλογον, καὶ φύσιν οὐκ ἔχον, ἀσύστατον πάντως ἐκεῖνο δειχθήσεται, τὸ τὴν κτίσιν πᾶσαν δι' αὐτοῦ γεγενῆσθαι διισχυρίζεσθαι. Ἡ γὰρ τοῦ ἑνὸς ὑπεξαί ρεσις, ψευδῆ τὸν περὶ πάντων κατασκευάζει λόγον. Ὥστε ἐκ μὲν τοῦ κτιστὸν εἶναι τὸν Μονογενῆ διορί ζεσθαι, δύο πονηρῶν καὶ ἀτόπων τὸ ἕτερον πάν τως ὁ λόγος οὐ διαφεύξεται· ἡ τὸ μὴ εἶναι πάντων αὐτὸν τῶν γεγονότων αἴτιον, εἴπερ αὐτὸς ἐκεῖνος ὑπεξαιροῖτο τῶν πάντων, ὃν ἐν τῶν ἔργων διισχυρί ζονται· ἢ τὸ καὶ ἑαυτοῦ ποιητὴν ἀποδείκνυσθαι, εξ- περ μὴ ψεύδεται ὁ μηδὲν τῶν γεγονότων χωρὶς ἐκεί νου γεγενῆσθαι κηρύξας. Τὰ μὲν οὖν παρ' ἐκείνων τοιαῦτα. Εἰ δέ τις ὑγιαινούση διδασκαλία προσέχων, ἐκ τῆς θείας τε καὶ ἀκηράτου φύσεως τὸν Υἱὸν εἶναι πιο στεύοι, πάντα συνῳδὲ τῷ τῆς εὐσεβείας ἀναφανή- σεται δόγματι, τὸ ποιητὴν εἶναι τῶν πάντων τὸν Κύριον· τὸ βασιλεύειν τῶν ὄντων, οὐ κατὰ ἀποκλή- ρωσιν, ἢ κατὰ τυραννικήν τινα δυναστείαν τῶν ὁμο- φύλων προτεταγμένον, ἀλλὰ τῇ τῆς φύσεως ὑπεροχή, τὸ κατα πάντων ἔχοντα κράτος. Καὶ ἔτι πρὸς τούτοις, τὸ μὴ εἰς διαφόρους ἀρχὰς τῇ ἑτερότητι τῆς φύσεως CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. tiamus, num secundum rectam rationem constare queat. Si enim concedatur, ut ipsi volunt, eum hæreditasse universorum Dominum, cum verus Filius non sit, sed creatus factusque omnibus im- peret, quomodo reliqua creatura eum recipiet, nec sine tumultu et seditione rejiciet, ab eo qui ejusdem sortis et classis est, in servitutem redacta, si spe- ctata natura non minus, quam ipse habeat: creata enim est, sicuti et ille : et postea damnetur ut ei, qui ejusdem generis et cognationis est, serviat et subjaceat? Speciem enim tyrannidis præ se fert, non ei, qui natura praestantior est, imperium defer- re, sed manente honoris et præstantiæ æqualitate, creaturam, in eam quæ servit, et in eam, quæ creationem subsistentiam acceperit : id jam discu- dominatur, distribuere, ut in ipsa sit tam domi- alteri non æquetur: sed inest omnibus naturalis secum classis pares efficiantur. - D natio, quam subjectio, perinde ac si sorte quadam dignitas hæc fortuito accidisset illi, qui post sor- titionem cateris anteponitur : neque enim homo quasi ejusdem præstantiæ cum sibi subjecta na- tura, imperium in bruta adeptus est, sed cum ra- tione omnibus aliis præcelleret, iisdem etiam do- minatur, præpositus aliis ob naturæ suæ in melius formatæ sublimitatem. Humana vero imperia ideo repentinas mutationes subeunt, quia non patitur, qui secundum naturam ejusdem dignitatis et præ- stantia est, ut in eo, quod honorificentius apparet, quædam cupiditas, ut in imperio aliis ejusdem ' Porro qua ratione verum erit, omnia per ipsum facta esse, si verum est, ipsum quoque Filium esse aliquid ex his quæ facta sunt? certe se- ipsum quoque fecisse necesse erit, si veritati con- sonet, quod scriptum est, omnia per ipsum facta esse : quo fit ut in illos recidat absurditas, quam adversus doctrinam nostrain commenti sunt: eum- dem a seipso genitum esse; aut si hoc est præter rationem, et naturæ penitus adversum, etiam illud non poterit subsistere, nempe omnem creaturam per ipsum factam esse. Nam vel unius exceptio enuntiationem universalem de omnibus falsam ef- ficit. Itaque si quis Unigenitum creatum esse dicat, alterum ex duobus nefariis et absurdis non ef- fugiet, aut illum non esse omnium, quæ lacta sunt, causam, si ille ex omnium numero eximatur, quein contendunt unum esse ex illis, quæ facta sunt: vel illum sui ipsius effectorem exstitisse, si vera loquitur, qui omnia per ipsum facta esse dicit. La igitur, que ab ipsis (adversariis) proficiscun- tur talia sunt. Si quis vero sana doctrinæ attendens, ex divina et illibata natura Filium esse credat, omnia pieta- tis traditioni et institutioni concinent: videlicet Do- minum esse rerum omnium effectorem, imperare rebus, non ex sorte aut tyrannide imperium in æquales adeptum, sed natura suæ cxcellentia, in omnia dominationem obtinere: insuper non in di- versa imperia, et diversitatem naturæ, monarchiam illam dispertiri, sed esse unam divinitatem, unumi

διηρημένας, τὸ τῆς μοναρχίας δόγμα καταμερίζεσθαι, . Β ἀλλὰ μίαν θεότητα, μίαν ἀρχὴν, μίαν τῶν πάντων ἐξουσίαν εἶναι πιστεύειν· ἐν τῇ τῶν ὁμοίων συμφω νίᾳ τῆς θεότητος θεωρουμένης, καὶ διὰ τοῦ ὁμοίου πρὸς τὸ ἔμοιον τὴν διάνοιαν ἀγούσης, ὡς τῆς πάντων μὲν ἀρχῆς, ἥτις ἐστὶν ὁ Κύριος, διὰ τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος ταῖς ψυχαῖς ἐλλαμπούσης. Αμήχανον γὰρ ἀληθῶς θεωρηθῆναι ἐν Πνεύματι ἁγίῳ, καθώς φησιν ὁ ᾿Απόστολος, διὰ δὲ τοῦ Κυρίου, ὅς ἐστιν ἡ πάντων ἀρχὴ, τῆς ἐπέκεινα· πάσης ἀρχῆς ἡμῖν εὑρισκομέ νης, ἥτις ἐστὶν ὁ ἐπὶ πάντων Θεός· οὐδὲ γὰρ δυνα τόν ἐστιν ἄλλως, τὸ ἀρχέτυπον ἀγαθὸν ἐπιγνωσθῆναι, μὴ ἐν τῇ εἰκόνε ἀοράτου φαινόμενον. "Ωσπερ δέ τινα δίαυλον ἀνακάμπτοντες μετὰ τὸ κεφάλαιον τῆς θεο- γνωσίας, αὐτὸν λέγω τὸν ἐπὶ πάντων Θεὸν, διὰ τῶν προσεχῶν τε καὶ οἰκείων τῇ διανοίᾳ τρέχοντες, ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸ Πνεῦμα ἀναχωροῦμεν. Ἐν περινοίᾳ γὰρ τοῦ ἀγεννήτου φωτός καταστάντες, ἐκεῖθεν πάλιν τὸ ἐξ αὐτοῦ φῶς, κατὰ τὸ προσεχές ἐνοήσαμεν, οἷον ἀκτῖνά τινα τῷ ἡλίῳ συνυφισταμέ νην· ἧς ἡ μὲν αἰτία τοῦ εἶναι, ἐκ τοῦ ἡλίου· ἡ δὲ ύπαρξις, ὁμοῦ τῷ ἡλίῳ, οὐ χρόνοις ὕστερον προσγε νομένη· ἀλλ᾽ ὁμοῦ τῷ ὀφθῆναι τὸν ἥλιον, ἐξ αὐτοῦ ἀναφαινομένη. Μᾶλλον δὲ οὐ γὰρ ἀνάγκη πᾶσι τῇ εἰκόνι δουλεύοντας δοῦναι τοῖς συκοφάνταις κατὰ τοῦ λόγου λαβὴν ἐν τῇ τοῦ ὑποδείγματος ἀτονία) οὐχὶ ἀκτῖνα ἐξ ἡλίου νοήσομεν, ἀλλ' ἐξ ἀγεννήτου ἡλίου - ἄλλον ἥλιον, ὁμοῦ τῇ τοῦ πρώτου ἐπινοίᾳ γεννητῶς αὐτῷ συνεκλάμποντα, καὶ κατὰ πάντα ὡσαύτως έχοντα, κάλλει, δυνάμει, λαμπηδόνι, μεγέθει, φαιδρό τητι, καὶ πᾶσιν ἅπαξ τοῖς περὶ τὸν ἥλιον θεωρουμέ νοις. Καὶ πάλιν ἕτερον τοιοῦτον φῶς, κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον, οὐ χρονικῷ τιν: διαστήματι τοῦ γεννητού φωτὸς ἀποτεμνόμενον, ἀλλὰ δι᾽ αὐτοῦ μὲν ἐκλάμπον τὴν δὲ τῆς ὑποστάσεως αἰτίαν ἔχον ἐκ τοῦ πρωτοτύ- που φωτός· φῶς μέντοι καὶ αὐτὸ καθ᾽ ὁμοιότητα τοῦ προεπινοηθέντος λάμπον, καὶ φωτίζον, καὶ τὰ ἄλλα πάντα τὰ τοῦ φωτὸς ἐργαζόμενον. Οὐδὲ γὰρ ἔστι φωτὶ πρὸς ἕτερον φῶς κατ' αὐτὸ τοῦτο παραλλαγή· ὅταν κατ' οὐδὲν τῆς φωτιστικῆς χάριτος ἐνδέον, ἢ ὑστε ρούμενον φαίνηται, ἀλλὰ πάσῃ τελειότητι πρὸς τὸ ἀκρότατον ἐπηρμένον, μετὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ θεω- ρῆται, μετὰ Πατέρα καὶ Υἱὸν ἀριθμῆται, καὶ δι ἑαυτοῦ τὴν προσαγωγὴν πρὸς τὸ ἐπινοούμενον φῶς, τὸ ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ, πᾶσι τοῖς μετασχεῖν δυνα- μένοις χαρίζηται. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν εἰς τοσοῦτον. Ο Ἐπεὶ δὲ πολὺς ἐστιν εὐῤῥοῶν ταῖς λοιδορίαις, καὶ πάσης μὲν ἀρχῆς κατασκευὴν τὴν ὕβριν ποιούμε νος, ἀντὶ δὲ πάσης ἀποδείξεως τῶν ἀμφισβητουμέν νων τὴν λοιδορίαν ἐπάγων· φέρε καὶ ὅσα περὶ τῆς τοῦ ἀγεννήτου φωνῆς συκοφαντῶν τὸν διδά σκαλον ἡμῶν, καὶ εἰς αὐτὸν ἐκεῖνον καὶ εἰς τὸν λόγον ἐξύβρισε, βραχέα διαλεχθῶμεν. Παρέθετο τοῦ διδασκάλου περὶ τούτων λέξιν ἔχουσαν οὕτως· Εγώ δὲ καὶ τὴν τοῦ ἀγεννήτου προσηγορίαν, κἂν τὰ μάλιστα δοκῇ ταῖς ἐννοίαις ἡμῶν συμβαίνειν, ἀλλ᾽ οὖν ὡς οὐδαμοῦ τῆς Γραφῆς κειμένην, καὶ πρώτον στοιχεῖον οὖσαν τῆς βλασφημίας αὐτοῦ, S: GREGORII NYSSENI imperium, et unam omniam potestatem : ita ut in a C simtium consensione divinitas spectetur, et per simile ad simile mentem ducat: ut omnium rerum principium, quod est Dominus, per Spiritum san- ctum animis nostris illuceat: fieri enim non pot- est, ut quis Jesum aspiciat, nisi in Spiritu saneto, prout testatur Apostolus: per Filium vero, qui est principium omnium, reperimus illum, qui est supra omne principium, nempe universorun Deum neque enim fieri potest, ut primigenium illud bonum cognoscatur, si non in imagine invisibilis reluceat. Perinde vero ac in reciproco cursu, reflectentes post divinæ cognitionis caput, ipsum, inquam, universorum Deum, et per ea, quæ menti cognata et familiaria sunt, decurrentes, a Patre per Filium ad Spiritum sanctum accedimus : nam in consideratione ingeniti luminis constituti, lumen illud, quod ex ipso continue procedit cognovimus, videlicet tanquam radium cum sole pariter sub- sistentem, cujus esse causam a sole habet, sed exsistentia simul est cum sole, non posteriore demum tempore, adjecta, verum simul ac sol ap- paruit, ipse etiam radius inde resplenduit. Quin potius (non enim necesse est, ut qui imagini ser- viunt, calumniatoribus, allati exempli minus apta accommodatione, dent contradicendi occasionem) non radium ex sole, sed ex ingenito sole alium solem mente ac cogitatione apprehendemus, qui simul cum primo per generationem exstiterit, in om- nibus primo æquatis, pulchritudine, potentia, splen- dore, magnitudine, fulgore; breviter, omnibus aliis, quæ in sole insunt: et rursus aliud tale lumen ad præ- dictum modum constituemus, nullo temporali inter- vallo a lumine genito abscissum : sed per ipsum equi- dem effulgens, principium vero suæ hypostaseos a pri- mævo lumine accipiens: lumen quidem et ipsum est ad similitudinem præconcepti luminis lucens et illuminans, et omnia alia, quæ luci competunt efficiens: neque enim in hoc ipso est luminis a lumine aliqua distinctio seu variatio, quando in illu- minandi gratia et virtute nullus plane adest defe- clus, utpote omni perfectione cum Patre et Filio ad supremum usque evectum, quodque cum Patre et Filio numerari et nonrinari, et per seipsum ad lu- men, quod in Patre et Filio inesse intelligitur, ad- ducere omnes qui illius participes fieri possunt, consuevit. Sed hac hactenus. Caterum cum (Eunomius) multus sit, et quasi difluat jactandis conviciis et pro omni disputandi exordio contumeliam substernat, proque omni ejus, quod in controversia versatur, demonstratione, probra et calumnias afferat, agedum paucis videam mus, quas de ingeniti sen innascibilis vocabulo sy- cophantice in doctorem nostrum (Basiliumn) et in ejus dissertationem criminationes evomuerit. Recitavit au- tein ipsa magistri nostri verba, quæ ita se habent:/go vero etiam ingeniti, sive innascibilis appellationem, quamvis summopere cogitationibus nostris congrual : tamen quoniam nullo loco in Scriptura ipsam invenio,ει

διηρημένας, τὸ τῆς μοναρχίας δόγμα καταμερίζεσθαι, . Β ἀλλὰ μίαν θεότητα, μίαν ἀρχὴν, μίαν τῶν πάντων ἐξουσίαν εἶναι πιστεύειν· ἐν τῇ τῶν ὁμοίων συμφω νίᾳ τῆς θεότητος θεωρουμένης, καὶ διὰ τοῦ ὁμοίου πρὸς τὸ ἔμοιον τὴν διάνοιαν ἀγούσης, ὡς τῆς πάντων μὲν ἀρχῆς, ἥτις ἐστὶν ὁ Κύριος, διὰ τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος ταῖς ψυχαῖς ἐλλαμπούσης. Αμήχανον γὰρ ἀληθῶς θεωρηθῆναι ἐν Πνεύματι ἁγίῳ, καθώς φησιν ὁ ᾿Απόστολος, διὰ δὲ τοῦ Κυρίου, ὅς ἐστιν ἡ πάντων ἀρχὴ, τῆς ἐπέκεινα· πάσης ἀρχῆς ἡμῖν εὑρισκομέ νης, ἥτις ἐστὶν ὁ ἐπὶ πάντων Θεός· οὐδὲ γὰρ δυνα τόν ἐστιν ἄλλως, τὸ ἀρχέτυπον ἀγαθὸν ἐπιγνωσθῆναι, μὴ ἐν τῇ εἰκόνε ἀοράτου φαινόμενον. "Ωσπερ δέ τινα δίαυλον ἀνακάμπτοντες μετὰ τὸ κεφάλαιον τῆς θεο- γνωσίας, αὐτὸν λέγω τὸν ἐπὶ πάντων Θεὸν, διὰ τῶν προσεχῶν τε καὶ οἰκείων τῇ διανοίᾳ τρέχοντες, ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸ Πνεῦμα ἀναχωροῦμεν. Ἐν περινοίᾳ γὰρ τοῦ ἀγεννήτου φωτός καταστάντες, ἐκεῖθεν πάλιν τὸ ἐξ αὐτοῦ φῶς, κατὰ τὸ προσεχές ἐνοήσαμεν, οἷον ἀκτῖνά τινα τῷ ἡλίῳ συνυφισταμέ νην· ἧς ἡ μὲν αἰτία τοῦ εἶναι, ἐκ τοῦ ἡλίου· ἡ δὲ ύπαρξις, ὁμοῦ τῷ ἡλίῳ, οὐ χρόνοις ὕστερον προσγε νομένη· ἀλλ᾽ ὁμοῦ τῷ ὀφθῆναι τὸν ἥλιον, ἐξ αὐτοῦ ἀναφαινομένη. Μᾶλλον δὲ οὐ γὰρ ἀνάγκη πᾶσι τῇ εἰκόνι δουλεύοντας δοῦναι τοῖς συκοφάνταις κατὰ τοῦ λόγου λαβὴν ἐν τῇ τοῦ ὑποδείγματος ἀτονία) οὐχὶ ἀκτῖνα ἐξ ἡλίου νοήσομεν, ἀλλ' ἐξ ἀγεννήτου ἡλίου - ἄλλον ἥλιον, ὁμοῦ τῇ τοῦ πρώτου ἐπινοίᾳ γεννητῶς αὐτῷ συνεκλάμποντα, καὶ κατὰ πάντα ὡσαύτως έχοντα, κάλλει, δυνάμει, λαμπηδόνι, μεγέθει, φαιδρό τητι, καὶ πᾶσιν ἅπαξ τοῖς περὶ τὸν ἥλιον θεωρουμέ νοις. Καὶ πάλιν ἕτερον τοιοῦτον φῶς, κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον, οὐ χρονικῷ τιν: διαστήματι τοῦ γεννητού φωτὸς ἀποτεμνόμενον, ἀλλὰ δι᾽ αὐτοῦ μὲν ἐκλάμπον τὴν δὲ τῆς ὑποστάσεως αἰτίαν ἔχον ἐκ τοῦ πρωτοτύ- που φωτός· φῶς μέντοι καὶ αὐτὸ καθ᾽ ὁμοιότητα τοῦ προεπινοηθέντος λάμπον, καὶ φωτίζον, καὶ τὰ ἄλλα πάντα τὰ τοῦ φωτὸς ἐργαζόμενον. Οὐδὲ γὰρ ἔστι φωτὶ πρὸς ἕτερον φῶς κατ' αὐτὸ τοῦτο παραλλαγή· ὅταν κατ' οὐδὲν τῆς φωτιστικῆς χάριτος ἐνδέον, ἢ ὑστε ρούμενον φαίνηται, ἀλλὰ πάσῃ τελειότητι πρὸς τὸ ἀκρότατον ἐπηρμένον, μετὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ θεω- ρῆται, μετὰ Πατέρα καὶ Υἱὸν ἀριθμῆται, καὶ δι ἑαυτοῦ τὴν προσαγωγὴν πρὸς τὸ ἐπινοούμενον φῶς, τὸ ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ, πᾶσι τοῖς μετασχεῖν δυνα- μένοις χαρίζηται. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν εἰς τοσοῦτον. Ο Ἐπεὶ δὲ πολὺς ἐστιν εὐῤῥοῶν ταῖς λοιδορίαις, καὶ πάσης μὲν ἀρχῆς κατασκευὴν τὴν ὕβριν ποιούμε νος, ἀντὶ δὲ πάσης ἀποδείξεως τῶν ἀμφισβητουμέν νων τὴν λοιδορίαν ἐπάγων· φέρε καὶ ὅσα περὶ τῆς τοῦ ἀγεννήτου φωνῆς συκοφαντῶν τὸν διδά σκαλον ἡμῶν, καὶ εἰς αὐτὸν ἐκεῖνον καὶ εἰς τὸν λόγον ἐξύβρισε, βραχέα διαλεχθῶμεν. Παρέθετο τοῦ διδασκάλου περὶ τούτων λέξιν ἔχουσαν οὕτως· Εγώ δὲ καὶ τὴν τοῦ ἀγεννήτου προσηγορίαν, κἂν τὰ μάλιστα δοκῇ ταῖς ἐννοίαις ἡμῶν συμβαίνειν, ἀλλ᾽ οὖν ὡς οὐδαμοῦ τῆς Γραφῆς κειμένην, καὶ πρώτον στοιχεῖον οὖσαν τῆς βλασφημίας αὐτοῦ, S: GREGORII NYSSENI imperium, et unam omniam potestatem : ita ut in a C simtium consensione divinitas spectetur, et per simile ad simile mentem ducat: ut omnium rerum principium, quod est Dominus, per Spiritum san- ctum animis nostris illuceat: fieri enim non pot- est, ut quis Jesum aspiciat, nisi in Spiritu saneto, prout testatur Apostolus: per Filium vero, qui est principium omnium, reperimus illum, qui est supra omne principium, nempe universorun Deum neque enim fieri potest, ut primigenium illud bonum cognoscatur, si non in imagine invisibilis reluceat. Perinde vero ac in reciproco cursu, reflectentes post divinæ cognitionis caput, ipsum, inquam, universorum Deum, et per ea, quæ menti cognata et familiaria sunt, decurrentes, a Patre per Filium ad Spiritum sanctum accedimus : nam in consideratione ingeniti luminis constituti, lumen illud, quod ex ipso continue procedit cognovimus, videlicet tanquam radium cum sole pariter sub- sistentem, cujus esse causam a sole habet, sed exsistentia simul est cum sole, non posteriore demum tempore, adjecta, verum simul ac sol ap- paruit, ipse etiam radius inde resplenduit. Quin potius (non enim necesse est, ut qui imagini ser- viunt, calumniatoribus, allati exempli minus apta accommodatione, dent contradicendi occasionem) non radium ex sole, sed ex ingenito sole alium solem mente ac cogitatione apprehendemus, qui simul cum primo per generationem exstiterit, in om- nibus primo æquatis, pulchritudine, potentia, splen- dore, magnitudine, fulgore; breviter, omnibus aliis, quæ in sole insunt: et rursus aliud tale lumen ad præ- dictum modum constituemus, nullo temporali inter- vallo a lumine genito abscissum : sed per ipsum equi- dem effulgens, principium vero suæ hypostaseos a pri- mævo lumine accipiens: lumen quidem et ipsum est ad similitudinem præconcepti luminis lucens et illuminans, et omnia alia, quæ luci competunt efficiens: neque enim in hoc ipso est luminis a lumine aliqua distinctio seu variatio, quando in illu- minandi gratia et virtute nullus plane adest defe- clus, utpote omni perfectione cum Patre et Filio ad supremum usque evectum, quodque cum Patre et Filio numerari et nonrinari, et per seipsum ad lu- men, quod in Patre et Filio inesse intelligitur, ad- ducere omnes qui illius participes fieri possunt, consuevit. Sed hac hactenus. Caterum cum (Eunomius) multus sit, et quasi difluat jactandis conviciis et pro omni disputandi exordio contumeliam substernat, proque omni ejus, quod in controversia versatur, demonstratione, probra et calumnias afferat, agedum paucis videam mus, quas de ingeniti sen innascibilis vocabulo sy- cophantice in doctorem nostrum (Basiliumn) et in ejus dissertationem criminationes evomuerit. Recitavit au- tein ipsa magistri nostri verba, quæ ita se habent:/go vero etiam ingeniti, sive innascibilis appellationem, quamvis summopere cogitationibus nostris congrual : tamen quoniam nullo loco in Scriptura ipsam invenio,ει

σιωπᾶσθαι ἂν δικαίως ἀξίων εἶναι φήσαιμι· τῆς Πατρὸς φωνῆς ἴσον δυναμένης τῷ ἀγεννήτῳ [πρὸς τῷ καὶ τὴν περὶ τοῦ Υἱοῦ ἔννοιαν συνημ μένως ἑαυτῇ διὰ τῆς σχέσεως συνεισάγειν.] Ο γὰρ ὄντως Πατήρ, καὶ μόνος, ἐξ οὐδενός ἐστιν ἑτέρου· τὸ δὲ ἐξ οὐδενὸς, ταὐτόν ἐστι τῷ ἀγεν. νήτῳ. Τίνα οὖν ἐπάγει τοῖς εἰρημένοις· ἀπόδειξιν τοῦ κακῶς εἰρῆσθαι τὸν λόγον τοῦτον, ἀκούσωμεν· Την μὲν οὖν ἀνωμαλίαν τῶν λόγων ἐκ προπετείας οὐχ ἧττον ἢ πονηρίας ἀναιδους τοῖς ἑαυτοῦ καταμί γνυσιν ἐγχειρήμασι, τῷ τῆς γνώμης ἀστηρίκτῳ, καὶ τῇ τῶν λογισμῶν ἀσθενείᾳ περιφερόμενος. · Ορᾶτε τὸ εὔστοχον τῆς ἀπαντήσεως, ὡς τεχνικῶς · κατὰ τὴν λογικὴν αὐτοῦ ἐντρέχειαν ἐκείνην, διαλύει μὲν τῶν εἰρημένων τὴν δύναμιν, ἀντεισάγει δὲ τὴν εὐσεβεστέραν ὑπόληψιν γνώμην. Ανώμαλος, φησί, τόν λόγον, προπετὴς οὐχ ἧττον ἢ πονηρὸς τὴν γνώμην, ἀστήρικτος, τῇ τῶν λογισμῶν ἀσθενείᾳ περιφερόμενος. Πόθεν ταῦτα, καὶ ἐκ ποίας αἰτίας παροξυνθεὶς ὁ τὴν γνώμην στηριγμένος, καὶ τοῖς λογισμοῖς ὑγιαίνων φησί; Τίνος μάλιστα καταγνούς τῶν εἰρημένων ; Ὅτι τὴν ἔννοιαν δέχεται τοῦ ἀγεν νήτου, τὴν δὲ φωνήν, ὡς κακῶς ἐκληφθεῖσαν παρὰ τῶν διαστρεφόντων, σιωπῆς ἀξίαν φησί ; τί γὰρ μὴ ἐν ρήμασι καὶ προφορᾷ τὸ ἀσφαλὲς κινδυνεύει τῆς πίστεως, τῆς δὲ κατὰ τὴν διάνοιαν ἀκριβείας λόγος οὐδείς ; Η οὐχὶ προηγουμένως τῇ καρδίᾳ καθαρεύειν ἀπὸ τῶν πονηρῶν ἐννοημάτων ὁ τῆς ἀληθείας παρα- σκευάζεται λόγος· βήμασι δὲ κεχρῆσθαι πρὸς δήλω- σιν τῶν τῆς ψυχῆς κινημάτων, δι' ὧν ἂν ᾗ δυνατόν ἐνδείξασθαι τοῦ νοῦ τὸ ἀπόῤῥητον, οὐδὲν περὶ τὸν τοιόνδε τῆς φωνῆς ἦχον μικρολογούμενον; Οὐ γὰρ τὸ οὕτως, ἢ ὡς ἑτέρως εἰπεῖν αἴτιον τῆς ἐν ἡμῖν διανοίας καθίσταται· ἀλλὰ τὸ κρυπτὸν τῆς καρδίας νόημα τῶν τοιῶνδε λόγων τὴν αἰτίαν ἐνδίδωσιν· Ἐκ γὰρ τοῦ περισσεύματος, φησί, τῆς καρδίαςτὸ στόμα λαλεῖ. • Καὶ τῶν νοηθέντων ἑρμηνέα τὸν λόγον ποιούμεθα, οὐ τὸ ἔμπαλιν τὴν διάνοιαν ἀφ᾽ ὧν λέγομεν· συν αγείρομεν, κἂν μὲν ἀμφότερα συμβαίνῃ, καὶ νοεῖν δε ξιῶς, καὶ ἑρμηνεύειν, ἄρτιος δι' ἑκατέρων ὁ ἄνθρω πος· εἰ δὲ τὸ ἕτερον λίποι, ὀλίγη τῷ ἰδιώτῃ κατὰ τὸν λόγον ἡ ζημία, τῆς κατὰ ψυχὴν γνώσεως πρὸς τὸ ἀγαθὸν κατηρτισμένης. Ο λαός, φησὶν, οὗτος τοῖς χείλεσί με τιμᾷ ἡ δὲ καρδία αὐτῶν πόρρω ἀπέχει ἀπ' ἐμοῦ· τί τοῦτο σημαίνων; Οτι προτιμοτέρα. παρὰ Θεῷ κριτῇ, τῷ τῶν ἀλαλήτων στεναγμών ἐπαΐοντι, ἡ τῆς ψυχῆς πρὸς τὴν ἀλήθειαν σχέσις, τῆς ἐν ῥήμασιν εὐπρεπείας του λόγου. Τούτοις μὲν γὰρ ἔστι καὶ πρὸς τὸ ἐναντίον συγχρήσασθαι, κατὰ τὴν ἐξουσίαν τοῦ φθεγγομένου, πρὸς τὸ δοκοῦν εὐκόλως ὑπηρετούσης τῆς γλώσσης· ἡ δὲ τῆς ψυχῆς διάθεσις, ὅπως ἂν ἔχουσα τύχοι, οὕτως ὁρᾶται τῷ εἰς τὰ κρύ φια βλέποντι. Τίνος οὖν χάριν ἀνώμαλος, καὶ προ- πετὴς οὐχ ἧττον ἢ πονηρὸς, ὁ τὸ μὲν εὐσεβῶς νοού- μενον ἐκ τῆς τοῦ ἀγεννήτου φωνῆς, καὶ νοῶν, καὶ δεχόμενος, τὸ δὲ ὅσον συντελεῖ πρὸς ἀσέβειαν τοῖς τὰ Εξνματα παρανομοῦσι, τοῦτο σιωπᾶσθαι κελεύων; Εἰ ΧΧΙΧ, 13; CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. $18 A quoniam primum est elementum blasphemia istorum, B silentio tradendam merito duxerim : præsertim cum Patris vox et id possit quod ingeniti, et ad id eliam, propter relationem conjunctam sibi Filii, cogitatio- nem adducat. Qui enim vere Pater et solus Pater . est, a nullo est : qui autem a nullo est, ingenitus est. Audiamus ergo quomodo demonstret hæc perpe- ram dicta esse. Dissimilitudinem et inæqualitatem non mizus, quam impudentem improbitatem ex te- meritate suis verbis admiscet, instabilitate mentis et cogitationum imbecillitate circumactus. Videte quam considerate adversario occurrat. Quam arti- ficiose ex logica sua peritia vires eorun quæ dicta sunt, enervat, introducta pietati magis consenta- nea existimatione. Dissimilis est, inquit, sermone, non minus præceps et temerarius quam malitiosus : animo instabilis, cogitationum suarum infirmilale circumactus. Unde, et qua causa impulsus, qui mente adeo solidatus est, et cogitatione adeo sanus et sincerus, talia eſſutit ? Quidnam ex dictis ma- · xime: improbat ?. An quia (Basilius) sensum qui vocabulo innascibilis subjicitur, recepit, vocem vero ipsam, tanquam a depravatoribus male acce- ptam, silentio premendam judicat? Quid enim? An in verbis et prolatione securitas et sinceritas fidei periclitatur? An nulla ratio habenda ejus quæ ex sensu est, accurationis? Annon primario et ante omnia id veritatis ratio studet, ut cor perversis opinionibus expurgetur, verbis vero ad notionum animæ manifestationem utatur, quibus arcana mentis patefiant, seposita de vocis sono anxia sollicitudine? Non enim utrum hoc vel illud, isto vel istó modo proferatur, conceptuum nostro- rum causa est, sed absconditus animi sensus his vel illis verbis causam subministrat : nam ex abun- dantia cordis os loquitur s. c • Et interpres eorum quæ mente concipimus, ser- mo est: non e contrario sensum ex iis, quæ dis cuntur, colligimus: quamvis utrumque contingere queat, et dextre intelligere, et dextre explicare, ad utrunique autein homo idoneus et perfectus est, et si alterum absit, exigua idiotæ et imperito huic imminet jactura, quippe cujus cognitio ad id, quod bonum est, concinnata et composita sit. Populus D isle labiis me honorat, inquit, cor autem eorum Matth. x 34. . Isa. Matth. xvi, 8. longe est a me 4. Quid hoc dicto signifcare voluit ? Potiorent, apud Deum judicem, gemitus vere non expressos audientem, esse mentis ad veritatem affectionem, quam verborum ornatum et eloquen- tiam. Nam his etiam in contrarium uti licet, pro ejus qui loquitur facultate, lingua non dificulter ad id quod visum est subserviente. At vero ani- mæ affectio, qualiscunque ea sit, talis etiam appa- ret ei qui occulta intuetur. Quare igitur temera- rius est, et non minus improbus, qui quod inna- scibilis seu ingeniti vocabulo pie significatur, re- cipit et approbat, illud vero quod impiis impic-

σιωπᾶσθαι ἂν δικαίως ἀξίων εἶναι φήσαιμι· τῆς Πατρὸς φωνῆς ἴσον δυναμένης τῷ ἀγεννήτῳ [πρὸς τῷ καὶ τὴν περὶ τοῦ Υἱοῦ ἔννοιαν συνημ μένως ἑαυτῇ διὰ τῆς σχέσεως συνεισάγειν.] Ο γὰρ ὄντως Πατήρ, καὶ μόνος, ἐξ οὐδενός ἐστιν ἑτέρου· τὸ δὲ ἐξ οὐδενὸς, ταὐτόν ἐστι τῷ ἀγεν. νήτῳ. Τίνα οὖν ἐπάγει τοῖς εἰρημένοις· ἀπόδειξιν τοῦ κακῶς εἰρῆσθαι τὸν λόγον τοῦτον, ἀκούσωμεν· Την μὲν οὖν ἀνωμαλίαν τῶν λόγων ἐκ προπετείας οὐχ ἧττον ἢ πονηρίας ἀναιδους τοῖς ἑαυτοῦ καταμί γνυσιν ἐγχειρήμασι, τῷ τῆς γνώμης ἀστηρίκτῳ, καὶ τῇ τῶν λογισμῶν ἀσθενείᾳ περιφερόμενος. · Ορᾶτε τὸ εὔστοχον τῆς ἀπαντήσεως, ὡς τεχνικῶς · κατὰ τὴν λογικὴν αὐτοῦ ἐντρέχειαν ἐκείνην, διαλύει μὲν τῶν εἰρημένων τὴν δύναμιν, ἀντεισάγει δὲ τὴν εὐσεβεστέραν ὑπόληψιν γνώμην. Ανώμαλος, φησί, τόν λόγον, προπετὴς οὐχ ἧττον ἢ πονηρὸς τὴν γνώμην, ἀστήρικτος, τῇ τῶν λογισμῶν ἀσθενείᾳ περιφερόμενος. Πόθεν ταῦτα, καὶ ἐκ ποίας αἰτίας παροξυνθεὶς ὁ τὴν γνώμην στηριγμένος, καὶ τοῖς λογισμοῖς ὑγιαίνων φησί; Τίνος μάλιστα καταγνούς τῶν εἰρημένων ; Ὅτι τὴν ἔννοιαν δέχεται τοῦ ἀγεν νήτου, τὴν δὲ φωνήν, ὡς κακῶς ἐκληφθεῖσαν παρὰ τῶν διαστρεφόντων, σιωπῆς ἀξίαν φησί ; τί γὰρ μὴ ἐν ρήμασι καὶ προφορᾷ τὸ ἀσφαλὲς κινδυνεύει τῆς πίστεως, τῆς δὲ κατὰ τὴν διάνοιαν ἀκριβείας λόγος οὐδείς ; Η οὐχὶ προηγουμένως τῇ καρδίᾳ καθαρεύειν ἀπὸ τῶν πονηρῶν ἐννοημάτων ὁ τῆς ἀληθείας παρα- σκευάζεται λόγος· βήμασι δὲ κεχρῆσθαι πρὸς δήλω- σιν τῶν τῆς ψυχῆς κινημάτων, δι' ὧν ἂν ᾗ δυνατόν ἐνδείξασθαι τοῦ νοῦ τὸ ἀπόῤῥητον, οὐδὲν περὶ τὸν τοιόνδε τῆς φωνῆς ἦχον μικρολογούμενον; Οὐ γὰρ τὸ οὕτως, ἢ ὡς ἑτέρως εἰπεῖν αἴτιον τῆς ἐν ἡμῖν διανοίας καθίσταται· ἀλλὰ τὸ κρυπτὸν τῆς καρδίας νόημα τῶν τοιῶνδε λόγων τὴν αἰτίαν ἐνδίδωσιν· Ἐκ γὰρ τοῦ περισσεύματος, φησί, τῆς καρδίαςτὸ στόμα λαλεῖ. • Καὶ τῶν νοηθέντων ἑρμηνέα τὸν λόγον ποιούμεθα, οὐ τὸ ἔμπαλιν τὴν διάνοιαν ἀφ᾽ ὧν λέγομεν· συν αγείρομεν, κἂν μὲν ἀμφότερα συμβαίνῃ, καὶ νοεῖν δε ξιῶς, καὶ ἑρμηνεύειν, ἄρτιος δι' ἑκατέρων ὁ ἄνθρω πος· εἰ δὲ τὸ ἕτερον λίποι, ὀλίγη τῷ ἰδιώτῃ κατὰ τὸν λόγον ἡ ζημία, τῆς κατὰ ψυχὴν γνώσεως πρὸς τὸ ἀγαθὸν κατηρτισμένης. Ο λαός, φησὶν, οὗτος τοῖς χείλεσί με τιμᾷ ἡ δὲ καρδία αὐτῶν πόρρω ἀπέχει ἀπ' ἐμοῦ· τί τοῦτο σημαίνων; Οτι προτιμοτέρα. παρὰ Θεῷ κριτῇ, τῷ τῶν ἀλαλήτων στεναγμών ἐπαΐοντι, ἡ τῆς ψυχῆς πρὸς τὴν ἀλήθειαν σχέσις, τῆς ἐν ῥήμασιν εὐπρεπείας του λόγου. Τούτοις μὲν γὰρ ἔστι καὶ πρὸς τὸ ἐναντίον συγχρήσασθαι, κατὰ τὴν ἐξουσίαν τοῦ φθεγγομένου, πρὸς τὸ δοκοῦν εὐκόλως ὑπηρετούσης τῆς γλώσσης· ἡ δὲ τῆς ψυχῆς διάθεσις, ὅπως ἂν ἔχουσα τύχοι, οὕτως ὁρᾶται τῷ εἰς τὰ κρύ φια βλέποντι. Τίνος οὖν χάριν ἀνώμαλος, καὶ προ- πετὴς οὐχ ἧττον ἢ πονηρὸς, ὁ τὸ μὲν εὐσεβῶς νοού- μενον ἐκ τῆς τοῦ ἀγεννήτου φωνῆς, καὶ νοῶν, καὶ δεχόμενος, τὸ δὲ ὅσον συντελεῖ πρὸς ἀσέβειαν τοῖς τὰ Εξνματα παρανομοῦσι, τοῦτο σιωπᾶσθαι κελεύων; Εἰ ΧΧΙΧ, 13; CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. $18 A quoniam primum est elementum blasphemia istorum, B silentio tradendam merito duxerim : præsertim cum Patris vox et id possit quod ingeniti, et ad id eliam, propter relationem conjunctam sibi Filii, cogitatio- nem adducat. Qui enim vere Pater et solus Pater . est, a nullo est : qui autem a nullo est, ingenitus est. Audiamus ergo quomodo demonstret hæc perpe- ram dicta esse. Dissimilitudinem et inæqualitatem non mizus, quam impudentem improbitatem ex te- meritate suis verbis admiscet, instabilitate mentis et cogitationum imbecillitate circumactus. Videte quam considerate adversario occurrat. Quam arti- ficiose ex logica sua peritia vires eorun quæ dicta sunt, enervat, introducta pietati magis consenta- nea existimatione. Dissimilis est, inquit, sermone, non minus præceps et temerarius quam malitiosus : animo instabilis, cogitationum suarum infirmilale circumactus. Unde, et qua causa impulsus, qui mente adeo solidatus est, et cogitatione adeo sanus et sincerus, talia eſſutit ? Quidnam ex dictis ma- · xime: improbat ?. An quia (Basilius) sensum qui vocabulo innascibilis subjicitur, recepit, vocem vero ipsam, tanquam a depravatoribus male acce- ptam, silentio premendam judicat? Quid enim? An in verbis et prolatione securitas et sinceritas fidei periclitatur? An nulla ratio habenda ejus quæ ex sensu est, accurationis? Annon primario et ante omnia id veritatis ratio studet, ut cor perversis opinionibus expurgetur, verbis vero ad notionum animæ manifestationem utatur, quibus arcana mentis patefiant, seposita de vocis sono anxia sollicitudine? Non enim utrum hoc vel illud, isto vel istó modo proferatur, conceptuum nostro- rum causa est, sed absconditus animi sensus his vel illis verbis causam subministrat : nam ex abun- dantia cordis os loquitur s. c • Et interpres eorum quæ mente concipimus, ser- mo est: non e contrario sensum ex iis, quæ dis cuntur, colligimus: quamvis utrumque contingere queat, et dextre intelligere, et dextre explicare, ad utrunique autein homo idoneus et perfectus est, et si alterum absit, exigua idiotæ et imperito huic imminet jactura, quippe cujus cognitio ad id, quod bonum est, concinnata et composita sit. Populus D isle labiis me honorat, inquit, cor autem eorum Matth. x 34. . Isa. Matth. xvi, 8. longe est a me 4. Quid hoc dicto signifcare voluit ? Potiorent, apud Deum judicem, gemitus vere non expressos audientem, esse mentis ad veritatem affectionem, quam verborum ornatum et eloquen- tiam. Nam his etiam in contrarium uti licet, pro ejus qui loquitur facultate, lingua non dificulter ad id quod visum est subserviente. At vero ani- mæ affectio, qualiscunque ea sit, talis etiam appa- ret ei qui occulta intuetur. Quare igitur temera- rius est, et non minus improbus, qui quod inna- scibilis seu ingeniti vocabulo pie significatur, re- cipit et approbat, illud vero quod impiis impic-

σιωπᾶσθαι ἂν δικαίως ἀξίων εἶναι φήσαιμι· τῆς Πατρὸς φωνῆς ἴσον δυναμένης τῷ ἀγεννήτῳ [πρὸς τῷ καὶ τὴν περὶ τοῦ Υἱοῦ ἔννοιαν συνημ μένως ἑαυτῇ διὰ τῆς σχέσεως συνεισάγειν.] Ο γὰρ ὄντως Πατήρ, καὶ μόνος, ἐξ οὐδενός ἐστιν ἑτέρου· τὸ δὲ ἐξ οὐδενὸς, ταὐτόν ἐστι τῷ ἀγεν. νήτῳ. Τίνα οὖν ἐπάγει τοῖς εἰρημένοις· ἀπόδειξιν τοῦ κακῶς εἰρῆσθαι τὸν λόγον τοῦτον, ἀκούσωμεν· Την μὲν οὖν ἀνωμαλίαν τῶν λόγων ἐκ προπετείας οὐχ ἧττον ἢ πονηρίας ἀναιδους τοῖς ἑαυτοῦ καταμί γνυσιν ἐγχειρήμασι, τῷ τῆς γνώμης ἀστηρίκτῳ, καὶ τῇ τῶν λογισμῶν ἀσθενείᾳ περιφερόμενος. · Ορᾶτε τὸ εὔστοχον τῆς ἀπαντήσεως, ὡς τεχνικῶς · κατὰ τὴν λογικὴν αὐτοῦ ἐντρέχειαν ἐκείνην, διαλύει μὲν τῶν εἰρημένων τὴν δύναμιν, ἀντεισάγει δὲ τὴν εὐσεβεστέραν ὑπόληψιν γνώμην. Ανώμαλος, φησί, τόν λόγον, προπετὴς οὐχ ἧττον ἢ πονηρὸς τὴν γνώμην, ἀστήρικτος, τῇ τῶν λογισμῶν ἀσθενείᾳ περιφερόμενος. Πόθεν ταῦτα, καὶ ἐκ ποίας αἰτίας παροξυνθεὶς ὁ τὴν γνώμην στηριγμένος, καὶ τοῖς λογισμοῖς ὑγιαίνων φησί; Τίνος μάλιστα καταγνούς τῶν εἰρημένων ; Ὅτι τὴν ἔννοιαν δέχεται τοῦ ἀγεν νήτου, τὴν δὲ φωνήν, ὡς κακῶς ἐκληφθεῖσαν παρὰ τῶν διαστρεφόντων, σιωπῆς ἀξίαν φησί ; τί γὰρ μὴ ἐν ρήμασι καὶ προφορᾷ τὸ ἀσφαλὲς κινδυνεύει τῆς πίστεως, τῆς δὲ κατὰ τὴν διάνοιαν ἀκριβείας λόγος οὐδείς ; Η οὐχὶ προηγουμένως τῇ καρδίᾳ καθαρεύειν ἀπὸ τῶν πονηρῶν ἐννοημάτων ὁ τῆς ἀληθείας παρα- σκευάζεται λόγος· βήμασι δὲ κεχρῆσθαι πρὸς δήλω- σιν τῶν τῆς ψυχῆς κινημάτων, δι' ὧν ἂν ᾗ δυνατόν ἐνδείξασθαι τοῦ νοῦ τὸ ἀπόῤῥητον, οὐδὲν περὶ τὸν τοιόνδε τῆς φωνῆς ἦχον μικρολογούμενον; Οὐ γὰρ τὸ οὕτως, ἢ ὡς ἑτέρως εἰπεῖν αἴτιον τῆς ἐν ἡμῖν διανοίας καθίσταται· ἀλλὰ τὸ κρυπτὸν τῆς καρδίας νόημα τῶν τοιῶνδε λόγων τὴν αἰτίαν ἐνδίδωσιν· Ἐκ γὰρ τοῦ περισσεύματος, φησί, τῆς καρδίαςτὸ στόμα λαλεῖ. • Καὶ τῶν νοηθέντων ἑρμηνέα τὸν λόγον ποιούμεθα, οὐ τὸ ἔμπαλιν τὴν διάνοιαν ἀφ᾽ ὧν λέγομεν· συν αγείρομεν, κἂν μὲν ἀμφότερα συμβαίνῃ, καὶ νοεῖν δε ξιῶς, καὶ ἑρμηνεύειν, ἄρτιος δι' ἑκατέρων ὁ ἄνθρω πος· εἰ δὲ τὸ ἕτερον λίποι, ὀλίγη τῷ ἰδιώτῃ κατὰ τὸν λόγον ἡ ζημία, τῆς κατὰ ψυχὴν γνώσεως πρὸς τὸ ἀγαθὸν κατηρτισμένης. Ο λαός, φησὶν, οὗτος τοῖς χείλεσί με τιμᾷ ἡ δὲ καρδία αὐτῶν πόρρω ἀπέχει ἀπ' ἐμοῦ· τί τοῦτο σημαίνων; Οτι προτιμοτέρα. παρὰ Θεῷ κριτῇ, τῷ τῶν ἀλαλήτων στεναγμών ἐπαΐοντι, ἡ τῆς ψυχῆς πρὸς τὴν ἀλήθειαν σχέσις, τῆς ἐν ῥήμασιν εὐπρεπείας του λόγου. Τούτοις μὲν γὰρ ἔστι καὶ πρὸς τὸ ἐναντίον συγχρήσασθαι, κατὰ τὴν ἐξουσίαν τοῦ φθεγγομένου, πρὸς τὸ δοκοῦν εὐκόλως ὑπηρετούσης τῆς γλώσσης· ἡ δὲ τῆς ψυχῆς διάθεσις, ὅπως ἂν ἔχουσα τύχοι, οὕτως ὁρᾶται τῷ εἰς τὰ κρύ φια βλέποντι. Τίνος οὖν χάριν ἀνώμαλος, καὶ προ- πετὴς οὐχ ἧττον ἢ πονηρὸς, ὁ τὸ μὲν εὐσεβῶς νοού- μενον ἐκ τῆς τοῦ ἀγεννήτου φωνῆς, καὶ νοῶν, καὶ δεχόμενος, τὸ δὲ ὅσον συντελεῖ πρὸς ἀσέβειαν τοῖς τὰ Εξνματα παρανομοῦσι, τοῦτο σιωπᾶσθαι κελεύων; Εἰ ΧΧΙΧ, 13; CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. $18 A quoniam primum est elementum blasphemia istorum, B silentio tradendam merito duxerim : præsertim cum Patris vox et id possit quod ingeniti, et ad id eliam, propter relationem conjunctam sibi Filii, cogitatio- nem adducat. Qui enim vere Pater et solus Pater . est, a nullo est : qui autem a nullo est, ingenitus est. Audiamus ergo quomodo demonstret hæc perpe- ram dicta esse. Dissimilitudinem et inæqualitatem non mizus, quam impudentem improbitatem ex te- meritate suis verbis admiscet, instabilitate mentis et cogitationum imbecillitate circumactus. Videte quam considerate adversario occurrat. Quam arti- ficiose ex logica sua peritia vires eorun quæ dicta sunt, enervat, introducta pietati magis consenta- nea existimatione. Dissimilis est, inquit, sermone, non minus præceps et temerarius quam malitiosus : animo instabilis, cogitationum suarum infirmilale circumactus. Unde, et qua causa impulsus, qui mente adeo solidatus est, et cogitatione adeo sanus et sincerus, talia eſſutit ? Quidnam ex dictis ma- · xime: improbat ?. An quia (Basilius) sensum qui vocabulo innascibilis subjicitur, recepit, vocem vero ipsam, tanquam a depravatoribus male acce- ptam, silentio premendam judicat? Quid enim? An in verbis et prolatione securitas et sinceritas fidei periclitatur? An nulla ratio habenda ejus quæ ex sensu est, accurationis? Annon primario et ante omnia id veritatis ratio studet, ut cor perversis opinionibus expurgetur, verbis vero ad notionum animæ manifestationem utatur, quibus arcana mentis patefiant, seposita de vocis sono anxia sollicitudine? Non enim utrum hoc vel illud, isto vel istó modo proferatur, conceptuum nostro- rum causa est, sed absconditus animi sensus his vel illis verbis causam subministrat : nam ex abun- dantia cordis os loquitur s. c • Et interpres eorum quæ mente concipimus, ser- mo est: non e contrario sensum ex iis, quæ dis cuntur, colligimus: quamvis utrumque contingere queat, et dextre intelligere, et dextre explicare, ad utrunique autein homo idoneus et perfectus est, et si alterum absit, exigua idiotæ et imperito huic imminet jactura, quippe cujus cognitio ad id, quod bonum est, concinnata et composita sit. Populus D isle labiis me honorat, inquit, cor autem eorum Matth. x 34. . Isa. Matth. xvi, 8. longe est a me 4. Quid hoc dicto signifcare voluit ? Potiorent, apud Deum judicem, gemitus vere non expressos audientem, esse mentis ad veritatem affectionem, quam verborum ornatum et eloquen- tiam. Nam his etiam in contrarium uti licet, pro ejus qui loquitur facultate, lingua non dificulter ad id quod visum est subserviente. At vero ani- mæ affectio, qualiscunque ea sit, talis etiam appa- ret ei qui occulta intuetur. Quare igitur temera- rius est, et non minus improbus, qui quod inna- scibilis seu ingeniti vocabulo pie significatur, re- cipit et approbat, illud vero quod impiis impic-

μὲν γὰρ ἔλεγεν, μὴ δεῖν ἀγέννητον νοεῖν τὸν Θεὸν, εἶχεν ἴσως καιρὸν ταύταις καὶ ἔτι τούτων χαλεπωτέ- ραις κατ' αὐτοῦ κεχρῆσθαι ταῖς λοιδορίαις. Εἰ δὲ τοῦτο μὲν ὁμολογεῖ κατὰ τὴν κοινὴν τῶν εὐσεβούντων ὑπό- ληψιν· οἱονεὶ δὲ γνώμην δίδωσι διδασκαλικῇ διαθέσει πρέπουσαν, ὅτι ἀπέχου τῆς φωνῆς ταύτης, εἰς ἣν ἐν- τεῦθεν ἡ τῆς καταστροφῆς ὑπόθεσις τὴν ἀρχὴν ἔχει· τὴν δὲ ἔννοιαν ἔχειν περὶ τοῦ ἀγέννητον εἶναι τὸν Θεὸν, καὶ δι᾿ ἑτέρων ονομάτων κελεύει, οὐδὲν διὰ ταῦτα τῶν λοιδοριῶν τούτων ἄξιος. "Η οὐχὶ καὶ παρὰ τῆς ἀληθείας ταῦτα ποιεῖν ἐδιδάχθημεν, μήτε τῶν σφόδρα τιμίων ἀντέχεσθαι, ἐάν [τέ] τι τούτων εἰς κακὸν συντελῇ, ὀφθαλμὸν δεξιὸν, καὶ πόδα, καὶ χεῖρα, ὡσαύτως αποτέμνειν κελεύων, ὅταν σκανδαλίζῃ τι τούτων ; Τί ἄλλο διὰ τοῦ αἰνίγματος τούτου ποιεῖν ὑποτίθεται; ἢ οὐχὶ καὶ τὰ δοκοῦντα καλῶς ἔχειν, εἰ Β πρός τι κακὸν ἐξ ἀβουλίας τῶν χρωμένων ἀπάγει τὸν ἄνθρωπον, ἀργὰ, καὶ ἄπρακτα ποιεῖ εἶναι, ὡς λυσι- τελέστερον ὂν τῶν πρὸς ἁμαρτίαν χειραγωγούντων ἀκρωτηριασθέντων σωθῆναι, ἢ τούτων περιεχόμενον δι' αὐτῶν ἀπολέσθαι ; Τί δὲ ὁ μιμητὴς τοῦ Χριστοῦ Παῦλος; Καὶ αὐτὸς ἐν τῷ βάθει τῆς σοφίας τὰ αὐτὰ δογματίζει. Ο γὰρ πάντα καλὰ προσειπών, καὶ μηδὲν ἀπόβλητον εἰ μετ' εὐχαριστίας μεταλαμβάνεται, ἔστιν ὅτε διὰ τὴν συνείδησιν τοῦ ἀσθενοῦντος ἀθετεῖ τινα πάλιν ἐξ ὧν ἀποδέξατο, καὶ παραιτεῖσθαι κελεύει. Εἰ γὰρ διὰ βρώ μης, φησὶν, ὁ ἀδελφός μου λυπεῖται, οὐ μὴ φάγω κρέα εἰς τὸν αἰῶνα. Τοῦτο τοίνυν καὶ ὁ μιμητὴς Παύ λου ποιεῖ· ὃς τῇ πονηρᾷ τῆς αἱρέσεως χρήσει διὰ τῆς τοῦ ἀγεννήτου λέξεως ισχυροποιουμένην ἰδὼν τὴν ἀπάτην τῶν διὰ τοῦ ῥήματος τούτου τὸ ἀνόμοιον δογματιζόντων, συνεβούλευε τὴν μὲν εὐσεβῆ περὶ τοῦ ἀγεννήτου διάνοιαν ταῖς ψυχαῖς διασώζει» τὴν δὲ λέξιν, ὡς ἁμαρτίας γενομένην τοῖς ἀπολλυμέ νοις ἐφόδιον, μὴ λίαν σπουδάζεσθαι· τὴν γὰρ τοῦ Πατρὸς προσηγορίαν κατὰ τὸ σημαινόμενον, καὶ τὴν τοῦ ἀγεννήτου σημασίαν ἱκανῶς ἡμῖν ἐμποιεῖν. Παν τέρα γὰρ ἀκούσαντες, τὸν αἴτιον τοῦ εἶναι τοῖς πᾶ- σιν εὐθὺς ἐνοήσαμεν· ὅς εἴπερ ἄλλην τινὰ ὑπερκειμέ την αἰτίαν εἶχεν, οὐκ ἂν κυρίως Πατὴρ ὠνομάσθη, ἐπὶ τὴν προνοηθεῖσαν αἰτίαν τῆς κυρίας τοῦ Πατρὸς κλήσεως επανιούσης. Εἰ δὲ αὐτὸς πάντων αἴτιος, καὶ ἐξ αὐτοῦ τὰ πάντα, καθώς φησιν ὁ ᾿Απόστολος, δη- λονότι τῆς ἐκείνου ὑπάρξεως οὐδὲν προεπινοηθῆναι δύναται· τοῦτο δέ ἐστι, τὸ ἀγεννήτως είναι πιστεύε σθαι. Αλλ' οὐ συγχωρεῖ ταῦτα καλῶς ἔχειν, ὁ μηδὲ τὴν ἀλήθειαν ἑαυτοῦ πιθανωτέραν εἶναι δοκεῖν ἀξιῶν, ἀλλ' ἀντινομοθετεῖ, καὶ ἀντιφθέγγεται, καὶ δια χλευάζει τὸν λόγον· εἰ βούλει, καὶ τοὺς ἀφύκτους συλλογισμούς, καὶ τὰς ποικίλας των σοφισμάτων ἀντιστροφὰς, δι' ὧν ἐλέγχειν οἴεται τὸν λόγον, ἐπι- σκεψώμεθα. ᾿Αλλὰ δέδοικα μὴ τὸ μικροπρεπές τα 62.49 S. GREGORII NYSSENI tatis struendæ ansam præbet, sileri jubet ? Nam si A dixisset non esse usurpandum innascibilis vocabu- lum, habuisset forte justam hæc et adhuc gra- viora adversus illum jactandi convicia occasio- nem. Si vero ex communi piorum existinatione hoc confitetur, et quasi sententiam magistro di- gnam profert se abstinuisse ab bac voce, quatenus perversa hæreticorum doctrina hinc originem tra- xit, remque ipsam significatam, Deum scilicet esse innascibilem, teneri jubet, haud quidquam admisit, ob quod tantis conviciis laceraretur. Annon ab ipsa Veritate edocli sumus talia facere, neque etiam valde claris adhærere, si quid horum ad malum ducat? Imo etiam dextrum oculum, pedem et manum similiter amputari præcipit, si quid ex istis nos scandalizet 41-48. Quid aliud hoc ænigmate B faciendum innuit quam etiam illa, quæ boni spe- ciem habent, si hominem ex inconsideratione utentium ad malum abducant, repudianda esse, quod conducibilius sit iis quæ peccati occasionem præbent, amputatis, salvari, quam his addictum et implicatum interire ? Quid autem Christi imitator Paulus? Ipse etiam in profundo sapientiae idem docet. Nam qui dixit omnia esse bona, et nihil abjiciendum, quod cum gratiarum actione percipitur, ille idem propter conscientiam infirmorum, respuit aliquando non- nulla ex iis, quæ receperat et probaverat, et jubet quoque respui. Si enim per cibum, inquit, frater meus contristatur, non manducabo carnes in aler. G num . Idem facit quoque imitator Pauli (Basilius ) qui animadvertens malo hæreticorum usu per in- nascibilis vocabulum errorem eorum qui inæquali- tatem in Deo comminiscuntur, conlirinari, suadet, ut vera et pia sententia de innascibili aniniis fir- miter retineatur, ipsi vero vocula, tanquam perdi- tis occasionem suppeditanti, non nimium inhærea- tur: nam Patris appellationem, significato suo, etiam innascibilis significationein satis superque cogitationi subjicere ; cum enim Patrem audimus, statim eum, qui omnibus aliis principium et causa exsistendi est, concipimus, qui si aliam quamdam se superiorem substantiam haberet, non nomina- retur proprie Pater, quia propria Patris appellatio superiori illi substantiæ competeret. Si autem ipse est omnium principium et causa, et si ex ipso sunt oinnia, ut testatur Apostolus, nimirum nihil prius exŝistentia ejus concipi potest : et hoc est omnis ortus et principii expertem esse. Sed hæc recte se habere haud annuit ille qui se magis quam ipsam Veritatem fide dignum existi- mari cupit, sed contra nititur, obloquitur, et ea quæ dicimus subsannat. At si lubet, inevitabiles illos syllogismos, et varias sophismatum sutelas et contorsiones, quibus nostra refutari putat, dis- cutiamus. Sed metuo ne exilitas et futilitas eorum, D Matth. xvIII, 6; Marc. ix, 41. Cor. vult, 15.

μὲν γὰρ ἔλεγεν, μὴ δεῖν ἀγέννητον νοεῖν τὸν Θεὸν, εἶχεν ἴσως καιρὸν ταύταις καὶ ἔτι τούτων χαλεπωτέ- ραις κατ' αὐτοῦ κεχρῆσθαι ταῖς λοιδορίαις. Εἰ δὲ τοῦτο μὲν ὁμολογεῖ κατὰ τὴν κοινὴν τῶν εὐσεβούντων ὑπό- ληψιν· οἱονεὶ δὲ γνώμην δίδωσι διδασκαλικῇ διαθέσει πρέπουσαν, ὅτι ἀπέχου τῆς φωνῆς ταύτης, εἰς ἣν ἐν- τεῦθεν ἡ τῆς καταστροφῆς ὑπόθεσις τὴν ἀρχὴν ἔχει· τὴν δὲ ἔννοιαν ἔχειν περὶ τοῦ ἀγέννητον εἶναι τὸν Θεὸν, καὶ δι᾿ ἑτέρων ονομάτων κελεύει, οὐδὲν διὰ ταῦτα τῶν λοιδοριῶν τούτων ἄξιος. "Η οὐχὶ καὶ παρὰ τῆς ἀληθείας ταῦτα ποιεῖν ἐδιδάχθημεν, μήτε τῶν σφόδρα τιμίων ἀντέχεσθαι, ἐάν [τέ] τι τούτων εἰς κακὸν συντελῇ, ὀφθαλμὸν δεξιὸν, καὶ πόδα, καὶ χεῖρα, ὡσαύτως αποτέμνειν κελεύων, ὅταν σκανδαλίζῃ τι τούτων ; Τί ἄλλο διὰ τοῦ αἰνίγματος τούτου ποιεῖν ὑποτίθεται; ἢ οὐχὶ καὶ τὰ δοκοῦντα καλῶς ἔχειν, εἰ Β πρός τι κακὸν ἐξ ἀβουλίας τῶν χρωμένων ἀπάγει τὸν ἄνθρωπον, ἀργὰ, καὶ ἄπρακτα ποιεῖ εἶναι, ὡς λυσι- τελέστερον ὂν τῶν πρὸς ἁμαρτίαν χειραγωγούντων ἀκρωτηριασθέντων σωθῆναι, ἢ τούτων περιεχόμενον δι' αὐτῶν ἀπολέσθαι ; Τί δὲ ὁ μιμητὴς τοῦ Χριστοῦ Παῦλος; Καὶ αὐτὸς ἐν τῷ βάθει τῆς σοφίας τὰ αὐτὰ δογματίζει. Ο γὰρ πάντα καλὰ προσειπών, καὶ μηδὲν ἀπόβλητον εἰ μετ' εὐχαριστίας μεταλαμβάνεται, ἔστιν ὅτε διὰ τὴν συνείδησιν τοῦ ἀσθενοῦντος ἀθετεῖ τινα πάλιν ἐξ ὧν ἀποδέξατο, καὶ παραιτεῖσθαι κελεύει. Εἰ γὰρ διὰ βρώ μης, φησὶν, ὁ ἀδελφός μου λυπεῖται, οὐ μὴ φάγω κρέα εἰς τὸν αἰῶνα. Τοῦτο τοίνυν καὶ ὁ μιμητὴς Παύ λου ποιεῖ· ὃς τῇ πονηρᾷ τῆς αἱρέσεως χρήσει διὰ τῆς τοῦ ἀγεννήτου λέξεως ισχυροποιουμένην ἰδὼν τὴν ἀπάτην τῶν διὰ τοῦ ῥήματος τούτου τὸ ἀνόμοιον δογματιζόντων, συνεβούλευε τὴν μὲν εὐσεβῆ περὶ τοῦ ἀγεννήτου διάνοιαν ταῖς ψυχαῖς διασώζει» τὴν δὲ λέξιν, ὡς ἁμαρτίας γενομένην τοῖς ἀπολλυμέ νοις ἐφόδιον, μὴ λίαν σπουδάζεσθαι· τὴν γὰρ τοῦ Πατρὸς προσηγορίαν κατὰ τὸ σημαινόμενον, καὶ τὴν τοῦ ἀγεννήτου σημασίαν ἱκανῶς ἡμῖν ἐμποιεῖν. Παν τέρα γὰρ ἀκούσαντες, τὸν αἴτιον τοῦ εἶναι τοῖς πᾶ- σιν εὐθὺς ἐνοήσαμεν· ὅς εἴπερ ἄλλην τινὰ ὑπερκειμέ την αἰτίαν εἶχεν, οὐκ ἂν κυρίως Πατὴρ ὠνομάσθη, ἐπὶ τὴν προνοηθεῖσαν αἰτίαν τῆς κυρίας τοῦ Πατρὸς κλήσεως επανιούσης. Εἰ δὲ αὐτὸς πάντων αἴτιος, καὶ ἐξ αὐτοῦ τὰ πάντα, καθώς φησιν ὁ ᾿Απόστολος, δη- λονότι τῆς ἐκείνου ὑπάρξεως οὐδὲν προεπινοηθῆναι δύναται· τοῦτο δέ ἐστι, τὸ ἀγεννήτως είναι πιστεύε σθαι. Αλλ' οὐ συγχωρεῖ ταῦτα καλῶς ἔχειν, ὁ μηδὲ τὴν ἀλήθειαν ἑαυτοῦ πιθανωτέραν εἶναι δοκεῖν ἀξιῶν, ἀλλ' ἀντινομοθετεῖ, καὶ ἀντιφθέγγεται, καὶ δια χλευάζει τὸν λόγον· εἰ βούλει, καὶ τοὺς ἀφύκτους συλλογισμούς, καὶ τὰς ποικίλας των σοφισμάτων ἀντιστροφὰς, δι' ὧν ἐλέγχειν οἴεται τὸν λόγον, ἐπι- σκεψώμεθα. ᾿Αλλὰ δέδοικα μὴ τὸ μικροπρεπές τα 62.49 S. GREGORII NYSSENI tatis struendæ ansam præbet, sileri jubet ? Nam si A dixisset non esse usurpandum innascibilis vocabu- lum, habuisset forte justam hæc et adhuc gra- viora adversus illum jactandi convicia occasio- nem. Si vero ex communi piorum existinatione hoc confitetur, et quasi sententiam magistro di- gnam profert se abstinuisse ab bac voce, quatenus perversa hæreticorum doctrina hinc originem tra- xit, remque ipsam significatam, Deum scilicet esse innascibilem, teneri jubet, haud quidquam admisit, ob quod tantis conviciis laceraretur. Annon ab ipsa Veritate edocli sumus talia facere, neque etiam valde claris adhærere, si quid horum ad malum ducat? Imo etiam dextrum oculum, pedem et manum similiter amputari præcipit, si quid ex istis nos scandalizet 41-48. Quid aliud hoc ænigmate B faciendum innuit quam etiam illa, quæ boni spe- ciem habent, si hominem ex inconsideratione utentium ad malum abducant, repudianda esse, quod conducibilius sit iis quæ peccati occasionem præbent, amputatis, salvari, quam his addictum et implicatum interire ? Quid autem Christi imitator Paulus? Ipse etiam in profundo sapientiae idem docet. Nam qui dixit omnia esse bona, et nihil abjiciendum, quod cum gratiarum actione percipitur, ille idem propter conscientiam infirmorum, respuit aliquando non- nulla ex iis, quæ receperat et probaverat, et jubet quoque respui. Si enim per cibum, inquit, frater meus contristatur, non manducabo carnes in aler. G num . Idem facit quoque imitator Pauli (Basilius ) qui animadvertens malo hæreticorum usu per in- nascibilis vocabulum errorem eorum qui inæquali- tatem in Deo comminiscuntur, conlirinari, suadet, ut vera et pia sententia de innascibili aniniis fir- miter retineatur, ipsi vero vocula, tanquam perdi- tis occasionem suppeditanti, non nimium inhærea- tur: nam Patris appellationem, significato suo, etiam innascibilis significationein satis superque cogitationi subjicere ; cum enim Patrem audimus, statim eum, qui omnibus aliis principium et causa exsistendi est, concipimus, qui si aliam quamdam se superiorem substantiam haberet, non nomina- retur proprie Pater, quia propria Patris appellatio superiori illi substantiæ competeret. Si autem ipse est omnium principium et causa, et si ex ipso sunt oinnia, ut testatur Apostolus, nimirum nihil prius exŝistentia ejus concipi potest : et hoc est omnis ortus et principii expertem esse. Sed hæc recte se habere haud annuit ille qui se magis quam ipsam Veritatem fide dignum existi- mari cupit, sed contra nititur, obloquitur, et ea quæ dicimus subsannat. At si lubet, inevitabiles illos syllogismos, et varias sophismatum sutelas et contorsiones, quibus nostra refutari putat, dis- cutiamus. Sed metuo ne exilitas et futilitas eorum, D Matth. xvIII, 6; Marc. ix, 41. Cor. vult, 15.

μὲν γὰρ ἔλεγεν, μὴ δεῖν ἀγέννητον νοεῖν τὸν Θεὸν, εἶχεν ἴσως καιρὸν ταύταις καὶ ἔτι τούτων χαλεπωτέ- ραις κατ' αὐτοῦ κεχρῆσθαι ταῖς λοιδορίαις. Εἰ δὲ τοῦτο μὲν ὁμολογεῖ κατὰ τὴν κοινὴν τῶν εὐσεβούντων ὑπό- ληψιν· οἱονεὶ δὲ γνώμην δίδωσι διδασκαλικῇ διαθέσει πρέπουσαν, ὅτι ἀπέχου τῆς φωνῆς ταύτης, εἰς ἣν ἐν- τεῦθεν ἡ τῆς καταστροφῆς ὑπόθεσις τὴν ἀρχὴν ἔχει· τὴν δὲ ἔννοιαν ἔχειν περὶ τοῦ ἀγέννητον εἶναι τὸν Θεὸν, καὶ δι᾿ ἑτέρων ονομάτων κελεύει, οὐδὲν διὰ ταῦτα τῶν λοιδοριῶν τούτων ἄξιος. "Η οὐχὶ καὶ παρὰ τῆς ἀληθείας ταῦτα ποιεῖν ἐδιδάχθημεν, μήτε τῶν σφόδρα τιμίων ἀντέχεσθαι, ἐάν [τέ] τι τούτων εἰς κακὸν συντελῇ, ὀφθαλμὸν δεξιὸν, καὶ πόδα, καὶ χεῖρα, ὡσαύτως αποτέμνειν κελεύων, ὅταν σκανδαλίζῃ τι τούτων ; Τί ἄλλο διὰ τοῦ αἰνίγματος τούτου ποιεῖν ὑποτίθεται; ἢ οὐχὶ καὶ τὰ δοκοῦντα καλῶς ἔχειν, εἰ Β πρός τι κακὸν ἐξ ἀβουλίας τῶν χρωμένων ἀπάγει τὸν ἄνθρωπον, ἀργὰ, καὶ ἄπρακτα ποιεῖ εἶναι, ὡς λυσι- τελέστερον ὂν τῶν πρὸς ἁμαρτίαν χειραγωγούντων ἀκρωτηριασθέντων σωθῆναι, ἢ τούτων περιεχόμενον δι' αὐτῶν ἀπολέσθαι ; Τί δὲ ὁ μιμητὴς τοῦ Χριστοῦ Παῦλος; Καὶ αὐτὸς ἐν τῷ βάθει τῆς σοφίας τὰ αὐτὰ δογματίζει. Ο γὰρ πάντα καλὰ προσειπών, καὶ μηδὲν ἀπόβλητον εἰ μετ' εὐχαριστίας μεταλαμβάνεται, ἔστιν ὅτε διὰ τὴν συνείδησιν τοῦ ἀσθενοῦντος ἀθετεῖ τινα πάλιν ἐξ ὧν ἀποδέξατο, καὶ παραιτεῖσθαι κελεύει. Εἰ γὰρ διὰ βρώ μης, φησὶν, ὁ ἀδελφός μου λυπεῖται, οὐ μὴ φάγω κρέα εἰς τὸν αἰῶνα. Τοῦτο τοίνυν καὶ ὁ μιμητὴς Παύ λου ποιεῖ· ὃς τῇ πονηρᾷ τῆς αἱρέσεως χρήσει διὰ τῆς τοῦ ἀγεννήτου λέξεως ισχυροποιουμένην ἰδὼν τὴν ἀπάτην τῶν διὰ τοῦ ῥήματος τούτου τὸ ἀνόμοιον δογματιζόντων, συνεβούλευε τὴν μὲν εὐσεβῆ περὶ τοῦ ἀγεννήτου διάνοιαν ταῖς ψυχαῖς διασώζει» τὴν δὲ λέξιν, ὡς ἁμαρτίας γενομένην τοῖς ἀπολλυμέ νοις ἐφόδιον, μὴ λίαν σπουδάζεσθαι· τὴν γὰρ τοῦ Πατρὸς προσηγορίαν κατὰ τὸ σημαινόμενον, καὶ τὴν τοῦ ἀγεννήτου σημασίαν ἱκανῶς ἡμῖν ἐμποιεῖν. Παν τέρα γὰρ ἀκούσαντες, τὸν αἴτιον τοῦ εἶναι τοῖς πᾶ- σιν εὐθὺς ἐνοήσαμεν· ὅς εἴπερ ἄλλην τινὰ ὑπερκειμέ την αἰτίαν εἶχεν, οὐκ ἂν κυρίως Πατὴρ ὠνομάσθη, ἐπὶ τὴν προνοηθεῖσαν αἰτίαν τῆς κυρίας τοῦ Πατρὸς κλήσεως επανιούσης. Εἰ δὲ αὐτὸς πάντων αἴτιος, καὶ ἐξ αὐτοῦ τὰ πάντα, καθώς φησιν ὁ ᾿Απόστολος, δη- λονότι τῆς ἐκείνου ὑπάρξεως οὐδὲν προεπινοηθῆναι δύναται· τοῦτο δέ ἐστι, τὸ ἀγεννήτως είναι πιστεύε σθαι. Αλλ' οὐ συγχωρεῖ ταῦτα καλῶς ἔχειν, ὁ μηδὲ τὴν ἀλήθειαν ἑαυτοῦ πιθανωτέραν εἶναι δοκεῖν ἀξιῶν, ἀλλ' ἀντινομοθετεῖ, καὶ ἀντιφθέγγεται, καὶ δια χλευάζει τὸν λόγον· εἰ βούλει, καὶ τοὺς ἀφύκτους συλλογισμούς, καὶ τὰς ποικίλας των σοφισμάτων ἀντιστροφὰς, δι' ὧν ἐλέγχειν οἴεται τὸν λόγον, ἐπι- σκεψώμεθα. ᾿Αλλὰ δέδοικα μὴ τὸ μικροπρεπές τα 62.49 S. GREGORII NYSSENI tatis struendæ ansam præbet, sileri jubet ? Nam si A dixisset non esse usurpandum innascibilis vocabu- lum, habuisset forte justam hæc et adhuc gra- viora adversus illum jactandi convicia occasio- nem. Si vero ex communi piorum existinatione hoc confitetur, et quasi sententiam magistro di- gnam profert se abstinuisse ab bac voce, quatenus perversa hæreticorum doctrina hinc originem tra- xit, remque ipsam significatam, Deum scilicet esse innascibilem, teneri jubet, haud quidquam admisit, ob quod tantis conviciis laceraretur. Annon ab ipsa Veritate edocli sumus talia facere, neque etiam valde claris adhærere, si quid horum ad malum ducat? Imo etiam dextrum oculum, pedem et manum similiter amputari præcipit, si quid ex istis nos scandalizet 41-48. Quid aliud hoc ænigmate B faciendum innuit quam etiam illa, quæ boni spe- ciem habent, si hominem ex inconsideratione utentium ad malum abducant, repudianda esse, quod conducibilius sit iis quæ peccati occasionem præbent, amputatis, salvari, quam his addictum et implicatum interire ? Quid autem Christi imitator Paulus? Ipse etiam in profundo sapientiae idem docet. Nam qui dixit omnia esse bona, et nihil abjiciendum, quod cum gratiarum actione percipitur, ille idem propter conscientiam infirmorum, respuit aliquando non- nulla ex iis, quæ receperat et probaverat, et jubet quoque respui. Si enim per cibum, inquit, frater meus contristatur, non manducabo carnes in aler. G num . Idem facit quoque imitator Pauli (Basilius ) qui animadvertens malo hæreticorum usu per in- nascibilis vocabulum errorem eorum qui inæquali- tatem in Deo comminiscuntur, conlirinari, suadet, ut vera et pia sententia de innascibili aniniis fir- miter retineatur, ipsi vero vocula, tanquam perdi- tis occasionem suppeditanti, non nimium inhærea- tur: nam Patris appellationem, significato suo, etiam innascibilis significationein satis superque cogitationi subjicere ; cum enim Patrem audimus, statim eum, qui omnibus aliis principium et causa exsistendi est, concipimus, qui si aliam quamdam se superiorem substantiam haberet, non nomina- retur proprie Pater, quia propria Patris appellatio superiori illi substantiæ competeret. Si autem ipse est omnium principium et causa, et si ex ipso sunt oinnia, ut testatur Apostolus, nimirum nihil prius exŝistentia ejus concipi potest : et hoc est omnis ortus et principii expertem esse. Sed hæc recte se habere haud annuit ille qui se magis quam ipsam Veritatem fide dignum existi- mari cupit, sed contra nititur, obloquitur, et ea quæ dicimus subsannat. At si lubet, inevitabiles illos syllogismos, et varias sophismatum sutelas et contorsiones, quibus nostra refutari putat, dis- cutiamus. Sed metuo ne exilitas et futilitas eorum, D Matth. xvIII, 6; Marc. ix, 41. Cor. vult, 15.

καὶ γλίσχρον τῶν εἰρημένων, τρόπον τινὰ συνδια. βάλῃ καὶ τὸν εὐθύνοντα λόγον. Τὸ γὰρ μειρακίοις εἰς ἅμιλλαν προκαλουμένοις συμπλέκεσθαι, πλείονα - ψόγον ἐκ τοῦ προσφιλονεικεῖν τοῖς τοιούτοις, ἤπερ ἐκ τοῦ νενικηκέναι δοκεῖν φέρει τοῖς ἀνδράσι τὸν ἔπαι νον. Πλὴν ἀλλὰ τοιοῦτο τὸ εἰρημένον ἐστί. Τὰ γὰρ ἐφ᾽ ὕβρει ῥηθέντα, μετὰ τῆς συνήθους καλλιφωνίας ἐκείνης,ὡς αὐτῷ τε λέγειν προσήκοντα, καὶ ἡμῖν εἰς γυμνάσιον μακροθυμίας προκείμενα, σιωπῆς ἄξια καὶ λήθης ποιούμεθα. Οὐ γὰρ εὐπρεπές οἶμαι τὰ καταγέλαστα τῶν εἰρημένων αὐτῷ τοῖς παρ' ἡμῶν σπουδαζομένοις ἐνσπείροντας, εἰς ἀκόσμους τε καὶ δημώδεις γέλωτας, τὴν ὑπὲρ τῆς ἀληθείας διαλύειν σπουδήν. Οὐδὲ γὰρ ἔστιν ἐν τῇ ἀκροάσει τούτων δια- μεἶναι ἀγέλαστον, ἐὰν ἀκούσωμεν λέγοντος ἐκ τῆς ὑψηλῆς ἐκείνης, καὶ μεγαλοφυούς ευγλωττίας. Ων γὰρ ἡ προσθήκη τῶν λόγων εἰς προσθήκην τελεῖ βλασφημίας, τούτων τὸ σιγᾷν ἡμίσει μέρει τοῦ λαλεῖν ἐστι κουφότερον. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν γελάσθω παρά τῶν ἐπισταμένων, ὅ τι μὲν ἀποδοχῆς ἐστιν ἄξιον, ὅ τι δὲ γέλωτος. Ἡμεῖς δὲ τὸ δρομὺ τῶν συλλο γισμῶν, οἷς τὸν ἡμέτερον περισύρει λόγον, σκοπήσω μεν. Β ΙΩ Γ. Εἰ γὰρ ὁ Πατὴρ, φησί, τῷ ἀγεννήτῳ ταὐτὸν κατὰ τὴν δύναμιν, τὰ δὲ τὴν αὐτὴν ἔχοντα δύναμιν τῶν ὀνομάτων, ταὐτὸν πάντως καὶ σημαίνειν πέφυκε· σημαίνει δὲ τὸ ἀγέννητον κατ' αὐτοὺς τὸ ἐξ οὐδενὸς εἶναι τὸν Θεόν· ἐξ ἀνάγκης καὶ τὸ Πατήρ σημαίνει τὸ ἐξ οὐδενὸς εἶναι τὸν Θεόν οὐχὶ δὲ τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν. Διὰ τῆς τοῦ Πα- τρὸς φωνῆς οὐκέτι σημαίνεται, ἐὰν ἡ αὐτὴ προστ ηγορία καὶ τὸ ἄναρχον ἡμῖν τοῦ Πατρὸς δι᾿ ἑαυτῆς παραστήσῃ. Εἰ μὲν γὰρ ἀναιρετικὸν ἦν τοῦ ἑτέρου τὸ ἕτερον, κατὰ τὴν τῶν ἀντικειμένων φύσιν, ἀναγ καίως ἡ τοῦ ἑνὸς θέσις τὴν ἀναίρεσιν τοῦ λοιποῦ κατεσκεύαζεν. Εἰ δὲ τὸ κωλύον ἐστὶν οὐδὲν τὸν αὐ τὸν καὶ Πατέρα εἶναι καὶ ἀγέννητον, ἐὰν διὰ τῆς τοῦ Πατρὸς κλήσεως, κατά τινα διάνοιαν, καὶ τὸ ἀγέννητον ἐννοήσωμεν, τίς ἡ ἀνάγκη τὴν πρὸς τὸν Υἱὸν σχέσιν διὰ τῆς τοῦ Πατρὸς φωνῆς μηκέτι γνω ρίζεσθαι; Οὐδὲ γὰρ τὰ λοιπὰ τῶν ὀνομάτων, ὅσα τὴν πρὸς ἄλληλα κοινωνίαν ἔχει, καὶ διὰ πάντων ταῖς ἐννοίαις συμφέρεται· ἐπεὶ καὶ αὐτοκράτορα καὶ ἀδέσποτον τὸν βασιλέα καλοῦμεν, καὶ τὸν αὐτὸν τῶν ὑποχειρίων ἡγούμενον· καὶ οὔτε ψευδός ἐστι περὶ αὐτοῦ λέγειν, ὅτι ἡ τοῦ βασιλέως φωνή ση- μαίνει καὶ τὸ ἀδέσποτον· οὔτε ἐπάναγκες εἶναί φα μεν, εἰ τὸ αὐτοκρατές τε καὶ ἄναρχον διὰ ταύτης τῆς φωνῆς σημανθείη, μηκέτι τὸ κατὰ τῶν ὑπηκόων κράτος διὰ τῆς βασιλείας σημαίνεσθαι· μέσον γὰρ ἑκατέρων τῶν ὑπολήψεων ὂν τῆς βασιλείας τὸ ὄνομα, πῆ μὲν τὸ ἀδέσποτον, πῆ δὲ τὸ ἀρχικὸν τῶν ὑποτε- ταγμένων ἐνδείκνυται. Καὶ ἐνταῦθα τοίνυν, εἰ μὲν ἔστι τις τοῦ Πατρὸς τοῦ Κυρίου Πατὴρ προεπινοού- μενος ἕτερος, δειξάτωσαν οἱ τὴν ἀποῤῥητου αὐτοῦν- της σοφίας· καὶ τότε συνθησόμεθα, μὴ δύνασθαι τοῦ ἀγεννήτου τὴν ἔννοιαν, ὑπὸ τῆς τοῦ Πατρὸς προσ ηγορίας παρίστασθαι Εἰ δὲ ὁ πρῶτος Πατήρ, αἰτίαν τῆς αὐτοῦ συστάσεως υπερκειμένην οὐκ ἔχει· τῷ δὲ CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A quæ alert, aliquo modo ipsi etiam veritati fraudi C sit et calumniam pariat. Nam cum pueris að pu- gnam provocantibus manus conserere, majorem vituperationem ex congressu cum talibus, quam ex victoriæ opinione laudem affert. Cæterum hæc sic dieta sunto; nam quæ contumeliose consueta sibi vocis concinnitate effutivit, ea, ut ab ipso pro- ferri digna, nobis vero, ceu ad exercitationem pa- tientiæ proposita, silentio et oblivioni transmitte- mus. Non enim decere arbitror, ut ridicula illa, quæ eructavit, seriis nostris disputationibus in- spergamus, et veritatis propugnationem in incon- ditos ac plebeios risus desinere faciamus: neque enim fieri potest ut quis talibus auditis risum te. neat, præsertim si illum ex sublimi illa et magnifica eloquentia perorantem audianus. Nam quorum verborum recitatio ad blasphemiæ augmentum con- fert, ea silere dimidia ex parte facilius est quam eloqui. Verum hæc rideantur ab illis, qui norunt, quænam sint approbanda, quæ vero ridenda. Nos vero formidabiles illos syllogismos, qui- bus nostrum traducit sermonem, jam contemple- Si Pater, inquit, et innascibilis virtute idem sunt, ea vero nomina, quæ eadem vi pollent, idem quoque omnino significant : ex ipsorum autem sententia in- nascibile idem est, quod Deum ex nullo principio esse : necessario etiam vocabulum Patris significat, Deum ex nullo principio esse, non autem, quod Fi- lium genuerit. Qua necessitate compulsus ait, Patris vocabulo non significari, quod Filium genuerit, si ista ipsa appellatio nobis quoque Patrem principio carere cominonstrat? Si enim alterum tolleretur ab altero, prout fert natura oppositorum, necessa- rio positio unius esset interemptio alterius. At si nihil penitus obstat, eumdem et Patrem et ingeni- tum esse, si Patris appellatione, secundum aliquanı significationem, etiam ingenitum concipiamus, quæ necessitas efficit, ut habitudo et relatio ad Filium per Patris vocabulum amplius non innotescal? Neque enim alia nomina, quæ mutuam communio- nem habent, per omnia notionibus conveniunt : nam et imperatorem sui ipsius dominum, et do- mini expertem, et simul etiam subditis præsiden- D temn nominamus : neque falsum est dicere, voca- bulo imperatoris significari id quod est domino carere, neque necessarium arbitramur, si isto ipso vocabulo significatur id quod est, sui ipsius do- ninum esse, et nullius imperio subjici, non am- plius per imperii vocabulum significetur potestas et dominium in subditos: cum enim imperii no- men inter utramque notionem medium consistat, partim id, quod est domino carere, partim domina- tionem in subditos innuit. Et hic quidem osten- dant, qui reconditæ sapientie titulo insolenter sese efferunt, num sit alius Pater prior Patre nostro et Domino, et tunc fatebinur notionem ingeniti non posse a Patris appellatione repræsentari. Si vero primus ille Pater suæ subsistentiæ causam supe-

καὶ γλίσχρον τῶν εἰρημένων, τρόπον τινὰ συνδια. βάλῃ καὶ τὸν εὐθύνοντα λόγον. Τὸ γὰρ μειρακίοις εἰς ἅμιλλαν προκαλουμένοις συμπλέκεσθαι, πλείονα - ψόγον ἐκ τοῦ προσφιλονεικεῖν τοῖς τοιούτοις, ἤπερ ἐκ τοῦ νενικηκέναι δοκεῖν φέρει τοῖς ἀνδράσι τὸν ἔπαι νον. Πλὴν ἀλλὰ τοιοῦτο τὸ εἰρημένον ἐστί. Τὰ γὰρ ἐφ᾽ ὕβρει ῥηθέντα, μετὰ τῆς συνήθους καλλιφωνίας ἐκείνης,ὡς αὐτῷ τε λέγειν προσήκοντα, καὶ ἡμῖν εἰς γυμνάσιον μακροθυμίας προκείμενα, σιωπῆς ἄξια καὶ λήθης ποιούμεθα. Οὐ γὰρ εὐπρεπές οἶμαι τὰ καταγέλαστα τῶν εἰρημένων αὐτῷ τοῖς παρ' ἡμῶν σπουδαζομένοις ἐνσπείροντας, εἰς ἀκόσμους τε καὶ δημώδεις γέλωτας, τὴν ὑπὲρ τῆς ἀληθείας διαλύειν σπουδήν. Οὐδὲ γὰρ ἔστιν ἐν τῇ ἀκροάσει τούτων δια- μεἶναι ἀγέλαστον, ἐὰν ἀκούσωμεν λέγοντος ἐκ τῆς ὑψηλῆς ἐκείνης, καὶ μεγαλοφυούς ευγλωττίας. Ων γὰρ ἡ προσθήκη τῶν λόγων εἰς προσθήκην τελεῖ βλασφημίας, τούτων τὸ σιγᾷν ἡμίσει μέρει τοῦ λαλεῖν ἐστι κουφότερον. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν γελάσθω παρά τῶν ἐπισταμένων, ὅ τι μὲν ἀποδοχῆς ἐστιν ἄξιον, ὅ τι δὲ γέλωτος. Ἡμεῖς δὲ τὸ δρομὺ τῶν συλλο γισμῶν, οἷς τὸν ἡμέτερον περισύρει λόγον, σκοπήσω μεν. Β ΙΩ Γ. Εἰ γὰρ ὁ Πατὴρ, φησί, τῷ ἀγεννήτῳ ταὐτὸν κατὰ τὴν δύναμιν, τὰ δὲ τὴν αὐτὴν ἔχοντα δύναμιν τῶν ὀνομάτων, ταὐτὸν πάντως καὶ σημαίνειν πέφυκε· σημαίνει δὲ τὸ ἀγέννητον κατ' αὐτοὺς τὸ ἐξ οὐδενὸς εἶναι τὸν Θεόν· ἐξ ἀνάγκης καὶ τὸ Πατήρ σημαίνει τὸ ἐξ οὐδενὸς εἶναι τὸν Θεόν οὐχὶ δὲ τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν. Διὰ τῆς τοῦ Πα- τρὸς φωνῆς οὐκέτι σημαίνεται, ἐὰν ἡ αὐτὴ προστ ηγορία καὶ τὸ ἄναρχον ἡμῖν τοῦ Πατρὸς δι᾿ ἑαυτῆς παραστήσῃ. Εἰ μὲν γὰρ ἀναιρετικὸν ἦν τοῦ ἑτέρου τὸ ἕτερον, κατὰ τὴν τῶν ἀντικειμένων φύσιν, ἀναγ καίως ἡ τοῦ ἑνὸς θέσις τὴν ἀναίρεσιν τοῦ λοιποῦ κατεσκεύαζεν. Εἰ δὲ τὸ κωλύον ἐστὶν οὐδὲν τὸν αὐ τὸν καὶ Πατέρα εἶναι καὶ ἀγέννητον, ἐὰν διὰ τῆς τοῦ Πατρὸς κλήσεως, κατά τινα διάνοιαν, καὶ τὸ ἀγέννητον ἐννοήσωμεν, τίς ἡ ἀνάγκη τὴν πρὸς τὸν Υἱὸν σχέσιν διὰ τῆς τοῦ Πατρὸς φωνῆς μηκέτι γνω ρίζεσθαι; Οὐδὲ γὰρ τὰ λοιπὰ τῶν ὀνομάτων, ὅσα τὴν πρὸς ἄλληλα κοινωνίαν ἔχει, καὶ διὰ πάντων ταῖς ἐννοίαις συμφέρεται· ἐπεὶ καὶ αὐτοκράτορα καὶ ἀδέσποτον τὸν βασιλέα καλοῦμεν, καὶ τὸν αὐτὸν τῶν ὑποχειρίων ἡγούμενον· καὶ οὔτε ψευδός ἐστι περὶ αὐτοῦ λέγειν, ὅτι ἡ τοῦ βασιλέως φωνή ση- μαίνει καὶ τὸ ἀδέσποτον· οὔτε ἐπάναγκες εἶναί φα μεν, εἰ τὸ αὐτοκρατές τε καὶ ἄναρχον διὰ ταύτης τῆς φωνῆς σημανθείη, μηκέτι τὸ κατὰ τῶν ὑπηκόων κράτος διὰ τῆς βασιλείας σημαίνεσθαι· μέσον γὰρ ἑκατέρων τῶν ὑπολήψεων ὂν τῆς βασιλείας τὸ ὄνομα, πῆ μὲν τὸ ἀδέσποτον, πῆ δὲ τὸ ἀρχικὸν τῶν ὑποτε- ταγμένων ἐνδείκνυται. Καὶ ἐνταῦθα τοίνυν, εἰ μὲν ἔστι τις τοῦ Πατρὸς τοῦ Κυρίου Πατὴρ προεπινοού- μενος ἕτερος, δειξάτωσαν οἱ τὴν ἀποῤῥητου αὐτοῦν- της σοφίας· καὶ τότε συνθησόμεθα, μὴ δύνασθαι τοῦ ἀγεννήτου τὴν ἔννοιαν, ὑπὸ τῆς τοῦ Πατρὸς προσ ηγορίας παρίστασθαι Εἰ δὲ ὁ πρῶτος Πατήρ, αἰτίαν τῆς αὐτοῦ συστάσεως υπερκειμένην οὐκ ἔχει· τῷ δὲ CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A quæ alert, aliquo modo ipsi etiam veritati fraudi C sit et calumniam pariat. Nam cum pueris að pu- gnam provocantibus manus conserere, majorem vituperationem ex congressu cum talibus, quam ex victoriæ opinione laudem affert. Cæterum hæc sic dieta sunto; nam quæ contumeliose consueta sibi vocis concinnitate effutivit, ea, ut ab ipso pro- ferri digna, nobis vero, ceu ad exercitationem pa- tientiæ proposita, silentio et oblivioni transmitte- mus. Non enim decere arbitror, ut ridicula illa, quæ eructavit, seriis nostris disputationibus in- spergamus, et veritatis propugnationem in incon- ditos ac plebeios risus desinere faciamus: neque enim fieri potest ut quis talibus auditis risum te. neat, præsertim si illum ex sublimi illa et magnifica eloquentia perorantem audianus. Nam quorum verborum recitatio ad blasphemiæ augmentum con- fert, ea silere dimidia ex parte facilius est quam eloqui. Verum hæc rideantur ab illis, qui norunt, quænam sint approbanda, quæ vero ridenda. Nos vero formidabiles illos syllogismos, qui- bus nostrum traducit sermonem, jam contemple- Si Pater, inquit, et innascibilis virtute idem sunt, ea vero nomina, quæ eadem vi pollent, idem quoque omnino significant : ex ipsorum autem sententia in- nascibile idem est, quod Deum ex nullo principio esse : necessario etiam vocabulum Patris significat, Deum ex nullo principio esse, non autem, quod Fi- lium genuerit. Qua necessitate compulsus ait, Patris vocabulo non significari, quod Filium genuerit, si ista ipsa appellatio nobis quoque Patrem principio carere cominonstrat? Si enim alterum tolleretur ab altero, prout fert natura oppositorum, necessa- rio positio unius esset interemptio alterius. At si nihil penitus obstat, eumdem et Patrem et ingeni- tum esse, si Patris appellatione, secundum aliquanı significationem, etiam ingenitum concipiamus, quæ necessitas efficit, ut habitudo et relatio ad Filium per Patris vocabulum amplius non innotescal? Neque enim alia nomina, quæ mutuam communio- nem habent, per omnia notionibus conveniunt : nam et imperatorem sui ipsius dominum, et do- mini expertem, et simul etiam subditis præsiden- D temn nominamus : neque falsum est dicere, voca- bulo imperatoris significari id quod est domino carere, neque necessarium arbitramur, si isto ipso vocabulo significatur id quod est, sui ipsius do- ninum esse, et nullius imperio subjici, non am- plius per imperii vocabulum significetur potestas et dominium in subditos: cum enim imperii no- men inter utramque notionem medium consistat, partim id, quod est domino carere, partim domina- tionem in subditos innuit. Et hic quidem osten- dant, qui reconditæ sapientie titulo insolenter sese efferunt, num sit alius Pater prior Patre nostro et Domino, et tunc fatebinur notionem ingeniti non posse a Patris appellatione repræsentari. Si vero primus ille Pater suæ subsistentiæ causam supe-

καὶ γλίσχρον τῶν εἰρημένων, τρόπον τινὰ συνδια. βάλῃ καὶ τὸν εὐθύνοντα λόγον. Τὸ γὰρ μειρακίοις εἰς ἅμιλλαν προκαλουμένοις συμπλέκεσθαι, πλείονα - ψόγον ἐκ τοῦ προσφιλονεικεῖν τοῖς τοιούτοις, ἤπερ ἐκ τοῦ νενικηκέναι δοκεῖν φέρει τοῖς ἀνδράσι τὸν ἔπαι νον. Πλὴν ἀλλὰ τοιοῦτο τὸ εἰρημένον ἐστί. Τὰ γὰρ ἐφ᾽ ὕβρει ῥηθέντα, μετὰ τῆς συνήθους καλλιφωνίας ἐκείνης,ὡς αὐτῷ τε λέγειν προσήκοντα, καὶ ἡμῖν εἰς γυμνάσιον μακροθυμίας προκείμενα, σιωπῆς ἄξια καὶ λήθης ποιούμεθα. Οὐ γὰρ εὐπρεπές οἶμαι τὰ καταγέλαστα τῶν εἰρημένων αὐτῷ τοῖς παρ' ἡμῶν σπουδαζομένοις ἐνσπείροντας, εἰς ἀκόσμους τε καὶ δημώδεις γέλωτας, τὴν ὑπὲρ τῆς ἀληθείας διαλύειν σπουδήν. Οὐδὲ γὰρ ἔστιν ἐν τῇ ἀκροάσει τούτων δια- μεἶναι ἀγέλαστον, ἐὰν ἀκούσωμεν λέγοντος ἐκ τῆς ὑψηλῆς ἐκείνης, καὶ μεγαλοφυούς ευγλωττίας. Ων γὰρ ἡ προσθήκη τῶν λόγων εἰς προσθήκην τελεῖ βλασφημίας, τούτων τὸ σιγᾷν ἡμίσει μέρει τοῦ λαλεῖν ἐστι κουφότερον. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν γελάσθω παρά τῶν ἐπισταμένων, ὅ τι μὲν ἀποδοχῆς ἐστιν ἄξιον, ὅ τι δὲ γέλωτος. Ἡμεῖς δὲ τὸ δρομὺ τῶν συλλο γισμῶν, οἷς τὸν ἡμέτερον περισύρει λόγον, σκοπήσω μεν. Β ΙΩ Γ. Εἰ γὰρ ὁ Πατὴρ, φησί, τῷ ἀγεννήτῳ ταὐτὸν κατὰ τὴν δύναμιν, τὰ δὲ τὴν αὐτὴν ἔχοντα δύναμιν τῶν ὀνομάτων, ταὐτὸν πάντως καὶ σημαίνειν πέφυκε· σημαίνει δὲ τὸ ἀγέννητον κατ' αὐτοὺς τὸ ἐξ οὐδενὸς εἶναι τὸν Θεόν· ἐξ ἀνάγκης καὶ τὸ Πατήρ σημαίνει τὸ ἐξ οὐδενὸς εἶναι τὸν Θεόν οὐχὶ δὲ τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν. Διὰ τῆς τοῦ Πα- τρὸς φωνῆς οὐκέτι σημαίνεται, ἐὰν ἡ αὐτὴ προστ ηγορία καὶ τὸ ἄναρχον ἡμῖν τοῦ Πατρὸς δι᾿ ἑαυτῆς παραστήσῃ. Εἰ μὲν γὰρ ἀναιρετικὸν ἦν τοῦ ἑτέρου τὸ ἕτερον, κατὰ τὴν τῶν ἀντικειμένων φύσιν, ἀναγ καίως ἡ τοῦ ἑνὸς θέσις τὴν ἀναίρεσιν τοῦ λοιποῦ κατεσκεύαζεν. Εἰ δὲ τὸ κωλύον ἐστὶν οὐδὲν τὸν αὐ τὸν καὶ Πατέρα εἶναι καὶ ἀγέννητον, ἐὰν διὰ τῆς τοῦ Πατρὸς κλήσεως, κατά τινα διάνοιαν, καὶ τὸ ἀγέννητον ἐννοήσωμεν, τίς ἡ ἀνάγκη τὴν πρὸς τὸν Υἱὸν σχέσιν διὰ τῆς τοῦ Πατρὸς φωνῆς μηκέτι γνω ρίζεσθαι; Οὐδὲ γὰρ τὰ λοιπὰ τῶν ὀνομάτων, ὅσα τὴν πρὸς ἄλληλα κοινωνίαν ἔχει, καὶ διὰ πάντων ταῖς ἐννοίαις συμφέρεται· ἐπεὶ καὶ αὐτοκράτορα καὶ ἀδέσποτον τὸν βασιλέα καλοῦμεν, καὶ τὸν αὐτὸν τῶν ὑποχειρίων ἡγούμενον· καὶ οὔτε ψευδός ἐστι περὶ αὐτοῦ λέγειν, ὅτι ἡ τοῦ βασιλέως φωνή ση- μαίνει καὶ τὸ ἀδέσποτον· οὔτε ἐπάναγκες εἶναί φα μεν, εἰ τὸ αὐτοκρατές τε καὶ ἄναρχον διὰ ταύτης τῆς φωνῆς σημανθείη, μηκέτι τὸ κατὰ τῶν ὑπηκόων κράτος διὰ τῆς βασιλείας σημαίνεσθαι· μέσον γὰρ ἑκατέρων τῶν ὑπολήψεων ὂν τῆς βασιλείας τὸ ὄνομα, πῆ μὲν τὸ ἀδέσποτον, πῆ δὲ τὸ ἀρχικὸν τῶν ὑποτε- ταγμένων ἐνδείκνυται. Καὶ ἐνταῦθα τοίνυν, εἰ μὲν ἔστι τις τοῦ Πατρὸς τοῦ Κυρίου Πατὴρ προεπινοού- μενος ἕτερος, δειξάτωσαν οἱ τὴν ἀποῤῥητου αὐτοῦν- της σοφίας· καὶ τότε συνθησόμεθα, μὴ δύνασθαι τοῦ ἀγεννήτου τὴν ἔννοιαν, ὑπὸ τῆς τοῦ Πατρὸς προσ ηγορίας παρίστασθαι Εἰ δὲ ὁ πρῶτος Πατήρ, αἰτίαν τῆς αὐτοῦ συστάσεως υπερκειμένην οὐκ ἔχει· τῷ δὲ CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A quæ alert, aliquo modo ipsi etiam veritati fraudi C sit et calumniam pariat. Nam cum pueris að pu- gnam provocantibus manus conserere, majorem vituperationem ex congressu cum talibus, quam ex victoriæ opinione laudem affert. Cæterum hæc sic dieta sunto; nam quæ contumeliose consueta sibi vocis concinnitate effutivit, ea, ut ab ipso pro- ferri digna, nobis vero, ceu ad exercitationem pa- tientiæ proposita, silentio et oblivioni transmitte- mus. Non enim decere arbitror, ut ridicula illa, quæ eructavit, seriis nostris disputationibus in- spergamus, et veritatis propugnationem in incon- ditos ac plebeios risus desinere faciamus: neque enim fieri potest ut quis talibus auditis risum te. neat, præsertim si illum ex sublimi illa et magnifica eloquentia perorantem audianus. Nam quorum verborum recitatio ad blasphemiæ augmentum con- fert, ea silere dimidia ex parte facilius est quam eloqui. Verum hæc rideantur ab illis, qui norunt, quænam sint approbanda, quæ vero ridenda. Nos vero formidabiles illos syllogismos, qui- bus nostrum traducit sermonem, jam contemple- Si Pater, inquit, et innascibilis virtute idem sunt, ea vero nomina, quæ eadem vi pollent, idem quoque omnino significant : ex ipsorum autem sententia in- nascibile idem est, quod Deum ex nullo principio esse : necessario etiam vocabulum Patris significat, Deum ex nullo principio esse, non autem, quod Fi- lium genuerit. Qua necessitate compulsus ait, Patris vocabulo non significari, quod Filium genuerit, si ista ipsa appellatio nobis quoque Patrem principio carere cominonstrat? Si enim alterum tolleretur ab altero, prout fert natura oppositorum, necessa- rio positio unius esset interemptio alterius. At si nihil penitus obstat, eumdem et Patrem et ingeni- tum esse, si Patris appellatione, secundum aliquanı significationem, etiam ingenitum concipiamus, quæ necessitas efficit, ut habitudo et relatio ad Filium per Patris vocabulum amplius non innotescal? Neque enim alia nomina, quæ mutuam communio- nem habent, per omnia notionibus conveniunt : nam et imperatorem sui ipsius dominum, et do- mini expertem, et simul etiam subditis præsiden- D temn nominamus : neque falsum est dicere, voca- bulo imperatoris significari id quod est domino carere, neque necessarium arbitramur, si isto ipso vocabulo significatur id quod est, sui ipsius do- ninum esse, et nullius imperio subjici, non am- plius per imperii vocabulum significetur potestas et dominium in subditos: cum enim imperii no- men inter utramque notionem medium consistat, partim id, quod est domino carere, partim domina- tionem in subditos innuit. Et hic quidem osten- dant, qui reconditæ sapientie titulo insolenter sese efferunt, num sit alius Pater prior Patre nostro et Domino, et tunc fatebinur notionem ingeniti non posse a Patris appellatione repræsentari. Si vero primus ille Pater suæ subsistentiæ causam supe-

Α Πατρὶ συνυπακούεται πάντως καὶ τοῦ. Μονογενούς Β ἡ ὑπόστασις, τί μορμολύττονται ἡμᾶς ταῖς τεχνικαῖς ταύταις τῶν σοφισμάτων διαπλοκαῖς πείθειν, μᾶλλον δὲ φενακίζειν βουλόμενοι, εἰ τὸ ἀγέννητον τοῦ ἐπὶ πάντων Θεοῦ διὰ τῆς Πατρὸς προσηγορίας ὁμολογη- θείη, τῆς πρὸς τὸν Υἱὸν σχέσεως τοῦ Πατρὸς ἀποσχί ζειν τὴν ἔννοιαν ; Ἀλλὰ διαπτύσαντες τὴν παιδιώδη ταύτην καὶ ἐπιπόλαιον αὐτῶν ἐπιχείρησιν, τὸ ὡς ἄτοπον παρ' ἐκείνων προφερόμενον ἀνδρικῶς ὁμολογήσομεν· ὅτι καὶ ταὐτὸν σημαίνει τῷ ἀγεννήτῳ τὸ τοῦ Πατρὸς ὄνομα, καὶ τὸ ἀγέννητον τὸ ἐξ οὐδενὸς εἶναι τὸν Πατέρα παρίστησι· καὶ ὁ Πατήρ τὴν περὶ τοῦ Μου νογενούς ἔννοιαν συνημμένως διὰ τῆς σχέσεως μεθο ἑαυτοῦ συνεισάγει. Καὶ γὰρ καὶ ταύτην προσκειμένην τῷ λόγῳ τοῦ διδασκάλου την ρήσιν, ὁ δεινός τε καὶ άμαχος οὗτος ἀγωνιστὴς τῶν γεγραμμένων ἐξέκλεψε, τῇ ἀφαιρέσει τῶν ἀσφαλῶς εἰρημένων ἐξευμαρίζων ἑαυτῷ τὴν ἀντίῤῥησιν. Ὁ μὲν γὰρ παρὰ τοῦ διδα- σκάλου ῥηθεὶς λόγος, ούτωσὶ κατὰ τὴν λέξιν ἔχει· Ἐγὼ δὲ καὶ τὴν τοῦ ἀγεννήτου προσηγορίαν, καν τὰ μάλιστα δοκῇ ταῖς ἐννοίαις ἡμῶν συμβαίνειν, ἀλλ᾽ οὖν ὡς οὐδαμοῦ τῆς Γραφῆς κειμένην, καὶ πρῶτον στοιχεῖον οὖσαν τῆς βλασφημίας αὐτῶν, σιωπᾶσθαι ἂν δικαίως ἀξίαν εἶναι φήσαιμι, τῆς Πατρὸς φωνῆς ἴσον δυναμένης τῷ ἀγεννήτῳ, πρὸς τῷ καὶ τὴν περὶ τοῦ Υἱοῦ ἔννοιαν συνημ μένως ἑαυτῇ διὰ τῆς σχέσεως συνεισάγειν. Ο δὲ γενναῖος οὗτος τῆς ἀληθείας πρωταγωνιστής, τὸ μὲν ἀσφαλείας ἔνεκεν τῷ λόγῳ προσκείμενον (λέγω δὲ τὸ, Καὶ τὴν περὶ τοῦ Υἱοῦ ἔννοιαν συνημμένως ἑαυτῇ διὰ τῆς σχέσεως συνεισάγειν), τοῦτον μὲν ὑπὸ τῆς συγγενοῦς ἐλευθερίας ὑφείλετο. Καὶ διασκέ ψας τῶν γεγραμμένων τὸν λόγον, τοῖς ὑπολοίποις συμπλέκεται· καὶ ἀκρωτηριάσας τὸν εἱρμὸν τοῦ σώματος, καὶ ὡς ᾤετο σαθρότερον ἑαυτῷ, καὶ πρὸς τὴν ἀντίῤῥησιν εὐεπίβατον καταστήσας, ψυχρῷ καὶ αδρανεῖ τῷ σοφίσματι τοὺς καθ᾿ ἑαυτὸν παρα- κρούεται, τὸ κατά τι κοινωνοῦν, καὶ διὰ πάντων τὴν κατὰ τὸ σημαινόμενον κοινωνίαν ἔχειν κατασκευάζων, καὶ τούτων τὴν ἐπιπόλαιον ἀκοὴν συναρπάζων. Ἡμῶν γὰρ κατά τι σημαινόμενον τὴν τοῦ Πατρὸς εἰρηκότων φωνὴν, καὶ τὴν τοῦ ἀγεννήτου σημασίαν παρέχεσθαι, οὗτος τὴν παντελῆ τοῦ σημαινομένου μετάληψιν ἀπὸ τῆς συνήθους τῶν ὀνομάτων ἐμφά- σεως ποιησάμενος, εἰς ἄτοπον δῆθεν ἐκβάλλει τὸν λό- γον, ὡς οὐκέτι τὴν πρὸς τὸν Υἱὸν σχέσιν τῆς προσηγο ρίας ταύτης ἐνδεικνυμένης, εἰ καὶ τὸ τοῦ ἀγεννήτου νόημα διὰ τούτου ἐσημαίνετο. Ωσπερ ἂν εἴ τις δύο ἐννοίας περὶ τοῦ ἄρτου μαθών, ὅτι τε ἀπὸ σίτου συνο έστηκε, καὶ ὅτι τροφὴ τῷ χρωμένῳ γίνεται, μάχοιτο πρὸς τὸν λέγοντα, τῷ ὁμοίῳ τρόπῳ τῶν σοφισμάτων κατ' αὐτοῦ χρώμενος, ὅτι ἄλλος λόγος ἐστὶ τῆς ἐκ τοῦ σίτου συστάσεως, καὶ ὁ τῆς τροφῆς πάλιν ἕτερος. Εἰ οὖν δοθείη, τὸ ἐκ τοῦ σίτου εἶναι τὸν ἄρτον, ούτ κέτι αὐτὸ τοῦτο καὶ τροφὴ κυρίως ὀνομασθήσεται. Τοιαύτη τοῦ συλλογισμοῦ ἡ διάνοια. Εἰ γὰρ τὸ ἀγέν νητον, φησὶν, ὑπὸ τῆς τοῦ Πατρὸς προσηγορίας σημαίνεται, οὐκέτι τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱὸν ἡ S. GREGORII NYSSENI. riorem non habet, cum Patre vero Unigeniti quo- que hypostasis prorsus conuera intelligitur, quid nos artificiosis istis sophismatum connexionibus terrere conantur, persuadere vel potius decipere volentes, si innascibilitatem Dei universorumI VO- cabulo Patris signifcari concedamus, Patris ad Fi- lium babitudinem abolitum iri ? . . . : . C Sed puerili hac et futili istorum objectione con- tempta, quod ipsi, ceu absurditatis plenum, profe- runt, hoc nos intrepide profitemur, nimirum Patris et innascibilis nomine idem significari, et innasci- bile Patrem ex nullo principio esse declarare, Pa- trepique notionem Unigeniti conjunctim propter habitudinem ad illum audientibus ingenerare. Etenim cum hoc ipsum magister noster (Basilius) sua in dispositione expresse posuisset, generosus iste et victus bellator, furtim expunxit, ablatione eorum, quæ vere dicta erant, faciliorem sibi viam ad refutationem muniens. Nam verba doctoris nostri ita verbatim habent : Ego autem etiam in- geniti seu innascibilis appellationem, quamvis sum- mopere cogitationibus nostris congruat, tanen quo- niam nullo loco in Scriptura ipsam invenio, et quo- niam primum est elementum blasphemia istorum, silentio tradęndąm merito duxerim, præsertim cum Patris uox et id possit, quod ingeniti, et ad id e:iam, propter relationem, conjunctam sibi Filii cogitatio- nem adducat. Εgregius vero iste veritatis propu- gnator, id quod cautela causa adjectum fuerat {illud inquam, præsertim cum Patris vɔæ idem pos- sit, quod ingeniti, et ad id etiam, propter sibi con- iunctam relationem, Filii cogitationem sive intelligen- liam adducut), insita sibi audentia subtraxit, et per- specta eorum, quæ dicta erant, ratione, cum reliquis digladiatur, et mutilata corporis serie, utque arbi- tratur, ad refutationem aptiore et procliviore via sibi patefacta, frigido et infirmo sophismate sectatores suos circumvenit, demonstrare volens, illud, quod secundum aliquid communionem habet, etiam totius significați communionem habere, sic leves suorum aures sibi concilians. Cum enim nos dixissemus, secundum aliquod significatum, Patris vocem etiamı ingenii significationem habere, iste perfectam si- gnificati participationem a consueta nominum usur- patione instituens, assertionem nostram absurdi- D tatis scilicet arguit, quasi non amplius Patris ad Filium habitudo hac appellatione indicetur, si in- geniti notio per eum sese nobis exhibeat. Perinde ac si quis, de pane duas rationes edoctus, diceret, illum ex frumento constare, et comedenti alimo- niam præbere; alius autem contra obnitens ogge- reret, eumdem prorsus sophismatum modum ad- hibens, aliam esse rationem ejus, quod ex fri- mento constitutum est, et aliam nutrimenti. Si igi- tur demus panem ex frumento confectum esse, non poterit amplius alimentum nominari. Similis prorsus est sensus Eunomiani syllogismi. Ait enim : Și ingenitum seu innascibile vocabulo Patris signi- ficatur, non poterit amplius ab eodem vocabulo si- .

Α Πατρὶ συνυπακούεται πάντως καὶ τοῦ. Μονογενούς Β ἡ ὑπόστασις, τί μορμολύττονται ἡμᾶς ταῖς τεχνικαῖς ταύταις τῶν σοφισμάτων διαπλοκαῖς πείθειν, μᾶλλον δὲ φενακίζειν βουλόμενοι, εἰ τὸ ἀγέννητον τοῦ ἐπὶ πάντων Θεοῦ διὰ τῆς Πατρὸς προσηγορίας ὁμολογη- θείη, τῆς πρὸς τὸν Υἱὸν σχέσεως τοῦ Πατρὸς ἀποσχί ζειν τὴν ἔννοιαν ; Ἀλλὰ διαπτύσαντες τὴν παιδιώδη ταύτην καὶ ἐπιπόλαιον αὐτῶν ἐπιχείρησιν, τὸ ὡς ἄτοπον παρ' ἐκείνων προφερόμενον ἀνδρικῶς ὁμολογήσομεν· ὅτι καὶ ταὐτὸν σημαίνει τῷ ἀγεννήτῳ τὸ τοῦ Πατρὸς ὄνομα, καὶ τὸ ἀγέννητον τὸ ἐξ οὐδενὸς εἶναι τὸν Πατέρα παρίστησι· καὶ ὁ Πατήρ τὴν περὶ τοῦ Μου νογενούς ἔννοιαν συνημμένως διὰ τῆς σχέσεως μεθο ἑαυτοῦ συνεισάγει. Καὶ γὰρ καὶ ταύτην προσκειμένην τῷ λόγῳ τοῦ διδασκάλου την ρήσιν, ὁ δεινός τε καὶ άμαχος οὗτος ἀγωνιστὴς τῶν γεγραμμένων ἐξέκλεψε, τῇ ἀφαιρέσει τῶν ἀσφαλῶς εἰρημένων ἐξευμαρίζων ἑαυτῷ τὴν ἀντίῤῥησιν. Ὁ μὲν γὰρ παρὰ τοῦ διδα- σκάλου ῥηθεὶς λόγος, ούτωσὶ κατὰ τὴν λέξιν ἔχει· Ἐγὼ δὲ καὶ τὴν τοῦ ἀγεννήτου προσηγορίαν, καν τὰ μάλιστα δοκῇ ταῖς ἐννοίαις ἡμῶν συμβαίνειν, ἀλλ᾽ οὖν ὡς οὐδαμοῦ τῆς Γραφῆς κειμένην, καὶ πρῶτον στοιχεῖον οὖσαν τῆς βλασφημίας αὐτῶν, σιωπᾶσθαι ἂν δικαίως ἀξίαν εἶναι φήσαιμι, τῆς Πατρὸς φωνῆς ἴσον δυναμένης τῷ ἀγεννήτῳ, πρὸς τῷ καὶ τὴν περὶ τοῦ Υἱοῦ ἔννοιαν συνημ μένως ἑαυτῇ διὰ τῆς σχέσεως συνεισάγειν. Ο δὲ γενναῖος οὗτος τῆς ἀληθείας πρωταγωνιστής, τὸ μὲν ἀσφαλείας ἔνεκεν τῷ λόγῳ προσκείμενον (λέγω δὲ τὸ, Καὶ τὴν περὶ τοῦ Υἱοῦ ἔννοιαν συνημμένως ἑαυτῇ διὰ τῆς σχέσεως συνεισάγειν), τοῦτον μὲν ὑπὸ τῆς συγγενοῦς ἐλευθερίας ὑφείλετο. Καὶ διασκέ ψας τῶν γεγραμμένων τὸν λόγον, τοῖς ὑπολοίποις συμπλέκεται· καὶ ἀκρωτηριάσας τὸν εἱρμὸν τοῦ σώματος, καὶ ὡς ᾤετο σαθρότερον ἑαυτῷ, καὶ πρὸς τὴν ἀντίῤῥησιν εὐεπίβατον καταστήσας, ψυχρῷ καὶ αδρανεῖ τῷ σοφίσματι τοὺς καθ᾿ ἑαυτὸν παρα- κρούεται, τὸ κατά τι κοινωνοῦν, καὶ διὰ πάντων τὴν κατὰ τὸ σημαινόμενον κοινωνίαν ἔχειν κατασκευάζων, καὶ τούτων τὴν ἐπιπόλαιον ἀκοὴν συναρπάζων. Ἡμῶν γὰρ κατά τι σημαινόμενον τὴν τοῦ Πατρὸς εἰρηκότων φωνὴν, καὶ τὴν τοῦ ἀγεννήτου σημασίαν παρέχεσθαι, οὗτος τὴν παντελῆ τοῦ σημαινομένου μετάληψιν ἀπὸ τῆς συνήθους τῶν ὀνομάτων ἐμφά- σεως ποιησάμενος, εἰς ἄτοπον δῆθεν ἐκβάλλει τὸν λό- γον, ὡς οὐκέτι τὴν πρὸς τὸν Υἱὸν σχέσιν τῆς προσηγο ρίας ταύτης ἐνδεικνυμένης, εἰ καὶ τὸ τοῦ ἀγεννήτου νόημα διὰ τούτου ἐσημαίνετο. Ωσπερ ἂν εἴ τις δύο ἐννοίας περὶ τοῦ ἄρτου μαθών, ὅτι τε ἀπὸ σίτου συνο έστηκε, καὶ ὅτι τροφὴ τῷ χρωμένῳ γίνεται, μάχοιτο πρὸς τὸν λέγοντα, τῷ ὁμοίῳ τρόπῳ τῶν σοφισμάτων κατ' αὐτοῦ χρώμενος, ὅτι ἄλλος λόγος ἐστὶ τῆς ἐκ τοῦ σίτου συστάσεως, καὶ ὁ τῆς τροφῆς πάλιν ἕτερος. Εἰ οὖν δοθείη, τὸ ἐκ τοῦ σίτου εἶναι τὸν ἄρτον, ούτ κέτι αὐτὸ τοῦτο καὶ τροφὴ κυρίως ὀνομασθήσεται. Τοιαύτη τοῦ συλλογισμοῦ ἡ διάνοια. Εἰ γὰρ τὸ ἀγέν νητον, φησὶν, ὑπὸ τῆς τοῦ Πατρὸς προσηγορίας σημαίνεται, οὐκέτι τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱὸν ἡ S. GREGORII NYSSENI. riorem non habet, cum Patre vero Unigeniti quo- que hypostasis prorsus conuera intelligitur, quid nos artificiosis istis sophismatum connexionibus terrere conantur, persuadere vel potius decipere volentes, si innascibilitatem Dei universorumI VO- cabulo Patris signifcari concedamus, Patris ad Fi- lium babitudinem abolitum iri ? . . . : . C Sed puerili hac et futili istorum objectione con- tempta, quod ipsi, ceu absurditatis plenum, profe- runt, hoc nos intrepide profitemur, nimirum Patris et innascibilis nomine idem significari, et innasci- bile Patrem ex nullo principio esse declarare, Pa- trepique notionem Unigeniti conjunctim propter habitudinem ad illum audientibus ingenerare. Etenim cum hoc ipsum magister noster (Basilius) sua in dispositione expresse posuisset, generosus iste et victus bellator, furtim expunxit, ablatione eorum, quæ vere dicta erant, faciliorem sibi viam ad refutationem muniens. Nam verba doctoris nostri ita verbatim habent : Ego autem etiam in- geniti seu innascibilis appellationem, quamvis sum- mopere cogitationibus nostris congruat, tanen quo- niam nullo loco in Scriptura ipsam invenio, et quo- niam primum est elementum blasphemia istorum, silentio tradęndąm merito duxerim, præsertim cum Patris uox et id possit, quod ingeniti, et ad id e:iam, propter relationem, conjunctam sibi Filii cogitatio- nem adducat. Εgregius vero iste veritatis propu- gnator, id quod cautela causa adjectum fuerat {illud inquam, præsertim cum Patris vɔæ idem pos- sit, quod ingeniti, et ad id etiam, propter sibi con- iunctam relationem, Filii cogitationem sive intelligen- liam adducut), insita sibi audentia subtraxit, et per- specta eorum, quæ dicta erant, ratione, cum reliquis digladiatur, et mutilata corporis serie, utque arbi- tratur, ad refutationem aptiore et procliviore via sibi patefacta, frigido et infirmo sophismate sectatores suos circumvenit, demonstrare volens, illud, quod secundum aliquid communionem habet, etiam totius significați communionem habere, sic leves suorum aures sibi concilians. Cum enim nos dixissemus, secundum aliquod significatum, Patris vocem etiamı ingenii significationem habere, iste perfectam si- gnificati participationem a consueta nominum usur- patione instituens, assertionem nostram absurdi- D tatis scilicet arguit, quasi non amplius Patris ad Filium habitudo hac appellatione indicetur, si in- geniti notio per eum sese nobis exhibeat. Perinde ac si quis, de pane duas rationes edoctus, diceret, illum ex frumento constare, et comedenti alimo- niam præbere; alius autem contra obnitens ogge- reret, eumdem prorsus sophismatum modum ad- hibens, aliam esse rationem ejus, quod ex fri- mento constitutum est, et aliam nutrimenti. Si igi- tur demus panem ex frumento confectum esse, non poterit amplius alimentum nominari. Similis prorsus est sensus Eunomiani syllogismi. Ait enim : Și ingenitum seu innascibile vocabulo Patris signi- ficatur, non poterit amplius ab eodem vocabulo si- .

φωνή αὕτη παρίστησιν. Ἀλλ᾽ εὐκαιρον ἴσως τὴν σεμνὴν ἐκείνην τοῦ κώλου περίοδον καὶ παρ' ἡμῶν ἐπαχθῆναι τῷ λεγομένω. Πρέπει γὰρ τοῖς τοιούτοις πάντως τοιαῦτα· ὅτι πλέον ἂν ἔσχεν πρὸς τὸ δοκεῖν σωφρονεῖν, εἰ παντελεί σιωπῇ ταύτην ὥρισε την ἀσφάλειαν. Ο γὰρ ἡ προσθήκη τῶν λόγων εἰς προσ θήκην τελεῖ βλασφημίας, μᾶλλον δὲ τῆς ἐσχάτης ἀνοίας, τούτῳ τὸ σιγᾷν, οὐχ ἡμίσει μέρει, ἀλλὰ τῷ παντὶ τοῦ λαλεῖν ἐστι κουφότερον. Τάχα ἄν τις μᾶλλον ἐκ τῶν καθ' ἑαυτὸν προσάγοιτο πρὸς τὴν τῶν λεγομένων ἀλήθειαν. Καὶ δὴ καταλι- πόντες τὸ κατηγκυλωμένον τῆς τῶν σοφισμάτων πλοκής, Ιδιωτικώτερόν τε καὶ κοινότερον περὶ τοῦ προκειμένου διαλεξώμεθα. Ο σὸς Πατὴρ, ὦ Εὐ- νόμιε, πάντως ἄνθρωπος ἦν· ἀλλ' ὁ αὐτὸς οὗτος καὶ σοὶ τοῦ εἶναι γέγονεν αίτιος. 'Αρ᾽ οὖν ἐχρήσω τῷ σοφῷ τούτῳ, καὶ ἐπ' ἐκείνου, ὥστε τὸν πατέρα τὸν σόν, εἰ τὸν τῆς φύσεως ὁρισμὸν δέχοιτο, διὰ τὸ ἄν θρωπος εἶναι, μηκέτι δύνασθαι τὴν πρὸς σὲ σχέσιν ἀποσημαίνειν ; Χρῆναι γὰρ πάντως τῶν δύο τὸ ἕτερον, ἢ ἄνθρωπον εἶναι, ἡ Εὐνομίου πατέρα. Εἶτα σοὶ μὲν οὐκ ἔξεστι μὴ κατὰ τὸ οἰκεῖον τῆς σημασίας προσ- φέρεσθαι τὰ τῶν οἰκείων ὀνόματα. Ἀλλὰ κἂν ὕβρεως γράψαιό τινα τὸν χλευαστικῶς εἰς σέ, διὰ τῆς τῶν ὀνομάτων ὑπαλλαγής, διαπαίζοντα, οὐ φρίττεις· καὶ διαγελῶν τὰ δόγματα τῶν μυστηρίων, ἀκινδύνως γε- λας; ὡς γὰρ ὁ σας πατήρ, καὶ τὴν πρὸς σὲ δείκνυσιν οἰκειότητα, καὶ τὸ ἄνθρωπος εἶναι οὐδὲν διὰ τούτου κωλύεται· καὶ οὐκ ἄν τις σωφρονούντων, ἀντὶ τοῦ πατέρα σου προσειπεῖν τὸν γεννήσαντα, ὁ δὲ τοῦ ἀν θρώπου τὸν ὁρισμὸν ἀποδοίη· ἢ πάλιν περὶ τοῦ γένους ἐρωτηθείς, καὶ ὁμολογήσας τὸ εἶναι ἄνθρω- πον, κωλύεσθαι λέγοι, διὰ τῆς ὁμολογίας ταύτης, τὸ καὶ σοῦ αὐτὸν εἶναι πατέρα· οὕτως ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων, ὁ μὲν εὐσεβὴς, καὶ τὸ ἀγεννήτως αὐτὸν εἶναι σημαίνεσθαι, διὰ τῆς προσηγορίας τοῦ Πατρὸς οὐκ ἀρνήσεται, καὶ τὴν πρὸς τὸν Υἱὸν οἰκειότητα καθ' ἕτερον ενδείκνυσθαι σημαινόμενον. Ὁ δὲ καταγελών τῆς ἀληθείας, οὐκέτι τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱὸν τὴν τοῦ Πατρὸς προσηγορίαν λέγει σημαίνειν, ἐὰν καὶ τὸ ἀγέννητον εἶναι διὰ τῆς αὐτῆς φωνῆς διδασκόμεθα. Ἔτι δὲ καὶ τοῦτο πρὸς ἔλεγχον τῆς τῶν ῥηθέντων ἀτοπίας συμπαραλάβωμεν· ὅπερ οὐδένα φημί, οὐδὲ τῶν κομιδῇ νηπίων ὑπὸ γραμματιστῇ καὶ παιδαγωγῷ πρὸς τὴν ὀνομαστικὴν τεχνολογίαν εναγόμενον, ἀγνοεῖν. Τίς γὰρ οὐκ οἶδεν ὅτι τῶν ὀνομάτων τὰ μὲν ἀπόλυτά τε καὶ ἄσχετα, τὰ δὲ πρός τινα σχέσιν ώνο- μασμένα ἐστίν; Αὐτῶν δὲ τούτων πάλιν ἔστιν ἃ κατὰ τὴν τῶν χρωμένων βούλησιν ἐπιῤῥεπῶς πρὸς ἑκάτε- ρον ἔχει· ἃ ἐφ' ἑαυτῶν μὲν λεγόμενα τὴν ἁπλῆν ἐνδείκνυται δύναμιν, μετατιθέμενα δὲ πολλάκις τῶν πρός τι γίνεται. Καὶ ἵνα μή τι πόρρω τῶν προκει- μένων ὑποδείγμασι χρώμενος ἐπιμηκύνω τὸν λόγον, ἐξ αὐτῶν τῶν δογμάτων, δ λέγω, σαφηνισθήσεται. Ὁ Θεὸς, καὶ Πατὴρ, καὶ βασιλεὺς λέγεται, καὶ $23 CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A gnificari, quod Pater genuerit Filium. Sed fortas- PATROL. GR. XLV. B C D sis haud intempestivum fuerit, gravem illam coli periodum in ipsius auctoris caput a nobis retor- queri. Talia enim tales omnino decent, quia plus adjumenti ad sobrii hominis existimationem con- parandam habuisset, si pleno silentio sibi consul- tum ivisset. Cui enim verborum additio confert ad blasphemiæ, vel potius ad extremuæ dementiæ ad- ditionem, huic non solum silere media, sed omni ex parte est facilius, quam loqui. Forte quispiam magis ab ipso Eunomio desum- ptis exemplis ad veritatem amplectendam promo- vebitur. Itaque relictis tumidis et tortuosis syllo- gismorum nexibus, pinguiori Minerva, ex communi sensu, de proposito argumento disseramus. Pater tuus, Eunomni, omnino hoino erat ; at ille ipse tibi ut esses, causa exstitit. Nam et de illo acutum il- lu tuum inventum usurpasti? patrem videlicet tuum, si per hoc, quod homo est, a natura suis quasi limitibus circumscribitur, non posse amplius habitudinem ad te significare? Alterum enim ex duobus plane est necessarium, aut hominem esse, aut Eunomii patrem. Neque tibi ſas est, ut proprio significatu non proferas ea nomina quæ proprium significatum habent. Verum licet injuriæ actionem intendas illis, qui propter nominum mutationem tibi subsannando illudunt, non cohorrescis, et di- vinorum dogmatum mysteria irridens, impune ri- des? Quemadmodum enim tuus pater cognatio- nem, quam tecum habet, ostendit, et quoninus homo sit, per hoc nihil penitus impeditur, nullus - que sani capitis, si quis jubeatur nominare pa- tren, qui te genuit, ille vero definitionem hominis assignet, vel interrogatus de genere, respondeat esse hominem, dixerit hujusmodi responsionem obstare, quominus pater tuus sit : ita quoque sese res habet cum universorum Deo, quem pietatis cultor ingenitum esse, idque Patris appellatione significari, et utroque significatu habitudinem et cognationem ad Filium declarari libenter confite- tur. At veritatis irrisor contendit Patris appelta- tione non amplius significari, quod Filius ex eo sit genitus, si eadem appellatione ingeniti quoque no- tio mentibus ingeneretur. Præterea ad absurditatis refutationem etiam hoc adsciscamus, quod neminem, ne valde quidem in- fantem, qui adhuc a grammaticis et pedagogis in nominum discendorum arte exercetur, ignorare existimo. Quis enim nescit nominum quædam esse absoluta, et omnis respectus expertia, quædam vero ad aliud quidpiam respectum habere? Ex his rursus nonnulla inveniuntur, quæ ex utentium ar- bitrio ad utrumlibet apta sunt, quæ simpliciter prolata vi quoque simplici constant,. transposita vero sæpius relativa fiunt. Et ne aliunde, proeul ab instituto nostro, exemplis accersitis oratio lon- gior evadat, ex ipsis dogmatibus, de quibus dispu tatio suscepta est, id quod assero, planum faciam. Deus tam Pater quam rex appellatur, et sexcen-

φωνή αὕτη παρίστησιν. Ἀλλ᾽ εὐκαιρον ἴσως τὴν σεμνὴν ἐκείνην τοῦ κώλου περίοδον καὶ παρ' ἡμῶν ἐπαχθῆναι τῷ λεγομένω. Πρέπει γὰρ τοῖς τοιούτοις πάντως τοιαῦτα· ὅτι πλέον ἂν ἔσχεν πρὸς τὸ δοκεῖν σωφρονεῖν, εἰ παντελεί σιωπῇ ταύτην ὥρισε την ἀσφάλειαν. Ο γὰρ ἡ προσθήκη τῶν λόγων εἰς προσ θήκην τελεῖ βλασφημίας, μᾶλλον δὲ τῆς ἐσχάτης ἀνοίας, τούτῳ τὸ σιγᾷν, οὐχ ἡμίσει μέρει, ἀλλὰ τῷ παντὶ τοῦ λαλεῖν ἐστι κουφότερον. Τάχα ἄν τις μᾶλλον ἐκ τῶν καθ' ἑαυτὸν προσάγοιτο πρὸς τὴν τῶν λεγομένων ἀλήθειαν. Καὶ δὴ καταλι- πόντες τὸ κατηγκυλωμένον τῆς τῶν σοφισμάτων πλοκής, Ιδιωτικώτερόν τε καὶ κοινότερον περὶ τοῦ προκειμένου διαλεξώμεθα. Ο σὸς Πατὴρ, ὦ Εὐ- νόμιε, πάντως ἄνθρωπος ἦν· ἀλλ' ὁ αὐτὸς οὗτος καὶ σοὶ τοῦ εἶναι γέγονεν αίτιος. 'Αρ᾽ οὖν ἐχρήσω τῷ σοφῷ τούτῳ, καὶ ἐπ' ἐκείνου, ὥστε τὸν πατέρα τὸν σόν, εἰ τὸν τῆς φύσεως ὁρισμὸν δέχοιτο, διὰ τὸ ἄν θρωπος εἶναι, μηκέτι δύνασθαι τὴν πρὸς σὲ σχέσιν ἀποσημαίνειν ; Χρῆναι γὰρ πάντως τῶν δύο τὸ ἕτερον, ἢ ἄνθρωπον εἶναι, ἡ Εὐνομίου πατέρα. Εἶτα σοὶ μὲν οὐκ ἔξεστι μὴ κατὰ τὸ οἰκεῖον τῆς σημασίας προσ- φέρεσθαι τὰ τῶν οἰκείων ὀνόματα. Ἀλλὰ κἂν ὕβρεως γράψαιό τινα τὸν χλευαστικῶς εἰς σέ, διὰ τῆς τῶν ὀνομάτων ὑπαλλαγής, διαπαίζοντα, οὐ φρίττεις· καὶ διαγελῶν τὰ δόγματα τῶν μυστηρίων, ἀκινδύνως γε- λας; ὡς γὰρ ὁ σας πατήρ, καὶ τὴν πρὸς σὲ δείκνυσιν οἰκειότητα, καὶ τὸ ἄνθρωπος εἶναι οὐδὲν διὰ τούτου κωλύεται· καὶ οὐκ ἄν τις σωφρονούντων, ἀντὶ τοῦ πατέρα σου προσειπεῖν τὸν γεννήσαντα, ὁ δὲ τοῦ ἀν θρώπου τὸν ὁρισμὸν ἀποδοίη· ἢ πάλιν περὶ τοῦ γένους ἐρωτηθείς, καὶ ὁμολογήσας τὸ εἶναι ἄνθρω- πον, κωλύεσθαι λέγοι, διὰ τῆς ὁμολογίας ταύτης, τὸ καὶ σοῦ αὐτὸν εἶναι πατέρα· οὕτως ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων, ὁ μὲν εὐσεβὴς, καὶ τὸ ἀγεννήτως αὐτὸν εἶναι σημαίνεσθαι, διὰ τῆς προσηγορίας τοῦ Πατρὸς οὐκ ἀρνήσεται, καὶ τὴν πρὸς τὸν Υἱὸν οἰκειότητα καθ' ἕτερον ενδείκνυσθαι σημαινόμενον. Ὁ δὲ καταγελών τῆς ἀληθείας, οὐκέτι τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱὸν τὴν τοῦ Πατρὸς προσηγορίαν λέγει σημαίνειν, ἐὰν καὶ τὸ ἀγέννητον εἶναι διὰ τῆς αὐτῆς φωνῆς διδασκόμεθα. Ἔτι δὲ καὶ τοῦτο πρὸς ἔλεγχον τῆς τῶν ῥηθέντων ἀτοπίας συμπαραλάβωμεν· ὅπερ οὐδένα φημί, οὐδὲ τῶν κομιδῇ νηπίων ὑπὸ γραμματιστῇ καὶ παιδαγωγῷ πρὸς τὴν ὀνομαστικὴν τεχνολογίαν εναγόμενον, ἀγνοεῖν. Τίς γὰρ οὐκ οἶδεν ὅτι τῶν ὀνομάτων τὰ μὲν ἀπόλυτά τε καὶ ἄσχετα, τὰ δὲ πρός τινα σχέσιν ώνο- μασμένα ἐστίν; Αὐτῶν δὲ τούτων πάλιν ἔστιν ἃ κατὰ τὴν τῶν χρωμένων βούλησιν ἐπιῤῥεπῶς πρὸς ἑκάτε- ρον ἔχει· ἃ ἐφ' ἑαυτῶν μὲν λεγόμενα τὴν ἁπλῆν ἐνδείκνυται δύναμιν, μετατιθέμενα δὲ πολλάκις τῶν πρός τι γίνεται. Καὶ ἵνα μή τι πόρρω τῶν προκει- μένων ὑποδείγμασι χρώμενος ἐπιμηκύνω τὸν λόγον, ἐξ αὐτῶν τῶν δογμάτων, δ λέγω, σαφηνισθήσεται. Ὁ Θεὸς, καὶ Πατὴρ, καὶ βασιλεὺς λέγεται, καὶ $23 CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A gnificari, quod Pater genuerit Filium. Sed fortas- PATROL. GR. XLV. B C D sis haud intempestivum fuerit, gravem illam coli periodum in ipsius auctoris caput a nobis retor- queri. Talia enim tales omnino decent, quia plus adjumenti ad sobrii hominis existimationem con- parandam habuisset, si pleno silentio sibi consul- tum ivisset. Cui enim verborum additio confert ad blasphemiæ, vel potius ad extremuæ dementiæ ad- ditionem, huic non solum silere media, sed omni ex parte est facilius, quam loqui. Forte quispiam magis ab ipso Eunomio desum- ptis exemplis ad veritatem amplectendam promo- vebitur. Itaque relictis tumidis et tortuosis syllo- gismorum nexibus, pinguiori Minerva, ex communi sensu, de proposito argumento disseramus. Pater tuus, Eunomni, omnino hoino erat ; at ille ipse tibi ut esses, causa exstitit. Nam et de illo acutum il- lu tuum inventum usurpasti? patrem videlicet tuum, si per hoc, quod homo est, a natura suis quasi limitibus circumscribitur, non posse amplius habitudinem ad te significare? Alterum enim ex duobus plane est necessarium, aut hominem esse, aut Eunomii patrem. Neque tibi ſas est, ut proprio significatu non proferas ea nomina quæ proprium significatum habent. Verum licet injuriæ actionem intendas illis, qui propter nominum mutationem tibi subsannando illudunt, non cohorrescis, et di- vinorum dogmatum mysteria irridens, impune ri- des? Quemadmodum enim tuus pater cognatio- nem, quam tecum habet, ostendit, et quoninus homo sit, per hoc nihil penitus impeditur, nullus - que sani capitis, si quis jubeatur nominare pa- tren, qui te genuit, ille vero definitionem hominis assignet, vel interrogatus de genere, respondeat esse hominem, dixerit hujusmodi responsionem obstare, quominus pater tuus sit : ita quoque sese res habet cum universorum Deo, quem pietatis cultor ingenitum esse, idque Patris appellatione significari, et utroque significatu habitudinem et cognationem ad Filium declarari libenter confite- tur. At veritatis irrisor contendit Patris appelta- tione non amplius significari, quod Filius ex eo sit genitus, si eadem appellatione ingeniti quoque no- tio mentibus ingeneretur. Præterea ad absurditatis refutationem etiam hoc adsciscamus, quod neminem, ne valde quidem in- fantem, qui adhuc a grammaticis et pedagogis in nominum discendorum arte exercetur, ignorare existimo. Quis enim nescit nominum quædam esse absoluta, et omnis respectus expertia, quædam vero ad aliud quidpiam respectum habere? Ex his rursus nonnulla inveniuntur, quæ ex utentium ar- bitrio ad utrumlibet apta sunt, quæ simpliciter prolata vi quoque simplici constant,. transposita vero sæpius relativa fiunt. Et ne aliunde, proeul ab instituto nostro, exemplis accersitis oratio lon- gior evadat, ex ipsis dogmatibus, de quibus dispu tatio suscepta est, id quod assero, planum faciam. Deus tam Pater quam rex appellatur, et sexcen-

φωνή αὕτη παρίστησιν. Ἀλλ᾽ εὐκαιρον ἴσως τὴν σεμνὴν ἐκείνην τοῦ κώλου περίοδον καὶ παρ' ἡμῶν ἐπαχθῆναι τῷ λεγομένω. Πρέπει γὰρ τοῖς τοιούτοις πάντως τοιαῦτα· ὅτι πλέον ἂν ἔσχεν πρὸς τὸ δοκεῖν σωφρονεῖν, εἰ παντελεί σιωπῇ ταύτην ὥρισε την ἀσφάλειαν. Ο γὰρ ἡ προσθήκη τῶν λόγων εἰς προσ θήκην τελεῖ βλασφημίας, μᾶλλον δὲ τῆς ἐσχάτης ἀνοίας, τούτῳ τὸ σιγᾷν, οὐχ ἡμίσει μέρει, ἀλλὰ τῷ παντὶ τοῦ λαλεῖν ἐστι κουφότερον. Τάχα ἄν τις μᾶλλον ἐκ τῶν καθ' ἑαυτὸν προσάγοιτο πρὸς τὴν τῶν λεγομένων ἀλήθειαν. Καὶ δὴ καταλι- πόντες τὸ κατηγκυλωμένον τῆς τῶν σοφισμάτων πλοκής, Ιδιωτικώτερόν τε καὶ κοινότερον περὶ τοῦ προκειμένου διαλεξώμεθα. Ο σὸς Πατὴρ, ὦ Εὐ- νόμιε, πάντως ἄνθρωπος ἦν· ἀλλ' ὁ αὐτὸς οὗτος καὶ σοὶ τοῦ εἶναι γέγονεν αίτιος. 'Αρ᾽ οὖν ἐχρήσω τῷ σοφῷ τούτῳ, καὶ ἐπ' ἐκείνου, ὥστε τὸν πατέρα τὸν σόν, εἰ τὸν τῆς φύσεως ὁρισμὸν δέχοιτο, διὰ τὸ ἄν θρωπος εἶναι, μηκέτι δύνασθαι τὴν πρὸς σὲ σχέσιν ἀποσημαίνειν ; Χρῆναι γὰρ πάντως τῶν δύο τὸ ἕτερον, ἢ ἄνθρωπον εἶναι, ἡ Εὐνομίου πατέρα. Εἶτα σοὶ μὲν οὐκ ἔξεστι μὴ κατὰ τὸ οἰκεῖον τῆς σημασίας προσ- φέρεσθαι τὰ τῶν οἰκείων ὀνόματα. Ἀλλὰ κἂν ὕβρεως γράψαιό τινα τὸν χλευαστικῶς εἰς σέ, διὰ τῆς τῶν ὀνομάτων ὑπαλλαγής, διαπαίζοντα, οὐ φρίττεις· καὶ διαγελῶν τὰ δόγματα τῶν μυστηρίων, ἀκινδύνως γε- λας; ὡς γὰρ ὁ σας πατήρ, καὶ τὴν πρὸς σὲ δείκνυσιν οἰκειότητα, καὶ τὸ ἄνθρωπος εἶναι οὐδὲν διὰ τούτου κωλύεται· καὶ οὐκ ἄν τις σωφρονούντων, ἀντὶ τοῦ πατέρα σου προσειπεῖν τὸν γεννήσαντα, ὁ δὲ τοῦ ἀν θρώπου τὸν ὁρισμὸν ἀποδοίη· ἢ πάλιν περὶ τοῦ γένους ἐρωτηθείς, καὶ ὁμολογήσας τὸ εἶναι ἄνθρω- πον, κωλύεσθαι λέγοι, διὰ τῆς ὁμολογίας ταύτης, τὸ καὶ σοῦ αὐτὸν εἶναι πατέρα· οὕτως ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων, ὁ μὲν εὐσεβὴς, καὶ τὸ ἀγεννήτως αὐτὸν εἶναι σημαίνεσθαι, διὰ τῆς προσηγορίας τοῦ Πατρὸς οὐκ ἀρνήσεται, καὶ τὴν πρὸς τὸν Υἱὸν οἰκειότητα καθ' ἕτερον ενδείκνυσθαι σημαινόμενον. Ὁ δὲ καταγελών τῆς ἀληθείας, οὐκέτι τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱὸν τὴν τοῦ Πατρὸς προσηγορίαν λέγει σημαίνειν, ἐὰν καὶ τὸ ἀγέννητον εἶναι διὰ τῆς αὐτῆς φωνῆς διδασκόμεθα. Ἔτι δὲ καὶ τοῦτο πρὸς ἔλεγχον τῆς τῶν ῥηθέντων ἀτοπίας συμπαραλάβωμεν· ὅπερ οὐδένα φημί, οὐδὲ τῶν κομιδῇ νηπίων ὑπὸ γραμματιστῇ καὶ παιδαγωγῷ πρὸς τὴν ὀνομαστικὴν τεχνολογίαν εναγόμενον, ἀγνοεῖν. Τίς γὰρ οὐκ οἶδεν ὅτι τῶν ὀνομάτων τὰ μὲν ἀπόλυτά τε καὶ ἄσχετα, τὰ δὲ πρός τινα σχέσιν ώνο- μασμένα ἐστίν; Αὐτῶν δὲ τούτων πάλιν ἔστιν ἃ κατὰ τὴν τῶν χρωμένων βούλησιν ἐπιῤῥεπῶς πρὸς ἑκάτε- ρον ἔχει· ἃ ἐφ' ἑαυτῶν μὲν λεγόμενα τὴν ἁπλῆν ἐνδείκνυται δύναμιν, μετατιθέμενα δὲ πολλάκις τῶν πρός τι γίνεται. Καὶ ἵνα μή τι πόρρω τῶν προκει- μένων ὑποδείγμασι χρώμενος ἐπιμηκύνω τὸν λόγον, ἐξ αὐτῶν τῶν δογμάτων, δ λέγω, σαφηνισθήσεται. Ὁ Θεὸς, καὶ Πατὴρ, καὶ βασιλεὺς λέγεται, καὶ $23 CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A gnificari, quod Pater genuerit Filium. Sed fortas- PATROL. GR. XLV. B C D sis haud intempestivum fuerit, gravem illam coli periodum in ipsius auctoris caput a nobis retor- queri. Talia enim tales omnino decent, quia plus adjumenti ad sobrii hominis existimationem con- parandam habuisset, si pleno silentio sibi consul- tum ivisset. Cui enim verborum additio confert ad blasphemiæ, vel potius ad extremuæ dementiæ ad- ditionem, huic non solum silere media, sed omni ex parte est facilius, quam loqui. Forte quispiam magis ab ipso Eunomio desum- ptis exemplis ad veritatem amplectendam promo- vebitur. Itaque relictis tumidis et tortuosis syllo- gismorum nexibus, pinguiori Minerva, ex communi sensu, de proposito argumento disseramus. Pater tuus, Eunomni, omnino hoino erat ; at ille ipse tibi ut esses, causa exstitit. Nam et de illo acutum il- lu tuum inventum usurpasti? patrem videlicet tuum, si per hoc, quod homo est, a natura suis quasi limitibus circumscribitur, non posse amplius habitudinem ad te significare? Alterum enim ex duobus plane est necessarium, aut hominem esse, aut Eunomii patrem. Neque tibi ſas est, ut proprio significatu non proferas ea nomina quæ proprium significatum habent. Verum licet injuriæ actionem intendas illis, qui propter nominum mutationem tibi subsannando illudunt, non cohorrescis, et di- vinorum dogmatum mysteria irridens, impune ri- des? Quemadmodum enim tuus pater cognatio- nem, quam tecum habet, ostendit, et quoninus homo sit, per hoc nihil penitus impeditur, nullus - que sani capitis, si quis jubeatur nominare pa- tren, qui te genuit, ille vero definitionem hominis assignet, vel interrogatus de genere, respondeat esse hominem, dixerit hujusmodi responsionem obstare, quominus pater tuus sit : ita quoque sese res habet cum universorum Deo, quem pietatis cultor ingenitum esse, idque Patris appellatione significari, et utroque significatu habitudinem et cognationem ad Filium declarari libenter confite- tur. At veritatis irrisor contendit Patris appelta- tione non amplius significari, quod Filius ex eo sit genitus, si eadem appellatione ingeniti quoque no- tio mentibus ingeneretur. Præterea ad absurditatis refutationem etiam hoc adsciscamus, quod neminem, ne valde quidem in- fantem, qui adhuc a grammaticis et pedagogis in nominum discendorum arte exercetur, ignorare existimo. Quis enim nescit nominum quædam esse absoluta, et omnis respectus expertia, quædam vero ad aliud quidpiam respectum habere? Ex his rursus nonnulla inveniuntur, quæ ex utentium ar- bitrio ad utrumlibet apta sunt, quæ simpliciter prolata vi quoque simplici constant,. transposita vero sæpius relativa fiunt. Et ne aliunde, proeul ab instituto nostro, exemplis accersitis oratio lon- gior evadat, ex ipsis dogmatibus, de quibus dispu tatio suscepta est, id quod assero, planum faciam. Deus tam Pater quam rex appellatur, et sexcen-

μάζεται. Ἔστι τοίνυν ἐκ τῶν ὀνομάτων τούτων, τὸ μὲν ἁπλῶς οὕτως ἐφ' ἑαυτοῦ μεμνημένον, ἀπολύτως εἰπεῖν, οἷον, ἄφθαρτος, αἰώνιος, ἀθάνατος, καὶ εἰ τι ἄλλο τοιοῦτον. Ταῦτα γὰρ, κἂν μηδὲν ἕτερον συν υπακούητας νόημα, απηρτισμένην τινὰ περὶ Θεοῦ τὴν διάνοιαν ἐν ἑαυτοῖς περιγράφει. Ετερα δὲ τῶν ὀνομάτων τὸ πρός τι χρήσιμον ἀποσημαίνει μόνον, ὡς βοηθὸς, καὶ ὑπερασπιστὴς, καὶ ἀντιλήπτωρ, καὶ ὅσα τῆς τοιαύτης σημασίας εὑρίσκεται· ὧν ἐὰν ὑφέλῃς τὸ τῆς βοηθείας δεόμενον, ήργησεν ἡ ἐμφαι - νομένη τῷ ὀνόματι δύναμις. "Εστι δέ τινα, καθώς προείρηται, καὶ ἐφ' ἑαυτῶν καὶ μετὰ τῶν πρός τι λεγόμενα, οἷον τὸν Θεὸς, καὶ τὸ, ἀγαθὸς, καὶ ὅσα τοιαῦτα. Οὐ γὰρ μέχρι παντὸς ἐν τῷ ἀπολύτῳ τούτων διαμένει ἡ ἔννοια. Ο γὰρ καθόλου Θεός, ίδιος τοῦ ἐπικαλουμένου πολλάκις γίνεται, καθὼς ἔστι τῶν ἁγίων ἀκούειν, ἰδιοποιουμένων τὴν ἀδέσποτον φύσιν· Αγιος Κύριος ὁ Θεός. Ἕως τούτου άσχετον· ἀλλ ὁ προσθεὶς τὸν ἡμῶν, οὐκέτι ἔδωκεν ἐφ' ἑαυτοῦ νοεῖσθαι τὸ ὄνομα, τῇ πρὸς ἑαυτὸν σχέσει τὸ σημαι νόμενον οἰκειώσας· πάλιν, 'Αββᾶ ὁ Πατήρ, τὸ Πνεῦμα βοᾷ· αὕτη ἡ τῆς μερικής σχέσεως ἀπολελυμένη φωνή. ᾿Αλλὰ καὶ Πατέρα ἡμῶν τὸν Πατέρα τὸν ἐν τοῖς οὐρανοῖς καλεῖν προσετάχθημεν· αὕτη πάλιν ή σχετική σημασία. Ὥσπερ τοίνυν τὸν καθόλου θεὸν ἑαυτοῦ τις ποιησάμενος, οὐδὲν τὴν ἐπὶ πάντων ἀξίαν ήμαύρωσεν· οὕτως οὐδέν ἐστι κώλυμα, τὸν Πατέρα, καὶ τὸν ἐξ αὐτοῦ, τὸν πάσης κτίσεως πρωτότοκον ἀναδείξαντα, ὁμοῦ τῷ γεγεννηκέναι τὸν Υἱὸν διὰ τῆς τοῦ Πατρὸς προσηγορίας σημαίνειν, καὶ τὸ μὴ ἐξ αἰτίας ὑπερκειμένης εἶναι διὰ τῆς αὐτῆς ἑρμηνεύειν φωνῆς. Ὁ γὰρ τὸν πρῶτον Πατέρα εἰπὼν, τὸν τοῦ παντὸς προεπινοούμενον ἐνεδείξατο. Οὗτος ἐπέκεινα, οὗτος ἐκεῖνός ἐστιν, οὐκ ἔχων ὅ τι πρὸ ἑαυτοῦ ἴδῃ, οὐδὲ εἰς ὅ τι πέρας μεθ᾿ ἑαυτὸν καταλήξῃ· ἀλλὰ πανταχόθεν ἐπίσης ἀεὶ ὤν, καὶ τέλους ὅρον, καὶ ἀρ χῆς ἔννοιαν τῇ ἀπειρίᾳ τῆς ζωῆς διαβαίνων, πάσῃ προσηγορία συνυπακουόμενον ἔχει καὶ τὸ ἀΐδιον. μυρίοις ὀνόμασιν ἄλλοις παρὰ τῆς ἁγίας Γραφῆς ἀνοι Β 'Αλλ' οὐ δέχεται τὸν ἰδιωτισμὸν τοῦτον ὁ πολὺς ἐν ταῖς τῶν ἀλήπτων θεωρίαις Ευνόμιος· οὐδὲ διπλοῦν ἐπὶ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ σημαινόμενον τίθεται· ἐν μὲν τὸ, ἐξ ἐκείνου τὰ πάντα, καὶ πρὸ πάντων τὸν Υἱὸν μονογενῆ, δι' οὗ τὰ πάντα, σημαίνεσθαι· ἔτε- ρον δὲ τὸ μηδεμίαν αὐτὸν ὑπερκειμένην αἰτίαν ἔχειν. ᾿Αλλὰ κἂν ἐκεῖνος διαπτύει τὸν λόγον, ἡμεῖς παρ' οὐδὲν τὸν γέλωτα τὸν χλευαστικὸν ποιησάμενοι, θαρ ῥοῦντες ἀποκρινούμεθα, ὅπερ εἰρήκαμεν ἤδη, ὅτι καὶ ταὐτόν ἐστιν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, καὶ τὸ γεγεν νηκέναι τὸν Υἱὸν σημαίνει, καὶ τὸ ἐξ οὐδενὸς εἶναι παρίστησιν. Ὁ δὲ καὶ ἐπαγωνίζεται τοῖς εἰρημένοις, καί φησί, καὶ μέντοι καὶ πρὸς τοὐναντίον ἀντιστρέφει πάλιν ὁ λόγος· Εἰ γὰρ διὰ τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱὸν ὁ θεὸς : ' S. GREGORII NYSSENI tis aliis nominibus a sacra Scriptura afficitur. Ex A his igitur nominibus, quædam absolute et sine ullo ad aliud respectu, solitarie et per se usurpare li- cet, qualia sunt incorruptibilis “, æternus **, immor- talis“, et si quæ alia sunt hujus classis: hæc enim, licet nihil aliud subaudiatur, perfectum de Deo conceptum ingenerant. Alia vero nomina id solum, quod ad aliquid utile est, significant, ut est adjutor“, propugnator“, suscepter“, et cæ- tera hujus generis. Tolle enim eum, qui auxilio egeat, jam oliosa erit his vocabulis significata virtus. Sunt autem quædam vocabula, ut antea dixi, et absolute et relate usurpari solita, ut est Deus, bonus et similia ; non enim semper et in omnibus meus in absoluto manet: nam qui uni- versorun, Deus est, sæpe proprius ejus, qui invo- cat, efficitur, prout sancti nos docent, qui naturam nullius dominio subjectam crebro sibi propriam faciant Sanctus Dominus Deus. Hæc bucusque absoluta sunt; sed qui adjungit, noster, ille causa est, cur hoc nomen non possit amplius absolute et sine relatione accipi; quia habitudine ad se significatuna sibi proprium reddidit. Iterum Spiri- ritus clamat : Abba Pater 31. Hæc vox Patris par- ticulari aliqua habitudine caret. Sed cum nostrum qui est in cœlis, compellare jubemur ", rursus significatio habitudinem induit. Quemadmodum igitur, qui universorum Deum sibi proprium elli- cit, nihil penitus de ejus in res omnes potestate detrahit sic nihil obstat, Patrem, et eum qui est ex ipso, omnis nimirum creaturæ primogenitum, repræsentare Patris appellatione, etiam Filii ex ipso generationem significante, et illud insuper eadem voce declarari, Patrem a nulla superiore causa esse. Nam qui primum Patrem nominat, is eum qui ante omnia cogitatur et intelligitur, no- minat, ultra quem quod est, ille ipse est, non ha- bens quod ante se videat, cui nullus post se ter- minus, in quem desinat, sed undequaque æqualiter semper est, omnem finis metam et initii cogitationem infinitate sua transcendens, utpote qui quocunque nomine appelletur, semper æternitatem tacite includat. Sed banc vulgatam doctrinam non capit Euno- mius, qui se multum incomprehensibilium rerum contemplatione occupat, nec cognoscit geminam in Patris appellatione significationem, quarum altera est, omnia ex ipso esse, et ante omnia Fi- lium unigenitum, per quem facta sunt omnia; al- tera est, Patrem nullam se superiorem causam babere. At licet ipse hanc doctrinam conspuat, nos, contempto ejus risu spretisque omnibus san- nis, fidenter id, quod jam a nobis dictum est, re- spondemus : nempe, Patrem et ingenitum idem esse, et quod Filium genuerit, quodque ex nullo sit significare. C D Psal. 111, *¹ Roi. viii, 15. ” Matth. vt, 9. Verum ille, certamine repetito et oratione in contrarium conversa, ita infit : Si Deus, qui Filium yonuit, Pater est, et ex eodem etiam significato * Rom. 23. ** Rom. *** * Matth. xix, 16; Mar. 10, 13. ' แ 26. * ) Tim. 1, 47. 7 Psal. ix, 20. "Isa. LXIII, 1.

μάζεται. Ἔστι τοίνυν ἐκ τῶν ὀνομάτων τούτων, τὸ μὲν ἁπλῶς οὕτως ἐφ' ἑαυτοῦ μεμνημένον, ἀπολύτως εἰπεῖν, οἷον, ἄφθαρτος, αἰώνιος, ἀθάνατος, καὶ εἰ τι ἄλλο τοιοῦτον. Ταῦτα γὰρ, κἂν μηδὲν ἕτερον συν υπακούητας νόημα, απηρτισμένην τινὰ περὶ Θεοῦ τὴν διάνοιαν ἐν ἑαυτοῖς περιγράφει. Ετερα δὲ τῶν ὀνομάτων τὸ πρός τι χρήσιμον ἀποσημαίνει μόνον, ὡς βοηθὸς, καὶ ὑπερασπιστὴς, καὶ ἀντιλήπτωρ, καὶ ὅσα τῆς τοιαύτης σημασίας εὑρίσκεται· ὧν ἐὰν ὑφέλῃς τὸ τῆς βοηθείας δεόμενον, ήργησεν ἡ ἐμφαι - νομένη τῷ ὀνόματι δύναμις. "Εστι δέ τινα, καθώς προείρηται, καὶ ἐφ' ἑαυτῶν καὶ μετὰ τῶν πρός τι λεγόμενα, οἷον τὸν Θεὸς, καὶ τὸ, ἀγαθὸς, καὶ ὅσα τοιαῦτα. Οὐ γὰρ μέχρι παντὸς ἐν τῷ ἀπολύτῳ τούτων διαμένει ἡ ἔννοια. Ο γὰρ καθόλου Θεός, ίδιος τοῦ ἐπικαλουμένου πολλάκις γίνεται, καθὼς ἔστι τῶν ἁγίων ἀκούειν, ἰδιοποιουμένων τὴν ἀδέσποτον φύσιν· Αγιος Κύριος ὁ Θεός. Ἕως τούτου άσχετον· ἀλλ ὁ προσθεὶς τὸν ἡμῶν, οὐκέτι ἔδωκεν ἐφ' ἑαυτοῦ νοεῖσθαι τὸ ὄνομα, τῇ πρὸς ἑαυτὸν σχέσει τὸ σημαι νόμενον οἰκειώσας· πάλιν, 'Αββᾶ ὁ Πατήρ, τὸ Πνεῦμα βοᾷ· αὕτη ἡ τῆς μερικής σχέσεως ἀπολελυμένη φωνή. ᾿Αλλὰ καὶ Πατέρα ἡμῶν τὸν Πατέρα τὸν ἐν τοῖς οὐρανοῖς καλεῖν προσετάχθημεν· αὕτη πάλιν ή σχετική σημασία. Ὥσπερ τοίνυν τὸν καθόλου θεὸν ἑαυτοῦ τις ποιησάμενος, οὐδὲν τὴν ἐπὶ πάντων ἀξίαν ήμαύρωσεν· οὕτως οὐδέν ἐστι κώλυμα, τὸν Πατέρα, καὶ τὸν ἐξ αὐτοῦ, τὸν πάσης κτίσεως πρωτότοκον ἀναδείξαντα, ὁμοῦ τῷ γεγεννηκέναι τὸν Υἱὸν διὰ τῆς τοῦ Πατρὸς προσηγορίας σημαίνειν, καὶ τὸ μὴ ἐξ αἰτίας ὑπερκειμένης εἶναι διὰ τῆς αὐτῆς ἑρμηνεύειν φωνῆς. Ὁ γὰρ τὸν πρῶτον Πατέρα εἰπὼν, τὸν τοῦ παντὸς προεπινοούμενον ἐνεδείξατο. Οὗτος ἐπέκεινα, οὗτος ἐκεῖνός ἐστιν, οὐκ ἔχων ὅ τι πρὸ ἑαυτοῦ ἴδῃ, οὐδὲ εἰς ὅ τι πέρας μεθ᾿ ἑαυτὸν καταλήξῃ· ἀλλὰ πανταχόθεν ἐπίσης ἀεὶ ὤν, καὶ τέλους ὅρον, καὶ ἀρ χῆς ἔννοιαν τῇ ἀπειρίᾳ τῆς ζωῆς διαβαίνων, πάσῃ προσηγορία συνυπακουόμενον ἔχει καὶ τὸ ἀΐδιον. μυρίοις ὀνόμασιν ἄλλοις παρὰ τῆς ἁγίας Γραφῆς ἀνοι Β 'Αλλ' οὐ δέχεται τὸν ἰδιωτισμὸν τοῦτον ὁ πολὺς ἐν ταῖς τῶν ἀλήπτων θεωρίαις Ευνόμιος· οὐδὲ διπλοῦν ἐπὶ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ σημαινόμενον τίθεται· ἐν μὲν τὸ, ἐξ ἐκείνου τὰ πάντα, καὶ πρὸ πάντων τὸν Υἱὸν μονογενῆ, δι' οὗ τὰ πάντα, σημαίνεσθαι· ἔτε- ρον δὲ τὸ μηδεμίαν αὐτὸν ὑπερκειμένην αἰτίαν ἔχειν. ᾿Αλλὰ κἂν ἐκεῖνος διαπτύει τὸν λόγον, ἡμεῖς παρ' οὐδὲν τὸν γέλωτα τὸν χλευαστικὸν ποιησάμενοι, θαρ ῥοῦντες ἀποκρινούμεθα, ὅπερ εἰρήκαμεν ἤδη, ὅτι καὶ ταὐτόν ἐστιν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, καὶ τὸ γεγεν νηκέναι τὸν Υἱὸν σημαίνει, καὶ τὸ ἐξ οὐδενὸς εἶναι παρίστησιν. Ὁ δὲ καὶ ἐπαγωνίζεται τοῖς εἰρημένοις, καί φησί, καὶ μέντοι καὶ πρὸς τοὐναντίον ἀντιστρέφει πάλιν ὁ λόγος· Εἰ γὰρ διὰ τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱὸν ὁ θεὸς : ' S. GREGORII NYSSENI tis aliis nominibus a sacra Scriptura afficitur. Ex A his igitur nominibus, quædam absolute et sine ullo ad aliud respectu, solitarie et per se usurpare li- cet, qualia sunt incorruptibilis “, æternus **, immor- talis“, et si quæ alia sunt hujus classis: hæc enim, licet nihil aliud subaudiatur, perfectum de Deo conceptum ingenerant. Alia vero nomina id solum, quod ad aliquid utile est, significant, ut est adjutor“, propugnator“, suscepter“, et cæ- tera hujus generis. Tolle enim eum, qui auxilio egeat, jam oliosa erit his vocabulis significata virtus. Sunt autem quædam vocabula, ut antea dixi, et absolute et relate usurpari solita, ut est Deus, bonus et similia ; non enim semper et in omnibus meus in absoluto manet: nam qui uni- versorun, Deus est, sæpe proprius ejus, qui invo- cat, efficitur, prout sancti nos docent, qui naturam nullius dominio subjectam crebro sibi propriam faciant Sanctus Dominus Deus. Hæc bucusque absoluta sunt; sed qui adjungit, noster, ille causa est, cur hoc nomen non possit amplius absolute et sine relatione accipi; quia habitudine ad se significatuna sibi proprium reddidit. Iterum Spiri- ritus clamat : Abba Pater 31. Hæc vox Patris par- ticulari aliqua habitudine caret. Sed cum nostrum qui est in cœlis, compellare jubemur ", rursus significatio habitudinem induit. Quemadmodum igitur, qui universorum Deum sibi proprium elli- cit, nihil penitus de ejus in res omnes potestate detrahit sic nihil obstat, Patrem, et eum qui est ex ipso, omnis nimirum creaturæ primogenitum, repræsentare Patris appellatione, etiam Filii ex ipso generationem significante, et illud insuper eadem voce declarari, Patrem a nulla superiore causa esse. Nam qui primum Patrem nominat, is eum qui ante omnia cogitatur et intelligitur, no- minat, ultra quem quod est, ille ipse est, non ha- bens quod ante se videat, cui nullus post se ter- minus, in quem desinat, sed undequaque æqualiter semper est, omnem finis metam et initii cogitationem infinitate sua transcendens, utpote qui quocunque nomine appelletur, semper æternitatem tacite includat. Sed banc vulgatam doctrinam non capit Euno- mius, qui se multum incomprehensibilium rerum contemplatione occupat, nec cognoscit geminam in Patris appellatione significationem, quarum altera est, omnia ex ipso esse, et ante omnia Fi- lium unigenitum, per quem facta sunt omnia; al- tera est, Patrem nullam se superiorem causam babere. At licet ipse hanc doctrinam conspuat, nos, contempto ejus risu spretisque omnibus san- nis, fidenter id, quod jam a nobis dictum est, re- spondemus : nempe, Patrem et ingenitum idem esse, et quod Filium genuerit, quodque ex nullo sit significare. C D Psal. 111, *¹ Roi. viii, 15. ” Matth. vt, 9. Verum ille, certamine repetito et oratione in contrarium conversa, ita infit : Si Deus, qui Filium yonuit, Pater est, et ex eodem etiam significato * Rom. 23. ** Rom. *** * Matth. xix, 16; Mar. 10, 13. ' แ 26. * ) Tim. 1, 47. 7 Psal. ix, 20. "Isa. LXIII, 1.

μάζεται. Ἔστι τοίνυν ἐκ τῶν ὀνομάτων τούτων, τὸ μὲν ἁπλῶς οὕτως ἐφ' ἑαυτοῦ μεμνημένον, ἀπολύτως εἰπεῖν, οἷον, ἄφθαρτος, αἰώνιος, ἀθάνατος, καὶ εἰ τι ἄλλο τοιοῦτον. Ταῦτα γὰρ, κἂν μηδὲν ἕτερον συν υπακούητας νόημα, απηρτισμένην τινὰ περὶ Θεοῦ τὴν διάνοιαν ἐν ἑαυτοῖς περιγράφει. Ετερα δὲ τῶν ὀνομάτων τὸ πρός τι χρήσιμον ἀποσημαίνει μόνον, ὡς βοηθὸς, καὶ ὑπερασπιστὴς, καὶ ἀντιλήπτωρ, καὶ ὅσα τῆς τοιαύτης σημασίας εὑρίσκεται· ὧν ἐὰν ὑφέλῃς τὸ τῆς βοηθείας δεόμενον, ήργησεν ἡ ἐμφαι - νομένη τῷ ὀνόματι δύναμις. "Εστι δέ τινα, καθώς προείρηται, καὶ ἐφ' ἑαυτῶν καὶ μετὰ τῶν πρός τι λεγόμενα, οἷον τὸν Θεὸς, καὶ τὸ, ἀγαθὸς, καὶ ὅσα τοιαῦτα. Οὐ γὰρ μέχρι παντὸς ἐν τῷ ἀπολύτῳ τούτων διαμένει ἡ ἔννοια. Ο γὰρ καθόλου Θεός, ίδιος τοῦ ἐπικαλουμένου πολλάκις γίνεται, καθὼς ἔστι τῶν ἁγίων ἀκούειν, ἰδιοποιουμένων τὴν ἀδέσποτον φύσιν· Αγιος Κύριος ὁ Θεός. Ἕως τούτου άσχετον· ἀλλ ὁ προσθεὶς τὸν ἡμῶν, οὐκέτι ἔδωκεν ἐφ' ἑαυτοῦ νοεῖσθαι τὸ ὄνομα, τῇ πρὸς ἑαυτὸν σχέσει τὸ σημαι νόμενον οἰκειώσας· πάλιν, 'Αββᾶ ὁ Πατήρ, τὸ Πνεῦμα βοᾷ· αὕτη ἡ τῆς μερικής σχέσεως ἀπολελυμένη φωνή. ᾿Αλλὰ καὶ Πατέρα ἡμῶν τὸν Πατέρα τὸν ἐν τοῖς οὐρανοῖς καλεῖν προσετάχθημεν· αὕτη πάλιν ή σχετική σημασία. Ὥσπερ τοίνυν τὸν καθόλου θεὸν ἑαυτοῦ τις ποιησάμενος, οὐδὲν τὴν ἐπὶ πάντων ἀξίαν ήμαύρωσεν· οὕτως οὐδέν ἐστι κώλυμα, τὸν Πατέρα, καὶ τὸν ἐξ αὐτοῦ, τὸν πάσης κτίσεως πρωτότοκον ἀναδείξαντα, ὁμοῦ τῷ γεγεννηκέναι τὸν Υἱὸν διὰ τῆς τοῦ Πατρὸς προσηγορίας σημαίνειν, καὶ τὸ μὴ ἐξ αἰτίας ὑπερκειμένης εἶναι διὰ τῆς αὐτῆς ἑρμηνεύειν φωνῆς. Ὁ γὰρ τὸν πρῶτον Πατέρα εἰπὼν, τὸν τοῦ παντὸς προεπινοούμενον ἐνεδείξατο. Οὗτος ἐπέκεινα, οὗτος ἐκεῖνός ἐστιν, οὐκ ἔχων ὅ τι πρὸ ἑαυτοῦ ἴδῃ, οὐδὲ εἰς ὅ τι πέρας μεθ᾿ ἑαυτὸν καταλήξῃ· ἀλλὰ πανταχόθεν ἐπίσης ἀεὶ ὤν, καὶ τέλους ὅρον, καὶ ἀρ χῆς ἔννοιαν τῇ ἀπειρίᾳ τῆς ζωῆς διαβαίνων, πάσῃ προσηγορία συνυπακουόμενον ἔχει καὶ τὸ ἀΐδιον. μυρίοις ὀνόμασιν ἄλλοις παρὰ τῆς ἁγίας Γραφῆς ἀνοι Β 'Αλλ' οὐ δέχεται τὸν ἰδιωτισμὸν τοῦτον ὁ πολὺς ἐν ταῖς τῶν ἀλήπτων θεωρίαις Ευνόμιος· οὐδὲ διπλοῦν ἐπὶ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ σημαινόμενον τίθεται· ἐν μὲν τὸ, ἐξ ἐκείνου τὰ πάντα, καὶ πρὸ πάντων τὸν Υἱὸν μονογενῆ, δι' οὗ τὰ πάντα, σημαίνεσθαι· ἔτε- ρον δὲ τὸ μηδεμίαν αὐτὸν ὑπερκειμένην αἰτίαν ἔχειν. ᾿Αλλὰ κἂν ἐκεῖνος διαπτύει τὸν λόγον, ἡμεῖς παρ' οὐδὲν τὸν γέλωτα τὸν χλευαστικὸν ποιησάμενοι, θαρ ῥοῦντες ἀποκρινούμεθα, ὅπερ εἰρήκαμεν ἤδη, ὅτι καὶ ταὐτόν ἐστιν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, καὶ τὸ γεγεν νηκέναι τὸν Υἱὸν σημαίνει, καὶ τὸ ἐξ οὐδενὸς εἶναι παρίστησιν. Ὁ δὲ καὶ ἐπαγωνίζεται τοῖς εἰρημένοις, καί φησί, καὶ μέντοι καὶ πρὸς τοὐναντίον ἀντιστρέφει πάλιν ὁ λόγος· Εἰ γὰρ διὰ τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱὸν ὁ θεὸς : ' S. GREGORII NYSSENI tis aliis nominibus a sacra Scriptura afficitur. Ex A his igitur nominibus, quædam absolute et sine ullo ad aliud respectu, solitarie et per se usurpare li- cet, qualia sunt incorruptibilis “, æternus **, immor- talis“, et si quæ alia sunt hujus classis: hæc enim, licet nihil aliud subaudiatur, perfectum de Deo conceptum ingenerant. Alia vero nomina id solum, quod ad aliquid utile est, significant, ut est adjutor“, propugnator“, suscepter“, et cæ- tera hujus generis. Tolle enim eum, qui auxilio egeat, jam oliosa erit his vocabulis significata virtus. Sunt autem quædam vocabula, ut antea dixi, et absolute et relate usurpari solita, ut est Deus, bonus et similia ; non enim semper et in omnibus meus in absoluto manet: nam qui uni- versorun, Deus est, sæpe proprius ejus, qui invo- cat, efficitur, prout sancti nos docent, qui naturam nullius dominio subjectam crebro sibi propriam faciant Sanctus Dominus Deus. Hæc bucusque absoluta sunt; sed qui adjungit, noster, ille causa est, cur hoc nomen non possit amplius absolute et sine relatione accipi; quia habitudine ad se significatuna sibi proprium reddidit. Iterum Spiri- ritus clamat : Abba Pater 31. Hæc vox Patris par- ticulari aliqua habitudine caret. Sed cum nostrum qui est in cœlis, compellare jubemur ", rursus significatio habitudinem induit. Quemadmodum igitur, qui universorum Deum sibi proprium elli- cit, nihil penitus de ejus in res omnes potestate detrahit sic nihil obstat, Patrem, et eum qui est ex ipso, omnis nimirum creaturæ primogenitum, repræsentare Patris appellatione, etiam Filii ex ipso generationem significante, et illud insuper eadem voce declarari, Patrem a nulla superiore causa esse. Nam qui primum Patrem nominat, is eum qui ante omnia cogitatur et intelligitur, no- minat, ultra quem quod est, ille ipse est, non ha- bens quod ante se videat, cui nullus post se ter- minus, in quem desinat, sed undequaque æqualiter semper est, omnem finis metam et initii cogitationem infinitate sua transcendens, utpote qui quocunque nomine appelletur, semper æternitatem tacite includat. Sed banc vulgatam doctrinam non capit Euno- mius, qui se multum incomprehensibilium rerum contemplatione occupat, nec cognoscit geminam in Patris appellatione significationem, quarum altera est, omnia ex ipso esse, et ante omnia Fi- lium unigenitum, per quem facta sunt omnia; al- tera est, Patrem nullam se superiorem causam babere. At licet ipse hanc doctrinam conspuat, nos, contempto ejus risu spretisque omnibus san- nis, fidenter id, quod jam a nobis dictum est, re- spondemus : nempe, Patrem et ingenitum idem esse, et quod Filium genuerit, quodque ex nullo sit significare. C D Psal. 111, *¹ Roi. viii, 15. ” Matth. vt, 9. Verum ille, certamine repetito et oratione in contrarium conversa, ita infit : Si Deus, qui Filium yonuit, Pater est, et ex eodem etiam significato * Rom. 23. ** Rom. *** * Matth. xix, 16; Mar. 10, 13. ' แ 26. * ) Tim. 1, 47. 7 Psal. ix, 20. "Isa. LXIII, 1.

μάζεται. Ἔστι τοίνυν ἐκ τῶν ὀνομάτων τούτων, τὸ μὲν ἁπλῶς οὕτως ἐφ' ἑαυτοῦ μεμνημένον, ἀπολύτως εἰπεῖν, οἷον, ἄφθαρτος, αἰώνιος, ἀθάνατος, καὶ εἰ τι ἄλλο τοιοῦτον. Ταῦτα γὰρ, κἂν μηδὲν ἕτερον συν υπακούητας νόημα, απηρτισμένην τινὰ περὶ Θεοῦ τὴν διάνοιαν ἐν ἑαυτοῖς περιγράφει. Ετερα δὲ τῶν ὀνομάτων τὸ πρός τι χρήσιμον ἀποσημαίνει μόνον, ὡς βοηθὸς, καὶ ὑπερασπιστὴς, καὶ ἀντιλήπτωρ, καὶ ὅσα τῆς τοιαύτης σημασίας εὑρίσκεται· ὧν ἐὰν ὑφέλῃς τὸ τῆς βοηθείας δεόμενον, ήργησεν ἡ ἐμφαι - νομένη τῷ ὀνόματι δύναμις. "Εστι δέ τινα, καθώς προείρηται, καὶ ἐφ' ἑαυτῶν καὶ μετὰ τῶν πρός τι λεγόμενα, οἷον τὸν Θεὸς, καὶ τὸ, ἀγαθὸς, καὶ ὅσα τοιαῦτα. Οὐ γὰρ μέχρι παντὸς ἐν τῷ ἀπολύτῳ τούτων διαμένει ἡ ἔννοια. Ο γὰρ καθόλου Θεός, ίδιος τοῦ ἐπικαλουμένου πολλάκις γίνεται, καθὼς ἔστι τῶν ἁγίων ἀκούειν, ἰδιοποιουμένων τὴν ἀδέσποτον φύσιν· Αγιος Κύριος ὁ Θεός. Ἕως τούτου άσχετον· ἀλλ ὁ προσθεὶς τὸν ἡμῶν, οὐκέτι ἔδωκεν ἐφ' ἑαυτοῦ νοεῖσθαι τὸ ὄνομα, τῇ πρὸς ἑαυτὸν σχέσει τὸ σημαι νόμενον οἰκειώσας· πάλιν, 'Αββᾶ ὁ Πατήρ, τὸ Πνεῦμα βοᾷ· αὕτη ἡ τῆς μερικής σχέσεως ἀπολελυμένη φωνή. ᾿Αλλὰ καὶ Πατέρα ἡμῶν τὸν Πατέρα τὸν ἐν τοῖς οὐρανοῖς καλεῖν προσετάχθημεν· αὕτη πάλιν ή σχετική σημασία. Ὥσπερ τοίνυν τὸν καθόλου θεὸν ἑαυτοῦ τις ποιησάμενος, οὐδὲν τὴν ἐπὶ πάντων ἀξίαν ήμαύρωσεν· οὕτως οὐδέν ἐστι κώλυμα, τὸν Πατέρα, καὶ τὸν ἐξ αὐτοῦ, τὸν πάσης κτίσεως πρωτότοκον ἀναδείξαντα, ὁμοῦ τῷ γεγεννηκέναι τὸν Υἱὸν διὰ τῆς τοῦ Πατρὸς προσηγορίας σημαίνειν, καὶ τὸ μὴ ἐξ αἰτίας ὑπερκειμένης εἶναι διὰ τῆς αὐτῆς ἑρμηνεύειν φωνῆς. Ὁ γὰρ τὸν πρῶτον Πατέρα εἰπὼν, τὸν τοῦ παντὸς προεπινοούμενον ἐνεδείξατο. Οὗτος ἐπέκεινα, οὗτος ἐκεῖνός ἐστιν, οὐκ ἔχων ὅ τι πρὸ ἑαυτοῦ ἴδῃ, οὐδὲ εἰς ὅ τι πέρας μεθ᾿ ἑαυτὸν καταλήξῃ· ἀλλὰ πανταχόθεν ἐπίσης ἀεὶ ὤν, καὶ τέλους ὅρον, καὶ ἀρ χῆς ἔννοιαν τῇ ἀπειρίᾳ τῆς ζωῆς διαβαίνων, πάσῃ προσηγορία συνυπακουόμενον ἔχει καὶ τὸ ἀΐδιον. μυρίοις ὀνόμασιν ἄλλοις παρὰ τῆς ἁγίας Γραφῆς ἀνοι Β 'Αλλ' οὐ δέχεται τὸν ἰδιωτισμὸν τοῦτον ὁ πολὺς ἐν ταῖς τῶν ἀλήπτων θεωρίαις Ευνόμιος· οὐδὲ διπλοῦν ἐπὶ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ σημαινόμενον τίθεται· ἐν μὲν τὸ, ἐξ ἐκείνου τὰ πάντα, καὶ πρὸ πάντων τὸν Υἱὸν μονογενῆ, δι' οὗ τὰ πάντα, σημαίνεσθαι· ἔτε- ρον δὲ τὸ μηδεμίαν αὐτὸν ὑπερκειμένην αἰτίαν ἔχειν. ᾿Αλλὰ κἂν ἐκεῖνος διαπτύει τὸν λόγον, ἡμεῖς παρ' οὐδὲν τὸν γέλωτα τὸν χλευαστικὸν ποιησάμενοι, θαρ ῥοῦντες ἀποκρινούμεθα, ὅπερ εἰρήκαμεν ἤδη, ὅτι καὶ ταὐτόν ἐστιν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, καὶ τὸ γεγεν νηκέναι τὸν Υἱὸν σημαίνει, καὶ τὸ ἐξ οὐδενὸς εἶναι παρίστησιν. Ὁ δὲ καὶ ἐπαγωνίζεται τοῖς εἰρημένοις, καί φησί, καὶ μέντοι καὶ πρὸς τοὐναντίον ἀντιστρέφει πάλιν ὁ λόγος· Εἰ γὰρ διὰ τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱὸν ὁ θεὸς : ' S. GREGORII NYSSENI tis aliis nominibus a sacra Scriptura afficitur. Ex A his igitur nominibus, quædam absolute et sine ullo ad aliud respectu, solitarie et per se usurpare li- cet, qualia sunt incorruptibilis “, æternus **, immor- talis“, et si quæ alia sunt hujus classis: hæc enim, licet nihil aliud subaudiatur, perfectum de Deo conceptum ingenerant. Alia vero nomina id solum, quod ad aliquid utile est, significant, ut est adjutor“, propugnator“, suscepter“, et cæ- tera hujus generis. Tolle enim eum, qui auxilio egeat, jam oliosa erit his vocabulis significata virtus. Sunt autem quædam vocabula, ut antea dixi, et absolute et relate usurpari solita, ut est Deus, bonus et similia ; non enim semper et in omnibus meus in absoluto manet: nam qui uni- versorun, Deus est, sæpe proprius ejus, qui invo- cat, efficitur, prout sancti nos docent, qui naturam nullius dominio subjectam crebro sibi propriam faciant Sanctus Dominus Deus. Hæc bucusque absoluta sunt; sed qui adjungit, noster, ille causa est, cur hoc nomen non possit amplius absolute et sine relatione accipi; quia habitudine ad se significatuna sibi proprium reddidit. Iterum Spiri- ritus clamat : Abba Pater 31. Hæc vox Patris par- ticulari aliqua habitudine caret. Sed cum nostrum qui est in cœlis, compellare jubemur ", rursus significatio habitudinem induit. Quemadmodum igitur, qui universorum Deum sibi proprium elli- cit, nihil penitus de ejus in res omnes potestate detrahit sic nihil obstat, Patrem, et eum qui est ex ipso, omnis nimirum creaturæ primogenitum, repræsentare Patris appellatione, etiam Filii ex ipso generationem significante, et illud insuper eadem voce declarari, Patrem a nulla superiore causa esse. Nam qui primum Patrem nominat, is eum qui ante omnia cogitatur et intelligitur, no- minat, ultra quem quod est, ille ipse est, non ha- bens quod ante se videat, cui nullus post se ter- minus, in quem desinat, sed undequaque æqualiter semper est, omnem finis metam et initii cogitationem infinitate sua transcendens, utpote qui quocunque nomine appelletur, semper æternitatem tacite includat. Sed banc vulgatam doctrinam non capit Euno- mius, qui se multum incomprehensibilium rerum contemplatione occupat, nec cognoscit geminam in Patris appellatione significationem, quarum altera est, omnia ex ipso esse, et ante omnia Fi- lium unigenitum, per quem facta sunt omnia; al- tera est, Patrem nullam se superiorem causam babere. At licet ipse hanc doctrinam conspuat, nos, contempto ejus risu spretisque omnibus san- nis, fidenter id, quod jam a nobis dictum est, re- spondemus : nempe, Patrem et ingenitum idem esse, et quod Filium genuerit, quodque ex nullo sit significare. C D Psal. 111, *¹ Roi. viii, 15. ” Matth. vt, 9. Verum ille, certamine repetito et oratione in contrarium conversa, ita infit : Si Deus, qui Filium yonuit, Pater est, et ex eodem etiam significato * Rom. 23. ** Rom. *** * Matth. xix, 16; Mar. 10, 13. ' แ 26. * ) Tim. 1, 47. 7 Psal. ix, 20. "Isa. LXIII, 1.

πειν ὁμοῦ τῷ εἶναι αὐτὸν καὶ Πατέρα εἶναι ; καὶ εἰ μὴ καλόν, μήτε πρέπον αὐτῷ, τὸ ἐξ ἀρχῆς εἶναι Πατέρα τοιούτου Παιδός, πῶς προϊὼν τὸ μὴ καλὸν ἐπεκτήσατο ; ᾿Αλλὰ καλόν ἐστι νῦν, καὶ τῇ μεγαλειό τητι τοῦ Θεοῦ πρέπον τὸ τοιούτου γενέσθαι Πατέρα. Οὐκοῦν ἀμέτοχον αὐτὸν τοῦ καλοῦ τὸ καταρχὰς εἶναι κατασκευάζουσι· καὶ ἕως οὐκ εἶχε τὸν Υἱὸν ὁ Θεὸς (ἵλεως δὲ εἴη τῷ λόγῳ ὁ Θεὸς), μήτε σοφίαν ἔχειν αὐτὸν ἐροῦσι, μήτε δύναμιν, μήτε ἀλήθειαν, μήτε τὰ ἄλλα πάντα, ὅσα κατὰ διαφόρους ἐπινοίας ὁ μονογε νὴς Υἱὸς ἔστι τε καὶ ὀνομάζεται. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν εἰς κεφαλὴν τῶν αἰτίων τραπείη. Ἡμῖν δὲ πάλιν ἐπανιτέον, ὅθεν ἐξέβημεν. Εἰ διὰ τὸ γεγεννηκέναι, φησίν, ὁ Θεός ἐστι Πατήρ· ὁ δὲ Πα τὴρ τὸ ἀγέννητον σημαίνει, πριν γεννῆσαι τοῦτον, οὐκ ἦν ἀγέννητος. Ταῦτα εἰ μὲν κατά τὴν ἐπ' ἀνθρώπων λέγοι συνήθειαν, ἐφ᾽ ὧν ἀμή. χανόν ἐστι πλειόνων ἐπιτηδευμάτων ἕξιν κατὰ ταύ τὸν κτήσασθαί τινα, μή κατά τινα χρόνου τάξιν καὶ ἀκολουθίαν ἕκαστον τῶν σπουδαζομένων ἀναλαμβά προσκτᾶσθαι· οὐ σφόδρα ἦν ἄτοπον ἴσως ἕτερον τοῦ νοντα. Εἰ οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἔδει λο γίζεσθαι, ὡς νῦν μὲν τὴν ἀγεννησίαν ἔχειν, μετὰ ταῦτα δὲ προσλαμβάνειν τὴν δύναμιν, εἶτα τὴν ἀφθαρσίαν, εἶτα τὴν φρόνησιν, καὶ προϊόντα Πατέρα γίνεσθαι, καὶ πάλιν δίκαιον, καὶ ἐφεξῆς ἀΐδιον, καὶ πάντα ὅσα περὶ αὐτὸν θεωρεῖται διά τινος ἀκολουθίας ἑτέρου προτερεύειν τῶν περὶ τὸν Θεὸν ὀνομάτων οἴεσθαι, καὶ πρότερον μὲν ἀγέννητον, μετὰ δὲ ταῦτα Πατέρα γεγενῆσθαι λέγειν. Νυνὶ δὲ τίς οὕτω ταπει νὸς τὴν διάνοιαν, καὶ τῆς τῶν θείων δογμάτων μεγα- λοφυΐας ἀμύητος, ὥστε τὴν αἰτίαν τῶν ὄντων εἰς νοῦν λαβών, μὴ πάντων κατὰ ταὐτὸν ἀθρόαν καὶ συγκεκροτημένην τῶν περὶ τὸν Θεὸν εὐσεβῶς νοου- μένων ἀναλαβεῖν τὴν διάνοιαν· ἀλλὰ τὸ μὲν ὕστερον, τὸ δὲ κατ' ἀρχὰς, ἕτερον δέ τι διὰ μέσου κατά τινα τάξεως ἀκολουθίαν προσγεγενήσθαι νομίζειν; οὐ γὰρ ἔστιν, ἔν τι τῷ λογισμῷ διαβάντα τῶν περὶ τὸν Θεὸν εὐσεβῶς λεγομένων, ἐντυχεῖν ἑτέρῳ πράγματι ἢ νοήματι τῆς τοῦ ῥηθέντος ἀρχαιότητος ὑπεραρ θῆναι δυνήσεται. Ἀλλὰ πᾶν ὄνομα θεῖον, καὶ πᾶν μεγαλοπρεπές νόημα, καὶ πᾶσα γλῶσσα, καὶ ὑπόλη ψις, ταῖς περὶ Θεοῦ ἐννοίαις ἁρμόζουσα, συνήρτηται πρὸς τὴν ἑτέραν καὶ ἤνωται· καὶ πᾶσαι κατὰ τὸ συν εχὲς ἀθρόαι καὶ συγκεκροτημένοι μετ' ἀλλήλων απ περὶ τοῦ Θεοῦ ὑπολήψεις καταλαμβάνονται, ἡ πατρό της, ἡ ἀγεννησία, ἡ δύναμις, ἡ ἀφθαρσία, ἡ ἀγα θότης, ἡ ἐξουσία, τὰ ἄλλα πάντα· οὐ γὰρ διῃρημέ νως τούτων ἕκαστον, τῶν λοιπῶν ἀποτετμημένον ἐφ' ἑαυτοῦ κατά τι χρονικόν διάστημα νοεῖται, ὡς προτε ρεῦον ἑτέρου, ἢ ἐφεπόμενον· ἀλλ᾽ ὅπερ ἂν εὑρεθ μεγαλοπρεπές τε καὶ εὐσεβὲς ὄνομα, τῇ ἀιδιότητι τοῦ Θεοῦ συνεμφαίνεται. Ὡς οὖν οὐκ ἔστιν εἰπεῖν, μὴ εἶναί ποτε τὸν Θεὸν ἀγαθὸν, ἢ δυνατόν, ἢ ἄφθαρ τον, ἢ ἀθάνατον· κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον ἀσεβές ἔστι μὴ ἀεὶ αὐτῷ προσμαρτυρεῖν τὴν πατρότητα· ἀλλ' S. GREGORII NYSSENI manifestam absurditatem reveriti, perfectumque ab A initio exstitisse non inficiabuntur? Sed quomodo perfectus, qui necdum pater esse potuerit? An potuisse non negabunt, sed non decuisse dicent, ut simulac esset, etiam pater esset? At si neque pulchrum, neque decorum ei est ab initio fuisse Patrem talis Filii, quomodo successu temporis, id quod pulchrum non erat, acquisivit? At nunc est pulchrum et magnificentiæ divinæ congruum talis Filii feri parentem. Igitur Deum ab initio ejus quod pulchrum est, exsortem fuisse aiunt : et quandiu Deus Filium non habebat (ignoscat Deus dicent, neque potentiam, neque virtutem, neque alia genitus Filius et est et appellatur. orationi meæ ), neque sapientiam illum habuisse omnia, quæ secundum diversas rationes uni- Verum hæc in capita auctorum convertantur. B Nobis iterum regrediendum est, unde digressi su- mus. Si, inquit, Deus est Pater, quia genuit Filium, Patris vero vocabulum ingenitum significat, ante- quam istum generaret non erat ingenitus. Hæc forte tolerari possent, si de eo, quod apud homi- nes contingere solet, assererentur, apud quos fieri nequit, ut diversorum studiorum habitus sine temporis successione ingenerentur, dum quilibet post alium acquiritur. Si pari modo de Deo ratioci- nandum esset, quasi nunc quidem innascibilitatem habuerit, postea vero adeptus sit potentiam, deinde incorruptionem, post hæc prudentiam, et temporis successu paternitatem, deinde justitiam, tandem æternitatem, utque alia, quæ Deo insunt, ordine quodam ac serie acquisierit : fortassis absurdum C non esset existimare, nominum, que de Deo præ- dicantur, altera alteris priora esse, et prius qui- demn esse ingenitum, postea Patrem evasisse. At vero quis adeo abjectæ mentis est, et divinæ ma- jestatis adeo imperitus, qui causam omnium rerum mente concipiens, non omnia quæ de Deo pie aflir- mantur, simul et quasi uno complexu, animo et cogitatione apprehendat, sed aliud quidem posterius, aliud ab initio, aliud in medio quasi per consecu- tionis ordinem Deo advenisse putet? Non enim fieri potest, ut is, qui, quæ de Deo pie affirmantur, obit et perlustrat, incidat in aliam vel rem vel no- tionem, quæ antiquitatem dicti Dei transcendat, sed omne nomen pietati consentaneum, et omnis Deo competens cogitatio, omnisque lingua et exi- D stimatio, quæ notionibus de Deo convenit, con- nexa et unita est cum altera, omnesque junctim, absque interruptione, et quasi in unum mutuo congesta, in Deo concipiuntur, ut mansuetudo, innascibilitas, potentia, incorruptio, bonitas, pote- stas, et omnia alia. Non enim aliquod ex his attri- butis Dei, divisim quasi ab aliis resectum, et seorsim, secundum temporale aliquod intervallum, tanquam altero prius vel posterius spectatur, sed quodcunque nomen divinæ magnificentia et pietati congruens repereris, illud æternitati Dei respon- det. Quemadmodum igitur nunquam affirmare licet Deum non esse bonum, non potentia præditum, vel incorruptum, vel immortalem : pari modo pietas

πειν ὁμοῦ τῷ εἶναι αὐτὸν καὶ Πατέρα εἶναι ; καὶ εἰ μὴ καλόν, μήτε πρέπον αὐτῷ, τὸ ἐξ ἀρχῆς εἶναι Πατέρα τοιούτου Παιδός, πῶς προϊὼν τὸ μὴ καλὸν ἐπεκτήσατο ; ᾿Αλλὰ καλόν ἐστι νῦν, καὶ τῇ μεγαλειό τητι τοῦ Θεοῦ πρέπον τὸ τοιούτου γενέσθαι Πατέρα. Οὐκοῦν ἀμέτοχον αὐτὸν τοῦ καλοῦ τὸ καταρχὰς εἶναι κατασκευάζουσι· καὶ ἕως οὐκ εἶχε τὸν Υἱὸν ὁ Θεὸς (ἵλεως δὲ εἴη τῷ λόγῳ ὁ Θεὸς), μήτε σοφίαν ἔχειν αὐτὸν ἐροῦσι, μήτε δύναμιν, μήτε ἀλήθειαν, μήτε τὰ ἄλλα πάντα, ὅσα κατὰ διαφόρους ἐπινοίας ὁ μονογε νὴς Υἱὸς ἔστι τε καὶ ὀνομάζεται. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν εἰς κεφαλὴν τῶν αἰτίων τραπείη. Ἡμῖν δὲ πάλιν ἐπανιτέον, ὅθεν ἐξέβημεν. Εἰ διὰ τὸ γεγεννηκέναι, φησίν, ὁ Θεός ἐστι Πατήρ· ὁ δὲ Πα τὴρ τὸ ἀγέννητον σημαίνει, πριν γεννῆσαι τοῦτον, οὐκ ἦν ἀγέννητος. Ταῦτα εἰ μὲν κατά τὴν ἐπ' ἀνθρώπων λέγοι συνήθειαν, ἐφ᾽ ὧν ἀμή. χανόν ἐστι πλειόνων ἐπιτηδευμάτων ἕξιν κατὰ ταύ τὸν κτήσασθαί τινα, μή κατά τινα χρόνου τάξιν καὶ ἀκολουθίαν ἕκαστον τῶν σπουδαζομένων ἀναλαμβά προσκτᾶσθαι· οὐ σφόδρα ἦν ἄτοπον ἴσως ἕτερον τοῦ νοντα. Εἰ οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἔδει λο γίζεσθαι, ὡς νῦν μὲν τὴν ἀγεννησίαν ἔχειν, μετὰ ταῦτα δὲ προσλαμβάνειν τὴν δύναμιν, εἶτα τὴν ἀφθαρσίαν, εἶτα τὴν φρόνησιν, καὶ προϊόντα Πατέρα γίνεσθαι, καὶ πάλιν δίκαιον, καὶ ἐφεξῆς ἀΐδιον, καὶ πάντα ὅσα περὶ αὐτὸν θεωρεῖται διά τινος ἀκολουθίας ἑτέρου προτερεύειν τῶν περὶ τὸν Θεὸν ὀνομάτων οἴεσθαι, καὶ πρότερον μὲν ἀγέννητον, μετὰ δὲ ταῦτα Πατέρα γεγενῆσθαι λέγειν. Νυνὶ δὲ τίς οὕτω ταπει νὸς τὴν διάνοιαν, καὶ τῆς τῶν θείων δογμάτων μεγα- λοφυΐας ἀμύητος, ὥστε τὴν αἰτίαν τῶν ὄντων εἰς νοῦν λαβών, μὴ πάντων κατὰ ταὐτὸν ἀθρόαν καὶ συγκεκροτημένην τῶν περὶ τὸν Θεὸν εὐσεβῶς νοου- μένων ἀναλαβεῖν τὴν διάνοιαν· ἀλλὰ τὸ μὲν ὕστερον, τὸ δὲ κατ' ἀρχὰς, ἕτερον δέ τι διὰ μέσου κατά τινα τάξεως ἀκολουθίαν προσγεγενήσθαι νομίζειν; οὐ γὰρ ἔστιν, ἔν τι τῷ λογισμῷ διαβάντα τῶν περὶ τὸν Θεὸν εὐσεβῶς λεγομένων, ἐντυχεῖν ἑτέρῳ πράγματι ἢ νοήματι τῆς τοῦ ῥηθέντος ἀρχαιότητος ὑπεραρ θῆναι δυνήσεται. Ἀλλὰ πᾶν ὄνομα θεῖον, καὶ πᾶν μεγαλοπρεπές νόημα, καὶ πᾶσα γλῶσσα, καὶ ὑπόλη ψις, ταῖς περὶ Θεοῦ ἐννοίαις ἁρμόζουσα, συνήρτηται πρὸς τὴν ἑτέραν καὶ ἤνωται· καὶ πᾶσαι κατὰ τὸ συν εχὲς ἀθρόαι καὶ συγκεκροτημένοι μετ' ἀλλήλων απ περὶ τοῦ Θεοῦ ὑπολήψεις καταλαμβάνονται, ἡ πατρό της, ἡ ἀγεννησία, ἡ δύναμις, ἡ ἀφθαρσία, ἡ ἀγα θότης, ἡ ἐξουσία, τὰ ἄλλα πάντα· οὐ γὰρ διῃρημέ νως τούτων ἕκαστον, τῶν λοιπῶν ἀποτετμημένον ἐφ' ἑαυτοῦ κατά τι χρονικόν διάστημα νοεῖται, ὡς προτε ρεῦον ἑτέρου, ἢ ἐφεπόμενον· ἀλλ᾽ ὅπερ ἂν εὑρεθ μεγαλοπρεπές τε καὶ εὐσεβὲς ὄνομα, τῇ ἀιδιότητι τοῦ Θεοῦ συνεμφαίνεται. Ὡς οὖν οὐκ ἔστιν εἰπεῖν, μὴ εἶναί ποτε τὸν Θεὸν ἀγαθὸν, ἢ δυνατόν, ἢ ἄφθαρ τον, ἢ ἀθάνατον· κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον ἀσεβές ἔστι μὴ ἀεὶ αὐτῷ προσμαρτυρεῖν τὴν πατρότητα· ἀλλ' S. GREGORII NYSSENI manifestam absurditatem reveriti, perfectumque ab A initio exstitisse non inficiabuntur? Sed quomodo perfectus, qui necdum pater esse potuerit? An potuisse non negabunt, sed non decuisse dicent, ut simulac esset, etiam pater esset? At si neque pulchrum, neque decorum ei est ab initio fuisse Patrem talis Filii, quomodo successu temporis, id quod pulchrum non erat, acquisivit? At nunc est pulchrum et magnificentiæ divinæ congruum talis Filii feri parentem. Igitur Deum ab initio ejus quod pulchrum est, exsortem fuisse aiunt : et quandiu Deus Filium non habebat (ignoscat Deus dicent, neque potentiam, neque virtutem, neque alia genitus Filius et est et appellatur. orationi meæ ), neque sapientiam illum habuisse omnia, quæ secundum diversas rationes uni- Verum hæc in capita auctorum convertantur. B Nobis iterum regrediendum est, unde digressi su- mus. Si, inquit, Deus est Pater, quia genuit Filium, Patris vero vocabulum ingenitum significat, ante- quam istum generaret non erat ingenitus. Hæc forte tolerari possent, si de eo, quod apud homi- nes contingere solet, assererentur, apud quos fieri nequit, ut diversorum studiorum habitus sine temporis successione ingenerentur, dum quilibet post alium acquiritur. Si pari modo de Deo ratioci- nandum esset, quasi nunc quidem innascibilitatem habuerit, postea vero adeptus sit potentiam, deinde incorruptionem, post hæc prudentiam, et temporis successu paternitatem, deinde justitiam, tandem æternitatem, utque alia, quæ Deo insunt, ordine quodam ac serie acquisierit : fortassis absurdum C non esset existimare, nominum, que de Deo præ- dicantur, altera alteris priora esse, et prius qui- demn esse ingenitum, postea Patrem evasisse. At vero quis adeo abjectæ mentis est, et divinæ ma- jestatis adeo imperitus, qui causam omnium rerum mente concipiens, non omnia quæ de Deo pie aflir- mantur, simul et quasi uno complexu, animo et cogitatione apprehendat, sed aliud quidem posterius, aliud ab initio, aliud in medio quasi per consecu- tionis ordinem Deo advenisse putet? Non enim fieri potest, ut is, qui, quæ de Deo pie affirmantur, obit et perlustrat, incidat in aliam vel rem vel no- tionem, quæ antiquitatem dicti Dei transcendat, sed omne nomen pietati consentaneum, et omnis Deo competens cogitatio, omnisque lingua et exi- D stimatio, quæ notionibus de Deo convenit, con- nexa et unita est cum altera, omnesque junctim, absque interruptione, et quasi in unum mutuo congesta, in Deo concipiuntur, ut mansuetudo, innascibilitas, potentia, incorruptio, bonitas, pote- stas, et omnia alia. Non enim aliquod ex his attri- butis Dei, divisim quasi ab aliis resectum, et seorsim, secundum temporale aliquod intervallum, tanquam altero prius vel posterius spectatur, sed quodcunque nomen divinæ magnificentia et pietati congruens repereris, illud æternitati Dei respon- det. Quemadmodum igitur nunquam affirmare licet Deum non esse bonum, non potentia præditum, vel incorruptum, vel immortalem : pari modo pietas

πειν ὁμοῦ τῷ εἶναι αὐτὸν καὶ Πατέρα εἶναι ; καὶ εἰ μὴ καλόν, μήτε πρέπον αὐτῷ, τὸ ἐξ ἀρχῆς εἶναι Πατέρα τοιούτου Παιδός, πῶς προϊὼν τὸ μὴ καλὸν ἐπεκτήσατο ; ᾿Αλλὰ καλόν ἐστι νῦν, καὶ τῇ μεγαλειό τητι τοῦ Θεοῦ πρέπον τὸ τοιούτου γενέσθαι Πατέρα. Οὐκοῦν ἀμέτοχον αὐτὸν τοῦ καλοῦ τὸ καταρχὰς εἶναι κατασκευάζουσι· καὶ ἕως οὐκ εἶχε τὸν Υἱὸν ὁ Θεὸς (ἵλεως δὲ εἴη τῷ λόγῳ ὁ Θεὸς), μήτε σοφίαν ἔχειν αὐτὸν ἐροῦσι, μήτε δύναμιν, μήτε ἀλήθειαν, μήτε τὰ ἄλλα πάντα, ὅσα κατὰ διαφόρους ἐπινοίας ὁ μονογε νὴς Υἱὸς ἔστι τε καὶ ὀνομάζεται. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν εἰς κεφαλὴν τῶν αἰτίων τραπείη. Ἡμῖν δὲ πάλιν ἐπανιτέον, ὅθεν ἐξέβημεν. Εἰ διὰ τὸ γεγεννηκέναι, φησίν, ὁ Θεός ἐστι Πατήρ· ὁ δὲ Πα τὴρ τὸ ἀγέννητον σημαίνει, πριν γεννῆσαι τοῦτον, οὐκ ἦν ἀγέννητος. Ταῦτα εἰ μὲν κατά τὴν ἐπ' ἀνθρώπων λέγοι συνήθειαν, ἐφ᾽ ὧν ἀμή. χανόν ἐστι πλειόνων ἐπιτηδευμάτων ἕξιν κατὰ ταύ τὸν κτήσασθαί τινα, μή κατά τινα χρόνου τάξιν καὶ ἀκολουθίαν ἕκαστον τῶν σπουδαζομένων ἀναλαμβά προσκτᾶσθαι· οὐ σφόδρα ἦν ἄτοπον ἴσως ἕτερον τοῦ νοντα. Εἰ οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἔδει λο γίζεσθαι, ὡς νῦν μὲν τὴν ἀγεννησίαν ἔχειν, μετὰ ταῦτα δὲ προσλαμβάνειν τὴν δύναμιν, εἶτα τὴν ἀφθαρσίαν, εἶτα τὴν φρόνησιν, καὶ προϊόντα Πατέρα γίνεσθαι, καὶ πάλιν δίκαιον, καὶ ἐφεξῆς ἀΐδιον, καὶ πάντα ὅσα περὶ αὐτὸν θεωρεῖται διά τινος ἀκολουθίας ἑτέρου προτερεύειν τῶν περὶ τὸν Θεὸν ὀνομάτων οἴεσθαι, καὶ πρότερον μὲν ἀγέννητον, μετὰ δὲ ταῦτα Πατέρα γεγενῆσθαι λέγειν. Νυνὶ δὲ τίς οὕτω ταπει νὸς τὴν διάνοιαν, καὶ τῆς τῶν θείων δογμάτων μεγα- λοφυΐας ἀμύητος, ὥστε τὴν αἰτίαν τῶν ὄντων εἰς νοῦν λαβών, μὴ πάντων κατὰ ταὐτὸν ἀθρόαν καὶ συγκεκροτημένην τῶν περὶ τὸν Θεὸν εὐσεβῶς νοου- μένων ἀναλαβεῖν τὴν διάνοιαν· ἀλλὰ τὸ μὲν ὕστερον, τὸ δὲ κατ' ἀρχὰς, ἕτερον δέ τι διὰ μέσου κατά τινα τάξεως ἀκολουθίαν προσγεγενήσθαι νομίζειν; οὐ γὰρ ἔστιν, ἔν τι τῷ λογισμῷ διαβάντα τῶν περὶ τὸν Θεὸν εὐσεβῶς λεγομένων, ἐντυχεῖν ἑτέρῳ πράγματι ἢ νοήματι τῆς τοῦ ῥηθέντος ἀρχαιότητος ὑπεραρ θῆναι δυνήσεται. Ἀλλὰ πᾶν ὄνομα θεῖον, καὶ πᾶν μεγαλοπρεπές νόημα, καὶ πᾶσα γλῶσσα, καὶ ὑπόλη ψις, ταῖς περὶ Θεοῦ ἐννοίαις ἁρμόζουσα, συνήρτηται πρὸς τὴν ἑτέραν καὶ ἤνωται· καὶ πᾶσαι κατὰ τὸ συν εχὲς ἀθρόαι καὶ συγκεκροτημένοι μετ' ἀλλήλων απ περὶ τοῦ Θεοῦ ὑπολήψεις καταλαμβάνονται, ἡ πατρό της, ἡ ἀγεννησία, ἡ δύναμις, ἡ ἀφθαρσία, ἡ ἀγα θότης, ἡ ἐξουσία, τὰ ἄλλα πάντα· οὐ γὰρ διῃρημέ νως τούτων ἕκαστον, τῶν λοιπῶν ἀποτετμημένον ἐφ' ἑαυτοῦ κατά τι χρονικόν διάστημα νοεῖται, ὡς προτε ρεῦον ἑτέρου, ἢ ἐφεπόμενον· ἀλλ᾽ ὅπερ ἂν εὑρεθ μεγαλοπρεπές τε καὶ εὐσεβὲς ὄνομα, τῇ ἀιδιότητι τοῦ Θεοῦ συνεμφαίνεται. Ὡς οὖν οὐκ ἔστιν εἰπεῖν, μὴ εἶναί ποτε τὸν Θεὸν ἀγαθὸν, ἢ δυνατόν, ἢ ἄφθαρ τον, ἢ ἀθάνατον· κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον ἀσεβές ἔστι μὴ ἀεὶ αὐτῷ προσμαρτυρεῖν τὴν πατρότητα· ἀλλ' S. GREGORII NYSSENI manifestam absurditatem reveriti, perfectumque ab A initio exstitisse non inficiabuntur? Sed quomodo perfectus, qui necdum pater esse potuerit? An potuisse non negabunt, sed non decuisse dicent, ut simulac esset, etiam pater esset? At si neque pulchrum, neque decorum ei est ab initio fuisse Patrem talis Filii, quomodo successu temporis, id quod pulchrum non erat, acquisivit? At nunc est pulchrum et magnificentiæ divinæ congruum talis Filii feri parentem. Igitur Deum ab initio ejus quod pulchrum est, exsortem fuisse aiunt : et quandiu Deus Filium non habebat (ignoscat Deus dicent, neque potentiam, neque virtutem, neque alia genitus Filius et est et appellatur. orationi meæ ), neque sapientiam illum habuisse omnia, quæ secundum diversas rationes uni- Verum hæc in capita auctorum convertantur. B Nobis iterum regrediendum est, unde digressi su- mus. Si, inquit, Deus est Pater, quia genuit Filium, Patris vero vocabulum ingenitum significat, ante- quam istum generaret non erat ingenitus. Hæc forte tolerari possent, si de eo, quod apud homi- nes contingere solet, assererentur, apud quos fieri nequit, ut diversorum studiorum habitus sine temporis successione ingenerentur, dum quilibet post alium acquiritur. Si pari modo de Deo ratioci- nandum esset, quasi nunc quidem innascibilitatem habuerit, postea vero adeptus sit potentiam, deinde incorruptionem, post hæc prudentiam, et temporis successu paternitatem, deinde justitiam, tandem æternitatem, utque alia, quæ Deo insunt, ordine quodam ac serie acquisierit : fortassis absurdum C non esset existimare, nominum, que de Deo præ- dicantur, altera alteris priora esse, et prius qui- demn esse ingenitum, postea Patrem evasisse. At vero quis adeo abjectæ mentis est, et divinæ ma- jestatis adeo imperitus, qui causam omnium rerum mente concipiens, non omnia quæ de Deo pie aflir- mantur, simul et quasi uno complexu, animo et cogitatione apprehendat, sed aliud quidem posterius, aliud ab initio, aliud in medio quasi per consecu- tionis ordinem Deo advenisse putet? Non enim fieri potest, ut is, qui, quæ de Deo pie affirmantur, obit et perlustrat, incidat in aliam vel rem vel no- tionem, quæ antiquitatem dicti Dei transcendat, sed omne nomen pietati consentaneum, et omnis Deo competens cogitatio, omnisque lingua et exi- D stimatio, quæ notionibus de Deo convenit, con- nexa et unita est cum altera, omnesque junctim, absque interruptione, et quasi in unum mutuo congesta, in Deo concipiuntur, ut mansuetudo, innascibilitas, potentia, incorruptio, bonitas, pote- stas, et omnia alia. Non enim aliquod ex his attri- butis Dei, divisim quasi ab aliis resectum, et seorsim, secundum temporale aliquod intervallum, tanquam altero prius vel posterius spectatur, sed quodcunque nomen divinæ magnificentia et pietati congruens repereris, illud æternitati Dei respon- det. Quemadmodum igitur nunquam affirmare licet Deum non esse bonum, non potentia præditum, vel incorruptum, vel immortalem : pari modo pietas

ὕστερον προσγεγενῆσθαι λέγειν. Ο γὰρ ἀληθῶς Πα- τὴρ, ἀεὶ Πατήρ· εἰ δὲ μὴ προσείη τὸ ἀεὶ τῇ ὁμολογίᾳ, ἀλλά τις έννοια κατὰ τὸ μάταιον προεπινοουμένη ἀποτέμοι, καὶ κολοβώσειεν ἐπὶ τὸ ἄνω τὴν τοῦ Πατρὸς ἔννοιαν, οὐκέτι τὸ ἀληθῶς Πατὴρ είναι κυρίως όμο λογηθήσεται, τῆς ἐννοίας ἐκείνης τῆς τοῦ Υἱοῦ προ- επινοουμένης, παραγραφομένης τὸ ἀΐδιον καὶ διηνεκές τῆς πατρότητας. Πῶς γὰρ δυνατὸν τὸ μετὰ ταῦτά ποτε γενόμενον νοεῖσθαι ὁ νῦν λέγεται; Εἰ οὖν πρώτ τον ἀγέννητος ὢν μετὰ ταῦτα ἐγένετο, καὶ ὠνομάσθη Πατὴρ, οὐκ ἀεὶ ἦν πάντως ὁ νῦν ὀνομάζεται· ὁ δὲ Θεὸς ὁ νῦν ἐστι, καὶ ἀεὶ ἐστιν, ούτε χείρων, ούτε βελ. τίων ἐκ προσθήκης γενόμενος, ούτε τι ἄλλο ἐξ ἄλλου μεταλαμβάνων καὶ ἀλλοιούμενος, ἀλλ' ὁ αὐτός ἐστιν ἑαυτῷ ἀεί. Εἰ μὲν οὖν οὐκ ἦν ἐξ ἀρχῆς Πατήρ, οὔτε μετὰ ταῦτα ἐγένετο. Εἰ δὲ ὁμολογεῖται εἶναι Πατήρ· πάλιν τὸν αὐτὸν λόγον ἐπαναλήψομαι· ὅτι εἰ νῦν ἐστι, καὶ ἀεὶ ἦν· καὶ εἰ ἀεὶ ἦν, καὶ εἶσαεὶ ἔσται. Οὐκοῦν ἀεὶ Πατὴρ ὁ Πατήρ, τῷ δὲ Πατρὶ συνεπινοουμένου πάντως καὶ τοῦ Υἱοῦ· οὐδὲ γάρ ἐστι δυνατὸν βεβαιω- θῆναι τοῦ Πατρὸς τὴν κλῆσιν, μὴ Υἱοῦ τὴν προσ- ηγορίαν ἐπαληθεύοντος, καὶ τὰ τῷ Πατρὶ θεωρούμενα πάντα καὶ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ καθορᾶται. Πάντα γὰρ ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ, τοῦ Υἱοῦ ἐστι· καὶ τὰ τοῦ Υἱοῦ πάντα ὁ Πα- τὴν ἔχει. Ο Πατὴρ εἶπε, τὰ τοῦ Υἱοῦ, ὡς ἂν μὴ ἐξείη τῷ συκοφάντη συμπεριλαμβάνειν ἐπηρεαστι κῶς πως πᾶσι, καὶ τὸ μὴ γεγεννῆσθαι τὸν Υἱόν, ἐν τῷ λέγειν, Πάντα τὰ τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν ἔχειν, ἢ πάλιν τὴν γεννητὸν εἶναι καὶ τὸν Πατέρα, ἐν τῷ τὰ τοῦ Υἱοῦ πάντα ἐν τῷ Πατρὶ καθορᾶσθαι. Πάντα γὰρ τὰ τοῦ Πατρὸς ἔχει ὁ Υἱός, οὐχὶ Πατήρ ἐστι, καὶ τὸ ἔμπαλιν, τὰ τοῦ Υἱοῦ πάντα ἐν τῷ Πατρὶ θεωρεῖται, οὐχὶ Υἱός ἐστιν ; Β Εἰ οὖν ἐν τῷ Μονογενεῖ τὰ τοῦ Πατρὸς πάντα, οὗτος δὲ ἐν τῷ Πατρὶ, ἡ δὲ πατρότης τῆς ἀγεννησίας οὐ διατέτμηται, τί πρὸ τῆς τοῦ Υἱοῦ ἐννοίας κεχωρι σμένως ἐφ' ἑαυτοῦ κατά τι διάστημα περὶ τὸν Πατέρα νοεῖσθαι δύναται, ἐγὼ μὲν οὐ συνορῶ. Οὐκοῦν ἀφό έως ἔστιν ἐπιθαρσήσαντας τοῖς προφερομένοις διὰ τοῦ σοφίσματος ἡμῖν ὁμόσε χωρήσαι, καὶ μηδὲν πτοηθέντας τοῦ συλλογισμοῦ τὴν γοργόνα τὴν ἐπὶ καταπλήξει τῶν παίδων σεσοφισμένην, εἰπεῖν, ὅτι ὁ Θεός, καὶ ἅγιος, καὶ ἀθάνατος, καὶ Πατὴρ, καὶ ἀγέν- νητος, καὶ ἀΐδιος, καὶ ὁμοῦ τὰ πάντα ἐστί· κἂν ἔν τι τῶν εὐσεβῶς περὶ αὐτοῦ λεγομένων καθ᾽ ὑπόθεσιν μὴ εἶναι δῷς, τὰ πάντα τῷ ἑνὶ συνανῄρηται. Οὐ γάρ ἐστι δυνατὸν, ἐὰν μὴ ἀθάνατος ᾖ, τὰ λοιπὰ εἶναι. “Ο δὲ ἐπὶ μέρους εἴρηται, καθόλου νοείσθω. Οὐκοῦν οὐδὲν περὶ αὐτὸν οὔτε προγενέστερον, οὔτε νεώτερον, ἢ οὕτως ἂν εὑρεθήσεται πρεσβύτερος αὐτὸς ἑαυτοῦ καὶ νεώτερος. Εἰ γὰρ μὴ πάντοτε πάντα ἐστὶν ὁ Θεὸς, ἀλλὰ κατά τινα τάξιν καὶ ἀκολουθίαν, τὸ μέν τί ἐστι, τὸ δὲ γίνεται, σύνθεσις δὲ περὶ αὐτὸν οὐδεμία· ἀλλ᾽ ἅπερ ἂν ᾖ, ὅλος ἐστί· κατὰ δὲ τὸν τῆς αἱρέσεως λό- γον, πρότερον ἀγέννητος ὢν μετὰ ταῦτα γίνεται Πα- ΧVΙ, 10. η CONTRA EUNOMIUM, LIB. 1. A exigit, ut Deo semper paternitatem ascribamus, neque eam posterius tandem eidem advenisse sen- tiamus. Nam qui vere Pater est, semper Pater est . et nisi istud semper ad confessionem adjungatur, sed vana quædam cogitatio notionem Patris superne quasi amputet et mutilet, non poterit amplius pro- prie Pater vocari, conceptione illa, quae prius quam Filius exsistit, elicitur, circumscribente paternita- tis æternitatem et nusquam intercisam duratio- nem. Quomodo enim fieri potest, ut quod postea factum est, id prius esse intelligatur, quod nune dicitur? Si igitur primo cum esset ingenitus, postca factus et appellatus est Pater, omnino non semper erat id, quod nunc nominatur : at Deus, quod jam est, semper est, et neque deterior, neque nerior ulla additione evasit, neque aliud ab alio accipiens, neque mutationem subiens, semper idem sibi ipse est. Si igitur non erat ab initio Pater, neque postea Pater factus est. Si autem in confesso est, cum nunc esse Patrem : idem manique, q::od ante di- ctum est, repetam : sequitur semper fuisse Patrem, et si semper Pater erat, semper etiam posteris sæculis erit. Semper igitur Pater est, et fuit Pater, semperque cum Patre Filius indivisibili nexu co- pulatus erat : neque enim Patris appellatio con- stabiliri potest, nisi Filius eam veram faciat. Et omnia, quæ Patri insunt, etiam Filio insunt : om- mia enim quæ Pater habet, Filii sunt : et omnia, quæ sunt Filii, Pater habet. Omnia, dixit Filius ³, he quis calumniator omnibus illudens oggeral, etiam ingenitum esse competere Filio, eo quod dixerit, omnia Patris habere Filium, vel e contra- rio genitum esse convenire Patri, quod dixerit C omnia Filii in Patre inesse : nam si omnia quæ Patris sunt, Filius habet, nonne Pater erit? Et si omnia quæ sunt Filii, in Patre inveniuntur, nonne Filius erit? Joan. Si igitur omnia Patris sunt in Unigenito, hic vero est in Patre, paternitas vero ab innascibili- tate non sejungitur, quidnam ante Filii notionem, separatim, per se, et secundum quoddam interval lum, concipere quis possit, ego non intelligo. Igi- tur intrepide et fidenter ea quæ in sophismate isto nobis objiciuntur, aggredientes, nihilque syllogi- si hujus terriculamento pueris perterrefaciendis excogitato, retardati, affirmamus, Deum et san- ctum, et immortalem, et Patrem, et ingenitum, et æternum, et simul omnia esse : et si posita hypo- thesi,aliquid eorum, quæ de Deo orthodose dicun- tur, sustuleris, omnia alia simul cum isto sublata sunt. Non enim fieri poterat, ut si immortalis non esset, reliqua esset. Et quod de uno in particulari dictum est, de omnibus universim intelligatur. lta- que nihil in illo antiquius, nihil recentius est, ni- hil prius aut posterius, ut me sic quidem seipso sit senior et junior. Si enim Deus non semper est omnia, sed ordine quodam et successione, hoc quidem est, illud fit, in illo autem nulla compositio locum habet, sed quæcunque est, ea totus est, ut

ὕστερον προσγεγενῆσθαι λέγειν. Ο γὰρ ἀληθῶς Πα- τὴρ, ἀεὶ Πατήρ· εἰ δὲ μὴ προσείη τὸ ἀεὶ τῇ ὁμολογίᾳ, ἀλλά τις έννοια κατὰ τὸ μάταιον προεπινοουμένη ἀποτέμοι, καὶ κολοβώσειεν ἐπὶ τὸ ἄνω τὴν τοῦ Πατρὸς ἔννοιαν, οὐκέτι τὸ ἀληθῶς Πατὴρ είναι κυρίως όμο λογηθήσεται, τῆς ἐννοίας ἐκείνης τῆς τοῦ Υἱοῦ προ- επινοουμένης, παραγραφομένης τὸ ἀΐδιον καὶ διηνεκές τῆς πατρότητας. Πῶς γὰρ δυνατὸν τὸ μετὰ ταῦτά ποτε γενόμενον νοεῖσθαι ὁ νῦν λέγεται; Εἰ οὖν πρώτ τον ἀγέννητος ὢν μετὰ ταῦτα ἐγένετο, καὶ ὠνομάσθη Πατὴρ, οὐκ ἀεὶ ἦν πάντως ὁ νῦν ὀνομάζεται· ὁ δὲ Θεὸς ὁ νῦν ἐστι, καὶ ἀεὶ ἐστιν, ούτε χείρων, ούτε βελ. τίων ἐκ προσθήκης γενόμενος, ούτε τι ἄλλο ἐξ ἄλλου μεταλαμβάνων καὶ ἀλλοιούμενος, ἀλλ' ὁ αὐτός ἐστιν ἑαυτῷ ἀεί. Εἰ μὲν οὖν οὐκ ἦν ἐξ ἀρχῆς Πατήρ, οὔτε μετὰ ταῦτα ἐγένετο. Εἰ δὲ ὁμολογεῖται εἶναι Πατήρ· πάλιν τὸν αὐτὸν λόγον ἐπαναλήψομαι· ὅτι εἰ νῦν ἐστι, καὶ ἀεὶ ἦν· καὶ εἰ ἀεὶ ἦν, καὶ εἶσαεὶ ἔσται. Οὐκοῦν ἀεὶ Πατὴρ ὁ Πατήρ, τῷ δὲ Πατρὶ συνεπινοουμένου πάντως καὶ τοῦ Υἱοῦ· οὐδὲ γάρ ἐστι δυνατὸν βεβαιω- θῆναι τοῦ Πατρὸς τὴν κλῆσιν, μὴ Υἱοῦ τὴν προσ- ηγορίαν ἐπαληθεύοντος, καὶ τὰ τῷ Πατρὶ θεωρούμενα πάντα καὶ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ καθορᾶται. Πάντα γὰρ ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ, τοῦ Υἱοῦ ἐστι· καὶ τὰ τοῦ Υἱοῦ πάντα ὁ Πα- τὴν ἔχει. Ο Πατὴρ εἶπε, τὰ τοῦ Υἱοῦ, ὡς ἂν μὴ ἐξείη τῷ συκοφάντη συμπεριλαμβάνειν ἐπηρεαστι κῶς πως πᾶσι, καὶ τὸ μὴ γεγεννῆσθαι τὸν Υἱόν, ἐν τῷ λέγειν, Πάντα τὰ τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν ἔχειν, ἢ πάλιν τὴν γεννητὸν εἶναι καὶ τὸν Πατέρα, ἐν τῷ τὰ τοῦ Υἱοῦ πάντα ἐν τῷ Πατρὶ καθορᾶσθαι. Πάντα γὰρ τὰ τοῦ Πατρὸς ἔχει ὁ Υἱός, οὐχὶ Πατήρ ἐστι, καὶ τὸ ἔμπαλιν, τὰ τοῦ Υἱοῦ πάντα ἐν τῷ Πατρὶ θεωρεῖται, οὐχὶ Υἱός ἐστιν ; Β Εἰ οὖν ἐν τῷ Μονογενεῖ τὰ τοῦ Πατρὸς πάντα, οὗτος δὲ ἐν τῷ Πατρὶ, ἡ δὲ πατρότης τῆς ἀγεννησίας οὐ διατέτμηται, τί πρὸ τῆς τοῦ Υἱοῦ ἐννοίας κεχωρι σμένως ἐφ' ἑαυτοῦ κατά τι διάστημα περὶ τὸν Πατέρα νοεῖσθαι δύναται, ἐγὼ μὲν οὐ συνορῶ. Οὐκοῦν ἀφό έως ἔστιν ἐπιθαρσήσαντας τοῖς προφερομένοις διὰ τοῦ σοφίσματος ἡμῖν ὁμόσε χωρήσαι, καὶ μηδὲν πτοηθέντας τοῦ συλλογισμοῦ τὴν γοργόνα τὴν ἐπὶ καταπλήξει τῶν παίδων σεσοφισμένην, εἰπεῖν, ὅτι ὁ Θεός, καὶ ἅγιος, καὶ ἀθάνατος, καὶ Πατὴρ, καὶ ἀγέν- νητος, καὶ ἀΐδιος, καὶ ὁμοῦ τὰ πάντα ἐστί· κἂν ἔν τι τῶν εὐσεβῶς περὶ αὐτοῦ λεγομένων καθ᾽ ὑπόθεσιν μὴ εἶναι δῷς, τὰ πάντα τῷ ἑνὶ συνανῄρηται. Οὐ γάρ ἐστι δυνατὸν, ἐὰν μὴ ἀθάνατος ᾖ, τὰ λοιπὰ εἶναι. “Ο δὲ ἐπὶ μέρους εἴρηται, καθόλου νοείσθω. Οὐκοῦν οὐδὲν περὶ αὐτὸν οὔτε προγενέστερον, οὔτε νεώτερον, ἢ οὕτως ἂν εὑρεθήσεται πρεσβύτερος αὐτὸς ἑαυτοῦ καὶ νεώτερος. Εἰ γὰρ μὴ πάντοτε πάντα ἐστὶν ὁ Θεὸς, ἀλλὰ κατά τινα τάξιν καὶ ἀκολουθίαν, τὸ μέν τί ἐστι, τὸ δὲ γίνεται, σύνθεσις δὲ περὶ αὐτὸν οὐδεμία· ἀλλ᾽ ἅπερ ἂν ᾖ, ὅλος ἐστί· κατὰ δὲ τὸν τῆς αἱρέσεως λό- γον, πρότερον ἀγέννητος ὢν μετὰ ταῦτα γίνεται Πα- ΧVΙ, 10. η CONTRA EUNOMIUM, LIB. 1. A exigit, ut Deo semper paternitatem ascribamus, neque eam posterius tandem eidem advenisse sen- tiamus. Nam qui vere Pater est, semper Pater est . et nisi istud semper ad confessionem adjungatur, sed vana quædam cogitatio notionem Patris superne quasi amputet et mutilet, non poterit amplius pro- prie Pater vocari, conceptione illa, quae prius quam Filius exsistit, elicitur, circumscribente paternita- tis æternitatem et nusquam intercisam duratio- nem. Quomodo enim fieri potest, ut quod postea factum est, id prius esse intelligatur, quod nune dicitur? Si igitur primo cum esset ingenitus, postca factus et appellatus est Pater, omnino non semper erat id, quod nunc nominatur : at Deus, quod jam est, semper est, et neque deterior, neque nerior ulla additione evasit, neque aliud ab alio accipiens, neque mutationem subiens, semper idem sibi ipse est. Si igitur non erat ab initio Pater, neque postea Pater factus est. Si autem in confesso est, cum nunc esse Patrem : idem manique, q::od ante di- ctum est, repetam : sequitur semper fuisse Patrem, et si semper Pater erat, semper etiam posteris sæculis erit. Semper igitur Pater est, et fuit Pater, semperque cum Patre Filius indivisibili nexu co- pulatus erat : neque enim Patris appellatio con- stabiliri potest, nisi Filius eam veram faciat. Et omnia, quæ Patri insunt, etiam Filio insunt : om- mia enim quæ Pater habet, Filii sunt : et omnia, quæ sunt Filii, Pater habet. Omnia, dixit Filius ³, he quis calumniator omnibus illudens oggeral, etiam ingenitum esse competere Filio, eo quod dixerit, omnia Patris habere Filium, vel e contra- rio genitum esse convenire Patri, quod dixerit C omnia Filii in Patre inesse : nam si omnia quæ Patris sunt, Filius habet, nonne Pater erit? Et si omnia quæ sunt Filii, in Patre inveniuntur, nonne Filius erit? Joan. Si igitur omnia Patris sunt in Unigenito, hic vero est in Patre, paternitas vero ab innascibili- tate non sejungitur, quidnam ante Filii notionem, separatim, per se, et secundum quoddam interval lum, concipere quis possit, ego non intelligo. Igi- tur intrepide et fidenter ea quæ in sophismate isto nobis objiciuntur, aggredientes, nihilque syllogi- si hujus terriculamento pueris perterrefaciendis excogitato, retardati, affirmamus, Deum et san- ctum, et immortalem, et Patrem, et ingenitum, et æternum, et simul omnia esse : et si posita hypo- thesi,aliquid eorum, quæ de Deo orthodose dicun- tur, sustuleris, omnia alia simul cum isto sublata sunt. Non enim fieri poterat, ut si immortalis non esset, reliqua esset. Et quod de uno in particulari dictum est, de omnibus universim intelligatur. lta- que nihil in illo antiquius, nihil recentius est, ni- hil prius aut posterius, ut me sic quidem seipso sit senior et junior. Si enim Deus non semper est omnia, sed ordine quodam et successione, hoc quidem est, illud fit, in illo autem nulla compositio locum habet, sed quæcunque est, ea totus est, ut

ὕστερον προσγεγενῆσθαι λέγειν. Ο γὰρ ἀληθῶς Πα- τὴρ, ἀεὶ Πατήρ· εἰ δὲ μὴ προσείη τὸ ἀεὶ τῇ ὁμολογίᾳ, ἀλλά τις έννοια κατὰ τὸ μάταιον προεπινοουμένη ἀποτέμοι, καὶ κολοβώσειεν ἐπὶ τὸ ἄνω τὴν τοῦ Πατρὸς ἔννοιαν, οὐκέτι τὸ ἀληθῶς Πατὴρ είναι κυρίως όμο λογηθήσεται, τῆς ἐννοίας ἐκείνης τῆς τοῦ Υἱοῦ προ- επινοουμένης, παραγραφομένης τὸ ἀΐδιον καὶ διηνεκές τῆς πατρότητας. Πῶς γὰρ δυνατὸν τὸ μετὰ ταῦτά ποτε γενόμενον νοεῖσθαι ὁ νῦν λέγεται; Εἰ οὖν πρώτ τον ἀγέννητος ὢν μετὰ ταῦτα ἐγένετο, καὶ ὠνομάσθη Πατὴρ, οὐκ ἀεὶ ἦν πάντως ὁ νῦν ὀνομάζεται· ὁ δὲ Θεὸς ὁ νῦν ἐστι, καὶ ἀεὶ ἐστιν, ούτε χείρων, ούτε βελ. τίων ἐκ προσθήκης γενόμενος, ούτε τι ἄλλο ἐξ ἄλλου μεταλαμβάνων καὶ ἀλλοιούμενος, ἀλλ' ὁ αὐτός ἐστιν ἑαυτῷ ἀεί. Εἰ μὲν οὖν οὐκ ἦν ἐξ ἀρχῆς Πατήρ, οὔτε μετὰ ταῦτα ἐγένετο. Εἰ δὲ ὁμολογεῖται εἶναι Πατήρ· πάλιν τὸν αὐτὸν λόγον ἐπαναλήψομαι· ὅτι εἰ νῦν ἐστι, καὶ ἀεὶ ἦν· καὶ εἰ ἀεὶ ἦν, καὶ εἶσαεὶ ἔσται. Οὐκοῦν ἀεὶ Πατὴρ ὁ Πατήρ, τῷ δὲ Πατρὶ συνεπινοουμένου πάντως καὶ τοῦ Υἱοῦ· οὐδὲ γάρ ἐστι δυνατὸν βεβαιω- θῆναι τοῦ Πατρὸς τὴν κλῆσιν, μὴ Υἱοῦ τὴν προσ- ηγορίαν ἐπαληθεύοντος, καὶ τὰ τῷ Πατρὶ θεωρούμενα πάντα καὶ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ καθορᾶται. Πάντα γὰρ ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ, τοῦ Υἱοῦ ἐστι· καὶ τὰ τοῦ Υἱοῦ πάντα ὁ Πα- τὴν ἔχει. Ο Πατὴρ εἶπε, τὰ τοῦ Υἱοῦ, ὡς ἂν μὴ ἐξείη τῷ συκοφάντη συμπεριλαμβάνειν ἐπηρεαστι κῶς πως πᾶσι, καὶ τὸ μὴ γεγεννῆσθαι τὸν Υἱόν, ἐν τῷ λέγειν, Πάντα τὰ τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν ἔχειν, ἢ πάλιν τὴν γεννητὸν εἶναι καὶ τὸν Πατέρα, ἐν τῷ τὰ τοῦ Υἱοῦ πάντα ἐν τῷ Πατρὶ καθορᾶσθαι. Πάντα γὰρ τὰ τοῦ Πατρὸς ἔχει ὁ Υἱός, οὐχὶ Πατήρ ἐστι, καὶ τὸ ἔμπαλιν, τὰ τοῦ Υἱοῦ πάντα ἐν τῷ Πατρὶ θεωρεῖται, οὐχὶ Υἱός ἐστιν ; Β Εἰ οὖν ἐν τῷ Μονογενεῖ τὰ τοῦ Πατρὸς πάντα, οὗτος δὲ ἐν τῷ Πατρὶ, ἡ δὲ πατρότης τῆς ἀγεννησίας οὐ διατέτμηται, τί πρὸ τῆς τοῦ Υἱοῦ ἐννοίας κεχωρι σμένως ἐφ' ἑαυτοῦ κατά τι διάστημα περὶ τὸν Πατέρα νοεῖσθαι δύναται, ἐγὼ μὲν οὐ συνορῶ. Οὐκοῦν ἀφό έως ἔστιν ἐπιθαρσήσαντας τοῖς προφερομένοις διὰ τοῦ σοφίσματος ἡμῖν ὁμόσε χωρήσαι, καὶ μηδὲν πτοηθέντας τοῦ συλλογισμοῦ τὴν γοργόνα τὴν ἐπὶ καταπλήξει τῶν παίδων σεσοφισμένην, εἰπεῖν, ὅτι ὁ Θεός, καὶ ἅγιος, καὶ ἀθάνατος, καὶ Πατὴρ, καὶ ἀγέν- νητος, καὶ ἀΐδιος, καὶ ὁμοῦ τὰ πάντα ἐστί· κἂν ἔν τι τῶν εὐσεβῶς περὶ αὐτοῦ λεγομένων καθ᾽ ὑπόθεσιν μὴ εἶναι δῷς, τὰ πάντα τῷ ἑνὶ συνανῄρηται. Οὐ γάρ ἐστι δυνατὸν, ἐὰν μὴ ἀθάνατος ᾖ, τὰ λοιπὰ εἶναι. “Ο δὲ ἐπὶ μέρους εἴρηται, καθόλου νοείσθω. Οὐκοῦν οὐδὲν περὶ αὐτὸν οὔτε προγενέστερον, οὔτε νεώτερον, ἢ οὕτως ἂν εὑρεθήσεται πρεσβύτερος αὐτὸς ἑαυτοῦ καὶ νεώτερος. Εἰ γὰρ μὴ πάντοτε πάντα ἐστὶν ὁ Θεὸς, ἀλλὰ κατά τινα τάξιν καὶ ἀκολουθίαν, τὸ μέν τί ἐστι, τὸ δὲ γίνεται, σύνθεσις δὲ περὶ αὐτὸν οὐδεμία· ἀλλ᾽ ἅπερ ἂν ᾖ, ὅλος ἐστί· κατὰ δὲ τὸν τῆς αἱρέσεως λό- γον, πρότερον ἀγέννητος ὢν μετὰ ταῦτα γίνεται Πα- ΧVΙ, 10. η CONTRA EUNOMIUM, LIB. 1. A exigit, ut Deo semper paternitatem ascribamus, neque eam posterius tandem eidem advenisse sen- tiamus. Nam qui vere Pater est, semper Pater est . et nisi istud semper ad confessionem adjungatur, sed vana quædam cogitatio notionem Patris superne quasi amputet et mutilet, non poterit amplius pro- prie Pater vocari, conceptione illa, quae prius quam Filius exsistit, elicitur, circumscribente paternita- tis æternitatem et nusquam intercisam duratio- nem. Quomodo enim fieri potest, ut quod postea factum est, id prius esse intelligatur, quod nune dicitur? Si igitur primo cum esset ingenitus, postca factus et appellatus est Pater, omnino non semper erat id, quod nunc nominatur : at Deus, quod jam est, semper est, et neque deterior, neque nerior ulla additione evasit, neque aliud ab alio accipiens, neque mutationem subiens, semper idem sibi ipse est. Si igitur non erat ab initio Pater, neque postea Pater factus est. Si autem in confesso est, cum nunc esse Patrem : idem manique, q::od ante di- ctum est, repetam : sequitur semper fuisse Patrem, et si semper Pater erat, semper etiam posteris sæculis erit. Semper igitur Pater est, et fuit Pater, semperque cum Patre Filius indivisibili nexu co- pulatus erat : neque enim Patris appellatio con- stabiliri potest, nisi Filius eam veram faciat. Et omnia, quæ Patri insunt, etiam Filio insunt : om- mia enim quæ Pater habet, Filii sunt : et omnia, quæ sunt Filii, Pater habet. Omnia, dixit Filius ³, he quis calumniator omnibus illudens oggeral, etiam ingenitum esse competere Filio, eo quod dixerit, omnia Patris habere Filium, vel e contra- rio genitum esse convenire Patri, quod dixerit C omnia Filii in Patre inesse : nam si omnia quæ Patris sunt, Filius habet, nonne Pater erit? Et si omnia quæ sunt Filii, in Patre inveniuntur, nonne Filius erit? Joan. Si igitur omnia Patris sunt in Unigenito, hic vero est in Patre, paternitas vero ab innascibili- tate non sejungitur, quidnam ante Filii notionem, separatim, per se, et secundum quoddam interval lum, concipere quis possit, ego non intelligo. Igi- tur intrepide et fidenter ea quæ in sophismate isto nobis objiciuntur, aggredientes, nihilque syllogi- si hujus terriculamento pueris perterrefaciendis excogitato, retardati, affirmamus, Deum et san- ctum, et immortalem, et Patrem, et ingenitum, et æternum, et simul omnia esse : et si posita hypo- thesi,aliquid eorum, quæ de Deo orthodose dicun- tur, sustuleris, omnia alia simul cum isto sublata sunt. Non enim fieri poterat, ut si immortalis non esset, reliqua esset. Et quod de uno in particulari dictum est, de omnibus universim intelligatur. lta- que nihil in illo antiquius, nihil recentius est, ni- hil prius aut posterius, ut me sic quidem seipso sit senior et junior. Si enim Deus non semper est omnia, sed ordine quodam et successione, hoc quidem est, illud fit, in illo autem nulla compositio locum habet, sed quæcunque est, ea totus est, ut

Α τὴρ, οὐδεμιᾶς σωρείας ἐπιτηδευμάτων περὶ αὐτὸν νοουμένης, οὐδὲν ἄλλο, ἢ ὅλος αὐτὸς ἑαυτοῦ ὅλου πρεσ σβύτερός τε καὶ μεταγενέστερος γίνεται· κατὰ μὲν τὸ ἀγέννητον, ἑαυτοῦ προτερεύων, κατὰ δὲ τὴν τοῦ Πα τρὸς ἔννοιαν, ἑαυτοῦ γενόμενος δεύτερος· εἰ δὲ καθώς φησι περὶ τοῦ Θεοῦ ὁ Προφήτης, ὅτι Ὁ αὐτός ἐστι· μάταιος ὁ λέγων, ὅτι πρὶν γεννῆσαι, οὐκ ἦν ἀγέννη τος· ὅτι οὐδέτερον τούτων χωρὶς τοῦ ἑτέρου εὑρίσκε ται, οὔτε τοῦ Πατρὸς τὸ ὄνομα, οὔτε τοῦ ἀγεννήτου. Ἀλλ᾿ ὁμοῦ τὰ δύο, καὶ μετ' ἀλλήλων ταῖς διανοίαις τῶν εὐσεβῶς λογιζομένων ἐγγίνεται τὰ νοήματα. Καὶ γὰρ ἐξ ἀϊδίου Πατὴρ ὁ Θεὸς, καὶ Πατὴρ ἀΐδιος, καὶ πάντα ὅσα εὐσεβῶς λέγεται, κατὰ ταὐτὸν ὀνομάζεται, τῆς χρονικῆς ταύτης, καθὼς ἔφαμεν, ἀκολουθίας καὶ τάξεως ἐπὶ τῆς προαιωνίου φύσεως ἀργούσης. Ιδωμεν δὲ καὶ τὰ λοιπὰ τῆς διαλεκτικῆς εὐστρο φίας, ἃ καὶ αὐτὸς γελοῖά τε ἅμα, καὶ ἐλεεινά φησιν εἶναι. Καλῶς τοῦτο λέγων. Πλατὺς γὰρ ὡς ἀληθῶς ἐν τοῖς εἰρημένοις ὁ γέλως, μᾶλλον δὲ πολὺς ὁ θρῆνος ἐπὶ τῇ κατεχούσῃ τὴν ψυχὴν ἀπάτῃ· ἐπειδὴ γὰρ κατά τι σημαινόμενον ὁ Πατήρ καὶ τὴν τοῦ ἀγεννήτου περιείληφεν ἔννοιαν, ὡς ὁ ἡμέτερος λόγος, μεταβαλὼν τὴν κυρίαν τοῦ Πατρὸς σημασίαν εἰς τὸ ἀγέννητον, τάδε φησίν· Εἰ γὰρ ταὐτόν ἐστιν εἰ πεῖν, ἀγέννητος, ἢ Πατὴρ, ἐξέσται ἡμῖν κατα- λιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. "Ωσπερ γὰρ ἀγέννητος Υἱοῦ· Πατήρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. Επεισί μοι λοιπὸν θαυμάζειν τὸν ἄνδρα τῆς εὐμηχανίας, καὶ πολύτροπον αὐτοῦ, καὶ ποικίλον τῆς εἰς τὰ δόγματα παιδείας, ὑπὲρ τὴν τῶν πολλῶν εἶναι δύναμιν οἶε- σθαι. Τὸ μὲν εἰρημένον παρὰ τοῦ διδασκάλου ἡμῶν, εἷς λόγος ἐν βραχεῖ τὴν περιγραφὴν ἔχειν, τὸ δυνα τὸν εἶναι καὶ διὰ τῆς τοῦ Πατρὸς προσηγορίας τὴν ἀγεννησίαν σημαίνεσθαι· τὰ δὲ παρὰ τούτου το σαῦτα, ὧν τὸ πλῆθος οὐκ ἐν τῇ διαφορᾷ τῶν νενοημέ νων ἐστὶν, ἀλλ' ἐν τῇ περιόδῳ καὶ ἀναστροφῇ τῶν ὁμοίων ῥημάτων. Καθάπερ γὰρ οἱ τὴν μύλην κεκα- λυμμένοις τοῖς ὀφθαλμοῖς περιθέοντες, ἐν πολλῇ τῇ ὁδοιπορίᾳ κατὰ τὸν αὐτὸν μένουσι τόπον· οὕτως ἀεὶ περὶ τὰ αὐτὰ στρέφεται, καὶ τῶν αὐτῶν οὐκ ἀφ- ίσταται. Εἶπεν ἅπαξ ἐπιχλευάζων, ὅτι οὐ τὸ γεννῆσαι ση μαίνει ὁ Πατὴρ, ἀλλὰ τὸ ἐξ οὐδενὸς εἶναι. Πάλιν τὸ ὅμοιον ἔπλεξεν· Εἰ Πατὴρ τὸ ἀγέννητον σημαί νει, πριν γεννῆσαι οὐκ ἦν ἀγέννητος. Εἶτα ἐπ τρίτου ἐπὶ τὰ αὐτὰ ἐπανέρχεται. Εξεστι γάρ, φησί, μεταλαβοῦσι τὸ ἀγέννητον εἰπεῖν· Ὁ ἀγέν νητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος· καὶ εὐθὺς ἐπανέλα- δεν πολλάκις ἐξήμεσε, καί φησιν· "Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατήρ, οὕτως ἔμπαλιν Γιου ἀγέννητος ὁ Πατήρ. Ο ποσάκις ἐπὶ τὸν ἑαυτοῦ ἔμετον ἐπανέδραμε ! ποσάκις ἐπανέλαβε ! ποσάκις ἐξέβλυσεν ! "Αρ' οὖν οὐκ ἐπαχθεῖς καὶ ἡμεῖς τοῖς πολλοῖς γενησόμεθα, τῇ ματαιότητι τῶν παρ' αὐτοῦ προφερομένων, καὶ τὸν ἡμέτερον λόγον συμπεριτύ ροντες ; Καὶ ἴσως τὸ σιωπᾶν ἐν τοῖς τοιούτοις ἁρμο διώτερον. Αλλ' ἵνα μή τις τῇ περὶ τοῦ λέγειν ἀσθε S. GREGORII NYSSENI vero haeretica doctrina habet, prius fuit ingenitus, postea Pater, nuila attributorum collectione in ipso spectata nihil aliud sequitur, quam ipsum totum seipso toto priorem et posteriorem esse, et qui- dem secundum innascibilitatem seipso priorem, at secundum Patris notionem seipso posteriorem esse. Caterum si, ut Propheta dicit, idem ipse est, vanus est, quisquis asserit, eum, priusquam generarit, non fuisse ingenitum, quia neutrum horum sine altero reperitur, neque Patris nomen, neque inge- niti, sed simul ista duo et conjunctim mentibus recte de Deo sentientium ingenerantur: nam et ab æterno Deus est Pater, et Pater æternus, et omnia alia, quæ religiose de Deo prædicantur, sinul præ dicantur, secluso, ut diximus, omni temporis spa- tio ab illa natura, quæ omnia sæcula antecedit. Videamus et reliqua dialectices acumina quæ ipse ridicula et miseranda esse ait. Vere profecto. Revera enim ea quæ iste asserit, copiosam ri- dendi materiam continent, vel potius causam lu- gendi, ob impium errorem, qui animos detinet et occupat. Cum enim Pater, secundum quoddam si- gnificatum, etiam ingeniti notionem complectatur, ut nostra fert sententia, iste, arrepta propria Patris significatione, ita contra ingenitum disputat : Si enim idem est ingenitus et Pater, licebit nobis, re- licto Patris vocabulo, et assumpto ingeniti nomine, dicere : Ingenilus Filii est ingenitus. Sicut enim in- genitus est Filii Paler, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Subit admirari Eunomium ob solertiam, cujus copiam et varietatem circa dogmatum peri- tiam, multorum facultatem superare arbitror. Ma- gister noster paucis verbulis breviter dixit, fieri posse, ut etiam per Patris appellationem innasci- bilitas significetur: iste tot et tanta oggerit, ut multitudo jam non sit amplius in sensuum differen- tia, sed in circuitu et repetitione eorumdem verbo- rum. Quemadmodum enim illi qui velatis oculis circa molam discursant, multo labore exantlatu, in eodem loco manent: ita iste semper circa ea- dem vertitur, et ab iisdem non absistit. B C Dixerat seinel subsannans nos, Patrem non si- gnificare id quod est generare, sed id quod est ex D nullo esse; mox eadem cantilena iterata, Si Paler, inquit, significat ingenitum, antequam generaret, non erat ingenitus. Deinde tertio ad eadem recurrens, Licebit, inquit, accepto ingenito dicere, Ingenitus Filii est ingenitus: et e vestigio repetit, quod sæpe jam evomuerat: Sicuti, inquit, ingenitus est Filii Pater, sic vice versa Filii ingenitus est Paler. Quo- ties ad eumdem vomitum relabitur? Quoties eadem repetit ? Quoties eadem eructal ? An non et nos. molesti plerisque erimus, si nostra oratione vani- tatem eorum quæ iste adducit, discutere et refel- lere velimus? Et forte ad ista silere decentius fue- rit. At ne quis id ex imbecilitate orationis et penu- ria argumentorum accidere arbitretur, ista responsa

Α τὴρ, οὐδεμιᾶς σωρείας ἐπιτηδευμάτων περὶ αὐτὸν νοουμένης, οὐδὲν ἄλλο, ἢ ὅλος αὐτὸς ἑαυτοῦ ὅλου πρεσ σβύτερός τε καὶ μεταγενέστερος γίνεται· κατὰ μὲν τὸ ἀγέννητον, ἑαυτοῦ προτερεύων, κατὰ δὲ τὴν τοῦ Πα τρὸς ἔννοιαν, ἑαυτοῦ γενόμενος δεύτερος· εἰ δὲ καθώς φησι περὶ τοῦ Θεοῦ ὁ Προφήτης, ὅτι Ὁ αὐτός ἐστι· μάταιος ὁ λέγων, ὅτι πρὶν γεννῆσαι, οὐκ ἦν ἀγέννη τος· ὅτι οὐδέτερον τούτων χωρὶς τοῦ ἑτέρου εὑρίσκε ται, οὔτε τοῦ Πατρὸς τὸ ὄνομα, οὔτε τοῦ ἀγεννήτου. Ἀλλ᾿ ὁμοῦ τὰ δύο, καὶ μετ' ἀλλήλων ταῖς διανοίαις τῶν εὐσεβῶς λογιζομένων ἐγγίνεται τὰ νοήματα. Καὶ γὰρ ἐξ ἀϊδίου Πατὴρ ὁ Θεὸς, καὶ Πατὴρ ἀΐδιος, καὶ πάντα ὅσα εὐσεβῶς λέγεται, κατὰ ταὐτὸν ὀνομάζεται, τῆς χρονικῆς ταύτης, καθὼς ἔφαμεν, ἀκολουθίας καὶ τάξεως ἐπὶ τῆς προαιωνίου φύσεως ἀργούσης. Ιδωμεν δὲ καὶ τὰ λοιπὰ τῆς διαλεκτικῆς εὐστρο φίας, ἃ καὶ αὐτὸς γελοῖά τε ἅμα, καὶ ἐλεεινά φησιν εἶναι. Καλῶς τοῦτο λέγων. Πλατὺς γὰρ ὡς ἀληθῶς ἐν τοῖς εἰρημένοις ὁ γέλως, μᾶλλον δὲ πολὺς ὁ θρῆνος ἐπὶ τῇ κατεχούσῃ τὴν ψυχὴν ἀπάτῃ· ἐπειδὴ γὰρ κατά τι σημαινόμενον ὁ Πατήρ καὶ τὴν τοῦ ἀγεννήτου περιείληφεν ἔννοιαν, ὡς ὁ ἡμέτερος λόγος, μεταβαλὼν τὴν κυρίαν τοῦ Πατρὸς σημασίαν εἰς τὸ ἀγέννητον, τάδε φησίν· Εἰ γὰρ ταὐτόν ἐστιν εἰ πεῖν, ἀγέννητος, ἢ Πατὴρ, ἐξέσται ἡμῖν κατα- λιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. "Ωσπερ γὰρ ἀγέννητος Υἱοῦ· Πατήρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. Επεισί μοι λοιπὸν θαυμάζειν τὸν ἄνδρα τῆς εὐμηχανίας, καὶ πολύτροπον αὐτοῦ, καὶ ποικίλον τῆς εἰς τὰ δόγματα παιδείας, ὑπὲρ τὴν τῶν πολλῶν εἶναι δύναμιν οἶε- σθαι. Τὸ μὲν εἰρημένον παρὰ τοῦ διδασκάλου ἡμῶν, εἷς λόγος ἐν βραχεῖ τὴν περιγραφὴν ἔχειν, τὸ δυνα τὸν εἶναι καὶ διὰ τῆς τοῦ Πατρὸς προσηγορίας τὴν ἀγεννησίαν σημαίνεσθαι· τὰ δὲ παρὰ τούτου το σαῦτα, ὧν τὸ πλῆθος οὐκ ἐν τῇ διαφορᾷ τῶν νενοημέ νων ἐστὶν, ἀλλ' ἐν τῇ περιόδῳ καὶ ἀναστροφῇ τῶν ὁμοίων ῥημάτων. Καθάπερ γὰρ οἱ τὴν μύλην κεκα- λυμμένοις τοῖς ὀφθαλμοῖς περιθέοντες, ἐν πολλῇ τῇ ὁδοιπορίᾳ κατὰ τὸν αὐτὸν μένουσι τόπον· οὕτως ἀεὶ περὶ τὰ αὐτὰ στρέφεται, καὶ τῶν αὐτῶν οὐκ ἀφ- ίσταται. Εἶπεν ἅπαξ ἐπιχλευάζων, ὅτι οὐ τὸ γεννῆσαι ση μαίνει ὁ Πατὴρ, ἀλλὰ τὸ ἐξ οὐδενὸς εἶναι. Πάλιν τὸ ὅμοιον ἔπλεξεν· Εἰ Πατὴρ τὸ ἀγέννητον σημαί νει, πριν γεννῆσαι οὐκ ἦν ἀγέννητος. Εἶτα ἐπ τρίτου ἐπὶ τὰ αὐτὰ ἐπανέρχεται. Εξεστι γάρ, φησί, μεταλαβοῦσι τὸ ἀγέννητον εἰπεῖν· Ὁ ἀγέν νητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος· καὶ εὐθὺς ἐπανέλα- δεν πολλάκις ἐξήμεσε, καί φησιν· "Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατήρ, οὕτως ἔμπαλιν Γιου ἀγέννητος ὁ Πατήρ. Ο ποσάκις ἐπὶ τὸν ἑαυτοῦ ἔμετον ἐπανέδραμε ! ποσάκις ἐπανέλαβε ! ποσάκις ἐξέβλυσεν ! "Αρ' οὖν οὐκ ἐπαχθεῖς καὶ ἡμεῖς τοῖς πολλοῖς γενησόμεθα, τῇ ματαιότητι τῶν παρ' αὐτοῦ προφερομένων, καὶ τὸν ἡμέτερον λόγον συμπεριτύ ροντες ; Καὶ ἴσως τὸ σιωπᾶν ἐν τοῖς τοιούτοις ἁρμο διώτερον. Αλλ' ἵνα μή τις τῇ περὶ τοῦ λέγειν ἀσθε S. GREGORII NYSSENI vero haeretica doctrina habet, prius fuit ingenitus, postea Pater, nuila attributorum collectione in ipso spectata nihil aliud sequitur, quam ipsum totum seipso toto priorem et posteriorem esse, et qui- dem secundum innascibilitatem seipso priorem, at secundum Patris notionem seipso posteriorem esse. Caterum si, ut Propheta dicit, idem ipse est, vanus est, quisquis asserit, eum, priusquam generarit, non fuisse ingenitum, quia neutrum horum sine altero reperitur, neque Patris nomen, neque inge- niti, sed simul ista duo et conjunctim mentibus recte de Deo sentientium ingenerantur: nam et ab æterno Deus est Pater, et Pater æternus, et omnia alia, quæ religiose de Deo prædicantur, sinul præ dicantur, secluso, ut diximus, omni temporis spa- tio ab illa natura, quæ omnia sæcula antecedit. Videamus et reliqua dialectices acumina quæ ipse ridicula et miseranda esse ait. Vere profecto. Revera enim ea quæ iste asserit, copiosam ri- dendi materiam continent, vel potius causam lu- gendi, ob impium errorem, qui animos detinet et occupat. Cum enim Pater, secundum quoddam si- gnificatum, etiam ingeniti notionem complectatur, ut nostra fert sententia, iste, arrepta propria Patris significatione, ita contra ingenitum disputat : Si enim idem est ingenitus et Pater, licebit nobis, re- licto Patris vocabulo, et assumpto ingeniti nomine, dicere : Ingenilus Filii est ingenitus. Sicut enim in- genitus est Filii Paler, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Subit admirari Eunomium ob solertiam, cujus copiam et varietatem circa dogmatum peri- tiam, multorum facultatem superare arbitror. Ma- gister noster paucis verbulis breviter dixit, fieri posse, ut etiam per Patris appellationem innasci- bilitas significetur: iste tot et tanta oggerit, ut multitudo jam non sit amplius in sensuum differen- tia, sed in circuitu et repetitione eorumdem verbo- rum. Quemadmodum enim illi qui velatis oculis circa molam discursant, multo labore exantlatu, in eodem loco manent: ita iste semper circa ea- dem vertitur, et ab iisdem non absistit. B C Dixerat seinel subsannans nos, Patrem non si- gnificare id quod est generare, sed id quod est ex D nullo esse; mox eadem cantilena iterata, Si Paler, inquit, significat ingenitum, antequam generaret, non erat ingenitus. Deinde tertio ad eadem recurrens, Licebit, inquit, accepto ingenito dicere, Ingenitus Filii est ingenitus: et e vestigio repetit, quod sæpe jam evomuerat: Sicuti, inquit, ingenitus est Filii Pater, sic vice versa Filii ingenitus est Paler. Quo- ties ad eumdem vomitum relabitur? Quoties eadem repetit ? Quoties eadem eructal ? An non et nos. molesti plerisque erimus, si nostra oratione vani- tatem eorum quæ iste adducit, discutere et refel- lere velimus? Et forte ad ista silere decentius fue- rit. At ne quis id ex imbecilitate orationis et penu- ria argumentorum accidere arbitretur, ista responsa

Α τὴρ, οὐδεμιᾶς σωρείας ἐπιτηδευμάτων περὶ αὐτὸν νοουμένης, οὐδὲν ἄλλο, ἢ ὅλος αὐτὸς ἑαυτοῦ ὅλου πρεσ σβύτερός τε καὶ μεταγενέστερος γίνεται· κατὰ μὲν τὸ ἀγέννητον, ἑαυτοῦ προτερεύων, κατὰ δὲ τὴν τοῦ Πα τρὸς ἔννοιαν, ἑαυτοῦ γενόμενος δεύτερος· εἰ δὲ καθώς φησι περὶ τοῦ Θεοῦ ὁ Προφήτης, ὅτι Ὁ αὐτός ἐστι· μάταιος ὁ λέγων, ὅτι πρὶν γεννῆσαι, οὐκ ἦν ἀγέννη τος· ὅτι οὐδέτερον τούτων χωρὶς τοῦ ἑτέρου εὑρίσκε ται, οὔτε τοῦ Πατρὸς τὸ ὄνομα, οὔτε τοῦ ἀγεννήτου. Ἀλλ᾿ ὁμοῦ τὰ δύο, καὶ μετ' ἀλλήλων ταῖς διανοίαις τῶν εὐσεβῶς λογιζομένων ἐγγίνεται τὰ νοήματα. Καὶ γὰρ ἐξ ἀϊδίου Πατὴρ ὁ Θεὸς, καὶ Πατὴρ ἀΐδιος, καὶ πάντα ὅσα εὐσεβῶς λέγεται, κατὰ ταὐτὸν ὀνομάζεται, τῆς χρονικῆς ταύτης, καθὼς ἔφαμεν, ἀκολουθίας καὶ τάξεως ἐπὶ τῆς προαιωνίου φύσεως ἀργούσης. Ιδωμεν δὲ καὶ τὰ λοιπὰ τῆς διαλεκτικῆς εὐστρο φίας, ἃ καὶ αὐτὸς γελοῖά τε ἅμα, καὶ ἐλεεινά φησιν εἶναι. Καλῶς τοῦτο λέγων. Πλατὺς γὰρ ὡς ἀληθῶς ἐν τοῖς εἰρημένοις ὁ γέλως, μᾶλλον δὲ πολὺς ὁ θρῆνος ἐπὶ τῇ κατεχούσῃ τὴν ψυχὴν ἀπάτῃ· ἐπειδὴ γὰρ κατά τι σημαινόμενον ὁ Πατήρ καὶ τὴν τοῦ ἀγεννήτου περιείληφεν ἔννοιαν, ὡς ὁ ἡμέτερος λόγος, μεταβαλὼν τὴν κυρίαν τοῦ Πατρὸς σημασίαν εἰς τὸ ἀγέννητον, τάδε φησίν· Εἰ γὰρ ταὐτόν ἐστιν εἰ πεῖν, ἀγέννητος, ἢ Πατὴρ, ἐξέσται ἡμῖν κατα- λιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. "Ωσπερ γὰρ ἀγέννητος Υἱοῦ· Πατήρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. Επεισί μοι λοιπὸν θαυμάζειν τὸν ἄνδρα τῆς εὐμηχανίας, καὶ πολύτροπον αὐτοῦ, καὶ ποικίλον τῆς εἰς τὰ δόγματα παιδείας, ὑπὲρ τὴν τῶν πολλῶν εἶναι δύναμιν οἶε- σθαι. Τὸ μὲν εἰρημένον παρὰ τοῦ διδασκάλου ἡμῶν, εἷς λόγος ἐν βραχεῖ τὴν περιγραφὴν ἔχειν, τὸ δυνα τὸν εἶναι καὶ διὰ τῆς τοῦ Πατρὸς προσηγορίας τὴν ἀγεννησίαν σημαίνεσθαι· τὰ δὲ παρὰ τούτου το σαῦτα, ὧν τὸ πλῆθος οὐκ ἐν τῇ διαφορᾷ τῶν νενοημέ νων ἐστὶν, ἀλλ' ἐν τῇ περιόδῳ καὶ ἀναστροφῇ τῶν ὁμοίων ῥημάτων. Καθάπερ γὰρ οἱ τὴν μύλην κεκα- λυμμένοις τοῖς ὀφθαλμοῖς περιθέοντες, ἐν πολλῇ τῇ ὁδοιπορίᾳ κατὰ τὸν αὐτὸν μένουσι τόπον· οὕτως ἀεὶ περὶ τὰ αὐτὰ στρέφεται, καὶ τῶν αὐτῶν οὐκ ἀφ- ίσταται. Εἶπεν ἅπαξ ἐπιχλευάζων, ὅτι οὐ τὸ γεννῆσαι ση μαίνει ὁ Πατὴρ, ἀλλὰ τὸ ἐξ οὐδενὸς εἶναι. Πάλιν τὸ ὅμοιον ἔπλεξεν· Εἰ Πατὴρ τὸ ἀγέννητον σημαί νει, πριν γεννῆσαι οὐκ ἦν ἀγέννητος. Εἶτα ἐπ τρίτου ἐπὶ τὰ αὐτὰ ἐπανέρχεται. Εξεστι γάρ, φησί, μεταλαβοῦσι τὸ ἀγέννητον εἰπεῖν· Ὁ ἀγέν νητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος· καὶ εὐθὺς ἐπανέλα- δεν πολλάκις ἐξήμεσε, καί φησιν· "Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατήρ, οὕτως ἔμπαλιν Γιου ἀγέννητος ὁ Πατήρ. Ο ποσάκις ἐπὶ τὸν ἑαυτοῦ ἔμετον ἐπανέδραμε ! ποσάκις ἐπανέλαβε ! ποσάκις ἐξέβλυσεν ! "Αρ' οὖν οὐκ ἐπαχθεῖς καὶ ἡμεῖς τοῖς πολλοῖς γενησόμεθα, τῇ ματαιότητι τῶν παρ' αὐτοῦ προφερομένων, καὶ τὸν ἡμέτερον λόγον συμπεριτύ ροντες ; Καὶ ἴσως τὸ σιωπᾶν ἐν τοῖς τοιούτοις ἁρμο διώτερον. Αλλ' ἵνα μή τις τῇ περὶ τοῦ λέγειν ἀσθε S. GREGORII NYSSENI vero haeretica doctrina habet, prius fuit ingenitus, postea Pater, nuila attributorum collectione in ipso spectata nihil aliud sequitur, quam ipsum totum seipso toto priorem et posteriorem esse, et qui- dem secundum innascibilitatem seipso priorem, at secundum Patris notionem seipso posteriorem esse. Caterum si, ut Propheta dicit, idem ipse est, vanus est, quisquis asserit, eum, priusquam generarit, non fuisse ingenitum, quia neutrum horum sine altero reperitur, neque Patris nomen, neque inge- niti, sed simul ista duo et conjunctim mentibus recte de Deo sentientium ingenerantur: nam et ab æterno Deus est Pater, et Pater æternus, et omnia alia, quæ religiose de Deo prædicantur, sinul præ dicantur, secluso, ut diximus, omni temporis spa- tio ab illa natura, quæ omnia sæcula antecedit. Videamus et reliqua dialectices acumina quæ ipse ridicula et miseranda esse ait. Vere profecto. Revera enim ea quæ iste asserit, copiosam ri- dendi materiam continent, vel potius causam lu- gendi, ob impium errorem, qui animos detinet et occupat. Cum enim Pater, secundum quoddam si- gnificatum, etiam ingeniti notionem complectatur, ut nostra fert sententia, iste, arrepta propria Patris significatione, ita contra ingenitum disputat : Si enim idem est ingenitus et Pater, licebit nobis, re- licto Patris vocabulo, et assumpto ingeniti nomine, dicere : Ingenilus Filii est ingenitus. Sicut enim in- genitus est Filii Paler, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Subit admirari Eunomium ob solertiam, cujus copiam et varietatem circa dogmatum peri- tiam, multorum facultatem superare arbitror. Ma- gister noster paucis verbulis breviter dixit, fieri posse, ut etiam per Patris appellationem innasci- bilitas significetur: iste tot et tanta oggerit, ut multitudo jam non sit amplius in sensuum differen- tia, sed in circuitu et repetitione eorumdem verbo- rum. Quemadmodum enim illi qui velatis oculis circa molam discursant, multo labore exantlatu, in eodem loco manent: ita iste semper circa ea- dem vertitur, et ab iisdem non absistit. B C Dixerat seinel subsannans nos, Patrem non si- gnificare id quod est generare, sed id quod est ex D nullo esse; mox eadem cantilena iterata, Si Paler, inquit, significat ingenitum, antequam generaret, non erat ingenitus. Deinde tertio ad eadem recurrens, Licebit, inquit, accepto ingenito dicere, Ingenitus Filii est ingenitus: et e vestigio repetit, quod sæpe jam evomuerat: Sicuti, inquit, ingenitus est Filii Pater, sic vice versa Filii ingenitus est Paler. Quo- ties ad eumdem vomitum relabitur? Quoties eadem repetit ? Quoties eadem eructal ? An non et nos. molesti plerisque erimus, si nostra oratione vani- tatem eorum quæ iste adducit, discutere et refel- lere velimus? Et forte ad ista silere decentius fue- rit. At ne quis id ex imbecilitate orationis et penu- ria argumentorum accidere arbitretur, ista responsa

νείς καθυφιέναι νομίσῃ τὸν λόγον, ταῦτα τοῖς εἰρη- μένοις ἀποκρινούμεθα· Οὐκ ἔξεστί σοι λέγειν, Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Πατέρα, κἂν ἡ τοῦ Πατρὸς κλῆσις, τὸ μὴ ἐξ αἰτίας εἶναι τὸν γεγεννηκότα σημαίνῃ. Ωσπερ γὰρ κατὰ τὸ ῥηθὲν ἡμῖν ὑπόδειγμα, τὴν τοῦ βασι λέως ἀξίαν ἀκούσαντες, δύο ἐκ τοῦ ὀνόματος ἐνοή- σαμεν, τό τε ὑποτετάχθαι μηδενὶ τὸν κατ᾽ ἐξουσίαν προέχοντα, καὶ τὸ τῶν ὑποχειρίων κρατεῖν· οὕτω καὶ ἡ τοῦ Πατρὸς προσηγορία, διπλῆν ἡμῖν ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τὴν σημασίαν παρέχεται· τήν τε πρὸς τὸν Υἱὸν νοουμένην, καὶ τὸ μηδεμιᾶς αὐτὸν ἐξῆφθαι προεπινοουμένης αιτίας. Ωσπερ οὖν οὐκ ἔστιν ἐπὶ τοῦ βασιλέως εἰπεῖν, ὅτι εἰ τὰ δύο διὰ τῆς αὐτῆς προσηγορίας σημαίνεται, τό τε κρατεῖν τῶν ὑποχες - ρίων, καὶ τὸ μὴ ἔχειν τὸν προηγούμενον, ἔξεστι μὴ ἄρχοντα τοῦ ἔθνους, ἀλλ᾽ ἀβασίλευτον τῶν ὑποτε. Β ταγμένων προσαγορεύειν· οὐδὲ συντιθέντας τὸ τοιοῦτο λέγειν· ὅτι ὥσπερ βασιλεὺς ἔθνους λέγεται, οὕτω καὶ ἀβασίλευτης τοῦ ἔθνους ὀνομασθήσεται, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τῆς τοῦ Πατρὸς φωνῆς, τόν τε Υἱὸν ἐνδεικνυμένης, καὶ τὴν τοῦ ἀγεννήτου ἔννοιαν παριστώσης, οὐκ ἔξεστι μετατιθέντας παρὰ τὸ δέον τὴν σημασίαν, τῇ πρὸς τὸν Υἱὸν οἰκειότητι γελοίως προσκολλῶν τοῦ ἀγεννήτου τὴν ἔννοιαν, ἐν τῷ λέγειν· Γιοῦ ἀγέννητος. Ἐπὶ τοιούτοις δὲ τοῖς εἰρημένοις, ὡς ἐπιβὰς τῆς ἀληθείας, καὶ διελέγξας τῶν ἀντιτεταγμένων τὸ ἄτο που, οἷα μεγαλαυχούμενος φθέγγεται· Καὶ τὶς πώ ποτε σωφρονῶν σιωπᾶσθαι τὴν φυσικὴν ἔννοιαν ἐδικαίωσε, τὴν δὲ παράνοιαν ἐτίμησεν; Οὐδεὶς, ὦ σοφώτατε, οὐκοῦν οὐδὲ ὁ ἡμέτερος λόγος, ὁ εἰπὼν τὴν τοῦ ἀγεννήτου προσηγορίαν ταῖς ἐννοίαις συμ- βαίνειν, καὶ δεῖν ταύτην ἔχειν ἐν ταῖς καρδίαις ἀκίνητον· ἀντὶ δὲ τῆς διαστραφείσης παρ' ἡμῶν φωνῆς τὴν τοῦ Πατρὸς προσηγορίαν ἱκανὴν εἶναι, καὶ πρὸς ἐκείνην ἄγειν τὴν ἔννοιαν. Μνήσθητι γὰρ ὧν αὐτὸς παρέθου ῥημάτων, ὅτι οὐχὶ σιωπᾶσθαι τὴν φυσικὴν ἔννοιαν ἐδικαίωσε, τὴν δὲ παράνοιαν, ὡς αὐτὸς ὀνομάζεις, ἐτίμησεν· ἀλλὰ τὴν προσηγορίαν μόνην τοῦ ἀγεννήτου, τοῦτ' ἔστι, τὴν ἐν ταῖς συλλα- βαῖς προφοράν, ὡς κακῶς ἐξειλημμένην, καὶ ἅμα μήτε παρὰ τῆς Γραφῆς εἰρημένην ἀκινδύνως σιωπᾷν συμβουλεύει· τὸ δὲ σημαινόμενον, καὶ μάλιστα ταῖς ἐννοίαις ἡμῶν συμβαίνειν φησίν. ᾿Αλλὰ τὰ μὲν παρ' ἡμῶν τοιαῦτα· ὁ δὲ τοὺς Σου φιστὰς διαβάλλων, καὶ τῇ ἀληθείᾳ καθοπλίζων τὸν λόγον, καὶ τῶν ἡμετέρων πλημμελημάτων κατηγο- ρῶν, οὐκ ἐρυθριᾷ ἐν τοῖς περὶ τῶν δογμάτων λόγοις διὰ σοφισμάτων ἀστεῖζόμενος, καὶ μιμούμενος τοὺς ἐν συμποσίοις διὰ κομψευμάτων τινῶν ἐφελκομέ νους τὸν γέλωτα. Θεᾶσθε γὰρ τὸ ἐμβριθές, καὶ λε λογισμένον τῆς τοῦ συλλογισμοῦ πλοκῆς· τῶν αὐτῶν γὰρ πάλιν ἐπιμνησθήσομαι. Εἰ γὰρ ταὐτόν ἐστιν. εἰπεῖν Αγέννητος, ἢ Πατὴρ, ἐξέσται ἡμῖν κατα λιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον εἰπεῖν· ῾Ο ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. "Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατήρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. Παρα CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A damus : Non licet tibi dicere Filii ingenitum esse pertem, intuitu subditorum, appellare: neque si C Patrem, etiamsi Patris appellatio significet eum qui genuit, ex nulla causa esse. Sicuti enim juxta ad- ductum a nobis exemplum, imperatoris dignitate audita, duo isto nomine concipimus, nempe eum, qui potestate omnibus præeminet, nulli subesse et subditis imperare: ita et Patris appellatio du- plicem nobis de Deo significationem suppeditat : alteram, quæ est cum respectu et habitudine ad Filium, alteram, quod a nulla priore et superiore causa dependeat. Quemadmodum ergo de impera- tore non licet dicere, si duo prædicta per eamdem appellationem significentur, nimirum, quod sub- ditis imperet, neque alium se superiorem agno- scal, fus fure, non regem populi, sed regni ex- hoc concedamus, ideo integrum erit asseverare, ut rex populi rex nuncupatur, sic etiam regui ex- pertem, respectu populi, dici posse: pari modo cum Patris vocabulum et Filium monstret et in- geniti notionem repræsentet, non licet translata, præter necessitatem, significatione, habitudini ad Filium ridicule affingere et imponere ingeniti no- tionem, dicendo eum qui est ingenitus, Filii in- genitum esse. His hunc in modum pertractatis, quasi verita- tem acu tetigisset et adversariorum absurditatem omnium oculis exposuisset, in hæc jactabundus erumpit verba: Et quis unquam sobriæ et sanæ mentis, ut naturalis intelligentia silentio premeretur, ratum habuit, et vesaniam honoravit? Nullus, sapientissime, neque nos igitur, qui diximus in- geniti appellationem notionibus competere, eamque in cordibus immobiliter retineri debere: loco au- tem vocabuli a nobis depravati et distorti, Patris appellationem posse ad eamdem notionem ingene- randam sufficere. Memineris enim verborum quæ ipse protulisti, quod neque naturalem intelligen- tiam silentio dissimulari probaverit, neque vesaniam, ut tu nominas, honoraverit, sed solam ingeniti appellationem, hoc est, prolationem in syllabis sitam, ceu male acceptam et intellectam, simulque a Scripturis non traditam, sileri posse suaserit :. at rem significatam cogitationibus nostris maxime D congruere ait. Sed hæc quidem a nobis hactenus. At iste qui nos Sophistas esse calumniatur, suamque dispu- tationem veritate instruens, nostra errata re- prehendit, non erubescit tractationem de fidei. capitibus, sophismatis lepide exornare, illos imi- tatus, qui in symposiis jucunde et festive dictis risum ciere solent. Videte enim quam formida- bilis et elaborata sit hæc syllogismi complexio : eadem enim denuo reponam. Si idem est ingeni- tus et Pater, licebit nobis, omisso Patris vocabulo, accepto autem ingeniti nomine, dicere ingenitum Filii esse ingenitum. Sicut enim ingenitus est Filii Pater, sic vice versa, Filii ingenitus est Paler. As- simile prorsus hoc huic, si quis bono et sano •

νείς καθυφιέναι νομίσῃ τὸν λόγον, ταῦτα τοῖς εἰρη- μένοις ἀποκρινούμεθα· Οὐκ ἔξεστί σοι λέγειν, Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Πατέρα, κἂν ἡ τοῦ Πατρὸς κλῆσις, τὸ μὴ ἐξ αἰτίας εἶναι τὸν γεγεννηκότα σημαίνῃ. Ωσπερ γὰρ κατὰ τὸ ῥηθὲν ἡμῖν ὑπόδειγμα, τὴν τοῦ βασι λέως ἀξίαν ἀκούσαντες, δύο ἐκ τοῦ ὀνόματος ἐνοή- σαμεν, τό τε ὑποτετάχθαι μηδενὶ τὸν κατ᾽ ἐξουσίαν προέχοντα, καὶ τὸ τῶν ὑποχειρίων κρατεῖν· οὕτω καὶ ἡ τοῦ Πατρὸς προσηγορία, διπλῆν ἡμῖν ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τὴν σημασίαν παρέχεται· τήν τε πρὸς τὸν Υἱὸν νοουμένην, καὶ τὸ μηδεμιᾶς αὐτὸν ἐξῆφθαι προεπινοουμένης αιτίας. Ωσπερ οὖν οὐκ ἔστιν ἐπὶ τοῦ βασιλέως εἰπεῖν, ὅτι εἰ τὰ δύο διὰ τῆς αὐτῆς προσηγορίας σημαίνεται, τό τε κρατεῖν τῶν ὑποχες - ρίων, καὶ τὸ μὴ ἔχειν τὸν προηγούμενον, ἔξεστι μὴ ἄρχοντα τοῦ ἔθνους, ἀλλ᾽ ἀβασίλευτον τῶν ὑποτε. Β ταγμένων προσαγορεύειν· οὐδὲ συντιθέντας τὸ τοιοῦτο λέγειν· ὅτι ὥσπερ βασιλεὺς ἔθνους λέγεται, οὕτω καὶ ἀβασίλευτης τοῦ ἔθνους ὀνομασθήσεται, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τῆς τοῦ Πατρὸς φωνῆς, τόν τε Υἱὸν ἐνδεικνυμένης, καὶ τὴν τοῦ ἀγεννήτου ἔννοιαν παριστώσης, οὐκ ἔξεστι μετατιθέντας παρὰ τὸ δέον τὴν σημασίαν, τῇ πρὸς τὸν Υἱὸν οἰκειότητι γελοίως προσκολλῶν τοῦ ἀγεννήτου τὴν ἔννοιαν, ἐν τῷ λέγειν· Γιοῦ ἀγέννητος. Ἐπὶ τοιούτοις δὲ τοῖς εἰρημένοις, ὡς ἐπιβὰς τῆς ἀληθείας, καὶ διελέγξας τῶν ἀντιτεταγμένων τὸ ἄτο που, οἷα μεγαλαυχούμενος φθέγγεται· Καὶ τὶς πώ ποτε σωφρονῶν σιωπᾶσθαι τὴν φυσικὴν ἔννοιαν ἐδικαίωσε, τὴν δὲ παράνοιαν ἐτίμησεν; Οὐδεὶς, ὦ σοφώτατε, οὐκοῦν οὐδὲ ὁ ἡμέτερος λόγος, ὁ εἰπὼν τὴν τοῦ ἀγεννήτου προσηγορίαν ταῖς ἐννοίαις συμ- βαίνειν, καὶ δεῖν ταύτην ἔχειν ἐν ταῖς καρδίαις ἀκίνητον· ἀντὶ δὲ τῆς διαστραφείσης παρ' ἡμῶν φωνῆς τὴν τοῦ Πατρὸς προσηγορίαν ἱκανὴν εἶναι, καὶ πρὸς ἐκείνην ἄγειν τὴν ἔννοιαν. Μνήσθητι γὰρ ὧν αὐτὸς παρέθου ῥημάτων, ὅτι οὐχὶ σιωπᾶσθαι τὴν φυσικὴν ἔννοιαν ἐδικαίωσε, τὴν δὲ παράνοιαν, ὡς αὐτὸς ὀνομάζεις, ἐτίμησεν· ἀλλὰ τὴν προσηγορίαν μόνην τοῦ ἀγεννήτου, τοῦτ' ἔστι, τὴν ἐν ταῖς συλλα- βαῖς προφοράν, ὡς κακῶς ἐξειλημμένην, καὶ ἅμα μήτε παρὰ τῆς Γραφῆς εἰρημένην ἀκινδύνως σιωπᾷν συμβουλεύει· τὸ δὲ σημαινόμενον, καὶ μάλιστα ταῖς ἐννοίαις ἡμῶν συμβαίνειν φησίν. ᾿Αλλὰ τὰ μὲν παρ' ἡμῶν τοιαῦτα· ὁ δὲ τοὺς Σου φιστὰς διαβάλλων, καὶ τῇ ἀληθείᾳ καθοπλίζων τὸν λόγον, καὶ τῶν ἡμετέρων πλημμελημάτων κατηγο- ρῶν, οὐκ ἐρυθριᾷ ἐν τοῖς περὶ τῶν δογμάτων λόγοις διὰ σοφισμάτων ἀστεῖζόμενος, καὶ μιμούμενος τοὺς ἐν συμποσίοις διὰ κομψευμάτων τινῶν ἐφελκομέ νους τὸν γέλωτα. Θεᾶσθε γὰρ τὸ ἐμβριθές, καὶ λε λογισμένον τῆς τοῦ συλλογισμοῦ πλοκῆς· τῶν αὐτῶν γὰρ πάλιν ἐπιμνησθήσομαι. Εἰ γὰρ ταὐτόν ἐστιν. εἰπεῖν Αγέννητος, ἢ Πατὴρ, ἐξέσται ἡμῖν κατα λιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον εἰπεῖν· ῾Ο ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. "Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατήρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. Παρα CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A damus : Non licet tibi dicere Filii ingenitum esse pertem, intuitu subditorum, appellare: neque si C Patrem, etiamsi Patris appellatio significet eum qui genuit, ex nulla causa esse. Sicuti enim juxta ad- ductum a nobis exemplum, imperatoris dignitate audita, duo isto nomine concipimus, nempe eum, qui potestate omnibus præeminet, nulli subesse et subditis imperare: ita et Patris appellatio du- plicem nobis de Deo significationem suppeditat : alteram, quæ est cum respectu et habitudine ad Filium, alteram, quod a nulla priore et superiore causa dependeat. Quemadmodum ergo de impera- tore non licet dicere, si duo prædicta per eamdem appellationem significentur, nimirum, quod sub- ditis imperet, neque alium se superiorem agno- scal, fus fure, non regem populi, sed regni ex- hoc concedamus, ideo integrum erit asseverare, ut rex populi rex nuncupatur, sic etiam regui ex- pertem, respectu populi, dici posse: pari modo cum Patris vocabulum et Filium monstret et in- geniti notionem repræsentet, non licet translata, præter necessitatem, significatione, habitudini ad Filium ridicule affingere et imponere ingeniti no- tionem, dicendo eum qui est ingenitus, Filii in- genitum esse. His hunc in modum pertractatis, quasi verita- tem acu tetigisset et adversariorum absurditatem omnium oculis exposuisset, in hæc jactabundus erumpit verba: Et quis unquam sobriæ et sanæ mentis, ut naturalis intelligentia silentio premeretur, ratum habuit, et vesaniam honoravit? Nullus, sapientissime, neque nos igitur, qui diximus in- geniti appellationem notionibus competere, eamque in cordibus immobiliter retineri debere: loco au- tem vocabuli a nobis depravati et distorti, Patris appellationem posse ad eamdem notionem ingene- randam sufficere. Memineris enim verborum quæ ipse protulisti, quod neque naturalem intelligen- tiam silentio dissimulari probaverit, neque vesaniam, ut tu nominas, honoraverit, sed solam ingeniti appellationem, hoc est, prolationem in syllabis sitam, ceu male acceptam et intellectam, simulque a Scripturis non traditam, sileri posse suaserit :. at rem significatam cogitationibus nostris maxime D congruere ait. Sed hæc quidem a nobis hactenus. At iste qui nos Sophistas esse calumniatur, suamque dispu- tationem veritate instruens, nostra errata re- prehendit, non erubescit tractationem de fidei. capitibus, sophismatis lepide exornare, illos imi- tatus, qui in symposiis jucunde et festive dictis risum ciere solent. Videte enim quam formida- bilis et elaborata sit hæc syllogismi complexio : eadem enim denuo reponam. Si idem est ingeni- tus et Pater, licebit nobis, omisso Patris vocabulo, accepto autem ingeniti nomine, dicere ingenitum Filii esse ingenitum. Sicut enim ingenitus est Filii Pater, sic vice versa, Filii ingenitus est Paler. As- simile prorsus hoc huic, si quis bono et sano •

νείς καθυφιέναι νομίσῃ τὸν λόγον, ταῦτα τοῖς εἰρη- μένοις ἀποκρινούμεθα· Οὐκ ἔξεστί σοι λέγειν, Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Πατέρα, κἂν ἡ τοῦ Πατρὸς κλῆσις, τὸ μὴ ἐξ αἰτίας εἶναι τὸν γεγεννηκότα σημαίνῃ. Ωσπερ γὰρ κατὰ τὸ ῥηθὲν ἡμῖν ὑπόδειγμα, τὴν τοῦ βασι λέως ἀξίαν ἀκούσαντες, δύο ἐκ τοῦ ὀνόματος ἐνοή- σαμεν, τό τε ὑποτετάχθαι μηδενὶ τὸν κατ᾽ ἐξουσίαν προέχοντα, καὶ τὸ τῶν ὑποχειρίων κρατεῖν· οὕτω καὶ ἡ τοῦ Πατρὸς προσηγορία, διπλῆν ἡμῖν ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τὴν σημασίαν παρέχεται· τήν τε πρὸς τὸν Υἱὸν νοουμένην, καὶ τὸ μηδεμιᾶς αὐτὸν ἐξῆφθαι προεπινοουμένης αιτίας. Ωσπερ οὖν οὐκ ἔστιν ἐπὶ τοῦ βασιλέως εἰπεῖν, ὅτι εἰ τὰ δύο διὰ τῆς αὐτῆς προσηγορίας σημαίνεται, τό τε κρατεῖν τῶν ὑποχες - ρίων, καὶ τὸ μὴ ἔχειν τὸν προηγούμενον, ἔξεστι μὴ ἄρχοντα τοῦ ἔθνους, ἀλλ᾽ ἀβασίλευτον τῶν ὑποτε. Β ταγμένων προσαγορεύειν· οὐδὲ συντιθέντας τὸ τοιοῦτο λέγειν· ὅτι ὥσπερ βασιλεὺς ἔθνους λέγεται, οὕτω καὶ ἀβασίλευτης τοῦ ἔθνους ὀνομασθήσεται, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τῆς τοῦ Πατρὸς φωνῆς, τόν τε Υἱὸν ἐνδεικνυμένης, καὶ τὴν τοῦ ἀγεννήτου ἔννοιαν παριστώσης, οὐκ ἔξεστι μετατιθέντας παρὰ τὸ δέον τὴν σημασίαν, τῇ πρὸς τὸν Υἱὸν οἰκειότητι γελοίως προσκολλῶν τοῦ ἀγεννήτου τὴν ἔννοιαν, ἐν τῷ λέγειν· Γιοῦ ἀγέννητος. Ἐπὶ τοιούτοις δὲ τοῖς εἰρημένοις, ὡς ἐπιβὰς τῆς ἀληθείας, καὶ διελέγξας τῶν ἀντιτεταγμένων τὸ ἄτο που, οἷα μεγαλαυχούμενος φθέγγεται· Καὶ τὶς πώ ποτε σωφρονῶν σιωπᾶσθαι τὴν φυσικὴν ἔννοιαν ἐδικαίωσε, τὴν δὲ παράνοιαν ἐτίμησεν; Οὐδεὶς, ὦ σοφώτατε, οὐκοῦν οὐδὲ ὁ ἡμέτερος λόγος, ὁ εἰπὼν τὴν τοῦ ἀγεννήτου προσηγορίαν ταῖς ἐννοίαις συμ- βαίνειν, καὶ δεῖν ταύτην ἔχειν ἐν ταῖς καρδίαις ἀκίνητον· ἀντὶ δὲ τῆς διαστραφείσης παρ' ἡμῶν φωνῆς τὴν τοῦ Πατρὸς προσηγορίαν ἱκανὴν εἶναι, καὶ πρὸς ἐκείνην ἄγειν τὴν ἔννοιαν. Μνήσθητι γὰρ ὧν αὐτὸς παρέθου ῥημάτων, ὅτι οὐχὶ σιωπᾶσθαι τὴν φυσικὴν ἔννοιαν ἐδικαίωσε, τὴν δὲ παράνοιαν, ὡς αὐτὸς ὀνομάζεις, ἐτίμησεν· ἀλλὰ τὴν προσηγορίαν μόνην τοῦ ἀγεννήτου, τοῦτ' ἔστι, τὴν ἐν ταῖς συλλα- βαῖς προφοράν, ὡς κακῶς ἐξειλημμένην, καὶ ἅμα μήτε παρὰ τῆς Γραφῆς εἰρημένην ἀκινδύνως σιωπᾷν συμβουλεύει· τὸ δὲ σημαινόμενον, καὶ μάλιστα ταῖς ἐννοίαις ἡμῶν συμβαίνειν φησίν. ᾿Αλλὰ τὰ μὲν παρ' ἡμῶν τοιαῦτα· ὁ δὲ τοὺς Σου φιστὰς διαβάλλων, καὶ τῇ ἀληθείᾳ καθοπλίζων τὸν λόγον, καὶ τῶν ἡμετέρων πλημμελημάτων κατηγο- ρῶν, οὐκ ἐρυθριᾷ ἐν τοῖς περὶ τῶν δογμάτων λόγοις διὰ σοφισμάτων ἀστεῖζόμενος, καὶ μιμούμενος τοὺς ἐν συμποσίοις διὰ κομψευμάτων τινῶν ἐφελκομέ νους τὸν γέλωτα. Θεᾶσθε γὰρ τὸ ἐμβριθές, καὶ λε λογισμένον τῆς τοῦ συλλογισμοῦ πλοκῆς· τῶν αὐτῶν γὰρ πάλιν ἐπιμνησθήσομαι. Εἰ γὰρ ταὐτόν ἐστιν. εἰπεῖν Αγέννητος, ἢ Πατὴρ, ἐξέσται ἡμῖν κατα λιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον εἰπεῖν· ῾Ο ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. "Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατήρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. Παρα CONTRA EUNOMIUM, LIB. I. A damus : Non licet tibi dicere Filii ingenitum esse pertem, intuitu subditorum, appellare: neque si C Patrem, etiamsi Patris appellatio significet eum qui genuit, ex nulla causa esse. Sicuti enim juxta ad- ductum a nobis exemplum, imperatoris dignitate audita, duo isto nomine concipimus, nempe eum, qui potestate omnibus præeminet, nulli subesse et subditis imperare: ita et Patris appellatio du- plicem nobis de Deo significationem suppeditat : alteram, quæ est cum respectu et habitudine ad Filium, alteram, quod a nulla priore et superiore causa dependeat. Quemadmodum ergo de impera- tore non licet dicere, si duo prædicta per eamdem appellationem significentur, nimirum, quod sub- ditis imperet, neque alium se superiorem agno- scal, fus fure, non regem populi, sed regni ex- hoc concedamus, ideo integrum erit asseverare, ut rex populi rex nuncupatur, sic etiam regui ex- pertem, respectu populi, dici posse: pari modo cum Patris vocabulum et Filium monstret et in- geniti notionem repræsentet, non licet translata, præter necessitatem, significatione, habitudini ad Filium ridicule affingere et imponere ingeniti no- tionem, dicendo eum qui est ingenitus, Filii in- genitum esse. His hunc in modum pertractatis, quasi verita- tem acu tetigisset et adversariorum absurditatem omnium oculis exposuisset, in hæc jactabundus erumpit verba: Et quis unquam sobriæ et sanæ mentis, ut naturalis intelligentia silentio premeretur, ratum habuit, et vesaniam honoravit? Nullus, sapientissime, neque nos igitur, qui diximus in- geniti appellationem notionibus competere, eamque in cordibus immobiliter retineri debere: loco au- tem vocabuli a nobis depravati et distorti, Patris appellationem posse ad eamdem notionem ingene- randam sufficere. Memineris enim verborum quæ ipse protulisti, quod neque naturalem intelligen- tiam silentio dissimulari probaverit, neque vesaniam, ut tu nominas, honoraverit, sed solam ingeniti appellationem, hoc est, prolationem in syllabis sitam, ceu male acceptam et intellectam, simulque a Scripturis non traditam, sileri posse suaserit :. at rem significatam cogitationibus nostris maxime D congruere ait. Sed hæc quidem a nobis hactenus. At iste qui nos Sophistas esse calumniatur, suamque dispu- tationem veritate instruens, nostra errata re- prehendit, non erubescit tractationem de fidei. capitibus, sophismatis lepide exornare, illos imi- tatus, qui in symposiis jucunde et festive dictis risum ciere solent. Videte enim quam formida- bilis et elaborata sit hæc syllogismi complexio : eadem enim denuo reponam. Si idem est ingeni- tus et Pater, licebit nobis, omisso Patris vocabulo, accepto autem ingeniti nomine, dicere ingenitum Filii esse ingenitum. Sicut enim ingenitus est Filii Pater, sic vice versa, Filii ingenitus est Paler. As- simile prorsus hoc huic, si quis bono et sano •

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

Α πλήσιον γὰρ τοῦτο ἐκείνῳ· ὥσπερ γὰρ εἴ τις τὸν Β Ἀδὰμ ὀρθῷ καὶ ὑγιαίνοντι λόγῳ μὴ διαφέρειν λέ γοι, ἢ πατέρα πάντων ἀνθρώπων, ἢ πρῶτον ἀν θρώπων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν· ταύ τὸν γὰρ δι᾿ ἑκατέρων σημαίνεσθαι· εἶτά τις τῶν κατ' αὐτὸν διαλεκτικῶν ἐφαλλόμενος τοῖς εἰρημέ- νας μιμοῖτο τὴν τοιαύτην πλοκήν, ὅτι εἰ ταὐτόν ἐστιν, ἢ πρῶτον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πεπλάσθαι λέγειν, ἢ πατέρα τῶν μετὰ ταῦτα, ἐξέσται και ταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ πρωτόπλαστον εἰπεῖν· Ο Αδάμ τοῦ ᾿Αβελ οὐχὶ πατήρ έστιν, ἀλλὰ πρωτόπλαστος. Ωσπερ γὰρ ὁ πρωτόπλαστος υἱοῦ πατήρ· οὕτω τὸ ἔμ παλιν υἱοῦ πρωτόπλαστος ὁ πατήρ. Εἰ ταῦτα ἐν καπηλείῳ λέγοιτο, πόσον ἂν εἴη κρότον καὶ γέλωτα παρὰ τῶν διαχωθωνιζομένων ῥαγῆναι, ἐπικαγχα ζόντων τῇ κομψεία τοῦ παρευρέματος ! Τοιούτοις ὁ σοφὸς θεολόγος ισχυρίζεται καθ᾿ ἡμῶν τοῖς λόγοις, καὶ κατατρέχει τοῦ δόγματος, παιδαγωγού τινος δν- τως καὶ βακτηρίας δεόμενος, ὡς ἂν διδαχθείη ὅτι οὐ πάντα ὅσα κατά τινος κατηγορεῖται, πρὸς ἐν πάντως τὸ σημαινόμενον βλέπει· ὡς διὰ τοῦ ῥηθέν τος ἡμῖν κατὰ τὸν ᾿Αβελ καὶ τὸν Ἀδὰμ ὑποδείγμα τος δείκνυται. Τὸν γὰρ Ἀδάμ, τὸν αὐτὸν καὶ τ τέρα τοῦ ᾿Αβελ, καὶ ἔργον τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἀληθές ἐστιν· οὐ μὴν ἐπειδὴ αὐτὸς ἀμφότερα ἐπὶ τοῦ ᾿Αβελ τὰ δύο· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἡ τοῦ Πα- τρὸς προσηγορία δηλοῖ μὲν καὶ τὸ ἰδίως ὑπὸ τοιαύ- της φωνῆς σημαινόμενον τὸ γεγεννηκέναι τὸν Υἱόν ἐνδείκνυται δὲ καὶ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν προεπινοεί σθαι τοῦ ἀληθῶς Πατρός· οὐ μὴν ἐπάναγκες ὅταν τοῦ Υἱοῦ μνησθῶμεν, μὴ Πατέρα λέγειν, ἀλλ᾽ ἀγέν νητον Υἱοῦ προσαγορεύειν· οὐδ᾽ αὖ πάλιν εἰ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ σχέσιν τὸ ἄναρχον σιωπηθείη, ἐκβάλ λειν τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον. Αλλ' ἀποθεῖται τὴν τοιαύτην χρῆσιν όνομά των, καὶ κατὰ τοὺς μίμους τῶν γελοίων, διαχλευάζει τὸν λόγον τῷ ἀλλοκότῳ τῶν σοφισμάτων γελωτο ποιῶν ἐν τοῖς δόγμασι. Πάλιν γὰρ τῶν παρ' αὐτοῦ ῥηθέντων ἐπιμνησθή σομαι· Εἰ ταὐτόν ἐστιν εἰπεῖν, Αγέννητος ἢ Πα τὴρ, ἐξέσται ἡμῖν καταλιποῦσι τὴν τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μεταλαβοῦσι δὲ τὸ ἀγέννητον, εἰπεῖν· Ὁ ἀγέννητος, Υἱοῦ ἐστιν ἀγέννητος. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀγέννητος Υἱοῦ Πατὴρ, οὕτως ἔμπαλιν Υἱοῦ ἀγέννητος ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ἀντιγελάσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ ἡμεῖς, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ περιαγαγόντες τὸ σόφισμα· Εἰ οὐκ ἔστι ταὐτὸν ὁ Πατὴρ τῷ ἀγεννήτῳ, ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς οὐκ ἔσται τοῦ ἀγεννήτου Υἱός- πρὸς γὰρ τὸν Πατέρα μόνον την σχέσιν ἔχων, ἀλλο τρίως πάντως ἕξει κατὰ τὴν φύσιν πρὸς τὸν ἄλλο τι ὄντα καὶ τῇ ἐννοίᾳ τοῦ Πατρὸς μὴ συμβαίνοντα· ὥστε εἰ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ περιλαμβάνει τοῦ Πατρὸς ἡ προσηγορία, καὶ τοῦ ἀγεννήτου τὸ σημαινόμενον· οὐ δύναται ὁ εἷς ὢν, εἰς δύο πραγμάτων σχέσεις καταμερίζεσθαι, καὶ ὁ αὐτὸς εἶναι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ ἀγεννήτου Υιός· καὶ ὡς ἄτοπον ἐνομίσθη Υἱοῦ ἀγέννητον τὸν Θεὸν λέγειν, οὕτω πάντως ἐν τῷ ἀντιστρέφοντι τὸ ἴσον ἄτοπον εὑρεθήσεται τοῦ ἀγεννήτου Υἱὸν μονογενή S. GREGORII NYSSENI 4:0 intellectu diceret, nihil interesse, sive quis Adamum B patrem omnium, sive primum a Deo formatum hominem nominet, idem enim utroque vocabulo significari; deinde aliquis ex Eunomianæ dialecticæ schola prosiliens, ejusque textum et nexum argu- mentandi imitans occlamet: Sl idem est eumdem a Deo primum creatum esse, et patrein omnium posterorum esse, licebit, relicto patris vocabulo et accepto protoplasti nomine, dicere: Adamus non est Abelis pater, sed protoplasius : quemadmodum protoplastus est filii pater, ita vice versa filii protoplastus est pater. Si talia in caupona per- censerentur, quantum plausus et risus a compo- toribus reportarent, tam festive inventis admur- murantibus et adstrepentibust Talibus argumentis oppugnat nostra solers iste theologus, indigens pædagogo vel potius baculo ut discat, non omnia quæ de aliquo prædicantur, ad idem omnino si- gnificatum respicere, quemadmodum per exemplum de Adamo et Abele allatum demonstratum est. Nam Adamum eumdem et patrem Abelis et opus Dei esse verum est. Non igitur cum ipse utrumque sit, etiam in Abele utrumque est. Sic in Deo Pa- tris appellatio manifestat quidem id quod proprie ab hoc vocabulo significatur, nempe generasse Filium, indicat vero et istud nullam causam antecessisse, istum vere appellatum Patrem. Non igitur necessa- rium est ut, quando Filii mentionem facimus, nonpa- trem, sed ingenitum Filii nominemius: neque rursus necesse est ut, si ad Filii habitudinem id quod est principii expers, reticeatur, ex mente nostra ingenitum, Patri competens, ejiciamus. Sed hujus- modi nominum usum repudiat iste, et more eorum qui risus concitandi artifices sunt, subsannat re- sponsiones nostras sophismatum absurditate ca- chinnos excitans. C Rursus enim ea quæ effutivit resumam : Si idem est dicere ingenitus vel Pater, licebit nobis, deserto Patris vocabulo et assumpto ingenito, dicere : Ingenitus Filii est ingenitus. Sicuti enim ingenitus est Filii Pater, ita vicissim Filii ingenitus est Pater. Verum, ut et nos ridendi materiam habeamus, si videtur, in contrarium sophisma retorqueamus. Si non est idem Pater cum ingenito, Patris Filius non erit ingeniti Filius: nam cum ad solum Pa- tren habitudinem habeat, extraneus omnino erit natura sua ab illo qui aliud quiddain est, et Patris notioni nequaquam conforme. Itaque si aliud quid- dam est Pater ab ingenito, neque Patris appellatio ingeniti significatum complectitur, non poterit qui est unus,in duas rerum habitudines dividi, idem- que esse et Patris et ingeniti Filius. Et ut absur- dum censetur ingenitum Deum dicere, ita omnino in conversione par absurditas invenietur, nomi- nando Unigenitum Filium ingeniti : ut ex duobus alterum confci oporteat, vel idem esse ingenitum et Patrem, ut Patris Filius etiam ingeniti Filius D i

εἶναι καταλαμβάνεται ὁ Υἱὸς τῇ περὶ τοῦ Πάτμος ἐννοίᾳ συναναφαινόμενος, τίς ὁ φόβος προσμαρτυρεῖν τῷ Μονογενεῖ τὸ ἀΐδιον, τῷ μήτε ἀρχὴν ἡμερῶν, μήτε ζωῆς ἔχοντι τέλος; Ὡς γὰρ ἐκ φωτὸς φῶς, καὶ ζωὴ ἐκ ζωῆς, καὶ ἐξ ἀγαθοῦ ἀγαθὸς, σοφός τε καὶ δίκαιος, καὶ δυνατὸς, καὶ τὰ ἄλλα πάντα ὡσαύτως, ἐκ τοιού- του τοιοῦτος, οὕτω καὶ ἐξ ἀϊδίου πάντως άΐδιος. Αλλ' ὑφαρπάζει τὸν λόγον ὁ ἀντιλογικός τε καὶ φίλερις, ὡς τῆς ἀκολουθίας ταύτης, καὶ ἐξ ἀγεννή του ἀγέννητον ὑπονοεῖσθαι ποιούσης. ᾿Αλλὰ νημάτω τῇ καρδίᾳ, καὶ ταῖς ἰδίαις ἐπιστήτω φωναῖς ὁ μαχό. μενος· ὅτι τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁμολογῶν, τὴν τοῦ ἀγεννήτου ὑπόνοιαν ἐπὶ τοῦ Μονογενοῦς ἀπεπέμψατο Β καὶ οὐδεὶς ἔπεστι φόβος, καὶ ἀΐδιον αὐτὸν, καὶ οὐκ ἀγέννητον λέγειν. "Οτι μὲν γὰρ οὐ διαστήματι χρον νικῷ τοῦ Υἱοῦ τὸ εἶναι περιορίζεται· ἀλλὰ καὶ πρὸ τῶν αἰώνων, καὶ μετὰ τούτους τὸ ἄπειρον αὐτοῦ τῆς ζωῆς ἁπανταχόθεν ἐκκέχυται, κυρίως τῇ τοῦ ἀἰδίου προσηγορία κατονομάζεται. Ότι δὲ πάλιν Υἱὸς ὢν ἑαυτῷ συνθεωρεῖσθαι δίδωσι, τὸ ἀγεννήτως εἶναι δο- καὶ λεγόμενος, συνημμένως τὴν τοῦ Πατρὸς ἔννοιαν κεῖν διὰ τούτου ἐκπέφευγεν, ἀεὶ συνὼν τῷ ἀεὶ ὄντι Πατρί, καθὼς εἶπε καὶ ἡ θεόπνευστος εκείνη τοῦ δια δασκάλου ἡμῶν φωνή, ὅτι γεννητῶς τῇ ἀγεννησίᾳ τοῦ Πατρὸς συναπτόμενος· ὁ δὲ αὐτὸς ἡμῖν καὶ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος λόγος ἐν μόνῃ τῇ τάξει τὴν διαφο ρὰν ἔχων. Ὡς γὰρ συνάπτεται τῷ Πατρὶ ὁ Υἱὸς, καὶ ξιν οὕτω πάλιν καὶ τοῦ Μονογενοῦς ἔχεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἐξ αὐτοῦ εἶναι ἔχων, οὐχ ὑστερίζει κατὰ τὴν ύπαρ θεωρουμένου τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως· αἱ δὲ τὸ ἅγιον, ἐπινοίᾳ μόνῃ κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον προ- χρονικα! παρατάσεις ἐπὶ τῆς προαιωνίου ζωῆς χώραν οὐκ ἔχουσιν. Ὥστε τοῦ λόγου τῆς αἰτίας ὑπεξῃρημένου, ἐν μηδενὶ τὴν ἁγίαν Τριάδα πρὸς ἑαυτὴν ἀσυμφώνως ἔχειν· ᾗ πρέπει ἡ δόξα. ΚΑΤΑ ΕΥΝΟΜΙΟΥ ΛΟΓΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟΣ. ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΟΥ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΛΟΓΟΥ. - α'. Ο δεύτερος λόγος τὴν σάρκωσιν τοῦ Θεοῦ Λόγου, καὶ τὴν δοθεῖσαν παρὰ Κυρίου τοῖς μας θηταῖς πίστιν ἐκδιδάσκει, καὶ τοὺς ταύτην ἀνα τρέποντας αἱρετικούς. καὶ ἕτερα προσωπικού σαντας ὀνόματα, ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου εἶναι λέγει. β'. Εἶτα τὴν ἀιδίου Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος διὰ πλειόνων ερμηνείαν διέξεισιν. γ'. Ἔπειτα τὴν τοῦ ἀκατονομάστου τῆς ἁγίας S. GREGORII NYSSENI quando sublatum est. Si autem Filius semper tan- quam exsistens concipitur, in ipsa Patris notione relucens, quæ formido nos absterreat, quominus alernitatem Filio adscribamus, qui neque prin- cipium dierum, neque finem vitæ habet ? Quem- admodum enim ex lumine lumen, vita ex vita, ex bono bonus, sapiens, justus, potens, et cætera ad eumdem modum, exque tali talis, sic ox æterno plane æternus processit. Sed litigiosus quispiam nostro quasi ex ore diß- putationem subripiens, oggeret, ex dictis suspicio nem oriri, quasi etiam ingenitus ex ingenito fuerit. Verum qui ista objicit, corde sobrius sit, et propriis vocibus insistat : nam qui Filium ex Patre esse confitetur, jam eo ipso ingeniti rationem a Filio removit, neque ulla causa suppetit, cur metuamus Filium æternum, et tamen non ingenitum pronon- tiare: quia enim vita Filii nullo temporis intervallo definitur, sed et ante sæcula, et post condita sæ- cula immensitas vitæ ejus undequaque diffusa est, proprie æterni appellatione afficitur: quia vero Filius et est et nominatur, Patrisque notionem jun- ctim in seipso contemplandam offert, fieri non po- test, ut quis illum ingenite exsistere credat, eum, inquam, qui semper cum Patre est, et ut etiam divinus ille doctor noster docuit, qui genite Patris iŋnascibilitati unitur, idemque de sancto Spiritu do- A cemus, in solo ordine differentia constituta. Quem- admodum enim Patri Filius conjungitur, et cum ex illo originem ducat, bypostasi tamen posterior C non est, sic etiam Spiritus sanctus ad Filium se habet; nam in sola principii ratione Filius prius quam Spiritus sancti hypostasis, concipitur : tein- porales autem dimensiones in illa omne sæculum Entegressa vita non inveniuntur: ita ut excepta principii ratione sanctissima Trinitas in omnibus probe sibi consonet: quam decet gloria et im- perium. • CONTRA EUNOMIUM LIBER SECUNDUS. Interpr. Nic. Gulonte, in Acad. Par. Græc. litt. professore regio. CAPITA SEU SUMMARIA LIBRI SECUNDI. D traditam a Domino discipulis fidem explanat; et hæreticos, qui hanc evertunt, et alia dogmata cu- dunt, ex paire diabolo esse ostendit. tatem pluribus explicat. - 1. Secundus liber divini Verbi Incarnationem, el 2. Deinde Patris et Filii, et Spiritus sancti aleri- 3. Postea ineffabile nomen SS. Trinitatis, et perso-

εἶναι καταλαμβάνεται ὁ Υἱὸς τῇ περὶ τοῦ Πάτμος ἐννοίᾳ συναναφαινόμενος, τίς ὁ φόβος προσμαρτυρεῖν τῷ Μονογενεῖ τὸ ἀΐδιον, τῷ μήτε ἀρχὴν ἡμερῶν, μήτε ζωῆς ἔχοντι τέλος; Ὡς γὰρ ἐκ φωτὸς φῶς, καὶ ζωὴ ἐκ ζωῆς, καὶ ἐξ ἀγαθοῦ ἀγαθὸς, σοφός τε καὶ δίκαιος, καὶ δυνατὸς, καὶ τὰ ἄλλα πάντα ὡσαύτως, ἐκ τοιού- του τοιοῦτος, οὕτω καὶ ἐξ ἀϊδίου πάντως άΐδιος. Αλλ' ὑφαρπάζει τὸν λόγον ὁ ἀντιλογικός τε καὶ φίλερις, ὡς τῆς ἀκολουθίας ταύτης, καὶ ἐξ ἀγεννή του ἀγέννητον ὑπονοεῖσθαι ποιούσης. ᾿Αλλὰ νημάτω τῇ καρδίᾳ, καὶ ταῖς ἰδίαις ἐπιστήτω φωναῖς ὁ μαχό. μενος· ὅτι τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁμολογῶν, τὴν τοῦ ἀγεννήτου ὑπόνοιαν ἐπὶ τοῦ Μονογενοῦς ἀπεπέμψατο Β καὶ οὐδεὶς ἔπεστι φόβος, καὶ ἀΐδιον αὐτὸν, καὶ οὐκ ἀγέννητον λέγειν. "Οτι μὲν γὰρ οὐ διαστήματι χρον νικῷ τοῦ Υἱοῦ τὸ εἶναι περιορίζεται· ἀλλὰ καὶ πρὸ τῶν αἰώνων, καὶ μετὰ τούτους τὸ ἄπειρον αὐτοῦ τῆς ζωῆς ἁπανταχόθεν ἐκκέχυται, κυρίως τῇ τοῦ ἀἰδίου προσηγορία κατονομάζεται. Ότι δὲ πάλιν Υἱὸς ὢν ἑαυτῷ συνθεωρεῖσθαι δίδωσι, τὸ ἀγεννήτως εἶναι δο- καὶ λεγόμενος, συνημμένως τὴν τοῦ Πατρὸς ἔννοιαν κεῖν διὰ τούτου ἐκπέφευγεν, ἀεὶ συνὼν τῷ ἀεὶ ὄντι Πατρί, καθὼς εἶπε καὶ ἡ θεόπνευστος εκείνη τοῦ δια δασκάλου ἡμῶν φωνή, ὅτι γεννητῶς τῇ ἀγεννησίᾳ τοῦ Πατρὸς συναπτόμενος· ὁ δὲ αὐτὸς ἡμῖν καὶ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος λόγος ἐν μόνῃ τῇ τάξει τὴν διαφο ρὰν ἔχων. Ὡς γὰρ συνάπτεται τῷ Πατρὶ ὁ Υἱὸς, καὶ ξιν οὕτω πάλιν καὶ τοῦ Μονογενοῦς ἔχεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἐξ αὐτοῦ εἶναι ἔχων, οὐχ ὑστερίζει κατὰ τὴν ύπαρ θεωρουμένου τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως· αἱ δὲ τὸ ἅγιον, ἐπινοίᾳ μόνῃ κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον προ- χρονικα! παρατάσεις ἐπὶ τῆς προαιωνίου ζωῆς χώραν οὐκ ἔχουσιν. Ὥστε τοῦ λόγου τῆς αἰτίας ὑπεξῃρημένου, ἐν μηδενὶ τὴν ἁγίαν Τριάδα πρὸς ἑαυτὴν ἀσυμφώνως ἔχειν· ᾗ πρέπει ἡ δόξα. ΚΑΤΑ ΕΥΝΟΜΙΟΥ ΛΟΓΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟΣ. ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΟΥ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΛΟΓΟΥ. - α'. Ο δεύτερος λόγος τὴν σάρκωσιν τοῦ Θεοῦ Λόγου, καὶ τὴν δοθεῖσαν παρὰ Κυρίου τοῖς μας θηταῖς πίστιν ἐκδιδάσκει, καὶ τοὺς ταύτην ἀνα τρέποντας αἱρετικούς. καὶ ἕτερα προσωπικού σαντας ὀνόματα, ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου εἶναι λέγει. β'. Εἶτα τὴν ἀιδίου Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος διὰ πλειόνων ερμηνείαν διέξεισιν. γ'. Ἔπειτα τὴν τοῦ ἀκατονομάστου τῆς ἁγίας S. GREGORII NYSSENI quando sublatum est. Si autem Filius semper tan- quam exsistens concipitur, in ipsa Patris notione relucens, quæ formido nos absterreat, quominus alernitatem Filio adscribamus, qui neque prin- cipium dierum, neque finem vitæ habet ? Quem- admodum enim ex lumine lumen, vita ex vita, ex bono bonus, sapiens, justus, potens, et cætera ad eumdem modum, exque tali talis, sic ox æterno plane æternus processit. Sed litigiosus quispiam nostro quasi ex ore diß- putationem subripiens, oggeret, ex dictis suspicio nem oriri, quasi etiam ingenitus ex ingenito fuerit. Verum qui ista objicit, corde sobrius sit, et propriis vocibus insistat : nam qui Filium ex Patre esse confitetur, jam eo ipso ingeniti rationem a Filio removit, neque ulla causa suppetit, cur metuamus Filium æternum, et tamen non ingenitum pronon- tiare: quia enim vita Filii nullo temporis intervallo definitur, sed et ante sæcula, et post condita sæ- cula immensitas vitæ ejus undequaque diffusa est, proprie æterni appellatione afficitur: quia vero Filius et est et nominatur, Patrisque notionem jun- ctim in seipso contemplandam offert, fieri non po- test, ut quis illum ingenite exsistere credat, eum, inquam, qui semper cum Patre est, et ut etiam divinus ille doctor noster docuit, qui genite Patris iŋnascibilitati unitur, idemque de sancto Spiritu do- A cemus, in solo ordine differentia constituta. Quem- admodum enim Patri Filius conjungitur, et cum ex illo originem ducat, bypostasi tamen posterior C non est, sic etiam Spiritus sanctus ad Filium se habet; nam in sola principii ratione Filius prius quam Spiritus sancti hypostasis, concipitur : tein- porales autem dimensiones in illa omne sæculum Entegressa vita non inveniuntur: ita ut excepta principii ratione sanctissima Trinitas in omnibus probe sibi consonet: quam decet gloria et im- perium. • CONTRA EUNOMIUM LIBER SECUNDUS. Interpr. Nic. Gulonte, in Acad. Par. Græc. litt. professore regio. CAPITA SEU SUMMARIA LIBRI SECUNDI. D traditam a Domino discipulis fidem explanat; et hæreticos, qui hanc evertunt, et alia dogmata cu- dunt, ex paire diabolo esse ostendit. tatem pluribus explicat. - 1. Secundus liber divini Verbi Incarnationem, el 2. Deinde Patris et Filii, et Spiritus sancti aleri- 3. Postea ineffabile nomen SS. Trinitatis, et perso-

εἶναι καταλαμβάνεται ὁ Υἱὸς τῇ περὶ τοῦ Πάτμος ἐννοίᾳ συναναφαινόμενος, τίς ὁ φόβος προσμαρτυρεῖν τῷ Μονογενεῖ τὸ ἀΐδιον, τῷ μήτε ἀρχὴν ἡμερῶν, μήτε ζωῆς ἔχοντι τέλος; Ὡς γὰρ ἐκ φωτὸς φῶς, καὶ ζωὴ ἐκ ζωῆς, καὶ ἐξ ἀγαθοῦ ἀγαθὸς, σοφός τε καὶ δίκαιος, καὶ δυνατὸς, καὶ τὰ ἄλλα πάντα ὡσαύτως, ἐκ τοιού- του τοιοῦτος, οὕτω καὶ ἐξ ἀϊδίου πάντως άΐδιος. Αλλ' ὑφαρπάζει τὸν λόγον ὁ ἀντιλογικός τε καὶ φίλερις, ὡς τῆς ἀκολουθίας ταύτης, καὶ ἐξ ἀγεννή του ἀγέννητον ὑπονοεῖσθαι ποιούσης. ᾿Αλλὰ νημάτω τῇ καρδίᾳ, καὶ ταῖς ἰδίαις ἐπιστήτω φωναῖς ὁ μαχό. μενος· ὅτι τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁμολογῶν, τὴν τοῦ ἀγεννήτου ὑπόνοιαν ἐπὶ τοῦ Μονογενοῦς ἀπεπέμψατο Β καὶ οὐδεὶς ἔπεστι φόβος, καὶ ἀΐδιον αὐτὸν, καὶ οὐκ ἀγέννητον λέγειν. "Οτι μὲν γὰρ οὐ διαστήματι χρον νικῷ τοῦ Υἱοῦ τὸ εἶναι περιορίζεται· ἀλλὰ καὶ πρὸ τῶν αἰώνων, καὶ μετὰ τούτους τὸ ἄπειρον αὐτοῦ τῆς ζωῆς ἁπανταχόθεν ἐκκέχυται, κυρίως τῇ τοῦ ἀἰδίου προσηγορία κατονομάζεται. Ότι δὲ πάλιν Υἱὸς ὢν ἑαυτῷ συνθεωρεῖσθαι δίδωσι, τὸ ἀγεννήτως εἶναι δο- καὶ λεγόμενος, συνημμένως τὴν τοῦ Πατρὸς ἔννοιαν κεῖν διὰ τούτου ἐκπέφευγεν, ἀεὶ συνὼν τῷ ἀεὶ ὄντι Πατρί, καθὼς εἶπε καὶ ἡ θεόπνευστος εκείνη τοῦ δια δασκάλου ἡμῶν φωνή, ὅτι γεννητῶς τῇ ἀγεννησίᾳ τοῦ Πατρὸς συναπτόμενος· ὁ δὲ αὐτὸς ἡμῖν καὶ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος λόγος ἐν μόνῃ τῇ τάξει τὴν διαφο ρὰν ἔχων. Ὡς γὰρ συνάπτεται τῷ Πατρὶ ὁ Υἱὸς, καὶ ξιν οὕτω πάλιν καὶ τοῦ Μονογενοῦς ἔχεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἐξ αὐτοῦ εἶναι ἔχων, οὐχ ὑστερίζει κατὰ τὴν ύπαρ θεωρουμένου τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως· αἱ δὲ τὸ ἅγιον, ἐπινοίᾳ μόνῃ κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον προ- χρονικα! παρατάσεις ἐπὶ τῆς προαιωνίου ζωῆς χώραν οὐκ ἔχουσιν. Ὥστε τοῦ λόγου τῆς αἰτίας ὑπεξῃρημένου, ἐν μηδενὶ τὴν ἁγίαν Τριάδα πρὸς ἑαυτὴν ἀσυμφώνως ἔχειν· ᾗ πρέπει ἡ δόξα. ΚΑΤΑ ΕΥΝΟΜΙΟΥ ΛΟΓΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟΣ. ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΟΥ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΛΟΓΟΥ. - α'. Ο δεύτερος λόγος τὴν σάρκωσιν τοῦ Θεοῦ Λόγου, καὶ τὴν δοθεῖσαν παρὰ Κυρίου τοῖς μας θηταῖς πίστιν ἐκδιδάσκει, καὶ τοὺς ταύτην ἀνα τρέποντας αἱρετικούς. καὶ ἕτερα προσωπικού σαντας ὀνόματα, ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου εἶναι λέγει. β'. Εἶτα τὴν ἀιδίου Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος διὰ πλειόνων ερμηνείαν διέξεισιν. γ'. Ἔπειτα τὴν τοῦ ἀκατονομάστου τῆς ἁγίας S. GREGORII NYSSENI quando sublatum est. Si autem Filius semper tan- quam exsistens concipitur, in ipsa Patris notione relucens, quæ formido nos absterreat, quominus alernitatem Filio adscribamus, qui neque prin- cipium dierum, neque finem vitæ habet ? Quem- admodum enim ex lumine lumen, vita ex vita, ex bono bonus, sapiens, justus, potens, et cætera ad eumdem modum, exque tali talis, sic ox æterno plane æternus processit. Sed litigiosus quispiam nostro quasi ex ore diß- putationem subripiens, oggeret, ex dictis suspicio nem oriri, quasi etiam ingenitus ex ingenito fuerit. Verum qui ista objicit, corde sobrius sit, et propriis vocibus insistat : nam qui Filium ex Patre esse confitetur, jam eo ipso ingeniti rationem a Filio removit, neque ulla causa suppetit, cur metuamus Filium æternum, et tamen non ingenitum pronon- tiare: quia enim vita Filii nullo temporis intervallo definitur, sed et ante sæcula, et post condita sæ- cula immensitas vitæ ejus undequaque diffusa est, proprie æterni appellatione afficitur: quia vero Filius et est et nominatur, Patrisque notionem jun- ctim in seipso contemplandam offert, fieri non po- test, ut quis illum ingenite exsistere credat, eum, inquam, qui semper cum Patre est, et ut etiam divinus ille doctor noster docuit, qui genite Patris iŋnascibilitati unitur, idemque de sancto Spiritu do- A cemus, in solo ordine differentia constituta. Quem- admodum enim Patri Filius conjungitur, et cum ex illo originem ducat, bypostasi tamen posterior C non est, sic etiam Spiritus sanctus ad Filium se habet; nam in sola principii ratione Filius prius quam Spiritus sancti hypostasis, concipitur : tein- porales autem dimensiones in illa omne sæculum Entegressa vita non inveniuntur: ita ut excepta principii ratione sanctissima Trinitas in omnibus probe sibi consonet: quam decet gloria et im- perium. • CONTRA EUNOMIUM LIBER SECUNDUS. Interpr. Nic. Gulonte, in Acad. Par. Græc. litt. professore regio. CAPITA SEU SUMMARIA LIBRI SECUNDI. D traditam a Domino discipulis fidem explanat; et hæreticos, qui hanc evertunt, et alia dogmata cu- dunt, ex paire diabolo esse ostendit. tatem pluribus explicat. - 1. Secundus liber divini Verbi Incarnationem, el 2. Deinde Patris et Filii, et Spiritus sancti aleri- 3. Postea ineffabile nomen SS. Trinitatis, et perso-

εἶναι καταλαμβάνεται ὁ Υἱὸς τῇ περὶ τοῦ Πάτμος ἐννοίᾳ συναναφαινόμενος, τίς ὁ φόβος προσμαρτυρεῖν τῷ Μονογενεῖ τὸ ἀΐδιον, τῷ μήτε ἀρχὴν ἡμερῶν, μήτε ζωῆς ἔχοντι τέλος; Ὡς γὰρ ἐκ φωτὸς φῶς, καὶ ζωὴ ἐκ ζωῆς, καὶ ἐξ ἀγαθοῦ ἀγαθὸς, σοφός τε καὶ δίκαιος, καὶ δυνατὸς, καὶ τὰ ἄλλα πάντα ὡσαύτως, ἐκ τοιού- του τοιοῦτος, οὕτω καὶ ἐξ ἀϊδίου πάντως άΐδιος. Αλλ' ὑφαρπάζει τὸν λόγον ὁ ἀντιλογικός τε καὶ φίλερις, ὡς τῆς ἀκολουθίας ταύτης, καὶ ἐξ ἀγεννή του ἀγέννητον ὑπονοεῖσθαι ποιούσης. ᾿Αλλὰ νημάτω τῇ καρδίᾳ, καὶ ταῖς ἰδίαις ἐπιστήτω φωναῖς ὁ μαχό. μενος· ὅτι τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁμολογῶν, τὴν τοῦ ἀγεννήτου ὑπόνοιαν ἐπὶ τοῦ Μονογενοῦς ἀπεπέμψατο Β καὶ οὐδεὶς ἔπεστι φόβος, καὶ ἀΐδιον αὐτὸν, καὶ οὐκ ἀγέννητον λέγειν. "Οτι μὲν γὰρ οὐ διαστήματι χρον νικῷ τοῦ Υἱοῦ τὸ εἶναι περιορίζεται· ἀλλὰ καὶ πρὸ τῶν αἰώνων, καὶ μετὰ τούτους τὸ ἄπειρον αὐτοῦ τῆς ζωῆς ἁπανταχόθεν ἐκκέχυται, κυρίως τῇ τοῦ ἀἰδίου προσηγορία κατονομάζεται. Ότι δὲ πάλιν Υἱὸς ὢν ἑαυτῷ συνθεωρεῖσθαι δίδωσι, τὸ ἀγεννήτως εἶναι δο- καὶ λεγόμενος, συνημμένως τὴν τοῦ Πατρὸς ἔννοιαν κεῖν διὰ τούτου ἐκπέφευγεν, ἀεὶ συνὼν τῷ ἀεὶ ὄντι Πατρί, καθὼς εἶπε καὶ ἡ θεόπνευστος εκείνη τοῦ δια δασκάλου ἡμῶν φωνή, ὅτι γεννητῶς τῇ ἀγεννησίᾳ τοῦ Πατρὸς συναπτόμενος· ὁ δὲ αὐτὸς ἡμῖν καὶ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος λόγος ἐν μόνῃ τῇ τάξει τὴν διαφο ρὰν ἔχων. Ὡς γὰρ συνάπτεται τῷ Πατρὶ ὁ Υἱὸς, καὶ ξιν οὕτω πάλιν καὶ τοῦ Μονογενοῦς ἔχεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἐξ αὐτοῦ εἶναι ἔχων, οὐχ ὑστερίζει κατὰ τὴν ύπαρ θεωρουμένου τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως· αἱ δὲ τὸ ἅγιον, ἐπινοίᾳ μόνῃ κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον προ- χρονικα! παρατάσεις ἐπὶ τῆς προαιωνίου ζωῆς χώραν οὐκ ἔχουσιν. Ὥστε τοῦ λόγου τῆς αἰτίας ὑπεξῃρημένου, ἐν μηδενὶ τὴν ἁγίαν Τριάδα πρὸς ἑαυτὴν ἀσυμφώνως ἔχειν· ᾗ πρέπει ἡ δόξα. ΚΑΤΑ ΕΥΝΟΜΙΟΥ ΛΟΓΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟΣ. ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΟΥ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΛΟΓΟΥ. - α'. Ο δεύτερος λόγος τὴν σάρκωσιν τοῦ Θεοῦ Λόγου, καὶ τὴν δοθεῖσαν παρὰ Κυρίου τοῖς μας θηταῖς πίστιν ἐκδιδάσκει, καὶ τοὺς ταύτην ἀνα τρέποντας αἱρετικούς. καὶ ἕτερα προσωπικού σαντας ὀνόματα, ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου εἶναι λέγει. β'. Εἶτα τὴν ἀιδίου Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος διὰ πλειόνων ερμηνείαν διέξεισιν. γ'. Ἔπειτα τὴν τοῦ ἀκατονομάστου τῆς ἁγίας S. GREGORII NYSSENI quando sublatum est. Si autem Filius semper tan- quam exsistens concipitur, in ipsa Patris notione relucens, quæ formido nos absterreat, quominus alernitatem Filio adscribamus, qui neque prin- cipium dierum, neque finem vitæ habet ? Quem- admodum enim ex lumine lumen, vita ex vita, ex bono bonus, sapiens, justus, potens, et cætera ad eumdem modum, exque tali talis, sic ox æterno plane æternus processit. Sed litigiosus quispiam nostro quasi ex ore diß- putationem subripiens, oggeret, ex dictis suspicio nem oriri, quasi etiam ingenitus ex ingenito fuerit. Verum qui ista objicit, corde sobrius sit, et propriis vocibus insistat : nam qui Filium ex Patre esse confitetur, jam eo ipso ingeniti rationem a Filio removit, neque ulla causa suppetit, cur metuamus Filium æternum, et tamen non ingenitum pronon- tiare: quia enim vita Filii nullo temporis intervallo definitur, sed et ante sæcula, et post condita sæ- cula immensitas vitæ ejus undequaque diffusa est, proprie æterni appellatione afficitur: quia vero Filius et est et nominatur, Patrisque notionem jun- ctim in seipso contemplandam offert, fieri non po- test, ut quis illum ingenite exsistere credat, eum, inquam, qui semper cum Patre est, et ut etiam divinus ille doctor noster docuit, qui genite Patris iŋnascibilitati unitur, idemque de sancto Spiritu do- A cemus, in solo ordine differentia constituta. Quem- admodum enim Patri Filius conjungitur, et cum ex illo originem ducat, bypostasi tamen posterior C non est, sic etiam Spiritus sanctus ad Filium se habet; nam in sola principii ratione Filius prius quam Spiritus sancti hypostasis, concipitur : tein- porales autem dimensiones in illa omne sæculum Entegressa vita non inveniuntur: ita ut excepta principii ratione sanctissima Trinitas in omnibus probe sibi consonet: quam decet gloria et im- perium. • CONTRA EUNOMIUM LIBER SECUNDUS. Interpr. Nic. Gulonte, in Acad. Par. Græc. litt. professore regio. CAPITA SEU SUMMARIA LIBRI SECUNDI. D traditam a Domino discipulis fidem explanat; et hæreticos, qui hanc evertunt, et alia dogmata cu- dunt, ex paire diabolo esse ostendit. tatem pluribus explicat. - 1. Secundus liber divini Verbi Incarnationem, el 2. Deinde Patris et Filii, et Spiritus sancti aleri- 3. Postea ineffabile nomen SS. Trinitatis, et perso-

εἶναι καταλαμβάνεται ὁ Υἱὸς τῇ περὶ τοῦ Πάτμος ἐννοίᾳ συναναφαινόμενος, τίς ὁ φόβος προσμαρτυρεῖν τῷ Μονογενεῖ τὸ ἀΐδιον, τῷ μήτε ἀρχὴν ἡμερῶν, μήτε ζωῆς ἔχοντι τέλος; Ὡς γὰρ ἐκ φωτὸς φῶς, καὶ ζωὴ ἐκ ζωῆς, καὶ ἐξ ἀγαθοῦ ἀγαθὸς, σοφός τε καὶ δίκαιος, καὶ δυνατὸς, καὶ τὰ ἄλλα πάντα ὡσαύτως, ἐκ τοιού- του τοιοῦτος, οὕτω καὶ ἐξ ἀϊδίου πάντως άΐδιος. Αλλ' ὑφαρπάζει τὸν λόγον ὁ ἀντιλογικός τε καὶ φίλερις, ὡς τῆς ἀκολουθίας ταύτης, καὶ ἐξ ἀγεννή του ἀγέννητον ὑπονοεῖσθαι ποιούσης. ᾿Αλλὰ νημάτω τῇ καρδίᾳ, καὶ ταῖς ἰδίαις ἐπιστήτω φωναῖς ὁ μαχό. μενος· ὅτι τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁμολογῶν, τὴν τοῦ ἀγεννήτου ὑπόνοιαν ἐπὶ τοῦ Μονογενοῦς ἀπεπέμψατο Β καὶ οὐδεὶς ἔπεστι φόβος, καὶ ἀΐδιον αὐτὸν, καὶ οὐκ ἀγέννητον λέγειν. "Οτι μὲν γὰρ οὐ διαστήματι χρον νικῷ τοῦ Υἱοῦ τὸ εἶναι περιορίζεται· ἀλλὰ καὶ πρὸ τῶν αἰώνων, καὶ μετὰ τούτους τὸ ἄπειρον αὐτοῦ τῆς ζωῆς ἁπανταχόθεν ἐκκέχυται, κυρίως τῇ τοῦ ἀἰδίου προσηγορία κατονομάζεται. Ότι δὲ πάλιν Υἱὸς ὢν ἑαυτῷ συνθεωρεῖσθαι δίδωσι, τὸ ἀγεννήτως εἶναι δο- καὶ λεγόμενος, συνημμένως τὴν τοῦ Πατρὸς ἔννοιαν κεῖν διὰ τούτου ἐκπέφευγεν, ἀεὶ συνὼν τῷ ἀεὶ ὄντι Πατρί, καθὼς εἶπε καὶ ἡ θεόπνευστος εκείνη τοῦ δια δασκάλου ἡμῶν φωνή, ὅτι γεννητῶς τῇ ἀγεννησίᾳ τοῦ Πατρὸς συναπτόμενος· ὁ δὲ αὐτὸς ἡμῖν καὶ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος λόγος ἐν μόνῃ τῇ τάξει τὴν διαφο ρὰν ἔχων. Ὡς γὰρ συνάπτεται τῷ Πατρὶ ὁ Υἱὸς, καὶ ξιν οὕτω πάλιν καὶ τοῦ Μονογενοῦς ἔχεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἐξ αὐτοῦ εἶναι ἔχων, οὐχ ὑστερίζει κατὰ τὴν ύπαρ θεωρουμένου τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως· αἱ δὲ τὸ ἅγιον, ἐπινοίᾳ μόνῃ κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον προ- χρονικα! παρατάσεις ἐπὶ τῆς προαιωνίου ζωῆς χώραν οὐκ ἔχουσιν. Ὥστε τοῦ λόγου τῆς αἰτίας ὑπεξῃρημένου, ἐν μηδενὶ τὴν ἁγίαν Τριάδα πρὸς ἑαυτὴν ἀσυμφώνως ἔχειν· ᾗ πρέπει ἡ δόξα. ΚΑΤΑ ΕΥΝΟΜΙΟΥ ΛΟΓΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟΣ. ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΟΥ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΛΟΓΟΥ. - α'. Ο δεύτερος λόγος τὴν σάρκωσιν τοῦ Θεοῦ Λόγου, καὶ τὴν δοθεῖσαν παρὰ Κυρίου τοῖς μας θηταῖς πίστιν ἐκδιδάσκει, καὶ τοὺς ταύτην ἀνα τρέποντας αἱρετικούς. καὶ ἕτερα προσωπικού σαντας ὀνόματα, ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου εἶναι λέγει. β'. Εἶτα τὴν ἀιδίου Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος διὰ πλειόνων ερμηνείαν διέξεισιν. γ'. Ἔπειτα τὴν τοῦ ἀκατονομάστου τῆς ἁγίας S. GREGORII NYSSENI quando sublatum est. Si autem Filius semper tan- quam exsistens concipitur, in ipsa Patris notione relucens, quæ formido nos absterreat, quominus alernitatem Filio adscribamus, qui neque prin- cipium dierum, neque finem vitæ habet ? Quem- admodum enim ex lumine lumen, vita ex vita, ex bono bonus, sapiens, justus, potens, et cætera ad eumdem modum, exque tali talis, sic ox æterno plane æternus processit. Sed litigiosus quispiam nostro quasi ex ore diß- putationem subripiens, oggeret, ex dictis suspicio nem oriri, quasi etiam ingenitus ex ingenito fuerit. Verum qui ista objicit, corde sobrius sit, et propriis vocibus insistat : nam qui Filium ex Patre esse confitetur, jam eo ipso ingeniti rationem a Filio removit, neque ulla causa suppetit, cur metuamus Filium æternum, et tamen non ingenitum pronon- tiare: quia enim vita Filii nullo temporis intervallo definitur, sed et ante sæcula, et post condita sæ- cula immensitas vitæ ejus undequaque diffusa est, proprie æterni appellatione afficitur: quia vero Filius et est et nominatur, Patrisque notionem jun- ctim in seipso contemplandam offert, fieri non po- test, ut quis illum ingenite exsistere credat, eum, inquam, qui semper cum Patre est, et ut etiam divinus ille doctor noster docuit, qui genite Patris iŋnascibilitati unitur, idemque de sancto Spiritu do- A cemus, in solo ordine differentia constituta. Quem- admodum enim Patri Filius conjungitur, et cum ex illo originem ducat, bypostasi tamen posterior C non est, sic etiam Spiritus sanctus ad Filium se habet; nam in sola principii ratione Filius prius quam Spiritus sancti hypostasis, concipitur : tein- porales autem dimensiones in illa omne sæculum Entegressa vita non inveniuntur: ita ut excepta principii ratione sanctissima Trinitas in omnibus probe sibi consonet: quam decet gloria et im- perium. • CONTRA EUNOMIUM LIBER SECUNDUS. Interpr. Nic. Gulonte, in Acad. Par. Græc. litt. professore regio. CAPITA SEU SUMMARIA LIBRI SECUNDI. D traditam a Domino discipulis fidem explanat; et hæreticos, qui hanc evertunt, et alia dogmata cu- dunt, ex paire diabolo esse ostendit. tatem pluribus explicat. - 1. Secundus liber divini Verbi Incarnationem, el 2. Deinde Patris et Filii, et Spiritus sancti aleri- 3. Postea ineffabile nomen SS. Trinitatis, et perso-

465 CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. Τριάδος ονόματος, καὶ τὴν τῶν προσώπων πρὸς ἄλληλα σχέσιν, ἔτι τε τὸ τῆς οὐσίας ἄγνωστον, καὶ τὴν πρὸς ἡμᾶς αὐτοῦ συγκατά βασιν, καὶ τὴν ἐκ τῆς Παρθένου γέννησιν, καὶ τὴν δευτέραν αὐτοῦ παρουσίαν, καὶ τὴν ἐκ v8- κρῶν ἀνάστασίν τε καὶ ἀνταπόδοσιν. δ. Μετὰ τοῦτο τὴν κατὰ μέρος τοῦ Εὐνομίου περὶ τοῦ ὄντος κενὴν καὶ βλάσφημον ἔκθεσιν παν- σόφως διελέγχει. ε'. Εἶτα τὸ ἀδιανόητον τῶν τοῦ Εὐνομίου ῥημάτ των, τῶν τὴν οὐσίαν τοῦ Πατρὸς μὴ χωρίζε σθαι, ἢ μερίζεσθαι, ἢ ἄλλο τι γίνεσθαι λεγόν- των θαυμαστῶς ἀνατρέπει. ς. Εἶθ' οὕτως τὴν τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα ενότητα, καὶ τοῦ Εὐνομίου τὸ τῶν Γραφών ἀνόητον καὶ ἀμύητον δείκνυσι. ζ'. Πρὸς τούτοις δείκνυσιν ὅτι οὐ μόνον ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁ Μονογενής, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῆς Παρθένου ἀπαθῶς ἐκ Πνεύματος ἁγίου γεννηθείς, τὴν οὐσίαν οὐκ ἐμέρισεν. ᾿Αλλ' οὐδὲ ἡ τῶν ἀνθρώ- των φύσις γεννωμένη ἀπὸ τῶν τικτόντων μερίζε ται, ἢ σχίζεται· καθὼς ἀπὸ τοῦ Ἀδὰμ καὶ τοῦ ᾿Αβραὰμ πανσόφως ἀπεδείχθη. η'. Ἐπὶ τούτοις τὴν τοῦ μονογενοῦς, καὶ τὴν τοῦ πρωτοτόκου ερμηνείαν τετράκις παρὰ τοῦ Αποστόλου ρηθεῖσαν πάνυ ἁρμοδίως δι- έξεισιν. θ'. Εἶτα πάλιν τὴν τοῦ Μονογενούς γέννησιν, ἑτέρας τε διαφόρους υλικάς τε καὶ ἀΰλους γεν- νήσεις τεχνολογήσας, ἀπαύγασμα δόξης, καὶ οὐ κτίσμα τὸν Υἱὸν μεγαλοπρεπῶς ἀποδεί κνυσιν. ι. Επειτα τὴν τοῦ, Κύριος ἔκτισέ με, ῥῆσιν καὶ τὸν περὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ Υἱοῦ λόγον, τό τε ἀπα- τηλὸν τῶν τοῦ Εὐνομίου ῥημάτων, καὶ τήν τε λέγουσαν ῥῆσιν, Τὴν δόξαν μου ἑτέρῳ οὐ δώσω, ποικίλως διεξετάσας, καλώς διηρμήνευσεν. ια΄. Εἶτα τὴν τοῦ Παντοκράτορος ἀξίαν, καὶ τὴν τοῦ Μονογενοῦς ἀιδιότητα, καὶ τὸ, Γενόμενος ὑπήκοος, διασαφήσας, τὸ τοῦ Εὐνομίου ἀνθη- τον ἐν τῷ λέγειν, οὐκ ἐκ τῆς ὑπακοῆς αὐτὸν προσλαβεῖν τὸ εἶναι Υιόν, δείκνυσιν. ιβ. Εἶθ' οὕτως τὴν τοῦ Μεσίτου ἑρμηνείαν,τοῦ τε ὁμοίου, καὶ ἀγεννήτου, καὶ γεννητοῦ, τήν το εἰκόνα, καὶ σφραγίδα τῆς τοῦ Παντοκράτορος ἐνεργείας, καὶ τῶν ἔργων, παγκάλως διέξεισιν. ιγ. Μετὰ τοῦτο τὴν εὐαγγελικὴν διερμηνεύει ῥῆ σιν, Ο Πατὴρ κρίνει οὐδένα. Ετι τοῦ μετὰ ψυ χῆς καὶ σώματος ἀναληφθέντος ἀνθρώπου παρὰ τοῦ Κυρίου, τήν τε παράβασιν τοῦ ᾿Αδάμ, καὶ τὸν θάνατον, καὶ τὴν ἐκ νεκρῶν ἐξανάστασιν διεσάφησε. ιδ'. Πρὸς τούτοις τὴν δόξαν, ἣν ἡ Ἐκκλησία δ τε Ευνόμιος περὶ τοῦ ἁγίου ἔχουσι Πνεύματ τος, διεξέρχεται,καὶ ὅτι οὐ τρεῖς Θεοί, ἀλλ᾽ εἰς, ὁ Πατὴρ, καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα· πρὸς οἷς καὶ διαφόρους ὑποταγὰς ἐκτίθεται. Εν οἷς καὶ τὴν παρὰ πάντων πρὸς τὸν Υἱὸν ὑποταγὴν τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα ταυτὴν ἀπέδειξεν. ιε'. Εἶτα τὸ ἀδιανόητον τοῦ Εὐνομίου πολλῶν ἀποδείξας, ποτὲ μὲν κτιστὸν τὸ ἅγιον λέγοντος Πνεῦμα, καὶ τοῦ Υἱοῦ ἔργον κάλλιστον, ποτὲ δὲ ἀπὸ τῶν ἐνεργειῶν αὐτοῦ Θεὸν ὁμολογοῦν τος, τελειοῖ τὸν λόγον. 466 narum mutuam habitudinem, essentiæ ignolam rationem, Verbi ad nos condescensionem, ex Vir- gine nativitatem, secundum ejus adventum, et a mortuis resurrectionem et retributionem exponit. nem redarguit. dicentis: substantiam Patris neque separari, neque dividi, mirabiliter evertit. lilleris imperitiam, et ruditatem ostendit. Patre, sed et ex Virgine per Spiritum impassibiliter natum, substantiam seu essentiam non divisisse, cum neque hominum natura genita a genitoribus dividatur aut scindatur; quemadmodum exemplo Adami et Abrahami perquam sapienter comprobat. quater ab Apostolo positam admodum scite et ap- posite exponit. partim materia constantibus, partim a materia liberis generationibus disserens, Filium splendo- rem gloriæ divinæ, et now creaturam esse, egregie demonstrat. me, mox de principio Filii disserit, et fraudes sub Eunomii verbis latentes aperit, illudque dictum : Gloriam meam non dabo alteri, varie excutiens, optime interpretatur. et illud : Factus obediens, explanans, Eunomii stuporem redarguit dicentis: Filium ex obedientia non accepisse, ut Filius esset. notionem, imaginem insuper et sigilium Omnipo- tentis operationis, et operum, perquam pulchre ease- quitur. 13 Posten Evangelicum illud exponit dictum: Paler non judicat quemquam: addit, hominis cum cor- pore et anima assumptionem a Domino factam, prævaricationem Adami, et ex mortuis resurre- clionem. Eunomius de Spiritu sancto habet, proponit; do- celque, non tres deos esse, sed unum, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum; et insuper sub- jectionem qua res omnes subjiciuntur Filio, eam- dem esse cum illa, qua Filius subjicitur Patri. obscuritatem Eunomii dicentis aliquando Spiritum sanctum esse creaturam, et Filii pulcherrimumı opus: aliquando autem ex operationibus Deum esse confitentis, copiose patefacit, et sic libro finem imponit. Η τῶν Χριστιανῶν πίστις ἡ εἰς πάντα τὰ ἔθνη Δ κατὰ τὸ πρόσταγμα τοῦ Κυρίου παρὰ τῶν μαθητῶν κηρυχθεῖσα· οὔτε ἐξ ἀνθρώπων ἐστὶν, οὔτε δι' ἀνθρώ πων, ἀλλὰ δι' αὐτοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χρι- στοῦ· ὃς Λόγος ὢν καὶ ζωὴ, καὶ φῶς, καὶ ἀλήθεια, καὶ Θεὸς, καὶ σοφία, καὶ πάντα ὅσα κατά φύσιν ἑστί· διὰ τοῦτο μάλιστα ἐν ὁμοιώματι ἀνθρώπου γενόμενος, Christianorum fides, quæ secundum Domini mandatum a discipulis omnibus gentibus in toto terrarum orbe prædicata est, neque ex hominibus est, neque per homines, sed per Dominum po- strum Jesum Christum, qui est Dei Verbum, et vita, et lux, et veritas, et Deus, et Sapiéntia, et hæc omnia per naturam: propter hoc maxime in 4. Eunomii de Ente inanem et blasphemam expositio- 5. Obscura, et quæ intelligi nequeunt verba Fuomii 6. Patris cum Filio unitatem, et Eunomii in sacris 7. Ad hæc demonstrat Unigenitum non solum ex 8. Deinde unigeniti et primogeniti significationem 9. Rursus de Unigeniti generatione, deque variis 10. Postea explanat dictum illud: Dominus creavit 11. Omnipotentis dignitatem,et Unigeniti æternitatem. 12. Deinceps Mediatoris, æqualis, ingeniti, et geniti, 14. Deinde existimationem, quam Ecclesia, et quam 15. Ad extremum inconstanten intricationem, et

465 CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. Τριάδος ονόματος, καὶ τὴν τῶν προσώπων πρὸς ἄλληλα σχέσιν, ἔτι τε τὸ τῆς οὐσίας ἄγνωστον, καὶ τὴν πρὸς ἡμᾶς αὐτοῦ συγκατά βασιν, καὶ τὴν ἐκ τῆς Παρθένου γέννησιν, καὶ τὴν δευτέραν αὐτοῦ παρουσίαν, καὶ τὴν ἐκ v8- κρῶν ἀνάστασίν τε καὶ ἀνταπόδοσιν. δ. Μετὰ τοῦτο τὴν κατὰ μέρος τοῦ Εὐνομίου περὶ τοῦ ὄντος κενὴν καὶ βλάσφημον ἔκθεσιν παν- σόφως διελέγχει. ε'. Εἶτα τὸ ἀδιανόητον τῶν τοῦ Εὐνομίου ῥημάτ των, τῶν τὴν οὐσίαν τοῦ Πατρὸς μὴ χωρίζε σθαι, ἢ μερίζεσθαι, ἢ ἄλλο τι γίνεσθαι λεγόν- των θαυμαστῶς ἀνατρέπει. ς. Εἶθ' οὕτως τὴν τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα ενότητα, καὶ τοῦ Εὐνομίου τὸ τῶν Γραφών ἀνόητον καὶ ἀμύητον δείκνυσι. ζ'. Πρὸς τούτοις δείκνυσιν ὅτι οὐ μόνον ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁ Μονογενής, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῆς Παρθένου ἀπαθῶς ἐκ Πνεύματος ἁγίου γεννηθείς, τὴν οὐσίαν οὐκ ἐμέρισεν. ᾿Αλλ' οὐδὲ ἡ τῶν ἀνθρώ- των φύσις γεννωμένη ἀπὸ τῶν τικτόντων μερίζε ται, ἢ σχίζεται· καθὼς ἀπὸ τοῦ Ἀδὰμ καὶ τοῦ ᾿Αβραὰμ πανσόφως ἀπεδείχθη. η'. Ἐπὶ τούτοις τὴν τοῦ μονογενοῦς, καὶ τὴν τοῦ πρωτοτόκου ερμηνείαν τετράκις παρὰ τοῦ Αποστόλου ρηθεῖσαν πάνυ ἁρμοδίως δι- έξεισιν. θ'. Εἶτα πάλιν τὴν τοῦ Μονογενούς γέννησιν, ἑτέρας τε διαφόρους υλικάς τε καὶ ἀΰλους γεν- νήσεις τεχνολογήσας, ἀπαύγασμα δόξης, καὶ οὐ κτίσμα τὸν Υἱὸν μεγαλοπρεπῶς ἀποδεί κνυσιν. ι. Επειτα τὴν τοῦ, Κύριος ἔκτισέ με, ῥῆσιν καὶ τὸν περὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ Υἱοῦ λόγον, τό τε ἀπα- τηλὸν τῶν τοῦ Εὐνομίου ῥημάτων, καὶ τήν τε λέγουσαν ῥῆσιν, Τὴν δόξαν μου ἑτέρῳ οὐ δώσω, ποικίλως διεξετάσας, καλώς διηρμήνευσεν. ια΄. Εἶτα τὴν τοῦ Παντοκράτορος ἀξίαν, καὶ τὴν τοῦ Μονογενοῦς ἀιδιότητα, καὶ τὸ, Γενόμενος ὑπήκοος, διασαφήσας, τὸ τοῦ Εὐνομίου ἀνθη- τον ἐν τῷ λέγειν, οὐκ ἐκ τῆς ὑπακοῆς αὐτὸν προσλαβεῖν τὸ εἶναι Υιόν, δείκνυσιν. ιβ. Εἶθ' οὕτως τὴν τοῦ Μεσίτου ἑρμηνείαν,τοῦ τε ὁμοίου, καὶ ἀγεννήτου, καὶ γεννητοῦ, τήν το εἰκόνα, καὶ σφραγίδα τῆς τοῦ Παντοκράτορος ἐνεργείας, καὶ τῶν ἔργων, παγκάλως διέξεισιν. ιγ. Μετὰ τοῦτο τὴν εὐαγγελικὴν διερμηνεύει ῥῆ σιν, Ο Πατὴρ κρίνει οὐδένα. Ετι τοῦ μετὰ ψυ χῆς καὶ σώματος ἀναληφθέντος ἀνθρώπου παρὰ τοῦ Κυρίου, τήν τε παράβασιν τοῦ ᾿Αδάμ, καὶ τὸν θάνατον, καὶ τὴν ἐκ νεκρῶν ἐξανάστασιν διεσάφησε. ιδ'. Πρὸς τούτοις τὴν δόξαν, ἣν ἡ Ἐκκλησία δ τε Ευνόμιος περὶ τοῦ ἁγίου ἔχουσι Πνεύματ τος, διεξέρχεται,καὶ ὅτι οὐ τρεῖς Θεοί, ἀλλ᾽ εἰς, ὁ Πατὴρ, καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα· πρὸς οἷς καὶ διαφόρους ὑποταγὰς ἐκτίθεται. Εν οἷς καὶ τὴν παρὰ πάντων πρὸς τὸν Υἱὸν ὑποταγὴν τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα ταυτὴν ἀπέδειξεν. ιε'. Εἶτα τὸ ἀδιανόητον τοῦ Εὐνομίου πολλῶν ἀποδείξας, ποτὲ μὲν κτιστὸν τὸ ἅγιον λέγοντος Πνεῦμα, καὶ τοῦ Υἱοῦ ἔργον κάλλιστον, ποτὲ δὲ ἀπὸ τῶν ἐνεργειῶν αὐτοῦ Θεὸν ὁμολογοῦν τος, τελειοῖ τὸν λόγον. 466 narum mutuam habitudinem, essentiæ ignolam rationem, Verbi ad nos condescensionem, ex Vir- gine nativitatem, secundum ejus adventum, et a mortuis resurrectionem et retributionem exponit. nem redarguit. dicentis: substantiam Patris neque separari, neque dividi, mirabiliter evertit. lilleris imperitiam, et ruditatem ostendit. Patre, sed et ex Virgine per Spiritum impassibiliter natum, substantiam seu essentiam non divisisse, cum neque hominum natura genita a genitoribus dividatur aut scindatur; quemadmodum exemplo Adami et Abrahami perquam sapienter comprobat. quater ab Apostolo positam admodum scite et ap- posite exponit. partim materia constantibus, partim a materia liberis generationibus disserens, Filium splendo- rem gloriæ divinæ, et now creaturam esse, egregie demonstrat. me, mox de principio Filii disserit, et fraudes sub Eunomii verbis latentes aperit, illudque dictum : Gloriam meam non dabo alteri, varie excutiens, optime interpretatur. et illud : Factus obediens, explanans, Eunomii stuporem redarguit dicentis: Filium ex obedientia non accepisse, ut Filius esset. notionem, imaginem insuper et sigilium Omnipo- tentis operationis, et operum, perquam pulchre ease- quitur. 13 Posten Evangelicum illud exponit dictum: Paler non judicat quemquam: addit, hominis cum cor- pore et anima assumptionem a Domino factam, prævaricationem Adami, et ex mortuis resurre- clionem. Eunomius de Spiritu sancto habet, proponit; do- celque, non tres deos esse, sed unum, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum; et insuper sub- jectionem qua res omnes subjiciuntur Filio, eam- dem esse cum illa, qua Filius subjicitur Patri. obscuritatem Eunomii dicentis aliquando Spiritum sanctum esse creaturam, et Filii pulcherrimumı opus: aliquando autem ex operationibus Deum esse confitentis, copiose patefacit, et sic libro finem imponit. Η τῶν Χριστιανῶν πίστις ἡ εἰς πάντα τὰ ἔθνη Δ κατὰ τὸ πρόσταγμα τοῦ Κυρίου παρὰ τῶν μαθητῶν κηρυχθεῖσα· οὔτε ἐξ ἀνθρώπων ἐστὶν, οὔτε δι' ἀνθρώ πων, ἀλλὰ δι' αὐτοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χρι- στοῦ· ὃς Λόγος ὢν καὶ ζωὴ, καὶ φῶς, καὶ ἀλήθεια, καὶ Θεὸς, καὶ σοφία, καὶ πάντα ὅσα κατά φύσιν ἑστί· διὰ τοῦτο μάλιστα ἐν ὁμοιώματι ἀνθρώπου γενόμενος, Christianorum fides, quæ secundum Domini mandatum a discipulis omnibus gentibus in toto terrarum orbe prædicata est, neque ex hominibus est, neque per homines, sed per Dominum po- strum Jesum Christum, qui est Dei Verbum, et vita, et lux, et veritas, et Deus, et Sapiéntia, et hæc omnia per naturam: propter hoc maxime in 4. Eunomii de Ente inanem et blasphemam expositio- 5. Obscura, et quæ intelligi nequeunt verba Fuomii 6. Patris cum Filio unitatem, et Eunomii in sacris 7. Ad hæc demonstrat Unigenitum non solum ex 8. Deinde unigeniti et primogeniti significationem 9. Rursus de Unigeniti generatione, deque variis 10. Postea explanat dictum illud: Dominus creavit 11. Omnipotentis dignitatem,et Unigeniti æternitatem. 12. Deinceps Mediatoris, æqualis, ingeniti, et geniti, 14. Deinde existimationem, quam Ecclesia, et quam 15. Ad extremum inconstanten intricationem, et

465 CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. Τριάδος ονόματος, καὶ τὴν τῶν προσώπων πρὸς ἄλληλα σχέσιν, ἔτι τε τὸ τῆς οὐσίας ἄγνωστον, καὶ τὴν πρὸς ἡμᾶς αὐτοῦ συγκατά βασιν, καὶ τὴν ἐκ τῆς Παρθένου γέννησιν, καὶ τὴν δευτέραν αὐτοῦ παρουσίαν, καὶ τὴν ἐκ v8- κρῶν ἀνάστασίν τε καὶ ἀνταπόδοσιν. δ. Μετὰ τοῦτο τὴν κατὰ μέρος τοῦ Εὐνομίου περὶ τοῦ ὄντος κενὴν καὶ βλάσφημον ἔκθεσιν παν- σόφως διελέγχει. ε'. Εἶτα τὸ ἀδιανόητον τῶν τοῦ Εὐνομίου ῥημάτ των, τῶν τὴν οὐσίαν τοῦ Πατρὸς μὴ χωρίζε σθαι, ἢ μερίζεσθαι, ἢ ἄλλο τι γίνεσθαι λεγόν- των θαυμαστῶς ἀνατρέπει. ς. Εἶθ' οὕτως τὴν τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα ενότητα, καὶ τοῦ Εὐνομίου τὸ τῶν Γραφών ἀνόητον καὶ ἀμύητον δείκνυσι. ζ'. Πρὸς τούτοις δείκνυσιν ὅτι οὐ μόνον ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁ Μονογενής, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῆς Παρθένου ἀπαθῶς ἐκ Πνεύματος ἁγίου γεννηθείς, τὴν οὐσίαν οὐκ ἐμέρισεν. ᾿Αλλ' οὐδὲ ἡ τῶν ἀνθρώ- των φύσις γεννωμένη ἀπὸ τῶν τικτόντων μερίζε ται, ἢ σχίζεται· καθὼς ἀπὸ τοῦ Ἀδὰμ καὶ τοῦ ᾿Αβραὰμ πανσόφως ἀπεδείχθη. η'. Ἐπὶ τούτοις τὴν τοῦ μονογενοῦς, καὶ τὴν τοῦ πρωτοτόκου ερμηνείαν τετράκις παρὰ τοῦ Αποστόλου ρηθεῖσαν πάνυ ἁρμοδίως δι- έξεισιν. θ'. Εἶτα πάλιν τὴν τοῦ Μονογενούς γέννησιν, ἑτέρας τε διαφόρους υλικάς τε καὶ ἀΰλους γεν- νήσεις τεχνολογήσας, ἀπαύγασμα δόξης, καὶ οὐ κτίσμα τὸν Υἱὸν μεγαλοπρεπῶς ἀποδεί κνυσιν. ι. Επειτα τὴν τοῦ, Κύριος ἔκτισέ με, ῥῆσιν καὶ τὸν περὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ Υἱοῦ λόγον, τό τε ἀπα- τηλὸν τῶν τοῦ Εὐνομίου ῥημάτων, καὶ τήν τε λέγουσαν ῥῆσιν, Τὴν δόξαν μου ἑτέρῳ οὐ δώσω, ποικίλως διεξετάσας, καλώς διηρμήνευσεν. ια΄. Εἶτα τὴν τοῦ Παντοκράτορος ἀξίαν, καὶ τὴν τοῦ Μονογενοῦς ἀιδιότητα, καὶ τὸ, Γενόμενος ὑπήκοος, διασαφήσας, τὸ τοῦ Εὐνομίου ἀνθη- τον ἐν τῷ λέγειν, οὐκ ἐκ τῆς ὑπακοῆς αὐτὸν προσλαβεῖν τὸ εἶναι Υιόν, δείκνυσιν. ιβ. Εἶθ' οὕτως τὴν τοῦ Μεσίτου ἑρμηνείαν,τοῦ τε ὁμοίου, καὶ ἀγεννήτου, καὶ γεννητοῦ, τήν το εἰκόνα, καὶ σφραγίδα τῆς τοῦ Παντοκράτορος ἐνεργείας, καὶ τῶν ἔργων, παγκάλως διέξεισιν. ιγ. Μετὰ τοῦτο τὴν εὐαγγελικὴν διερμηνεύει ῥῆ σιν, Ο Πατὴρ κρίνει οὐδένα. Ετι τοῦ μετὰ ψυ χῆς καὶ σώματος ἀναληφθέντος ἀνθρώπου παρὰ τοῦ Κυρίου, τήν τε παράβασιν τοῦ ᾿Αδάμ, καὶ τὸν θάνατον, καὶ τὴν ἐκ νεκρῶν ἐξανάστασιν διεσάφησε. ιδ'. Πρὸς τούτοις τὴν δόξαν, ἣν ἡ Ἐκκλησία δ τε Ευνόμιος περὶ τοῦ ἁγίου ἔχουσι Πνεύματ τος, διεξέρχεται,καὶ ὅτι οὐ τρεῖς Θεοί, ἀλλ᾽ εἰς, ὁ Πατὴρ, καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα· πρὸς οἷς καὶ διαφόρους ὑποταγὰς ἐκτίθεται. Εν οἷς καὶ τὴν παρὰ πάντων πρὸς τὸν Υἱὸν ὑποταγὴν τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα ταυτὴν ἀπέδειξεν. ιε'. Εἶτα τὸ ἀδιανόητον τοῦ Εὐνομίου πολλῶν ἀποδείξας, ποτὲ μὲν κτιστὸν τὸ ἅγιον λέγοντος Πνεῦμα, καὶ τοῦ Υἱοῦ ἔργον κάλλιστον, ποτὲ δὲ ἀπὸ τῶν ἐνεργειῶν αὐτοῦ Θεὸν ὁμολογοῦν τος, τελειοῖ τὸν λόγον. 466 narum mutuam habitudinem, essentiæ ignolam rationem, Verbi ad nos condescensionem, ex Vir- gine nativitatem, secundum ejus adventum, et a mortuis resurrectionem et retributionem exponit. nem redarguit. dicentis: substantiam Patris neque separari, neque dividi, mirabiliter evertit. lilleris imperitiam, et ruditatem ostendit. Patre, sed et ex Virgine per Spiritum impassibiliter natum, substantiam seu essentiam non divisisse, cum neque hominum natura genita a genitoribus dividatur aut scindatur; quemadmodum exemplo Adami et Abrahami perquam sapienter comprobat. quater ab Apostolo positam admodum scite et ap- posite exponit. partim materia constantibus, partim a materia liberis generationibus disserens, Filium splendo- rem gloriæ divinæ, et now creaturam esse, egregie demonstrat. me, mox de principio Filii disserit, et fraudes sub Eunomii verbis latentes aperit, illudque dictum : Gloriam meam non dabo alteri, varie excutiens, optime interpretatur. et illud : Factus obediens, explanans, Eunomii stuporem redarguit dicentis: Filium ex obedientia non accepisse, ut Filius esset. notionem, imaginem insuper et sigilium Omnipo- tentis operationis, et operum, perquam pulchre ease- quitur. 13 Posten Evangelicum illud exponit dictum: Paler non judicat quemquam: addit, hominis cum cor- pore et anima assumptionem a Domino factam, prævaricationem Adami, et ex mortuis resurre- clionem. Eunomius de Spiritu sancto habet, proponit; do- celque, non tres deos esse, sed unum, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum; et insuper sub- jectionem qua res omnes subjiciuntur Filio, eam- dem esse cum illa, qua Filius subjicitur Patri. obscuritatem Eunomii dicentis aliquando Spiritum sanctum esse creaturam, et Filii pulcherrimumı opus: aliquando autem ex operationibus Deum esse confitentis, copiose patefacit, et sic libro finem imponit. Η τῶν Χριστιανῶν πίστις ἡ εἰς πάντα τὰ ἔθνη Δ κατὰ τὸ πρόσταγμα τοῦ Κυρίου παρὰ τῶν μαθητῶν κηρυχθεῖσα· οὔτε ἐξ ἀνθρώπων ἐστὶν, οὔτε δι' ἀνθρώ πων, ἀλλὰ δι' αὐτοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χρι- στοῦ· ὃς Λόγος ὢν καὶ ζωὴ, καὶ φῶς, καὶ ἀλήθεια, καὶ Θεὸς, καὶ σοφία, καὶ πάντα ὅσα κατά φύσιν ἑστί· διὰ τοῦτο μάλιστα ἐν ὁμοιώματι ἀνθρώπου γενόμενος, Christianorum fides, quæ secundum Domini mandatum a discipulis omnibus gentibus in toto terrarum orbe prædicata est, neque ex hominibus est, neque per homines, sed per Dominum po- strum Jesum Christum, qui est Dei Verbum, et vita, et lux, et veritas, et Deus, et Sapiéntia, et hæc omnia per naturam: propter hoc maxime in 4. Eunomii de Ente inanem et blasphemam expositio- 5. Obscura, et quæ intelligi nequeunt verba Fuomii 6. Patris cum Filio unitatem, et Eunomii in sacris 7. Ad hæc demonstrat Unigenitum non solum ex 8. Deinde unigeniti et primogeniti significationem 9. Rursus de Unigeniti generatione, deque variis 10. Postea explanat dictum illud: Dominus creavit 11. Omnipotentis dignitatem,et Unigeniti æternitatem. 12. Deinceps Mediatoris, æqualis, ingeniti, et geniti, 14. Deinde existimationem, quam Ecclesia, et quam 15. Ad extremum inconstanten intricationem, et

465 CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. Τριάδος ονόματος, καὶ τὴν τῶν προσώπων πρὸς ἄλληλα σχέσιν, ἔτι τε τὸ τῆς οὐσίας ἄγνωστον, καὶ τὴν πρὸς ἡμᾶς αὐτοῦ συγκατά βασιν, καὶ τὴν ἐκ τῆς Παρθένου γέννησιν, καὶ τὴν δευτέραν αὐτοῦ παρουσίαν, καὶ τὴν ἐκ v8- κρῶν ἀνάστασίν τε καὶ ἀνταπόδοσιν. δ. Μετὰ τοῦτο τὴν κατὰ μέρος τοῦ Εὐνομίου περὶ τοῦ ὄντος κενὴν καὶ βλάσφημον ἔκθεσιν παν- σόφως διελέγχει. ε'. Εἶτα τὸ ἀδιανόητον τῶν τοῦ Εὐνομίου ῥημάτ των, τῶν τὴν οὐσίαν τοῦ Πατρὸς μὴ χωρίζε σθαι, ἢ μερίζεσθαι, ἢ ἄλλο τι γίνεσθαι λεγόν- των θαυμαστῶς ἀνατρέπει. ς. Εἶθ' οὕτως τὴν τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα ενότητα, καὶ τοῦ Εὐνομίου τὸ τῶν Γραφών ἀνόητον καὶ ἀμύητον δείκνυσι. ζ'. Πρὸς τούτοις δείκνυσιν ὅτι οὐ μόνον ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁ Μονογενής, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῆς Παρθένου ἀπαθῶς ἐκ Πνεύματος ἁγίου γεννηθείς, τὴν οὐσίαν οὐκ ἐμέρισεν. ᾿Αλλ' οὐδὲ ἡ τῶν ἀνθρώ- των φύσις γεννωμένη ἀπὸ τῶν τικτόντων μερίζε ται, ἢ σχίζεται· καθὼς ἀπὸ τοῦ Ἀδὰμ καὶ τοῦ ᾿Αβραὰμ πανσόφως ἀπεδείχθη. η'. Ἐπὶ τούτοις τὴν τοῦ μονογενοῦς, καὶ τὴν τοῦ πρωτοτόκου ερμηνείαν τετράκις παρὰ τοῦ Αποστόλου ρηθεῖσαν πάνυ ἁρμοδίως δι- έξεισιν. θ'. Εἶτα πάλιν τὴν τοῦ Μονογενούς γέννησιν, ἑτέρας τε διαφόρους υλικάς τε καὶ ἀΰλους γεν- νήσεις τεχνολογήσας, ἀπαύγασμα δόξης, καὶ οὐ κτίσμα τὸν Υἱὸν μεγαλοπρεπῶς ἀποδεί κνυσιν. ι. Επειτα τὴν τοῦ, Κύριος ἔκτισέ με, ῥῆσιν καὶ τὸν περὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ Υἱοῦ λόγον, τό τε ἀπα- τηλὸν τῶν τοῦ Εὐνομίου ῥημάτων, καὶ τήν τε λέγουσαν ῥῆσιν, Τὴν δόξαν μου ἑτέρῳ οὐ δώσω, ποικίλως διεξετάσας, καλώς διηρμήνευσεν. ια΄. Εἶτα τὴν τοῦ Παντοκράτορος ἀξίαν, καὶ τὴν τοῦ Μονογενοῦς ἀιδιότητα, καὶ τὸ, Γενόμενος ὑπήκοος, διασαφήσας, τὸ τοῦ Εὐνομίου ἀνθη- τον ἐν τῷ λέγειν, οὐκ ἐκ τῆς ὑπακοῆς αὐτὸν προσλαβεῖν τὸ εἶναι Υιόν, δείκνυσιν. ιβ. Εἶθ' οὕτως τὴν τοῦ Μεσίτου ἑρμηνείαν,τοῦ τε ὁμοίου, καὶ ἀγεννήτου, καὶ γεννητοῦ, τήν το εἰκόνα, καὶ σφραγίδα τῆς τοῦ Παντοκράτορος ἐνεργείας, καὶ τῶν ἔργων, παγκάλως διέξεισιν. ιγ. Μετὰ τοῦτο τὴν εὐαγγελικὴν διερμηνεύει ῥῆ σιν, Ο Πατὴρ κρίνει οὐδένα. Ετι τοῦ μετὰ ψυ χῆς καὶ σώματος ἀναληφθέντος ἀνθρώπου παρὰ τοῦ Κυρίου, τήν τε παράβασιν τοῦ ᾿Αδάμ, καὶ τὸν θάνατον, καὶ τὴν ἐκ νεκρῶν ἐξανάστασιν διεσάφησε. ιδ'. Πρὸς τούτοις τὴν δόξαν, ἣν ἡ Ἐκκλησία δ τε Ευνόμιος περὶ τοῦ ἁγίου ἔχουσι Πνεύματ τος, διεξέρχεται,καὶ ὅτι οὐ τρεῖς Θεοί, ἀλλ᾽ εἰς, ὁ Πατὴρ, καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα· πρὸς οἷς καὶ διαφόρους ὑποταγὰς ἐκτίθεται. Εν οἷς καὶ τὴν παρὰ πάντων πρὸς τὸν Υἱὸν ὑποταγὴν τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα ταυτὴν ἀπέδειξεν. ιε'. Εἶτα τὸ ἀδιανόητον τοῦ Εὐνομίου πολλῶν ἀποδείξας, ποτὲ μὲν κτιστὸν τὸ ἅγιον λέγοντος Πνεῦμα, καὶ τοῦ Υἱοῦ ἔργον κάλλιστον, ποτὲ δὲ ἀπὸ τῶν ἐνεργειῶν αὐτοῦ Θεὸν ὁμολογοῦν τος, τελειοῖ τὸν λόγον. 466 narum mutuam habitudinem, essentiæ ignolam rationem, Verbi ad nos condescensionem, ex Vir- gine nativitatem, secundum ejus adventum, et a mortuis resurrectionem et retributionem exponit. nem redarguit. dicentis: substantiam Patris neque separari, neque dividi, mirabiliter evertit. lilleris imperitiam, et ruditatem ostendit. Patre, sed et ex Virgine per Spiritum impassibiliter natum, substantiam seu essentiam non divisisse, cum neque hominum natura genita a genitoribus dividatur aut scindatur; quemadmodum exemplo Adami et Abrahami perquam sapienter comprobat. quater ab Apostolo positam admodum scite et ap- posite exponit. partim materia constantibus, partim a materia liberis generationibus disserens, Filium splendo- rem gloriæ divinæ, et now creaturam esse, egregie demonstrat. me, mox de principio Filii disserit, et fraudes sub Eunomii verbis latentes aperit, illudque dictum : Gloriam meam non dabo alteri, varie excutiens, optime interpretatur. et illud : Factus obediens, explanans, Eunomii stuporem redarguit dicentis: Filium ex obedientia non accepisse, ut Filius esset. notionem, imaginem insuper et sigilium Omnipo- tentis operationis, et operum, perquam pulchre ease- quitur. 13 Posten Evangelicum illud exponit dictum: Paler non judicat quemquam: addit, hominis cum cor- pore et anima assumptionem a Domino factam, prævaricationem Adami, et ex mortuis resurre- clionem. Eunomius de Spiritu sancto habet, proponit; do- celque, non tres deos esse, sed unum, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum; et insuper sub- jectionem qua res omnes subjiciuntur Filio, eam- dem esse cum illa, qua Filius subjicitur Patri. obscuritatem Eunomii dicentis aliquando Spiritum sanctum esse creaturam, et Filii pulcherrimumı opus: aliquando autem ex operationibus Deum esse confitentis, copiose patefacit, et sic libro finem imponit. Η τῶν Χριστιανῶν πίστις ἡ εἰς πάντα τὰ ἔθνη Δ κατὰ τὸ πρόσταγμα τοῦ Κυρίου παρὰ τῶν μαθητῶν κηρυχθεῖσα· οὔτε ἐξ ἀνθρώπων ἐστὶν, οὔτε δι' ἀνθρώ πων, ἀλλὰ δι' αὐτοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χρι- στοῦ· ὃς Λόγος ὢν καὶ ζωὴ, καὶ φῶς, καὶ ἀλήθεια, καὶ Θεὸς, καὶ σοφία, καὶ πάντα ὅσα κατά φύσιν ἑστί· διὰ τοῦτο μάλιστα ἐν ὁμοιώματι ἀνθρώπου γενόμενος, Christianorum fides, quæ secundum Domini mandatum a discipulis omnibus gentibus in toto terrarum orbe prædicata est, neque ex hominibus est, neque per homines, sed per Dominum po- strum Jesum Christum, qui est Dei Verbum, et vita, et lux, et veritas, et Deus, et Sapiéntia, et hæc omnia per naturam: propter hoc maxime in 4. Eunomii de Ente inanem et blasphemam expositio- 5. Obscura, et quæ intelligi nequeunt verba Fuomii 6. Patris cum Filio unitatem, et Eunomii in sacris 7. Ad hæc demonstrat Unigenitum non solum ex 8. Deinde unigeniti et primogeniti significationem 9. Rursus de Unigeniti generatione, deque variis 10. Postea explanat dictum illud: Dominus creavit 11. Omnipotentis dignitatem,et Unigeniti æternitatem. 12. Deinceps Mediatoris, æqualis, ingeniti, et geniti, 14. Deinde existimationem, quam Ecclesia, et quam 15. Ad extremum inconstanten intricationem, et

καὶ μετασχὼν τῆς φύσεως ἡμῶν κατὰ πάντα καθ' ὁμοιότητα χωρὶς ἁμαρτίας. Καθ' ὁμοιότητα δὲ τῷ μετὰ ψυχῆς καὶ σώματος ἀναλαβεῖν ὅλον τὸν ἄνθρω πον· ὥστε δι' ἀμφοτέρων ἡμῖν γενέσθαι τὴν σωτη ρίαν. Οὗτος ἐπὶ τῆς γῆς ὤφθη, καὶ τοῖς ἀνθρώποις συνανεστράφη· ἵνα μηκέτι οἱ ἄνθρωποι κατὰ τὰς ἑαυτῶν γνώμας περὶ τοῦ ὄντος δοξάζωσι· τὰς γινο- μένας αὐτοῖς ἀπὸ στοχασμῶν τινων υπονοίας δόγμα ποιούμενοι. ᾿Αλλὰ πεισθέντες ὅτι ἀληθῶς Θεὸς ἐφα- νερώθη ἐν σαρκί, ἐκεῖνο μόνον ἀληθινὸν τῆς εὐσε βείας μυστήριον εἶναι πιστεύσωμεν, ὃ δι' αὐτοῦ ἡμῖν τοῦ Λόγου καὶ Θεοῦ παρεδόθη, τοῦ δι᾿ ἑαυτοῦ τοῖς ἀποστόλοις λαλήσαντος. Τὴν δὲ ἐκ τῆς ἀρχαιοτέρας Γραφῆς, ἐκ νόμου τε καὶ προφητείας, καὶ τῆς πα ροιμιώδους διδασκαλίας γινομένην περὶ τῆς ὑπερχει μένης φύσεως διδασκαλίαν, δι᾿ ἐσόπτρου τινὸς καὶ αἰνίγματος ὡς μαρτυρίαν τῆς ἀποκαλυφθείσης ἡμῖν ἀληθείας δεχώμεθα, εὐσεβῶς τὴν διάνοιαν τῶν ῥη- τῶν ἐκλαμβάνοντες· ὡς συμφωνεῖν τῇ παρὰ τοῦ Δε σπότου τῶν ὅλων ἐκτεθείσῃ πίστει· ἣν ἐπὶ λέξεως καθαρὰν καὶ ἀπαρεγχείρητον φυλάσσομεν, ὡς παρ- ελάθομεν· καὶ τὴν ἐν ὀλίγῳ παρατροπὴν τῶν παραδο- θέντων ῥημάτων ἐσχάτην κρίνοντες βλασφημίαν τε καὶ ἀσέβειαν. Πιστεύομεν οὖν καθὼς ἐξέθετο τοῖς μα θηταῖς τὴν πίστιν ὁ Κύριος ὁ εἰπὼν, ὅτι Πορευ- θέντες μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζον τες αὐτοὺς εἰς τὸ ίνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Οὗτός ἐστιν ὁ λόγος τοῦ μυστηρίου, ἐν ᾧ διὰ τῆς ἄνωθεν γεννήσεως μετα σκευάζεται ἡμῶν ἡ φύσις ἀπὸ τοῦ φθαρτοῦ πρὸς τὸ ἄφθαρτον· ἐκ τοῦ παλαιοῦ ἀνθρώπου ἀνακαι νιζομένη κατ' εἰκόνα τοῦ κτίσαντος ἐν ἀρχῇ τὸ θεοει δὲς ὁμοίωμα. Ταύτης οὖν παρὰ τοῦ Θεοῦ τοῖς ἀπο στόλοις παραδοθείσης τῆς πίστεως, οὔτε ὑφαίρεσιν, οὔτε παραλλαγήν, οὔτε προσθήκην ποιούμεθα· σαφῶς εἰδότες ὅτι ὁ τολμῶν τὴν θείαν φωνὴν διὰ κακουργίας σοφιστικής παρατρέπειν, οὗτος ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου ἐστίν· ὃς ἀφεὶς τῆς ἀληθείας τὰ ῥήματα, ἐκ τῶν ἰδίων λαλεῖ, πατὴρ ψεύδους γινόμενος. Πᾶν γὰρ τὸ παρὰ τὴν ἀλήθειαν λεγόμενον, ψεῦδός ἐστι πάντως καὶ οὐκ ἀληθές. Β Ἐπεὶ οὖν τὸ δόγμα τοῦτο παρ' αὐτῆς ἐκτίθεται τῆς ἀληθείας· εἴ τι παρεπινοοῦσιν ἐπὶ ἀθετήσει τῆς θείας ταύτης φωνῆς οἱ τῶν πονηρῶν αἱρέσεων εὑρε ταί· ὡς ἀντὶ μὲν τοῦ Πατρὸς κτίστην αὐτὸν καὶ δη μιουργὸν τοῦ Υἱοῦ ὀνομάζειν· ἀντὶ δὲ τοῦ Υἱοῦ ἔργον καὶ κτίσμα καὶ ποίημα· ἀντὶ δὲ τοῦ ἁγίου Πνεύμα τος, κτίσμα κτίσματος, καὶ ἔργον ἔργου · καὶ πάντα ὅσα τοῖς θεομάχοις περὶ αὐτοῦ λέγειν δοκεῖ πάντα τὰ τοιαῦτα ἄρνησιν τῆς ἀποκαλυφθείσης ἡμῖν ἐν τῷ δόγματι τούτῳ θεότητος, καὶ παράβασιν ὀνομάζομεν. Απαξ γὰρ μεμαθήκαμεν παρα τοῦ Κυρίου, πρὸς δ βλέπειν χρὴ τῇ διανοίᾳ· δι᾿ οὗ γίνεται ἡ ἀπὸ τοῦ θνητοῦ πρὸς τὸ ἀθάνατον τῆς φύσεως ἡμῶν μετα- στοιχείωσις· τοῦτο δέ ἐστιν ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα· φοβερὸν οὖν εἶναί φαμεν καὶ ἐλέ θριον παραλογίσασθαι μὲν τὰς θείας ταύτας φωνάς ἀντεπινοεῖν δὲ τὰς ἐπὶ ἀθετήσει τούτων παρευρισκο S. GREGORII NYSSENI hominis similitudine factus naturæque nostræ par- A tioeps per omnia secundum similitudinem absque precato. Secundum autem similitudinem, quia cum anima et corpore totum hominem assumpsit : ita ut per utrumque nobis factus sit salus. Hic in terris visus est, et cum hominibus conversatus, ut non amplius homines pro animi sui sententia, de eo quod est, opinentur, eas suspiciones vel opi- niones quas ex levibus quibusdam conjecturis as- sequuntur, pro veris et firmis decretis habentes. Sed persuasi quod vere Deus in carne apparuit, illud solum verum pietatis mysterium esse creda- mus, quod per ipsum Verbum et Deum nostrum traditum est, qui per seipsum apostolis locutus est. Eam vero quæ tum ex Veteri Scriptura, tum ex lege et prophetiis et proverbiali disciplina facta est de supereminente natura doctrinam, per spe- culum quoddam et ænigma, tanquam revelatæ no- bis veritatis testimonium amplectamur, pie sen- tentiam eorum quæ dicuntur accipientes. Ita ut in fide quæ a Domino universorum exposita est ac- quiescamus quam in dictione puram intentatam- que, sicut accepimus, custodimus : atque in exiguo verborum traditorum perversionem et depravatio- nem, extremam judicamus blasphemiam et impie- tatem. Credimus igitur quemadmodum suis disci- pulis Dominus fidem exposuit sic locutus: Euntes cocete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti. Hic est sermo mysterii, in quo per supernam generationem no- stra natura in melius transformatur, dum a cor- ruptibili ad incorruptibile, ex vetere homine reno- vatur, secundum imaginem ejus qui in principio divinam similitudinem creavit. Hujus itaque a Deo apostolis traditæ fidei neque subtractionem neque immutationem sive perversionem, neque addi- tionem facimus: aparte scientes eum qui audet vocem divinamı calumnia quadam et malitiosa in- terpretatione pervertere, ex patre diabolo esse: utpote qui omissis veritatis verbis, ex propriis lo- quitur, pater mendacii factus. Nam quidquid præter veritatem dicitur, merum est prorsus mendacium, et non veritas. Quoniam igitur hoc decretum ab ipsa Veritate exponitur: si quid perperam hujus vocis contem- ptu comminiscuntur malignarum hæresum inven- tores, ita ut loco Patris creatorem et opificem Filii nominent atque Filii loco opificium et creaturam et quid factitium fingant : pro sancto Spiritu crea- turam creaturæ, et opus operis, et quæcunque Deo rebellibus ac contumacibus de ipso placet autu - mare. Hæc omnia quæ sunt ejusmodi, revelatæ nobis in hoc dogmate divinitatis abnegationem et transgressionem nominamus. Semel enim a Domino didicimus, ad quod nos cogitatione et mente per- spicere oportet: per quod a mortali ad immortale nostræ naturæ fit transformatio, hoc autem est Pa- ter, Filius, et Spiritus sanctus. Quamobrem hor- ribile et exitiale esse asseveramus cuin has voces divinas maligne et perperam pervertere, tum alias C D

καὶ μετασχὼν τῆς φύσεως ἡμῶν κατὰ πάντα καθ' ὁμοιότητα χωρὶς ἁμαρτίας. Καθ' ὁμοιότητα δὲ τῷ μετὰ ψυχῆς καὶ σώματος ἀναλαβεῖν ὅλον τὸν ἄνθρω πον· ὥστε δι' ἀμφοτέρων ἡμῖν γενέσθαι τὴν σωτη ρίαν. Οὗτος ἐπὶ τῆς γῆς ὤφθη, καὶ τοῖς ἀνθρώποις συνανεστράφη· ἵνα μηκέτι οἱ ἄνθρωποι κατὰ τὰς ἑαυτῶν γνώμας περὶ τοῦ ὄντος δοξάζωσι· τὰς γινο- μένας αὐτοῖς ἀπὸ στοχασμῶν τινων υπονοίας δόγμα ποιούμενοι. ᾿Αλλὰ πεισθέντες ὅτι ἀληθῶς Θεὸς ἐφα- νερώθη ἐν σαρκί, ἐκεῖνο μόνον ἀληθινὸν τῆς εὐσε βείας μυστήριον εἶναι πιστεύσωμεν, ὃ δι' αὐτοῦ ἡμῖν τοῦ Λόγου καὶ Θεοῦ παρεδόθη, τοῦ δι᾿ ἑαυτοῦ τοῖς ἀποστόλοις λαλήσαντος. Τὴν δὲ ἐκ τῆς ἀρχαιοτέρας Γραφῆς, ἐκ νόμου τε καὶ προφητείας, καὶ τῆς πα ροιμιώδους διδασκαλίας γινομένην περὶ τῆς ὑπερχει μένης φύσεως διδασκαλίαν, δι᾿ ἐσόπτρου τινὸς καὶ αἰνίγματος ὡς μαρτυρίαν τῆς ἀποκαλυφθείσης ἡμῖν ἀληθείας δεχώμεθα, εὐσεβῶς τὴν διάνοιαν τῶν ῥη- τῶν ἐκλαμβάνοντες· ὡς συμφωνεῖν τῇ παρὰ τοῦ Δε σπότου τῶν ὅλων ἐκτεθείσῃ πίστει· ἣν ἐπὶ λέξεως καθαρὰν καὶ ἀπαρεγχείρητον φυλάσσομεν, ὡς παρ- ελάθομεν· καὶ τὴν ἐν ὀλίγῳ παρατροπὴν τῶν παραδο- θέντων ῥημάτων ἐσχάτην κρίνοντες βλασφημίαν τε καὶ ἀσέβειαν. Πιστεύομεν οὖν καθὼς ἐξέθετο τοῖς μα θηταῖς τὴν πίστιν ὁ Κύριος ὁ εἰπὼν, ὅτι Πορευ- θέντες μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζον τες αὐτοὺς εἰς τὸ ίνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Οὗτός ἐστιν ὁ λόγος τοῦ μυστηρίου, ἐν ᾧ διὰ τῆς ἄνωθεν γεννήσεως μετα σκευάζεται ἡμῶν ἡ φύσις ἀπὸ τοῦ φθαρτοῦ πρὸς τὸ ἄφθαρτον· ἐκ τοῦ παλαιοῦ ἀνθρώπου ἀνακαι νιζομένη κατ' εἰκόνα τοῦ κτίσαντος ἐν ἀρχῇ τὸ θεοει δὲς ὁμοίωμα. Ταύτης οὖν παρὰ τοῦ Θεοῦ τοῖς ἀπο στόλοις παραδοθείσης τῆς πίστεως, οὔτε ὑφαίρεσιν, οὔτε παραλλαγήν, οὔτε προσθήκην ποιούμεθα· σαφῶς εἰδότες ὅτι ὁ τολμῶν τὴν θείαν φωνὴν διὰ κακουργίας σοφιστικής παρατρέπειν, οὗτος ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου ἐστίν· ὃς ἀφεὶς τῆς ἀληθείας τὰ ῥήματα, ἐκ τῶν ἰδίων λαλεῖ, πατὴρ ψεύδους γινόμενος. Πᾶν γὰρ τὸ παρὰ τὴν ἀλήθειαν λεγόμενον, ψεῦδός ἐστι πάντως καὶ οὐκ ἀληθές. Β Ἐπεὶ οὖν τὸ δόγμα τοῦτο παρ' αὐτῆς ἐκτίθεται τῆς ἀληθείας· εἴ τι παρεπινοοῦσιν ἐπὶ ἀθετήσει τῆς θείας ταύτης φωνῆς οἱ τῶν πονηρῶν αἱρέσεων εὑρε ταί· ὡς ἀντὶ μὲν τοῦ Πατρὸς κτίστην αὐτὸν καὶ δη μιουργὸν τοῦ Υἱοῦ ὀνομάζειν· ἀντὶ δὲ τοῦ Υἱοῦ ἔργον καὶ κτίσμα καὶ ποίημα· ἀντὶ δὲ τοῦ ἁγίου Πνεύμα τος, κτίσμα κτίσματος, καὶ ἔργον ἔργου · καὶ πάντα ὅσα τοῖς θεομάχοις περὶ αὐτοῦ λέγειν δοκεῖ πάντα τὰ τοιαῦτα ἄρνησιν τῆς ἀποκαλυφθείσης ἡμῖν ἐν τῷ δόγματι τούτῳ θεότητος, καὶ παράβασιν ὀνομάζομεν. Απαξ γὰρ μεμαθήκαμεν παρα τοῦ Κυρίου, πρὸς δ βλέπειν χρὴ τῇ διανοίᾳ· δι᾿ οὗ γίνεται ἡ ἀπὸ τοῦ θνητοῦ πρὸς τὸ ἀθάνατον τῆς φύσεως ἡμῶν μετα- στοιχείωσις· τοῦτο δέ ἐστιν ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα· φοβερὸν οὖν εἶναί φαμεν καὶ ἐλέ θριον παραλογίσασθαι μὲν τὰς θείας ταύτας φωνάς ἀντεπινοεῖν δὲ τὰς ἐπὶ ἀθετήσει τούτων παρευρισκο S. GREGORII NYSSENI hominis similitudine factus naturæque nostræ par- A tioeps per omnia secundum similitudinem absque precato. Secundum autem similitudinem, quia cum anima et corpore totum hominem assumpsit : ita ut per utrumque nobis factus sit salus. Hic in terris visus est, et cum hominibus conversatus, ut non amplius homines pro animi sui sententia, de eo quod est, opinentur, eas suspiciones vel opi- niones quas ex levibus quibusdam conjecturis as- sequuntur, pro veris et firmis decretis habentes. Sed persuasi quod vere Deus in carne apparuit, illud solum verum pietatis mysterium esse creda- mus, quod per ipsum Verbum et Deum nostrum traditum est, qui per seipsum apostolis locutus est. Eam vero quæ tum ex Veteri Scriptura, tum ex lege et prophetiis et proverbiali disciplina facta est de supereminente natura doctrinam, per spe- culum quoddam et ænigma, tanquam revelatæ no- bis veritatis testimonium amplectamur, pie sen- tentiam eorum quæ dicuntur accipientes. Ita ut in fide quæ a Domino universorum exposita est ac- quiescamus quam in dictione puram intentatam- que, sicut accepimus, custodimus : atque in exiguo verborum traditorum perversionem et depravatio- nem, extremam judicamus blasphemiam et impie- tatem. Credimus igitur quemadmodum suis disci- pulis Dominus fidem exposuit sic locutus: Euntes cocete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti. Hic est sermo mysterii, in quo per supernam generationem no- stra natura in melius transformatur, dum a cor- ruptibili ad incorruptibile, ex vetere homine reno- vatur, secundum imaginem ejus qui in principio divinam similitudinem creavit. Hujus itaque a Deo apostolis traditæ fidei neque subtractionem neque immutationem sive perversionem, neque addi- tionem facimus: aparte scientes eum qui audet vocem divinamı calumnia quadam et malitiosa in- terpretatione pervertere, ex patre diabolo esse: utpote qui omissis veritatis verbis, ex propriis lo- quitur, pater mendacii factus. Nam quidquid præter veritatem dicitur, merum est prorsus mendacium, et non veritas. Quoniam igitur hoc decretum ab ipsa Veritate exponitur: si quid perperam hujus vocis contem- ptu comminiscuntur malignarum hæresum inven- tores, ita ut loco Patris creatorem et opificem Filii nominent atque Filii loco opificium et creaturam et quid factitium fingant : pro sancto Spiritu crea- turam creaturæ, et opus operis, et quæcunque Deo rebellibus ac contumacibus de ipso placet autu - mare. Hæc omnia quæ sunt ejusmodi, revelatæ nobis in hoc dogmate divinitatis abnegationem et transgressionem nominamus. Semel enim a Domino didicimus, ad quod nos cogitatione et mente per- spicere oportet: per quod a mortali ad immortale nostræ naturæ fit transformatio, hoc autem est Pa- ter, Filius, et Spiritus sanctus. Quamobrem hor- ribile et exitiale esse asseveramus cuin has voces divinas maligne et perperam pervertere, tum alias C D

καὶ μετασχὼν τῆς φύσεως ἡμῶν κατὰ πάντα καθ' ὁμοιότητα χωρὶς ἁμαρτίας. Καθ' ὁμοιότητα δὲ τῷ μετὰ ψυχῆς καὶ σώματος ἀναλαβεῖν ὅλον τὸν ἄνθρω πον· ὥστε δι' ἀμφοτέρων ἡμῖν γενέσθαι τὴν σωτη ρίαν. Οὗτος ἐπὶ τῆς γῆς ὤφθη, καὶ τοῖς ἀνθρώποις συνανεστράφη· ἵνα μηκέτι οἱ ἄνθρωποι κατὰ τὰς ἑαυτῶν γνώμας περὶ τοῦ ὄντος δοξάζωσι· τὰς γινο- μένας αὐτοῖς ἀπὸ στοχασμῶν τινων υπονοίας δόγμα ποιούμενοι. ᾿Αλλὰ πεισθέντες ὅτι ἀληθῶς Θεὸς ἐφα- νερώθη ἐν σαρκί, ἐκεῖνο μόνον ἀληθινὸν τῆς εὐσε βείας μυστήριον εἶναι πιστεύσωμεν, ὃ δι' αὐτοῦ ἡμῖν τοῦ Λόγου καὶ Θεοῦ παρεδόθη, τοῦ δι᾿ ἑαυτοῦ τοῖς ἀποστόλοις λαλήσαντος. Τὴν δὲ ἐκ τῆς ἀρχαιοτέρας Γραφῆς, ἐκ νόμου τε καὶ προφητείας, καὶ τῆς πα ροιμιώδους διδασκαλίας γινομένην περὶ τῆς ὑπερχει μένης φύσεως διδασκαλίαν, δι᾿ ἐσόπτρου τινὸς καὶ αἰνίγματος ὡς μαρτυρίαν τῆς ἀποκαλυφθείσης ἡμῖν ἀληθείας δεχώμεθα, εὐσεβῶς τὴν διάνοιαν τῶν ῥη- τῶν ἐκλαμβάνοντες· ὡς συμφωνεῖν τῇ παρὰ τοῦ Δε σπότου τῶν ὅλων ἐκτεθείσῃ πίστει· ἣν ἐπὶ λέξεως καθαρὰν καὶ ἀπαρεγχείρητον φυλάσσομεν, ὡς παρ- ελάθομεν· καὶ τὴν ἐν ὀλίγῳ παρατροπὴν τῶν παραδο- θέντων ῥημάτων ἐσχάτην κρίνοντες βλασφημίαν τε καὶ ἀσέβειαν. Πιστεύομεν οὖν καθὼς ἐξέθετο τοῖς μα θηταῖς τὴν πίστιν ὁ Κύριος ὁ εἰπὼν, ὅτι Πορευ- θέντες μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζον τες αὐτοὺς εἰς τὸ ίνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Οὗτός ἐστιν ὁ λόγος τοῦ μυστηρίου, ἐν ᾧ διὰ τῆς ἄνωθεν γεννήσεως μετα σκευάζεται ἡμῶν ἡ φύσις ἀπὸ τοῦ φθαρτοῦ πρὸς τὸ ἄφθαρτον· ἐκ τοῦ παλαιοῦ ἀνθρώπου ἀνακαι νιζομένη κατ' εἰκόνα τοῦ κτίσαντος ἐν ἀρχῇ τὸ θεοει δὲς ὁμοίωμα. Ταύτης οὖν παρὰ τοῦ Θεοῦ τοῖς ἀπο στόλοις παραδοθείσης τῆς πίστεως, οὔτε ὑφαίρεσιν, οὔτε παραλλαγήν, οὔτε προσθήκην ποιούμεθα· σαφῶς εἰδότες ὅτι ὁ τολμῶν τὴν θείαν φωνὴν διὰ κακουργίας σοφιστικής παρατρέπειν, οὗτος ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου ἐστίν· ὃς ἀφεὶς τῆς ἀληθείας τὰ ῥήματα, ἐκ τῶν ἰδίων λαλεῖ, πατὴρ ψεύδους γινόμενος. Πᾶν γὰρ τὸ παρὰ τὴν ἀλήθειαν λεγόμενον, ψεῦδός ἐστι πάντως καὶ οὐκ ἀληθές. Β Ἐπεὶ οὖν τὸ δόγμα τοῦτο παρ' αὐτῆς ἐκτίθεται τῆς ἀληθείας· εἴ τι παρεπινοοῦσιν ἐπὶ ἀθετήσει τῆς θείας ταύτης φωνῆς οἱ τῶν πονηρῶν αἱρέσεων εὑρε ταί· ὡς ἀντὶ μὲν τοῦ Πατρὸς κτίστην αὐτὸν καὶ δη μιουργὸν τοῦ Υἱοῦ ὀνομάζειν· ἀντὶ δὲ τοῦ Υἱοῦ ἔργον καὶ κτίσμα καὶ ποίημα· ἀντὶ δὲ τοῦ ἁγίου Πνεύμα τος, κτίσμα κτίσματος, καὶ ἔργον ἔργου · καὶ πάντα ὅσα τοῖς θεομάχοις περὶ αὐτοῦ λέγειν δοκεῖ πάντα τὰ τοιαῦτα ἄρνησιν τῆς ἀποκαλυφθείσης ἡμῖν ἐν τῷ δόγματι τούτῳ θεότητος, καὶ παράβασιν ὀνομάζομεν. Απαξ γὰρ μεμαθήκαμεν παρα τοῦ Κυρίου, πρὸς δ βλέπειν χρὴ τῇ διανοίᾳ· δι᾿ οὗ γίνεται ἡ ἀπὸ τοῦ θνητοῦ πρὸς τὸ ἀθάνατον τῆς φύσεως ἡμῶν μετα- στοιχείωσις· τοῦτο δέ ἐστιν ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα· φοβερὸν οὖν εἶναί φαμεν καὶ ἐλέ θριον παραλογίσασθαι μὲν τὰς θείας ταύτας φωνάς ἀντεπινοεῖν δὲ τὰς ἐπὶ ἀθετήσει τούτων παρευρισκο S. GREGORII NYSSENI hominis similitudine factus naturæque nostræ par- A tioeps per omnia secundum similitudinem absque precato. Secundum autem similitudinem, quia cum anima et corpore totum hominem assumpsit : ita ut per utrumque nobis factus sit salus. Hic in terris visus est, et cum hominibus conversatus, ut non amplius homines pro animi sui sententia, de eo quod est, opinentur, eas suspiciones vel opi- niones quas ex levibus quibusdam conjecturis as- sequuntur, pro veris et firmis decretis habentes. Sed persuasi quod vere Deus in carne apparuit, illud solum verum pietatis mysterium esse creda- mus, quod per ipsum Verbum et Deum nostrum traditum est, qui per seipsum apostolis locutus est. Eam vero quæ tum ex Veteri Scriptura, tum ex lege et prophetiis et proverbiali disciplina facta est de supereminente natura doctrinam, per spe- culum quoddam et ænigma, tanquam revelatæ no- bis veritatis testimonium amplectamur, pie sen- tentiam eorum quæ dicuntur accipientes. Ita ut in fide quæ a Domino universorum exposita est ac- quiescamus quam in dictione puram intentatam- que, sicut accepimus, custodimus : atque in exiguo verborum traditorum perversionem et depravatio- nem, extremam judicamus blasphemiam et impie- tatem. Credimus igitur quemadmodum suis disci- pulis Dominus fidem exposuit sic locutus: Euntes cocete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti. Hic est sermo mysterii, in quo per supernam generationem no- stra natura in melius transformatur, dum a cor- ruptibili ad incorruptibile, ex vetere homine reno- vatur, secundum imaginem ejus qui in principio divinam similitudinem creavit. Hujus itaque a Deo apostolis traditæ fidei neque subtractionem neque immutationem sive perversionem, neque addi- tionem facimus: aparte scientes eum qui audet vocem divinamı calumnia quadam et malitiosa in- terpretatione pervertere, ex patre diabolo esse: utpote qui omissis veritatis verbis, ex propriis lo- quitur, pater mendacii factus. Nam quidquid præter veritatem dicitur, merum est prorsus mendacium, et non veritas. Quoniam igitur hoc decretum ab ipsa Veritate exponitur: si quid perperam hujus vocis contem- ptu comminiscuntur malignarum hæresum inven- tores, ita ut loco Patris creatorem et opificem Filii nominent atque Filii loco opificium et creaturam et quid factitium fingant : pro sancto Spiritu crea- turam creaturæ, et opus operis, et quæcunque Deo rebellibus ac contumacibus de ipso placet autu - mare. Hæc omnia quæ sunt ejusmodi, revelatæ nobis in hoc dogmate divinitatis abnegationem et transgressionem nominamus. Semel enim a Domino didicimus, ad quod nos cogitatione et mente per- spicere oportet: per quod a mortali ad immortale nostræ naturæ fit transformatio, hoc autem est Pa- ter, Filius, et Spiritus sanctus. Quamobrem hor- ribile et exitiale esse asseveramus cuin has voces divinas maligne et perperam pervertere, tum alias C D

ΙΙ. . μένας· ὥσπερ ἐπιδιορθουμένας τὸν Θεὸν Λόγον, τὸν νομοθετήσαντα ταύτας τὰς φωνὰς ἡμῖν ἐπὶ τῆς πίσ στεως ἔχειν. Εκάστη γὰρ τῶν κλήσεων τούτων διὰ τῆς προσφυούς σημασίας νοουμένη, κανὼν ἀληθείας, καὶ νόμος εὐσεβείας τοῖς Χριστιανοῖς γίνεται. Πολλῶν, γὰρ ὄντων καὶ ἄλλων ὀνομάτων, οἷς τὸ θεῖον διαση μαίνεται, ἐν ἱστορίᾳ τε καὶ προφητεία, και νόμῳ πάντα καταλιπὼν ὁ Δεσπότης Χριστὸς, ἡμᾶς προσά- γεσθαι δυνάμενος τῇ περὶ τοῦ ὄντος πίστει, ταύτας τὰς φωνὰς παρατίθεται· ἀρκεῖν ἀποφηνάμενος παρα μένειν ἡμᾶς τῇ τοῦ Πατρός τε καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος κλήσει, εἰς κατανόησιν τοῦ ὄντως ὄντος· ὅπερ καὶ ἓν ἐστι καὶ οὐχ ἕν. Τῷ μὲν γὰρ λόγῳ τῆς οὐσίας ἓν ἐστι· διὸ καὶ εἰς ἐν ὄνομα βλέ πειν ὁ Δεσπότης ἐνομοθέτησε· τοῖς δὲ γνωριστικοῖς τῶν ὑποστάσεων ἰδιώμασιν, εἰς Πατρός τε καὶ Υἱοῦ Β καὶ ἁγίου Πνεύματος πίστιν διήρηται· ἀδιαστάτως τε μεριζόμενον καὶ ἀσυγχύτως ἑνούμενον. "Οταν γὰρ ἀκού- / σωμεν Πατέρα, ταύτην ἀναλαμβάνομεν τὴν διάνοιαν, ὅτι τὸ ὄνομα τοῦτο, οὐκ ἐφ' ἑαυτοῦ νοεῖτα: μόνον, ἀλλὰ καὶ τὴν πρὸς τὸν Υἱὸν σχέσιν διὰ τῆς ἰδίας ἐμφάσεως ἀποσημαίνει. Οὐ γὰρ ἂν Πατὴρ κεχωρισμένος ἐφ᾽ ἑαυτοῦ νοηθείη, μὴ Υἱοῦ συνημμένου διὰ τῆς τοῦ Πατρὸς ἐκφωνήσεως. Πατέρα οὖν μαθόντες, τῇ αὐτῇ φωνῇ καὶ τὴν εἰς τὸν Υἱὸν πίστιν συνεδιδάχθημεν. Ἐπειδὴ τοίνυν τὸ θεῖον τῇ φύσει ὅπερ ἐστὶ καθό ἐστιν ἀεὶ ὡσαύτως ἔχει· οὔτε ποτέ τι μὴ ὂν ὅ νῦν ἐστιν, οὔτε ποτέ τι ἐσόμενον, ὅ νῦν οὐκ ἔστι. Πατὴρ δὲ ὠνομάσθη παρὰ τοῦ Λόγου ὁ ἀληθινὸς Πατήρ· τῷ δὲ Πατρὶ καὶ ὁ Υἱὸς συνεμφαίνεται· ἀναγκαίως πιστεύο μεν, ὅτι ὁ μηδεμίαν τροπὴν ἢ ἀλλοίωσιν ἐν τῇ φύσει παραδεχόμενος, ὅ νῦν ἐστι, καὶ ἀεὶ πάντως ἦν· ἢ εἴ ποτέ τι οὐκ ἦν, οὐδὲ νῦν πάντως ἐστίν. Ἐπεὶ οὖν Πατὴρ ὑπὸ τοῦ ἀληθινοῦ Λόγου κατονομάζεται, πάνε τοτε πάντως καὶ ἦν Πατὴρ καὶ ἔστι, καὶ ἔσται ὡς ἦν. Οὐ γὰρ δὴ θέμις ἐπὶ τῆς θείας τε καὶ ἀκηράτου φύσεως, μὴ πάντοτε τὸ καλὸν περὶ αὐτὴν εἶναι λέ γειν· εἰ γὰρ μὴ ἀεὶ ἦν ὁ νῦν ἐστιν, ἐτράπη πάντως ἢ πρὸς τὸ χεῖρον ἀπὸ τοῦ κρείττονος, ἢ πρὸς τὸ κρεῖτο τον ἀπὸ τοῦ χείρονος· τούτων δὲ ἱσόν ἐστι τὸ ἀπε Εἰς καθ' ἑκάτερον· ὁπότερον ἂν ἐπὶ τῆς θείας λέγη ται φύσεως. ᾿Αλλὰ μὴν ἀνεπίδεκτόν ἐστι τὸ θεῖον τροπῆς τε καὶ ἀλλοιώσεως. Αρα πᾶν ὅτιπὲρ ἐστι καλὸν καὶ ἀγαθὸν, ἀεὶ περὶ τὴν τοῦ καλοῦ θεωρείται πηγήν· καλὸν δὲ καὶ καλοῦ παντὸς ἐπέκεινα ὁ Μονo-D γενής ἐστι Θεός, ὁ ὢν ἐν τοῖς κόλποις τοῦ Πα- τρός· ὁ δὲ ὧν ἐν τοῖς κόλποις, οὐχὶ ἐγγενόμενος ; μας, Οὐκοῦν ἀποδέδεικται διὰ τούτων τὸ ἐξ ἀϊδίου τὸν Υἱὸν ἐνθεωρεῖσθαι τῷ Πατρὶ τῷ ἐν ᾧ ἐστιν, ζωὴν ὄντα καὶ φῶς, καὶ ἀλήθειαν· καὶ πᾶν ἀγαθὸν ὄνομά τε καὶ νόημα· ὧν χωρὶς ἐφ' ἑαυτοῦ λέγειν εἶναί ποτε τὸν Πατέρα, τῆς ἐσχάτης ἀσεβείας ἅμα καὶ παραπλη ξίας ἐστίν. Εἰ γὰρ ὁ Υἱός, καθὼς ἡ Γραφή λέγει, δύο ναμίς ἐστι Θεοῦ, καὶ σοφία, καὶ ἀλήθεια, καὶ φῶς, • +69 CONTRA EUNOMIUM, LIB. A illis omnino contrarias excogitare, quæ ad eas in- firmandas et eludendas inveniuntur, ac si Verbum Dei vellent emendare et corrigere, quod nobis lege edixit has voces in fide constanter tenere. Harum siquidem appellationum unaquæque dum in nativa significatione mente percipitur, regula veritatis, atque pietatis norina et lex Christianis efficitur. Nam cum multa sint alia nomina quibus Deus significatur, in historia et prophetia, et lege, lis omnibus posthabitis relictisque Dominus Christus ad fidem quæ est de eo quod est, nos adducere po- tens, las voces apponit, ratus si nos in Patrisque, et Filii, et Spiritus sancti appellatione permanere- ad ejus quod vere est cognitionem sufficere, quod quidem et unum est, et non unumn. Nam essen- tiæ quidem ratione unum est, quocirca et in unum nomen respicere Dominus edixit: sed secundum eas proprietates quibus divinæ personæ dignoscun- tur, in Patris, et Filii, et Spiritus sancti fidem di- stinctum est, inseparabiliter in partes distributum et inconfuse unitum. Cum enim audimus Patrem hanc notionem et intelligentiam concipimus, quod hoc nomen non in ipso sotum intelligitur, sed etiam cum Filio mutuam relationem propria quadam vi de- clarat: non enim Pater separatus in seipso mente comprehendi posset, non unito et adunato Filio per hanc Patris enuntiationem. Hac itaque voce, Patrem cum didicimus, fidem quoque in Filium edo- cti sumus. Quoniam igitur Deus natura quod est, qua est, semper et eodem modo se habet, cum nunquam quid non fuerit quod nunc est, neque unquam quid futurus sit quod nunc non est. Pater autem a Verbo nominatus est verus Pater, simul autem cum Patre Filius ostenditur: necessario cre- dimus, quod is qui nullam mutationem neque alte- rationem in natura suscipit, quod nunc est,omnino semper erat, et si quid aliquando non erat, nec nunc est. Quandoquidem ergo a vero Verbo sive Filio Pater nominatur, semper omnino et erat Pa- ter et est, eritque sicut fuit. Neque enim fas in divina et immortali natura, quod bonum est, non id in ipsa semper esse dicere. Si enim non semper fuit, quod nunc est, penitus immutata est vel a meliore in deterius, vel in melius a deteriore. Aqualis autem est in utroque impietas, aller- utrum de natura divina dicatur. Nam deitas est prorsus versionis expers, et mutationis nescia. Quamobrem quidquid bonum est et honestum, semper in fonte honesti et boni intelligitur. Bonum autem et supra bonum omne Unigenitus est Deus, qui est in sinibus Patris **; qui autem est in sinibus, nonne est genitus ? Joan. 1, 18. C Igitur per hæc demonstratum est Filium ab æterno intelligi in Patre in quo est, cum ipse sit vita vi- vens, lux et veritas, omneque bonum et nomen, et notio, sine quibus aliquando Patrem in seipso esse aflirmare extremæ est impietatis simul et in- saniæ atque stupidæ amentiæ. Nam si Filius, sicut Scriptura dicit, virtus est Dei, sapientia, et veritas,

ΙΙ. . μένας· ὥσπερ ἐπιδιορθουμένας τὸν Θεὸν Λόγον, τὸν νομοθετήσαντα ταύτας τὰς φωνὰς ἡμῖν ἐπὶ τῆς πίσ στεως ἔχειν. Εκάστη γὰρ τῶν κλήσεων τούτων διὰ τῆς προσφυούς σημασίας νοουμένη, κανὼν ἀληθείας, καὶ νόμος εὐσεβείας τοῖς Χριστιανοῖς γίνεται. Πολλῶν, γὰρ ὄντων καὶ ἄλλων ὀνομάτων, οἷς τὸ θεῖον διαση μαίνεται, ἐν ἱστορίᾳ τε καὶ προφητεία, και νόμῳ πάντα καταλιπὼν ὁ Δεσπότης Χριστὸς, ἡμᾶς προσά- γεσθαι δυνάμενος τῇ περὶ τοῦ ὄντος πίστει, ταύτας τὰς φωνὰς παρατίθεται· ἀρκεῖν ἀποφηνάμενος παρα μένειν ἡμᾶς τῇ τοῦ Πατρός τε καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος κλήσει, εἰς κατανόησιν τοῦ ὄντως ὄντος· ὅπερ καὶ ἓν ἐστι καὶ οὐχ ἕν. Τῷ μὲν γὰρ λόγῳ τῆς οὐσίας ἓν ἐστι· διὸ καὶ εἰς ἐν ὄνομα βλέ πειν ὁ Δεσπότης ἐνομοθέτησε· τοῖς δὲ γνωριστικοῖς τῶν ὑποστάσεων ἰδιώμασιν, εἰς Πατρός τε καὶ Υἱοῦ Β καὶ ἁγίου Πνεύματος πίστιν διήρηται· ἀδιαστάτως τε μεριζόμενον καὶ ἀσυγχύτως ἑνούμενον. "Οταν γὰρ ἀκού- / σωμεν Πατέρα, ταύτην ἀναλαμβάνομεν τὴν διάνοιαν, ὅτι τὸ ὄνομα τοῦτο, οὐκ ἐφ' ἑαυτοῦ νοεῖτα: μόνον, ἀλλὰ καὶ τὴν πρὸς τὸν Υἱὸν σχέσιν διὰ τῆς ἰδίας ἐμφάσεως ἀποσημαίνει. Οὐ γὰρ ἂν Πατὴρ κεχωρισμένος ἐφ᾽ ἑαυτοῦ νοηθείη, μὴ Υἱοῦ συνημμένου διὰ τῆς τοῦ Πατρὸς ἐκφωνήσεως. Πατέρα οὖν μαθόντες, τῇ αὐτῇ φωνῇ καὶ τὴν εἰς τὸν Υἱὸν πίστιν συνεδιδάχθημεν. Ἐπειδὴ τοίνυν τὸ θεῖον τῇ φύσει ὅπερ ἐστὶ καθό ἐστιν ἀεὶ ὡσαύτως ἔχει· οὔτε ποτέ τι μὴ ὂν ὅ νῦν ἐστιν, οὔτε ποτέ τι ἐσόμενον, ὅ νῦν οὐκ ἔστι. Πατὴρ δὲ ὠνομάσθη παρὰ τοῦ Λόγου ὁ ἀληθινὸς Πατήρ· τῷ δὲ Πατρὶ καὶ ὁ Υἱὸς συνεμφαίνεται· ἀναγκαίως πιστεύο μεν, ὅτι ὁ μηδεμίαν τροπὴν ἢ ἀλλοίωσιν ἐν τῇ φύσει παραδεχόμενος, ὅ νῦν ἐστι, καὶ ἀεὶ πάντως ἦν· ἢ εἴ ποτέ τι οὐκ ἦν, οὐδὲ νῦν πάντως ἐστίν. Ἐπεὶ οὖν Πατὴρ ὑπὸ τοῦ ἀληθινοῦ Λόγου κατονομάζεται, πάνε τοτε πάντως καὶ ἦν Πατὴρ καὶ ἔστι, καὶ ἔσται ὡς ἦν. Οὐ γὰρ δὴ θέμις ἐπὶ τῆς θείας τε καὶ ἀκηράτου φύσεως, μὴ πάντοτε τὸ καλὸν περὶ αὐτὴν εἶναι λέ γειν· εἰ γὰρ μὴ ἀεὶ ἦν ὁ νῦν ἐστιν, ἐτράπη πάντως ἢ πρὸς τὸ χεῖρον ἀπὸ τοῦ κρείττονος, ἢ πρὸς τὸ κρεῖτο τον ἀπὸ τοῦ χείρονος· τούτων δὲ ἱσόν ἐστι τὸ ἀπε Εἰς καθ' ἑκάτερον· ὁπότερον ἂν ἐπὶ τῆς θείας λέγη ται φύσεως. ᾿Αλλὰ μὴν ἀνεπίδεκτόν ἐστι τὸ θεῖον τροπῆς τε καὶ ἀλλοιώσεως. Αρα πᾶν ὅτιπὲρ ἐστι καλὸν καὶ ἀγαθὸν, ἀεὶ περὶ τὴν τοῦ καλοῦ θεωρείται πηγήν· καλὸν δὲ καὶ καλοῦ παντὸς ἐπέκεινα ὁ Μονo-D γενής ἐστι Θεός, ὁ ὢν ἐν τοῖς κόλποις τοῦ Πα- τρός· ὁ δὲ ὧν ἐν τοῖς κόλποις, οὐχὶ ἐγγενόμενος ; μας, Οὐκοῦν ἀποδέδεικται διὰ τούτων τὸ ἐξ ἀϊδίου τὸν Υἱὸν ἐνθεωρεῖσθαι τῷ Πατρὶ τῷ ἐν ᾧ ἐστιν, ζωὴν ὄντα καὶ φῶς, καὶ ἀλήθειαν· καὶ πᾶν ἀγαθὸν ὄνομά τε καὶ νόημα· ὧν χωρὶς ἐφ' ἑαυτοῦ λέγειν εἶναί ποτε τὸν Πατέρα, τῆς ἐσχάτης ἀσεβείας ἅμα καὶ παραπλη ξίας ἐστίν. Εἰ γὰρ ὁ Υἱός, καθὼς ἡ Γραφή λέγει, δύο ναμίς ἐστι Θεοῦ, καὶ σοφία, καὶ ἀλήθεια, καὶ φῶς, • +69 CONTRA EUNOMIUM, LIB. A illis omnino contrarias excogitare, quæ ad eas in- firmandas et eludendas inveniuntur, ac si Verbum Dei vellent emendare et corrigere, quod nobis lege edixit has voces in fide constanter tenere. Harum siquidem appellationum unaquæque dum in nativa significatione mente percipitur, regula veritatis, atque pietatis norina et lex Christianis efficitur. Nam cum multa sint alia nomina quibus Deus significatur, in historia et prophetia, et lege, lis omnibus posthabitis relictisque Dominus Christus ad fidem quæ est de eo quod est, nos adducere po- tens, las voces apponit, ratus si nos in Patrisque, et Filii, et Spiritus sancti appellatione permanere- ad ejus quod vere est cognitionem sufficere, quod quidem et unum est, et non unumn. Nam essen- tiæ quidem ratione unum est, quocirca et in unum nomen respicere Dominus edixit: sed secundum eas proprietates quibus divinæ personæ dignoscun- tur, in Patris, et Filii, et Spiritus sancti fidem di- stinctum est, inseparabiliter in partes distributum et inconfuse unitum. Cum enim audimus Patrem hanc notionem et intelligentiam concipimus, quod hoc nomen non in ipso sotum intelligitur, sed etiam cum Filio mutuam relationem propria quadam vi de- clarat: non enim Pater separatus in seipso mente comprehendi posset, non unito et adunato Filio per hanc Patris enuntiationem. Hac itaque voce, Patrem cum didicimus, fidem quoque in Filium edo- cti sumus. Quoniam igitur Deus natura quod est, qua est, semper et eodem modo se habet, cum nunquam quid non fuerit quod nunc est, neque unquam quid futurus sit quod nunc non est. Pater autem a Verbo nominatus est verus Pater, simul autem cum Patre Filius ostenditur: necessario cre- dimus, quod is qui nullam mutationem neque alte- rationem in natura suscipit, quod nunc est,omnino semper erat, et si quid aliquando non erat, nec nunc est. Quandoquidem ergo a vero Verbo sive Filio Pater nominatur, semper omnino et erat Pa- ter et est, eritque sicut fuit. Neque enim fas in divina et immortali natura, quod bonum est, non id in ipsa semper esse dicere. Si enim non semper fuit, quod nunc est, penitus immutata est vel a meliore in deterius, vel in melius a deteriore. Aqualis autem est in utroque impietas, aller- utrum de natura divina dicatur. Nam deitas est prorsus versionis expers, et mutationis nescia. Quamobrem quidquid bonum est et honestum, semper in fonte honesti et boni intelligitur. Bonum autem et supra bonum omne Unigenitus est Deus, qui est in sinibus Patris **; qui autem est in sinibus, nonne est genitus ? Joan. 1, 18. C Igitur per hæc demonstratum est Filium ab æterno intelligi in Patre in quo est, cum ipse sit vita vi- vens, lux et veritas, omneque bonum et nomen, et notio, sine quibus aliquando Patrem in seipso esse aflirmare extremæ est impietatis simul et in- saniæ atque stupidæ amentiæ. Nam si Filius, sicut Scriptura dicit, virtus est Dei, sapientia, et veritas,

ΙΙ. . μένας· ὥσπερ ἐπιδιορθουμένας τὸν Θεὸν Λόγον, τὸν νομοθετήσαντα ταύτας τὰς φωνὰς ἡμῖν ἐπὶ τῆς πίσ στεως ἔχειν. Εκάστη γὰρ τῶν κλήσεων τούτων διὰ τῆς προσφυούς σημασίας νοουμένη, κανὼν ἀληθείας, καὶ νόμος εὐσεβείας τοῖς Χριστιανοῖς γίνεται. Πολλῶν, γὰρ ὄντων καὶ ἄλλων ὀνομάτων, οἷς τὸ θεῖον διαση μαίνεται, ἐν ἱστορίᾳ τε καὶ προφητεία, και νόμῳ πάντα καταλιπὼν ὁ Δεσπότης Χριστὸς, ἡμᾶς προσά- γεσθαι δυνάμενος τῇ περὶ τοῦ ὄντος πίστει, ταύτας τὰς φωνὰς παρατίθεται· ἀρκεῖν ἀποφηνάμενος παρα μένειν ἡμᾶς τῇ τοῦ Πατρός τε καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος κλήσει, εἰς κατανόησιν τοῦ ὄντως ὄντος· ὅπερ καὶ ἓν ἐστι καὶ οὐχ ἕν. Τῷ μὲν γὰρ λόγῳ τῆς οὐσίας ἓν ἐστι· διὸ καὶ εἰς ἐν ὄνομα βλέ πειν ὁ Δεσπότης ἐνομοθέτησε· τοῖς δὲ γνωριστικοῖς τῶν ὑποστάσεων ἰδιώμασιν, εἰς Πατρός τε καὶ Υἱοῦ Β καὶ ἁγίου Πνεύματος πίστιν διήρηται· ἀδιαστάτως τε μεριζόμενον καὶ ἀσυγχύτως ἑνούμενον. "Οταν γὰρ ἀκού- / σωμεν Πατέρα, ταύτην ἀναλαμβάνομεν τὴν διάνοιαν, ὅτι τὸ ὄνομα τοῦτο, οὐκ ἐφ' ἑαυτοῦ νοεῖτα: μόνον, ἀλλὰ καὶ τὴν πρὸς τὸν Υἱὸν σχέσιν διὰ τῆς ἰδίας ἐμφάσεως ἀποσημαίνει. Οὐ γὰρ ἂν Πατὴρ κεχωρισμένος ἐφ᾽ ἑαυτοῦ νοηθείη, μὴ Υἱοῦ συνημμένου διὰ τῆς τοῦ Πατρὸς ἐκφωνήσεως. Πατέρα οὖν μαθόντες, τῇ αὐτῇ φωνῇ καὶ τὴν εἰς τὸν Υἱὸν πίστιν συνεδιδάχθημεν. Ἐπειδὴ τοίνυν τὸ θεῖον τῇ φύσει ὅπερ ἐστὶ καθό ἐστιν ἀεὶ ὡσαύτως ἔχει· οὔτε ποτέ τι μὴ ὂν ὅ νῦν ἐστιν, οὔτε ποτέ τι ἐσόμενον, ὅ νῦν οὐκ ἔστι. Πατὴρ δὲ ὠνομάσθη παρὰ τοῦ Λόγου ὁ ἀληθινὸς Πατήρ· τῷ δὲ Πατρὶ καὶ ὁ Υἱὸς συνεμφαίνεται· ἀναγκαίως πιστεύο μεν, ὅτι ὁ μηδεμίαν τροπὴν ἢ ἀλλοίωσιν ἐν τῇ φύσει παραδεχόμενος, ὅ νῦν ἐστι, καὶ ἀεὶ πάντως ἦν· ἢ εἴ ποτέ τι οὐκ ἦν, οὐδὲ νῦν πάντως ἐστίν. Ἐπεὶ οὖν Πατὴρ ὑπὸ τοῦ ἀληθινοῦ Λόγου κατονομάζεται, πάνε τοτε πάντως καὶ ἦν Πατὴρ καὶ ἔστι, καὶ ἔσται ὡς ἦν. Οὐ γὰρ δὴ θέμις ἐπὶ τῆς θείας τε καὶ ἀκηράτου φύσεως, μὴ πάντοτε τὸ καλὸν περὶ αὐτὴν εἶναι λέ γειν· εἰ γὰρ μὴ ἀεὶ ἦν ὁ νῦν ἐστιν, ἐτράπη πάντως ἢ πρὸς τὸ χεῖρον ἀπὸ τοῦ κρείττονος, ἢ πρὸς τὸ κρεῖτο τον ἀπὸ τοῦ χείρονος· τούτων δὲ ἱσόν ἐστι τὸ ἀπε Εἰς καθ' ἑκάτερον· ὁπότερον ἂν ἐπὶ τῆς θείας λέγη ται φύσεως. ᾿Αλλὰ μὴν ἀνεπίδεκτόν ἐστι τὸ θεῖον τροπῆς τε καὶ ἀλλοιώσεως. Αρα πᾶν ὅτιπὲρ ἐστι καλὸν καὶ ἀγαθὸν, ἀεὶ περὶ τὴν τοῦ καλοῦ θεωρείται πηγήν· καλὸν δὲ καὶ καλοῦ παντὸς ἐπέκεινα ὁ Μονo-D γενής ἐστι Θεός, ὁ ὢν ἐν τοῖς κόλποις τοῦ Πα- τρός· ὁ δὲ ὧν ἐν τοῖς κόλποις, οὐχὶ ἐγγενόμενος ; μας, Οὐκοῦν ἀποδέδεικται διὰ τούτων τὸ ἐξ ἀϊδίου τὸν Υἱὸν ἐνθεωρεῖσθαι τῷ Πατρὶ τῷ ἐν ᾧ ἐστιν, ζωὴν ὄντα καὶ φῶς, καὶ ἀλήθειαν· καὶ πᾶν ἀγαθὸν ὄνομά τε καὶ νόημα· ὧν χωρὶς ἐφ' ἑαυτοῦ λέγειν εἶναί ποτε τὸν Πατέρα, τῆς ἐσχάτης ἀσεβείας ἅμα καὶ παραπλη ξίας ἐστίν. Εἰ γὰρ ὁ Υἱός, καθὼς ἡ Γραφή λέγει, δύο ναμίς ἐστι Θεοῦ, καὶ σοφία, καὶ ἀλήθεια, καὶ φῶς, • +69 CONTRA EUNOMIUM, LIB. A illis omnino contrarias excogitare, quæ ad eas in- firmandas et eludendas inveniuntur, ac si Verbum Dei vellent emendare et corrigere, quod nobis lege edixit has voces in fide constanter tenere. Harum siquidem appellationum unaquæque dum in nativa significatione mente percipitur, regula veritatis, atque pietatis norina et lex Christianis efficitur. Nam cum multa sint alia nomina quibus Deus significatur, in historia et prophetia, et lege, lis omnibus posthabitis relictisque Dominus Christus ad fidem quæ est de eo quod est, nos adducere po- tens, las voces apponit, ratus si nos in Patrisque, et Filii, et Spiritus sancti appellatione permanere- ad ejus quod vere est cognitionem sufficere, quod quidem et unum est, et non unumn. Nam essen- tiæ quidem ratione unum est, quocirca et in unum nomen respicere Dominus edixit: sed secundum eas proprietates quibus divinæ personæ dignoscun- tur, in Patris, et Filii, et Spiritus sancti fidem di- stinctum est, inseparabiliter in partes distributum et inconfuse unitum. Cum enim audimus Patrem hanc notionem et intelligentiam concipimus, quod hoc nomen non in ipso sotum intelligitur, sed etiam cum Filio mutuam relationem propria quadam vi de- clarat: non enim Pater separatus in seipso mente comprehendi posset, non unito et adunato Filio per hanc Patris enuntiationem. Hac itaque voce, Patrem cum didicimus, fidem quoque in Filium edo- cti sumus. Quoniam igitur Deus natura quod est, qua est, semper et eodem modo se habet, cum nunquam quid non fuerit quod nunc est, neque unquam quid futurus sit quod nunc non est. Pater autem a Verbo nominatus est verus Pater, simul autem cum Patre Filius ostenditur: necessario cre- dimus, quod is qui nullam mutationem neque alte- rationem in natura suscipit, quod nunc est,omnino semper erat, et si quid aliquando non erat, nec nunc est. Quandoquidem ergo a vero Verbo sive Filio Pater nominatur, semper omnino et erat Pa- ter et est, eritque sicut fuit. Neque enim fas in divina et immortali natura, quod bonum est, non id in ipsa semper esse dicere. Si enim non semper fuit, quod nunc est, penitus immutata est vel a meliore in deterius, vel in melius a deteriore. Aqualis autem est in utroque impietas, aller- utrum de natura divina dicatur. Nam deitas est prorsus versionis expers, et mutationis nescia. Quamobrem quidquid bonum est et honestum, semper in fonte honesti et boni intelligitur. Bonum autem et supra bonum omne Unigenitus est Deus, qui est in sinibus Patris **; qui autem est in sinibus, nonne est genitus ? Joan. 1, 18. C Igitur per hæc demonstratum est Filium ab æterno intelligi in Patre in quo est, cum ipse sit vita vi- vens, lux et veritas, omneque bonum et nomen, et notio, sine quibus aliquando Patrem in seipso esse aflirmare extremæ est impietatis simul et in- saniæ atque stupidæ amentiæ. Nam si Filius, sicut Scriptura dicit, virtus est Dei, sapientia, et veritas,

Β τοῦ τὸν Υἱὸν εἶναι, καθὼς τοῖς αἱρετικοῖς δοκεῖ, οὐδὲ ταῦτα ἦν πάντως. Τούτων δὲ μὴ ὄντων, κενὸν πάντως τῶν τοιούτων ἀγαθῶν τὸν πατρῷον ἐννοήσουσι κόλποι ὡς ἂν οὖν μήτε ὁ Πατὴρ ἔρημός τε τῶν ἑαυτοῦ ἀγαθῶν ἐννοηθείη· μὴ δὲ εἰς ταύτην τὴν ἀτοπίαν ἐκπέσοι τὸ δόγμα, ἀναγκαίως κατὰ τὴν φωνὴν τοῦ Δεσπότου, τῇ ἀϊδιότητι τοῦ Πατρὸς ἡ περὶ τοῦ Υἱοῦ πίστις συν θεωρεῖται. Οὗ χάριν πάντα καταλιπὼν τὰ ὀνόματα ὅσα πρὸς ἔνδειξιν τῆς ὑπερκειμένης φύσεως λέγεται, τὴν τοῦ Πατρὸς κλήσιν, ὡς ἐνδεικτικωτέραν τῆς ἀλη θείας ἐκτίθεται ἡμῖν ἐπὶ τῆς πίστεως, ἥτις, καθὼς είρηται, τῇ σχετικῇ διανοίᾳ καὶ τὸν Υἱὸν μεθ' ἑαυτῆς συνενδείκνυται· τοῦ δὲ Υἱοῦ ὅς ἐστιν ἐν τῷ Πατρὶ, ἀεὶ ὄντος ὅπερ ἐστὶν, καθὼς εἴρηται καὶ ἐν τοῖς ἔμπρο σθεν λόγοις· ὅτι τὸ θεῖον τῇ φύσει τὴν πρὸς τὸ μετ ζον αὔξησιν οὐ προσδέχεται· οὐ γὰρ ὁρᾷ τι ἔξω ἑαυ τοῦ ἄλλο ἀγαθὸν, οὗ κατὰ μετουσίαν προσλαμβάνει τὸ πλεῖον· ἀλλ᾽ ἀεὶ ὡσαύτως ἔχοντος, οὔτε ἀποβάλ λοντος δ ἔχει, οὔτε προσλαμβάνοντος ὁ μὴ ἔχει· οὔτε γάρ τι τῶν ἀποβλήτων ἔχει, καὶ εἴ τι μακάριον καὶ ἀκήρατον, καὶ ἀληθινὸν, καὶ ἀγαθὰν περὶ αὐτὸν καὶ ἐν αὐτῷ πάντως ἐστίν· ἀναγκαίως ὁρῶμεν, οὐκ ἐξ ἐπικτήσεως αὐτῷ προσγινόμενον τὸ Πνεῦμα τὸ ἀγα θόν τε καὶ ἅγιον· ὅπερ ἐστὶν εὐθὲς ἡγεμονικόν, ζω ποιόν, τὸ πάσης τῆς κτίσεως περικρατητικόν τε καὶ ἁγιαστικόν· δ πάντα ἐν πᾶσιν ἐνεργεῖ καθώς βούλε ται · ὡς μηδέν τι μεταξύ διάλειμμα τοῦ Χριστοῦ πρὸς τὸ Χρίσμα νοεῖν, ἢ τοῦ βασιλέως πρὸς τὴν βασιλείαν· ἢ τῆς σοφίας πρὸς τὸ πνεῦμα τῆς σοφίας - ἢ τῆς ἀλη θείας πρὸς τὸ πνεῦμα τῆς ἀληθείας· ἡ τῆς δυνάμεως, πρὸς τὸ πνεῦμα τῆς δυνάμεως· ἀλλ' ἐξ ἀἰδίου τῷ Πατρὶ ἐνθεωρουμένου τοῦ Υἱοῦ· ὅς ἐστι σοφία τε και ἀλήθεια, καὶ βουλή, καὶ ἰσχὺς, καὶ γνῶσις, καὶ σύν επις· ἐξ ἀϊδίου καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον αὐτῷ συν θεωρεῖται· ὅπερ ἐστὶ Πνεῦμα σοφίας τε καὶ ἀληθείας, καὶ βουλῆς, καὶ συνέσεως· καὶ πάντα τὰ ἄλλα ὅσα ὁ Υἱός ἐστι καὶ ὀνομάζεται. Διὰ τοῦτό φαμεν συνημο μένον ἅμα καὶ διακεκριμένον παραδεδόσθαι τοῖς ἁγίοις μαθηταῖς τὸ τῆς εὐσεβείας μυστήριον· τὸ δεῖν πιο στεύειν εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· ἡ μὲν γὰρ τῶν ὑποστάσεων Ιδιότης, τρανήν τε καὶ ἀσύγχυτον ποιεῖται τὴν προ- σώπων διαστολήν· ἐν δὲ ὄνομα προκείμενον τῆς κατὰ τὴν πίστιν ἐκθέσεως, σαφῶς ἡμῖν τὴν ἑνότητα τῆς οὐσίας τῶν ἐν τῇ πίστει προσώπων διερμηνεύει, Πα- τρός τε λέγω καὶ Υἱοῦ καὶ Πνεύματος ἁγίου· διὰ γὰρ τῶν κλήσεων τούτων, οὐ φύσεως διαφοράν διδα σκόμεθα, ἀλλὰ μόνας τὰς τῶν ὑποστάσεων γνωριστε κὰς ἰδιότητας. Ωστε γινώσκειν ἡμᾶς, μήτε Υἱὸν τὸν Πατέρα εἶναι, μήτε Πατέρα τὸν Υἱόν· μήτε Υἱὸν ἢ τὸν Πατέρα, ἢ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ἀλλ᾽ ἕκαστον ἐν τῷ ἰδιάζοντι τῆς ὑποστάσεως χαρακτῆρι γνωρίζειν ἐν ἀορίστῳ τελειότητι, καὶ ἐφ' ἑαυτοῦ θεωρούμενον, καὶ ἀπὸ τοῦ συνημμένου οὐ διαιρούμενον Α καὶ ἁγιασμὸς, καὶ εἰρήνη, καὶ ζωὴ, καὶ τὰ τοιαῦτα, πρὸ γνωριστικάς, Τί οὖν σημαίνει τὸ ἀκατονόμαστον ὄνομα περὶ οὗ S. GREGORII NYSSENI et lux, et sanctificatio, et pax, et vila, et quæ sunt ejusmodi, antequam Filius esset, sicut bæreticis videtur, nullo prorsus modo hæc erant. Quæ si non erant, talibus bonis vacuum, et inanem Patris si- num intelligent. Ne igitur et Pater suis ipsius bo- nis destitutus intelligatur, neve in hanc absurdita- tem nostra labatur opinio: necessario, secundum vocem Domini, cum Patris æternitate de Filio fides considerata perspicitur. Cujus gratia omnibus prae- termissis nominibus quæ ad demonstrationem su- pereminentis natura dicuntur, Patris appellationem ut certiorem, et ad demonstrandam veritatem ap- Liorem et clariorem nobis in fide exprimit. Que quidem Patris appellatio, sicut jam dietum est, relativa notitia secum Filium etiam complectitur, et simul demonstrat. Cum autem Filius qui est in Patre, semper sit quod est, sicut jam in superio- ribus dictum est sermonibus; quia Deus natura, incrementum ad majus non suscipit: non enim extra seipsum videt aliud bonum, per cujus par- ticipationem aliquid amplius accipiat. Sed cum eodem modo semper se habeat, neque quod ha- het, abdicat, neque quod non habet extrinsecus assumit. Neque enim quid eorum quæ repudian- tur, habet. Et si quid est beatum et incorrupti- bile, immortale, et verum, et bonum,circa ipsum atque in ipso omnino est, necessario videmus non aliqua vi adventitia et ascititia adesse ipsi et adnasci Spiritum sanctum, qui est rectus dux, et princeps et director, vivifcus, omnisque creaturæ dominator et sanclificator, qui omnia in omnibus prout vult operatur et efficit. Haut nulum aliudintervallum intel- ligas Christi ad chrisma, id est, ad unctionem,quam regis ad regnum, quam sapientiæ ad spiritum sa- pientiæ, quam veritatis ad spiritum veritatis, quam virtutis ad spiritum virtutis; sed ab æterno in Patre Filius intelligitur, qui est et sapientia et ve- ritas, consilium et fortitudo, cognitio et intelligentia. Ab æterno una cum ipso etiam Spiritus sanctus cognoscitur, qui quidem est Spiritus sapientiæ et veritatis, consilii et intelligentiæ, cæteraque alia quæ Filius et est et nominatur. Ideirco asserimus conjunctum sive adunatum, simul etiam discretum ac distinctum, sanctis discipulis traditum fuisse pietatis mysterium, nempe oportere credere in D nomen Patris, et Filii, et Spirits sancti. Nam hy- postasewn proprietas veram et inconfusam hanc efficit personarum distinctionem. Unum autem no- men propositum expositionis quæ est secundum fldem, manifesto nobis unitatem essentiæ persona- rum quæ sunt in fide interpretatur, dico Patris, et Filii, et Spiritus sancti, siquidem per las appella- tiones non naturæ differentiam docemur, sed solas lypostaseων id est personarum noti ticas proprietates. Ita ut nos cognoscamus neque Filium Patrem esse, neque Patrem Filium, neque Filium vel Patrem esse, vel Spiritum sanctum: sed unumquemque in proprio et peculiari hypostasew; charactere permanentem intelligamus in indefinita perfectione atque in seipso considerari, et a conjuncto sive unito non dividi. Quid igitur illud significat innominabile nomen

Β εἰπὼν ὁ Κύριος; ὅτι βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνο- Α μα, οὐ προσέθηκεν αὐτὴν τὴν σημαντικὴν φωνὴν τὴν ὑπὸ τοῦ ὀνόματος δηλουμένην. Ταύτην ἔχομεν περὶ αὐτοῦ τὴν διάνοιαν· ὅτι πάντα τὰ ἐν τῇ κτίσει ὄντα, διὰ τῆς τῶν ὀνομάτων σημασίας περιλαμβάνεται· ὅτε γὰρ οὐρανὸν εἰπὼν, ἐπὶ τὸ δηλούμενον ὑπὸ τοῦ ὀνόματος κτίσμα τὴν διάνοιαν τοῦ ἀκούοντος ἤγαγε· καὶ ὁ ἀνθρώπου, ή τινος τῶν ζώων μνησθεὶς ἐπ' ὀνό ματος, εὐθὺς τὸ εἶδος τοῦ ζώου τῷ ἀκηκοότι ἐνετυ πώσατο· καὶ τὰ ἄλλα πάντα ὡσαύτως διὰ τῶν ἐπι- κειμένων ὀνομάτων ἐνζωογραφεῖται τῇ καρδίᾳ τοῦ διὰ τῆς ἀκοῆς παραδεξαμένου την προσηγορίαν τὴν ἐπικειμένην τῷ πράγματι. Μόνη δὲ ἡ ἄκτιστος φύσ σις, ἡ ἐν τῷ Πατρί τε καὶ Υἱῷ καὶ Πνεύματι ἁγίῳ πιστευομένη, κρεῖττον πάσης ἐστὶν ὀνομαστικῆς ση- μασίας. Διὰ τοῦτο ὄνομα εἰπὼν ὁ Λόγος ἐν τῇ παρα- δίσει τῆς πίστεως, τὸ τί οὐ προσέθηκε· πῶς γὰρ ἂν ευρεθείη όνομα ἐπὶ πράγματος ὁ ὑπὲρ πᾶν ἐστιν όνομα ; 'Αλλ' έξουσίαν ἔδωκεν, ὅπως ἂν χωρήσῃ ἡ διάνοια ἡμῶν εὐσεβῶς κινουμένη εὑρεῖν τι ὄνομα τῆς ὑπερκειμένης φύσεως ἐνδεικτικών· τοῦτο ὁμοίως ἐφαρμόζειν Πατρί τε καὶ Υἱῷ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι, εἴτε τὸ ἀγαθὸν, εἴτε τὸ ἄφθαρτον, ὅπερ νομίσει ἕκαστος ἄξιον εἶναι πρὸς ἔνδειξιν τῆς ἀκηράτου παρα- λαμβάνεσθαι φύσεως· καὶ τοῦτο δέ μοι δοκεῖ διὰ τῆς ἐκθέσεως ταύτης νομοθετεῖν ὁ Λόγος· τὸ πεπεῖσθαι ἄῤῥητόν τε καὶ ἀκατάληπτον τὸ τῆς θείας οὐσίας εἶναι. Φανερὸν γὰρ ὅτι ἡ τοῦ Πατρὸς κλῆσις, οὐκ οὐσίας ἐστὶ παραστατική· ἀλλὰ τὴν πρὸς τὸν Υἱὸν σχέσιν ἀποσημαίνει· οὐκοῦν εἰ δυνατὸν ἦν τῇ ἀνθρω πίνῃ φύσει οὐσίαν διδαχθῆναι Θεοῦ· ὁ πάντας θέλων σωθῆναι καὶ εἰς ἐπίγνωσιν αληθείας όλο θεῖν, οὐκ ἂν τὴν περὶ τούτου γνῶσιν ἀπεσιώπησεν. Νῦν δὲ τῷ μηδὲν περὶ τῆς οὐσίας εἰπεῖν, ἔδειξεν ὅτι ἐκείνης μὲν ἡ γνῶσις ἀμήχανος· ὃ δὲ χωροῦμεν μας θόντες, οὐδὲν τοῦ ἀχωρήτου δεόμεθα· ἀρκοῦσαν ἔχον- τες πρὸς τὴν σωτηρίαν ἡμῶν τῆς παραδοθείσης δια δασκαλίας τὴν πίστιν. Τὸ γὰρ μαθεῖν ὅτι ἐκεῖνος ἐστι τὸ ὄντως ἄν · ᾧ διὰ τῆς σχετικῆς ἐννοίας ἡ τοῦ Υἱοῦ μεγαλειότης συναναφαίνεται, ἡ τελειοτάτη δεν δασκαλία τῆς εὐσεβείας ἐστὶ, τοῦ Υἱοῦ, καθὼς εἴμη- ται, συνημμένως μεθ᾿ ἑαυτοῦ τὸ Πνεῦμα τῆς ζωῆς σε καὶ ἀληθινὸν συνενδεικνυμένου · ἐπειδὴ αὐτός ἐστι καὶ ζωὴ καὶ ἀλήθεια. Τούτων οὕτω διῃρημένων, πᾶσαν αἱρετικὴν ὑπό- ληψιν ἐν τοῖς θείοις δόγμασιν ἀναθεματίζοντες, πιο στεύομεν καθὼς ἐδιδάχθημεν ὑπὸ τῆς τοῦ Κυρίου φωνῆς, εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· ὁμολογοῦντες μετὰ τῆς πίσ στεως ταύτης, καὶ τὴν γενομένην παρὰ τοῦ Δεσπότου τῆς κτίσεως ὑπὲρ τῶν ἀνθρώπων οἰκονομίαν· "Ος ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχων, οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα θεῷ, ἀλλ' ἑαυτὸν ἐκένωσε μορφὴν δούλου λαβών· καὶ σαρκωθεὶς ἐν τῇ ἁγία Παρθένω, ἐλυτρώσατο ἡμᾶς ἐκ τοῦ θανάτου· ἐν ᾧ κατειχόμεθα * CONTRA EUNOMIUM, LIB.II. de quo sic Dominus locutus est? Quod baptizantes ipsos in nomen, non addidit ipsam significativan vocem quæ sub hoc nomine declaratur. Illud sic intelligimus, quod omnia quæcunque creata sunt, nominum significatione comprehenduntur. Nam qui cœlum dixit, ad eam quæ hoc nomine significatur, creaturam audientis mentem induxit, et qui ho- minis vel alicujus animalium ipso nomine mentio- nein fecit, statim speciem animalis in animo ejus qui audivit, impressit. Eodem pacto alia omnia per imposita nomina pinguntur in corde ejus, qui per auditum accepit appellationem rei impositam : sola autem increata natura, quæ in Patre, et Filio, et Spiritu sancto creditur, omni præstantior est et melior nominis significatu. Idcirco Verbum, id est Filius Dei, cum in fidei traditione dixisset in nomen, quod esset ið nomen non addidit. Quomodo enim inveniri posset nomen ei rei aptum quæ no- men omne exsuperat? sed potestatem fecit, ut pro captu suo intelligentia nostra, pie commota, inve- niret aliquod nomen, quod supereminentem natu- ram ostenderet: illudque similiter accommodaret, et Patri, et Filio, et Spiritui sancto; sive bonum sive incorruptibile diceret, vel quod unusquisque existimaverit dignum esse assumere, ad immor- talis et æternæ naturæ demonstrationem. Atque hoc mihi videtur secundum hanc expositionem Verbum lege sanxisse; nempe ut persuadoret di- vinam essentiam quid esse ineffabile, non enarra- bile et incomprehensibile. Perspicuum est enim, C quod Patris appellatio non est essentia significatrix, sed relationis ad Filium index. Si igitur naturæ humanæ fas esset Dei essentiam doceri et perci- pere; ille qui vult omnes salvos fieri, et ad veritatis agnitionem venire ", non de hoc cognitionem reti- cuisset: nunc autem cum nihil de essentia dixerit, ostendit quod illa cognitio haberi nulla solertia possit. Quod autem ab illo edocti mente percipimus, demonstrat quod eo quod comprehendi minime potest non egemus; sufficientem ad salutem no- stram habentes, traditæ doctrinæ fidem. Nam in eo quod discimus quod ille est id quod vere est, quo nomine etiam Filii magnificentia per relativam no- titiam ostenditur, perfectissima Religionis nostræ doctrina est, cum sicut jam supra dictum est, Filius conjunctim et una cum ipso Spiritus vitæ et veritatis commonstretur : siquidem ipse est vita et veritas. D Timoth. 11, 4. ** Philipp. 11, G. His itaque sic distinctis omnem hæreticam opi- nionem in divinis decretis detestantes credimus, sicut a Domini voce docti fuimus, in nomen Patris, et Filii, et Spiritus sancti : confitentes cum hac fide factam a Domino creaturæ pro hominibus dis- pensationem, Qui cum in forma Dei esset, non ra- pinam arbitratus est esse se aqualem Deo, sed se- metipsum exinanivit, formam servi accipiens ", atque in sancta Virgine incarnatus ex morte nos redemit, in qua detinebamur sub peccato venundati, dans permutationem sive pretium redemptionis

Β εἰπὼν ὁ Κύριος; ὅτι βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνο- Α μα, οὐ προσέθηκεν αὐτὴν τὴν σημαντικὴν φωνὴν τὴν ὑπὸ τοῦ ὀνόματος δηλουμένην. Ταύτην ἔχομεν περὶ αὐτοῦ τὴν διάνοιαν· ὅτι πάντα τὰ ἐν τῇ κτίσει ὄντα, διὰ τῆς τῶν ὀνομάτων σημασίας περιλαμβάνεται· ὅτε γὰρ οὐρανὸν εἰπὼν, ἐπὶ τὸ δηλούμενον ὑπὸ τοῦ ὀνόματος κτίσμα τὴν διάνοιαν τοῦ ἀκούοντος ἤγαγε· καὶ ὁ ἀνθρώπου, ή τινος τῶν ζώων μνησθεὶς ἐπ' ὀνό ματος, εὐθὺς τὸ εἶδος τοῦ ζώου τῷ ἀκηκοότι ἐνετυ πώσατο· καὶ τὰ ἄλλα πάντα ὡσαύτως διὰ τῶν ἐπι- κειμένων ὀνομάτων ἐνζωογραφεῖται τῇ καρδίᾳ τοῦ διὰ τῆς ἀκοῆς παραδεξαμένου την προσηγορίαν τὴν ἐπικειμένην τῷ πράγματι. Μόνη δὲ ἡ ἄκτιστος φύσ σις, ἡ ἐν τῷ Πατρί τε καὶ Υἱῷ καὶ Πνεύματι ἁγίῳ πιστευομένη, κρεῖττον πάσης ἐστὶν ὀνομαστικῆς ση- μασίας. Διὰ τοῦτο ὄνομα εἰπὼν ὁ Λόγος ἐν τῇ παρα- δίσει τῆς πίστεως, τὸ τί οὐ προσέθηκε· πῶς γὰρ ἂν ευρεθείη όνομα ἐπὶ πράγματος ὁ ὑπὲρ πᾶν ἐστιν όνομα ; 'Αλλ' έξουσίαν ἔδωκεν, ὅπως ἂν χωρήσῃ ἡ διάνοια ἡμῶν εὐσεβῶς κινουμένη εὑρεῖν τι ὄνομα τῆς ὑπερκειμένης φύσεως ἐνδεικτικών· τοῦτο ὁμοίως ἐφαρμόζειν Πατρί τε καὶ Υἱῷ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι, εἴτε τὸ ἀγαθὸν, εἴτε τὸ ἄφθαρτον, ὅπερ νομίσει ἕκαστος ἄξιον εἶναι πρὸς ἔνδειξιν τῆς ἀκηράτου παρα- λαμβάνεσθαι φύσεως· καὶ τοῦτο δέ μοι δοκεῖ διὰ τῆς ἐκθέσεως ταύτης νομοθετεῖν ὁ Λόγος· τὸ πεπεῖσθαι ἄῤῥητόν τε καὶ ἀκατάληπτον τὸ τῆς θείας οὐσίας εἶναι. Φανερὸν γὰρ ὅτι ἡ τοῦ Πατρὸς κλῆσις, οὐκ οὐσίας ἐστὶ παραστατική· ἀλλὰ τὴν πρὸς τὸν Υἱὸν σχέσιν ἀποσημαίνει· οὐκοῦν εἰ δυνατὸν ἦν τῇ ἀνθρω πίνῃ φύσει οὐσίαν διδαχθῆναι Θεοῦ· ὁ πάντας θέλων σωθῆναι καὶ εἰς ἐπίγνωσιν αληθείας όλο θεῖν, οὐκ ἂν τὴν περὶ τούτου γνῶσιν ἀπεσιώπησεν. Νῦν δὲ τῷ μηδὲν περὶ τῆς οὐσίας εἰπεῖν, ἔδειξεν ὅτι ἐκείνης μὲν ἡ γνῶσις ἀμήχανος· ὃ δὲ χωροῦμεν μας θόντες, οὐδὲν τοῦ ἀχωρήτου δεόμεθα· ἀρκοῦσαν ἔχον- τες πρὸς τὴν σωτηρίαν ἡμῶν τῆς παραδοθείσης δια δασκαλίας τὴν πίστιν. Τὸ γὰρ μαθεῖν ὅτι ἐκεῖνος ἐστι τὸ ὄντως ἄν · ᾧ διὰ τῆς σχετικῆς ἐννοίας ἡ τοῦ Υἱοῦ μεγαλειότης συναναφαίνεται, ἡ τελειοτάτη δεν δασκαλία τῆς εὐσεβείας ἐστὶ, τοῦ Υἱοῦ, καθὼς εἴμη- ται, συνημμένως μεθ᾿ ἑαυτοῦ τὸ Πνεῦμα τῆς ζωῆς σε καὶ ἀληθινὸν συνενδεικνυμένου · ἐπειδὴ αὐτός ἐστι καὶ ζωὴ καὶ ἀλήθεια. Τούτων οὕτω διῃρημένων, πᾶσαν αἱρετικὴν ὑπό- ληψιν ἐν τοῖς θείοις δόγμασιν ἀναθεματίζοντες, πιο στεύομεν καθὼς ἐδιδάχθημεν ὑπὸ τῆς τοῦ Κυρίου φωνῆς, εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· ὁμολογοῦντες μετὰ τῆς πίσ στεως ταύτης, καὶ τὴν γενομένην παρὰ τοῦ Δεσπότου τῆς κτίσεως ὑπὲρ τῶν ἀνθρώπων οἰκονομίαν· "Ος ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχων, οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα θεῷ, ἀλλ' ἑαυτὸν ἐκένωσε μορφὴν δούλου λαβών· καὶ σαρκωθεὶς ἐν τῇ ἁγία Παρθένω, ἐλυτρώσατο ἡμᾶς ἐκ τοῦ θανάτου· ἐν ᾧ κατειχόμεθα * CONTRA EUNOMIUM, LIB.II. de quo sic Dominus locutus est? Quod baptizantes ipsos in nomen, non addidit ipsam significativan vocem quæ sub hoc nomine declaratur. Illud sic intelligimus, quod omnia quæcunque creata sunt, nominum significatione comprehenduntur. Nam qui cœlum dixit, ad eam quæ hoc nomine significatur, creaturam audientis mentem induxit, et qui ho- minis vel alicujus animalium ipso nomine mentio- nein fecit, statim speciem animalis in animo ejus qui audivit, impressit. Eodem pacto alia omnia per imposita nomina pinguntur in corde ejus, qui per auditum accepit appellationem rei impositam : sola autem increata natura, quæ in Patre, et Filio, et Spiritu sancto creditur, omni præstantior est et melior nominis significatu. Idcirco Verbum, id est Filius Dei, cum in fidei traditione dixisset in nomen, quod esset ið nomen non addidit. Quomodo enim inveniri posset nomen ei rei aptum quæ no- men omne exsuperat? sed potestatem fecit, ut pro captu suo intelligentia nostra, pie commota, inve- niret aliquod nomen, quod supereminentem natu- ram ostenderet: illudque similiter accommodaret, et Patri, et Filio, et Spiritui sancto; sive bonum sive incorruptibile diceret, vel quod unusquisque existimaverit dignum esse assumere, ad immor- talis et æternæ naturæ demonstrationem. Atque hoc mihi videtur secundum hanc expositionem Verbum lege sanxisse; nempe ut persuadoret di- vinam essentiam quid esse ineffabile, non enarra- bile et incomprehensibile. Perspicuum est enim, C quod Patris appellatio non est essentia significatrix, sed relationis ad Filium index. Si igitur naturæ humanæ fas esset Dei essentiam doceri et perci- pere; ille qui vult omnes salvos fieri, et ad veritatis agnitionem venire ", non de hoc cognitionem reti- cuisset: nunc autem cum nihil de essentia dixerit, ostendit quod illa cognitio haberi nulla solertia possit. Quod autem ab illo edocti mente percipimus, demonstrat quod eo quod comprehendi minime potest non egemus; sufficientem ad salutem no- stram habentes, traditæ doctrinæ fidem. Nam in eo quod discimus quod ille est id quod vere est, quo nomine etiam Filii magnificentia per relativam no- titiam ostenditur, perfectissima Religionis nostræ doctrina est, cum sicut jam supra dictum est, Filius conjunctim et una cum ipso Spiritus vitæ et veritatis commonstretur : siquidem ipse est vita et veritas. D Timoth. 11, 4. ** Philipp. 11, G. His itaque sic distinctis omnem hæreticam opi- nionem in divinis decretis detestantes credimus, sicut a Domini voce docti fuimus, in nomen Patris, et Filii, et Spiritus sancti : confitentes cum hac fide factam a Domino creaturæ pro hominibus dis- pensationem, Qui cum in forma Dei esset, non ra- pinam arbitratus est esse se aqualem Deo, sed se- metipsum exinanivit, formam servi accipiens ", atque in sancta Virgine incarnatus ex morte nos redemit, in qua detinebamur sub peccato venundati, dans permutationem sive pretium redemptionis

Β εἰπὼν ὁ Κύριος; ὅτι βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνο- Α μα, οὐ προσέθηκεν αὐτὴν τὴν σημαντικὴν φωνὴν τὴν ὑπὸ τοῦ ὀνόματος δηλουμένην. Ταύτην ἔχομεν περὶ αὐτοῦ τὴν διάνοιαν· ὅτι πάντα τὰ ἐν τῇ κτίσει ὄντα, διὰ τῆς τῶν ὀνομάτων σημασίας περιλαμβάνεται· ὅτε γὰρ οὐρανὸν εἰπὼν, ἐπὶ τὸ δηλούμενον ὑπὸ τοῦ ὀνόματος κτίσμα τὴν διάνοιαν τοῦ ἀκούοντος ἤγαγε· καὶ ὁ ἀνθρώπου, ή τινος τῶν ζώων μνησθεὶς ἐπ' ὀνό ματος, εὐθὺς τὸ εἶδος τοῦ ζώου τῷ ἀκηκοότι ἐνετυ πώσατο· καὶ τὰ ἄλλα πάντα ὡσαύτως διὰ τῶν ἐπι- κειμένων ὀνομάτων ἐνζωογραφεῖται τῇ καρδίᾳ τοῦ διὰ τῆς ἀκοῆς παραδεξαμένου την προσηγορίαν τὴν ἐπικειμένην τῷ πράγματι. Μόνη δὲ ἡ ἄκτιστος φύσ σις, ἡ ἐν τῷ Πατρί τε καὶ Υἱῷ καὶ Πνεύματι ἁγίῳ πιστευομένη, κρεῖττον πάσης ἐστὶν ὀνομαστικῆς ση- μασίας. Διὰ τοῦτο ὄνομα εἰπὼν ὁ Λόγος ἐν τῇ παρα- δίσει τῆς πίστεως, τὸ τί οὐ προσέθηκε· πῶς γὰρ ἂν ευρεθείη όνομα ἐπὶ πράγματος ὁ ὑπὲρ πᾶν ἐστιν όνομα ; 'Αλλ' έξουσίαν ἔδωκεν, ὅπως ἂν χωρήσῃ ἡ διάνοια ἡμῶν εὐσεβῶς κινουμένη εὑρεῖν τι ὄνομα τῆς ὑπερκειμένης φύσεως ἐνδεικτικών· τοῦτο ὁμοίως ἐφαρμόζειν Πατρί τε καὶ Υἱῷ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι, εἴτε τὸ ἀγαθὸν, εἴτε τὸ ἄφθαρτον, ὅπερ νομίσει ἕκαστος ἄξιον εἶναι πρὸς ἔνδειξιν τῆς ἀκηράτου παρα- λαμβάνεσθαι φύσεως· καὶ τοῦτο δέ μοι δοκεῖ διὰ τῆς ἐκθέσεως ταύτης νομοθετεῖν ὁ Λόγος· τὸ πεπεῖσθαι ἄῤῥητόν τε καὶ ἀκατάληπτον τὸ τῆς θείας οὐσίας εἶναι. Φανερὸν γὰρ ὅτι ἡ τοῦ Πατρὸς κλῆσις, οὐκ οὐσίας ἐστὶ παραστατική· ἀλλὰ τὴν πρὸς τὸν Υἱὸν σχέσιν ἀποσημαίνει· οὐκοῦν εἰ δυνατὸν ἦν τῇ ἀνθρω πίνῃ φύσει οὐσίαν διδαχθῆναι Θεοῦ· ὁ πάντας θέλων σωθῆναι καὶ εἰς ἐπίγνωσιν αληθείας όλο θεῖν, οὐκ ἂν τὴν περὶ τούτου γνῶσιν ἀπεσιώπησεν. Νῦν δὲ τῷ μηδὲν περὶ τῆς οὐσίας εἰπεῖν, ἔδειξεν ὅτι ἐκείνης μὲν ἡ γνῶσις ἀμήχανος· ὃ δὲ χωροῦμεν μας θόντες, οὐδὲν τοῦ ἀχωρήτου δεόμεθα· ἀρκοῦσαν ἔχον- τες πρὸς τὴν σωτηρίαν ἡμῶν τῆς παραδοθείσης δια δασκαλίας τὴν πίστιν. Τὸ γὰρ μαθεῖν ὅτι ἐκεῖνος ἐστι τὸ ὄντως ἄν · ᾧ διὰ τῆς σχετικῆς ἐννοίας ἡ τοῦ Υἱοῦ μεγαλειότης συναναφαίνεται, ἡ τελειοτάτη δεν δασκαλία τῆς εὐσεβείας ἐστὶ, τοῦ Υἱοῦ, καθὼς εἴμη- ται, συνημμένως μεθ᾿ ἑαυτοῦ τὸ Πνεῦμα τῆς ζωῆς σε καὶ ἀληθινὸν συνενδεικνυμένου · ἐπειδὴ αὐτός ἐστι καὶ ζωὴ καὶ ἀλήθεια. Τούτων οὕτω διῃρημένων, πᾶσαν αἱρετικὴν ὑπό- ληψιν ἐν τοῖς θείοις δόγμασιν ἀναθεματίζοντες, πιο στεύομεν καθὼς ἐδιδάχθημεν ὑπὸ τῆς τοῦ Κυρίου φωνῆς, εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· ὁμολογοῦντες μετὰ τῆς πίσ στεως ταύτης, καὶ τὴν γενομένην παρὰ τοῦ Δεσπότου τῆς κτίσεως ὑπὲρ τῶν ἀνθρώπων οἰκονομίαν· "Ος ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχων, οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα θεῷ, ἀλλ' ἑαυτὸν ἐκένωσε μορφὴν δούλου λαβών· καὶ σαρκωθεὶς ἐν τῇ ἁγία Παρθένω, ἐλυτρώσατο ἡμᾶς ἐκ τοῦ θανάτου· ἐν ᾧ κατειχόμεθα * CONTRA EUNOMIUM, LIB.II. de quo sic Dominus locutus est? Quod baptizantes ipsos in nomen, non addidit ipsam significativan vocem quæ sub hoc nomine declaratur. Illud sic intelligimus, quod omnia quæcunque creata sunt, nominum significatione comprehenduntur. Nam qui cœlum dixit, ad eam quæ hoc nomine significatur, creaturam audientis mentem induxit, et qui ho- minis vel alicujus animalium ipso nomine mentio- nein fecit, statim speciem animalis in animo ejus qui audivit, impressit. Eodem pacto alia omnia per imposita nomina pinguntur in corde ejus, qui per auditum accepit appellationem rei impositam : sola autem increata natura, quæ in Patre, et Filio, et Spiritu sancto creditur, omni præstantior est et melior nominis significatu. Idcirco Verbum, id est Filius Dei, cum in fidei traditione dixisset in nomen, quod esset ið nomen non addidit. Quomodo enim inveniri posset nomen ei rei aptum quæ no- men omne exsuperat? sed potestatem fecit, ut pro captu suo intelligentia nostra, pie commota, inve- niret aliquod nomen, quod supereminentem natu- ram ostenderet: illudque similiter accommodaret, et Patri, et Filio, et Spiritui sancto; sive bonum sive incorruptibile diceret, vel quod unusquisque existimaverit dignum esse assumere, ad immor- talis et æternæ naturæ demonstrationem. Atque hoc mihi videtur secundum hanc expositionem Verbum lege sanxisse; nempe ut persuadoret di- vinam essentiam quid esse ineffabile, non enarra- bile et incomprehensibile. Perspicuum est enim, C quod Patris appellatio non est essentia significatrix, sed relationis ad Filium index. Si igitur naturæ humanæ fas esset Dei essentiam doceri et perci- pere; ille qui vult omnes salvos fieri, et ad veritatis agnitionem venire ", non de hoc cognitionem reti- cuisset: nunc autem cum nihil de essentia dixerit, ostendit quod illa cognitio haberi nulla solertia possit. Quod autem ab illo edocti mente percipimus, demonstrat quod eo quod comprehendi minime potest non egemus; sufficientem ad salutem no- stram habentes, traditæ doctrinæ fidem. Nam in eo quod discimus quod ille est id quod vere est, quo nomine etiam Filii magnificentia per relativam no- titiam ostenditur, perfectissima Religionis nostræ doctrina est, cum sicut jam supra dictum est, Filius conjunctim et una cum ipso Spiritus vitæ et veritatis commonstretur : siquidem ipse est vita et veritas. D Timoth. 11, 4. ** Philipp. 11, G. His itaque sic distinctis omnem hæreticam opi- nionem in divinis decretis detestantes credimus, sicut a Domini voce docti fuimus, in nomen Patris, et Filii, et Spiritus sancti : confitentes cum hac fide factam a Domino creaturæ pro hominibus dis- pensationem, Qui cum in forma Dei esset, non ra- pinam arbitratus est esse se aqualem Deo, sed se- metipsum exinanivit, formam servi accipiens ", atque in sancta Virgine incarnatus ex morte nos redemit, in qua detinebamur sub peccato venundati, dans permutationem sive pretium redemptionis

Β εἰπὼν ὁ Κύριος; ὅτι βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνο- Α μα, οὐ προσέθηκεν αὐτὴν τὴν σημαντικὴν φωνὴν τὴν ὑπὸ τοῦ ὀνόματος δηλουμένην. Ταύτην ἔχομεν περὶ αὐτοῦ τὴν διάνοιαν· ὅτι πάντα τὰ ἐν τῇ κτίσει ὄντα, διὰ τῆς τῶν ὀνομάτων σημασίας περιλαμβάνεται· ὅτε γὰρ οὐρανὸν εἰπὼν, ἐπὶ τὸ δηλούμενον ὑπὸ τοῦ ὀνόματος κτίσμα τὴν διάνοιαν τοῦ ἀκούοντος ἤγαγε· καὶ ὁ ἀνθρώπου, ή τινος τῶν ζώων μνησθεὶς ἐπ' ὀνό ματος, εὐθὺς τὸ εἶδος τοῦ ζώου τῷ ἀκηκοότι ἐνετυ πώσατο· καὶ τὰ ἄλλα πάντα ὡσαύτως διὰ τῶν ἐπι- κειμένων ὀνομάτων ἐνζωογραφεῖται τῇ καρδίᾳ τοῦ διὰ τῆς ἀκοῆς παραδεξαμένου την προσηγορίαν τὴν ἐπικειμένην τῷ πράγματι. Μόνη δὲ ἡ ἄκτιστος φύσ σις, ἡ ἐν τῷ Πατρί τε καὶ Υἱῷ καὶ Πνεύματι ἁγίῳ πιστευομένη, κρεῖττον πάσης ἐστὶν ὀνομαστικῆς ση- μασίας. Διὰ τοῦτο ὄνομα εἰπὼν ὁ Λόγος ἐν τῇ παρα- δίσει τῆς πίστεως, τὸ τί οὐ προσέθηκε· πῶς γὰρ ἂν ευρεθείη όνομα ἐπὶ πράγματος ὁ ὑπὲρ πᾶν ἐστιν όνομα ; 'Αλλ' έξουσίαν ἔδωκεν, ὅπως ἂν χωρήσῃ ἡ διάνοια ἡμῶν εὐσεβῶς κινουμένη εὑρεῖν τι ὄνομα τῆς ὑπερκειμένης φύσεως ἐνδεικτικών· τοῦτο ὁμοίως ἐφαρμόζειν Πατρί τε καὶ Υἱῷ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι, εἴτε τὸ ἀγαθὸν, εἴτε τὸ ἄφθαρτον, ὅπερ νομίσει ἕκαστος ἄξιον εἶναι πρὸς ἔνδειξιν τῆς ἀκηράτου παρα- λαμβάνεσθαι φύσεως· καὶ τοῦτο δέ μοι δοκεῖ διὰ τῆς ἐκθέσεως ταύτης νομοθετεῖν ὁ Λόγος· τὸ πεπεῖσθαι ἄῤῥητόν τε καὶ ἀκατάληπτον τὸ τῆς θείας οὐσίας εἶναι. Φανερὸν γὰρ ὅτι ἡ τοῦ Πατρὸς κλῆσις, οὐκ οὐσίας ἐστὶ παραστατική· ἀλλὰ τὴν πρὸς τὸν Υἱὸν σχέσιν ἀποσημαίνει· οὐκοῦν εἰ δυνατὸν ἦν τῇ ἀνθρω πίνῃ φύσει οὐσίαν διδαχθῆναι Θεοῦ· ὁ πάντας θέλων σωθῆναι καὶ εἰς ἐπίγνωσιν αληθείας όλο θεῖν, οὐκ ἂν τὴν περὶ τούτου γνῶσιν ἀπεσιώπησεν. Νῦν δὲ τῷ μηδὲν περὶ τῆς οὐσίας εἰπεῖν, ἔδειξεν ὅτι ἐκείνης μὲν ἡ γνῶσις ἀμήχανος· ὃ δὲ χωροῦμεν μας θόντες, οὐδὲν τοῦ ἀχωρήτου δεόμεθα· ἀρκοῦσαν ἔχον- τες πρὸς τὴν σωτηρίαν ἡμῶν τῆς παραδοθείσης δια δασκαλίας τὴν πίστιν. Τὸ γὰρ μαθεῖν ὅτι ἐκεῖνος ἐστι τὸ ὄντως ἄν · ᾧ διὰ τῆς σχετικῆς ἐννοίας ἡ τοῦ Υἱοῦ μεγαλειότης συναναφαίνεται, ἡ τελειοτάτη δεν δασκαλία τῆς εὐσεβείας ἐστὶ, τοῦ Υἱοῦ, καθὼς εἴμη- ται, συνημμένως μεθ᾿ ἑαυτοῦ τὸ Πνεῦμα τῆς ζωῆς σε καὶ ἀληθινὸν συνενδεικνυμένου · ἐπειδὴ αὐτός ἐστι καὶ ζωὴ καὶ ἀλήθεια. Τούτων οὕτω διῃρημένων, πᾶσαν αἱρετικὴν ὑπό- ληψιν ἐν τοῖς θείοις δόγμασιν ἀναθεματίζοντες, πιο στεύομεν καθὼς ἐδιδάχθημεν ὑπὸ τῆς τοῦ Κυρίου φωνῆς, εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· ὁμολογοῦντες μετὰ τῆς πίσ στεως ταύτης, καὶ τὴν γενομένην παρὰ τοῦ Δεσπότου τῆς κτίσεως ὑπὲρ τῶν ἀνθρώπων οἰκονομίαν· "Ος ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχων, οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα θεῷ, ἀλλ' ἑαυτὸν ἐκένωσε μορφὴν δούλου λαβών· καὶ σαρκωθεὶς ἐν τῇ ἁγία Παρθένω, ἐλυτρώσατο ἡμᾶς ἐκ τοῦ θανάτου· ἐν ᾧ κατειχόμεθα * CONTRA EUNOMIUM, LIB.II. de quo sic Dominus locutus est? Quod baptizantes ipsos in nomen, non addidit ipsam significativan vocem quæ sub hoc nomine declaratur. Illud sic intelligimus, quod omnia quæcunque creata sunt, nominum significatione comprehenduntur. Nam qui cœlum dixit, ad eam quæ hoc nomine significatur, creaturam audientis mentem induxit, et qui ho- minis vel alicujus animalium ipso nomine mentio- nein fecit, statim speciem animalis in animo ejus qui audivit, impressit. Eodem pacto alia omnia per imposita nomina pinguntur in corde ejus, qui per auditum accepit appellationem rei impositam : sola autem increata natura, quæ in Patre, et Filio, et Spiritu sancto creditur, omni præstantior est et melior nominis significatu. Idcirco Verbum, id est Filius Dei, cum in fidei traditione dixisset in nomen, quod esset ið nomen non addidit. Quomodo enim inveniri posset nomen ei rei aptum quæ no- men omne exsuperat? sed potestatem fecit, ut pro captu suo intelligentia nostra, pie commota, inve- niret aliquod nomen, quod supereminentem natu- ram ostenderet: illudque similiter accommodaret, et Patri, et Filio, et Spiritui sancto; sive bonum sive incorruptibile diceret, vel quod unusquisque existimaverit dignum esse assumere, ad immor- talis et æternæ naturæ demonstrationem. Atque hoc mihi videtur secundum hanc expositionem Verbum lege sanxisse; nempe ut persuadoret di- vinam essentiam quid esse ineffabile, non enarra- bile et incomprehensibile. Perspicuum est enim, C quod Patris appellatio non est essentia significatrix, sed relationis ad Filium index. Si igitur naturæ humanæ fas esset Dei essentiam doceri et perci- pere; ille qui vult omnes salvos fieri, et ad veritatis agnitionem venire ", non de hoc cognitionem reti- cuisset: nunc autem cum nihil de essentia dixerit, ostendit quod illa cognitio haberi nulla solertia possit. Quod autem ab illo edocti mente percipimus, demonstrat quod eo quod comprehendi minime potest non egemus; sufficientem ad salutem no- stram habentes, traditæ doctrinæ fidem. Nam in eo quod discimus quod ille est id quod vere est, quo nomine etiam Filii magnificentia per relativam no- titiam ostenditur, perfectissima Religionis nostræ doctrina est, cum sicut jam supra dictum est, Filius conjunctim et una cum ipso Spiritus vitæ et veritatis commonstretur : siquidem ipse est vita et veritas. D Timoth. 11, 4. ** Philipp. 11, G. His itaque sic distinctis omnem hæreticam opi- nionem in divinis decretis detestantes credimus, sicut a Domini voce docti fuimus, in nomen Patris, et Filii, et Spiritus sancti : confitentes cum hac fide factam a Domino creaturæ pro hominibus dis- pensationem, Qui cum in forma Dei esset, non ra- pinam arbitratus est esse se aqualem Deo, sed se- metipsum exinanivit, formam servi accipiens ", atque in sancta Virgine incarnatus ex morte nos redemit, in qua detinebamur sub peccato venundati, dans permutationem sive pretium redemptionis

Β εἰπὼν ὁ Κύριος; ὅτι βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνο- Α μα, οὐ προσέθηκεν αὐτὴν τὴν σημαντικὴν φωνὴν τὴν ὑπὸ τοῦ ὀνόματος δηλουμένην. Ταύτην ἔχομεν περὶ αὐτοῦ τὴν διάνοιαν· ὅτι πάντα τὰ ἐν τῇ κτίσει ὄντα, διὰ τῆς τῶν ὀνομάτων σημασίας περιλαμβάνεται· ὅτε γὰρ οὐρανὸν εἰπὼν, ἐπὶ τὸ δηλούμενον ὑπὸ τοῦ ὀνόματος κτίσμα τὴν διάνοιαν τοῦ ἀκούοντος ἤγαγε· καὶ ὁ ἀνθρώπου, ή τινος τῶν ζώων μνησθεὶς ἐπ' ὀνό ματος, εὐθὺς τὸ εἶδος τοῦ ζώου τῷ ἀκηκοότι ἐνετυ πώσατο· καὶ τὰ ἄλλα πάντα ὡσαύτως διὰ τῶν ἐπι- κειμένων ὀνομάτων ἐνζωογραφεῖται τῇ καρδίᾳ τοῦ διὰ τῆς ἀκοῆς παραδεξαμένου την προσηγορίαν τὴν ἐπικειμένην τῷ πράγματι. Μόνη δὲ ἡ ἄκτιστος φύσ σις, ἡ ἐν τῷ Πατρί τε καὶ Υἱῷ καὶ Πνεύματι ἁγίῳ πιστευομένη, κρεῖττον πάσης ἐστὶν ὀνομαστικῆς ση- μασίας. Διὰ τοῦτο ὄνομα εἰπὼν ὁ Λόγος ἐν τῇ παρα- δίσει τῆς πίστεως, τὸ τί οὐ προσέθηκε· πῶς γὰρ ἂν ευρεθείη όνομα ἐπὶ πράγματος ὁ ὑπὲρ πᾶν ἐστιν όνομα ; 'Αλλ' έξουσίαν ἔδωκεν, ὅπως ἂν χωρήσῃ ἡ διάνοια ἡμῶν εὐσεβῶς κινουμένη εὑρεῖν τι ὄνομα τῆς ὑπερκειμένης φύσεως ἐνδεικτικών· τοῦτο ὁμοίως ἐφαρμόζειν Πατρί τε καὶ Υἱῷ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι, εἴτε τὸ ἀγαθὸν, εἴτε τὸ ἄφθαρτον, ὅπερ νομίσει ἕκαστος ἄξιον εἶναι πρὸς ἔνδειξιν τῆς ἀκηράτου παρα- λαμβάνεσθαι φύσεως· καὶ τοῦτο δέ μοι δοκεῖ διὰ τῆς ἐκθέσεως ταύτης νομοθετεῖν ὁ Λόγος· τὸ πεπεῖσθαι ἄῤῥητόν τε καὶ ἀκατάληπτον τὸ τῆς θείας οὐσίας εἶναι. Φανερὸν γὰρ ὅτι ἡ τοῦ Πατρὸς κλῆσις, οὐκ οὐσίας ἐστὶ παραστατική· ἀλλὰ τὴν πρὸς τὸν Υἱὸν σχέσιν ἀποσημαίνει· οὐκοῦν εἰ δυνατὸν ἦν τῇ ἀνθρω πίνῃ φύσει οὐσίαν διδαχθῆναι Θεοῦ· ὁ πάντας θέλων σωθῆναι καὶ εἰς ἐπίγνωσιν αληθείας όλο θεῖν, οὐκ ἂν τὴν περὶ τούτου γνῶσιν ἀπεσιώπησεν. Νῦν δὲ τῷ μηδὲν περὶ τῆς οὐσίας εἰπεῖν, ἔδειξεν ὅτι ἐκείνης μὲν ἡ γνῶσις ἀμήχανος· ὃ δὲ χωροῦμεν μας θόντες, οὐδὲν τοῦ ἀχωρήτου δεόμεθα· ἀρκοῦσαν ἔχον- τες πρὸς τὴν σωτηρίαν ἡμῶν τῆς παραδοθείσης δια δασκαλίας τὴν πίστιν. Τὸ γὰρ μαθεῖν ὅτι ἐκεῖνος ἐστι τὸ ὄντως ἄν · ᾧ διὰ τῆς σχετικῆς ἐννοίας ἡ τοῦ Υἱοῦ μεγαλειότης συναναφαίνεται, ἡ τελειοτάτη δεν δασκαλία τῆς εὐσεβείας ἐστὶ, τοῦ Υἱοῦ, καθὼς εἴμη- ται, συνημμένως μεθ᾿ ἑαυτοῦ τὸ Πνεῦμα τῆς ζωῆς σε καὶ ἀληθινὸν συνενδεικνυμένου · ἐπειδὴ αὐτός ἐστι καὶ ζωὴ καὶ ἀλήθεια. Τούτων οὕτω διῃρημένων, πᾶσαν αἱρετικὴν ὑπό- ληψιν ἐν τοῖς θείοις δόγμασιν ἀναθεματίζοντες, πιο στεύομεν καθὼς ἐδιδάχθημεν ὑπὸ τῆς τοῦ Κυρίου φωνῆς, εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· ὁμολογοῦντες μετὰ τῆς πίσ στεως ταύτης, καὶ τὴν γενομένην παρὰ τοῦ Δεσπότου τῆς κτίσεως ὑπὲρ τῶν ἀνθρώπων οἰκονομίαν· "Ος ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχων, οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα θεῷ, ἀλλ' ἑαυτὸν ἐκένωσε μορφὴν δούλου λαβών· καὶ σαρκωθεὶς ἐν τῇ ἁγία Παρθένω, ἐλυτρώσατο ἡμᾶς ἐκ τοῦ θανάτου· ἐν ᾧ κατειχόμεθα * CONTRA EUNOMIUM, LIB.II. de quo sic Dominus locutus est? Quod baptizantes ipsos in nomen, non addidit ipsam significativan vocem quæ sub hoc nomine declaratur. Illud sic intelligimus, quod omnia quæcunque creata sunt, nominum significatione comprehenduntur. Nam qui cœlum dixit, ad eam quæ hoc nomine significatur, creaturam audientis mentem induxit, et qui ho- minis vel alicujus animalium ipso nomine mentio- nein fecit, statim speciem animalis in animo ejus qui audivit, impressit. Eodem pacto alia omnia per imposita nomina pinguntur in corde ejus, qui per auditum accepit appellationem rei impositam : sola autem increata natura, quæ in Patre, et Filio, et Spiritu sancto creditur, omni præstantior est et melior nominis significatu. Idcirco Verbum, id est Filius Dei, cum in fidei traditione dixisset in nomen, quod esset ið nomen non addidit. Quomodo enim inveniri posset nomen ei rei aptum quæ no- men omne exsuperat? sed potestatem fecit, ut pro captu suo intelligentia nostra, pie commota, inve- niret aliquod nomen, quod supereminentem natu- ram ostenderet: illudque similiter accommodaret, et Patri, et Filio, et Spiritui sancto; sive bonum sive incorruptibile diceret, vel quod unusquisque existimaverit dignum esse assumere, ad immor- talis et æternæ naturæ demonstrationem. Atque hoc mihi videtur secundum hanc expositionem Verbum lege sanxisse; nempe ut persuadoret di- vinam essentiam quid esse ineffabile, non enarra- bile et incomprehensibile. Perspicuum est enim, C quod Patris appellatio non est essentia significatrix, sed relationis ad Filium index. Si igitur naturæ humanæ fas esset Dei essentiam doceri et perci- pere; ille qui vult omnes salvos fieri, et ad veritatis agnitionem venire ", non de hoc cognitionem reti- cuisset: nunc autem cum nihil de essentia dixerit, ostendit quod illa cognitio haberi nulla solertia possit. Quod autem ab illo edocti mente percipimus, demonstrat quod eo quod comprehendi minime potest non egemus; sufficientem ad salutem no- stram habentes, traditæ doctrinæ fidem. Nam in eo quod discimus quod ille est id quod vere est, quo nomine etiam Filii magnificentia per relativam no- titiam ostenditur, perfectissima Religionis nostræ doctrina est, cum sicut jam supra dictum est, Filius conjunctim et una cum ipso Spiritus vitæ et veritatis commonstretur : siquidem ipse est vita et veritas. D Timoth. 11, 4. ** Philipp. 11, G. His itaque sic distinctis omnem hæreticam opi- nionem in divinis decretis detestantes credimus, sicut a Domini voce docti fuimus, in nomen Patris, et Filii, et Spiritus sancti : confitentes cum hac fide factam a Domino creaturæ pro hominibus dis- pensationem, Qui cum in forma Dei esset, non ra- pinam arbitratus est esse se aqualem Deo, sed se- metipsum exinanivit, formam servi accipiens ", atque in sancta Virgine incarnatus ex morte nos redemit, in qua detinebamur sub peccato venundati, dans permutationem sive pretium redemptionis

Β εἰπὼν ὁ Κύριος; ὅτι βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνο- Α μα, οὐ προσέθηκεν αὐτὴν τὴν σημαντικὴν φωνὴν τὴν ὑπὸ τοῦ ὀνόματος δηλουμένην. Ταύτην ἔχομεν περὶ αὐτοῦ τὴν διάνοιαν· ὅτι πάντα τὰ ἐν τῇ κτίσει ὄντα, διὰ τῆς τῶν ὀνομάτων σημασίας περιλαμβάνεται· ὅτε γὰρ οὐρανὸν εἰπὼν, ἐπὶ τὸ δηλούμενον ὑπὸ τοῦ ὀνόματος κτίσμα τὴν διάνοιαν τοῦ ἀκούοντος ἤγαγε· καὶ ὁ ἀνθρώπου, ή τινος τῶν ζώων μνησθεὶς ἐπ' ὀνό ματος, εὐθὺς τὸ εἶδος τοῦ ζώου τῷ ἀκηκοότι ἐνετυ πώσατο· καὶ τὰ ἄλλα πάντα ὡσαύτως διὰ τῶν ἐπι- κειμένων ὀνομάτων ἐνζωογραφεῖται τῇ καρδίᾳ τοῦ διὰ τῆς ἀκοῆς παραδεξαμένου την προσηγορίαν τὴν ἐπικειμένην τῷ πράγματι. Μόνη δὲ ἡ ἄκτιστος φύσ σις, ἡ ἐν τῷ Πατρί τε καὶ Υἱῷ καὶ Πνεύματι ἁγίῳ πιστευομένη, κρεῖττον πάσης ἐστὶν ὀνομαστικῆς ση- μασίας. Διὰ τοῦτο ὄνομα εἰπὼν ὁ Λόγος ἐν τῇ παρα- δίσει τῆς πίστεως, τὸ τί οὐ προσέθηκε· πῶς γὰρ ἂν ευρεθείη όνομα ἐπὶ πράγματος ὁ ὑπὲρ πᾶν ἐστιν όνομα ; 'Αλλ' έξουσίαν ἔδωκεν, ὅπως ἂν χωρήσῃ ἡ διάνοια ἡμῶν εὐσεβῶς κινουμένη εὑρεῖν τι ὄνομα τῆς ὑπερκειμένης φύσεως ἐνδεικτικών· τοῦτο ὁμοίως ἐφαρμόζειν Πατρί τε καὶ Υἱῷ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι, εἴτε τὸ ἀγαθὸν, εἴτε τὸ ἄφθαρτον, ὅπερ νομίσει ἕκαστος ἄξιον εἶναι πρὸς ἔνδειξιν τῆς ἀκηράτου παρα- λαμβάνεσθαι φύσεως· καὶ τοῦτο δέ μοι δοκεῖ διὰ τῆς ἐκθέσεως ταύτης νομοθετεῖν ὁ Λόγος· τὸ πεπεῖσθαι ἄῤῥητόν τε καὶ ἀκατάληπτον τὸ τῆς θείας οὐσίας εἶναι. Φανερὸν γὰρ ὅτι ἡ τοῦ Πατρὸς κλῆσις, οὐκ οὐσίας ἐστὶ παραστατική· ἀλλὰ τὴν πρὸς τὸν Υἱὸν σχέσιν ἀποσημαίνει· οὐκοῦν εἰ δυνατὸν ἦν τῇ ἀνθρω πίνῃ φύσει οὐσίαν διδαχθῆναι Θεοῦ· ὁ πάντας θέλων σωθῆναι καὶ εἰς ἐπίγνωσιν αληθείας όλο θεῖν, οὐκ ἂν τὴν περὶ τούτου γνῶσιν ἀπεσιώπησεν. Νῦν δὲ τῷ μηδὲν περὶ τῆς οὐσίας εἰπεῖν, ἔδειξεν ὅτι ἐκείνης μὲν ἡ γνῶσις ἀμήχανος· ὃ δὲ χωροῦμεν μας θόντες, οὐδὲν τοῦ ἀχωρήτου δεόμεθα· ἀρκοῦσαν ἔχον- τες πρὸς τὴν σωτηρίαν ἡμῶν τῆς παραδοθείσης δια δασκαλίας τὴν πίστιν. Τὸ γὰρ μαθεῖν ὅτι ἐκεῖνος ἐστι τὸ ὄντως ἄν · ᾧ διὰ τῆς σχετικῆς ἐννοίας ἡ τοῦ Υἱοῦ μεγαλειότης συναναφαίνεται, ἡ τελειοτάτη δεν δασκαλία τῆς εὐσεβείας ἐστὶ, τοῦ Υἱοῦ, καθὼς εἴμη- ται, συνημμένως μεθ᾿ ἑαυτοῦ τὸ Πνεῦμα τῆς ζωῆς σε καὶ ἀληθινὸν συνενδεικνυμένου · ἐπειδὴ αὐτός ἐστι καὶ ζωὴ καὶ ἀλήθεια. Τούτων οὕτω διῃρημένων, πᾶσαν αἱρετικὴν ὑπό- ληψιν ἐν τοῖς θείοις δόγμασιν ἀναθεματίζοντες, πιο στεύομεν καθὼς ἐδιδάχθημεν ὑπὸ τῆς τοῦ Κυρίου φωνῆς, εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· ὁμολογοῦντες μετὰ τῆς πίσ στεως ταύτης, καὶ τὴν γενομένην παρὰ τοῦ Δεσπότου τῆς κτίσεως ὑπὲρ τῶν ἀνθρώπων οἰκονομίαν· "Ος ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχων, οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα θεῷ, ἀλλ' ἑαυτὸν ἐκένωσε μορφὴν δούλου λαβών· καὶ σαρκωθεὶς ἐν τῇ ἁγία Παρθένω, ἐλυτρώσατο ἡμᾶς ἐκ τοῦ θανάτου· ἐν ᾧ κατειχόμεθα * CONTRA EUNOMIUM, LIB.II. de quo sic Dominus locutus est? Quod baptizantes ipsos in nomen, non addidit ipsam significativan vocem quæ sub hoc nomine declaratur. Illud sic intelligimus, quod omnia quæcunque creata sunt, nominum significatione comprehenduntur. Nam qui cœlum dixit, ad eam quæ hoc nomine significatur, creaturam audientis mentem induxit, et qui ho- minis vel alicujus animalium ipso nomine mentio- nein fecit, statim speciem animalis in animo ejus qui audivit, impressit. Eodem pacto alia omnia per imposita nomina pinguntur in corde ejus, qui per auditum accepit appellationem rei impositam : sola autem increata natura, quæ in Patre, et Filio, et Spiritu sancto creditur, omni præstantior est et melior nominis significatu. Idcirco Verbum, id est Filius Dei, cum in fidei traditione dixisset in nomen, quod esset ið nomen non addidit. Quomodo enim inveniri posset nomen ei rei aptum quæ no- men omne exsuperat? sed potestatem fecit, ut pro captu suo intelligentia nostra, pie commota, inve- niret aliquod nomen, quod supereminentem natu- ram ostenderet: illudque similiter accommodaret, et Patri, et Filio, et Spiritui sancto; sive bonum sive incorruptibile diceret, vel quod unusquisque existimaverit dignum esse assumere, ad immor- talis et æternæ naturæ demonstrationem. Atque hoc mihi videtur secundum hanc expositionem Verbum lege sanxisse; nempe ut persuadoret di- vinam essentiam quid esse ineffabile, non enarra- bile et incomprehensibile. Perspicuum est enim, C quod Patris appellatio non est essentia significatrix, sed relationis ad Filium index. Si igitur naturæ humanæ fas esset Dei essentiam doceri et perci- pere; ille qui vult omnes salvos fieri, et ad veritatis agnitionem venire ", non de hoc cognitionem reti- cuisset: nunc autem cum nihil de essentia dixerit, ostendit quod illa cognitio haberi nulla solertia possit. Quod autem ab illo edocti mente percipimus, demonstrat quod eo quod comprehendi minime potest non egemus; sufficientem ad salutem no- stram habentes, traditæ doctrinæ fidem. Nam in eo quod discimus quod ille est id quod vere est, quo nomine etiam Filii magnificentia per relativam no- titiam ostenditur, perfectissima Religionis nostræ doctrina est, cum sicut jam supra dictum est, Filius conjunctim et una cum ipso Spiritus vitæ et veritatis commonstretur : siquidem ipse est vita et veritas. D Timoth. 11, 4. ** Philipp. 11, G. His itaque sic distinctis omnem hæreticam opi- nionem in divinis decretis detestantes credimus, sicut a Domini voce docti fuimus, in nomen Patris, et Filii, et Spiritus sancti : confitentes cum hac fide factam a Domino creaturæ pro hominibus dis- pensationem, Qui cum in forma Dei esset, non ra- pinam arbitratus est esse se aqualem Deo, sed se- metipsum exinanivit, formam servi accipiens ", atque in sancta Virgine incarnatus ex morte nos redemit, in qua detinebamur sub peccato venundati, dans permutationem sive pretium redemptionis

Α ὑπὸ τῆς ἁμαρτίας πεπραμένοι· δοὺς ἀντάλλαγμα τῆς λυτρώσεως τῶν ψυχῶν ἡμῶν, τὸ τίμιον αὐτοῦ αἷμα, ὃ ἐξέχεε διὰ τοῦ σταυροῦ· καὶ ὁδοποιήσας ἡμῖν δι' ἑαυτοῦ τὴν ἐκ νεκρῶν ἀνάστασιν· ἥξει γὰρ και ροῖς ἰδίοις ἐν τῇ δόξῃ τοῦ Πατρὸς κρίναι πᾶσαν ψυχὴν ἐν δικαιοσύνῃ· ὅτε πάντες οἱ ἐν τοῖς μνημείοις ἀκούσονται τῆς φωνῆς αὐτοῦ· καὶ ἐξελεύσονται οἱ μὲν τὰ ἀγαθὰ ποιήσαντες εἰς ἀνάστασιν ζωῆς· οἱ δὲ τὰ φαῦλα πράξαντες, εἰς ἀνάστασιν κρίσεως. Ὡς ἂν μηδέ τινι τῶν ἁπλουστέρων ἀνεξετάστως παρεμπε- σοῦσα ἡ αἱρετικὴ διαφορὰ, ἡ νῦν παρὰ τοῦ Εὐνομίου διασπειρομένη, βλάψειε τὴν ἀκέραιον, ἀναγκαίως προστιθέντες τὴν περιφερομένην παρ' αὐτῶν ἔν. θεσιν, διελέγξαι τὴν κακίαν τοῦ δόγματος αὐτῶν πει ρασόμεθα. . Ἔχει τοίνυν ἡ λέξις τοῦ δόγματος, οὕτω· Πιστεύ ομεν εἰς τὸν ἕνα καὶ μόνον ἀληθινὸν Θεὸν κατά τὴν αὐτοῦ τοῦ Κυρίου διδασκαλίαν· οὐκ ἐψευ σμένη φωνῇ τιμῶντες αὐτόν· ἔστι γὰρ ἀψευδής ἀλλ᾽ ὄντως ὄντα φύσει τε καὶ δόξῃ Θεὸν ἕνα, ἀνάρχως, αϊδίως, ἀτελευτήτως, μόνον. Ο κατά · τὴν τοῦ Κυρίου διδασκαλίαν πιστεύειν ἐπαγγειλά- μενος, μὴ παρατρεπέτω τὴν παρὰ τοῦ Δεσπότου τῶν ὅλων γενομένην τῆς πίστεως ἔκθεσιν, πρὸς τὸ ἑαυτῷ δοκοῦν· ἀλλ' ἀκολουθείτω ταῖς παρὰ τῆς ἀληθείας φωναῖς. Ἐκεῖ τοίνυν τοῦ λόγου τῆς πίστεως περι- ἔχοντος τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, τίνα συμφωνίαν ἔχει τὰ νῦν συντε θειμένα πρὸς τὰς τοῦ Δεσπότου φωνάς· ὥστε εἰς τὴν ἐκείνων διδασκαλίαν τὸ τοιοῦτον ἀναφέρειν δόγμα; Ποῦ τοίνυν εἶπε δεῖν πιστεύειν εἰς τὸν ἕνα καὶ μόνον ἀληθινὸν Θεὸν ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις ὁ Κύριος· οὐκ ἂν ἔχοιεν ἐπιδεῖξαι, εἰ μή τι νέον ἐστὶ παρ' αὐτοῖς Εὐαγ γέλιον· & γὰρ ἐξ ἀρχαίων μέχρι τοῦ νῦν κατὰ διαδο χὴν ἐν ταῖς Ἐκκλησίαις ἀναγινώσκεται, ταύτην τὴν φωνὴν οὐ περιέχει την λέγουσαν· δεῖν πιστεύειν βαπτίζειν εἰς τὸν ἕνα καὶ μόνον ἀληθινὸν Θεὸν, καθώς οὗτοι λέγουσιν· ἀλλ᾽ εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Ὡς δὲ ἡμεῖς παρὰ τῆς τοῦ Δεσπότου φωνῆς ἐδιδάχθημεν, τοῦτο φαμέν· ὅτι τὸ Ἓν οὐ τὸν Πατέρα σημαίνει μόνον, ἀλλὰ καὶ τὸν Υἱὸν τῷ Πατρὶ συνενδείκνυται· οὕτως εἰπόντος τοῦ Κυρίου, ὅτι Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐσμέν. Ομοίως καὶ τὸ θεότητος ὄνομα, ἐπίσης ἐπισ κέκληται, τῇ τε ἀρχῇ ἐν ᾗ ὁ Λόγος, καὶ τῷ ἐν τῇ ἀρχῇ ὄντι Λόγῳ· εἶπε γὰρ ὅτι καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος· ὥστε καὶ ἐν τῷ τῆς θεότητος σημαινομένῳ ὁμοίως τῷ Πατρὶ καὶ τὸν Υἱὸν συνθεωρεῖσθαι. Πρὸς τούτοις δὲ καὶ τὸ ἀλη θινὸν, ἄλλο τι παρὰ τὴν ἀλήθειαν νοηθῆναι οὐ δύναται ὅτι δὲ ἀλήθεια ὁ Κύριος, οὐδεὶς ἀντιλέξει πάντως, εἰ μή τις εἴη τῆς ἀληθείας ἀλλότριος. Εἰ τοίνυν καὶ ἐν τῷ ἑνὶ ὁ Λόγος ἐστί· καὶ Θεός ἐστι, καὶ ἀλήθεια, καθὼς ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις κηρύσσεται, εἰς ποίαν τοῦ Κυρίου διδασκαλίαν ἀναφέρει τὸ δόγμα, ὁ ταῖς δια- σταλτικαῖς ταύταις φωναῖς κεχρημένος; Η γὰρ ἀντι διαστολὴ τοῦ μόνου πρὸς τὸν μὴ μόνον, ἐστὶ καὶ τοῦ Θεοῦ πρὸς τὸν μὴ Θεόν· καὶ τοῦ ἀληθινοῦ πρὸς τὸν σε σε S. GREGORII NYSSENI animarum nostrarum suum pretiosum sanguinem, quem per crucem effudit, ac per se nobis viam stravit ad. resurrectionem. Veniet enim suis tempo- ribus in gloria Patris omnem animam in justitia judicaturus quando omnes qui in monumentis sunt audient vocem ejus, et prodibunt qui bona egerint in resurrectionem vitæ, qui vero mala, in resurrectionem judicii ". Quare ne in aliquein simpliciorum inexplorate illapsa hæretica discordia, quæ nunc ab Eunomio disseminatur, sinceram fidem et doctrinam lædat et depravet, proponentes expositionem quæ ab ipsis circumfertur, dogmatis ipsorum pravitatem redarguere conabimur. Sic igitur habent verba dogmatis : Credimus in B unum el solum verum Deum secundum ipsius Domini doctrinam, non mentita voce ipsum colentes (est enim omnis mendacii expers), sed eum qui vere est natura et gloria, Deus unus, absque principio, æterne, sine fine, solus. Qui secundum Domini doctrinam cre- dere promisit, ne pervertat factam ab universorum Domino fidei expositionem, ad id quod sibi ipsi videtur, sed vocibus a veritate profectis assentia- tur. Illic igitur cum verbum fidei complectatur no- mnen Patris, et Filii, et Spiritus sancti, quam con- sonantiam habent ea quæ nunc sunt composita cum Domini vocibus, ut ad illorum doctrinam tale dog- ma possit referri ? Ubinam dixit Dominus in Evange. liis oportere credere in unum et solum verum Deum? Non possent ostendere nisi habeant ipsi novum ali- C quod Evangelium. Quæ enim ab antiquis per traditio- nem ad hæc usque tempora in Ecclesiis leguntur, hanc vocem non continent, quæ dicat oportere, cre- dere vel baptizare in unum et solum verum Deum, quemadmodum isti autumant, sed in nomen Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Nos autem sicut a Domi- ni voce edocti fuimus, hoc asserimus quod unum non Patrem significat solum, sed etiam Filium si- mul cum Patre demonstrat, cum sic dixit Domi- nus, Ego et Pater unum sunius 66. Quinetiam et deitatis appellatio æqualiter imposita est et prin- cipio, in quo erat Verbum, et ipsi Verbo quod erat in principio. Dixit enim quod etiam Verbum erat apud Deum Gr et quod Deus erat Verbum. Ita ut in deitatis significato, simul cum Patre Filius intel- ligatur. Præterea id quod essentia verum est, nihil aliud præter veritatem potest intelligi. Quod autem Dominus sit veritas, nullus contradicet plane, nisi a veritate devius prorsus et alienus. Si igitur in uno Verbum est, et Deus est et veritas, quemnad - modum in Evangeliis prædicatur, ad quam Domi- ni doctrina: refert illud dogma, qui his distinc- tivis vocibus est usus? Nam contraria differentia solius ad non solum, est etiam Dei ad non Deum, et veri ad non verum. Si igitur ad idola intuen- tes, hanc ad illa verborum adversam divisionem faciunt, nos etiam assentimur. Siquidem per home- Joan. v, 29. Joan. x, 50. Joan. 1, 1. ' D

Α ὑπὸ τῆς ἁμαρτίας πεπραμένοι· δοὺς ἀντάλλαγμα τῆς λυτρώσεως τῶν ψυχῶν ἡμῶν, τὸ τίμιον αὐτοῦ αἷμα, ὃ ἐξέχεε διὰ τοῦ σταυροῦ· καὶ ὁδοποιήσας ἡμῖν δι' ἑαυτοῦ τὴν ἐκ νεκρῶν ἀνάστασιν· ἥξει γὰρ και ροῖς ἰδίοις ἐν τῇ δόξῃ τοῦ Πατρὸς κρίναι πᾶσαν ψυχὴν ἐν δικαιοσύνῃ· ὅτε πάντες οἱ ἐν τοῖς μνημείοις ἀκούσονται τῆς φωνῆς αὐτοῦ· καὶ ἐξελεύσονται οἱ μὲν τὰ ἀγαθὰ ποιήσαντες εἰς ἀνάστασιν ζωῆς· οἱ δὲ τὰ φαῦλα πράξαντες, εἰς ἀνάστασιν κρίσεως. Ὡς ἂν μηδέ τινι τῶν ἁπλουστέρων ἀνεξετάστως παρεμπε- σοῦσα ἡ αἱρετικὴ διαφορὰ, ἡ νῦν παρὰ τοῦ Εὐνομίου διασπειρομένη, βλάψειε τὴν ἀκέραιον, ἀναγκαίως προστιθέντες τὴν περιφερομένην παρ' αὐτῶν ἔν. θεσιν, διελέγξαι τὴν κακίαν τοῦ δόγματος αὐτῶν πει ρασόμεθα. . Ἔχει τοίνυν ἡ λέξις τοῦ δόγματος, οὕτω· Πιστεύ ομεν εἰς τὸν ἕνα καὶ μόνον ἀληθινὸν Θεὸν κατά τὴν αὐτοῦ τοῦ Κυρίου διδασκαλίαν· οὐκ ἐψευ σμένη φωνῇ τιμῶντες αὐτόν· ἔστι γὰρ ἀψευδής ἀλλ᾽ ὄντως ὄντα φύσει τε καὶ δόξῃ Θεὸν ἕνα, ἀνάρχως, αϊδίως, ἀτελευτήτως, μόνον. Ο κατά · τὴν τοῦ Κυρίου διδασκαλίαν πιστεύειν ἐπαγγειλά- μενος, μὴ παρατρεπέτω τὴν παρὰ τοῦ Δεσπότου τῶν ὅλων γενομένην τῆς πίστεως ἔκθεσιν, πρὸς τὸ ἑαυτῷ δοκοῦν· ἀλλ' ἀκολουθείτω ταῖς παρὰ τῆς ἀληθείας φωναῖς. Ἐκεῖ τοίνυν τοῦ λόγου τῆς πίστεως περι- ἔχοντος τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, τίνα συμφωνίαν ἔχει τὰ νῦν συντε θειμένα πρὸς τὰς τοῦ Δεσπότου φωνάς· ὥστε εἰς τὴν ἐκείνων διδασκαλίαν τὸ τοιοῦτον ἀναφέρειν δόγμα; Ποῦ τοίνυν εἶπε δεῖν πιστεύειν εἰς τὸν ἕνα καὶ μόνον ἀληθινὸν Θεὸν ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις ὁ Κύριος· οὐκ ἂν ἔχοιεν ἐπιδεῖξαι, εἰ μή τι νέον ἐστὶ παρ' αὐτοῖς Εὐαγ γέλιον· & γὰρ ἐξ ἀρχαίων μέχρι τοῦ νῦν κατὰ διαδο χὴν ἐν ταῖς Ἐκκλησίαις ἀναγινώσκεται, ταύτην τὴν φωνὴν οὐ περιέχει την λέγουσαν· δεῖν πιστεύειν βαπτίζειν εἰς τὸν ἕνα καὶ μόνον ἀληθινὸν Θεὸν, καθώς οὗτοι λέγουσιν· ἀλλ᾽ εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Ὡς δὲ ἡμεῖς παρὰ τῆς τοῦ Δεσπότου φωνῆς ἐδιδάχθημεν, τοῦτο φαμέν· ὅτι τὸ Ἓν οὐ τὸν Πατέρα σημαίνει μόνον, ἀλλὰ καὶ τὸν Υἱὸν τῷ Πατρὶ συνενδείκνυται· οὕτως εἰπόντος τοῦ Κυρίου, ὅτι Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐσμέν. Ομοίως καὶ τὸ θεότητος ὄνομα, ἐπίσης ἐπισ κέκληται, τῇ τε ἀρχῇ ἐν ᾗ ὁ Λόγος, καὶ τῷ ἐν τῇ ἀρχῇ ὄντι Λόγῳ· εἶπε γὰρ ὅτι καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος· ὥστε καὶ ἐν τῷ τῆς θεότητος σημαινομένῳ ὁμοίως τῷ Πατρὶ καὶ τὸν Υἱὸν συνθεωρεῖσθαι. Πρὸς τούτοις δὲ καὶ τὸ ἀλη θινὸν, ἄλλο τι παρὰ τὴν ἀλήθειαν νοηθῆναι οὐ δύναται ὅτι δὲ ἀλήθεια ὁ Κύριος, οὐδεὶς ἀντιλέξει πάντως, εἰ μή τις εἴη τῆς ἀληθείας ἀλλότριος. Εἰ τοίνυν καὶ ἐν τῷ ἑνὶ ὁ Λόγος ἐστί· καὶ Θεός ἐστι, καὶ ἀλήθεια, καθὼς ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις κηρύσσεται, εἰς ποίαν τοῦ Κυρίου διδασκαλίαν ἀναφέρει τὸ δόγμα, ὁ ταῖς δια- σταλτικαῖς ταύταις φωναῖς κεχρημένος; Η γὰρ ἀντι διαστολὴ τοῦ μόνου πρὸς τὸν μὴ μόνον, ἐστὶ καὶ τοῦ Θεοῦ πρὸς τὸν μὴ Θεόν· καὶ τοῦ ἀληθινοῦ πρὸς τὸν σε σε S. GREGORII NYSSENI animarum nostrarum suum pretiosum sanguinem, quem per crucem effudit, ac per se nobis viam stravit ad. resurrectionem. Veniet enim suis tempo- ribus in gloria Patris omnem animam in justitia judicaturus quando omnes qui in monumentis sunt audient vocem ejus, et prodibunt qui bona egerint in resurrectionem vitæ, qui vero mala, in resurrectionem judicii ". Quare ne in aliquein simpliciorum inexplorate illapsa hæretica discordia, quæ nunc ab Eunomio disseminatur, sinceram fidem et doctrinam lædat et depravet, proponentes expositionem quæ ab ipsis circumfertur, dogmatis ipsorum pravitatem redarguere conabimur. Sic igitur habent verba dogmatis : Credimus in B unum el solum verum Deum secundum ipsius Domini doctrinam, non mentita voce ipsum colentes (est enim omnis mendacii expers), sed eum qui vere est natura et gloria, Deus unus, absque principio, æterne, sine fine, solus. Qui secundum Domini doctrinam cre- dere promisit, ne pervertat factam ab universorum Domino fidei expositionem, ad id quod sibi ipsi videtur, sed vocibus a veritate profectis assentia- tur. Illic igitur cum verbum fidei complectatur no- mnen Patris, et Filii, et Spiritus sancti, quam con- sonantiam habent ea quæ nunc sunt composita cum Domini vocibus, ut ad illorum doctrinam tale dog- ma possit referri ? Ubinam dixit Dominus in Evange. liis oportere credere in unum et solum verum Deum? Non possent ostendere nisi habeant ipsi novum ali- C quod Evangelium. Quæ enim ab antiquis per traditio- nem ad hæc usque tempora in Ecclesiis leguntur, hanc vocem non continent, quæ dicat oportere, cre- dere vel baptizare in unum et solum verum Deum, quemadmodum isti autumant, sed in nomen Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Nos autem sicut a Domi- ni voce edocti fuimus, hoc asserimus quod unum non Patrem significat solum, sed etiam Filium si- mul cum Patre demonstrat, cum sic dixit Domi- nus, Ego et Pater unum sunius 66. Quinetiam et deitatis appellatio æqualiter imposita est et prin- cipio, in quo erat Verbum, et ipsi Verbo quod erat in principio. Dixit enim quod etiam Verbum erat apud Deum Gr et quod Deus erat Verbum. Ita ut in deitatis significato, simul cum Patre Filius intel- ligatur. Præterea id quod essentia verum est, nihil aliud præter veritatem potest intelligi. Quod autem Dominus sit veritas, nullus contradicet plane, nisi a veritate devius prorsus et alienus. Si igitur in uno Verbum est, et Deus est et veritas, quemnad - modum in Evangeliis prædicatur, ad quam Domi- ni doctrina: refert illud dogma, qui his distinc- tivis vocibus est usus? Nam contraria differentia solius ad non solum, est etiam Dei ad non Deum, et veri ad non verum. Si igitur ad idola intuen- tes, hanc ad illa verborum adversam divisionem faciunt, nos etiam assentimur. Siquidem per home- Joan. v, 29. Joan. x, 50. Joan. 1, 1. ' D

μὴ ἀληθινόν· εἰ μὲν οὖν πρὸς τὰ εἴδωλα βλέποντες πρὸς ἐκεῖνα ποιοῦνται τὴν τῶν ῥημάτων ἀντιδιαίρεσιν, καὶ ἡμεῖς συντιθέμεθα· καθ᾽ ὁμωνυμίαν γὰρ τὸ τῆς Θεότητος όνομα τοῖς εἰδώλοις τῶν ἐθνῶν ἐπιλέγεται· Πάντες γὰρ οἱ θεοὶ τῶν ἐθνῶν δαιμόνια· καὶ ἄλλως πρὸς τὸ πλῆθος ἀντιδιαιρεῖ τὸν μόνον· καὶ πρὸς τὰ ψευδῆ τὸν ἀληθινόν· καὶ τοὺς μὴ ὄντας θεοὺς πρὸς τὸν ὄντα Θεόν. Εἰ δὲ πρὸς τὸν Μονογενῆ Θεόν, ἡ ἀντι- διαίρεσις γίνεται, μαθέτωσαν οἱ σοφοί· ὅτι ἀλήθεια πρὸς μόνον τὸ ψεῦδος τὴν ἀντιδιαστολὴν ἔχει· καὶ Θεὸς πρὸς τὸν μὴ ὄντα Θεόν· τοῦ δὲ Κυρίου ὅς ἐστιν ἀλήθεια Θεοῦ ὄντος, καὶ ἐν τῷ Πατρὶ ὄντος· καὶ ἓν πρὸς τὸν Πατέρα ὄντος, αἱ διασταλτικαὶ αὗται φωναί ἐπὶ τοῦ δόγματος χώραν οὐκ ἔχουσιν· ὁ γὰρ ἀληθῶς εἰς τὸν ἕνα πιστεύων βλέπει ἐν τῷ ἑνὶ, τὸν διὰ πάν των αὐτῷ ἡνωμένον, ἐν ἀληθείᾳ τε καὶ θεότητι, καὶ οὐσίᾳ, καὶ ζωῇ, καὶ σοφίᾳ· καὶ πᾶσιν ἀπαξαπλῶς. Η εἰ μὴ βλέπει ἐν τῷ ἑνὶ τὸν ταῦτα ὄντα, εἰς οὐδὲν ἔχει τὴν πίστιν, χωρὶς γὰρ Υἱοῦ Πατὴρ οὔτε ἐστὶν οὔτε λέγεται· οὔτε μὴν χωρίς δυνάμεως ὁ δυνατός· οὔτε χωρίς σοφίας ὁ σοφός· Χριστὸς γὰρ Θεοῦ δύναμις καὶ σοφία Θεοῦ. Ωστε ὁ τῆς δυνάμεως, ἢ τῆς ἀληθείας, ἢ τῆς σοφίας, ἢ τῆς ζωῆς, ἢ τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς ἐκτὸς βλέπειν φανταζόμενος, ἢ οὐδὲν βλέπει, ἢ τὸ κακὸν πάντως βλέπει· ἡ γὰρ τῶν ἀγαθῶν ὑπεξαίρεσις, τοῦ κακοῦ καὶ θέσις, καὶ ὕπαρξις γίνεται· Οὐκ ἐψευ- σμένη φωνῇ, φησί, τιμῶντες αὐτόν· ἔστι γὰρ ἀψευδής. Ταύτῃ τῇ φωνῇ εὔχομαι τὸν Εὐνόμιον Εἰ γὰρ οὕτω φρονοίη ὅτι πᾶν τὸ παρὰ τοῦ Κυρίου λεγόμενον τοῦ ψεύδους κεχώρισται· πεισθήσεται πάν τως ἀληθεύειν τὸν εἰπόντα· ὅτι Ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί ἐστι, δηλαδὴ ὅλος ἐν ὅλῳ· οὔτε τοῦ Πατρὸς ἐν τῷ Υἱῷ περιττεύοντος· οὔτε τοῦ Υἱοῦ ἐν τῷ Πατρὶ λείποντος· καὶ ὅτι οὕτω χρὴ τι μᾶσθαι τὸν Υἱὸν καθὼς τιμᾶται ὁ Πατήρ· καὶ ὅτι Ο ἑωρακὼς ἐμὲ, ἑώρακε τὸν Πατέρα· καὶ ὅτι Οὐ- δεὶς εἶδε τὸν Υἱὸν εἰ μὴ ὁ Πατήρ· καὶ ὅτι Καὶ τὸν Πατέρα οὐδεὶς ἐπιγινώσκει, εἰ μὴ ὁ Υἱός. Δι' ὧν ἁπάντων, οὔτε δόξης, οὔτε οὐσίας, οὔτε ἄλλου τινὸς παραλλαγὴ ὑπονοεῖται ἐπὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τοῖς ταύ τας τὰς φωνὰς ὡς ἀληθινὰς δεξαμένοις. Οντως ὄντα, φησί, φύσει τε καὶ δόξῃ Θεὸν ἕνα. Τὸ ὄντως ὄν, ἀντιδιαιρεῖται πρὸς τὸ μὴ ὄντως ὅν. Ἔστι δὲ ὄνο τως όν, ἕκαστον τῶν ὄντων καθό ἐστιν τὸ δὲ μέχρι φαντασίας τινὸς καὶ ὑπονοίας δοκοῦν μὲν εἶναι, μὴ ὂν δὲ, τοῦτο οὐκ ὄντως ἐστίν· ὡς τὸ ἐνύπνιον, φάσμα, ἢ ὁ ἐπὶ τῆς εἰκόνος ἄνθρωπος. Ταῦτα γὰρ καὶ τὰ τοιαῦτα μέχρι φαντασίας ὄντα τὸ ὄντως εἶναι οὐκ ἔχει. Εἰ μὲν οὖν κατὰ τὴν Ἰουδαϊκὴν ὑπόληψιν κατα- σκευάζουσι καθόλου μὴ εἶναι τὸν Μονογενῆ Θεόν - καλῶς τῷ Πατρὶ μόνῳ τὸ ὄντως είναι προσμαρτυ ροῦσιν. Εἰ δὲ οὐκ ἀρνοῦνται τὸν πάντων ποιητὴν ὅτι ἐστὶν, πεισθήτωσαν μὴ ἀποστερεῖν τὸν ὄντα τοῦ ὄνο τως εἶναι· ὃς ἑαυτὸν ἐν τῇ γενομένῃ Μωϋσῇ θεοφα- νείᾳ, ὅντα ὠνόμασεν, εἰπὼν ὅτι Ἐγώ εἰμι ὁ ὤν· καθὼς ὁ Εὐνόμιος ἐν τοῖς ἐφεξῆς λόγοις, τούτῳ συν ἐπιμένειν μαρτυροῦντα τῇ ἀληθείᾳ, ὅτι ἐστὶν ἀψευδής. CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. Omnes enim dii gentium da'monia ** et aliter ad multitudinem opponit eum qui solus est ; et ad fal- sa eum qui verus est, et eos qui dii non sunt ad eum qui Deus est. Quod si ad unigenitum Deum fit hæc adversa differentia, discant isti sapientes, quod veritas ad solumn mendaciumn contrariam ha- bet differentiam : et Deus ad eum qui non est Deus. Cum autem Dominus, qui est veritas, Deus sit et in Patre, et unum sit cum Patre, bæ discretivæ voces in dogmate locum non habent. Nam qui vero in unum credit, videt in uno eum qui per omnia ipsi unitus est, in veritate, et deitate, et essentia, et vita, et sapientia, et in omnibus prorsus. Vel si in uno non eum videt qui est hæc ipsa, in nihil fidem habet. Nam absque Filio Pater neque est ne- que dicitur; neque quidquam absque potentia qui potens est, neque absque sapientia qui sɔpiens. Christus enim Dei potentia et Dei sapientia. Quare qui extra potentiam, vel veritatem, vel sapientiam, vel vitam, vel verum lumen respicit, falsa sibi ani- mo lingens, vel nihil videt, vel malum prorsus videt. Nam bonorum subtractio, mali positio et exsisten- tia efficitur. Non mentita voce, inquit, ipsum co- lentes est enim verax. In hac voce Eunomium precor permanere veritati testimonium perhibentem, quod non mentitur Deus, A nymiam deitatis nomen gentium idolis tribuitur: B Si enim ita sentiat, quod quidquid a Domino dicitur a mendacio separatum est: procul dubio credet eum verum loqui, qui dixit : Ego in Patre, et Pater in me est ", nimirum totus in toto, neque Patre in Filio exsuperante, neque Filio in Patre dɩ- ficiente : et:Sicut Pater honorificatur, sic lilium honorificandum esse 7, et quod Qui vidit me, vidit Patrem, et quod Nullus novit Filium nisi Pater, et quod Patrem nullus cognoscit, nisi Fi- lius vs. Quibus omnibus neque gloriæ, nequ essentie, neque ullius alius rei in Patre et Filio differentia ab iis intelligitur, qui has veras voces admiserunt. Qui vere est, inquit, natura et gloria Deus unus. Quod vere est ens opponitur ei quod non est vere ens. Est autem vere ens unumquodque entium qua est, quod D autem phantasia, id est, visione quadam et suspi- cione videtur quidem esse cum non sit ens, học non vere est, sicut somnium, spectrum, vel in ima- gine homo. Hæc igitur et ejusmodi visione tenus cum sint, vere esse non habent. Quod si judaica opinione omnino non esse Unigenitum astruunt, præclare soli Patri vere esse suo testimonio attri‐ buunt. Quod si non negant eumdem Unigenitum omnium factorem, quia est, persuadeantur eum qui est vera essentia nequaquam privare. Qui seipsum in ea, quæ Moysi facta est, Dei appari- tione, eum qui est, nominavit, cum dixit : Ego sum qui sum "s. Quemadmodum Eunomius in se- Psal. xcv, 5. " Joan. x, 38; xiv, 10. 7º Joan. v, 25. ” Joan. xiv, 9. Exod. 111, 14. Digitized by Matth. xt, 27. Google

μὴ ἀληθινόν· εἰ μὲν οὖν πρὸς τὰ εἴδωλα βλέποντες πρὸς ἐκεῖνα ποιοῦνται τὴν τῶν ῥημάτων ἀντιδιαίρεσιν, καὶ ἡμεῖς συντιθέμεθα· καθ᾽ ὁμωνυμίαν γὰρ τὸ τῆς Θεότητος όνομα τοῖς εἰδώλοις τῶν ἐθνῶν ἐπιλέγεται· Πάντες γὰρ οἱ θεοὶ τῶν ἐθνῶν δαιμόνια· καὶ ἄλλως πρὸς τὸ πλῆθος ἀντιδιαιρεῖ τὸν μόνον· καὶ πρὸς τὰ ψευδῆ τὸν ἀληθινόν· καὶ τοὺς μὴ ὄντας θεοὺς πρὸς τὸν ὄντα Θεόν. Εἰ δὲ πρὸς τὸν Μονογενῆ Θεόν, ἡ ἀντι- διαίρεσις γίνεται, μαθέτωσαν οἱ σοφοί· ὅτι ἀλήθεια πρὸς μόνον τὸ ψεῦδος τὴν ἀντιδιαστολὴν ἔχει· καὶ Θεὸς πρὸς τὸν μὴ ὄντα Θεόν· τοῦ δὲ Κυρίου ὅς ἐστιν ἀλήθεια Θεοῦ ὄντος, καὶ ἐν τῷ Πατρὶ ὄντος· καὶ ἓν πρὸς τὸν Πατέρα ὄντος, αἱ διασταλτικαὶ αὗται φωναί ἐπὶ τοῦ δόγματος χώραν οὐκ ἔχουσιν· ὁ γὰρ ἀληθῶς εἰς τὸν ἕνα πιστεύων βλέπει ἐν τῷ ἑνὶ, τὸν διὰ πάν των αὐτῷ ἡνωμένον, ἐν ἀληθείᾳ τε καὶ θεότητι, καὶ οὐσίᾳ, καὶ ζωῇ, καὶ σοφίᾳ· καὶ πᾶσιν ἀπαξαπλῶς. Η εἰ μὴ βλέπει ἐν τῷ ἑνὶ τὸν ταῦτα ὄντα, εἰς οὐδὲν ἔχει τὴν πίστιν, χωρὶς γὰρ Υἱοῦ Πατὴρ οὔτε ἐστὶν οὔτε λέγεται· οὔτε μὴν χωρίς δυνάμεως ὁ δυνατός· οὔτε χωρίς σοφίας ὁ σοφός· Χριστὸς γὰρ Θεοῦ δύναμις καὶ σοφία Θεοῦ. Ωστε ὁ τῆς δυνάμεως, ἢ τῆς ἀληθείας, ἢ τῆς σοφίας, ἢ τῆς ζωῆς, ἢ τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς ἐκτὸς βλέπειν φανταζόμενος, ἢ οὐδὲν βλέπει, ἢ τὸ κακὸν πάντως βλέπει· ἡ γὰρ τῶν ἀγαθῶν ὑπεξαίρεσις, τοῦ κακοῦ καὶ θέσις, καὶ ὕπαρξις γίνεται· Οὐκ ἐψευ- σμένη φωνῇ, φησί, τιμῶντες αὐτόν· ἔστι γὰρ ἀψευδής. Ταύτῃ τῇ φωνῇ εὔχομαι τὸν Εὐνόμιον Εἰ γὰρ οὕτω φρονοίη ὅτι πᾶν τὸ παρὰ τοῦ Κυρίου λεγόμενον τοῦ ψεύδους κεχώρισται· πεισθήσεται πάν τως ἀληθεύειν τὸν εἰπόντα· ὅτι Ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί ἐστι, δηλαδὴ ὅλος ἐν ὅλῳ· οὔτε τοῦ Πατρὸς ἐν τῷ Υἱῷ περιττεύοντος· οὔτε τοῦ Υἱοῦ ἐν τῷ Πατρὶ λείποντος· καὶ ὅτι οὕτω χρὴ τι μᾶσθαι τὸν Υἱὸν καθὼς τιμᾶται ὁ Πατήρ· καὶ ὅτι Ο ἑωρακὼς ἐμὲ, ἑώρακε τὸν Πατέρα· καὶ ὅτι Οὐ- δεὶς εἶδε τὸν Υἱὸν εἰ μὴ ὁ Πατήρ· καὶ ὅτι Καὶ τὸν Πατέρα οὐδεὶς ἐπιγινώσκει, εἰ μὴ ὁ Υἱός. Δι' ὧν ἁπάντων, οὔτε δόξης, οὔτε οὐσίας, οὔτε ἄλλου τινὸς παραλλαγὴ ὑπονοεῖται ἐπὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τοῖς ταύ τας τὰς φωνὰς ὡς ἀληθινὰς δεξαμένοις. Οντως ὄντα, φησί, φύσει τε καὶ δόξῃ Θεὸν ἕνα. Τὸ ὄντως ὄν, ἀντιδιαιρεῖται πρὸς τὸ μὴ ὄντως ὅν. Ἔστι δὲ ὄνο τως όν, ἕκαστον τῶν ὄντων καθό ἐστιν τὸ δὲ μέχρι φαντασίας τινὸς καὶ ὑπονοίας δοκοῦν μὲν εἶναι, μὴ ὂν δὲ, τοῦτο οὐκ ὄντως ἐστίν· ὡς τὸ ἐνύπνιον, φάσμα, ἢ ὁ ἐπὶ τῆς εἰκόνος ἄνθρωπος. Ταῦτα γὰρ καὶ τὰ τοιαῦτα μέχρι φαντασίας ὄντα τὸ ὄντως εἶναι οὐκ ἔχει. Εἰ μὲν οὖν κατὰ τὴν Ἰουδαϊκὴν ὑπόληψιν κατα- σκευάζουσι καθόλου μὴ εἶναι τὸν Μονογενῆ Θεόν - καλῶς τῷ Πατρὶ μόνῳ τὸ ὄντως είναι προσμαρτυ ροῦσιν. Εἰ δὲ οὐκ ἀρνοῦνται τὸν πάντων ποιητὴν ὅτι ἐστὶν, πεισθήτωσαν μὴ ἀποστερεῖν τὸν ὄντα τοῦ ὄνο τως εἶναι· ὃς ἑαυτὸν ἐν τῇ γενομένῃ Μωϋσῇ θεοφα- νείᾳ, ὅντα ὠνόμασεν, εἰπὼν ὅτι Ἐγώ εἰμι ὁ ὤν· καθὼς ὁ Εὐνόμιος ἐν τοῖς ἐφεξῆς λόγοις, τούτῳ συν ἐπιμένειν μαρτυροῦντα τῇ ἀληθείᾳ, ὅτι ἐστὶν ἀψευδής. CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. Omnes enim dii gentium da'monia ** et aliter ad multitudinem opponit eum qui solus est ; et ad fal- sa eum qui verus est, et eos qui dii non sunt ad eum qui Deus est. Quod si ad unigenitum Deum fit hæc adversa differentia, discant isti sapientes, quod veritas ad solumn mendaciumn contrariam ha- bet differentiam : et Deus ad eum qui non est Deus. Cum autem Dominus, qui est veritas, Deus sit et in Patre, et unum sit cum Patre, bæ discretivæ voces in dogmate locum non habent. Nam qui vero in unum credit, videt in uno eum qui per omnia ipsi unitus est, in veritate, et deitate, et essentia, et vita, et sapientia, et in omnibus prorsus. Vel si in uno non eum videt qui est hæc ipsa, in nihil fidem habet. Nam absque Filio Pater neque est ne- que dicitur; neque quidquam absque potentia qui potens est, neque absque sapientia qui sɔpiens. Christus enim Dei potentia et Dei sapientia. Quare qui extra potentiam, vel veritatem, vel sapientiam, vel vitam, vel verum lumen respicit, falsa sibi ani- mo lingens, vel nihil videt, vel malum prorsus videt. Nam bonorum subtractio, mali positio et exsisten- tia efficitur. Non mentita voce, inquit, ipsum co- lentes est enim verax. In hac voce Eunomium precor permanere veritati testimonium perhibentem, quod non mentitur Deus, A nymiam deitatis nomen gentium idolis tribuitur: B Si enim ita sentiat, quod quidquid a Domino dicitur a mendacio separatum est: procul dubio credet eum verum loqui, qui dixit : Ego in Patre, et Pater in me est ", nimirum totus in toto, neque Patre in Filio exsuperante, neque Filio in Patre dɩ- ficiente : et:Sicut Pater honorificatur, sic lilium honorificandum esse 7, et quod Qui vidit me, vidit Patrem, et quod Nullus novit Filium nisi Pater, et quod Patrem nullus cognoscit, nisi Fi- lius vs. Quibus omnibus neque gloriæ, nequ essentie, neque ullius alius rei in Patre et Filio differentia ab iis intelligitur, qui has veras voces admiserunt. Qui vere est, inquit, natura et gloria Deus unus. Quod vere est ens opponitur ei quod non est vere ens. Est autem vere ens unumquodque entium qua est, quod D autem phantasia, id est, visione quadam et suspi- cione videtur quidem esse cum non sit ens, học non vere est, sicut somnium, spectrum, vel in ima- gine homo. Hæc igitur et ejusmodi visione tenus cum sint, vere esse non habent. Quod si judaica opinione omnino non esse Unigenitum astruunt, præclare soli Patri vere esse suo testimonio attri‐ buunt. Quod si non negant eumdem Unigenitum omnium factorem, quia est, persuadeantur eum qui est vera essentia nequaquam privare. Qui seipsum in ea, quæ Moysi facta est, Dei appari- tione, eum qui est, nominavit, cum dixit : Ego sum qui sum "s. Quemadmodum Eunomius in se- Psal. xcv, 5. " Joan. x, 38; xiv, 10. 7º Joan. v, 25. ” Joan. xiv, 9. Exod. 111, 14. Digitized by Matth. xt, 27. Google

μὴ ἀληθινόν· εἰ μὲν οὖν πρὸς τὰ εἴδωλα βλέποντες πρὸς ἐκεῖνα ποιοῦνται τὴν τῶν ῥημάτων ἀντιδιαίρεσιν, καὶ ἡμεῖς συντιθέμεθα· καθ᾽ ὁμωνυμίαν γὰρ τὸ τῆς Θεότητος όνομα τοῖς εἰδώλοις τῶν ἐθνῶν ἐπιλέγεται· Πάντες γὰρ οἱ θεοὶ τῶν ἐθνῶν δαιμόνια· καὶ ἄλλως πρὸς τὸ πλῆθος ἀντιδιαιρεῖ τὸν μόνον· καὶ πρὸς τὰ ψευδῆ τὸν ἀληθινόν· καὶ τοὺς μὴ ὄντας θεοὺς πρὸς τὸν ὄντα Θεόν. Εἰ δὲ πρὸς τὸν Μονογενῆ Θεόν, ἡ ἀντι- διαίρεσις γίνεται, μαθέτωσαν οἱ σοφοί· ὅτι ἀλήθεια πρὸς μόνον τὸ ψεῦδος τὴν ἀντιδιαστολὴν ἔχει· καὶ Θεὸς πρὸς τὸν μὴ ὄντα Θεόν· τοῦ δὲ Κυρίου ὅς ἐστιν ἀλήθεια Θεοῦ ὄντος, καὶ ἐν τῷ Πατρὶ ὄντος· καὶ ἓν πρὸς τὸν Πατέρα ὄντος, αἱ διασταλτικαὶ αὗται φωναί ἐπὶ τοῦ δόγματος χώραν οὐκ ἔχουσιν· ὁ γὰρ ἀληθῶς εἰς τὸν ἕνα πιστεύων βλέπει ἐν τῷ ἑνὶ, τὸν διὰ πάν των αὐτῷ ἡνωμένον, ἐν ἀληθείᾳ τε καὶ θεότητι, καὶ οὐσίᾳ, καὶ ζωῇ, καὶ σοφίᾳ· καὶ πᾶσιν ἀπαξαπλῶς. Η εἰ μὴ βλέπει ἐν τῷ ἑνὶ τὸν ταῦτα ὄντα, εἰς οὐδὲν ἔχει τὴν πίστιν, χωρὶς γὰρ Υἱοῦ Πατὴρ οὔτε ἐστὶν οὔτε λέγεται· οὔτε μὴν χωρίς δυνάμεως ὁ δυνατός· οὔτε χωρίς σοφίας ὁ σοφός· Χριστὸς γὰρ Θεοῦ δύναμις καὶ σοφία Θεοῦ. Ωστε ὁ τῆς δυνάμεως, ἢ τῆς ἀληθείας, ἢ τῆς σοφίας, ἢ τῆς ζωῆς, ἢ τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς ἐκτὸς βλέπειν φανταζόμενος, ἢ οὐδὲν βλέπει, ἢ τὸ κακὸν πάντως βλέπει· ἡ γὰρ τῶν ἀγαθῶν ὑπεξαίρεσις, τοῦ κακοῦ καὶ θέσις, καὶ ὕπαρξις γίνεται· Οὐκ ἐψευ- σμένη φωνῇ, φησί, τιμῶντες αὐτόν· ἔστι γὰρ ἀψευδής. Ταύτῃ τῇ φωνῇ εὔχομαι τὸν Εὐνόμιον Εἰ γὰρ οὕτω φρονοίη ὅτι πᾶν τὸ παρὰ τοῦ Κυρίου λεγόμενον τοῦ ψεύδους κεχώρισται· πεισθήσεται πάν τως ἀληθεύειν τὸν εἰπόντα· ὅτι Ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί ἐστι, δηλαδὴ ὅλος ἐν ὅλῳ· οὔτε τοῦ Πατρὸς ἐν τῷ Υἱῷ περιττεύοντος· οὔτε τοῦ Υἱοῦ ἐν τῷ Πατρὶ λείποντος· καὶ ὅτι οὕτω χρὴ τι μᾶσθαι τὸν Υἱὸν καθὼς τιμᾶται ὁ Πατήρ· καὶ ὅτι Ο ἑωρακὼς ἐμὲ, ἑώρακε τὸν Πατέρα· καὶ ὅτι Οὐ- δεὶς εἶδε τὸν Υἱὸν εἰ μὴ ὁ Πατήρ· καὶ ὅτι Καὶ τὸν Πατέρα οὐδεὶς ἐπιγινώσκει, εἰ μὴ ὁ Υἱός. Δι' ὧν ἁπάντων, οὔτε δόξης, οὔτε οὐσίας, οὔτε ἄλλου τινὸς παραλλαγὴ ὑπονοεῖται ἐπὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τοῖς ταύ τας τὰς φωνὰς ὡς ἀληθινὰς δεξαμένοις. Οντως ὄντα, φησί, φύσει τε καὶ δόξῃ Θεὸν ἕνα. Τὸ ὄντως ὄν, ἀντιδιαιρεῖται πρὸς τὸ μὴ ὄντως ὅν. Ἔστι δὲ ὄνο τως όν, ἕκαστον τῶν ὄντων καθό ἐστιν τὸ δὲ μέχρι φαντασίας τινὸς καὶ ὑπονοίας δοκοῦν μὲν εἶναι, μὴ ὂν δὲ, τοῦτο οὐκ ὄντως ἐστίν· ὡς τὸ ἐνύπνιον, φάσμα, ἢ ὁ ἐπὶ τῆς εἰκόνος ἄνθρωπος. Ταῦτα γὰρ καὶ τὰ τοιαῦτα μέχρι φαντασίας ὄντα τὸ ὄντως εἶναι οὐκ ἔχει. Εἰ μὲν οὖν κατὰ τὴν Ἰουδαϊκὴν ὑπόληψιν κατα- σκευάζουσι καθόλου μὴ εἶναι τὸν Μονογενῆ Θεόν - καλῶς τῷ Πατρὶ μόνῳ τὸ ὄντως είναι προσμαρτυ ροῦσιν. Εἰ δὲ οὐκ ἀρνοῦνται τὸν πάντων ποιητὴν ὅτι ἐστὶν, πεισθήτωσαν μὴ ἀποστερεῖν τὸν ὄντα τοῦ ὄνο τως εἶναι· ὃς ἑαυτὸν ἐν τῇ γενομένῃ Μωϋσῇ θεοφα- νείᾳ, ὅντα ὠνόμασεν, εἰπὼν ὅτι Ἐγώ εἰμι ὁ ὤν· καθὼς ὁ Εὐνόμιος ἐν τοῖς ἐφεξῆς λόγοις, τούτῳ συν ἐπιμένειν μαρτυροῦντα τῇ ἀληθείᾳ, ὅτι ἐστὶν ἀψευδής. CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. Omnes enim dii gentium da'monia ** et aliter ad multitudinem opponit eum qui solus est ; et ad fal- sa eum qui verus est, et eos qui dii non sunt ad eum qui Deus est. Quod si ad unigenitum Deum fit hæc adversa differentia, discant isti sapientes, quod veritas ad solumn mendaciumn contrariam ha- bet differentiam : et Deus ad eum qui non est Deus. Cum autem Dominus, qui est veritas, Deus sit et in Patre, et unum sit cum Patre, bæ discretivæ voces in dogmate locum non habent. Nam qui vero in unum credit, videt in uno eum qui per omnia ipsi unitus est, in veritate, et deitate, et essentia, et vita, et sapientia, et in omnibus prorsus. Vel si in uno non eum videt qui est hæc ipsa, in nihil fidem habet. Nam absque Filio Pater neque est ne- que dicitur; neque quidquam absque potentia qui potens est, neque absque sapientia qui sɔpiens. Christus enim Dei potentia et Dei sapientia. Quare qui extra potentiam, vel veritatem, vel sapientiam, vel vitam, vel verum lumen respicit, falsa sibi ani- mo lingens, vel nihil videt, vel malum prorsus videt. Nam bonorum subtractio, mali positio et exsisten- tia efficitur. Non mentita voce, inquit, ipsum co- lentes est enim verax. In hac voce Eunomium precor permanere veritati testimonium perhibentem, quod non mentitur Deus, A nymiam deitatis nomen gentium idolis tribuitur: B Si enim ita sentiat, quod quidquid a Domino dicitur a mendacio separatum est: procul dubio credet eum verum loqui, qui dixit : Ego in Patre, et Pater in me est ", nimirum totus in toto, neque Patre in Filio exsuperante, neque Filio in Patre dɩ- ficiente : et:Sicut Pater honorificatur, sic lilium honorificandum esse 7, et quod Qui vidit me, vidit Patrem, et quod Nullus novit Filium nisi Pater, et quod Patrem nullus cognoscit, nisi Fi- lius vs. Quibus omnibus neque gloriæ, nequ essentie, neque ullius alius rei in Patre et Filio differentia ab iis intelligitur, qui has veras voces admiserunt. Qui vere est, inquit, natura et gloria Deus unus. Quod vere est ens opponitur ei quod non est vere ens. Est autem vere ens unumquodque entium qua est, quod D autem phantasia, id est, visione quadam et suspi- cione videtur quidem esse cum non sit ens, học non vere est, sicut somnium, spectrum, vel in ima- gine homo. Hæc igitur et ejusmodi visione tenus cum sint, vere esse non habent. Quod si judaica opinione omnino non esse Unigenitum astruunt, præclare soli Patri vere esse suo testimonio attri‐ buunt. Quod si non negant eumdem Unigenitum omnium factorem, quia est, persuadeantur eum qui est vera essentia nequaquam privare. Qui seipsum in ea, quæ Moysi facta est, Dei appari- tione, eum qui est, nominavit, cum dixit : Ego sum qui sum "s. Quemadmodum Eunomius in se- Psal. xcv, 5. " Joan. x, 38; xiv, 10. 7º Joan. v, 25. ” Joan. xiv, 9. Exod. 111, 14. Digitized by Matth. xt, 27. Google

μὴ ἀληθινόν· εἰ μὲν οὖν πρὸς τὰ εἴδωλα βλέποντες πρὸς ἐκεῖνα ποιοῦνται τὴν τῶν ῥημάτων ἀντιδιαίρεσιν, καὶ ἡμεῖς συντιθέμεθα· καθ᾽ ὁμωνυμίαν γὰρ τὸ τῆς Θεότητος όνομα τοῖς εἰδώλοις τῶν ἐθνῶν ἐπιλέγεται· Πάντες γὰρ οἱ θεοὶ τῶν ἐθνῶν δαιμόνια· καὶ ἄλλως πρὸς τὸ πλῆθος ἀντιδιαιρεῖ τὸν μόνον· καὶ πρὸς τὰ ψευδῆ τὸν ἀληθινόν· καὶ τοὺς μὴ ὄντας θεοὺς πρὸς τὸν ὄντα Θεόν. Εἰ δὲ πρὸς τὸν Μονογενῆ Θεόν, ἡ ἀντι- διαίρεσις γίνεται, μαθέτωσαν οἱ σοφοί· ὅτι ἀλήθεια πρὸς μόνον τὸ ψεῦδος τὴν ἀντιδιαστολὴν ἔχει· καὶ Θεὸς πρὸς τὸν μὴ ὄντα Θεόν· τοῦ δὲ Κυρίου ὅς ἐστιν ἀλήθεια Θεοῦ ὄντος, καὶ ἐν τῷ Πατρὶ ὄντος· καὶ ἓν πρὸς τὸν Πατέρα ὄντος, αἱ διασταλτικαὶ αὗται φωναί ἐπὶ τοῦ δόγματος χώραν οὐκ ἔχουσιν· ὁ γὰρ ἀληθῶς εἰς τὸν ἕνα πιστεύων βλέπει ἐν τῷ ἑνὶ, τὸν διὰ πάν των αὐτῷ ἡνωμένον, ἐν ἀληθείᾳ τε καὶ θεότητι, καὶ οὐσίᾳ, καὶ ζωῇ, καὶ σοφίᾳ· καὶ πᾶσιν ἀπαξαπλῶς. Η εἰ μὴ βλέπει ἐν τῷ ἑνὶ τὸν ταῦτα ὄντα, εἰς οὐδὲν ἔχει τὴν πίστιν, χωρὶς γὰρ Υἱοῦ Πατὴρ οὔτε ἐστὶν οὔτε λέγεται· οὔτε μὴν χωρίς δυνάμεως ὁ δυνατός· οὔτε χωρίς σοφίας ὁ σοφός· Χριστὸς γὰρ Θεοῦ δύναμις καὶ σοφία Θεοῦ. Ωστε ὁ τῆς δυνάμεως, ἢ τῆς ἀληθείας, ἢ τῆς σοφίας, ἢ τῆς ζωῆς, ἢ τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς ἐκτὸς βλέπειν φανταζόμενος, ἢ οὐδὲν βλέπει, ἢ τὸ κακὸν πάντως βλέπει· ἡ γὰρ τῶν ἀγαθῶν ὑπεξαίρεσις, τοῦ κακοῦ καὶ θέσις, καὶ ὕπαρξις γίνεται· Οὐκ ἐψευ- σμένη φωνῇ, φησί, τιμῶντες αὐτόν· ἔστι γὰρ ἀψευδής. Ταύτῃ τῇ φωνῇ εὔχομαι τὸν Εὐνόμιον Εἰ γὰρ οὕτω φρονοίη ὅτι πᾶν τὸ παρὰ τοῦ Κυρίου λεγόμενον τοῦ ψεύδους κεχώρισται· πεισθήσεται πάν τως ἀληθεύειν τὸν εἰπόντα· ὅτι Ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί ἐστι, δηλαδὴ ὅλος ἐν ὅλῳ· οὔτε τοῦ Πατρὸς ἐν τῷ Υἱῷ περιττεύοντος· οὔτε τοῦ Υἱοῦ ἐν τῷ Πατρὶ λείποντος· καὶ ὅτι οὕτω χρὴ τι μᾶσθαι τὸν Υἱὸν καθὼς τιμᾶται ὁ Πατήρ· καὶ ὅτι Ο ἑωρακὼς ἐμὲ, ἑώρακε τὸν Πατέρα· καὶ ὅτι Οὐ- δεὶς εἶδε τὸν Υἱὸν εἰ μὴ ὁ Πατήρ· καὶ ὅτι Καὶ τὸν Πατέρα οὐδεὶς ἐπιγινώσκει, εἰ μὴ ὁ Υἱός. Δι' ὧν ἁπάντων, οὔτε δόξης, οὔτε οὐσίας, οὔτε ἄλλου τινὸς παραλλαγὴ ὑπονοεῖται ἐπὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τοῖς ταύ τας τὰς φωνὰς ὡς ἀληθινὰς δεξαμένοις. Οντως ὄντα, φησί, φύσει τε καὶ δόξῃ Θεὸν ἕνα. Τὸ ὄντως ὄν, ἀντιδιαιρεῖται πρὸς τὸ μὴ ὄντως ὅν. Ἔστι δὲ ὄνο τως όν, ἕκαστον τῶν ὄντων καθό ἐστιν τὸ δὲ μέχρι φαντασίας τινὸς καὶ ὑπονοίας δοκοῦν μὲν εἶναι, μὴ ὂν δὲ, τοῦτο οὐκ ὄντως ἐστίν· ὡς τὸ ἐνύπνιον, φάσμα, ἢ ὁ ἐπὶ τῆς εἰκόνος ἄνθρωπος. Ταῦτα γὰρ καὶ τὰ τοιαῦτα μέχρι φαντασίας ὄντα τὸ ὄντως εἶναι οὐκ ἔχει. Εἰ μὲν οὖν κατὰ τὴν Ἰουδαϊκὴν ὑπόληψιν κατα- σκευάζουσι καθόλου μὴ εἶναι τὸν Μονογενῆ Θεόν - καλῶς τῷ Πατρὶ μόνῳ τὸ ὄντως είναι προσμαρτυ ροῦσιν. Εἰ δὲ οὐκ ἀρνοῦνται τὸν πάντων ποιητὴν ὅτι ἐστὶν, πεισθήτωσαν μὴ ἀποστερεῖν τὸν ὄντα τοῦ ὄνο τως εἶναι· ὃς ἑαυτὸν ἐν τῇ γενομένῃ Μωϋσῇ θεοφα- νείᾳ, ὅντα ὠνόμασεν, εἰπὼν ὅτι Ἐγώ εἰμι ὁ ὤν· καθὼς ὁ Εὐνόμιος ἐν τοῖς ἐφεξῆς λόγοις, τούτῳ συν ἐπιμένειν μαρτυροῦντα τῇ ἀληθείᾳ, ὅτι ἐστὶν ἀψευδής. CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. Omnes enim dii gentium da'monia ** et aliter ad multitudinem opponit eum qui solus est ; et ad fal- sa eum qui verus est, et eos qui dii non sunt ad eum qui Deus est. Quod si ad unigenitum Deum fit hæc adversa differentia, discant isti sapientes, quod veritas ad solumn mendaciumn contrariam ha- bet differentiam : et Deus ad eum qui non est Deus. Cum autem Dominus, qui est veritas, Deus sit et in Patre, et unum sit cum Patre, bæ discretivæ voces in dogmate locum non habent. Nam qui vero in unum credit, videt in uno eum qui per omnia ipsi unitus est, in veritate, et deitate, et essentia, et vita, et sapientia, et in omnibus prorsus. Vel si in uno non eum videt qui est hæc ipsa, in nihil fidem habet. Nam absque Filio Pater neque est ne- que dicitur; neque quidquam absque potentia qui potens est, neque absque sapientia qui sɔpiens. Christus enim Dei potentia et Dei sapientia. Quare qui extra potentiam, vel veritatem, vel sapientiam, vel vitam, vel verum lumen respicit, falsa sibi ani- mo lingens, vel nihil videt, vel malum prorsus videt. Nam bonorum subtractio, mali positio et exsisten- tia efficitur. Non mentita voce, inquit, ipsum co- lentes est enim verax. In hac voce Eunomium precor permanere veritati testimonium perhibentem, quod non mentitur Deus, A nymiam deitatis nomen gentium idolis tribuitur: B Si enim ita sentiat, quod quidquid a Domino dicitur a mendacio separatum est: procul dubio credet eum verum loqui, qui dixit : Ego in Patre, et Pater in me est ", nimirum totus in toto, neque Patre in Filio exsuperante, neque Filio in Patre dɩ- ficiente : et:Sicut Pater honorificatur, sic lilium honorificandum esse 7, et quod Qui vidit me, vidit Patrem, et quod Nullus novit Filium nisi Pater, et quod Patrem nullus cognoscit, nisi Fi- lius vs. Quibus omnibus neque gloriæ, nequ essentie, neque ullius alius rei in Patre et Filio differentia ab iis intelligitur, qui has veras voces admiserunt. Qui vere est, inquit, natura et gloria Deus unus. Quod vere est ens opponitur ei quod non est vere ens. Est autem vere ens unumquodque entium qua est, quod D autem phantasia, id est, visione quadam et suspi- cione videtur quidem esse cum non sit ens, học non vere est, sicut somnium, spectrum, vel in ima- gine homo. Hæc igitur et ejusmodi visione tenus cum sint, vere esse non habent. Quod si judaica opinione omnino non esse Unigenitum astruunt, præclare soli Patri vere esse suo testimonio attri‐ buunt. Quod si non negant eumdem Unigenitum omnium factorem, quia est, persuadeantur eum qui est vera essentia nequaquam privare. Qui seipsum in ea, quæ Moysi facta est, Dei appari- tione, eum qui est, nominavit, cum dixit : Ego sum qui sum "s. Quemadmodum Eunomius in se- Psal. xcv, 5. " Joan. x, 38; xiv, 10. 7º Joan. v, 25. ” Joan. xiv, 9. Exod. 111, 14. Digitized by Matth. xt, 27. Google

Εἶτα φύσει τε καὶ δόξῃ Θεόν φησιν ἕνα. Εἰ μὲνοὖν ἐστιν ὁ Θεὸς χωρὶς τοῦ εἶναι φύσει Θεὸς, αὐτὸς ἂν εἰ- δείη ἡ ταῦτα λέγων· εἰ δὲ οὐκ ἔστι Θεὸς ὁ μὴ φύσει Θεὸς ὢν, μαθέτωσαν παρὰ τοῦ μεγάλου Παύλου, ὅτι οἱ δουλεύοντες τοῖς μὴ φύσει θεοῖς, Θεῷ οὐ δου λεύουσιν· ἡμεῖς δὲ δουλεύομεν Θεῷ ζῶντί τε καὶ ἀλη θινῷ· καθὼς ὁ ᾿Απόστολος λέγει· τα δὲ δουλεύομεν, Ἰησοῦς ἐστιν ὁ Χριστός. Τούτῳ γὰρ καὶ ὁ ἀπό στολος Παῦλος δουλεύειν καυχάται, λέγων· Παῦλος δοῦλος Ἰησοῦ Χριστοῦ. Ἡμεῖς τοίνυν οἱ μηκέτι δουλεύοντες ταῖς φύσει μὴ οὖσι θεοῖς, ἐπέγνωμεν τὸν φύσει ὄντα Θεόν, ρ πᾶν γόνυ κάμπτει έπουρα. νίων, καὶ ἐπιγείων καὶ καταχθονίων. Οὐκ ἂν δὲ ἐδουλεύσαμεν, εἰ μὴ ἐπιστεύσαμεν, ὅτι οὗτος ἐστὶν ἡ Α τίθετα: αὐτὸν εἶναι λέγων, τὸν τῷ Μωϋσῇ φανέντα. Β ζῶν τε ἀληθινὸς Θεός· ᾧ πᾶσα γλῶσσα ἐξομολογεί. ται, ὅτι Κύριος Ἰησοῦς εἰς δόξαν Θεοῦ Πατρός. Θεόν, φησὶν, ἕνα, ἀνάρχως, ἀἰδίως. ἀτελευτήτως μόνον. Πάλιν νοήσατε, άκακοι, πανουργίαν, φησίν ὁ Σολομών· μή ποτε εἰς ἄρνησιν τῆς τοῦ Μονογενούς θεότητος ἀπατηθέντες ἐκπέσητε. Ατελεύτητόν ἐστι τὸ θανάτου καὶ φθορᾶς ἀνεπίδεκτον. Ωσαύτως καὶ ἄΐδιον τὸ μὴ πρόσκαιρον λέγεται. Ο τοίνυν μήτε ἀϊδιόν ἐστι, μήτε ἀτελεύτητον· τοῦτο πάντως ἐν τῇ φθαρτῇ τε καὶ ἐπικήρῳ θεωρεῖται φύσει. Οὐκοῦν ὁ τὸ ἀτελεύτητον τῷ ἑνὶ καὶ μόνῳ προσμαρτυρῶν Θεῷ μὴ συμπεριλαμβάνων δὲ τὸν Υἱὸν τῇ τοῦ ἀτελευτή του καὶ ἀϊδίου σημασία, φθαρτόν αὐτὸν εἶναι καὶ πρόσκαιρον διὰ τοῦ τοιούτου λόγου κατασκευάζει, τὸν τῷ ἀϊδίῳ καὶ ἀτελευτήτῳ ἀντιδιαστελλόμενον. Ἡμεῖς δὲ κἂν ἀκούσωμεν ὅτι μόνος ὁ Θεὸς ἔχει τὴν ἀθανασ σίαν, τὸν Υἱὸν διὰ τῆς ἀθανασίας νοοῦμεν. ᾿Αθανασία γάρ ἐστιν ἡ ζωή· κἂν λέγηται φῶς οἰκεῖν ἀπρόσιτον. Πάλιν τὸ ἀληθινὸν φῶς, ὅπερ ἐστὶ τῷ ψεύδει ἀπρό σιτον, τὸν Μονογενῆ νοεῖσθαι οὐκ ἀμφιβάλλομεν, ἐν ᾧ τὸν Πατέρα εἶναι παρ' αὐτῆς τῆς ἀληθείας ἐμάθο μεν. Ἐκ τούτων δὲ ὁ ἀκροατής. ἐπιλεξάσθω τὸ εὐσε Πέστερον, εἴτε οὕτω χρὴ περὶ τοῦ Μονογενούς θεοπρε πῶς δοξάζειν· εἴτε φθαρτόν τε καὶ πρόσκαιρον εἶναι λέγειν, ὡς ὑφηγεῖται ἡ αἵρεσις. Οὐ τὴν οὐσίαν, φησί, καθ' ἣν ἐστιν εἷς, χωριζόμενον εἰς πλείους· ἡ ἄλλοτε ἄλλον γινόμενον, ἢ τοῦ εἶναι ὁ ἐστι μεθιστά- μενον, οὐδὲ ἐκ μιᾶς οὐσίας εἰς ὑπόστασιν τριστὴν σχηματιζόμενον. Πάντη γὰρ καὶ καθάπαξ ἐστὶν η εἷς, κατὰ τὰ αὐτὰ τε καὶ ὡσαύτως διαμένων μέσ νος. Ἐκ τούτων δὲ τῶν παρατεθέντων προσήκει τὸν συνετὸν ἀκροατὴν διακρῖναι, πρῶτον μὲν τὰ χωρὶς διανοίας ἐκριφέντα τῷ λόγῳ διάκενα βήματα ἀπὸ τῶν δοκούντων νοῦν ἔχειν. Μετὰ ταῦτα δὲ τὴν εὐρι σκομένην ἐν τοῖς ὑπολοίποις διάνοιαν τῶν εἰρημέν νων ἐπισκοπεῖν, εἰ συμβαίνει τῇ περὶ τὸν Χριστὸν εὐσεβεία. Τὰ μὲν οὖν πρῶτα τῶν παρατεθέντων καθόλου πάσης καὶ καλῆς καὶ κακής διανοίας κεχώρισται. Τίνα γὰρ S. GREGORII NYSSENI quentibus sermonibus, huic assentitur dicens. ipsum esse Unigenitum qui Moysi apparuit. Deinde ait, Et nutura et gloria Deum esse unum. Si igitur Unigenitus est Deus, nec sit natura Deus: ipse viderit qui hæc dicit. Quod si non est Deus qui non sit natura Deus, discant a magno Paulo, quod qui serviunt iis qui non sunt natura dii, non serviunt Deo ". Nos autem Deo viventi et vero servimus sicut Apostolus dicit : Cui servimus Je- sus est Christus 1. Huic enim ipse etiam apostolus Paulus servire gloriatur, dum dicit : Paulus sertus Jesu Christi 1. Nos igitur qui non amplius ser- vimus iis qui non sunt natura dii, eum qui est natura Deus cognovimus, Cui genu omne fe. clitur calestium, terrestrium, et inferorum ". Nou autem servissemus, nisi credidissemus, quod hic est vivus et verus Deus, cui omnis lingua confi- tetur, Quia Dominus Jesus in gloriam est Patris 18. Deum, inquit, unum, absque origine sive principio : æterne, sine fine solum. Rursus intelligile, par- vuli, astutiam " (inquit Solomon), ne aliquando de- cepti in deitatis Unigeniti abnegationem incidatis. Id sine fine est, quod mortis et interitus non est capax. Eodem modo id æternum est quod non ad tempus dicitur. Quod igitur neque æternum est, neque fine caret, huc prorsus in natura cor- ruptibili et temporali cernitur. Ergo qui uni et soli Deo id quod fine et exitu caret suo testimo- nio attribuit; non autem complectens Filium æter- ni et fine carentis significatione, corruptibilem ipsum esse et temporalem per hunc sermonen C confirmat, qui ab elerno, et incorruptibili, et fine carenti differt. Nos autem quamvis audiamus quod solus Deus habet immortalitateın : per inimor- talitatem etiam Filium intelligimus. Immortalitas enim est vita; tametsi Deus dicatur habitare lu- cem inaccessam : etiam verum lumen, quod est mendacio inaccessibile, Unigenitum intelligi non ambigimus, in quo Deum Patrem esse ab ipsa veritate didicimus. Ex his auditor quod magis sit pium colligat : utrum sic de Unigenito opinari et sentire Deo decore oportet; an corruptibilem, et ad tempus eum esse dicere, sicut censet hæresis. Non essentia (inquit) secundum quam est unus, in plures separatum, vel alias aliud quid factum, vel ab eo quod est, demigrantem, neque ex una essentia in trinam hypostasim figuratum. Omnino ruim et penitus unus est. secundum eadem et eodem modo permanens solus. Ex his propositis decet in- telligentem auditorem discernere, primum quidem, que sine sensu projecta sunt in oratione inania verba, ab iis quæ significationem aliquam habere videntur; deinde in reliquis dictis sententiam quæ invenitur perspicere, utrum pietati quæ est in Jesum conveniat. D Priora igitur verba quæ hic sunt apposita in universum, neque bonam, neque malam aliquarn Prov. vi, 5. | Tim. 13, * Rom. 1, 21. ibid. 9. ibid. 1. Philipp. 11, 10. ibid. 41. 46. " ibid.

Εἶτα φύσει τε καὶ δόξῃ Θεόν φησιν ἕνα. Εἰ μὲνοὖν ἐστιν ὁ Θεὸς χωρὶς τοῦ εἶναι φύσει Θεὸς, αὐτὸς ἂν εἰ- δείη ἡ ταῦτα λέγων· εἰ δὲ οὐκ ἔστι Θεὸς ὁ μὴ φύσει Θεὸς ὢν, μαθέτωσαν παρὰ τοῦ μεγάλου Παύλου, ὅτι οἱ δουλεύοντες τοῖς μὴ φύσει θεοῖς, Θεῷ οὐ δου λεύουσιν· ἡμεῖς δὲ δουλεύομεν Θεῷ ζῶντί τε καὶ ἀλη θινῷ· καθὼς ὁ ᾿Απόστολος λέγει· τα δὲ δουλεύομεν, Ἰησοῦς ἐστιν ὁ Χριστός. Τούτῳ γὰρ καὶ ὁ ἀπό στολος Παῦλος δουλεύειν καυχάται, λέγων· Παῦλος δοῦλος Ἰησοῦ Χριστοῦ. Ἡμεῖς τοίνυν οἱ μηκέτι δουλεύοντες ταῖς φύσει μὴ οὖσι θεοῖς, ἐπέγνωμεν τὸν φύσει ὄντα Θεόν, ρ πᾶν γόνυ κάμπτει έπουρα. νίων, καὶ ἐπιγείων καὶ καταχθονίων. Οὐκ ἂν δὲ ἐδουλεύσαμεν, εἰ μὴ ἐπιστεύσαμεν, ὅτι οὗτος ἐστὶν ἡ Α τίθετα: αὐτὸν εἶναι λέγων, τὸν τῷ Μωϋσῇ φανέντα. Β ζῶν τε ἀληθινὸς Θεός· ᾧ πᾶσα γλῶσσα ἐξομολογεί. ται, ὅτι Κύριος Ἰησοῦς εἰς δόξαν Θεοῦ Πατρός. Θεόν, φησὶν, ἕνα, ἀνάρχως, ἀἰδίως. ἀτελευτήτως μόνον. Πάλιν νοήσατε, άκακοι, πανουργίαν, φησίν ὁ Σολομών· μή ποτε εἰς ἄρνησιν τῆς τοῦ Μονογενούς θεότητος ἀπατηθέντες ἐκπέσητε. Ατελεύτητόν ἐστι τὸ θανάτου καὶ φθορᾶς ἀνεπίδεκτον. Ωσαύτως καὶ ἄΐδιον τὸ μὴ πρόσκαιρον λέγεται. Ο τοίνυν μήτε ἀϊδιόν ἐστι, μήτε ἀτελεύτητον· τοῦτο πάντως ἐν τῇ φθαρτῇ τε καὶ ἐπικήρῳ θεωρεῖται φύσει. Οὐκοῦν ὁ τὸ ἀτελεύτητον τῷ ἑνὶ καὶ μόνῳ προσμαρτυρῶν Θεῷ μὴ συμπεριλαμβάνων δὲ τὸν Υἱὸν τῇ τοῦ ἀτελευτή του καὶ ἀϊδίου σημασία, φθαρτόν αὐτὸν εἶναι καὶ πρόσκαιρον διὰ τοῦ τοιούτου λόγου κατασκευάζει, τὸν τῷ ἀϊδίῳ καὶ ἀτελευτήτῳ ἀντιδιαστελλόμενον. Ἡμεῖς δὲ κἂν ἀκούσωμεν ὅτι μόνος ὁ Θεὸς ἔχει τὴν ἀθανασ σίαν, τὸν Υἱὸν διὰ τῆς ἀθανασίας νοοῦμεν. ᾿Αθανασία γάρ ἐστιν ἡ ζωή· κἂν λέγηται φῶς οἰκεῖν ἀπρόσιτον. Πάλιν τὸ ἀληθινὸν φῶς, ὅπερ ἐστὶ τῷ ψεύδει ἀπρό σιτον, τὸν Μονογενῆ νοεῖσθαι οὐκ ἀμφιβάλλομεν, ἐν ᾧ τὸν Πατέρα εἶναι παρ' αὐτῆς τῆς ἀληθείας ἐμάθο μεν. Ἐκ τούτων δὲ ὁ ἀκροατής. ἐπιλεξάσθω τὸ εὐσε Πέστερον, εἴτε οὕτω χρὴ περὶ τοῦ Μονογενούς θεοπρε πῶς δοξάζειν· εἴτε φθαρτόν τε καὶ πρόσκαιρον εἶναι λέγειν, ὡς ὑφηγεῖται ἡ αἵρεσις. Οὐ τὴν οὐσίαν, φησί, καθ' ἣν ἐστιν εἷς, χωριζόμενον εἰς πλείους· ἡ ἄλλοτε ἄλλον γινόμενον, ἢ τοῦ εἶναι ὁ ἐστι μεθιστά- μενον, οὐδὲ ἐκ μιᾶς οὐσίας εἰς ὑπόστασιν τριστὴν σχηματιζόμενον. Πάντη γὰρ καὶ καθάπαξ ἐστὶν η εἷς, κατὰ τὰ αὐτὰ τε καὶ ὡσαύτως διαμένων μέσ νος. Ἐκ τούτων δὲ τῶν παρατεθέντων προσήκει τὸν συνετὸν ἀκροατὴν διακρῖναι, πρῶτον μὲν τὰ χωρὶς διανοίας ἐκριφέντα τῷ λόγῳ διάκενα βήματα ἀπὸ τῶν δοκούντων νοῦν ἔχειν. Μετὰ ταῦτα δὲ τὴν εὐρι σκομένην ἐν τοῖς ὑπολοίποις διάνοιαν τῶν εἰρημέν νων ἐπισκοπεῖν, εἰ συμβαίνει τῇ περὶ τὸν Χριστὸν εὐσεβεία. Τὰ μὲν οὖν πρῶτα τῶν παρατεθέντων καθόλου πάσης καὶ καλῆς καὶ κακής διανοίας κεχώρισται. Τίνα γὰρ S. GREGORII NYSSENI quentibus sermonibus, huic assentitur dicens. ipsum esse Unigenitum qui Moysi apparuit. Deinde ait, Et nutura et gloria Deum esse unum. Si igitur Unigenitus est Deus, nec sit natura Deus: ipse viderit qui hæc dicit. Quod si non est Deus qui non sit natura Deus, discant a magno Paulo, quod qui serviunt iis qui non sunt natura dii, non serviunt Deo ". Nos autem Deo viventi et vero servimus sicut Apostolus dicit : Cui servimus Je- sus est Christus 1. Huic enim ipse etiam apostolus Paulus servire gloriatur, dum dicit : Paulus sertus Jesu Christi 1. Nos igitur qui non amplius ser- vimus iis qui non sunt natura dii, eum qui est natura Deus cognovimus, Cui genu omne fe. clitur calestium, terrestrium, et inferorum ". Nou autem servissemus, nisi credidissemus, quod hic est vivus et verus Deus, cui omnis lingua confi- tetur, Quia Dominus Jesus in gloriam est Patris 18. Deum, inquit, unum, absque origine sive principio : æterne, sine fine solum. Rursus intelligile, par- vuli, astutiam " (inquit Solomon), ne aliquando de- cepti in deitatis Unigeniti abnegationem incidatis. Id sine fine est, quod mortis et interitus non est capax. Eodem modo id æternum est quod non ad tempus dicitur. Quod igitur neque æternum est, neque fine caret, huc prorsus in natura cor- ruptibili et temporali cernitur. Ergo qui uni et soli Deo id quod fine et exitu caret suo testimo- nio attribuit; non autem complectens Filium æter- ni et fine carentis significatione, corruptibilem ipsum esse et temporalem per hunc sermonen C confirmat, qui ab elerno, et incorruptibili, et fine carenti differt. Nos autem quamvis audiamus quod solus Deus habet immortalitateın : per inimor- talitatem etiam Filium intelligimus. Immortalitas enim est vita; tametsi Deus dicatur habitare lu- cem inaccessam : etiam verum lumen, quod est mendacio inaccessibile, Unigenitum intelligi non ambigimus, in quo Deum Patrem esse ab ipsa veritate didicimus. Ex his auditor quod magis sit pium colligat : utrum sic de Unigenito opinari et sentire Deo decore oportet; an corruptibilem, et ad tempus eum esse dicere, sicut censet hæresis. Non essentia (inquit) secundum quam est unus, in plures separatum, vel alias aliud quid factum, vel ab eo quod est, demigrantem, neque ex una essentia in trinam hypostasim figuratum. Omnino ruim et penitus unus est. secundum eadem et eodem modo permanens solus. Ex his propositis decet in- telligentem auditorem discernere, primum quidem, que sine sensu projecta sunt in oratione inania verba, ab iis quæ significationem aliquam habere videntur; deinde in reliquis dictis sententiam quæ invenitur perspicere, utrum pietati quæ est in Jesum conveniat. D Priora igitur verba quæ hic sunt apposita in universum, neque bonam, neque malam aliquarn Prov. vi, 5. | Tim. 13, * Rom. 1, 21. ibid. 9. ibid. 1. Philipp. 11, 10. ibid. 41. 46. " ibid.

ΙΙ. Β διάνοιαν ἔχει τὸ, οὐ τὴν οὐσίαν καθ᾽ ἣν ἐστιν εἷς, Α χωριζόμενον εἰς πλείους, ἢ ἄλλοτε ἄλλον γινόμενον, ἢ του εἶναι ὅ ἐστιν μεθιστάμενον; Οὔτ᾽ ἂν αὐτὸς εἰ οὔτε τινὰ τῶν συμμαχούντων αὐτῷ νομίζω δύνασθαι ἂν ἐξευρεῖν σκιάν τινα διανοίας ἐν τοῖς εἰ ρημένοις. Οὐ τὴν οὐσίαν καθ᾽ ἦν ἐστιν εἷς. Χωριό ζόμενον αὐτὸν λέγει τῆς οὐσίας αὐτοῦ, μὴ χωρίζε σθαι, ἢ τὴν οὐσίαν λέγει ἀπ' αὐτοῦ μὴ μερίζεσθαι. Ψόφος τίς ἐστι, καὶ ἦχος μάταιος εἰκῇ συγκείμενος, ὁ ἀσήμαντος οὗτος λόγος. Καὶ τί χρὴ παραμένειν τῇ ἐξετάσει τῶν ἀδιανοήτων τούτων ῥημάτων; Πῶς γάρ τις τῆς ἑαυτοῦ οὐσίας χωρισθεὶς ἐν τῷ εἶναι μένει; Η πῶς ἡ οὐσία τινὸς μερισθεῖσα, ἐφ' ἑαυτῆς δείκνυ- ται; Η πῶς ἐστι δυνατὸν ἀπὸ τοῦ ἐν ᾧ ἐστιν ἐκβάντα, ἄλλον γενέσθαι ἔξω ἑαυτοῦ γενόμενον; Ἀλλ᾽ οὐδὲ ἐκ μιᾶς, φησίν, οὐσίας εἰς ὑποστάσεις τρεῖς σχηματιζό. μενον. Παντὶ γὰρ καθάπαξ ἐστὶν εἰς, κατὰ τὰ αὐτά τε καὶ ὡσαύτως διαμένων μόνος. Τὸ μὲν οὖν ἀδιανόη τον ἐν τοῖς εἰρημένοις, παντὶ δῆλον εἶναι καὶ πρὸ τῶν ἡμετέρων οἶμαι λόγων· τούτοις δὲ ἀντιλεγέτω ὁ νομίζων εἶναί τινα ἐν τοῖς λεγομένοις νοῦν ἢ διάνοιαν ὁ γὰρ κρίνειν ἐπεσκεμμένος λόγου δύναμιν, ἀπαξιώ- σει τοῖς ἀνυποστάτοις συμπλέκεσθαι. Τίνα γὰρ ἰσχὺν ἔχει κατὰ τοῦ ἡμετέρου δόγματος, τὸ λέγειν, Οὐ τὴν οὐσίαν, καθ᾽ ἦν ἐστιν εἰς χωριζόμενον, ἢ μεριζό- μενον εἰς πλείους, ἢ ἄλλοτε ἄλλον γινόμενον ἢ τοῦ εἶναι ὅ ἐστι μεθιστάμενον· οὔτε ἐκ μιᾶς οὐσίας εἰς ὑποστάσεις τρεῖς σχηματιζόμενον; Α μήτε λέγεται παρὰ τῶν Χριστιανῶν, μήτε πιστεύεται· μήτε ἐκ τοῦ ἀκολούθου διὰ τῶν παρ' ἡμῖν ὁμολογου- μένων νοεῖται. Τίς γὰρ εἶπε τοῦτό ποτε, ἢ λέγοντος ἤκουσεν ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίᾳ, ὅτι ὁ Πατήρ τὴν οὐσίαν ἢ χωρίζεται ἢ μερίζεται, ἢ ἄλλοτε ἄλλος γί- νεται, ἔξω ἑαυτοῦ γινόμενος, ἢ εἰς ὑποστάσεις τρεῖς σχηματίζεται ; Εαν τῷ ταῦτα λαλεῖ ἡ Εὐνόμιος· οὐ πρὸς ἡμᾶς μαχόμενος, ἀλλ' ἰδίας φληνάφους είρων· πολλὴν καταμίξας τῇ ἀσεβείᾳ τῶν λεγομένων την ἄνοιαν. Ἡμεῖς γὰρ ἐπίσης ἀσεβές τε καὶ ἄθεον λέ- γομεν, καὶ τὸ κτιστὸν λέγειν τὸν Δεσπότην τῆς κτί- σεως· καὶ τὸ οἴεσθαι τὸν Πατέρα καθό ἐστι, χωρίζε σθαι ἢ τέμνεσθαι, ἢ ἑαυτοῦ ἐξίστασθαι, ἢ εἰς ὑπο στάσεις τρεῖς σχηματίζεσθαι· ὥσπερ τινὰ πηλὸν, ἢ κηρὸν, ἐν μορφαίς διαφόροις διαπλασσόμενον. ᾿Αλλὰ τοὺς ἐφεξῆς λόγους σκεψώμεθα. Πάντη γὰρ καὶ καθάπαξ ἐστὶν εἰς κατὰ τὰ αὐτὰ τε καὶ ὡσαύτως διαμένων μόνος. Εἰ περὶ τοῦ Πατρὸς λέ- γει, τοῦτο καὶ ἡμεῖς συντιθέμεθα. Εἷς γάρ ἐστιν ὡς ἀληθῶς ὁ Πατήρ, μόνος καὶ πάντη καθάπαξ κατά τὰ αὐτά τε καὶ ὡσαύτως ἔχων. Καὶ οὐδέ ποτε ὅπερ ἐστὶν, οὔτε μὴ ὢν, οὔτε μὴ ἐσόμενος. Εἰ τοίνυν πρὸς τὸν Πατέρα βλέπει ή τοιαύτη φωνή, μὴ μαχέσθω τῷ δάγματι τῆς εὐσεβείας, συμφωνῶν τῇ Ἐκκλησίᾳ κατὰ τοῦτο τὸ μέρος· ὁ γὰρ ὁμολογῶν τὸν Πατέρα πάντοτε καὶ ὡσαύτως ἔχειν, ἕνα καὶ μόνον ὄντα, τὸν τῆς εὐσεβείας κρατύνει λόγον βλέπων ἐν τῷ Πατρὶ CONTRA ΕUNOMIUM, LIB. B sententiam in se continent. Quam enim senten- tiam habet hoc, non essentia secundum quam est unus, separatum in plures, vel alias aliud quid factum, vel ab esse quod est, demigrantem ? Nec ipse dixerit; neque queïnquam eorum qui ab ejus causa stant in his quæ dicta sunt sententiæ umbram aliquam arbitror posse invenire. Non es- sentia secundum quam est unus. Separatum ipsum dicit ab essentia sui ipsius, non separari, vel essentiam ejus dicit ab ipso non dividi. Strepi- tus quidam est et sonitus inanis temere conflatus, hæc nibil significans oratio. Ecquid est necesse in verborum niente et sensu carentium examina- tione diutius insistere? Quomodo enim quis a sua ipsius essentia divulsus in suo esse manet ? vel quomodo essentia alicujus in partes divisa in se ipsa ostenditur? vel qui fieri potest, ut qui ab eo in quo est exierit, alius fiat extra seipsum factus? Sed neque ex una, ail, essentia in tres hypostases figuratum. Prorsus enim et penitus unus est, secundum eadem et eodem modo permanens solus. Quod igitur mente caret et sensu in iis quæ re citata sunt Eunomii verbis, cuivis perspicuum esse etiam ante nostras rationes arbitror: his ergo contradical, qui putat iis verbis aliquam mentem et intelligentiam inesse : qui enim sermonis istius vim consideraverit, absurdis et nullum fundamen- tum habentibus implicari et hærere dedignabitur. Quid enim roboris et momenti contra nostrum c dogma habet, hoc enuntiare, non essentia secum- dum quam est unus separatum, vel in plures C ex partitione facta divulsum, aut qui alias alius eff- citur, vel qui ab eo quod est, esse discedit : neque una essentia in tres subsistentias transfor- matur? Quæ neque a Christianis dicuntur, neque creduntur: neque ex consequente per ea quæ apud nos certa sunt et concessa, intelliguntur. Quis enim hæc unquam dixit, vel ex dicente in Dei Ecclesia audivit, quod Pater secundum es- sentiam vel separatur vel distribuitur, vel alias alius gignitur, extra seipsum factus, et quod in tres bypostases figuratur? Sibi ipsi loquitur Euno- mius, non nos oppugnans, sed suas nugas nectens, plurimam impietati suæ dementiam ex his dictis admiscuit. Nos enim ex æquo et impium, et quod Deum tollit dicimus, creaturæ Dominum quid creatum esse profari : et putare Patrem, qua est, separari vel dissecari vel ex seipso emigrare, vel in tres subsistentias sive personas formari, velut lutum quoddam, vel ceram, cum formis differentibus effingitur. . D Sed quæ sequuntur verba consideremus. Omni ex parte et absolute unus est : secundum eadem et eodem modo perinanens solus. Si de Patre dicit, hoc etiam nos comprobamus. Unus enim est vere Pater, solus etiam ubique et prorsus omninoque, et secundum eadem eodemque modo se habens. Neque unquam quod est, neque non ens, neque non futurus. Si ergo hæc vox Patrem respicit, pietatis decreto non pertinax adversetur, sed i hac parte Ecclesiæ consentiat. Qui enim Patrem semper et eodem modo se habere confitetur, unum- que et solum esse confirmat, pictatis retinet do- •

ΙΙ. Β διάνοιαν ἔχει τὸ, οὐ τὴν οὐσίαν καθ᾽ ἣν ἐστιν εἷς, Α χωριζόμενον εἰς πλείους, ἢ ἄλλοτε ἄλλον γινόμενον, ἢ του εἶναι ὅ ἐστιν μεθιστάμενον; Οὔτ᾽ ἂν αὐτὸς εἰ οὔτε τινὰ τῶν συμμαχούντων αὐτῷ νομίζω δύνασθαι ἂν ἐξευρεῖν σκιάν τινα διανοίας ἐν τοῖς εἰ ρημένοις. Οὐ τὴν οὐσίαν καθ᾽ ἦν ἐστιν εἷς. Χωριό ζόμενον αὐτὸν λέγει τῆς οὐσίας αὐτοῦ, μὴ χωρίζε σθαι, ἢ τὴν οὐσίαν λέγει ἀπ' αὐτοῦ μὴ μερίζεσθαι. Ψόφος τίς ἐστι, καὶ ἦχος μάταιος εἰκῇ συγκείμενος, ὁ ἀσήμαντος οὗτος λόγος. Καὶ τί χρὴ παραμένειν τῇ ἐξετάσει τῶν ἀδιανοήτων τούτων ῥημάτων; Πῶς γάρ τις τῆς ἑαυτοῦ οὐσίας χωρισθεὶς ἐν τῷ εἶναι μένει; Η πῶς ἡ οὐσία τινὸς μερισθεῖσα, ἐφ' ἑαυτῆς δείκνυ- ται; Η πῶς ἐστι δυνατὸν ἀπὸ τοῦ ἐν ᾧ ἐστιν ἐκβάντα, ἄλλον γενέσθαι ἔξω ἑαυτοῦ γενόμενον; Ἀλλ᾽ οὐδὲ ἐκ μιᾶς, φησίν, οὐσίας εἰς ὑποστάσεις τρεῖς σχηματιζό. μενον. Παντὶ γὰρ καθάπαξ ἐστὶν εἰς, κατὰ τὰ αὐτά τε καὶ ὡσαύτως διαμένων μόνος. Τὸ μὲν οὖν ἀδιανόη τον ἐν τοῖς εἰρημένοις, παντὶ δῆλον εἶναι καὶ πρὸ τῶν ἡμετέρων οἶμαι λόγων· τούτοις δὲ ἀντιλεγέτω ὁ νομίζων εἶναί τινα ἐν τοῖς λεγομένοις νοῦν ἢ διάνοιαν ὁ γὰρ κρίνειν ἐπεσκεμμένος λόγου δύναμιν, ἀπαξιώ- σει τοῖς ἀνυποστάτοις συμπλέκεσθαι. Τίνα γὰρ ἰσχὺν ἔχει κατὰ τοῦ ἡμετέρου δόγματος, τὸ λέγειν, Οὐ τὴν οὐσίαν, καθ᾽ ἦν ἐστιν εἰς χωριζόμενον, ἢ μεριζό- μενον εἰς πλείους, ἢ ἄλλοτε ἄλλον γινόμενον ἢ τοῦ εἶναι ὅ ἐστι μεθιστάμενον· οὔτε ἐκ μιᾶς οὐσίας εἰς ὑποστάσεις τρεῖς σχηματιζόμενον; Α μήτε λέγεται παρὰ τῶν Χριστιανῶν, μήτε πιστεύεται· μήτε ἐκ τοῦ ἀκολούθου διὰ τῶν παρ' ἡμῖν ὁμολογου- μένων νοεῖται. Τίς γὰρ εἶπε τοῦτό ποτε, ἢ λέγοντος ἤκουσεν ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίᾳ, ὅτι ὁ Πατήρ τὴν οὐσίαν ἢ χωρίζεται ἢ μερίζεται, ἢ ἄλλοτε ἄλλος γί- νεται, ἔξω ἑαυτοῦ γινόμενος, ἢ εἰς ὑποστάσεις τρεῖς σχηματίζεται ; Εαν τῷ ταῦτα λαλεῖ ἡ Εὐνόμιος· οὐ πρὸς ἡμᾶς μαχόμενος, ἀλλ' ἰδίας φληνάφους είρων· πολλὴν καταμίξας τῇ ἀσεβείᾳ τῶν λεγομένων την ἄνοιαν. Ἡμεῖς γὰρ ἐπίσης ἀσεβές τε καὶ ἄθεον λέ- γομεν, καὶ τὸ κτιστὸν λέγειν τὸν Δεσπότην τῆς κτί- σεως· καὶ τὸ οἴεσθαι τὸν Πατέρα καθό ἐστι, χωρίζε σθαι ἢ τέμνεσθαι, ἢ ἑαυτοῦ ἐξίστασθαι, ἢ εἰς ὑπο στάσεις τρεῖς σχηματίζεσθαι· ὥσπερ τινὰ πηλὸν, ἢ κηρὸν, ἐν μορφαίς διαφόροις διαπλασσόμενον. ᾿Αλλὰ τοὺς ἐφεξῆς λόγους σκεψώμεθα. Πάντη γὰρ καὶ καθάπαξ ἐστὶν εἰς κατὰ τὰ αὐτὰ τε καὶ ὡσαύτως διαμένων μόνος. Εἰ περὶ τοῦ Πατρὸς λέ- γει, τοῦτο καὶ ἡμεῖς συντιθέμεθα. Εἷς γάρ ἐστιν ὡς ἀληθῶς ὁ Πατήρ, μόνος καὶ πάντη καθάπαξ κατά τὰ αὐτά τε καὶ ὡσαύτως ἔχων. Καὶ οὐδέ ποτε ὅπερ ἐστὶν, οὔτε μὴ ὢν, οὔτε μὴ ἐσόμενος. Εἰ τοίνυν πρὸς τὸν Πατέρα βλέπει ή τοιαύτη φωνή, μὴ μαχέσθω τῷ δάγματι τῆς εὐσεβείας, συμφωνῶν τῇ Ἐκκλησίᾳ κατὰ τοῦτο τὸ μέρος· ὁ γὰρ ὁμολογῶν τὸν Πατέρα πάντοτε καὶ ὡσαύτως ἔχειν, ἕνα καὶ μόνον ὄντα, τὸν τῆς εὐσεβείας κρατύνει λόγον βλέπων ἐν τῷ Πατρὶ CONTRA ΕUNOMIUM, LIB. B sententiam in se continent. Quam enim senten- tiam habet hoc, non essentia secundum quam est unus, separatum in plures, vel alias aliud quid factum, vel ab esse quod est, demigrantem ? Nec ipse dixerit; neque queïnquam eorum qui ab ejus causa stant in his quæ dicta sunt sententiæ umbram aliquam arbitror posse invenire. Non es- sentia secundum quam est unus. Separatum ipsum dicit ab essentia sui ipsius, non separari, vel essentiam ejus dicit ab ipso non dividi. Strepi- tus quidam est et sonitus inanis temere conflatus, hæc nibil significans oratio. Ecquid est necesse in verborum niente et sensu carentium examina- tione diutius insistere? Quomodo enim quis a sua ipsius essentia divulsus in suo esse manet ? vel quomodo essentia alicujus in partes divisa in se ipsa ostenditur? vel qui fieri potest, ut qui ab eo in quo est exierit, alius fiat extra seipsum factus? Sed neque ex una, ail, essentia in tres hypostases figuratum. Prorsus enim et penitus unus est, secundum eadem et eodem modo permanens solus. Quod igitur mente caret et sensu in iis quæ re citata sunt Eunomii verbis, cuivis perspicuum esse etiam ante nostras rationes arbitror: his ergo contradical, qui putat iis verbis aliquam mentem et intelligentiam inesse : qui enim sermonis istius vim consideraverit, absurdis et nullum fundamen- tum habentibus implicari et hærere dedignabitur. Quid enim roboris et momenti contra nostrum c dogma habet, hoc enuntiare, non essentia secum- dum quam est unus separatum, vel in plures C ex partitione facta divulsum, aut qui alias alius eff- citur, vel qui ab eo quod est, esse discedit : neque una essentia in tres subsistentias transfor- matur? Quæ neque a Christianis dicuntur, neque creduntur: neque ex consequente per ea quæ apud nos certa sunt et concessa, intelliguntur. Quis enim hæc unquam dixit, vel ex dicente in Dei Ecclesia audivit, quod Pater secundum es- sentiam vel separatur vel distribuitur, vel alias alius gignitur, extra seipsum factus, et quod in tres bypostases figuratur? Sibi ipsi loquitur Euno- mius, non nos oppugnans, sed suas nugas nectens, plurimam impietati suæ dementiam ex his dictis admiscuit. Nos enim ex æquo et impium, et quod Deum tollit dicimus, creaturæ Dominum quid creatum esse profari : et putare Patrem, qua est, separari vel dissecari vel ex seipso emigrare, vel in tres subsistentias sive personas formari, velut lutum quoddam, vel ceram, cum formis differentibus effingitur. . D Sed quæ sequuntur verba consideremus. Omni ex parte et absolute unus est : secundum eadem et eodem modo perinanens solus. Si de Patre dicit, hoc etiam nos comprobamus. Unus enim est vere Pater, solus etiam ubique et prorsus omninoque, et secundum eadem eodemque modo se habens. Neque unquam quod est, neque non ens, neque non futurus. Si ergo hæc vox Patrem respicit, pietatis decreto non pertinax adversetur, sed i hac parte Ecclesiæ consentiat. Qui enim Patrem semper et eodem modo se habere confitetur, unum- que et solum esse confirmat, pictatis retinet do- •

ΙΙ. Β διάνοιαν ἔχει τὸ, οὐ τὴν οὐσίαν καθ᾽ ἣν ἐστιν εἷς, Α χωριζόμενον εἰς πλείους, ἢ ἄλλοτε ἄλλον γινόμενον, ἢ του εἶναι ὅ ἐστιν μεθιστάμενον; Οὔτ᾽ ἂν αὐτὸς εἰ οὔτε τινὰ τῶν συμμαχούντων αὐτῷ νομίζω δύνασθαι ἂν ἐξευρεῖν σκιάν τινα διανοίας ἐν τοῖς εἰ ρημένοις. Οὐ τὴν οὐσίαν καθ᾽ ἦν ἐστιν εἷς. Χωριό ζόμενον αὐτὸν λέγει τῆς οὐσίας αὐτοῦ, μὴ χωρίζε σθαι, ἢ τὴν οὐσίαν λέγει ἀπ' αὐτοῦ μὴ μερίζεσθαι. Ψόφος τίς ἐστι, καὶ ἦχος μάταιος εἰκῇ συγκείμενος, ὁ ἀσήμαντος οὗτος λόγος. Καὶ τί χρὴ παραμένειν τῇ ἐξετάσει τῶν ἀδιανοήτων τούτων ῥημάτων; Πῶς γάρ τις τῆς ἑαυτοῦ οὐσίας χωρισθεὶς ἐν τῷ εἶναι μένει; Η πῶς ἡ οὐσία τινὸς μερισθεῖσα, ἐφ' ἑαυτῆς δείκνυ- ται; Η πῶς ἐστι δυνατὸν ἀπὸ τοῦ ἐν ᾧ ἐστιν ἐκβάντα, ἄλλον γενέσθαι ἔξω ἑαυτοῦ γενόμενον; Ἀλλ᾽ οὐδὲ ἐκ μιᾶς, φησίν, οὐσίας εἰς ὑποστάσεις τρεῖς σχηματιζό. μενον. Παντὶ γὰρ καθάπαξ ἐστὶν εἰς, κατὰ τὰ αὐτά τε καὶ ὡσαύτως διαμένων μόνος. Τὸ μὲν οὖν ἀδιανόη τον ἐν τοῖς εἰρημένοις, παντὶ δῆλον εἶναι καὶ πρὸ τῶν ἡμετέρων οἶμαι λόγων· τούτοις δὲ ἀντιλεγέτω ὁ νομίζων εἶναί τινα ἐν τοῖς λεγομένοις νοῦν ἢ διάνοιαν ὁ γὰρ κρίνειν ἐπεσκεμμένος λόγου δύναμιν, ἀπαξιώ- σει τοῖς ἀνυποστάτοις συμπλέκεσθαι. Τίνα γὰρ ἰσχὺν ἔχει κατὰ τοῦ ἡμετέρου δόγματος, τὸ λέγειν, Οὐ τὴν οὐσίαν, καθ᾽ ἦν ἐστιν εἰς χωριζόμενον, ἢ μεριζό- μενον εἰς πλείους, ἢ ἄλλοτε ἄλλον γινόμενον ἢ τοῦ εἶναι ὅ ἐστι μεθιστάμενον· οὔτε ἐκ μιᾶς οὐσίας εἰς ὑποστάσεις τρεῖς σχηματιζόμενον; Α μήτε λέγεται παρὰ τῶν Χριστιανῶν, μήτε πιστεύεται· μήτε ἐκ τοῦ ἀκολούθου διὰ τῶν παρ' ἡμῖν ὁμολογου- μένων νοεῖται. Τίς γὰρ εἶπε τοῦτό ποτε, ἢ λέγοντος ἤκουσεν ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίᾳ, ὅτι ὁ Πατήρ τὴν οὐσίαν ἢ χωρίζεται ἢ μερίζεται, ἢ ἄλλοτε ἄλλος γί- νεται, ἔξω ἑαυτοῦ γινόμενος, ἢ εἰς ὑποστάσεις τρεῖς σχηματίζεται ; Εαν τῷ ταῦτα λαλεῖ ἡ Εὐνόμιος· οὐ πρὸς ἡμᾶς μαχόμενος, ἀλλ' ἰδίας φληνάφους είρων· πολλὴν καταμίξας τῇ ἀσεβείᾳ τῶν λεγομένων την ἄνοιαν. Ἡμεῖς γὰρ ἐπίσης ἀσεβές τε καὶ ἄθεον λέ- γομεν, καὶ τὸ κτιστὸν λέγειν τὸν Δεσπότην τῆς κτί- σεως· καὶ τὸ οἴεσθαι τὸν Πατέρα καθό ἐστι, χωρίζε σθαι ἢ τέμνεσθαι, ἢ ἑαυτοῦ ἐξίστασθαι, ἢ εἰς ὑπο στάσεις τρεῖς σχηματίζεσθαι· ὥσπερ τινὰ πηλὸν, ἢ κηρὸν, ἐν μορφαίς διαφόροις διαπλασσόμενον. ᾿Αλλὰ τοὺς ἐφεξῆς λόγους σκεψώμεθα. Πάντη γὰρ καὶ καθάπαξ ἐστὶν εἰς κατὰ τὰ αὐτὰ τε καὶ ὡσαύτως διαμένων μόνος. Εἰ περὶ τοῦ Πατρὸς λέ- γει, τοῦτο καὶ ἡμεῖς συντιθέμεθα. Εἷς γάρ ἐστιν ὡς ἀληθῶς ὁ Πατήρ, μόνος καὶ πάντη καθάπαξ κατά τὰ αὐτά τε καὶ ὡσαύτως ἔχων. Καὶ οὐδέ ποτε ὅπερ ἐστὶν, οὔτε μὴ ὢν, οὔτε μὴ ἐσόμενος. Εἰ τοίνυν πρὸς τὸν Πατέρα βλέπει ή τοιαύτη φωνή, μὴ μαχέσθω τῷ δάγματι τῆς εὐσεβείας, συμφωνῶν τῇ Ἐκκλησίᾳ κατὰ τοῦτο τὸ μέρος· ὁ γὰρ ὁμολογῶν τὸν Πατέρα πάντοτε καὶ ὡσαύτως ἔχειν, ἕνα καὶ μόνον ὄντα, τὸν τῆς εὐσεβείας κρατύνει λόγον βλέπων ἐν τῷ Πατρὶ CONTRA ΕUNOMIUM, LIB. B sententiam in se continent. Quam enim senten- tiam habet hoc, non essentia secundum quam est unus, separatum in plures, vel alias aliud quid factum, vel ab esse quod est, demigrantem ? Nec ipse dixerit; neque queïnquam eorum qui ab ejus causa stant in his quæ dicta sunt sententiæ umbram aliquam arbitror posse invenire. Non es- sentia secundum quam est unus. Separatum ipsum dicit ab essentia sui ipsius, non separari, vel essentiam ejus dicit ab ipso non dividi. Strepi- tus quidam est et sonitus inanis temere conflatus, hæc nibil significans oratio. Ecquid est necesse in verborum niente et sensu carentium examina- tione diutius insistere? Quomodo enim quis a sua ipsius essentia divulsus in suo esse manet ? vel quomodo essentia alicujus in partes divisa in se ipsa ostenditur? vel qui fieri potest, ut qui ab eo in quo est exierit, alius fiat extra seipsum factus? Sed neque ex una, ail, essentia in tres hypostases figuratum. Prorsus enim et penitus unus est, secundum eadem et eodem modo permanens solus. Quod igitur mente caret et sensu in iis quæ re citata sunt Eunomii verbis, cuivis perspicuum esse etiam ante nostras rationes arbitror: his ergo contradical, qui putat iis verbis aliquam mentem et intelligentiam inesse : qui enim sermonis istius vim consideraverit, absurdis et nullum fundamen- tum habentibus implicari et hærere dedignabitur. Quid enim roboris et momenti contra nostrum c dogma habet, hoc enuntiare, non essentia secum- dum quam est unus separatum, vel in plures C ex partitione facta divulsum, aut qui alias alius eff- citur, vel qui ab eo quod est, esse discedit : neque una essentia in tres subsistentias transfor- matur? Quæ neque a Christianis dicuntur, neque creduntur: neque ex consequente per ea quæ apud nos certa sunt et concessa, intelliguntur. Quis enim hæc unquam dixit, vel ex dicente in Dei Ecclesia audivit, quod Pater secundum es- sentiam vel separatur vel distribuitur, vel alias alius gignitur, extra seipsum factus, et quod in tres bypostases figuratur? Sibi ipsi loquitur Euno- mius, non nos oppugnans, sed suas nugas nectens, plurimam impietati suæ dementiam ex his dictis admiscuit. Nos enim ex æquo et impium, et quod Deum tollit dicimus, creaturæ Dominum quid creatum esse profari : et putare Patrem, qua est, separari vel dissecari vel ex seipso emigrare, vel in tres subsistentias sive personas formari, velut lutum quoddam, vel ceram, cum formis differentibus effingitur. . D Sed quæ sequuntur verba consideremus. Omni ex parte et absolute unus est : secundum eadem et eodem modo perinanens solus. Si de Patre dicit, hoc etiam nos comprobamus. Unus enim est vere Pater, solus etiam ubique et prorsus omninoque, et secundum eadem eodemque modo se habens. Neque unquam quod est, neque non ens, neque non futurus. Si ergo hæc vox Patrem respicit, pietatis decreto non pertinax adversetur, sed i hac parte Ecclesiæ consentiat. Qui enim Patrem semper et eodem modo se habere confitetur, unum- que et solum esse confirmat, pictatis retinet do- •

ΙΙ. Β διάνοιαν ἔχει τὸ, οὐ τὴν οὐσίαν καθ᾽ ἣν ἐστιν εἷς, Α χωριζόμενον εἰς πλείους, ἢ ἄλλοτε ἄλλον γινόμενον, ἢ του εἶναι ὅ ἐστιν μεθιστάμενον; Οὔτ᾽ ἂν αὐτὸς εἰ οὔτε τινὰ τῶν συμμαχούντων αὐτῷ νομίζω δύνασθαι ἂν ἐξευρεῖν σκιάν τινα διανοίας ἐν τοῖς εἰ ρημένοις. Οὐ τὴν οὐσίαν καθ᾽ ἦν ἐστιν εἷς. Χωριό ζόμενον αὐτὸν λέγει τῆς οὐσίας αὐτοῦ, μὴ χωρίζε σθαι, ἢ τὴν οὐσίαν λέγει ἀπ' αὐτοῦ μὴ μερίζεσθαι. Ψόφος τίς ἐστι, καὶ ἦχος μάταιος εἰκῇ συγκείμενος, ὁ ἀσήμαντος οὗτος λόγος. Καὶ τί χρὴ παραμένειν τῇ ἐξετάσει τῶν ἀδιανοήτων τούτων ῥημάτων; Πῶς γάρ τις τῆς ἑαυτοῦ οὐσίας χωρισθεὶς ἐν τῷ εἶναι μένει; Η πῶς ἡ οὐσία τινὸς μερισθεῖσα, ἐφ' ἑαυτῆς δείκνυ- ται; Η πῶς ἐστι δυνατὸν ἀπὸ τοῦ ἐν ᾧ ἐστιν ἐκβάντα, ἄλλον γενέσθαι ἔξω ἑαυτοῦ γενόμενον; Ἀλλ᾽ οὐδὲ ἐκ μιᾶς, φησίν, οὐσίας εἰς ὑποστάσεις τρεῖς σχηματιζό. μενον. Παντὶ γὰρ καθάπαξ ἐστὶν εἰς, κατὰ τὰ αὐτά τε καὶ ὡσαύτως διαμένων μόνος. Τὸ μὲν οὖν ἀδιανόη τον ἐν τοῖς εἰρημένοις, παντὶ δῆλον εἶναι καὶ πρὸ τῶν ἡμετέρων οἶμαι λόγων· τούτοις δὲ ἀντιλεγέτω ὁ νομίζων εἶναί τινα ἐν τοῖς λεγομένοις νοῦν ἢ διάνοιαν ὁ γὰρ κρίνειν ἐπεσκεμμένος λόγου δύναμιν, ἀπαξιώ- σει τοῖς ἀνυποστάτοις συμπλέκεσθαι. Τίνα γὰρ ἰσχὺν ἔχει κατὰ τοῦ ἡμετέρου δόγματος, τὸ λέγειν, Οὐ τὴν οὐσίαν, καθ᾽ ἦν ἐστιν εἰς χωριζόμενον, ἢ μεριζό- μενον εἰς πλείους, ἢ ἄλλοτε ἄλλον γινόμενον ἢ τοῦ εἶναι ὅ ἐστι μεθιστάμενον· οὔτε ἐκ μιᾶς οὐσίας εἰς ὑποστάσεις τρεῖς σχηματιζόμενον; Α μήτε λέγεται παρὰ τῶν Χριστιανῶν, μήτε πιστεύεται· μήτε ἐκ τοῦ ἀκολούθου διὰ τῶν παρ' ἡμῖν ὁμολογου- μένων νοεῖται. Τίς γὰρ εἶπε τοῦτό ποτε, ἢ λέγοντος ἤκουσεν ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίᾳ, ὅτι ὁ Πατήρ τὴν οὐσίαν ἢ χωρίζεται ἢ μερίζεται, ἢ ἄλλοτε ἄλλος γί- νεται, ἔξω ἑαυτοῦ γινόμενος, ἢ εἰς ὑποστάσεις τρεῖς σχηματίζεται ; Εαν τῷ ταῦτα λαλεῖ ἡ Εὐνόμιος· οὐ πρὸς ἡμᾶς μαχόμενος, ἀλλ' ἰδίας φληνάφους είρων· πολλὴν καταμίξας τῇ ἀσεβείᾳ τῶν λεγομένων την ἄνοιαν. Ἡμεῖς γὰρ ἐπίσης ἀσεβές τε καὶ ἄθεον λέ- γομεν, καὶ τὸ κτιστὸν λέγειν τὸν Δεσπότην τῆς κτί- σεως· καὶ τὸ οἴεσθαι τὸν Πατέρα καθό ἐστι, χωρίζε σθαι ἢ τέμνεσθαι, ἢ ἑαυτοῦ ἐξίστασθαι, ἢ εἰς ὑπο στάσεις τρεῖς σχηματίζεσθαι· ὥσπερ τινὰ πηλὸν, ἢ κηρὸν, ἐν μορφαίς διαφόροις διαπλασσόμενον. ᾿Αλλὰ τοὺς ἐφεξῆς λόγους σκεψώμεθα. Πάντη γὰρ καὶ καθάπαξ ἐστὶν εἰς κατὰ τὰ αὐτὰ τε καὶ ὡσαύτως διαμένων μόνος. Εἰ περὶ τοῦ Πατρὸς λέ- γει, τοῦτο καὶ ἡμεῖς συντιθέμεθα. Εἷς γάρ ἐστιν ὡς ἀληθῶς ὁ Πατήρ, μόνος καὶ πάντη καθάπαξ κατά τὰ αὐτά τε καὶ ὡσαύτως ἔχων. Καὶ οὐδέ ποτε ὅπερ ἐστὶν, οὔτε μὴ ὢν, οὔτε μὴ ἐσόμενος. Εἰ τοίνυν πρὸς τὸν Πατέρα βλέπει ή τοιαύτη φωνή, μὴ μαχέσθω τῷ δάγματι τῆς εὐσεβείας, συμφωνῶν τῇ Ἐκκλησίᾳ κατὰ τοῦτο τὸ μέρος· ὁ γὰρ ὁμολογῶν τὸν Πατέρα πάντοτε καὶ ὡσαύτως ἔχειν, ἕνα καὶ μόνον ὄντα, τὸν τῆς εὐσεβείας κρατύνει λόγον βλέπων ἐν τῷ Πατρὶ CONTRA ΕUNOMIUM, LIB. B sententiam in se continent. Quam enim senten- tiam habet hoc, non essentia secundum quam est unus, separatum in plures, vel alias aliud quid factum, vel ab esse quod est, demigrantem ? Nec ipse dixerit; neque queïnquam eorum qui ab ejus causa stant in his quæ dicta sunt sententiæ umbram aliquam arbitror posse invenire. Non es- sentia secundum quam est unus. Separatum ipsum dicit ab essentia sui ipsius, non separari, vel essentiam ejus dicit ab ipso non dividi. Strepi- tus quidam est et sonitus inanis temere conflatus, hæc nibil significans oratio. Ecquid est necesse in verborum niente et sensu carentium examina- tione diutius insistere? Quomodo enim quis a sua ipsius essentia divulsus in suo esse manet ? vel quomodo essentia alicujus in partes divisa in se ipsa ostenditur? vel qui fieri potest, ut qui ab eo in quo est exierit, alius fiat extra seipsum factus? Sed neque ex una, ail, essentia in tres hypostases figuratum. Prorsus enim et penitus unus est, secundum eadem et eodem modo permanens solus. Quod igitur mente caret et sensu in iis quæ re citata sunt Eunomii verbis, cuivis perspicuum esse etiam ante nostras rationes arbitror: his ergo contradical, qui putat iis verbis aliquam mentem et intelligentiam inesse : qui enim sermonis istius vim consideraverit, absurdis et nullum fundamen- tum habentibus implicari et hærere dedignabitur. Quid enim roboris et momenti contra nostrum c dogma habet, hoc enuntiare, non essentia secum- dum quam est unus separatum, vel in plures C ex partitione facta divulsum, aut qui alias alius eff- citur, vel qui ab eo quod est, esse discedit : neque una essentia in tres subsistentias transfor- matur? Quæ neque a Christianis dicuntur, neque creduntur: neque ex consequente per ea quæ apud nos certa sunt et concessa, intelliguntur. Quis enim hæc unquam dixit, vel ex dicente in Dei Ecclesia audivit, quod Pater secundum es- sentiam vel separatur vel distribuitur, vel alias alius gignitur, extra seipsum factus, et quod in tres bypostases figuratur? Sibi ipsi loquitur Euno- mius, non nos oppugnans, sed suas nugas nectens, plurimam impietati suæ dementiam ex his dictis admiscuit. Nos enim ex æquo et impium, et quod Deum tollit dicimus, creaturæ Dominum quid creatum esse profari : et putare Patrem, qua est, separari vel dissecari vel ex seipso emigrare, vel in tres subsistentias sive personas formari, velut lutum quoddam, vel ceram, cum formis differentibus effingitur. . D Sed quæ sequuntur verba consideremus. Omni ex parte et absolute unus est : secundum eadem et eodem modo perinanens solus. Si de Patre dicit, hoc etiam nos comprobamus. Unus enim est vere Pater, solus etiam ubique et prorsus omninoque, et secundum eadem eodemque modo se habens. Neque unquam quod est, neque non ens, neque non futurus. Si ergo hæc vox Patrem respicit, pietatis decreto non pertinax adversetur, sed i hac parte Ecclesiæ consentiat. Qui enim Patrem semper et eodem modo se habere confitetur, unum- que et solum esse confirmat, pictatis retinet do- •

ΙΙ. Β διάνοιαν ἔχει τὸ, οὐ τὴν οὐσίαν καθ᾽ ἣν ἐστιν εἷς, Α χωριζόμενον εἰς πλείους, ἢ ἄλλοτε ἄλλον γινόμενον, ἢ του εἶναι ὅ ἐστιν μεθιστάμενον; Οὔτ᾽ ἂν αὐτὸς εἰ οὔτε τινὰ τῶν συμμαχούντων αὐτῷ νομίζω δύνασθαι ἂν ἐξευρεῖν σκιάν τινα διανοίας ἐν τοῖς εἰ ρημένοις. Οὐ τὴν οὐσίαν καθ᾽ ἦν ἐστιν εἷς. Χωριό ζόμενον αὐτὸν λέγει τῆς οὐσίας αὐτοῦ, μὴ χωρίζε σθαι, ἢ τὴν οὐσίαν λέγει ἀπ' αὐτοῦ μὴ μερίζεσθαι. Ψόφος τίς ἐστι, καὶ ἦχος μάταιος εἰκῇ συγκείμενος, ὁ ἀσήμαντος οὗτος λόγος. Καὶ τί χρὴ παραμένειν τῇ ἐξετάσει τῶν ἀδιανοήτων τούτων ῥημάτων; Πῶς γάρ τις τῆς ἑαυτοῦ οὐσίας χωρισθεὶς ἐν τῷ εἶναι μένει; Η πῶς ἡ οὐσία τινὸς μερισθεῖσα, ἐφ' ἑαυτῆς δείκνυ- ται; Η πῶς ἐστι δυνατὸν ἀπὸ τοῦ ἐν ᾧ ἐστιν ἐκβάντα, ἄλλον γενέσθαι ἔξω ἑαυτοῦ γενόμενον; Ἀλλ᾽ οὐδὲ ἐκ μιᾶς, φησίν, οὐσίας εἰς ὑποστάσεις τρεῖς σχηματιζό. μενον. Παντὶ γὰρ καθάπαξ ἐστὶν εἰς, κατὰ τὰ αὐτά τε καὶ ὡσαύτως διαμένων μόνος. Τὸ μὲν οὖν ἀδιανόη τον ἐν τοῖς εἰρημένοις, παντὶ δῆλον εἶναι καὶ πρὸ τῶν ἡμετέρων οἶμαι λόγων· τούτοις δὲ ἀντιλεγέτω ὁ νομίζων εἶναί τινα ἐν τοῖς λεγομένοις νοῦν ἢ διάνοιαν ὁ γὰρ κρίνειν ἐπεσκεμμένος λόγου δύναμιν, ἀπαξιώ- σει τοῖς ἀνυποστάτοις συμπλέκεσθαι. Τίνα γὰρ ἰσχὺν ἔχει κατὰ τοῦ ἡμετέρου δόγματος, τὸ λέγειν, Οὐ τὴν οὐσίαν, καθ᾽ ἦν ἐστιν εἰς χωριζόμενον, ἢ μεριζό- μενον εἰς πλείους, ἢ ἄλλοτε ἄλλον γινόμενον ἢ τοῦ εἶναι ὅ ἐστι μεθιστάμενον· οὔτε ἐκ μιᾶς οὐσίας εἰς ὑποστάσεις τρεῖς σχηματιζόμενον; Α μήτε λέγεται παρὰ τῶν Χριστιανῶν, μήτε πιστεύεται· μήτε ἐκ τοῦ ἀκολούθου διὰ τῶν παρ' ἡμῖν ὁμολογου- μένων νοεῖται. Τίς γὰρ εἶπε τοῦτό ποτε, ἢ λέγοντος ἤκουσεν ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίᾳ, ὅτι ὁ Πατήρ τὴν οὐσίαν ἢ χωρίζεται ἢ μερίζεται, ἢ ἄλλοτε ἄλλος γί- νεται, ἔξω ἑαυτοῦ γινόμενος, ἢ εἰς ὑποστάσεις τρεῖς σχηματίζεται ; Εαν τῷ ταῦτα λαλεῖ ἡ Εὐνόμιος· οὐ πρὸς ἡμᾶς μαχόμενος, ἀλλ' ἰδίας φληνάφους είρων· πολλὴν καταμίξας τῇ ἀσεβείᾳ τῶν λεγομένων την ἄνοιαν. Ἡμεῖς γὰρ ἐπίσης ἀσεβές τε καὶ ἄθεον λέ- γομεν, καὶ τὸ κτιστὸν λέγειν τὸν Δεσπότην τῆς κτί- σεως· καὶ τὸ οἴεσθαι τὸν Πατέρα καθό ἐστι, χωρίζε σθαι ἢ τέμνεσθαι, ἢ ἑαυτοῦ ἐξίστασθαι, ἢ εἰς ὑπο στάσεις τρεῖς σχηματίζεσθαι· ὥσπερ τινὰ πηλὸν, ἢ κηρὸν, ἐν μορφαίς διαφόροις διαπλασσόμενον. ᾿Αλλὰ τοὺς ἐφεξῆς λόγους σκεψώμεθα. Πάντη γὰρ καὶ καθάπαξ ἐστὶν εἰς κατὰ τὰ αὐτὰ τε καὶ ὡσαύτως διαμένων μόνος. Εἰ περὶ τοῦ Πατρὸς λέ- γει, τοῦτο καὶ ἡμεῖς συντιθέμεθα. Εἷς γάρ ἐστιν ὡς ἀληθῶς ὁ Πατήρ, μόνος καὶ πάντη καθάπαξ κατά τὰ αὐτά τε καὶ ὡσαύτως ἔχων. Καὶ οὐδέ ποτε ὅπερ ἐστὶν, οὔτε μὴ ὢν, οὔτε μὴ ἐσόμενος. Εἰ τοίνυν πρὸς τὸν Πατέρα βλέπει ή τοιαύτη φωνή, μὴ μαχέσθω τῷ δάγματι τῆς εὐσεβείας, συμφωνῶν τῇ Ἐκκλησίᾳ κατὰ τοῦτο τὸ μέρος· ὁ γὰρ ὁμολογῶν τὸν Πατέρα πάντοτε καὶ ὡσαύτως ἔχειν, ἕνα καὶ μόνον ὄντα, τὸν τῆς εὐσεβείας κρατύνει λόγον βλέπων ἐν τῷ Πατρὶ CONTRA ΕUNOMIUM, LIB. B sententiam in se continent. Quam enim senten- tiam habet hoc, non essentia secundum quam est unus, separatum in plures, vel alias aliud quid factum, vel ab esse quod est, demigrantem ? Nec ipse dixerit; neque queïnquam eorum qui ab ejus causa stant in his quæ dicta sunt sententiæ umbram aliquam arbitror posse invenire. Non es- sentia secundum quam est unus. Separatum ipsum dicit ab essentia sui ipsius, non separari, vel essentiam ejus dicit ab ipso non dividi. Strepi- tus quidam est et sonitus inanis temere conflatus, hæc nibil significans oratio. Ecquid est necesse in verborum niente et sensu carentium examina- tione diutius insistere? Quomodo enim quis a sua ipsius essentia divulsus in suo esse manet ? vel quomodo essentia alicujus in partes divisa in se ipsa ostenditur? vel qui fieri potest, ut qui ab eo in quo est exierit, alius fiat extra seipsum factus? Sed neque ex una, ail, essentia in tres hypostases figuratum. Prorsus enim et penitus unus est, secundum eadem et eodem modo permanens solus. Quod igitur mente caret et sensu in iis quæ re citata sunt Eunomii verbis, cuivis perspicuum esse etiam ante nostras rationes arbitror: his ergo contradical, qui putat iis verbis aliquam mentem et intelligentiam inesse : qui enim sermonis istius vim consideraverit, absurdis et nullum fundamen- tum habentibus implicari et hærere dedignabitur. Quid enim roboris et momenti contra nostrum c dogma habet, hoc enuntiare, non essentia secum- dum quam est unus separatum, vel in plures C ex partitione facta divulsum, aut qui alias alius eff- citur, vel qui ab eo quod est, esse discedit : neque una essentia in tres subsistentias transfor- matur? Quæ neque a Christianis dicuntur, neque creduntur: neque ex consequente per ea quæ apud nos certa sunt et concessa, intelliguntur. Quis enim hæc unquam dixit, vel ex dicente in Dei Ecclesia audivit, quod Pater secundum es- sentiam vel separatur vel distribuitur, vel alias alius gignitur, extra seipsum factus, et quod in tres bypostases figuratur? Sibi ipsi loquitur Euno- mius, non nos oppugnans, sed suas nugas nectens, plurimam impietati suæ dementiam ex his dictis admiscuit. Nos enim ex æquo et impium, et quod Deum tollit dicimus, creaturæ Dominum quid creatum esse profari : et putare Patrem, qua est, separari vel dissecari vel ex seipso emigrare, vel in tres subsistentias sive personas formari, velut lutum quoddam, vel ceram, cum formis differentibus effingitur. . D Sed quæ sequuntur verba consideremus. Omni ex parte et absolute unus est : secundum eadem et eodem modo perinanens solus. Si de Patre dicit, hoc etiam nos comprobamus. Unus enim est vere Pater, solus etiam ubique et prorsus omninoque, et secundum eadem eodemque modo se habens. Neque unquam quod est, neque non ens, neque non futurus. Si ergo hæc vox Patrem respicit, pietatis decreto non pertinax adversetur, sed i hac parte Ecclesiæ consentiat. Qui enim Patrem semper et eodem modo se habere confitetur, unum- que et solum esse confirmat, pictatis retinet do- •

Α τὸν Υἱόν· οὗ χωρίς Πατὴρ οὔτε ἐστὶν, οὔτε λέγεται. ὕψιστον, παντοκράτορα, Β Εἰ δὲ ἄλλον τινὰ παρὰ τὸν Πατέρα Θεὸν ἀναπλάσσει, Ἰουδαίοις διαλεγέσθω, ἢ τοῖς λεγομένοις Υψιστια νοῖς· ὧν αὕτη ἐστὶν ἡ πρὸς τοὺς Χριστιανούς διαφορά τὸ Θεὸν μὲν αὐτοὺς ὁμολογεῖν εἶναί τινα, ὃν ὀνομά ζουσιν Ὕψιστον, ή Παντοκράτορα · Πατέρα δὲ αὐτὸν εἶναι μὴ παραδέχεσθαι. Ο δὲ Χριστιανός, εἰ μὴ τῷ Πατρὶ πιστεύοι, Χριστιανὸς οὐκ ἔστιν. • "Α δὲ τούτοις ἐφεξῆς προστίθησι, ταῦτα ἐστίν. Οὐ κοινωνὸν ἔχων, φησί, τῆς θεότητος, οὐ μερίτην τῆς δόξης, οὐ σύγκληρον τῆς ἐξουσίας, οὐ σύν θρονον τῆς βασιλείας. Εἰς γάρ ἐστι καὶ μόνες Θεὸς ὁ παντοκράτωρ, Θεὸς θεῶν, βασιλεὺς τῶν βα σιλευόντων, Κύριος τῶν κυριευόντων. Οὐκ οἶδα πρὸς τίνα βλέπων ὁ Εὐνόμιος, τὸ μὴ κοινωνεῖν ἑαυτῷ τῆς θεότητος τὸν Πατέρα διαμαρτύρεται. Εἰ μὲν γὰρ πρὸς τὰ εἴδωλα τὰ μάταια, καὶ τὴν πεπλανημέ νὴν τῶν εἰδωλολατρούντων ὑπόληψιν τὰ τοιαῦτα λέ- γει, καθὼς καὶ ὁ Παῦλος βοᾷ· ὅτι οὐκ ἔστι συμφώ νησις Χριστῷ πρὸς Βελιάρ᾽ οὐδὲ κοινωνία ναῷ Θεοῦ μετὰ εἰδώλων, καὶ ἡμεῖς συντιθέμεθα. Εἰ δὲ τὸν μονογενῆ Θεὸν διὰ τῶν λεγομένων τῆς πατρικῆς ἀπο- ρίζει θεότητος, μαθέτω ὅτι δίλημμα τὴν τῆς ἀσεβείας αὐτοῦ κατηγορίαν ἐφ᾽ ἑαυτῷ κατασκευάζει ἡ γὰρ ἀρνεῖται καθόλου Θεὸν εἶναι τὸν Μονογενῆ Θεοῦ· ἵνα φυλάξῃ τῷ Πατρὶ τὸ ἐν τῇ θεότητι πρὸς τὸν Υἱὸν ἀκοινώνητον· καὶ διὰ τούτου παραβάτης ἐλέγχεται, τὸν Θεὸν τῶν Χριστιανῶν ἀρνησάμενος· ἢ εἰ δοίη κἀκεῖνον εἶναι Θεὸν κατὰ τὴν φύσιν τῷ ἀληθινῷ θεῷ μὴ συμβαίνοντα, ἀνάγκη πᾶσα αὐτὸν Θεοὺς πρεσ βεύειν, ὁμολογεῖν, τῇ διαφορᾷ τῶν φύσεων ἀπ' ἀλ λήλων διεσχισμένους. Ελέσθω τούτων ὅ βούλεται, ἢ ἀρνεῖσθαι τοῦ Υἱοῦ θεότητα, ἡ Θεοὺς ἐπεισάγειν τῷ δόγματι· ὅπερ γὰρ ἂν ἕληται τούτων, ἶσόν ἐστιν εἰς ἀσέβειαν. Ἡμεῖς γὰρ παρὰ τῶν θεοπνεύστων τῆς Γραφῆς λόγων μυσταγωγούμενοι, οὐχὶ κοινωνίαν θεότητος ὁρῶμεν ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ, ἀλλ᾽ ἑνότητα· τοῦτο τοῦ Δεσπότου διὰ τῶν ἰδίων λόγων διδάξαντος, ἐν οἷς φησν, Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἓν ἐσμέν· καὶ ὅτι Ὁ ἑωρακὼς ἐμὲ ἑώρακε τὸν Πατέρα. Εἰ γὰρ μὴ τῆς αὐτῆς ἦν φύσεως, πῶς ἂν ἢ ἔσχεν ἐν ἑαυτῷ τὸ αλλότριον, ἢ πῶς ἂν ἔδειξεν ἐφ' ἑαυτοῦ τὸ ἀνόμοιον, μή δεχομένης τῆς ξένης τε καὶ ἀλλοτρίας φύσεως τὸν τοῦ ἑτερογενούς χαρακτῆρα ; Λέγει δὲ ὅτι οὐδὲ μερίτην ἔχει τῆς δόξης. Τοῦτο δὲ ὡς ἔχει λέγει, εἰ καὶ μὴ οἶδεν ὁ λέγει· οὐ γὰρ μερίζεται ὁ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα τὴν δόξαν, ἀλλ' ὅλην ἔχει τοῦ Πατρὸς τὴν δόξαν, ὡς καὶ ὁ Πατὴρ πᾶσαν ἔχει τοῦ Υἱοῦ τὴν δόξαν. Οὕτως γὰρ εἶπε πρὸς τὸν Πατέρα, ὅτι Πάντα τὰ ἐμὰ σὰ ἐστιν, καὶ τὰ σὰ ἐμά. Διὸ καὶ ἐν τῷ καιρῷ τῆς κρίσεως ἐπιφανήσεσθαι ἑαυτόν φησιν ἐν τῇ δόξῃ τοῦ Πατρός· ὅτε μέλλει ἀποδιδόναι ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ. Δείκνυσι δὲ διὰ τῆς φωνῆς ταύτης τὸ ἡνωμένον τῆς φύσεως. Ως γὰρ ἄλλη δόξα ηλίου, καὶ ἄλλη δόξα σελήνης· διὰ τὸ μὴ συμβαίνειν πρὸς ἄλληλα • S. GREGORII NYSSENI ctrinam, intuens in Patre Filium : sine quo Pater neque est neque dicitur. Quod si aliquem alium Deum præter Patrem fingit, cum Judæis disputet, vel cum his qui Hypsistiani nominantur: quorum est hæc cum Christianis discordia, quod ipsi Deum quidem confitentur esse quendam id est, altissimum, vel id est, omnipoten- tem : Patrem autem ipsum esse non admittunt. Christianus vero, nisi Deo Patri credat, Christianus non est. Quæ his deinceps adjicit hæc sunt: Non habens, inquit, deitatis suæ participem socium, non partia- rium gloriæ, non consortem potestatis, non regni consessorem: umus enim est et solus Deus omni- polens, Deus deorum, Rex regnantium, Dominus dominantium. Nescio in quem intuens Eunomius, non ipsi divinitatem communicare Patrem contesta- tur. Siquidem ad simulacra vana et ad confictam simulacricolarum opinionem talia dicit, quemadmo- dum Paulus clamat, quod non est consensio, sive conventio Christo cum Beliar, neque communicatio templo Dei cum templis idolorum ^', eliam nos con- Armamus. Quod si unigenitum Deum per ea quæ dicuntur, a patria deitate separat, discat. dilemma impietatis ejus in seipsum recriminationem con- struere; vel enim absolute Dei Unigenitum negat esse Deum, ut Patri conservet ac vindicet, quod est cum Filio in deitate incommunicabile, ac per hoc transgressor ac prævaricator redarguitur, Deo Christianorum abnegalo; vel si concesserit, illum C • esse Deun secundum naturam cum Deo vero non convenientem, omnino necessarium est ipsum con- fiteri, se orare deos naturarum differentia a se divisos ac diremptos. Horum utrum voluerit, eli- gat, vel negare Filii deitatem, vel deos suo dogmate inducere : utrum enim horum elegerit, nihil refert, ad impietatem par scelus est. Nos enim inspira- tis a Deo Scripturæ verbis instituti et edocti non in Patre et Filio deitatis communionem cernimus, sed unitatem, hoc propriis verbis Domino docente, quibus ait, Paler et ego unum sumus ª³, el, Qui vidit me, vidit Patrem *. Nam si non esset ejus- dem naturae, quomodo vel haberet in semetipso quod alienum; vel quomodo in seipso ostenderet quod est dissimile ; externa et aliena natura non D excipiente diversi generis characterem sive for- mam? Dicit autem quod gloriæ partiarium sive socium non habet : hoc autem ut se habet dicit, tametsi nesciat quid dicat: non enim Filius cum Patre gloriam partitur, sed totam cum Patre glo- riam habet, sicut etiam Pater omnem cum Filio habet gloriam. Sic enim dixit ad Patrem, quod Omnia mua tua sunt, et tua ma 85. Ideoque in tempore judicii seipsum appariturun esse in glo- ria Patris affirmat 8, cum redditurus est cuique secundum opera sua; hac autem voce unionem paturæ demonstrat. Quemadmodum enim alia glo- · es Cor. vi, 14, 15. Joan. x, 50. ** Joan. XIV, 9. se Joan. xvi, 10. * Matth. xxv, 31.

Α τὸν Υἱόν· οὗ χωρίς Πατὴρ οὔτε ἐστὶν, οὔτε λέγεται. ὕψιστον, παντοκράτορα, Β Εἰ δὲ ἄλλον τινὰ παρὰ τὸν Πατέρα Θεὸν ἀναπλάσσει, Ἰουδαίοις διαλεγέσθω, ἢ τοῖς λεγομένοις Υψιστια νοῖς· ὧν αὕτη ἐστὶν ἡ πρὸς τοὺς Χριστιανούς διαφορά τὸ Θεὸν μὲν αὐτοὺς ὁμολογεῖν εἶναί τινα, ὃν ὀνομά ζουσιν Ὕψιστον, ή Παντοκράτορα · Πατέρα δὲ αὐτὸν εἶναι μὴ παραδέχεσθαι. Ο δὲ Χριστιανός, εἰ μὴ τῷ Πατρὶ πιστεύοι, Χριστιανὸς οὐκ ἔστιν. • "Α δὲ τούτοις ἐφεξῆς προστίθησι, ταῦτα ἐστίν. Οὐ κοινωνὸν ἔχων, φησί, τῆς θεότητος, οὐ μερίτην τῆς δόξης, οὐ σύγκληρον τῆς ἐξουσίας, οὐ σύν θρονον τῆς βασιλείας. Εἰς γάρ ἐστι καὶ μόνες Θεὸς ὁ παντοκράτωρ, Θεὸς θεῶν, βασιλεὺς τῶν βα σιλευόντων, Κύριος τῶν κυριευόντων. Οὐκ οἶδα πρὸς τίνα βλέπων ὁ Εὐνόμιος, τὸ μὴ κοινωνεῖν ἑαυτῷ τῆς θεότητος τὸν Πατέρα διαμαρτύρεται. Εἰ μὲν γὰρ πρὸς τὰ εἴδωλα τὰ μάταια, καὶ τὴν πεπλανημέ νὴν τῶν εἰδωλολατρούντων ὑπόληψιν τὰ τοιαῦτα λέ- γει, καθὼς καὶ ὁ Παῦλος βοᾷ· ὅτι οὐκ ἔστι συμφώ νησις Χριστῷ πρὸς Βελιάρ᾽ οὐδὲ κοινωνία ναῷ Θεοῦ μετὰ εἰδώλων, καὶ ἡμεῖς συντιθέμεθα. Εἰ δὲ τὸν μονογενῆ Θεὸν διὰ τῶν λεγομένων τῆς πατρικῆς ἀπο- ρίζει θεότητος, μαθέτω ὅτι δίλημμα τὴν τῆς ἀσεβείας αὐτοῦ κατηγορίαν ἐφ᾽ ἑαυτῷ κατασκευάζει ἡ γὰρ ἀρνεῖται καθόλου Θεὸν εἶναι τὸν Μονογενῆ Θεοῦ· ἵνα φυλάξῃ τῷ Πατρὶ τὸ ἐν τῇ θεότητι πρὸς τὸν Υἱὸν ἀκοινώνητον· καὶ διὰ τούτου παραβάτης ἐλέγχεται, τὸν Θεὸν τῶν Χριστιανῶν ἀρνησάμενος· ἢ εἰ δοίη κἀκεῖνον εἶναι Θεὸν κατὰ τὴν φύσιν τῷ ἀληθινῷ θεῷ μὴ συμβαίνοντα, ἀνάγκη πᾶσα αὐτὸν Θεοὺς πρεσ βεύειν, ὁμολογεῖν, τῇ διαφορᾷ τῶν φύσεων ἀπ' ἀλ λήλων διεσχισμένους. Ελέσθω τούτων ὅ βούλεται, ἢ ἀρνεῖσθαι τοῦ Υἱοῦ θεότητα, ἡ Θεοὺς ἐπεισάγειν τῷ δόγματι· ὅπερ γὰρ ἂν ἕληται τούτων, ἶσόν ἐστιν εἰς ἀσέβειαν. Ἡμεῖς γὰρ παρὰ τῶν θεοπνεύστων τῆς Γραφῆς λόγων μυσταγωγούμενοι, οὐχὶ κοινωνίαν θεότητος ὁρῶμεν ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ, ἀλλ᾽ ἑνότητα· τοῦτο τοῦ Δεσπότου διὰ τῶν ἰδίων λόγων διδάξαντος, ἐν οἷς φησν, Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἓν ἐσμέν· καὶ ὅτι Ὁ ἑωρακὼς ἐμὲ ἑώρακε τὸν Πατέρα. Εἰ γὰρ μὴ τῆς αὐτῆς ἦν φύσεως, πῶς ἂν ἢ ἔσχεν ἐν ἑαυτῷ τὸ αλλότριον, ἢ πῶς ἂν ἔδειξεν ἐφ' ἑαυτοῦ τὸ ἀνόμοιον, μή δεχομένης τῆς ξένης τε καὶ ἀλλοτρίας φύσεως τὸν τοῦ ἑτερογενούς χαρακτῆρα ; Λέγει δὲ ὅτι οὐδὲ μερίτην ἔχει τῆς δόξης. Τοῦτο δὲ ὡς ἔχει λέγει, εἰ καὶ μὴ οἶδεν ὁ λέγει· οὐ γὰρ μερίζεται ὁ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα τὴν δόξαν, ἀλλ' ὅλην ἔχει τοῦ Πατρὸς τὴν δόξαν, ὡς καὶ ὁ Πατὴρ πᾶσαν ἔχει τοῦ Υἱοῦ τὴν δόξαν. Οὕτως γὰρ εἶπε πρὸς τὸν Πατέρα, ὅτι Πάντα τὰ ἐμὰ σὰ ἐστιν, καὶ τὰ σὰ ἐμά. Διὸ καὶ ἐν τῷ καιρῷ τῆς κρίσεως ἐπιφανήσεσθαι ἑαυτόν φησιν ἐν τῇ δόξῃ τοῦ Πατρός· ὅτε μέλλει ἀποδιδόναι ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ. Δείκνυσι δὲ διὰ τῆς φωνῆς ταύτης τὸ ἡνωμένον τῆς φύσεως. Ως γὰρ ἄλλη δόξα ηλίου, καὶ ἄλλη δόξα σελήνης· διὰ τὸ μὴ συμβαίνειν πρὸς ἄλληλα • S. GREGORII NYSSENI ctrinam, intuens in Patre Filium : sine quo Pater neque est neque dicitur. Quod si aliquem alium Deum præter Patrem fingit, cum Judæis disputet, vel cum his qui Hypsistiani nominantur: quorum est hæc cum Christianis discordia, quod ipsi Deum quidem confitentur esse quendam id est, altissimum, vel id est, omnipoten- tem : Patrem autem ipsum esse non admittunt. Christianus vero, nisi Deo Patri credat, Christianus non est. Quæ his deinceps adjicit hæc sunt: Non habens, inquit, deitatis suæ participem socium, non partia- rium gloriæ, non consortem potestatis, non regni consessorem: umus enim est et solus Deus omni- polens, Deus deorum, Rex regnantium, Dominus dominantium. Nescio in quem intuens Eunomius, non ipsi divinitatem communicare Patrem contesta- tur. Siquidem ad simulacra vana et ad confictam simulacricolarum opinionem talia dicit, quemadmo- dum Paulus clamat, quod non est consensio, sive conventio Christo cum Beliar, neque communicatio templo Dei cum templis idolorum ^', eliam nos con- Armamus. Quod si unigenitum Deum per ea quæ dicuntur, a patria deitate separat, discat. dilemma impietatis ejus in seipsum recriminationem con- struere; vel enim absolute Dei Unigenitum negat esse Deum, ut Patri conservet ac vindicet, quod est cum Filio in deitate incommunicabile, ac per hoc transgressor ac prævaricator redarguitur, Deo Christianorum abnegalo; vel si concesserit, illum C • esse Deun secundum naturam cum Deo vero non convenientem, omnino necessarium est ipsum con- fiteri, se orare deos naturarum differentia a se divisos ac diremptos. Horum utrum voluerit, eli- gat, vel negare Filii deitatem, vel deos suo dogmate inducere : utrum enim horum elegerit, nihil refert, ad impietatem par scelus est. Nos enim inspira- tis a Deo Scripturæ verbis instituti et edocti non in Patre et Filio deitatis communionem cernimus, sed unitatem, hoc propriis verbis Domino docente, quibus ait, Paler et ego unum sumus ª³, el, Qui vidit me, vidit Patrem *. Nam si non esset ejus- dem naturae, quomodo vel haberet in semetipso quod alienum; vel quomodo in seipso ostenderet quod est dissimile ; externa et aliena natura non D excipiente diversi generis characterem sive for- mam? Dicit autem quod gloriæ partiarium sive socium non habet : hoc autem ut se habet dicit, tametsi nesciat quid dicat: non enim Filius cum Patre gloriam partitur, sed totam cum Patre glo- riam habet, sicut etiam Pater omnem cum Filio habet gloriam. Sic enim dixit ad Patrem, quod Omnia mua tua sunt, et tua ma 85. Ideoque in tempore judicii seipsum appariturun esse in glo- ria Patris affirmat 8, cum redditurus est cuique secundum opera sua; hac autem voce unionem paturæ demonstrat. Quemadmodum enim alia glo- · es Cor. vi, 14, 15. Joan. x, 50. ** Joan. XIV, 9. se Joan. xvi, 10. * Matth. xxv, 31.

Α τὸν Υἱόν· οὗ χωρίς Πατὴρ οὔτε ἐστὶν, οὔτε λέγεται. ὕψιστον, παντοκράτορα, Β Εἰ δὲ ἄλλον τινὰ παρὰ τὸν Πατέρα Θεὸν ἀναπλάσσει, Ἰουδαίοις διαλεγέσθω, ἢ τοῖς λεγομένοις Υψιστια νοῖς· ὧν αὕτη ἐστὶν ἡ πρὸς τοὺς Χριστιανούς διαφορά τὸ Θεὸν μὲν αὐτοὺς ὁμολογεῖν εἶναί τινα, ὃν ὀνομά ζουσιν Ὕψιστον, ή Παντοκράτορα · Πατέρα δὲ αὐτὸν εἶναι μὴ παραδέχεσθαι. Ο δὲ Χριστιανός, εἰ μὴ τῷ Πατρὶ πιστεύοι, Χριστιανὸς οὐκ ἔστιν. • "Α δὲ τούτοις ἐφεξῆς προστίθησι, ταῦτα ἐστίν. Οὐ κοινωνὸν ἔχων, φησί, τῆς θεότητος, οὐ μερίτην τῆς δόξης, οὐ σύγκληρον τῆς ἐξουσίας, οὐ σύν θρονον τῆς βασιλείας. Εἰς γάρ ἐστι καὶ μόνες Θεὸς ὁ παντοκράτωρ, Θεὸς θεῶν, βασιλεὺς τῶν βα σιλευόντων, Κύριος τῶν κυριευόντων. Οὐκ οἶδα πρὸς τίνα βλέπων ὁ Εὐνόμιος, τὸ μὴ κοινωνεῖν ἑαυτῷ τῆς θεότητος τὸν Πατέρα διαμαρτύρεται. Εἰ μὲν γὰρ πρὸς τὰ εἴδωλα τὰ μάταια, καὶ τὴν πεπλανημέ νὴν τῶν εἰδωλολατρούντων ὑπόληψιν τὰ τοιαῦτα λέ- γει, καθὼς καὶ ὁ Παῦλος βοᾷ· ὅτι οὐκ ἔστι συμφώ νησις Χριστῷ πρὸς Βελιάρ᾽ οὐδὲ κοινωνία ναῷ Θεοῦ μετὰ εἰδώλων, καὶ ἡμεῖς συντιθέμεθα. Εἰ δὲ τὸν μονογενῆ Θεὸν διὰ τῶν λεγομένων τῆς πατρικῆς ἀπο- ρίζει θεότητος, μαθέτω ὅτι δίλημμα τὴν τῆς ἀσεβείας αὐτοῦ κατηγορίαν ἐφ᾽ ἑαυτῷ κατασκευάζει ἡ γὰρ ἀρνεῖται καθόλου Θεὸν εἶναι τὸν Μονογενῆ Θεοῦ· ἵνα φυλάξῃ τῷ Πατρὶ τὸ ἐν τῇ θεότητι πρὸς τὸν Υἱὸν ἀκοινώνητον· καὶ διὰ τούτου παραβάτης ἐλέγχεται, τὸν Θεὸν τῶν Χριστιανῶν ἀρνησάμενος· ἢ εἰ δοίη κἀκεῖνον εἶναι Θεὸν κατὰ τὴν φύσιν τῷ ἀληθινῷ θεῷ μὴ συμβαίνοντα, ἀνάγκη πᾶσα αὐτὸν Θεοὺς πρεσ βεύειν, ὁμολογεῖν, τῇ διαφορᾷ τῶν φύσεων ἀπ' ἀλ λήλων διεσχισμένους. Ελέσθω τούτων ὅ βούλεται, ἢ ἀρνεῖσθαι τοῦ Υἱοῦ θεότητα, ἡ Θεοὺς ἐπεισάγειν τῷ δόγματι· ὅπερ γὰρ ἂν ἕληται τούτων, ἶσόν ἐστιν εἰς ἀσέβειαν. Ἡμεῖς γὰρ παρὰ τῶν θεοπνεύστων τῆς Γραφῆς λόγων μυσταγωγούμενοι, οὐχὶ κοινωνίαν θεότητος ὁρῶμεν ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ, ἀλλ᾽ ἑνότητα· τοῦτο τοῦ Δεσπότου διὰ τῶν ἰδίων λόγων διδάξαντος, ἐν οἷς φησν, Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἓν ἐσμέν· καὶ ὅτι Ὁ ἑωρακὼς ἐμὲ ἑώρακε τὸν Πατέρα. Εἰ γὰρ μὴ τῆς αὐτῆς ἦν φύσεως, πῶς ἂν ἢ ἔσχεν ἐν ἑαυτῷ τὸ αλλότριον, ἢ πῶς ἂν ἔδειξεν ἐφ' ἑαυτοῦ τὸ ἀνόμοιον, μή δεχομένης τῆς ξένης τε καὶ ἀλλοτρίας φύσεως τὸν τοῦ ἑτερογενούς χαρακτῆρα ; Λέγει δὲ ὅτι οὐδὲ μερίτην ἔχει τῆς δόξης. Τοῦτο δὲ ὡς ἔχει λέγει, εἰ καὶ μὴ οἶδεν ὁ λέγει· οὐ γὰρ μερίζεται ὁ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα τὴν δόξαν, ἀλλ' ὅλην ἔχει τοῦ Πατρὸς τὴν δόξαν, ὡς καὶ ὁ Πατὴρ πᾶσαν ἔχει τοῦ Υἱοῦ τὴν δόξαν. Οὕτως γὰρ εἶπε πρὸς τὸν Πατέρα, ὅτι Πάντα τὰ ἐμὰ σὰ ἐστιν, καὶ τὰ σὰ ἐμά. Διὸ καὶ ἐν τῷ καιρῷ τῆς κρίσεως ἐπιφανήσεσθαι ἑαυτόν φησιν ἐν τῇ δόξῃ τοῦ Πατρός· ὅτε μέλλει ἀποδιδόναι ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ. Δείκνυσι δὲ διὰ τῆς φωνῆς ταύτης τὸ ἡνωμένον τῆς φύσεως. Ως γὰρ ἄλλη δόξα ηλίου, καὶ ἄλλη δόξα σελήνης· διὰ τὸ μὴ συμβαίνειν πρὸς ἄλληλα • S. GREGORII NYSSENI ctrinam, intuens in Patre Filium : sine quo Pater neque est neque dicitur. Quod si aliquem alium Deum præter Patrem fingit, cum Judæis disputet, vel cum his qui Hypsistiani nominantur: quorum est hæc cum Christianis discordia, quod ipsi Deum quidem confitentur esse quendam id est, altissimum, vel id est, omnipoten- tem : Patrem autem ipsum esse non admittunt. Christianus vero, nisi Deo Patri credat, Christianus non est. Quæ his deinceps adjicit hæc sunt: Non habens, inquit, deitatis suæ participem socium, non partia- rium gloriæ, non consortem potestatis, non regni consessorem: umus enim est et solus Deus omni- polens, Deus deorum, Rex regnantium, Dominus dominantium. Nescio in quem intuens Eunomius, non ipsi divinitatem communicare Patrem contesta- tur. Siquidem ad simulacra vana et ad confictam simulacricolarum opinionem talia dicit, quemadmo- dum Paulus clamat, quod non est consensio, sive conventio Christo cum Beliar, neque communicatio templo Dei cum templis idolorum ^', eliam nos con- Armamus. Quod si unigenitum Deum per ea quæ dicuntur, a patria deitate separat, discat. dilemma impietatis ejus in seipsum recriminationem con- struere; vel enim absolute Dei Unigenitum negat esse Deum, ut Patri conservet ac vindicet, quod est cum Filio in deitate incommunicabile, ac per hoc transgressor ac prævaricator redarguitur, Deo Christianorum abnegalo; vel si concesserit, illum C • esse Deun secundum naturam cum Deo vero non convenientem, omnino necessarium est ipsum con- fiteri, se orare deos naturarum differentia a se divisos ac diremptos. Horum utrum voluerit, eli- gat, vel negare Filii deitatem, vel deos suo dogmate inducere : utrum enim horum elegerit, nihil refert, ad impietatem par scelus est. Nos enim inspira- tis a Deo Scripturæ verbis instituti et edocti non in Patre et Filio deitatis communionem cernimus, sed unitatem, hoc propriis verbis Domino docente, quibus ait, Paler et ego unum sumus ª³, el, Qui vidit me, vidit Patrem *. Nam si non esset ejus- dem naturae, quomodo vel haberet in semetipso quod alienum; vel quomodo in seipso ostenderet quod est dissimile ; externa et aliena natura non D excipiente diversi generis characterem sive for- mam? Dicit autem quod gloriæ partiarium sive socium non habet : hoc autem ut se habet dicit, tametsi nesciat quid dicat: non enim Filius cum Patre gloriam partitur, sed totam cum Patre glo- riam habet, sicut etiam Pater omnem cum Filio habet gloriam. Sic enim dixit ad Patrem, quod Omnia mua tua sunt, et tua ma 85. Ideoque in tempore judicii seipsum appariturun esse in glo- ria Patris affirmat 8, cum redditurus est cuique secundum opera sua; hac autem voce unionem paturæ demonstrat. Quemadmodum enim alia glo- · es Cor. vi, 14, 15. Joan. x, 50. ** Joan. XIV, 9. se Joan. xvi, 10. * Matth. xxv, 31.

τῶν στοιχείων τὴν φύσιν · ὡς εἴ γε ἡ αὐτὴ δόξα ἐπ' ἀμφοτέρων ἦν, οὐκ ἄν τις διαφορὰ τῆς φύσεως αὐτῶν ἐνομίσθη. Οὕτως ὁ ἑαυτὸν ἐν τῇ τοῦ Πατρὸς δόξῃ φανήσεσθαι προειπών, έδειξε διὰ τῆς κατὰ τὴν δόξαν ταυτότητος, την κοινωνίαν τῆς φύσεως. • Β Τὸ μὴ σύνθρονον τῆς βασιλείας λέγειν εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν, πολλὴν μαρτυρεῖ τῷ Εὐνομίῳ τὴν τῶν θείων λογίων μελέτην, ὃς ἐκ τῆς ἄγαν προσοχῆς τῶν θεοπνεύστων Γραφών, οὔπω ἤκουσεν, ὅτι τὰ ἄνω φρονεῖτε, οὗ ὁ Χριστός ἐστιν ἐν δεξιᾷ τοῦ Πατρὸς καθήμενος, καὶ ὅτι ἐν δεξιᾷ τοῦ θρόνου τοῦ Θεοῦ κεκάθικεν· καὶ ἄλλα τοιαῦτα πολλά, ὧν οὐκ ἂν ῥᾳδίως τις τὸ πλῆθος ἐξαριθμήσειεν ἅπερ μήπω μαθὼν ὁ Εὐνέμιος ἀπαγορεύει σύνθρονον εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν. Τὸ δὲ σύγκληρον τῆς ἐξουσίας, μᾶλ- λον ὡς ἀνόητον παραδραμεῖν χρή, ἢ ὡς ἀσεβὲς διε- λέγξαι. Τίνα γὰρ διάνοιαν ἔχει ἡ τοῦ συγκλήρου λέξις, ἐκ τῆς κοινῆς τοῦ λόγου καταχρήσεως, οὐκ ἔστιν εὑρεῖν. Ἐπὶ τὸν ἱματισμὸν τοῦ Κυρίου βάλλουσι κλῆρον, καθὼς ἡ Γραφή λέγει, οἱ μὴ βουλόμενοι διασχίσαι τὸν δεσποτικὸν χιτῶνα, ἀλλ᾽ ἑνὸς αὐτῶν ποιῆσαι κτῆμα, ᾧ ἂν ὁ κλῆρος χαρίσηται. Οἱ τοίνυν πρὸς ἀλλήλους ὑπὲρ τοῦ χιτῶνος διακληρούμενο!, δύνανται ἴσως συγκληροι λέγεσθαι. Ἐνταῦθα δὲ ἐπὶ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἐν τῇ φύσει οὔσης τῆς ἐξουσίας. Τό τε γὰρ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὅπου θέλει πνεῖ· καὶ πάντα ἐν πᾶσιν ἐνεργεῖ καθώς βούλεται, καὶ ὁ Υἱὸς δι' οὗ τὰ πάντα ἐγένετο ὁρατά τε καὶ ἀόρατα ἐν τοῖς οὐρανοῖς καὶ ἐπὶ τῆς γῆς, πάντα ὅσα ἠθέλησεν ἐποίησε· καὶ οὓς θέλει ζωοποιεῖ· καὶ ὁ Πατὴρ ἐν τῇ ἰδίᾳ ἐξουσία τοὺς χρόνους ἔθετο, ἀπὸ τῶν χρόνων δὲ καὶ πάντα τὰ ἐν τῷ χρόνῳ γεγενημένα, νοοῦμεν εἶναι τῷ Πατ τρὶ ὑπεξούσια. Εἰ οὖν ἐν ἐξουσίᾳ τοῦ ποιεῖν ἃ βού λονται ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα ὡς εἴπομεν ἀποδέδεικται· τίνα νοῦν ἡ τοῦ συγκλήρου τῆς ἐξουσίας λέξις ἔχει; Κατιδεῖν οὐκ ἔστιν· ὁ γὰρ πάντων κληρονόμος, ὁ τῶν αἰώνων δημιουργός, ὁ τῇ δόξῃ τοῦ Πατρὸς συνεκλάμπων, και χαρακτηρίζων ἐν ἑαυτῷ τοῦ Πατρὸς τὴν ὑπόστασιν, πάντα ὅσα ὁ Πατὴρ αὐτὸς ἔχει, καὶ πάσης ἐξουσίας Κύριος ἐστιν· οὐ μεθισταμένης ἀπὸ τοῦ Πατρὸς εἰς τὸν Υἱὸν τῆς ἀξίας· ἀλλὰ καὶ παρ' αὐτῷ μενούσης καὶ ἐν ἐκείνῳ οὔσης. Ο τε γὰρ ἐν τῷ Πατρὶ ὢν μετὰ πάσης δηλαδή τῆς ἑαυτοῦ δυνάμεώς ἐστιν ἐν τῷ Πατρί· καὶ ὁ ἐν ἑαυτῷ τὸν Πατέρα ἔχων, πᾶσαν περιέχει τὴν πατρι- κὴν ἐξουσίαν καὶ δύναμιν. Ολον γὰρ ἔχει ἐν ἑαυτῷ τὸν Πατέρα· καὶ οὐχὶ μέρος αὐτοῦ. Ὁ δὲ ὅλον ἔχων καὶ τὴν ἐξουσίαν αὐτοῦ πάντως ἔχει. Τί οὖν νοῶν Ευνόμιος ἀποφαίνεται, μὴ ἔχειν τὸν Πατέρα σύγκλη ρον τῆς ἐξουσίας; Εἴποιεν ἂν ἴσως οἱ τῆς ματαιότη- τῆς αὐτοῦ μαθηταί· ὁ γὰρ εἰδὼς ἐπαΐειν λόγων, τὰ δίχα διανοίας λεγόμενα, ὁμολογεῖ συνεῖναι μὴ δύνα- σθαι. Οὐκ ἔχει, φησί, σύγκληρον τῆς ἐξουσίας ὁ Πα- τήρ. Τίς γάρ ἐστιν ὁ λέγων ἐκ διακληρώσεως ὑπὲρ συγκλήρου, σύγκληροι, CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. A ria sive claritas solis, alia lunae s', quia horu B elementorum natura sibi invicem non conveniat : quod si amborun eadem esset gloria, nulla ipso - rum naturæ putaretur differentia; sic qui seipsum in Patris gloria prædixit appariturum, per hanc eamdem gloriam naturæ communionem demnon- stravit. , Dicere autem Filium non esse regni cum Patre consessorem, hoc probat quam sit Eunomius in divinis eloquiis exercitatus, qui ex nimia divi- nitus inspiratarum Scripturarum attentione non- dum audivit : Quæ sursum sunt sapite, ubi Chri. stus est ad dexteram Patris sedens el quod ad dexteram throni Dei consedit, multaque alia quæ sunt ejusmodi, quorum multitudinem non facile quis recensuerit: quæ cum nondum Eunomius didicerit, negat Filium simul cum Patre sedere. Hoc autem, potestatis consortem, magis ut quid dementia ac furoris simile percurrere oportet, quam ut impium et sacrilegum redarguere. Quam enim sententiam habet consortis, dictio ex communi orationis nuncupatione, non licet invenire. Super vestimentum Domini miserunt sor - tem, sicut Scriptura loquitur &, qui noluerunt tunicam Domini discindere, sed unius ipsorum rem propriam facere, cui sors gratuito dederit. liigitur qui pro tunica inter se sortem mitte- bant, dici possunt consortes. Hic au- tem minime dici potest in Patre et Filio et Spi- ritu sancto, cum æqualem in rebus creatis ha- C beant potestatem. Nam Spiritus sanctus ubi vull spirαι et omnia in omnibus operatur prout vult; et Filius per quem omnia facta sunt, visi- biliaque et invisibilia in coelis et in terra omnia quæ voluit fecit, et quos vult vivificat; et Pater in sua potestate tempora posuit ”, a temporibus autem omnia quæ sunt in tempore facta Patri subjecta esse intelligimus. Si igitur æqualem ha- bere potestatem faciendi quæcunque volunt et Patrem et Filium et Spiritum sanctum, sicut dixi- mnus, demonstratum est, quam igitur notionem habet hæc dictio consortis potestatis? Conspicere non licet qui enim est universorum hæres, qui sæculorum conditor, qui cum gloria Patris elucet, qui in seipso Patris hypostasin figurat, et qui habet omnia quæcunque Pater habet, omnis etiam potestatis Dominus est: non quod a Patre in Filium transmigret dignitas, sed etiam apud ipsum maneat atque in illo sit. Qui enim in Patre est, cum omni nimirum sua potentia est in Patre: et qui in seipso Patrem habet, omnem patriam potestatem et vim complectitur. Totum enim in seipso habet Patrem : neque pars ejus est. Qui totun habet, etiam potestatem ejus om- nino habet. Quid igitur Eunomius intelligens pro- nuntiat Patrem non habere potestatis consortem? Dixerint fortasse vanitatis ejus astipulatores disci- D autem I Cor. xv, 41. Coloss. 111, 1. Joan. xixi Psal. xxi, 19. Joan. 111, 8. " Act. 17.

τῶν στοιχείων τὴν φύσιν · ὡς εἴ γε ἡ αὐτὴ δόξα ἐπ' ἀμφοτέρων ἦν, οὐκ ἄν τις διαφορὰ τῆς φύσεως αὐτῶν ἐνομίσθη. Οὕτως ὁ ἑαυτὸν ἐν τῇ τοῦ Πατρὸς δόξῃ φανήσεσθαι προειπών, έδειξε διὰ τῆς κατὰ τὴν δόξαν ταυτότητος, την κοινωνίαν τῆς φύσεως. • Β Τὸ μὴ σύνθρονον τῆς βασιλείας λέγειν εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν, πολλὴν μαρτυρεῖ τῷ Εὐνομίῳ τὴν τῶν θείων λογίων μελέτην, ὃς ἐκ τῆς ἄγαν προσοχῆς τῶν θεοπνεύστων Γραφών, οὔπω ἤκουσεν, ὅτι τὰ ἄνω φρονεῖτε, οὗ ὁ Χριστός ἐστιν ἐν δεξιᾷ τοῦ Πατρὸς καθήμενος, καὶ ὅτι ἐν δεξιᾷ τοῦ θρόνου τοῦ Θεοῦ κεκάθικεν· καὶ ἄλλα τοιαῦτα πολλά, ὧν οὐκ ἂν ῥᾳδίως τις τὸ πλῆθος ἐξαριθμήσειεν ἅπερ μήπω μαθὼν ὁ Εὐνέμιος ἀπαγορεύει σύνθρονον εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν. Τὸ δὲ σύγκληρον τῆς ἐξουσίας, μᾶλ- λον ὡς ἀνόητον παραδραμεῖν χρή, ἢ ὡς ἀσεβὲς διε- λέγξαι. Τίνα γὰρ διάνοιαν ἔχει ἡ τοῦ συγκλήρου λέξις, ἐκ τῆς κοινῆς τοῦ λόγου καταχρήσεως, οὐκ ἔστιν εὑρεῖν. Ἐπὶ τὸν ἱματισμὸν τοῦ Κυρίου βάλλουσι κλῆρον, καθὼς ἡ Γραφή λέγει, οἱ μὴ βουλόμενοι διασχίσαι τὸν δεσποτικὸν χιτῶνα, ἀλλ᾽ ἑνὸς αὐτῶν ποιῆσαι κτῆμα, ᾧ ἂν ὁ κλῆρος χαρίσηται. Οἱ τοίνυν πρὸς ἀλλήλους ὑπὲρ τοῦ χιτῶνος διακληρούμενο!, δύνανται ἴσως συγκληροι λέγεσθαι. Ἐνταῦθα δὲ ἐπὶ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἐν τῇ φύσει οὔσης τῆς ἐξουσίας. Τό τε γὰρ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὅπου θέλει πνεῖ· καὶ πάντα ἐν πᾶσιν ἐνεργεῖ καθώς βούλεται, καὶ ὁ Υἱὸς δι' οὗ τὰ πάντα ἐγένετο ὁρατά τε καὶ ἀόρατα ἐν τοῖς οὐρανοῖς καὶ ἐπὶ τῆς γῆς, πάντα ὅσα ἠθέλησεν ἐποίησε· καὶ οὓς θέλει ζωοποιεῖ· καὶ ὁ Πατὴρ ἐν τῇ ἰδίᾳ ἐξουσία τοὺς χρόνους ἔθετο, ἀπὸ τῶν χρόνων δὲ καὶ πάντα τὰ ἐν τῷ χρόνῳ γεγενημένα, νοοῦμεν εἶναι τῷ Πατ τρὶ ὑπεξούσια. Εἰ οὖν ἐν ἐξουσίᾳ τοῦ ποιεῖν ἃ βού λονται ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα ὡς εἴπομεν ἀποδέδεικται· τίνα νοῦν ἡ τοῦ συγκλήρου τῆς ἐξουσίας λέξις ἔχει; Κατιδεῖν οὐκ ἔστιν· ὁ γὰρ πάντων κληρονόμος, ὁ τῶν αἰώνων δημιουργός, ὁ τῇ δόξῃ τοῦ Πατρὸς συνεκλάμπων, και χαρακτηρίζων ἐν ἑαυτῷ τοῦ Πατρὸς τὴν ὑπόστασιν, πάντα ὅσα ὁ Πατὴρ αὐτὸς ἔχει, καὶ πάσης ἐξουσίας Κύριος ἐστιν· οὐ μεθισταμένης ἀπὸ τοῦ Πατρὸς εἰς τὸν Υἱὸν τῆς ἀξίας· ἀλλὰ καὶ παρ' αὐτῷ μενούσης καὶ ἐν ἐκείνῳ οὔσης. Ο τε γὰρ ἐν τῷ Πατρὶ ὢν μετὰ πάσης δηλαδή τῆς ἑαυτοῦ δυνάμεώς ἐστιν ἐν τῷ Πατρί· καὶ ὁ ἐν ἑαυτῷ τὸν Πατέρα ἔχων, πᾶσαν περιέχει τὴν πατρι- κὴν ἐξουσίαν καὶ δύναμιν. Ολον γὰρ ἔχει ἐν ἑαυτῷ τὸν Πατέρα· καὶ οὐχὶ μέρος αὐτοῦ. Ὁ δὲ ὅλον ἔχων καὶ τὴν ἐξουσίαν αὐτοῦ πάντως ἔχει. Τί οὖν νοῶν Ευνόμιος ἀποφαίνεται, μὴ ἔχειν τὸν Πατέρα σύγκλη ρον τῆς ἐξουσίας; Εἴποιεν ἂν ἴσως οἱ τῆς ματαιότη- τῆς αὐτοῦ μαθηταί· ὁ γὰρ εἰδὼς ἐπαΐειν λόγων, τὰ δίχα διανοίας λεγόμενα, ὁμολογεῖ συνεῖναι μὴ δύνα- σθαι. Οὐκ ἔχει, φησί, σύγκληρον τῆς ἐξουσίας ὁ Πα- τήρ. Τίς γάρ ἐστιν ὁ λέγων ἐκ διακληρώσεως ὑπὲρ συγκλήρου, σύγκληροι, CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. A ria sive claritas solis, alia lunae s', quia horu B elementorum natura sibi invicem non conveniat : quod si amborun eadem esset gloria, nulla ipso - rum naturæ putaretur differentia; sic qui seipsum in Patris gloria prædixit appariturum, per hanc eamdem gloriam naturæ communionem demnon- stravit. , Dicere autem Filium non esse regni cum Patre consessorem, hoc probat quam sit Eunomius in divinis eloquiis exercitatus, qui ex nimia divi- nitus inspiratarum Scripturarum attentione non- dum audivit : Quæ sursum sunt sapite, ubi Chri. stus est ad dexteram Patris sedens el quod ad dexteram throni Dei consedit, multaque alia quæ sunt ejusmodi, quorum multitudinem non facile quis recensuerit: quæ cum nondum Eunomius didicerit, negat Filium simul cum Patre sedere. Hoc autem, potestatis consortem, magis ut quid dementia ac furoris simile percurrere oportet, quam ut impium et sacrilegum redarguere. Quam enim sententiam habet consortis, dictio ex communi orationis nuncupatione, non licet invenire. Super vestimentum Domini miserunt sor - tem, sicut Scriptura loquitur &, qui noluerunt tunicam Domini discindere, sed unius ipsorum rem propriam facere, cui sors gratuito dederit. liigitur qui pro tunica inter se sortem mitte- bant, dici possunt consortes. Hic au- tem minime dici potest in Patre et Filio et Spi- ritu sancto, cum æqualem in rebus creatis ha- C beant potestatem. Nam Spiritus sanctus ubi vull spirαι et omnia in omnibus operatur prout vult; et Filius per quem omnia facta sunt, visi- biliaque et invisibilia in coelis et in terra omnia quæ voluit fecit, et quos vult vivificat; et Pater in sua potestate tempora posuit ”, a temporibus autem omnia quæ sunt in tempore facta Patri subjecta esse intelligimus. Si igitur æqualem ha- bere potestatem faciendi quæcunque volunt et Patrem et Filium et Spiritum sanctum, sicut dixi- mnus, demonstratum est, quam igitur notionem habet hæc dictio consortis potestatis? Conspicere non licet qui enim est universorum hæres, qui sæculorum conditor, qui cum gloria Patris elucet, qui in seipso Patris hypostasin figurat, et qui habet omnia quæcunque Pater habet, omnis etiam potestatis Dominus est: non quod a Patre in Filium transmigret dignitas, sed etiam apud ipsum maneat atque in illo sit. Qui enim in Patre est, cum omni nimirum sua potentia est in Patre: et qui in seipso Patrem habet, omnem patriam potestatem et vim complectitur. Totum enim in seipso habet Patrem : neque pars ejus est. Qui totun habet, etiam potestatem ejus om- nino habet. Quid igitur Eunomius intelligens pro- nuntiat Patrem non habere potestatis consortem? Dixerint fortasse vanitatis ejus astipulatores disci- D autem I Cor. xv, 41. Coloss. 111, 1. Joan. xixi Psal. xxi, 19. Joan. 111, 8. " Act. 17.

τῶν στοιχείων τὴν φύσιν · ὡς εἴ γε ἡ αὐτὴ δόξα ἐπ' ἀμφοτέρων ἦν, οὐκ ἄν τις διαφορὰ τῆς φύσεως αὐτῶν ἐνομίσθη. Οὕτως ὁ ἑαυτὸν ἐν τῇ τοῦ Πατρὸς δόξῃ φανήσεσθαι προειπών, έδειξε διὰ τῆς κατὰ τὴν δόξαν ταυτότητος, την κοινωνίαν τῆς φύσεως. • Β Τὸ μὴ σύνθρονον τῆς βασιλείας λέγειν εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν, πολλὴν μαρτυρεῖ τῷ Εὐνομίῳ τὴν τῶν θείων λογίων μελέτην, ὃς ἐκ τῆς ἄγαν προσοχῆς τῶν θεοπνεύστων Γραφών, οὔπω ἤκουσεν, ὅτι τὰ ἄνω φρονεῖτε, οὗ ὁ Χριστός ἐστιν ἐν δεξιᾷ τοῦ Πατρὸς καθήμενος, καὶ ὅτι ἐν δεξιᾷ τοῦ θρόνου τοῦ Θεοῦ κεκάθικεν· καὶ ἄλλα τοιαῦτα πολλά, ὧν οὐκ ἂν ῥᾳδίως τις τὸ πλῆθος ἐξαριθμήσειεν ἅπερ μήπω μαθὼν ὁ Εὐνέμιος ἀπαγορεύει σύνθρονον εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν. Τὸ δὲ σύγκληρον τῆς ἐξουσίας, μᾶλ- λον ὡς ἀνόητον παραδραμεῖν χρή, ἢ ὡς ἀσεβὲς διε- λέγξαι. Τίνα γὰρ διάνοιαν ἔχει ἡ τοῦ συγκλήρου λέξις, ἐκ τῆς κοινῆς τοῦ λόγου καταχρήσεως, οὐκ ἔστιν εὑρεῖν. Ἐπὶ τὸν ἱματισμὸν τοῦ Κυρίου βάλλουσι κλῆρον, καθὼς ἡ Γραφή λέγει, οἱ μὴ βουλόμενοι διασχίσαι τὸν δεσποτικὸν χιτῶνα, ἀλλ᾽ ἑνὸς αὐτῶν ποιῆσαι κτῆμα, ᾧ ἂν ὁ κλῆρος χαρίσηται. Οἱ τοίνυν πρὸς ἀλλήλους ὑπὲρ τοῦ χιτῶνος διακληρούμενο!, δύνανται ἴσως συγκληροι λέγεσθαι. Ἐνταῦθα δὲ ἐπὶ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἐν τῇ φύσει οὔσης τῆς ἐξουσίας. Τό τε γὰρ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὅπου θέλει πνεῖ· καὶ πάντα ἐν πᾶσιν ἐνεργεῖ καθώς βούλεται, καὶ ὁ Υἱὸς δι' οὗ τὰ πάντα ἐγένετο ὁρατά τε καὶ ἀόρατα ἐν τοῖς οὐρανοῖς καὶ ἐπὶ τῆς γῆς, πάντα ὅσα ἠθέλησεν ἐποίησε· καὶ οὓς θέλει ζωοποιεῖ· καὶ ὁ Πατὴρ ἐν τῇ ἰδίᾳ ἐξουσία τοὺς χρόνους ἔθετο, ἀπὸ τῶν χρόνων δὲ καὶ πάντα τὰ ἐν τῷ χρόνῳ γεγενημένα, νοοῦμεν εἶναι τῷ Πατ τρὶ ὑπεξούσια. Εἰ οὖν ἐν ἐξουσίᾳ τοῦ ποιεῖν ἃ βού λονται ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα ὡς εἴπομεν ἀποδέδεικται· τίνα νοῦν ἡ τοῦ συγκλήρου τῆς ἐξουσίας λέξις ἔχει; Κατιδεῖν οὐκ ἔστιν· ὁ γὰρ πάντων κληρονόμος, ὁ τῶν αἰώνων δημιουργός, ὁ τῇ δόξῃ τοῦ Πατρὸς συνεκλάμπων, και χαρακτηρίζων ἐν ἑαυτῷ τοῦ Πατρὸς τὴν ὑπόστασιν, πάντα ὅσα ὁ Πατὴρ αὐτὸς ἔχει, καὶ πάσης ἐξουσίας Κύριος ἐστιν· οὐ μεθισταμένης ἀπὸ τοῦ Πατρὸς εἰς τὸν Υἱὸν τῆς ἀξίας· ἀλλὰ καὶ παρ' αὐτῷ μενούσης καὶ ἐν ἐκείνῳ οὔσης. Ο τε γὰρ ἐν τῷ Πατρὶ ὢν μετὰ πάσης δηλαδή τῆς ἑαυτοῦ δυνάμεώς ἐστιν ἐν τῷ Πατρί· καὶ ὁ ἐν ἑαυτῷ τὸν Πατέρα ἔχων, πᾶσαν περιέχει τὴν πατρι- κὴν ἐξουσίαν καὶ δύναμιν. Ολον γὰρ ἔχει ἐν ἑαυτῷ τὸν Πατέρα· καὶ οὐχὶ μέρος αὐτοῦ. Ὁ δὲ ὅλον ἔχων καὶ τὴν ἐξουσίαν αὐτοῦ πάντως ἔχει. Τί οὖν νοῶν Ευνόμιος ἀποφαίνεται, μὴ ἔχειν τὸν Πατέρα σύγκλη ρον τῆς ἐξουσίας; Εἴποιεν ἂν ἴσως οἱ τῆς ματαιότη- τῆς αὐτοῦ μαθηταί· ὁ γὰρ εἰδὼς ἐπαΐειν λόγων, τὰ δίχα διανοίας λεγόμενα, ὁμολογεῖ συνεῖναι μὴ δύνα- σθαι. Οὐκ ἔχει, φησί, σύγκληρον τῆς ἐξουσίας ὁ Πα- τήρ. Τίς γάρ ἐστιν ὁ λέγων ἐκ διακληρώσεως ὑπὲρ συγκλήρου, σύγκληροι, CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. A ria sive claritas solis, alia lunae s', quia horu B elementorum natura sibi invicem non conveniat : quod si amborun eadem esset gloria, nulla ipso - rum naturæ putaretur differentia; sic qui seipsum in Patris gloria prædixit appariturum, per hanc eamdem gloriam naturæ communionem demnon- stravit. , Dicere autem Filium non esse regni cum Patre consessorem, hoc probat quam sit Eunomius in divinis eloquiis exercitatus, qui ex nimia divi- nitus inspiratarum Scripturarum attentione non- dum audivit : Quæ sursum sunt sapite, ubi Chri. stus est ad dexteram Patris sedens el quod ad dexteram throni Dei consedit, multaque alia quæ sunt ejusmodi, quorum multitudinem non facile quis recensuerit: quæ cum nondum Eunomius didicerit, negat Filium simul cum Patre sedere. Hoc autem, potestatis consortem, magis ut quid dementia ac furoris simile percurrere oportet, quam ut impium et sacrilegum redarguere. Quam enim sententiam habet consortis, dictio ex communi orationis nuncupatione, non licet invenire. Super vestimentum Domini miserunt sor - tem, sicut Scriptura loquitur &, qui noluerunt tunicam Domini discindere, sed unius ipsorum rem propriam facere, cui sors gratuito dederit. liigitur qui pro tunica inter se sortem mitte- bant, dici possunt consortes. Hic au- tem minime dici potest in Patre et Filio et Spi- ritu sancto, cum æqualem in rebus creatis ha- C beant potestatem. Nam Spiritus sanctus ubi vull spirαι et omnia in omnibus operatur prout vult; et Filius per quem omnia facta sunt, visi- biliaque et invisibilia in coelis et in terra omnia quæ voluit fecit, et quos vult vivificat; et Pater in sua potestate tempora posuit ”, a temporibus autem omnia quæ sunt in tempore facta Patri subjecta esse intelligimus. Si igitur æqualem ha- bere potestatem faciendi quæcunque volunt et Patrem et Filium et Spiritum sanctum, sicut dixi- mnus, demonstratum est, quam igitur notionem habet hæc dictio consortis potestatis? Conspicere non licet qui enim est universorum hæres, qui sæculorum conditor, qui cum gloria Patris elucet, qui in seipso Patris hypostasin figurat, et qui habet omnia quæcunque Pater habet, omnis etiam potestatis Dominus est: non quod a Patre in Filium transmigret dignitas, sed etiam apud ipsum maneat atque in illo sit. Qui enim in Patre est, cum omni nimirum sua potentia est in Patre: et qui in seipso Patrem habet, omnem patriam potestatem et vim complectitur. Totum enim in seipso habet Patrem : neque pars ejus est. Qui totun habet, etiam potestatem ejus om- nino habet. Quid igitur Eunomius intelligens pro- nuntiat Patrem non habere potestatis consortem? Dixerint fortasse vanitatis ejus astipulatores disci- D autem I Cor. xv, 41. Coloss. 111, 1. Joan. xixi Psal. xxi, 19. Joan. 111, 8. " Act. 17.

τῶν στοιχείων τὴν φύσιν · ὡς εἴ γε ἡ αὐτὴ δόξα ἐπ' ἀμφοτέρων ἦν, οὐκ ἄν τις διαφορὰ τῆς φύσεως αὐτῶν ἐνομίσθη. Οὕτως ὁ ἑαυτὸν ἐν τῇ τοῦ Πατρὸς δόξῃ φανήσεσθαι προειπών, έδειξε διὰ τῆς κατὰ τὴν δόξαν ταυτότητος, την κοινωνίαν τῆς φύσεως. • Β Τὸ μὴ σύνθρονον τῆς βασιλείας λέγειν εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν, πολλὴν μαρτυρεῖ τῷ Εὐνομίῳ τὴν τῶν θείων λογίων μελέτην, ὃς ἐκ τῆς ἄγαν προσοχῆς τῶν θεοπνεύστων Γραφών, οὔπω ἤκουσεν, ὅτι τὰ ἄνω φρονεῖτε, οὗ ὁ Χριστός ἐστιν ἐν δεξιᾷ τοῦ Πατρὸς καθήμενος, καὶ ὅτι ἐν δεξιᾷ τοῦ θρόνου τοῦ Θεοῦ κεκάθικεν· καὶ ἄλλα τοιαῦτα πολλά, ὧν οὐκ ἂν ῥᾳδίως τις τὸ πλῆθος ἐξαριθμήσειεν ἅπερ μήπω μαθὼν ὁ Εὐνέμιος ἀπαγορεύει σύνθρονον εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν. Τὸ δὲ σύγκληρον τῆς ἐξουσίας, μᾶλ- λον ὡς ἀνόητον παραδραμεῖν χρή, ἢ ὡς ἀσεβὲς διε- λέγξαι. Τίνα γὰρ διάνοιαν ἔχει ἡ τοῦ συγκλήρου λέξις, ἐκ τῆς κοινῆς τοῦ λόγου καταχρήσεως, οὐκ ἔστιν εὑρεῖν. Ἐπὶ τὸν ἱματισμὸν τοῦ Κυρίου βάλλουσι κλῆρον, καθὼς ἡ Γραφή λέγει, οἱ μὴ βουλόμενοι διασχίσαι τὸν δεσποτικὸν χιτῶνα, ἀλλ᾽ ἑνὸς αὐτῶν ποιῆσαι κτῆμα, ᾧ ἂν ὁ κλῆρος χαρίσηται. Οἱ τοίνυν πρὸς ἀλλήλους ὑπὲρ τοῦ χιτῶνος διακληρούμενο!, δύνανται ἴσως συγκληροι λέγεσθαι. Ἐνταῦθα δὲ ἐπὶ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἐν τῇ φύσει οὔσης τῆς ἐξουσίας. Τό τε γὰρ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὅπου θέλει πνεῖ· καὶ πάντα ἐν πᾶσιν ἐνεργεῖ καθώς βούλεται, καὶ ὁ Υἱὸς δι' οὗ τὰ πάντα ἐγένετο ὁρατά τε καὶ ἀόρατα ἐν τοῖς οὐρανοῖς καὶ ἐπὶ τῆς γῆς, πάντα ὅσα ἠθέλησεν ἐποίησε· καὶ οὓς θέλει ζωοποιεῖ· καὶ ὁ Πατὴρ ἐν τῇ ἰδίᾳ ἐξουσία τοὺς χρόνους ἔθετο, ἀπὸ τῶν χρόνων δὲ καὶ πάντα τὰ ἐν τῷ χρόνῳ γεγενημένα, νοοῦμεν εἶναι τῷ Πατ τρὶ ὑπεξούσια. Εἰ οὖν ἐν ἐξουσίᾳ τοῦ ποιεῖν ἃ βού λονται ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα ὡς εἴπομεν ἀποδέδεικται· τίνα νοῦν ἡ τοῦ συγκλήρου τῆς ἐξουσίας λέξις ἔχει; Κατιδεῖν οὐκ ἔστιν· ὁ γὰρ πάντων κληρονόμος, ὁ τῶν αἰώνων δημιουργός, ὁ τῇ δόξῃ τοῦ Πατρὸς συνεκλάμπων, και χαρακτηρίζων ἐν ἑαυτῷ τοῦ Πατρὸς τὴν ὑπόστασιν, πάντα ὅσα ὁ Πατὴρ αὐτὸς ἔχει, καὶ πάσης ἐξουσίας Κύριος ἐστιν· οὐ μεθισταμένης ἀπὸ τοῦ Πατρὸς εἰς τὸν Υἱὸν τῆς ἀξίας· ἀλλὰ καὶ παρ' αὐτῷ μενούσης καὶ ἐν ἐκείνῳ οὔσης. Ο τε γὰρ ἐν τῷ Πατρὶ ὢν μετὰ πάσης δηλαδή τῆς ἑαυτοῦ δυνάμεώς ἐστιν ἐν τῷ Πατρί· καὶ ὁ ἐν ἑαυτῷ τὸν Πατέρα ἔχων, πᾶσαν περιέχει τὴν πατρι- κὴν ἐξουσίαν καὶ δύναμιν. Ολον γὰρ ἔχει ἐν ἑαυτῷ τὸν Πατέρα· καὶ οὐχὶ μέρος αὐτοῦ. Ὁ δὲ ὅλον ἔχων καὶ τὴν ἐξουσίαν αὐτοῦ πάντως ἔχει. Τί οὖν νοῶν Ευνόμιος ἀποφαίνεται, μὴ ἔχειν τὸν Πατέρα σύγκλη ρον τῆς ἐξουσίας; Εἴποιεν ἂν ἴσως οἱ τῆς ματαιότη- τῆς αὐτοῦ μαθηταί· ὁ γὰρ εἰδὼς ἐπαΐειν λόγων, τὰ δίχα διανοίας λεγόμενα, ὁμολογεῖ συνεῖναι μὴ δύνα- σθαι. Οὐκ ἔχει, φησί, σύγκληρον τῆς ἐξουσίας ὁ Πα- τήρ. Τίς γάρ ἐστιν ὁ λέγων ἐκ διακληρώσεως ὑπὲρ συγκλήρου, σύγκληροι, CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. A ria sive claritas solis, alia lunae s', quia horu B elementorum natura sibi invicem non conveniat : quod si amborun eadem esset gloria, nulla ipso - rum naturæ putaretur differentia; sic qui seipsum in Patris gloria prædixit appariturum, per hanc eamdem gloriam naturæ communionem demnon- stravit. , Dicere autem Filium non esse regni cum Patre consessorem, hoc probat quam sit Eunomius in divinis eloquiis exercitatus, qui ex nimia divi- nitus inspiratarum Scripturarum attentione non- dum audivit : Quæ sursum sunt sapite, ubi Chri. stus est ad dexteram Patris sedens el quod ad dexteram throni Dei consedit, multaque alia quæ sunt ejusmodi, quorum multitudinem non facile quis recensuerit: quæ cum nondum Eunomius didicerit, negat Filium simul cum Patre sedere. Hoc autem, potestatis consortem, magis ut quid dementia ac furoris simile percurrere oportet, quam ut impium et sacrilegum redarguere. Quam enim sententiam habet consortis, dictio ex communi orationis nuncupatione, non licet invenire. Super vestimentum Domini miserunt sor - tem, sicut Scriptura loquitur &, qui noluerunt tunicam Domini discindere, sed unius ipsorum rem propriam facere, cui sors gratuito dederit. liigitur qui pro tunica inter se sortem mitte- bant, dici possunt consortes. Hic au- tem minime dici potest in Patre et Filio et Spi- ritu sancto, cum æqualem in rebus creatis ha- C beant potestatem. Nam Spiritus sanctus ubi vull spirαι et omnia in omnibus operatur prout vult; et Filius per quem omnia facta sunt, visi- biliaque et invisibilia in coelis et in terra omnia quæ voluit fecit, et quos vult vivificat; et Pater in sua potestate tempora posuit ”, a temporibus autem omnia quæ sunt in tempore facta Patri subjecta esse intelligimus. Si igitur æqualem ha- bere potestatem faciendi quæcunque volunt et Patrem et Filium et Spiritum sanctum, sicut dixi- mnus, demonstratum est, quam igitur notionem habet hæc dictio consortis potestatis? Conspicere non licet qui enim est universorum hæres, qui sæculorum conditor, qui cum gloria Patris elucet, qui in seipso Patris hypostasin figurat, et qui habet omnia quæcunque Pater habet, omnis etiam potestatis Dominus est: non quod a Patre in Filium transmigret dignitas, sed etiam apud ipsum maneat atque in illo sit. Qui enim in Patre est, cum omni nimirum sua potentia est in Patre: et qui in seipso Patrem habet, omnem patriam potestatem et vim complectitur. Totum enim in seipso habet Patrem : neque pars ejus est. Qui totun habet, etiam potestatem ejus om- nino habet. Quid igitur Eunomius intelligens pro- nuntiat Patrem non habere potestatis consortem? Dixerint fortasse vanitatis ejus astipulatores disci- D autem I Cor. xv, 41. Coloss. 111, 1. Joan. xixi Psal. xxi, 19. Joan. 111, 8. " Act. 17.

Υἱὸν διαμάχεσθαι; Οἷς μεσιτεύων ὁ ἱερὸς Εὐνόμος διὰ φιλικῆς συμβάσεως, ἄνευ κλήρου νέμει τῷ Πατρὶ μήνῳ τὰ πρεσβεῖα τῆς ἐξουσίας. Α τῆς ἐξουσίας πρὸς ἀλλήλους τὸν Πατέρα καὶ τὸν Β Ορᾶτε τὸ καταγέλαστον καὶ παιδαριώδες της χα- μαιζήλου ταύτης τῶν δογμάτων ἐκθέσεως. Αρα ὁ τὰ σύμπαντα φέρων τῷ ῥήματι τῆς δυνάμεως αὐτοῦ, λέγων & γενέσθαι θέλει, καὶ ποιῶν ἐν τῇ τοῦ προσ τάγματος δυνάμει ἃ βούλεται, οὗ σύνδρομός ἐστι τῇ βουλήσει ἡ δύναμις, καὶ μέτρον τῆς δυνάμεως αὐτοῦ τὸ θέλημα γίνεται· Αὐτὸς γάρ, φησίν, εἶπε καὶ ἐγενήθησαν, αὐτὸς ἐνετείλατο καὶ ἐκτίσθησαν· ὁ πάντα δι' ἑαυτοῦ ποιήσας, καὶ ἐν ἑαυτῷ συστή σας, οὗ χωρὶς τῶν ὄντων οὐδὲν οὔτε ἐγένετο, οὔτε ἐν τῷ εἶναι μένει· οὗτος ἀναμένει ἐκ διακληρώσεώς τινος σχεῖν τὴν ἐξουσίαν; Κρίνατε, οἱ ἀκούοντες, εἰ ὁ ταῦτα λέγων ἐν τῷ καθεστηκότι τὴν διάνοιαν ἔχει. Εἰς γάρ ἐστι, φησὶ, καὶ μόνος θεὺς παντοκράτωρ. Εἰ μὲν οὖν τὸν Πατέρα διὰ τῆς τοῦ παντοκράτορος προσηγορίας ἐνδείκνυται, ἡμέτερον λέγει τὸν λόγον καὶ οὐκ ἀλλότριον· εἰ δὲ ἄλλον τινὰ παρὰ τὸν Πα- τέρα νοεῖ παντοκράτορα, καὶ τὴν περιτομὴν εἰ δοχεί κηρυσσέτω, ὁ τῶν δογμάτων τῶν Ἰουδαϊκῶν προ- στάτης. Τῶν γὰρ Χριστιανῶν ἡ πίστις πρὸς τὸν Πατέρα βλέπει. Πάντα δέ ἐστιν ὁ Πατήρ, Ὕψιστος, παν τοκράτωρ, βασιλεὺς τῶν βασιλευόντων, Κύριος τῶν κυριευόντων, καὶ πάντα ὅσα τῆς ὑψηλῆς ἔχει ται σημασίας, τοῦ Πατρός ἐστιν ἴδια. Τὰ δὲ τοῦ Πατρὸς, τοῦ Υἱοῦ ἐστι πάντα. Ὥστε τούτου ὄντος κἀκεῖνα δεχόμεθα. Εἰ δὲ ἀφεὶς τὸν Πατέρα, ἄλλον παντοκράτορα λέγει, τὰ τῶν Ἰουδαίων λέγει, ἢ καὶ τοῖς Πλάτωνος ἕπεται λόγοις. Καὶ γὰρ κἀκεῖνόν φασι τὸν φιλόσοφον λέγειν, εἶναί τινα ὑπεράνωθεν κτίσ στην καὶ ποιητὴν ὑποβεβηκότων τινῶν θεῶν. Ὥσπερ οὖν ἐν τοῖς Ἰουδαϊκοῖς καὶ Πλατωνικοῖς δόγμασιν ὁ τὸν Πατέρα μὴ παραδεχόμενος, Χριστιανὸς οὐκ ἔστιν, κἂν παντοκράτορά τινα πρεσβεύει ἐπὶ τοῦ δόγματος, οὕτως καὶ ὁ Εὐνόμιος καταψεύδεται του ὀνόματος, Ἰουδαίζων ἐπὶ τῷ φρονήματι· ἢ τὰ τῶν Ελλήνων πρεσβεύων, τὴν δὲ τῶν Χριστιανῶν προσ ηγορίαν ὑποδυόμενος. Ἀλλὰ καὶ περὶ τῶν κατὰ τὸ ἀκόλουθον ἐκτεθειμένων, ὁ αὐτὸς ἔσται λόγος. Λέγει γάρ, ὅτι Θεὸς θεῶν. Προσθέντες ἡμεῖς τὸ τοῦ Πα- τρὸς ὄνομα, τὴν φωνὴν οἰκειούμεθα, εἰδότες ὅτι ὁ Πατὴρ Θεός ἐστι τῶν θεῶν. Τὰ δὲ τοῦ Πατρὸς πάντα, τοῦ Υἱοῦ ἐστι πάντως. Καὶ Κύριος τῶν κυριευόντων ὁ αὐτὸς καὶ περὶ τούτου λόγος· καὶ Ὕψιστος ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν. Ὃν γὰρ ἂν τῇ διανοίᾳ λάβῃς, ἐκεῖ- νος ὕψιστος ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν. Ομοίως ἄνωθεν τοῖς ἐπιγείοις τῆς ἐπισκοπῆς γινομένης παρά τε τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Αλλά καὶ τὰ ἐφεξῆς τοῖς εἰρημένοις· προσκείμενα· Υψ στὸς ἐν οὐρανοῖς, ὕψιστος ἐν ὑψίστοις, ἐπουρά γιος, ἀληθινὸς ἐν τῷ εἶναι ὅ ἐστι, καὶ διαμένων ἀληθινὸς ἐν λόγοις, ἀληθινὸς ἐν ἔργοις· ταῦτα S. GREGORII NYSSENI puli; nam qui sermones audire novit, ea quæ sina mente et sententia funditantur, se non in- telligere fatetur. Non habet, inquit, Pater polesla- tis consorten. Quis enim Patrem et Filium de potestate inter se ex sortitione dicat contendere? Quibus mediator interveniens sacer Eunomius ami- cabili convenientia, sine sorte soli Patri potestatis tribuit jura præcipua et honoraria. C Videte ridiculam et puerilem, vilem et abjectam horum documentorum expositionem. An ille qui universa fert verbo suæ potentiæ”, qui dicit quæ fieri vult, et qui facit in imperii virtute quæ vult, cui concurrit cum voluntate potentia, cujus poten- time mensura ejus est voluntas : Ipse enim, inquit, dixit, et facta sunt, ipse mandavit et creata sunt ; qui omnia per se fecit, et in seipso constituit; quo sine nihil eorum quæ sunt, factum est ”, neque in natura manet, iste exspectat ex quadam sortitione eam potestatem obtinere? Judicate, auditores, an qui hæc asserit sit mentis compos. Unus est, in- quit, et solus Deus omnipotens. Si quidem Patrem omnipotentis appellatione ostendit, nostrum, non alienum sermonem pronuntiat: sin autem alium aliquem præter Patrem intelligit omnipotentem, etiam circumcisionem si ei videatur prædicet, qui Judaicorum decretorum est præses, Christianorum siquidem fides in Patrem intuetur. Omnia enim est Pater, Altissimus, omnipotens, rex regnantium, Dominus dominantium ", et quæcunque excelsam habent et eximiam significationem, Patris sunt propria, et quæ sunt Patris, etiam Filii sunt omnia. Quod si ita est, hæc etiam admittimus. Si autem Patre omisso alium omnipotentem autumat, decreta Judæorum profert, vel Platonis doctrinam sequi- tur (a). Nam et illuin philosophum aiunt dicere, esse quemdam supremum creatorem et factorem quo- rumdam aliorum deorum inferiorum. Quemadmo- dum igitur in Judaicis et Platonicis decretis qui Patrem non admittit Christianus non est, tametsi omnipotentem quemdam colat in suo dogmate: sic etiam Eunomius contra nomen mentitur, Judaizans præ superbia et mentis ferocia, vel Græcorum nu- mina præferens, Christianorum appellationem sub- induens. Quin etiam de his quæ sequuntur, eadem erit oratio. Dicit enim quod Deus deorum. Nos adjecto Patris nomine vocem familiarem et pro- priam facimus, sientes quod Pater Deus deorum. Quæ vero sunt Patris omnia, omnino etiam sunt Filii ". Et Dominus dominantium: eadem de hoc quo- que est oratio; atque Altissimus supra omnem terram. Nam quemlibet mente conceperis, altissi- mus est super oninein terram. Similiter superne in terrestribus facta speculatione a Patre, Filio et Spiritu sancto. Verum etiam quæ deinceps dictis adjiciuntur, Altissimus in cœlestibus, altissimus in altissimis, supercœlestis, verus in essentia, qui est et permanet, verus in sermonibus, verus in operibus: hææc enim omnia ex æquo inspicit Christianorum oculus in Patre et Filio et Spiritu sancto. Quod si D Joan. xvii, 10. * llebr. 1, 5. 9a Psal. CXLVIII, 5. ss Joan. 1, 3. Tim. vi, 15. (a)lu Timæo.

Υἱὸν διαμάχεσθαι; Οἷς μεσιτεύων ὁ ἱερὸς Εὐνόμος διὰ φιλικῆς συμβάσεως, ἄνευ κλήρου νέμει τῷ Πατρὶ μήνῳ τὰ πρεσβεῖα τῆς ἐξουσίας. Α τῆς ἐξουσίας πρὸς ἀλλήλους τὸν Πατέρα καὶ τὸν Β Ορᾶτε τὸ καταγέλαστον καὶ παιδαριώδες της χα- μαιζήλου ταύτης τῶν δογμάτων ἐκθέσεως. Αρα ὁ τὰ σύμπαντα φέρων τῷ ῥήματι τῆς δυνάμεως αὐτοῦ, λέγων & γενέσθαι θέλει, καὶ ποιῶν ἐν τῇ τοῦ προσ τάγματος δυνάμει ἃ βούλεται, οὗ σύνδρομός ἐστι τῇ βουλήσει ἡ δύναμις, καὶ μέτρον τῆς δυνάμεως αὐτοῦ τὸ θέλημα γίνεται· Αὐτὸς γάρ, φησίν, εἶπε καὶ ἐγενήθησαν, αὐτὸς ἐνετείλατο καὶ ἐκτίσθησαν· ὁ πάντα δι' ἑαυτοῦ ποιήσας, καὶ ἐν ἑαυτῷ συστή σας, οὗ χωρὶς τῶν ὄντων οὐδὲν οὔτε ἐγένετο, οὔτε ἐν τῷ εἶναι μένει· οὗτος ἀναμένει ἐκ διακληρώσεώς τινος σχεῖν τὴν ἐξουσίαν; Κρίνατε, οἱ ἀκούοντες, εἰ ὁ ταῦτα λέγων ἐν τῷ καθεστηκότι τὴν διάνοιαν ἔχει. Εἰς γάρ ἐστι, φησὶ, καὶ μόνος θεὺς παντοκράτωρ. Εἰ μὲν οὖν τὸν Πατέρα διὰ τῆς τοῦ παντοκράτορος προσηγορίας ἐνδείκνυται, ἡμέτερον λέγει τὸν λόγον καὶ οὐκ ἀλλότριον· εἰ δὲ ἄλλον τινὰ παρὰ τὸν Πα- τέρα νοεῖ παντοκράτορα, καὶ τὴν περιτομὴν εἰ δοχεί κηρυσσέτω, ὁ τῶν δογμάτων τῶν Ἰουδαϊκῶν προ- στάτης. Τῶν γὰρ Χριστιανῶν ἡ πίστις πρὸς τὸν Πατέρα βλέπει. Πάντα δέ ἐστιν ὁ Πατήρ, Ὕψιστος, παν τοκράτωρ, βασιλεὺς τῶν βασιλευόντων, Κύριος τῶν κυριευόντων, καὶ πάντα ὅσα τῆς ὑψηλῆς ἔχει ται σημασίας, τοῦ Πατρός ἐστιν ἴδια. Τὰ δὲ τοῦ Πατρὸς, τοῦ Υἱοῦ ἐστι πάντα. Ὥστε τούτου ὄντος κἀκεῖνα δεχόμεθα. Εἰ δὲ ἀφεὶς τὸν Πατέρα, ἄλλον παντοκράτορα λέγει, τὰ τῶν Ἰουδαίων λέγει, ἢ καὶ τοῖς Πλάτωνος ἕπεται λόγοις. Καὶ γὰρ κἀκεῖνόν φασι τὸν φιλόσοφον λέγειν, εἶναί τινα ὑπεράνωθεν κτίσ στην καὶ ποιητὴν ὑποβεβηκότων τινῶν θεῶν. Ὥσπερ οὖν ἐν τοῖς Ἰουδαϊκοῖς καὶ Πλατωνικοῖς δόγμασιν ὁ τὸν Πατέρα μὴ παραδεχόμενος, Χριστιανὸς οὐκ ἔστιν, κἂν παντοκράτορά τινα πρεσβεύει ἐπὶ τοῦ δόγματος, οὕτως καὶ ὁ Εὐνόμιος καταψεύδεται του ὀνόματος, Ἰουδαίζων ἐπὶ τῷ φρονήματι· ἢ τὰ τῶν Ελλήνων πρεσβεύων, τὴν δὲ τῶν Χριστιανῶν προσ ηγορίαν ὑποδυόμενος. Ἀλλὰ καὶ περὶ τῶν κατὰ τὸ ἀκόλουθον ἐκτεθειμένων, ὁ αὐτὸς ἔσται λόγος. Λέγει γάρ, ὅτι Θεὸς θεῶν. Προσθέντες ἡμεῖς τὸ τοῦ Πα- τρὸς ὄνομα, τὴν φωνὴν οἰκειούμεθα, εἰδότες ὅτι ὁ Πατὴρ Θεός ἐστι τῶν θεῶν. Τὰ δὲ τοῦ Πατρὸς πάντα, τοῦ Υἱοῦ ἐστι πάντως. Καὶ Κύριος τῶν κυριευόντων ὁ αὐτὸς καὶ περὶ τούτου λόγος· καὶ Ὕψιστος ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν. Ὃν γὰρ ἂν τῇ διανοίᾳ λάβῃς, ἐκεῖ- νος ὕψιστος ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν. Ομοίως ἄνωθεν τοῖς ἐπιγείοις τῆς ἐπισκοπῆς γινομένης παρά τε τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Αλλά καὶ τὰ ἐφεξῆς τοῖς εἰρημένοις· προσκείμενα· Υψ στὸς ἐν οὐρανοῖς, ὕψιστος ἐν ὑψίστοις, ἐπουρά γιος, ἀληθινὸς ἐν τῷ εἶναι ὅ ἐστι, καὶ διαμένων ἀληθινὸς ἐν λόγοις, ἀληθινὸς ἐν ἔργοις· ταῦτα S. GREGORII NYSSENI puli; nam qui sermones audire novit, ea quæ sina mente et sententia funditantur, se non in- telligere fatetur. Non habet, inquit, Pater polesla- tis consorten. Quis enim Patrem et Filium de potestate inter se ex sortitione dicat contendere? Quibus mediator interveniens sacer Eunomius ami- cabili convenientia, sine sorte soli Patri potestatis tribuit jura præcipua et honoraria. C Videte ridiculam et puerilem, vilem et abjectam horum documentorum expositionem. An ille qui universa fert verbo suæ potentiæ”, qui dicit quæ fieri vult, et qui facit in imperii virtute quæ vult, cui concurrit cum voluntate potentia, cujus poten- time mensura ejus est voluntas : Ipse enim, inquit, dixit, et facta sunt, ipse mandavit et creata sunt ; qui omnia per se fecit, et in seipso constituit; quo sine nihil eorum quæ sunt, factum est ”, neque in natura manet, iste exspectat ex quadam sortitione eam potestatem obtinere? Judicate, auditores, an qui hæc asserit sit mentis compos. Unus est, in- quit, et solus Deus omnipotens. Si quidem Patrem omnipotentis appellatione ostendit, nostrum, non alienum sermonem pronuntiat: sin autem alium aliquem præter Patrem intelligit omnipotentem, etiam circumcisionem si ei videatur prædicet, qui Judaicorum decretorum est præses, Christianorum siquidem fides in Patrem intuetur. Omnia enim est Pater, Altissimus, omnipotens, rex regnantium, Dominus dominantium ", et quæcunque excelsam habent et eximiam significationem, Patris sunt propria, et quæ sunt Patris, etiam Filii sunt omnia. Quod si ita est, hæc etiam admittimus. Si autem Patre omisso alium omnipotentem autumat, decreta Judæorum profert, vel Platonis doctrinam sequi- tur (a). Nam et illuin philosophum aiunt dicere, esse quemdam supremum creatorem et factorem quo- rumdam aliorum deorum inferiorum. Quemadmo- dum igitur in Judaicis et Platonicis decretis qui Patrem non admittit Christianus non est, tametsi omnipotentem quemdam colat in suo dogmate: sic etiam Eunomius contra nomen mentitur, Judaizans præ superbia et mentis ferocia, vel Græcorum nu- mina præferens, Christianorum appellationem sub- induens. Quin etiam de his quæ sequuntur, eadem erit oratio. Dicit enim quod Deus deorum. Nos adjecto Patris nomine vocem familiarem et pro- priam facimus, sientes quod Pater Deus deorum. Quæ vero sunt Patris omnia, omnino etiam sunt Filii ". Et Dominus dominantium: eadem de hoc quo- que est oratio; atque Altissimus supra omnem terram. Nam quemlibet mente conceperis, altissi- mus est super oninein terram. Similiter superne in terrestribus facta speculatione a Patre, Filio et Spiritu sancto. Verum etiam quæ deinceps dictis adjiciuntur, Altissimus in cœlestibus, altissimus in altissimis, supercœlestis, verus in essentia, qui est et permanet, verus in sermonibus, verus in operibus: hææc enim omnia ex æquo inspicit Christianorum oculus in Patre et Filio et Spiritu sancto. Quod si D Joan. xvii, 10. * llebr. 1, 5. 9a Psal. CXLVIII, 5. ss Joan. 1, 3. Tim. vi, 15. (a)lu Timæo.

Υἱὸν διαμάχεσθαι; Οἷς μεσιτεύων ὁ ἱερὸς Εὐνόμος διὰ φιλικῆς συμβάσεως, ἄνευ κλήρου νέμει τῷ Πατρὶ μήνῳ τὰ πρεσβεῖα τῆς ἐξουσίας. Α τῆς ἐξουσίας πρὸς ἀλλήλους τὸν Πατέρα καὶ τὸν Β Ορᾶτε τὸ καταγέλαστον καὶ παιδαριώδες της χα- μαιζήλου ταύτης τῶν δογμάτων ἐκθέσεως. Αρα ὁ τὰ σύμπαντα φέρων τῷ ῥήματι τῆς δυνάμεως αὐτοῦ, λέγων & γενέσθαι θέλει, καὶ ποιῶν ἐν τῇ τοῦ προσ τάγματος δυνάμει ἃ βούλεται, οὗ σύνδρομός ἐστι τῇ βουλήσει ἡ δύναμις, καὶ μέτρον τῆς δυνάμεως αὐτοῦ τὸ θέλημα γίνεται· Αὐτὸς γάρ, φησίν, εἶπε καὶ ἐγενήθησαν, αὐτὸς ἐνετείλατο καὶ ἐκτίσθησαν· ὁ πάντα δι' ἑαυτοῦ ποιήσας, καὶ ἐν ἑαυτῷ συστή σας, οὗ χωρὶς τῶν ὄντων οὐδὲν οὔτε ἐγένετο, οὔτε ἐν τῷ εἶναι μένει· οὗτος ἀναμένει ἐκ διακληρώσεώς τινος σχεῖν τὴν ἐξουσίαν; Κρίνατε, οἱ ἀκούοντες, εἰ ὁ ταῦτα λέγων ἐν τῷ καθεστηκότι τὴν διάνοιαν ἔχει. Εἰς γάρ ἐστι, φησὶ, καὶ μόνος θεὺς παντοκράτωρ. Εἰ μὲν οὖν τὸν Πατέρα διὰ τῆς τοῦ παντοκράτορος προσηγορίας ἐνδείκνυται, ἡμέτερον λέγει τὸν λόγον καὶ οὐκ ἀλλότριον· εἰ δὲ ἄλλον τινὰ παρὰ τὸν Πα- τέρα νοεῖ παντοκράτορα, καὶ τὴν περιτομὴν εἰ δοχεί κηρυσσέτω, ὁ τῶν δογμάτων τῶν Ἰουδαϊκῶν προ- στάτης. Τῶν γὰρ Χριστιανῶν ἡ πίστις πρὸς τὸν Πατέρα βλέπει. Πάντα δέ ἐστιν ὁ Πατήρ, Ὕψιστος, παν τοκράτωρ, βασιλεὺς τῶν βασιλευόντων, Κύριος τῶν κυριευόντων, καὶ πάντα ὅσα τῆς ὑψηλῆς ἔχει ται σημασίας, τοῦ Πατρός ἐστιν ἴδια. Τὰ δὲ τοῦ Πατρὸς, τοῦ Υἱοῦ ἐστι πάντα. Ὥστε τούτου ὄντος κἀκεῖνα δεχόμεθα. Εἰ δὲ ἀφεὶς τὸν Πατέρα, ἄλλον παντοκράτορα λέγει, τὰ τῶν Ἰουδαίων λέγει, ἢ καὶ τοῖς Πλάτωνος ἕπεται λόγοις. Καὶ γὰρ κἀκεῖνόν φασι τὸν φιλόσοφον λέγειν, εἶναί τινα ὑπεράνωθεν κτίσ στην καὶ ποιητὴν ὑποβεβηκότων τινῶν θεῶν. Ὥσπερ οὖν ἐν τοῖς Ἰουδαϊκοῖς καὶ Πλατωνικοῖς δόγμασιν ὁ τὸν Πατέρα μὴ παραδεχόμενος, Χριστιανὸς οὐκ ἔστιν, κἂν παντοκράτορά τινα πρεσβεύει ἐπὶ τοῦ δόγματος, οὕτως καὶ ὁ Εὐνόμιος καταψεύδεται του ὀνόματος, Ἰουδαίζων ἐπὶ τῷ φρονήματι· ἢ τὰ τῶν Ελλήνων πρεσβεύων, τὴν δὲ τῶν Χριστιανῶν προσ ηγορίαν ὑποδυόμενος. Ἀλλὰ καὶ περὶ τῶν κατὰ τὸ ἀκόλουθον ἐκτεθειμένων, ὁ αὐτὸς ἔσται λόγος. Λέγει γάρ, ὅτι Θεὸς θεῶν. Προσθέντες ἡμεῖς τὸ τοῦ Πα- τρὸς ὄνομα, τὴν φωνὴν οἰκειούμεθα, εἰδότες ὅτι ὁ Πατὴρ Θεός ἐστι τῶν θεῶν. Τὰ δὲ τοῦ Πατρὸς πάντα, τοῦ Υἱοῦ ἐστι πάντως. Καὶ Κύριος τῶν κυριευόντων ὁ αὐτὸς καὶ περὶ τούτου λόγος· καὶ Ὕψιστος ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν. Ὃν γὰρ ἂν τῇ διανοίᾳ λάβῃς, ἐκεῖ- νος ὕψιστος ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν. Ομοίως ἄνωθεν τοῖς ἐπιγείοις τῆς ἐπισκοπῆς γινομένης παρά τε τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Αλλά καὶ τὰ ἐφεξῆς τοῖς εἰρημένοις· προσκείμενα· Υψ στὸς ἐν οὐρανοῖς, ὕψιστος ἐν ὑψίστοις, ἐπουρά γιος, ἀληθινὸς ἐν τῷ εἶναι ὅ ἐστι, καὶ διαμένων ἀληθινὸς ἐν λόγοις, ἀληθινὸς ἐν ἔργοις· ταῦτα S. GREGORII NYSSENI puli; nam qui sermones audire novit, ea quæ sina mente et sententia funditantur, se non in- telligere fatetur. Non habet, inquit, Pater polesla- tis consorten. Quis enim Patrem et Filium de potestate inter se ex sortitione dicat contendere? Quibus mediator interveniens sacer Eunomius ami- cabili convenientia, sine sorte soli Patri potestatis tribuit jura præcipua et honoraria. C Videte ridiculam et puerilem, vilem et abjectam horum documentorum expositionem. An ille qui universa fert verbo suæ potentiæ”, qui dicit quæ fieri vult, et qui facit in imperii virtute quæ vult, cui concurrit cum voluntate potentia, cujus poten- time mensura ejus est voluntas : Ipse enim, inquit, dixit, et facta sunt, ipse mandavit et creata sunt ; qui omnia per se fecit, et in seipso constituit; quo sine nihil eorum quæ sunt, factum est ”, neque in natura manet, iste exspectat ex quadam sortitione eam potestatem obtinere? Judicate, auditores, an qui hæc asserit sit mentis compos. Unus est, in- quit, et solus Deus omnipotens. Si quidem Patrem omnipotentis appellatione ostendit, nostrum, non alienum sermonem pronuntiat: sin autem alium aliquem præter Patrem intelligit omnipotentem, etiam circumcisionem si ei videatur prædicet, qui Judaicorum decretorum est præses, Christianorum siquidem fides in Patrem intuetur. Omnia enim est Pater, Altissimus, omnipotens, rex regnantium, Dominus dominantium ", et quæcunque excelsam habent et eximiam significationem, Patris sunt propria, et quæ sunt Patris, etiam Filii sunt omnia. Quod si ita est, hæc etiam admittimus. Si autem Patre omisso alium omnipotentem autumat, decreta Judæorum profert, vel Platonis doctrinam sequi- tur (a). Nam et illuin philosophum aiunt dicere, esse quemdam supremum creatorem et factorem quo- rumdam aliorum deorum inferiorum. Quemadmo- dum igitur in Judaicis et Platonicis decretis qui Patrem non admittit Christianus non est, tametsi omnipotentem quemdam colat in suo dogmate: sic etiam Eunomius contra nomen mentitur, Judaizans præ superbia et mentis ferocia, vel Græcorum nu- mina præferens, Christianorum appellationem sub- induens. Quin etiam de his quæ sequuntur, eadem erit oratio. Dicit enim quod Deus deorum. Nos adjecto Patris nomine vocem familiarem et pro- priam facimus, sientes quod Pater Deus deorum. Quæ vero sunt Patris omnia, omnino etiam sunt Filii ". Et Dominus dominantium: eadem de hoc quo- que est oratio; atque Altissimus supra omnem terram. Nam quemlibet mente conceperis, altissi- mus est super oninein terram. Similiter superne in terrestribus facta speculatione a Patre, Filio et Spiritu sancto. Verum etiam quæ deinceps dictis adjiciuntur, Altissimus in cœlestibus, altissimus in altissimis, supercœlestis, verus in essentia, qui est et permanet, verus in sermonibus, verus in operibus: hææc enim omnia ex æquo inspicit Christianorum oculus in Patre et Filio et Spiritu sancto. Quod si D Joan. xvii, 10. * llebr. 1, 5. 9a Psal. CXLVIII, 5. ss Joan. 1, 3. Tim. vi, 15. (a)lu Timæo.

γὰρ πάντα ἐπίσης ἐνορᾷ ὁ τῶν Χριστιανῶν ὀφθαλμὸς ἐπὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ Πνεύματος ἁγίου. Εἰ δὴ μόνον ἑνί τινι τῶν ἐν τῇ πίστει παραδοθέντων προσ- ώπων ὁ Εὐνόμιος ταῦτα νέμει· τολμησάτω μὴ άλη- θινὸν εἰπεῖν ἐν λόγοις τὸν εἰπόντα, ὅτι Ἐγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια, ἢ τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ἢ ἀληθινὸν ἐν ἔρ- γοις μὴ συνθέσθω τὸν ποιοῦντα κρῖμα καὶ δικαιοσύνην, ἢ τὸ Πνεῦμα τὸ ἐνεργοῦν τὰ πάντα ἐν πᾶσι καθὼς βούλεται· ταῦτα γὰρ εἰ μὴ προσμαρτυροίη τοῖς πα ραδοθεῖσιν ἐν τῇ πίστει προσώποις, καθόλου τὴν τῶν Χριστιανών παραγράφεται πίστιν. Πῶς γάρ τις πί- στεως ἄξιον οιήσεται τὸν ψευδῆ μὲν ἐν τοῖς λόγοις, μὴ ἀληθινὸν δὲ ἐν τοῖς ἔργοις αὐτοῦ; ᾿Αλλὰ πρὸς τὸ ἐφεξῆς τῷ λόγῳ προέλθωμεν. Φησί γὰρ ὅτι ᾿Αρχῆς ἁπάσης, ὑποταγῆς, ἐξουσίας ανώ τερος. Ημέτερος οὗτος ὁ λόγος καὶ τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας ἴδιος, τὸ πιστεύειν τὴν θείαν φύσιν πάσης ἀρχῆς ἀνωτέραν εἶναι· ὑποχείριον δὲ ἑαυτῆς ἔχειν πᾶν ὅτιπὲρ ἐστιν ἐν τοῖς οὖσι νοούμενον. Θεία δὲ φύσις ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Εἰ δὲ μόνῳ τῷ Πατρὶ ταύτην προσμαρτυροίη τὴν δύναμιν· καὶ εἰ μόνον αὐτὸν τροπῆς τε καὶ μεταβολῆς ἐλεύθε ρον ἀποφαίνεται, καὶ εἰ μόνον αὐτὸν λέγει ἀκήρατον, πρόδηλον τὸ ἐκ τούτων κατασκευαζόμενον· ὅτι ὁ ταῦτα μὴ ἔχων, τρεπτός ἐστι πάντως καὶ φθαρτός, καὶ μεταβλητὸς καὶ ἐπίκηρος. Οὐκοῦν ταῦτα δογμα - τίζει ὁ Εὐνόμιος ἐπὶ τοῦ μονογενούς Θεοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· οὐ γὰρ ἂν ἐχρήσατο τῇ ἀντιδια- στολῇ, τούτοις ἀντιδιαιρῶν τὸν Πατέρα, μὴ ταύτην τὴν διάνοιαν ἔχων περὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος. Τί λοιπόν, ἀδελφοί, δοκιμάσατε, εἰ μὴ διώκτης ἐστὶ τῆς τῶν Χριστιανῶν πίστεως, ταῦτα φρονῶν. Τίς γὰρ τὸ τρεπόμενον καὶ μεταβαλλόμενον καὶ τὸ ἐπίκηρον καταδέξεται σεβάσμιον ἑαυτῷ κρῖναι; Οὐκοῦν ὅλος ὁ σκοπός ἐστι τῷ κατασκευάζοντι τὰ τοιαῦτα νοήματα, ἐκβάλλειν τῆς Ἐκκλησίας τὴν εἰς τὸν Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα πίστιν· δι' ὧν κατασκευάζει, μήτε ἀκήρατον εἶναι, μήτε ἄτρεπτον, μήτε ἀμετάβλητον, ἢ αὐτὴν ἀλήθειαν, ἢ τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας. Ιδωμεν δὲ καὶ οἷα τοῖς εἰρημένοις προστίθησιν. Οὐκ ἐν τῷ γενναν, φησί, τὴν ἰδίαν οὐσίαν μερί ζων, καὶ ὁ αὐτὸς γεννῶν, καὶ γεννώμενος, ἢ αὐτὸς Πατὴρ γινόμενος καὶ Υἱός· ἔστι γὰρ ἄφθαρτος. Τοιοῦτον τάχα ἐστὶν ὅ φησι περὶ τῶν ἀσεβῶν ὁ προφήτης, ὅτι Ἱστὸν ἀράχνης ὑφαίνον- σιν. Ὡς γὰρ ἐπ' ἐκείνου σχῆμα μέν ἐστι τοῦ ὑφά σματος, ὑπόστασις δὲ οὐκ ἔστιν ἐν τῷ σχήματι· ὁ γὰρ ἁψάμενος οὐδενὸς ὑφεστῶτος ἄπτεται, περιφθει ρομένων τῇ τῶν δακτύλων ἀφῇ τῶν ἀραχνίων νημάτ των· τοιαύτη ἐστὶ καὶ ἡ τῶν ματαίων λέξεων ἀνυ- τέστατος ἱστουργία. Οὐκ ἐν τῷ γενναν, φησί, τὴν ἰδ' αν οὐσίαν μερίζων, καὶ ὁ αὐτὸς γεννῶν καὶ γεννώμενος. 'Αρα λόγον ὀνομάσαι χρὴ τὰ λεγόμενα, ἢ μᾶλλον φλέγματός τινος ὄγκον, ὑπό τινος ὑδερικῆς πληθώρας ἀναπτυόμενον; Τί γάρ ἐστι τὸ τὴν ἑαυτοῦ μερίζειν οὐσίαν ἐν τῷ γεννᾶν, καὶ τὸν αὐτὸν εἶναι *7 Γκ. β CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. persona Eunomius hæc attribuit, audeat asserere non veracem esse eum qui dixit : Ego sum veritas ”; vel Spiritum veritatis, vel verum in operibus non concedat eum qui facit judicium et justitiam, vel Spiritum qui efficit omnia in omnibus prout vult : hæc enim nisi his quæ traditæ sunt in fide, perso.. nis, astipulentur, in universum Christianorum (i- dem expungunt et obliterant. Quomodo enim quis fide dignum existimabit mendacem in sermonibus, non verum in operibus suis ? A solum uni alicui earum, quæ Gde traditæ sunt, Joan. xiv, 6. Isa. Lix, 5. PATROL. XLV. Sed ad id quod sequitur pergamus. Dicit enim : Omni imperio, subjectione, polestate superior est. Νoster hic est seruo, et catholica Ecclesiæ pro prius, credere nempe naturam divinam omni in- perio superiorem esse, subjectum autem sui ipsius habere quidquid in his quæ sunt intelligitur. Divina autem natura Pater et Filius et Spiritus sanetus Quod si hanc potentiam soli Patri suo testimonio asserat, et si solum eum a vicissitudine et muta- tione liberum affirmat, atque ipsum solum incor- ruptum perspicuum et manifestum plane quod ex his construitur, quod qui haec non habet, mutabi- lis prorsus et corruptibilis et interitui obnoxius. Hæc igitur Eunomius dogmata tradit de unigenito Deo et Spiritu sancto; non enim uteretur hac dif- ferentia dum his Patrem distinguit, nisi hanc ha- beret de Filio et Spiritu sancto sententian). Reli- C quum, fratres, probate, si non est Christianorumn fidei persecutor, dum hæc sentit. Quis enim quod vertitur et mutatur, quod fato obnoxium est et interitui, sibi venerandum esse dijudicarit? Quam obrem ei qui hæc cogitat et sentit, totus scopus propositus est, ab Ecclesia excludere atque elini- nare fidem, quam habet in Filium et Spiritum sanctum, cum his confirmare couetur, neque in corruptibilem, neque invertibilem, neque immuta- bilem, vel ipsam veritaten, vel veritatis Spiritum. el Jam videamus quæ his dictis adjicit. Non quidem generando, inquit, propriam essentiam partiens, idem generans, et qui generatur, et idem Pater qui gignitur et Filius : est enim incorruptibilis. Tale hoc fortasse est quod de impiis dicit: propheta. D Telam aranew texunt 98. Ut enim in illa figura quidem est texturæ, sed non subest in figura firma soliditas qui enim tangit, nihil quod subsistat tangit, pereuntibus digitorum tactu araneæ filis: talis est etiam hæc inanium dictionum futilis nec subsistens textura. Non enim generande, ait, suam essentiam partiens, et idem est qui generat, et qui generatur. An orationem hæc dicta nominare opor- tet, an potius pituitæ cujusdam humorem, ex aliqua aquosa redundantia excretum? Quid enim est suam in generando partiri essentiam, et eumdem esse generantem et generatum? Quis ita mentis

γὰρ πάντα ἐπίσης ἐνορᾷ ὁ τῶν Χριστιανῶν ὀφθαλμὸς ἐπὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ Πνεύματος ἁγίου. Εἰ δὴ μόνον ἑνί τινι τῶν ἐν τῇ πίστει παραδοθέντων προσ- ώπων ὁ Εὐνόμιος ταῦτα νέμει· τολμησάτω μὴ άλη- θινὸν εἰπεῖν ἐν λόγοις τὸν εἰπόντα, ὅτι Ἐγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια, ἢ τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ἢ ἀληθινὸν ἐν ἔρ- γοις μὴ συνθέσθω τὸν ποιοῦντα κρῖμα καὶ δικαιοσύνην, ἢ τὸ Πνεῦμα τὸ ἐνεργοῦν τὰ πάντα ἐν πᾶσι καθὼς βούλεται· ταῦτα γὰρ εἰ μὴ προσμαρτυροίη τοῖς πα ραδοθεῖσιν ἐν τῇ πίστει προσώποις, καθόλου τὴν τῶν Χριστιανών παραγράφεται πίστιν. Πῶς γάρ τις πί- στεως ἄξιον οιήσεται τὸν ψευδῆ μὲν ἐν τοῖς λόγοις, μὴ ἀληθινὸν δὲ ἐν τοῖς ἔργοις αὐτοῦ; ᾿Αλλὰ πρὸς τὸ ἐφεξῆς τῷ λόγῳ προέλθωμεν. Φησί γὰρ ὅτι ᾿Αρχῆς ἁπάσης, ὑποταγῆς, ἐξουσίας ανώ τερος. Ημέτερος οὗτος ὁ λόγος καὶ τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας ἴδιος, τὸ πιστεύειν τὴν θείαν φύσιν πάσης ἀρχῆς ἀνωτέραν εἶναι· ὑποχείριον δὲ ἑαυτῆς ἔχειν πᾶν ὅτιπὲρ ἐστιν ἐν τοῖς οὖσι νοούμενον. Θεία δὲ φύσις ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Εἰ δὲ μόνῳ τῷ Πατρὶ ταύτην προσμαρτυροίη τὴν δύναμιν· καὶ εἰ μόνον αὐτὸν τροπῆς τε καὶ μεταβολῆς ἐλεύθε ρον ἀποφαίνεται, καὶ εἰ μόνον αὐτὸν λέγει ἀκήρατον, πρόδηλον τὸ ἐκ τούτων κατασκευαζόμενον· ὅτι ὁ ταῦτα μὴ ἔχων, τρεπτός ἐστι πάντως καὶ φθαρτός, καὶ μεταβλητὸς καὶ ἐπίκηρος. Οὐκοῦν ταῦτα δογμα - τίζει ὁ Εὐνόμιος ἐπὶ τοῦ μονογενούς Θεοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· οὐ γὰρ ἂν ἐχρήσατο τῇ ἀντιδια- στολῇ, τούτοις ἀντιδιαιρῶν τὸν Πατέρα, μὴ ταύτην τὴν διάνοιαν ἔχων περὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος. Τί λοιπόν, ἀδελφοί, δοκιμάσατε, εἰ μὴ διώκτης ἐστὶ τῆς τῶν Χριστιανῶν πίστεως, ταῦτα φρονῶν. Τίς γὰρ τὸ τρεπόμενον καὶ μεταβαλλόμενον καὶ τὸ ἐπίκηρον καταδέξεται σεβάσμιον ἑαυτῷ κρῖναι; Οὐκοῦν ὅλος ὁ σκοπός ἐστι τῷ κατασκευάζοντι τὰ τοιαῦτα νοήματα, ἐκβάλλειν τῆς Ἐκκλησίας τὴν εἰς τὸν Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα πίστιν· δι' ὧν κατασκευάζει, μήτε ἀκήρατον εἶναι, μήτε ἄτρεπτον, μήτε ἀμετάβλητον, ἢ αὐτὴν ἀλήθειαν, ἢ τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας. Ιδωμεν δὲ καὶ οἷα τοῖς εἰρημένοις προστίθησιν. Οὐκ ἐν τῷ γενναν, φησί, τὴν ἰδίαν οὐσίαν μερί ζων, καὶ ὁ αὐτὸς γεννῶν, καὶ γεννώμενος, ἢ αὐτὸς Πατὴρ γινόμενος καὶ Υἱός· ἔστι γὰρ ἄφθαρτος. Τοιοῦτον τάχα ἐστὶν ὅ φησι περὶ τῶν ἀσεβῶν ὁ προφήτης, ὅτι Ἱστὸν ἀράχνης ὑφαίνον- σιν. Ὡς γὰρ ἐπ' ἐκείνου σχῆμα μέν ἐστι τοῦ ὑφά σματος, ὑπόστασις δὲ οὐκ ἔστιν ἐν τῷ σχήματι· ὁ γὰρ ἁψάμενος οὐδενὸς ὑφεστῶτος ἄπτεται, περιφθει ρομένων τῇ τῶν δακτύλων ἀφῇ τῶν ἀραχνίων νημάτ των· τοιαύτη ἐστὶ καὶ ἡ τῶν ματαίων λέξεων ἀνυ- τέστατος ἱστουργία. Οὐκ ἐν τῷ γενναν, φησί, τὴν ἰδ' αν οὐσίαν μερίζων, καὶ ὁ αὐτὸς γεννῶν καὶ γεννώμενος. 'Αρα λόγον ὀνομάσαι χρὴ τὰ λεγόμενα, ἢ μᾶλλον φλέγματός τινος ὄγκον, ὑπό τινος ὑδερικῆς πληθώρας ἀναπτυόμενον; Τί γάρ ἐστι τὸ τὴν ἑαυτοῦ μερίζειν οὐσίαν ἐν τῷ γεννᾶν, καὶ τὸν αὐτὸν εἶναι *7 Γκ. β CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. persona Eunomius hæc attribuit, audeat asserere non veracem esse eum qui dixit : Ego sum veritas ”; vel Spiritum veritatis, vel verum in operibus non concedat eum qui facit judicium et justitiam, vel Spiritum qui efficit omnia in omnibus prout vult : hæc enim nisi his quæ traditæ sunt in fide, perso.. nis, astipulentur, in universum Christianorum (i- dem expungunt et obliterant. Quomodo enim quis fide dignum existimabit mendacem in sermonibus, non verum in operibus suis ? A solum uni alicui earum, quæ Gde traditæ sunt, Joan. xiv, 6. Isa. Lix, 5. PATROL. XLV. Sed ad id quod sequitur pergamus. Dicit enim : Omni imperio, subjectione, polestate superior est. Νoster hic est seruo, et catholica Ecclesiæ pro prius, credere nempe naturam divinam omni in- perio superiorem esse, subjectum autem sui ipsius habere quidquid in his quæ sunt intelligitur. Divina autem natura Pater et Filius et Spiritus sanetus Quod si hanc potentiam soli Patri suo testimonio asserat, et si solum eum a vicissitudine et muta- tione liberum affirmat, atque ipsum solum incor- ruptum perspicuum et manifestum plane quod ex his construitur, quod qui haec non habet, mutabi- lis prorsus et corruptibilis et interitui obnoxius. Hæc igitur Eunomius dogmata tradit de unigenito Deo et Spiritu sancto; non enim uteretur hac dif- ferentia dum his Patrem distinguit, nisi hanc ha- beret de Filio et Spiritu sancto sententian). Reli- C quum, fratres, probate, si non est Christianorumn fidei persecutor, dum hæc sentit. Quis enim quod vertitur et mutatur, quod fato obnoxium est et interitui, sibi venerandum esse dijudicarit? Quam obrem ei qui hæc cogitat et sentit, totus scopus propositus est, ab Ecclesia excludere atque elini- nare fidem, quam habet in Filium et Spiritum sanctum, cum his confirmare couetur, neque in corruptibilem, neque invertibilem, neque immuta- bilem, vel ipsam veritaten, vel veritatis Spiritum. el Jam videamus quæ his dictis adjicit. Non quidem generando, inquit, propriam essentiam partiens, idem generans, et qui generatur, et idem Pater qui gignitur et Filius : est enim incorruptibilis. Tale hoc fortasse est quod de impiis dicit: propheta. D Telam aranew texunt 98. Ut enim in illa figura quidem est texturæ, sed non subest in figura firma soliditas qui enim tangit, nihil quod subsistat tangit, pereuntibus digitorum tactu araneæ filis: talis est etiam hæc inanium dictionum futilis nec subsistens textura. Non enim generande, ait, suam essentiam partiens, et idem est qui generat, et qui generatur. An orationem hæc dicta nominare opor- tet, an potius pituitæ cujusdam humorem, ex aliqua aquosa redundantia excretum? Quid enim est suam in generando partiri essentiam, et eumdem esse generantem et generatum? Quis ita mentis

γὰρ πάντα ἐπίσης ἐνορᾷ ὁ τῶν Χριστιανῶν ὀφθαλμὸς ἐπὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ Πνεύματος ἁγίου. Εἰ δὴ μόνον ἑνί τινι τῶν ἐν τῇ πίστει παραδοθέντων προσ- ώπων ὁ Εὐνόμιος ταῦτα νέμει· τολμησάτω μὴ άλη- θινὸν εἰπεῖν ἐν λόγοις τὸν εἰπόντα, ὅτι Ἐγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια, ἢ τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ἢ ἀληθινὸν ἐν ἔρ- γοις μὴ συνθέσθω τὸν ποιοῦντα κρῖμα καὶ δικαιοσύνην, ἢ τὸ Πνεῦμα τὸ ἐνεργοῦν τὰ πάντα ἐν πᾶσι καθὼς βούλεται· ταῦτα γὰρ εἰ μὴ προσμαρτυροίη τοῖς πα ραδοθεῖσιν ἐν τῇ πίστει προσώποις, καθόλου τὴν τῶν Χριστιανών παραγράφεται πίστιν. Πῶς γάρ τις πί- στεως ἄξιον οιήσεται τὸν ψευδῆ μὲν ἐν τοῖς λόγοις, μὴ ἀληθινὸν δὲ ἐν τοῖς ἔργοις αὐτοῦ; ᾿Αλλὰ πρὸς τὸ ἐφεξῆς τῷ λόγῳ προέλθωμεν. Φησί γὰρ ὅτι ᾿Αρχῆς ἁπάσης, ὑποταγῆς, ἐξουσίας ανώ τερος. Ημέτερος οὗτος ὁ λόγος καὶ τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας ἴδιος, τὸ πιστεύειν τὴν θείαν φύσιν πάσης ἀρχῆς ἀνωτέραν εἶναι· ὑποχείριον δὲ ἑαυτῆς ἔχειν πᾶν ὅτιπὲρ ἐστιν ἐν τοῖς οὖσι νοούμενον. Θεία δὲ φύσις ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Εἰ δὲ μόνῳ τῷ Πατρὶ ταύτην προσμαρτυροίη τὴν δύναμιν· καὶ εἰ μόνον αὐτὸν τροπῆς τε καὶ μεταβολῆς ἐλεύθε ρον ἀποφαίνεται, καὶ εἰ μόνον αὐτὸν λέγει ἀκήρατον, πρόδηλον τὸ ἐκ τούτων κατασκευαζόμενον· ὅτι ὁ ταῦτα μὴ ἔχων, τρεπτός ἐστι πάντως καὶ φθαρτός, καὶ μεταβλητὸς καὶ ἐπίκηρος. Οὐκοῦν ταῦτα δογμα - τίζει ὁ Εὐνόμιος ἐπὶ τοῦ μονογενούς Θεοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· οὐ γὰρ ἂν ἐχρήσατο τῇ ἀντιδια- στολῇ, τούτοις ἀντιδιαιρῶν τὸν Πατέρα, μὴ ταύτην τὴν διάνοιαν ἔχων περὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος. Τί λοιπόν, ἀδελφοί, δοκιμάσατε, εἰ μὴ διώκτης ἐστὶ τῆς τῶν Χριστιανῶν πίστεως, ταῦτα φρονῶν. Τίς γὰρ τὸ τρεπόμενον καὶ μεταβαλλόμενον καὶ τὸ ἐπίκηρον καταδέξεται σεβάσμιον ἑαυτῷ κρῖναι; Οὐκοῦν ὅλος ὁ σκοπός ἐστι τῷ κατασκευάζοντι τὰ τοιαῦτα νοήματα, ἐκβάλλειν τῆς Ἐκκλησίας τὴν εἰς τὸν Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα πίστιν· δι' ὧν κατασκευάζει, μήτε ἀκήρατον εἶναι, μήτε ἄτρεπτον, μήτε ἀμετάβλητον, ἢ αὐτὴν ἀλήθειαν, ἢ τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας. Ιδωμεν δὲ καὶ οἷα τοῖς εἰρημένοις προστίθησιν. Οὐκ ἐν τῷ γενναν, φησί, τὴν ἰδίαν οὐσίαν μερί ζων, καὶ ὁ αὐτὸς γεννῶν, καὶ γεννώμενος, ἢ αὐτὸς Πατὴρ γινόμενος καὶ Υἱός· ἔστι γὰρ ἄφθαρτος. Τοιοῦτον τάχα ἐστὶν ὅ φησι περὶ τῶν ἀσεβῶν ὁ προφήτης, ὅτι Ἱστὸν ἀράχνης ὑφαίνον- σιν. Ὡς γὰρ ἐπ' ἐκείνου σχῆμα μέν ἐστι τοῦ ὑφά σματος, ὑπόστασις δὲ οὐκ ἔστιν ἐν τῷ σχήματι· ὁ γὰρ ἁψάμενος οὐδενὸς ὑφεστῶτος ἄπτεται, περιφθει ρομένων τῇ τῶν δακτύλων ἀφῇ τῶν ἀραχνίων νημάτ των· τοιαύτη ἐστὶ καὶ ἡ τῶν ματαίων λέξεων ἀνυ- τέστατος ἱστουργία. Οὐκ ἐν τῷ γενναν, φησί, τὴν ἰδ' αν οὐσίαν μερίζων, καὶ ὁ αὐτὸς γεννῶν καὶ γεννώμενος. 'Αρα λόγον ὀνομάσαι χρὴ τὰ λεγόμενα, ἢ μᾶλλον φλέγματός τινος ὄγκον, ὑπό τινος ὑδερικῆς πληθώρας ἀναπτυόμενον; Τί γάρ ἐστι τὸ τὴν ἑαυτοῦ μερίζειν οὐσίαν ἐν τῷ γεννᾶν, καὶ τὸν αὐτὸν εἶναι *7 Γκ. β CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. persona Eunomius hæc attribuit, audeat asserere non veracem esse eum qui dixit : Ego sum veritas ”; vel Spiritum veritatis, vel verum in operibus non concedat eum qui facit judicium et justitiam, vel Spiritum qui efficit omnia in omnibus prout vult : hæc enim nisi his quæ traditæ sunt in fide, perso.. nis, astipulentur, in universum Christianorum (i- dem expungunt et obliterant. Quomodo enim quis fide dignum existimabit mendacem in sermonibus, non verum in operibus suis ? A solum uni alicui earum, quæ Gde traditæ sunt, Joan. xiv, 6. Isa. Lix, 5. PATROL. XLV. Sed ad id quod sequitur pergamus. Dicit enim : Omni imperio, subjectione, polestate superior est. Νoster hic est seruo, et catholica Ecclesiæ pro prius, credere nempe naturam divinam omni in- perio superiorem esse, subjectum autem sui ipsius habere quidquid in his quæ sunt intelligitur. Divina autem natura Pater et Filius et Spiritus sanetus Quod si hanc potentiam soli Patri suo testimonio asserat, et si solum eum a vicissitudine et muta- tione liberum affirmat, atque ipsum solum incor- ruptum perspicuum et manifestum plane quod ex his construitur, quod qui haec non habet, mutabi- lis prorsus et corruptibilis et interitui obnoxius. Hæc igitur Eunomius dogmata tradit de unigenito Deo et Spiritu sancto; non enim uteretur hac dif- ferentia dum his Patrem distinguit, nisi hanc ha- beret de Filio et Spiritu sancto sententian). Reli- C quum, fratres, probate, si non est Christianorumn fidei persecutor, dum hæc sentit. Quis enim quod vertitur et mutatur, quod fato obnoxium est et interitui, sibi venerandum esse dijudicarit? Quam obrem ei qui hæc cogitat et sentit, totus scopus propositus est, ab Ecclesia excludere atque elini- nare fidem, quam habet in Filium et Spiritum sanctum, cum his confirmare couetur, neque in corruptibilem, neque invertibilem, neque immuta- bilem, vel ipsam veritaten, vel veritatis Spiritum. el Jam videamus quæ his dictis adjicit. Non quidem generando, inquit, propriam essentiam partiens, idem generans, et qui generatur, et idem Pater qui gignitur et Filius : est enim incorruptibilis. Tale hoc fortasse est quod de impiis dicit: propheta. D Telam aranew texunt 98. Ut enim in illa figura quidem est texturæ, sed non subest in figura firma soliditas qui enim tangit, nihil quod subsistat tangit, pereuntibus digitorum tactu araneæ filis: talis est etiam hæc inanium dictionum futilis nec subsistens textura. Non enim generande, ait, suam essentiam partiens, et idem est qui generat, et qui generatur. An orationem hæc dicta nominare opor- tet, an potius pituitæ cujusdam humorem, ex aliqua aquosa redundantia excretum? Quid enim est suam in generando partiri essentiam, et eumdem esse generantem et generatum? Quis ita mentis

Β 49% Α γεννῶντά τε καὶ γεννώμενον; Τίς οὕτως παράφορος τὴν διάνοιαν, ὡς τοῦτον εἰπεῖν τὸν λόγον, πρὸς ἐν μάχεσθαι δοκεῖ ὁ Εὐνόμιος; Ἡ μὲν γὰρ Ἐκκλησία πιστεύει τὸν ἀληθινὸν Πατέρα ἀληθῶς εἶναι Υἱοῦ Πατέρα ἰδίου, καθώς φησι ὁ ᾿Απόστολος, οὐκ ἀλλο τέρου· οὕτω γὰρ ἔν τινι τῶν Ἐπιστολῶν ἀπεφήνατο, *Ος τοῦ ἰδίου Υἱοῦ οὐκ ἐφείσατο· ἀντιδιαστέλλων τῇ τοῦ ἰδίου προσθήκῃ τοὺς χάριτι καὶ οὐ φύσει τῆς υἱοθεσίας ἠξιωμένους. Ο δὲ ταύτην ἡμῶν διαβάλλων τὴν ὑπόληψιν, τί λέγει; Οὐκ ἐν τῷ γεννᾷν τὴν οὐσίαν ἑαυτοῦ μερίζων, οὐδὲ αὐτὸς γεννῶν καὶ γεννώμενος· ἢ ὁ αὐτὸς Πατήρ γινόμενος καὶ Υἱός· ἔστι γὰρ ἄφθαρτος. Ακούων τις Λόγον ἐν ἀρχῇ ὄντα· καὶ, Θεὸν ὄντα τὸν Λόγον, και, λό- γον ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐξελθόντα· οὕτω καταῤῥυπαί νει τὸ ἀκήρατον δόγμα, τοῖς αἰσχροῖς τούτοις καὶ ὀδωδόσι νοήμασι ; λέγων· Οὐκ ἐν τῷ γεννᾷν τὴν οὐσίαν μερίζει. Ο τῆς βδελυρίας τῶν αἰσχρῶν τού των καὶ ῥυπαρῶν νοημάτων ! Πῶς οὐ συνίησιν ὁ τὰ τοιαῦτα λέγων, ὅτι οὔτε διὰ σαρκὸς ὁ Θεὸς φανε- ρούμενος τὸ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως πάθος πρὸς τὴν τοῦ ἰδίου σώματος σύστασιν παρεδέξατο, ἀλλὰ καὶ παιδίον ἐγεννήθη ἡμῖν ἐκ Πνεύματος ἁγίου καὶ δυνάμεως Υψίστου· καὶ οὔτε ἡ Παρθένος ἔπαθεν, οὔτε τὸ Πνεῦμα ἐμειώθη, οὔτε ἡ δύναμις τοῦ Ὑψί στου ἀπεμερίσθη; Καὶ γὰρ τὸ Πνεῦμα ὅλον ἐστὶ, καὶ ἡ τοῦ Ὑψίστου δύναμις ἀμείωτος ἔμεινε. Καὶ τὸ παιδίον ἐγεννήθη ὅλον, καὶ τὴν τῆς μητρὸς ἀφθορίαν οὐκ ἐλυμήνατο. Εἶτα σὰρξ μὲν ἀπὸ σαρκὸς ἐγεννήθη, δίχα πάθους· τὸ δὲ τῆς δόξης ἀπαύγασμα οὐ βούλε ται ἀπ' αὐτῆς εἶναι ὁ Εὐνόμιος τῆς δόξης· ἐπειδὴ οὔτε μειοῦται γεννῶσα τὸ φῶς ἡ δόξα, ούτε μερίζετ ται. Καὶ ὁ μὲν ἀνθρώπινος λόγος ἀμερίστως ἐκ τοῦ νοῦ γεννᾶται. Ὁ δὲ Θεὸς Λόγος, ἐὰν μὴ μερισθῇ τοῦ Πατρὸς ἡ οὐσία, ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννηθῆναι οὐ δύνα- ται. Αρα τίς οὕτως ἐστὶν ἠλίθιος, ὡς μὴ συνείναι τὴν ἀλογίαν τοῦ δόγματος; Οὐκ ἐν τῷ γεννᾷν, φησὶ, τὴν ἰδίαν οὐσίαν μερίζων. Τίνος γὰρ ἐν τῷ γεννᾷν ἡ ἰδία οὐσία μερίζεται; Οὐσία γὰρ ἐπὶ μὲν τῶν ἀνθρώπων, ἡ ἀνθρωπίνη φύσις. Ἐπὶ δὲ τῶν ἀλόγων, γενικῶς μὲν ἡ ἄλογος· ἰδικῶς δὲ ἐπὶ τῶν βοῶν καὶ ἐπὶ τῶν προβάτων, καὶ ἐπὶ πάντων τῶν ἀλόγων, κατὰ τὰς τῶν ἰδιωμάτων διαφοράς θεωρου- μένη. Τί τοίνυν ἐκ τούτων μερίζει τὴν ἰδίαν οὐσίαν διὰ τοῦ τόκου; Οὐκ ἀεὶ μένει διὰ τῆς διαδοχῆς τῶν ἐπιγινομένων ἐφ' ἑκάστου τῶν ζώων ακεραία ή φύ σις; Εἶτα ἄνθρωπος μὲν ἐξ ἑαυτοῦ τίκτων ἄνθρωπον, οὐ μερίζει τὴν φύσιν, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ γεννήσαντι καὶ ἐν τῷ γεννηθέντι ὅλη ἐστίν· οὐκ ἐκ τούτου πρὸς ἐκεῖνον ἀποσχιζομένη καὶ μεθισταμένη, οὐδὲ ἐν τού τῳ κολοβουμένη, ὅταν ἐν ἐκείνῳ τελεία γένηται - ἀλλὰ καὶ πᾶσα ἐν τούτῳ οὖσα, καὶ πᾶσα ἐν ἐκείνῳ εὑρισκομένη. Καὶ γὰρ καὶ πρὶν γεννῆσαι τὸν ἐξ αὐ- τοῦ ὁ ἄνθρωπος, ζῶον ἦν λογικόν, θνητὸν, νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν. Καὶ ὅταν ἐγέννησε τὸν τοιοῦτον ἄνθρωπον, ὥστε ἐν ἐκείνῳ δειχθῆναι πάντα τὰ ἰδιώ ματα τῆς φύσεως· ὡς οὐκ ἀπώλεσε τὸ εἶναι ἄνθρω * S. GREGORII NISSENI inops et vecors, ut huc sermonem serat, quem videtur Eunomius impugnare? Ecclesia quidem ve- rum Patremn credit, vere esse proprii Filii Patren, sicut ait Apostolus, non alieni: sic enim in quadam Epistolarum effatus est: Qui proprio Filio suo non pepercit : proprii adjectioui opponens eos qui gratia non natura adoptione digni censentur. Hic autem nostram hanc opinionem calumnians, quid dicit? Non in generando suam ipsius essentiam partiens, neque idem qui general, et qui generatur, vel idem Pater qui gignitur et Filius : est enim in- corruptibilis. Quispiam audiens, In principio eral Verbum, et Deus erat Verbum ', et, Verbum ex Deo Patre exivit: siccine sincerum et purun dogma, tam fodis et tetris ac graveolentibus notionibus inquinat et conspurcat? dum dicit : Non in gene- rando suam essentiam partitur. exsecrandas et abominandas, impuras et sordidas cogitationes! Quomodo qui talia profert non intelligit, quod ne- que per carnem, Deus qui manifestatur, humanæ naturæ passionem ad sui corporis coagmentationem accepit, sed puer natus est nobis ex Spiritu sancto et virtute Altissimi, neque Virgo ipsa quidquam perpessa est, neque Spiritus diminutus est, neque virtus Altissimi in partes dissecta fuit? Etenim Spi- ritus totus est, et Altissimi virtus integra sine ulla imminutione mansit. Et puer natus est totus, ne- que matris integritatem labefactavit. Deinde caro ex carne quidem procreata est, sed absque per- pessione: hunc autem gloriæ splendorem non vult Eumomius ab ipsa esse gloria, quoniam gloria quæ lucem generat neque minuitur, neque in partes divellitur. Et quidem verbum hominis impartibiliter ex mente generatur. At Deus Verbum, nisi Patris essentia in partes fuerit secta, non potest ex Patre gigni! Quis ita vecors et stupidus, qui dogmatis hujus absurdidatem et amentiam non intelligat? Non in generando, inquit, propriam essentiam par- tiens. Cujus propria essentia in generando, in partes distribuitur? Essentia enim in hominibus est hu- mana natura. In rationis expertibus generaliter qui- dem natura rationis expers, specialiter vero in bobus et in ovibus, et in omnibus belluis quæ se- cundum proprietatum differentias spectatur natura. Quid igitur horum per partum sive fetum suam essentiam partitur? Nonne per successionem eorum quæ enascuntur in unoquoque animalium semper integra manet natura? Præterea homo dum ex se hominem gignit, non suam naturam distribuit, sed et in eo qui genuit atque in genito tola est, neque ex hoc ad illum dividitur, neque discedit, neque in eo mutilatur, cum in illo perfecta sit, atque omnis it eo consistat, et omnis in illo inveniatur. Siqui- dem priusquam ex se hominem generaret, erat animal rationis particeps, mortale, intelligentiæ et scientiæ capax. Idem postquam ex se talem genuit hominem ita ut omnes naturæ proprietates in C D Rom. viii, 52. ' Joan. 1, 1. • Matth. 1, 18; Luc. 1, 27.

Β 49% Α γεννῶντά τε καὶ γεννώμενον; Τίς οὕτως παράφορος τὴν διάνοιαν, ὡς τοῦτον εἰπεῖν τὸν λόγον, πρὸς ἐν μάχεσθαι δοκεῖ ὁ Εὐνόμιος; Ἡ μὲν γὰρ Ἐκκλησία πιστεύει τὸν ἀληθινὸν Πατέρα ἀληθῶς εἶναι Υἱοῦ Πατέρα ἰδίου, καθώς φησι ὁ ᾿Απόστολος, οὐκ ἀλλο τέρου· οὕτω γὰρ ἔν τινι τῶν Ἐπιστολῶν ἀπεφήνατο, *Ος τοῦ ἰδίου Υἱοῦ οὐκ ἐφείσατο· ἀντιδιαστέλλων τῇ τοῦ ἰδίου προσθήκῃ τοὺς χάριτι καὶ οὐ φύσει τῆς υἱοθεσίας ἠξιωμένους. Ο δὲ ταύτην ἡμῶν διαβάλλων τὴν ὑπόληψιν, τί λέγει; Οὐκ ἐν τῷ γεννᾷν τὴν οὐσίαν ἑαυτοῦ μερίζων, οὐδὲ αὐτὸς γεννῶν καὶ γεννώμενος· ἢ ὁ αὐτὸς Πατήρ γινόμενος καὶ Υἱός· ἔστι γὰρ ἄφθαρτος. Ακούων τις Λόγον ἐν ἀρχῇ ὄντα· καὶ, Θεὸν ὄντα τὸν Λόγον, και, λό- γον ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐξελθόντα· οὕτω καταῤῥυπαί νει τὸ ἀκήρατον δόγμα, τοῖς αἰσχροῖς τούτοις καὶ ὀδωδόσι νοήμασι ; λέγων· Οὐκ ἐν τῷ γεννᾷν τὴν οὐσίαν μερίζει. Ο τῆς βδελυρίας τῶν αἰσχρῶν τού των καὶ ῥυπαρῶν νοημάτων ! Πῶς οὐ συνίησιν ὁ τὰ τοιαῦτα λέγων, ὅτι οὔτε διὰ σαρκὸς ὁ Θεὸς φανε- ρούμενος τὸ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως πάθος πρὸς τὴν τοῦ ἰδίου σώματος σύστασιν παρεδέξατο, ἀλλὰ καὶ παιδίον ἐγεννήθη ἡμῖν ἐκ Πνεύματος ἁγίου καὶ δυνάμεως Υψίστου· καὶ οὔτε ἡ Παρθένος ἔπαθεν, οὔτε τὸ Πνεῦμα ἐμειώθη, οὔτε ἡ δύναμις τοῦ Ὑψί στου ἀπεμερίσθη; Καὶ γὰρ τὸ Πνεῦμα ὅλον ἐστὶ, καὶ ἡ τοῦ Ὑψίστου δύναμις ἀμείωτος ἔμεινε. Καὶ τὸ παιδίον ἐγεννήθη ὅλον, καὶ τὴν τῆς μητρὸς ἀφθορίαν οὐκ ἐλυμήνατο. Εἶτα σὰρξ μὲν ἀπὸ σαρκὸς ἐγεννήθη, δίχα πάθους· τὸ δὲ τῆς δόξης ἀπαύγασμα οὐ βούλε ται ἀπ' αὐτῆς εἶναι ὁ Εὐνόμιος τῆς δόξης· ἐπειδὴ οὔτε μειοῦται γεννῶσα τὸ φῶς ἡ δόξα, ούτε μερίζετ ται. Καὶ ὁ μὲν ἀνθρώπινος λόγος ἀμερίστως ἐκ τοῦ νοῦ γεννᾶται. Ὁ δὲ Θεὸς Λόγος, ἐὰν μὴ μερισθῇ τοῦ Πατρὸς ἡ οὐσία, ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννηθῆναι οὐ δύνα- ται. Αρα τίς οὕτως ἐστὶν ἠλίθιος, ὡς μὴ συνείναι τὴν ἀλογίαν τοῦ δόγματος; Οὐκ ἐν τῷ γεννᾷν, φησὶ, τὴν ἰδίαν οὐσίαν μερίζων. Τίνος γὰρ ἐν τῷ γεννᾷν ἡ ἰδία οὐσία μερίζεται; Οὐσία γὰρ ἐπὶ μὲν τῶν ἀνθρώπων, ἡ ἀνθρωπίνη φύσις. Ἐπὶ δὲ τῶν ἀλόγων, γενικῶς μὲν ἡ ἄλογος· ἰδικῶς δὲ ἐπὶ τῶν βοῶν καὶ ἐπὶ τῶν προβάτων, καὶ ἐπὶ πάντων τῶν ἀλόγων, κατὰ τὰς τῶν ἰδιωμάτων διαφοράς θεωρου- μένη. Τί τοίνυν ἐκ τούτων μερίζει τὴν ἰδίαν οὐσίαν διὰ τοῦ τόκου; Οὐκ ἀεὶ μένει διὰ τῆς διαδοχῆς τῶν ἐπιγινομένων ἐφ' ἑκάστου τῶν ζώων ακεραία ή φύ σις; Εἶτα ἄνθρωπος μὲν ἐξ ἑαυτοῦ τίκτων ἄνθρωπον, οὐ μερίζει τὴν φύσιν, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ γεννήσαντι καὶ ἐν τῷ γεννηθέντι ὅλη ἐστίν· οὐκ ἐκ τούτου πρὸς ἐκεῖνον ἀποσχιζομένη καὶ μεθισταμένη, οὐδὲ ἐν τού τῳ κολοβουμένη, ὅταν ἐν ἐκείνῳ τελεία γένηται - ἀλλὰ καὶ πᾶσα ἐν τούτῳ οὖσα, καὶ πᾶσα ἐν ἐκείνῳ εὑρισκομένη. Καὶ γὰρ καὶ πρὶν γεννῆσαι τὸν ἐξ αὐ- τοῦ ὁ ἄνθρωπος, ζῶον ἦν λογικόν, θνητὸν, νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν. Καὶ ὅταν ἐγέννησε τὸν τοιοῦτον ἄνθρωπον, ὥστε ἐν ἐκείνῳ δειχθῆναι πάντα τὰ ἰδιώ ματα τῆς φύσεως· ὡς οὐκ ἀπώλεσε τὸ εἶναι ἄνθρω * S. GREGORII NISSENI inops et vecors, ut huc sermonem serat, quem videtur Eunomius impugnare? Ecclesia quidem ve- rum Patremn credit, vere esse proprii Filii Patren, sicut ait Apostolus, non alieni: sic enim in quadam Epistolarum effatus est: Qui proprio Filio suo non pepercit : proprii adjectioui opponens eos qui gratia non natura adoptione digni censentur. Hic autem nostram hanc opinionem calumnians, quid dicit? Non in generando suam ipsius essentiam partiens, neque idem qui general, et qui generatur, vel idem Pater qui gignitur et Filius : est enim in- corruptibilis. Quispiam audiens, In principio eral Verbum, et Deus erat Verbum ', et, Verbum ex Deo Patre exivit: siccine sincerum et purun dogma, tam fodis et tetris ac graveolentibus notionibus inquinat et conspurcat? dum dicit : Non in gene- rando suam essentiam partitur. exsecrandas et abominandas, impuras et sordidas cogitationes! Quomodo qui talia profert non intelligit, quod ne- que per carnem, Deus qui manifestatur, humanæ naturæ passionem ad sui corporis coagmentationem accepit, sed puer natus est nobis ex Spiritu sancto et virtute Altissimi, neque Virgo ipsa quidquam perpessa est, neque Spiritus diminutus est, neque virtus Altissimi in partes dissecta fuit? Etenim Spi- ritus totus est, et Altissimi virtus integra sine ulla imminutione mansit. Et puer natus est totus, ne- que matris integritatem labefactavit. Deinde caro ex carne quidem procreata est, sed absque per- pessione: hunc autem gloriæ splendorem non vult Eumomius ab ipsa esse gloria, quoniam gloria quæ lucem generat neque minuitur, neque in partes divellitur. Et quidem verbum hominis impartibiliter ex mente generatur. At Deus Verbum, nisi Patris essentia in partes fuerit secta, non potest ex Patre gigni! Quis ita vecors et stupidus, qui dogmatis hujus absurdidatem et amentiam non intelligat? Non in generando, inquit, propriam essentiam par- tiens. Cujus propria essentia in generando, in partes distribuitur? Essentia enim in hominibus est hu- mana natura. In rationis expertibus generaliter qui- dem natura rationis expers, specialiter vero in bobus et in ovibus, et in omnibus belluis quæ se- cundum proprietatum differentias spectatur natura. Quid igitur horum per partum sive fetum suam essentiam partitur? Nonne per successionem eorum quæ enascuntur in unoquoque animalium semper integra manet natura? Præterea homo dum ex se hominem gignit, non suam naturam distribuit, sed et in eo qui genuit atque in genito tola est, neque ex hoc ad illum dividitur, neque discedit, neque in eo mutilatur, cum in illo perfecta sit, atque omnis it eo consistat, et omnis in illo inveniatur. Siqui- dem priusquam ex se hominem generaret, erat animal rationis particeps, mortale, intelligentiæ et scientiæ capax. Idem postquam ex se talem genuit hominem ita ut omnes naturæ proprietates in C D Rom. viii, 52. ' Joan. 1, 1. • Matth. 1, 18; Luc. 1, 27.

Β 49% Α γεννῶντά τε καὶ γεννώμενον; Τίς οὕτως παράφορος τὴν διάνοιαν, ὡς τοῦτον εἰπεῖν τὸν λόγον, πρὸς ἐν μάχεσθαι δοκεῖ ὁ Εὐνόμιος; Ἡ μὲν γὰρ Ἐκκλησία πιστεύει τὸν ἀληθινὸν Πατέρα ἀληθῶς εἶναι Υἱοῦ Πατέρα ἰδίου, καθώς φησι ὁ ᾿Απόστολος, οὐκ ἀλλο τέρου· οὕτω γὰρ ἔν τινι τῶν Ἐπιστολῶν ἀπεφήνατο, *Ος τοῦ ἰδίου Υἱοῦ οὐκ ἐφείσατο· ἀντιδιαστέλλων τῇ τοῦ ἰδίου προσθήκῃ τοὺς χάριτι καὶ οὐ φύσει τῆς υἱοθεσίας ἠξιωμένους. Ο δὲ ταύτην ἡμῶν διαβάλλων τὴν ὑπόληψιν, τί λέγει; Οὐκ ἐν τῷ γεννᾷν τὴν οὐσίαν ἑαυτοῦ μερίζων, οὐδὲ αὐτὸς γεννῶν καὶ γεννώμενος· ἢ ὁ αὐτὸς Πατήρ γινόμενος καὶ Υἱός· ἔστι γὰρ ἄφθαρτος. Ακούων τις Λόγον ἐν ἀρχῇ ὄντα· καὶ, Θεὸν ὄντα τὸν Λόγον, και, λό- γον ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐξελθόντα· οὕτω καταῤῥυπαί νει τὸ ἀκήρατον δόγμα, τοῖς αἰσχροῖς τούτοις καὶ ὀδωδόσι νοήμασι ; λέγων· Οὐκ ἐν τῷ γεννᾷν τὴν οὐσίαν μερίζει. Ο τῆς βδελυρίας τῶν αἰσχρῶν τού των καὶ ῥυπαρῶν νοημάτων ! Πῶς οὐ συνίησιν ὁ τὰ τοιαῦτα λέγων, ὅτι οὔτε διὰ σαρκὸς ὁ Θεὸς φανε- ρούμενος τὸ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως πάθος πρὸς τὴν τοῦ ἰδίου σώματος σύστασιν παρεδέξατο, ἀλλὰ καὶ παιδίον ἐγεννήθη ἡμῖν ἐκ Πνεύματος ἁγίου καὶ δυνάμεως Υψίστου· καὶ οὔτε ἡ Παρθένος ἔπαθεν, οὔτε τὸ Πνεῦμα ἐμειώθη, οὔτε ἡ δύναμις τοῦ Ὑψί στου ἀπεμερίσθη; Καὶ γὰρ τὸ Πνεῦμα ὅλον ἐστὶ, καὶ ἡ τοῦ Ὑψίστου δύναμις ἀμείωτος ἔμεινε. Καὶ τὸ παιδίον ἐγεννήθη ὅλον, καὶ τὴν τῆς μητρὸς ἀφθορίαν οὐκ ἐλυμήνατο. Εἶτα σὰρξ μὲν ἀπὸ σαρκὸς ἐγεννήθη, δίχα πάθους· τὸ δὲ τῆς δόξης ἀπαύγασμα οὐ βούλε ται ἀπ' αὐτῆς εἶναι ὁ Εὐνόμιος τῆς δόξης· ἐπειδὴ οὔτε μειοῦται γεννῶσα τὸ φῶς ἡ δόξα, ούτε μερίζετ ται. Καὶ ὁ μὲν ἀνθρώπινος λόγος ἀμερίστως ἐκ τοῦ νοῦ γεννᾶται. Ὁ δὲ Θεὸς Λόγος, ἐὰν μὴ μερισθῇ τοῦ Πατρὸς ἡ οὐσία, ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννηθῆναι οὐ δύνα- ται. Αρα τίς οὕτως ἐστὶν ἠλίθιος, ὡς μὴ συνείναι τὴν ἀλογίαν τοῦ δόγματος; Οὐκ ἐν τῷ γεννᾷν, φησὶ, τὴν ἰδίαν οὐσίαν μερίζων. Τίνος γὰρ ἐν τῷ γεννᾷν ἡ ἰδία οὐσία μερίζεται; Οὐσία γὰρ ἐπὶ μὲν τῶν ἀνθρώπων, ἡ ἀνθρωπίνη φύσις. Ἐπὶ δὲ τῶν ἀλόγων, γενικῶς μὲν ἡ ἄλογος· ἰδικῶς δὲ ἐπὶ τῶν βοῶν καὶ ἐπὶ τῶν προβάτων, καὶ ἐπὶ πάντων τῶν ἀλόγων, κατὰ τὰς τῶν ἰδιωμάτων διαφοράς θεωρου- μένη. Τί τοίνυν ἐκ τούτων μερίζει τὴν ἰδίαν οὐσίαν διὰ τοῦ τόκου; Οὐκ ἀεὶ μένει διὰ τῆς διαδοχῆς τῶν ἐπιγινομένων ἐφ' ἑκάστου τῶν ζώων ακεραία ή φύ σις; Εἶτα ἄνθρωπος μὲν ἐξ ἑαυτοῦ τίκτων ἄνθρωπον, οὐ μερίζει τὴν φύσιν, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ γεννήσαντι καὶ ἐν τῷ γεννηθέντι ὅλη ἐστίν· οὐκ ἐκ τούτου πρὸς ἐκεῖνον ἀποσχιζομένη καὶ μεθισταμένη, οὐδὲ ἐν τού τῳ κολοβουμένη, ὅταν ἐν ἐκείνῳ τελεία γένηται - ἀλλὰ καὶ πᾶσα ἐν τούτῳ οὖσα, καὶ πᾶσα ἐν ἐκείνῳ εὑρισκομένη. Καὶ γὰρ καὶ πρὶν γεννῆσαι τὸν ἐξ αὐ- τοῦ ὁ ἄνθρωπος, ζῶον ἦν λογικόν, θνητὸν, νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν. Καὶ ὅταν ἐγέννησε τὸν τοιοῦτον ἄνθρωπον, ὥστε ἐν ἐκείνῳ δειχθῆναι πάντα τὰ ἰδιώ ματα τῆς φύσεως· ὡς οὐκ ἀπώλεσε τὸ εἶναι ἄνθρω * S. GREGORII NISSENI inops et vecors, ut huc sermonem serat, quem videtur Eunomius impugnare? Ecclesia quidem ve- rum Patremn credit, vere esse proprii Filii Patren, sicut ait Apostolus, non alieni: sic enim in quadam Epistolarum effatus est: Qui proprio Filio suo non pepercit : proprii adjectioui opponens eos qui gratia non natura adoptione digni censentur. Hic autem nostram hanc opinionem calumnians, quid dicit? Non in generando suam ipsius essentiam partiens, neque idem qui general, et qui generatur, vel idem Pater qui gignitur et Filius : est enim in- corruptibilis. Quispiam audiens, In principio eral Verbum, et Deus erat Verbum ', et, Verbum ex Deo Patre exivit: siccine sincerum et purun dogma, tam fodis et tetris ac graveolentibus notionibus inquinat et conspurcat? dum dicit : Non in gene- rando suam essentiam partitur. exsecrandas et abominandas, impuras et sordidas cogitationes! Quomodo qui talia profert non intelligit, quod ne- que per carnem, Deus qui manifestatur, humanæ naturæ passionem ad sui corporis coagmentationem accepit, sed puer natus est nobis ex Spiritu sancto et virtute Altissimi, neque Virgo ipsa quidquam perpessa est, neque Spiritus diminutus est, neque virtus Altissimi in partes dissecta fuit? Etenim Spi- ritus totus est, et Altissimi virtus integra sine ulla imminutione mansit. Et puer natus est totus, ne- que matris integritatem labefactavit. Deinde caro ex carne quidem procreata est, sed absque per- pessione: hunc autem gloriæ splendorem non vult Eumomius ab ipsa esse gloria, quoniam gloria quæ lucem generat neque minuitur, neque in partes divellitur. Et quidem verbum hominis impartibiliter ex mente generatur. At Deus Verbum, nisi Patris essentia in partes fuerit secta, non potest ex Patre gigni! Quis ita vecors et stupidus, qui dogmatis hujus absurdidatem et amentiam non intelligat? Non in generando, inquit, propriam essentiam par- tiens. Cujus propria essentia in generando, in partes distribuitur? Essentia enim in hominibus est hu- mana natura. In rationis expertibus generaliter qui- dem natura rationis expers, specialiter vero in bobus et in ovibus, et in omnibus belluis quæ se- cundum proprietatum differentias spectatur natura. Quid igitur horum per partum sive fetum suam essentiam partitur? Nonne per successionem eorum quæ enascuntur in unoquoque animalium semper integra manet natura? Præterea homo dum ex se hominem gignit, non suam naturam distribuit, sed et in eo qui genuit atque in genito tola est, neque ex hoc ad illum dividitur, neque discedit, neque in eo mutilatur, cum in illo perfecta sit, atque omnis it eo consistat, et omnis in illo inveniatur. Siqui- dem priusquam ex se hominem generaret, erat animal rationis particeps, mortale, intelligentiæ et scientiæ capax. Idem postquam ex se talem genuit hominem ita ut omnes naturæ proprietates in C D Rom. viii, 52. ' Joan. 1, 1. • Matth. 1, 18; Luc. 1, 27.

πος ἐξ ἑαυτοῦ γεννήσας τὸν ἄνθρωπον· ἀλλ' ὅ ἦν πρὸ τούτου, καὶ μετὰ τοῦτο διέμεινεν, οὐδὲν διὰ τοῦ γενέσθαι τὸν ἐξ αὐτοῦ ἄνθρωπον τῆς ἐξ αὐτοῦ φύ σεως ελαττώσας. Καὶ ἄνθρωπος μὲν ἐξ ἀνθρώπου γεννᾶται, καὶ ἡ τοῦ γεννῶντος οὐ μερίζεται φύσις. Τὸν δὲ μονογενῆ Θεὸν τὸν ὄντα ἐν τοῖς κόλποις τοῦ Πατρὸς οὐ δέχεται ὁ Εὐνόμιος ἀληθῶς ἐκ τοῦ Πα- τρὸς εἶναι· δεδοικώς μὴ ἀκρωτηριάσῃ τὴν ἀκήρατον τοῦ Πατρὸς φύσιν διὰ τῆς τοῦ Μονογενοῦς ὑποστά σεως. Αλλ' εἰπὼν ὅτι οὐ τὴν οὐσίαν ἐν τῷ 16- ναν μερίζων, προσέθηκεν· ἡ αὐτὸν γεννῶν καὶ γεννώμενος, ἢ αὐτὸς Πατὴρ γινόμενος και Υιός καὶ οἴεται διὰ τῶν ἀσυναρτήτων ῥημάτων, σαθρο- ποιεῖν τὸν ἀληθῆ τῆς εὐσεβείας λόγον· ἢ ἰσχύν τινα πορίζειν τῇ ἀσεβείᾳ· οὐκ εἰδὼς ὅτι δι᾽ ὧν ἐπινοεῖ κατασκευάζειν τὸ ἄτοπον, διὰ τούτων συνετής τῆς ἀληθείας εὑρίσκεται. Φαμὲν γὰρ καὶ ἡμεῖς, ὅτι ὁ πάντα τὰ τοῦ ἰδίου Πατρὸς ἔχων, ὅλον ἐκεῖνό ἐστι, πλὴν τοῦ Πατὴρ εἶναι. Καὶ ὁ πάντα τὰ τοῦ Υἱοῦ ἔχων, ὅλον τὸν Υἱὸν ἐν ἑαυτῷ δείκνυσι, πλὴν τοῦ Υἱὸς γενέσθαι. Ὥστε ἡ τοῦ ἀτόπου κατασκευή, ἣν κατα- σκευάζει νῦν ὁ Εὐνόμιος, συμμαχία τῆς ἀληθείας γίνεται, πρὸς τὸ σαφέστερον διασταλέντος παρ' ἡμῶν τοῦ νοήματος, κατὰ τὴν τοῦ εὐαγγελικοῦ λόγου ὑφή γησιν. Εἰ γὰρ ὁ ἑωρακὼς τὸν Υἱὸν ὁρᾷ τὸν Πατέρα· ἄλλον ἑαυτὸν ἐγέννησεν ὁ Πατήρ, οὔτε ἑαυτοῦ ἐξι- στάμενος, καὶ ἐν ἐκείνῳ ὅλος φαινόμενος. ὡς διὰ τούτων τὸ δοκοῦν κατὰ τῆς εὐσεβείας εἰρῆσθαι, συμ- μαχίαν ἀποδειχθῆναι τοῦ ὑγιαίνοντος δόγματος. • Ἀλλ᾽ οὔτε τὴν ἰδίαν οὐσίαν, φησὶν, ἐν τῷ γεννάν μερίζων, καὶ αὐτὸς γεννῶν καὶ γεννώμε- τος, ἢ αὐτὸς Πατὴρ γινόμενος καὶ Υἱός. "Εστι γὰρ ἄφθαρτος. Ο τῆς ἀνάγκης τοῦ συμπεράσμα- τος· τί λέγεις, ὦ σοφώτατε ; Διότι ἄφθαρτός ἐστιν οὐ μερίζει τὴν ἰδίαν οὐσίαν γεννῶν τὸν Υἱόν· οὐδὲ ἑαυτὸν γεννᾷ, καὶ παρ' ἑαυτοῦ γεννᾶται, οὔτε Πατὴρ ἅμα γίνεται ἑαυτοῦ καὶ Υἱός· ἐπειδή ἐστιν ἄφθαρ τος. Οὐκοῦν εἴ τίς ἐστι φθαρτῆς φύσεως, τέμνει τὴν οὐσίαν ἐν τῷ γεννᾶν· καὶ ὑφ᾽ ἑαυτοῦ γεννᾶται, καὶ ἑαυτὸν γεννᾷ, καὶ πατὴρ καὶ υἱὸς αὐτὸς ἑαυτοῦ για νεται διότι ἄφθαρτος οὐκ ἔστιν. Εἰ δὲ ταῦτα οὕτως ἔχει, οὐκ ἐγέννησε διὰ τὸ φθαρτὸς εἶναι ὁ ᾿Αβραάμ τὸν Ισμαήλ τε καὶ Ἰσαὰκ, ἀλλ' ἑαυτὸν διά τε τῆς παιδίσκης καὶ νομίμου γαμετῆς ἐτεκνώσατο, ἢ κατὰ τὴν ἑτέραν τερθρείαν τοῦ λόγου, ἐμέρισεν εἰς τοὺς γεννηθέντας ἑαυτοῦ τὴν οὐσίαν. Καὶ πρῶτον μὲν ἐπὶ τοῦ διὰ τῆς ᾿Αγαρ τόκου, εἰς δύο τμήματα διαι μεθεὶς, ἐν τῷ ἑνὶ τῶν ἡμιτόμων γίνεται Ισμαήλ καὶ ἐν τῷ ἑτέρῳ διαμένει ἥμισυς ᾿Αβραάμ. Μετά ταῦτα δὲ τὸ λειπόμενον τῆς τοῦ ᾽Αβραὰμ οὐσίας, εἰς τὸν διπλοῦν τόκον τοῦ Ἰσαὰκ ἐμερίσθη· ὥστε τὸ όγδοον ἐν ἑκατέρῳ τῶν ἐγγόνων γενέσθαι. Πῶς ἄν τις ἐν τοῖς δώδεκα πατριάρχαις χερματίσειεν εἰς μέρη διαλεπτύνων τὸ ὄγδοον· ἢ ἐν ταῖς πέντε καὶ Εβδομήκοντα ψυχαῖς ἐν αἷς ὁ Ἰακώβ κατῆλθεν εἰς Β Ο CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. Aillo demonstrentur; neque homo qui ex se hominem genuit, id quod ipse est amisit, sed quod erat ante, et post permansit; neque quidquam propter eumi quem ex seipso genuit hominem, de sua natura di- minuit. Homo quidem ex homine generatur, neque ejus qui generat in partes diffunditur natura. At vero Eunomius unigenitum Deum, qui est in Patris sinibus non admittit vere ex Patre esse: ve- ritus ne integram Patris et incorruptam naturam mutilet et obtruncet per Unigeniti subsistentiam. Sed cum dixisset, non essentiam in generando par- tiens, adjecit, vel idem qui generat et qui generatur, vel idem Pater qui gignitur et Filius. Atque per hæc inepta neque cohærentia verba, putat se veram B pietatis doctrinam putrefacere et corrumpere, vel imipietati vires aliquas sufficere, nescius quod per ea quibus absurdumi construere cogitat, veritatis patronus ac defensor deprehenditur. Nam et mos dicimus quod qui omnia sui Patris habet, totum illud est, eo dempto quod sit Pater. Et qui omnia quæ sunt Filij habet, totum Filium in seipso de- monstrat, præterquam quod sit Filius. Quare hujus absurdi constructio quam nunc molitur Eunomius. veritatis defensio invenitur, cum tainen nostra sit clarior et manifestior intelligentia, secundum verbi evangelici deductionem. Si enim qui vidit Filium, videt Patrem, alium seipsum genuit Pater, neque ex seipso emigrans, et in illo totus appa- rens. Sic per hæc, quod videbatur contra verita- C tem esse dictum, sani documenti auxilium esse demonstratur. Sed, inquit, non propriam essentiam in generando partiens, et idem qui generat et qui generatur, vel idem Pater qui gignitur et Filius est enim incor- ruptibilis. necessitatem conclusionis! Quid ais, sapientissime? quia incorruptibilis est, suam non dispertitur essentiam generando Filium: neque seipsum generat, et a seipso generatur, neque Pater simul gignitur sui ipsius etiam Filius: quoniam est incorruptibilis. Si quis igitur est naturæ corrupti- bilis, suam essentiam generando discindit : et ex seipso generatur, et seipsum generat : et pater et filius ipse sui ipsius efficitur, quia non est incorru- D ptibilis. Quod si hæc ita sunt, Abraham non genuit Ismaelem et Isaacum, quia corruptibilis erat; sed seipsum per ancillam et legitimam conjugem pro · creavit, vel alia quadam portentosa ratione in ge- nitos suam essentiam partiendo diffudit. Primum quidem in partu per ancillam Agar, in duo se- gmenta divisus, in uno semisectorum gignitur Ismael in altero dimidius permanet Abraham. Postea vero reliquum essentiæ Abraham in du- plicem partum ipsius Isaac dispertitum fuit, ita ut in utroque gnatorum pars octava fuerit. Quo- modo quis in duodecim patriarchas dissecuerit, in particulas octavam partem comminuens, vel in quinque et septuaginta animas, cum quibus Jacob

πος ἐξ ἑαυτοῦ γεννήσας τὸν ἄνθρωπον· ἀλλ' ὅ ἦν πρὸ τούτου, καὶ μετὰ τοῦτο διέμεινεν, οὐδὲν διὰ τοῦ γενέσθαι τὸν ἐξ αὐτοῦ ἄνθρωπον τῆς ἐξ αὐτοῦ φύ σεως ελαττώσας. Καὶ ἄνθρωπος μὲν ἐξ ἀνθρώπου γεννᾶται, καὶ ἡ τοῦ γεννῶντος οὐ μερίζεται φύσις. Τὸν δὲ μονογενῆ Θεὸν τὸν ὄντα ἐν τοῖς κόλποις τοῦ Πατρὸς οὐ δέχεται ὁ Εὐνόμιος ἀληθῶς ἐκ τοῦ Πα- τρὸς εἶναι· δεδοικώς μὴ ἀκρωτηριάσῃ τὴν ἀκήρατον τοῦ Πατρὸς φύσιν διὰ τῆς τοῦ Μονογενοῦς ὑποστά σεως. Αλλ' εἰπὼν ὅτι οὐ τὴν οὐσίαν ἐν τῷ 16- ναν μερίζων, προσέθηκεν· ἡ αὐτὸν γεννῶν καὶ γεννώμενος, ἢ αὐτὸς Πατὴρ γινόμενος και Υιός καὶ οἴεται διὰ τῶν ἀσυναρτήτων ῥημάτων, σαθρο- ποιεῖν τὸν ἀληθῆ τῆς εὐσεβείας λόγον· ἢ ἰσχύν τινα πορίζειν τῇ ἀσεβείᾳ· οὐκ εἰδὼς ὅτι δι᾽ ὧν ἐπινοεῖ κατασκευάζειν τὸ ἄτοπον, διὰ τούτων συνετής τῆς ἀληθείας εὑρίσκεται. Φαμὲν γὰρ καὶ ἡμεῖς, ὅτι ὁ πάντα τὰ τοῦ ἰδίου Πατρὸς ἔχων, ὅλον ἐκεῖνό ἐστι, πλὴν τοῦ Πατὴρ εἶναι. Καὶ ὁ πάντα τὰ τοῦ Υἱοῦ ἔχων, ὅλον τὸν Υἱὸν ἐν ἑαυτῷ δείκνυσι, πλὴν τοῦ Υἱὸς γενέσθαι. Ὥστε ἡ τοῦ ἀτόπου κατασκευή, ἣν κατα- σκευάζει νῦν ὁ Εὐνόμιος, συμμαχία τῆς ἀληθείας γίνεται, πρὸς τὸ σαφέστερον διασταλέντος παρ' ἡμῶν τοῦ νοήματος, κατὰ τὴν τοῦ εὐαγγελικοῦ λόγου ὑφή γησιν. Εἰ γὰρ ὁ ἑωρακὼς τὸν Υἱὸν ὁρᾷ τὸν Πατέρα· ἄλλον ἑαυτὸν ἐγέννησεν ὁ Πατήρ, οὔτε ἑαυτοῦ ἐξι- στάμενος, καὶ ἐν ἐκείνῳ ὅλος φαινόμενος. ὡς διὰ τούτων τὸ δοκοῦν κατὰ τῆς εὐσεβείας εἰρῆσθαι, συμ- μαχίαν ἀποδειχθῆναι τοῦ ὑγιαίνοντος δόγματος. • Ἀλλ᾽ οὔτε τὴν ἰδίαν οὐσίαν, φησὶν, ἐν τῷ γεννάν μερίζων, καὶ αὐτὸς γεννῶν καὶ γεννώμε- τος, ἢ αὐτὸς Πατὴρ γινόμενος καὶ Υἱός. "Εστι γὰρ ἄφθαρτος. Ο τῆς ἀνάγκης τοῦ συμπεράσμα- τος· τί λέγεις, ὦ σοφώτατε ; Διότι ἄφθαρτός ἐστιν οὐ μερίζει τὴν ἰδίαν οὐσίαν γεννῶν τὸν Υἱόν· οὐδὲ ἑαυτὸν γεννᾷ, καὶ παρ' ἑαυτοῦ γεννᾶται, οὔτε Πατὴρ ἅμα γίνεται ἑαυτοῦ καὶ Υἱός· ἐπειδή ἐστιν ἄφθαρ τος. Οὐκοῦν εἴ τίς ἐστι φθαρτῆς φύσεως, τέμνει τὴν οὐσίαν ἐν τῷ γεννᾶν· καὶ ὑφ᾽ ἑαυτοῦ γεννᾶται, καὶ ἑαυτὸν γεννᾷ, καὶ πατὴρ καὶ υἱὸς αὐτὸς ἑαυτοῦ για νεται διότι ἄφθαρτος οὐκ ἔστιν. Εἰ δὲ ταῦτα οὕτως ἔχει, οὐκ ἐγέννησε διὰ τὸ φθαρτὸς εἶναι ὁ ᾿Αβραάμ τὸν Ισμαήλ τε καὶ Ἰσαὰκ, ἀλλ' ἑαυτὸν διά τε τῆς παιδίσκης καὶ νομίμου γαμετῆς ἐτεκνώσατο, ἢ κατὰ τὴν ἑτέραν τερθρείαν τοῦ λόγου, ἐμέρισεν εἰς τοὺς γεννηθέντας ἑαυτοῦ τὴν οὐσίαν. Καὶ πρῶτον μὲν ἐπὶ τοῦ διὰ τῆς ᾿Αγαρ τόκου, εἰς δύο τμήματα διαι μεθεὶς, ἐν τῷ ἑνὶ τῶν ἡμιτόμων γίνεται Ισμαήλ καὶ ἐν τῷ ἑτέρῳ διαμένει ἥμισυς ᾿Αβραάμ. Μετά ταῦτα δὲ τὸ λειπόμενον τῆς τοῦ ᾽Αβραὰμ οὐσίας, εἰς τὸν διπλοῦν τόκον τοῦ Ἰσαὰκ ἐμερίσθη· ὥστε τὸ όγδοον ἐν ἑκατέρῳ τῶν ἐγγόνων γενέσθαι. Πῶς ἄν τις ἐν τοῖς δώδεκα πατριάρχαις χερματίσειεν εἰς μέρη διαλεπτύνων τὸ ὄγδοον· ἢ ἐν ταῖς πέντε καὶ Εβδομήκοντα ψυχαῖς ἐν αἷς ὁ Ἰακώβ κατῆλθεν εἰς Β Ο CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. Aillo demonstrentur; neque homo qui ex se hominem genuit, id quod ipse est amisit, sed quod erat ante, et post permansit; neque quidquam propter eumi quem ex seipso genuit hominem, de sua natura di- minuit. Homo quidem ex homine generatur, neque ejus qui generat in partes diffunditur natura. At vero Eunomius unigenitum Deum, qui est in Patris sinibus non admittit vere ex Patre esse: ve- ritus ne integram Patris et incorruptam naturam mutilet et obtruncet per Unigeniti subsistentiam. Sed cum dixisset, non essentiam in generando par- tiens, adjecit, vel idem qui generat et qui generatur, vel idem Pater qui gignitur et Filius. Atque per hæc inepta neque cohærentia verba, putat se veram B pietatis doctrinam putrefacere et corrumpere, vel imipietati vires aliquas sufficere, nescius quod per ea quibus absurdumi construere cogitat, veritatis patronus ac defensor deprehenditur. Nam et mos dicimus quod qui omnia sui Patris habet, totum illud est, eo dempto quod sit Pater. Et qui omnia quæ sunt Filij habet, totum Filium in seipso de- monstrat, præterquam quod sit Filius. Quare hujus absurdi constructio quam nunc molitur Eunomius. veritatis defensio invenitur, cum tainen nostra sit clarior et manifestior intelligentia, secundum verbi evangelici deductionem. Si enim qui vidit Filium, videt Patrem, alium seipsum genuit Pater, neque ex seipso emigrans, et in illo totus appa- rens. Sic per hæc, quod videbatur contra verita- C tem esse dictum, sani documenti auxilium esse demonstratur. Sed, inquit, non propriam essentiam in generando partiens, et idem qui generat et qui generatur, vel idem Pater qui gignitur et Filius est enim incor- ruptibilis. necessitatem conclusionis! Quid ais, sapientissime? quia incorruptibilis est, suam non dispertitur essentiam generando Filium: neque seipsum generat, et a seipso generatur, neque Pater simul gignitur sui ipsius etiam Filius: quoniam est incorruptibilis. Si quis igitur est naturæ corrupti- bilis, suam essentiam generando discindit : et ex seipso generatur, et seipsum generat : et pater et filius ipse sui ipsius efficitur, quia non est incorru- D ptibilis. Quod si hæc ita sunt, Abraham non genuit Ismaelem et Isaacum, quia corruptibilis erat; sed seipsum per ancillam et legitimam conjugem pro · creavit, vel alia quadam portentosa ratione in ge- nitos suam essentiam partiendo diffudit. Primum quidem in partu per ancillam Agar, in duo se- gmenta divisus, in uno semisectorum gignitur Ismael in altero dimidius permanet Abraham. Postea vero reliquum essentiæ Abraham in du- plicem partum ipsius Isaac dispertitum fuit, ita ut in utroque gnatorum pars octava fuerit. Quo- modo quis in duodecim patriarchas dissecuerit, in particulas octavam partem comminuens, vel in quinque et septuaginta animas, cum quibus Jacob

πος ἐξ ἑαυτοῦ γεννήσας τὸν ἄνθρωπον· ἀλλ' ὅ ἦν πρὸ τούτου, καὶ μετὰ τοῦτο διέμεινεν, οὐδὲν διὰ τοῦ γενέσθαι τὸν ἐξ αὐτοῦ ἄνθρωπον τῆς ἐξ αὐτοῦ φύ σεως ελαττώσας. Καὶ ἄνθρωπος μὲν ἐξ ἀνθρώπου γεννᾶται, καὶ ἡ τοῦ γεννῶντος οὐ μερίζεται φύσις. Τὸν δὲ μονογενῆ Θεὸν τὸν ὄντα ἐν τοῖς κόλποις τοῦ Πατρὸς οὐ δέχεται ὁ Εὐνόμιος ἀληθῶς ἐκ τοῦ Πα- τρὸς εἶναι· δεδοικώς μὴ ἀκρωτηριάσῃ τὴν ἀκήρατον τοῦ Πατρὸς φύσιν διὰ τῆς τοῦ Μονογενοῦς ὑποστά σεως. Αλλ' εἰπὼν ὅτι οὐ τὴν οὐσίαν ἐν τῷ 16- ναν μερίζων, προσέθηκεν· ἡ αὐτὸν γεννῶν καὶ γεννώμενος, ἢ αὐτὸς Πατὴρ γινόμενος και Υιός καὶ οἴεται διὰ τῶν ἀσυναρτήτων ῥημάτων, σαθρο- ποιεῖν τὸν ἀληθῆ τῆς εὐσεβείας λόγον· ἢ ἰσχύν τινα πορίζειν τῇ ἀσεβείᾳ· οὐκ εἰδὼς ὅτι δι᾽ ὧν ἐπινοεῖ κατασκευάζειν τὸ ἄτοπον, διὰ τούτων συνετής τῆς ἀληθείας εὑρίσκεται. Φαμὲν γὰρ καὶ ἡμεῖς, ὅτι ὁ πάντα τὰ τοῦ ἰδίου Πατρὸς ἔχων, ὅλον ἐκεῖνό ἐστι, πλὴν τοῦ Πατὴρ εἶναι. Καὶ ὁ πάντα τὰ τοῦ Υἱοῦ ἔχων, ὅλον τὸν Υἱὸν ἐν ἑαυτῷ δείκνυσι, πλὴν τοῦ Υἱὸς γενέσθαι. Ὥστε ἡ τοῦ ἀτόπου κατασκευή, ἣν κατα- σκευάζει νῦν ὁ Εὐνόμιος, συμμαχία τῆς ἀληθείας γίνεται, πρὸς τὸ σαφέστερον διασταλέντος παρ' ἡμῶν τοῦ νοήματος, κατὰ τὴν τοῦ εὐαγγελικοῦ λόγου ὑφή γησιν. Εἰ γὰρ ὁ ἑωρακὼς τὸν Υἱὸν ὁρᾷ τὸν Πατέρα· ἄλλον ἑαυτὸν ἐγέννησεν ὁ Πατήρ, οὔτε ἑαυτοῦ ἐξι- στάμενος, καὶ ἐν ἐκείνῳ ὅλος φαινόμενος. ὡς διὰ τούτων τὸ δοκοῦν κατὰ τῆς εὐσεβείας εἰρῆσθαι, συμ- μαχίαν ἀποδειχθῆναι τοῦ ὑγιαίνοντος δόγματος. • Ἀλλ᾽ οὔτε τὴν ἰδίαν οὐσίαν, φησὶν, ἐν τῷ γεννάν μερίζων, καὶ αὐτὸς γεννῶν καὶ γεννώμε- τος, ἢ αὐτὸς Πατὴρ γινόμενος καὶ Υἱός. "Εστι γὰρ ἄφθαρτος. Ο τῆς ἀνάγκης τοῦ συμπεράσμα- τος· τί λέγεις, ὦ σοφώτατε ; Διότι ἄφθαρτός ἐστιν οὐ μερίζει τὴν ἰδίαν οὐσίαν γεννῶν τὸν Υἱόν· οὐδὲ ἑαυτὸν γεννᾷ, καὶ παρ' ἑαυτοῦ γεννᾶται, οὔτε Πατὴρ ἅμα γίνεται ἑαυτοῦ καὶ Υἱός· ἐπειδή ἐστιν ἄφθαρ τος. Οὐκοῦν εἴ τίς ἐστι φθαρτῆς φύσεως, τέμνει τὴν οὐσίαν ἐν τῷ γεννᾶν· καὶ ὑφ᾽ ἑαυτοῦ γεννᾶται, καὶ ἑαυτὸν γεννᾷ, καὶ πατὴρ καὶ υἱὸς αὐτὸς ἑαυτοῦ για νεται διότι ἄφθαρτος οὐκ ἔστιν. Εἰ δὲ ταῦτα οὕτως ἔχει, οὐκ ἐγέννησε διὰ τὸ φθαρτὸς εἶναι ὁ ᾿Αβραάμ τὸν Ισμαήλ τε καὶ Ἰσαὰκ, ἀλλ' ἑαυτὸν διά τε τῆς παιδίσκης καὶ νομίμου γαμετῆς ἐτεκνώσατο, ἢ κατὰ τὴν ἑτέραν τερθρείαν τοῦ λόγου, ἐμέρισεν εἰς τοὺς γεννηθέντας ἑαυτοῦ τὴν οὐσίαν. Καὶ πρῶτον μὲν ἐπὶ τοῦ διὰ τῆς ᾿Αγαρ τόκου, εἰς δύο τμήματα διαι μεθεὶς, ἐν τῷ ἑνὶ τῶν ἡμιτόμων γίνεται Ισμαήλ καὶ ἐν τῷ ἑτέρῳ διαμένει ἥμισυς ᾿Αβραάμ. Μετά ταῦτα δὲ τὸ λειπόμενον τῆς τοῦ ᾽Αβραὰμ οὐσίας, εἰς τὸν διπλοῦν τόκον τοῦ Ἰσαὰκ ἐμερίσθη· ὥστε τὸ όγδοον ἐν ἑκατέρῳ τῶν ἐγγόνων γενέσθαι. Πῶς ἄν τις ἐν τοῖς δώδεκα πατριάρχαις χερματίσειεν εἰς μέρη διαλεπτύνων τὸ ὄγδοον· ἢ ἐν ταῖς πέντε καὶ Εβδομήκοντα ψυχαῖς ἐν αἷς ὁ Ἰακώβ κατῆλθεν εἰς Β Ο CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. Aillo demonstrentur; neque homo qui ex se hominem genuit, id quod ipse est amisit, sed quod erat ante, et post permansit; neque quidquam propter eumi quem ex seipso genuit hominem, de sua natura di- minuit. Homo quidem ex homine generatur, neque ejus qui generat in partes diffunditur natura. At vero Eunomius unigenitum Deum, qui est in Patris sinibus non admittit vere ex Patre esse: ve- ritus ne integram Patris et incorruptam naturam mutilet et obtruncet per Unigeniti subsistentiam. Sed cum dixisset, non essentiam in generando par- tiens, adjecit, vel idem qui generat et qui generatur, vel idem Pater qui gignitur et Filius. Atque per hæc inepta neque cohærentia verba, putat se veram B pietatis doctrinam putrefacere et corrumpere, vel imipietati vires aliquas sufficere, nescius quod per ea quibus absurdumi construere cogitat, veritatis patronus ac defensor deprehenditur. Nam et mos dicimus quod qui omnia sui Patris habet, totum illud est, eo dempto quod sit Pater. Et qui omnia quæ sunt Filij habet, totum Filium in seipso de- monstrat, præterquam quod sit Filius. Quare hujus absurdi constructio quam nunc molitur Eunomius. veritatis defensio invenitur, cum tainen nostra sit clarior et manifestior intelligentia, secundum verbi evangelici deductionem. Si enim qui vidit Filium, videt Patrem, alium seipsum genuit Pater, neque ex seipso emigrans, et in illo totus appa- rens. Sic per hæc, quod videbatur contra verita- C tem esse dictum, sani documenti auxilium esse demonstratur. Sed, inquit, non propriam essentiam in generando partiens, et idem qui generat et qui generatur, vel idem Pater qui gignitur et Filius est enim incor- ruptibilis. necessitatem conclusionis! Quid ais, sapientissime? quia incorruptibilis est, suam non dispertitur essentiam generando Filium: neque seipsum generat, et a seipso generatur, neque Pater simul gignitur sui ipsius etiam Filius: quoniam est incorruptibilis. Si quis igitur est naturæ corrupti- bilis, suam essentiam generando discindit : et ex seipso generatur, et seipsum generat : et pater et filius ipse sui ipsius efficitur, quia non est incorru- D ptibilis. Quod si hæc ita sunt, Abraham non genuit Ismaelem et Isaacum, quia corruptibilis erat; sed seipsum per ancillam et legitimam conjugem pro · creavit, vel alia quadam portentosa ratione in ge- nitos suam essentiam partiendo diffudit. Primum quidem in partu per ancillam Agar, in duo se- gmenta divisus, in uno semisectorum gignitur Ismael in altero dimidius permanet Abraham. Postea vero reliquum essentiæ Abraham in du- plicem partum ipsius Isaac dispertitum fuit, ita ut in utroque gnatorum pars octava fuerit. Quo- modo quis in duodecim patriarchas dissecuerit, in particulas octavam partem comminuens, vel in quinque et septuaginta animas, cum quibus Jacob

πος ἐξ ἑαυτοῦ γεννήσας τὸν ἄνθρωπον· ἀλλ' ὅ ἦν πρὸ τούτου, καὶ μετὰ τοῦτο διέμεινεν, οὐδὲν διὰ τοῦ γενέσθαι τὸν ἐξ αὐτοῦ ἄνθρωπον τῆς ἐξ αὐτοῦ φύ σεως ελαττώσας. Καὶ ἄνθρωπος μὲν ἐξ ἀνθρώπου γεννᾶται, καὶ ἡ τοῦ γεννῶντος οὐ μερίζεται φύσις. Τὸν δὲ μονογενῆ Θεὸν τὸν ὄντα ἐν τοῖς κόλποις τοῦ Πατρὸς οὐ δέχεται ὁ Εὐνόμιος ἀληθῶς ἐκ τοῦ Πα- τρὸς εἶναι· δεδοικώς μὴ ἀκρωτηριάσῃ τὴν ἀκήρατον τοῦ Πατρὸς φύσιν διὰ τῆς τοῦ Μονογενοῦς ὑποστά σεως. Αλλ' εἰπὼν ὅτι οὐ τὴν οὐσίαν ἐν τῷ 16- ναν μερίζων, προσέθηκεν· ἡ αὐτὸν γεννῶν καὶ γεννώμενος, ἢ αὐτὸς Πατὴρ γινόμενος και Υιός καὶ οἴεται διὰ τῶν ἀσυναρτήτων ῥημάτων, σαθρο- ποιεῖν τὸν ἀληθῆ τῆς εὐσεβείας λόγον· ἢ ἰσχύν τινα πορίζειν τῇ ἀσεβείᾳ· οὐκ εἰδὼς ὅτι δι᾽ ὧν ἐπινοεῖ κατασκευάζειν τὸ ἄτοπον, διὰ τούτων συνετής τῆς ἀληθείας εὑρίσκεται. Φαμὲν γὰρ καὶ ἡμεῖς, ὅτι ὁ πάντα τὰ τοῦ ἰδίου Πατρὸς ἔχων, ὅλον ἐκεῖνό ἐστι, πλὴν τοῦ Πατὴρ εἶναι. Καὶ ὁ πάντα τὰ τοῦ Υἱοῦ ἔχων, ὅλον τὸν Υἱὸν ἐν ἑαυτῷ δείκνυσι, πλὴν τοῦ Υἱὸς γενέσθαι. Ὥστε ἡ τοῦ ἀτόπου κατασκευή, ἣν κατα- σκευάζει νῦν ὁ Εὐνόμιος, συμμαχία τῆς ἀληθείας γίνεται, πρὸς τὸ σαφέστερον διασταλέντος παρ' ἡμῶν τοῦ νοήματος, κατὰ τὴν τοῦ εὐαγγελικοῦ λόγου ὑφή γησιν. Εἰ γὰρ ὁ ἑωρακὼς τὸν Υἱὸν ὁρᾷ τὸν Πατέρα· ἄλλον ἑαυτὸν ἐγέννησεν ὁ Πατήρ, οὔτε ἑαυτοῦ ἐξι- στάμενος, καὶ ἐν ἐκείνῳ ὅλος φαινόμενος. ὡς διὰ τούτων τὸ δοκοῦν κατὰ τῆς εὐσεβείας εἰρῆσθαι, συμ- μαχίαν ἀποδειχθῆναι τοῦ ὑγιαίνοντος δόγματος. • Ἀλλ᾽ οὔτε τὴν ἰδίαν οὐσίαν, φησὶν, ἐν τῷ γεννάν μερίζων, καὶ αὐτὸς γεννῶν καὶ γεννώμε- τος, ἢ αὐτὸς Πατὴρ γινόμενος καὶ Υἱός. "Εστι γὰρ ἄφθαρτος. Ο τῆς ἀνάγκης τοῦ συμπεράσμα- τος· τί λέγεις, ὦ σοφώτατε ; Διότι ἄφθαρτός ἐστιν οὐ μερίζει τὴν ἰδίαν οὐσίαν γεννῶν τὸν Υἱόν· οὐδὲ ἑαυτὸν γεννᾷ, καὶ παρ' ἑαυτοῦ γεννᾶται, οὔτε Πατὴρ ἅμα γίνεται ἑαυτοῦ καὶ Υἱός· ἐπειδή ἐστιν ἄφθαρ τος. Οὐκοῦν εἴ τίς ἐστι φθαρτῆς φύσεως, τέμνει τὴν οὐσίαν ἐν τῷ γεννᾶν· καὶ ὑφ᾽ ἑαυτοῦ γεννᾶται, καὶ ἑαυτὸν γεννᾷ, καὶ πατὴρ καὶ υἱὸς αὐτὸς ἑαυτοῦ για νεται διότι ἄφθαρτος οὐκ ἔστιν. Εἰ δὲ ταῦτα οὕτως ἔχει, οὐκ ἐγέννησε διὰ τὸ φθαρτὸς εἶναι ὁ ᾿Αβραάμ τὸν Ισμαήλ τε καὶ Ἰσαὰκ, ἀλλ' ἑαυτὸν διά τε τῆς παιδίσκης καὶ νομίμου γαμετῆς ἐτεκνώσατο, ἢ κατὰ τὴν ἑτέραν τερθρείαν τοῦ λόγου, ἐμέρισεν εἰς τοὺς γεννηθέντας ἑαυτοῦ τὴν οὐσίαν. Καὶ πρῶτον μὲν ἐπὶ τοῦ διὰ τῆς ᾿Αγαρ τόκου, εἰς δύο τμήματα διαι μεθεὶς, ἐν τῷ ἑνὶ τῶν ἡμιτόμων γίνεται Ισμαήλ καὶ ἐν τῷ ἑτέρῳ διαμένει ἥμισυς ᾿Αβραάμ. Μετά ταῦτα δὲ τὸ λειπόμενον τῆς τοῦ ᾽Αβραὰμ οὐσίας, εἰς τὸν διπλοῦν τόκον τοῦ Ἰσαὰκ ἐμερίσθη· ὥστε τὸ όγδοον ἐν ἑκατέρῳ τῶν ἐγγόνων γενέσθαι. Πῶς ἄν τις ἐν τοῖς δώδεκα πατριάρχαις χερματίσειεν εἰς μέρη διαλεπτύνων τὸ ὄγδοον· ἢ ἐν ταῖς πέντε καὶ Εβδομήκοντα ψυχαῖς ἐν αἷς ὁ Ἰακώβ κατῆλθεν εἰς Β Ο CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. Aillo demonstrentur; neque homo qui ex se hominem genuit, id quod ipse est amisit, sed quod erat ante, et post permansit; neque quidquam propter eumi quem ex seipso genuit hominem, de sua natura di- minuit. Homo quidem ex homine generatur, neque ejus qui generat in partes diffunditur natura. At vero Eunomius unigenitum Deum, qui est in Patris sinibus non admittit vere ex Patre esse: ve- ritus ne integram Patris et incorruptam naturam mutilet et obtruncet per Unigeniti subsistentiam. Sed cum dixisset, non essentiam in generando par- tiens, adjecit, vel idem qui generat et qui generatur, vel idem Pater qui gignitur et Filius. Atque per hæc inepta neque cohærentia verba, putat se veram B pietatis doctrinam putrefacere et corrumpere, vel imipietati vires aliquas sufficere, nescius quod per ea quibus absurdumi construere cogitat, veritatis patronus ac defensor deprehenditur. Nam et mos dicimus quod qui omnia sui Patris habet, totum illud est, eo dempto quod sit Pater. Et qui omnia quæ sunt Filij habet, totum Filium in seipso de- monstrat, præterquam quod sit Filius. Quare hujus absurdi constructio quam nunc molitur Eunomius. veritatis defensio invenitur, cum tainen nostra sit clarior et manifestior intelligentia, secundum verbi evangelici deductionem. Si enim qui vidit Filium, videt Patrem, alium seipsum genuit Pater, neque ex seipso emigrans, et in illo totus appa- rens. Sic per hæc, quod videbatur contra verita- C tem esse dictum, sani documenti auxilium esse demonstratur. Sed, inquit, non propriam essentiam in generando partiens, et idem qui generat et qui generatur, vel idem Pater qui gignitur et Filius est enim incor- ruptibilis. necessitatem conclusionis! Quid ais, sapientissime? quia incorruptibilis est, suam non dispertitur essentiam generando Filium: neque seipsum generat, et a seipso generatur, neque Pater simul gignitur sui ipsius etiam Filius: quoniam est incorruptibilis. Si quis igitur est naturæ corrupti- bilis, suam essentiam generando discindit : et ex seipso generatur, et seipsum generat : et pater et filius ipse sui ipsius efficitur, quia non est incorru- D ptibilis. Quod si hæc ita sunt, Abraham non genuit Ismaelem et Isaacum, quia corruptibilis erat; sed seipsum per ancillam et legitimam conjugem pro · creavit, vel alia quadam portentosa ratione in ge- nitos suam essentiam partiendo diffudit. Primum quidem in partu per ancillam Agar, in duo se- gmenta divisus, in uno semisectorum gignitur Ismael in altero dimidius permanet Abraham. Postea vero reliquum essentiæ Abraham in du- plicem partum ipsius Isaac dispertitum fuit, ita ut in utroque gnatorum pars octava fuerit. Quo- modo quis in duodecim patriarchas dissecuerit, in particulas octavam partem comminuens, vel in quinque et septuaginta animas, cum quibus Jacob

Α Αἴγυπτον ; Καὶ τί ταῦτα λέγω, δέον ἀπὸ τοῦ πρώ του ανθρώπου διελέγξαι τῶν λεγομένων τὴν ἄνοιαν ; Εἰ γὰρ μόνου τοῦ ἀφθάρτου ἐστί, μὴ μερίζειν τὴν φύσιν ἐν τῷ γεννᾷν· φθαρτὸς δὲ ὁ ᾿Αδάμ, πρὸς ἐν ἐῤῥέθη, ὅτι Γῆ εἰ καὶ εἰς γῆν ἀπελεύσῃ· ἐμέριζε πάντως ἑαυτοῦ τὴν οὐσίαν, κατὰ τὸν λόγον τοῦ Εὐ νομίου, εἰς τοὺς παρ' ἑαυτοῦ γεννωμένους τεμνόμε- νος. Τῷ δὲ πλήθει τῶν ἐπιγινομένων αναγκαίως τοῦ εὑρισκομένου παρ' ἑκάστῳ τῆς οὐσίας τμήματος, και τὰ τὸν ἀριθμὸν τῶν τικτομένων διαιρουμένου, προ- δαπανᾶται τῆς τοῦ ᾿Αβραάμ ὑποστάσεως ἡ τοῦ Ἀδὰμ οὐσία, ταῖς ἀπείροις τῶν ἐξ αὐτοῦ μυριάσι διὰ τῶν λεπτῶν τε καὶ ἀτόμων ἐκείνων μορίων σχε δασθεῖσα· καὶ οὐκέτι ἂν εὑρίσκεται λείψανον οὐσίας τὸ ἐκ τοῦ Ἀδὰμ εἰς τὸν ᾿Αβραάμ, καὶ τοὺς ἐξ αὐτοῦ • μεριζόμενον, προαναλωθείσης ἐν ταῖς ἀπείροις τῶν πρὸ αὐτοῦ γεγονότων μυριάσι διὰ τῆς λεπτομερείας τῶν τμημάτων τῆς φύσεως. Ορᾶτε τὴν ἄνοιαν τοῦ μὴ εἰδότος ἃ λέγει, μηδὲ περὶ τίνων διαβεβαιοῦται. Ἐν γὰρ τῷ εἰπεῖν, ἐπειδὴ ἄφθαρτός ἐστιν, οὔτε με ρίζει τὴν οὐσίαν, οὔτε ἑαυτὸν γεννᾷ, οὔτε ἑαυτοῦ Πατήρ γίνεται, ἔδωκεν ἐπὶ παντὸς τοῦ φθορᾷ ὁπο κειμένου ἐκ τοῦ ἀκολούθου, ἐκεῖνα νοεῖν ἐπὶ τῆς γεννήσεως συμβαίνειν, ὅτα μόνῳ τῷ ἀφθάρτῳ μὴ προσείναι διισχυρίσατο. ᾿Αλλὰ πολλῶν ὄντων καὶ ἄλλων τῶν δυναμένων ἐπιδεῖξαι τὴν ματαιότητα τῶν λεγομένων, ἀρκεῖν οἴομαι πρὸς ἀπόδειξιν τῆς ἀνοίας τὰ εἰρημένα. Τοῦτο δὲ πάντως προωμολόγηται παρά τοῖς ἐπισταμένοις, πρὸς τὸ ἀκόλουθον βλέπειν· ὅτι μόνῳ τῷ Πατρὶ προσμαρτυρήσας τὸ ἄφθαρτον, πάντα τὰ μετὰ τὸν Πατέρα νοούμενα τῇ πρὸς τὸ ἄφθαρτον ἀντιδιαστολῇ φθαρτὰ εἶναι κατασκευάζει. Ως μηδὲ τὸν Υἱὸν φθορᾶς ἐπιδεικνύειν ἐλεύθερον. Εἰ οὖν ἀν- τιδιαστέλλει τὸν Υἱὸν τῷ ἀφθάρτω, οὐ μόνον αὐτὸν φθαρτὸν εἶναι διορίζεται, ἀλλὰ καὶ τὰ ἄλλα περὶ αὐτ τοῦ κατασκευάζει, ὅσα μόνῳ τῷ ἀφθάρτῳ μὴ προς- εἶναι λέγει. ᾿Αναγκαίως γὰρ εἰ μόνος ὁ Πατὴρ οὔτε ἑαυτὸν γεννᾷ, οὔτε ὑφ᾽ ἑαυτοῦ γεννᾶται, πᾶν δ μὴ ἄφθαρτόν ἐστι, καὶ ἑαυτὴ γεννᾷ, καὶ ὑφ᾽ ἑαυτοῦ γεννᾶται, καὶ πατὴρ καὶ υἱὸς αὐτὸ ἑαυτοῦ γίνεται, πρὸς ἑκάτερα τῆς ουσίας μεθαρμοζόμενον. Εἰ γὰρ μόνον τοῦ Πατρός ἐστι τὸ ἄφθαρτον εἶναι, ἴδιον δὲ τοῦ ἀφθάρτου τὸ μὴ ταῦτα εἶναι, οὔτε ἄφθαρτος πάν τως ὁ Υἱὸς κατὰ τὸν τῆς αἱρέσεως λόγον, καὶ ταῦτα πάντα περὶ αὐτὸν πάντως ἐστίν· τὸ μερίζεσθαι τὴν οὐσίαν, τὸ τίκτειν ἑαυτὸν καὶ ὑφ' ἑαυτοῦ γεννᾶσθαι, πατέρα καὶ υἱὸν αὐτὸν ἑαυτοῦ γίνεσθαι. Η μάταιον ἴσως ἐπὶ πλεῖον ἐμφιλοχωρεῖν τοῖς ἀνοήτοις· ἀλλὰ πρὸς τὸ ἐφεξῆς τοῦ λόγου μετέλθωμεν προστίθησι γὰρ τούτοις· Οὐκ ἐν τῷ ποιεῖν ὕλης, ἢ μερών, ἢ φυσικῶν ὀργάνων προσδεόμενος· ἔστι γὰρ παντὸς ἀπροσδεής. Τοῦτο τὸ νόημα, εἰ καὶ ἀτο- νώτερον κατὰ τὴν λέξιν ἐκτίθεται ὁ Εὐνόμιος, ὅμως τῆς εὐσεβείας οὐκ ἀποβάλλομεν. Μαθόντες γὰρ ὅτι · *195 S. GREGORII NYSSENI in Ægyptum descendit *? Et quid hæc dico, cum a primo homine ducto argumento horum verborum esset refellenda dementia? Si enim solius est in- • corruptibilis, in generando naturam non dispertiri : corruptibilis vero Adan ad quem dictum est: Quia terra es, et in terram reverteris, omnino suam es- sentiam partiebatur, secundum rationem Eunonii, cum in ex seipso genitos divideretur: multitudine aulem posterorum (cum necesse esset in quoque essentiæ segmentum inveniri) pro numero eorum qui nascerentur, si divideretur, prius Adami essentia absumeretur, quam ad Abraham subsistentem na- turam perveniretur, infinitis ex ipso progenitis decies millibus per tenues illas et individuas par… ticulas dispersa. Neque quidquam essentiæ Adami amplius inveniretur reliquum, quod in Abraham et B ejus filios ac posteros dispertitur diffunderetur: quia prius in infinitis et innumerabilibus ante ipsum progenitis per illas segmentorum minutias essel absumpta et exhausta natura. Videte hominis amnentiam qua dicat nescientis, neque de quibus aflirmet. Cumn euim dicit, quoniam incorruptibilis est, neque suam partitur essentiam, neque seipsum generat, neque Pater ex seipso nascitur; in omnni eo quod corruptioni subjicitur, ex consecutione dedit intelligenda, illa in generatione contingere, quæcunque soli incorruptibili non inesse confir- mavit. Sed cum multa sint alia quæ possint horum dictorum vanitatem arguere; quæ sunt hactenus in medium prolata ad hujus amentiæ demonstra- tionem satis esse arbitror: hoc autem apud doctos et scientes concessum est et convenit, quid ex quaque re consequatur respiciendum esse. Qui soli Patri incorruptibile attribuit, omnia que post Pa- trem animo et mente cernuntur, illa quæ est ad in- corruptibile differentia corruptibilia esse confirmat. Ita ut neque Filium a corruptione liberum esse de- monstret. Si igitur Filium ab incorruptibili differre facit, non solum ipsum esse corruptibilem delinit, sed etiam alia de ipso astruit, quæcunque soli im- mortali non adesse dicit. Necessario enim si solus Pater neque seipsum generat, neque a seipso ge- neratur, quidquid incorruptibile non est et seipsum generat et a seipso generatur, et pater et filius idem suiipsius efficitur, utrisque essentiæ partibus accommodatum. Si enim solius sit Patris incorru- ptibilem esse, proprium autem incorruptibilis hæc non esse; nec incorruptibilis omnino Filius est, secundum hanc hæreseos orationem, et bæc etiam omnia prorsus in ipso sunt, essentiam dispertiri, seipsum producere, et a seipso generari, patrem et filium ipsum sui ipsius fieri. Sed fortasse cum amentibus et insanis diutius immorari et detineri vanum est. Ad ea igitur quæ deinceps sequuntur in ejus oratione transeamus. His itaque adjicit : Non in faciendo materia vel par- tibus, vel naturalibus instrumentis indigens (nullius enim rei est indigus). Hanc notionem tametsi ad verbum remissiorem exponit Eunomius, tamen hanc Genes. XLVI, 2. * Gen. 111, 19. C D

Α Αἴγυπτον ; Καὶ τί ταῦτα λέγω, δέον ἀπὸ τοῦ πρώ του ανθρώπου διελέγξαι τῶν λεγομένων τὴν ἄνοιαν ; Εἰ γὰρ μόνου τοῦ ἀφθάρτου ἐστί, μὴ μερίζειν τὴν φύσιν ἐν τῷ γεννᾷν· φθαρτὸς δὲ ὁ ᾿Αδάμ, πρὸς ἐν ἐῤῥέθη, ὅτι Γῆ εἰ καὶ εἰς γῆν ἀπελεύσῃ· ἐμέριζε πάντως ἑαυτοῦ τὴν οὐσίαν, κατὰ τὸν λόγον τοῦ Εὐ νομίου, εἰς τοὺς παρ' ἑαυτοῦ γεννωμένους τεμνόμε- νος. Τῷ δὲ πλήθει τῶν ἐπιγινομένων αναγκαίως τοῦ εὑρισκομένου παρ' ἑκάστῳ τῆς οὐσίας τμήματος, και τὰ τὸν ἀριθμὸν τῶν τικτομένων διαιρουμένου, προ- δαπανᾶται τῆς τοῦ ᾿Αβραάμ ὑποστάσεως ἡ τοῦ Ἀδὰμ οὐσία, ταῖς ἀπείροις τῶν ἐξ αὐτοῦ μυριάσι διὰ τῶν λεπτῶν τε καὶ ἀτόμων ἐκείνων μορίων σχε δασθεῖσα· καὶ οὐκέτι ἂν εὑρίσκεται λείψανον οὐσίας τὸ ἐκ τοῦ Ἀδὰμ εἰς τὸν ᾿Αβραάμ, καὶ τοὺς ἐξ αὐτοῦ • μεριζόμενον, προαναλωθείσης ἐν ταῖς ἀπείροις τῶν πρὸ αὐτοῦ γεγονότων μυριάσι διὰ τῆς λεπτομερείας τῶν τμημάτων τῆς φύσεως. Ορᾶτε τὴν ἄνοιαν τοῦ μὴ εἰδότος ἃ λέγει, μηδὲ περὶ τίνων διαβεβαιοῦται. Ἐν γὰρ τῷ εἰπεῖν, ἐπειδὴ ἄφθαρτός ἐστιν, οὔτε με ρίζει τὴν οὐσίαν, οὔτε ἑαυτὸν γεννᾷ, οὔτε ἑαυτοῦ Πατήρ γίνεται, ἔδωκεν ἐπὶ παντὸς τοῦ φθορᾷ ὁπο κειμένου ἐκ τοῦ ἀκολούθου, ἐκεῖνα νοεῖν ἐπὶ τῆς γεννήσεως συμβαίνειν, ὅτα μόνῳ τῷ ἀφθάρτῳ μὴ προσείναι διισχυρίσατο. ᾿Αλλὰ πολλῶν ὄντων καὶ ἄλλων τῶν δυναμένων ἐπιδεῖξαι τὴν ματαιότητα τῶν λεγομένων, ἀρκεῖν οἴομαι πρὸς ἀπόδειξιν τῆς ἀνοίας τὰ εἰρημένα. Τοῦτο δὲ πάντως προωμολόγηται παρά τοῖς ἐπισταμένοις, πρὸς τὸ ἀκόλουθον βλέπειν· ὅτι μόνῳ τῷ Πατρὶ προσμαρτυρήσας τὸ ἄφθαρτον, πάντα τὰ μετὰ τὸν Πατέρα νοούμενα τῇ πρὸς τὸ ἄφθαρτον ἀντιδιαστολῇ φθαρτὰ εἶναι κατασκευάζει. Ως μηδὲ τὸν Υἱὸν φθορᾶς ἐπιδεικνύειν ἐλεύθερον. Εἰ οὖν ἀν- τιδιαστέλλει τὸν Υἱὸν τῷ ἀφθάρτω, οὐ μόνον αὐτὸν φθαρτὸν εἶναι διορίζεται, ἀλλὰ καὶ τὰ ἄλλα περὶ αὐτ τοῦ κατασκευάζει, ὅσα μόνῳ τῷ ἀφθάρτῳ μὴ προς- εἶναι λέγει. ᾿Αναγκαίως γὰρ εἰ μόνος ὁ Πατὴρ οὔτε ἑαυτὸν γεννᾷ, οὔτε ὑφ᾽ ἑαυτοῦ γεννᾶται, πᾶν δ μὴ ἄφθαρτόν ἐστι, καὶ ἑαυτὴ γεννᾷ, καὶ ὑφ᾽ ἑαυτοῦ γεννᾶται, καὶ πατὴρ καὶ υἱὸς αὐτὸ ἑαυτοῦ γίνεται, πρὸς ἑκάτερα τῆς ουσίας μεθαρμοζόμενον. Εἰ γὰρ μόνον τοῦ Πατρός ἐστι τὸ ἄφθαρτον εἶναι, ἴδιον δὲ τοῦ ἀφθάρτου τὸ μὴ ταῦτα εἶναι, οὔτε ἄφθαρτος πάν τως ὁ Υἱὸς κατὰ τὸν τῆς αἱρέσεως λόγον, καὶ ταῦτα πάντα περὶ αὐτὸν πάντως ἐστίν· τὸ μερίζεσθαι τὴν οὐσίαν, τὸ τίκτειν ἑαυτὸν καὶ ὑφ' ἑαυτοῦ γεννᾶσθαι, πατέρα καὶ υἱὸν αὐτὸν ἑαυτοῦ γίνεσθαι. Η μάταιον ἴσως ἐπὶ πλεῖον ἐμφιλοχωρεῖν τοῖς ἀνοήτοις· ἀλλὰ πρὸς τὸ ἐφεξῆς τοῦ λόγου μετέλθωμεν προστίθησι γὰρ τούτοις· Οὐκ ἐν τῷ ποιεῖν ὕλης, ἢ μερών, ἢ φυσικῶν ὀργάνων προσδεόμενος· ἔστι γὰρ παντὸς ἀπροσδεής. Τοῦτο τὸ νόημα, εἰ καὶ ἀτο- νώτερον κατὰ τὴν λέξιν ἐκτίθεται ὁ Εὐνόμιος, ὅμως τῆς εὐσεβείας οὐκ ἀποβάλλομεν. Μαθόντες γὰρ ὅτι · *195 S. GREGORII NYSSENI in Ægyptum descendit *? Et quid hæc dico, cum a primo homine ducto argumento horum verborum esset refellenda dementia? Si enim solius est in- • corruptibilis, in generando naturam non dispertiri : corruptibilis vero Adan ad quem dictum est: Quia terra es, et in terram reverteris, omnino suam es- sentiam partiebatur, secundum rationem Eunonii, cum in ex seipso genitos divideretur: multitudine aulem posterorum (cum necesse esset in quoque essentiæ segmentum inveniri) pro numero eorum qui nascerentur, si divideretur, prius Adami essentia absumeretur, quam ad Abraham subsistentem na- turam perveniretur, infinitis ex ipso progenitis decies millibus per tenues illas et individuas par… ticulas dispersa. Neque quidquam essentiæ Adami amplius inveniretur reliquum, quod in Abraham et B ejus filios ac posteros dispertitur diffunderetur: quia prius in infinitis et innumerabilibus ante ipsum progenitis per illas segmentorum minutias essel absumpta et exhausta natura. Videte hominis amnentiam qua dicat nescientis, neque de quibus aflirmet. Cumn euim dicit, quoniam incorruptibilis est, neque suam partitur essentiam, neque seipsum generat, neque Pater ex seipso nascitur; in omnni eo quod corruptioni subjicitur, ex consecutione dedit intelligenda, illa in generatione contingere, quæcunque soli incorruptibili non inesse confir- mavit. Sed cum multa sint alia quæ possint horum dictorum vanitatem arguere; quæ sunt hactenus in medium prolata ad hujus amentiæ demonstra- tionem satis esse arbitror: hoc autem apud doctos et scientes concessum est et convenit, quid ex quaque re consequatur respiciendum esse. Qui soli Patri incorruptibile attribuit, omnia que post Pa- trem animo et mente cernuntur, illa quæ est ad in- corruptibile differentia corruptibilia esse confirmat. Ita ut neque Filium a corruptione liberum esse de- monstret. Si igitur Filium ab incorruptibili differre facit, non solum ipsum esse corruptibilem delinit, sed etiam alia de ipso astruit, quæcunque soli im- mortali non adesse dicit. Necessario enim si solus Pater neque seipsum generat, neque a seipso ge- neratur, quidquid incorruptibile non est et seipsum generat et a seipso generatur, et pater et filius idem suiipsius efficitur, utrisque essentiæ partibus accommodatum. Si enim solius sit Patris incorru- ptibilem esse, proprium autem incorruptibilis hæc non esse; nec incorruptibilis omnino Filius est, secundum hanc hæreseos orationem, et bæc etiam omnia prorsus in ipso sunt, essentiam dispertiri, seipsum producere, et a seipso generari, patrem et filium ipsum sui ipsius fieri. Sed fortasse cum amentibus et insanis diutius immorari et detineri vanum est. Ad ea igitur quæ deinceps sequuntur in ejus oratione transeamus. His itaque adjicit : Non in faciendo materia vel par- tibus, vel naturalibus instrumentis indigens (nullius enim rei est indigus). Hanc notionem tametsi ad verbum remissiorem exponit Eunomius, tamen hanc Genes. XLVI, 2. * Gen. 111, 19. C D

Α Αἴγυπτον ; Καὶ τί ταῦτα λέγω, δέον ἀπὸ τοῦ πρώ του ανθρώπου διελέγξαι τῶν λεγομένων τὴν ἄνοιαν ; Εἰ γὰρ μόνου τοῦ ἀφθάρτου ἐστί, μὴ μερίζειν τὴν φύσιν ἐν τῷ γεννᾷν· φθαρτὸς δὲ ὁ ᾿Αδάμ, πρὸς ἐν ἐῤῥέθη, ὅτι Γῆ εἰ καὶ εἰς γῆν ἀπελεύσῃ· ἐμέριζε πάντως ἑαυτοῦ τὴν οὐσίαν, κατὰ τὸν λόγον τοῦ Εὐ νομίου, εἰς τοὺς παρ' ἑαυτοῦ γεννωμένους τεμνόμε- νος. Τῷ δὲ πλήθει τῶν ἐπιγινομένων αναγκαίως τοῦ εὑρισκομένου παρ' ἑκάστῳ τῆς οὐσίας τμήματος, και τὰ τὸν ἀριθμὸν τῶν τικτομένων διαιρουμένου, προ- δαπανᾶται τῆς τοῦ ᾿Αβραάμ ὑποστάσεως ἡ τοῦ Ἀδὰμ οὐσία, ταῖς ἀπείροις τῶν ἐξ αὐτοῦ μυριάσι διὰ τῶν λεπτῶν τε καὶ ἀτόμων ἐκείνων μορίων σχε δασθεῖσα· καὶ οὐκέτι ἂν εὑρίσκεται λείψανον οὐσίας τὸ ἐκ τοῦ Ἀδὰμ εἰς τὸν ᾿Αβραάμ, καὶ τοὺς ἐξ αὐτοῦ • μεριζόμενον, προαναλωθείσης ἐν ταῖς ἀπείροις τῶν πρὸ αὐτοῦ γεγονότων μυριάσι διὰ τῆς λεπτομερείας τῶν τμημάτων τῆς φύσεως. Ορᾶτε τὴν ἄνοιαν τοῦ μὴ εἰδότος ἃ λέγει, μηδὲ περὶ τίνων διαβεβαιοῦται. Ἐν γὰρ τῷ εἰπεῖν, ἐπειδὴ ἄφθαρτός ἐστιν, οὔτε με ρίζει τὴν οὐσίαν, οὔτε ἑαυτὸν γεννᾷ, οὔτε ἑαυτοῦ Πατήρ γίνεται, ἔδωκεν ἐπὶ παντὸς τοῦ φθορᾷ ὁπο κειμένου ἐκ τοῦ ἀκολούθου, ἐκεῖνα νοεῖν ἐπὶ τῆς γεννήσεως συμβαίνειν, ὅτα μόνῳ τῷ ἀφθάρτῳ μὴ προσείναι διισχυρίσατο. ᾿Αλλὰ πολλῶν ὄντων καὶ ἄλλων τῶν δυναμένων ἐπιδεῖξαι τὴν ματαιότητα τῶν λεγομένων, ἀρκεῖν οἴομαι πρὸς ἀπόδειξιν τῆς ἀνοίας τὰ εἰρημένα. Τοῦτο δὲ πάντως προωμολόγηται παρά τοῖς ἐπισταμένοις, πρὸς τὸ ἀκόλουθον βλέπειν· ὅτι μόνῳ τῷ Πατρὶ προσμαρτυρήσας τὸ ἄφθαρτον, πάντα τὰ μετὰ τὸν Πατέρα νοούμενα τῇ πρὸς τὸ ἄφθαρτον ἀντιδιαστολῇ φθαρτὰ εἶναι κατασκευάζει. Ως μηδὲ τὸν Υἱὸν φθορᾶς ἐπιδεικνύειν ἐλεύθερον. Εἰ οὖν ἀν- τιδιαστέλλει τὸν Υἱὸν τῷ ἀφθάρτω, οὐ μόνον αὐτὸν φθαρτὸν εἶναι διορίζεται, ἀλλὰ καὶ τὰ ἄλλα περὶ αὐτ τοῦ κατασκευάζει, ὅσα μόνῳ τῷ ἀφθάρτῳ μὴ προς- εἶναι λέγει. ᾿Αναγκαίως γὰρ εἰ μόνος ὁ Πατὴρ οὔτε ἑαυτὸν γεννᾷ, οὔτε ὑφ᾽ ἑαυτοῦ γεννᾶται, πᾶν δ μὴ ἄφθαρτόν ἐστι, καὶ ἑαυτὴ γεννᾷ, καὶ ὑφ᾽ ἑαυτοῦ γεννᾶται, καὶ πατὴρ καὶ υἱὸς αὐτὸ ἑαυτοῦ γίνεται, πρὸς ἑκάτερα τῆς ουσίας μεθαρμοζόμενον. Εἰ γὰρ μόνον τοῦ Πατρός ἐστι τὸ ἄφθαρτον εἶναι, ἴδιον δὲ τοῦ ἀφθάρτου τὸ μὴ ταῦτα εἶναι, οὔτε ἄφθαρτος πάν τως ὁ Υἱὸς κατὰ τὸν τῆς αἱρέσεως λόγον, καὶ ταῦτα πάντα περὶ αὐτὸν πάντως ἐστίν· τὸ μερίζεσθαι τὴν οὐσίαν, τὸ τίκτειν ἑαυτὸν καὶ ὑφ' ἑαυτοῦ γεννᾶσθαι, πατέρα καὶ υἱὸν αὐτὸν ἑαυτοῦ γίνεσθαι. Η μάταιον ἴσως ἐπὶ πλεῖον ἐμφιλοχωρεῖν τοῖς ἀνοήτοις· ἀλλὰ πρὸς τὸ ἐφεξῆς τοῦ λόγου μετέλθωμεν προστίθησι γὰρ τούτοις· Οὐκ ἐν τῷ ποιεῖν ὕλης, ἢ μερών, ἢ φυσικῶν ὀργάνων προσδεόμενος· ἔστι γὰρ παντὸς ἀπροσδεής. Τοῦτο τὸ νόημα, εἰ καὶ ἀτο- νώτερον κατὰ τὴν λέξιν ἐκτίθεται ὁ Εὐνόμιος, ὅμως τῆς εὐσεβείας οὐκ ἀποβάλλομεν. Μαθόντες γὰρ ὅτι · *195 S. GREGORII NYSSENI in Ægyptum descendit *? Et quid hæc dico, cum a primo homine ducto argumento horum verborum esset refellenda dementia? Si enim solius est in- • corruptibilis, in generando naturam non dispertiri : corruptibilis vero Adan ad quem dictum est: Quia terra es, et in terram reverteris, omnino suam es- sentiam partiebatur, secundum rationem Eunonii, cum in ex seipso genitos divideretur: multitudine aulem posterorum (cum necesse esset in quoque essentiæ segmentum inveniri) pro numero eorum qui nascerentur, si divideretur, prius Adami essentia absumeretur, quam ad Abraham subsistentem na- turam perveniretur, infinitis ex ipso progenitis decies millibus per tenues illas et individuas par… ticulas dispersa. Neque quidquam essentiæ Adami amplius inveniretur reliquum, quod in Abraham et B ejus filios ac posteros dispertitur diffunderetur: quia prius in infinitis et innumerabilibus ante ipsum progenitis per illas segmentorum minutias essel absumpta et exhausta natura. Videte hominis amnentiam qua dicat nescientis, neque de quibus aflirmet. Cumn euim dicit, quoniam incorruptibilis est, neque suam partitur essentiam, neque seipsum generat, neque Pater ex seipso nascitur; in omnni eo quod corruptioni subjicitur, ex consecutione dedit intelligenda, illa in generatione contingere, quæcunque soli incorruptibili non inesse confir- mavit. Sed cum multa sint alia quæ possint horum dictorum vanitatem arguere; quæ sunt hactenus in medium prolata ad hujus amentiæ demonstra- tionem satis esse arbitror: hoc autem apud doctos et scientes concessum est et convenit, quid ex quaque re consequatur respiciendum esse. Qui soli Patri incorruptibile attribuit, omnia que post Pa- trem animo et mente cernuntur, illa quæ est ad in- corruptibile differentia corruptibilia esse confirmat. Ita ut neque Filium a corruptione liberum esse de- monstret. Si igitur Filium ab incorruptibili differre facit, non solum ipsum esse corruptibilem delinit, sed etiam alia de ipso astruit, quæcunque soli im- mortali non adesse dicit. Necessario enim si solus Pater neque seipsum generat, neque a seipso ge- neratur, quidquid incorruptibile non est et seipsum generat et a seipso generatur, et pater et filius idem suiipsius efficitur, utrisque essentiæ partibus accommodatum. Si enim solius sit Patris incorru- ptibilem esse, proprium autem incorruptibilis hæc non esse; nec incorruptibilis omnino Filius est, secundum hanc hæreseos orationem, et bæc etiam omnia prorsus in ipso sunt, essentiam dispertiri, seipsum producere, et a seipso generari, patrem et filium ipsum sui ipsius fieri. Sed fortasse cum amentibus et insanis diutius immorari et detineri vanum est. Ad ea igitur quæ deinceps sequuntur in ejus oratione transeamus. His itaque adjicit : Non in faciendo materia vel par- tibus, vel naturalibus instrumentis indigens (nullius enim rei est indigus). Hanc notionem tametsi ad verbum remissiorem exponit Eunomius, tamen hanc Genes. XLVI, 2. * Gen. 111, 19. C D

Αὐτὸς εἶπε καὶ ἐγενήθησαν, αὐτὸς ἐνετείλατο Α καὶ ἐκτίσθησαν, οἴδαμεν ὅτι ποιητής ἐστι τῆς ὕλης ὁ Λόγος, εὐθὺς συναπεργαζόμενος μετὰ τῆς ὕλης καὶ τὰς ποιότητας. Ὡς εἶναι αὐτῷ τὰ πάντα, καὶ ἀντὶ πάντων τὴν ὁρμὴν τοῦ παντοδυνάμου θελήματος, ὕλην, ὄργανον, τόπον, χρόνον, οὐσίαν, ποιότητα, πᾶν ὅ, τί πέρ ἐστιν ἐν τῇ κτίσει νοούμενον. Ομοῦ τε γὰρ ἠθέλησε τὸ δέον γενέσθαι, καὶ συνέδραμεν ἡ ἐξεργα- στικὴ τῶν ὄντων δύναμις τῷ νοήματι, ἔργον ποιοῦσα τὸ θέλημα. Οὕτω γὰρ φιλοσοφεί περὶ τῆς θείας δυνά μεως ὁ πολὺς Μωϋσῆς ἐν τῇ κοσμογενείᾳ, προστακτι καῖς φωναῖς ἀνατιθεὶς ἑκάστου τῶν ἐν τῇ κτίσει φαινομένων τὴν ποίησιν. Εἶπε γάρ, φησίν, ὁ Θεὸς, ὅτι Γενηθήτω φῶς, καὶ ἐγένετο φῶς, καὶ περὶ τῶν ἄλλων ὡσαύτως, οὔτε ὕλης ἐμνήσθη, οὔτε ὀργανικῆς ὑπουργίας. Οὐκοῦν οὐκ ἀπόβλητος ἐν τῷ μέρει τούτῳ Β τοῦ Εὐνομίου λόγος. Ο γὰρ Θεὸς κτίζων ὅσα διὰ κτίσεως ἔσχε την γένεσιν, οὔτε τινὸς ὑποκειμένης ὕλης, οὔτε ὀργάνων εἰς τὴν κατασκευὴν ἐδεήθη. Απροσδεὶς γὰρ ἀλλοτρίας βοηθείας ἡ τοῦ Θεοῦ δύο ναμίς τε καὶ σοφία. Χριστὸς δέ ἐστιν ἡ τοῦ Θεοῦ δύ- ναμις καὶ σοφία, δι᾿ οὗ τὰ πάντα ἐγένετο, καὶ οὗ χωρὶς τῶν ὄντων ἐστὶν οὐδέν· καθὼς Ἰωάννης μαρτύρεται. Εἰ οὖν πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, ὁρατά τε καὶ ἀόρατα, ἐξαρχεῖ δὲ πρὸς τὴν τῶν ὄντων ὑπό στασιν ἡ βούλησις μόνη· δύναμις γάρ ἐστιν ἡ βού- λησις· τὸν ἡμέτερον εἶπε λόγον ἐνατονούσῃ τῇ λέξει Ευνόμιος. Ο γὰρ τὰ σύμπαντα φέρων τῷ ῥήματι τῆς δυνάμεως αὐτοῦ, τίνος ἂν ὀργάνου καὶ ποίας ὕλης δεηθείη ἐν τῷ φέρειν διὰ τοῦ παντοδυνάμου ῥή- ματος τὴν τῶν ὄντων ὑπόστασιν; Εἰ δὲ ὅπερ ἐπὶ τῆς κτίσεως περὶ τοῦ Μονογενοῦς πεπιστεύκαμεν, τοῦτο ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ κατασκευάζει· ὡς ὁμοιοτρόπως αὐτὸν τοῦ Πατρὸς κτίσαντος, καθάπερ παρὰ τοῦ Υἱοῦ ἡ κτίσις ἐγένετο· τὸν ἐν τοῖς ἔμπροσθεν ῥηθέντα λόγον καὶ νῦν πάλιν ἀναλαμβάνομεν, ὅτι ἡ τοιαύτη ὑπόλη- ψις ἄρνησις τῆς τοῦ Μονογενοῦς ἐστι θεότητος. Ἡμεῖς γὰρ ἴδιον εἶναι τῶν εἰδωλολατρούντων παρὰ τῆς μετ γάλης του Παύλου φωνῆς μεμαθήκαμεν, τὸ σέβεσθαι καὶ λατρεύειν τῇ κτίσει παρὰ τὸν κτίσαντα· καὶ τοῦ Δαβὶδ εἰπόντος,ὅτι οὐκ ἔσται ἐν σοὶ Θεὸς πρόσφατος, οὐδὲ προσκυνήσεις Θεῷ ἀλλοτρίῳ. Κανόνι τούτῳ καὶ γνώμονα χρώμεθα πρὸς τὴν τοῦ προσκυνουμένου ἐπί γνωσιν ὥστε πεπεῖσθαι τοῦτο ἀληθὲς εἶναι Θεόν, ὅ μήτε πρόσφατόν ἐστι, μήτε ἀλλότριον. Ἐπειδὴ τοίνυν Θεὸν πιστεύειν εἶναι τὸν μονογενῆ Θεὸν ἐδιδάχθημεν· τὸ μήτε πρόσφατον αὐτὸν εἶναι, μήτε ἀλλότριον συν- ομολογοῦμεν διὰ τοῦ πιστεύειν, ὅτι ἐστὶ Θεός· εἰ οὖν Θεός ἐστι, πρόσφατος οὐκ ἔστιν· ὁ δὲ μὴ πρόσφατος, άΐδιος πάντως ἐστίν· οὔτε οὖν πρόσφατός ἐστιν ὁ ἀΐδιος, οὔτε ἀλλότριος τῆς ἀληθινῆς θεότητος, ἐκ τοῦ Πατρὸς ὢν, καὶ ἐν τοῖς κόλποις ὢν τοῦ Πατρός, καὶ ἐν ἑαυτῷ τὸν Πατέρα ἔχων. Ὥστε ὁ ἀποσχίζων τῆς τοῦ Πατρὸς φύσεως τὸν Υἱόν, ἢ καθόλου ἀθετεῖ τὴν προσκύνησιν, ἵνα μὴ ἀλλοτρίῳ Θεῷ προσκυνήσῃ, Σχχιν, 14; CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. $ a pietate non excludimus, qui didicimus quot Ipse dixit, et facta sunt, ipse mandavit et creata sunt scimus quod materiæ factor est Verbum, simul cum ipsa materia continuo etiam qualitates perficiens : ita nt ei sint omnia et pro omnibus Impetus omni- : potentis voluntatis, materia, instruentum, locus, teinpus, essentia, qualitas, et quidquid in creatura intelligitur. Simul enim atque voluit quod opor teret fieri, operatrix eorum quæ sunt potentia cum notione concurrit, opus faciens voluntatein: sic enim de divina potentia philosophatur copiosus Mosės in mundi creatione, imperativis vocibus eo- rum cujusque quæ in creatura apparent creationem ascribens. Dixit enim (ait) Deas : Fiat lur, et facia est lux ®, et de atiis eodem modo, neque materiæ meminit, neque instrumentalis ministerii. Non igitur hac in parte Ennomii repudianda oratio. Deus enim creans quæcunque per creationem la- bent ortum, neque alia subjecta materia, neque in- strumentis ad constructionem indiguit. Nam Dei virtus et sapientia nullius alieni auxilii est indiga. At Christus Dei est virtus et sapientia, per quem omnia facta sunt, sine quo nihil eorum quæ sunt, est ®, quemad. odum testatur Joannes. Si igitur omnia per ipsum facta sunt, visibilia et invisibilia, ad eorum autem quæ sunt subsistentiam sola Dei voluntas sufficit (virtus enim sive potentia ipsa est voluntas), nostrum sermonein oratione remissa protulit Eunomius. Qui enim verbo suæ potentiæ c fert universa, quo instrumente et qua materia in- digeret, dum eorum que sunt subsistentiam verbo suo ournipotenti sustinet ? Quod si quod in creatura de Unigenito credidimus, hoc in Filio astruit, velut simili modo ipsum Patre creante quen.admodum a Filio creatura facta est : dictum antea serinonein nunc etiam rursus repetimus, quod ejusmodi opinio negatio est deitatis Unigeniti. Nos enim idololatrarum proprium esse ex magná Pauli voce didicimus, colere et servire creaturæ, præter eum qui creavit 10; et ex voce David dicentis, quod Non erit in te Deus recens, neque adorabis Deum alienum ". Hac regula, hoc gnomone et indice utimur ad ejus qui adoratur cognitionem: ita ut nobis sit persuasum hoc verum esse Deum, quod neque recens est, neque alienum 1. Quoniam igitur Unigenitum Deum esse credere educti sumus idcirco neque ipsum recentem esse neque alienum confitemur, quia credimus quod est Deus: si igitur est Deus, recens non est; qui autem non est re- cens, omnino est æternus : neque igitur recens est qui æternus, neque a vera deitate alienus qui ex Patre est, et qui in sinibus Patris est 13, et in seipso Patrem habet. Quare qui Filium a Patris natura discindit, vel in universum adorationem et cultum abolet, ne Deum alienum adoret, vel idolun cclit, D * Psal. cxlvin, 5. * Genes. 1, 3. Cor. 1, 24. »sal. Exxx, 9. Exod. xx, 3; Deut. v, • Joan. 1, 3. • Hebr. 1, 3. Rom. 1, 20. 7. 18 Joan. 1, 18.

Αὐτὸς εἶπε καὶ ἐγενήθησαν, αὐτὸς ἐνετείλατο Α καὶ ἐκτίσθησαν, οἴδαμεν ὅτι ποιητής ἐστι τῆς ὕλης ὁ Λόγος, εὐθὺς συναπεργαζόμενος μετὰ τῆς ὕλης καὶ τὰς ποιότητας. Ὡς εἶναι αὐτῷ τὰ πάντα, καὶ ἀντὶ πάντων τὴν ὁρμὴν τοῦ παντοδυνάμου θελήματος, ὕλην, ὄργανον, τόπον, χρόνον, οὐσίαν, ποιότητα, πᾶν ὅ, τί πέρ ἐστιν ἐν τῇ κτίσει νοούμενον. Ομοῦ τε γὰρ ἠθέλησε τὸ δέον γενέσθαι, καὶ συνέδραμεν ἡ ἐξεργα- στικὴ τῶν ὄντων δύναμις τῷ νοήματι, ἔργον ποιοῦσα τὸ θέλημα. Οὕτω γὰρ φιλοσοφεί περὶ τῆς θείας δυνά μεως ὁ πολὺς Μωϋσῆς ἐν τῇ κοσμογενείᾳ, προστακτι καῖς φωναῖς ἀνατιθεὶς ἑκάστου τῶν ἐν τῇ κτίσει φαινομένων τὴν ποίησιν. Εἶπε γάρ, φησίν, ὁ Θεὸς, ὅτι Γενηθήτω φῶς, καὶ ἐγένετο φῶς, καὶ περὶ τῶν ἄλλων ὡσαύτως, οὔτε ὕλης ἐμνήσθη, οὔτε ὀργανικῆς ὑπουργίας. Οὐκοῦν οὐκ ἀπόβλητος ἐν τῷ μέρει τούτῳ Β τοῦ Εὐνομίου λόγος. Ο γὰρ Θεὸς κτίζων ὅσα διὰ κτίσεως ἔσχε την γένεσιν, οὔτε τινὸς ὑποκειμένης ὕλης, οὔτε ὀργάνων εἰς τὴν κατασκευὴν ἐδεήθη. Απροσδεὶς γὰρ ἀλλοτρίας βοηθείας ἡ τοῦ Θεοῦ δύο ναμίς τε καὶ σοφία. Χριστὸς δέ ἐστιν ἡ τοῦ Θεοῦ δύ- ναμις καὶ σοφία, δι᾿ οὗ τὰ πάντα ἐγένετο, καὶ οὗ χωρὶς τῶν ὄντων ἐστὶν οὐδέν· καθὼς Ἰωάννης μαρτύρεται. Εἰ οὖν πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, ὁρατά τε καὶ ἀόρατα, ἐξαρχεῖ δὲ πρὸς τὴν τῶν ὄντων ὑπό στασιν ἡ βούλησις μόνη· δύναμις γάρ ἐστιν ἡ βού- λησις· τὸν ἡμέτερον εἶπε λόγον ἐνατονούσῃ τῇ λέξει Ευνόμιος. Ο γὰρ τὰ σύμπαντα φέρων τῷ ῥήματι τῆς δυνάμεως αὐτοῦ, τίνος ἂν ὀργάνου καὶ ποίας ὕλης δεηθείη ἐν τῷ φέρειν διὰ τοῦ παντοδυνάμου ῥή- ματος τὴν τῶν ὄντων ὑπόστασιν; Εἰ δὲ ὅπερ ἐπὶ τῆς κτίσεως περὶ τοῦ Μονογενοῦς πεπιστεύκαμεν, τοῦτο ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ κατασκευάζει· ὡς ὁμοιοτρόπως αὐτὸν τοῦ Πατρὸς κτίσαντος, καθάπερ παρὰ τοῦ Υἱοῦ ἡ κτίσις ἐγένετο· τὸν ἐν τοῖς ἔμπροσθεν ῥηθέντα λόγον καὶ νῦν πάλιν ἀναλαμβάνομεν, ὅτι ἡ τοιαύτη ὑπόλη- ψις ἄρνησις τῆς τοῦ Μονογενοῦς ἐστι θεότητος. Ἡμεῖς γὰρ ἴδιον εἶναι τῶν εἰδωλολατρούντων παρὰ τῆς μετ γάλης του Παύλου φωνῆς μεμαθήκαμεν, τὸ σέβεσθαι καὶ λατρεύειν τῇ κτίσει παρὰ τὸν κτίσαντα· καὶ τοῦ Δαβὶδ εἰπόντος,ὅτι οὐκ ἔσται ἐν σοὶ Θεὸς πρόσφατος, οὐδὲ προσκυνήσεις Θεῷ ἀλλοτρίῳ. Κανόνι τούτῳ καὶ γνώμονα χρώμεθα πρὸς τὴν τοῦ προσκυνουμένου ἐπί γνωσιν ὥστε πεπεῖσθαι τοῦτο ἀληθὲς εἶναι Θεόν, ὅ μήτε πρόσφατόν ἐστι, μήτε ἀλλότριον. Ἐπειδὴ τοίνυν Θεὸν πιστεύειν εἶναι τὸν μονογενῆ Θεὸν ἐδιδάχθημεν· τὸ μήτε πρόσφατον αὐτὸν εἶναι, μήτε ἀλλότριον συν- ομολογοῦμεν διὰ τοῦ πιστεύειν, ὅτι ἐστὶ Θεός· εἰ οὖν Θεός ἐστι, πρόσφατος οὐκ ἔστιν· ὁ δὲ μὴ πρόσφατος, άΐδιος πάντως ἐστίν· οὔτε οὖν πρόσφατός ἐστιν ὁ ἀΐδιος, οὔτε ἀλλότριος τῆς ἀληθινῆς θεότητος, ἐκ τοῦ Πατρὸς ὢν, καὶ ἐν τοῖς κόλποις ὢν τοῦ Πατρός, καὶ ἐν ἑαυτῷ τὸν Πατέρα ἔχων. Ὥστε ὁ ἀποσχίζων τῆς τοῦ Πατρὸς φύσεως τὸν Υἱόν, ἢ καθόλου ἀθετεῖ τὴν προσκύνησιν, ἵνα μὴ ἀλλοτρίῳ Θεῷ προσκυνήσῃ, Σχχιν, 14; CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. $ a pietate non excludimus, qui didicimus quot Ipse dixit, et facta sunt, ipse mandavit et creata sunt scimus quod materiæ factor est Verbum, simul cum ipsa materia continuo etiam qualitates perficiens : ita nt ei sint omnia et pro omnibus Impetus omni- : potentis voluntatis, materia, instruentum, locus, teinpus, essentia, qualitas, et quidquid in creatura intelligitur. Simul enim atque voluit quod opor teret fieri, operatrix eorum quæ sunt potentia cum notione concurrit, opus faciens voluntatein: sic enim de divina potentia philosophatur copiosus Mosės in mundi creatione, imperativis vocibus eo- rum cujusque quæ in creatura apparent creationem ascribens. Dixit enim (ait) Deas : Fiat lur, et facia est lux ®, et de atiis eodem modo, neque materiæ meminit, neque instrumentalis ministerii. Non igitur hac in parte Ennomii repudianda oratio. Deus enim creans quæcunque per creationem la- bent ortum, neque alia subjecta materia, neque in- strumentis ad constructionem indiguit. Nam Dei virtus et sapientia nullius alieni auxilii est indiga. At Christus Dei est virtus et sapientia, per quem omnia facta sunt, sine quo nihil eorum quæ sunt, est ®, quemad. odum testatur Joannes. Si igitur omnia per ipsum facta sunt, visibilia et invisibilia, ad eorum autem quæ sunt subsistentiam sola Dei voluntas sufficit (virtus enim sive potentia ipsa est voluntas), nostrum sermonein oratione remissa protulit Eunomius. Qui enim verbo suæ potentiæ c fert universa, quo instrumente et qua materia in- digeret, dum eorum que sunt subsistentiam verbo suo ournipotenti sustinet ? Quod si quod in creatura de Unigenito credidimus, hoc in Filio astruit, velut simili modo ipsum Patre creante quen.admodum a Filio creatura facta est : dictum antea serinonein nunc etiam rursus repetimus, quod ejusmodi opinio negatio est deitatis Unigeniti. Nos enim idololatrarum proprium esse ex magná Pauli voce didicimus, colere et servire creaturæ, præter eum qui creavit 10; et ex voce David dicentis, quod Non erit in te Deus recens, neque adorabis Deum alienum ". Hac regula, hoc gnomone et indice utimur ad ejus qui adoratur cognitionem: ita ut nobis sit persuasum hoc verum esse Deum, quod neque recens est, neque alienum 1. Quoniam igitur Unigenitum Deum esse credere educti sumus idcirco neque ipsum recentem esse neque alienum confitemur, quia credimus quod est Deus: si igitur est Deus, recens non est; qui autem non est re- cens, omnino est æternus : neque igitur recens est qui æternus, neque a vera deitate alienus qui ex Patre est, et qui in sinibus Patris est 13, et in seipso Patrem habet. Quare qui Filium a Patris natura discindit, vel in universum adorationem et cultum abolet, ne Deum alienum adoret, vel idolun cclit, D * Psal. cxlvin, 5. * Genes. 1, 3. Cor. 1, 24. »sal. Exxx, 9. Exod. xx, 3; Deut. v, • Joan. 1, 3. • Hebr. 1, 3. Rom. 1, 20. 7. 18 Joan. 1, 18.

Αὐτὸς εἶπε καὶ ἐγενήθησαν, αὐτὸς ἐνετείλατο Α καὶ ἐκτίσθησαν, οἴδαμεν ὅτι ποιητής ἐστι τῆς ὕλης ὁ Λόγος, εὐθὺς συναπεργαζόμενος μετὰ τῆς ὕλης καὶ τὰς ποιότητας. Ὡς εἶναι αὐτῷ τὰ πάντα, καὶ ἀντὶ πάντων τὴν ὁρμὴν τοῦ παντοδυνάμου θελήματος, ὕλην, ὄργανον, τόπον, χρόνον, οὐσίαν, ποιότητα, πᾶν ὅ, τί πέρ ἐστιν ἐν τῇ κτίσει νοούμενον. Ομοῦ τε γὰρ ἠθέλησε τὸ δέον γενέσθαι, καὶ συνέδραμεν ἡ ἐξεργα- στικὴ τῶν ὄντων δύναμις τῷ νοήματι, ἔργον ποιοῦσα τὸ θέλημα. Οὕτω γὰρ φιλοσοφεί περὶ τῆς θείας δυνά μεως ὁ πολὺς Μωϋσῆς ἐν τῇ κοσμογενείᾳ, προστακτι καῖς φωναῖς ἀνατιθεὶς ἑκάστου τῶν ἐν τῇ κτίσει φαινομένων τὴν ποίησιν. Εἶπε γάρ, φησίν, ὁ Θεὸς, ὅτι Γενηθήτω φῶς, καὶ ἐγένετο φῶς, καὶ περὶ τῶν ἄλλων ὡσαύτως, οὔτε ὕλης ἐμνήσθη, οὔτε ὀργανικῆς ὑπουργίας. Οὐκοῦν οὐκ ἀπόβλητος ἐν τῷ μέρει τούτῳ Β τοῦ Εὐνομίου λόγος. Ο γὰρ Θεὸς κτίζων ὅσα διὰ κτίσεως ἔσχε την γένεσιν, οὔτε τινὸς ὑποκειμένης ὕλης, οὔτε ὀργάνων εἰς τὴν κατασκευὴν ἐδεήθη. Απροσδεὶς γὰρ ἀλλοτρίας βοηθείας ἡ τοῦ Θεοῦ δύο ναμίς τε καὶ σοφία. Χριστὸς δέ ἐστιν ἡ τοῦ Θεοῦ δύ- ναμις καὶ σοφία, δι᾿ οὗ τὰ πάντα ἐγένετο, καὶ οὗ χωρὶς τῶν ὄντων ἐστὶν οὐδέν· καθὼς Ἰωάννης μαρτύρεται. Εἰ οὖν πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, ὁρατά τε καὶ ἀόρατα, ἐξαρχεῖ δὲ πρὸς τὴν τῶν ὄντων ὑπό στασιν ἡ βούλησις μόνη· δύναμις γάρ ἐστιν ἡ βού- λησις· τὸν ἡμέτερον εἶπε λόγον ἐνατονούσῃ τῇ λέξει Ευνόμιος. Ο γὰρ τὰ σύμπαντα φέρων τῷ ῥήματι τῆς δυνάμεως αὐτοῦ, τίνος ἂν ὀργάνου καὶ ποίας ὕλης δεηθείη ἐν τῷ φέρειν διὰ τοῦ παντοδυνάμου ῥή- ματος τὴν τῶν ὄντων ὑπόστασιν; Εἰ δὲ ὅπερ ἐπὶ τῆς κτίσεως περὶ τοῦ Μονογενοῦς πεπιστεύκαμεν, τοῦτο ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ κατασκευάζει· ὡς ὁμοιοτρόπως αὐτὸν τοῦ Πατρὸς κτίσαντος, καθάπερ παρὰ τοῦ Υἱοῦ ἡ κτίσις ἐγένετο· τὸν ἐν τοῖς ἔμπροσθεν ῥηθέντα λόγον καὶ νῦν πάλιν ἀναλαμβάνομεν, ὅτι ἡ τοιαύτη ὑπόλη- ψις ἄρνησις τῆς τοῦ Μονογενοῦς ἐστι θεότητος. Ἡμεῖς γὰρ ἴδιον εἶναι τῶν εἰδωλολατρούντων παρὰ τῆς μετ γάλης του Παύλου φωνῆς μεμαθήκαμεν, τὸ σέβεσθαι καὶ λατρεύειν τῇ κτίσει παρὰ τὸν κτίσαντα· καὶ τοῦ Δαβὶδ εἰπόντος,ὅτι οὐκ ἔσται ἐν σοὶ Θεὸς πρόσφατος, οὐδὲ προσκυνήσεις Θεῷ ἀλλοτρίῳ. Κανόνι τούτῳ καὶ γνώμονα χρώμεθα πρὸς τὴν τοῦ προσκυνουμένου ἐπί γνωσιν ὥστε πεπεῖσθαι τοῦτο ἀληθὲς εἶναι Θεόν, ὅ μήτε πρόσφατόν ἐστι, μήτε ἀλλότριον. Ἐπειδὴ τοίνυν Θεὸν πιστεύειν εἶναι τὸν μονογενῆ Θεὸν ἐδιδάχθημεν· τὸ μήτε πρόσφατον αὐτὸν εἶναι, μήτε ἀλλότριον συν- ομολογοῦμεν διὰ τοῦ πιστεύειν, ὅτι ἐστὶ Θεός· εἰ οὖν Θεός ἐστι, πρόσφατος οὐκ ἔστιν· ὁ δὲ μὴ πρόσφατος, άΐδιος πάντως ἐστίν· οὔτε οὖν πρόσφατός ἐστιν ὁ ἀΐδιος, οὔτε ἀλλότριος τῆς ἀληθινῆς θεότητος, ἐκ τοῦ Πατρὸς ὢν, καὶ ἐν τοῖς κόλποις ὢν τοῦ Πατρός, καὶ ἐν ἑαυτῷ τὸν Πατέρα ἔχων. Ὥστε ὁ ἀποσχίζων τῆς τοῦ Πατρὸς φύσεως τὸν Υἱόν, ἢ καθόλου ἀθετεῖ τὴν προσκύνησιν, ἵνα μὴ ἀλλοτρίῳ Θεῷ προσκυνήσῃ, Σχχιν, 14; CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. $ a pietate non excludimus, qui didicimus quot Ipse dixit, et facta sunt, ipse mandavit et creata sunt scimus quod materiæ factor est Verbum, simul cum ipsa materia continuo etiam qualitates perficiens : ita nt ei sint omnia et pro omnibus Impetus omni- : potentis voluntatis, materia, instruentum, locus, teinpus, essentia, qualitas, et quidquid in creatura intelligitur. Simul enim atque voluit quod opor teret fieri, operatrix eorum quæ sunt potentia cum notione concurrit, opus faciens voluntatein: sic enim de divina potentia philosophatur copiosus Mosės in mundi creatione, imperativis vocibus eo- rum cujusque quæ in creatura apparent creationem ascribens. Dixit enim (ait) Deas : Fiat lur, et facia est lux ®, et de atiis eodem modo, neque materiæ meminit, neque instrumentalis ministerii. Non igitur hac in parte Ennomii repudianda oratio. Deus enim creans quæcunque per creationem la- bent ortum, neque alia subjecta materia, neque in- strumentis ad constructionem indiguit. Nam Dei virtus et sapientia nullius alieni auxilii est indiga. At Christus Dei est virtus et sapientia, per quem omnia facta sunt, sine quo nihil eorum quæ sunt, est ®, quemad. odum testatur Joannes. Si igitur omnia per ipsum facta sunt, visibilia et invisibilia, ad eorum autem quæ sunt subsistentiam sola Dei voluntas sufficit (virtus enim sive potentia ipsa est voluntas), nostrum sermonein oratione remissa protulit Eunomius. Qui enim verbo suæ potentiæ c fert universa, quo instrumente et qua materia in- digeret, dum eorum que sunt subsistentiam verbo suo ournipotenti sustinet ? Quod si quod in creatura de Unigenito credidimus, hoc in Filio astruit, velut simili modo ipsum Patre creante quen.admodum a Filio creatura facta est : dictum antea serinonein nunc etiam rursus repetimus, quod ejusmodi opinio negatio est deitatis Unigeniti. Nos enim idololatrarum proprium esse ex magná Pauli voce didicimus, colere et servire creaturæ, præter eum qui creavit 10; et ex voce David dicentis, quod Non erit in te Deus recens, neque adorabis Deum alienum ". Hac regula, hoc gnomone et indice utimur ad ejus qui adoratur cognitionem: ita ut nobis sit persuasum hoc verum esse Deum, quod neque recens est, neque alienum 1. Quoniam igitur Unigenitum Deum esse credere educti sumus idcirco neque ipsum recentem esse neque alienum confitemur, quia credimus quod est Deus: si igitur est Deus, recens non est; qui autem non est re- cens, omnino est æternus : neque igitur recens est qui æternus, neque a vera deitate alienus qui ex Patre est, et qui in sinibus Patris est 13, et in seipso Patrem habet. Quare qui Filium a Patris natura discindit, vel in universum adorationem et cultum abolet, ne Deum alienum adoret, vel idolun cclit, D * Psal. cxlvin, 5. * Genes. 1, 3. Cor. 1, 24. »sal. Exxx, 9. Exod. xx, 3; Deut. v, • Joan. 1, 3. • Hebr. 1, 3. Rom. 1, 20. 7. 18 Joan. 1, 18.

Α ἢ εἴδωλον σέβεται, κτίσμα καὶ οὐ θεὸν τῆς προσκυνή σεως αὐτοῦ προστησάμενος, καὶ Χριστοῦ ὄνομα τῷ εἰδώλῳ θέμενος. Β πάντως πρωτότοκος· ὁ δὲ μονογενῆς ἀδελφὸν οὐκ ἔχει· Οτι δὲ πρὸς ταύτην βλέπει τὴν διάνοιαν ἐν τῇ περὶ τοῦ Μονογενοῦς ὑπολήψει, φανερώτερον ἂν γένοιτο δι' ὧν τὰ περὶ αὐτοῦ τοῦ Μονογενοῦς διεξέρχεται, τοῦτον ἔχοντα τὸν τρόπον • Πιστεύομεν καὶ εἰς τὸν τοῦ Θεοῦ Υἱὸν, τὸν μονογενῆ Θεὸν, πρωτότοκον πάσης κτί σεως, Υἱὸν ἀληθινὸν, οὐκ ἀγέννητον, ἀληθῶς γεν νηθέντα πρὸ αἰώνων, οὐκ ἄνευ τῆς πρὸ τοῦ εἶναι γεννήσεως ὀνομαζόμενον Υἱόν, πρὸ πάσης κτίσεως γενόμενον, οὐκ ἄκτιστον. Αρκεῖν ἡγοῦμαι μόνην τὴν ἀνάγνωσιν τῶν ἐκτεθέντων, καὶ δίχα τῆς παρ' ἡμῶν ἐξετάσεως φανερῶσαι τοῦ δόγματος τὴν ἀσέβειαν· πρωτότοκον γὰρ εἰπὼν αὐτὸν, ἵνα μή τινα τοῖς ἀκού ουσιν ἀμφιβολίαν ἐμποιήσῃ τοῦ μὴ εἶναι αὐτὸν κτι- στὸν, ἐπήγαγεν εὐθὺς τὸ οὐκ ἄκτιστον, ἵνα μή ποτε τῆς τοῦ Υἱοῦ σημασίας ὡς πέφυκε νοηθείσης, εὐσε δές τι περὶ αὐτοῦ νόημα τοῖς ἀκηκούσιν ἐγγένηται· τούτου χάριν ὁμολογήσας ἐν πρώτοις Υἱὸν Θεοῦ, καὶ μονογενῆ Θεὸν, εὐθὺς διὰ τῶν ἐπιφερομένων παρα- τρέπει τῶν ἀκουόντων τὴν γνώμην πρὸς τὴν αἱρετικὴν διάνοιαν ἀπὸ τῆς εὐσεβοῦς ὑπολήψεως. Ο γὰρ ἀκού σας Υἱὸν Θεοῦ, καὶ μονογενῆ Θεόν, ἀναγκαίως προς τὰς ὑψηλοτέρας ἐμφάσεις ἀνάγεται, διὰ τῆς τῶν φω νῶν τούτων σημασίας χειραγωγούμενος, τῷ μηδεμίαν φύσεως διαφορὰν ὑπὸ τῆς Θεὸς φωνῆς, καὶ ὑπὸ τῆς σημασίας τοῦ Υἱοῦ παρεισάγεσθαι. Πῶς γὰρ ἂν ἄλ λο τι παρὰ τὴν τοῦ Πατρὸς νοηθείη φύσιν ὁ ἀληθῶς Θεοῦ Υἱὸς ὢν, καὶ αὐτὸς Θεὸς ὤν ; Ἀλλ᾿ ἵνα μὴ φθάση ταῖς καρδίαις τῶν ἀκηκοότων ἐντυπωθῆναι διά τῶν ὀνομάτων τούτων τὰ τῆς εὐσεβείας νοήματα, εὐ- θὺς λέγει, κτίσεως αὐτὸν πρωτότοκον· οὐκ ἄνευ τῆς πρὸ τοῦ εἶναι γεννήσεως ὀνομαζόμενον Υιόν, πρὸ πά- σης κτίσεως γινόμενον, οὐκ ἄκτιστον. ὡς ἂν οὖν φανείη καὶ τὰς πρώτας φωνὰς ὁ κακοῦργος ἀντὶ δε λεάσματος τοῖς ἀνθρώποις προτείνων, ὥστε παρα- δεχθῆναι τὸ δηλητήριον, οἷόν τινι μέλιτι τοῖς εὐσεβς- στέροις ονόμασι γλυκαινόμενον· μικρὸν τῷ λόγῳ προσδιατρίψωμεν. Τίς οὐκ οἶδεν ὅση τοῦ μονογενούς πρὸς τὸν πρωτότοκον ἡ κατὰ τὸ σημαινόμενόν ἐστι διαφορά; Οὔτε γὰρ μονογενής μετὰ ἀδελφῶν νοεῖται, οὔτε χωρὶς ἀδελφῶν ὁ πρωτότοκος· ἀλλ᾿ ὁ μὲν πρω τότοκος, μονογενής οὐκ ἔστιν· ἀδελφῶν γάρ ἐστι * οὐ γὰρ ἂν εἴη μονογενὴς ἐν ἀδελφοῖς ἀριθμούμενος. Καὶ ἔτι πρὸς τούτοις, ἧσπερ ἂν οὐσίας ὦσιν οἱ ἀδελ φοὶ τοῦ πρωτοτόκου, τῆς αὐτῆς ἔσται πάντως καὶ ὁ πρωτότοκος. Καὶ οὐ τοῦτο μόνον ὑπὸ τῆς φωνῆς ταύ- της σημαίνεται, ἀλλ' ὅτι καὶ παρὰ τοῦ αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχει, αὐτός τε ὁ πρωτότοκος, καὶ οἱ μετ' ἐκεῖνον γε- νόμενοι· οὐδὲν τοῦ πρωτοτόκου πρὸς τὴν γέννησιν τῶν ἐφεξῆς συνεισφέροντος. Ως διὰ τούτων ψευδῆ τοῦ Ιωάννου τὴν φωνὴν εἶναι κατασκευάζεσθαι, την μαρ- τυροῦσαν ὅτι πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο. Εἰ γὰρ πρωτό τοχός ἐστιν, μόνοις τοῖς κατὰ τὸν χρόνον πρεσβείαις τῶν μετ' αὐτὸν γεγονότων διαφέρει πάντως · ἄλλου S. GREGORH NYSSENI creaturam et non Deum suæ adorationi præstituens, et Christi nomen idolo ponens. ante Quod autem in ea existimatione quam habet de Unigenito, ad hanc respicit intelligentiam, mani- festius ſiet ex his quæ de ipso Unigenito percurrit, quæ ad hunc se habent modum : Credimus etiam in Dei Filium, unigenitum Deum, primogenitum omnis creaturæ, Filium verum non ingenitum, vere genitum ante sæcula : non absque genera- tione antequam esset, nominatum Filium, omnem creaturam genitum, non increatum. Arbi- tror solain verborum citatorum lectionem satis eliam absque nostra examinatione hujus dogmatis impietaten declarare: nam primogenitum cum dixit ipsum, ne aliquam audientibus ambiguitatem ingeneraret, ipsum non esse creatum ; subjunxit continuo non increatum, ne aliquando Filii signi- ficatione, ut solet, mente percepta, pia aliqua notio in audientium animis insereretur: hac de causa cum in primis Dei Filium, et unigenitum Deum confessus esset, continuo per ea quæ inferuntur meniem auditorum a pia opinione ad hæreticam intelligentiam perperam avertit. Qui enim audivit Filium Dei et unigenitum Deum, necessario ad al- tiores speculationes erigitur, per harum vocum sig- nificationem quasi manu ductus, quod nulla na- turæ differentia ab hac voce, Deus, et ab hac Filii significatione subinsinuetur. Quomodo enim quid aliud præter Patris naturam intelligeretur, qui ve- re Dei Filius est, et qui ipse Deus est ? Sed ne prius in auditorum cordibus per hæc nomina pietatis notiones imprimantur, statim dicit creaturæ ipsum primogenitum; non absque generatione antequam esset, nominatum Filium, ante omnem creaturan genitum, non increatum. Ut igitur manifestum fiat improbum istum et versutum, has voces primas pro illecebra hominibus protendere, ut venenum mor- tiferum veluti quodam melle religiosioribus noni- nibus edulcatum accipiatur ; paululum in hoc ser- mone commoremur. Quis non videt quanta sit unigeniti ad primogenitum secundum id quod sig- nificatur, differentia? Neque enim unigenitus cuin fratribus intelligitur, neque sine fratribus primo- genitus ; sed primogenitus unigenitus non est, D fratruni enim est prorsus primogenitus: unigenitus vero fratrem non habet: non enim unigenitus esset, si cum fratribus numeraretur. Præterea, cujus essentiæ fuerint fratres primogeniti, ejusdem omnino erit etiam primogenitus. Neque hoc solum hac voce significatur, sed etiam quod ab eodem esse habet. ipseque primogenitus, et qui post illum ge- miti sunt, nihil primogenito ad generationem eorum qui deinceps nascuntur conferente: ita ut per hæc vox Joannis falsa esse astrueretur, quæ lestatur quod omnia per ipsum facta sint si enim pri- mogenitus est, sola temporis prærogativa ab his C Ioan. " 3. :

Α ἢ εἴδωλον σέβεται, κτίσμα καὶ οὐ θεὸν τῆς προσκυνή σεως αὐτοῦ προστησάμενος, καὶ Χριστοῦ ὄνομα τῷ εἰδώλῳ θέμενος. Β πάντως πρωτότοκος· ὁ δὲ μονογενῆς ἀδελφὸν οὐκ ἔχει· Οτι δὲ πρὸς ταύτην βλέπει τὴν διάνοιαν ἐν τῇ περὶ τοῦ Μονογενοῦς ὑπολήψει, φανερώτερον ἂν γένοιτο δι' ὧν τὰ περὶ αὐτοῦ τοῦ Μονογενοῦς διεξέρχεται, τοῦτον ἔχοντα τὸν τρόπον • Πιστεύομεν καὶ εἰς τὸν τοῦ Θεοῦ Υἱὸν, τὸν μονογενῆ Θεὸν, πρωτότοκον πάσης κτί σεως, Υἱὸν ἀληθινὸν, οὐκ ἀγέννητον, ἀληθῶς γεν νηθέντα πρὸ αἰώνων, οὐκ ἄνευ τῆς πρὸ τοῦ εἶναι γεννήσεως ὀνομαζόμενον Υἱόν, πρὸ πάσης κτίσεως γενόμενον, οὐκ ἄκτιστον. Αρκεῖν ἡγοῦμαι μόνην τὴν ἀνάγνωσιν τῶν ἐκτεθέντων, καὶ δίχα τῆς παρ' ἡμῶν ἐξετάσεως φανερῶσαι τοῦ δόγματος τὴν ἀσέβειαν· πρωτότοκον γὰρ εἰπὼν αὐτὸν, ἵνα μή τινα τοῖς ἀκού ουσιν ἀμφιβολίαν ἐμποιήσῃ τοῦ μὴ εἶναι αὐτὸν κτι- στὸν, ἐπήγαγεν εὐθὺς τὸ οὐκ ἄκτιστον, ἵνα μή ποτε τῆς τοῦ Υἱοῦ σημασίας ὡς πέφυκε νοηθείσης, εὐσε δές τι περὶ αὐτοῦ νόημα τοῖς ἀκηκούσιν ἐγγένηται· τούτου χάριν ὁμολογήσας ἐν πρώτοις Υἱὸν Θεοῦ, καὶ μονογενῆ Θεὸν, εὐθὺς διὰ τῶν ἐπιφερομένων παρα- τρέπει τῶν ἀκουόντων τὴν γνώμην πρὸς τὴν αἱρετικὴν διάνοιαν ἀπὸ τῆς εὐσεβοῦς ὑπολήψεως. Ο γὰρ ἀκού σας Υἱὸν Θεοῦ, καὶ μονογενῆ Θεόν, ἀναγκαίως προς τὰς ὑψηλοτέρας ἐμφάσεις ἀνάγεται, διὰ τῆς τῶν φω νῶν τούτων σημασίας χειραγωγούμενος, τῷ μηδεμίαν φύσεως διαφορὰν ὑπὸ τῆς Θεὸς φωνῆς, καὶ ὑπὸ τῆς σημασίας τοῦ Υἱοῦ παρεισάγεσθαι. Πῶς γὰρ ἂν ἄλ λο τι παρὰ τὴν τοῦ Πατρὸς νοηθείη φύσιν ὁ ἀληθῶς Θεοῦ Υἱὸς ὢν, καὶ αὐτὸς Θεὸς ὤν ; Ἀλλ᾿ ἵνα μὴ φθάση ταῖς καρδίαις τῶν ἀκηκοότων ἐντυπωθῆναι διά τῶν ὀνομάτων τούτων τὰ τῆς εὐσεβείας νοήματα, εὐ- θὺς λέγει, κτίσεως αὐτὸν πρωτότοκον· οὐκ ἄνευ τῆς πρὸ τοῦ εἶναι γεννήσεως ὀνομαζόμενον Υιόν, πρὸ πά- σης κτίσεως γινόμενον, οὐκ ἄκτιστον. ὡς ἂν οὖν φανείη καὶ τὰς πρώτας φωνὰς ὁ κακοῦργος ἀντὶ δε λεάσματος τοῖς ἀνθρώποις προτείνων, ὥστε παρα- δεχθῆναι τὸ δηλητήριον, οἷόν τινι μέλιτι τοῖς εὐσεβς- στέροις ονόμασι γλυκαινόμενον· μικρὸν τῷ λόγῳ προσδιατρίψωμεν. Τίς οὐκ οἶδεν ὅση τοῦ μονογενούς πρὸς τὸν πρωτότοκον ἡ κατὰ τὸ σημαινόμενόν ἐστι διαφορά; Οὔτε γὰρ μονογενής μετὰ ἀδελφῶν νοεῖται, οὔτε χωρὶς ἀδελφῶν ὁ πρωτότοκος· ἀλλ᾿ ὁ μὲν πρω τότοκος, μονογενής οὐκ ἔστιν· ἀδελφῶν γάρ ἐστι * οὐ γὰρ ἂν εἴη μονογενὴς ἐν ἀδελφοῖς ἀριθμούμενος. Καὶ ἔτι πρὸς τούτοις, ἧσπερ ἂν οὐσίας ὦσιν οἱ ἀδελ φοὶ τοῦ πρωτοτόκου, τῆς αὐτῆς ἔσται πάντως καὶ ὁ πρωτότοκος. Καὶ οὐ τοῦτο μόνον ὑπὸ τῆς φωνῆς ταύ- της σημαίνεται, ἀλλ' ὅτι καὶ παρὰ τοῦ αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχει, αὐτός τε ὁ πρωτότοκος, καὶ οἱ μετ' ἐκεῖνον γε- νόμενοι· οὐδὲν τοῦ πρωτοτόκου πρὸς τὴν γέννησιν τῶν ἐφεξῆς συνεισφέροντος. Ως διὰ τούτων ψευδῆ τοῦ Ιωάννου τὴν φωνὴν εἶναι κατασκευάζεσθαι, την μαρ- τυροῦσαν ὅτι πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο. Εἰ γὰρ πρωτό τοχός ἐστιν, μόνοις τοῖς κατὰ τὸν χρόνον πρεσβείαις τῶν μετ' αὐτὸν γεγονότων διαφέρει πάντως · ἄλλου S. GREGORH NYSSENI creaturam et non Deum suæ adorationi præstituens, et Christi nomen idolo ponens. ante Quod autem in ea existimatione quam habet de Unigenito, ad hanc respicit intelligentiam, mani- festius ſiet ex his quæ de ipso Unigenito percurrit, quæ ad hunc se habent modum : Credimus etiam in Dei Filium, unigenitum Deum, primogenitum omnis creaturæ, Filium verum non ingenitum, vere genitum ante sæcula : non absque genera- tione antequam esset, nominatum Filium, omnem creaturam genitum, non increatum. Arbi- tror solain verborum citatorum lectionem satis eliam absque nostra examinatione hujus dogmatis impietaten declarare: nam primogenitum cum dixit ipsum, ne aliquam audientibus ambiguitatem ingeneraret, ipsum non esse creatum ; subjunxit continuo non increatum, ne aliquando Filii signi- ficatione, ut solet, mente percepta, pia aliqua notio in audientium animis insereretur: hac de causa cum in primis Dei Filium, et unigenitum Deum confessus esset, continuo per ea quæ inferuntur meniem auditorum a pia opinione ad hæreticam intelligentiam perperam avertit. Qui enim audivit Filium Dei et unigenitum Deum, necessario ad al- tiores speculationes erigitur, per harum vocum sig- nificationem quasi manu ductus, quod nulla na- turæ differentia ab hac voce, Deus, et ab hac Filii significatione subinsinuetur. Quomodo enim quid aliud præter Patris naturam intelligeretur, qui ve- re Dei Filius est, et qui ipse Deus est ? Sed ne prius in auditorum cordibus per hæc nomina pietatis notiones imprimantur, statim dicit creaturæ ipsum primogenitum; non absque generatione antequam esset, nominatum Filium, ante omnem creaturan genitum, non increatum. Ut igitur manifestum fiat improbum istum et versutum, has voces primas pro illecebra hominibus protendere, ut venenum mor- tiferum veluti quodam melle religiosioribus noni- nibus edulcatum accipiatur ; paululum in hoc ser- mone commoremur. Quis non videt quanta sit unigeniti ad primogenitum secundum id quod sig- nificatur, differentia? Neque enim unigenitus cuin fratribus intelligitur, neque sine fratribus primo- genitus ; sed primogenitus unigenitus non est, D fratruni enim est prorsus primogenitus: unigenitus vero fratrem non habet: non enim unigenitus esset, si cum fratribus numeraretur. Præterea, cujus essentiæ fuerint fratres primogeniti, ejusdem omnino erit etiam primogenitus. Neque hoc solum hac voce significatur, sed etiam quod ab eodem esse habet. ipseque primogenitus, et qui post illum ge- miti sunt, nihil primogenito ad generationem eorum qui deinceps nascuntur conferente: ita ut per hæc vox Joannis falsa esse astrueretur, quæ lestatur quod omnia per ipsum facta sint si enim pri- mogenitus est, sola temporis prærogativa ab his C Ioan. " 3. :

Α ἢ εἴδωλον σέβεται, κτίσμα καὶ οὐ θεὸν τῆς προσκυνή σεως αὐτοῦ προστησάμενος, καὶ Χριστοῦ ὄνομα τῷ εἰδώλῳ θέμενος. Β πάντως πρωτότοκος· ὁ δὲ μονογενῆς ἀδελφὸν οὐκ ἔχει· Οτι δὲ πρὸς ταύτην βλέπει τὴν διάνοιαν ἐν τῇ περὶ τοῦ Μονογενοῦς ὑπολήψει, φανερώτερον ἂν γένοιτο δι' ὧν τὰ περὶ αὐτοῦ τοῦ Μονογενοῦς διεξέρχεται, τοῦτον ἔχοντα τὸν τρόπον • Πιστεύομεν καὶ εἰς τὸν τοῦ Θεοῦ Υἱὸν, τὸν μονογενῆ Θεὸν, πρωτότοκον πάσης κτί σεως, Υἱὸν ἀληθινὸν, οὐκ ἀγέννητον, ἀληθῶς γεν νηθέντα πρὸ αἰώνων, οὐκ ἄνευ τῆς πρὸ τοῦ εἶναι γεννήσεως ὀνομαζόμενον Υἱόν, πρὸ πάσης κτίσεως γενόμενον, οὐκ ἄκτιστον. Αρκεῖν ἡγοῦμαι μόνην τὴν ἀνάγνωσιν τῶν ἐκτεθέντων, καὶ δίχα τῆς παρ' ἡμῶν ἐξετάσεως φανερῶσαι τοῦ δόγματος τὴν ἀσέβειαν· πρωτότοκον γὰρ εἰπὼν αὐτὸν, ἵνα μή τινα τοῖς ἀκού ουσιν ἀμφιβολίαν ἐμποιήσῃ τοῦ μὴ εἶναι αὐτὸν κτι- στὸν, ἐπήγαγεν εὐθὺς τὸ οὐκ ἄκτιστον, ἵνα μή ποτε τῆς τοῦ Υἱοῦ σημασίας ὡς πέφυκε νοηθείσης, εὐσε δές τι περὶ αὐτοῦ νόημα τοῖς ἀκηκούσιν ἐγγένηται· τούτου χάριν ὁμολογήσας ἐν πρώτοις Υἱὸν Θεοῦ, καὶ μονογενῆ Θεὸν, εὐθὺς διὰ τῶν ἐπιφερομένων παρα- τρέπει τῶν ἀκουόντων τὴν γνώμην πρὸς τὴν αἱρετικὴν διάνοιαν ἀπὸ τῆς εὐσεβοῦς ὑπολήψεως. Ο γὰρ ἀκού σας Υἱὸν Θεοῦ, καὶ μονογενῆ Θεόν, ἀναγκαίως προς τὰς ὑψηλοτέρας ἐμφάσεις ἀνάγεται, διὰ τῆς τῶν φω νῶν τούτων σημασίας χειραγωγούμενος, τῷ μηδεμίαν φύσεως διαφορὰν ὑπὸ τῆς Θεὸς φωνῆς, καὶ ὑπὸ τῆς σημασίας τοῦ Υἱοῦ παρεισάγεσθαι. Πῶς γὰρ ἂν ἄλ λο τι παρὰ τὴν τοῦ Πατρὸς νοηθείη φύσιν ὁ ἀληθῶς Θεοῦ Υἱὸς ὢν, καὶ αὐτὸς Θεὸς ὤν ; Ἀλλ᾿ ἵνα μὴ φθάση ταῖς καρδίαις τῶν ἀκηκοότων ἐντυπωθῆναι διά τῶν ὀνομάτων τούτων τὰ τῆς εὐσεβείας νοήματα, εὐ- θὺς λέγει, κτίσεως αὐτὸν πρωτότοκον· οὐκ ἄνευ τῆς πρὸ τοῦ εἶναι γεννήσεως ὀνομαζόμενον Υιόν, πρὸ πά- σης κτίσεως γινόμενον, οὐκ ἄκτιστον. ὡς ἂν οὖν φανείη καὶ τὰς πρώτας φωνὰς ὁ κακοῦργος ἀντὶ δε λεάσματος τοῖς ἀνθρώποις προτείνων, ὥστε παρα- δεχθῆναι τὸ δηλητήριον, οἷόν τινι μέλιτι τοῖς εὐσεβς- στέροις ονόμασι γλυκαινόμενον· μικρὸν τῷ λόγῳ προσδιατρίψωμεν. Τίς οὐκ οἶδεν ὅση τοῦ μονογενούς πρὸς τὸν πρωτότοκον ἡ κατὰ τὸ σημαινόμενόν ἐστι διαφορά; Οὔτε γὰρ μονογενής μετὰ ἀδελφῶν νοεῖται, οὔτε χωρὶς ἀδελφῶν ὁ πρωτότοκος· ἀλλ᾿ ὁ μὲν πρω τότοκος, μονογενής οὐκ ἔστιν· ἀδελφῶν γάρ ἐστι * οὐ γὰρ ἂν εἴη μονογενὴς ἐν ἀδελφοῖς ἀριθμούμενος. Καὶ ἔτι πρὸς τούτοις, ἧσπερ ἂν οὐσίας ὦσιν οἱ ἀδελ φοὶ τοῦ πρωτοτόκου, τῆς αὐτῆς ἔσται πάντως καὶ ὁ πρωτότοκος. Καὶ οὐ τοῦτο μόνον ὑπὸ τῆς φωνῆς ταύ- της σημαίνεται, ἀλλ' ὅτι καὶ παρὰ τοῦ αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχει, αὐτός τε ὁ πρωτότοκος, καὶ οἱ μετ' ἐκεῖνον γε- νόμενοι· οὐδὲν τοῦ πρωτοτόκου πρὸς τὴν γέννησιν τῶν ἐφεξῆς συνεισφέροντος. Ως διὰ τούτων ψευδῆ τοῦ Ιωάννου τὴν φωνὴν εἶναι κατασκευάζεσθαι, την μαρ- τυροῦσαν ὅτι πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο. Εἰ γὰρ πρωτό τοχός ἐστιν, μόνοις τοῖς κατὰ τὸν χρόνον πρεσβείαις τῶν μετ' αὐτὸν γεγονότων διαφέρει πάντως · ἄλλου S. GREGORH NYSSENI creaturam et non Deum suæ adorationi præstituens, et Christi nomen idolo ponens. ante Quod autem in ea existimatione quam habet de Unigenito, ad hanc respicit intelligentiam, mani- festius ſiet ex his quæ de ipso Unigenito percurrit, quæ ad hunc se habent modum : Credimus etiam in Dei Filium, unigenitum Deum, primogenitum omnis creaturæ, Filium verum non ingenitum, vere genitum ante sæcula : non absque genera- tione antequam esset, nominatum Filium, omnem creaturam genitum, non increatum. Arbi- tror solain verborum citatorum lectionem satis eliam absque nostra examinatione hujus dogmatis impietaten declarare: nam primogenitum cum dixit ipsum, ne aliquam audientibus ambiguitatem ingeneraret, ipsum non esse creatum ; subjunxit continuo non increatum, ne aliquando Filii signi- ficatione, ut solet, mente percepta, pia aliqua notio in audientium animis insereretur: hac de causa cum in primis Dei Filium, et unigenitum Deum confessus esset, continuo per ea quæ inferuntur meniem auditorum a pia opinione ad hæreticam intelligentiam perperam avertit. Qui enim audivit Filium Dei et unigenitum Deum, necessario ad al- tiores speculationes erigitur, per harum vocum sig- nificationem quasi manu ductus, quod nulla na- turæ differentia ab hac voce, Deus, et ab hac Filii significatione subinsinuetur. Quomodo enim quid aliud præter Patris naturam intelligeretur, qui ve- re Dei Filius est, et qui ipse Deus est ? Sed ne prius in auditorum cordibus per hæc nomina pietatis notiones imprimantur, statim dicit creaturæ ipsum primogenitum; non absque generatione antequam esset, nominatum Filium, ante omnem creaturan genitum, non increatum. Ut igitur manifestum fiat improbum istum et versutum, has voces primas pro illecebra hominibus protendere, ut venenum mor- tiferum veluti quodam melle religiosioribus noni- nibus edulcatum accipiatur ; paululum in hoc ser- mone commoremur. Quis non videt quanta sit unigeniti ad primogenitum secundum id quod sig- nificatur, differentia? Neque enim unigenitus cuin fratribus intelligitur, neque sine fratribus primo- genitus ; sed primogenitus unigenitus non est, D fratruni enim est prorsus primogenitus: unigenitus vero fratrem non habet: non enim unigenitus esset, si cum fratribus numeraretur. Præterea, cujus essentiæ fuerint fratres primogeniti, ejusdem omnino erit etiam primogenitus. Neque hoc solum hac voce significatur, sed etiam quod ab eodem esse habet. ipseque primogenitus, et qui post illum ge- miti sunt, nihil primogenito ad generationem eorum qui deinceps nascuntur conferente: ita ut per hæc vox Joannis falsa esse astrueretur, quæ lestatur quod omnia per ipsum facta sint si enim pri- mogenitus est, sola temporis prærogativa ab his C Ioan. " 3. :

Α ἢ εἴδωλον σέβεται, κτίσμα καὶ οὐ θεὸν τῆς προσκυνή σεως αὐτοῦ προστησάμενος, καὶ Χριστοῦ ὄνομα τῷ εἰδώλῳ θέμενος. Β πάντως πρωτότοκος· ὁ δὲ μονογενῆς ἀδελφὸν οὐκ ἔχει· Οτι δὲ πρὸς ταύτην βλέπει τὴν διάνοιαν ἐν τῇ περὶ τοῦ Μονογενοῦς ὑπολήψει, φανερώτερον ἂν γένοιτο δι' ὧν τὰ περὶ αὐτοῦ τοῦ Μονογενοῦς διεξέρχεται, τοῦτον ἔχοντα τὸν τρόπον • Πιστεύομεν καὶ εἰς τὸν τοῦ Θεοῦ Υἱὸν, τὸν μονογενῆ Θεὸν, πρωτότοκον πάσης κτί σεως, Υἱὸν ἀληθινὸν, οὐκ ἀγέννητον, ἀληθῶς γεν νηθέντα πρὸ αἰώνων, οὐκ ἄνευ τῆς πρὸ τοῦ εἶναι γεννήσεως ὀνομαζόμενον Υἱόν, πρὸ πάσης κτίσεως γενόμενον, οὐκ ἄκτιστον. Αρκεῖν ἡγοῦμαι μόνην τὴν ἀνάγνωσιν τῶν ἐκτεθέντων, καὶ δίχα τῆς παρ' ἡμῶν ἐξετάσεως φανερῶσαι τοῦ δόγματος τὴν ἀσέβειαν· πρωτότοκον γὰρ εἰπὼν αὐτὸν, ἵνα μή τινα τοῖς ἀκού ουσιν ἀμφιβολίαν ἐμποιήσῃ τοῦ μὴ εἶναι αὐτὸν κτι- στὸν, ἐπήγαγεν εὐθὺς τὸ οὐκ ἄκτιστον, ἵνα μή ποτε τῆς τοῦ Υἱοῦ σημασίας ὡς πέφυκε νοηθείσης, εὐσε δές τι περὶ αὐτοῦ νόημα τοῖς ἀκηκούσιν ἐγγένηται· τούτου χάριν ὁμολογήσας ἐν πρώτοις Υἱὸν Θεοῦ, καὶ μονογενῆ Θεὸν, εὐθὺς διὰ τῶν ἐπιφερομένων παρα- τρέπει τῶν ἀκουόντων τὴν γνώμην πρὸς τὴν αἱρετικὴν διάνοιαν ἀπὸ τῆς εὐσεβοῦς ὑπολήψεως. Ο γὰρ ἀκού σας Υἱὸν Θεοῦ, καὶ μονογενῆ Θεόν, ἀναγκαίως προς τὰς ὑψηλοτέρας ἐμφάσεις ἀνάγεται, διὰ τῆς τῶν φω νῶν τούτων σημασίας χειραγωγούμενος, τῷ μηδεμίαν φύσεως διαφορὰν ὑπὸ τῆς Θεὸς φωνῆς, καὶ ὑπὸ τῆς σημασίας τοῦ Υἱοῦ παρεισάγεσθαι. Πῶς γὰρ ἂν ἄλ λο τι παρὰ τὴν τοῦ Πατρὸς νοηθείη φύσιν ὁ ἀληθῶς Θεοῦ Υἱὸς ὢν, καὶ αὐτὸς Θεὸς ὤν ; Ἀλλ᾿ ἵνα μὴ φθάση ταῖς καρδίαις τῶν ἀκηκοότων ἐντυπωθῆναι διά τῶν ὀνομάτων τούτων τὰ τῆς εὐσεβείας νοήματα, εὐ- θὺς λέγει, κτίσεως αὐτὸν πρωτότοκον· οὐκ ἄνευ τῆς πρὸ τοῦ εἶναι γεννήσεως ὀνομαζόμενον Υιόν, πρὸ πά- σης κτίσεως γινόμενον, οὐκ ἄκτιστον. ὡς ἂν οὖν φανείη καὶ τὰς πρώτας φωνὰς ὁ κακοῦργος ἀντὶ δε λεάσματος τοῖς ἀνθρώποις προτείνων, ὥστε παρα- δεχθῆναι τὸ δηλητήριον, οἷόν τινι μέλιτι τοῖς εὐσεβς- στέροις ονόμασι γλυκαινόμενον· μικρὸν τῷ λόγῳ προσδιατρίψωμεν. Τίς οὐκ οἶδεν ὅση τοῦ μονογενούς πρὸς τὸν πρωτότοκον ἡ κατὰ τὸ σημαινόμενόν ἐστι διαφορά; Οὔτε γὰρ μονογενής μετὰ ἀδελφῶν νοεῖται, οὔτε χωρὶς ἀδελφῶν ὁ πρωτότοκος· ἀλλ᾿ ὁ μὲν πρω τότοκος, μονογενής οὐκ ἔστιν· ἀδελφῶν γάρ ἐστι * οὐ γὰρ ἂν εἴη μονογενὴς ἐν ἀδελφοῖς ἀριθμούμενος. Καὶ ἔτι πρὸς τούτοις, ἧσπερ ἂν οὐσίας ὦσιν οἱ ἀδελ φοὶ τοῦ πρωτοτόκου, τῆς αὐτῆς ἔσται πάντως καὶ ὁ πρωτότοκος. Καὶ οὐ τοῦτο μόνον ὑπὸ τῆς φωνῆς ταύ- της σημαίνεται, ἀλλ' ὅτι καὶ παρὰ τοῦ αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχει, αὐτός τε ὁ πρωτότοκος, καὶ οἱ μετ' ἐκεῖνον γε- νόμενοι· οὐδὲν τοῦ πρωτοτόκου πρὸς τὴν γέννησιν τῶν ἐφεξῆς συνεισφέροντος. Ως διὰ τούτων ψευδῆ τοῦ Ιωάννου τὴν φωνὴν εἶναι κατασκευάζεσθαι, την μαρ- τυροῦσαν ὅτι πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο. Εἰ γὰρ πρωτό τοχός ἐστιν, μόνοις τοῖς κατὰ τὸν χρόνον πρεσβείαις τῶν μετ' αὐτὸν γεγονότων διαφέρει πάντως · ἄλλου S. GREGORH NYSSENI creaturam et non Deum suæ adorationi præstituens, et Christi nomen idolo ponens. ante Quod autem in ea existimatione quam habet de Unigenito, ad hanc respicit intelligentiam, mani- festius ſiet ex his quæ de ipso Unigenito percurrit, quæ ad hunc se habent modum : Credimus etiam in Dei Filium, unigenitum Deum, primogenitum omnis creaturæ, Filium verum non ingenitum, vere genitum ante sæcula : non absque genera- tione antequam esset, nominatum Filium, omnem creaturam genitum, non increatum. Arbi- tror solain verborum citatorum lectionem satis eliam absque nostra examinatione hujus dogmatis impietaten declarare: nam primogenitum cum dixit ipsum, ne aliquam audientibus ambiguitatem ingeneraret, ipsum non esse creatum ; subjunxit continuo non increatum, ne aliquando Filii signi- ficatione, ut solet, mente percepta, pia aliqua notio in audientium animis insereretur: hac de causa cum in primis Dei Filium, et unigenitum Deum confessus esset, continuo per ea quæ inferuntur meniem auditorum a pia opinione ad hæreticam intelligentiam perperam avertit. Qui enim audivit Filium Dei et unigenitum Deum, necessario ad al- tiores speculationes erigitur, per harum vocum sig- nificationem quasi manu ductus, quod nulla na- turæ differentia ab hac voce, Deus, et ab hac Filii significatione subinsinuetur. Quomodo enim quid aliud præter Patris naturam intelligeretur, qui ve- re Dei Filius est, et qui ipse Deus est ? Sed ne prius in auditorum cordibus per hæc nomina pietatis notiones imprimantur, statim dicit creaturæ ipsum primogenitum; non absque generatione antequam esset, nominatum Filium, ante omnem creaturan genitum, non increatum. Ut igitur manifestum fiat improbum istum et versutum, has voces primas pro illecebra hominibus protendere, ut venenum mor- tiferum veluti quodam melle religiosioribus noni- nibus edulcatum accipiatur ; paululum in hoc ser- mone commoremur. Quis non videt quanta sit unigeniti ad primogenitum secundum id quod sig- nificatur, differentia? Neque enim unigenitus cuin fratribus intelligitur, neque sine fratribus primo- genitus ; sed primogenitus unigenitus non est, D fratruni enim est prorsus primogenitus: unigenitus vero fratrem non habet: non enim unigenitus esset, si cum fratribus numeraretur. Præterea, cujus essentiæ fuerint fratres primogeniti, ejusdem omnino erit etiam primogenitus. Neque hoc solum hac voce significatur, sed etiam quod ab eodem esse habet. ipseque primogenitus, et qui post illum ge- miti sunt, nihil primogenito ad generationem eorum qui deinceps nascuntur conferente: ita ut per hæc vox Joannis falsa esse astrueretur, quæ lestatur quod omnia per ipsum facta sint si enim pri- mogenitus est, sola temporis prærogativa ab his C Ioan. " 3. :

ὄντος δι᾿ οὗ καὶ τούτῳ καὶ τοῖς λοιποῖς ἡ πρὸς τὸ Α εἶναι γέγονε δύναμις. Αλλ' ὡς ἂν μή τινι τῶν συκο- φαντούντων ὑπόνοιαν δοίημεν, ὡς μὴ παραδεχόμενοι τὰς θεοπνεύστους φωνὰς δι' ὧν ἐνιστάμεθα, πρότερον τὴν ἡμετέραν διάνοιαν ἦν ἔχομεν περὶ τῶν ὀνομάτων τούτων παραθησόμεθα· εἶθ' οὕτω τὴν τοῦ βελτίονος κρίσιν τοῖς ἀκροωμένοις προσθήσομεν. Ὁ μέγας Παῦ λος εἰδὼς ὅτι παντὸς ἀγαθοῦ ἀρχηγός τε καὶ αἴτιος ὁ μονογενής έστι Θεὸς, ὁ ἐν πᾶσι πρωτεύων, προσ μαρτυρεῖ αὐτῷ τὸ μὴ μόνον τὴν τῶν ὄντων κτίσιν δι' ἐκείνου γενέσθαι, ἀλλ' ὅτι τῆς ἀρχαίας τῶν ἀν- θρώπων κτίσεως παλαιωθείσης τε καὶ ἀφανισθείσης, καθὼς αὐτὸς ὀνομάζει, ἄλλης δὲ καινῆς κτίσεως ἐν Χριστῷ γενομένης, οὐδὲ ταύτης ἄλλος τις καθηγή- σατο ἀλλὰ πάσης τῆς διὰ τοῦ Εὐαγγελίου τῶν ἀν θρώπων γενομένης κτίσεως, αὐτός ἐστιν ὁ πρωτότο- Β χος. Καὶ ὡς ἂν σαφέστερον γένοιτο τὸ περὶ τούτου νόημα, ούτωσὶ τὸν λόγον διαληψόμεθα· Τετράκις τῆς φωνῆς ταύτης μέμνηται ὁ θεῖος Απόστολος· ἅπαξ μὲν οὕτως εἰπών· ὅτι Πρωτότοκος πάσης κτίσεως· πά λιν δὲ ὅτι Πρωτότοκος ἐν πολλοῖς ἀδελφοῖς· ἐκ τρί- του δὲ, ὅτι Πρωτότοκος ἐκ τῶν νεκρῶν· μετὰ ταῦτα δὲ ἀπολυτόν τε καὶ ἀσυζυγῆ τὴν φωνὴν παρατίθεται, εἰπών· Ὅταν δὲ πάλιν εἰσαγάγῃ τὸν πρωτότοκον εἰς τὴν οἰκουμένην λέγει· Καὶ προσκυνησάτωσαν αὐτῷ πάντες ἄγγελοι Θεοῦ. Οὐκοῦν ἤνπερ ἂν διά- νοιαν ἐπὶ τῶν ἄλλων συζυγιῶν τοῦ ὀνόματος τούτου κατανοήσωμεν, ἀκολούθως τὴν αὐτὴν καὶ τῷ πρωτ τοτόκῳ τῆς κτίσεως ἐφαρμόσομεν. Μιᾶς γὰρ καὶ τῆς αὐτῆς οὔσης φωνῆς, ἀνάγκη πᾶσα μίαν εἶναι καὶ τὴν σημαινομένην διάνοιαν. Πώς γίνεται τοίνυν πρωτό. τοχος ἐν πολλοῖς ἀδελφοῖς, πῶς δὲ νεκρῶν πρωτότο κος, ἡ τοῦτο πάντως ἐστὶ δῆλον; Οτι διὰ τὸ γενέσθαι ἡμᾶς αἷμα καὶ σάρκα, καθώς φησιν ἡ Γραφή, ὁ δι' ἡμᾶς γενόμενος καθ᾿ ἡμᾶς, καὶ σαρκὸς καὶ αἵματος κοινωνήσας, μέλλων ἡμᾶς μεταποιεῖν ἐκ τοῦ φθαρτοῦ πρὸς τὸ ἄφθαρτον, διὰ τῆς ἄνωθεν γεννήσεως, τῆς δι᾽ ὕδατος καὶ Πνεύματος, αὐτὸς τοῦ τοιούτου τόκου καθηγήσατο, διὰ τοῦ ἰδίου βαπτίσματος τὸ ἅγιον Πνεῦμα ἐπὶ τὸ ὕδωρ ἐπισπασάμενος· ὥστε πάντων τῶν πνευματικῶς ἀναγεννωμένων πρωτότοκον αὐτὸν γενέσθαι, καὶ ἀδελφοὺς ὀνομάσαι τοὺς τῆς ὁμοίας αὐτοῦ διὰ τοῦ ὕδατος καὶ τοῦ Πνεύματος μετεσχηκότας γεννήσεως. Ἐπεὶ δὲ καὶ τῆς ἐκ νεκρῶν ἀναστάσεως ἔδει αὐτὸν ἐναποθέσθαι τῇ φύσει τὴν δύναμιν, πάλιν γίνεται ἀπαρχὴ τῶν κεκοιμημένων, καὶ πρωτότοκος ἐκ τῶν νεκρῶν, ὁ πρῶτος δι' ἑαυτοῦ λύσας τὰς ὠδῖ- νας τοῦ θανάτου· ὥστε καὶ ἡμῖν ὁδοποιηθῆναι τὴν ἐκ τοῦ θανάτου παλιγγενεσίαν, διὰ τῆς τοῦ Κυρίου ἀναστάσεως τῆς ὠδῖνος τοῦ θανάτου λυθείσης, ἐν ᾧ κατειχόμεθα. Ωσπερ οὖν μετασχὼν τῆς διὰ λουτρού ἀναγεννήσεως, ἀδελφῶν πρωτότοκος γίνεται· καὶ πά λιν ἀπαρχὴν τῆς ἀναστάσεως αὐτὸν ποιήσας, πρω τέτοκος ἐκ τῶν νεκρῶν ὀνομάζεται, οὕτως ἐν πᾶσι πρωτεύων. Μετὰ τὸ παρελθεῖν τὰ ἀρχαῖα πάντα, Ο (α) CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. qui postea sunt geniti plane differt, cum sit alius, per quem et huic et reliquis fuit, ut essent, pote- stas. Sed ne cui eorum qui calumniari solent su- spicandi occasionem demus, quod a Deo in- spiratas voces non admittimus, quas contra insur- gimus, prius nostram sententiam, quam de his nominibus habemus, apponemus, deinde sic melio- ris judicium audientibus adjiciemus. Magnus Pau- lus, sciens quod omnis boni princeps et auctor Unigenitus est Deus, qui in omnibus primas tenet 15, altestatur, non solum eorum quæ sunt, crea- tionem per illum factam esse, sed quod antiqua hominum creatione veterascente et evanescente, sicut ipse nominat, alia nova in Christo creatione facta, nullus alius hujus fuit dux et auctor, sed omnis, quæ per Evangelium facta est, creationis C D Coloss. 1, 18. ibid. 15. Rom. vult, 29. Joan. 1, 15. "1 Matth. ut, sqq. ipse est primogenitus. Atque ut dilucidior et cla- rior nostra de hoc elucescat cogitatio, sic sermo- nem dispescemus (a): Quater hujus vocis meminit divinus Apostolus; semel sic locutus, quod primogenitus omnis creature : iterum, quod primogenitus in nullis fratribus " : tertio, quod primogenitus ex mortuis : præterea absolutam non copulatam neque ad aliud relatam vocem ap- ponit, cum dixit: Cum autem inducit primogenitum in orbem terrarum dicit: Et adorent ipsum omnes angeli Dei. Ergo quam intelligentiam in aliis conjugationibus nominis bujus animo conceperimus, consequenter eamdem primogenito creationis accom- modabimus: cum enim sit una eademque vox, necesse est unamn, que per eam significatur, esse intelligen- tiam. Quomodo igitur nascitur primogenitus in multis fratribus, quomodo mortuorum primogenitus, an hoc prorsus est perspicuum? Propterea quod nos nati sumus sanguis et caro, sicut dicit Scriptura” ; qui autem propter uos, secundum nos natus est, carnis et sanguinis particeps, nos ex corruptibili ad incorruptibile vindicaturus per supernam genera- tionem, quæ est per aquam et Spiritum, ipse talis partus dux exstitit, per suum baptisma, sanctum Spiritum in aquam attrahens": ita ut omnium qui spiritualiter regenerantur ipse sit primogenitus, fratresque nominet eos qui similis cumn ipso per aquam et Spiritum generationis facti sunt parti- cipes. Quoniam vero etiam per suam a mortuis resurrectionem ipsum indere vim naturæ humanæ ad resurgendum oportebat, rursus fit dormientium primitia, et primogenitus ex mortuis, qui primus per seipsum mortis dolores resolvit : ita ut nobis a morte sit patefacta via ad regenerationem, per Domini resurrectionem mortis doloribus resolutis, in qua detinebamur. Quemadmodum igitur particeps factus ejus quæ fit per lavacrum regenerationis, fratrum primogenitus efficitur; rursus etiam qui seipsum resurrectionis primitias fecit, ex mortuis | Cor. xv, 20; Apocal. 1, 5. Hebr. 1, 6. Vide, tom. seqq., orat. De perfecta Christi forma.

ὄντος δι᾿ οὗ καὶ τούτῳ καὶ τοῖς λοιποῖς ἡ πρὸς τὸ Α εἶναι γέγονε δύναμις. Αλλ' ὡς ἂν μή τινι τῶν συκο- φαντούντων ὑπόνοιαν δοίημεν, ὡς μὴ παραδεχόμενοι τὰς θεοπνεύστους φωνὰς δι' ὧν ἐνιστάμεθα, πρότερον τὴν ἡμετέραν διάνοιαν ἦν ἔχομεν περὶ τῶν ὀνομάτων τούτων παραθησόμεθα· εἶθ' οὕτω τὴν τοῦ βελτίονος κρίσιν τοῖς ἀκροωμένοις προσθήσομεν. Ὁ μέγας Παῦ λος εἰδὼς ὅτι παντὸς ἀγαθοῦ ἀρχηγός τε καὶ αἴτιος ὁ μονογενής έστι Θεὸς, ὁ ἐν πᾶσι πρωτεύων, προσ μαρτυρεῖ αὐτῷ τὸ μὴ μόνον τὴν τῶν ὄντων κτίσιν δι' ἐκείνου γενέσθαι, ἀλλ' ὅτι τῆς ἀρχαίας τῶν ἀν- θρώπων κτίσεως παλαιωθείσης τε καὶ ἀφανισθείσης, καθὼς αὐτὸς ὀνομάζει, ἄλλης δὲ καινῆς κτίσεως ἐν Χριστῷ γενομένης, οὐδὲ ταύτης ἄλλος τις καθηγή- σατο ἀλλὰ πάσης τῆς διὰ τοῦ Εὐαγγελίου τῶν ἀν θρώπων γενομένης κτίσεως, αὐτός ἐστιν ὁ πρωτότο- Β χος. Καὶ ὡς ἂν σαφέστερον γένοιτο τὸ περὶ τούτου νόημα, ούτωσὶ τὸν λόγον διαληψόμεθα· Τετράκις τῆς φωνῆς ταύτης μέμνηται ὁ θεῖος Απόστολος· ἅπαξ μὲν οὕτως εἰπών· ὅτι Πρωτότοκος πάσης κτίσεως· πά λιν δὲ ὅτι Πρωτότοκος ἐν πολλοῖς ἀδελφοῖς· ἐκ τρί- του δὲ, ὅτι Πρωτότοκος ἐκ τῶν νεκρῶν· μετὰ ταῦτα δὲ ἀπολυτόν τε καὶ ἀσυζυγῆ τὴν φωνὴν παρατίθεται, εἰπών· Ὅταν δὲ πάλιν εἰσαγάγῃ τὸν πρωτότοκον εἰς τὴν οἰκουμένην λέγει· Καὶ προσκυνησάτωσαν αὐτῷ πάντες ἄγγελοι Θεοῦ. Οὐκοῦν ἤνπερ ἂν διά- νοιαν ἐπὶ τῶν ἄλλων συζυγιῶν τοῦ ὀνόματος τούτου κατανοήσωμεν, ἀκολούθως τὴν αὐτὴν καὶ τῷ πρωτ τοτόκῳ τῆς κτίσεως ἐφαρμόσομεν. Μιᾶς γὰρ καὶ τῆς αὐτῆς οὔσης φωνῆς, ἀνάγκη πᾶσα μίαν εἶναι καὶ τὴν σημαινομένην διάνοιαν. Πώς γίνεται τοίνυν πρωτό. τοχος ἐν πολλοῖς ἀδελφοῖς, πῶς δὲ νεκρῶν πρωτότο κος, ἡ τοῦτο πάντως ἐστὶ δῆλον; Οτι διὰ τὸ γενέσθαι ἡμᾶς αἷμα καὶ σάρκα, καθώς φησιν ἡ Γραφή, ὁ δι' ἡμᾶς γενόμενος καθ᾿ ἡμᾶς, καὶ σαρκὸς καὶ αἵματος κοινωνήσας, μέλλων ἡμᾶς μεταποιεῖν ἐκ τοῦ φθαρτοῦ πρὸς τὸ ἄφθαρτον, διὰ τῆς ἄνωθεν γεννήσεως, τῆς δι᾽ ὕδατος καὶ Πνεύματος, αὐτὸς τοῦ τοιούτου τόκου καθηγήσατο, διὰ τοῦ ἰδίου βαπτίσματος τὸ ἅγιον Πνεῦμα ἐπὶ τὸ ὕδωρ ἐπισπασάμενος· ὥστε πάντων τῶν πνευματικῶς ἀναγεννωμένων πρωτότοκον αὐτὸν γενέσθαι, καὶ ἀδελφοὺς ὀνομάσαι τοὺς τῆς ὁμοίας αὐτοῦ διὰ τοῦ ὕδατος καὶ τοῦ Πνεύματος μετεσχηκότας γεννήσεως. Ἐπεὶ δὲ καὶ τῆς ἐκ νεκρῶν ἀναστάσεως ἔδει αὐτὸν ἐναποθέσθαι τῇ φύσει τὴν δύναμιν, πάλιν γίνεται ἀπαρχὴ τῶν κεκοιμημένων, καὶ πρωτότοκος ἐκ τῶν νεκρῶν, ὁ πρῶτος δι' ἑαυτοῦ λύσας τὰς ὠδῖ- νας τοῦ θανάτου· ὥστε καὶ ἡμῖν ὁδοποιηθῆναι τὴν ἐκ τοῦ θανάτου παλιγγενεσίαν, διὰ τῆς τοῦ Κυρίου ἀναστάσεως τῆς ὠδῖνος τοῦ θανάτου λυθείσης, ἐν ᾧ κατειχόμεθα. Ωσπερ οὖν μετασχὼν τῆς διὰ λουτρού ἀναγεννήσεως, ἀδελφῶν πρωτότοκος γίνεται· καὶ πά λιν ἀπαρχὴν τῆς ἀναστάσεως αὐτὸν ποιήσας, πρω τέτοκος ἐκ τῶν νεκρῶν ὀνομάζεται, οὕτως ἐν πᾶσι πρωτεύων. Μετὰ τὸ παρελθεῖν τὰ ἀρχαῖα πάντα, Ο (α) CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. qui postea sunt geniti plane differt, cum sit alius, per quem et huic et reliquis fuit, ut essent, pote- stas. Sed ne cui eorum qui calumniari solent su- spicandi occasionem demus, quod a Deo in- spiratas voces non admittimus, quas contra insur- gimus, prius nostram sententiam, quam de his nominibus habemus, apponemus, deinde sic melio- ris judicium audientibus adjiciemus. Magnus Pau- lus, sciens quod omnis boni princeps et auctor Unigenitus est Deus, qui in omnibus primas tenet 15, altestatur, non solum eorum quæ sunt, crea- tionem per illum factam esse, sed quod antiqua hominum creatione veterascente et evanescente, sicut ipse nominat, alia nova in Christo creatione facta, nullus alius hujus fuit dux et auctor, sed omnis, quæ per Evangelium facta est, creationis C D Coloss. 1, 18. ibid. 15. Rom. vult, 29. Joan. 1, 15. "1 Matth. ut, sqq. ipse est primogenitus. Atque ut dilucidior et cla- rior nostra de hoc elucescat cogitatio, sic sermo- nem dispescemus (a): Quater hujus vocis meminit divinus Apostolus; semel sic locutus, quod primogenitus omnis creature : iterum, quod primogenitus in nullis fratribus " : tertio, quod primogenitus ex mortuis : præterea absolutam non copulatam neque ad aliud relatam vocem ap- ponit, cum dixit: Cum autem inducit primogenitum in orbem terrarum dicit: Et adorent ipsum omnes angeli Dei. Ergo quam intelligentiam in aliis conjugationibus nominis bujus animo conceperimus, consequenter eamdem primogenito creationis accom- modabimus: cum enim sit una eademque vox, necesse est unamn, que per eam significatur, esse intelligen- tiam. Quomodo igitur nascitur primogenitus in multis fratribus, quomodo mortuorum primogenitus, an hoc prorsus est perspicuum? Propterea quod nos nati sumus sanguis et caro, sicut dicit Scriptura” ; qui autem propter uos, secundum nos natus est, carnis et sanguinis particeps, nos ex corruptibili ad incorruptibile vindicaturus per supernam genera- tionem, quæ est per aquam et Spiritum, ipse talis partus dux exstitit, per suum baptisma, sanctum Spiritum in aquam attrahens": ita ut omnium qui spiritualiter regenerantur ipse sit primogenitus, fratresque nominet eos qui similis cumn ipso per aquam et Spiritum generationis facti sunt parti- cipes. Quoniam vero etiam per suam a mortuis resurrectionem ipsum indere vim naturæ humanæ ad resurgendum oportebat, rursus fit dormientium primitia, et primogenitus ex mortuis, qui primus per seipsum mortis dolores resolvit : ita ut nobis a morte sit patefacta via ad regenerationem, per Domini resurrectionem mortis doloribus resolutis, in qua detinebamur. Quemadmodum igitur particeps factus ejus quæ fit per lavacrum regenerationis, fratrum primogenitus efficitur; rursus etiam qui seipsum resurrectionis primitias fecit, ex mortuis | Cor. xv, 20; Apocal. 1, 5. Hebr. 1, 6. Vide, tom. seqq., orat. De perfecta Christi forma.

ὄντος δι᾿ οὗ καὶ τούτῳ καὶ τοῖς λοιποῖς ἡ πρὸς τὸ Α εἶναι γέγονε δύναμις. Αλλ' ὡς ἂν μή τινι τῶν συκο- φαντούντων ὑπόνοιαν δοίημεν, ὡς μὴ παραδεχόμενοι τὰς θεοπνεύστους φωνὰς δι' ὧν ἐνιστάμεθα, πρότερον τὴν ἡμετέραν διάνοιαν ἦν ἔχομεν περὶ τῶν ὀνομάτων τούτων παραθησόμεθα· εἶθ' οὕτω τὴν τοῦ βελτίονος κρίσιν τοῖς ἀκροωμένοις προσθήσομεν. Ὁ μέγας Παῦ λος εἰδὼς ὅτι παντὸς ἀγαθοῦ ἀρχηγός τε καὶ αἴτιος ὁ μονογενής έστι Θεὸς, ὁ ἐν πᾶσι πρωτεύων, προσ μαρτυρεῖ αὐτῷ τὸ μὴ μόνον τὴν τῶν ὄντων κτίσιν δι' ἐκείνου γενέσθαι, ἀλλ' ὅτι τῆς ἀρχαίας τῶν ἀν- θρώπων κτίσεως παλαιωθείσης τε καὶ ἀφανισθείσης, καθὼς αὐτὸς ὀνομάζει, ἄλλης δὲ καινῆς κτίσεως ἐν Χριστῷ γενομένης, οὐδὲ ταύτης ἄλλος τις καθηγή- σατο ἀλλὰ πάσης τῆς διὰ τοῦ Εὐαγγελίου τῶν ἀν θρώπων γενομένης κτίσεως, αὐτός ἐστιν ὁ πρωτότο- Β χος. Καὶ ὡς ἂν σαφέστερον γένοιτο τὸ περὶ τούτου νόημα, ούτωσὶ τὸν λόγον διαληψόμεθα· Τετράκις τῆς φωνῆς ταύτης μέμνηται ὁ θεῖος Απόστολος· ἅπαξ μὲν οὕτως εἰπών· ὅτι Πρωτότοκος πάσης κτίσεως· πά λιν δὲ ὅτι Πρωτότοκος ἐν πολλοῖς ἀδελφοῖς· ἐκ τρί- του δὲ, ὅτι Πρωτότοκος ἐκ τῶν νεκρῶν· μετὰ ταῦτα δὲ ἀπολυτόν τε καὶ ἀσυζυγῆ τὴν φωνὴν παρατίθεται, εἰπών· Ὅταν δὲ πάλιν εἰσαγάγῃ τὸν πρωτότοκον εἰς τὴν οἰκουμένην λέγει· Καὶ προσκυνησάτωσαν αὐτῷ πάντες ἄγγελοι Θεοῦ. Οὐκοῦν ἤνπερ ἂν διά- νοιαν ἐπὶ τῶν ἄλλων συζυγιῶν τοῦ ὀνόματος τούτου κατανοήσωμεν, ἀκολούθως τὴν αὐτὴν καὶ τῷ πρωτ τοτόκῳ τῆς κτίσεως ἐφαρμόσομεν. Μιᾶς γὰρ καὶ τῆς αὐτῆς οὔσης φωνῆς, ἀνάγκη πᾶσα μίαν εἶναι καὶ τὴν σημαινομένην διάνοιαν. Πώς γίνεται τοίνυν πρωτό. τοχος ἐν πολλοῖς ἀδελφοῖς, πῶς δὲ νεκρῶν πρωτότο κος, ἡ τοῦτο πάντως ἐστὶ δῆλον; Οτι διὰ τὸ γενέσθαι ἡμᾶς αἷμα καὶ σάρκα, καθώς φησιν ἡ Γραφή, ὁ δι' ἡμᾶς γενόμενος καθ᾿ ἡμᾶς, καὶ σαρκὸς καὶ αἵματος κοινωνήσας, μέλλων ἡμᾶς μεταποιεῖν ἐκ τοῦ φθαρτοῦ πρὸς τὸ ἄφθαρτον, διὰ τῆς ἄνωθεν γεννήσεως, τῆς δι᾽ ὕδατος καὶ Πνεύματος, αὐτὸς τοῦ τοιούτου τόκου καθηγήσατο, διὰ τοῦ ἰδίου βαπτίσματος τὸ ἅγιον Πνεῦμα ἐπὶ τὸ ὕδωρ ἐπισπασάμενος· ὥστε πάντων τῶν πνευματικῶς ἀναγεννωμένων πρωτότοκον αὐτὸν γενέσθαι, καὶ ἀδελφοὺς ὀνομάσαι τοὺς τῆς ὁμοίας αὐτοῦ διὰ τοῦ ὕδατος καὶ τοῦ Πνεύματος μετεσχηκότας γεννήσεως. Ἐπεὶ δὲ καὶ τῆς ἐκ νεκρῶν ἀναστάσεως ἔδει αὐτὸν ἐναποθέσθαι τῇ φύσει τὴν δύναμιν, πάλιν γίνεται ἀπαρχὴ τῶν κεκοιμημένων, καὶ πρωτότοκος ἐκ τῶν νεκρῶν, ὁ πρῶτος δι' ἑαυτοῦ λύσας τὰς ὠδῖ- νας τοῦ θανάτου· ὥστε καὶ ἡμῖν ὁδοποιηθῆναι τὴν ἐκ τοῦ θανάτου παλιγγενεσίαν, διὰ τῆς τοῦ Κυρίου ἀναστάσεως τῆς ὠδῖνος τοῦ θανάτου λυθείσης, ἐν ᾧ κατειχόμεθα. Ωσπερ οὖν μετασχὼν τῆς διὰ λουτρού ἀναγεννήσεως, ἀδελφῶν πρωτότοκος γίνεται· καὶ πά λιν ἀπαρχὴν τῆς ἀναστάσεως αὐτὸν ποιήσας, πρω τέτοκος ἐκ τῶν νεκρῶν ὀνομάζεται, οὕτως ἐν πᾶσι πρωτεύων. Μετὰ τὸ παρελθεῖν τὰ ἀρχαῖα πάντα, Ο (α) CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. qui postea sunt geniti plane differt, cum sit alius, per quem et huic et reliquis fuit, ut essent, pote- stas. Sed ne cui eorum qui calumniari solent su- spicandi occasionem demus, quod a Deo in- spiratas voces non admittimus, quas contra insur- gimus, prius nostram sententiam, quam de his nominibus habemus, apponemus, deinde sic melio- ris judicium audientibus adjiciemus. Magnus Pau- lus, sciens quod omnis boni princeps et auctor Unigenitus est Deus, qui in omnibus primas tenet 15, altestatur, non solum eorum quæ sunt, crea- tionem per illum factam esse, sed quod antiqua hominum creatione veterascente et evanescente, sicut ipse nominat, alia nova in Christo creatione facta, nullus alius hujus fuit dux et auctor, sed omnis, quæ per Evangelium facta est, creationis C D Coloss. 1, 18. ibid. 15. Rom. vult, 29. Joan. 1, 15. "1 Matth. ut, sqq. ipse est primogenitus. Atque ut dilucidior et cla- rior nostra de hoc elucescat cogitatio, sic sermo- nem dispescemus (a): Quater hujus vocis meminit divinus Apostolus; semel sic locutus, quod primogenitus omnis creature : iterum, quod primogenitus in nullis fratribus " : tertio, quod primogenitus ex mortuis : præterea absolutam non copulatam neque ad aliud relatam vocem ap- ponit, cum dixit: Cum autem inducit primogenitum in orbem terrarum dicit: Et adorent ipsum omnes angeli Dei. Ergo quam intelligentiam in aliis conjugationibus nominis bujus animo conceperimus, consequenter eamdem primogenito creationis accom- modabimus: cum enim sit una eademque vox, necesse est unamn, que per eam significatur, esse intelligen- tiam. Quomodo igitur nascitur primogenitus in multis fratribus, quomodo mortuorum primogenitus, an hoc prorsus est perspicuum? Propterea quod nos nati sumus sanguis et caro, sicut dicit Scriptura” ; qui autem propter uos, secundum nos natus est, carnis et sanguinis particeps, nos ex corruptibili ad incorruptibile vindicaturus per supernam genera- tionem, quæ est per aquam et Spiritum, ipse talis partus dux exstitit, per suum baptisma, sanctum Spiritum in aquam attrahens": ita ut omnium qui spiritualiter regenerantur ipse sit primogenitus, fratresque nominet eos qui similis cumn ipso per aquam et Spiritum generationis facti sunt parti- cipes. Quoniam vero etiam per suam a mortuis resurrectionem ipsum indere vim naturæ humanæ ad resurgendum oportebat, rursus fit dormientium primitia, et primogenitus ex mortuis, qui primus per seipsum mortis dolores resolvit : ita ut nobis a morte sit patefacta via ad regenerationem, per Domini resurrectionem mortis doloribus resolutis, in qua detinebamur. Quemadmodum igitur particeps factus ejus quæ fit per lavacrum regenerationis, fratrum primogenitus efficitur; rursus etiam qui seipsum resurrectionis primitias fecit, ex mortuis | Cor. xv, 20; Apocal. 1, 5. Hebr. 1, 6. Vide, tom. seqq., orat. De perfecta Christi forma.

φτι κτίσεως τῶν ἀνθρώπων πρωτότοκος γίνεται, διὰ τῆς διπλῆς παλιγγενεσίας, τῆς τε κατὰ τὸ ἅγιον βάπτισμα, καὶ τῆς ἐκ νεκρῶν ἀναστάσεως, ἀρχηγὸς τῆς ζωῆς καθ' ἑκάτερον ἡμῖν γενόμενος, καὶ ἀπαρχὴ καὶ πρωτότοκος. Οὗτος οὖν ὁ πρωτότοκος καὶ ἀδελφοὺς ἔχει, περὶ ὧν σι πρὸς τὴν Μαρίαν, ὅτι Πορεύομαι πρὸς τὸν Πατέρα μου καὶ Πατέρα ὑμῶν, καὶ Θεόν μου καὶ Θεὸν ὑμῶν. Ολον γὰρ τῆς κατὰ ἄνθρωπον οἰκονομίας ἀνακεφα- λαιοῦται τὸν σκοπὸν διὰ τῶν εἰρημένων. Αποστάντες γὰρ τοῦ Θεοῦ οἱ ἄνθρωποι, ἐδούλευσαν τοῖς φύσει μὴ οὖσι θεοῖς· καὶ, ὄντες τέκνα Θεοῦ, τῷ πονηρῷ τε καὶ ψευδωνύμῳ πατρὶ προσῳκειώθησαν. Διὰ τοῦτο ἡ μεσίτης Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων πάσης τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως τὴν ἀπαρχὴν ἀναλαβὼν, οὐκ ἐκ τοῦ θείου προσώπου, ἀλλ' ἐκ τοῦ ἡμετέρου πέμπει τοῖς ἀδελ φοῖς ἑαυτοῦ τὰ δηλώματα λέγων, ὅτι Πορεύσομαι δι' ἐμαυτοῦ ποιῆσαι ὑμῶν Πατέρα, τὸν ἀληθινὸν Πατέρα οὗ ἐχωρίσθητε· καὶ ποιῆσαι δι' ἐμαυτοῦ Θεὸν ὑμῶν, τὸν ἀληθινὸν Θεὸν οὗ ἀπέστητε· διὰ γὰρ τῆς ἀπαρ χῆς ἦν ἀνέλαβον προσάγω ἅπαν τῷ Θεῷ καὶ Πατρί ἐν ἐμα τῷ τὸ ἀνθρώπινον. Α καθώς φησιν ὁ ᾿Απόστολος, τῆς καινῆς ἐν Χριστῷ Β Τῆς οὖν ἀπαρχῆς Θεὸν ἑαυτῆς ποιησαμένης την ὄντα Θεόν, και Πατέρα τὸν ἀγαθὸν Πατέρα, πάση κατορθοῦται τῇ φύσει τὸ ἀγαθὸν, καὶ πάντων ἀνθρώ πων γίνεται διὰ τῆς ἀπαρχῆς Πατήρ καὶ Θεός. Εἰ δὲ ἡ ἀπαρχὴ ἁγία, φησί, καὶ τὸ φύραμα· ὅπου δὲ ἡ ἀπαρχὴ Χριστὸς, Χριστὸς δὲ ἡ ἀπαρχὴ, ἐκεῖ καὶ οἱ τοῦ Χριστοῦ, καθώς φησιν ὁ ᾿Απόστολος. Ἐν οἷς οὖν διὰ συζυγίας τὴν μνήμην τοῦ πρωτοτόκου πεποίηται, νεκρῶν τε καὶ κτίσεως καὶ ἀδελφῶν μνημονεύσας, ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα νοεῖν ὑποτίθεται. Οπου δὲ δίχα τῆς τοιαύτης προσθήκης φησίν, Ὅταν δὲ πάλιν εἰσ- αγάγῃ τὸν πρωτότοκον εἰς τὴν οἰκουμένην, λέγει, ἡ τοῦ πάλιν προσθήκη τὴν ἐπὶ τέλει γενησομένην τοῦ Δεσπότου τῶν ὅλων ἐμφάνειαν προαγορεύει. Ως γὰρ Ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ πᾶν γόνυ κάμπτει, όπου ρανίων, ἐπιγείων, καὶ καταχθονίων· καίτοι ὁ Υἱὸς τὸ ἀνθρώπινον ὄνομα οὐκ ἔχει, τῷ ὑπὲρ πᾶν εἶναι ὄνομα, οὕτως παρὰ πάσης τῆς ὑπερκοσμίου κτίσεως προσκυνεῖσθαι τὸν πρωτότοκον λέγει, τὸν δι' ἡμᾶς οὕτως ὠνομασμένον· πάλιν εἰς τὴν οἰκουμένην εἰσιόντα, οι οι ὅταν κρίνῃ τὴν οἰκουμένην ἐν δικαιοσύνῃ καὶ λαοὺς ἐν εὐθύτητι. Οὕτως διακρίνεται παρὰ τοῦ λόγου τῆς εὐσεβείας, τό τε τοῦ πρωτοτόκου καὶ τὸ τοῦ μονογέ νοῦς σημαινόμενον, ἑκατέρῳ τῶν ὀνομάτων τῆς καταλ λήλου σημασίας φυλαττομένης. Ὁ δὲ εἰς τὴν προ- αιώνιον ὕπαρξιν ἀνάγων τοῦ πρωτοτόκου τὸ ὄνομα, πως διασώζει τὴν τοῦ μονογενοῦς ἔννοιαν; Ο συνετός ἀκροατής ἐπισκεψάσθω, εἰ συμβαίνει ταῦτα πρὸς ἄλ ληλα, μήτε τοῦ πρωτοτόκου χωρὶς ἀδελφῶν νοουμέ νου, μήτε τοῦ μονογενούς μετὰ ἀδελφῶν. Ὅταν μὲν γὰρ εἴπῃ ὅτι ἂν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, διὰ τούτου τὸν 11ο- νογενῆ ἐνοήσαμεν. Ὅταν δὲ ἐπάγῃ ὅτι Ὁ λόγος σάρξ ἐγένετο, διὰ τούτου τὸν Πρωτότοκον τῇ διανοίᾳ παρ S. GRÉGÓRII NYSSÉNI primogenitus nominatur, sic inter omnes princi- pem locum obtinens. Postquam vetera omnia præ- terierunt, sicut ait Apostolus ", nova in Christo creationis hominum promogenitus efficitur, per duplicem regenerationem, et per sanctum baptisma, et per resurrectionem a mortuis, dus et princeps vitæ per utramque nobis factus, et primitiæ, et primogenitus. Hic igitur primogenitus fratres habet, de quibus ait ad Mariam: Perge, et dic fratribus meis Vado ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum et Deum vestrum 23. Ilis dictis totum secundum hominem dispensationis scopum sum- matim complectitur. Ilomines enim a Deo rece- dentes servierunt iis qui non sunt natura dii, et cum essent Dei filii, improbo et falsi nominis patri adlieserunt. Quocirca, melia!or Dei et ho- minum omnis humanæ naturæ primitias cum assumpsit, non ex divina persona sed ex nostra ad fratres mittit hæc sua indicia, dicens: Vadam per meipsum facturus vestrum Patrem, verum Pa- freni a quo separati estis: et facturus per mei- pum Deum vestrum verum Deum a quo defecistis; nam propter primitias quas assumpsi omnem huma- nam naturam ad Deum Patrem in meipso adducam. C Cum igitur primitiæ Deuin suum fecerint eum qui Deus est, et Patrein eum qui bonus Pater est, omni naturæ bonum rectuni efficitur; et fit bominum propter primitias, Pater et Deus. Quod si primitia sanctæ, inquit, et conspersio masse, ubi vero primitiae Christus, Christus autem pri- mtie, illic et qui sunt Christi, quemadmodum ait " Apostolus s. In quibus igitur per conjugationem meminit primogeniti, mortuorum et creaturæ et fratrum mentione facta, hæc et quæ sunt ejusmodi intelligere præcipit ; ubi vero absque tali adjectione dicit, Cum rursus induxerit primogenitum in orbem terrarum ", adjectio hujus vocis rursus appari - tionem Domini universorum quæ fiet in fine, præ- dicit. Sicut enim In nomine Jesu genu omne cur- vatur, cœlestium, terrestrium et subterraneorum "; quinetiam Filius humanum nomen non habet, quia sit super omne nomen : sic ab omni supermundana creatura dicit primogenitum adorari, qui propter nos sic nominatus est; rursus in orbem terrarum ingredientem, cum judicabit orbem terrae in justitia, D et populos in rectitudine ". Sic ex verbo pietatis discernitur ac dijudicatur quod primogeniti et uni- geniti nomine significatur, utriusque nominis inter se servata significatione. Qui autem primogeniti nomen ad eam exsistentiam quæ est ante sæcula reducit, quomodo unigeniti notionem animo per- ceptam conservat? Auditor intelligens consideret an hæc inter se congruant, cum neque primogenitus sine fratribus intelligatur, neque unigenitus cum fratribus. Cum enim dixit, In principio erat Verbum s, per hoc Unigenitum intelleximus. Cum vero subjungit : E. Verbum caro factum est 30, pur Et Cor. v, 17. Joan. xx, Tim. Psal. 1x, 11. " Joan. 1, 1. ibid. 14. 17. 11, Rom. x1, 16. Hleb. 1, 6. *7 Philip. 11, 10. 5.

ἐδεξάμεθα. Καὶ οὕτως ἀσύγχυτος μένει τῆς εὐσεβείας ὁ λόγος, φυλάσσων ἑκατέρῳ τῶν ὀνομάτων τὰς προσα φυείς σημασίας, ὡς ἐν μὲν τῷ μονογενεῖ βλέπειν τὸ προαιώνιον, διὰ δὲ τοῦ πρωτοτόκου τῆς κτίσεως, τὴν διὰ σαρκὸς τοῦ προαιωνίου φανέρωσιν. Πάλιν δὲ τοῦ Εὐνομίου τὸν λόγον ἐπιλέξεως ἀνα- λάβωμεν. Πιστεύομεν καὶ εἰς τὸν Θεοῦ Υἱόν, τὸν μονογενῆ Θεόν, τὸν πρωτότοκον πάσης κτί- σεως, Υἱὸν ἀληθινὸν, οὐκ ἀγέννητον, ἀληθῶς γεννηθέντα πρὸ αἰώνων. Ὅτι μὲν οὖν μετάγει την τῆς γεννήσεως ἔμφασιν εἰς τὸ τῆς κτίσεως σημαινό μενον, δῆλόν ἐστιν, ἐξ ὧν διαῤῥήδην κτιστὸν αὐτὸν προσηγόρευσε, γενόμενον εἰπὼν αὐτὸν καὶ οὐκ ἄκτι στον. Ἡμεῖς δὲ, ὡς ἂν μάλιστα τὸ ἀνεπίσκεπτον αὐτ τοῦ καὶ ἀπαίδευτον ἐν τοῖς δόγμασι φανερωθείη, ἀφέντες τὸ σχετλιάζειν ἐπὶ τῷ προδήλῳ τῆς βλασφη- μίας, τεχνικῇ τινι διαιρέσει τὸν περὶ τούτου λόγον διαληψώμεθα. Δοκεῖ γάρ μοι καλῶς ἔχειν, αὐτὸ τὸ τῆς γεννήσεως σημαινόμενον δι᾽ ἐπιμελεστέρας ἐξ ετάσεως διασκοπῆσαι τῷ λόγῳ. Ὅτι μὲν οὖν τὸ ἐξ αἰτίας εἶναί τινος τὸ ὄνομα τοῦτο παρίστησι, παντί δῆλόν ἐστι, καὶ οὐδὲν οἶμαι περὶ τούτου χρῆναι δια- γωνίζεσθαι· ἀλλ' ἐπειδὴ διάφορος τῶν ἐξ αἰτίας ὑφεστώτων ὁ λόγος ἐστὶ, τοῦτ᾽ οἶμαι προσήκειν διά τινος τεχνικής διαιρέσεως σαφηνισθῆναι τῷ λόγῳ. Τῶν τοίνυν ἔκ τινος αἰτίας γεγενημένων ταύτας τὰς διαφορὰς κατειλήφαμεν· Τὰ μὲν γὰρ ἐξ ὕλης ἐστὶ καὶ τέχνης, ὡς αἱ τῶν οἰκοδομημάτων καὶ τῶν λοι τῶν ἔργων κατασκευαι, διὰ τῆς κατ' ἀλλήλου ὕλης γινόμεναι, ὧν καθηγεῖται τις τέχνη πρὸς τὸν ἴδιον σκοπὸν τὸ προτεθὲν συμπεραίνουσα· τὰ δὲ, ἐξ ὕλης καὶ φύσεως. Τὰς γὰρ ἐξ ἀλλήλων γεννήσεις τῶν ζώων ἡ φύσις οἰκοδομεῖ, διὰ τῆς ἐν τοῖς σώμασιν υλικῆς ὑποστάσεως τὸ ἑαυτῆς ἐνεργοῦσα. Τὰ δὲ ἐξ ὑλικῆς ἀποῤῥοίας, ἐφ᾽ ὧν καὶ τὸ προηγούμενον μένει οἷόν ἐστιν, καὶ τὸ ἀπ᾿ ἐκείνου ῥέον ἐφ' ἑαυτοῦ καθε ορᾶται, ὡς ἐπὶ τοῦ ἡλίου καὶ τῆς ἀκτῖνος, ἢ ἐπὶ τῆς λαμπάδος καὶ τῆς αὐγῆς, ἐπὶ τῶν ἀρωμάτων τε καὶ τῶν μύρων, καὶ τῆς ἐκεῖθεν ἐκδιδομένης ποιό τητος. Ταῦτα γὰρ ἐφ᾽ ἑαυτῶν ἀμείωτα μένοντα, εὐθὺς ἔχει συμπαρομαρτούσαν ἑκάστην τὴν ἀπ' αὐτ τῶν ἐκδιδομένην φυσικήν ιδιότητα· οἷον ὁ μὲν ἥλιος τὴν ἀκτῖνα, ἡ δὲ λαμπας τὴν αὐγὴν, τὰ δὲ ἀρώματα τὴν τῷ ἀέρι ἐντικτομένην ἐξ αὐτῶν εὐωδίαν. Εστι καὶ ἕτερον εἶδος παρὰ ταῦτα γεννήσεως· οὗ ἡ μὲν αἰτία ἄϋλός ἐστι καὶ ἀσώματος, ἡ δὲ γέννησις αἰσθητή τε καὶ διὰ σωμάτων· λέγω δὲ τὸν ἐκ τοῦ νοῦ γεννώμε τον λόγον. Ασώματος γὰρ ἂν καθ᾿ ἑαυτὸν ὁ νοῦς διὰ τῶν αἰσθητῶν ὀργάνων τίκτει τὸν λόγον. Τοσ- αύτας γεννήσεων διαφοράς οἷον ἐν γεννητῇ τινι θεω- ρία κατενοήσαμεν. Τούτων τοίνυν τῶν τῆς γεννήσεως τρόπων οὕτως ἡμῖν διηρημένων, καιρὸς ἂν εἴη κατιδεῖν πῶς ἡ φιλά άνθρωπος τοῦ ἁγίου Πνεύματος οἰκονομία, παραδι- δοῦσα τὰ θεῖα μυστήρια διὰ τῶν ἡμῖν χωρητῶν τὴν διδασκαλίαν ποιεῖται τὴν ὑπὲρ λόγον. Πάντα γὰρ τὰ ' CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. A hoc Primogenitum mente et intelligentia concepimus. B c D Et sic inconfusus manet pietatis sermo, utrique nomini adnatas et adliærentes significationes con- servans, sicque in unigenito id quod est ante sæcula, per primogenitum vero creationis, per carnem ejus qui est ante sæcula manifestationem intuemur. Sed Eunomii ad verbum orationem repetamus : Credimus, inquit, in Dei Filium, unigenitum Deum, primogenitum omnis creaturæ, Filium verum noń ingenitum, vere ante sacula genitum. Quod igitur generationis significationem ad creationis signif- catum adducat, perspicuum est ex his, quibus aperte et manifesto ipsum creatum appellavit, fa- ctum ipsum cum dixit, et non increatum. Nos autem ut temeraria et inconsiderata ipsius inscitia atque ignorantia in suis pravis opinionibus manifestetur inagis, omissis deplorationibus atque dolendi ratio- nibus, propter manifestam et omnibus notam blas- phemiam sive sacrilegam impietatem, artificiosa quadam distinctione de eo orationem dividamus. Res enim mihi videtur præclare habere, si dili- gentiore examine generationis significatum oratione perspiciamus. Quod igitur ex causa esse aliqua, hoc ipsum nomen designat, cuivis perspicuum est, neque puto de eo decertandum esse. Sed quoniam eorum quæ ex causa subsistunt diversa est ratio, hoc arbitror artificiosa quadam divisione conve- nire dilucidari. Eorum igitur quæ ex causa sunt aliqua exorta, has differentias accepimus: Quædam ex materia et arte constant, ut aedificiorum et reliquorum operum exstructiones, quæ ex materia inter se conjuncta fiunt, quibus ars aliqua ma- gistra præest, ad proprium scopum id quod pro- positum est terminans. Alia vero ex materia et natura. Generationes enim animalium ex se invi- cem natura exstruit, per materialem quæ est in corporibus subsistentiam suum opus conficiens. Alia etiam ex materiali defluxu, in quibus quod antecedit manet quale est, et quod ex illo fluit in se ipso conspicitur : ut in sole et radio, aut in lu- cerna et in splendore, vel in odoramentis et unguen- tis et in ea quæ inde dimanat qualitate. Hæc enim in se ipsis non imminuta manentia, continuo habent singula concomitantem ab ipsis emanantem natu- ralem proprietatem : ut sol quidem radium, lucerna fulgorem odoramenta vero suavem ex seipsis in aere diffusum habent odorem. Præter has etiam alia est generationis species, cujus quidem causa materiæ atque corporis est expers, generatio vero sensilis et per corpora, dico autem ex mente productum sermonem. Cum enim mens ipsa per se sit incorporea per instrumenta sensum moventia : gignit sermonem. Totidem generationum differentias insita quadam atque ingenita contemplandi ratione perspeximus. His igitur generationis modis sic a nobis distin- clis tempus jam fuerit conspiciendi, quomodo benevola in hominum genus Spiritus sancti dispen satio nobis per ea quæ capere possumus divina tradens mysteria, doctrinam omni sermone super.o

ἐδεξάμεθα. Καὶ οὕτως ἀσύγχυτος μένει τῆς εὐσεβείας ὁ λόγος, φυλάσσων ἑκατέρῳ τῶν ὀνομάτων τὰς προσα φυείς σημασίας, ὡς ἐν μὲν τῷ μονογενεῖ βλέπειν τὸ προαιώνιον, διὰ δὲ τοῦ πρωτοτόκου τῆς κτίσεως, τὴν διὰ σαρκὸς τοῦ προαιωνίου φανέρωσιν. Πάλιν δὲ τοῦ Εὐνομίου τὸν λόγον ἐπιλέξεως ἀνα- λάβωμεν. Πιστεύομεν καὶ εἰς τὸν Θεοῦ Υἱόν, τὸν μονογενῆ Θεόν, τὸν πρωτότοκον πάσης κτί- σεως, Υἱὸν ἀληθινὸν, οὐκ ἀγέννητον, ἀληθῶς γεννηθέντα πρὸ αἰώνων. Ὅτι μὲν οὖν μετάγει την τῆς γεννήσεως ἔμφασιν εἰς τὸ τῆς κτίσεως σημαινό μενον, δῆλόν ἐστιν, ἐξ ὧν διαῤῥήδην κτιστὸν αὐτὸν προσηγόρευσε, γενόμενον εἰπὼν αὐτὸν καὶ οὐκ ἄκτι στον. Ἡμεῖς δὲ, ὡς ἂν μάλιστα τὸ ἀνεπίσκεπτον αὐτ τοῦ καὶ ἀπαίδευτον ἐν τοῖς δόγμασι φανερωθείη, ἀφέντες τὸ σχετλιάζειν ἐπὶ τῷ προδήλῳ τῆς βλασφη- μίας, τεχνικῇ τινι διαιρέσει τὸν περὶ τούτου λόγον διαληψώμεθα. Δοκεῖ γάρ μοι καλῶς ἔχειν, αὐτὸ τὸ τῆς γεννήσεως σημαινόμενον δι᾽ ἐπιμελεστέρας ἐξ ετάσεως διασκοπῆσαι τῷ λόγῳ. Ὅτι μὲν οὖν τὸ ἐξ αἰτίας εἶναί τινος τὸ ὄνομα τοῦτο παρίστησι, παντί δῆλόν ἐστι, καὶ οὐδὲν οἶμαι περὶ τούτου χρῆναι δια- γωνίζεσθαι· ἀλλ' ἐπειδὴ διάφορος τῶν ἐξ αἰτίας ὑφεστώτων ὁ λόγος ἐστὶ, τοῦτ᾽ οἶμαι προσήκειν διά τινος τεχνικής διαιρέσεως σαφηνισθῆναι τῷ λόγῳ. Τῶν τοίνυν ἔκ τινος αἰτίας γεγενημένων ταύτας τὰς διαφορὰς κατειλήφαμεν· Τὰ μὲν γὰρ ἐξ ὕλης ἐστὶ καὶ τέχνης, ὡς αἱ τῶν οἰκοδομημάτων καὶ τῶν λοι τῶν ἔργων κατασκευαι, διὰ τῆς κατ' ἀλλήλου ὕλης γινόμεναι, ὧν καθηγεῖται τις τέχνη πρὸς τὸν ἴδιον σκοπὸν τὸ προτεθὲν συμπεραίνουσα· τὰ δὲ, ἐξ ὕλης καὶ φύσεως. Τὰς γὰρ ἐξ ἀλλήλων γεννήσεις τῶν ζώων ἡ φύσις οἰκοδομεῖ, διὰ τῆς ἐν τοῖς σώμασιν υλικῆς ὑποστάσεως τὸ ἑαυτῆς ἐνεργοῦσα. Τὰ δὲ ἐξ ὑλικῆς ἀποῤῥοίας, ἐφ᾽ ὧν καὶ τὸ προηγούμενον μένει οἷόν ἐστιν, καὶ τὸ ἀπ᾿ ἐκείνου ῥέον ἐφ' ἑαυτοῦ καθε ορᾶται, ὡς ἐπὶ τοῦ ἡλίου καὶ τῆς ἀκτῖνος, ἢ ἐπὶ τῆς λαμπάδος καὶ τῆς αὐγῆς, ἐπὶ τῶν ἀρωμάτων τε καὶ τῶν μύρων, καὶ τῆς ἐκεῖθεν ἐκδιδομένης ποιό τητος. Ταῦτα γὰρ ἐφ᾽ ἑαυτῶν ἀμείωτα μένοντα, εὐθὺς ἔχει συμπαρομαρτούσαν ἑκάστην τὴν ἀπ' αὐτ τῶν ἐκδιδομένην φυσικήν ιδιότητα· οἷον ὁ μὲν ἥλιος τὴν ἀκτῖνα, ἡ δὲ λαμπας τὴν αὐγὴν, τὰ δὲ ἀρώματα τὴν τῷ ἀέρι ἐντικτομένην ἐξ αὐτῶν εὐωδίαν. Εστι καὶ ἕτερον εἶδος παρὰ ταῦτα γεννήσεως· οὗ ἡ μὲν αἰτία ἄϋλός ἐστι καὶ ἀσώματος, ἡ δὲ γέννησις αἰσθητή τε καὶ διὰ σωμάτων· λέγω δὲ τὸν ἐκ τοῦ νοῦ γεννώμε τον λόγον. Ασώματος γὰρ ἂν καθ᾿ ἑαυτὸν ὁ νοῦς διὰ τῶν αἰσθητῶν ὀργάνων τίκτει τὸν λόγον. Τοσ- αύτας γεννήσεων διαφοράς οἷον ἐν γεννητῇ τινι θεω- ρία κατενοήσαμεν. Τούτων τοίνυν τῶν τῆς γεννήσεως τρόπων οὕτως ἡμῖν διηρημένων, καιρὸς ἂν εἴη κατιδεῖν πῶς ἡ φιλά άνθρωπος τοῦ ἁγίου Πνεύματος οἰκονομία, παραδι- δοῦσα τὰ θεῖα μυστήρια διὰ τῶν ἡμῖν χωρητῶν τὴν διδασκαλίαν ποιεῖται τὴν ὑπὲρ λόγον. Πάντα γὰρ τὰ ' CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. A hoc Primogenitum mente et intelligentia concepimus. B c D Et sic inconfusus manet pietatis sermo, utrique nomini adnatas et adliærentes significationes con- servans, sicque in unigenito id quod est ante sæcula, per primogenitum vero creationis, per carnem ejus qui est ante sæcula manifestationem intuemur. Sed Eunomii ad verbum orationem repetamus : Credimus, inquit, in Dei Filium, unigenitum Deum, primogenitum omnis creaturæ, Filium verum noń ingenitum, vere ante sacula genitum. Quod igitur generationis significationem ad creationis signif- catum adducat, perspicuum est ex his, quibus aperte et manifesto ipsum creatum appellavit, fa- ctum ipsum cum dixit, et non increatum. Nos autem ut temeraria et inconsiderata ipsius inscitia atque ignorantia in suis pravis opinionibus manifestetur inagis, omissis deplorationibus atque dolendi ratio- nibus, propter manifestam et omnibus notam blas- phemiam sive sacrilegam impietatem, artificiosa quadam distinctione de eo orationem dividamus. Res enim mihi videtur præclare habere, si dili- gentiore examine generationis significatum oratione perspiciamus. Quod igitur ex causa esse aliqua, hoc ipsum nomen designat, cuivis perspicuum est, neque puto de eo decertandum esse. Sed quoniam eorum quæ ex causa subsistunt diversa est ratio, hoc arbitror artificiosa quadam divisione conve- nire dilucidari. Eorum igitur quæ ex causa sunt aliqua exorta, has differentias accepimus: Quædam ex materia et arte constant, ut aedificiorum et reliquorum operum exstructiones, quæ ex materia inter se conjuncta fiunt, quibus ars aliqua ma- gistra præest, ad proprium scopum id quod pro- positum est terminans. Alia vero ex materia et natura. Generationes enim animalium ex se invi- cem natura exstruit, per materialem quæ est in corporibus subsistentiam suum opus conficiens. Alia etiam ex materiali defluxu, in quibus quod antecedit manet quale est, et quod ex illo fluit in se ipso conspicitur : ut in sole et radio, aut in lu- cerna et in splendore, vel in odoramentis et unguen- tis et in ea quæ inde dimanat qualitate. Hæc enim in se ipsis non imminuta manentia, continuo habent singula concomitantem ab ipsis emanantem natu- ralem proprietatem : ut sol quidem radium, lucerna fulgorem odoramenta vero suavem ex seipsis in aere diffusum habent odorem. Præter has etiam alia est generationis species, cujus quidem causa materiæ atque corporis est expers, generatio vero sensilis et per corpora, dico autem ex mente productum sermonem. Cum enim mens ipsa per se sit incorporea per instrumenta sensum moventia : gignit sermonem. Totidem generationum differentias insita quadam atque ingenita contemplandi ratione perspeximus. His igitur generationis modis sic a nobis distin- clis tempus jam fuerit conspiciendi, quomodo benevola in hominum genus Spiritus sancti dispen satio nobis per ea quæ capere possumus divina tradens mysteria, doctrinam omni sermone super.o

ἐδεξάμεθα. Καὶ οὕτως ἀσύγχυτος μένει τῆς εὐσεβείας ὁ λόγος, φυλάσσων ἑκατέρῳ τῶν ὀνομάτων τὰς προσα φυείς σημασίας, ὡς ἐν μὲν τῷ μονογενεῖ βλέπειν τὸ προαιώνιον, διὰ δὲ τοῦ πρωτοτόκου τῆς κτίσεως, τὴν διὰ σαρκὸς τοῦ προαιωνίου φανέρωσιν. Πάλιν δὲ τοῦ Εὐνομίου τὸν λόγον ἐπιλέξεως ἀνα- λάβωμεν. Πιστεύομεν καὶ εἰς τὸν Θεοῦ Υἱόν, τὸν μονογενῆ Θεόν, τὸν πρωτότοκον πάσης κτί- σεως, Υἱὸν ἀληθινὸν, οὐκ ἀγέννητον, ἀληθῶς γεννηθέντα πρὸ αἰώνων. Ὅτι μὲν οὖν μετάγει την τῆς γεννήσεως ἔμφασιν εἰς τὸ τῆς κτίσεως σημαινό μενον, δῆλόν ἐστιν, ἐξ ὧν διαῤῥήδην κτιστὸν αὐτὸν προσηγόρευσε, γενόμενον εἰπὼν αὐτὸν καὶ οὐκ ἄκτι στον. Ἡμεῖς δὲ, ὡς ἂν μάλιστα τὸ ἀνεπίσκεπτον αὐτ τοῦ καὶ ἀπαίδευτον ἐν τοῖς δόγμασι φανερωθείη, ἀφέντες τὸ σχετλιάζειν ἐπὶ τῷ προδήλῳ τῆς βλασφη- μίας, τεχνικῇ τινι διαιρέσει τὸν περὶ τούτου λόγον διαληψώμεθα. Δοκεῖ γάρ μοι καλῶς ἔχειν, αὐτὸ τὸ τῆς γεννήσεως σημαινόμενον δι᾽ ἐπιμελεστέρας ἐξ ετάσεως διασκοπῆσαι τῷ λόγῳ. Ὅτι μὲν οὖν τὸ ἐξ αἰτίας εἶναί τινος τὸ ὄνομα τοῦτο παρίστησι, παντί δῆλόν ἐστι, καὶ οὐδὲν οἶμαι περὶ τούτου χρῆναι δια- γωνίζεσθαι· ἀλλ' ἐπειδὴ διάφορος τῶν ἐξ αἰτίας ὑφεστώτων ὁ λόγος ἐστὶ, τοῦτ᾽ οἶμαι προσήκειν διά τινος τεχνικής διαιρέσεως σαφηνισθῆναι τῷ λόγῳ. Τῶν τοίνυν ἔκ τινος αἰτίας γεγενημένων ταύτας τὰς διαφορὰς κατειλήφαμεν· Τὰ μὲν γὰρ ἐξ ὕλης ἐστὶ καὶ τέχνης, ὡς αἱ τῶν οἰκοδομημάτων καὶ τῶν λοι τῶν ἔργων κατασκευαι, διὰ τῆς κατ' ἀλλήλου ὕλης γινόμεναι, ὧν καθηγεῖται τις τέχνη πρὸς τὸν ἴδιον σκοπὸν τὸ προτεθὲν συμπεραίνουσα· τὰ δὲ, ἐξ ὕλης καὶ φύσεως. Τὰς γὰρ ἐξ ἀλλήλων γεννήσεις τῶν ζώων ἡ φύσις οἰκοδομεῖ, διὰ τῆς ἐν τοῖς σώμασιν υλικῆς ὑποστάσεως τὸ ἑαυτῆς ἐνεργοῦσα. Τὰ δὲ ἐξ ὑλικῆς ἀποῤῥοίας, ἐφ᾽ ὧν καὶ τὸ προηγούμενον μένει οἷόν ἐστιν, καὶ τὸ ἀπ᾿ ἐκείνου ῥέον ἐφ' ἑαυτοῦ καθε ορᾶται, ὡς ἐπὶ τοῦ ἡλίου καὶ τῆς ἀκτῖνος, ἢ ἐπὶ τῆς λαμπάδος καὶ τῆς αὐγῆς, ἐπὶ τῶν ἀρωμάτων τε καὶ τῶν μύρων, καὶ τῆς ἐκεῖθεν ἐκδιδομένης ποιό τητος. Ταῦτα γὰρ ἐφ᾽ ἑαυτῶν ἀμείωτα μένοντα, εὐθὺς ἔχει συμπαρομαρτούσαν ἑκάστην τὴν ἀπ' αὐτ τῶν ἐκδιδομένην φυσικήν ιδιότητα· οἷον ὁ μὲν ἥλιος τὴν ἀκτῖνα, ἡ δὲ λαμπας τὴν αὐγὴν, τὰ δὲ ἀρώματα τὴν τῷ ἀέρι ἐντικτομένην ἐξ αὐτῶν εὐωδίαν. Εστι καὶ ἕτερον εἶδος παρὰ ταῦτα γεννήσεως· οὗ ἡ μὲν αἰτία ἄϋλός ἐστι καὶ ἀσώματος, ἡ δὲ γέννησις αἰσθητή τε καὶ διὰ σωμάτων· λέγω δὲ τὸν ἐκ τοῦ νοῦ γεννώμε τον λόγον. Ασώματος γὰρ ἂν καθ᾿ ἑαυτὸν ὁ νοῦς διὰ τῶν αἰσθητῶν ὀργάνων τίκτει τὸν λόγον. Τοσ- αύτας γεννήσεων διαφοράς οἷον ἐν γεννητῇ τινι θεω- ρία κατενοήσαμεν. Τούτων τοίνυν τῶν τῆς γεννήσεως τρόπων οὕτως ἡμῖν διηρημένων, καιρὸς ἂν εἴη κατιδεῖν πῶς ἡ φιλά άνθρωπος τοῦ ἁγίου Πνεύματος οἰκονομία, παραδι- δοῦσα τὰ θεῖα μυστήρια διὰ τῶν ἡμῖν χωρητῶν τὴν διδασκαλίαν ποιεῖται τὴν ὑπὲρ λόγον. Πάντα γὰρ τὰ ' CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. A hoc Primogenitum mente et intelligentia concepimus. B c D Et sic inconfusus manet pietatis sermo, utrique nomini adnatas et adliærentes significationes con- servans, sicque in unigenito id quod est ante sæcula, per primogenitum vero creationis, per carnem ejus qui est ante sæcula manifestationem intuemur. Sed Eunomii ad verbum orationem repetamus : Credimus, inquit, in Dei Filium, unigenitum Deum, primogenitum omnis creaturæ, Filium verum noń ingenitum, vere ante sacula genitum. Quod igitur generationis significationem ad creationis signif- catum adducat, perspicuum est ex his, quibus aperte et manifesto ipsum creatum appellavit, fa- ctum ipsum cum dixit, et non increatum. Nos autem ut temeraria et inconsiderata ipsius inscitia atque ignorantia in suis pravis opinionibus manifestetur inagis, omissis deplorationibus atque dolendi ratio- nibus, propter manifestam et omnibus notam blas- phemiam sive sacrilegam impietatem, artificiosa quadam distinctione de eo orationem dividamus. Res enim mihi videtur præclare habere, si dili- gentiore examine generationis significatum oratione perspiciamus. Quod igitur ex causa esse aliqua, hoc ipsum nomen designat, cuivis perspicuum est, neque puto de eo decertandum esse. Sed quoniam eorum quæ ex causa subsistunt diversa est ratio, hoc arbitror artificiosa quadam divisione conve- nire dilucidari. Eorum igitur quæ ex causa sunt aliqua exorta, has differentias accepimus: Quædam ex materia et arte constant, ut aedificiorum et reliquorum operum exstructiones, quæ ex materia inter se conjuncta fiunt, quibus ars aliqua ma- gistra præest, ad proprium scopum id quod pro- positum est terminans. Alia vero ex materia et natura. Generationes enim animalium ex se invi- cem natura exstruit, per materialem quæ est in corporibus subsistentiam suum opus conficiens. Alia etiam ex materiali defluxu, in quibus quod antecedit manet quale est, et quod ex illo fluit in se ipso conspicitur : ut in sole et radio, aut in lu- cerna et in splendore, vel in odoramentis et unguen- tis et in ea quæ inde dimanat qualitate. Hæc enim in se ipsis non imminuta manentia, continuo habent singula concomitantem ab ipsis emanantem natu- ralem proprietatem : ut sol quidem radium, lucerna fulgorem odoramenta vero suavem ex seipsis in aere diffusum habent odorem. Præter has etiam alia est generationis species, cujus quidem causa materiæ atque corporis est expers, generatio vero sensilis et per corpora, dico autem ex mente productum sermonem. Cum enim mens ipsa per se sit incorporea per instrumenta sensum moventia : gignit sermonem. Totidem generationum differentias insita quadam atque ingenita contemplandi ratione perspeximus. His igitur generationis modis sic a nobis distin- clis tempus jam fuerit conspiciendi, quomodo benevola in hominum genus Spiritus sancti dispen satio nobis per ea quæ capere possumus divina tradens mysteria, doctrinam omni sermone super.o

ἐδεξάμεθα. Καὶ οὕτως ἀσύγχυτος μένει τῆς εὐσεβείας ὁ λόγος, φυλάσσων ἑκατέρῳ τῶν ὀνομάτων τὰς προσα φυείς σημασίας, ὡς ἐν μὲν τῷ μονογενεῖ βλέπειν τὸ προαιώνιον, διὰ δὲ τοῦ πρωτοτόκου τῆς κτίσεως, τὴν διὰ σαρκὸς τοῦ προαιωνίου φανέρωσιν. Πάλιν δὲ τοῦ Εὐνομίου τὸν λόγον ἐπιλέξεως ἀνα- λάβωμεν. Πιστεύομεν καὶ εἰς τὸν Θεοῦ Υἱόν, τὸν μονογενῆ Θεόν, τὸν πρωτότοκον πάσης κτί- σεως, Υἱὸν ἀληθινὸν, οὐκ ἀγέννητον, ἀληθῶς γεννηθέντα πρὸ αἰώνων. Ὅτι μὲν οὖν μετάγει την τῆς γεννήσεως ἔμφασιν εἰς τὸ τῆς κτίσεως σημαινό μενον, δῆλόν ἐστιν, ἐξ ὧν διαῤῥήδην κτιστὸν αὐτὸν προσηγόρευσε, γενόμενον εἰπὼν αὐτὸν καὶ οὐκ ἄκτι στον. Ἡμεῖς δὲ, ὡς ἂν μάλιστα τὸ ἀνεπίσκεπτον αὐτ τοῦ καὶ ἀπαίδευτον ἐν τοῖς δόγμασι φανερωθείη, ἀφέντες τὸ σχετλιάζειν ἐπὶ τῷ προδήλῳ τῆς βλασφη- μίας, τεχνικῇ τινι διαιρέσει τὸν περὶ τούτου λόγον διαληψώμεθα. Δοκεῖ γάρ μοι καλῶς ἔχειν, αὐτὸ τὸ τῆς γεννήσεως σημαινόμενον δι᾽ ἐπιμελεστέρας ἐξ ετάσεως διασκοπῆσαι τῷ λόγῳ. Ὅτι μὲν οὖν τὸ ἐξ αἰτίας εἶναί τινος τὸ ὄνομα τοῦτο παρίστησι, παντί δῆλόν ἐστι, καὶ οὐδὲν οἶμαι περὶ τούτου χρῆναι δια- γωνίζεσθαι· ἀλλ' ἐπειδὴ διάφορος τῶν ἐξ αἰτίας ὑφεστώτων ὁ λόγος ἐστὶ, τοῦτ᾽ οἶμαι προσήκειν διά τινος τεχνικής διαιρέσεως σαφηνισθῆναι τῷ λόγῳ. Τῶν τοίνυν ἔκ τινος αἰτίας γεγενημένων ταύτας τὰς διαφορὰς κατειλήφαμεν· Τὰ μὲν γὰρ ἐξ ὕλης ἐστὶ καὶ τέχνης, ὡς αἱ τῶν οἰκοδομημάτων καὶ τῶν λοι τῶν ἔργων κατασκευαι, διὰ τῆς κατ' ἀλλήλου ὕλης γινόμεναι, ὧν καθηγεῖται τις τέχνη πρὸς τὸν ἴδιον σκοπὸν τὸ προτεθὲν συμπεραίνουσα· τὰ δὲ, ἐξ ὕλης καὶ φύσεως. Τὰς γὰρ ἐξ ἀλλήλων γεννήσεις τῶν ζώων ἡ φύσις οἰκοδομεῖ, διὰ τῆς ἐν τοῖς σώμασιν υλικῆς ὑποστάσεως τὸ ἑαυτῆς ἐνεργοῦσα. Τὰ δὲ ἐξ ὑλικῆς ἀποῤῥοίας, ἐφ᾽ ὧν καὶ τὸ προηγούμενον μένει οἷόν ἐστιν, καὶ τὸ ἀπ᾿ ἐκείνου ῥέον ἐφ' ἑαυτοῦ καθε ορᾶται, ὡς ἐπὶ τοῦ ἡλίου καὶ τῆς ἀκτῖνος, ἢ ἐπὶ τῆς λαμπάδος καὶ τῆς αὐγῆς, ἐπὶ τῶν ἀρωμάτων τε καὶ τῶν μύρων, καὶ τῆς ἐκεῖθεν ἐκδιδομένης ποιό τητος. Ταῦτα γὰρ ἐφ᾽ ἑαυτῶν ἀμείωτα μένοντα, εὐθὺς ἔχει συμπαρομαρτούσαν ἑκάστην τὴν ἀπ' αὐτ τῶν ἐκδιδομένην φυσικήν ιδιότητα· οἷον ὁ μὲν ἥλιος τὴν ἀκτῖνα, ἡ δὲ λαμπας τὴν αὐγὴν, τὰ δὲ ἀρώματα τὴν τῷ ἀέρι ἐντικτομένην ἐξ αὐτῶν εὐωδίαν. Εστι καὶ ἕτερον εἶδος παρὰ ταῦτα γεννήσεως· οὗ ἡ μὲν αἰτία ἄϋλός ἐστι καὶ ἀσώματος, ἡ δὲ γέννησις αἰσθητή τε καὶ διὰ σωμάτων· λέγω δὲ τὸν ἐκ τοῦ νοῦ γεννώμε τον λόγον. Ασώματος γὰρ ἂν καθ᾿ ἑαυτὸν ὁ νοῦς διὰ τῶν αἰσθητῶν ὀργάνων τίκτει τὸν λόγον. Τοσ- αύτας γεννήσεων διαφοράς οἷον ἐν γεννητῇ τινι θεω- ρία κατενοήσαμεν. Τούτων τοίνυν τῶν τῆς γεννήσεως τρόπων οὕτως ἡμῖν διηρημένων, καιρὸς ἂν εἴη κατιδεῖν πῶς ἡ φιλά άνθρωπος τοῦ ἁγίου Πνεύματος οἰκονομία, παραδι- δοῦσα τὰ θεῖα μυστήρια διὰ τῶν ἡμῖν χωρητῶν τὴν διδασκαλίαν ποιεῖται τὴν ὑπὲρ λόγον. Πάντα γὰρ τὰ ' CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. A hoc Primogenitum mente et intelligentia concepimus. B c D Et sic inconfusus manet pietatis sermo, utrique nomini adnatas et adliærentes significationes con- servans, sicque in unigenito id quod est ante sæcula, per primogenitum vero creationis, per carnem ejus qui est ante sæcula manifestationem intuemur. Sed Eunomii ad verbum orationem repetamus : Credimus, inquit, in Dei Filium, unigenitum Deum, primogenitum omnis creaturæ, Filium verum noń ingenitum, vere ante sacula genitum. Quod igitur generationis significationem ad creationis signif- catum adducat, perspicuum est ex his, quibus aperte et manifesto ipsum creatum appellavit, fa- ctum ipsum cum dixit, et non increatum. Nos autem ut temeraria et inconsiderata ipsius inscitia atque ignorantia in suis pravis opinionibus manifestetur inagis, omissis deplorationibus atque dolendi ratio- nibus, propter manifestam et omnibus notam blas- phemiam sive sacrilegam impietatem, artificiosa quadam distinctione de eo orationem dividamus. Res enim mihi videtur præclare habere, si dili- gentiore examine generationis significatum oratione perspiciamus. Quod igitur ex causa esse aliqua, hoc ipsum nomen designat, cuivis perspicuum est, neque puto de eo decertandum esse. Sed quoniam eorum quæ ex causa subsistunt diversa est ratio, hoc arbitror artificiosa quadam divisione conve- nire dilucidari. Eorum igitur quæ ex causa sunt aliqua exorta, has differentias accepimus: Quædam ex materia et arte constant, ut aedificiorum et reliquorum operum exstructiones, quæ ex materia inter se conjuncta fiunt, quibus ars aliqua ma- gistra præest, ad proprium scopum id quod pro- positum est terminans. Alia vero ex materia et natura. Generationes enim animalium ex se invi- cem natura exstruit, per materialem quæ est in corporibus subsistentiam suum opus conficiens. Alia etiam ex materiali defluxu, in quibus quod antecedit manet quale est, et quod ex illo fluit in se ipso conspicitur : ut in sole et radio, aut in lu- cerna et in splendore, vel in odoramentis et unguen- tis et in ea quæ inde dimanat qualitate. Hæc enim in se ipsis non imminuta manentia, continuo habent singula concomitantem ab ipsis emanantem natu- ralem proprietatem : ut sol quidem radium, lucerna fulgorem odoramenta vero suavem ex seipsis in aere diffusum habent odorem. Præter has etiam alia est generationis species, cujus quidem causa materiæ atque corporis est expers, generatio vero sensilis et per corpora, dico autem ex mente productum sermonem. Cum enim mens ipsa per se sit incorporea per instrumenta sensum moventia : gignit sermonem. Totidem generationum differentias insita quadam atque ingenita contemplandi ratione perspeximus. His igitur generationis modis sic a nobis distin- clis tempus jam fuerit conspiciendi, quomodo benevola in hominum genus Spiritus sancti dispen satio nobis per ea quæ capere possumus divina tradens mysteria, doctrinam omni sermone super.o

ἐδεξάμεθα. Καὶ οὕτως ἀσύγχυτος μένει τῆς εὐσεβείας ὁ λόγος, φυλάσσων ἑκατέρῳ τῶν ὀνομάτων τὰς προσα φυείς σημασίας, ὡς ἐν μὲν τῷ μονογενεῖ βλέπειν τὸ προαιώνιον, διὰ δὲ τοῦ πρωτοτόκου τῆς κτίσεως, τὴν διὰ σαρκὸς τοῦ προαιωνίου φανέρωσιν. Πάλιν δὲ τοῦ Εὐνομίου τὸν λόγον ἐπιλέξεως ἀνα- λάβωμεν. Πιστεύομεν καὶ εἰς τὸν Θεοῦ Υἱόν, τὸν μονογενῆ Θεόν, τὸν πρωτότοκον πάσης κτί- σεως, Υἱὸν ἀληθινὸν, οὐκ ἀγέννητον, ἀληθῶς γεννηθέντα πρὸ αἰώνων. Ὅτι μὲν οὖν μετάγει την τῆς γεννήσεως ἔμφασιν εἰς τὸ τῆς κτίσεως σημαινό μενον, δῆλόν ἐστιν, ἐξ ὧν διαῤῥήδην κτιστὸν αὐτὸν προσηγόρευσε, γενόμενον εἰπὼν αὐτὸν καὶ οὐκ ἄκτι στον. Ἡμεῖς δὲ, ὡς ἂν μάλιστα τὸ ἀνεπίσκεπτον αὐτ τοῦ καὶ ἀπαίδευτον ἐν τοῖς δόγμασι φανερωθείη, ἀφέντες τὸ σχετλιάζειν ἐπὶ τῷ προδήλῳ τῆς βλασφη- μίας, τεχνικῇ τινι διαιρέσει τὸν περὶ τούτου λόγον διαληψώμεθα. Δοκεῖ γάρ μοι καλῶς ἔχειν, αὐτὸ τὸ τῆς γεννήσεως σημαινόμενον δι᾽ ἐπιμελεστέρας ἐξ ετάσεως διασκοπῆσαι τῷ λόγῳ. Ὅτι μὲν οὖν τὸ ἐξ αἰτίας εἶναί τινος τὸ ὄνομα τοῦτο παρίστησι, παντί δῆλόν ἐστι, καὶ οὐδὲν οἶμαι περὶ τούτου χρῆναι δια- γωνίζεσθαι· ἀλλ' ἐπειδὴ διάφορος τῶν ἐξ αἰτίας ὑφεστώτων ὁ λόγος ἐστὶ, τοῦτ᾽ οἶμαι προσήκειν διά τινος τεχνικής διαιρέσεως σαφηνισθῆναι τῷ λόγῳ. Τῶν τοίνυν ἔκ τινος αἰτίας γεγενημένων ταύτας τὰς διαφορὰς κατειλήφαμεν· Τὰ μὲν γὰρ ἐξ ὕλης ἐστὶ καὶ τέχνης, ὡς αἱ τῶν οἰκοδομημάτων καὶ τῶν λοι τῶν ἔργων κατασκευαι, διὰ τῆς κατ' ἀλλήλου ὕλης γινόμεναι, ὧν καθηγεῖται τις τέχνη πρὸς τὸν ἴδιον σκοπὸν τὸ προτεθὲν συμπεραίνουσα· τὰ δὲ, ἐξ ὕλης καὶ φύσεως. Τὰς γὰρ ἐξ ἀλλήλων γεννήσεις τῶν ζώων ἡ φύσις οἰκοδομεῖ, διὰ τῆς ἐν τοῖς σώμασιν υλικῆς ὑποστάσεως τὸ ἑαυτῆς ἐνεργοῦσα. Τὰ δὲ ἐξ ὑλικῆς ἀποῤῥοίας, ἐφ᾽ ὧν καὶ τὸ προηγούμενον μένει οἷόν ἐστιν, καὶ τὸ ἀπ᾿ ἐκείνου ῥέον ἐφ' ἑαυτοῦ καθε ορᾶται, ὡς ἐπὶ τοῦ ἡλίου καὶ τῆς ἀκτῖνος, ἢ ἐπὶ τῆς λαμπάδος καὶ τῆς αὐγῆς, ἐπὶ τῶν ἀρωμάτων τε καὶ τῶν μύρων, καὶ τῆς ἐκεῖθεν ἐκδιδομένης ποιό τητος. Ταῦτα γὰρ ἐφ᾽ ἑαυτῶν ἀμείωτα μένοντα, εὐθὺς ἔχει συμπαρομαρτούσαν ἑκάστην τὴν ἀπ' αὐτ τῶν ἐκδιδομένην φυσικήν ιδιότητα· οἷον ὁ μὲν ἥλιος τὴν ἀκτῖνα, ἡ δὲ λαμπας τὴν αὐγὴν, τὰ δὲ ἀρώματα τὴν τῷ ἀέρι ἐντικτομένην ἐξ αὐτῶν εὐωδίαν. Εστι καὶ ἕτερον εἶδος παρὰ ταῦτα γεννήσεως· οὗ ἡ μὲν αἰτία ἄϋλός ἐστι καὶ ἀσώματος, ἡ δὲ γέννησις αἰσθητή τε καὶ διὰ σωμάτων· λέγω δὲ τὸν ἐκ τοῦ νοῦ γεννώμε τον λόγον. Ασώματος γὰρ ἂν καθ᾿ ἑαυτὸν ὁ νοῦς διὰ τῶν αἰσθητῶν ὀργάνων τίκτει τὸν λόγον. Τοσ- αύτας γεννήσεων διαφοράς οἷον ἐν γεννητῇ τινι θεω- ρία κατενοήσαμεν. Τούτων τοίνυν τῶν τῆς γεννήσεως τρόπων οὕτως ἡμῖν διηρημένων, καιρὸς ἂν εἴη κατιδεῖν πῶς ἡ φιλά άνθρωπος τοῦ ἁγίου Πνεύματος οἰκονομία, παραδι- δοῦσα τὰ θεῖα μυστήρια διὰ τῶν ἡμῖν χωρητῶν τὴν διδασκαλίαν ποιεῖται τὴν ὑπὲρ λόγον. Πάντα γὰρ τὰ ' CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. A hoc Primogenitum mente et intelligentia concepimus. B c D Et sic inconfusus manet pietatis sermo, utrique nomini adnatas et adliærentes significationes con- servans, sicque in unigenito id quod est ante sæcula, per primogenitum vero creationis, per carnem ejus qui est ante sæcula manifestationem intuemur. Sed Eunomii ad verbum orationem repetamus : Credimus, inquit, in Dei Filium, unigenitum Deum, primogenitum omnis creaturæ, Filium verum noń ingenitum, vere ante sacula genitum. Quod igitur generationis significationem ad creationis signif- catum adducat, perspicuum est ex his, quibus aperte et manifesto ipsum creatum appellavit, fa- ctum ipsum cum dixit, et non increatum. Nos autem ut temeraria et inconsiderata ipsius inscitia atque ignorantia in suis pravis opinionibus manifestetur inagis, omissis deplorationibus atque dolendi ratio- nibus, propter manifestam et omnibus notam blas- phemiam sive sacrilegam impietatem, artificiosa quadam distinctione de eo orationem dividamus. Res enim mihi videtur præclare habere, si dili- gentiore examine generationis significatum oratione perspiciamus. Quod igitur ex causa esse aliqua, hoc ipsum nomen designat, cuivis perspicuum est, neque puto de eo decertandum esse. Sed quoniam eorum quæ ex causa subsistunt diversa est ratio, hoc arbitror artificiosa quadam divisione conve- nire dilucidari. Eorum igitur quæ ex causa sunt aliqua exorta, has differentias accepimus: Quædam ex materia et arte constant, ut aedificiorum et reliquorum operum exstructiones, quæ ex materia inter se conjuncta fiunt, quibus ars aliqua ma- gistra præest, ad proprium scopum id quod pro- positum est terminans. Alia vero ex materia et natura. Generationes enim animalium ex se invi- cem natura exstruit, per materialem quæ est in corporibus subsistentiam suum opus conficiens. Alia etiam ex materiali defluxu, in quibus quod antecedit manet quale est, et quod ex illo fluit in se ipso conspicitur : ut in sole et radio, aut in lu- cerna et in splendore, vel in odoramentis et unguen- tis et in ea quæ inde dimanat qualitate. Hæc enim in se ipsis non imminuta manentia, continuo habent singula concomitantem ab ipsis emanantem natu- ralem proprietatem : ut sol quidem radium, lucerna fulgorem odoramenta vero suavem ex seipsis in aere diffusum habent odorem. Præter has etiam alia est generationis species, cujus quidem causa materiæ atque corporis est expers, generatio vero sensilis et per corpora, dico autem ex mente productum sermonem. Cum enim mens ipsa per se sit incorporea per instrumenta sensum moventia : gignit sermonem. Totidem generationum differentias insita quadam atque ingenita contemplandi ratione perspeximus. His igitur generationis modis sic a nobis distin- clis tempus jam fuerit conspiciendi, quomodo benevola in hominum genus Spiritus sancti dispen satio nobis per ea quæ capere possumus divina tradens mysteria, doctrinam omni sermone super.o

Α τῆς γεννήσεως εἴδη, ὅσα ἡ ἀνθρωπίνη γινώσκει διά συνήθεια ὑλικὴν ἀποῤῥοιαν ὀνομάζει. νοια, ἡ θεόπνευστος διδασκαλία πρὸς τὴν παράστα σιν τῆς ἀῤῥήτου δυνάμεως παραλαμβάνει, οὐ συμ- παραδεχομένη τὰς σωματικὰς τῶν ὀνομάτων ἐμφά- σεις. Ὅταν μὲν γὰρ περὶ τῆς κατασκευαστικής λέ γει δυνάμεως, γέννησιν μὲν ὀνομάζει τὴν τοιαύτην ἐνέργειαν, διὰ τὸ δεῖν πρὸς τὸ ταπεινὸν τῆς ἡμετέρας δυνάμεως καταβῆναι τὸν λόγον. Οὐ μὴν συνενδείκνυται τὰ ὅσα παρ' ἡμῖν τῇ κατασκευαστική γεννήσει συν- θεωρεῖται, οὐ τόπον, οὐ χρόνον, οὐχ ὕλης παρασκευήν. οὐκ ὀργάνων συγγένειαν, οὐ τὸν ἐπὶ τοῖς γινομένοις σκοπόν· ἀλλὰ ταῦτα ἡμῖν καταλιποῦσα, μεγαλοφυῶς τε καὶ ὑψηλῶς τῷ Θεῷ προσμαρτυρεῖ τῶν ὄντων τὴν γένεσιν, ἐν οἷς φησιν ὅτι αὐτὸς εἶπε καὶ ἐγενήθη σαν, αὐτὸς ἐνετείλατο καὶ ἐκτίσθησαν. Πάλιν ὅταν τὴν ἀποῤῥητόν τε καὶ ὑπὲρ λόγον τοῦ Μονογε νοῦς ἐκ τοῦ Πατρὸς ὕπαρξιν έρμηνεύῃ, διὰ τὸ ἀχώ ρητον εἶναι τὴν ἀνθρωπίνην πτωχείαν τῶν ὑπὲρ λό γον τε καὶ ἔννοιαν διδαγμάτων, κἀκεῖ τοῖς ἡμετέροις συγκέχρηται, καὶ Υἱὸν ὀνομάζει, ὅπερ παρ' ἡμῖν συνήθεια τοῖς ἀπὸ ὕλης καὶ φύσεως ἀποτικτομένοις ὄνομα τίθεται. Αλλ' ὥσπερ τὴν διὰ τῆς κτίσεως γένο νησιν εἰπὼν ὁ λόγος ἐπὶ Θεοῦ, τῷ διά τινος ὕλης γενέσθαι αὐτὴν, οὐ προσέθηκεν οὐσίαν ὕλης καὶ τόπον καὶ χρόνον, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα, τὴν τοῦ Θεοῦ θε λήματος εἶναι δύναμιν ἀποφηνάμενος· οὕτως καὶ ἐνταῦθα Υἱὸν εἰπὼν, ἀφῆκε πάντα τά τε ἄλλα όσα περὶ τὴν κάτω γέννησιν ἡ ἀνθρωπίνη φύσις ὁρᾷ, πάθη τε λέγω καὶ διαθέσεις, καὶ τὴν ἐκ τοῦ χρόνου Ο συνέργειαν, καὶ τὴν τοῦ τόπου χρείαν, καὶ πρὸ πάνω των τὴν ὕλην, ὧν ἄνευ πάντων ή κάτω γέννησις ἐκ τῆς φύσεως οὐ συνίσταται. Πάσης δὲ τῆς τοιαύτης ὑλικῆς τε καὶ διαστηματικῆς μὴ συμπαραλειφθείσης - ἐν τῇ τοῦ Υἱοῦ σημασίᾳ οὐσίας· μόνη ὑπελείφθη ἡ φύσις. Καὶ διὰ τοῦτο τῇ τοῦ Υἱοῦ φωνῇ τὸ οἰκεῖον καὶ γνήσιον τῆς ἐκ τοῦ Πατρὸς ἀναδείξεως ἐπὶ τοῦ Μονογενοῦς ἑρμηνεύεται. Καὶ ἐπειδὴ οὐχ ἱκανὸν ἦν τὸ τοιοῦτον τῆς γεννήσεως εἶδος ἀρκοῦσαν ἡμῖν ἐμ- ποιῆσαι τῆς ἀῤῥήτου του Μονογενοῦς ὑπάρξεως τὴν φαντασίαν, συμπεριλαμβάνει καὶ τὸ ἕτερον τῆς γεν νήσεως εἶδος πρὸς σημασίαν τῆς τοῦ Υἱοῦ θεολογίας, τὸ ἐκ τῆς ὑλικῆς ἀποῤῥοίας, καί φησιν Απαύγασμα δόξης, καὶ ὀσμὴν μύρου, καὶ 'Ατμίδα Θεοῦ, ἅπερ ἐν τῇ ἐκτεθείσῃ παρ' ἡμῶν τεχνολογίᾳ ἡ καθ᾿ ἡμᾶς Αλλ᾿ ὥσπερ ἐν τοῖς προειρημένοις, οὔτε ἡ τῆς κτίσεως γέννησις, οὔτε ἡ τοῦ Υἱοῦ σημασία, ἢ χρό- νον, ἢ ὕλην, ἢ τόπον, ἢ πάθος συμπαρεδέξατο, οὕτως καὶ ἐνταῦθα πάσης τῆς ὑλικῆς ἐννοίας τὴν τοῦ ἀπαυ- γάσματος, καὶ τῶν λοιπῶν τῶν μνημονευθέντων στο μασίαν μόνην, τὸ θεοπρεπὲς τοῦ τοιούτου τῆς γεννή σεως εἴδους ὁ λόγος παραλαβὼν ἐνδείκνυται· τὸ δεῖν ἐξ αὐτοῦ τε καὶ μετ᾿ αὐτοῦ κατὰ ταυτὸν νοεῖσθαι, διὰ τῆς κατὰ τὴν λέξιν ταύτην ἐμφάσεως. Οὔτε γὰρ S. GREGORII NYSSENI B rem præbet. Omnes enim generationis species, quas humana cognoscit intelligentia, divinitus inspirata doctrina ad ineffabilis potentiæ demonstrationem, corporeis nominum significationibus omissis, assu- mit. Cum enim de potentia conditrice et creatrice loquitur, generationem certe nominat vim talem efficiendi, quia oporteat sermonem ad humilem et imbecillum captum nostrae facultatis et intelligen- tiæ descendere. Non quidem omnia quæ apud nos cum generatione quidpiam astruente conspiciuntur, commonstrat, non locum, non tempus, non materiæ præparationem, non instrumentorum cognationem, non scopum in quem quæ nascuntur tendunt : sed hæc nobis cogitanda relinquens, magnifice et subli- miter eorum quæ sunt generationem Deo attribuit, in quibus asserit, Ipse dicit, et facta sunt, ipse mandavit et creata sunt 3. Rursus cum inexplica- bilem atque non enarrabilem Unigeniti ex Patre exsistentiam, quæ omnem rationem et orationem humanam exsuperat, exponit, quia humana mendi- citas et egestas documentorum quæ sermone et intelligentia humana longe sunt sublimiora et al- tiora, capax non est, illie nostris verbis usa est, seque nostrae capacitati accommodat, et Filiumn no- minat, quod apud nos consuetudo nomen usurpat de re ea quæ ex materia naturaliter gignitur. Sed quemadmodum generationem per creationem factam cum dixit sermo divinus, quod ex quadain mate- ria ipsa facta est, non apposuit materiæ essentiam, locum et tempus et cætera quæ sunt ejusmodi, voluntatis Dei esse virtutem declarando : sic et hie Filium cum dixit, omisit omnia alia que in generatione infima humana natura ceruit: affectio- nes dico et dispositiones, atque ex tempore con- currentem operationem, locique usum, et ante omnia materiam, sine quibus omnibus inferior ge- neratio naturalis minime consisteret. Omni igitur materiali et locali essentia in Filii significatione non comprehensa, sola subrelicta est natura. Ideo- que Filii voce, quod proprium est et germanum demonstrationi quæ ex Patre est in Unigenito, ex- plicatur; ac quoniam ejusmodi generationis species non satis plene poterat nobis sufficientem inenar- rabilis Unigenitiexsistentiæ cogitationem ingenerare: alteram generationis speciem ad Filii significan D tiam assumit theologia, ejus nempe quæ ex gloriæ, Odoren unguenti, et Vaporem Dei, quæ quidem in exposita a nobis artificiosa genera- tionis distinctione consuetudo nostra materialem emanationem nominat. Sed quemadmodum in prædictis, neque creaturæ generatio, neque Filii significatio, vel tempus, vel materiam, vel locum, vel affectionem conmonstrat, sic et hic omni materiali notione prætermissa, so- fam splendoris et reliquorum commemoratorum significationem, quod Deo decorum est et tali specie generationis dignumi, sacræ Scripturæ sermo assu- mens ostendit: quod oporteat ex ipso et cum ipso codem modo per hanc dictionis hujus significatio- Psal. CXLVIII, 3. materiali emanatione constat; et dicit Splendorem

Α τῆς γεννήσεως εἴδη, ὅσα ἡ ἀνθρωπίνη γινώσκει διά συνήθεια ὑλικὴν ἀποῤῥοιαν ὀνομάζει. νοια, ἡ θεόπνευστος διδασκαλία πρὸς τὴν παράστα σιν τῆς ἀῤῥήτου δυνάμεως παραλαμβάνει, οὐ συμ- παραδεχομένη τὰς σωματικὰς τῶν ὀνομάτων ἐμφά- σεις. Ὅταν μὲν γὰρ περὶ τῆς κατασκευαστικής λέ γει δυνάμεως, γέννησιν μὲν ὀνομάζει τὴν τοιαύτην ἐνέργειαν, διὰ τὸ δεῖν πρὸς τὸ ταπεινὸν τῆς ἡμετέρας δυνάμεως καταβῆναι τὸν λόγον. Οὐ μὴν συνενδείκνυται τὰ ὅσα παρ' ἡμῖν τῇ κατασκευαστική γεννήσει συν- θεωρεῖται, οὐ τόπον, οὐ χρόνον, οὐχ ὕλης παρασκευήν. οὐκ ὀργάνων συγγένειαν, οὐ τὸν ἐπὶ τοῖς γινομένοις σκοπόν· ἀλλὰ ταῦτα ἡμῖν καταλιποῦσα, μεγαλοφυῶς τε καὶ ὑψηλῶς τῷ Θεῷ προσμαρτυρεῖ τῶν ὄντων τὴν γένεσιν, ἐν οἷς φησιν ὅτι αὐτὸς εἶπε καὶ ἐγενήθη σαν, αὐτὸς ἐνετείλατο καὶ ἐκτίσθησαν. Πάλιν ὅταν τὴν ἀποῤῥητόν τε καὶ ὑπὲρ λόγον τοῦ Μονογε νοῦς ἐκ τοῦ Πατρὸς ὕπαρξιν έρμηνεύῃ, διὰ τὸ ἀχώ ρητον εἶναι τὴν ἀνθρωπίνην πτωχείαν τῶν ὑπὲρ λό γον τε καὶ ἔννοιαν διδαγμάτων, κἀκεῖ τοῖς ἡμετέροις συγκέχρηται, καὶ Υἱὸν ὀνομάζει, ὅπερ παρ' ἡμῖν συνήθεια τοῖς ἀπὸ ὕλης καὶ φύσεως ἀποτικτομένοις ὄνομα τίθεται. Αλλ' ὥσπερ τὴν διὰ τῆς κτίσεως γένο νησιν εἰπὼν ὁ λόγος ἐπὶ Θεοῦ, τῷ διά τινος ὕλης γενέσθαι αὐτὴν, οὐ προσέθηκεν οὐσίαν ὕλης καὶ τόπον καὶ χρόνον, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα, τὴν τοῦ Θεοῦ θε λήματος εἶναι δύναμιν ἀποφηνάμενος· οὕτως καὶ ἐνταῦθα Υἱὸν εἰπὼν, ἀφῆκε πάντα τά τε ἄλλα όσα περὶ τὴν κάτω γέννησιν ἡ ἀνθρωπίνη φύσις ὁρᾷ, πάθη τε λέγω καὶ διαθέσεις, καὶ τὴν ἐκ τοῦ χρόνου Ο συνέργειαν, καὶ τὴν τοῦ τόπου χρείαν, καὶ πρὸ πάνω των τὴν ὕλην, ὧν ἄνευ πάντων ή κάτω γέννησις ἐκ τῆς φύσεως οὐ συνίσταται. Πάσης δὲ τῆς τοιαύτης ὑλικῆς τε καὶ διαστηματικῆς μὴ συμπαραλειφθείσης - ἐν τῇ τοῦ Υἱοῦ σημασίᾳ οὐσίας· μόνη ὑπελείφθη ἡ φύσις. Καὶ διὰ τοῦτο τῇ τοῦ Υἱοῦ φωνῇ τὸ οἰκεῖον καὶ γνήσιον τῆς ἐκ τοῦ Πατρὸς ἀναδείξεως ἐπὶ τοῦ Μονογενοῦς ἑρμηνεύεται. Καὶ ἐπειδὴ οὐχ ἱκανὸν ἦν τὸ τοιοῦτον τῆς γεννήσεως εἶδος ἀρκοῦσαν ἡμῖν ἐμ- ποιῆσαι τῆς ἀῤῥήτου του Μονογενοῦς ὑπάρξεως τὴν φαντασίαν, συμπεριλαμβάνει καὶ τὸ ἕτερον τῆς γεν νήσεως εἶδος πρὸς σημασίαν τῆς τοῦ Υἱοῦ θεολογίας, τὸ ἐκ τῆς ὑλικῆς ἀποῤῥοίας, καί φησιν Απαύγασμα δόξης, καὶ ὀσμὴν μύρου, καὶ 'Ατμίδα Θεοῦ, ἅπερ ἐν τῇ ἐκτεθείσῃ παρ' ἡμῶν τεχνολογίᾳ ἡ καθ᾿ ἡμᾶς Αλλ᾿ ὥσπερ ἐν τοῖς προειρημένοις, οὔτε ἡ τῆς κτίσεως γέννησις, οὔτε ἡ τοῦ Υἱοῦ σημασία, ἢ χρό- νον, ἢ ὕλην, ἢ τόπον, ἢ πάθος συμπαρεδέξατο, οὕτως καὶ ἐνταῦθα πάσης τῆς ὑλικῆς ἐννοίας τὴν τοῦ ἀπαυ- γάσματος, καὶ τῶν λοιπῶν τῶν μνημονευθέντων στο μασίαν μόνην, τὸ θεοπρεπὲς τοῦ τοιούτου τῆς γεννή σεως εἴδους ὁ λόγος παραλαβὼν ἐνδείκνυται· τὸ δεῖν ἐξ αὐτοῦ τε καὶ μετ᾿ αὐτοῦ κατὰ ταυτὸν νοεῖσθαι, διὰ τῆς κατὰ τὴν λέξιν ταύτην ἐμφάσεως. Οὔτε γὰρ S. GREGORII NYSSENI B rem præbet. Omnes enim generationis species, quas humana cognoscit intelligentia, divinitus inspirata doctrina ad ineffabilis potentiæ demonstrationem, corporeis nominum significationibus omissis, assu- mit. Cum enim de potentia conditrice et creatrice loquitur, generationem certe nominat vim talem efficiendi, quia oporteat sermonem ad humilem et imbecillum captum nostrae facultatis et intelligen- tiæ descendere. Non quidem omnia quæ apud nos cum generatione quidpiam astruente conspiciuntur, commonstrat, non locum, non tempus, non materiæ præparationem, non instrumentorum cognationem, non scopum in quem quæ nascuntur tendunt : sed hæc nobis cogitanda relinquens, magnifice et subli- miter eorum quæ sunt generationem Deo attribuit, in quibus asserit, Ipse dicit, et facta sunt, ipse mandavit et creata sunt 3. Rursus cum inexplica- bilem atque non enarrabilem Unigeniti ex Patre exsistentiam, quæ omnem rationem et orationem humanam exsuperat, exponit, quia humana mendi- citas et egestas documentorum quæ sermone et intelligentia humana longe sunt sublimiora et al- tiora, capax non est, illie nostris verbis usa est, seque nostrae capacitati accommodat, et Filiumn no- minat, quod apud nos consuetudo nomen usurpat de re ea quæ ex materia naturaliter gignitur. Sed quemadmodum generationem per creationem factam cum dixit sermo divinus, quod ex quadain mate- ria ipsa facta est, non apposuit materiæ essentiam, locum et tempus et cætera quæ sunt ejusmodi, voluntatis Dei esse virtutem declarando : sic et hie Filium cum dixit, omisit omnia alia que in generatione infima humana natura ceruit: affectio- nes dico et dispositiones, atque ex tempore con- currentem operationem, locique usum, et ante omnia materiam, sine quibus omnibus inferior ge- neratio naturalis minime consisteret. Omni igitur materiali et locali essentia in Filii significatione non comprehensa, sola subrelicta est natura. Ideo- que Filii voce, quod proprium est et germanum demonstrationi quæ ex Patre est in Unigenito, ex- plicatur; ac quoniam ejusmodi generationis species non satis plene poterat nobis sufficientem inenar- rabilis Unigenitiexsistentiæ cogitationem ingenerare: alteram generationis speciem ad Filii significan D tiam assumit theologia, ejus nempe quæ ex gloriæ, Odoren unguenti, et Vaporem Dei, quæ quidem in exposita a nobis artificiosa genera- tionis distinctione consuetudo nostra materialem emanationem nominat. Sed quemadmodum in prædictis, neque creaturæ generatio, neque Filii significatio, vel tempus, vel materiam, vel locum, vel affectionem conmonstrat, sic et hic omni materiali notione prætermissa, so- fam splendoris et reliquorum commemoratorum significationem, quod Deo decorum est et tali specie generationis dignumi, sacræ Scripturæ sermo assu- mens ostendit: quod oporteat ex ipso et cum ipso codem modo per hanc dictionis hujus significatio- Psal. CXLVIII, 3. materiali emanatione constat; et dicit Splendorem

Α τῆς γεννήσεως εἴδη, ὅσα ἡ ἀνθρωπίνη γινώσκει διά συνήθεια ὑλικὴν ἀποῤῥοιαν ὀνομάζει. νοια, ἡ θεόπνευστος διδασκαλία πρὸς τὴν παράστα σιν τῆς ἀῤῥήτου δυνάμεως παραλαμβάνει, οὐ συμ- παραδεχομένη τὰς σωματικὰς τῶν ὀνομάτων ἐμφά- σεις. Ὅταν μὲν γὰρ περὶ τῆς κατασκευαστικής λέ γει δυνάμεως, γέννησιν μὲν ὀνομάζει τὴν τοιαύτην ἐνέργειαν, διὰ τὸ δεῖν πρὸς τὸ ταπεινὸν τῆς ἡμετέρας δυνάμεως καταβῆναι τὸν λόγον. Οὐ μὴν συνενδείκνυται τὰ ὅσα παρ' ἡμῖν τῇ κατασκευαστική γεννήσει συν- θεωρεῖται, οὐ τόπον, οὐ χρόνον, οὐχ ὕλης παρασκευήν. οὐκ ὀργάνων συγγένειαν, οὐ τὸν ἐπὶ τοῖς γινομένοις σκοπόν· ἀλλὰ ταῦτα ἡμῖν καταλιποῦσα, μεγαλοφυῶς τε καὶ ὑψηλῶς τῷ Θεῷ προσμαρτυρεῖ τῶν ὄντων τὴν γένεσιν, ἐν οἷς φησιν ὅτι αὐτὸς εἶπε καὶ ἐγενήθη σαν, αὐτὸς ἐνετείλατο καὶ ἐκτίσθησαν. Πάλιν ὅταν τὴν ἀποῤῥητόν τε καὶ ὑπὲρ λόγον τοῦ Μονογε νοῦς ἐκ τοῦ Πατρὸς ὕπαρξιν έρμηνεύῃ, διὰ τὸ ἀχώ ρητον εἶναι τὴν ἀνθρωπίνην πτωχείαν τῶν ὑπὲρ λό γον τε καὶ ἔννοιαν διδαγμάτων, κἀκεῖ τοῖς ἡμετέροις συγκέχρηται, καὶ Υἱὸν ὀνομάζει, ὅπερ παρ' ἡμῖν συνήθεια τοῖς ἀπὸ ὕλης καὶ φύσεως ἀποτικτομένοις ὄνομα τίθεται. Αλλ' ὥσπερ τὴν διὰ τῆς κτίσεως γένο νησιν εἰπὼν ὁ λόγος ἐπὶ Θεοῦ, τῷ διά τινος ὕλης γενέσθαι αὐτὴν, οὐ προσέθηκεν οὐσίαν ὕλης καὶ τόπον καὶ χρόνον, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα, τὴν τοῦ Θεοῦ θε λήματος εἶναι δύναμιν ἀποφηνάμενος· οὕτως καὶ ἐνταῦθα Υἱὸν εἰπὼν, ἀφῆκε πάντα τά τε ἄλλα όσα περὶ τὴν κάτω γέννησιν ἡ ἀνθρωπίνη φύσις ὁρᾷ, πάθη τε λέγω καὶ διαθέσεις, καὶ τὴν ἐκ τοῦ χρόνου Ο συνέργειαν, καὶ τὴν τοῦ τόπου χρείαν, καὶ πρὸ πάνω των τὴν ὕλην, ὧν ἄνευ πάντων ή κάτω γέννησις ἐκ τῆς φύσεως οὐ συνίσταται. Πάσης δὲ τῆς τοιαύτης ὑλικῆς τε καὶ διαστηματικῆς μὴ συμπαραλειφθείσης - ἐν τῇ τοῦ Υἱοῦ σημασίᾳ οὐσίας· μόνη ὑπελείφθη ἡ φύσις. Καὶ διὰ τοῦτο τῇ τοῦ Υἱοῦ φωνῇ τὸ οἰκεῖον καὶ γνήσιον τῆς ἐκ τοῦ Πατρὸς ἀναδείξεως ἐπὶ τοῦ Μονογενοῦς ἑρμηνεύεται. Καὶ ἐπειδὴ οὐχ ἱκανὸν ἦν τὸ τοιοῦτον τῆς γεννήσεως εἶδος ἀρκοῦσαν ἡμῖν ἐμ- ποιῆσαι τῆς ἀῤῥήτου του Μονογενοῦς ὑπάρξεως τὴν φαντασίαν, συμπεριλαμβάνει καὶ τὸ ἕτερον τῆς γεν νήσεως εἶδος πρὸς σημασίαν τῆς τοῦ Υἱοῦ θεολογίας, τὸ ἐκ τῆς ὑλικῆς ἀποῤῥοίας, καί φησιν Απαύγασμα δόξης, καὶ ὀσμὴν μύρου, καὶ 'Ατμίδα Θεοῦ, ἅπερ ἐν τῇ ἐκτεθείσῃ παρ' ἡμῶν τεχνολογίᾳ ἡ καθ᾿ ἡμᾶς Αλλ᾿ ὥσπερ ἐν τοῖς προειρημένοις, οὔτε ἡ τῆς κτίσεως γέννησις, οὔτε ἡ τοῦ Υἱοῦ σημασία, ἢ χρό- νον, ἢ ὕλην, ἢ τόπον, ἢ πάθος συμπαρεδέξατο, οὕτως καὶ ἐνταῦθα πάσης τῆς ὑλικῆς ἐννοίας τὴν τοῦ ἀπαυ- γάσματος, καὶ τῶν λοιπῶν τῶν μνημονευθέντων στο μασίαν μόνην, τὸ θεοπρεπὲς τοῦ τοιούτου τῆς γεννή σεως εἴδους ὁ λόγος παραλαβὼν ἐνδείκνυται· τὸ δεῖν ἐξ αὐτοῦ τε καὶ μετ᾿ αὐτοῦ κατὰ ταυτὸν νοεῖσθαι, διὰ τῆς κατὰ τὴν λέξιν ταύτην ἐμφάσεως. Οὔτε γὰρ S. GREGORII NYSSENI B rem præbet. Omnes enim generationis species, quas humana cognoscit intelligentia, divinitus inspirata doctrina ad ineffabilis potentiæ demonstrationem, corporeis nominum significationibus omissis, assu- mit. Cum enim de potentia conditrice et creatrice loquitur, generationem certe nominat vim talem efficiendi, quia oporteat sermonem ad humilem et imbecillum captum nostrae facultatis et intelligen- tiæ descendere. Non quidem omnia quæ apud nos cum generatione quidpiam astruente conspiciuntur, commonstrat, non locum, non tempus, non materiæ præparationem, non instrumentorum cognationem, non scopum in quem quæ nascuntur tendunt : sed hæc nobis cogitanda relinquens, magnifice et subli- miter eorum quæ sunt generationem Deo attribuit, in quibus asserit, Ipse dicit, et facta sunt, ipse mandavit et creata sunt 3. Rursus cum inexplica- bilem atque non enarrabilem Unigeniti ex Patre exsistentiam, quæ omnem rationem et orationem humanam exsuperat, exponit, quia humana mendi- citas et egestas documentorum quæ sermone et intelligentia humana longe sunt sublimiora et al- tiora, capax non est, illie nostris verbis usa est, seque nostrae capacitati accommodat, et Filiumn no- minat, quod apud nos consuetudo nomen usurpat de re ea quæ ex materia naturaliter gignitur. Sed quemadmodum generationem per creationem factam cum dixit sermo divinus, quod ex quadain mate- ria ipsa facta est, non apposuit materiæ essentiam, locum et tempus et cætera quæ sunt ejusmodi, voluntatis Dei esse virtutem declarando : sic et hie Filium cum dixit, omisit omnia alia que in generatione infima humana natura ceruit: affectio- nes dico et dispositiones, atque ex tempore con- currentem operationem, locique usum, et ante omnia materiam, sine quibus omnibus inferior ge- neratio naturalis minime consisteret. Omni igitur materiali et locali essentia in Filii significatione non comprehensa, sola subrelicta est natura. Ideo- que Filii voce, quod proprium est et germanum demonstrationi quæ ex Patre est in Unigenito, ex- plicatur; ac quoniam ejusmodi generationis species non satis plene poterat nobis sufficientem inenar- rabilis Unigenitiexsistentiæ cogitationem ingenerare: alteram generationis speciem ad Filii significan D tiam assumit theologia, ejus nempe quæ ex gloriæ, Odoren unguenti, et Vaporem Dei, quæ quidem in exposita a nobis artificiosa genera- tionis distinctione consuetudo nostra materialem emanationem nominat. Sed quemadmodum in prædictis, neque creaturæ generatio, neque Filii significatio, vel tempus, vel materiam, vel locum, vel affectionem conmonstrat, sic et hic omni materiali notione prætermissa, so- fam splendoris et reliquorum commemoratorum significationem, quod Deo decorum est et tali specie generationis dignumi, sacræ Scripturæ sermo assu- mens ostendit: quod oporteat ex ipso et cum ipso codem modo per hanc dictionis hujus significatio- Psal. CXLVIII, 3. materiali emanatione constat; et dicit Splendorem

ἡ ἀτμὶς τὴν εἰς ἀέρα διάχυσιν ἐκ τῆς ὑποκειμένης ύλης παρίστησιν· οὔτε ἡ ὀσμὴ τὴν ἐκ τῆς ποιότητος τοῦ μύρου γινομένην πρὸς τὸν ἀέρα μετάστασιν· οὔτε τὸ ἀπαύγασμα τὴν τοῦ ἡλιακοῦ σώματος διὰ τῶν ἀκτίνων γενομένην ἀπόῤῥοιαν. ᾿Αλλὰ τοῦτο μόνον ἐκ πάντων καθὼς εἴρηται διὰ τοῦ τοιούτου τῆς γεννή σεως τρόπου δηλοῦται, τὸ ἐξ ἐκείνου τε εἶναι καὶ μετ' ἐκείνου νοεῖσθαι μηδενὸς διαστήματος μεταξύ τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ ἐξ αὐτοῦ μεσιτεύοντος. Ἐπειδὴ διὰ πλείονα φιλανθρωπίαν, ἡ τοῦ ἁγίου Πνεύματος γάρις πολλαχόθεν ἡμῖν ἐγγενέσθαι τὰς θείας περὶ τοῦ Μονογενοῦς ὑπολήψεις ᾠκονομήσατο· προσέθηκε καὶ τὸ λειπόμενον τῶν ἐν τῇ γενέσει θεωρουμένων εἶδος τὸ ἐκ τοῦ νοῦ καὶ τοῦ λόγου· ἀλλ᾽ ἐκ τούτων πλείονι χρῆται τῇ προμηθείᾳ ὁ ὑψηλὸς Ἰωάννης· ὥστε μὴ ὑπὸ ἀτονίας τε καὶ μικροψυχίας καταπεσεῖν τὸν ἀκούοντα πρὸς τὴν κοινὴν ἔννοιαν τοῦ λόγου, ὡς φθόγγον τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν νομισθῆναι· διὰ τοῦτο προσμαρτυρεῖ τῷ λόγῳ τὸ κατ' οὐσίαν εἶναι ἐν αὐτῇ τῇ πρώτῃ καὶ μακαρίᾳ φύσει, οὕτως ἀναβοήσας τὸ κήρυγμα· ὅτι Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος καὶ πρὸς τὸν Θεόν· καὶ Θεὸς φῶς, καὶ ζωὴ καὶ πάντα ὅσα ἐστὶν ἡ ἀρχὴ καὶ αὐτὸς ἦν. Τοῦτον τοίνυν τὸν τῆς γεννήσεως τρόπον ἤτοι τῶν ἐξ αἰτίας ὑφεστώτων ἔν τε τῇ καθ' ἡμᾶς συνηθεία γινωσκομένων, διαληφθέντων δὲ καὶ παρὰ τῆς ἁγίας Γραφῆς πρὸς τὴν τῶν ὑπερκειμένων διδασκαλίαν, οὕτως, ὡς εἰκός ἐστι πρὸς παράστασιν τῶν θείων ὑπολήψεων ἕκαστον τούτων εὐσεβῶς μετα- ληφθῆναι. Καιρός ἂν εἴη κατανοῆσαι καὶ τοῦ Εὐνομίου τὸν λόγον ἐπὶ ποίου δέχεται σημαινομένου τὴν τῆς γεν νήσεως ἔμφασιν. Υιόν, φησὶν, ἀληθινὸν οὐκ ἀγέν- νητον καὶ ἀληθῶς γεννηθέντα πρὸ αἰώνων. Τὴν μὲν οὖν ἐν τῇ διαστολῇ κακουργηθεῖσαν ἀκολου- Εαν ὡς παντὶ γνώριμον οὖσαν παραδραμεῖν, οἶμαι, προσήκει. Τίς γὰρ οὐκ οἶδεν ὅτι τῷ μὲν Υἱῷ, πρὸς τὴν Πατέρα, τῷ δὲ γεννητῷ πρὸς τὸν ἀγέννητον οὔτ τῆς τῆς ἀντιδιαστολῆς, οὗτος τὸν Πατέρα παρεὶς ἀντιδιαστέλλει τῷ Υἱῷ τὸν ἀγέννητον. Δέον, είπερ ἀληθείας ἐποιεῖτο φροντίδα, μὴ παρατρέψαι τῆς σχε τικῆς ἀκολουθίας τὸν λόγον· ἀλλ᾽ εἰπεῖν ὅτι τὸν Υἱὸν ἀληθινὸν οὐ Πατέρα. Οὕτω δὲ ἂν συνδιεσώθη τῇ ἀκο λουθίᾳ τοῦ λόγου καὶ ἡ εὐσέβεια, τῇ διακρίσει τῶν προσώπων μή συνδιασχισθείσης τῆς φύσεως. ᾿Αλλὰ τὴν ἀληθῆ τε καὶ ἔγγραφον τοῦ Πατρὸς χρῆσιν τήν παρ' αὐτοῦ τοῦ Λόγου παραδοθεῖσαν ἐν τῷ λόγῳ τῆς πίστεως ὑπαμείψας, ἀγέννητον ἀντὶ τοῦ Πατρὸς και τωνόμασεν· ἵνα χωρίσας αὐτὸν τῆς φυσικῆς ἐνθεω- ρουμένης τῇ τοῦ Πατρὸς κλήσει τῆς πρὸς τὸν Υἱὸν οἰκειότητος, κοινοποιήσῃ πρὸς πάντα τὰ ἐν τῇ κτί στο φαινόμενα, οἷς κατὰ τὸ ἴσον ἡ ἀντιδιαστολή ἐστι πρὸς τὸ ἀγέννητον. Αληθώς, φησί, γεννηθέντα πρὸ αἰώνων. Παρὰ τίνος εἰπάτω· παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐρεῖ πάντως, εἴπερ μὴ ἀναισχυντοίη πρὸς τὴν ἀλή- θειαν. Αλλ' ἐπειδὴ τοῦ ἀϊδίου Πατρὸς οὐκ ἔστι τὴν ἀιδιότητα τοῦ Υἱοῦ διαστῆσαι, συνενδεικνυμένης πάντως καὶ τὸν Υἱὸν τῆς τοῦ Πατρὸς σημασίας· διὰ CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. aerem ex subjecta materia repræsentat: neque odor ex qualitate unguenti per aerem fieri emigra- tionem ostendit, neque splendor sive effulgentia so- laris corporis per radios factam emanationem de- monstrat. Sed hoc solum ex omnibus, sicut dictum est, per talem generationis modum declaratur, ex illo et cum illo intelligi nullo intervallo interjecto inter Patrem et eum, qui ex ipso est, conciliatorem. Quo- niam vero propter majorem in homines amorem san- cti Spiritus gratia multis ex locis nobis tales de Uni- genito divinas notiones informari procuravit : ad- jecit et reliquam eorum quæ in generatione consi- derantur, speciem ex mente et verbo: sed ex bis majore providentia sublimnis ille Joannes utitur, A nem intelligi. Neque enim vapor diffusionen pur B ita ut neque auditor præ languore et pusilli animi C D Juan. 1, 1. imbecillitate in communem sermonis notitiam deci- dat, sic ut Filius existimetur sonus Patris : propterea attribuit Verbo, ut per essentiam in ipsa prima et beata sit natura, sic præconium alta voce præfatus: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum : et Deus et lux et vita et quæcunque est principium et ipsum Verbum erat. His igitur gene- rationis et eorum quæ ex causa subsistunt, modis ex nostro more cognitis, et a sacra Scriptura usur- patis et assumptis ad tradendam rerum suprema- rum doctrinam, sic eorum unumquemque (ut decet) ad divinas informationes in animo consignandas sumere debemus. Sed jam tempus exigit ut Eunomii sermo intel- ligatur in quo significatu generationis appellationem accipiat. Filium, inquit, verum non ingenitum et vere genitum ante sæcula. Quæ in distinctione ma- ligne facta est, consecutionen, ut cuivis notamn præterire, opinor, convenit. Quis enim ignorat cum Filius Patri, et genitus ingenito opponatur, hunc, Patre omisso, ingenitum Filio opponere ? Oportebat autem si ullam veritatis curam habuisset, relativæ consequentiae rationem nequaquam pervertere, sed dicere Filium verum non Patrem : hoc modo pictas cum rationis consequentia servata fuisset, et cum personarum discretione minime discissa fuisset natura. Sed iste, verum et in Scripturis sacris usur- patum Patris usum, et ab ipso Verbo in fidei ser- mone traditum, permutans, loco Patris dixit ingeni- tum, ut ubi ipsum a naturali quæ cum Patris appel- latione consideratur, cum Filio familiaritate et conve- nientia separasset, eumdem cum omnibus rebus creatis communem faceret ; quibus ex æquo con- traria differentia cum ingenito convenit. Vere qui- dem asserit genitum ante sæcula, sed dicat a quo genitum? A Patre dicet prorsus, siquidem non ad veritatem erubescerct. Sed quoniam ab æterno Patre Filii æternitatem non licet divellere, quia Patris si- gnificantia Filium quoque una commonstrat: pro- pterea Patris appellatione repudiata, transfert ver- bum ad ingenitum, quoniam hujus nominis signifi-

ἡ ἀτμὶς τὴν εἰς ἀέρα διάχυσιν ἐκ τῆς ὑποκειμένης ύλης παρίστησιν· οὔτε ἡ ὀσμὴ τὴν ἐκ τῆς ποιότητος τοῦ μύρου γινομένην πρὸς τὸν ἀέρα μετάστασιν· οὔτε τὸ ἀπαύγασμα τὴν τοῦ ἡλιακοῦ σώματος διὰ τῶν ἀκτίνων γενομένην ἀπόῤῥοιαν. ᾿Αλλὰ τοῦτο μόνον ἐκ πάντων καθὼς εἴρηται διὰ τοῦ τοιούτου τῆς γεννή σεως τρόπου δηλοῦται, τὸ ἐξ ἐκείνου τε εἶναι καὶ μετ' ἐκείνου νοεῖσθαι μηδενὸς διαστήματος μεταξύ τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ ἐξ αὐτοῦ μεσιτεύοντος. Ἐπειδὴ διὰ πλείονα φιλανθρωπίαν, ἡ τοῦ ἁγίου Πνεύματος γάρις πολλαχόθεν ἡμῖν ἐγγενέσθαι τὰς θείας περὶ τοῦ Μονογενοῦς ὑπολήψεις ᾠκονομήσατο· προσέθηκε καὶ τὸ λειπόμενον τῶν ἐν τῇ γενέσει θεωρουμένων εἶδος τὸ ἐκ τοῦ νοῦ καὶ τοῦ λόγου· ἀλλ᾽ ἐκ τούτων πλείονι χρῆται τῇ προμηθείᾳ ὁ ὑψηλὸς Ἰωάννης· ὥστε μὴ ὑπὸ ἀτονίας τε καὶ μικροψυχίας καταπεσεῖν τὸν ἀκούοντα πρὸς τὴν κοινὴν ἔννοιαν τοῦ λόγου, ὡς φθόγγον τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν νομισθῆναι· διὰ τοῦτο προσμαρτυρεῖ τῷ λόγῳ τὸ κατ' οὐσίαν εἶναι ἐν αὐτῇ τῇ πρώτῃ καὶ μακαρίᾳ φύσει, οὕτως ἀναβοήσας τὸ κήρυγμα· ὅτι Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος καὶ πρὸς τὸν Θεόν· καὶ Θεὸς φῶς, καὶ ζωὴ καὶ πάντα ὅσα ἐστὶν ἡ ἀρχὴ καὶ αὐτὸς ἦν. Τοῦτον τοίνυν τὸν τῆς γεννήσεως τρόπον ἤτοι τῶν ἐξ αἰτίας ὑφεστώτων ἔν τε τῇ καθ' ἡμᾶς συνηθεία γινωσκομένων, διαληφθέντων δὲ καὶ παρὰ τῆς ἁγίας Γραφῆς πρὸς τὴν τῶν ὑπερκειμένων διδασκαλίαν, οὕτως, ὡς εἰκός ἐστι πρὸς παράστασιν τῶν θείων ὑπολήψεων ἕκαστον τούτων εὐσεβῶς μετα- ληφθῆναι. Καιρός ἂν εἴη κατανοῆσαι καὶ τοῦ Εὐνομίου τὸν λόγον ἐπὶ ποίου δέχεται σημαινομένου τὴν τῆς γεν νήσεως ἔμφασιν. Υιόν, φησὶν, ἀληθινὸν οὐκ ἀγέν- νητον καὶ ἀληθῶς γεννηθέντα πρὸ αἰώνων. Τὴν μὲν οὖν ἐν τῇ διαστολῇ κακουργηθεῖσαν ἀκολου- Εαν ὡς παντὶ γνώριμον οὖσαν παραδραμεῖν, οἶμαι, προσήκει. Τίς γὰρ οὐκ οἶδεν ὅτι τῷ μὲν Υἱῷ, πρὸς τὴν Πατέρα, τῷ δὲ γεννητῷ πρὸς τὸν ἀγέννητον οὔτ τῆς τῆς ἀντιδιαστολῆς, οὗτος τὸν Πατέρα παρεὶς ἀντιδιαστέλλει τῷ Υἱῷ τὸν ἀγέννητον. Δέον, είπερ ἀληθείας ἐποιεῖτο φροντίδα, μὴ παρατρέψαι τῆς σχε τικῆς ἀκολουθίας τὸν λόγον· ἀλλ᾽ εἰπεῖν ὅτι τὸν Υἱὸν ἀληθινὸν οὐ Πατέρα. Οὕτω δὲ ἂν συνδιεσώθη τῇ ἀκο λουθίᾳ τοῦ λόγου καὶ ἡ εὐσέβεια, τῇ διακρίσει τῶν προσώπων μή συνδιασχισθείσης τῆς φύσεως. ᾿Αλλὰ τὴν ἀληθῆ τε καὶ ἔγγραφον τοῦ Πατρὸς χρῆσιν τήν παρ' αὐτοῦ τοῦ Λόγου παραδοθεῖσαν ἐν τῷ λόγῳ τῆς πίστεως ὑπαμείψας, ἀγέννητον ἀντὶ τοῦ Πατρὸς και τωνόμασεν· ἵνα χωρίσας αὐτὸν τῆς φυσικῆς ἐνθεω- ρουμένης τῇ τοῦ Πατρὸς κλήσει τῆς πρὸς τὸν Υἱὸν οἰκειότητος, κοινοποιήσῃ πρὸς πάντα τὰ ἐν τῇ κτί στο φαινόμενα, οἷς κατὰ τὸ ἴσον ἡ ἀντιδιαστολή ἐστι πρὸς τὸ ἀγέννητον. Αληθώς, φησί, γεννηθέντα πρὸ αἰώνων. Παρὰ τίνος εἰπάτω· παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐρεῖ πάντως, εἴπερ μὴ ἀναισχυντοίη πρὸς τὴν ἀλή- θειαν. Αλλ' ἐπειδὴ τοῦ ἀϊδίου Πατρὸς οὐκ ἔστι τὴν ἀιδιότητα τοῦ Υἱοῦ διαστῆσαι, συνενδεικνυμένης πάντως καὶ τὸν Υἱὸν τῆς τοῦ Πατρὸς σημασίας· διὰ CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. aerem ex subjecta materia repræsentat: neque odor ex qualitate unguenti per aerem fieri emigra- tionem ostendit, neque splendor sive effulgentia so- laris corporis per radios factam emanationem de- monstrat. Sed hoc solum ex omnibus, sicut dictum est, per talem generationis modum declaratur, ex illo et cum illo intelligi nullo intervallo interjecto inter Patrem et eum, qui ex ipso est, conciliatorem. Quo- niam vero propter majorem in homines amorem san- cti Spiritus gratia multis ex locis nobis tales de Uni- genito divinas notiones informari procuravit : ad- jecit et reliquam eorum quæ in generatione consi- derantur, speciem ex mente et verbo: sed ex bis majore providentia sublimnis ille Joannes utitur, A nem intelligi. Neque enim vapor diffusionen pur B ita ut neque auditor præ languore et pusilli animi C D Juan. 1, 1. imbecillitate in communem sermonis notitiam deci- dat, sic ut Filius existimetur sonus Patris : propterea attribuit Verbo, ut per essentiam in ipsa prima et beata sit natura, sic præconium alta voce præfatus: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum : et Deus et lux et vita et quæcunque est principium et ipsum Verbum erat. His igitur gene- rationis et eorum quæ ex causa subsistunt, modis ex nostro more cognitis, et a sacra Scriptura usur- patis et assumptis ad tradendam rerum suprema- rum doctrinam, sic eorum unumquemque (ut decet) ad divinas informationes in animo consignandas sumere debemus. Sed jam tempus exigit ut Eunomii sermo intel- ligatur in quo significatu generationis appellationem accipiat. Filium, inquit, verum non ingenitum et vere genitum ante sæcula. Quæ in distinctione ma- ligne facta est, consecutionen, ut cuivis notamn præterire, opinor, convenit. Quis enim ignorat cum Filius Patri, et genitus ingenito opponatur, hunc, Patre omisso, ingenitum Filio opponere ? Oportebat autem si ullam veritatis curam habuisset, relativæ consequentiae rationem nequaquam pervertere, sed dicere Filium verum non Patrem : hoc modo pictas cum rationis consequentia servata fuisset, et cum personarum discretione minime discissa fuisset natura. Sed iste, verum et in Scripturis sacris usur- patum Patris usum, et ab ipso Verbo in fidei ser- mone traditum, permutans, loco Patris dixit ingeni- tum, ut ubi ipsum a naturali quæ cum Patris appel- latione consideratur, cum Filio familiaritate et conve- nientia separasset, eumdem cum omnibus rebus creatis communem faceret ; quibus ex æquo con- traria differentia cum ingenito convenit. Vere qui- dem asserit genitum ante sæcula, sed dicat a quo genitum? A Patre dicet prorsus, siquidem non ad veritatem erubescerct. Sed quoniam ab æterno Patre Filii æternitatem non licet divellere, quia Patris si- gnificantia Filium quoque una commonstrat: pro- pterea Patris appellatione repudiata, transfert ver- bum ad ingenitum, quoniam hujus nominis signifi-

ἡ ἀτμὶς τὴν εἰς ἀέρα διάχυσιν ἐκ τῆς ὑποκειμένης ύλης παρίστησιν· οὔτε ἡ ὀσμὴ τὴν ἐκ τῆς ποιότητος τοῦ μύρου γινομένην πρὸς τὸν ἀέρα μετάστασιν· οὔτε τὸ ἀπαύγασμα τὴν τοῦ ἡλιακοῦ σώματος διὰ τῶν ἀκτίνων γενομένην ἀπόῤῥοιαν. ᾿Αλλὰ τοῦτο μόνον ἐκ πάντων καθὼς εἴρηται διὰ τοῦ τοιούτου τῆς γεννή σεως τρόπου δηλοῦται, τὸ ἐξ ἐκείνου τε εἶναι καὶ μετ' ἐκείνου νοεῖσθαι μηδενὸς διαστήματος μεταξύ τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ ἐξ αὐτοῦ μεσιτεύοντος. Ἐπειδὴ διὰ πλείονα φιλανθρωπίαν, ἡ τοῦ ἁγίου Πνεύματος γάρις πολλαχόθεν ἡμῖν ἐγγενέσθαι τὰς θείας περὶ τοῦ Μονογενοῦς ὑπολήψεις ᾠκονομήσατο· προσέθηκε καὶ τὸ λειπόμενον τῶν ἐν τῇ γενέσει θεωρουμένων εἶδος τὸ ἐκ τοῦ νοῦ καὶ τοῦ λόγου· ἀλλ᾽ ἐκ τούτων πλείονι χρῆται τῇ προμηθείᾳ ὁ ὑψηλὸς Ἰωάννης· ὥστε μὴ ὑπὸ ἀτονίας τε καὶ μικροψυχίας καταπεσεῖν τὸν ἀκούοντα πρὸς τὴν κοινὴν ἔννοιαν τοῦ λόγου, ὡς φθόγγον τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν νομισθῆναι· διὰ τοῦτο προσμαρτυρεῖ τῷ λόγῳ τὸ κατ' οὐσίαν εἶναι ἐν αὐτῇ τῇ πρώτῃ καὶ μακαρίᾳ φύσει, οὕτως ἀναβοήσας τὸ κήρυγμα· ὅτι Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος καὶ πρὸς τὸν Θεόν· καὶ Θεὸς φῶς, καὶ ζωὴ καὶ πάντα ὅσα ἐστὶν ἡ ἀρχὴ καὶ αὐτὸς ἦν. Τοῦτον τοίνυν τὸν τῆς γεννήσεως τρόπον ἤτοι τῶν ἐξ αἰτίας ὑφεστώτων ἔν τε τῇ καθ' ἡμᾶς συνηθεία γινωσκομένων, διαληφθέντων δὲ καὶ παρὰ τῆς ἁγίας Γραφῆς πρὸς τὴν τῶν ὑπερκειμένων διδασκαλίαν, οὕτως, ὡς εἰκός ἐστι πρὸς παράστασιν τῶν θείων ὑπολήψεων ἕκαστον τούτων εὐσεβῶς μετα- ληφθῆναι. Καιρός ἂν εἴη κατανοῆσαι καὶ τοῦ Εὐνομίου τὸν λόγον ἐπὶ ποίου δέχεται σημαινομένου τὴν τῆς γεν νήσεως ἔμφασιν. Υιόν, φησὶν, ἀληθινὸν οὐκ ἀγέν- νητον καὶ ἀληθῶς γεννηθέντα πρὸ αἰώνων. Τὴν μὲν οὖν ἐν τῇ διαστολῇ κακουργηθεῖσαν ἀκολου- Εαν ὡς παντὶ γνώριμον οὖσαν παραδραμεῖν, οἶμαι, προσήκει. Τίς γὰρ οὐκ οἶδεν ὅτι τῷ μὲν Υἱῷ, πρὸς τὴν Πατέρα, τῷ δὲ γεννητῷ πρὸς τὸν ἀγέννητον οὔτ τῆς τῆς ἀντιδιαστολῆς, οὗτος τὸν Πατέρα παρεὶς ἀντιδιαστέλλει τῷ Υἱῷ τὸν ἀγέννητον. Δέον, είπερ ἀληθείας ἐποιεῖτο φροντίδα, μὴ παρατρέψαι τῆς σχε τικῆς ἀκολουθίας τὸν λόγον· ἀλλ᾽ εἰπεῖν ὅτι τὸν Υἱὸν ἀληθινὸν οὐ Πατέρα. Οὕτω δὲ ἂν συνδιεσώθη τῇ ἀκο λουθίᾳ τοῦ λόγου καὶ ἡ εὐσέβεια, τῇ διακρίσει τῶν προσώπων μή συνδιασχισθείσης τῆς φύσεως. ᾿Αλλὰ τὴν ἀληθῆ τε καὶ ἔγγραφον τοῦ Πατρὸς χρῆσιν τήν παρ' αὐτοῦ τοῦ Λόγου παραδοθεῖσαν ἐν τῷ λόγῳ τῆς πίστεως ὑπαμείψας, ἀγέννητον ἀντὶ τοῦ Πατρὸς και τωνόμασεν· ἵνα χωρίσας αὐτὸν τῆς φυσικῆς ἐνθεω- ρουμένης τῇ τοῦ Πατρὸς κλήσει τῆς πρὸς τὸν Υἱὸν οἰκειότητος, κοινοποιήσῃ πρὸς πάντα τὰ ἐν τῇ κτί στο φαινόμενα, οἷς κατὰ τὸ ἴσον ἡ ἀντιδιαστολή ἐστι πρὸς τὸ ἀγέννητον. Αληθώς, φησί, γεννηθέντα πρὸ αἰώνων. Παρὰ τίνος εἰπάτω· παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐρεῖ πάντως, εἴπερ μὴ ἀναισχυντοίη πρὸς τὴν ἀλή- θειαν. Αλλ' ἐπειδὴ τοῦ ἀϊδίου Πατρὸς οὐκ ἔστι τὴν ἀιδιότητα τοῦ Υἱοῦ διαστῆσαι, συνενδεικνυμένης πάντως καὶ τὸν Υἱὸν τῆς τοῦ Πατρὸς σημασίας· διὰ CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. aerem ex subjecta materia repræsentat: neque odor ex qualitate unguenti per aerem fieri emigra- tionem ostendit, neque splendor sive effulgentia so- laris corporis per radios factam emanationem de- monstrat. Sed hoc solum ex omnibus, sicut dictum est, per talem generationis modum declaratur, ex illo et cum illo intelligi nullo intervallo interjecto inter Patrem et eum, qui ex ipso est, conciliatorem. Quo- niam vero propter majorem in homines amorem san- cti Spiritus gratia multis ex locis nobis tales de Uni- genito divinas notiones informari procuravit : ad- jecit et reliquam eorum quæ in generatione consi- derantur, speciem ex mente et verbo: sed ex bis majore providentia sublimnis ille Joannes utitur, A nem intelligi. Neque enim vapor diffusionen pur B ita ut neque auditor præ languore et pusilli animi C D Juan. 1, 1. imbecillitate in communem sermonis notitiam deci- dat, sic ut Filius existimetur sonus Patris : propterea attribuit Verbo, ut per essentiam in ipsa prima et beata sit natura, sic præconium alta voce præfatus: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum : et Deus et lux et vita et quæcunque est principium et ipsum Verbum erat. His igitur gene- rationis et eorum quæ ex causa subsistunt, modis ex nostro more cognitis, et a sacra Scriptura usur- patis et assumptis ad tradendam rerum suprema- rum doctrinam, sic eorum unumquemque (ut decet) ad divinas informationes in animo consignandas sumere debemus. Sed jam tempus exigit ut Eunomii sermo intel- ligatur in quo significatu generationis appellationem accipiat. Filium, inquit, verum non ingenitum et vere genitum ante sæcula. Quæ in distinctione ma- ligne facta est, consecutionen, ut cuivis notamn præterire, opinor, convenit. Quis enim ignorat cum Filius Patri, et genitus ingenito opponatur, hunc, Patre omisso, ingenitum Filio opponere ? Oportebat autem si ullam veritatis curam habuisset, relativæ consequentiae rationem nequaquam pervertere, sed dicere Filium verum non Patrem : hoc modo pictas cum rationis consequentia servata fuisset, et cum personarum discretione minime discissa fuisset natura. Sed iste, verum et in Scripturis sacris usur- patum Patris usum, et ab ipso Verbo in fidei ser- mone traditum, permutans, loco Patris dixit ingeni- tum, ut ubi ipsum a naturali quæ cum Patris appel- latione consideratur, cum Filio familiaritate et conve- nientia separasset, eumdem cum omnibus rebus creatis communem faceret ; quibus ex æquo con- traria differentia cum ingenito convenit. Vere qui- dem asserit genitum ante sæcula, sed dicat a quo genitum? A Patre dicet prorsus, siquidem non ad veritatem erubescerct. Sed quoniam ab æterno Patre Filii æternitatem non licet divellere, quia Patris si- gnificantia Filium quoque una commonstrat: pro- pterea Patris appellatione repudiata, transfert ver- bum ad ingenitum, quoniam hujus nominis signifi-

ἡ ἀτμὶς τὴν εἰς ἀέρα διάχυσιν ἐκ τῆς ὑποκειμένης ύλης παρίστησιν· οὔτε ἡ ὀσμὴ τὴν ἐκ τῆς ποιότητος τοῦ μύρου γινομένην πρὸς τὸν ἀέρα μετάστασιν· οὔτε τὸ ἀπαύγασμα τὴν τοῦ ἡλιακοῦ σώματος διὰ τῶν ἀκτίνων γενομένην ἀπόῤῥοιαν. ᾿Αλλὰ τοῦτο μόνον ἐκ πάντων καθὼς εἴρηται διὰ τοῦ τοιούτου τῆς γεννή σεως τρόπου δηλοῦται, τὸ ἐξ ἐκείνου τε εἶναι καὶ μετ' ἐκείνου νοεῖσθαι μηδενὸς διαστήματος μεταξύ τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ ἐξ αὐτοῦ μεσιτεύοντος. Ἐπειδὴ διὰ πλείονα φιλανθρωπίαν, ἡ τοῦ ἁγίου Πνεύματος γάρις πολλαχόθεν ἡμῖν ἐγγενέσθαι τὰς θείας περὶ τοῦ Μονογενοῦς ὑπολήψεις ᾠκονομήσατο· προσέθηκε καὶ τὸ λειπόμενον τῶν ἐν τῇ γενέσει θεωρουμένων εἶδος τὸ ἐκ τοῦ νοῦ καὶ τοῦ λόγου· ἀλλ᾽ ἐκ τούτων πλείονι χρῆται τῇ προμηθείᾳ ὁ ὑψηλὸς Ἰωάννης· ὥστε μὴ ὑπὸ ἀτονίας τε καὶ μικροψυχίας καταπεσεῖν τὸν ἀκούοντα πρὸς τὴν κοινὴν ἔννοιαν τοῦ λόγου, ὡς φθόγγον τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν νομισθῆναι· διὰ τοῦτο προσμαρτυρεῖ τῷ λόγῳ τὸ κατ' οὐσίαν εἶναι ἐν αὐτῇ τῇ πρώτῃ καὶ μακαρίᾳ φύσει, οὕτως ἀναβοήσας τὸ κήρυγμα· ὅτι Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος καὶ πρὸς τὸν Θεόν· καὶ Θεὸς φῶς, καὶ ζωὴ καὶ πάντα ὅσα ἐστὶν ἡ ἀρχὴ καὶ αὐτὸς ἦν. Τοῦτον τοίνυν τὸν τῆς γεννήσεως τρόπον ἤτοι τῶν ἐξ αἰτίας ὑφεστώτων ἔν τε τῇ καθ' ἡμᾶς συνηθεία γινωσκομένων, διαληφθέντων δὲ καὶ παρὰ τῆς ἁγίας Γραφῆς πρὸς τὴν τῶν ὑπερκειμένων διδασκαλίαν, οὕτως, ὡς εἰκός ἐστι πρὸς παράστασιν τῶν θείων ὑπολήψεων ἕκαστον τούτων εὐσεβῶς μετα- ληφθῆναι. Καιρός ἂν εἴη κατανοῆσαι καὶ τοῦ Εὐνομίου τὸν λόγον ἐπὶ ποίου δέχεται σημαινομένου τὴν τῆς γεν νήσεως ἔμφασιν. Υιόν, φησὶν, ἀληθινὸν οὐκ ἀγέν- νητον καὶ ἀληθῶς γεννηθέντα πρὸ αἰώνων. Τὴν μὲν οὖν ἐν τῇ διαστολῇ κακουργηθεῖσαν ἀκολου- Εαν ὡς παντὶ γνώριμον οὖσαν παραδραμεῖν, οἶμαι, προσήκει. Τίς γὰρ οὐκ οἶδεν ὅτι τῷ μὲν Υἱῷ, πρὸς τὴν Πατέρα, τῷ δὲ γεννητῷ πρὸς τὸν ἀγέννητον οὔτ τῆς τῆς ἀντιδιαστολῆς, οὗτος τὸν Πατέρα παρεὶς ἀντιδιαστέλλει τῷ Υἱῷ τὸν ἀγέννητον. Δέον, είπερ ἀληθείας ἐποιεῖτο φροντίδα, μὴ παρατρέψαι τῆς σχε τικῆς ἀκολουθίας τὸν λόγον· ἀλλ᾽ εἰπεῖν ὅτι τὸν Υἱὸν ἀληθινὸν οὐ Πατέρα. Οὕτω δὲ ἂν συνδιεσώθη τῇ ἀκο λουθίᾳ τοῦ λόγου καὶ ἡ εὐσέβεια, τῇ διακρίσει τῶν προσώπων μή συνδιασχισθείσης τῆς φύσεως. ᾿Αλλὰ τὴν ἀληθῆ τε καὶ ἔγγραφον τοῦ Πατρὸς χρῆσιν τήν παρ' αὐτοῦ τοῦ Λόγου παραδοθεῖσαν ἐν τῷ λόγῳ τῆς πίστεως ὑπαμείψας, ἀγέννητον ἀντὶ τοῦ Πατρὸς και τωνόμασεν· ἵνα χωρίσας αὐτὸν τῆς φυσικῆς ἐνθεω- ρουμένης τῇ τοῦ Πατρὸς κλήσει τῆς πρὸς τὸν Υἱὸν οἰκειότητος, κοινοποιήσῃ πρὸς πάντα τὰ ἐν τῇ κτί στο φαινόμενα, οἷς κατὰ τὸ ἴσον ἡ ἀντιδιαστολή ἐστι πρὸς τὸ ἀγέννητον. Αληθώς, φησί, γεννηθέντα πρὸ αἰώνων. Παρὰ τίνος εἰπάτω· παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐρεῖ πάντως, εἴπερ μὴ ἀναισχυντοίη πρὸς τὴν ἀλή- θειαν. Αλλ' ἐπειδὴ τοῦ ἀϊδίου Πατρὸς οὐκ ἔστι τὴν ἀιδιότητα τοῦ Υἱοῦ διαστῆσαι, συνενδεικνυμένης πάντως καὶ τὸν Υἱὸν τῆς τοῦ Πατρὸς σημασίας· διὰ CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. aerem ex subjecta materia repræsentat: neque odor ex qualitate unguenti per aerem fieri emigra- tionem ostendit, neque splendor sive effulgentia so- laris corporis per radios factam emanationem de- monstrat. Sed hoc solum ex omnibus, sicut dictum est, per talem generationis modum declaratur, ex illo et cum illo intelligi nullo intervallo interjecto inter Patrem et eum, qui ex ipso est, conciliatorem. Quo- niam vero propter majorem in homines amorem san- cti Spiritus gratia multis ex locis nobis tales de Uni- genito divinas notiones informari procuravit : ad- jecit et reliquam eorum quæ in generatione consi- derantur, speciem ex mente et verbo: sed ex bis majore providentia sublimnis ille Joannes utitur, A nem intelligi. Neque enim vapor diffusionen pur B ita ut neque auditor præ languore et pusilli animi C D Juan. 1, 1. imbecillitate in communem sermonis notitiam deci- dat, sic ut Filius existimetur sonus Patris : propterea attribuit Verbo, ut per essentiam in ipsa prima et beata sit natura, sic præconium alta voce præfatus: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum : et Deus et lux et vita et quæcunque est principium et ipsum Verbum erat. His igitur gene- rationis et eorum quæ ex causa subsistunt, modis ex nostro more cognitis, et a sacra Scriptura usur- patis et assumptis ad tradendam rerum suprema- rum doctrinam, sic eorum unumquemque (ut decet) ad divinas informationes in animo consignandas sumere debemus. Sed jam tempus exigit ut Eunomii sermo intel- ligatur in quo significatu generationis appellationem accipiat. Filium, inquit, verum non ingenitum et vere genitum ante sæcula. Quæ in distinctione ma- ligne facta est, consecutionen, ut cuivis notamn præterire, opinor, convenit. Quis enim ignorat cum Filius Patri, et genitus ingenito opponatur, hunc, Patre omisso, ingenitum Filio opponere ? Oportebat autem si ullam veritatis curam habuisset, relativæ consequentiae rationem nequaquam pervertere, sed dicere Filium verum non Patrem : hoc modo pictas cum rationis consequentia servata fuisset, et cum personarum discretione minime discissa fuisset natura. Sed iste, verum et in Scripturis sacris usur- patum Patris usum, et ab ipso Verbo in fidei ser- mone traditum, permutans, loco Patris dixit ingeni- tum, ut ubi ipsum a naturali quæ cum Patris appel- latione consideratur, cum Filio familiaritate et conve- nientia separasset, eumdem cum omnibus rebus creatis communem faceret ; quibus ex æquo con- traria differentia cum ingenito convenit. Vere qui- dem asserit genitum ante sæcula, sed dicat a quo genitum? A Patre dicet prorsus, siquidem non ad veritatem erubescerct. Sed quoniam ab æterno Patre Filii æternitatem non licet divellere, quia Patris si- gnificantia Filium quoque una commonstrat: pro- pterea Patris appellatione repudiata, transfert ver- bum ad ingenitum, quoniam hujus nominis signifi-

τοῦτο τοῦ Πατρὸς ἀποδοκιμάσας τὴν κλήσιν μετάγει τὸν λόγον πρὸς τὸ ἀγέννητον· ἐπειδὴ τούτου τοῦ ὀνόματος ἄσχετόν τε καὶ ἀκοινώνητόν ἐστι πρὸς τὸν Υἱόν τὸ σημαινόμενον. Καὶ οὕτως παραγαγών τους ἀκούοντας πρὸς τὸ μὴ συνθεωρεῖν τῷ Πατρὶ τὸν Γιόν· διὰ τῆς ὑπαλλαγῆς τοῦ ὀνόματος ὁδὸν ἔδωκε τῇ κακουργία, διὰ τῆς τοῦ ἀγεννήτου παρενθήκης ὁδοποιῶν τὴν ἀσέβειαν. Οἱ γὰρ κατὰ τὸ πρόσταγμα τοῦ Δεσπότου εἰς τὸν Πατέρα τὴν πίστιν ἔχοντες, ὁμοῦ τῷ ἀκοῦσαι τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν τῇ διανοία συμπαρεδέξαντο· οὐδενὶ τῷ μεταξὺ διαστήματι τῆς διανοίας ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα κενεμβατού σης. Οἱ δὲ ἀντὶ τοῦ Πατρὸς παρενεχθέντες πρὸς τὴν τοῦ ἀγεννήτου κλῆσιν, ψιλὴν τοῦ ὀνόματος τούτου ἀναλαμβάνουσιν ἔννοιαν· μόνον τὸ μὴ γενέσθαι αὐτὸν διδασκόμενοι, οὐ μὴν καὶ τὸ Πατέρα εἶναι. Εκ τού- του δὲ τοῖς μὲν συνετῶς ἐπαίουσιν ἀσύγχυτος μένει καὶ διὰ ταύτης τῆς διανοίας ἡ πίστις. Τὸ γὰρ μὴ γενέσθαι ὡσαύτως ἐπὶ τῆς ἀκτίστου λέγεται φύσεως. Ακτιστον δὲ κατὰ τὸ ἴσον ὁ Πατήρ τε καὶ Υἱὸς, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Διότι πᾶσα ἡ κτίσις αισθητή τε καὶ ὑπερκόσμιος, ἐκ Πατρός τε καὶ Υἱοῦ καὶ Πνεύ ματος ἁγίου τὴν ὑπόστασιν ἔχειν παρὰ τῶν ἀκολου θούντων ταῖς θείαις φωναῖς πεπίστευται. Ο γὰρ ἀκούσας ὅτι τῷ λόγῳ Κυρίου οἱ οὐρανοὶ ἐστερεώθη σαν, καὶ τῷ Πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ πᾶσα ἡ δύναμις αὐτῶν· οὔτε βῆμα τὸν Λόγον ενόησεν, οὔτε ἆσθμα τὸ Πνεῦμα· ἀλλὰ τὸν Θεὸν Λόγον, καὶ τοῦ Θεοῦ τὸ Πνεῦμα, διὰ τῶν εἰρημένων ἀνετυπώ σατο. Οὐ δύναται δὲ τὸ αὐτὸ καὶ κτίζειν καὶ κτί- ζεσθαι. ᾿Αλλὰ διχῇ μεμερισμένων τῶν ὄντων εἰς τὸ ποιοῦν τε καὶ τὸ γινόμενον· ἀλλ' ὅτι ἑκάτερόν ἐστι τῇ φύσει παρὰ τὸ ἕτερον, ὡς μήτε τὸ γινόμενον ἄκ- τιστον εἶναι, μήτε κτιστὸν, ὅ τὴν τῶν γινομένων και τεργάζεται φύσιν· τοῖς μὲν οὖν κατὰ τὴν δεσποτικὴν τῆς πίστεως ἔκθεσιν εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος πιστεύσασι, τὸ μὴ γενέσθαι τι τούτων επίσης ὁμολογεῖται· καὶ οὐδὲν τοῦ ἀγεννήτου το σημαινόμενον παραβλάπτει την ύγιαίνουσαν πίστιν. Τοῖς δὲ παχυδέρμοις καὶ ἀδιαρ θρώτοις ἀρχὴ τῆς ἀπὸ τοῦ ὑγιαίνοντος λόγου παρα- τροπῆς τοῦτο τὸ ὄνομα γίνεται. Μὴ συνιέντες γὰρ τὴν ἀληθῆ τοῦ ὀνόματος ἔμφασιν, ὅτι μόνον τὸ μὴ γεγενῆσθαι σημαίνει ἡ τοῦ ἀγεννήτου φωνὴ, καὶ ὅτι τὸ μὴ γενέσθαι κοινόν ἐστιν ἐπὶ παντὸς τοῦ ὑποκει- μένου τῆς κτίσεως· ἀφέντες τὴν εἰς τὸν Πατέρα πί- στιν, τὸ ἀγέννητον ὄνομα ἀντὶ τοῦ Πατρὸς προς- στήσαντο· μὴ συνεκφαινομένης δὲ, καθὼς εἴρηται, τῷ ὀνόματι τούτῳ τῆς τοῦ Μονογενοῦς ὑποστάσεως ἀπό τινος ὡρισμένης ἀρχῆς ὁρίζουσι τοῦ Υἱοῦ τὸ εἶναι, λέγοντες, ὅπερ νῦν οὗτος τοῖς εἰρημένοις προς- ἔθηκε· τὸ, Οὐκ ἄνευ τῆς πρὸ τοῦ εἶναι γεννήσεως ὀνομαζόμενον Υιόν. Τίς αὕτη πάλιν ἡ κενὴ τερατεία; 'Αρα ἐπίσταται ὅτι περὶ Θεοῦ ποιεῖται τὸν λέγον; Τοῦ ἐν ἀρχῇ ὄντος καὶ ἐν τῷ Πατρὶ ὄντος ; Καὶ οὐκ ἔστιν ὅτε οὐκ ὄντος : Οὐκ οἶδεν ὅ λέγει. Οὐδὲν περί τινος διισχυρίζεται, ἀλλ᾿ ὥς τινα τῶν ἀνθρώπων γενεαλογῶν, τὰ κυρίως ἐπὶ τῆς κάτω λεγόμενα φύσεως, ταῦτα ἐφαρμόζειν πειρᾶται τῷ Δεσπότῃ πάσης τῆς φύσεως: ὁ γὰρ Ισμαήλ, φέρε εἰπεῖν, οὐκ ἦν πρὸ τῆς εἰς τὸ εἶναι γεννή S. GREGORI NYSSENI B catum nullam cum Filio relationem et communionem A habeat, atque ita auditoribus abductis a conside. rando Fiio simul cum Patre, innutatione nominis facta, viam maleficio dedit, per ingeniti interposi- tionem ad impietatem viam sternens. Qui enim secundum Domini præceptum in Patrem credunt, simul atque Patrem audierint, mente concipiunt etiamı Filium nullo interjecto intervallo, cogitatione station a Filio ad Patrem transeunte. Qui vero Patris loco ad ingeniti appellationem traducti, tenuem hujus nominis uotitiam recipiunt, solum quod ipse non sit genitus discentes, non quoil sit Pater. Ex hoc autem nihilominus intelligenter audientibus inconfusa fides manet, etiam per hanc notionem. Nam et genitum non esse similiter et de natura increata dicitur. Increatum autem ex æquo Pater et Filius et Spiritus sanctus. Quoniam omnis creatura et sensibilis et supermundana (sive an- gelica) ex Patre et Filio et Spiritu sancto subsistere ex his quæ divinis vocibus consentanea sunt credi- tum est. Nam qui audivit, Verbo Dei coelos firina- tos esse, et Spirítu oris ejus omnem virtutem eorum, non per Verbum dictionem aliquam mente concepit, reque per Spiritum, halitum quemdam; sed Deut Verbum et Dei Spiritum, per ea quæ sunt dicta animo impressit. Non enim idem potest creare et creari. Sed cum ea quæ sunt bipartita sint, nempe in id quod facit et in id quod fit, utrumque natura diversum alterum ab altero, ita ut quod fit, non sit increatum, neque creatum id quod eorum quæ fiunt naturam efficit; hi ergo qui secundum domi- nicam fidei institutionem in nomine Patris et Filii C et Spiritus sancti crediderunt, horum nibil genitum esse, ex æquo fatentur, nullumque ingeniti signi- ficatum sanam fidem perperam ledit. Crassipellibus autem et hebetibus nec bene compactis et sibi co- hærentibus hoc nomen a sano sermone perversionis fit primordium. Non enim verum hujus nominis sensum intelligentes, nempe quod hæc vox ingeni- tumn significat solum non esse genitum, et quod non genitum esse commune est in tota superve- niente natura, omissa fille in Patrem, nomen in- genitum pro Patre prestituerunt: cum autem, sicut dictum est, cun hoc ingeniti nomine, Unigeniti sub- sistentia, sive persona, non simul appareat : certo D quodam determinato principio Filii naturam defi- niunt, dicentes, quod modo iste dictis adjecit, Filium nominatum non absque generatione, quæ esse antecedit. Quænam hæc rursus prodigiosa affirmatio? An nescit se de Deo verba facere? qui est in principio et in Patre est? nec est omnino quod tunc non erat? ignorat quod dicit. Nihil de aliquo affirmatur; sed tanquam hominum alicujus genealogiam describeret, quæ proprie dicuntur de natura inferiore, hæc omnis creaturæ Domino adaptare et affingere cona - tur. Exempli gratia, Ismael non erat ante genera-

τοῦτο τοῦ Πατρὸς ἀποδοκιμάσας τὴν κλήσιν μετάγει τὸν λόγον πρὸς τὸ ἀγέννητον· ἐπειδὴ τούτου τοῦ ὀνόματος ἄσχετόν τε καὶ ἀκοινώνητόν ἐστι πρὸς τὸν Υἱόν τὸ σημαινόμενον. Καὶ οὕτως παραγαγών τους ἀκούοντας πρὸς τὸ μὴ συνθεωρεῖν τῷ Πατρὶ τὸν Γιόν· διὰ τῆς ὑπαλλαγῆς τοῦ ὀνόματος ὁδὸν ἔδωκε τῇ κακουργία, διὰ τῆς τοῦ ἀγεννήτου παρενθήκης ὁδοποιῶν τὴν ἀσέβειαν. Οἱ γὰρ κατὰ τὸ πρόσταγμα τοῦ Δεσπότου εἰς τὸν Πατέρα τὴν πίστιν ἔχοντες, ὁμοῦ τῷ ἀκοῦσαι τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν τῇ διανοία συμπαρεδέξαντο· οὐδενὶ τῷ μεταξὺ διαστήματι τῆς διανοίας ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα κενεμβατού σης. Οἱ δὲ ἀντὶ τοῦ Πατρὸς παρενεχθέντες πρὸς τὴν τοῦ ἀγεννήτου κλῆσιν, ψιλὴν τοῦ ὀνόματος τούτου ἀναλαμβάνουσιν ἔννοιαν· μόνον τὸ μὴ γενέσθαι αὐτὸν διδασκόμενοι, οὐ μὴν καὶ τὸ Πατέρα εἶναι. Εκ τού- του δὲ τοῖς μὲν συνετῶς ἐπαίουσιν ἀσύγχυτος μένει καὶ διὰ ταύτης τῆς διανοίας ἡ πίστις. Τὸ γὰρ μὴ γενέσθαι ὡσαύτως ἐπὶ τῆς ἀκτίστου λέγεται φύσεως. Ακτιστον δὲ κατὰ τὸ ἴσον ὁ Πατήρ τε καὶ Υἱὸς, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Διότι πᾶσα ἡ κτίσις αισθητή τε καὶ ὑπερκόσμιος, ἐκ Πατρός τε καὶ Υἱοῦ καὶ Πνεύ ματος ἁγίου τὴν ὑπόστασιν ἔχειν παρὰ τῶν ἀκολου θούντων ταῖς θείαις φωναῖς πεπίστευται. Ο γὰρ ἀκούσας ὅτι τῷ λόγῳ Κυρίου οἱ οὐρανοὶ ἐστερεώθη σαν, καὶ τῷ Πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ πᾶσα ἡ δύναμις αὐτῶν· οὔτε βῆμα τὸν Λόγον ενόησεν, οὔτε ἆσθμα τὸ Πνεῦμα· ἀλλὰ τὸν Θεὸν Λόγον, καὶ τοῦ Θεοῦ τὸ Πνεῦμα, διὰ τῶν εἰρημένων ἀνετυπώ σατο. Οὐ δύναται δὲ τὸ αὐτὸ καὶ κτίζειν καὶ κτί- ζεσθαι. ᾿Αλλὰ διχῇ μεμερισμένων τῶν ὄντων εἰς τὸ ποιοῦν τε καὶ τὸ γινόμενον· ἀλλ' ὅτι ἑκάτερόν ἐστι τῇ φύσει παρὰ τὸ ἕτερον, ὡς μήτε τὸ γινόμενον ἄκ- τιστον εἶναι, μήτε κτιστὸν, ὅ τὴν τῶν γινομένων και τεργάζεται φύσιν· τοῖς μὲν οὖν κατὰ τὴν δεσποτικὴν τῆς πίστεως ἔκθεσιν εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος πιστεύσασι, τὸ μὴ γενέσθαι τι τούτων επίσης ὁμολογεῖται· καὶ οὐδὲν τοῦ ἀγεννήτου το σημαινόμενον παραβλάπτει την ύγιαίνουσαν πίστιν. Τοῖς δὲ παχυδέρμοις καὶ ἀδιαρ θρώτοις ἀρχὴ τῆς ἀπὸ τοῦ ὑγιαίνοντος λόγου παρα- τροπῆς τοῦτο τὸ ὄνομα γίνεται. Μὴ συνιέντες γὰρ τὴν ἀληθῆ τοῦ ὀνόματος ἔμφασιν, ὅτι μόνον τὸ μὴ γεγενῆσθαι σημαίνει ἡ τοῦ ἀγεννήτου φωνὴ, καὶ ὅτι τὸ μὴ γενέσθαι κοινόν ἐστιν ἐπὶ παντὸς τοῦ ὑποκει- μένου τῆς κτίσεως· ἀφέντες τὴν εἰς τὸν Πατέρα πί- στιν, τὸ ἀγέννητον ὄνομα ἀντὶ τοῦ Πατρὸς προς- στήσαντο· μὴ συνεκφαινομένης δὲ, καθὼς εἴρηται, τῷ ὀνόματι τούτῳ τῆς τοῦ Μονογενοῦς ὑποστάσεως ἀπό τινος ὡρισμένης ἀρχῆς ὁρίζουσι τοῦ Υἱοῦ τὸ εἶναι, λέγοντες, ὅπερ νῦν οὗτος τοῖς εἰρημένοις προς- ἔθηκε· τὸ, Οὐκ ἄνευ τῆς πρὸ τοῦ εἶναι γεννήσεως ὀνομαζόμενον Υιόν. Τίς αὕτη πάλιν ἡ κενὴ τερατεία; 'Αρα ἐπίσταται ὅτι περὶ Θεοῦ ποιεῖται τὸν λέγον; Τοῦ ἐν ἀρχῇ ὄντος καὶ ἐν τῷ Πατρὶ ὄντος ; Καὶ οὐκ ἔστιν ὅτε οὐκ ὄντος : Οὐκ οἶδεν ὅ λέγει. Οὐδὲν περί τινος διισχυρίζεται, ἀλλ᾿ ὥς τινα τῶν ἀνθρώπων γενεαλογῶν, τὰ κυρίως ἐπὶ τῆς κάτω λεγόμενα φύσεως, ταῦτα ἐφαρμόζειν πειρᾶται τῷ Δεσπότῃ πάσης τῆς φύσεως: ὁ γὰρ Ισμαήλ, φέρε εἰπεῖν, οὐκ ἦν πρὸ τῆς εἰς τὸ εἶναι γεννή S. GREGORI NYSSENI B catum nullam cum Filio relationem et communionem A habeat, atque ita auditoribus abductis a conside. rando Fiio simul cum Patre, innutatione nominis facta, viam maleficio dedit, per ingeniti interposi- tionem ad impietatem viam sternens. Qui enim secundum Domini præceptum in Patrem credunt, simul atque Patrem audierint, mente concipiunt etiamı Filium nullo interjecto intervallo, cogitatione station a Filio ad Patrem transeunte. Qui vero Patris loco ad ingeniti appellationem traducti, tenuem hujus nominis uotitiam recipiunt, solum quod ipse non sit genitus discentes, non quoil sit Pater. Ex hoc autem nihilominus intelligenter audientibus inconfusa fides manet, etiam per hanc notionem. Nam et genitum non esse similiter et de natura increata dicitur. Increatum autem ex æquo Pater et Filius et Spiritus sanctus. Quoniam omnis creatura et sensibilis et supermundana (sive an- gelica) ex Patre et Filio et Spiritu sancto subsistere ex his quæ divinis vocibus consentanea sunt credi- tum est. Nam qui audivit, Verbo Dei coelos firina- tos esse, et Spirítu oris ejus omnem virtutem eorum, non per Verbum dictionem aliquam mente concepit, reque per Spiritum, halitum quemdam; sed Deut Verbum et Dei Spiritum, per ea quæ sunt dicta animo impressit. Non enim idem potest creare et creari. Sed cum ea quæ sunt bipartita sint, nempe in id quod facit et in id quod fit, utrumque natura diversum alterum ab altero, ita ut quod fit, non sit increatum, neque creatum id quod eorum quæ fiunt naturam efficit; hi ergo qui secundum domi- nicam fidei institutionem in nomine Patris et Filii C et Spiritus sancti crediderunt, horum nibil genitum esse, ex æquo fatentur, nullumque ingeniti signi- ficatum sanam fidem perperam ledit. Crassipellibus autem et hebetibus nec bene compactis et sibi co- hærentibus hoc nomen a sano sermone perversionis fit primordium. Non enim verum hujus nominis sensum intelligentes, nempe quod hæc vox ingeni- tumn significat solum non esse genitum, et quod non genitum esse commune est in tota superve- niente natura, omissa fille in Patrem, nomen in- genitum pro Patre prestituerunt: cum autem, sicut dictum est, cun hoc ingeniti nomine, Unigeniti sub- sistentia, sive persona, non simul appareat : certo D quodam determinato principio Filii naturam defi- niunt, dicentes, quod modo iste dictis adjecit, Filium nominatum non absque generatione, quæ esse antecedit. Quænam hæc rursus prodigiosa affirmatio? An nescit se de Deo verba facere? qui est in principio et in Patre est? nec est omnino quod tunc non erat? ignorat quod dicit. Nihil de aliquo affirmatur; sed tanquam hominum alicujus genealogiam describeret, quæ proprie dicuntur de natura inferiore, hæc omnis creaturæ Domino adaptare et affingere cona - tur. Exempli gratia, Ismael non erat ante genera-

τοῦτο τοῦ Πατρὸς ἀποδοκιμάσας τὴν κλήσιν μετάγει τὸν λόγον πρὸς τὸ ἀγέννητον· ἐπειδὴ τούτου τοῦ ὀνόματος ἄσχετόν τε καὶ ἀκοινώνητόν ἐστι πρὸς τὸν Υἱόν τὸ σημαινόμενον. Καὶ οὕτως παραγαγών τους ἀκούοντας πρὸς τὸ μὴ συνθεωρεῖν τῷ Πατρὶ τὸν Γιόν· διὰ τῆς ὑπαλλαγῆς τοῦ ὀνόματος ὁδὸν ἔδωκε τῇ κακουργία, διὰ τῆς τοῦ ἀγεννήτου παρενθήκης ὁδοποιῶν τὴν ἀσέβειαν. Οἱ γὰρ κατὰ τὸ πρόσταγμα τοῦ Δεσπότου εἰς τὸν Πατέρα τὴν πίστιν ἔχοντες, ὁμοῦ τῷ ἀκοῦσαι τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν τῇ διανοία συμπαρεδέξαντο· οὐδενὶ τῷ μεταξὺ διαστήματι τῆς διανοίας ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα κενεμβατού σης. Οἱ δὲ ἀντὶ τοῦ Πατρὸς παρενεχθέντες πρὸς τὴν τοῦ ἀγεννήτου κλῆσιν, ψιλὴν τοῦ ὀνόματος τούτου ἀναλαμβάνουσιν ἔννοιαν· μόνον τὸ μὴ γενέσθαι αὐτὸν διδασκόμενοι, οὐ μὴν καὶ τὸ Πατέρα εἶναι. Εκ τού- του δὲ τοῖς μὲν συνετῶς ἐπαίουσιν ἀσύγχυτος μένει καὶ διὰ ταύτης τῆς διανοίας ἡ πίστις. Τὸ γὰρ μὴ γενέσθαι ὡσαύτως ἐπὶ τῆς ἀκτίστου λέγεται φύσεως. Ακτιστον δὲ κατὰ τὸ ἴσον ὁ Πατήρ τε καὶ Υἱὸς, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Διότι πᾶσα ἡ κτίσις αισθητή τε καὶ ὑπερκόσμιος, ἐκ Πατρός τε καὶ Υἱοῦ καὶ Πνεύ ματος ἁγίου τὴν ὑπόστασιν ἔχειν παρὰ τῶν ἀκολου θούντων ταῖς θείαις φωναῖς πεπίστευται. Ο γὰρ ἀκούσας ὅτι τῷ λόγῳ Κυρίου οἱ οὐρανοὶ ἐστερεώθη σαν, καὶ τῷ Πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ πᾶσα ἡ δύναμις αὐτῶν· οὔτε βῆμα τὸν Λόγον ενόησεν, οὔτε ἆσθμα τὸ Πνεῦμα· ἀλλὰ τὸν Θεὸν Λόγον, καὶ τοῦ Θεοῦ τὸ Πνεῦμα, διὰ τῶν εἰρημένων ἀνετυπώ σατο. Οὐ δύναται δὲ τὸ αὐτὸ καὶ κτίζειν καὶ κτί- ζεσθαι. ᾿Αλλὰ διχῇ μεμερισμένων τῶν ὄντων εἰς τὸ ποιοῦν τε καὶ τὸ γινόμενον· ἀλλ' ὅτι ἑκάτερόν ἐστι τῇ φύσει παρὰ τὸ ἕτερον, ὡς μήτε τὸ γινόμενον ἄκ- τιστον εἶναι, μήτε κτιστὸν, ὅ τὴν τῶν γινομένων και τεργάζεται φύσιν· τοῖς μὲν οὖν κατὰ τὴν δεσποτικὴν τῆς πίστεως ἔκθεσιν εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος πιστεύσασι, τὸ μὴ γενέσθαι τι τούτων επίσης ὁμολογεῖται· καὶ οὐδὲν τοῦ ἀγεννήτου το σημαινόμενον παραβλάπτει την ύγιαίνουσαν πίστιν. Τοῖς δὲ παχυδέρμοις καὶ ἀδιαρ θρώτοις ἀρχὴ τῆς ἀπὸ τοῦ ὑγιαίνοντος λόγου παρα- τροπῆς τοῦτο τὸ ὄνομα γίνεται. Μὴ συνιέντες γὰρ τὴν ἀληθῆ τοῦ ὀνόματος ἔμφασιν, ὅτι μόνον τὸ μὴ γεγενῆσθαι σημαίνει ἡ τοῦ ἀγεννήτου φωνὴ, καὶ ὅτι τὸ μὴ γενέσθαι κοινόν ἐστιν ἐπὶ παντὸς τοῦ ὑποκει- μένου τῆς κτίσεως· ἀφέντες τὴν εἰς τὸν Πατέρα πί- στιν, τὸ ἀγέννητον ὄνομα ἀντὶ τοῦ Πατρὸς προς- στήσαντο· μὴ συνεκφαινομένης δὲ, καθὼς εἴρηται, τῷ ὀνόματι τούτῳ τῆς τοῦ Μονογενοῦς ὑποστάσεως ἀπό τινος ὡρισμένης ἀρχῆς ὁρίζουσι τοῦ Υἱοῦ τὸ εἶναι, λέγοντες, ὅπερ νῦν οὗτος τοῖς εἰρημένοις προς- ἔθηκε· τὸ, Οὐκ ἄνευ τῆς πρὸ τοῦ εἶναι γεννήσεως ὀνομαζόμενον Υιόν. Τίς αὕτη πάλιν ἡ κενὴ τερατεία; 'Αρα ἐπίσταται ὅτι περὶ Θεοῦ ποιεῖται τὸν λέγον; Τοῦ ἐν ἀρχῇ ὄντος καὶ ἐν τῷ Πατρὶ ὄντος ; Καὶ οὐκ ἔστιν ὅτε οὐκ ὄντος : Οὐκ οἶδεν ὅ λέγει. Οὐδὲν περί τινος διισχυρίζεται, ἀλλ᾿ ὥς τινα τῶν ἀνθρώπων γενεαλογῶν, τὰ κυρίως ἐπὶ τῆς κάτω λεγόμενα φύσεως, ταῦτα ἐφαρμόζειν πειρᾶται τῷ Δεσπότῃ πάσης τῆς φύσεως: ὁ γὰρ Ισμαήλ, φέρε εἰπεῖν, οὐκ ἦν πρὸ τῆς εἰς τὸ εἶναι γεννή S. GREGORI NYSSENI B catum nullam cum Filio relationem et communionem A habeat, atque ita auditoribus abductis a conside. rando Fiio simul cum Patre, innutatione nominis facta, viam maleficio dedit, per ingeniti interposi- tionem ad impietatem viam sternens. Qui enim secundum Domini præceptum in Patrem credunt, simul atque Patrem audierint, mente concipiunt etiamı Filium nullo interjecto intervallo, cogitatione station a Filio ad Patrem transeunte. Qui vero Patris loco ad ingeniti appellationem traducti, tenuem hujus nominis uotitiam recipiunt, solum quod ipse non sit genitus discentes, non quoil sit Pater. Ex hoc autem nihilominus intelligenter audientibus inconfusa fides manet, etiam per hanc notionem. Nam et genitum non esse similiter et de natura increata dicitur. Increatum autem ex æquo Pater et Filius et Spiritus sanctus. Quoniam omnis creatura et sensibilis et supermundana (sive an- gelica) ex Patre et Filio et Spiritu sancto subsistere ex his quæ divinis vocibus consentanea sunt credi- tum est. Nam qui audivit, Verbo Dei coelos firina- tos esse, et Spirítu oris ejus omnem virtutem eorum, non per Verbum dictionem aliquam mente concepit, reque per Spiritum, halitum quemdam; sed Deut Verbum et Dei Spiritum, per ea quæ sunt dicta animo impressit. Non enim idem potest creare et creari. Sed cum ea quæ sunt bipartita sint, nempe in id quod facit et in id quod fit, utrumque natura diversum alterum ab altero, ita ut quod fit, non sit increatum, neque creatum id quod eorum quæ fiunt naturam efficit; hi ergo qui secundum domi- nicam fidei institutionem in nomine Patris et Filii C et Spiritus sancti crediderunt, horum nibil genitum esse, ex æquo fatentur, nullumque ingeniti signi- ficatum sanam fidem perperam ledit. Crassipellibus autem et hebetibus nec bene compactis et sibi co- hærentibus hoc nomen a sano sermone perversionis fit primordium. Non enim verum hujus nominis sensum intelligentes, nempe quod hæc vox ingeni- tumn significat solum non esse genitum, et quod non genitum esse commune est in tota superve- niente natura, omissa fille in Patrem, nomen in- genitum pro Patre prestituerunt: cum autem, sicut dictum est, cun hoc ingeniti nomine, Unigeniti sub- sistentia, sive persona, non simul appareat : certo D quodam determinato principio Filii naturam defi- niunt, dicentes, quod modo iste dictis adjecit, Filium nominatum non absque generatione, quæ esse antecedit. Quænam hæc rursus prodigiosa affirmatio? An nescit se de Deo verba facere? qui est in principio et in Patre est? nec est omnino quod tunc non erat? ignorat quod dicit. Nihil de aliquo affirmatur; sed tanquam hominum alicujus genealogiam describeret, quæ proprie dicuntur de natura inferiore, hæc omnis creaturæ Domino adaptare et affingere cona - tur. Exempli gratia, Ismael non erat ante genera-

σεως. Ην δὲ πρὸ τῆς γεννήσεως αὐτῶν πάντως το χρονικὸν λέγω διάστημα. Ἐπὶ δὲ τοῦ τῆς δόξης ἀπαυγάσματος, τὸ πρὸ καὶ τὸ μετὰ τοῦτο χώραν οὐκ ἔχει. Πρὸ γὰρ τοῦ ἀπαυγάσματος πάντως οὐδὲν ἡ δόξα ἦν. Ομοῦ γὰρ τῷ εἶναι τὴν δόξαν, συνεκλάμ πει πάντως καὶ τὸ ἀπαύγασμα· καὶ διαζευχθῆναι τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου φύσιν οὐκ ἔχει. Οὔτε δυνατόν ἐστι πρὸ τοῦ ἀπαυγάσματος ἐφ' ἑαυτῆς τὴν δόξαν ἰδεῖν. Αλαμπῆ γὰρ καὶ τυφλὴν ἐφ' ἑαυτῆς εἶναι κατασκευά- ζει τὴν δόξαν ὁ τοῦτο λέγων· μή συνεκλάμποντος αὐτῇ τοῦ ἐξ αὐτῆς ἀπαυγάσματος. Αὕτη δὲ ἡ τῆς αἱρέσεως κακουργία, ἵνα διὰ τῶν περὶ τοῦ ἀνθρώπου νοουμένων τε καὶ λεγομένων ἀποστήσωσι τὸν Μονο- γενῆ θεὸν τῆς πρὸς τὸν Πατέρα ἑνότητος. Διὰ τοῦτό φησιν. Πρὸ τῆς εἰς τὸ εἶναι γεννήσεως οὐκ ἦν Υἱός· οἱ δὲ τῶν κριῶν υἱοὶ ὧν ὁ Προφήτης μέμνηται, Β οὐχὶ κἀκεῖνοι μετὰ τὸ γενέσθαι καλοῦνται υἱοί ; ὅπερ οὖν τοῖς υἱοῖς τῶν κριῶν ἐνορᾷ ὁ λόγος, τὸ πρὸ τῆς εἰς τὸ εἶναι γεννήσεως μὴ εἶναι αὐτοὺς υἱοὺς κριῶν· τοῦτο νῦν ὁ σεμνὸς θεολόγος ἀνατίθησι τῷ ποιητῇ τῶν αἰώνων καὶ πάσης τῆς κτίσεως, τῷ τὸν ἀΐδιον Πατέρα ἐν ἑαυτῷ ἔχοντι, καὶ ἐν τῇ τοῦ Πατρὸς ἀϊδιότητι θεω ρουμένῳ, καθὼς αὐτός φησιν, ὅτι Ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί. ᾿Αλλ' οἱ μὴ δυνάμενοι τὴν ἐν τῷ λόγῳ κακουργίαν ἐφορᾶσθαι, μηδέ τινα τοῦ ἀκο- λούθου κατανόησιν πεπαιδευμένοι, τοῖς ἀσυναρτήτοις τούτοις ἀκολουθοῦσιν, ὡς ἀκόλουθον δεχόμενοι τὸ τούτοις προκείμενον. , Φησὶ γὰρ, ὅτι πρὸ πάσης τῆς κτίσεως γενόμε νυν· καὶ ὥσπερ οὐκ ἀρκούσης τῆς φωνῆς ταύτης πρὸς ἔνδειξιν τῆς ἀσεβείας, ἐφεδρεύει τῷ ἐφεξῆς λόγῳ τὴν βλασφημίαν εἰπὼν, ὅτι οὐκ ἄκτιστον. Πῶς οὖν ὀνομάζει Υἱὸν ἀληθινὸν τὸν οὐκ ἄκτιστον ; Εἰ γὰρ τὸν κτιστὸν υἱὸν ἀληθινὸν λέγειν προσήκει · ἀληθινὸς υἱὸς καὶ ὁ οὐρανὸς πάντως ἐστί· καὶ γὰρ αὐτὸς οὐκ ἄκτιστός ἐστιν. Οὕτως ἀληθινὸς υἱὸς καὶ ὁ ἥλιος, καὶ πάντα ὅσα ἡ κτίσις ἔχει μικρά τε καὶ μεί ξονα, τῆς τοῦ ἀληθινοῦ Υἱοῦ προσηγορίας άξια πάν- τως ἐστίν. Πῶς δὲ λέγει Μονογενῆ τὸν γενόμενον; Πάντα γὰρ τὰ γενόμενα ἀδελφὰ πάντως ἐστὶν ἀλλή- λων, κατ' αὐτὸν λέγω τὸν τοῦ γενέσθαι λόγον. Παρὰ τίνος δὲ καὶ γενόμενον; Πάντα γὰρ εἴ τι γέγονε, παρὰ τοῦ Υἱοῦ πάντως ἐγένετο. Οὕτως γὰρ ὁ Ἰωάννης μαρτύρεται λέγων, ὅτι Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο. Εἰ τοίνυν καὶ ὁ Υἱὸς κατὰ τὸν τοῦ Εὐνομίου λόγον ἐγένετο, πάντως ἐν τῇ φύσει τῶν γενομένων καὶ ὁ οὗτός ἐστιν. Εἰ οὖν πάντα τὰ γενόμενα δι' ἐκείνου ἐγένετο· ἓν δὲ τῶν γενομένων καὶ ὁ Λόγος ἐστίν· τίς οὕτως ἀνόητος ὡς μὴ συνιδεῖν διὰ τῶν τεθέντων τὸ ἄτοπον, ὅτι αὐτὸν ἑαυτοῦ ἔργον γεγενῆσθαι τὸν Δεσπότην τῆς κτίσεως ὁ καινὸς οὗτος δογματιστής ἀποφαίνεται, τῷ διαῤῥήδην εἰπεῖν μὴ ἄκτιστον εἶναι τὸν Κύριον τὸν δημιουργὸν πάσης τῆς κτίσεως; Πόθεν ἔχει τὴν παρρησίαν, εἰπάτω. Εκ ποίας θεοπνεύστου τωνῆς; Τίς εὐαγγελιστής, ποῖος ἀπόστολος τὴν το:- αύτην ἀφῆκε φωνήν; Τίς προφήτης, Η νομοθέτης, χιν, 3. CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. A tionem, quæ ut hic esset, fecit. Erat autem ante eorum generationem prorsus quod temporis est dico intervallum. At in gloriæ splendore præposi- tiones hæ, ante, et post, locum non babent. Siqui dem ante splendorem gloria nihil erat : simul enim atque gloria exstitit, prorsus et effulsit splendor, nec alterum ab altero natura disjungitur. Nec ante splendorem gloria in seipsa ullo prorsus modo con- spici potuit. Obscuram enim et cæcan in seipsa gloriam esse astruet, qui dicit hoc, non simul cum ipsa effulgente ex ipsa splendore : hæc est hære seos calumnia et improbitas, ut per ea quæ de ho- mine et intelliguntur et dicuntur, Unigenitum Deum ab unitate cum Patre abstrahant. Idcirco dicunt ante generationen quæ esse eficit, Filium non fuisse. Arietum filii quorum meminit Propheta, non et illi postquam geniti fuerunt, vocantur filii ? Quod igitur in filiis arietum inspicit intellectus, ante ge- nerationem, quæ ut sint causa est, ipsos non esse filios arietum, hoc ipsum iste severus theologus factori sæculorum omnisque creaturæ attribuit, ei inquam, qui æternum Patrem in se ipso habet, quique in Patris æternitate intelligitur. Quemadmo- dum ait ipse “, Ego sum in Patre, et Pater in me est. Sed qui non possunt hanc calumniam et malitiosam interpretationem perspicere, neque ullam consecu- tionis rationem didicerunt, his tam male cohærenti- bus assentiuntur admittentes tanquam consequens C quod his adjicitur. Ait enim, Quod ante omnem creaturam factum, et quasi hæc vox non sufficeret ad demonstrationem impietatis, insidiatur sequente sermone blasphemo ore locutus quod non est quid increatum. Quomodo igitur, verum Dei Filium nominat eum qui non est increatus? si enim eum qui creatus est,verum filium fas est dicere cœlum verus filius dicitur, quia et ipsum non est increatum; sic verus filius sol. Atque omnia quæ creata sunt, sive parva sive ma- jora, veri Glii appellatione digna omnino erunt. Cum autem Unigenitum dicit factum esse, omnia quæ facta sunt communi inter se fratris nomine appel- labuntur, dico secundum ipsam ejus quod factum esse dicitur,rationem. A quo autem factum esse dire: ?Nan D omnia quæ facta sunt, prorsus a Filio facta sunt : Pal. cxit!, 5. as Joan. Joan. 1, 5. sic enim testatur Joannes cum dicit, Omnia per ipsum facta sunt 35. Si ergo etiam Filius factus est, secundum Eunomii rationem, prorsus in rerum factarum natura idem ipse est. Quod si quæ fiunt omnia per illum facta sunt; unum eorum quæ facta sunt dicetur et ipsum Verbum. Quis ita excors et avius a vera ratione, qui non ex his quæ posita sunt, quod absurdum sequitur intelligat : nempe ipsum creaturæ Dominum sui ipsius opus factum esse, ab hoc novo doctore pronuntiari, quia di- serte dixerit, ipsum Dominum, qui est omnis crea- turæ opifex et conditor, non esse increatum? Unde hanc affirmandi audaciam habet. dicat. Ex qua di

σεως. Ην δὲ πρὸ τῆς γεννήσεως αὐτῶν πάντως το χρονικὸν λέγω διάστημα. Ἐπὶ δὲ τοῦ τῆς δόξης ἀπαυγάσματος, τὸ πρὸ καὶ τὸ μετὰ τοῦτο χώραν οὐκ ἔχει. Πρὸ γὰρ τοῦ ἀπαυγάσματος πάντως οὐδὲν ἡ δόξα ἦν. Ομοῦ γὰρ τῷ εἶναι τὴν δόξαν, συνεκλάμ πει πάντως καὶ τὸ ἀπαύγασμα· καὶ διαζευχθῆναι τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου φύσιν οὐκ ἔχει. Οὔτε δυνατόν ἐστι πρὸ τοῦ ἀπαυγάσματος ἐφ' ἑαυτῆς τὴν δόξαν ἰδεῖν. Αλαμπῆ γὰρ καὶ τυφλὴν ἐφ' ἑαυτῆς εἶναι κατασκευά- ζει τὴν δόξαν ὁ τοῦτο λέγων· μή συνεκλάμποντος αὐτῇ τοῦ ἐξ αὐτῆς ἀπαυγάσματος. Αὕτη δὲ ἡ τῆς αἱρέσεως κακουργία, ἵνα διὰ τῶν περὶ τοῦ ἀνθρώπου νοουμένων τε καὶ λεγομένων ἀποστήσωσι τὸν Μονο- γενῆ θεὸν τῆς πρὸς τὸν Πατέρα ἑνότητος. Διὰ τοῦτό φησιν. Πρὸ τῆς εἰς τὸ εἶναι γεννήσεως οὐκ ἦν Υἱός· οἱ δὲ τῶν κριῶν υἱοὶ ὧν ὁ Προφήτης μέμνηται, Β οὐχὶ κἀκεῖνοι μετὰ τὸ γενέσθαι καλοῦνται υἱοί ; ὅπερ οὖν τοῖς υἱοῖς τῶν κριῶν ἐνορᾷ ὁ λόγος, τὸ πρὸ τῆς εἰς τὸ εἶναι γεννήσεως μὴ εἶναι αὐτοὺς υἱοὺς κριῶν· τοῦτο νῦν ὁ σεμνὸς θεολόγος ἀνατίθησι τῷ ποιητῇ τῶν αἰώνων καὶ πάσης τῆς κτίσεως, τῷ τὸν ἀΐδιον Πατέρα ἐν ἑαυτῷ ἔχοντι, καὶ ἐν τῇ τοῦ Πατρὸς ἀϊδιότητι θεω ρουμένῳ, καθὼς αὐτός φησιν, ὅτι Ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί. ᾿Αλλ' οἱ μὴ δυνάμενοι τὴν ἐν τῷ λόγῳ κακουργίαν ἐφορᾶσθαι, μηδέ τινα τοῦ ἀκο- λούθου κατανόησιν πεπαιδευμένοι, τοῖς ἀσυναρτήτοις τούτοις ἀκολουθοῦσιν, ὡς ἀκόλουθον δεχόμενοι τὸ τούτοις προκείμενον. , Φησὶ γὰρ, ὅτι πρὸ πάσης τῆς κτίσεως γενόμε νυν· καὶ ὥσπερ οὐκ ἀρκούσης τῆς φωνῆς ταύτης πρὸς ἔνδειξιν τῆς ἀσεβείας, ἐφεδρεύει τῷ ἐφεξῆς λόγῳ τὴν βλασφημίαν εἰπὼν, ὅτι οὐκ ἄκτιστον. Πῶς οὖν ὀνομάζει Υἱὸν ἀληθινὸν τὸν οὐκ ἄκτιστον ; Εἰ γὰρ τὸν κτιστὸν υἱὸν ἀληθινὸν λέγειν προσήκει · ἀληθινὸς υἱὸς καὶ ὁ οὐρανὸς πάντως ἐστί· καὶ γὰρ αὐτὸς οὐκ ἄκτιστός ἐστιν. Οὕτως ἀληθινὸς υἱὸς καὶ ὁ ἥλιος, καὶ πάντα ὅσα ἡ κτίσις ἔχει μικρά τε καὶ μεί ξονα, τῆς τοῦ ἀληθινοῦ Υἱοῦ προσηγορίας άξια πάν- τως ἐστίν. Πῶς δὲ λέγει Μονογενῆ τὸν γενόμενον; Πάντα γὰρ τὰ γενόμενα ἀδελφὰ πάντως ἐστὶν ἀλλή- λων, κατ' αὐτὸν λέγω τὸν τοῦ γενέσθαι λόγον. Παρὰ τίνος δὲ καὶ γενόμενον; Πάντα γὰρ εἴ τι γέγονε, παρὰ τοῦ Υἱοῦ πάντως ἐγένετο. Οὕτως γὰρ ὁ Ἰωάννης μαρτύρεται λέγων, ὅτι Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο. Εἰ τοίνυν καὶ ὁ Υἱὸς κατὰ τὸν τοῦ Εὐνομίου λόγον ἐγένετο, πάντως ἐν τῇ φύσει τῶν γενομένων καὶ ὁ οὗτός ἐστιν. Εἰ οὖν πάντα τὰ γενόμενα δι' ἐκείνου ἐγένετο· ἓν δὲ τῶν γενομένων καὶ ὁ Λόγος ἐστίν· τίς οὕτως ἀνόητος ὡς μὴ συνιδεῖν διὰ τῶν τεθέντων τὸ ἄτοπον, ὅτι αὐτὸν ἑαυτοῦ ἔργον γεγενῆσθαι τὸν Δεσπότην τῆς κτίσεως ὁ καινὸς οὗτος δογματιστής ἀποφαίνεται, τῷ διαῤῥήδην εἰπεῖν μὴ ἄκτιστον εἶναι τὸν Κύριον τὸν δημιουργὸν πάσης τῆς κτίσεως; Πόθεν ἔχει τὴν παρρησίαν, εἰπάτω. Εκ ποίας θεοπνεύστου τωνῆς; Τίς εὐαγγελιστής, ποῖος ἀπόστολος τὴν το:- αύτην ἀφῆκε φωνήν; Τίς προφήτης, Η νομοθέτης, χιν, 3. CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. A tionem, quæ ut hic esset, fecit. Erat autem ante eorum generationem prorsus quod temporis est dico intervallum. At in gloriæ splendore præposi- tiones hæ, ante, et post, locum non babent. Siqui dem ante splendorem gloria nihil erat : simul enim atque gloria exstitit, prorsus et effulsit splendor, nec alterum ab altero natura disjungitur. Nec ante splendorem gloria in seipsa ullo prorsus modo con- spici potuit. Obscuram enim et cæcan in seipsa gloriam esse astruet, qui dicit hoc, non simul cum ipsa effulgente ex ipsa splendore : hæc est hære seos calumnia et improbitas, ut per ea quæ de ho- mine et intelliguntur et dicuntur, Unigenitum Deum ab unitate cum Patre abstrahant. Idcirco dicunt ante generationen quæ esse eficit, Filium non fuisse. Arietum filii quorum meminit Propheta, non et illi postquam geniti fuerunt, vocantur filii ? Quod igitur in filiis arietum inspicit intellectus, ante ge- nerationem, quæ ut sint causa est, ipsos non esse filios arietum, hoc ipsum iste severus theologus factori sæculorum omnisque creaturæ attribuit, ei inquam, qui æternum Patrem in se ipso habet, quique in Patris æternitate intelligitur. Quemadmo- dum ait ipse “, Ego sum in Patre, et Pater in me est. Sed qui non possunt hanc calumniam et malitiosam interpretationem perspicere, neque ullam consecu- tionis rationem didicerunt, his tam male cohærenti- bus assentiuntur admittentes tanquam consequens C quod his adjicitur. Ait enim, Quod ante omnem creaturam factum, et quasi hæc vox non sufficeret ad demonstrationem impietatis, insidiatur sequente sermone blasphemo ore locutus quod non est quid increatum. Quomodo igitur, verum Dei Filium nominat eum qui non est increatus? si enim eum qui creatus est,verum filium fas est dicere cœlum verus filius dicitur, quia et ipsum non est increatum; sic verus filius sol. Atque omnia quæ creata sunt, sive parva sive ma- jora, veri Glii appellatione digna omnino erunt. Cum autem Unigenitum dicit factum esse, omnia quæ facta sunt communi inter se fratris nomine appel- labuntur, dico secundum ipsam ejus quod factum esse dicitur,rationem. A quo autem factum esse dire: ?Nan D omnia quæ facta sunt, prorsus a Filio facta sunt : Pal. cxit!, 5. as Joan. Joan. 1, 5. sic enim testatur Joannes cum dicit, Omnia per ipsum facta sunt 35. Si ergo etiam Filius factus est, secundum Eunomii rationem, prorsus in rerum factarum natura idem ipse est. Quod si quæ fiunt omnia per illum facta sunt; unum eorum quæ facta sunt dicetur et ipsum Verbum. Quis ita excors et avius a vera ratione, qui non ex his quæ posita sunt, quod absurdum sequitur intelligat : nempe ipsum creaturæ Dominum sui ipsius opus factum esse, ab hoc novo doctore pronuntiari, quia di- serte dixerit, ipsum Dominum, qui est omnis crea- turæ opifex et conditor, non esse increatum? Unde hanc affirmandi audaciam habet. dicat. Ex qua di

σεως. Ην δὲ πρὸ τῆς γεννήσεως αὐτῶν πάντως το χρονικὸν λέγω διάστημα. Ἐπὶ δὲ τοῦ τῆς δόξης ἀπαυγάσματος, τὸ πρὸ καὶ τὸ μετὰ τοῦτο χώραν οὐκ ἔχει. Πρὸ γὰρ τοῦ ἀπαυγάσματος πάντως οὐδὲν ἡ δόξα ἦν. Ομοῦ γὰρ τῷ εἶναι τὴν δόξαν, συνεκλάμ πει πάντως καὶ τὸ ἀπαύγασμα· καὶ διαζευχθῆναι τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου φύσιν οὐκ ἔχει. Οὔτε δυνατόν ἐστι πρὸ τοῦ ἀπαυγάσματος ἐφ' ἑαυτῆς τὴν δόξαν ἰδεῖν. Αλαμπῆ γὰρ καὶ τυφλὴν ἐφ' ἑαυτῆς εἶναι κατασκευά- ζει τὴν δόξαν ὁ τοῦτο λέγων· μή συνεκλάμποντος αὐτῇ τοῦ ἐξ αὐτῆς ἀπαυγάσματος. Αὕτη δὲ ἡ τῆς αἱρέσεως κακουργία, ἵνα διὰ τῶν περὶ τοῦ ἀνθρώπου νοουμένων τε καὶ λεγομένων ἀποστήσωσι τὸν Μονο- γενῆ θεὸν τῆς πρὸς τὸν Πατέρα ἑνότητος. Διὰ τοῦτό φησιν. Πρὸ τῆς εἰς τὸ εἶναι γεννήσεως οὐκ ἦν Υἱός· οἱ δὲ τῶν κριῶν υἱοὶ ὧν ὁ Προφήτης μέμνηται, Β οὐχὶ κἀκεῖνοι μετὰ τὸ γενέσθαι καλοῦνται υἱοί ; ὅπερ οὖν τοῖς υἱοῖς τῶν κριῶν ἐνορᾷ ὁ λόγος, τὸ πρὸ τῆς εἰς τὸ εἶναι γεννήσεως μὴ εἶναι αὐτοὺς υἱοὺς κριῶν· τοῦτο νῦν ὁ σεμνὸς θεολόγος ἀνατίθησι τῷ ποιητῇ τῶν αἰώνων καὶ πάσης τῆς κτίσεως, τῷ τὸν ἀΐδιον Πατέρα ἐν ἑαυτῷ ἔχοντι, καὶ ἐν τῇ τοῦ Πατρὸς ἀϊδιότητι θεω ρουμένῳ, καθὼς αὐτός φησιν, ὅτι Ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί. ᾿Αλλ' οἱ μὴ δυνάμενοι τὴν ἐν τῷ λόγῳ κακουργίαν ἐφορᾶσθαι, μηδέ τινα τοῦ ἀκο- λούθου κατανόησιν πεπαιδευμένοι, τοῖς ἀσυναρτήτοις τούτοις ἀκολουθοῦσιν, ὡς ἀκόλουθον δεχόμενοι τὸ τούτοις προκείμενον. , Φησὶ γὰρ, ὅτι πρὸ πάσης τῆς κτίσεως γενόμε νυν· καὶ ὥσπερ οὐκ ἀρκούσης τῆς φωνῆς ταύτης πρὸς ἔνδειξιν τῆς ἀσεβείας, ἐφεδρεύει τῷ ἐφεξῆς λόγῳ τὴν βλασφημίαν εἰπὼν, ὅτι οὐκ ἄκτιστον. Πῶς οὖν ὀνομάζει Υἱὸν ἀληθινὸν τὸν οὐκ ἄκτιστον ; Εἰ γὰρ τὸν κτιστὸν υἱὸν ἀληθινὸν λέγειν προσήκει · ἀληθινὸς υἱὸς καὶ ὁ οὐρανὸς πάντως ἐστί· καὶ γὰρ αὐτὸς οὐκ ἄκτιστός ἐστιν. Οὕτως ἀληθινὸς υἱὸς καὶ ὁ ἥλιος, καὶ πάντα ὅσα ἡ κτίσις ἔχει μικρά τε καὶ μεί ξονα, τῆς τοῦ ἀληθινοῦ Υἱοῦ προσηγορίας άξια πάν- τως ἐστίν. Πῶς δὲ λέγει Μονογενῆ τὸν γενόμενον; Πάντα γὰρ τὰ γενόμενα ἀδελφὰ πάντως ἐστὶν ἀλλή- λων, κατ' αὐτὸν λέγω τὸν τοῦ γενέσθαι λόγον. Παρὰ τίνος δὲ καὶ γενόμενον; Πάντα γὰρ εἴ τι γέγονε, παρὰ τοῦ Υἱοῦ πάντως ἐγένετο. Οὕτως γὰρ ὁ Ἰωάννης μαρτύρεται λέγων, ὅτι Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο. Εἰ τοίνυν καὶ ὁ Υἱὸς κατὰ τὸν τοῦ Εὐνομίου λόγον ἐγένετο, πάντως ἐν τῇ φύσει τῶν γενομένων καὶ ὁ οὗτός ἐστιν. Εἰ οὖν πάντα τὰ γενόμενα δι' ἐκείνου ἐγένετο· ἓν δὲ τῶν γενομένων καὶ ὁ Λόγος ἐστίν· τίς οὕτως ἀνόητος ὡς μὴ συνιδεῖν διὰ τῶν τεθέντων τὸ ἄτοπον, ὅτι αὐτὸν ἑαυτοῦ ἔργον γεγενῆσθαι τὸν Δεσπότην τῆς κτίσεως ὁ καινὸς οὗτος δογματιστής ἀποφαίνεται, τῷ διαῤῥήδην εἰπεῖν μὴ ἄκτιστον εἶναι τὸν Κύριον τὸν δημιουργὸν πάσης τῆς κτίσεως; Πόθεν ἔχει τὴν παρρησίαν, εἰπάτω. Εκ ποίας θεοπνεύστου τωνῆς; Τίς εὐαγγελιστής, ποῖος ἀπόστολος τὴν το:- αύτην ἀφῆκε φωνήν; Τίς προφήτης, Η νομοθέτης, χιν, 3. CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. A tionem, quæ ut hic esset, fecit. Erat autem ante eorum generationem prorsus quod temporis est dico intervallum. At in gloriæ splendore præposi- tiones hæ, ante, et post, locum non babent. Siqui dem ante splendorem gloria nihil erat : simul enim atque gloria exstitit, prorsus et effulsit splendor, nec alterum ab altero natura disjungitur. Nec ante splendorem gloria in seipsa ullo prorsus modo con- spici potuit. Obscuram enim et cæcan in seipsa gloriam esse astruet, qui dicit hoc, non simul cum ipsa effulgente ex ipsa splendore : hæc est hære seos calumnia et improbitas, ut per ea quæ de ho- mine et intelliguntur et dicuntur, Unigenitum Deum ab unitate cum Patre abstrahant. Idcirco dicunt ante generationen quæ esse eficit, Filium non fuisse. Arietum filii quorum meminit Propheta, non et illi postquam geniti fuerunt, vocantur filii ? Quod igitur in filiis arietum inspicit intellectus, ante ge- nerationem, quæ ut sint causa est, ipsos non esse filios arietum, hoc ipsum iste severus theologus factori sæculorum omnisque creaturæ attribuit, ei inquam, qui æternum Patrem in se ipso habet, quique in Patris æternitate intelligitur. Quemadmo- dum ait ipse “, Ego sum in Patre, et Pater in me est. Sed qui non possunt hanc calumniam et malitiosam interpretationem perspicere, neque ullam consecu- tionis rationem didicerunt, his tam male cohærenti- bus assentiuntur admittentes tanquam consequens C quod his adjicitur. Ait enim, Quod ante omnem creaturam factum, et quasi hæc vox non sufficeret ad demonstrationem impietatis, insidiatur sequente sermone blasphemo ore locutus quod non est quid increatum. Quomodo igitur, verum Dei Filium nominat eum qui non est increatus? si enim eum qui creatus est,verum filium fas est dicere cœlum verus filius dicitur, quia et ipsum non est increatum; sic verus filius sol. Atque omnia quæ creata sunt, sive parva sive ma- jora, veri Glii appellatione digna omnino erunt. Cum autem Unigenitum dicit factum esse, omnia quæ facta sunt communi inter se fratris nomine appel- labuntur, dico secundum ipsam ejus quod factum esse dicitur,rationem. A quo autem factum esse dire: ?Nan D omnia quæ facta sunt, prorsus a Filio facta sunt : Pal. cxit!, 5. as Joan. Joan. 1, 5. sic enim testatur Joannes cum dicit, Omnia per ipsum facta sunt 35. Si ergo etiam Filius factus est, secundum Eunomii rationem, prorsus in rerum factarum natura idem ipse est. Quod si quæ fiunt omnia per illum facta sunt; unum eorum quæ facta sunt dicetur et ipsum Verbum. Quis ita excors et avius a vera ratione, qui non ex his quæ posita sunt, quod absurdum sequitur intelligat : nempe ipsum creaturæ Dominum sui ipsius opus factum esse, ab hoc novo doctore pronuntiari, quia di- serte dixerit, ipsum Dominum, qui est omnis crea- turæ opifex et conditor, non esse increatum? Unde hanc affirmandi audaciam habet. dicat. Ex qua di

σεως. Ην δὲ πρὸ τῆς γεννήσεως αὐτῶν πάντως το χρονικὸν λέγω διάστημα. Ἐπὶ δὲ τοῦ τῆς δόξης ἀπαυγάσματος, τὸ πρὸ καὶ τὸ μετὰ τοῦτο χώραν οὐκ ἔχει. Πρὸ γὰρ τοῦ ἀπαυγάσματος πάντως οὐδὲν ἡ δόξα ἦν. Ομοῦ γὰρ τῷ εἶναι τὴν δόξαν, συνεκλάμ πει πάντως καὶ τὸ ἀπαύγασμα· καὶ διαζευχθῆναι τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου φύσιν οὐκ ἔχει. Οὔτε δυνατόν ἐστι πρὸ τοῦ ἀπαυγάσματος ἐφ' ἑαυτῆς τὴν δόξαν ἰδεῖν. Αλαμπῆ γὰρ καὶ τυφλὴν ἐφ' ἑαυτῆς εἶναι κατασκευά- ζει τὴν δόξαν ὁ τοῦτο λέγων· μή συνεκλάμποντος αὐτῇ τοῦ ἐξ αὐτῆς ἀπαυγάσματος. Αὕτη δὲ ἡ τῆς αἱρέσεως κακουργία, ἵνα διὰ τῶν περὶ τοῦ ἀνθρώπου νοουμένων τε καὶ λεγομένων ἀποστήσωσι τὸν Μονο- γενῆ θεὸν τῆς πρὸς τὸν Πατέρα ἑνότητος. Διὰ τοῦτό φησιν. Πρὸ τῆς εἰς τὸ εἶναι γεννήσεως οὐκ ἦν Υἱός· οἱ δὲ τῶν κριῶν υἱοὶ ὧν ὁ Προφήτης μέμνηται, Β οὐχὶ κἀκεῖνοι μετὰ τὸ γενέσθαι καλοῦνται υἱοί ; ὅπερ οὖν τοῖς υἱοῖς τῶν κριῶν ἐνορᾷ ὁ λόγος, τὸ πρὸ τῆς εἰς τὸ εἶναι γεννήσεως μὴ εἶναι αὐτοὺς υἱοὺς κριῶν· τοῦτο νῦν ὁ σεμνὸς θεολόγος ἀνατίθησι τῷ ποιητῇ τῶν αἰώνων καὶ πάσης τῆς κτίσεως, τῷ τὸν ἀΐδιον Πατέρα ἐν ἑαυτῷ ἔχοντι, καὶ ἐν τῇ τοῦ Πατρὸς ἀϊδιότητι θεω ρουμένῳ, καθὼς αὐτός φησιν, ὅτι Ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί. ᾿Αλλ' οἱ μὴ δυνάμενοι τὴν ἐν τῷ λόγῳ κακουργίαν ἐφορᾶσθαι, μηδέ τινα τοῦ ἀκο- λούθου κατανόησιν πεπαιδευμένοι, τοῖς ἀσυναρτήτοις τούτοις ἀκολουθοῦσιν, ὡς ἀκόλουθον δεχόμενοι τὸ τούτοις προκείμενον. , Φησὶ γὰρ, ὅτι πρὸ πάσης τῆς κτίσεως γενόμε νυν· καὶ ὥσπερ οὐκ ἀρκούσης τῆς φωνῆς ταύτης πρὸς ἔνδειξιν τῆς ἀσεβείας, ἐφεδρεύει τῷ ἐφεξῆς λόγῳ τὴν βλασφημίαν εἰπὼν, ὅτι οὐκ ἄκτιστον. Πῶς οὖν ὀνομάζει Υἱὸν ἀληθινὸν τὸν οὐκ ἄκτιστον ; Εἰ γὰρ τὸν κτιστὸν υἱὸν ἀληθινὸν λέγειν προσήκει · ἀληθινὸς υἱὸς καὶ ὁ οὐρανὸς πάντως ἐστί· καὶ γὰρ αὐτὸς οὐκ ἄκτιστός ἐστιν. Οὕτως ἀληθινὸς υἱὸς καὶ ὁ ἥλιος, καὶ πάντα ὅσα ἡ κτίσις ἔχει μικρά τε καὶ μεί ξονα, τῆς τοῦ ἀληθινοῦ Υἱοῦ προσηγορίας άξια πάν- τως ἐστίν. Πῶς δὲ λέγει Μονογενῆ τὸν γενόμενον; Πάντα γὰρ τὰ γενόμενα ἀδελφὰ πάντως ἐστὶν ἀλλή- λων, κατ' αὐτὸν λέγω τὸν τοῦ γενέσθαι λόγον. Παρὰ τίνος δὲ καὶ γενόμενον; Πάντα γὰρ εἴ τι γέγονε, παρὰ τοῦ Υἱοῦ πάντως ἐγένετο. Οὕτως γὰρ ὁ Ἰωάννης μαρτύρεται λέγων, ὅτι Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο. Εἰ τοίνυν καὶ ὁ Υἱὸς κατὰ τὸν τοῦ Εὐνομίου λόγον ἐγένετο, πάντως ἐν τῇ φύσει τῶν γενομένων καὶ ὁ οὗτός ἐστιν. Εἰ οὖν πάντα τὰ γενόμενα δι' ἐκείνου ἐγένετο· ἓν δὲ τῶν γενομένων καὶ ὁ Λόγος ἐστίν· τίς οὕτως ἀνόητος ὡς μὴ συνιδεῖν διὰ τῶν τεθέντων τὸ ἄτοπον, ὅτι αὐτὸν ἑαυτοῦ ἔργον γεγενῆσθαι τὸν Δεσπότην τῆς κτίσεως ὁ καινὸς οὗτος δογματιστής ἀποφαίνεται, τῷ διαῤῥήδην εἰπεῖν μὴ ἄκτιστον εἶναι τὸν Κύριον τὸν δημιουργὸν πάσης τῆς κτίσεως; Πόθεν ἔχει τὴν παρρησίαν, εἰπάτω. Εκ ποίας θεοπνεύστου τωνῆς; Τίς εὐαγγελιστής, ποῖος ἀπόστολος τὴν το:- αύτην ἀφῆκε φωνήν; Τίς προφήτης, Η νομοθέτης, χιν, 3. CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. A tionem, quæ ut hic esset, fecit. Erat autem ante eorum generationem prorsus quod temporis est dico intervallum. At in gloriæ splendore præposi- tiones hæ, ante, et post, locum non babent. Siqui dem ante splendorem gloria nihil erat : simul enim atque gloria exstitit, prorsus et effulsit splendor, nec alterum ab altero natura disjungitur. Nec ante splendorem gloria in seipsa ullo prorsus modo con- spici potuit. Obscuram enim et cæcan in seipsa gloriam esse astruet, qui dicit hoc, non simul cum ipsa effulgente ex ipsa splendore : hæc est hære seos calumnia et improbitas, ut per ea quæ de ho- mine et intelliguntur et dicuntur, Unigenitum Deum ab unitate cum Patre abstrahant. Idcirco dicunt ante generationen quæ esse eficit, Filium non fuisse. Arietum filii quorum meminit Propheta, non et illi postquam geniti fuerunt, vocantur filii ? Quod igitur in filiis arietum inspicit intellectus, ante ge- nerationem, quæ ut sint causa est, ipsos non esse filios arietum, hoc ipsum iste severus theologus factori sæculorum omnisque creaturæ attribuit, ei inquam, qui æternum Patrem in se ipso habet, quique in Patris æternitate intelligitur. Quemadmo- dum ait ipse “, Ego sum in Patre, et Pater in me est. Sed qui non possunt hanc calumniam et malitiosam interpretationem perspicere, neque ullam consecu- tionis rationem didicerunt, his tam male cohærenti- bus assentiuntur admittentes tanquam consequens C quod his adjicitur. Ait enim, Quod ante omnem creaturam factum, et quasi hæc vox non sufficeret ad demonstrationem impietatis, insidiatur sequente sermone blasphemo ore locutus quod non est quid increatum. Quomodo igitur, verum Dei Filium nominat eum qui non est increatus? si enim eum qui creatus est,verum filium fas est dicere cœlum verus filius dicitur, quia et ipsum non est increatum; sic verus filius sol. Atque omnia quæ creata sunt, sive parva sive ma- jora, veri Glii appellatione digna omnino erunt. Cum autem Unigenitum dicit factum esse, omnia quæ facta sunt communi inter se fratris nomine appel- labuntur, dico secundum ipsam ejus quod factum esse dicitur,rationem. A quo autem factum esse dire: ?Nan D omnia quæ facta sunt, prorsus a Filio facta sunt : Pal. cxit!, 5. as Joan. Joan. 1, 5. sic enim testatur Joannes cum dicit, Omnia per ipsum facta sunt 35. Si ergo etiam Filius factus est, secundum Eunomii rationem, prorsus in rerum factarum natura idem ipse est. Quod si quæ fiunt omnia per illum facta sunt; unum eorum quæ facta sunt dicetur et ipsum Verbum. Quis ita excors et avius a vera ratione, qui non ex his quæ posita sunt, quod absurdum sequitur intelligat : nempe ipsum creaturæ Dominum sui ipsius opus factum esse, ab hoc novo doctore pronuntiari, quia di- serte dixerit, ipsum Dominum, qui est omnis crea- turæ opifex et conditor, non esse increatum? Unde hanc affirmandi audaciam habet. dicat. Ex qua di

Α ἢ πατριάρχης, ἢ ἄλλος τις τῶν ὑπὸ τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος θεοφορουμένων, ὧν ἀνάγραπτοί εἰσιν αἱ φωνα.. τῆς τοιαύτης ῥήσεως καθηγήσατο; Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ Πνεῦμα ἅγιον ἐν τῇ παραδόσει τῆς πίστεως παρὰ τῆς ἀληθείας ἐμάθομεν, ἢ κτιστὸν αὐτὸν εἶναι πιο στεύειν ἐχρῆν ; Πῶς παραδιδοῦσα ἡμῖν τὸ μυστήριον ἡ ἀλήθεια, τὴν εἰς τὸν Υἱὸν πίστιν καὶ οὐκ εἰς τὸ κτίσμα ἐνομοθέτησε ; Πῶς δὲ προσκυνῶν τὸν Χριστὸν ὁ θεῖος Απόστολος, τοὺς τῇ κτίσει λατρεύοντας παρά τὸν κτίσαντα, εἰδωλολατρεῖν διορίζεται ; ἢ γὰρ οὐκ ἂν προσεκύνησεν εἰ κτιστὸς ἦν, ἢ οὐκ ἂν τοῖς εἰδω- λολάτραις συνέταξε τοὺς τῇ κτίσει λατρεύοντας · ἵνα μὴ καὶ αὐτὸς εἰδωλολατρεῖν δόξῃ, προσάγων τῷ κτι στῷ τὴν προσκύνησιν. Αλλ' οἶδεν ὅτι ὁ παρ' αὐτοῦ προσκυνούμενος ἐπὶ πάντων ἐστὶ Θεός· οὕτω γὰρ ἐν τῷ πρὸς Ῥωμαίους λόγῳ τὸν Υἱὸν ὀνομάζει. Οἱ τῆς οὐσίας τοίνυν τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν, καὶ κτιστὸν αὐτ τὸν λέγοντες, τί χλευαστικῶς αὐτῷ τὴν ψευδώνυμον κλῆσιν χαρίζονται, τῷ ἀλλοτρίῳ τῆς ἀληθινῆς θειό- τητος τὴν Θεὸς φωνὴν μάτην ἐπιφημίζοντες, ὥσπερ τῷ Βήλ, ἢ τῷ Δαγών, ἢ τῷ δράκοντι ; "Ωστε ἢ μὴ Θεὸν ὁμολογείτωσαν αὐτὸν οἱ κτιστὸν εἶναι διοριζό- μενοι, ἵνα φανῶσιν Ἰουδαΐζοντες· ἢ εἴπερ ὁμολογοῦσι τὴν κτισθέντα εἶναι Θεὸν, εἰδωλολατρεῖν μὴ ἀρνεί- σθωσαν. ᾿Αλλὰ τὴν παροιμιώδη φωνὴν πάντως προ- φέρουσιν, ή φησιν, ὅτι Κύριος ἔκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ, εἰς ἔργα αὐτοῦ. εκτήσατο μι ο έκτισε με Έκτισε, (α) Τοῦτο δὲ διὰ πλειόνων μὲν ἔστι παραθέσθαι σαφέστερον ὅπως ἔχει· πλὴν δυνατὸν ἂν εἴη καὶ δι᾿ ὀλίγων τοῖς εὐγνώμοσι παραδοῦναι τὸ νόημα λέγουσι γὰρ καὶ τοῦτό τινες τῶν δι᾽ ἀκριβείας τὰ θεῖα πεπαιδευμένων, ὅτι οὐ γέγραπται παρ' Εβραίους τὸ ἔκτισε· καὶ ἡμεῖς ἐν ἀρχαιοτέραις βίβλοις ἀνα έγνωμεν, Ἐκτήσατο, γεγραμμένον, ἀντὶ τοῦ ἔκτισέ με. Έμφαίνει δὲ πάντως τὸν δοῦλον ή κτίσις διὰ τῶν παροιμιακῶν καὶ αἰνιγμάτων, τὴν δι' ἡμᾶς ἀναλαβόντα τὴν τοῦ δούλου μορφήν. Εἰ δέ τις καὶ τὴν ἐπικρατοῦσαν ἐν ταῖς Ἐκκλησίαις ἀνάγνωσιν ἐν τῷ μέρει τούτῳ προβάλοιτο, οὐδὲ τὴν, Εκτισεν, φωνὴν ἀποβάλλομεν. Καὶ τοῦτο γὰρ πρὸς τὴν δούλου σημασίαν διὰ τοῦ αἰνίγματος βλέπει· ἐπειδὴ Πᾶσα ἡ κτίσις δουλεύει, καθώς φησιν Απόστολος. Διὰ τοῦτο καὶ ταύτην φωνὴν εὐσεβῶς ἔχειν φαμέν. Εκτίσθη γὰρ ἀληθῶς ἐπ' ἐσχάτου τῶν ἡμερῶν ὁ δι' ἡμᾶς καθ' ἡμᾶς γενόμενος· ὁ ἐν μὲν τῇ ἀρχῇ Λόγος ὢν καὶ Θεὸς, μετὰ ταῦτα δὲ σάρξ γενό- μενος καὶ ἄνθρωπος. Κτιστὴ δὲ τῆς σαρκὸς ἡ φύσις, ἧς μετασχών κατὰ πάντα καθ' ὁμοιότητα χωρίς ἁμαρτίας. Εκτίσθη δὲ κατὰ Θεὸν, οὐ κατὰ ἄνθρω πον, καθώς φησιν Απόστολος, καινόν τινα τρόπον, καὶ οὐ κατὰ τὴν ἀνθρωπίνην συνήθειαν. Ἐμάθομεν γὰρ ὅτι ἐκ Πνεύματος ἁγίου, καὶ τῆς τοῦ Ὑψίστου δυνάμεως, πλὴν ἀλλ᾽ ἐκτίσθη ὁ καινὸς οὗτος ἄνθρω πος, ὃν κελεύει ὁ τῶν ἀῤῥήτων μυστηρίων ὑφηγητής 20. S. GREGORII NYSSENI B vinitus inspirata voce? Quis apostolus, quis evan- gelista talem emisit vocem? Quis propheta, vel le- gislator, vel patriarcha, vel quis alius eorum qui a Spiritu sancto afflati et instructi fuerunt, quorum voces litteris non sunt express ? quis talis di- ctionis auctor exstitit? Patrem et Filium et Spiritum sanctum in fidei traditione a veritate didicimus, an quid creatum ipsum esse nos credere oportuit? Quomodo veritas nobis mysterium tradens, lidem in Filium et non in creaturam sancivit ? Quomodo divus Apostolus Christum adorans, eos qui creaturæ serviunt præter creatorem, idololatras esse expresse dicit ? vel non adorasset si creatus esset, vel eus qui creaturas colunt idolorum cultoribus non an- numerasset: ne et ipse idolis servire visus esset, creato adorationem exhibens, sed novit, quod qui abeo adoratur in omnibus Deus est: sic enim in ser- mone ad Romanos Filium nominat. Qui igitur a Patris essentia Filium alienant, ipsum etiam creatum dicentes, cur per ludibrium et sannam ipsi falsino- minem appellationem gratificantur, a vera deitate alieno Dei nomen perperam assignantes, tanquam Rel, vel Dagon, vel draconi? Quare vel non Deum confiteantur, qui ipsum creatum esse aperte autu- mant, ut Judaizare videantur: vel si eum qui creatus tuit, Deum esse confiteantur, se idolis servire nou infcientur. Sed vocem proverbialem plane profe- runt, quæ dicit, Dominus creavit me principium viarum suarum, ad opera sua (a) Hoc pluribus verbis quomodo se habet clarius et C manifestius exponendum est : verumtainen hoc etiam fas esset viris candidis et æquis quid signi- ficet paucis tradere: quidam enim in divinis Scri- pluris accurate et diligenter instituti et versati dicunt, apud Hebræos non scriptum esse, creavit : nos etiam in vetustioribus libris scriptum legimus possedit, condidit me. Servum prorsus aperte indicat creatio per proverbialia æni- gmata, eum qui propter nos servi formain assum- psit. Quod si quis in Ecclesiis prævalentem lectio- nem in hac parte objiciat, neque nos hoc verbum creavit, rejicimus. Atque hoc certe ad servi significationem per anigira intuendam : siquidem omnis creatura servit, quemadmodum ait Aposto- lus s. Quamobrem hoc verbum crearit pie accipi pos e asserimus. Creatus est enim vere in novissi- mis diebus ille qui propter nos secundum(b) nos natus est". Qui in principio Verbum cum esset et Deus, postea caro et honio factus est. Carnis autem na- tura creata est : cujus per omnia factus particeps secundum similitudinem excepto peccato, creatus quidem secunduin Deum non secundum hominem, sicut ait Apostolus, novo quodam modo,non hu- mano more. Didicimus enim, quod ex Spiritu san to et virtute Altissimi, verumtamen hic novus komo creatus est, quem ille non enarrabilium my- Rom. 1, 25. Prov. viii, 29. as Rom. viii, ln Graco non in editione vulgari. Hunc locum gravissime et copiosissime tractat D. II:). 1, 12, de Trinitate, D Isa. xLV, 4. Prov. v, 22, non intelligit de humana Christi na- tura. (4) D. Basil., lib. iv contra Eunom., locum hunc

Α ἢ πατριάρχης, ἢ ἄλλος τις τῶν ὑπὸ τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος θεοφορουμένων, ὧν ἀνάγραπτοί εἰσιν αἱ φωνα.. τῆς τοιαύτης ῥήσεως καθηγήσατο; Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ Πνεῦμα ἅγιον ἐν τῇ παραδόσει τῆς πίστεως παρὰ τῆς ἀληθείας ἐμάθομεν, ἢ κτιστὸν αὐτὸν εἶναι πιο στεύειν ἐχρῆν ; Πῶς παραδιδοῦσα ἡμῖν τὸ μυστήριον ἡ ἀλήθεια, τὴν εἰς τὸν Υἱὸν πίστιν καὶ οὐκ εἰς τὸ κτίσμα ἐνομοθέτησε ; Πῶς δὲ προσκυνῶν τὸν Χριστὸν ὁ θεῖος Απόστολος, τοὺς τῇ κτίσει λατρεύοντας παρά τὸν κτίσαντα, εἰδωλολατρεῖν διορίζεται ; ἢ γὰρ οὐκ ἂν προσεκύνησεν εἰ κτιστὸς ἦν, ἢ οὐκ ἂν τοῖς εἰδω- λολάτραις συνέταξε τοὺς τῇ κτίσει λατρεύοντας · ἵνα μὴ καὶ αὐτὸς εἰδωλολατρεῖν δόξῃ, προσάγων τῷ κτι στῷ τὴν προσκύνησιν. Αλλ' οἶδεν ὅτι ὁ παρ' αὐτοῦ προσκυνούμενος ἐπὶ πάντων ἐστὶ Θεός· οὕτω γὰρ ἐν τῷ πρὸς Ῥωμαίους λόγῳ τὸν Υἱὸν ὀνομάζει. Οἱ τῆς οὐσίας τοίνυν τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν, καὶ κτιστὸν αὐτ τὸν λέγοντες, τί χλευαστικῶς αὐτῷ τὴν ψευδώνυμον κλῆσιν χαρίζονται, τῷ ἀλλοτρίῳ τῆς ἀληθινῆς θειό- τητος τὴν Θεὸς φωνὴν μάτην ἐπιφημίζοντες, ὥσπερ τῷ Βήλ, ἢ τῷ Δαγών, ἢ τῷ δράκοντι ; "Ωστε ἢ μὴ Θεὸν ὁμολογείτωσαν αὐτὸν οἱ κτιστὸν εἶναι διοριζό- μενοι, ἵνα φανῶσιν Ἰουδαΐζοντες· ἢ εἴπερ ὁμολογοῦσι τὴν κτισθέντα εἶναι Θεὸν, εἰδωλολατρεῖν μὴ ἀρνεί- σθωσαν. ᾿Αλλὰ τὴν παροιμιώδη φωνὴν πάντως προ- φέρουσιν, ή φησιν, ὅτι Κύριος ἔκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ, εἰς ἔργα αὐτοῦ. εκτήσατο μι ο έκτισε με Έκτισε, (α) Τοῦτο δὲ διὰ πλειόνων μὲν ἔστι παραθέσθαι σαφέστερον ὅπως ἔχει· πλὴν δυνατὸν ἂν εἴη καὶ δι᾿ ὀλίγων τοῖς εὐγνώμοσι παραδοῦναι τὸ νόημα λέγουσι γὰρ καὶ τοῦτό τινες τῶν δι᾽ ἀκριβείας τὰ θεῖα πεπαιδευμένων, ὅτι οὐ γέγραπται παρ' Εβραίους τὸ ἔκτισε· καὶ ἡμεῖς ἐν ἀρχαιοτέραις βίβλοις ἀνα έγνωμεν, Ἐκτήσατο, γεγραμμένον, ἀντὶ τοῦ ἔκτισέ με. Έμφαίνει δὲ πάντως τὸν δοῦλον ή κτίσις διὰ τῶν παροιμιακῶν καὶ αἰνιγμάτων, τὴν δι' ἡμᾶς ἀναλαβόντα τὴν τοῦ δούλου μορφήν. Εἰ δέ τις καὶ τὴν ἐπικρατοῦσαν ἐν ταῖς Ἐκκλησίαις ἀνάγνωσιν ἐν τῷ μέρει τούτῳ προβάλοιτο, οὐδὲ τὴν, Εκτισεν, φωνὴν ἀποβάλλομεν. Καὶ τοῦτο γὰρ πρὸς τὴν δούλου σημασίαν διὰ τοῦ αἰνίγματος βλέπει· ἐπειδὴ Πᾶσα ἡ κτίσις δουλεύει, καθώς φησιν Απόστολος. Διὰ τοῦτο καὶ ταύτην φωνὴν εὐσεβῶς ἔχειν φαμέν. Εκτίσθη γὰρ ἀληθῶς ἐπ' ἐσχάτου τῶν ἡμερῶν ὁ δι' ἡμᾶς καθ' ἡμᾶς γενόμενος· ὁ ἐν μὲν τῇ ἀρχῇ Λόγος ὢν καὶ Θεὸς, μετὰ ταῦτα δὲ σάρξ γενό- μενος καὶ ἄνθρωπος. Κτιστὴ δὲ τῆς σαρκὸς ἡ φύσις, ἧς μετασχών κατὰ πάντα καθ' ὁμοιότητα χωρίς ἁμαρτίας. Εκτίσθη δὲ κατὰ Θεὸν, οὐ κατὰ ἄνθρω πον, καθώς φησιν Απόστολος, καινόν τινα τρόπον, καὶ οὐ κατὰ τὴν ἀνθρωπίνην συνήθειαν. Ἐμάθομεν γὰρ ὅτι ἐκ Πνεύματος ἁγίου, καὶ τῆς τοῦ Ὑψίστου δυνάμεως, πλὴν ἀλλ᾽ ἐκτίσθη ὁ καινὸς οὗτος ἄνθρω πος, ὃν κελεύει ὁ τῶν ἀῤῥήτων μυστηρίων ὑφηγητής 20. S. GREGORII NYSSENI B vinitus inspirata voce? Quis apostolus, quis evan- gelista talem emisit vocem? Quis propheta, vel le- gislator, vel patriarcha, vel quis alius eorum qui a Spiritu sancto afflati et instructi fuerunt, quorum voces litteris non sunt express ? quis talis di- ctionis auctor exstitit? Patrem et Filium et Spiritum sanctum in fidei traditione a veritate didicimus, an quid creatum ipsum esse nos credere oportuit? Quomodo veritas nobis mysterium tradens, lidem in Filium et non in creaturam sancivit ? Quomodo divus Apostolus Christum adorans, eos qui creaturæ serviunt præter creatorem, idololatras esse expresse dicit ? vel non adorasset si creatus esset, vel eus qui creaturas colunt idolorum cultoribus non an- numerasset: ne et ipse idolis servire visus esset, creato adorationem exhibens, sed novit, quod qui abeo adoratur in omnibus Deus est: sic enim in ser- mone ad Romanos Filium nominat. Qui igitur a Patris essentia Filium alienant, ipsum etiam creatum dicentes, cur per ludibrium et sannam ipsi falsino- minem appellationem gratificantur, a vera deitate alieno Dei nomen perperam assignantes, tanquam Rel, vel Dagon, vel draconi? Quare vel non Deum confiteantur, qui ipsum creatum esse aperte autu- mant, ut Judaizare videantur: vel si eum qui creatus tuit, Deum esse confiteantur, se idolis servire nou infcientur. Sed vocem proverbialem plane profe- runt, quæ dicit, Dominus creavit me principium viarum suarum, ad opera sua (a) Hoc pluribus verbis quomodo se habet clarius et C manifestius exponendum est : verumtainen hoc etiam fas esset viris candidis et æquis quid signi- ficet paucis tradere: quidam enim in divinis Scri- pluris accurate et diligenter instituti et versati dicunt, apud Hebræos non scriptum esse, creavit : nos etiam in vetustioribus libris scriptum legimus possedit, condidit me. Servum prorsus aperte indicat creatio per proverbialia æni- gmata, eum qui propter nos servi formain assum- psit. Quod si quis in Ecclesiis prævalentem lectio- nem in hac parte objiciat, neque nos hoc verbum creavit, rejicimus. Atque hoc certe ad servi significationem per anigira intuendam : siquidem omnis creatura servit, quemadmodum ait Aposto- lus s. Quamobrem hoc verbum crearit pie accipi pos e asserimus. Creatus est enim vere in novissi- mis diebus ille qui propter nos secundum(b) nos natus est". Qui in principio Verbum cum esset et Deus, postea caro et honio factus est. Carnis autem na- tura creata est : cujus per omnia factus particeps secundum similitudinem excepto peccato, creatus quidem secunduin Deum non secundum hominem, sicut ait Apostolus, novo quodam modo,non hu- mano more. Didicimus enim, quod ex Spiritu san to et virtute Altissimi, verumtamen hic novus komo creatus est, quem ille non enarrabilium my- Rom. 1, 25. Prov. viii, 29. as Rom. viii, ln Graco non in editione vulgari. Hunc locum gravissime et copiosissime tractat D. II:). 1, 12, de Trinitate, D Isa. xLV, 4. Prov. v, 22, non intelligit de humana Christi na- tura. (4) D. Basil., lib. iv contra Eunom., locum hunc

Α ἢ πατριάρχης, ἢ ἄλλος τις τῶν ὑπὸ τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος θεοφορουμένων, ὧν ἀνάγραπτοί εἰσιν αἱ φωνα.. τῆς τοιαύτης ῥήσεως καθηγήσατο; Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ Πνεῦμα ἅγιον ἐν τῇ παραδόσει τῆς πίστεως παρὰ τῆς ἀληθείας ἐμάθομεν, ἢ κτιστὸν αὐτὸν εἶναι πιο στεύειν ἐχρῆν ; Πῶς παραδιδοῦσα ἡμῖν τὸ μυστήριον ἡ ἀλήθεια, τὴν εἰς τὸν Υἱὸν πίστιν καὶ οὐκ εἰς τὸ κτίσμα ἐνομοθέτησε ; Πῶς δὲ προσκυνῶν τὸν Χριστὸν ὁ θεῖος Απόστολος, τοὺς τῇ κτίσει λατρεύοντας παρά τὸν κτίσαντα, εἰδωλολατρεῖν διορίζεται ; ἢ γὰρ οὐκ ἂν προσεκύνησεν εἰ κτιστὸς ἦν, ἢ οὐκ ἂν τοῖς εἰδω- λολάτραις συνέταξε τοὺς τῇ κτίσει λατρεύοντας · ἵνα μὴ καὶ αὐτὸς εἰδωλολατρεῖν δόξῃ, προσάγων τῷ κτι στῷ τὴν προσκύνησιν. Αλλ' οἶδεν ὅτι ὁ παρ' αὐτοῦ προσκυνούμενος ἐπὶ πάντων ἐστὶ Θεός· οὕτω γὰρ ἐν τῷ πρὸς Ῥωμαίους λόγῳ τὸν Υἱὸν ὀνομάζει. Οἱ τῆς οὐσίας τοίνυν τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν, καὶ κτιστὸν αὐτ τὸν λέγοντες, τί χλευαστικῶς αὐτῷ τὴν ψευδώνυμον κλῆσιν χαρίζονται, τῷ ἀλλοτρίῳ τῆς ἀληθινῆς θειό- τητος τὴν Θεὸς φωνὴν μάτην ἐπιφημίζοντες, ὥσπερ τῷ Βήλ, ἢ τῷ Δαγών, ἢ τῷ δράκοντι ; "Ωστε ἢ μὴ Θεὸν ὁμολογείτωσαν αὐτὸν οἱ κτιστὸν εἶναι διοριζό- μενοι, ἵνα φανῶσιν Ἰουδαΐζοντες· ἢ εἴπερ ὁμολογοῦσι τὴν κτισθέντα εἶναι Θεὸν, εἰδωλολατρεῖν μὴ ἀρνεί- σθωσαν. ᾿Αλλὰ τὴν παροιμιώδη φωνὴν πάντως προ- φέρουσιν, ή φησιν, ὅτι Κύριος ἔκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ, εἰς ἔργα αὐτοῦ. εκτήσατο μι ο έκτισε με Έκτισε, (α) Τοῦτο δὲ διὰ πλειόνων μὲν ἔστι παραθέσθαι σαφέστερον ὅπως ἔχει· πλὴν δυνατὸν ἂν εἴη καὶ δι᾿ ὀλίγων τοῖς εὐγνώμοσι παραδοῦναι τὸ νόημα λέγουσι γὰρ καὶ τοῦτό τινες τῶν δι᾽ ἀκριβείας τὰ θεῖα πεπαιδευμένων, ὅτι οὐ γέγραπται παρ' Εβραίους τὸ ἔκτισε· καὶ ἡμεῖς ἐν ἀρχαιοτέραις βίβλοις ἀνα έγνωμεν, Ἐκτήσατο, γεγραμμένον, ἀντὶ τοῦ ἔκτισέ με. Έμφαίνει δὲ πάντως τὸν δοῦλον ή κτίσις διὰ τῶν παροιμιακῶν καὶ αἰνιγμάτων, τὴν δι' ἡμᾶς ἀναλαβόντα τὴν τοῦ δούλου μορφήν. Εἰ δέ τις καὶ τὴν ἐπικρατοῦσαν ἐν ταῖς Ἐκκλησίαις ἀνάγνωσιν ἐν τῷ μέρει τούτῳ προβάλοιτο, οὐδὲ τὴν, Εκτισεν, φωνὴν ἀποβάλλομεν. Καὶ τοῦτο γὰρ πρὸς τὴν δούλου σημασίαν διὰ τοῦ αἰνίγματος βλέπει· ἐπειδὴ Πᾶσα ἡ κτίσις δουλεύει, καθώς φησιν Απόστολος. Διὰ τοῦτο καὶ ταύτην φωνὴν εὐσεβῶς ἔχειν φαμέν. Εκτίσθη γὰρ ἀληθῶς ἐπ' ἐσχάτου τῶν ἡμερῶν ὁ δι' ἡμᾶς καθ' ἡμᾶς γενόμενος· ὁ ἐν μὲν τῇ ἀρχῇ Λόγος ὢν καὶ Θεὸς, μετὰ ταῦτα δὲ σάρξ γενό- μενος καὶ ἄνθρωπος. Κτιστὴ δὲ τῆς σαρκὸς ἡ φύσις, ἧς μετασχών κατὰ πάντα καθ' ὁμοιότητα χωρίς ἁμαρτίας. Εκτίσθη δὲ κατὰ Θεὸν, οὐ κατὰ ἄνθρω πον, καθώς φησιν Απόστολος, καινόν τινα τρόπον, καὶ οὐ κατὰ τὴν ἀνθρωπίνην συνήθειαν. Ἐμάθομεν γὰρ ὅτι ἐκ Πνεύματος ἁγίου, καὶ τῆς τοῦ Ὑψίστου δυνάμεως, πλὴν ἀλλ᾽ ἐκτίσθη ὁ καινὸς οὗτος ἄνθρω πος, ὃν κελεύει ὁ τῶν ἀῤῥήτων μυστηρίων ὑφηγητής 20. S. GREGORII NYSSENI B vinitus inspirata voce? Quis apostolus, quis evan- gelista talem emisit vocem? Quis propheta, vel le- gislator, vel patriarcha, vel quis alius eorum qui a Spiritu sancto afflati et instructi fuerunt, quorum voces litteris non sunt express ? quis talis di- ctionis auctor exstitit? Patrem et Filium et Spiritum sanctum in fidei traditione a veritate didicimus, an quid creatum ipsum esse nos credere oportuit? Quomodo veritas nobis mysterium tradens, lidem in Filium et non in creaturam sancivit ? Quomodo divus Apostolus Christum adorans, eos qui creaturæ serviunt præter creatorem, idololatras esse expresse dicit ? vel non adorasset si creatus esset, vel eus qui creaturas colunt idolorum cultoribus non an- numerasset: ne et ipse idolis servire visus esset, creato adorationem exhibens, sed novit, quod qui abeo adoratur in omnibus Deus est: sic enim in ser- mone ad Romanos Filium nominat. Qui igitur a Patris essentia Filium alienant, ipsum etiam creatum dicentes, cur per ludibrium et sannam ipsi falsino- minem appellationem gratificantur, a vera deitate alieno Dei nomen perperam assignantes, tanquam Rel, vel Dagon, vel draconi? Quare vel non Deum confiteantur, qui ipsum creatum esse aperte autu- mant, ut Judaizare videantur: vel si eum qui creatus tuit, Deum esse confiteantur, se idolis servire nou infcientur. Sed vocem proverbialem plane profe- runt, quæ dicit, Dominus creavit me principium viarum suarum, ad opera sua (a) Hoc pluribus verbis quomodo se habet clarius et C manifestius exponendum est : verumtainen hoc etiam fas esset viris candidis et æquis quid signi- ficet paucis tradere: quidam enim in divinis Scri- pluris accurate et diligenter instituti et versati dicunt, apud Hebræos non scriptum esse, creavit : nos etiam in vetustioribus libris scriptum legimus possedit, condidit me. Servum prorsus aperte indicat creatio per proverbialia æni- gmata, eum qui propter nos servi formain assum- psit. Quod si quis in Ecclesiis prævalentem lectio- nem in hac parte objiciat, neque nos hoc verbum creavit, rejicimus. Atque hoc certe ad servi significationem per anigira intuendam : siquidem omnis creatura servit, quemadmodum ait Aposto- lus s. Quamobrem hoc verbum crearit pie accipi pos e asserimus. Creatus est enim vere in novissi- mis diebus ille qui propter nos secundum(b) nos natus est". Qui in principio Verbum cum esset et Deus, postea caro et honio factus est. Carnis autem na- tura creata est : cujus per omnia factus particeps secundum similitudinem excepto peccato, creatus quidem secunduin Deum non secundum hominem, sicut ait Apostolus, novo quodam modo,non hu- mano more. Didicimus enim, quod ex Spiritu san to et virtute Altissimi, verumtamen hic novus komo creatus est, quem ille non enarrabilium my- Rom. 1, 25. Prov. viii, 29. as Rom. viii, ln Graco non in editione vulgari. Hunc locum gravissime et copiosissime tractat D. II:). 1, 12, de Trinitate, D Isa. xLV, 4. Prov. v, 22, non intelligit de humana Christi na- tura. (4) D. Basil., lib. iv contra Eunom., locum hunc

Παῦλος ἐνδύσασθαι ἡμᾶς, διχῶς ὀνομάζων τὸ ἔνδυμα νῦν μὲν λέγων, Ἐνδύσασθε τὸν καινὸν ἄνθρωπον τὸν κατὰ Θεὸν κτισθέντα, πάλιν δὲ, ὅτι Ενδύσα- σθε τὸν Κύριον Ἰησοῦν Χριστόν. Οὕτως γὰρ ἡμῖν τοῖς ἐνδυσαμένοις αὐτὸν γίνεται ἀρχὴ τῶν ὁδῶν τῆς σωτηρίας ὁ εἰπών· Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς, ἵνα ἔργα τῶν ἑαυτοῦ χειρῶν ποιήσῃ ἡμᾶς, ἀπὸ τοῦ πονηροῦ πλά- σματος τῆς ἁμαρτίας πρὸς τὴν ἰδίαν εἰκόνα πάλιν μετεργασάμενος· ὁ δὲ αὐτὸς καὶ θεμέλιος ἡμῖν γίνε ται πρὸ τοῦ μέλλοντος αἰῶνος, κατὰ τὴν τοῦ Παύλου φωνὴν, ὅς φησιν, ὅτι Θεμέλιον οὐδεὶς δύναται θεῖ ναι παρὰ τὸν κείμενον· καὶ πρὸ τοῦ ἐλθεῖν τὰς πηγὰς τῶν ὑδάτων, καὶ πρὸ τοῦ ὄρη ἑδρασθῆναι, καὶ πρὸ τοῦ τὰς ἀβύσσους ποιῆσαι, καὶ πρὸ πάν των βουνών γεννᾷ με· δυνατὸν γὰρ ἕκαστον τού- των κατὰ τὴν παροιμιώδη συνήθειαν μεταληφθέν, Β εἰς τροπικὴν θεωρίαν ἐφαρμοσθῆναι τῷ λόγῳ. Ο γὰρ μέγας Δαβὶδ δικαιοσύνην ονομάζει τὰ ὄρη τοῦ Θεοῦ, ἀβύσσους δὲ τὰ κρίματα, πηγὰς δὲ τοὺς διδα- σκάλους ἐν Ἐκκλησίαις, λέγων· Εὐλογεῖτε τὸν Θεὸν Κύριον ἐκ πηγῶν Ἰσραήλ· βουνοὺς δὲ τὴν ἀκακίαν ἣν διὰ τοῦ σκιρτήματος τῶν ἀρνίων ἐνεδείξατο. Πρὸ τούτων οὖν ἐν ἡμῖν γεννᾶται ἡ δι' ἡμᾶς κτισθεὶς ἄν- θρωπος, ἵνα καὶ ἡ τῶν τοιούτων κτίσις, ἐν ἡμῖν χώ- μαν εὕρῃ. Ἀλλὰ παραδραμεῖν οἶμαι χρῆναι τὸν περὶ τούτων λόγον, ἱκανῶς τοῖς εὐγνώμοσιν ὑποδειχθείσης δι' ὀλίγων τῆς ἀληθείας. Ἐπὶ δὲ τὰ ἐφεξῆς τῶν τοῦ Εὐνομίου λόγων μετα έλθωμεν. Ἐν ἀρχῇ, φησὶν, ὄντα, οὐκ ἄναρχον. ὦ πῶς νοεῖ τὰς θείας φωνὰς, ὁ ἐπὶ συνέσει ὑπὲρ τοὺς ἄλλους φρονῶν ; Τὸν ἐν ἀρχῇ ὄντα, ἀρχὴν ἔχοντα έρ- μηνεύει· καὶ οὐκ οἶδεν ὅτι εἰ ἀρχὴν ἔχει ὁ ἐν ἀρχῇ ῶν, καὶ ἡ ἀρχὴ πάντως ἔχει ἄλλην ἀρχήν. Ο γὰρ ἂν ἐπὶ τῆς ἀρχῆς εἴπῃ, τοῦτο κατ᾿ ἀνάγκην καὶ περὶ τοῦ ἐν τῇ ἀρχῇ ὄντος ὁμολογήσει πάντως. Πῶς γὰρ τὸ ἐν τῇ ἀρχῇ ὄν, τῆς ἀρχῆς χωρισθήσεται ; Πῶς δέ τις τὸ οὐκ ἦν, προεπινοήσει τοῦ ἦν; ὅπως γὰρ ἄν τις ἀναγαγὼν ἑαυτοῦ τὴν διάνοιαν πρὸς τὴν κατανόησιν τῆς ἀρχῆς ὑπερτείνῃ, συγκατανοεῖ πάντως τὸν ἐν αὐτῇ ὄντα Λόγον χωρισθῆναι τῆς ἐν ᾗ ἐστιν ἀρχῆς μὴ δυνάμενον, οὐδέποτε τοῦ ἐν αὐτῇ εἶναι οὔτε ἀρχό- μενον, οὔτε παυόμενον. Μηδεὶς δὲ διὰ τούτων εἰς δύο ἀρχὰς διασχιζέτω τὸ δόγμα. Μία γάρ ἐστιν ὡς ἀλη θῶς ἡ ἀρχὴ, ᾗ ἀχωρίστως ἐνθεωρεῖται ὁ Λόγος, ὁ διὰ πάντων πρὸς τὸν Πατέρα ἡνωμένος. Ταῦτα φρονῶν οὐδεμίαν δώσει τῇ αἱρέσει πάροδον, διὰ τῆς καινοτο- μίας τοῦ ἀγεννήτου ὀνόματος τῇ εὐσεβείᾳ λυμαίνε- σθαι. Ἐν δὲ τοῖς ἐφεξῆς ἐκτεθεῖσιν ἄρτῳ ἔοικεν ὁ λόγος αὐτοῦ πολλὴν ἔχοντι τὴν ἐπιμιξίαν τῆς ἄμμου. Τοῖς γὰρ ὑγιῶς λεγομένοις τὰ αἱρετικά συμμίξας νοήματα, ἄβρωτον διὰ τοῦ συμμεμιγμένου λίθου ποιεῖ καὶ τὸ τρόφιμον. Λέγει γάρ σοφίαν ζῶσαν τὸν Κύριον, καὶ ἀλήθειαν ἐνεργοῦσαν, καὶ δύναμιν ὑφεστώσαν, καὶ ζωήν. Ἕως τούτου τὸ τρόφιμον, ἐντίθησι δὲ τοῖς εἰρημένοις τὸν τὸν τῆς αἱρέσεως. Γεννητὴν γὰρ τὴν ζωὴν ὀνομάσας, ἄλλο τι τῇ πρὸς τὴν ἀγέννητον ζωὴν ἀντιδιαστολῇ νοεῖ, καὶ οὐχὶ τὴν CONTRA EUNOMIUM, LIB. II A steriorum interpres Paulus nos induere jubet, du- plici nomine appellans illud indumentum : modo quidem dicens, Induite novum hominem qui secundum Deum creatus est " : niodo vero, Induite Dominum Jesum Christum ". Sic enim nobis ipsum induen- tibus principium fit viarum salutis qui dixit: Ego sum via “, ut opera manuum suarum nos efficiat, a maligno figmento peccati ad suam imaginem cum rursus refinxerit : idem ipse nobis est fundamen- tum ante futurum sæculum, secundum Pauli vo- cem qui dicit, quod nullus potest aliud fundamen tum jacere prater illud quod positum est ** ; et : Prius- quam montes firmati essent, et priusquam abyssos ſe- cisset, et ante colles, genuerat me Geri enim po- test, ut horum unum quodque proverbiali consue- tudine ad tropicam contemplationem transsumptum, C c D verbo sit accommodatum. Nam magnus David ju- stitiam Dei montes nominat, abyssos vero judicia, fontes autem doctores in Ecclesiis ; dicens : Bene- dicite Deo Domino ex fontibus Israel *. Colles vero innocentiam, quam per agnoruin exsultationem demonstravit. Ante bæc igitur in nobis generatur ille qui propter nos creatus est homo, ut et talium creatura in nobis locum inveniat. Sed de his dis- putationen praetereundam esse arbitror, cum satis abunde præsertim æquis et candidis auditoribus sit paucis demonstrata veritas. Quare ad Eunomii quæ deinceps sequuntur verba pergamus. In principio, inquit, qui erat, non tamen principio caret. Quomodo hic Dei voces intelligit, qui intelligentia alios superare vult videri ? Εum qui erat in principio, principium habentem interpretatur. Nescit quod si qui erat in principio, habet principium, procul dubio etiam principium aliud habebit principium. Quod enim de principio dixerit, hoc etiam de eo qui erat in principio neces- sario prorsus concesserit. Quomodo enim qui est in principio, a principio separabitur? Quomodo quis hoc nempe, non erat, prius intelliget, quam hoc scilicet, erat ? Quo enim modo quis adductam suan intelligentiam ad principii cognitionem superexten- dit, simul prorsus mente concepit Verbum quod est in eo, abeo principio in quo est non posse separari, neque unquam in ipso esse incipere neque desinere. Nullus autem per hæc in duo principia dogma di- scindat : unum enim est vere principium in quo inse parabiliter Verbum esse intelligitur, quod per on- nia in Patre unitum est. Qui hæc sentit nullum præbebit hæresi aditum, ut novitate nominis inge- niti pietatem contaminet. In sequentibus autem verbis editis, pani multam arenæ admistionem ha- benti ejus similis videtur oratio. Cum enim sane dictis hæreticas commiscuit notiones, lapidibus commistis cibum reddit non esui aptum. Dicit enim sapientiam viventem Dominum et veritatem operantem, el potentiam subsistentem, et vitam. Huc usque quod potest alere; sed dictis venenum inse- *• Ephes. IV, 2.1. • Rom. xit, 14. * Joan. xiv, 6. 25. "I Cor. 111, 11. "Prov. VIII, seqq. Psal. LXVI, 27.

Υἱὸν Θεοῦ ζωοποιοῦντα τοὺς νεκροὺς, φῶς ἀλη θινὸν, φῶς φωτίζον πάντα ἄνθρωπον ἐρχόμενον εἰς τὸν κόσμον, ἀγαθὸν καὶ χορηγὸν ἀγαθῶν. Ταῦτα πάντα ἀντὶ μέλιτός τινος τοῖς ἀκεραιοτέροις προτείνων, ὑποκρύπτει τῇ γλυκύτητι τῶν ῥημάτων τούτων τὸ δηλητήριον. Εὐθὺς γὰρ ἐπάγει τοῖς εἰρη μένοις τὸ φθοροποιὸν αὐτοῦ νόημα, λέγων· Οὐχὶ τῷ γεννήσαντι συμμερισάμενον τὴν ἀξίαν· οὐκ ἄλ λῳ τινὶ τὴν πατρικὴν οὐσίαν· ἀλλὰ γενόμενον ἐκ γεννήσεως ἔνδοξον, καὶ τῆς δόξης Κύριον, καὶ λαβόντα παρὰ τοῦ Πατρὸς δόξαν· οὐ τῆς ἐκείνου μεταλαβόντα δόξης, ἀμετάδοτος γὰρ ἡ δόξα τοῦ Παντοκράτορος, καθὼς εἶπε· «Τὴν δόξαν μου ἑτέρῳ οὐ δώσω. Ταῦτά ἐστιν τὰ ἐπὶ θανάτου Α ὄντως ζωὴν, τὸν Υἱὸν ὑποτίθεται. Εἶτα φησίν· ὡς Β φάρμακα, & μόνοι διαγινώσκουσιν οἱ γεγυμνασμένοι τὰ τῆς ψυχῆς αἰσθητήρια. Τούτων δὲ ἡ θανατηφόρος κακία φανερώτερον ἐν τοῖς τελευταίοις τῶν εἰρημένων ἀνακαλύπτεται· Λαβόντα, φησί, παρὰ τοῦ Πατρὸς δόξαν, οὗ τῆς ἐκείνου μεταλαβόντα δόξης· ἀμετάδοτος γὰρ ἡ δόξα τοῦ Παντοκράτορος, καθὼς εἶπε· «Τὴν δόξαν μου ἑτέρῳ οὐ δώσω.» Τίς ἐστιν ὁ ἕτερος ἐκεῖνος τι εἶπεν ὁ Θεὸς, Τὴν δόξαν μου μὴ δώσω; Ὁ μὲν πρ φήτης περὶ τοῦ ἀντικειμένου λέγει· ὁ δὲ Εὐνόμος εἰς αὐτὸν τὸν Μονογενῆ Θεὸν ἀναφέρει την προφη τείαν. Εἰπὼν γὰρ ἐκ προσώπου τοῦ Θεοῦ ὁ προφήτης, ὅτι τὴν δόξαν μου ἑτέρῳ οὐ δώσω· προσέθηκεν ὅτι καὶ τὰς ἀρετάς μου τοῖς γλυπτοῖς. Ἐπεὶ γὰρ τὴν Θεῷ χρεωστουμένην λατρείαν καὶ προσκύνησιν τῷ ἀντικειμένῳ προσῆγον δι' ἀπάτη; οἱ ἄνθρωποι, τοῖς τῶν γλυπτῶν ἀφιδρύμασι τὸν ἐχθρὸν τοῦ Θεοῦ σεβα- ζόμενοι, τὸν πολυειδῶς ἐν τοῖς ἀνθρώποις διὰ τῶν εἰ δώλων μορφούμενον. Οἶκτον λαβὼν τῆς ἀνθρωπίνης ἀπωλείας ὁ τοὺς κακῶς ἔχοντας ἰατρεύων, τὴν χρό νοις ὕστερον γενησομένην παρ' αὐτοῦ φιλανθρωπία, ἐν τῷ ἀφανισμῷ τῶν εἰδώλων, διὰ τοῦ προφήτου προ ηγόρευσε, λέγων· ὅτι Φανερωθείσης τῆς ἀληθείας, οὐκέτι ἡ ἐμὴ δόξα ἄλλῳ δοθήσεται, οὔτε αἱ ἐμαὶ ἀρε ταὶ τοῖς γλυπτοῖς ἀνατεθήσονται. Οὐ γὰρ δουλεύσουσι τοῖς φύσει μὴ οὖσι θεοῖς, τὴν ἐμὴν δόξαν ἐπιγνόντες οἱ ἄνθρωποι. Οσα τοίνυν περὶ τῆς ἀντικειμένης εν εργείας ἐκ προσώπου τοῦ Κυρίου ὁ προφήτης φησί, ταῦτα ὁ θεομάχος εἰς αὐτὸν ἀναφέρει τὸν Κύριον, τὴν ταῦτα διὰ τοῦ προφήτου φθεγξάμενον. Τίς τοιοῦτος ἐν τοῖς τυράννοις μνημονεύεται γεγενῆσθαι διώκτης τῆς πίστεως; Τίς τοῦτο κατεσκεύασεν; ὡς ὁ ἐπὶ τω· τηρίᾳ τῶν ψυχῶν ἡμῶν διὰ σαρκὸς ἐπιφανείς, καθὼς ἐπιστεύσαμεν, οὐκ ἀληθινός ἐστι Θεός· ἀλλὰ ὁ τῷ Θεῷ ἀντικείμενος, ὁ ἐν τοῖς γλυπτοῖς τε καὶ τοῖς εἰ- δώλοις ἐνεργῶν τὴν κατὰ τῶν ἀνθρώπων ἀπάτην· ὁ γὰρ περὶ ἐκείνου εἴρηται διὰ τοῦ προφήτου, ταῦτα ὁ Εὐνόμιος εἰς τὸν Μονογενῆ Θεὸν μετατίθησιν. Ούτε αὐτὸ τοῦτο νοήσας, ὅτι αὐτὸς ὁ Μονογενής ἐστιν ὁ ταῦτα ἐν τῷ προφήτη φθεγξάμενος, καθὼς οἱ κ αὐτὸς ἐν τοῖς ἐφεξῆς λέγει, ὅτι οὗτός ἐστιν ὁ ἐν τοῖς προφήταις λαλήσας. S. GREGORII NISSENI , rit hæresvos. Dum enim vitam generabilem nomi- nat, aliud quiddam quod ingenerabili vitæ sit op- positum intelligit, neque Filium vere vitam esse supponit. Deinde dicit, Ut Filium Dei vivificantem mortuos, lucem veram, lucem qua illuminat om- nem hominem venientem in hunc mundum * bonum et suppeditatorem bonorum : hæc omnia pro quodam melle simplicioribus protendens, horum verborum dulcedine letale virus occultat.: conti- nuo enim dictis subinde suum perniciosum et vi- rulentum animi sensum prodit, dum dicit: Non cum eo qui genuit simul dignitatis partem accepisse : non alii cuiquam patriam essentiam esse tributam: sed ortum esse ex illustri generatione etiam gloriæ Dominum, et a Patre gloriam accepisse, non illius gloriæ participem esse: non enim Omnipotentis glo- ria alteri tribui potest, sicut dixit, ‹ Gloriam meam alteri nondabo“, › hæc sunt mortifera venena, quæ habent exercitata. Horum autem mortiferum vitium manifestius in postremis dictis revelatur. A Patre, inquit, adep- tum gloriam, non illius gloriæ participem: non enim communicabilis est Omnipotentis gloria, sicut ipse dixit : « Gloriam meam.alteri non dabo. » Quis est ille alter cui dixit Deus se majestatem suam non daturum esse? Nam propheta de adversario loqui- tur: at vero Eunomius in Unigenitum Deum vati- cinium refert. Cum enim ex Dei persona dixisset propheta, Gloriam meam alteri non dabo: addidit, et virtutes meas sculptilibus. Siquidem Deo debi- tum cultum et adorationem adversario homines fraude îllecti attribuerunt, sculptilibus simulacris dedicatis inimicum Dei colentes, multiformiter in hominibus per simulacra formatum. Humani inte ritus misertus ille qui male habentes sospitat, pos- tremis temporibus ex ipso orituram in genus huma- num benevolentiam, in abolitione simulacrorum per prophetam vaticinatus est, dicens: Manifestata ve- ritate non amplius mea gloria alii dabitur, neque meæ virtutes sculptilibus dedicabuntur. Non enim homines, qui meam gloriam noverint, his qui natura dii non sunt servient. Quæcunque igitur de contra- ria operatione ex persona Domini propheta dicit, hæc Deo rebellis et pugnax in ipsum refert Domi- mum, qui hæc per prophetam protulit. Quis talis inter tyrannos exstitisse fidei persecutor memora- tur? Quis hoc unquam molitus est? Quod ille qui propter animarum nostrarum salutem per carnem apparuit, sicut credidimus, non verus est Deus, sed ille Deo contrarius, qui in sculptilibus et idolis operabatur adversus homines errorem et deceptio- nem : quæ enim de illo per prophetam dicta sunt, hæc Eunomius in Deum unigenitum detorquet. Neque hoc ipsum intellexit, quod ipse Unigenitus est, qui hæc in propheta profatus est, quemadmo- dum ipse in sequentibus asserit, quod ipse est qui in prophetis locutus est. soli dignoscunt qui animi intelligentis instrumenta @ D bo Jon 1, 9. Işa. ., 8.

Υἱὸν Θεοῦ ζωοποιοῦντα τοὺς νεκροὺς, φῶς ἀλη θινὸν, φῶς φωτίζον πάντα ἄνθρωπον ἐρχόμενον εἰς τὸν κόσμον, ἀγαθὸν καὶ χορηγὸν ἀγαθῶν. Ταῦτα πάντα ἀντὶ μέλιτός τινος τοῖς ἀκεραιοτέροις προτείνων, ὑποκρύπτει τῇ γλυκύτητι τῶν ῥημάτων τούτων τὸ δηλητήριον. Εὐθὺς γὰρ ἐπάγει τοῖς εἰρη μένοις τὸ φθοροποιὸν αὐτοῦ νόημα, λέγων· Οὐχὶ τῷ γεννήσαντι συμμερισάμενον τὴν ἀξίαν· οὐκ ἄλ λῳ τινὶ τὴν πατρικὴν οὐσίαν· ἀλλὰ γενόμενον ἐκ γεννήσεως ἔνδοξον, καὶ τῆς δόξης Κύριον, καὶ λαβόντα παρὰ τοῦ Πατρὸς δόξαν· οὐ τῆς ἐκείνου μεταλαβόντα δόξης, ἀμετάδοτος γὰρ ἡ δόξα τοῦ Παντοκράτορος, καθὼς εἶπε· «Τὴν δόξαν μου ἑτέρῳ οὐ δώσω. Ταῦτά ἐστιν τὰ ἐπὶ θανάτου Α ὄντως ζωὴν, τὸν Υἱὸν ὑποτίθεται. Εἶτα φησίν· ὡς Β φάρμακα, & μόνοι διαγινώσκουσιν οἱ γεγυμνασμένοι τὰ τῆς ψυχῆς αἰσθητήρια. Τούτων δὲ ἡ θανατηφόρος κακία φανερώτερον ἐν τοῖς τελευταίοις τῶν εἰρημένων ἀνακαλύπτεται· Λαβόντα, φησί, παρὰ τοῦ Πατρὸς δόξαν, οὗ τῆς ἐκείνου μεταλαβόντα δόξης· ἀμετάδοτος γὰρ ἡ δόξα τοῦ Παντοκράτορος, καθὼς εἶπε· «Τὴν δόξαν μου ἑτέρῳ οὐ δώσω.» Τίς ἐστιν ὁ ἕτερος ἐκεῖνος τι εἶπεν ὁ Θεὸς, Τὴν δόξαν μου μὴ δώσω; Ὁ μὲν πρ φήτης περὶ τοῦ ἀντικειμένου λέγει· ὁ δὲ Εὐνόμος εἰς αὐτὸν τὸν Μονογενῆ Θεὸν ἀναφέρει την προφη τείαν. Εἰπὼν γὰρ ἐκ προσώπου τοῦ Θεοῦ ὁ προφήτης, ὅτι τὴν δόξαν μου ἑτέρῳ οὐ δώσω· προσέθηκεν ὅτι καὶ τὰς ἀρετάς μου τοῖς γλυπτοῖς. Ἐπεὶ γὰρ τὴν Θεῷ χρεωστουμένην λατρείαν καὶ προσκύνησιν τῷ ἀντικειμένῳ προσῆγον δι' ἀπάτη; οἱ ἄνθρωποι, τοῖς τῶν γλυπτῶν ἀφιδρύμασι τὸν ἐχθρὸν τοῦ Θεοῦ σεβα- ζόμενοι, τὸν πολυειδῶς ἐν τοῖς ἀνθρώποις διὰ τῶν εἰ δώλων μορφούμενον. Οἶκτον λαβὼν τῆς ἀνθρωπίνης ἀπωλείας ὁ τοὺς κακῶς ἔχοντας ἰατρεύων, τὴν χρό νοις ὕστερον γενησομένην παρ' αὐτοῦ φιλανθρωπία, ἐν τῷ ἀφανισμῷ τῶν εἰδώλων, διὰ τοῦ προφήτου προ ηγόρευσε, λέγων· ὅτι Φανερωθείσης τῆς ἀληθείας, οὐκέτι ἡ ἐμὴ δόξα ἄλλῳ δοθήσεται, οὔτε αἱ ἐμαὶ ἀρε ταὶ τοῖς γλυπτοῖς ἀνατεθήσονται. Οὐ γὰρ δουλεύσουσι τοῖς φύσει μὴ οὖσι θεοῖς, τὴν ἐμὴν δόξαν ἐπιγνόντες οἱ ἄνθρωποι. Οσα τοίνυν περὶ τῆς ἀντικειμένης εν εργείας ἐκ προσώπου τοῦ Κυρίου ὁ προφήτης φησί, ταῦτα ὁ θεομάχος εἰς αὐτὸν ἀναφέρει τὸν Κύριον, τὴν ταῦτα διὰ τοῦ προφήτου φθεγξάμενον. Τίς τοιοῦτος ἐν τοῖς τυράννοις μνημονεύεται γεγενῆσθαι διώκτης τῆς πίστεως; Τίς τοῦτο κατεσκεύασεν; ὡς ὁ ἐπὶ τω· τηρίᾳ τῶν ψυχῶν ἡμῶν διὰ σαρκὸς ἐπιφανείς, καθὼς ἐπιστεύσαμεν, οὐκ ἀληθινός ἐστι Θεός· ἀλλὰ ὁ τῷ Θεῷ ἀντικείμενος, ὁ ἐν τοῖς γλυπτοῖς τε καὶ τοῖς εἰ- δώλοις ἐνεργῶν τὴν κατὰ τῶν ἀνθρώπων ἀπάτην· ὁ γὰρ περὶ ἐκείνου εἴρηται διὰ τοῦ προφήτου, ταῦτα ὁ Εὐνόμιος εἰς τὸν Μονογενῆ Θεὸν μετατίθησιν. Ούτε αὐτὸ τοῦτο νοήσας, ὅτι αὐτὸς ὁ Μονογενής ἐστιν ὁ ταῦτα ἐν τῷ προφήτη φθεγξάμενος, καθὼς οἱ κ αὐτὸς ἐν τοῖς ἐφεξῆς λέγει, ὅτι οὗτός ἐστιν ὁ ἐν τοῖς προφήταις λαλήσας. S. GREGORII NISSENI , rit hæresvos. Dum enim vitam generabilem nomi- nat, aliud quiddam quod ingenerabili vitæ sit op- positum intelligit, neque Filium vere vitam esse supponit. Deinde dicit, Ut Filium Dei vivificantem mortuos, lucem veram, lucem qua illuminat om- nem hominem venientem in hunc mundum * bonum et suppeditatorem bonorum : hæc omnia pro quodam melle simplicioribus protendens, horum verborum dulcedine letale virus occultat.: conti- nuo enim dictis subinde suum perniciosum et vi- rulentum animi sensum prodit, dum dicit: Non cum eo qui genuit simul dignitatis partem accepisse : non alii cuiquam patriam essentiam esse tributam: sed ortum esse ex illustri generatione etiam gloriæ Dominum, et a Patre gloriam accepisse, non illius gloriæ participem esse: non enim Omnipotentis glo- ria alteri tribui potest, sicut dixit, ‹ Gloriam meam alteri nondabo“, › hæc sunt mortifera venena, quæ habent exercitata. Horum autem mortiferum vitium manifestius in postremis dictis revelatur. A Patre, inquit, adep- tum gloriam, non illius gloriæ participem: non enim communicabilis est Omnipotentis gloria, sicut ipse dixit : « Gloriam meam.alteri non dabo. » Quis est ille alter cui dixit Deus se majestatem suam non daturum esse? Nam propheta de adversario loqui- tur: at vero Eunomius in Unigenitum Deum vati- cinium refert. Cum enim ex Dei persona dixisset propheta, Gloriam meam alteri non dabo: addidit, et virtutes meas sculptilibus. Siquidem Deo debi- tum cultum et adorationem adversario homines fraude îllecti attribuerunt, sculptilibus simulacris dedicatis inimicum Dei colentes, multiformiter in hominibus per simulacra formatum. Humani inte ritus misertus ille qui male habentes sospitat, pos- tremis temporibus ex ipso orituram in genus huma- num benevolentiam, in abolitione simulacrorum per prophetam vaticinatus est, dicens: Manifestata ve- ritate non amplius mea gloria alii dabitur, neque meæ virtutes sculptilibus dedicabuntur. Non enim homines, qui meam gloriam noverint, his qui natura dii non sunt servient. Quæcunque igitur de contra- ria operatione ex persona Domini propheta dicit, hæc Deo rebellis et pugnax in ipsum refert Domi- mum, qui hæc per prophetam protulit. Quis talis inter tyrannos exstitisse fidei persecutor memora- tur? Quis hoc unquam molitus est? Quod ille qui propter animarum nostrarum salutem per carnem apparuit, sicut credidimus, non verus est Deus, sed ille Deo contrarius, qui in sculptilibus et idolis operabatur adversus homines errorem et deceptio- nem : quæ enim de illo per prophetam dicta sunt, hæc Eunomius in Deum unigenitum detorquet. Neque hoc ipsum intellexit, quod ipse Unigenitus est, qui hæc in propheta profatus est, quemadmo- dum ipse in sequentibus asserit, quod ipse est qui in prophetis locutus est. soli dignoscunt qui animi intelligentis instrumenta @ D bo Jon 1, 9. Işa. ., 8.

Υἱὸν Θεοῦ ζωοποιοῦντα τοὺς νεκροὺς, φῶς ἀλη θινὸν, φῶς φωτίζον πάντα ἄνθρωπον ἐρχόμενον εἰς τὸν κόσμον, ἀγαθὸν καὶ χορηγὸν ἀγαθῶν. Ταῦτα πάντα ἀντὶ μέλιτός τινος τοῖς ἀκεραιοτέροις προτείνων, ὑποκρύπτει τῇ γλυκύτητι τῶν ῥημάτων τούτων τὸ δηλητήριον. Εὐθὺς γὰρ ἐπάγει τοῖς εἰρη μένοις τὸ φθοροποιὸν αὐτοῦ νόημα, λέγων· Οὐχὶ τῷ γεννήσαντι συμμερισάμενον τὴν ἀξίαν· οὐκ ἄλ λῳ τινὶ τὴν πατρικὴν οὐσίαν· ἀλλὰ γενόμενον ἐκ γεννήσεως ἔνδοξον, καὶ τῆς δόξης Κύριον, καὶ λαβόντα παρὰ τοῦ Πατρὸς δόξαν· οὐ τῆς ἐκείνου μεταλαβόντα δόξης, ἀμετάδοτος γὰρ ἡ δόξα τοῦ Παντοκράτορος, καθὼς εἶπε· «Τὴν δόξαν μου ἑτέρῳ οὐ δώσω. Ταῦτά ἐστιν τὰ ἐπὶ θανάτου Α ὄντως ζωὴν, τὸν Υἱὸν ὑποτίθεται. Εἶτα φησίν· ὡς Β φάρμακα, & μόνοι διαγινώσκουσιν οἱ γεγυμνασμένοι τὰ τῆς ψυχῆς αἰσθητήρια. Τούτων δὲ ἡ θανατηφόρος κακία φανερώτερον ἐν τοῖς τελευταίοις τῶν εἰρημένων ἀνακαλύπτεται· Λαβόντα, φησί, παρὰ τοῦ Πατρὸς δόξαν, οὗ τῆς ἐκείνου μεταλαβόντα δόξης· ἀμετάδοτος γὰρ ἡ δόξα τοῦ Παντοκράτορος, καθὼς εἶπε· «Τὴν δόξαν μου ἑτέρῳ οὐ δώσω.» Τίς ἐστιν ὁ ἕτερος ἐκεῖνος τι εἶπεν ὁ Θεὸς, Τὴν δόξαν μου μὴ δώσω; Ὁ μὲν πρ φήτης περὶ τοῦ ἀντικειμένου λέγει· ὁ δὲ Εὐνόμος εἰς αὐτὸν τὸν Μονογενῆ Θεὸν ἀναφέρει την προφη τείαν. Εἰπὼν γὰρ ἐκ προσώπου τοῦ Θεοῦ ὁ προφήτης, ὅτι τὴν δόξαν μου ἑτέρῳ οὐ δώσω· προσέθηκεν ὅτι καὶ τὰς ἀρετάς μου τοῖς γλυπτοῖς. Ἐπεὶ γὰρ τὴν Θεῷ χρεωστουμένην λατρείαν καὶ προσκύνησιν τῷ ἀντικειμένῳ προσῆγον δι' ἀπάτη; οἱ ἄνθρωποι, τοῖς τῶν γλυπτῶν ἀφιδρύμασι τὸν ἐχθρὸν τοῦ Θεοῦ σεβα- ζόμενοι, τὸν πολυειδῶς ἐν τοῖς ἀνθρώποις διὰ τῶν εἰ δώλων μορφούμενον. Οἶκτον λαβὼν τῆς ἀνθρωπίνης ἀπωλείας ὁ τοὺς κακῶς ἔχοντας ἰατρεύων, τὴν χρό νοις ὕστερον γενησομένην παρ' αὐτοῦ φιλανθρωπία, ἐν τῷ ἀφανισμῷ τῶν εἰδώλων, διὰ τοῦ προφήτου προ ηγόρευσε, λέγων· ὅτι Φανερωθείσης τῆς ἀληθείας, οὐκέτι ἡ ἐμὴ δόξα ἄλλῳ δοθήσεται, οὔτε αἱ ἐμαὶ ἀρε ταὶ τοῖς γλυπτοῖς ἀνατεθήσονται. Οὐ γὰρ δουλεύσουσι τοῖς φύσει μὴ οὖσι θεοῖς, τὴν ἐμὴν δόξαν ἐπιγνόντες οἱ ἄνθρωποι. Οσα τοίνυν περὶ τῆς ἀντικειμένης εν εργείας ἐκ προσώπου τοῦ Κυρίου ὁ προφήτης φησί, ταῦτα ὁ θεομάχος εἰς αὐτὸν ἀναφέρει τὸν Κύριον, τὴν ταῦτα διὰ τοῦ προφήτου φθεγξάμενον. Τίς τοιοῦτος ἐν τοῖς τυράννοις μνημονεύεται γεγενῆσθαι διώκτης τῆς πίστεως; Τίς τοῦτο κατεσκεύασεν; ὡς ὁ ἐπὶ τω· τηρίᾳ τῶν ψυχῶν ἡμῶν διὰ σαρκὸς ἐπιφανείς, καθὼς ἐπιστεύσαμεν, οὐκ ἀληθινός ἐστι Θεός· ἀλλὰ ὁ τῷ Θεῷ ἀντικείμενος, ὁ ἐν τοῖς γλυπτοῖς τε καὶ τοῖς εἰ- δώλοις ἐνεργῶν τὴν κατὰ τῶν ἀνθρώπων ἀπάτην· ὁ γὰρ περὶ ἐκείνου εἴρηται διὰ τοῦ προφήτου, ταῦτα ὁ Εὐνόμιος εἰς τὸν Μονογενῆ Θεὸν μετατίθησιν. Ούτε αὐτὸ τοῦτο νοήσας, ὅτι αὐτὸς ὁ Μονογενής ἐστιν ὁ ταῦτα ἐν τῷ προφήτη φθεγξάμενος, καθὼς οἱ κ αὐτὸς ἐν τοῖς ἐφεξῆς λέγει, ὅτι οὗτός ἐστιν ὁ ἐν τοῖς προφήταις λαλήσας. S. GREGORII NISSENI , rit hæresvos. Dum enim vitam generabilem nomi- nat, aliud quiddam quod ingenerabili vitæ sit op- positum intelligit, neque Filium vere vitam esse supponit. Deinde dicit, Ut Filium Dei vivificantem mortuos, lucem veram, lucem qua illuminat om- nem hominem venientem in hunc mundum * bonum et suppeditatorem bonorum : hæc omnia pro quodam melle simplicioribus protendens, horum verborum dulcedine letale virus occultat.: conti- nuo enim dictis subinde suum perniciosum et vi- rulentum animi sensum prodit, dum dicit: Non cum eo qui genuit simul dignitatis partem accepisse : non alii cuiquam patriam essentiam esse tributam: sed ortum esse ex illustri generatione etiam gloriæ Dominum, et a Patre gloriam accepisse, non illius gloriæ participem esse: non enim Omnipotentis glo- ria alteri tribui potest, sicut dixit, ‹ Gloriam meam alteri nondabo“, › hæc sunt mortifera venena, quæ habent exercitata. Horum autem mortiferum vitium manifestius in postremis dictis revelatur. A Patre, inquit, adep- tum gloriam, non illius gloriæ participem: non enim communicabilis est Omnipotentis gloria, sicut ipse dixit : « Gloriam meam.alteri non dabo. » Quis est ille alter cui dixit Deus se majestatem suam non daturum esse? Nam propheta de adversario loqui- tur: at vero Eunomius in Unigenitum Deum vati- cinium refert. Cum enim ex Dei persona dixisset propheta, Gloriam meam alteri non dabo: addidit, et virtutes meas sculptilibus. Siquidem Deo debi- tum cultum et adorationem adversario homines fraude îllecti attribuerunt, sculptilibus simulacris dedicatis inimicum Dei colentes, multiformiter in hominibus per simulacra formatum. Humani inte ritus misertus ille qui male habentes sospitat, pos- tremis temporibus ex ipso orituram in genus huma- num benevolentiam, in abolitione simulacrorum per prophetam vaticinatus est, dicens: Manifestata ve- ritate non amplius mea gloria alii dabitur, neque meæ virtutes sculptilibus dedicabuntur. Non enim homines, qui meam gloriam noverint, his qui natura dii non sunt servient. Quæcunque igitur de contra- ria operatione ex persona Domini propheta dicit, hæc Deo rebellis et pugnax in ipsum refert Domi- mum, qui hæc per prophetam protulit. Quis talis inter tyrannos exstitisse fidei persecutor memora- tur? Quis hoc unquam molitus est? Quod ille qui propter animarum nostrarum salutem per carnem apparuit, sicut credidimus, non verus est Deus, sed ille Deo contrarius, qui in sculptilibus et idolis operabatur adversus homines errorem et deceptio- nem : quæ enim de illo per prophetam dicta sunt, hæc Eunomius in Deum unigenitum detorquet. Neque hoc ipsum intellexit, quod ipse Unigenitus est, qui hæc in propheta profatus est, quemadmo- dum ipse in sequentibus asserit, quod ipse est qui in prophetis locutus est. soli dignoscunt qui animi intelligentis instrumenta @ D bo Jon 1, 9. Işa. ., 8.

Υἱὸν Θεοῦ ζωοποιοῦντα τοὺς νεκροὺς, φῶς ἀλη θινὸν, φῶς φωτίζον πάντα ἄνθρωπον ἐρχόμενον εἰς τὸν κόσμον, ἀγαθὸν καὶ χορηγὸν ἀγαθῶν. Ταῦτα πάντα ἀντὶ μέλιτός τινος τοῖς ἀκεραιοτέροις προτείνων, ὑποκρύπτει τῇ γλυκύτητι τῶν ῥημάτων τούτων τὸ δηλητήριον. Εὐθὺς γὰρ ἐπάγει τοῖς εἰρη μένοις τὸ φθοροποιὸν αὐτοῦ νόημα, λέγων· Οὐχὶ τῷ γεννήσαντι συμμερισάμενον τὴν ἀξίαν· οὐκ ἄλ λῳ τινὶ τὴν πατρικὴν οὐσίαν· ἀλλὰ γενόμενον ἐκ γεννήσεως ἔνδοξον, καὶ τῆς δόξης Κύριον, καὶ λαβόντα παρὰ τοῦ Πατρὸς δόξαν· οὐ τῆς ἐκείνου μεταλαβόντα δόξης, ἀμετάδοτος γὰρ ἡ δόξα τοῦ Παντοκράτορος, καθὼς εἶπε· «Τὴν δόξαν μου ἑτέρῳ οὐ δώσω. Ταῦτά ἐστιν τὰ ἐπὶ θανάτου Α ὄντως ζωὴν, τὸν Υἱὸν ὑποτίθεται. Εἶτα φησίν· ὡς Β φάρμακα, & μόνοι διαγινώσκουσιν οἱ γεγυμνασμένοι τὰ τῆς ψυχῆς αἰσθητήρια. Τούτων δὲ ἡ θανατηφόρος κακία φανερώτερον ἐν τοῖς τελευταίοις τῶν εἰρημένων ἀνακαλύπτεται· Λαβόντα, φησί, παρὰ τοῦ Πατρὸς δόξαν, οὗ τῆς ἐκείνου μεταλαβόντα δόξης· ἀμετάδοτος γὰρ ἡ δόξα τοῦ Παντοκράτορος, καθὼς εἶπε· «Τὴν δόξαν μου ἑτέρῳ οὐ δώσω.» Τίς ἐστιν ὁ ἕτερος ἐκεῖνος τι εἶπεν ὁ Θεὸς, Τὴν δόξαν μου μὴ δώσω; Ὁ μὲν πρ φήτης περὶ τοῦ ἀντικειμένου λέγει· ὁ δὲ Εὐνόμος εἰς αὐτὸν τὸν Μονογενῆ Θεὸν ἀναφέρει την προφη τείαν. Εἰπὼν γὰρ ἐκ προσώπου τοῦ Θεοῦ ὁ προφήτης, ὅτι τὴν δόξαν μου ἑτέρῳ οὐ δώσω· προσέθηκεν ὅτι καὶ τὰς ἀρετάς μου τοῖς γλυπτοῖς. Ἐπεὶ γὰρ τὴν Θεῷ χρεωστουμένην λατρείαν καὶ προσκύνησιν τῷ ἀντικειμένῳ προσῆγον δι' ἀπάτη; οἱ ἄνθρωποι, τοῖς τῶν γλυπτῶν ἀφιδρύμασι τὸν ἐχθρὸν τοῦ Θεοῦ σεβα- ζόμενοι, τὸν πολυειδῶς ἐν τοῖς ἀνθρώποις διὰ τῶν εἰ δώλων μορφούμενον. Οἶκτον λαβὼν τῆς ἀνθρωπίνης ἀπωλείας ὁ τοὺς κακῶς ἔχοντας ἰατρεύων, τὴν χρό νοις ὕστερον γενησομένην παρ' αὐτοῦ φιλανθρωπία, ἐν τῷ ἀφανισμῷ τῶν εἰδώλων, διὰ τοῦ προφήτου προ ηγόρευσε, λέγων· ὅτι Φανερωθείσης τῆς ἀληθείας, οὐκέτι ἡ ἐμὴ δόξα ἄλλῳ δοθήσεται, οὔτε αἱ ἐμαὶ ἀρε ταὶ τοῖς γλυπτοῖς ἀνατεθήσονται. Οὐ γὰρ δουλεύσουσι τοῖς φύσει μὴ οὖσι θεοῖς, τὴν ἐμὴν δόξαν ἐπιγνόντες οἱ ἄνθρωποι. Οσα τοίνυν περὶ τῆς ἀντικειμένης εν εργείας ἐκ προσώπου τοῦ Κυρίου ὁ προφήτης φησί, ταῦτα ὁ θεομάχος εἰς αὐτὸν ἀναφέρει τὸν Κύριον, τὴν ταῦτα διὰ τοῦ προφήτου φθεγξάμενον. Τίς τοιοῦτος ἐν τοῖς τυράννοις μνημονεύεται γεγενῆσθαι διώκτης τῆς πίστεως; Τίς τοῦτο κατεσκεύασεν; ὡς ὁ ἐπὶ τω· τηρίᾳ τῶν ψυχῶν ἡμῶν διὰ σαρκὸς ἐπιφανείς, καθὼς ἐπιστεύσαμεν, οὐκ ἀληθινός ἐστι Θεός· ἀλλὰ ὁ τῷ Θεῷ ἀντικείμενος, ὁ ἐν τοῖς γλυπτοῖς τε καὶ τοῖς εἰ- δώλοις ἐνεργῶν τὴν κατὰ τῶν ἀνθρώπων ἀπάτην· ὁ γὰρ περὶ ἐκείνου εἴρηται διὰ τοῦ προφήτου, ταῦτα ὁ Εὐνόμιος εἰς τὸν Μονογενῆ Θεὸν μετατίθησιν. Ούτε αὐτὸ τοῦτο νοήσας, ὅτι αὐτὸς ὁ Μονογενής ἐστιν ὁ ταῦτα ἐν τῷ προφήτη φθεγξάμενος, καθὼς οἱ κ αὐτὸς ἐν τοῖς ἐφεξῆς λέγει, ὅτι οὗτός ἐστιν ὁ ἐν τοῖς προφήταις λαλήσας. S. GREGORII NISSENI , rit hæresvos. Dum enim vitam generabilem nomi- nat, aliud quiddam quod ingenerabili vitæ sit op- positum intelligit, neque Filium vere vitam esse supponit. Deinde dicit, Ut Filium Dei vivificantem mortuos, lucem veram, lucem qua illuminat om- nem hominem venientem in hunc mundum * bonum et suppeditatorem bonorum : hæc omnia pro quodam melle simplicioribus protendens, horum verborum dulcedine letale virus occultat.: conti- nuo enim dictis subinde suum perniciosum et vi- rulentum animi sensum prodit, dum dicit: Non cum eo qui genuit simul dignitatis partem accepisse : non alii cuiquam patriam essentiam esse tributam: sed ortum esse ex illustri generatione etiam gloriæ Dominum, et a Patre gloriam accepisse, non illius gloriæ participem esse: non enim Omnipotentis glo- ria alteri tribui potest, sicut dixit, ‹ Gloriam meam alteri nondabo“, › hæc sunt mortifera venena, quæ habent exercitata. Horum autem mortiferum vitium manifestius in postremis dictis revelatur. A Patre, inquit, adep- tum gloriam, non illius gloriæ participem: non enim communicabilis est Omnipotentis gloria, sicut ipse dixit : « Gloriam meam.alteri non dabo. » Quis est ille alter cui dixit Deus se majestatem suam non daturum esse? Nam propheta de adversario loqui- tur: at vero Eunomius in Unigenitum Deum vati- cinium refert. Cum enim ex Dei persona dixisset propheta, Gloriam meam alteri non dabo: addidit, et virtutes meas sculptilibus. Siquidem Deo debi- tum cultum et adorationem adversario homines fraude îllecti attribuerunt, sculptilibus simulacris dedicatis inimicum Dei colentes, multiformiter in hominibus per simulacra formatum. Humani inte ritus misertus ille qui male habentes sospitat, pos- tremis temporibus ex ipso orituram in genus huma- num benevolentiam, in abolitione simulacrorum per prophetam vaticinatus est, dicens: Manifestata ve- ritate non amplius mea gloria alii dabitur, neque meæ virtutes sculptilibus dedicabuntur. Non enim homines, qui meam gloriam noverint, his qui natura dii non sunt servient. Quæcunque igitur de contra- ria operatione ex persona Domini propheta dicit, hæc Deo rebellis et pugnax in ipsum refert Domi- mum, qui hæc per prophetam protulit. Quis talis inter tyrannos exstitisse fidei persecutor memora- tur? Quis hoc unquam molitus est? Quod ille qui propter animarum nostrarum salutem per carnem apparuit, sicut credidimus, non verus est Deus, sed ille Deo contrarius, qui in sculptilibus et idolis operabatur adversus homines errorem et deceptio- nem : quæ enim de illo per prophetam dicta sunt, hæc Eunomius in Deum unigenitum detorquet. Neque hoc ipsum intellexit, quod ipse Unigenitus est, qui hæc in propheta profatus est, quemadmo- dum ipse in sequentibus asserit, quod ipse est qui in prophetis locutus est. soli dignoscunt qui animi intelligentis instrumenta @ D bo Jon 1, 9. Işa. ., 8.

Υἱὸν Θεοῦ ζωοποιοῦντα τοὺς νεκροὺς, φῶς ἀλη θινὸν, φῶς φωτίζον πάντα ἄνθρωπον ἐρχόμενον εἰς τὸν κόσμον, ἀγαθὸν καὶ χορηγὸν ἀγαθῶν. Ταῦτα πάντα ἀντὶ μέλιτός τινος τοῖς ἀκεραιοτέροις προτείνων, ὑποκρύπτει τῇ γλυκύτητι τῶν ῥημάτων τούτων τὸ δηλητήριον. Εὐθὺς γὰρ ἐπάγει τοῖς εἰρη μένοις τὸ φθοροποιὸν αὐτοῦ νόημα, λέγων· Οὐχὶ τῷ γεννήσαντι συμμερισάμενον τὴν ἀξίαν· οὐκ ἄλ λῳ τινὶ τὴν πατρικὴν οὐσίαν· ἀλλὰ γενόμενον ἐκ γεννήσεως ἔνδοξον, καὶ τῆς δόξης Κύριον, καὶ λαβόντα παρὰ τοῦ Πατρὸς δόξαν· οὐ τῆς ἐκείνου μεταλαβόντα δόξης, ἀμετάδοτος γὰρ ἡ δόξα τοῦ Παντοκράτορος, καθὼς εἶπε· «Τὴν δόξαν μου ἑτέρῳ οὐ δώσω. Ταῦτά ἐστιν τὰ ἐπὶ θανάτου Α ὄντως ζωὴν, τὸν Υἱὸν ὑποτίθεται. Εἶτα φησίν· ὡς Β φάρμακα, & μόνοι διαγινώσκουσιν οἱ γεγυμνασμένοι τὰ τῆς ψυχῆς αἰσθητήρια. Τούτων δὲ ἡ θανατηφόρος κακία φανερώτερον ἐν τοῖς τελευταίοις τῶν εἰρημένων ἀνακαλύπτεται· Λαβόντα, φησί, παρὰ τοῦ Πατρὸς δόξαν, οὗ τῆς ἐκείνου μεταλαβόντα δόξης· ἀμετάδοτος γὰρ ἡ δόξα τοῦ Παντοκράτορος, καθὼς εἶπε· «Τὴν δόξαν μου ἑτέρῳ οὐ δώσω.» Τίς ἐστιν ὁ ἕτερος ἐκεῖνος τι εἶπεν ὁ Θεὸς, Τὴν δόξαν μου μὴ δώσω; Ὁ μὲν πρ φήτης περὶ τοῦ ἀντικειμένου λέγει· ὁ δὲ Εὐνόμος εἰς αὐτὸν τὸν Μονογενῆ Θεὸν ἀναφέρει την προφη τείαν. Εἰπὼν γὰρ ἐκ προσώπου τοῦ Θεοῦ ὁ προφήτης, ὅτι τὴν δόξαν μου ἑτέρῳ οὐ δώσω· προσέθηκεν ὅτι καὶ τὰς ἀρετάς μου τοῖς γλυπτοῖς. Ἐπεὶ γὰρ τὴν Θεῷ χρεωστουμένην λατρείαν καὶ προσκύνησιν τῷ ἀντικειμένῳ προσῆγον δι' ἀπάτη; οἱ ἄνθρωποι, τοῖς τῶν γλυπτῶν ἀφιδρύμασι τὸν ἐχθρὸν τοῦ Θεοῦ σεβα- ζόμενοι, τὸν πολυειδῶς ἐν τοῖς ἀνθρώποις διὰ τῶν εἰ δώλων μορφούμενον. Οἶκτον λαβὼν τῆς ἀνθρωπίνης ἀπωλείας ὁ τοὺς κακῶς ἔχοντας ἰατρεύων, τὴν χρό νοις ὕστερον γενησομένην παρ' αὐτοῦ φιλανθρωπία, ἐν τῷ ἀφανισμῷ τῶν εἰδώλων, διὰ τοῦ προφήτου προ ηγόρευσε, λέγων· ὅτι Φανερωθείσης τῆς ἀληθείας, οὐκέτι ἡ ἐμὴ δόξα ἄλλῳ δοθήσεται, οὔτε αἱ ἐμαὶ ἀρε ταὶ τοῖς γλυπτοῖς ἀνατεθήσονται. Οὐ γὰρ δουλεύσουσι τοῖς φύσει μὴ οὖσι θεοῖς, τὴν ἐμὴν δόξαν ἐπιγνόντες οἱ ἄνθρωποι. Οσα τοίνυν περὶ τῆς ἀντικειμένης εν εργείας ἐκ προσώπου τοῦ Κυρίου ὁ προφήτης φησί, ταῦτα ὁ θεομάχος εἰς αὐτὸν ἀναφέρει τὸν Κύριον, τὴν ταῦτα διὰ τοῦ προφήτου φθεγξάμενον. Τίς τοιοῦτος ἐν τοῖς τυράννοις μνημονεύεται γεγενῆσθαι διώκτης τῆς πίστεως; Τίς τοῦτο κατεσκεύασεν; ὡς ὁ ἐπὶ τω· τηρίᾳ τῶν ψυχῶν ἡμῶν διὰ σαρκὸς ἐπιφανείς, καθὼς ἐπιστεύσαμεν, οὐκ ἀληθινός ἐστι Θεός· ἀλλὰ ὁ τῷ Θεῷ ἀντικείμενος, ὁ ἐν τοῖς γλυπτοῖς τε καὶ τοῖς εἰ- δώλοις ἐνεργῶν τὴν κατὰ τῶν ἀνθρώπων ἀπάτην· ὁ γὰρ περὶ ἐκείνου εἴρηται διὰ τοῦ προφήτου, ταῦτα ὁ Εὐνόμιος εἰς τὸν Μονογενῆ Θεὸν μετατίθησιν. Ούτε αὐτὸ τοῦτο νοήσας, ὅτι αὐτὸς ὁ Μονογενής ἐστιν ὁ ταῦτα ἐν τῷ προφήτη φθεγξάμενος, καθὼς οἱ κ αὐτὸς ἐν τοῖς ἐφεξῆς λέγει, ὅτι οὗτός ἐστιν ὁ ἐν τοῖς προφήταις λαλήσας. S. GREGORII NISSENI , rit hæresvos. Dum enim vitam generabilem nomi- nat, aliud quiddam quod ingenerabili vitæ sit op- positum intelligit, neque Filium vere vitam esse supponit. Deinde dicit, Ut Filium Dei vivificantem mortuos, lucem veram, lucem qua illuminat om- nem hominem venientem in hunc mundum * bonum et suppeditatorem bonorum : hæc omnia pro quodam melle simplicioribus protendens, horum verborum dulcedine letale virus occultat.: conti- nuo enim dictis subinde suum perniciosum et vi- rulentum animi sensum prodit, dum dicit: Non cum eo qui genuit simul dignitatis partem accepisse : non alii cuiquam patriam essentiam esse tributam: sed ortum esse ex illustri generatione etiam gloriæ Dominum, et a Patre gloriam accepisse, non illius gloriæ participem esse: non enim Omnipotentis glo- ria alteri tribui potest, sicut dixit, ‹ Gloriam meam alteri nondabo“, › hæc sunt mortifera venena, quæ habent exercitata. Horum autem mortiferum vitium manifestius in postremis dictis revelatur. A Patre, inquit, adep- tum gloriam, non illius gloriæ participem: non enim communicabilis est Omnipotentis gloria, sicut ipse dixit : « Gloriam meam.alteri non dabo. » Quis est ille alter cui dixit Deus se majestatem suam non daturum esse? Nam propheta de adversario loqui- tur: at vero Eunomius in Unigenitum Deum vati- cinium refert. Cum enim ex Dei persona dixisset propheta, Gloriam meam alteri non dabo: addidit, et virtutes meas sculptilibus. Siquidem Deo debi- tum cultum et adorationem adversario homines fraude îllecti attribuerunt, sculptilibus simulacris dedicatis inimicum Dei colentes, multiformiter in hominibus per simulacra formatum. Humani inte ritus misertus ille qui male habentes sospitat, pos- tremis temporibus ex ipso orituram in genus huma- num benevolentiam, in abolitione simulacrorum per prophetam vaticinatus est, dicens: Manifestata ve- ritate non amplius mea gloria alii dabitur, neque meæ virtutes sculptilibus dedicabuntur. Non enim homines, qui meam gloriam noverint, his qui natura dii non sunt servient. Quæcunque igitur de contra- ria operatione ex persona Domini propheta dicit, hæc Deo rebellis et pugnax in ipsum refert Domi- mum, qui hæc per prophetam protulit. Quis talis inter tyrannos exstitisse fidei persecutor memora- tur? Quis hoc unquam molitus est? Quod ille qui propter animarum nostrarum salutem per carnem apparuit, sicut credidimus, non verus est Deus, sed ille Deo contrarius, qui in sculptilibus et idolis operabatur adversus homines errorem et deceptio- nem : quæ enim de illo per prophetam dicta sunt, hæc Eunomius in Deum unigenitum detorquet. Neque hoc ipsum intellexit, quod ipse Unigenitus est, qui hæc in propheta profatus est, quemadmo- dum ipse in sequentibus asserit, quod ipse est qui in prophetis locutus est. soli dignoscunt qui animi intelligentis instrumenta @ D bo Jon 1, 9. Işa. ., 8.

Β Τί με χρή περί τούτων πλείω διεξιέναι ; Τῆς αὐ- Α τῆς γὰρ ἔχεται βλασφημίας, καὶ τὰ πρὸ τούτων εἰ- ρημένα· Λαβόντα, φησὶν, παρὰ τοῦ Πατρὸς δόξαν, οὐ τῆς ἐκείνου μεταλαβόντα δόξης· ἀμετάδοτος γὰρ ἡ δόξα τοῦ παντοκράτορος Θεοῦ. Ἐγὼ γὰρ εἰ καὶ περὶ Μωϋσέως ὁ λόγος ἦν τοῦ δοξασθέντος ἐν τῇ διακονίᾳ τοῦ νόμου, οὐδ' οὕτως ἤνεγκα ἂν τὸν τοιοῦτον λόγον. Ος εἰ καὶ ὅτι μηδεμίαν ἔχων οίκοθεν δόξαν ἐκεῖνος, διὰ τῆς γενομένης αὐτῷ θεόθεν δω- ρεῖς, ἔνδοξος ἀθρόως τοῖς Ἰσραηλίταις ἐφάνη. Αὐτὴ γὰρ ἡ γενομένη τῷ νομοθέτῃ δόξα οὐκ ἄλλου τινὸς ἦν, ἀλλὰ αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ, ἣν πάντας κελεύει ζητεῖν ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ ὁ Κύριος, δι' ὧν αἰτιᾶται τοὺς τὴν ἀνθρωπίνην δόξαν περὶ πολλοῦ ποιουμένους, τὴν δὲ παρὰ μόνου τοῦ Θεοῦ δόξαν μὴ ζητοῦντας. Δι' ὧν γὰρ ζητεῖν ἐνεκελεύσατο τὴν παρὰ τοῦ μόνου Θεού δόξαν, τὸ δυνατὸν εἶναι τυχεῖν τοῦ ζητουμένου κατ επηγγείλατο. Πῶς οὖν ἀμετάδοτος ἡ δόξα τοῦ Παντο κράτορος, εἴ γε καὶ χρὴ τὴν παρὰ τοῦ μόνου Θεοῦ δόξαν αἰτεῖν, καὶ πᾶς ὁ αἰτῶν λαμβάνει κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου φωνήν; Ὁ δὲ περὶ τοῦ ἀπαυγάσματος τῆς εξης λέγων, ότι λαβὼν ἔχει τὴν δόξαν, οὐδὲν ἔτερον λέγει, ἢ ὅτι ἄδοξον καθ' ἑαυτὸ τὸ τῆς δόξης ἀπαύ γασμα· χρήζει δὲ λαβεῖν παρ' ἑτέρου δόξαν, ἵνα οὕτω ποτὲ καὶ αὐτὸς γένηται Κύριός τινος δόξης· ποῦ τοί- νῦν θήσομεν τὰς τῆς ἀληθείας φωνάς, τήν τε λέγου σαν, ὀρθήσεσθαι αὐτὸν ἐν τῇ δόξῃ τοῦ Πατρός· καὶ πάλιν, ὅτι Πάντα ἃ ἔχει ὁ Πατὴρ ἐμά ἐστιν ; τίνι χρὴ προσέχειν τὸν ἀκούοντα ; τῷ λέγοντι ὅτι ἀμέτο- χός ἐστι τῆς τοῦ Πατρὸς δόξης ὁ πάντων τῶν ἐν τῷ Πατρὶ κληρονόμος, καθώς φησιν ὁ Ἀπόστολος ἢ τῷ ὁμολογοῦντι ὅτι Πάντα ὅσα ἔχει ὁ πατὴρ καὶ αὐτὸς ἔχει; Ἐν δὲ τοῖς πᾶσι καὶ ἡ δόξα πάντως ἐστίν. Αλλ' ἀμετάδοτον εἶναί φησι τὴν δόξαν τοῦ Παντοκράτορος· τοῦτο οὔτε ὁ Ἰωὴλ οὔτε ὁ μέγας Πέτρος μαρτύρεται, ὁ τὸν προφητικὸν λόγον ἐν τῇ δημηγορίᾳ τῇ πρὸς τοὺς Ἰουδαίους οικειωσάμενος. Φησὶ γὰρ ἐκ προσ- ώπου τοῦ Θεοῦ, ὅ τε προφήτης, καὶ ὁ ἀπόστολος, ὅτι Εκχεῶ ἀπὸ τοῦ πνεύματός μου ἐπὶ πᾶσαν σάρκα. Ο τοίνυν τοῦ ἰδίου πνεύματος τῆς κοινωνίας πάσῃ σαρκὶ μὴ φθονήσας· πῶς τῷ Μονογενεῖ Υἱῷ τῷ ὄντι ἐν τοῖς κόλποις τοῦ Πατρὸς, τῷ πάντα ἔχοντι ὅσα ὁ Πατήρ ἔχει, τῆς οἰκείας δόξης οὐ μεταδίδω- σιν; Ἢ τάχα εἴποι τις ἂν ἀληθεύειν τὸν Εὐνόμιον ἐν τούτῳ καὶ μὴ βουλόμενον; Ἐπὶ μὲν γὰρ τοῦ μὴ ἔχοντος οίκοθεν τὴν δόξαν, κυρίως ἡ μετάδοσις λέγει ται, ᾧ τὸ ἔχειν ἑτέρωθεν προσγίνεται οὐκ ἐκ φύσεως· ὅπου δὲ μία καὶ ἡ αὐτὴ καταλαμβάνεται φύσις, οὐ χρήζει τοῦ καθ᾿ ἕκαστον μεταδιδόντος ὁ ἐκεῖνο κατά τὴν φύσιν ὤν, ὅπερ ὁ Πατήρ εἶναι πεπίστευται· μάλ λον δὲ τρανώτερόν τε καὶ φανερώτερον εἰπεῖν, Εχει καλῶς. Τί χρήζει τῆς τοῦ Πατρὸς δόξης ὁ ὅλον ἔχων ἐν ἑαυτῷ τὸν Πατέρα, οὐδενὸς τῶν ἐν τῷ Πατρὶ θεωρουμένων υφηρημένου; τίς δὲ καὶ ἡ τοῦ Παντο- κράτορος ἀξία, ἧς ἀμέτοχον ὁ Εὐνόμιος τὸν Υἱὸν ἀποφαίνεται; λεγέτωσαν μὲν οὖν οἱ σοφοὶ παρ' ἑαυ το σε σε CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. C Ecquid est necesse me de bis pluribus verbis dis- serere? Eamdem enim habent blasphemiam quæ præcedunt dicta : adeptum, inquit, a Palre gloriam, non illius consortem sive participem gloriæ: non enim est communicabilis Dei omnipotentis gloria. Ego enim tametsi de solo Mose sermo fuisset in legis mini- sterio glorificato, nunquain tamen talem orationem protulissem: qui licet nulla ex seipen gloria clarus, tamen per id donum quod ei divinitus accidit, il- lustris et gloriosus Israelitis totus repente appa ruit 8. Ipsa enim quæ in eo legislatore effulsit claritas, non alius cujusquam erat, quam ipsius Dei, quam omnes quærere jubet in Evangelio Do minus", per ea verba quibus eos accusat qui humanam gloriam magnifacientes, quæ a solo est Dee gloriam non querunt. Per quæ enim quæ a solo Deo est gloriam quærere jussit; id quod quæritur haberi posse certe promisit. Quomodo igitur Dei omnipotentis gloria communicari non potest, si oportet eam quæ a solo Deo est gloriam postulare, et omnis qui petit accipit, secundum Domini vo- cem"? Qui autem de splendore gloriæ dicit, quod eam habet gloriam quanı accepit, nihil aliud dirit, quam gloriæ splendorem per seipsum gloriæ exper- tem esse; ab altero enim gloriam indiges accipere. ut sie aliquando fiat Dominus gloriæ: ubi igitur veritatis voces ponemus, et eam quæ dicit, ipsum videndum esse in gloria Dei Patris *¹ : et iterum, Omnia quæ habet Pater, mea sunt "? cui fidem adhibere oportet auditorem? an ei qui autumat illum non esse Patris gloriæ participem, qui omnium est in Patre hæres, sicut ait Apostolus : an ei qui confitetur se habere omnia quæ Pater habet? nam in omnibus ipsa gloria penitus continetur. Hic autem inficiatur Omnipotentis gloriam posse communicari : sed hoc neque Joel, neque magnus Petrus testatur, qui propheticum sermonem "in concione ad Judæos sibi proprium fecit. Nam ex persona ipsius Dei inquit propheta, et apostolus, Efundam de spiritu meo in omnem carnen 5. Qui igitur sui spiritus communicationem omni carni non invidit, quomodo Unigenito Filio qui est in sinibus Patris, qui habet quæcunque Pater habet, suam gloriam non impertit ? An non fortasse quis D dixerit in eo verum dicere Eunomium, etiam si Exod. Joan. 35. XXXIV, febr. 1, 25. **Act. 11, 17. PATROL. GR. XLV. v, 44. nolit? Nam proprie communicatio sive impertitio dicitur de eo qui e domo gloriam non habet: cui aliunde habere non ex natura adnascitur. Sed ubi una eademque natura comprehenditur, non indiget, ut sibi sigillatim communicet, qui illud est secun- dum naturam, quod quidem Pater esse creditur. Imo vero certius et manifestius dicere: Præclare habet. Quid Patris gloţia indiget, qui in seipso to- tum Patrem habet: cum a nihilo eorum quæ in Patre intelliguntur sit avulsus et separatus? Quæ- nam Omnipotentis dignitas, cujus exsortem esse Matth. vit, 8. Philipp 11, 11. 6s Joel. 11, 28. Joan. 1, 18. Joan. XVII, 10.

Β Τί με χρή περί τούτων πλείω διεξιέναι ; Τῆς αὐ- Α τῆς γὰρ ἔχεται βλασφημίας, καὶ τὰ πρὸ τούτων εἰ- ρημένα· Λαβόντα, φησὶν, παρὰ τοῦ Πατρὸς δόξαν, οὐ τῆς ἐκείνου μεταλαβόντα δόξης· ἀμετάδοτος γὰρ ἡ δόξα τοῦ παντοκράτορος Θεοῦ. Ἐγὼ γὰρ εἰ καὶ περὶ Μωϋσέως ὁ λόγος ἦν τοῦ δοξασθέντος ἐν τῇ διακονίᾳ τοῦ νόμου, οὐδ' οὕτως ἤνεγκα ἂν τὸν τοιοῦτον λόγον. Ος εἰ καὶ ὅτι μηδεμίαν ἔχων οίκοθεν δόξαν ἐκεῖνος, διὰ τῆς γενομένης αὐτῷ θεόθεν δω- ρεῖς, ἔνδοξος ἀθρόως τοῖς Ἰσραηλίταις ἐφάνη. Αὐτὴ γὰρ ἡ γενομένη τῷ νομοθέτῃ δόξα οὐκ ἄλλου τινὸς ἦν, ἀλλὰ αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ, ἣν πάντας κελεύει ζητεῖν ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ ὁ Κύριος, δι' ὧν αἰτιᾶται τοὺς τὴν ἀνθρωπίνην δόξαν περὶ πολλοῦ ποιουμένους, τὴν δὲ παρὰ μόνου τοῦ Θεοῦ δόξαν μὴ ζητοῦντας. Δι' ὧν γὰρ ζητεῖν ἐνεκελεύσατο τὴν παρὰ τοῦ μόνου Θεού δόξαν, τὸ δυνατὸν εἶναι τυχεῖν τοῦ ζητουμένου κατ επηγγείλατο. Πῶς οὖν ἀμετάδοτος ἡ δόξα τοῦ Παντο κράτορος, εἴ γε καὶ χρὴ τὴν παρὰ τοῦ μόνου Θεοῦ δόξαν αἰτεῖν, καὶ πᾶς ὁ αἰτῶν λαμβάνει κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου φωνήν; Ὁ δὲ περὶ τοῦ ἀπαυγάσματος τῆς εξης λέγων, ότι λαβὼν ἔχει τὴν δόξαν, οὐδὲν ἔτερον λέγει, ἢ ὅτι ἄδοξον καθ' ἑαυτὸ τὸ τῆς δόξης ἀπαύ γασμα· χρήζει δὲ λαβεῖν παρ' ἑτέρου δόξαν, ἵνα οὕτω ποτὲ καὶ αὐτὸς γένηται Κύριός τινος δόξης· ποῦ τοί- νῦν θήσομεν τὰς τῆς ἀληθείας φωνάς, τήν τε λέγου σαν, ὀρθήσεσθαι αὐτὸν ἐν τῇ δόξῃ τοῦ Πατρός· καὶ πάλιν, ὅτι Πάντα ἃ ἔχει ὁ Πατὴρ ἐμά ἐστιν ; τίνι χρὴ προσέχειν τὸν ἀκούοντα ; τῷ λέγοντι ὅτι ἀμέτο- χός ἐστι τῆς τοῦ Πατρὸς δόξης ὁ πάντων τῶν ἐν τῷ Πατρὶ κληρονόμος, καθώς φησιν ὁ Ἀπόστολος ἢ τῷ ὁμολογοῦντι ὅτι Πάντα ὅσα ἔχει ὁ πατὴρ καὶ αὐτὸς ἔχει; Ἐν δὲ τοῖς πᾶσι καὶ ἡ δόξα πάντως ἐστίν. Αλλ' ἀμετάδοτον εἶναί φησι τὴν δόξαν τοῦ Παντοκράτορος· τοῦτο οὔτε ὁ Ἰωὴλ οὔτε ὁ μέγας Πέτρος μαρτύρεται, ὁ τὸν προφητικὸν λόγον ἐν τῇ δημηγορίᾳ τῇ πρὸς τοὺς Ἰουδαίους οικειωσάμενος. Φησὶ γὰρ ἐκ προσ- ώπου τοῦ Θεοῦ, ὅ τε προφήτης, καὶ ὁ ἀπόστολος, ὅτι Εκχεῶ ἀπὸ τοῦ πνεύματός μου ἐπὶ πᾶσαν σάρκα. Ο τοίνυν τοῦ ἰδίου πνεύματος τῆς κοινωνίας πάσῃ σαρκὶ μὴ φθονήσας· πῶς τῷ Μονογενεῖ Υἱῷ τῷ ὄντι ἐν τοῖς κόλποις τοῦ Πατρὸς, τῷ πάντα ἔχοντι ὅσα ὁ Πατήρ ἔχει, τῆς οἰκείας δόξης οὐ μεταδίδω- σιν; Ἢ τάχα εἴποι τις ἂν ἀληθεύειν τὸν Εὐνόμιον ἐν τούτῳ καὶ μὴ βουλόμενον; Ἐπὶ μὲν γὰρ τοῦ μὴ ἔχοντος οίκοθεν τὴν δόξαν, κυρίως ἡ μετάδοσις λέγει ται, ᾧ τὸ ἔχειν ἑτέρωθεν προσγίνεται οὐκ ἐκ φύσεως· ὅπου δὲ μία καὶ ἡ αὐτὴ καταλαμβάνεται φύσις, οὐ χρήζει τοῦ καθ᾿ ἕκαστον μεταδιδόντος ὁ ἐκεῖνο κατά τὴν φύσιν ὤν, ὅπερ ὁ Πατήρ εἶναι πεπίστευται· μάλ λον δὲ τρανώτερόν τε καὶ φανερώτερον εἰπεῖν, Εχει καλῶς. Τί χρήζει τῆς τοῦ Πατρὸς δόξης ὁ ὅλον ἔχων ἐν ἑαυτῷ τὸν Πατέρα, οὐδενὸς τῶν ἐν τῷ Πατρὶ θεωρουμένων υφηρημένου; τίς δὲ καὶ ἡ τοῦ Παντο- κράτορος ἀξία, ἧς ἀμέτοχον ὁ Εὐνόμιος τὸν Υἱὸν ἀποφαίνεται; λεγέτωσαν μὲν οὖν οἱ σοφοὶ παρ' ἑαυ το σε σε CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. C Ecquid est necesse me de bis pluribus verbis dis- serere? Eamdem enim habent blasphemiam quæ præcedunt dicta : adeptum, inquit, a Palre gloriam, non illius consortem sive participem gloriæ: non enim est communicabilis Dei omnipotentis gloria. Ego enim tametsi de solo Mose sermo fuisset in legis mini- sterio glorificato, nunquain tamen talem orationem protulissem: qui licet nulla ex seipen gloria clarus, tamen per id donum quod ei divinitus accidit, il- lustris et gloriosus Israelitis totus repente appa ruit 8. Ipsa enim quæ in eo legislatore effulsit claritas, non alius cujusquam erat, quam ipsius Dei, quam omnes quærere jubet in Evangelio Do minus", per ea verba quibus eos accusat qui humanam gloriam magnifacientes, quæ a solo est Dee gloriam non querunt. Per quæ enim quæ a solo Deo est gloriam quærere jussit; id quod quæritur haberi posse certe promisit. Quomodo igitur Dei omnipotentis gloria communicari non potest, si oportet eam quæ a solo Deo est gloriam postulare, et omnis qui petit accipit, secundum Domini vo- cem"? Qui autem de splendore gloriæ dicit, quod eam habet gloriam quanı accepit, nihil aliud dirit, quam gloriæ splendorem per seipsum gloriæ exper- tem esse; ab altero enim gloriam indiges accipere. ut sie aliquando fiat Dominus gloriæ: ubi igitur veritatis voces ponemus, et eam quæ dicit, ipsum videndum esse in gloria Dei Patris *¹ : et iterum, Omnia quæ habet Pater, mea sunt "? cui fidem adhibere oportet auditorem? an ei qui autumat illum non esse Patris gloriæ participem, qui omnium est in Patre hæres, sicut ait Apostolus : an ei qui confitetur se habere omnia quæ Pater habet? nam in omnibus ipsa gloria penitus continetur. Hic autem inficiatur Omnipotentis gloriam posse communicari : sed hoc neque Joel, neque magnus Petrus testatur, qui propheticum sermonem "in concione ad Judæos sibi proprium fecit. Nam ex persona ipsius Dei inquit propheta, et apostolus, Efundam de spiritu meo in omnem carnen 5. Qui igitur sui spiritus communicationem omni carni non invidit, quomodo Unigenito Filio qui est in sinibus Patris, qui habet quæcunque Pater habet, suam gloriam non impertit ? An non fortasse quis D dixerit in eo verum dicere Eunomium, etiam si Exod. Joan. 35. XXXIV, febr. 1, 25. **Act. 11, 17. PATROL. GR. XLV. v, 44. nolit? Nam proprie communicatio sive impertitio dicitur de eo qui e domo gloriam non habet: cui aliunde habere non ex natura adnascitur. Sed ubi una eademque natura comprehenditur, non indiget, ut sibi sigillatim communicet, qui illud est secun- dum naturam, quod quidem Pater esse creditur. Imo vero certius et manifestius dicere: Præclare habet. Quid Patris gloţia indiget, qui in seipso to- tum Patrem habet: cum a nihilo eorum quæ in Patre intelliguntur sit avulsus et separatus? Quæ- nam Omnipotentis dignitas, cujus exsortem esse Matth. vit, 8. Philipp 11, 11. 6s Joel. 11, 28. Joan. 1, 18. Joan. XVII, 10.

Β Τί με χρή περί τούτων πλείω διεξιέναι ; Τῆς αὐ- Α τῆς γὰρ ἔχεται βλασφημίας, καὶ τὰ πρὸ τούτων εἰ- ρημένα· Λαβόντα, φησὶν, παρὰ τοῦ Πατρὸς δόξαν, οὐ τῆς ἐκείνου μεταλαβόντα δόξης· ἀμετάδοτος γὰρ ἡ δόξα τοῦ παντοκράτορος Θεοῦ. Ἐγὼ γὰρ εἰ καὶ περὶ Μωϋσέως ὁ λόγος ἦν τοῦ δοξασθέντος ἐν τῇ διακονίᾳ τοῦ νόμου, οὐδ' οὕτως ἤνεγκα ἂν τὸν τοιοῦτον λόγον. Ος εἰ καὶ ὅτι μηδεμίαν ἔχων οίκοθεν δόξαν ἐκεῖνος, διὰ τῆς γενομένης αὐτῷ θεόθεν δω- ρεῖς, ἔνδοξος ἀθρόως τοῖς Ἰσραηλίταις ἐφάνη. Αὐτὴ γὰρ ἡ γενομένη τῷ νομοθέτῃ δόξα οὐκ ἄλλου τινὸς ἦν, ἀλλὰ αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ, ἣν πάντας κελεύει ζητεῖν ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ ὁ Κύριος, δι' ὧν αἰτιᾶται τοὺς τὴν ἀνθρωπίνην δόξαν περὶ πολλοῦ ποιουμένους, τὴν δὲ παρὰ μόνου τοῦ Θεοῦ δόξαν μὴ ζητοῦντας. Δι' ὧν γὰρ ζητεῖν ἐνεκελεύσατο τὴν παρὰ τοῦ μόνου Θεού δόξαν, τὸ δυνατὸν εἶναι τυχεῖν τοῦ ζητουμένου κατ επηγγείλατο. Πῶς οὖν ἀμετάδοτος ἡ δόξα τοῦ Παντο κράτορος, εἴ γε καὶ χρὴ τὴν παρὰ τοῦ μόνου Θεοῦ δόξαν αἰτεῖν, καὶ πᾶς ὁ αἰτῶν λαμβάνει κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου φωνήν; Ὁ δὲ περὶ τοῦ ἀπαυγάσματος τῆς εξης λέγων, ότι λαβὼν ἔχει τὴν δόξαν, οὐδὲν ἔτερον λέγει, ἢ ὅτι ἄδοξον καθ' ἑαυτὸ τὸ τῆς δόξης ἀπαύ γασμα· χρήζει δὲ λαβεῖν παρ' ἑτέρου δόξαν, ἵνα οὕτω ποτὲ καὶ αὐτὸς γένηται Κύριός τινος δόξης· ποῦ τοί- νῦν θήσομεν τὰς τῆς ἀληθείας φωνάς, τήν τε λέγου σαν, ὀρθήσεσθαι αὐτὸν ἐν τῇ δόξῃ τοῦ Πατρός· καὶ πάλιν, ὅτι Πάντα ἃ ἔχει ὁ Πατὴρ ἐμά ἐστιν ; τίνι χρὴ προσέχειν τὸν ἀκούοντα ; τῷ λέγοντι ὅτι ἀμέτο- χός ἐστι τῆς τοῦ Πατρὸς δόξης ὁ πάντων τῶν ἐν τῷ Πατρὶ κληρονόμος, καθώς φησιν ὁ Ἀπόστολος ἢ τῷ ὁμολογοῦντι ὅτι Πάντα ὅσα ἔχει ὁ πατὴρ καὶ αὐτὸς ἔχει; Ἐν δὲ τοῖς πᾶσι καὶ ἡ δόξα πάντως ἐστίν. Αλλ' ἀμετάδοτον εἶναί φησι τὴν δόξαν τοῦ Παντοκράτορος· τοῦτο οὔτε ὁ Ἰωὴλ οὔτε ὁ μέγας Πέτρος μαρτύρεται, ὁ τὸν προφητικὸν λόγον ἐν τῇ δημηγορίᾳ τῇ πρὸς τοὺς Ἰουδαίους οικειωσάμενος. Φησὶ γὰρ ἐκ προσ- ώπου τοῦ Θεοῦ, ὅ τε προφήτης, καὶ ὁ ἀπόστολος, ὅτι Εκχεῶ ἀπὸ τοῦ πνεύματός μου ἐπὶ πᾶσαν σάρκα. Ο τοίνυν τοῦ ἰδίου πνεύματος τῆς κοινωνίας πάσῃ σαρκὶ μὴ φθονήσας· πῶς τῷ Μονογενεῖ Υἱῷ τῷ ὄντι ἐν τοῖς κόλποις τοῦ Πατρὸς, τῷ πάντα ἔχοντι ὅσα ὁ Πατήρ ἔχει, τῆς οἰκείας δόξης οὐ μεταδίδω- σιν; Ἢ τάχα εἴποι τις ἂν ἀληθεύειν τὸν Εὐνόμιον ἐν τούτῳ καὶ μὴ βουλόμενον; Ἐπὶ μὲν γὰρ τοῦ μὴ ἔχοντος οίκοθεν τὴν δόξαν, κυρίως ἡ μετάδοσις λέγει ται, ᾧ τὸ ἔχειν ἑτέρωθεν προσγίνεται οὐκ ἐκ φύσεως· ὅπου δὲ μία καὶ ἡ αὐτὴ καταλαμβάνεται φύσις, οὐ χρήζει τοῦ καθ᾿ ἕκαστον μεταδιδόντος ὁ ἐκεῖνο κατά τὴν φύσιν ὤν, ὅπερ ὁ Πατήρ εἶναι πεπίστευται· μάλ λον δὲ τρανώτερόν τε καὶ φανερώτερον εἰπεῖν, Εχει καλῶς. Τί χρήζει τῆς τοῦ Πατρὸς δόξης ὁ ὅλον ἔχων ἐν ἑαυτῷ τὸν Πατέρα, οὐδενὸς τῶν ἐν τῷ Πατρὶ θεωρουμένων υφηρημένου; τίς δὲ καὶ ἡ τοῦ Παντο- κράτορος ἀξία, ἧς ἀμέτοχον ὁ Εὐνόμιος τὸν Υἱὸν ἀποφαίνεται; λεγέτωσαν μὲν οὖν οἱ σοφοὶ παρ' ἑαυ το σε σε CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. C Ecquid est necesse me de bis pluribus verbis dis- serere? Eamdem enim habent blasphemiam quæ præcedunt dicta : adeptum, inquit, a Palre gloriam, non illius consortem sive participem gloriæ: non enim est communicabilis Dei omnipotentis gloria. Ego enim tametsi de solo Mose sermo fuisset in legis mini- sterio glorificato, nunquain tamen talem orationem protulissem: qui licet nulla ex seipen gloria clarus, tamen per id donum quod ei divinitus accidit, il- lustris et gloriosus Israelitis totus repente appa ruit 8. Ipsa enim quæ in eo legislatore effulsit claritas, non alius cujusquam erat, quam ipsius Dei, quam omnes quærere jubet in Evangelio Do minus", per ea verba quibus eos accusat qui humanam gloriam magnifacientes, quæ a solo est Dee gloriam non querunt. Per quæ enim quæ a solo Deo est gloriam quærere jussit; id quod quæritur haberi posse certe promisit. Quomodo igitur Dei omnipotentis gloria communicari non potest, si oportet eam quæ a solo Deo est gloriam postulare, et omnis qui petit accipit, secundum Domini vo- cem"? Qui autem de splendore gloriæ dicit, quod eam habet gloriam quanı accepit, nihil aliud dirit, quam gloriæ splendorem per seipsum gloriæ exper- tem esse; ab altero enim gloriam indiges accipere. ut sie aliquando fiat Dominus gloriæ: ubi igitur veritatis voces ponemus, et eam quæ dicit, ipsum videndum esse in gloria Dei Patris *¹ : et iterum, Omnia quæ habet Pater, mea sunt "? cui fidem adhibere oportet auditorem? an ei qui autumat illum non esse Patris gloriæ participem, qui omnium est in Patre hæres, sicut ait Apostolus : an ei qui confitetur se habere omnia quæ Pater habet? nam in omnibus ipsa gloria penitus continetur. Hic autem inficiatur Omnipotentis gloriam posse communicari : sed hoc neque Joel, neque magnus Petrus testatur, qui propheticum sermonem "in concione ad Judæos sibi proprium fecit. Nam ex persona ipsius Dei inquit propheta, et apostolus, Efundam de spiritu meo in omnem carnen 5. Qui igitur sui spiritus communicationem omni carni non invidit, quomodo Unigenito Filio qui est in sinibus Patris, qui habet quæcunque Pater habet, suam gloriam non impertit ? An non fortasse quis D dixerit in eo verum dicere Eunomium, etiam si Exod. Joan. 35. XXXIV, febr. 1, 25. **Act. 11, 17. PATROL. GR. XLV. v, 44. nolit? Nam proprie communicatio sive impertitio dicitur de eo qui e domo gloriam non habet: cui aliunde habere non ex natura adnascitur. Sed ubi una eademque natura comprehenditur, non indiget, ut sibi sigillatim communicet, qui illud est secun- dum naturam, quod quidem Pater esse creditur. Imo vero certius et manifestius dicere: Præclare habet. Quid Patris gloţia indiget, qui in seipso to- tum Patrem habet: cum a nihilo eorum quæ in Patre intelliguntur sit avulsus et separatus? Quæ- nam Omnipotentis dignitas, cujus exsortem esse Matth. vit, 8. Philipp 11, 11. 6s Joel. 11, 28. Joan. 1, 18. Joan. XVII, 10.

Α τοῖς, καὶ ἐνώπιον αὐτῶν ἐπιστήμονες, τὰ γῆνα παντοκράτωρ ἵνα πάντα ἐν τῷ εἶναι μένῃ τῇ περιεκτικῇ δυνάμει περικρατούμενα. δόγματα· οἱ, καθώς φησιν ὁ Προφήτης, ἐκ γῆς φω νοῦντες. Ὅσοι δὲ προσκυνοῦμεν τὸν Λόγον, καὶ τῆς ἀληθείας εσμὲν μαθηταί, μᾶλλον δὲ εἶναι εὐχόμεθα, μηδὲ ταύτην παραδράμωμεν τὴν φωνὴν ἀθεώρητον οἴδαμεν γὰρ ὅτι πάντων τῶν ὀνομάτων, δι' ὧν τὸ θεῖον διασημαίνεται, τινὰ μὲν ἐνδεικτικὰ τῆς θείας μεγα- λωσύνης ἐστὶν, αὐτὰ ἐφ' ἑαυτῶν λεγόμενά τε καὶ νοούμενα· τινὰ δὲ ταῖς ὑπὲρ ἡμᾶς τε καὶ πᾶσαν τὴν κτίσιν ἐνεργείαις επονομάζεται. Ὅταν μὲν γὰρ λέ- γει ὁ θεῖος Απόστολος, ἀφθάρτῳ, ἀοράτῳ, μόνῳ σοφῷ Θεῷ, καὶ τὰ τοιαῦτα, τὰ παραστατικὰ τῆς ὑπερκειμένης δυνάμεως νοήματα διὰ τῶν ὀνομάτων τούτων ἐνδείκνυται. Ὅταν δὲ λέγεται παρὰ τῶν Γραφῶν, οἰκτίρμων καὶ ἐλεήμων, πολυέλεος, άλη- θινός, Χριστός, Κύριος, Ιατρός, ποιμήν, ὁδὸς, ἄρτος, πηγή, βασιλεὺς, κτίστης, δημιουργός, ὑπερασπιστής, ὁ ἐπὶ πάντων καὶ διὰ πάντων, ὁ ἐν πᾶσι τὰ πάντα· ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα τῶν ἐν τῇ κτίσει παρὰ τῆς θείας φιλανθρωπίας ενεργουμένων περιέχει τὴν ἔμ- φασιν. Τὸ τοίνυν τοῦ παντοκράτορος όνομα τοῖς ἀκρι βῶς ἐξετάζουσιν εὑρίσκεται, μὴ ἄλλο τι σημαῖνον ἐπὶ τῆς θείας δυνάμεως, ἢ τὸ πρός τί πως ἔχειν τὴν κρατησ τικὴν τῶν ἐν τῇ κτίσει θεωρουμένων ἐνέργειαν, ἡ τοῦ παντοκράτορος ἔμφασις ὑποδείκνυσιν· ὥσπερ γὰρ οὐκ ἂν ἰατρὸς ἦν εἰ μὴ τῶν νοσούντων χάριν, οὐδ᾽ ἂν ἐλεήμων τε καὶ οἰκτίρμων καὶ τὰ τοιαῦτα κατωνο- μάζετο· εἰ μὴ διὰ τὸν οἰκτιρμοῦ τε καὶ ἐλέου δεόμε- νον· οὕτως οὐδὲ παντοκράτωρ, εἰ μὴ πᾶσα ἡ κτίσις τοῦ περικρατοῦντος αὐτὴν, καὶ ἐν τῷ εἶναι συντη ροῦντος ἐδέετο. Οὐκοῦν ὥσπερ ἰατρὸς τῷ δεομένῳ τῆς θεραπείας γίνεται, οὕτω καὶ παντοκράτωρ τῷ χρήζοντι τοῦ κρατεῖσθαι· καὶ ὥσπερ οὐ χρείαν ἔχου- σιν οἱ ἰσχύοντες ἰατροῦ, ἀλλ' οἱ κακῶς ἔχοντες· οὔ- τως ἐκ τοῦ ἀκολούθου καλῶς ἔστιν εἰπεῖν, μηκέτι τοῦ κρατοῦντος χρήζειν ἐκεῖνον, ἐν ᾧ τὸ ἀπλανές τε καὶ ἀμετάπτωτον ἡ φύσις ἔχει. Οὐκοῦν ὅταν τῆς παντο- κράτωρ φωνῆς ἀκούσωμεν, τοῦτο νοοῦμεν, τὸ πάντα τὸν Θεὸν ἐν τῷ εἶναι συνέχειν, ὅσα τε νοητά, καὶ ὅσα τῆς ὑλικῆς ἐστι φύσεως. Διὰ τοῦτο γὰρ κατέχει τὸν γύρον τῆς γῆς, διὰ τοῦτο ἔχει ἐν τῇ χειρὶ τῆς γῆς τὰ πέρατα, διὰ τοῦτο περιλαμβάνει τὸν οὐρανὸν τῇ σπε θαμῇ, διὰ τοῦτο περιμετρεί τῇ χειρὶ τὸ ὕδωρ, διὰ τοῦτο τὴν νοητὴν πᾶσαν κτίσιν ἐν ἑαυτῷ περιέχει, Τίς οὖν ὁ πάντα ἐν πᾶσιν ἐνεργῶν, ἐξετάσωμεν. Τίς ὁ πάντα ποιήσας, οὗ χωρὶς τῶν ὄντων ἐστὶ οὐ δέν ; Τίς ἐστιν ἐν ᾧ τὰ πάντα ἐκτίσθη, καὶ ἐν ᾧ τα ὄντα τὴν διαμονὴν ἔχει; Ἐν τίνι ζῶμεν καὶ κινού- μεθα καὶ ἐσμέν; Τίς ὁ τὰ πάντα ἔχων ἐν ἑαυτῷ, ὅσα S. GREGORII NYSSENI B Filium Eunomius afirmat ? Qui igitur apud seipsos sunt sapientes, et coram seipsis scientes, terrestia proferant dogmata : qui, sicut ait propheta, ex terra vocem edunt. Nos vero qui Verbum adora- mus, et veritatis sumus discipuli, imo vero esse gloriamur; neque hanc vocem non perfectam et inexploratam prætereamus : sciunus enim quod omnium nominum quibus Numen significatur, quædam certe sunt divinæ majestatis demon- strativa, quæ ipsa in semetipsis dicuntur et intelliguntur quædam vero ex his operationibus quæ propter nos et omnem creaturam fiunt, deno- minantur. Cum enim dicit divinus Apostolus, in- corruptibili, invisibili, soli sapienti Deo ", et qua ejusmodi: per hac nomina notiones quæ super- eminentem potentiam repræsentant, ostenduntur. Cum autem in Scripturis misericors, miserator, multum misericors, verax, Christus, Dominus, me- dicus, pastor, via, panis, fons, rex, creator, con- ditor, protector, propugnator, qui est in omnibus, et per omnia, qui in omnibus omnia, hæc et ejus- modi eorum quæ in creatura a divina in genus hu- manum benevolentia efficiuntur, illustrem conti- nent significationem. Quare omnitenentis nomen penitus et exacte exquirentibus non aliud quid in divina potentia signifcare invenitur, quam quod illa vis et operatio, quæ universa quæ in creatione considerantur continet, quodammodo ad aliquid refertur. Hoc omnitenentis ostendit illustris appel- latio ; quemadmodum enim medicus non esset nisi ægrotantium causa; neque miserator, neque mise- ricors et quæ sunt ejusmodi, cognominaretur, nisi propter eum qui miseratione et misericordia indi- get: sic neque omnipotens sive cunctitenens, nisi creatura omnis indigeret eo qui ipsam potenter complectatur et in natura sua conservet. Quemad. modum igitur medicus fit ei qui curatione indiget, sic omnipotens sive cunctitenens ei qui contineri eget; et quemadmodum qui bene valent medico non opus habent, sed qui male habent "8: sic ex consequenti præclare licet inferre non amplius il- lum continente sive conservante indigere in quo natura est omnino erroris nescia et casus omnis- que mutationis expers. Cum igitur cunctitenens nomen audimus, hoc mente conci- D piamus, nempe Deum omnia in suo esse sive in c sua natura et essentia continere, et quæ intelligentia solaque mente cernuntur, et quæ materiali na- tura constant. Ideoque terræ gyrum sive orbem continet, propter hoc in manu habet terræ fines, propter eamdem causam cœlum palmo complectitur *, propter hoc ipsum aquam manu commensu- rat,propter idipsum omnem incorpoream et sub intelligentiam cadentem creaturam in seipso com- prehendit, ut omnia in suo esse sive in sua natura maneant potentia comprehensiva, sive continente, comprehensa et contenta. Quis igitur is sit qui omnia in omnibus operatur, inquiramus. Quis est qui omnia fecit, sine quo nihil eorum quæ sunt constat? Quis est in quo sunt omnia condita, et in quo quæ sunt permanen- tiam habent? In quo vivimus, movemur, et su- Timoth 1, 17. ss Matth. IX, 12. Isa. xL,12.

Α τοῖς, καὶ ἐνώπιον αὐτῶν ἐπιστήμονες, τὰ γῆνα παντοκράτωρ ἵνα πάντα ἐν τῷ εἶναι μένῃ τῇ περιεκτικῇ δυνάμει περικρατούμενα. δόγματα· οἱ, καθώς φησιν ὁ Προφήτης, ἐκ γῆς φω νοῦντες. Ὅσοι δὲ προσκυνοῦμεν τὸν Λόγον, καὶ τῆς ἀληθείας εσμὲν μαθηταί, μᾶλλον δὲ εἶναι εὐχόμεθα, μηδὲ ταύτην παραδράμωμεν τὴν φωνὴν ἀθεώρητον οἴδαμεν γὰρ ὅτι πάντων τῶν ὀνομάτων, δι' ὧν τὸ θεῖον διασημαίνεται, τινὰ μὲν ἐνδεικτικὰ τῆς θείας μεγα- λωσύνης ἐστὶν, αὐτὰ ἐφ' ἑαυτῶν λεγόμενά τε καὶ νοούμενα· τινὰ δὲ ταῖς ὑπὲρ ἡμᾶς τε καὶ πᾶσαν τὴν κτίσιν ἐνεργείαις επονομάζεται. Ὅταν μὲν γὰρ λέ- γει ὁ θεῖος Απόστολος, ἀφθάρτῳ, ἀοράτῳ, μόνῳ σοφῷ Θεῷ, καὶ τὰ τοιαῦτα, τὰ παραστατικὰ τῆς ὑπερκειμένης δυνάμεως νοήματα διὰ τῶν ὀνομάτων τούτων ἐνδείκνυται. Ὅταν δὲ λέγεται παρὰ τῶν Γραφῶν, οἰκτίρμων καὶ ἐλεήμων, πολυέλεος, άλη- θινός, Χριστός, Κύριος, Ιατρός, ποιμήν, ὁδὸς, ἄρτος, πηγή, βασιλεὺς, κτίστης, δημιουργός, ὑπερασπιστής, ὁ ἐπὶ πάντων καὶ διὰ πάντων, ὁ ἐν πᾶσι τὰ πάντα· ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα τῶν ἐν τῇ κτίσει παρὰ τῆς θείας φιλανθρωπίας ενεργουμένων περιέχει τὴν ἔμ- φασιν. Τὸ τοίνυν τοῦ παντοκράτορος όνομα τοῖς ἀκρι βῶς ἐξετάζουσιν εὑρίσκεται, μὴ ἄλλο τι σημαῖνον ἐπὶ τῆς θείας δυνάμεως, ἢ τὸ πρός τί πως ἔχειν τὴν κρατησ τικὴν τῶν ἐν τῇ κτίσει θεωρουμένων ἐνέργειαν, ἡ τοῦ παντοκράτορος ἔμφασις ὑποδείκνυσιν· ὥσπερ γὰρ οὐκ ἂν ἰατρὸς ἦν εἰ μὴ τῶν νοσούντων χάριν, οὐδ᾽ ἂν ἐλεήμων τε καὶ οἰκτίρμων καὶ τὰ τοιαῦτα κατωνο- μάζετο· εἰ μὴ διὰ τὸν οἰκτιρμοῦ τε καὶ ἐλέου δεόμε- νον· οὕτως οὐδὲ παντοκράτωρ, εἰ μὴ πᾶσα ἡ κτίσις τοῦ περικρατοῦντος αὐτὴν, καὶ ἐν τῷ εἶναι συντη ροῦντος ἐδέετο. Οὐκοῦν ὥσπερ ἰατρὸς τῷ δεομένῳ τῆς θεραπείας γίνεται, οὕτω καὶ παντοκράτωρ τῷ χρήζοντι τοῦ κρατεῖσθαι· καὶ ὥσπερ οὐ χρείαν ἔχου- σιν οἱ ἰσχύοντες ἰατροῦ, ἀλλ' οἱ κακῶς ἔχοντες· οὔ- τως ἐκ τοῦ ἀκολούθου καλῶς ἔστιν εἰπεῖν, μηκέτι τοῦ κρατοῦντος χρήζειν ἐκεῖνον, ἐν ᾧ τὸ ἀπλανές τε καὶ ἀμετάπτωτον ἡ φύσις ἔχει. Οὐκοῦν ὅταν τῆς παντο- κράτωρ φωνῆς ἀκούσωμεν, τοῦτο νοοῦμεν, τὸ πάντα τὸν Θεὸν ἐν τῷ εἶναι συνέχειν, ὅσα τε νοητά, καὶ ὅσα τῆς ὑλικῆς ἐστι φύσεως. Διὰ τοῦτο γὰρ κατέχει τὸν γύρον τῆς γῆς, διὰ τοῦτο ἔχει ἐν τῇ χειρὶ τῆς γῆς τὰ πέρατα, διὰ τοῦτο περιλαμβάνει τὸν οὐρανὸν τῇ σπε θαμῇ, διὰ τοῦτο περιμετρεί τῇ χειρὶ τὸ ὕδωρ, διὰ τοῦτο τὴν νοητὴν πᾶσαν κτίσιν ἐν ἑαυτῷ περιέχει, Τίς οὖν ὁ πάντα ἐν πᾶσιν ἐνεργῶν, ἐξετάσωμεν. Τίς ὁ πάντα ποιήσας, οὗ χωρὶς τῶν ὄντων ἐστὶ οὐ δέν ; Τίς ἐστιν ἐν ᾧ τὰ πάντα ἐκτίσθη, καὶ ἐν ᾧ τα ὄντα τὴν διαμονὴν ἔχει; Ἐν τίνι ζῶμεν καὶ κινού- μεθα καὶ ἐσμέν; Τίς ὁ τὰ πάντα ἔχων ἐν ἑαυτῷ, ὅσα S. GREGORII NYSSENI B Filium Eunomius afirmat ? Qui igitur apud seipsos sunt sapientes, et coram seipsis scientes, terrestia proferant dogmata : qui, sicut ait propheta, ex terra vocem edunt. Nos vero qui Verbum adora- mus, et veritatis sumus discipuli, imo vero esse gloriamur; neque hanc vocem non perfectam et inexploratam prætereamus : sciunus enim quod omnium nominum quibus Numen significatur, quædam certe sunt divinæ majestatis demon- strativa, quæ ipsa in semetipsis dicuntur et intelliguntur quædam vero ex his operationibus quæ propter nos et omnem creaturam fiunt, deno- minantur. Cum enim dicit divinus Apostolus, in- corruptibili, invisibili, soli sapienti Deo ", et qua ejusmodi: per hac nomina notiones quæ super- eminentem potentiam repræsentant, ostenduntur. Cum autem in Scripturis misericors, miserator, multum misericors, verax, Christus, Dominus, me- dicus, pastor, via, panis, fons, rex, creator, con- ditor, protector, propugnator, qui est in omnibus, et per omnia, qui in omnibus omnia, hæc et ejus- modi eorum quæ in creatura a divina in genus hu- manum benevolentia efficiuntur, illustrem conti- nent significationem. Quare omnitenentis nomen penitus et exacte exquirentibus non aliud quid in divina potentia signifcare invenitur, quam quod illa vis et operatio, quæ universa quæ in creatione considerantur continet, quodammodo ad aliquid refertur. Hoc omnitenentis ostendit illustris appel- latio ; quemadmodum enim medicus non esset nisi ægrotantium causa; neque miserator, neque mise- ricors et quæ sunt ejusmodi, cognominaretur, nisi propter eum qui miseratione et misericordia indi- get: sic neque omnipotens sive cunctitenens, nisi creatura omnis indigeret eo qui ipsam potenter complectatur et in natura sua conservet. Quemad. modum igitur medicus fit ei qui curatione indiget, sic omnipotens sive cunctitenens ei qui contineri eget; et quemadmodum qui bene valent medico non opus habent, sed qui male habent "8: sic ex consequenti præclare licet inferre non amplius il- lum continente sive conservante indigere in quo natura est omnino erroris nescia et casus omnis- que mutationis expers. Cum igitur cunctitenens nomen audimus, hoc mente conci- D piamus, nempe Deum omnia in suo esse sive in c sua natura et essentia continere, et quæ intelligentia solaque mente cernuntur, et quæ materiali na- tura constant. Ideoque terræ gyrum sive orbem continet, propter hoc in manu habet terræ fines, propter eamdem causam cœlum palmo complectitur *, propter hoc ipsum aquam manu commensu- rat,propter idipsum omnem incorpoream et sub intelligentiam cadentem creaturam in seipso com- prehendit, ut omnia in suo esse sive in sua natura maneant potentia comprehensiva, sive continente, comprehensa et contenta. Quis igitur is sit qui omnia in omnibus operatur, inquiramus. Quis est qui omnia fecit, sine quo nihil eorum quæ sunt constat? Quis est in quo sunt omnia condita, et in quo quæ sunt permanen- tiam habent? In quo vivimus, movemur, et su- Timoth 1, 17. ss Matth. IX, 12. Isa. xL,12.

ὁ Πατὴρ ἔχει ; ἄρα ἀγνοοῦμεν ἔτι διὰ τῶν εἰρημένων, τὸν ἐπὶ πάντων Θεὸν τὸν ὑπὸ τοῦ Παύλου οὕτως όνο- μαζόμενον, τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν τὸν Χριστόν ; Ος πάντα ἐν τῇ χειρὶ τὰ τοῦ Πατρὸς ἔχων, καθὼς αὐτός φησι, περιδέδρακται πάντως διὰ τῆς πολυχώ ρου αὐτοῦ παλάμης τῶν πάντων, καὶ κρατεῖ τῶν περιδεδραγμένων, καὶ οὐδεὶς αἱρει ἐκ τῆς χειρὸς αὐτοῦ τοῦ κρατοῦντος τῇ χειρὶ τῶν πάντων; Εί οὖν πάντα ἔχει, καὶ κρατεῖ ὧν ἔχει, τί ἄλλο καὶ οὐχὶ παντοκράτωρ πάντως ἐστὶν, ὁ κρατῶν τῶν πάντων; Εἰ δὲ λέγοι ἡ αἵρεσις ὅτι καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος κρατεῖ ὁ Πατήρ, πρῶτον ἀπο δειξάτωσαν ὅτι τρεπτῆς ἐστι φύσεως ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ τότε τὸν κρατοῦντα τῷ τρε πομένῳ ἐπιστησάτωσαν· ἵνα τῇ ἄνωθεν ἐγγινομένῃ βοηθείᾳ, μένῃ τὸ κρατούμενον, πρὸς τὸ κακὸν ἀμετά πτωτον. Εἰ δὲ ἀνεπίδεκτος κακίας ἡ θεία φύσις, ἄτρεπτός τε καὶ ἀναλλοίωτος, καὶ ἀεὶ ὡσαύτως ἔχει· εἰς τί τοῦ κρατοῦντος ἐπιδεήσεται ; Ἡ δι' ἑαυτῆς πα- σαν ἐπικρατοῦσα τὴν κτίσιν, αὐτὴ δὲ τοῦ κρατοῦντος μὴ δεομένη διὰ τὸ ἄτρεπτον. Διὰ τοῦτο ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Χριστοῦ πᾶν γόνυ κάμπτει, ἐπουρανίων καὶ ἐπιγείων καὶ καταχθονίων. Οὐ γὰρ ἂν ἔκαμψεν, εἰ μὴ τὸν ἐπὶ σωτηρία κρατοῦντα πάντως ἐγίνωσκε. Το δὲ λέγειν τῇ ἀγαθότητι τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν γεγεν- νῆσθαι, οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν ἢ εἰς τὸ ὁμότιμον αὐτὸν καταστῆσαι τοῖς ἐσχάτοις τῆς κτίσεως. Τί γὰρ οὐχὶ τῇ ἀγαθότητι τοῦ πεποιηκότος ἦλθεν εἰς γένεσιν; Τίνι λογίζεται ἡ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως κατασκευή, που νηρία, ἢ ἀγαθότητι τοῦ ποιήσαντος; Τίνι δὲ ἡ τῶν ζώων γένεσις, ἡ τῶν φυτῶν τε καὶ βλαστημάτων φύσις; οὐδέν ἐστιν ὁ μὴ τῇ ἀγαθότητι τοῦ πεποιηκό- τος ἔσχε την γένεσιν. "Οπερ οὖν ἐπὶ πάντων ὁ λόγος ὁρᾷ, τοῦτο ὁ Εὐνόμιος τῷ Υἱῷ ἀπὸ φιλανθρωπίας χαρίζεται· τὸ δὲ μὴ μερίσασθαι πρὸς τὸν Πατέρα τὴν οὐσίαν ἢ τὴν ἀξίαν, ἢ ὅσα τοιαῦτα φλυαρών δι εξέρχεται, ἤδη ἐν τοῖς περὶ τοῦ Πατρὸς λόγοις προ- εξελήλεκται· ὡς μάτην αὐτοῦ ταῦτα καὶ δίχα δια νοίας προσρίψαντος. Οὐδὲ γὰρ ἡμῖν τοῖς ἐξ ἀλλή λων τικτομένοις, οὐσίας διαίρεσις γίνεται· ὅλος γὰρ ἐν ἑκάστῳ μένει τῆς οὐσίας ὁ λόγος, ἐν τῷ γεγεννη μένῳ καὶ τῷ γεννήσαντι, οὔτε ἐν τῷ γεννῶντι μείω- σιν, οὔτε ἐν τῷ γεγεννημένῳ αύξησιν τοῦ λόγου τῆς οὐσίας λαμβάνοντος. Ὁ δὲ τῆς ἀξίας ἢ τῆς βασιλείας μερισμὸς ἐπὶ τοῦ πάντα ἔχοντος τὰ τοῦ Πατρὸς, οὐ- δεμίαν διάνοιαν, πλὴν τοῦ ἔλεγχον εἶναι τῆς ἀσεβείας. Οὐκοῦν περιττὸν ἂν εἴη τοῖς τοιούτοις συμπλεκόμε- νον εἰς ἀμετρίαν ἀποτείνειν τὸν λόγον. παντοκράτωρ Πρὸς δὲ τὰ ἐφεξῆς τούτοις μετέλθωμεν. Δεδοξα σμένον, φησί, παρὰ τοῦ Πατρός προ αιώνων. ᾿Αποδέδειχται τῆς ἀληθείας ὁ λόγος, τῇ μαρτυρίᾳ τῶν ἐχθρῶν κρατυνόμενος. Τοῦτο γὰρ τῆς ἡμετέρας πίστεώς ἐστι τὸ κεφάλαιον, ὅτι παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐξ ἀϊδίου δοξάζεται ὁ Υἱός. Τὸ γὰρ πρὸ τοῦ αἰῶνος ταύ- τό ἐστι τῷ ἀϊδίῳ κατὰ τὴν ἔννοιαν, οὕτω τῆς προ- CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. A mus 60? Quis est ille qui in seipso habet omnia que D Pater habet? An ignoramus, ex his quæ dicta sunt, eum esse qui super omnia Deus est a Paulo sic nominatus, Dominus noster Jesus Christus", qui omnia in manu quæ sunt Patris habet, sicut ipse dicit : omnia quidem amplissima sua palma com- plexus est, et comprehensa continet imperans, et nullus de manu omnia continentis tollit? Si igitur omnia habet, si continet et gubernat quæ habet, quid aliud prorsus ipse est quam cun- ctitenens omnium Dominus, qui tenet omnia po- tenter et his dominatur? Quod si hæresis dicat quod Pater Filium et Spiritum continet, primum demonstrent Filium et Spiritum sanctum esse mu- tabilis naturæ, ac tunc ei qui vertitur ac mutatur B illum qui contineat præficiant, ut superne inna- scente auxilio maneat id quod continetur ad ma- lum incommutabile. Quod si vitii est incapax divina natura, invertibilis, immutabilis, nec deficiens in consummationis exitu, semperque eodem modo se habet, ad quid eo qui contineat indigebit ? Quæ per seipsam omnem continet creaturam, continente alio non indiget, quia sit mutationis et Inversionis ex- pers. Propterea in nomine Jesu omne genu se fle- clit supercclestium, terrestrium et subterraneo- rum ". Non autem se flecteret, nisi prædominan- tem et continentem pro eorum salute penitus agno- sceret. At vero dicere Patris bonitate Filium gene- ratum esse, nihil aliud est, quam ipsum constituere et redigere ad consimilem honorem cum infimis creaturis. Quid enim non ejus qui fecit bonitate ad generationem pervenit ? cui imputatur humanæ naturæ constructio, improbitati an bonitati ejus qui fecit ? cui animalium generatio ? plantarum et germinum natura ? Nihil est quod non habeat suum ortum ex bonitate ejus qui fecit. Quod igitur in omnibus ratio perspicit, id Eunomius ex bene- volentia Filio gratificatur. Quod autem Filius non cum Patre essentiam vel majestatem participet, et quæcunque talia nugando et blaterando persequi- tur Eunomius, jam in sermonibus de Patre repre- heusa sunt et refutata, ut qui hæc frustra et abs- que ulla intelligentia projecerit. Neque enim nobis licet ex mutuo satu nascentibus essentiæ fit divi- sio, tota enim in unoquoque essentiæ manet ratio, et in genito et gignente, neque in generante immi- nulionem, neque in genito incrementum essentia ratio recipit. Dignitatis autem vel regni partitio C in eo qui omnia quæ sunt Patris habet nullam intelligentiam habet, sed impietatis notam et argu- mentum. Superfluum igitur fuerit talibus complicatum in immensum protrahere sermonem. ibid. 10. Act. xvii, 28. “ Philipp. 11, 11. Ad ea quæ sequuntur pergamus. Glorificatum, inquit, a 'Patre ante sæcula. Veritatis sermonem inimicorum testimonio confirmari demonstratum est. Hoc enim fidei nostræ caput est, quod a Patre ex omni æternitate Filius glorificatur. Nam ante sæ- culum, idem est quod ab æterno secundum noti- tiam,. sic prophetia nobis interpretante quod Dei

ὁ Πατὴρ ἔχει ; ἄρα ἀγνοοῦμεν ἔτι διὰ τῶν εἰρημένων, τὸν ἐπὶ πάντων Θεὸν τὸν ὑπὸ τοῦ Παύλου οὕτως όνο- μαζόμενον, τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν τὸν Χριστόν ; Ος πάντα ἐν τῇ χειρὶ τὰ τοῦ Πατρὸς ἔχων, καθὼς αὐτός φησι, περιδέδρακται πάντως διὰ τῆς πολυχώ ρου αὐτοῦ παλάμης τῶν πάντων, καὶ κρατεῖ τῶν περιδεδραγμένων, καὶ οὐδεὶς αἱρει ἐκ τῆς χειρὸς αὐτοῦ τοῦ κρατοῦντος τῇ χειρὶ τῶν πάντων; Εί οὖν πάντα ἔχει, καὶ κρατεῖ ὧν ἔχει, τί ἄλλο καὶ οὐχὶ παντοκράτωρ πάντως ἐστὶν, ὁ κρατῶν τῶν πάντων; Εἰ δὲ λέγοι ἡ αἵρεσις ὅτι καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος κρατεῖ ὁ Πατήρ, πρῶτον ἀπο δειξάτωσαν ὅτι τρεπτῆς ἐστι φύσεως ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ τότε τὸν κρατοῦντα τῷ τρε πομένῳ ἐπιστησάτωσαν· ἵνα τῇ ἄνωθεν ἐγγινομένῃ βοηθείᾳ, μένῃ τὸ κρατούμενον, πρὸς τὸ κακὸν ἀμετά πτωτον. Εἰ δὲ ἀνεπίδεκτος κακίας ἡ θεία φύσις, ἄτρεπτός τε καὶ ἀναλλοίωτος, καὶ ἀεὶ ὡσαύτως ἔχει· εἰς τί τοῦ κρατοῦντος ἐπιδεήσεται ; Ἡ δι' ἑαυτῆς πα- σαν ἐπικρατοῦσα τὴν κτίσιν, αὐτὴ δὲ τοῦ κρατοῦντος μὴ δεομένη διὰ τὸ ἄτρεπτον. Διὰ τοῦτο ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Χριστοῦ πᾶν γόνυ κάμπτει, ἐπουρανίων καὶ ἐπιγείων καὶ καταχθονίων. Οὐ γὰρ ἂν ἔκαμψεν, εἰ μὴ τὸν ἐπὶ σωτηρία κρατοῦντα πάντως ἐγίνωσκε. Το δὲ λέγειν τῇ ἀγαθότητι τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν γεγεν- νῆσθαι, οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν ἢ εἰς τὸ ὁμότιμον αὐτὸν καταστῆσαι τοῖς ἐσχάτοις τῆς κτίσεως. Τί γὰρ οὐχὶ τῇ ἀγαθότητι τοῦ πεποιηκότος ἦλθεν εἰς γένεσιν; Τίνι λογίζεται ἡ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως κατασκευή, που νηρία, ἢ ἀγαθότητι τοῦ ποιήσαντος; Τίνι δὲ ἡ τῶν ζώων γένεσις, ἡ τῶν φυτῶν τε καὶ βλαστημάτων φύσις; οὐδέν ἐστιν ὁ μὴ τῇ ἀγαθότητι τοῦ πεποιηκό- τος ἔσχε την γένεσιν. "Οπερ οὖν ἐπὶ πάντων ὁ λόγος ὁρᾷ, τοῦτο ὁ Εὐνόμιος τῷ Υἱῷ ἀπὸ φιλανθρωπίας χαρίζεται· τὸ δὲ μὴ μερίσασθαι πρὸς τὸν Πατέρα τὴν οὐσίαν ἢ τὴν ἀξίαν, ἢ ὅσα τοιαῦτα φλυαρών δι εξέρχεται, ἤδη ἐν τοῖς περὶ τοῦ Πατρὸς λόγοις προ- εξελήλεκται· ὡς μάτην αὐτοῦ ταῦτα καὶ δίχα δια νοίας προσρίψαντος. Οὐδὲ γὰρ ἡμῖν τοῖς ἐξ ἀλλή λων τικτομένοις, οὐσίας διαίρεσις γίνεται· ὅλος γὰρ ἐν ἑκάστῳ μένει τῆς οὐσίας ὁ λόγος, ἐν τῷ γεγεννη μένῳ καὶ τῷ γεννήσαντι, οὔτε ἐν τῷ γεννῶντι μείω- σιν, οὔτε ἐν τῷ γεγεννημένῳ αύξησιν τοῦ λόγου τῆς οὐσίας λαμβάνοντος. Ὁ δὲ τῆς ἀξίας ἢ τῆς βασιλείας μερισμὸς ἐπὶ τοῦ πάντα ἔχοντος τὰ τοῦ Πατρὸς, οὐ- δεμίαν διάνοιαν, πλὴν τοῦ ἔλεγχον εἶναι τῆς ἀσεβείας. Οὐκοῦν περιττὸν ἂν εἴη τοῖς τοιούτοις συμπλεκόμε- νον εἰς ἀμετρίαν ἀποτείνειν τὸν λόγον. παντοκράτωρ Πρὸς δὲ τὰ ἐφεξῆς τούτοις μετέλθωμεν. Δεδοξα σμένον, φησί, παρὰ τοῦ Πατρός προ αιώνων. ᾿Αποδέδειχται τῆς ἀληθείας ὁ λόγος, τῇ μαρτυρίᾳ τῶν ἐχθρῶν κρατυνόμενος. Τοῦτο γὰρ τῆς ἡμετέρας πίστεώς ἐστι τὸ κεφάλαιον, ὅτι παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐξ ἀϊδίου δοξάζεται ὁ Υἱός. Τὸ γὰρ πρὸ τοῦ αἰῶνος ταύ- τό ἐστι τῷ ἀϊδίῳ κατὰ τὴν ἔννοιαν, οὕτω τῆς προ- CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. A mus 60? Quis est ille qui in seipso habet omnia que D Pater habet? An ignoramus, ex his quæ dicta sunt, eum esse qui super omnia Deus est a Paulo sic nominatus, Dominus noster Jesus Christus", qui omnia in manu quæ sunt Patris habet, sicut ipse dicit : omnia quidem amplissima sua palma com- plexus est, et comprehensa continet imperans, et nullus de manu omnia continentis tollit? Si igitur omnia habet, si continet et gubernat quæ habet, quid aliud prorsus ipse est quam cun- ctitenens omnium Dominus, qui tenet omnia po- tenter et his dominatur? Quod si hæresis dicat quod Pater Filium et Spiritum continet, primum demonstrent Filium et Spiritum sanctum esse mu- tabilis naturæ, ac tunc ei qui vertitur ac mutatur B illum qui contineat præficiant, ut superne inna- scente auxilio maneat id quod continetur ad ma- lum incommutabile. Quod si vitii est incapax divina natura, invertibilis, immutabilis, nec deficiens in consummationis exitu, semperque eodem modo se habet, ad quid eo qui contineat indigebit ? Quæ per seipsam omnem continet creaturam, continente alio non indiget, quia sit mutationis et Inversionis ex- pers. Propterea in nomine Jesu omne genu se fle- clit supercclestium, terrestrium et subterraneo- rum ". Non autem se flecteret, nisi prædominan- tem et continentem pro eorum salute penitus agno- sceret. At vero dicere Patris bonitate Filium gene- ratum esse, nihil aliud est, quam ipsum constituere et redigere ad consimilem honorem cum infimis creaturis. Quid enim non ejus qui fecit bonitate ad generationem pervenit ? cui imputatur humanæ naturæ constructio, improbitati an bonitati ejus qui fecit ? cui animalium generatio ? plantarum et germinum natura ? Nihil est quod non habeat suum ortum ex bonitate ejus qui fecit. Quod igitur in omnibus ratio perspicit, id Eunomius ex bene- volentia Filio gratificatur. Quod autem Filius non cum Patre essentiam vel majestatem participet, et quæcunque talia nugando et blaterando persequi- tur Eunomius, jam in sermonibus de Patre repre- heusa sunt et refutata, ut qui hæc frustra et abs- que ulla intelligentia projecerit. Neque enim nobis licet ex mutuo satu nascentibus essentiæ fit divi- sio, tota enim in unoquoque essentiæ manet ratio, et in genito et gignente, neque in generante immi- nulionem, neque in genito incrementum essentia ratio recipit. Dignitatis autem vel regni partitio C in eo qui omnia quæ sunt Patris habet nullam intelligentiam habet, sed impietatis notam et argu- mentum. Superfluum igitur fuerit talibus complicatum in immensum protrahere sermonem. ibid. 10. Act. xvii, 28. “ Philipp. 11, 11. Ad ea quæ sequuntur pergamus. Glorificatum, inquit, a 'Patre ante sæcula. Veritatis sermonem inimicorum testimonio confirmari demonstratum est. Hoc enim fidei nostræ caput est, quod a Patre ex omni æternitate Filius glorificatur. Nam ante sæ- culum, idem est quod ab æterno secundum noti- tiam,. sic prophetia nobis interpretante quod Dei

ὁ Πατὴρ ἔχει ; ἄρα ἀγνοοῦμεν ἔτι διὰ τῶν εἰρημένων, τὸν ἐπὶ πάντων Θεὸν τὸν ὑπὸ τοῦ Παύλου οὕτως όνο- μαζόμενον, τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν τὸν Χριστόν ; Ος πάντα ἐν τῇ χειρὶ τὰ τοῦ Πατρὸς ἔχων, καθὼς αὐτός φησι, περιδέδρακται πάντως διὰ τῆς πολυχώ ρου αὐτοῦ παλάμης τῶν πάντων, καὶ κρατεῖ τῶν περιδεδραγμένων, καὶ οὐδεὶς αἱρει ἐκ τῆς χειρὸς αὐτοῦ τοῦ κρατοῦντος τῇ χειρὶ τῶν πάντων; Εί οὖν πάντα ἔχει, καὶ κρατεῖ ὧν ἔχει, τί ἄλλο καὶ οὐχὶ παντοκράτωρ πάντως ἐστὶν, ὁ κρατῶν τῶν πάντων; Εἰ δὲ λέγοι ἡ αἵρεσις ὅτι καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος κρατεῖ ὁ Πατήρ, πρῶτον ἀπο δειξάτωσαν ὅτι τρεπτῆς ἐστι φύσεως ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ τότε τὸν κρατοῦντα τῷ τρε πομένῳ ἐπιστησάτωσαν· ἵνα τῇ ἄνωθεν ἐγγινομένῃ βοηθείᾳ, μένῃ τὸ κρατούμενον, πρὸς τὸ κακὸν ἀμετά πτωτον. Εἰ δὲ ἀνεπίδεκτος κακίας ἡ θεία φύσις, ἄτρεπτός τε καὶ ἀναλλοίωτος, καὶ ἀεὶ ὡσαύτως ἔχει· εἰς τί τοῦ κρατοῦντος ἐπιδεήσεται ; Ἡ δι' ἑαυτῆς πα- σαν ἐπικρατοῦσα τὴν κτίσιν, αὐτὴ δὲ τοῦ κρατοῦντος μὴ δεομένη διὰ τὸ ἄτρεπτον. Διὰ τοῦτο ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Χριστοῦ πᾶν γόνυ κάμπτει, ἐπουρανίων καὶ ἐπιγείων καὶ καταχθονίων. Οὐ γὰρ ἂν ἔκαμψεν, εἰ μὴ τὸν ἐπὶ σωτηρία κρατοῦντα πάντως ἐγίνωσκε. Το δὲ λέγειν τῇ ἀγαθότητι τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν γεγεν- νῆσθαι, οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν ἢ εἰς τὸ ὁμότιμον αὐτὸν καταστῆσαι τοῖς ἐσχάτοις τῆς κτίσεως. Τί γὰρ οὐχὶ τῇ ἀγαθότητι τοῦ πεποιηκότος ἦλθεν εἰς γένεσιν; Τίνι λογίζεται ἡ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως κατασκευή, που νηρία, ἢ ἀγαθότητι τοῦ ποιήσαντος; Τίνι δὲ ἡ τῶν ζώων γένεσις, ἡ τῶν φυτῶν τε καὶ βλαστημάτων φύσις; οὐδέν ἐστιν ὁ μὴ τῇ ἀγαθότητι τοῦ πεποιηκό- τος ἔσχε την γένεσιν. "Οπερ οὖν ἐπὶ πάντων ὁ λόγος ὁρᾷ, τοῦτο ὁ Εὐνόμιος τῷ Υἱῷ ἀπὸ φιλανθρωπίας χαρίζεται· τὸ δὲ μὴ μερίσασθαι πρὸς τὸν Πατέρα τὴν οὐσίαν ἢ τὴν ἀξίαν, ἢ ὅσα τοιαῦτα φλυαρών δι εξέρχεται, ἤδη ἐν τοῖς περὶ τοῦ Πατρὸς λόγοις προ- εξελήλεκται· ὡς μάτην αὐτοῦ ταῦτα καὶ δίχα δια νοίας προσρίψαντος. Οὐδὲ γὰρ ἡμῖν τοῖς ἐξ ἀλλή λων τικτομένοις, οὐσίας διαίρεσις γίνεται· ὅλος γὰρ ἐν ἑκάστῳ μένει τῆς οὐσίας ὁ λόγος, ἐν τῷ γεγεννη μένῳ καὶ τῷ γεννήσαντι, οὔτε ἐν τῷ γεννῶντι μείω- σιν, οὔτε ἐν τῷ γεγεννημένῳ αύξησιν τοῦ λόγου τῆς οὐσίας λαμβάνοντος. Ὁ δὲ τῆς ἀξίας ἢ τῆς βασιλείας μερισμὸς ἐπὶ τοῦ πάντα ἔχοντος τὰ τοῦ Πατρὸς, οὐ- δεμίαν διάνοιαν, πλὴν τοῦ ἔλεγχον εἶναι τῆς ἀσεβείας. Οὐκοῦν περιττὸν ἂν εἴη τοῖς τοιούτοις συμπλεκόμε- νον εἰς ἀμετρίαν ἀποτείνειν τὸν λόγον. παντοκράτωρ Πρὸς δὲ τὰ ἐφεξῆς τούτοις μετέλθωμεν. Δεδοξα σμένον, φησί, παρὰ τοῦ Πατρός προ αιώνων. ᾿Αποδέδειχται τῆς ἀληθείας ὁ λόγος, τῇ μαρτυρίᾳ τῶν ἐχθρῶν κρατυνόμενος. Τοῦτο γὰρ τῆς ἡμετέρας πίστεώς ἐστι τὸ κεφάλαιον, ὅτι παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐξ ἀϊδίου δοξάζεται ὁ Υἱός. Τὸ γὰρ πρὸ τοῦ αἰῶνος ταύ- τό ἐστι τῷ ἀϊδίῳ κατὰ τὴν ἔννοιαν, οὕτω τῆς προ- CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. A mus 60? Quis est ille qui in seipso habet omnia que D Pater habet? An ignoramus, ex his quæ dicta sunt, eum esse qui super omnia Deus est a Paulo sic nominatus, Dominus noster Jesus Christus", qui omnia in manu quæ sunt Patris habet, sicut ipse dicit : omnia quidem amplissima sua palma com- plexus est, et comprehensa continet imperans, et nullus de manu omnia continentis tollit? Si igitur omnia habet, si continet et gubernat quæ habet, quid aliud prorsus ipse est quam cun- ctitenens omnium Dominus, qui tenet omnia po- tenter et his dominatur? Quod si hæresis dicat quod Pater Filium et Spiritum continet, primum demonstrent Filium et Spiritum sanctum esse mu- tabilis naturæ, ac tunc ei qui vertitur ac mutatur B illum qui contineat præficiant, ut superne inna- scente auxilio maneat id quod continetur ad ma- lum incommutabile. Quod si vitii est incapax divina natura, invertibilis, immutabilis, nec deficiens in consummationis exitu, semperque eodem modo se habet, ad quid eo qui contineat indigebit ? Quæ per seipsam omnem continet creaturam, continente alio non indiget, quia sit mutationis et Inversionis ex- pers. Propterea in nomine Jesu omne genu se fle- clit supercclestium, terrestrium et subterraneo- rum ". Non autem se flecteret, nisi prædominan- tem et continentem pro eorum salute penitus agno- sceret. At vero dicere Patris bonitate Filium gene- ratum esse, nihil aliud est, quam ipsum constituere et redigere ad consimilem honorem cum infimis creaturis. Quid enim non ejus qui fecit bonitate ad generationem pervenit ? cui imputatur humanæ naturæ constructio, improbitati an bonitati ejus qui fecit ? cui animalium generatio ? plantarum et germinum natura ? Nihil est quod non habeat suum ortum ex bonitate ejus qui fecit. Quod igitur in omnibus ratio perspicit, id Eunomius ex bene- volentia Filio gratificatur. Quod autem Filius non cum Patre essentiam vel majestatem participet, et quæcunque talia nugando et blaterando persequi- tur Eunomius, jam in sermonibus de Patre repre- heusa sunt et refutata, ut qui hæc frustra et abs- que ulla intelligentia projecerit. Neque enim nobis licet ex mutuo satu nascentibus essentiæ fit divi- sio, tota enim in unoquoque essentiæ manet ratio, et in genito et gignente, neque in generante immi- nulionem, neque in genito incrementum essentia ratio recipit. Dignitatis autem vel regni partitio C in eo qui omnia quæ sunt Patris habet nullam intelligentiam habet, sed impietatis notam et argu- mentum. Superfluum igitur fuerit talibus complicatum in immensum protrahere sermonem. ibid. 10. Act. xvii, 28. “ Philipp. 11, 11. Ad ea quæ sequuntur pergamus. Glorificatum, inquit, a 'Patre ante sæcula. Veritatis sermonem inimicorum testimonio confirmari demonstratum est. Hoc enim fidei nostræ caput est, quod a Patre ex omni æternitate Filius glorificatur. Nam ante sæ- culum, idem est quod ab æterno secundum noti- tiam,. sic prophetia nobis interpretante quod Dei

ὁ Πατὴρ ἔχει ; ἄρα ἀγνοοῦμεν ἔτι διὰ τῶν εἰρημένων, τὸν ἐπὶ πάντων Θεὸν τὸν ὑπὸ τοῦ Παύλου οὕτως όνο- μαζόμενον, τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν τὸν Χριστόν ; Ος πάντα ἐν τῇ χειρὶ τὰ τοῦ Πατρὸς ἔχων, καθὼς αὐτός φησι, περιδέδρακται πάντως διὰ τῆς πολυχώ ρου αὐτοῦ παλάμης τῶν πάντων, καὶ κρατεῖ τῶν περιδεδραγμένων, καὶ οὐδεὶς αἱρει ἐκ τῆς χειρὸς αὐτοῦ τοῦ κρατοῦντος τῇ χειρὶ τῶν πάντων; Εί οὖν πάντα ἔχει, καὶ κρατεῖ ὧν ἔχει, τί ἄλλο καὶ οὐχὶ παντοκράτωρ πάντως ἐστὶν, ὁ κρατῶν τῶν πάντων; Εἰ δὲ λέγοι ἡ αἵρεσις ὅτι καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος κρατεῖ ὁ Πατήρ, πρῶτον ἀπο δειξάτωσαν ὅτι τρεπτῆς ἐστι φύσεως ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ τότε τὸν κρατοῦντα τῷ τρε πομένῳ ἐπιστησάτωσαν· ἵνα τῇ ἄνωθεν ἐγγινομένῃ βοηθείᾳ, μένῃ τὸ κρατούμενον, πρὸς τὸ κακὸν ἀμετά πτωτον. Εἰ δὲ ἀνεπίδεκτος κακίας ἡ θεία φύσις, ἄτρεπτός τε καὶ ἀναλλοίωτος, καὶ ἀεὶ ὡσαύτως ἔχει· εἰς τί τοῦ κρατοῦντος ἐπιδεήσεται ; Ἡ δι' ἑαυτῆς πα- σαν ἐπικρατοῦσα τὴν κτίσιν, αὐτὴ δὲ τοῦ κρατοῦντος μὴ δεομένη διὰ τὸ ἄτρεπτον. Διὰ τοῦτο ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Χριστοῦ πᾶν γόνυ κάμπτει, ἐπουρανίων καὶ ἐπιγείων καὶ καταχθονίων. Οὐ γὰρ ἂν ἔκαμψεν, εἰ μὴ τὸν ἐπὶ σωτηρία κρατοῦντα πάντως ἐγίνωσκε. Το δὲ λέγειν τῇ ἀγαθότητι τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν γεγεν- νῆσθαι, οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν ἢ εἰς τὸ ὁμότιμον αὐτὸν καταστῆσαι τοῖς ἐσχάτοις τῆς κτίσεως. Τί γὰρ οὐχὶ τῇ ἀγαθότητι τοῦ πεποιηκότος ἦλθεν εἰς γένεσιν; Τίνι λογίζεται ἡ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως κατασκευή, που νηρία, ἢ ἀγαθότητι τοῦ ποιήσαντος; Τίνι δὲ ἡ τῶν ζώων γένεσις, ἡ τῶν φυτῶν τε καὶ βλαστημάτων φύσις; οὐδέν ἐστιν ὁ μὴ τῇ ἀγαθότητι τοῦ πεποιηκό- τος ἔσχε την γένεσιν. "Οπερ οὖν ἐπὶ πάντων ὁ λόγος ὁρᾷ, τοῦτο ὁ Εὐνόμιος τῷ Υἱῷ ἀπὸ φιλανθρωπίας χαρίζεται· τὸ δὲ μὴ μερίσασθαι πρὸς τὸν Πατέρα τὴν οὐσίαν ἢ τὴν ἀξίαν, ἢ ὅσα τοιαῦτα φλυαρών δι εξέρχεται, ἤδη ἐν τοῖς περὶ τοῦ Πατρὸς λόγοις προ- εξελήλεκται· ὡς μάτην αὐτοῦ ταῦτα καὶ δίχα δια νοίας προσρίψαντος. Οὐδὲ γὰρ ἡμῖν τοῖς ἐξ ἀλλή λων τικτομένοις, οὐσίας διαίρεσις γίνεται· ὅλος γὰρ ἐν ἑκάστῳ μένει τῆς οὐσίας ὁ λόγος, ἐν τῷ γεγεννη μένῳ καὶ τῷ γεννήσαντι, οὔτε ἐν τῷ γεννῶντι μείω- σιν, οὔτε ἐν τῷ γεγεννημένῳ αύξησιν τοῦ λόγου τῆς οὐσίας λαμβάνοντος. Ὁ δὲ τῆς ἀξίας ἢ τῆς βασιλείας μερισμὸς ἐπὶ τοῦ πάντα ἔχοντος τὰ τοῦ Πατρὸς, οὐ- δεμίαν διάνοιαν, πλὴν τοῦ ἔλεγχον εἶναι τῆς ἀσεβείας. Οὐκοῦν περιττὸν ἂν εἴη τοῖς τοιούτοις συμπλεκόμε- νον εἰς ἀμετρίαν ἀποτείνειν τὸν λόγον. παντοκράτωρ Πρὸς δὲ τὰ ἐφεξῆς τούτοις μετέλθωμεν. Δεδοξα σμένον, φησί, παρὰ τοῦ Πατρός προ αιώνων. ᾿Αποδέδειχται τῆς ἀληθείας ὁ λόγος, τῇ μαρτυρίᾳ τῶν ἐχθρῶν κρατυνόμενος. Τοῦτο γὰρ τῆς ἡμετέρας πίστεώς ἐστι τὸ κεφάλαιον, ὅτι παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐξ ἀϊδίου δοξάζεται ὁ Υἱός. Τὸ γὰρ πρὸ τοῦ αἰῶνος ταύ- τό ἐστι τῷ ἀϊδίῳ κατὰ τὴν ἔννοιαν, οὕτω τῆς προ- CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. A mus 60? Quis est ille qui in seipso habet omnia que D Pater habet? An ignoramus, ex his quæ dicta sunt, eum esse qui super omnia Deus est a Paulo sic nominatus, Dominus noster Jesus Christus", qui omnia in manu quæ sunt Patris habet, sicut ipse dicit : omnia quidem amplissima sua palma com- plexus est, et comprehensa continet imperans, et nullus de manu omnia continentis tollit? Si igitur omnia habet, si continet et gubernat quæ habet, quid aliud prorsus ipse est quam cun- ctitenens omnium Dominus, qui tenet omnia po- tenter et his dominatur? Quod si hæresis dicat quod Pater Filium et Spiritum continet, primum demonstrent Filium et Spiritum sanctum esse mu- tabilis naturæ, ac tunc ei qui vertitur ac mutatur B illum qui contineat præficiant, ut superne inna- scente auxilio maneat id quod continetur ad ma- lum incommutabile. Quod si vitii est incapax divina natura, invertibilis, immutabilis, nec deficiens in consummationis exitu, semperque eodem modo se habet, ad quid eo qui contineat indigebit ? Quæ per seipsam omnem continet creaturam, continente alio non indiget, quia sit mutationis et Inversionis ex- pers. Propterea in nomine Jesu omne genu se fle- clit supercclestium, terrestrium et subterraneo- rum ". Non autem se flecteret, nisi prædominan- tem et continentem pro eorum salute penitus agno- sceret. At vero dicere Patris bonitate Filium gene- ratum esse, nihil aliud est, quam ipsum constituere et redigere ad consimilem honorem cum infimis creaturis. Quid enim non ejus qui fecit bonitate ad generationem pervenit ? cui imputatur humanæ naturæ constructio, improbitati an bonitati ejus qui fecit ? cui animalium generatio ? plantarum et germinum natura ? Nihil est quod non habeat suum ortum ex bonitate ejus qui fecit. Quod igitur in omnibus ratio perspicit, id Eunomius ex bene- volentia Filio gratificatur. Quod autem Filius non cum Patre essentiam vel majestatem participet, et quæcunque talia nugando et blaterando persequi- tur Eunomius, jam in sermonibus de Patre repre- heusa sunt et refutata, ut qui hæc frustra et abs- que ulla intelligentia projecerit. Neque enim nobis licet ex mutuo satu nascentibus essentiæ fit divi- sio, tota enim in unoquoque essentiæ manet ratio, et in genito et gignente, neque in generante immi- nulionem, neque in genito incrementum essentia ratio recipit. Dignitatis autem vel regni partitio C in eo qui omnia quæ sunt Patris habet nullam intelligentiam habet, sed impietatis notam et argu- mentum. Superfluum igitur fuerit talibus complicatum in immensum protrahere sermonem. ibid. 10. Act. xvii, 28. “ Philipp. 11, 11. Ad ea quæ sequuntur pergamus. Glorificatum, inquit, a 'Patre ante sæcula. Veritatis sermonem inimicorum testimonio confirmari demonstratum est. Hoc enim fidei nostræ caput est, quod a Patre ex omni æternitate Filius glorificatur. Nam ante sæ- culum, idem est quod ab æterno secundum noti- tiam,. sic prophetia nobis interpretante quod Dei

ὁ Πατὴρ ἔχει ; ἄρα ἀγνοοῦμεν ἔτι διὰ τῶν εἰρημένων, τὸν ἐπὶ πάντων Θεὸν τὸν ὑπὸ τοῦ Παύλου οὕτως όνο- μαζόμενον, τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν τὸν Χριστόν ; Ος πάντα ἐν τῇ χειρὶ τὰ τοῦ Πατρὸς ἔχων, καθὼς αὐτός φησι, περιδέδρακται πάντως διὰ τῆς πολυχώ ρου αὐτοῦ παλάμης τῶν πάντων, καὶ κρατεῖ τῶν περιδεδραγμένων, καὶ οὐδεὶς αἱρει ἐκ τῆς χειρὸς αὐτοῦ τοῦ κρατοῦντος τῇ χειρὶ τῶν πάντων; Εί οὖν πάντα ἔχει, καὶ κρατεῖ ὧν ἔχει, τί ἄλλο καὶ οὐχὶ παντοκράτωρ πάντως ἐστὶν, ὁ κρατῶν τῶν πάντων; Εἰ δὲ λέγοι ἡ αἵρεσις ὅτι καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος κρατεῖ ὁ Πατήρ, πρῶτον ἀπο δειξάτωσαν ὅτι τρεπτῆς ἐστι φύσεως ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ τότε τὸν κρατοῦντα τῷ τρε πομένῳ ἐπιστησάτωσαν· ἵνα τῇ ἄνωθεν ἐγγινομένῃ βοηθείᾳ, μένῃ τὸ κρατούμενον, πρὸς τὸ κακὸν ἀμετά πτωτον. Εἰ δὲ ἀνεπίδεκτος κακίας ἡ θεία φύσις, ἄτρεπτός τε καὶ ἀναλλοίωτος, καὶ ἀεὶ ὡσαύτως ἔχει· εἰς τί τοῦ κρατοῦντος ἐπιδεήσεται ; Ἡ δι' ἑαυτῆς πα- σαν ἐπικρατοῦσα τὴν κτίσιν, αὐτὴ δὲ τοῦ κρατοῦντος μὴ δεομένη διὰ τὸ ἄτρεπτον. Διὰ τοῦτο ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Χριστοῦ πᾶν γόνυ κάμπτει, ἐπουρανίων καὶ ἐπιγείων καὶ καταχθονίων. Οὐ γὰρ ἂν ἔκαμψεν, εἰ μὴ τὸν ἐπὶ σωτηρία κρατοῦντα πάντως ἐγίνωσκε. Το δὲ λέγειν τῇ ἀγαθότητι τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν γεγεν- νῆσθαι, οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν ἢ εἰς τὸ ὁμότιμον αὐτὸν καταστῆσαι τοῖς ἐσχάτοις τῆς κτίσεως. Τί γὰρ οὐχὶ τῇ ἀγαθότητι τοῦ πεποιηκότος ἦλθεν εἰς γένεσιν; Τίνι λογίζεται ἡ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως κατασκευή, που νηρία, ἢ ἀγαθότητι τοῦ ποιήσαντος; Τίνι δὲ ἡ τῶν ζώων γένεσις, ἡ τῶν φυτῶν τε καὶ βλαστημάτων φύσις; οὐδέν ἐστιν ὁ μὴ τῇ ἀγαθότητι τοῦ πεποιηκό- τος ἔσχε την γένεσιν. "Οπερ οὖν ἐπὶ πάντων ὁ λόγος ὁρᾷ, τοῦτο ὁ Εὐνόμιος τῷ Υἱῷ ἀπὸ φιλανθρωπίας χαρίζεται· τὸ δὲ μὴ μερίσασθαι πρὸς τὸν Πατέρα τὴν οὐσίαν ἢ τὴν ἀξίαν, ἢ ὅσα τοιαῦτα φλυαρών δι εξέρχεται, ἤδη ἐν τοῖς περὶ τοῦ Πατρὸς λόγοις προ- εξελήλεκται· ὡς μάτην αὐτοῦ ταῦτα καὶ δίχα δια νοίας προσρίψαντος. Οὐδὲ γὰρ ἡμῖν τοῖς ἐξ ἀλλή λων τικτομένοις, οὐσίας διαίρεσις γίνεται· ὅλος γὰρ ἐν ἑκάστῳ μένει τῆς οὐσίας ὁ λόγος, ἐν τῷ γεγεννη μένῳ καὶ τῷ γεννήσαντι, οὔτε ἐν τῷ γεννῶντι μείω- σιν, οὔτε ἐν τῷ γεγεννημένῳ αύξησιν τοῦ λόγου τῆς οὐσίας λαμβάνοντος. Ὁ δὲ τῆς ἀξίας ἢ τῆς βασιλείας μερισμὸς ἐπὶ τοῦ πάντα ἔχοντος τὰ τοῦ Πατρὸς, οὐ- δεμίαν διάνοιαν, πλὴν τοῦ ἔλεγχον εἶναι τῆς ἀσεβείας. Οὐκοῦν περιττὸν ἂν εἴη τοῖς τοιούτοις συμπλεκόμε- νον εἰς ἀμετρίαν ἀποτείνειν τὸν λόγον. παντοκράτωρ Πρὸς δὲ τὰ ἐφεξῆς τούτοις μετέλθωμεν. Δεδοξα σμένον, φησί, παρὰ τοῦ Πατρός προ αιώνων. ᾿Αποδέδειχται τῆς ἀληθείας ὁ λόγος, τῇ μαρτυρίᾳ τῶν ἐχθρῶν κρατυνόμενος. Τοῦτο γὰρ τῆς ἡμετέρας πίστεώς ἐστι τὸ κεφάλαιον, ὅτι παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐξ ἀϊδίου δοξάζεται ὁ Υἱός. Τὸ γὰρ πρὸ τοῦ αἰῶνος ταύ- τό ἐστι τῷ ἀϊδίῳ κατὰ τὴν ἔννοιαν, οὕτω τῆς προ- CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. A mus 60? Quis est ille qui in seipso habet omnia que D Pater habet? An ignoramus, ex his quæ dicta sunt, eum esse qui super omnia Deus est a Paulo sic nominatus, Dominus noster Jesus Christus", qui omnia in manu quæ sunt Patris habet, sicut ipse dicit : omnia quidem amplissima sua palma com- plexus est, et comprehensa continet imperans, et nullus de manu omnia continentis tollit? Si igitur omnia habet, si continet et gubernat quæ habet, quid aliud prorsus ipse est quam cun- ctitenens omnium Dominus, qui tenet omnia po- tenter et his dominatur? Quod si hæresis dicat quod Pater Filium et Spiritum continet, primum demonstrent Filium et Spiritum sanctum esse mu- tabilis naturæ, ac tunc ei qui vertitur ac mutatur B illum qui contineat præficiant, ut superne inna- scente auxilio maneat id quod continetur ad ma- lum incommutabile. Quod si vitii est incapax divina natura, invertibilis, immutabilis, nec deficiens in consummationis exitu, semperque eodem modo se habet, ad quid eo qui contineat indigebit ? Quæ per seipsam omnem continet creaturam, continente alio non indiget, quia sit mutationis et Inversionis ex- pers. Propterea in nomine Jesu omne genu se fle- clit supercclestium, terrestrium et subterraneo- rum ". Non autem se flecteret, nisi prædominan- tem et continentem pro eorum salute penitus agno- sceret. At vero dicere Patris bonitate Filium gene- ratum esse, nihil aliud est, quam ipsum constituere et redigere ad consimilem honorem cum infimis creaturis. Quid enim non ejus qui fecit bonitate ad generationem pervenit ? cui imputatur humanæ naturæ constructio, improbitati an bonitati ejus qui fecit ? cui animalium generatio ? plantarum et germinum natura ? Nihil est quod non habeat suum ortum ex bonitate ejus qui fecit. Quod igitur in omnibus ratio perspicit, id Eunomius ex bene- volentia Filio gratificatur. Quod autem Filius non cum Patre essentiam vel majestatem participet, et quæcunque talia nugando et blaterando persequi- tur Eunomius, jam in sermonibus de Patre repre- heusa sunt et refutata, ut qui hæc frustra et abs- que ulla intelligentia projecerit. Neque enim nobis licet ex mutuo satu nascentibus essentiæ fit divi- sio, tota enim in unoquoque essentiæ manet ratio, et in genito et gignente, neque in generante immi- nulionem, neque in genito incrementum essentia ratio recipit. Dignitatis autem vel regni partitio C in eo qui omnia quæ sunt Patris habet nullam intelligentiam habet, sed impietatis notam et argu- mentum. Superfluum igitur fuerit talibus complicatum in immensum protrahere sermonem. ibid. 10. Act. xvii, 28. “ Philipp. 11, 11. Ad ea quæ sequuntur pergamus. Glorificatum, inquit, a 'Patre ante sæcula. Veritatis sermonem inimicorum testimonio confirmari demonstratum est. Hoc enim fidei nostræ caput est, quod a Patre ex omni æternitate Filius glorificatur. Nam ante sæ- culum, idem est quod ab æterno secundum noti- tiam,. sic prophetia nobis interpretante quod Dei

ὁ Πατὴρ ἔχει ; ἄρα ἀγνοοῦμεν ἔτι διὰ τῶν εἰρημένων, τὸν ἐπὶ πάντων Θεὸν τὸν ὑπὸ τοῦ Παύλου οὕτως όνο- μαζόμενον, τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν τὸν Χριστόν ; Ος πάντα ἐν τῇ χειρὶ τὰ τοῦ Πατρὸς ἔχων, καθὼς αὐτός φησι, περιδέδρακται πάντως διὰ τῆς πολυχώ ρου αὐτοῦ παλάμης τῶν πάντων, καὶ κρατεῖ τῶν περιδεδραγμένων, καὶ οὐδεὶς αἱρει ἐκ τῆς χειρὸς αὐτοῦ τοῦ κρατοῦντος τῇ χειρὶ τῶν πάντων; Εί οὖν πάντα ἔχει, καὶ κρατεῖ ὧν ἔχει, τί ἄλλο καὶ οὐχὶ παντοκράτωρ πάντως ἐστὶν, ὁ κρατῶν τῶν πάντων; Εἰ δὲ λέγοι ἡ αἵρεσις ὅτι καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος κρατεῖ ὁ Πατήρ, πρῶτον ἀπο δειξάτωσαν ὅτι τρεπτῆς ἐστι φύσεως ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ τότε τὸν κρατοῦντα τῷ τρε πομένῳ ἐπιστησάτωσαν· ἵνα τῇ ἄνωθεν ἐγγινομένῃ βοηθείᾳ, μένῃ τὸ κρατούμενον, πρὸς τὸ κακὸν ἀμετά πτωτον. Εἰ δὲ ἀνεπίδεκτος κακίας ἡ θεία φύσις, ἄτρεπτός τε καὶ ἀναλλοίωτος, καὶ ἀεὶ ὡσαύτως ἔχει· εἰς τί τοῦ κρατοῦντος ἐπιδεήσεται ; Ἡ δι' ἑαυτῆς πα- σαν ἐπικρατοῦσα τὴν κτίσιν, αὐτὴ δὲ τοῦ κρατοῦντος μὴ δεομένη διὰ τὸ ἄτρεπτον. Διὰ τοῦτο ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Χριστοῦ πᾶν γόνυ κάμπτει, ἐπουρανίων καὶ ἐπιγείων καὶ καταχθονίων. Οὐ γὰρ ἂν ἔκαμψεν, εἰ μὴ τὸν ἐπὶ σωτηρία κρατοῦντα πάντως ἐγίνωσκε. Το δὲ λέγειν τῇ ἀγαθότητι τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν γεγεν- νῆσθαι, οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν ἢ εἰς τὸ ὁμότιμον αὐτὸν καταστῆσαι τοῖς ἐσχάτοις τῆς κτίσεως. Τί γὰρ οὐχὶ τῇ ἀγαθότητι τοῦ πεποιηκότος ἦλθεν εἰς γένεσιν; Τίνι λογίζεται ἡ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως κατασκευή, που νηρία, ἢ ἀγαθότητι τοῦ ποιήσαντος; Τίνι δὲ ἡ τῶν ζώων γένεσις, ἡ τῶν φυτῶν τε καὶ βλαστημάτων φύσις; οὐδέν ἐστιν ὁ μὴ τῇ ἀγαθότητι τοῦ πεποιηκό- τος ἔσχε την γένεσιν. "Οπερ οὖν ἐπὶ πάντων ὁ λόγος ὁρᾷ, τοῦτο ὁ Εὐνόμιος τῷ Υἱῷ ἀπὸ φιλανθρωπίας χαρίζεται· τὸ δὲ μὴ μερίσασθαι πρὸς τὸν Πατέρα τὴν οὐσίαν ἢ τὴν ἀξίαν, ἢ ὅσα τοιαῦτα φλυαρών δι εξέρχεται, ἤδη ἐν τοῖς περὶ τοῦ Πατρὸς λόγοις προ- εξελήλεκται· ὡς μάτην αὐτοῦ ταῦτα καὶ δίχα δια νοίας προσρίψαντος. Οὐδὲ γὰρ ἡμῖν τοῖς ἐξ ἀλλή λων τικτομένοις, οὐσίας διαίρεσις γίνεται· ὅλος γὰρ ἐν ἑκάστῳ μένει τῆς οὐσίας ὁ λόγος, ἐν τῷ γεγεννη μένῳ καὶ τῷ γεννήσαντι, οὔτε ἐν τῷ γεννῶντι μείω- σιν, οὔτε ἐν τῷ γεγεννημένῳ αύξησιν τοῦ λόγου τῆς οὐσίας λαμβάνοντος. Ὁ δὲ τῆς ἀξίας ἢ τῆς βασιλείας μερισμὸς ἐπὶ τοῦ πάντα ἔχοντος τὰ τοῦ Πατρὸς, οὐ- δεμίαν διάνοιαν, πλὴν τοῦ ἔλεγχον εἶναι τῆς ἀσεβείας. Οὐκοῦν περιττὸν ἂν εἴη τοῖς τοιούτοις συμπλεκόμε- νον εἰς ἀμετρίαν ἀποτείνειν τὸν λόγον. παντοκράτωρ Πρὸς δὲ τὰ ἐφεξῆς τούτοις μετέλθωμεν. Δεδοξα σμένον, φησί, παρὰ τοῦ Πατρός προ αιώνων. ᾿Αποδέδειχται τῆς ἀληθείας ὁ λόγος, τῇ μαρτυρίᾳ τῶν ἐχθρῶν κρατυνόμενος. Τοῦτο γὰρ τῆς ἡμετέρας πίστεώς ἐστι τὸ κεφάλαιον, ὅτι παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐξ ἀϊδίου δοξάζεται ὁ Υἱός. Τὸ γὰρ πρὸ τοῦ αἰῶνος ταύ- τό ἐστι τῷ ἀϊδίῳ κατὰ τὴν ἔννοιαν, οὕτω τῆς προ- CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. A mus 60? Quis est ille qui in seipso habet omnia que D Pater habet? An ignoramus, ex his quæ dicta sunt, eum esse qui super omnia Deus est a Paulo sic nominatus, Dominus noster Jesus Christus", qui omnia in manu quæ sunt Patris habet, sicut ipse dicit : omnia quidem amplissima sua palma com- plexus est, et comprehensa continet imperans, et nullus de manu omnia continentis tollit? Si igitur omnia habet, si continet et gubernat quæ habet, quid aliud prorsus ipse est quam cun- ctitenens omnium Dominus, qui tenet omnia po- tenter et his dominatur? Quod si hæresis dicat quod Pater Filium et Spiritum continet, primum demonstrent Filium et Spiritum sanctum esse mu- tabilis naturæ, ac tunc ei qui vertitur ac mutatur B illum qui contineat præficiant, ut superne inna- scente auxilio maneat id quod continetur ad ma- lum incommutabile. Quod si vitii est incapax divina natura, invertibilis, immutabilis, nec deficiens in consummationis exitu, semperque eodem modo se habet, ad quid eo qui contineat indigebit ? Quæ per seipsam omnem continet creaturam, continente alio non indiget, quia sit mutationis et Inversionis ex- pers. Propterea in nomine Jesu omne genu se fle- clit supercclestium, terrestrium et subterraneo- rum ". Non autem se flecteret, nisi prædominan- tem et continentem pro eorum salute penitus agno- sceret. At vero dicere Patris bonitate Filium gene- ratum esse, nihil aliud est, quam ipsum constituere et redigere ad consimilem honorem cum infimis creaturis. Quid enim non ejus qui fecit bonitate ad generationem pervenit ? cui imputatur humanæ naturæ constructio, improbitati an bonitati ejus qui fecit ? cui animalium generatio ? plantarum et germinum natura ? Nihil est quod non habeat suum ortum ex bonitate ejus qui fecit. Quod igitur in omnibus ratio perspicit, id Eunomius ex bene- volentia Filio gratificatur. Quod autem Filius non cum Patre essentiam vel majestatem participet, et quæcunque talia nugando et blaterando persequi- tur Eunomius, jam in sermonibus de Patre repre- heusa sunt et refutata, ut qui hæc frustra et abs- que ulla intelligentia projecerit. Neque enim nobis licet ex mutuo satu nascentibus essentiæ fit divi- sio, tota enim in unoquoque essentiæ manet ratio, et in genito et gignente, neque in generante immi- nulionem, neque in genito incrementum essentia ratio recipit. Dignitatis autem vel regni partitio C in eo qui omnia quæ sunt Patris habet nullam intelligentiam habet, sed impietatis notam et argu- mentum. Superfluum igitur fuerit talibus complicatum in immensum protrahere sermonem. ibid. 10. Act. xvii, 28. “ Philipp. 11, 11. Ad ea quæ sequuntur pergamus. Glorificatum, inquit, a 'Patre ante sæcula. Veritatis sermonem inimicorum testimonio confirmari demonstratum est. Hoc enim fidei nostræ caput est, quod a Patre ex omni æternitate Filius glorificatur. Nam ante sæ- culum, idem est quod ab æterno secundum noti- tiam,. sic prophetia nobis interpretante quod Dei

φητείας ἑρμηνευούσης ἡμῖν τοῦ Θεοῦ τὸ ἀΐδιον, ἐν οἷς φησιν, Ὁ ὑπάρχων πρὸ τῶν αἰώνων. Εἰ οὖν τὸ ὑπάρχειν πρὸ τῶν αἰώνων, πάσης ἀρχῆς ἐστιν ἐξώ τερον· ὁ τὴν προαιώνιον τῷ Υἱῷ ἀνατιθεὶς δόξαν, πολὺ πρότερον αὐτῷ τὴν ἐξ ἀϊδίου προσεμαρτύρησεν ὕπαρξιν. Οὐ γὰρ τὸ μὴ ὄν, ἀλλὰ τὸ ὂν πάντως δοξά ζεται. Μετὰ ταῦτα δὲ, τῆς κατὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματ τος βλασφημίας ἑαυτῷ τὰ σπέρματα καταβάλλει· οὐχ ἵνα τὸν Υἱὸν δοξάσῃ, ἀλλ᾽ ἵνα τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ ἐμπαροινήσῃ. Βουλόμενος γὰρ μέρος τῆς ἀγω γελικής δυνάμεως ἀποδεῖξαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τοῦτο προσέρριψεν, εἰπὼν, ὅτι Δοξαζόμενον ὑπὸ τοῦ πνεύματος δι' αἰῶνος, καὶ πάσης λογικῆς καὶ γεννητῆς οὐσίας· ὡς μηδεμίαν είναι διαφο ρὰν τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ πρὸς πᾶν τὸ γινόμενον, εἴπερ οὕτω δοξάζει τὸν Κύριον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ὡς καὶ τὰ ἄλλα πάντα περὶ ὧν ὁ Προφήτης διέξεισιν, οἱ ἄγγελοι καὶ αἱ δυνάμεις, καὶ τῶν οὐρανῶν οἱ οὐρα νοί, καὶ τὸ ὑπερκόσμιον ύδωρ. Καὶ τὰ ἐκ γῆς πάντα, δράκοντες, ἄβυσσοι, πῦρ, χάλαζα, χιών, κρύσταλλος, πνεῦμα καταιγίδος, τὰ ὄρη καὶ πάντες οἱ βουνοί, ξύλα καρποφόρα καὶ πᾶσαι κέδροι, τὰ θηρία καὶ πάντα τὰ κτήνη, ἑρπετὰ καὶ πετεινὰ πτερωτά. Εἰ οὖν μετὰ τούτων λέγει δοξάζειν τὸν Κύριον καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἐν τούτων εἶναι πάντως καὶ αὐτὸ, ἡ θεομάχος ἀποφαίνεται γλῶσσα. Τὰ δὲ ἐφεξῆς τούτοις ἀσυναρτήτως προσκείμενα ὑπερβῆναί φημι δεῖν καλῶς ἔχειν, οὐχ ὡς ἀλήπτως ἔχοντα, ἀλλ' ὡς δυνάμενα καὶ παρὰ τῶν εὐσεβούντων λέγεσθαι, εἴπερ διαζευχθείη τῆς κακοτρόπου ἐμφά- σεως. Εἰ γάρ τι καὶ πρόσκειται παρ' αὐτοῦ τῶν εἰς εὐσέβειαν συντεινόντων, ἀντὶ δελεάσματος τὸ τοιοῦ τον τοῖς ἀκεραιοτέροις προτείνεται, ἵνα συγκαταποθῇ τούτοις καὶ τὸ τῆς ἀσεβείας ἄγκιστρον. Εἰπὼν γάρ τινα ἅπερ ἂν καὶ ὁ ἐκκλησιαστικὸς εἶποι, προστί θησιν, Υπήκοος πρὸς τὴν τῶν ὄντων δημιουργίαν καὶ γένεσιν, ὑπήκοος πρὸς πᾶσαν διοίκησιν, οὐκ ἐκ τῆς ὑπακοῆς προσλαβὼν τὸ εἶναι Υἱὸς Θεὸς, ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ Υἱὸς εἶναι καὶ γεννηθῆναι Μονογενής Θεός, γενόμενος ὑπήκοος ἐν λόγοις, ὑπήκοος ἐν ἔργοις. Καίτοι τίς οὐκ οἶδε τῶν ταῖς θείαις καθ ωμιληκότων φωναῖς, πότε είρηται παρὰ τοῦ μεγά λου Παύλου καὶ τοῦτο ἐφ᾽ ἅπαξ περὶ αὐτοῦ, ὅτι ὑπήκοος ἐγένετο ; Οτε γὰρ ἐπὶ τῷ πληρῶσαι τὸ διὰ τοῦ σταυροῦ μυστήριον ἦλθεν, ὁ κενώσας ἑαυτὸν ἐν τῇ τοῦ δούλου μορφῇ, καὶ ταπεινώσας ἑαυτὸν τῷ τοῦ ἀνθρώπου ὁμοιώματί τε καὶ σχήματι, εὑρεθεὶς ὡς ἄνθρωπος ἐν τῇ ταπεινῇ τῶν ἀνθρώπων φύσει, τότε υπήκοος γίνεται, ὁ τὰς ἀσθενείας ἡμῶν ἀναλα βὼν, καὶ τὰς νόσους βαστάσας, τὴν παρακοὴν τῶν ἀνθρώπων διὰ τῆς ἰδίας ὑπακοῆς ἐξιώμενος, ἵνα τῷ μώλωπι αὐτοῦ τὸ ἡμέτερον ἰάσηται τραῦμα, καὶ διὰ τοῦ ἰδίου θανάτου τὸν κοινὸν θάνατον τῶν ἀνθρώπων ἐξαφανίσῃ, τότε δι' ἡμᾶς ὑπήκοος γίνεται, ὡς καὶ ἁμαρτία καὶ κατάρα διὰ τὴν ὑπὲρ ἡμῶν οἰκονομίαν ἐγένετο, οὐ φύσει τοῦτο ὤν, ἀλλὰ κατὰ φιλανθρωπίαν γενόμενος. Τὸν δὲ τοσούτων ὑπακοῶν κατάλογον, S. GREGORII NYSSENI lernum est, in quibus ait : Qui est ante secula. A Igitur si esse ante sæcula extra omne principium est : ille qui ante sacula Filio tribuit gloriam, multo prius ipsi sempiternam suo testimonio asserit exsistentiam; non enim id quod non est, sed id quod est prorsus glorificatur. Postea vero blas phemiæ contra Spiritum sanctum sibi ipsi semina spargit; non ut Filium glorificet, sed ut in Spiri- tum sanctum temulentus debacchetur. Nam dum vult Spiritum sanctum partem esse angelica pote- statis, hoc profudit : cum dixit, Glorifcatur a spi- ritu per saculum et ab omni rationali et generabili essentia. Ac si nulla omnino esset inter Spiritum sanctum, et quidquid gignitur differentia, siquidem sic Dominum Spiritus sanctus glorificat. Sicut et alia omnia de quibus Propheta enarrat, angeli et potestates, et cœlorum cœli et quæ supra mundum est aqua. Et quæ sunt ex terra omnia, dracones, abyssi, ignis, grande, nis, glacies, spiritus pro- cellæ, montes et omnes colles, ligna fructifera et omnes cedri, bestiæ, jumenta, reptilia et volucria peunata “ª. Si igitur cum his dicft etiam Spiritum sanctum glorificare Filium, unum horum esse pror- sus et idem impia Deo rebellis lingua pronuntiat. B Quæ sequuntur deinceps male cobærentia et contexta dico præclare se habere si prætermittan- tur. Non quod sint invicta atque inexpugnabilia, sed quod a pie sentientibus dici possint, siquidem C essent a maligna enuntiatione disjuncta, Nam si quid ab ipso eorum quæ ad pietatem pertinent proponitur, id tale pro esca et illecebra simplicio- ribus pórrigitur, ut simul cum his impietatis hamus absorbeatur. Cum enim dixisset quædam, quæ etiam diceret ecclesiasticus, adjicit, obediens ad eorum quæ sunt opificium et generationem, obediens ad omnem dispensationem, non ex obedientia hoc adeptus ut esset Deus Filius, sed quia sit Filius el genitus Unigenitus Deus, factus obediens in verbis, obediens in operibus. Atqui quis eorum qui in di- vinis vocibus versati et exercitati sunt nescial, quando a magno Paulo dictum est, et hoc semel tantum de ipso, quod obediens factus est"? cum enim, ut per crucem adimpleret mysterium, venit, cum seipsum exinanivit in forma servi, cum seipsum humilem et abjectum præbuit in hominis simili- tudine et figura, inventus ut homo in humili homi- num natura, tune obediens efficitur qui nostras assumpsit infirmitates et morbos gestavit, inobe- dientiam, sive contumaciam hominum sua obedien- tia perfecte sanans, ut ejus vibice, sive livore no- strum sanaretur vulnus, et propria morte, commu- nem hominum mortem aboleret, tunc propter nos factus est obediens, sicut et peccatum et maledi- ctio, sive exsecratio propter dispensationem pro nobis susceptan factus est, cum natura hoc non * Psal. cxlviii, seqq. ** Philipp. 11, 8. D

φητείας ἑρμηνευούσης ἡμῖν τοῦ Θεοῦ τὸ ἀΐδιον, ἐν οἷς φησιν, Ὁ ὑπάρχων πρὸ τῶν αἰώνων. Εἰ οὖν τὸ ὑπάρχειν πρὸ τῶν αἰώνων, πάσης ἀρχῆς ἐστιν ἐξώ τερον· ὁ τὴν προαιώνιον τῷ Υἱῷ ἀνατιθεὶς δόξαν, πολὺ πρότερον αὐτῷ τὴν ἐξ ἀϊδίου προσεμαρτύρησεν ὕπαρξιν. Οὐ γὰρ τὸ μὴ ὄν, ἀλλὰ τὸ ὂν πάντως δοξά ζεται. Μετὰ ταῦτα δὲ, τῆς κατὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματ τος βλασφημίας ἑαυτῷ τὰ σπέρματα καταβάλλει· οὐχ ἵνα τὸν Υἱὸν δοξάσῃ, ἀλλ᾽ ἵνα τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ ἐμπαροινήσῃ. Βουλόμενος γὰρ μέρος τῆς ἀγω γελικής δυνάμεως ἀποδεῖξαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τοῦτο προσέρριψεν, εἰπὼν, ὅτι Δοξαζόμενον ὑπὸ τοῦ πνεύματος δι' αἰῶνος, καὶ πάσης λογικῆς καὶ γεννητῆς οὐσίας· ὡς μηδεμίαν είναι διαφο ρὰν τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ πρὸς πᾶν τὸ γινόμενον, εἴπερ οὕτω δοξάζει τὸν Κύριον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ὡς καὶ τὰ ἄλλα πάντα περὶ ὧν ὁ Προφήτης διέξεισιν, οἱ ἄγγελοι καὶ αἱ δυνάμεις, καὶ τῶν οὐρανῶν οἱ οὐρα νοί, καὶ τὸ ὑπερκόσμιον ύδωρ. Καὶ τὰ ἐκ γῆς πάντα, δράκοντες, ἄβυσσοι, πῦρ, χάλαζα, χιών, κρύσταλλος, πνεῦμα καταιγίδος, τὰ ὄρη καὶ πάντες οἱ βουνοί, ξύλα καρποφόρα καὶ πᾶσαι κέδροι, τὰ θηρία καὶ πάντα τὰ κτήνη, ἑρπετὰ καὶ πετεινὰ πτερωτά. Εἰ οὖν μετὰ τούτων λέγει δοξάζειν τὸν Κύριον καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἐν τούτων εἶναι πάντως καὶ αὐτὸ, ἡ θεομάχος ἀποφαίνεται γλῶσσα. Τὰ δὲ ἐφεξῆς τούτοις ἀσυναρτήτως προσκείμενα ὑπερβῆναί φημι δεῖν καλῶς ἔχειν, οὐχ ὡς ἀλήπτως ἔχοντα, ἀλλ' ὡς δυνάμενα καὶ παρὰ τῶν εὐσεβούντων λέγεσθαι, εἴπερ διαζευχθείη τῆς κακοτρόπου ἐμφά- σεως. Εἰ γάρ τι καὶ πρόσκειται παρ' αὐτοῦ τῶν εἰς εὐσέβειαν συντεινόντων, ἀντὶ δελεάσματος τὸ τοιοῦ τον τοῖς ἀκεραιοτέροις προτείνεται, ἵνα συγκαταποθῇ τούτοις καὶ τὸ τῆς ἀσεβείας ἄγκιστρον. Εἰπὼν γάρ τινα ἅπερ ἂν καὶ ὁ ἐκκλησιαστικὸς εἶποι, προστί θησιν, Υπήκοος πρὸς τὴν τῶν ὄντων δημιουργίαν καὶ γένεσιν, ὑπήκοος πρὸς πᾶσαν διοίκησιν, οὐκ ἐκ τῆς ὑπακοῆς προσλαβὼν τὸ εἶναι Υἱὸς Θεὸς, ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ Υἱὸς εἶναι καὶ γεννηθῆναι Μονογενής Θεός, γενόμενος ὑπήκοος ἐν λόγοις, ὑπήκοος ἐν ἔργοις. Καίτοι τίς οὐκ οἶδε τῶν ταῖς θείαις καθ ωμιληκότων φωναῖς, πότε είρηται παρὰ τοῦ μεγά λου Παύλου καὶ τοῦτο ἐφ᾽ ἅπαξ περὶ αὐτοῦ, ὅτι ὑπήκοος ἐγένετο ; Οτε γὰρ ἐπὶ τῷ πληρῶσαι τὸ διὰ τοῦ σταυροῦ μυστήριον ἦλθεν, ὁ κενώσας ἑαυτὸν ἐν τῇ τοῦ δούλου μορφῇ, καὶ ταπεινώσας ἑαυτὸν τῷ τοῦ ἀνθρώπου ὁμοιώματί τε καὶ σχήματι, εὑρεθεὶς ὡς ἄνθρωπος ἐν τῇ ταπεινῇ τῶν ἀνθρώπων φύσει, τότε υπήκοος γίνεται, ὁ τὰς ἀσθενείας ἡμῶν ἀναλα βὼν, καὶ τὰς νόσους βαστάσας, τὴν παρακοὴν τῶν ἀνθρώπων διὰ τῆς ἰδίας ὑπακοῆς ἐξιώμενος, ἵνα τῷ μώλωπι αὐτοῦ τὸ ἡμέτερον ἰάσηται τραῦμα, καὶ διὰ τοῦ ἰδίου θανάτου τὸν κοινὸν θάνατον τῶν ἀνθρώπων ἐξαφανίσῃ, τότε δι' ἡμᾶς ὑπήκοος γίνεται, ὡς καὶ ἁμαρτία καὶ κατάρα διὰ τὴν ὑπὲρ ἡμῶν οἰκονομίαν ἐγένετο, οὐ φύσει τοῦτο ὤν, ἀλλὰ κατὰ φιλανθρωπίαν γενόμενος. Τὸν δὲ τοσούτων ὑπακοῶν κατάλογον, S. GREGORII NYSSENI lernum est, in quibus ait : Qui est ante secula. A Igitur si esse ante sæcula extra omne principium est : ille qui ante sacula Filio tribuit gloriam, multo prius ipsi sempiternam suo testimonio asserit exsistentiam; non enim id quod non est, sed id quod est prorsus glorificatur. Postea vero blas phemiæ contra Spiritum sanctum sibi ipsi semina spargit; non ut Filium glorificet, sed ut in Spiri- tum sanctum temulentus debacchetur. Nam dum vult Spiritum sanctum partem esse angelica pote- statis, hoc profudit : cum dixit, Glorifcatur a spi- ritu per saculum et ab omni rationali et generabili essentia. Ac si nulla omnino esset inter Spiritum sanctum, et quidquid gignitur differentia, siquidem sic Dominum Spiritus sanctus glorificat. Sicut et alia omnia de quibus Propheta enarrat, angeli et potestates, et cœlorum cœli et quæ supra mundum est aqua. Et quæ sunt ex terra omnia, dracones, abyssi, ignis, grande, nis, glacies, spiritus pro- cellæ, montes et omnes colles, ligna fructifera et omnes cedri, bestiæ, jumenta, reptilia et volucria peunata “ª. Si igitur cum his dicft etiam Spiritum sanctum glorificare Filium, unum horum esse pror- sus et idem impia Deo rebellis lingua pronuntiat. B Quæ sequuntur deinceps male cobærentia et contexta dico præclare se habere si prætermittan- tur. Non quod sint invicta atque inexpugnabilia, sed quod a pie sentientibus dici possint, siquidem C essent a maligna enuntiatione disjuncta, Nam si quid ab ipso eorum quæ ad pietatem pertinent proponitur, id tale pro esca et illecebra simplicio- ribus pórrigitur, ut simul cum his impietatis hamus absorbeatur. Cum enim dixisset quædam, quæ etiam diceret ecclesiasticus, adjicit, obediens ad eorum quæ sunt opificium et generationem, obediens ad omnem dispensationem, non ex obedientia hoc adeptus ut esset Deus Filius, sed quia sit Filius el genitus Unigenitus Deus, factus obediens in verbis, obediens in operibus. Atqui quis eorum qui in di- vinis vocibus versati et exercitati sunt nescial, quando a magno Paulo dictum est, et hoc semel tantum de ipso, quod obediens factus est"? cum enim, ut per crucem adimpleret mysterium, venit, cum seipsum exinanivit in forma servi, cum seipsum humilem et abjectum præbuit in hominis simili- tudine et figura, inventus ut homo in humili homi- num natura, tune obediens efficitur qui nostras assumpsit infirmitates et morbos gestavit, inobe- dientiam, sive contumaciam hominum sua obedien- tia perfecte sanans, ut ejus vibice, sive livore no- strum sanaretur vulnus, et propria morte, commu- nem hominum mortem aboleret, tunc propter nos factus est obediens, sicut et peccatum et maledi- ctio, sive exsecratio propter dispensationem pro nobis susceptan factus est, cum natura hoc non * Psal. cxlviii, seqq. ** Philipp. 11, 8. D

φητείας ἑρμηνευούσης ἡμῖν τοῦ Θεοῦ τὸ ἀΐδιον, ἐν οἷς φησιν, Ὁ ὑπάρχων πρὸ τῶν αἰώνων. Εἰ οὖν τὸ ὑπάρχειν πρὸ τῶν αἰώνων, πάσης ἀρχῆς ἐστιν ἐξώ τερον· ὁ τὴν προαιώνιον τῷ Υἱῷ ἀνατιθεὶς δόξαν, πολὺ πρότερον αὐτῷ τὴν ἐξ ἀϊδίου προσεμαρτύρησεν ὕπαρξιν. Οὐ γὰρ τὸ μὴ ὄν, ἀλλὰ τὸ ὂν πάντως δοξά ζεται. Μετὰ ταῦτα δὲ, τῆς κατὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματ τος βλασφημίας ἑαυτῷ τὰ σπέρματα καταβάλλει· οὐχ ἵνα τὸν Υἱὸν δοξάσῃ, ἀλλ᾽ ἵνα τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ ἐμπαροινήσῃ. Βουλόμενος γὰρ μέρος τῆς ἀγω γελικής δυνάμεως ἀποδεῖξαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τοῦτο προσέρριψεν, εἰπὼν, ὅτι Δοξαζόμενον ὑπὸ τοῦ πνεύματος δι' αἰῶνος, καὶ πάσης λογικῆς καὶ γεννητῆς οὐσίας· ὡς μηδεμίαν είναι διαφο ρὰν τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ πρὸς πᾶν τὸ γινόμενον, εἴπερ οὕτω δοξάζει τὸν Κύριον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ὡς καὶ τὰ ἄλλα πάντα περὶ ὧν ὁ Προφήτης διέξεισιν, οἱ ἄγγελοι καὶ αἱ δυνάμεις, καὶ τῶν οὐρανῶν οἱ οὐρα νοί, καὶ τὸ ὑπερκόσμιον ύδωρ. Καὶ τὰ ἐκ γῆς πάντα, δράκοντες, ἄβυσσοι, πῦρ, χάλαζα, χιών, κρύσταλλος, πνεῦμα καταιγίδος, τὰ ὄρη καὶ πάντες οἱ βουνοί, ξύλα καρποφόρα καὶ πᾶσαι κέδροι, τὰ θηρία καὶ πάντα τὰ κτήνη, ἑρπετὰ καὶ πετεινὰ πτερωτά. Εἰ οὖν μετὰ τούτων λέγει δοξάζειν τὸν Κύριον καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἐν τούτων εἶναι πάντως καὶ αὐτὸ, ἡ θεομάχος ἀποφαίνεται γλῶσσα. Τὰ δὲ ἐφεξῆς τούτοις ἀσυναρτήτως προσκείμενα ὑπερβῆναί φημι δεῖν καλῶς ἔχειν, οὐχ ὡς ἀλήπτως ἔχοντα, ἀλλ' ὡς δυνάμενα καὶ παρὰ τῶν εὐσεβούντων λέγεσθαι, εἴπερ διαζευχθείη τῆς κακοτρόπου ἐμφά- σεως. Εἰ γάρ τι καὶ πρόσκειται παρ' αὐτοῦ τῶν εἰς εὐσέβειαν συντεινόντων, ἀντὶ δελεάσματος τὸ τοιοῦ τον τοῖς ἀκεραιοτέροις προτείνεται, ἵνα συγκαταποθῇ τούτοις καὶ τὸ τῆς ἀσεβείας ἄγκιστρον. Εἰπὼν γάρ τινα ἅπερ ἂν καὶ ὁ ἐκκλησιαστικὸς εἶποι, προστί θησιν, Υπήκοος πρὸς τὴν τῶν ὄντων δημιουργίαν καὶ γένεσιν, ὑπήκοος πρὸς πᾶσαν διοίκησιν, οὐκ ἐκ τῆς ὑπακοῆς προσλαβὼν τὸ εἶναι Υἱὸς Θεὸς, ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ Υἱὸς εἶναι καὶ γεννηθῆναι Μονογενής Θεός, γενόμενος ὑπήκοος ἐν λόγοις, ὑπήκοος ἐν ἔργοις. Καίτοι τίς οὐκ οἶδε τῶν ταῖς θείαις καθ ωμιληκότων φωναῖς, πότε είρηται παρὰ τοῦ μεγά λου Παύλου καὶ τοῦτο ἐφ᾽ ἅπαξ περὶ αὐτοῦ, ὅτι ὑπήκοος ἐγένετο ; Οτε γὰρ ἐπὶ τῷ πληρῶσαι τὸ διὰ τοῦ σταυροῦ μυστήριον ἦλθεν, ὁ κενώσας ἑαυτὸν ἐν τῇ τοῦ δούλου μορφῇ, καὶ ταπεινώσας ἑαυτὸν τῷ τοῦ ἀνθρώπου ὁμοιώματί τε καὶ σχήματι, εὑρεθεὶς ὡς ἄνθρωπος ἐν τῇ ταπεινῇ τῶν ἀνθρώπων φύσει, τότε υπήκοος γίνεται, ὁ τὰς ἀσθενείας ἡμῶν ἀναλα βὼν, καὶ τὰς νόσους βαστάσας, τὴν παρακοὴν τῶν ἀνθρώπων διὰ τῆς ἰδίας ὑπακοῆς ἐξιώμενος, ἵνα τῷ μώλωπι αὐτοῦ τὸ ἡμέτερον ἰάσηται τραῦμα, καὶ διὰ τοῦ ἰδίου θανάτου τὸν κοινὸν θάνατον τῶν ἀνθρώπων ἐξαφανίσῃ, τότε δι' ἡμᾶς ὑπήκοος γίνεται, ὡς καὶ ἁμαρτία καὶ κατάρα διὰ τὴν ὑπὲρ ἡμῶν οἰκονομίαν ἐγένετο, οὐ φύσει τοῦτο ὤν, ἀλλὰ κατὰ φιλανθρωπίαν γενόμενος. Τὸν δὲ τοσούτων ὑπακοῶν κατάλογον, S. GREGORII NYSSENI lernum est, in quibus ait : Qui est ante secula. A Igitur si esse ante sæcula extra omne principium est : ille qui ante sacula Filio tribuit gloriam, multo prius ipsi sempiternam suo testimonio asserit exsistentiam; non enim id quod non est, sed id quod est prorsus glorificatur. Postea vero blas phemiæ contra Spiritum sanctum sibi ipsi semina spargit; non ut Filium glorificet, sed ut in Spiri- tum sanctum temulentus debacchetur. Nam dum vult Spiritum sanctum partem esse angelica pote- statis, hoc profudit : cum dixit, Glorifcatur a spi- ritu per saculum et ab omni rationali et generabili essentia. Ac si nulla omnino esset inter Spiritum sanctum, et quidquid gignitur differentia, siquidem sic Dominum Spiritus sanctus glorificat. Sicut et alia omnia de quibus Propheta enarrat, angeli et potestates, et cœlorum cœli et quæ supra mundum est aqua. Et quæ sunt ex terra omnia, dracones, abyssi, ignis, grande, nis, glacies, spiritus pro- cellæ, montes et omnes colles, ligna fructifera et omnes cedri, bestiæ, jumenta, reptilia et volucria peunata “ª. Si igitur cum his dicft etiam Spiritum sanctum glorificare Filium, unum horum esse pror- sus et idem impia Deo rebellis lingua pronuntiat. B Quæ sequuntur deinceps male cobærentia et contexta dico præclare se habere si prætermittan- tur. Non quod sint invicta atque inexpugnabilia, sed quod a pie sentientibus dici possint, siquidem C essent a maligna enuntiatione disjuncta, Nam si quid ab ipso eorum quæ ad pietatem pertinent proponitur, id tale pro esca et illecebra simplicio- ribus pórrigitur, ut simul cum his impietatis hamus absorbeatur. Cum enim dixisset quædam, quæ etiam diceret ecclesiasticus, adjicit, obediens ad eorum quæ sunt opificium et generationem, obediens ad omnem dispensationem, non ex obedientia hoc adeptus ut esset Deus Filius, sed quia sit Filius el genitus Unigenitus Deus, factus obediens in verbis, obediens in operibus. Atqui quis eorum qui in di- vinis vocibus versati et exercitati sunt nescial, quando a magno Paulo dictum est, et hoc semel tantum de ipso, quod obediens factus est"? cum enim, ut per crucem adimpleret mysterium, venit, cum seipsum exinanivit in forma servi, cum seipsum humilem et abjectum præbuit in hominis simili- tudine et figura, inventus ut homo in humili homi- num natura, tune obediens efficitur qui nostras assumpsit infirmitates et morbos gestavit, inobe- dientiam, sive contumaciam hominum sua obedien- tia perfecte sanans, ut ejus vibice, sive livore no- strum sanaretur vulnus, et propria morte, commu- nem hominum mortem aboleret, tunc propter nos factus est obediens, sicut et peccatum et maledi- ctio, sive exsecratio propter dispensationem pro nobis susceptan factus est, cum natura hoc non * Psal. cxlviii, seqq. ** Philipp. 11, 8. D

παρὰ ποίας ἐδιδάχθη Γραφῆς ; Τὸ ἐναντίον μὲν οὖν Α πᾶσα θεόπνευστος Γραφὴ τὴν αὐθεντικὴν αὐτῷ καὶ αὐτοκρατορικὴν προσμαρτυρεῖ ἐξουσίαν, λέγουσα, Αὐτὸς εἶπε, καὶ ἐγενήθησαν, αὐτὸς ἐνετείλατο, καὶ ἐκτίσθησαν. Δῆλον γὰρ ὅτι ταῦτά φησιν ὁ Προ- φήτης περὶ τοῦ τὰ σύμπαντα φέροντος τῷ ῥήματι τῆς δυνάμεως αὐτοῦ, οὗ ἡ ἐξουσία, πᾶσαν οὐσίαν καὶ φύσιν, καὶ πάντα τὰ ἐν τῇ κτίσει νοούμενά τε καὶ δρώμενα, ἐν μόνῃ τῇ τοῦ θελήματος ὁρμῇ συνεστή- σατο. Πόθεν τοίνυν κινούμενος ὁ Εὐνόμιος, μυριοτρό πως ἐπιφημίξει τῷ βασιλεῖ τῆς κτίσεως τὸ ὑπήκοον, Υπήκοος, λέγων, πρὸς πᾶσαν δημιουργίαν, καὶ πρὸς πᾶσαν διοίκησιν ὑπήκοος, ὑπήκοος ἐν λόγοις καὶ ἔρ- γοις. Καίτοι παντὶ δῆλον τὸ τοιοῦτόν ἐστιν, ὅτι μόν νος ἐν λόγοις τε καὶ ἔργοις ἑτέρῳ τις ὑπήκοος γίνε- ται, ὁ μήπω τὴν ἐξουσίαν τοῦ ποιεῖν ἀκριβῶς ἢ λέγειν Β ἀλήπτως ἐν ἑαυτῷ κατορθώσας· ἀλλὰ πρὸς τὸν δι- δάσκαλον ἑαυτοῦ καὶ καθηγεμόνα βλέπων, ταῖς ὑπο θήκαις ἐκείνου τὸ ἐν τοῖς λόγοις τε καὶ ἐν τοῖς ἔργοις ἀκριβὲς ἐκπαιδεύεται. Τὸ δὲ τὴν Σοφίαν ἐπεστάτου χρήζειν οἴεσθαι καὶ διδασκάλου, τοῦ τὴν ἀκολουθίαν ἢ τὴν δικαιοσύνην πρὸς τὸ δέον αὐτῇ κατευθύνοντος, μόνης τῆς Εὐνομίου φαντασίας ἐστίν. Καὶ περὶ τοῦ Πατρός φησιν, ὅτι Πιστὸς ἐν λόγοις, καὶ πιστὸς ἐν ἔργοις· τῷ δὲ Υἱῷ τὸ πιστὸν ἐν τοῖς γενομένοις τε καὶ λεγομένοις οὐκ ἐμαρτύρησεν, ἀλλ' ὑπήκοον αὐτὸν ἐν λόγοις εἶναι, καὶ οὐ πιστὸν ἀπεφήνατο. ὡς διὰ πάντων ὧν λέγει τὴν κατ' αὐτοῦ βλασφημίαν τὸ ἴσον ἔχειν· τὸ δὲ μωρόν τε καὶ ἀδιανόητον τῆς μεταξύ τούτων παρεντεθείσης ρήσεως, πρέπει τάχα σιωπῇ παρελθεῖν, μή τις τῶν ἀπερισκέπτων ἐπιγελάσῃ τῇ ματαιότητι, δακρύειν δέον ἐπὶ τῇ τῶν ψυχῶν αὐτῶν ἀπωλείᾳ, ἢ γελᾶν ἐπὶ τῇ μωρίᾳ τῶν λόγων. Φησὶ γὰρ ὁ σοφὸς οὗτος καὶ περιεσκεμμένος δογματιστής, οὐκ ἐκ τῆς ὑπακοῆς αὐτὸν προσλαβεῖν τὸ εἶναι Υἱόν. Ο τῆς ἀγχινοίας· ὡς ἀναγκαίως περὶ τούτων ἡμῖν διορίζεται ! Οτι οὐ πρότερον ὑπήκοος ἐγένετο, καὶ τότε Υἱὸς, οὐδὲ πρεσβυτέραν χρὴ νοεῖν τὴν ὑπακοὴν αὐτοῦ τῆς γεννήσεως. Εἰ δὲ μὴ προσδιωρίσατο ταῦτα, εἰς οὕτω μωρὸς καὶ ἠλίθιος ἦν, ὡς μισθὸν ὑπακοῆς αἰηθῆναι παρὰ τοῦ Πατρὸς αὐτῷ δεδόσθαι τὴν γέννη σιν, τῷ πρὸ τῆς γεννήσεως ἐπιδειξαμένῳ τὸ εὐπειθὲς καὶ ὑπήκοον; Αλλ' ἵνα μὴ προχείρως τις ἐκ τῆς ἀνοίας τῶν λεγομένων κατασυρῇ πρὸς τὸν γέλωτα, νοησάτω ὅτι ἔχει τι καὶ ἡ μωρία τῶν λεγομένων δακρύων ἄξιον. Ο γὰρ βούλεται κατασκευάσαι διὰ τούτων, τοιοῦτόν ἐστιν, ὅτι φύσις αὐτῷ ἐστιν ἡ ὑπο ακού. Ως μηδὲ βουλουμένῳ δυνατὸν γενέσθαι τὸ μὴ ὑπήκοον εἶναι. Ο Τοιοῦτον γὰρ αὐτὸν κατεσκευάσθαι λέγει, ὡς πρὸς ὑπακοὴν μόνην την φύσιν αὐτοῦ ἐπιτη δείως ἔχειν. Καθάπερ τῶν ὀργάνων τὸ πρός τινα τύπον ἐσχηματισμένον, ἐκεῖνο τὸ εἶδος ἐντυποῖ κατ' ἀνάγκην τῷ ὑποκειμένῳ, ὅπερ ὁ χαλκεύων τῇ τοῦ ** CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. sit, sed propter amorem et benevolentiam in homi num genus factus est. Harum vero tantarum obe- dientiarum catalogum, ex quanam Scriptura edoctus est? Contra quidem omnis divinitus inspirata Scri- plura ei summam majestatem et primariam pote- statem ac merum imperium assignat, cum ait, 1pse dixit, et facta sunt, ipse mandavit, et creata sunt **. Perspicuum est enim quod hæc ait Propheta de eo qui suæ potentiæ verbo fert universa " : cujus po- testas omnem essentiam et naturam, et omnia quæ in creatura intelliguntur et cernuntur, solo volun- tatis impetu et nutu condidit. Unde igitur Euno- anius commotus, modis infinitis in rege creaturæ obedientiam celebrat? cum ait, Obediens ad onine opificium et fabricam, ad omnem administrationem obediens, obediens in sermonibus et operibus. D C “ Quinetiam hoc cuilibet est perspicuum et clarum, quod solus in sermonibus et operibus alteri quis- piam fit obediens, qui nondum exacte faciendi la- bitum vel dicendi absque errore et reprehensione in seipso perfecit, sed in suum magistrum et præ- ceptorem intuens præceptis illius quod in sermo- nibus et operibus accuratum est et limatum in- struitur et eruditur. Putare autem Sapientiam ma- gistro et doctore indigere eo qui vel consecutionem, vel justitiam ad id quod ei opus est dirigat, solius Eunomii visionis est. Ac de Patre inquit, quod fidelis in sermonibus et fidelis in verbis; Filio autem quod fidele est in dictis et factis non attri- buit, sed ipsum obedientem, non fidelem, in ser- monibus et operibus pronuntiavit. Ita ut per omnia quæ ipse asserit, impietas et blasphemia contra ipsum perinde et æqualiter se habeat; stultitiam autem et amentiam verborum interjectorum præstat fortasse silentio involutam præterire, ne quis in- consultorum et improvidorum, horum vanitatem derideat, cum potius fendum esset propter anima- rum ipsorum interitum, quam ridendum propter sermonum stultitiam et fatuitatem. Ait enim iste sapiens et consideratus dogmatista, non ex obe- dientia ipsum accepisse, ut sit Filius. solertiam ! quam necessario de his nobis disserit! Quod non prius obediens factus est, et tunc Filius, neque oportet intelligere obedientiam ejus generatione antiquiorem. Quod si hæc minime distinxisset, quis ita ſatuus et stolidus, ut mercedem obedientiæ pu- tet a Patre ipsi datam esse generationem, qui an- tequam ortus esset suam in parendo facilitatem et in obediendo alacritatem ostendisset? sed ne quis in promptu ex dictorum amentia et vecordia risu quatiatur, intelligat quod hæc fatuitas et stultiloquentia aliquid lacrymis dignum habeat. Quod enim vult per hæc conficere, tale est, quod natura ei est obe- dientia. Ita ut etiam si velit feri non possit, ut obediens non sit. Psal. cxlviii, 5. Hebr. 1, 3. Tale quiddam seipsum construxisse affirmat, quod ad obedientiam solam natura ejus convenienter se habeat, quemadmodum instrumentum illud quod ad aliquem typum sive formam conformatum est,

παρὰ ποίας ἐδιδάχθη Γραφῆς ; Τὸ ἐναντίον μὲν οὖν Α πᾶσα θεόπνευστος Γραφὴ τὴν αὐθεντικὴν αὐτῷ καὶ αὐτοκρατορικὴν προσμαρτυρεῖ ἐξουσίαν, λέγουσα, Αὐτὸς εἶπε, καὶ ἐγενήθησαν, αὐτὸς ἐνετείλατο, καὶ ἐκτίσθησαν. Δῆλον γὰρ ὅτι ταῦτά φησιν ὁ Προ- φήτης περὶ τοῦ τὰ σύμπαντα φέροντος τῷ ῥήματι τῆς δυνάμεως αὐτοῦ, οὗ ἡ ἐξουσία, πᾶσαν οὐσίαν καὶ φύσιν, καὶ πάντα τὰ ἐν τῇ κτίσει νοούμενά τε καὶ δρώμενα, ἐν μόνῃ τῇ τοῦ θελήματος ὁρμῇ συνεστή- σατο. Πόθεν τοίνυν κινούμενος ὁ Εὐνόμιος, μυριοτρό πως ἐπιφημίξει τῷ βασιλεῖ τῆς κτίσεως τὸ ὑπήκοον, Υπήκοος, λέγων, πρὸς πᾶσαν δημιουργίαν, καὶ πρὸς πᾶσαν διοίκησιν ὑπήκοος, ὑπήκοος ἐν λόγοις καὶ ἔρ- γοις. Καίτοι παντὶ δῆλον τὸ τοιοῦτόν ἐστιν, ὅτι μόν νος ἐν λόγοις τε καὶ ἔργοις ἑτέρῳ τις ὑπήκοος γίνε- ται, ὁ μήπω τὴν ἐξουσίαν τοῦ ποιεῖν ἀκριβῶς ἢ λέγειν Β ἀλήπτως ἐν ἑαυτῷ κατορθώσας· ἀλλὰ πρὸς τὸν δι- δάσκαλον ἑαυτοῦ καὶ καθηγεμόνα βλέπων, ταῖς ὑπο θήκαις ἐκείνου τὸ ἐν τοῖς λόγοις τε καὶ ἐν τοῖς ἔργοις ἀκριβὲς ἐκπαιδεύεται. Τὸ δὲ τὴν Σοφίαν ἐπεστάτου χρήζειν οἴεσθαι καὶ διδασκάλου, τοῦ τὴν ἀκολουθίαν ἢ τὴν δικαιοσύνην πρὸς τὸ δέον αὐτῇ κατευθύνοντος, μόνης τῆς Εὐνομίου φαντασίας ἐστίν. Καὶ περὶ τοῦ Πατρός φησιν, ὅτι Πιστὸς ἐν λόγοις, καὶ πιστὸς ἐν ἔργοις· τῷ δὲ Υἱῷ τὸ πιστὸν ἐν τοῖς γενομένοις τε καὶ λεγομένοις οὐκ ἐμαρτύρησεν, ἀλλ' ὑπήκοον αὐτὸν ἐν λόγοις εἶναι, καὶ οὐ πιστὸν ἀπεφήνατο. ὡς διὰ πάντων ὧν λέγει τὴν κατ' αὐτοῦ βλασφημίαν τὸ ἴσον ἔχειν· τὸ δὲ μωρόν τε καὶ ἀδιανόητον τῆς μεταξύ τούτων παρεντεθείσης ρήσεως, πρέπει τάχα σιωπῇ παρελθεῖν, μή τις τῶν ἀπερισκέπτων ἐπιγελάσῃ τῇ ματαιότητι, δακρύειν δέον ἐπὶ τῇ τῶν ψυχῶν αὐτῶν ἀπωλείᾳ, ἢ γελᾶν ἐπὶ τῇ μωρίᾳ τῶν λόγων. Φησὶ γὰρ ὁ σοφὸς οὗτος καὶ περιεσκεμμένος δογματιστής, οὐκ ἐκ τῆς ὑπακοῆς αὐτὸν προσλαβεῖν τὸ εἶναι Υἱόν. Ο τῆς ἀγχινοίας· ὡς ἀναγκαίως περὶ τούτων ἡμῖν διορίζεται ! Οτι οὐ πρότερον ὑπήκοος ἐγένετο, καὶ τότε Υἱὸς, οὐδὲ πρεσβυτέραν χρὴ νοεῖν τὴν ὑπακοὴν αὐτοῦ τῆς γεννήσεως. Εἰ δὲ μὴ προσδιωρίσατο ταῦτα, εἰς οὕτω μωρὸς καὶ ἠλίθιος ἦν, ὡς μισθὸν ὑπακοῆς αἰηθῆναι παρὰ τοῦ Πατρὸς αὐτῷ δεδόσθαι τὴν γέννη σιν, τῷ πρὸ τῆς γεννήσεως ἐπιδειξαμένῳ τὸ εὐπειθὲς καὶ ὑπήκοον; Αλλ' ἵνα μὴ προχείρως τις ἐκ τῆς ἀνοίας τῶν λεγομένων κατασυρῇ πρὸς τὸν γέλωτα, νοησάτω ὅτι ἔχει τι καὶ ἡ μωρία τῶν λεγομένων δακρύων ἄξιον. Ο γὰρ βούλεται κατασκευάσαι διὰ τούτων, τοιοῦτόν ἐστιν, ὅτι φύσις αὐτῷ ἐστιν ἡ ὑπο ακού. Ως μηδὲ βουλουμένῳ δυνατὸν γενέσθαι τὸ μὴ ὑπήκοον εἶναι. Ο Τοιοῦτον γὰρ αὐτὸν κατεσκευάσθαι λέγει, ὡς πρὸς ὑπακοὴν μόνην την φύσιν αὐτοῦ ἐπιτη δείως ἔχειν. Καθάπερ τῶν ὀργάνων τὸ πρός τινα τύπον ἐσχηματισμένον, ἐκεῖνο τὸ εἶδος ἐντυποῖ κατ' ἀνάγκην τῷ ὑποκειμένῳ, ὅπερ ὁ χαλκεύων τῇ τοῦ ** CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. sit, sed propter amorem et benevolentiam in homi num genus factus est. Harum vero tantarum obe- dientiarum catalogum, ex quanam Scriptura edoctus est? Contra quidem omnis divinitus inspirata Scri- plura ei summam majestatem et primariam pote- statem ac merum imperium assignat, cum ait, 1pse dixit, et facta sunt, ipse mandavit, et creata sunt **. Perspicuum est enim quod hæc ait Propheta de eo qui suæ potentiæ verbo fert universa " : cujus po- testas omnem essentiam et naturam, et omnia quæ in creatura intelliguntur et cernuntur, solo volun- tatis impetu et nutu condidit. Unde igitur Euno- anius commotus, modis infinitis in rege creaturæ obedientiam celebrat? cum ait, Obediens ad onine opificium et fabricam, ad omnem administrationem obediens, obediens in sermonibus et operibus. D C “ Quinetiam hoc cuilibet est perspicuum et clarum, quod solus in sermonibus et operibus alteri quis- piam fit obediens, qui nondum exacte faciendi la- bitum vel dicendi absque errore et reprehensione in seipso perfecit, sed in suum magistrum et præ- ceptorem intuens præceptis illius quod in sermo- nibus et operibus accuratum est et limatum in- struitur et eruditur. Putare autem Sapientiam ma- gistro et doctore indigere eo qui vel consecutionem, vel justitiam ad id quod ei opus est dirigat, solius Eunomii visionis est. Ac de Patre inquit, quod fidelis in sermonibus et fidelis in verbis; Filio autem quod fidele est in dictis et factis non attri- buit, sed ipsum obedientem, non fidelem, in ser- monibus et operibus pronuntiavit. Ita ut per omnia quæ ipse asserit, impietas et blasphemia contra ipsum perinde et æqualiter se habeat; stultitiam autem et amentiam verborum interjectorum præstat fortasse silentio involutam præterire, ne quis in- consultorum et improvidorum, horum vanitatem derideat, cum potius fendum esset propter anima- rum ipsorum interitum, quam ridendum propter sermonum stultitiam et fatuitatem. Ait enim iste sapiens et consideratus dogmatista, non ex obe- dientia ipsum accepisse, ut sit Filius. solertiam ! quam necessario de his nobis disserit! Quod non prius obediens factus est, et tunc Filius, neque oportet intelligere obedientiam ejus generatione antiquiorem. Quod si hæc minime distinxisset, quis ita ſatuus et stolidus, ut mercedem obedientiæ pu- tet a Patre ipsi datam esse generationem, qui an- tequam ortus esset suam in parendo facilitatem et in obediendo alacritatem ostendisset? sed ne quis in promptu ex dictorum amentia et vecordia risu quatiatur, intelligat quod hæc fatuitas et stultiloquentia aliquid lacrymis dignum habeat. Quod enim vult per hæc conficere, tale est, quod natura ei est obe- dientia. Ita ut etiam si velit feri non possit, ut obediens non sit. Psal. cxlviii, 5. Hebr. 1, 3. Tale quiddam seipsum construxisse affirmat, quod ad obedientiam solam natura ejus convenienter se habeat, quemadmodum instrumentum illud quod ad aliquem typum sive formam conformatum est,

παρὰ ποίας ἐδιδάχθη Γραφῆς ; Τὸ ἐναντίον μὲν οὖν Α πᾶσα θεόπνευστος Γραφὴ τὴν αὐθεντικὴν αὐτῷ καὶ αὐτοκρατορικὴν προσμαρτυρεῖ ἐξουσίαν, λέγουσα, Αὐτὸς εἶπε, καὶ ἐγενήθησαν, αὐτὸς ἐνετείλατο, καὶ ἐκτίσθησαν. Δῆλον γὰρ ὅτι ταῦτά φησιν ὁ Προ- φήτης περὶ τοῦ τὰ σύμπαντα φέροντος τῷ ῥήματι τῆς δυνάμεως αὐτοῦ, οὗ ἡ ἐξουσία, πᾶσαν οὐσίαν καὶ φύσιν, καὶ πάντα τὰ ἐν τῇ κτίσει νοούμενά τε καὶ δρώμενα, ἐν μόνῃ τῇ τοῦ θελήματος ὁρμῇ συνεστή- σατο. Πόθεν τοίνυν κινούμενος ὁ Εὐνόμιος, μυριοτρό πως ἐπιφημίξει τῷ βασιλεῖ τῆς κτίσεως τὸ ὑπήκοον, Υπήκοος, λέγων, πρὸς πᾶσαν δημιουργίαν, καὶ πρὸς πᾶσαν διοίκησιν ὑπήκοος, ὑπήκοος ἐν λόγοις καὶ ἔρ- γοις. Καίτοι παντὶ δῆλον τὸ τοιοῦτόν ἐστιν, ὅτι μόν νος ἐν λόγοις τε καὶ ἔργοις ἑτέρῳ τις ὑπήκοος γίνε- ται, ὁ μήπω τὴν ἐξουσίαν τοῦ ποιεῖν ἀκριβῶς ἢ λέγειν Β ἀλήπτως ἐν ἑαυτῷ κατορθώσας· ἀλλὰ πρὸς τὸν δι- δάσκαλον ἑαυτοῦ καὶ καθηγεμόνα βλέπων, ταῖς ὑπο θήκαις ἐκείνου τὸ ἐν τοῖς λόγοις τε καὶ ἐν τοῖς ἔργοις ἀκριβὲς ἐκπαιδεύεται. Τὸ δὲ τὴν Σοφίαν ἐπεστάτου χρήζειν οἴεσθαι καὶ διδασκάλου, τοῦ τὴν ἀκολουθίαν ἢ τὴν δικαιοσύνην πρὸς τὸ δέον αὐτῇ κατευθύνοντος, μόνης τῆς Εὐνομίου φαντασίας ἐστίν. Καὶ περὶ τοῦ Πατρός φησιν, ὅτι Πιστὸς ἐν λόγοις, καὶ πιστὸς ἐν ἔργοις· τῷ δὲ Υἱῷ τὸ πιστὸν ἐν τοῖς γενομένοις τε καὶ λεγομένοις οὐκ ἐμαρτύρησεν, ἀλλ' ὑπήκοον αὐτὸν ἐν λόγοις εἶναι, καὶ οὐ πιστὸν ἀπεφήνατο. ὡς διὰ πάντων ὧν λέγει τὴν κατ' αὐτοῦ βλασφημίαν τὸ ἴσον ἔχειν· τὸ δὲ μωρόν τε καὶ ἀδιανόητον τῆς μεταξύ τούτων παρεντεθείσης ρήσεως, πρέπει τάχα σιωπῇ παρελθεῖν, μή τις τῶν ἀπερισκέπτων ἐπιγελάσῃ τῇ ματαιότητι, δακρύειν δέον ἐπὶ τῇ τῶν ψυχῶν αὐτῶν ἀπωλείᾳ, ἢ γελᾶν ἐπὶ τῇ μωρίᾳ τῶν λόγων. Φησὶ γὰρ ὁ σοφὸς οὗτος καὶ περιεσκεμμένος δογματιστής, οὐκ ἐκ τῆς ὑπακοῆς αὐτὸν προσλαβεῖν τὸ εἶναι Υἱόν. Ο τῆς ἀγχινοίας· ὡς ἀναγκαίως περὶ τούτων ἡμῖν διορίζεται ! Οτι οὐ πρότερον ὑπήκοος ἐγένετο, καὶ τότε Υἱὸς, οὐδὲ πρεσβυτέραν χρὴ νοεῖν τὴν ὑπακοὴν αὐτοῦ τῆς γεννήσεως. Εἰ δὲ μὴ προσδιωρίσατο ταῦτα, εἰς οὕτω μωρὸς καὶ ἠλίθιος ἦν, ὡς μισθὸν ὑπακοῆς αἰηθῆναι παρὰ τοῦ Πατρὸς αὐτῷ δεδόσθαι τὴν γέννη σιν, τῷ πρὸ τῆς γεννήσεως ἐπιδειξαμένῳ τὸ εὐπειθὲς καὶ ὑπήκοον; Αλλ' ἵνα μὴ προχείρως τις ἐκ τῆς ἀνοίας τῶν λεγομένων κατασυρῇ πρὸς τὸν γέλωτα, νοησάτω ὅτι ἔχει τι καὶ ἡ μωρία τῶν λεγομένων δακρύων ἄξιον. Ο γὰρ βούλεται κατασκευάσαι διὰ τούτων, τοιοῦτόν ἐστιν, ὅτι φύσις αὐτῷ ἐστιν ἡ ὑπο ακού. Ως μηδὲ βουλουμένῳ δυνατὸν γενέσθαι τὸ μὴ ὑπήκοον εἶναι. Ο Τοιοῦτον γὰρ αὐτὸν κατεσκευάσθαι λέγει, ὡς πρὸς ὑπακοὴν μόνην την φύσιν αὐτοῦ ἐπιτη δείως ἔχειν. Καθάπερ τῶν ὀργάνων τὸ πρός τινα τύπον ἐσχηματισμένον, ἐκεῖνο τὸ εἶδος ἐντυποῖ κατ' ἀνάγκην τῷ ὑποκειμένῳ, ὅπερ ὁ χαλκεύων τῇ τοῦ ** CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. sit, sed propter amorem et benevolentiam in homi num genus factus est. Harum vero tantarum obe- dientiarum catalogum, ex quanam Scriptura edoctus est? Contra quidem omnis divinitus inspirata Scri- plura ei summam majestatem et primariam pote- statem ac merum imperium assignat, cum ait, 1pse dixit, et facta sunt, ipse mandavit, et creata sunt **. Perspicuum est enim quod hæc ait Propheta de eo qui suæ potentiæ verbo fert universa " : cujus po- testas omnem essentiam et naturam, et omnia quæ in creatura intelliguntur et cernuntur, solo volun- tatis impetu et nutu condidit. Unde igitur Euno- anius commotus, modis infinitis in rege creaturæ obedientiam celebrat? cum ait, Obediens ad onine opificium et fabricam, ad omnem administrationem obediens, obediens in sermonibus et operibus. D C “ Quinetiam hoc cuilibet est perspicuum et clarum, quod solus in sermonibus et operibus alteri quis- piam fit obediens, qui nondum exacte faciendi la- bitum vel dicendi absque errore et reprehensione in seipso perfecit, sed in suum magistrum et præ- ceptorem intuens præceptis illius quod in sermo- nibus et operibus accuratum est et limatum in- struitur et eruditur. Putare autem Sapientiam ma- gistro et doctore indigere eo qui vel consecutionem, vel justitiam ad id quod ei opus est dirigat, solius Eunomii visionis est. Ac de Patre inquit, quod fidelis in sermonibus et fidelis in verbis; Filio autem quod fidele est in dictis et factis non attri- buit, sed ipsum obedientem, non fidelem, in ser- monibus et operibus pronuntiavit. Ita ut per omnia quæ ipse asserit, impietas et blasphemia contra ipsum perinde et æqualiter se habeat; stultitiam autem et amentiam verborum interjectorum præstat fortasse silentio involutam præterire, ne quis in- consultorum et improvidorum, horum vanitatem derideat, cum potius fendum esset propter anima- rum ipsorum interitum, quam ridendum propter sermonum stultitiam et fatuitatem. Ait enim iste sapiens et consideratus dogmatista, non ex obe- dientia ipsum accepisse, ut sit Filius. solertiam ! quam necessario de his nobis disserit! Quod non prius obediens factus est, et tunc Filius, neque oportet intelligere obedientiam ejus generatione antiquiorem. Quod si hæc minime distinxisset, quis ita ſatuus et stolidus, ut mercedem obedientiæ pu- tet a Patre ipsi datam esse generationem, qui an- tequam ortus esset suam in parendo facilitatem et in obediendo alacritatem ostendisset? sed ne quis in promptu ex dictorum amentia et vecordia risu quatiatur, intelligat quod hæc fatuitas et stultiloquentia aliquid lacrymis dignum habeat. Quod enim vult per hæc conficere, tale est, quod natura ei est obe- dientia. Ita ut etiam si velit feri non possit, ut obediens non sit. Psal. cxlviii, 5. Hebr. 1, 3. Tale quiddam seipsum construxisse affirmat, quod ad obedientiam solam natura ejus convenienter se habeat, quemadmodum instrumentum illud quod ad aliquem typum sive formam conformatum est,

Α ὀργάνου κατασκευῇ ἐναπέθετο, ᾧ οὐκ ἔστι δύναμις, Ο ἢ εὐθὺ ποιῆσαι τῷ ὑποδεχομένῳ τὸ ἴχνος, εἰ περι- φερής εἴη ἡ ἐργασία, ἢ κύκλον δεῖξαι διὰ τοῦ τύπου, εἰ κατ' εὐθεῖαν ἐσχηματισμένον τύχοι τὸ ὄργανον. Ὅσον δὲ τῆς τοιαύτης διανοίας ἐστὶ τὸ βλάσφημον, τί χρὴ διὰ τῶν ἡμετέρων ἐκκαλύπτεσθαι λόγων, αὐτῆς τῆς αἱρετικῆς φωνῆς τὴν ἀτοπίαν βοώσης; Εἰ γὰρ διὰ τοῦτο ὑπήκοος, διότι τοιοῦτος ἐγένετο, οὐδὲ πρὸς ἀνθρωπίνην φύσιν πάντως τὸ ἴσον ἔχει. Εἴπερ ἡμῖν μὲν αὐτεξούσιός ἐστιν ἡ ψυχὴ καὶ ἀδέσποτος, αὐτοκρατορικῶς αἱρουμένη κατ' ἐξουσίαν τὸ καταθύ μιον· ὁ δὲ ἀνάγκῃ φύσεως υπεζευγμένος, ἐνεργεῖ διὰ παντὸς, μᾶλλον δὲ πάσχει τὴν ὑπακοήν· οὐδὲ εἰ μὴ βούλοιτο τοῦτο ποιεῖν συγχωρούσης τῆς φύσ σεως. Ἐκ γὰρ τοῦ Υἱὸς εἶναι καὶ γεγενῆσθαι οὕτως, ὑπήκοος γέγονεν ἐν λόγοις, καὶ ὑπήκοος ἐν ἔργοις. Ο τῆς ἀναισθησίας τοῦ δόγματος . Λόγοις ὑπήκουν τὸν Λόγον ποιεῖς, καὶ προεπινοεῖς τοῦ ὄντος Λόγου Λόγους ἑτέρους· καὶ μεσιτεύει τοῦ ἐν τῇ ἀρχῇ ὄντος Λόγου ἕτερος Λόγος τῆς ἀρχῆς πρὸς αὐτὸν δια- πορθμεύων τὸ βούλημα. Καὶ οὐχ εἷς οὗτος, ἀλλὰ καὶ πλείονες εἰσί τινες Λόγοι, οἱ διὰ μέσου τῆς ἀρχῆς καὶ τοῦ Λόγου παρὰ τοῦ Εὐνομίου παρενει ρόμενοι, καὶ πρὸς τὸ δοκοῦν αὐτοῖς τῇ ὑπακοῆ αὐτοῦ καταχρώμενοι. ᾿Αλλὰ τί χρὴ τῇ ματαιότητι τῶν λεγομένων ἐνδιατρίβειν ; Παντὶ γὰρ δῆλόν ἐστιν, ὅτι καὶ ὅτε ὁ Παῦλος εἶπεν αὐτὸν γεγενῆσθαι ὑπὸ ήκοον, εἶπε δὲ οὕτως αὐτὸν γεγενῆσθαι, σάρκα καὶ δοῦλον, καὶ κατάραν καὶ ἁμαρτίαν δι' ἡμᾶς γενόμεν ε νον, οὐδὲ τότε ὁ Κύριος τῆς δόξης, ὁ τῆς αἰσχύνης καταφρονήσας, καὶ τῇ σαρκὶ τὸ πάθος ἀναδεξάμε νος, τῆς αὐθεντικῆς ἐξουσίας ἑαυτὸν ἠλλοτρίωσε, λέγων, Λύσατε τὸν ναὸν τοῦτον, καὶ ἐν τρισὶν ἡμέραις ἐγερῶ αὐτόν. Καὶ πάλιν, Οὐδεὶς αἱρει τὴν ψυχήν μου ἀπ' ἐμοῦ· ἐξουσίαν ἔχω θεῖναι αὐτὴν, καὶ ἐξουσίαν ἔχω πάλιν λαβεῖν αὐτήν. Καὶ ὅτε προσήγγισαν αὐτῷ κατὰ τὴν πρὸ τοῦ πάθους νύχτα, οἱ τῷ σιδήρῳ καὶ τοῖς ξύλοις καθωπλισμένοι, πάντας αὐτοὺς εἰς τὸ κατόπιν· ἀνέτρεψε διὰ τοῦ εἰπεῖν, ότι 'Εγώ εἰμι καὶ πάλιν τοῦ λῃστοῦ ἱκετεύσαντος ἐν μνήμῃ παρ' αὐτοῦ γενέσθαι, ἔδειξε τὴν ἐπὶ πάντων ἐξουσίαν, ἐν οἷς φησι, Σήμερον μετ᾿ ἐμοῦ ἔσῃ ἐν τῷ παραδείσῳ. Εἰ τοίνυν οὐδὲ ἐν τῷ καιρῷ τοῦ πάθους τῆς ἐξουσίας χωρίζεται, ποῦ ποτε βλέπει ἡ αίρεσις τοῦ βασιλέως τῆς δόξης τὸ ὑπεξούσιον; Τίς δὲ καὶ ἡ πολύτροπος αὕτη μεσιτεία, ἣν ἐπιθρυλλεί τῷ Θεῷ, μεσίτην λέγων ἐν δόγμασι, μεσίτην ἐν νό μῳ; Οὐ ταῦτα παρὰ τῆς ὑψηλῆς τοῦ ᾿Αποστόλου φωνῆς ἐπαιδεύθημεν· ὅς φησιν, ὅτι τὸν νόμον τῶν ἐντολῶν καταργήσας τοῖς ἑαυτοῦ δόγμασιν, οὗτός ἐστιν ὁ μεσίτης Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων. Εἰπὼν τοῦτο τὸ ῥῆμα, ὅτι Εἷς Θεὸς, καὶ εἷς μεσίτης Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων, ἄνθρωπος Χριστός Ἰησοῦς· ὅλον ἡμῖν ἐνταῦθα τὸν σκοπὸν τοῦ μυστηρίου διὰ τῆς τοῦ μετ σίτου λέξεως διαλαβὼν, ἀπεκάλυψεν· ὁ δὲ σκοπὸς οὗτός ἐστιν· ἀπέστη διὰ τῆς τοῦ ἀντικειμένου και κίας ποτὲ τὸ ἀνθρώπινον, καὶ τῇ ἁμαρτίᾳ δουλωθέν, σε S. GREGORII NYSSENI B necessario eam speciem imprimit materiæ subjectæ, quam quidem instrumenti fabricationi indidit fabri- cator, cui instrumento non est facultas rectam lineam faciendi in subjecto quod ejus vestigium excepit, si machina fuerit circularis, vel circulum : ostendendi per typum, si ad rectam lineam figura- tum sit instrumentum. Quanta sit autem talis co- gitationis et intelligentiæ blasphemia et exsecrabi- lis impietas, quid necesse est nostra oratione revelare, cum vox ipsa hæretica absurditatem cla- mitet? Si enim propter hoc obediens, quia talis natus est, neque cum humana natura prorsus æquale habet. Siquidem nobis anima est libera, sui juris compos, nullius dominio mancipata, sponte sua arbitrioque suo quod sibi placet et gratum est eligens. Qui autem natura necessitati subjugatus est, operatur semper, imo vero perpetitur obedien- tiam atque etiam si nolit, hoc facere ejus natura non indulgeat. Ex eo enim quod sit filius et sic natus, obediens factus est in dictis, et obediens in factis. stuporem et vecordiam dogmatis ! ver- bis obediens Verbum facis, et mente concipis alia Verba ante Verbum quod est per essentiam : et in- ter Verbum quod erat in principio, scilicet me- dium est et interjectum aliud Verbum, principii ad ipsum transmittens voluntatem. Nec illud unum est Verbum, sed plura sunt quædam Verba, quæ per medium principii et Verbi ab Eunomio transiibu- lantur, et quæ ut ipsis lubet hujus obedientia abu- tuntur. Sed quid in horum dictorum vanitate diutius immorari necesse est? Cuivis enim perspicuum, quod quando Paulus dixit ipsum factum fuisse obe- dientem, sic dixit quemadmodum dicit et ipsum factum fuisse carnem et servum, et exsecrationem et peccatum propter nos, neque tunc Dominus gloriæ, dedecus aspernatus, et in carne passionem susci- piens, potestate summa et libera seipsum privavit, dicens ", Solvite templum hoc, et in tribus diebus Ipsum excitabo. Et iterum, Nullus tollit animam meam a me; potestatem habeo ponendi ipsam, et potestatem habeo resumendi ipsam. Et cum ad ip. sum propius accesserunt ea nocte quæ ejus pas- sionem præcessit, qui ferro et lignis armati erant, omnes retrorsum evertit, cum hoc dixit, Ego sum. Et rursus latrone supplicante ut sui memor esset, D suam in omnibus potestatem ostendit, cam dixit, Ilodie mecum eris in paradiso. Si igitur neque tempore passionis a potestate separatur: ubinam tandem hæresis subjectionem Regis gloriæ conspi- cit? Quænam hæc etiam multimoda meditatio quam in Deo jactat, dicens mediatorem in decretis, mediatorem in lege? Non hæc ab alta voce Apostoli sumus edocti, qui ait, quod legem mandatorum evacuans suis documentis, hic est mediator Dei et hominum, cum dixit hoc ipsum verbum, quod Unus Deus est, unus mediator Dei et hominum, I homo Christus Jesus. Totum nobis hic mysterii Joan. 1, 19. -

Α ὀργάνου κατασκευῇ ἐναπέθετο, ᾧ οὐκ ἔστι δύναμις, Ο ἢ εὐθὺ ποιῆσαι τῷ ὑποδεχομένῳ τὸ ἴχνος, εἰ περι- φερής εἴη ἡ ἐργασία, ἢ κύκλον δεῖξαι διὰ τοῦ τύπου, εἰ κατ' εὐθεῖαν ἐσχηματισμένον τύχοι τὸ ὄργανον. Ὅσον δὲ τῆς τοιαύτης διανοίας ἐστὶ τὸ βλάσφημον, τί χρὴ διὰ τῶν ἡμετέρων ἐκκαλύπτεσθαι λόγων, αὐτῆς τῆς αἱρετικῆς φωνῆς τὴν ἀτοπίαν βοώσης; Εἰ γὰρ διὰ τοῦτο ὑπήκοος, διότι τοιοῦτος ἐγένετο, οὐδὲ πρὸς ἀνθρωπίνην φύσιν πάντως τὸ ἴσον ἔχει. Εἴπερ ἡμῖν μὲν αὐτεξούσιός ἐστιν ἡ ψυχὴ καὶ ἀδέσποτος, αὐτοκρατορικῶς αἱρουμένη κατ' ἐξουσίαν τὸ καταθύ μιον· ὁ δὲ ἀνάγκῃ φύσεως υπεζευγμένος, ἐνεργεῖ διὰ παντὸς, μᾶλλον δὲ πάσχει τὴν ὑπακοήν· οὐδὲ εἰ μὴ βούλοιτο τοῦτο ποιεῖν συγχωρούσης τῆς φύσ σεως. Ἐκ γὰρ τοῦ Υἱὸς εἶναι καὶ γεγενῆσθαι οὕτως, ὑπήκοος γέγονεν ἐν λόγοις, καὶ ὑπήκοος ἐν ἔργοις. Ο τῆς ἀναισθησίας τοῦ δόγματος . Λόγοις ὑπήκουν τὸν Λόγον ποιεῖς, καὶ προεπινοεῖς τοῦ ὄντος Λόγου Λόγους ἑτέρους· καὶ μεσιτεύει τοῦ ἐν τῇ ἀρχῇ ὄντος Λόγου ἕτερος Λόγος τῆς ἀρχῆς πρὸς αὐτὸν δια- πορθμεύων τὸ βούλημα. Καὶ οὐχ εἷς οὗτος, ἀλλὰ καὶ πλείονες εἰσί τινες Λόγοι, οἱ διὰ μέσου τῆς ἀρχῆς καὶ τοῦ Λόγου παρὰ τοῦ Εὐνομίου παρενει ρόμενοι, καὶ πρὸς τὸ δοκοῦν αὐτοῖς τῇ ὑπακοῆ αὐτοῦ καταχρώμενοι. ᾿Αλλὰ τί χρὴ τῇ ματαιότητι τῶν λεγομένων ἐνδιατρίβειν ; Παντὶ γὰρ δῆλόν ἐστιν, ὅτι καὶ ὅτε ὁ Παῦλος εἶπεν αὐτὸν γεγενῆσθαι ὑπὸ ήκοον, εἶπε δὲ οὕτως αὐτὸν γεγενῆσθαι, σάρκα καὶ δοῦλον, καὶ κατάραν καὶ ἁμαρτίαν δι' ἡμᾶς γενόμεν ε νον, οὐδὲ τότε ὁ Κύριος τῆς δόξης, ὁ τῆς αἰσχύνης καταφρονήσας, καὶ τῇ σαρκὶ τὸ πάθος ἀναδεξάμε νος, τῆς αὐθεντικῆς ἐξουσίας ἑαυτὸν ἠλλοτρίωσε, λέγων, Λύσατε τὸν ναὸν τοῦτον, καὶ ἐν τρισὶν ἡμέραις ἐγερῶ αὐτόν. Καὶ πάλιν, Οὐδεὶς αἱρει τὴν ψυχήν μου ἀπ' ἐμοῦ· ἐξουσίαν ἔχω θεῖναι αὐτὴν, καὶ ἐξουσίαν ἔχω πάλιν λαβεῖν αὐτήν. Καὶ ὅτε προσήγγισαν αὐτῷ κατὰ τὴν πρὸ τοῦ πάθους νύχτα, οἱ τῷ σιδήρῳ καὶ τοῖς ξύλοις καθωπλισμένοι, πάντας αὐτοὺς εἰς τὸ κατόπιν· ἀνέτρεψε διὰ τοῦ εἰπεῖν, ότι 'Εγώ εἰμι καὶ πάλιν τοῦ λῃστοῦ ἱκετεύσαντος ἐν μνήμῃ παρ' αὐτοῦ γενέσθαι, ἔδειξε τὴν ἐπὶ πάντων ἐξουσίαν, ἐν οἷς φησι, Σήμερον μετ᾿ ἐμοῦ ἔσῃ ἐν τῷ παραδείσῳ. Εἰ τοίνυν οὐδὲ ἐν τῷ καιρῷ τοῦ πάθους τῆς ἐξουσίας χωρίζεται, ποῦ ποτε βλέπει ἡ αίρεσις τοῦ βασιλέως τῆς δόξης τὸ ὑπεξούσιον; Τίς δὲ καὶ ἡ πολύτροπος αὕτη μεσιτεία, ἣν ἐπιθρυλλεί τῷ Θεῷ, μεσίτην λέγων ἐν δόγμασι, μεσίτην ἐν νό μῳ; Οὐ ταῦτα παρὰ τῆς ὑψηλῆς τοῦ ᾿Αποστόλου φωνῆς ἐπαιδεύθημεν· ὅς φησιν, ὅτι τὸν νόμον τῶν ἐντολῶν καταργήσας τοῖς ἑαυτοῦ δόγμασιν, οὗτός ἐστιν ὁ μεσίτης Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων. Εἰπὼν τοῦτο τὸ ῥῆμα, ὅτι Εἷς Θεὸς, καὶ εἷς μεσίτης Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων, ἄνθρωπος Χριστός Ἰησοῦς· ὅλον ἡμῖν ἐνταῦθα τὸν σκοπὸν τοῦ μυστηρίου διὰ τῆς τοῦ μετ σίτου λέξεως διαλαβὼν, ἀπεκάλυψεν· ὁ δὲ σκοπὸς οὗτός ἐστιν· ἀπέστη διὰ τῆς τοῦ ἀντικειμένου και κίας ποτὲ τὸ ἀνθρώπινον, καὶ τῇ ἁμαρτίᾳ δουλωθέν, σε S. GREGORII NYSSENI B necessario eam speciem imprimit materiæ subjectæ, quam quidem instrumenti fabricationi indidit fabri- cator, cui instrumento non est facultas rectam lineam faciendi in subjecto quod ejus vestigium excepit, si machina fuerit circularis, vel circulum : ostendendi per typum, si ad rectam lineam figura- tum sit instrumentum. Quanta sit autem talis co- gitationis et intelligentiæ blasphemia et exsecrabi- lis impietas, quid necesse est nostra oratione revelare, cum vox ipsa hæretica absurditatem cla- mitet? Si enim propter hoc obediens, quia talis natus est, neque cum humana natura prorsus æquale habet. Siquidem nobis anima est libera, sui juris compos, nullius dominio mancipata, sponte sua arbitrioque suo quod sibi placet et gratum est eligens. Qui autem natura necessitati subjugatus est, operatur semper, imo vero perpetitur obedien- tiam atque etiam si nolit, hoc facere ejus natura non indulgeat. Ex eo enim quod sit filius et sic natus, obediens factus est in dictis, et obediens in factis. stuporem et vecordiam dogmatis ! ver- bis obediens Verbum facis, et mente concipis alia Verba ante Verbum quod est per essentiam : et in- ter Verbum quod erat in principio, scilicet me- dium est et interjectum aliud Verbum, principii ad ipsum transmittens voluntatem. Nec illud unum est Verbum, sed plura sunt quædam Verba, quæ per medium principii et Verbi ab Eunomio transiibu- lantur, et quæ ut ipsis lubet hujus obedientia abu- tuntur. Sed quid in horum dictorum vanitate diutius immorari necesse est? Cuivis enim perspicuum, quod quando Paulus dixit ipsum factum fuisse obe- dientem, sic dixit quemadmodum dicit et ipsum factum fuisse carnem et servum, et exsecrationem et peccatum propter nos, neque tunc Dominus gloriæ, dedecus aspernatus, et in carne passionem susci- piens, potestate summa et libera seipsum privavit, dicens ", Solvite templum hoc, et in tribus diebus Ipsum excitabo. Et iterum, Nullus tollit animam meam a me; potestatem habeo ponendi ipsam, et potestatem habeo resumendi ipsam. Et cum ad ip. sum propius accesserunt ea nocte quæ ejus pas- sionem præcessit, qui ferro et lignis armati erant, omnes retrorsum evertit, cum hoc dixit, Ego sum. Et rursus latrone supplicante ut sui memor esset, D suam in omnibus potestatem ostendit, cam dixit, Ilodie mecum eris in paradiso. Si igitur neque tempore passionis a potestate separatur: ubinam tandem hæresis subjectionem Regis gloriæ conspi- cit? Quænam hæc etiam multimoda meditatio quam in Deo jactat, dicens mediatorem in decretis, mediatorem in lege? Non hæc ab alta voce Apostoli sumus edocti, qui ait, quod legem mandatorum evacuans suis documentis, hic est mediator Dei et hominum, cum dixit hoc ipsum verbum, quod Unus Deus est, unus mediator Dei et hominum, I homo Christus Jesus. Totum nobis hic mysterii Joan. 1, 19. -

Α ὀργάνου κατασκευῇ ἐναπέθετο, ᾧ οὐκ ἔστι δύναμις, Ο ἢ εὐθὺ ποιῆσαι τῷ ὑποδεχομένῳ τὸ ἴχνος, εἰ περι- φερής εἴη ἡ ἐργασία, ἢ κύκλον δεῖξαι διὰ τοῦ τύπου, εἰ κατ' εὐθεῖαν ἐσχηματισμένον τύχοι τὸ ὄργανον. Ὅσον δὲ τῆς τοιαύτης διανοίας ἐστὶ τὸ βλάσφημον, τί χρὴ διὰ τῶν ἡμετέρων ἐκκαλύπτεσθαι λόγων, αὐτῆς τῆς αἱρετικῆς φωνῆς τὴν ἀτοπίαν βοώσης; Εἰ γὰρ διὰ τοῦτο ὑπήκοος, διότι τοιοῦτος ἐγένετο, οὐδὲ πρὸς ἀνθρωπίνην φύσιν πάντως τὸ ἴσον ἔχει. Εἴπερ ἡμῖν μὲν αὐτεξούσιός ἐστιν ἡ ψυχὴ καὶ ἀδέσποτος, αὐτοκρατορικῶς αἱρουμένη κατ' ἐξουσίαν τὸ καταθύ μιον· ὁ δὲ ἀνάγκῃ φύσεως υπεζευγμένος, ἐνεργεῖ διὰ παντὸς, μᾶλλον δὲ πάσχει τὴν ὑπακοήν· οὐδὲ εἰ μὴ βούλοιτο τοῦτο ποιεῖν συγχωρούσης τῆς φύσ σεως. Ἐκ γὰρ τοῦ Υἱὸς εἶναι καὶ γεγενῆσθαι οὕτως, ὑπήκοος γέγονεν ἐν λόγοις, καὶ ὑπήκοος ἐν ἔργοις. Ο τῆς ἀναισθησίας τοῦ δόγματος . Λόγοις ὑπήκουν τὸν Λόγον ποιεῖς, καὶ προεπινοεῖς τοῦ ὄντος Λόγου Λόγους ἑτέρους· καὶ μεσιτεύει τοῦ ἐν τῇ ἀρχῇ ὄντος Λόγου ἕτερος Λόγος τῆς ἀρχῆς πρὸς αὐτὸν δια- πορθμεύων τὸ βούλημα. Καὶ οὐχ εἷς οὗτος, ἀλλὰ καὶ πλείονες εἰσί τινες Λόγοι, οἱ διὰ μέσου τῆς ἀρχῆς καὶ τοῦ Λόγου παρὰ τοῦ Εὐνομίου παρενει ρόμενοι, καὶ πρὸς τὸ δοκοῦν αὐτοῖς τῇ ὑπακοῆ αὐτοῦ καταχρώμενοι. ᾿Αλλὰ τί χρὴ τῇ ματαιότητι τῶν λεγομένων ἐνδιατρίβειν ; Παντὶ γὰρ δῆλόν ἐστιν, ὅτι καὶ ὅτε ὁ Παῦλος εἶπεν αὐτὸν γεγενῆσθαι ὑπὸ ήκοον, εἶπε δὲ οὕτως αὐτὸν γεγενῆσθαι, σάρκα καὶ δοῦλον, καὶ κατάραν καὶ ἁμαρτίαν δι' ἡμᾶς γενόμεν ε νον, οὐδὲ τότε ὁ Κύριος τῆς δόξης, ὁ τῆς αἰσχύνης καταφρονήσας, καὶ τῇ σαρκὶ τὸ πάθος ἀναδεξάμε νος, τῆς αὐθεντικῆς ἐξουσίας ἑαυτὸν ἠλλοτρίωσε, λέγων, Λύσατε τὸν ναὸν τοῦτον, καὶ ἐν τρισὶν ἡμέραις ἐγερῶ αὐτόν. Καὶ πάλιν, Οὐδεὶς αἱρει τὴν ψυχήν μου ἀπ' ἐμοῦ· ἐξουσίαν ἔχω θεῖναι αὐτὴν, καὶ ἐξουσίαν ἔχω πάλιν λαβεῖν αὐτήν. Καὶ ὅτε προσήγγισαν αὐτῷ κατὰ τὴν πρὸ τοῦ πάθους νύχτα, οἱ τῷ σιδήρῳ καὶ τοῖς ξύλοις καθωπλισμένοι, πάντας αὐτοὺς εἰς τὸ κατόπιν· ἀνέτρεψε διὰ τοῦ εἰπεῖν, ότι 'Εγώ εἰμι καὶ πάλιν τοῦ λῃστοῦ ἱκετεύσαντος ἐν μνήμῃ παρ' αὐτοῦ γενέσθαι, ἔδειξε τὴν ἐπὶ πάντων ἐξουσίαν, ἐν οἷς φησι, Σήμερον μετ᾿ ἐμοῦ ἔσῃ ἐν τῷ παραδείσῳ. Εἰ τοίνυν οὐδὲ ἐν τῷ καιρῷ τοῦ πάθους τῆς ἐξουσίας χωρίζεται, ποῦ ποτε βλέπει ἡ αίρεσις τοῦ βασιλέως τῆς δόξης τὸ ὑπεξούσιον; Τίς δὲ καὶ ἡ πολύτροπος αὕτη μεσιτεία, ἣν ἐπιθρυλλεί τῷ Θεῷ, μεσίτην λέγων ἐν δόγμασι, μεσίτην ἐν νό μῳ; Οὐ ταῦτα παρὰ τῆς ὑψηλῆς τοῦ ᾿Αποστόλου φωνῆς ἐπαιδεύθημεν· ὅς φησιν, ὅτι τὸν νόμον τῶν ἐντολῶν καταργήσας τοῖς ἑαυτοῦ δόγμασιν, οὗτός ἐστιν ὁ μεσίτης Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων. Εἰπὼν τοῦτο τὸ ῥῆμα, ὅτι Εἷς Θεὸς, καὶ εἷς μεσίτης Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων, ἄνθρωπος Χριστός Ἰησοῦς· ὅλον ἡμῖν ἐνταῦθα τὸν σκοπὸν τοῦ μυστηρίου διὰ τῆς τοῦ μετ σίτου λέξεως διαλαβὼν, ἀπεκάλυψεν· ὁ δὲ σκοπὸς οὗτός ἐστιν· ἀπέστη διὰ τῆς τοῦ ἀντικειμένου και κίας ποτὲ τὸ ἀνθρώπινον, καὶ τῇ ἁμαρτίᾳ δουλωθέν, σε S. GREGORII NYSSENI B necessario eam speciem imprimit materiæ subjectæ, quam quidem instrumenti fabricationi indidit fabri- cator, cui instrumento non est facultas rectam lineam faciendi in subjecto quod ejus vestigium excepit, si machina fuerit circularis, vel circulum : ostendendi per typum, si ad rectam lineam figura- tum sit instrumentum. Quanta sit autem talis co- gitationis et intelligentiæ blasphemia et exsecrabi- lis impietas, quid necesse est nostra oratione revelare, cum vox ipsa hæretica absurditatem cla- mitet? Si enim propter hoc obediens, quia talis natus est, neque cum humana natura prorsus æquale habet. Siquidem nobis anima est libera, sui juris compos, nullius dominio mancipata, sponte sua arbitrioque suo quod sibi placet et gratum est eligens. Qui autem natura necessitati subjugatus est, operatur semper, imo vero perpetitur obedien- tiam atque etiam si nolit, hoc facere ejus natura non indulgeat. Ex eo enim quod sit filius et sic natus, obediens factus est in dictis, et obediens in factis. stuporem et vecordiam dogmatis ! ver- bis obediens Verbum facis, et mente concipis alia Verba ante Verbum quod est per essentiam : et in- ter Verbum quod erat in principio, scilicet me- dium est et interjectum aliud Verbum, principii ad ipsum transmittens voluntatem. Nec illud unum est Verbum, sed plura sunt quædam Verba, quæ per medium principii et Verbi ab Eunomio transiibu- lantur, et quæ ut ipsis lubet hujus obedientia abu- tuntur. Sed quid in horum dictorum vanitate diutius immorari necesse est? Cuivis enim perspicuum, quod quando Paulus dixit ipsum factum fuisse obe- dientem, sic dixit quemadmodum dicit et ipsum factum fuisse carnem et servum, et exsecrationem et peccatum propter nos, neque tunc Dominus gloriæ, dedecus aspernatus, et in carne passionem susci- piens, potestate summa et libera seipsum privavit, dicens ", Solvite templum hoc, et in tribus diebus Ipsum excitabo. Et iterum, Nullus tollit animam meam a me; potestatem habeo ponendi ipsam, et potestatem habeo resumendi ipsam. Et cum ad ip. sum propius accesserunt ea nocte quæ ejus pas- sionem præcessit, qui ferro et lignis armati erant, omnes retrorsum evertit, cum hoc dixit, Ego sum. Et rursus latrone supplicante ut sui memor esset, D suam in omnibus potestatem ostendit, cam dixit, Ilodie mecum eris in paradiso. Si igitur neque tempore passionis a potestate separatur: ubinam tandem hæresis subjectionem Regis gloriæ conspi- cit? Quænam hæc etiam multimoda meditatio quam in Deo jactat, dicens mediatorem in decretis, mediatorem in lege? Non hæc ab alta voce Apostoli sumus edocti, qui ait, quod legem mandatorum evacuans suis documentis, hic est mediator Dei et hominum, cum dixit hoc ipsum verbum, quod Unus Deus est, unus mediator Dei et hominum, I homo Christus Jesus. Totum nobis hic mysterii Joan. 1, 19. -

ΙΙ. καὶ τῆς ὄντως ἠλλοτριώθη ζωῆς. Ανακαλεῖται μετά ταῦτα τὰ ἑαυτοῦ πλάσμα ὁ τοῦ πλάσματος Κύριος, καὶ γίνεται ἄνθρωπος μετὰ τοῦ εἶναι Θεός· κἀκεῖνο ὅλον ῶν, καὶ τοῦτο ὅλον γενόμενος· καὶ οὕτως συν ανεκράθη Θεῷ τὸ ἀνθρώπινον, τοῦ κατὰ Χριστὸν ἀν θρώπου την μεσιτείαν εργασαμένου, ῷ διὰ τῆς αναληφθείσης ἡμῖν ἀρχῆς, ὅλον τῇ δυνάμει συναν- εκράθη τὸ φύραμα. Ἐπεὶ οὖν ὁ μεσίτης ἑνὸς οὐκ ἔστιν, ὁ δὲ θεὸς εἰς ἐστιν, οὐδὲν τοῖς προσώποις τοῖς ἐν τῇ πίστει παραδεδομένοις εμμεριζόμενος, μία γὰρ ἡ θεότης ἐν Πατρί τε καὶ Υἱῷ, καὶ Πνεύματι ἁγίῳ· διὰ τοῦτο γίνεται μεσίτης ἅπαξ ὁ Κύριος, Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων, συνάπτων τὸν ἄνθρωπον δι' ἑαυτοῦ τῇ θεότητι. ᾿Αλλὰ καὶ διὰ τοῦ κατὰ τὸν με- σίτην νοήματος τὸ εὐσεβὲς τῆς πίστεως ἐδιδάχθημεν ὁ γὰρ μεσίτης Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων ὥσπερ τῆς ἀν- θρωπίνης φύσεως τὴν κοινωνίαν ἐδέξατο, οὐ νομι σθεὶς ἄνθρωπος, ἀλλὰ γεγονώς κατὰ ἀλήθειαν, οὕτω καὶ ἀληθινὸς Θεὸς ὤν, οὐκ ἐπωνυμίᾳ τετιμημένος ἐστὶν ψιλῆς τῆς θεότητος, ὡς ὁ Εὐνόμιος βούλεται. Οσα δὲ τοῖς εἰρημένοις προστίθησι, τῆς αὐτῆς ἀνοίας ἔχεται, μᾶλλον δὲ κακονοίας· Υἱὸν γὰρ αὐτὸν εἰπὼν, ὃν ἐν τοῖς μικρῷ πρόσθεν εἰρημένοις, κτιστὸν εἶναι σαφῶς διωρίσατο, καὶ Μονογενῆ Θεὸν ὀνομάσας, ὂν μετὰ τῶν λοιπῶν τῶν διὰ τῆς κτίσεως γεγονότων ἠρίθμησεν, ὅμοιον εἶπε τῷ γεννήσαντι, κατ' ἐξαίρετον ὁμοιότητα μόνον, κατὰ τὴν ἰδιάζουσαν ἔννοιαν. Χρὴ τοίνυν διασταλῆναι πρῶτον τοῦ ὁμοίου τὸ σημαινόμενον, ποσαχῶς ἐν τῇ καταχρήσει τῆς συνηθείας λέγεται. Εἴθ' οὕτως ἐπὶ τὴν ἐξέτασιν τῶν προκειμένων ἐλθεῖν. Πρῶτον μὲν γὰρ ὅσα παραψεύ δεται τὰς αἰσθήσεις ἡμῶν, οὐ τὰ αὐτὰ μὲν ἀλλήλοις ὄντα, κατὰ τὴν φύσιν, παρὰ δέ τινος τῶν παρεπο μένων τοῖς ὑποκειμένοις, σχήματος λέγω καὶ χρώ- ματος καὶ ήχου, καὶ τῶν ὅσα διὰ γεύσεώς τε καὶ ὀσφρήσεως καὶ ἀφῆς τὸν παραλογισμὸν ἐμποιεῖ. Αλλα μὲν τὴν φύσιν, ἕτερα δὲ παρ᾽ & πέφυκεν εἶναι ὑποκρινόμενα, ταῦτα ὁμοίως ἔχειν ἡ συνήθεια λέγει• οἷον ὅταν ἡ ἄψυχος ὕλη μορφωθῇ διὰ τῆς τέχνης πρός τινα ζώου μίμησιν, διὰ γλυφῆς ἢ ζωγραφίας, ἢ πλάσματος, ὅμοιον λέγεται τῷ ἀρχετύπῳ τὸ μί- μημα. Ἐνταῦθα γὰρ ἄλλη μὲν τοῦ ζώου ἡ φύσις, ἑτέρα δὲ τῆς παραψευδομένης τὴν ὄψιν διὰ χρώματος μόνον καὶ σχήματος. Τοῦ δὲ αὐτοῦ εἴδους ἐστὶ τῆς ὁμοιότητος, καὶ ἡ ἐν κατόπτρῳ εἰκὼν, τῆς ἀρχετύ- που μορφῆς ἐναργεῖς φέρουσα τὰς ἐμφάσεις, οὐ μὴν ἐκεῖνο κατὰ τὴν φύσιν οὖσα, ὅπερ ἐστὶ τὸ ἀρχέτυπον. Ὡσαύτως καὶ τὴν ἀκοὴν ἔστι τὸ ἴσον παθεῖν, ὅταν τις τὴν φωνὴν τῆς ἀηδόνος τῷ οἰκείῳ φθόγγῳ μιμού- μενος, ὀρνέου δοκεῖν ἐπακροᾶσθαι τὴν ἀκοὴν ἀνα- πείσῃ. Πάσχει δὲ τὸν τοιοῦτον παραλογισμὸν καὶ ἡ γεῦσις, ὅταν ὁ τοῦ καρποῦ τῶν σύκων χυμὸς, τὴν τοῦ μέλιτος ἡδονὴν ὑποκρίνηται· ἔχει γάρ τι ἐοικὸς πρὸς τὴν γλυκύτητα τοῦ μέλιτος ὁ χυμὸς τῆς ὀπώ ρας· οὕτω δι᾿ ὁμοιότητος ἔστι παραλογισθῆναι ποτε καὶ τὴν ἔσφρησιν, ὅταν ὁ ἀτμὸς τῆς χαμαι μήλου βοτάνης, αὐτὸ τὸ εὐῶδες μῆλον τῇ εὐπνοίᾳ μιμούμε CONTRA EUNOMIUM, LIB. A scopum mediatoris nomine complexus revelavit : hic autem scopus est: adversarii malitia quondain humanum genus a Deo defecerat, et peccato ser- vierat, et a vera vita alienatum erat. Revocat postea suum figmentum, qui figmenti Dominus est, et fit homo cum eo qui est Deus, et illud totum cum esset, et hoc totum factus: et sic quod hu- manum est, cum Deo temperatum est, homine qui secundum Christum est, mediationem operante. Cui per assumptas a nobis primitias tota virtute contemperata est massa. Quoniam igitur mediator unius non est, Deus autem unus est, neque in per- sonis in fide traditis in partes distributus : una enim deitas in Patre, Filio, et Spiritu sancto: propterea fit mediator semel Dominus, Dei et ho- minum, copulans hominem per semetipsum deitati. Quin etiam notione per mediatorem concepta fidei pietatem didicimus: mediator enim Dei et hominum, quemadmodum bumanæ natura communionem accepit, non putatus homo, sed natus secundum veritatem, sic etiam verus Deus est non cognomento tantum honoratus nudæ deitatis, ut vult Euno- spius. B C D Quæ autem his dictis adjicit eamdem resipiunt amentiam, vel potius malevolentiam: Filium enim ipsum cum dixisset, quem in his quæ paulo ante dicta fuerunt, quid creatum esse aperte et diserte determinavit et Unigenitum Deum nominasset, quem cum reliquis creaturis connumeravit, simi- lem dixit genitori tantum præcellenti et eximia qua- dam similitudine, secundum propriam et peculiarem notitiam. Primum igitur similis significatio distin- guenda est, quot modis in abusu consuetudinis di- citur. Deinde sic ad propositorum exquisitionem veniendum. Primum quidem quæcunque nostros sensus fallunt, cum natura non sint inter se eadem, sed ab aliquo eorum quæ subjecta consequuntur ac- cidente, figura dico et colore, et sono, et quæ per gustum et odoratum et tactum sensuum deceptio- nem ingenerant: cum alia quidem sint secundum propriam naturam, alia vero quam quæ revera sunt esse simulentur : hæc similiter se habere con- suetudo dicit : velut cum inanima materia ad ali- cujus animalis imaginem arte aliqua elingitur vel sculptura, vel pictura, vel fctrice ; quod efictum est et imitatum, archetypo, id est exemplari pri- migenio, simile dicitur. Hic enim alia quidem ani- malis natura, alia vero materia visum ementientis et fallentis solo colore et figura. Ejusdem autem speciei similitudinis est, quæ in speculo apparet imago, exemplaris formæ evidentes referens appa- ritiones, cum tamen non sit illud secundum natu- ram, quod quidem est primigenium exemplar. Eodem modo etiam auditus afficitur, et æquale quiddam perpetitur, cum quis proprio sono vocem luscinia imitans avem audire sibi videri auditu persuaserit. Tale quiddam fallax et captiosum gustus percipit, cum fructus ficuum sapor mellis voluptatem simulat: sapor enim illius fructus quid simile habet cum mellis dulcedine: sic etiam qua.

Α νος, ἀπατήσῃ τὴν αἴσθησιν. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐν τῇ ἀφῇ ποικίλως ἡ ὁμοιότης διαψεύδεται την ἀλήθειαν. Ἐπειδὴ ἀργυροῦν ἢ χάλκεον νόμισμα ίσο μέγεθες τῷ χρυσῷ, καὶ κατὰ τὸν σταθμὸν, ὁμοίως ἔχων ἀντὶ τοῦ χρυσοῦ νομισθῇ, μὴ ἐπικρινούσης τῆς ὄψεως τὴν ἀλήθειαν. Β Ταῦτα γενικώς είρηται δι' ὀλίγων, ὅτα δι' ομοιότη τός τινος τὸν παραλογισμὸν ἐμποιεῖ τοῖς αἰσθητη- ρίοις, ἄλλο τι παρ' ὅ ἐστι νομιζόμενα. Εξεστι δὲ διά φιλοπονωτέρας τῆς ἐξετάσεως, πλατίναι διὰ τῶν πραγμάτων τὸν λόγον, ὅσα ἑτερογενῶς μὲν ἔχει προσάλληλα· διὰ δέ τινος τῶν παρεπομένων ὁμοιού- σθαι τὸ ἕτερον τῷ ἑτέρῳ νομίζεται· ἄρα μή τι τοιοῦτον ὁμοιότητος εἶδος ἐπιθρυλλεῖ τῷ Υἱῷ; Ἀλλ᾿ οὐκ ἂν εἰς τοῦτο παραπληξίας ἔλθοι, ὥστε τὴν ἀπατηλήν ὁμοιότητα ἐπὶ τῆς ἀληθείας βλέπειν. Πάλιν ἄλλην ὁμοιότητα ἐν τῇ θεοπνεύστῳ Γραφῇ ἐδιδάχθημεν παρὰ τοῦ εἰπόντος, ὅτι Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ' ὁμοίωσιν. Αλλ' οὐκ ἂν οἶμαι τὸν Ευνόμιον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πατρὸς τοῦτο βλέπειν τὸ εἶδος τῆς ὁμοιότητος, ὡς ταὐτὸν τῷ ἀνθρώπῳ τὸν Μονογενῆ Θεὸν ἀποφήνασθαι. Οίδαμεν καὶ ἕτερον ὁμοιότητος εἶδος, ὅπερ ἐν τῇ κοσμογενείᾳ φησὶ περὶ τοῦ Σὴν ὁ λόγος· ὅτι Εγέννησε τὸν Σὴν ὁ Ἀδὰμ κατὰ τὸ εἶδος αὐτοῦ καὶ κατὰ τὴν ὁμοιότητα, ὅπερ εἰ λέγοι ὁ Εὐνόμιος, οὐκ ἀπόβλητον τὸν λόγον ποιού- μεθα. Ἐνταῦθα γὰρ, οὔτε ἡ φύσις τῶν ἀλλήλοις ὁμοιουμένων διάφορος, καὶ ὁ χαρακτὴρ καὶ τὸ εἶδος τὴν κοινωνίαν ἔχει· ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτά ἐστιν, ὅσα περὶ τῆς τοῦ ὁμοίου διαφορᾶς ἡμεῖς ἐνοήσαμεν. Ἴδω- μεν τοίνυν πρὸς τί βλέπων ὁ Εὐνόμιος, τὴν ἐξαίρετον ἐκείνην ὁμοιότητα πρὸς τὸν Πατέρα μαρτυρεῖ τῷ Υἱῷ λέγων, ὅμοιον εἶναι τῷ γεννήσαντι μόνον κατ' ἐξαι- ρετον ὁμοιότητα κατὰ τὴν ιδιάζουσαν ἔννοιαν, οὐχ ὡς Πατρὶ Πατέρα. Οὐ γάρ εἰσι δύο Πατέρες. Την κατ εξαίρετον ὁμοιότητα τοῦ Υἱοῦ προς τον Πατέρα δεικνύειν ἐπαγγειλάμενος, ὅπως μὴ προσήκει νοεῖν αὐτὸν ὅμοιον κατασκευάζει τῷ λόγῳ. Εἰπὼν γὰρ ὅτι οὐχ ὡς Πατρὶ Πατὴρ ἔοικεν, κατεσκεύασε τῷ λόγῳ, ὅτι οὐκ ἔοιχε. Καὶ πάλιν προσθεὶς, ὅτι οὔτε ὡς ἀγεννήτῳ ἀγέννητος, καὶ διὰ τοῦτο ἀπεῖπε νοεῖν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα τὴν ὁμοιότητα· εἶτα ἐπαγαγών, οὔτε ὡς Υἱῷ Υἱός, τρίτον ἐπήγαγε νόημα, δι' οὗ παντάπασι τὸν τοῦ ὁμοίου παραφέρεται λόγον. Οὗτος μὲν οὖν τοῖς ἰδίοις ἕπεται λόγοις, τὴν τοῦ ὁμοίου ἀπόδειξιν διὰ τῆς κατα- σκευῆς τοῦ ἀνομοίου ποιούμενος. Ἐξετάσωμεν δὲ τὸ σοφὸν αὐτοῦ καὶ ἁπλοῦν, ὅ τοῖς διορισμοῖς ἐπιδείκνυ- ται. Υἱὸν γὰρ Πατρὶ ὅμοιον εἶναι εἰπὼν, ἀσφαλίζεται τὴν ἀκοὴν, μὴ δεῖν ὡς Πατέρα Πατρὶ τὸν Υἱὸν ἐοι- κέναι νοεῖν. Τίς δὲ οὕτως ἐν ἀνθρώποις ἀνόητος, ὥστε Υἱὸν ὅμοιον τῷ Πατρὶ μαθὼν εἶναι, εἰς τὴν Πατρὸς πρὸς τὸν Πατέρα ὁμοιότητα τοῖς λογισμοῖς ἐναχθῆναι; Οὐδὲ ὡς Υἱῷ, φησί, Υϊόν· πάλιν τὸ ἴσον ἐν τῷ δι- ορισμῷ ἡ δριμύτης ἔχει. Πατρὶ Υἱὸν ὅμοιον εἶναι εἰ πῶν, τὸ μὴ δεῖν ὡς πρὸς Υἱὸν ἄλλον ὁμοίως ἔχειν S. GREGORII NYSSENI dam similitudine odoratus aliquando decipitur, cum vapor chamæmeli herbæ ipsum malum sive pomum suaviter olens dulci aspiratione imitans sensum deceperit. Idem tactui accidit, similitudo enim vario modo veritatem mentitur. Siquidem ar- genteus nummus vel æreus, æqualis cum aureo inagnitudinis et ejusdem ponderis, simile quiddam cuin aureo habere existimabitur, visu non discer- aliente veritatem. C Hæc paucis generaliter dicta sunt de tis quæ propter similitudinem quamdam sensuum instru- menta fallaciter decipiunt, dum aliud quid esse quam sunt putantur. Liceret adhuc accuratiore disquisitione sermonem dilatare per ea quæ cum sint diversi generis inter se, ex aliquo tamen eo- rum accidentium quæ rem consequuntur, alterum alleri simile esse existimatur. Nunquid Eunomius B talem quamdam similitudinis speciem jactitat in Filio? Sed non eo amentiæ et insaniæ venerit, ut fallacem et fraudulentam similitudinem in veritate contempletur. Rursus aliam similitudinem in di- vinitus inspirata Scriptura didicimus ab eo qui di- xit : Faciamus hominem ad imaginem nostram et si- militudinem **. Sed non opinor Eunomium in Filio et Patre hanc similitudinis speciem considerare, ut eumdem cum homine Unigenitum Deum esse pronuntiet. Scimus etiam aliam similitudinis spe- ciem, quam in mundi creatione de Seth sermo affirmat : Genuit Adam Seth ad imaginem et simili- tudinem suam ®, quam quidem si dicit Eunomius, non ejus orationem repudiandam esse censemus. Hic enim neque natura eorum quæ inter se simi- litudine conveniunt difert, et character et species communionem habent. Hæc et talia sunt, quæ de similium differentia et discrimine nos intelleximus ; videamus igitur, ad quid respiciens Eunomius, eximiam illam similitudinem cum Patre attribuit Filio, dicens, similem esse ei qui genuit eximia quadam similitudine et propria notione, non ut Pa- tri Patrem, non enim sunt duo Patres. Hanc per excellentiam similitudinem Filii cum Patre osten- dere pollicitus, quomodo non convenit intelligere ipsun) similem, sermone astruit; cum enim dixit quod non ut Pater Patri similis est, astruxit verbo, quod non sit similis. Et rursus cum adjecit quod neque sicut ingenito ingenitus, propterea negavit in Filio cum Patre similitudinem; deinde subjun- gens quod neque ut Filio Filius, tertium induxit intellectum, quo prorsus rationem similis perver- tit. Hic igitur proprias rationes sequitur, demon- strationem similis per constructionem dissimilis faciens. Ejus autem sapiens et simplex dictum exa- minemus, quod determinationibus demonstrat. Filium enim Patri similem esse cum dixit, tutum reddit auditum, non oportere sicut Patrem Patri Filium similem esse intelligere. Quis autem sic in- ter homines stupidus et intelligentiæ expers, ut Fi- 》um Patri similem esse cum didicerit, ad Patris es Gen. 1, 26. Gen. V, D

Α νος, ἀπατήσῃ τὴν αἴσθησιν. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐν τῇ ἀφῇ ποικίλως ἡ ὁμοιότης διαψεύδεται την ἀλήθειαν. Ἐπειδὴ ἀργυροῦν ἢ χάλκεον νόμισμα ίσο μέγεθες τῷ χρυσῷ, καὶ κατὰ τὸν σταθμὸν, ὁμοίως ἔχων ἀντὶ τοῦ χρυσοῦ νομισθῇ, μὴ ἐπικρινούσης τῆς ὄψεως τὴν ἀλήθειαν. Β Ταῦτα γενικώς είρηται δι' ὀλίγων, ὅτα δι' ομοιότη τός τινος τὸν παραλογισμὸν ἐμποιεῖ τοῖς αἰσθητη- ρίοις, ἄλλο τι παρ' ὅ ἐστι νομιζόμενα. Εξεστι δὲ διά φιλοπονωτέρας τῆς ἐξετάσεως, πλατίναι διὰ τῶν πραγμάτων τὸν λόγον, ὅσα ἑτερογενῶς μὲν ἔχει προσάλληλα· διὰ δέ τινος τῶν παρεπομένων ὁμοιού- σθαι τὸ ἕτερον τῷ ἑτέρῳ νομίζεται· ἄρα μή τι τοιοῦτον ὁμοιότητος εἶδος ἐπιθρυλλεῖ τῷ Υἱῷ; Ἀλλ᾿ οὐκ ἂν εἰς τοῦτο παραπληξίας ἔλθοι, ὥστε τὴν ἀπατηλήν ὁμοιότητα ἐπὶ τῆς ἀληθείας βλέπειν. Πάλιν ἄλλην ὁμοιότητα ἐν τῇ θεοπνεύστῳ Γραφῇ ἐδιδάχθημεν παρὰ τοῦ εἰπόντος, ὅτι Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ' ὁμοίωσιν. Αλλ' οὐκ ἂν οἶμαι τὸν Ευνόμιον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πατρὸς τοῦτο βλέπειν τὸ εἶδος τῆς ὁμοιότητος, ὡς ταὐτὸν τῷ ἀνθρώπῳ τὸν Μονογενῆ Θεὸν ἀποφήνασθαι. Οίδαμεν καὶ ἕτερον ὁμοιότητος εἶδος, ὅπερ ἐν τῇ κοσμογενείᾳ φησὶ περὶ τοῦ Σὴν ὁ λόγος· ὅτι Εγέννησε τὸν Σὴν ὁ Ἀδὰμ κατὰ τὸ εἶδος αὐτοῦ καὶ κατὰ τὴν ὁμοιότητα, ὅπερ εἰ λέγοι ὁ Εὐνόμιος, οὐκ ἀπόβλητον τὸν λόγον ποιού- μεθα. Ἐνταῦθα γὰρ, οὔτε ἡ φύσις τῶν ἀλλήλοις ὁμοιουμένων διάφορος, καὶ ὁ χαρακτὴρ καὶ τὸ εἶδος τὴν κοινωνίαν ἔχει· ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτά ἐστιν, ὅσα περὶ τῆς τοῦ ὁμοίου διαφορᾶς ἡμεῖς ἐνοήσαμεν. Ἴδω- μεν τοίνυν πρὸς τί βλέπων ὁ Εὐνόμιος, τὴν ἐξαίρετον ἐκείνην ὁμοιότητα πρὸς τὸν Πατέρα μαρτυρεῖ τῷ Υἱῷ λέγων, ὅμοιον εἶναι τῷ γεννήσαντι μόνον κατ' ἐξαι- ρετον ὁμοιότητα κατὰ τὴν ιδιάζουσαν ἔννοιαν, οὐχ ὡς Πατρὶ Πατέρα. Οὐ γάρ εἰσι δύο Πατέρες. Την κατ εξαίρετον ὁμοιότητα τοῦ Υἱοῦ προς τον Πατέρα δεικνύειν ἐπαγγειλάμενος, ὅπως μὴ προσήκει νοεῖν αὐτὸν ὅμοιον κατασκευάζει τῷ λόγῳ. Εἰπὼν γὰρ ὅτι οὐχ ὡς Πατρὶ Πατὴρ ἔοικεν, κατεσκεύασε τῷ λόγῳ, ὅτι οὐκ ἔοιχε. Καὶ πάλιν προσθεὶς, ὅτι οὔτε ὡς ἀγεννήτῳ ἀγέννητος, καὶ διὰ τοῦτο ἀπεῖπε νοεῖν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα τὴν ὁμοιότητα· εἶτα ἐπαγαγών, οὔτε ὡς Υἱῷ Υἱός, τρίτον ἐπήγαγε νόημα, δι' οὗ παντάπασι τὸν τοῦ ὁμοίου παραφέρεται λόγον. Οὗτος μὲν οὖν τοῖς ἰδίοις ἕπεται λόγοις, τὴν τοῦ ὁμοίου ἀπόδειξιν διὰ τῆς κατα- σκευῆς τοῦ ἀνομοίου ποιούμενος. Ἐξετάσωμεν δὲ τὸ σοφὸν αὐτοῦ καὶ ἁπλοῦν, ὅ τοῖς διορισμοῖς ἐπιδείκνυ- ται. Υἱὸν γὰρ Πατρὶ ὅμοιον εἶναι εἰπὼν, ἀσφαλίζεται τὴν ἀκοὴν, μὴ δεῖν ὡς Πατέρα Πατρὶ τὸν Υἱὸν ἐοι- κέναι νοεῖν. Τίς δὲ οὕτως ἐν ἀνθρώποις ἀνόητος, ὥστε Υἱὸν ὅμοιον τῷ Πατρὶ μαθὼν εἶναι, εἰς τὴν Πατρὸς πρὸς τὸν Πατέρα ὁμοιότητα τοῖς λογισμοῖς ἐναχθῆναι; Οὐδὲ ὡς Υἱῷ, φησί, Υϊόν· πάλιν τὸ ἴσον ἐν τῷ δι- ορισμῷ ἡ δριμύτης ἔχει. Πατρὶ Υἱὸν ὅμοιον εἶναι εἰ πῶν, τὸ μὴ δεῖν ὡς πρὸς Υἱὸν ἄλλον ὁμοίως ἔχειν S. GREGORII NYSSENI dam similitudine odoratus aliquando decipitur, cum vapor chamæmeli herbæ ipsum malum sive pomum suaviter olens dulci aspiratione imitans sensum deceperit. Idem tactui accidit, similitudo enim vario modo veritatem mentitur. Siquidem ar- genteus nummus vel æreus, æqualis cum aureo inagnitudinis et ejusdem ponderis, simile quiddam cuin aureo habere existimabitur, visu non discer- aliente veritatem. C Hæc paucis generaliter dicta sunt de tis quæ propter similitudinem quamdam sensuum instru- menta fallaciter decipiunt, dum aliud quid esse quam sunt putantur. Liceret adhuc accuratiore disquisitione sermonem dilatare per ea quæ cum sint diversi generis inter se, ex aliquo tamen eo- rum accidentium quæ rem consequuntur, alterum alleri simile esse existimatur. Nunquid Eunomius B talem quamdam similitudinis speciem jactitat in Filio? Sed non eo amentiæ et insaniæ venerit, ut fallacem et fraudulentam similitudinem in veritate contempletur. Rursus aliam similitudinem in di- vinitus inspirata Scriptura didicimus ab eo qui di- xit : Faciamus hominem ad imaginem nostram et si- militudinem **. Sed non opinor Eunomium in Filio et Patre hanc similitudinis speciem considerare, ut eumdem cum homine Unigenitum Deum esse pronuntiet. Scimus etiam aliam similitudinis spe- ciem, quam in mundi creatione de Seth sermo affirmat : Genuit Adam Seth ad imaginem et simili- tudinem suam ®, quam quidem si dicit Eunomius, non ejus orationem repudiandam esse censemus. Hic enim neque natura eorum quæ inter se simi- litudine conveniunt difert, et character et species communionem habent. Hæc et talia sunt, quæ de similium differentia et discrimine nos intelleximus ; videamus igitur, ad quid respiciens Eunomius, eximiam illam similitudinem cum Patre attribuit Filio, dicens, similem esse ei qui genuit eximia quadam similitudine et propria notione, non ut Pa- tri Patrem, non enim sunt duo Patres. Hanc per excellentiam similitudinem Filii cum Patre osten- dere pollicitus, quomodo non convenit intelligere ipsun) similem, sermone astruit; cum enim dixit quod non ut Pater Patri similis est, astruxit verbo, quod non sit similis. Et rursus cum adjecit quod neque sicut ingenito ingenitus, propterea negavit in Filio cum Patre similitudinem; deinde subjun- gens quod neque ut Filio Filius, tertium induxit intellectum, quo prorsus rationem similis perver- tit. Hic igitur proprias rationes sequitur, demon- strationem similis per constructionem dissimilis faciens. Ejus autem sapiens et simplex dictum exa- minemus, quod determinationibus demonstrat. Filium enim Patri similem esse cum dixit, tutum reddit auditum, non oportere sicut Patrem Patri Filium similem esse intelligere. Quis autem sic in- ter homines stupidus et intelligentiæ expers, ut Fi- 》um Patri similem esse cum didicerit, ad Patris es Gen. 1, 26. Gen. V, D

Α νος, ἀπατήσῃ τὴν αἴσθησιν. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐν τῇ ἀφῇ ποικίλως ἡ ὁμοιότης διαψεύδεται την ἀλήθειαν. Ἐπειδὴ ἀργυροῦν ἢ χάλκεον νόμισμα ίσο μέγεθες τῷ χρυσῷ, καὶ κατὰ τὸν σταθμὸν, ὁμοίως ἔχων ἀντὶ τοῦ χρυσοῦ νομισθῇ, μὴ ἐπικρινούσης τῆς ὄψεως τὴν ἀλήθειαν. Β Ταῦτα γενικώς είρηται δι' ὀλίγων, ὅτα δι' ομοιότη τός τινος τὸν παραλογισμὸν ἐμποιεῖ τοῖς αἰσθητη- ρίοις, ἄλλο τι παρ' ὅ ἐστι νομιζόμενα. Εξεστι δὲ διά φιλοπονωτέρας τῆς ἐξετάσεως, πλατίναι διὰ τῶν πραγμάτων τὸν λόγον, ὅσα ἑτερογενῶς μὲν ἔχει προσάλληλα· διὰ δέ τινος τῶν παρεπομένων ὁμοιού- σθαι τὸ ἕτερον τῷ ἑτέρῳ νομίζεται· ἄρα μή τι τοιοῦτον ὁμοιότητος εἶδος ἐπιθρυλλεῖ τῷ Υἱῷ; Ἀλλ᾿ οὐκ ἂν εἰς τοῦτο παραπληξίας ἔλθοι, ὥστε τὴν ἀπατηλήν ὁμοιότητα ἐπὶ τῆς ἀληθείας βλέπειν. Πάλιν ἄλλην ὁμοιότητα ἐν τῇ θεοπνεύστῳ Γραφῇ ἐδιδάχθημεν παρὰ τοῦ εἰπόντος, ὅτι Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ' ὁμοίωσιν. Αλλ' οὐκ ἂν οἶμαι τὸν Ευνόμιον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πατρὸς τοῦτο βλέπειν τὸ εἶδος τῆς ὁμοιότητος, ὡς ταὐτὸν τῷ ἀνθρώπῳ τὸν Μονογενῆ Θεὸν ἀποφήνασθαι. Οίδαμεν καὶ ἕτερον ὁμοιότητος εἶδος, ὅπερ ἐν τῇ κοσμογενείᾳ φησὶ περὶ τοῦ Σὴν ὁ λόγος· ὅτι Εγέννησε τὸν Σὴν ὁ Ἀδὰμ κατὰ τὸ εἶδος αὐτοῦ καὶ κατὰ τὴν ὁμοιότητα, ὅπερ εἰ λέγοι ὁ Εὐνόμιος, οὐκ ἀπόβλητον τὸν λόγον ποιού- μεθα. Ἐνταῦθα γὰρ, οὔτε ἡ φύσις τῶν ἀλλήλοις ὁμοιουμένων διάφορος, καὶ ὁ χαρακτὴρ καὶ τὸ εἶδος τὴν κοινωνίαν ἔχει· ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτά ἐστιν, ὅσα περὶ τῆς τοῦ ὁμοίου διαφορᾶς ἡμεῖς ἐνοήσαμεν. Ἴδω- μεν τοίνυν πρὸς τί βλέπων ὁ Εὐνόμιος, τὴν ἐξαίρετον ἐκείνην ὁμοιότητα πρὸς τὸν Πατέρα μαρτυρεῖ τῷ Υἱῷ λέγων, ὅμοιον εἶναι τῷ γεννήσαντι μόνον κατ' ἐξαι- ρετον ὁμοιότητα κατὰ τὴν ιδιάζουσαν ἔννοιαν, οὐχ ὡς Πατρὶ Πατέρα. Οὐ γάρ εἰσι δύο Πατέρες. Την κατ εξαίρετον ὁμοιότητα τοῦ Υἱοῦ προς τον Πατέρα δεικνύειν ἐπαγγειλάμενος, ὅπως μὴ προσήκει νοεῖν αὐτὸν ὅμοιον κατασκευάζει τῷ λόγῳ. Εἰπὼν γὰρ ὅτι οὐχ ὡς Πατρὶ Πατὴρ ἔοικεν, κατεσκεύασε τῷ λόγῳ, ὅτι οὐκ ἔοιχε. Καὶ πάλιν προσθεὶς, ὅτι οὔτε ὡς ἀγεννήτῳ ἀγέννητος, καὶ διὰ τοῦτο ἀπεῖπε νοεῖν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα τὴν ὁμοιότητα· εἶτα ἐπαγαγών, οὔτε ὡς Υἱῷ Υἱός, τρίτον ἐπήγαγε νόημα, δι' οὗ παντάπασι τὸν τοῦ ὁμοίου παραφέρεται λόγον. Οὗτος μὲν οὖν τοῖς ἰδίοις ἕπεται λόγοις, τὴν τοῦ ὁμοίου ἀπόδειξιν διὰ τῆς κατα- σκευῆς τοῦ ἀνομοίου ποιούμενος. Ἐξετάσωμεν δὲ τὸ σοφὸν αὐτοῦ καὶ ἁπλοῦν, ὅ τοῖς διορισμοῖς ἐπιδείκνυ- ται. Υἱὸν γὰρ Πατρὶ ὅμοιον εἶναι εἰπὼν, ἀσφαλίζεται τὴν ἀκοὴν, μὴ δεῖν ὡς Πατέρα Πατρὶ τὸν Υἱὸν ἐοι- κέναι νοεῖν. Τίς δὲ οὕτως ἐν ἀνθρώποις ἀνόητος, ὥστε Υἱὸν ὅμοιον τῷ Πατρὶ μαθὼν εἶναι, εἰς τὴν Πατρὸς πρὸς τὸν Πατέρα ὁμοιότητα τοῖς λογισμοῖς ἐναχθῆναι; Οὐδὲ ὡς Υἱῷ, φησί, Υϊόν· πάλιν τὸ ἴσον ἐν τῷ δι- ορισμῷ ἡ δριμύτης ἔχει. Πατρὶ Υἱὸν ὅμοιον εἶναι εἰ πῶν, τὸ μὴ δεῖν ὡς πρὸς Υἱὸν ἄλλον ὁμοίως ἔχειν S. GREGORII NYSSENI dam similitudine odoratus aliquando decipitur, cum vapor chamæmeli herbæ ipsum malum sive pomum suaviter olens dulci aspiratione imitans sensum deceperit. Idem tactui accidit, similitudo enim vario modo veritatem mentitur. Siquidem ar- genteus nummus vel æreus, æqualis cum aureo inagnitudinis et ejusdem ponderis, simile quiddam cuin aureo habere existimabitur, visu non discer- aliente veritatem. C Hæc paucis generaliter dicta sunt de tis quæ propter similitudinem quamdam sensuum instru- menta fallaciter decipiunt, dum aliud quid esse quam sunt putantur. Liceret adhuc accuratiore disquisitione sermonem dilatare per ea quæ cum sint diversi generis inter se, ex aliquo tamen eo- rum accidentium quæ rem consequuntur, alterum alleri simile esse existimatur. Nunquid Eunomius B talem quamdam similitudinis speciem jactitat in Filio? Sed non eo amentiæ et insaniæ venerit, ut fallacem et fraudulentam similitudinem in veritate contempletur. Rursus aliam similitudinem in di- vinitus inspirata Scriptura didicimus ab eo qui di- xit : Faciamus hominem ad imaginem nostram et si- militudinem **. Sed non opinor Eunomium in Filio et Patre hanc similitudinis speciem considerare, ut eumdem cum homine Unigenitum Deum esse pronuntiet. Scimus etiam aliam similitudinis spe- ciem, quam in mundi creatione de Seth sermo affirmat : Genuit Adam Seth ad imaginem et simili- tudinem suam ®, quam quidem si dicit Eunomius, non ejus orationem repudiandam esse censemus. Hic enim neque natura eorum quæ inter se simi- litudine conveniunt difert, et character et species communionem habent. Hæc et talia sunt, quæ de similium differentia et discrimine nos intelleximus ; videamus igitur, ad quid respiciens Eunomius, eximiam illam similitudinem cum Patre attribuit Filio, dicens, similem esse ei qui genuit eximia quadam similitudine et propria notione, non ut Pa- tri Patrem, non enim sunt duo Patres. Hanc per excellentiam similitudinem Filii cum Patre osten- dere pollicitus, quomodo non convenit intelligere ipsun) similem, sermone astruit; cum enim dixit quod non ut Pater Patri similis est, astruxit verbo, quod non sit similis. Et rursus cum adjecit quod neque sicut ingenito ingenitus, propterea negavit in Filio cum Patre similitudinem; deinde subjun- gens quod neque ut Filio Filius, tertium induxit intellectum, quo prorsus rationem similis perver- tit. Hic igitur proprias rationes sequitur, demon- strationem similis per constructionem dissimilis faciens. Ejus autem sapiens et simplex dictum exa- minemus, quod determinationibus demonstrat. Filium enim Patri similem esse cum dixit, tutum reddit auditum, non oportere sicut Patrem Patri Filium similem esse intelligere. Quis autem sic in- ter homines stupidus et intelligentiæ expers, ut Fi- 》um Patri similem esse cum didicerit, ad Patris es Gen. 1, 26. Gen. V, D

Α νος, ἀπατήσῃ τὴν αἴσθησιν. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐν τῇ ἀφῇ ποικίλως ἡ ὁμοιότης διαψεύδεται την ἀλήθειαν. Ἐπειδὴ ἀργυροῦν ἢ χάλκεον νόμισμα ίσο μέγεθες τῷ χρυσῷ, καὶ κατὰ τὸν σταθμὸν, ὁμοίως ἔχων ἀντὶ τοῦ χρυσοῦ νομισθῇ, μὴ ἐπικρινούσης τῆς ὄψεως τὴν ἀλήθειαν. Β Ταῦτα γενικώς είρηται δι' ὀλίγων, ὅτα δι' ομοιότη τός τινος τὸν παραλογισμὸν ἐμποιεῖ τοῖς αἰσθητη- ρίοις, ἄλλο τι παρ' ὅ ἐστι νομιζόμενα. Εξεστι δὲ διά φιλοπονωτέρας τῆς ἐξετάσεως, πλατίναι διὰ τῶν πραγμάτων τὸν λόγον, ὅσα ἑτερογενῶς μὲν ἔχει προσάλληλα· διὰ δέ τινος τῶν παρεπομένων ὁμοιού- σθαι τὸ ἕτερον τῷ ἑτέρῳ νομίζεται· ἄρα μή τι τοιοῦτον ὁμοιότητος εἶδος ἐπιθρυλλεῖ τῷ Υἱῷ; Ἀλλ᾿ οὐκ ἂν εἰς τοῦτο παραπληξίας ἔλθοι, ὥστε τὴν ἀπατηλήν ὁμοιότητα ἐπὶ τῆς ἀληθείας βλέπειν. Πάλιν ἄλλην ὁμοιότητα ἐν τῇ θεοπνεύστῳ Γραφῇ ἐδιδάχθημεν παρὰ τοῦ εἰπόντος, ὅτι Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ' ὁμοίωσιν. Αλλ' οὐκ ἂν οἶμαι τὸν Ευνόμιον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πατρὸς τοῦτο βλέπειν τὸ εἶδος τῆς ὁμοιότητος, ὡς ταὐτὸν τῷ ἀνθρώπῳ τὸν Μονογενῆ Θεὸν ἀποφήνασθαι. Οίδαμεν καὶ ἕτερον ὁμοιότητος εἶδος, ὅπερ ἐν τῇ κοσμογενείᾳ φησὶ περὶ τοῦ Σὴν ὁ λόγος· ὅτι Εγέννησε τὸν Σὴν ὁ Ἀδὰμ κατὰ τὸ εἶδος αὐτοῦ καὶ κατὰ τὴν ὁμοιότητα, ὅπερ εἰ λέγοι ὁ Εὐνόμιος, οὐκ ἀπόβλητον τὸν λόγον ποιού- μεθα. Ἐνταῦθα γὰρ, οὔτε ἡ φύσις τῶν ἀλλήλοις ὁμοιουμένων διάφορος, καὶ ὁ χαρακτὴρ καὶ τὸ εἶδος τὴν κοινωνίαν ἔχει· ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτά ἐστιν, ὅσα περὶ τῆς τοῦ ὁμοίου διαφορᾶς ἡμεῖς ἐνοήσαμεν. Ἴδω- μεν τοίνυν πρὸς τί βλέπων ὁ Εὐνόμιος, τὴν ἐξαίρετον ἐκείνην ὁμοιότητα πρὸς τὸν Πατέρα μαρτυρεῖ τῷ Υἱῷ λέγων, ὅμοιον εἶναι τῷ γεννήσαντι μόνον κατ' ἐξαι- ρετον ὁμοιότητα κατὰ τὴν ιδιάζουσαν ἔννοιαν, οὐχ ὡς Πατρὶ Πατέρα. Οὐ γάρ εἰσι δύο Πατέρες. Την κατ εξαίρετον ὁμοιότητα τοῦ Υἱοῦ προς τον Πατέρα δεικνύειν ἐπαγγειλάμενος, ὅπως μὴ προσήκει νοεῖν αὐτὸν ὅμοιον κατασκευάζει τῷ λόγῳ. Εἰπὼν γὰρ ὅτι οὐχ ὡς Πατρὶ Πατὴρ ἔοικεν, κατεσκεύασε τῷ λόγῳ, ὅτι οὐκ ἔοιχε. Καὶ πάλιν προσθεὶς, ὅτι οὔτε ὡς ἀγεννήτῳ ἀγέννητος, καὶ διὰ τοῦτο ἀπεῖπε νοεῖν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα τὴν ὁμοιότητα· εἶτα ἐπαγαγών, οὔτε ὡς Υἱῷ Υἱός, τρίτον ἐπήγαγε νόημα, δι' οὗ παντάπασι τὸν τοῦ ὁμοίου παραφέρεται λόγον. Οὗτος μὲν οὖν τοῖς ἰδίοις ἕπεται λόγοις, τὴν τοῦ ὁμοίου ἀπόδειξιν διὰ τῆς κατα- σκευῆς τοῦ ἀνομοίου ποιούμενος. Ἐξετάσωμεν δὲ τὸ σοφὸν αὐτοῦ καὶ ἁπλοῦν, ὅ τοῖς διορισμοῖς ἐπιδείκνυ- ται. Υἱὸν γὰρ Πατρὶ ὅμοιον εἶναι εἰπὼν, ἀσφαλίζεται τὴν ἀκοὴν, μὴ δεῖν ὡς Πατέρα Πατρὶ τὸν Υἱὸν ἐοι- κέναι νοεῖν. Τίς δὲ οὕτως ἐν ἀνθρώποις ἀνόητος, ὥστε Υἱὸν ὅμοιον τῷ Πατρὶ μαθὼν εἶναι, εἰς τὴν Πατρὸς πρὸς τὸν Πατέρα ὁμοιότητα τοῖς λογισμοῖς ἐναχθῆναι; Οὐδὲ ὡς Υἱῷ, φησί, Υϊόν· πάλιν τὸ ἴσον ἐν τῷ δι- ορισμῷ ἡ δριμύτης ἔχει. Πατρὶ Υἱὸν ὅμοιον εἶναι εἰ πῶν, τὸ μὴ δεῖν ὡς πρὸς Υἱὸν ἄλλον ὁμοίως ἔχειν S. GREGORII NYSSENI dam similitudine odoratus aliquando decipitur, cum vapor chamæmeli herbæ ipsum malum sive pomum suaviter olens dulci aspiratione imitans sensum deceperit. Idem tactui accidit, similitudo enim vario modo veritatem mentitur. Siquidem ar- genteus nummus vel æreus, æqualis cum aureo inagnitudinis et ejusdem ponderis, simile quiddam cuin aureo habere existimabitur, visu non discer- aliente veritatem. C Hæc paucis generaliter dicta sunt de tis quæ propter similitudinem quamdam sensuum instru- menta fallaciter decipiunt, dum aliud quid esse quam sunt putantur. Liceret adhuc accuratiore disquisitione sermonem dilatare per ea quæ cum sint diversi generis inter se, ex aliquo tamen eo- rum accidentium quæ rem consequuntur, alterum alleri simile esse existimatur. Nunquid Eunomius B talem quamdam similitudinis speciem jactitat in Filio? Sed non eo amentiæ et insaniæ venerit, ut fallacem et fraudulentam similitudinem in veritate contempletur. Rursus aliam similitudinem in di- vinitus inspirata Scriptura didicimus ab eo qui di- xit : Faciamus hominem ad imaginem nostram et si- militudinem **. Sed non opinor Eunomium in Filio et Patre hanc similitudinis speciem considerare, ut eumdem cum homine Unigenitum Deum esse pronuntiet. Scimus etiam aliam similitudinis spe- ciem, quam in mundi creatione de Seth sermo affirmat : Genuit Adam Seth ad imaginem et simili- tudinem suam ®, quam quidem si dicit Eunomius, non ejus orationem repudiandam esse censemus. Hic enim neque natura eorum quæ inter se simi- litudine conveniunt difert, et character et species communionem habent. Hæc et talia sunt, quæ de similium differentia et discrimine nos intelleximus ; videamus igitur, ad quid respiciens Eunomius, eximiam illam similitudinem cum Patre attribuit Filio, dicens, similem esse ei qui genuit eximia quadam similitudine et propria notione, non ut Pa- tri Patrem, non enim sunt duo Patres. Hanc per excellentiam similitudinem Filii cum Patre osten- dere pollicitus, quomodo non convenit intelligere ipsun) similem, sermone astruit; cum enim dixit quod non ut Pater Patri similis est, astruxit verbo, quod non sit similis. Et rursus cum adjecit quod neque sicut ingenito ingenitus, propterea negavit in Filio cum Patre similitudinem; deinde subjun- gens quod neque ut Filio Filius, tertium induxit intellectum, quo prorsus rationem similis perver- tit. Hic igitur proprias rationes sequitur, demon- strationem similis per constructionem dissimilis faciens. Ejus autem sapiens et simplex dictum exa- minemus, quod determinationibus demonstrat. Filium enim Patri similem esse cum dixit, tutum reddit auditum, non oportere sicut Patrem Patri Filium similem esse intelligere. Quis autem sic in- ter homines stupidus et intelligentiæ expers, ut Fi- 》um Patri similem esse cum didicerit, ad Patris es Gen. 1, 26. Gen. V, D

Α νος, ἀπατήσῃ τὴν αἴσθησιν. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐν τῇ ἀφῇ ποικίλως ἡ ὁμοιότης διαψεύδεται την ἀλήθειαν. Ἐπειδὴ ἀργυροῦν ἢ χάλκεον νόμισμα ίσο μέγεθες τῷ χρυσῷ, καὶ κατὰ τὸν σταθμὸν, ὁμοίως ἔχων ἀντὶ τοῦ χρυσοῦ νομισθῇ, μὴ ἐπικρινούσης τῆς ὄψεως τὴν ἀλήθειαν. Β Ταῦτα γενικώς είρηται δι' ὀλίγων, ὅτα δι' ομοιότη τός τινος τὸν παραλογισμὸν ἐμποιεῖ τοῖς αἰσθητη- ρίοις, ἄλλο τι παρ' ὅ ἐστι νομιζόμενα. Εξεστι δὲ διά φιλοπονωτέρας τῆς ἐξετάσεως, πλατίναι διὰ τῶν πραγμάτων τὸν λόγον, ὅσα ἑτερογενῶς μὲν ἔχει προσάλληλα· διὰ δέ τινος τῶν παρεπομένων ὁμοιού- σθαι τὸ ἕτερον τῷ ἑτέρῳ νομίζεται· ἄρα μή τι τοιοῦτον ὁμοιότητος εἶδος ἐπιθρυλλεῖ τῷ Υἱῷ; Ἀλλ᾿ οὐκ ἂν εἰς τοῦτο παραπληξίας ἔλθοι, ὥστε τὴν ἀπατηλήν ὁμοιότητα ἐπὶ τῆς ἀληθείας βλέπειν. Πάλιν ἄλλην ὁμοιότητα ἐν τῇ θεοπνεύστῳ Γραφῇ ἐδιδάχθημεν παρὰ τοῦ εἰπόντος, ὅτι Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ' ὁμοίωσιν. Αλλ' οὐκ ἂν οἶμαι τὸν Ευνόμιον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πατρὸς τοῦτο βλέπειν τὸ εἶδος τῆς ὁμοιότητος, ὡς ταὐτὸν τῷ ἀνθρώπῳ τὸν Μονογενῆ Θεὸν ἀποφήνασθαι. Οίδαμεν καὶ ἕτερον ὁμοιότητος εἶδος, ὅπερ ἐν τῇ κοσμογενείᾳ φησὶ περὶ τοῦ Σὴν ὁ λόγος· ὅτι Εγέννησε τὸν Σὴν ὁ Ἀδὰμ κατὰ τὸ εἶδος αὐτοῦ καὶ κατὰ τὴν ὁμοιότητα, ὅπερ εἰ λέγοι ὁ Εὐνόμιος, οὐκ ἀπόβλητον τὸν λόγον ποιού- μεθα. Ἐνταῦθα γὰρ, οὔτε ἡ φύσις τῶν ἀλλήλοις ὁμοιουμένων διάφορος, καὶ ὁ χαρακτὴρ καὶ τὸ εἶδος τὴν κοινωνίαν ἔχει· ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτά ἐστιν, ὅσα περὶ τῆς τοῦ ὁμοίου διαφορᾶς ἡμεῖς ἐνοήσαμεν. Ἴδω- μεν τοίνυν πρὸς τί βλέπων ὁ Εὐνόμιος, τὴν ἐξαίρετον ἐκείνην ὁμοιότητα πρὸς τὸν Πατέρα μαρτυρεῖ τῷ Υἱῷ λέγων, ὅμοιον εἶναι τῷ γεννήσαντι μόνον κατ' ἐξαι- ρετον ὁμοιότητα κατὰ τὴν ιδιάζουσαν ἔννοιαν, οὐχ ὡς Πατρὶ Πατέρα. Οὐ γάρ εἰσι δύο Πατέρες. Την κατ εξαίρετον ὁμοιότητα τοῦ Υἱοῦ προς τον Πατέρα δεικνύειν ἐπαγγειλάμενος, ὅπως μὴ προσήκει νοεῖν αὐτὸν ὅμοιον κατασκευάζει τῷ λόγῳ. Εἰπὼν γὰρ ὅτι οὐχ ὡς Πατρὶ Πατὴρ ἔοικεν, κατεσκεύασε τῷ λόγῳ, ὅτι οὐκ ἔοιχε. Καὶ πάλιν προσθεὶς, ὅτι οὔτε ὡς ἀγεννήτῳ ἀγέννητος, καὶ διὰ τοῦτο ἀπεῖπε νοεῖν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα τὴν ὁμοιότητα· εἶτα ἐπαγαγών, οὔτε ὡς Υἱῷ Υἱός, τρίτον ἐπήγαγε νόημα, δι' οὗ παντάπασι τὸν τοῦ ὁμοίου παραφέρεται λόγον. Οὗτος μὲν οὖν τοῖς ἰδίοις ἕπεται λόγοις, τὴν τοῦ ὁμοίου ἀπόδειξιν διὰ τῆς κατα- σκευῆς τοῦ ἀνομοίου ποιούμενος. Ἐξετάσωμεν δὲ τὸ σοφὸν αὐτοῦ καὶ ἁπλοῦν, ὅ τοῖς διορισμοῖς ἐπιδείκνυ- ται. Υἱὸν γὰρ Πατρὶ ὅμοιον εἶναι εἰπὼν, ἀσφαλίζεται τὴν ἀκοὴν, μὴ δεῖν ὡς Πατέρα Πατρὶ τὸν Υἱὸν ἐοι- κέναι νοεῖν. Τίς δὲ οὕτως ἐν ἀνθρώποις ἀνόητος, ὥστε Υἱὸν ὅμοιον τῷ Πατρὶ μαθὼν εἶναι, εἰς τὴν Πατρὸς πρὸς τὸν Πατέρα ὁμοιότητα τοῖς λογισμοῖς ἐναχθῆναι; Οὐδὲ ὡς Υἱῷ, φησί, Υϊόν· πάλιν τὸ ἴσον ἐν τῷ δι- ορισμῷ ἡ δριμύτης ἔχει. Πατρὶ Υἱὸν ὅμοιον εἶναι εἰ πῶν, τὸ μὴ δεῖν ὡς πρὸς Υἱὸν ἄλλον ὁμοίως ἔχειν S. GREGORII NYSSENI dam similitudine odoratus aliquando decipitur, cum vapor chamæmeli herbæ ipsum malum sive pomum suaviter olens dulci aspiratione imitans sensum deceperit. Idem tactui accidit, similitudo enim vario modo veritatem mentitur. Siquidem ar- genteus nummus vel æreus, æqualis cum aureo inagnitudinis et ejusdem ponderis, simile quiddam cuin aureo habere existimabitur, visu non discer- aliente veritatem. C Hæc paucis generaliter dicta sunt de tis quæ propter similitudinem quamdam sensuum instru- menta fallaciter decipiunt, dum aliud quid esse quam sunt putantur. Liceret adhuc accuratiore disquisitione sermonem dilatare per ea quæ cum sint diversi generis inter se, ex aliquo tamen eo- rum accidentium quæ rem consequuntur, alterum alleri simile esse existimatur. Nunquid Eunomius B talem quamdam similitudinis speciem jactitat in Filio? Sed non eo amentiæ et insaniæ venerit, ut fallacem et fraudulentam similitudinem in veritate contempletur. Rursus aliam similitudinem in di- vinitus inspirata Scriptura didicimus ab eo qui di- xit : Faciamus hominem ad imaginem nostram et si- militudinem **. Sed non opinor Eunomium in Filio et Patre hanc similitudinis speciem considerare, ut eumdem cum homine Unigenitum Deum esse pronuntiet. Scimus etiam aliam similitudinis spe- ciem, quam in mundi creatione de Seth sermo affirmat : Genuit Adam Seth ad imaginem et simili- tudinem suam ®, quam quidem si dicit Eunomius, non ejus orationem repudiandam esse censemus. Hic enim neque natura eorum quæ inter se simi- litudine conveniunt difert, et character et species communionem habent. Hæc et talia sunt, quæ de similium differentia et discrimine nos intelleximus ; videamus igitur, ad quid respiciens Eunomius, eximiam illam similitudinem cum Patre attribuit Filio, dicens, similem esse ei qui genuit eximia quadam similitudine et propria notione, non ut Pa- tri Patrem, non enim sunt duo Patres. Hanc per excellentiam similitudinem Filii cum Patre osten- dere pollicitus, quomodo non convenit intelligere ipsun) similem, sermone astruit; cum enim dixit quod non ut Pater Patri similis est, astruxit verbo, quod non sit similis. Et rursus cum adjecit quod neque sicut ingenito ingenitus, propterea negavit in Filio cum Patre similitudinem; deinde subjun- gens quod neque ut Filio Filius, tertium induxit intellectum, quo prorsus rationem similis perver- tit. Hic igitur proprias rationes sequitur, demon- strationem similis per constructionem dissimilis faciens. Ejus autem sapiens et simplex dictum exa- minemus, quod determinationibus demonstrat. Filium enim Patri similem esse cum dixit, tutum reddit auditum, non oportere sicut Patrem Patri Filium similem esse intelligere. Quis autem sic in- ter homines stupidus et intelligentiæ expers, ut Fi- 》um Patri similem esse cum didicerit, ad Patris es Gen. 1, 26. Gen. V, D

Α νος, ἀπατήσῃ τὴν αἴσθησιν. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐν τῇ ἀφῇ ποικίλως ἡ ὁμοιότης διαψεύδεται την ἀλήθειαν. Ἐπειδὴ ἀργυροῦν ἢ χάλκεον νόμισμα ίσο μέγεθες τῷ χρυσῷ, καὶ κατὰ τὸν σταθμὸν, ὁμοίως ἔχων ἀντὶ τοῦ χρυσοῦ νομισθῇ, μὴ ἐπικρινούσης τῆς ὄψεως τὴν ἀλήθειαν. Β Ταῦτα γενικώς είρηται δι' ὀλίγων, ὅτα δι' ομοιότη τός τινος τὸν παραλογισμὸν ἐμποιεῖ τοῖς αἰσθητη- ρίοις, ἄλλο τι παρ' ὅ ἐστι νομιζόμενα. Εξεστι δὲ διά φιλοπονωτέρας τῆς ἐξετάσεως, πλατίναι διὰ τῶν πραγμάτων τὸν λόγον, ὅσα ἑτερογενῶς μὲν ἔχει προσάλληλα· διὰ δέ τινος τῶν παρεπομένων ὁμοιού- σθαι τὸ ἕτερον τῷ ἑτέρῳ νομίζεται· ἄρα μή τι τοιοῦτον ὁμοιότητος εἶδος ἐπιθρυλλεῖ τῷ Υἱῷ; Ἀλλ᾿ οὐκ ἂν εἰς τοῦτο παραπληξίας ἔλθοι, ὥστε τὴν ἀπατηλήν ὁμοιότητα ἐπὶ τῆς ἀληθείας βλέπειν. Πάλιν ἄλλην ὁμοιότητα ἐν τῇ θεοπνεύστῳ Γραφῇ ἐδιδάχθημεν παρὰ τοῦ εἰπόντος, ὅτι Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ' ὁμοίωσιν. Αλλ' οὐκ ἂν οἶμαι τὸν Ευνόμιον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πατρὸς τοῦτο βλέπειν τὸ εἶδος τῆς ὁμοιότητος, ὡς ταὐτὸν τῷ ἀνθρώπῳ τὸν Μονογενῆ Θεὸν ἀποφήνασθαι. Οίδαμεν καὶ ἕτερον ὁμοιότητος εἶδος, ὅπερ ἐν τῇ κοσμογενείᾳ φησὶ περὶ τοῦ Σὴν ὁ λόγος· ὅτι Εγέννησε τὸν Σὴν ὁ Ἀδὰμ κατὰ τὸ εἶδος αὐτοῦ καὶ κατὰ τὴν ὁμοιότητα, ὅπερ εἰ λέγοι ὁ Εὐνόμιος, οὐκ ἀπόβλητον τὸν λόγον ποιού- μεθα. Ἐνταῦθα γὰρ, οὔτε ἡ φύσις τῶν ἀλλήλοις ὁμοιουμένων διάφορος, καὶ ὁ χαρακτὴρ καὶ τὸ εἶδος τὴν κοινωνίαν ἔχει· ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτά ἐστιν, ὅσα περὶ τῆς τοῦ ὁμοίου διαφορᾶς ἡμεῖς ἐνοήσαμεν. Ἴδω- μεν τοίνυν πρὸς τί βλέπων ὁ Εὐνόμιος, τὴν ἐξαίρετον ἐκείνην ὁμοιότητα πρὸς τὸν Πατέρα μαρτυρεῖ τῷ Υἱῷ λέγων, ὅμοιον εἶναι τῷ γεννήσαντι μόνον κατ' ἐξαι- ρετον ὁμοιότητα κατὰ τὴν ιδιάζουσαν ἔννοιαν, οὐχ ὡς Πατρὶ Πατέρα. Οὐ γάρ εἰσι δύο Πατέρες. Την κατ εξαίρετον ὁμοιότητα τοῦ Υἱοῦ προς τον Πατέρα δεικνύειν ἐπαγγειλάμενος, ὅπως μὴ προσήκει νοεῖν αὐτὸν ὅμοιον κατασκευάζει τῷ λόγῳ. Εἰπὼν γὰρ ὅτι οὐχ ὡς Πατρὶ Πατὴρ ἔοικεν, κατεσκεύασε τῷ λόγῳ, ὅτι οὐκ ἔοιχε. Καὶ πάλιν προσθεὶς, ὅτι οὔτε ὡς ἀγεννήτῳ ἀγέννητος, καὶ διὰ τοῦτο ἀπεῖπε νοεῖν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα τὴν ὁμοιότητα· εἶτα ἐπαγαγών, οὔτε ὡς Υἱῷ Υἱός, τρίτον ἐπήγαγε νόημα, δι' οὗ παντάπασι τὸν τοῦ ὁμοίου παραφέρεται λόγον. Οὗτος μὲν οὖν τοῖς ἰδίοις ἕπεται λόγοις, τὴν τοῦ ὁμοίου ἀπόδειξιν διὰ τῆς κατα- σκευῆς τοῦ ἀνομοίου ποιούμενος. Ἐξετάσωμεν δὲ τὸ σοφὸν αὐτοῦ καὶ ἁπλοῦν, ὅ τοῖς διορισμοῖς ἐπιδείκνυ- ται. Υἱὸν γὰρ Πατρὶ ὅμοιον εἶναι εἰπὼν, ἀσφαλίζεται τὴν ἀκοὴν, μὴ δεῖν ὡς Πατέρα Πατρὶ τὸν Υἱὸν ἐοι- κέναι νοεῖν. Τίς δὲ οὕτως ἐν ἀνθρώποις ἀνόητος, ὥστε Υἱὸν ὅμοιον τῷ Πατρὶ μαθὼν εἶναι, εἰς τὴν Πατρὸς πρὸς τὸν Πατέρα ὁμοιότητα τοῖς λογισμοῖς ἐναχθῆναι; Οὐδὲ ὡς Υἱῷ, φησί, Υϊόν· πάλιν τὸ ἴσον ἐν τῷ δι- ορισμῷ ἡ δριμύτης ἔχει. Πατρὶ Υἱὸν ὅμοιον εἶναι εἰ πῶν, τὸ μὴ δεῖν ὡς πρὸς Υἱὸν ἄλλον ὁμοίως ἔχειν S. GREGORII NYSSENI dam similitudine odoratus aliquando decipitur, cum vapor chamæmeli herbæ ipsum malum sive pomum suaviter olens dulci aspiratione imitans sensum deceperit. Idem tactui accidit, similitudo enim vario modo veritatem mentitur. Siquidem ar- genteus nummus vel æreus, æqualis cum aureo inagnitudinis et ejusdem ponderis, simile quiddam cuin aureo habere existimabitur, visu non discer- aliente veritatem. C Hæc paucis generaliter dicta sunt de tis quæ propter similitudinem quamdam sensuum instru- menta fallaciter decipiunt, dum aliud quid esse quam sunt putantur. Liceret adhuc accuratiore disquisitione sermonem dilatare per ea quæ cum sint diversi generis inter se, ex aliquo tamen eo- rum accidentium quæ rem consequuntur, alterum alleri simile esse existimatur. Nunquid Eunomius B talem quamdam similitudinis speciem jactitat in Filio? Sed non eo amentiæ et insaniæ venerit, ut fallacem et fraudulentam similitudinem in veritate contempletur. Rursus aliam similitudinem in di- vinitus inspirata Scriptura didicimus ab eo qui di- xit : Faciamus hominem ad imaginem nostram et si- militudinem **. Sed non opinor Eunomium in Filio et Patre hanc similitudinis speciem considerare, ut eumdem cum homine Unigenitum Deum esse pronuntiet. Scimus etiam aliam similitudinis spe- ciem, quam in mundi creatione de Seth sermo affirmat : Genuit Adam Seth ad imaginem et simili- tudinem suam ®, quam quidem si dicit Eunomius, non ejus orationem repudiandam esse censemus. Hic enim neque natura eorum quæ inter se simi- litudine conveniunt difert, et character et species communionem habent. Hæc et talia sunt, quæ de similium differentia et discrimine nos intelleximus ; videamus igitur, ad quid respiciens Eunomius, eximiam illam similitudinem cum Patre attribuit Filio, dicens, similem esse ei qui genuit eximia quadam similitudine et propria notione, non ut Pa- tri Patrem, non enim sunt duo Patres. Hanc per excellentiam similitudinem Filii cum Patre osten- dere pollicitus, quomodo non convenit intelligere ipsun) similem, sermone astruit; cum enim dixit quod non ut Pater Patri similis est, astruxit verbo, quod non sit similis. Et rursus cum adjecit quod neque sicut ingenito ingenitus, propterea negavit in Filio cum Patre similitudinem; deinde subjun- gens quod neque ut Filio Filius, tertium induxit intellectum, quo prorsus rationem similis perver- tit. Hic igitur proprias rationes sequitur, demon- strationem similis per constructionem dissimilis faciens. Ejus autem sapiens et simplex dictum exa- minemus, quod determinationibus demonstrat. Filium enim Patri similem esse cum dixit, tutum reddit auditum, non oportere sicut Patrem Patri Filium similem esse intelligere. Quis autem sic in- ter homines stupidus et intelligentiæ expers, ut Fi- 》um Patri similem esse cum didicerit, ad Patris es Gen. 1, 26. Gen. V, D

προσδιορίζεται. Ταῦτα τῶν σεμνῶν τοῦ Εὐνομίου δογμάτων ἐστὶ τὰ μυστήρια, δι' ὧν σοφώτεροι τῶν ἄλλων οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ γίνονται. Μαθόντες ὅτι Πα- τρὶ Υἱὸς ἐοικώς, οὐχ Υἱῷ ἔοικεν. Οὐ γάρ ἐστι Υἱὸς Πατήρ· οὐδὲ ὡς ἀγεννήτῳ ἀγέννητος. Οὐ γὰρ ἀγέν νητός ἐστιν ὁ Υἱός. Τὸ δὲ καθ᾽ ἡμᾶς μυστήριον, ὅταν Πατέρα εἴπῃ, Υἱοῦ Πατέρα πάντως διακελεύεται, καὶ. ὅταν Υἱὸν ὀνομάσῃ, Πατρὸς Υἱὸν διδάσκει νοεῖν. Καὶ οὐδὲν τῆς περιττής ταύτης σοφίας μέχρι καὶ νῦν ἐδεήθημεν. Ὥστε διὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ δύο Πατέρας ἢ δύο Υἱοὺς ὑποτίθεσθαι, ὡς ἀγεννήτων δυάδα. Τί δὲ βούλεται ἡ πολλὴ περὶ τὸ ἀγέννητον τοῦ Β Εύνομίου σπουδή, πολλάκις μὲν ἤδη δεδήλωται· καὶ νῦν δὲ πάλιν δι᾽ ὀλίγων ειρήσεται. Τῆς γὰρ τοῦ Πα τρὸς σημασίας μηδεμίαν πρὸς τὸν Υἱὸν διαφορὰν κατὰ τὴν φύσιν ἐνδεικνυμένης, εἰ μέχρι τούτων τὸν λόγον ἔστησεν, οὐκ ἂν ἔσχεν ἰσχὺν ἡ ἀσέβεια, τῆς φυσικῆς τῶν ὀνομάτων ἐννοίας οὐ παραδεχομένης τὸ κατ' ού σίαν ἀλλότριον. Νῦν δὲ ἀγέννητον καὶ γεννητὸν λέγων, ἐπειδὴ ἄμεσός ἐστι πρὸς ἄλληλα τῶν ὀνομάτων τού- των ἡ ἐναντίωσις, ὡς θνητοῦ καὶ ἀθανάτου, καὶ λο- γικῶν, καὶ ἀλόγων, καὶ πάντων τῶν ὁμοιοτρόπως ἐκφωνουμένων, ὅσα διὰ τῶν κατὰ τὸ ἐναντίον ση- μαινομένων ἀλλήλοις ἀντικαθέστηκεν, ἔδωκεν ὁδὸν τῇ βλασφημίᾳ διὰ τῶν ὀνομάτων τούτων· ὥστε τὴν τοῦ θνητοῦ πρὸς τὸ ἀθάνατον διαφορὰν ἐν τῷ γεννητῷ πρὸς τὸ ἀγέννητον ἐνθεωρήσαι. Καὶ ὥσπερ ἄλλη τοῦ θνητοῦ καὶ ἄλλη τοῦ ἀθανάτου ἡ φύσις, καὶ τοῦ λογι κοῦ καὶ τοῦ ἀλόγου ἀσύμβατα κατὰ τὴν οὐσίαν ἐστὶ τὰ ἰδιώματα, οὕτω βούλεται ἄλλην μὲν τοῦ ἀγεννήτου κατασκευάσαι τὴν φύσιν, ἄλλην δὲ τὴν τοῦ γεννητοῦ. Ἵνα ὥσπερ υποχείριος τῷ λογικῷ ἡ ἄλογος φύσις δεδημιούργηται, οὕτως διὰ φυσικῆς ἀνάγκης ὑπο εξευγμένον τῷ ἀγεννήτῳ τὸ γεννητὸν ἐπιδείξῃ. Διδ συνάπτει τῷ ἀγεννήτῳ τὸ τοῦ Παντοκράτορος όνομα, οὐκ εἰς προνοητικὴν ἐνέργειαν, ὡς προλαβὼν ὁ λό γος ὑπέδειξεν, ἀλλ᾽ εἰς τυραννικὴν ἐξουσίαν μεταλαμ- βάνει τὴν ἑρμηνείαν τοῦ Παντοκράτορος. Ὡς μέρος τῆς ἀρχομένης τε καὶ ὑποχειρίου φύσεως καὶ τὸν Υἱὸν ποιῆσαι, μετὰ πάντων δουλεύοντα τῷ διὰ τῆς τυραν νικῆς ἐξουσίας κρατοῦντι κατὰ τὸ ἴσον τῶν πάντων · καὶ ὅτι πρὸς τοῦτο βλέπων ταῖς τοιαύταις χρῆται τοῦ λόγου διαστολαῖς, ἐκ τῶν ὑποκειμένων σαφηνισθήσε ται. Εἰπὼν γὰρ ἐκεῖνα τὰ σοφά τε καὶ περιεσκεμμένα, ὅτι οὔτε ὡς Πατρὶ ἔοικε Πατήρ, οὐδὲ ὡς Υἱῷ Υἱός· καίτοι γε οὐδεμία ἐστὶν ἀνάγκη ἐοικέναι πάντως Πατρί Πατέρα, καὶ Υἱῷ Υἱόν· πατὴρ γάρ τίς ἐστιν ἐν Αἰθίοψι, πατὴρ καὶ ἐν Σκύθαις, καὶ υἱὸς ἑκατέρου τούτων, μέλας μὲν ὁ τοῦ Αἰθίοπος, λευκόχρους δὲ καὶ ὑποχρυσίζων κατὰ τὴν κόμην ὁ Σκύθης. Καὶ οὐδὲν δ μᾶλλον διὰ τὸ πατέρα εἶναι ἑκάτερον, οὔτε διὰ τὸν Αἰ- θίοπα ὁ Σκύθης μελαίνεται, ούτε διὰ τὸν Σκύθην άλ λοιοῦται τὸ σῶμα πρὸς τὸ λευκὸν τοῦ Αἰθίοπος. Ἀλλ᾽ ὅμως εἰπὼν ταῦτα κατὰ τὸ ἀρέσκον αὐτῷ ὁ Ευνόμιος, ἐπήγαγεν, ὅτι Ομοιός ἐστιν ὡς Υἱὸς τῷ CONTRA EUNOMIUM, LIB. N. Filio Filium, inquit. Rursus eamdem vim babet in hoc termino ejus subtilitas. Patri Filium similem esse eum dixit, non oportere sicut cum Filio alio similiter se habere determinat. Hæc sunt gravium Eunomii decretorum mysteria, quibus ejus funt discipuli aliis sapientiores. Cum didicerunt quod Patri Filius similis, Filio similis non est. Non est enim Filius Pater; neque sicut ingenito ingenitus, non enim est Filius ingenitus. Mysterium autem quod est secundam nos, cum Patrem dixerit, Filii A cum Patre similitudinem adducatur? Neque sicut Patrem omnino jubet intelligere. Neque adhuc hac supervacanea sapientia indiguimus. Ita ut per Pa- trem et Filium, duos Patres et duos Filios supponat, tanquam ingenitorum dualitatem. Quid autem velit circa ingenitum tantum Euno- mii studium, saepe quidem jam declaratum est; et nunc iterum paucis dicetur. Cum enim Patris si- gnificatio nullam cum Filio differentiam secundunt naturam demonstret, si ad hæc usque sermonem inhibuisset, nullam vin habuisset impietas; quia naturalis horum nominum notitia non admittit quod est secundum essentiam alienum. Nunc autem ingenitum et genitum dicens, siquidem horum no- minum inter se immediata est contrarietas, sicut mortalis et immortalis, et rationalium et irratio- nalium, et omnium quæ simili modo enuntiantur, quæcunque per significata contraria inter se oppo- suerimus; per hæc nomina viam blasphemiæ et impiæ linguæ pateferit; ita ut eam quæ est morta- C lis ad immortale differentiam in genito ad ingeni- tum contemplemur. Et quemadmodum alia est mor- talis, alia immortalis natura, et rationalis atque irrationalis proprietates secundum essentiam con- gruere nullo modo possunt, sed maxime dissident : sic vult Eunomius aliam quidem ingeniti consti- tuere naturain, aliam vero geniti. Ut quemadmo-. dum rationali subdita mancipataque irrationalis. natura creata est: sic naturali necessitate ingenito. genitum subjugatum et addictum demonstret. Quo- circa ingenito nomen Omnipotentis copulat, quod: non ad providendi operationum, sicut præcepta occasione oratio demonstravit; sed Omnipotentis interpretationem in tyrannicam potestatem trans- fert. Ita ut partem naturæ subjectæ et mancipalm etiam Filium faciat cum omnibus creaturis servieņ tem ei qui tyrannica potestate æqualiter omnibus. imperat. Quod autem ad hoc respiciens talibus uti- tur verborum distinctionibus, ex subjectis postea manifestabitur. Cum enim illa docta et considerata protulit, quod neque sicut Patri similis videtur Pater; neque sicut Filio Filius (quanquam nulla necessitas cogit dicere prorsus Patri Patrem simi- lem videri, et Filio Filium. Pater enim aliquis est inter Ethiopes; pater etiam inter Scythas; horum utriusque filius, niger quidem filius Ethiopis, albi- color vero et comam subauream habens Scytha. D Et nihilo magis quia pater sit uterque, neque propter Ethiopem, Scytha nigrescit, neque pro- pter Scytham corpus Æthiopis albescit). Verumtamen cum hæc dixisset Eunomius, sicut ei placuit, subjunxit, quod similis est sicut Filius

προσδιορίζεται. Ταῦτα τῶν σεμνῶν τοῦ Εὐνομίου δογμάτων ἐστὶ τὰ μυστήρια, δι' ὧν σοφώτεροι τῶν ἄλλων οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ γίνονται. Μαθόντες ὅτι Πα- τρὶ Υἱὸς ἐοικώς, οὐχ Υἱῷ ἔοικεν. Οὐ γάρ ἐστι Υἱὸς Πατήρ· οὐδὲ ὡς ἀγεννήτῳ ἀγέννητος. Οὐ γὰρ ἀγέν νητός ἐστιν ὁ Υἱός. Τὸ δὲ καθ᾽ ἡμᾶς μυστήριον, ὅταν Πατέρα εἴπῃ, Υἱοῦ Πατέρα πάντως διακελεύεται, καὶ. ὅταν Υἱὸν ὀνομάσῃ, Πατρὸς Υἱὸν διδάσκει νοεῖν. Καὶ οὐδὲν τῆς περιττής ταύτης σοφίας μέχρι καὶ νῦν ἐδεήθημεν. Ὥστε διὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ δύο Πατέρας ἢ δύο Υἱοὺς ὑποτίθεσθαι, ὡς ἀγεννήτων δυάδα. Τί δὲ βούλεται ἡ πολλὴ περὶ τὸ ἀγέννητον τοῦ Β Εύνομίου σπουδή, πολλάκις μὲν ἤδη δεδήλωται· καὶ νῦν δὲ πάλιν δι᾽ ὀλίγων ειρήσεται. Τῆς γὰρ τοῦ Πα τρὸς σημασίας μηδεμίαν πρὸς τὸν Υἱὸν διαφορὰν κατὰ τὴν φύσιν ἐνδεικνυμένης, εἰ μέχρι τούτων τὸν λόγον ἔστησεν, οὐκ ἂν ἔσχεν ἰσχὺν ἡ ἀσέβεια, τῆς φυσικῆς τῶν ὀνομάτων ἐννοίας οὐ παραδεχομένης τὸ κατ' ού σίαν ἀλλότριον. Νῦν δὲ ἀγέννητον καὶ γεννητὸν λέγων, ἐπειδὴ ἄμεσός ἐστι πρὸς ἄλληλα τῶν ὀνομάτων τού- των ἡ ἐναντίωσις, ὡς θνητοῦ καὶ ἀθανάτου, καὶ λο- γικῶν, καὶ ἀλόγων, καὶ πάντων τῶν ὁμοιοτρόπως ἐκφωνουμένων, ὅσα διὰ τῶν κατὰ τὸ ἐναντίον ση- μαινομένων ἀλλήλοις ἀντικαθέστηκεν, ἔδωκεν ὁδὸν τῇ βλασφημίᾳ διὰ τῶν ὀνομάτων τούτων· ὥστε τὴν τοῦ θνητοῦ πρὸς τὸ ἀθάνατον διαφορὰν ἐν τῷ γεννητῷ πρὸς τὸ ἀγέννητον ἐνθεωρήσαι. Καὶ ὥσπερ ἄλλη τοῦ θνητοῦ καὶ ἄλλη τοῦ ἀθανάτου ἡ φύσις, καὶ τοῦ λογι κοῦ καὶ τοῦ ἀλόγου ἀσύμβατα κατὰ τὴν οὐσίαν ἐστὶ τὰ ἰδιώματα, οὕτω βούλεται ἄλλην μὲν τοῦ ἀγεννήτου κατασκευάσαι τὴν φύσιν, ἄλλην δὲ τὴν τοῦ γεννητοῦ. Ἵνα ὥσπερ υποχείριος τῷ λογικῷ ἡ ἄλογος φύσις δεδημιούργηται, οὕτως διὰ φυσικῆς ἀνάγκης ὑπο εξευγμένον τῷ ἀγεννήτῳ τὸ γεννητὸν ἐπιδείξῃ. Διδ συνάπτει τῷ ἀγεννήτῳ τὸ τοῦ Παντοκράτορος όνομα, οὐκ εἰς προνοητικὴν ἐνέργειαν, ὡς προλαβὼν ὁ λό γος ὑπέδειξεν, ἀλλ᾽ εἰς τυραννικὴν ἐξουσίαν μεταλαμ- βάνει τὴν ἑρμηνείαν τοῦ Παντοκράτορος. Ὡς μέρος τῆς ἀρχομένης τε καὶ ὑποχειρίου φύσεως καὶ τὸν Υἱὸν ποιῆσαι, μετὰ πάντων δουλεύοντα τῷ διὰ τῆς τυραν νικῆς ἐξουσίας κρατοῦντι κατὰ τὸ ἴσον τῶν πάντων · καὶ ὅτι πρὸς τοῦτο βλέπων ταῖς τοιαύταις χρῆται τοῦ λόγου διαστολαῖς, ἐκ τῶν ὑποκειμένων σαφηνισθήσε ται. Εἰπὼν γὰρ ἐκεῖνα τὰ σοφά τε καὶ περιεσκεμμένα, ὅτι οὔτε ὡς Πατρὶ ἔοικε Πατήρ, οὐδὲ ὡς Υἱῷ Υἱός· καίτοι γε οὐδεμία ἐστὶν ἀνάγκη ἐοικέναι πάντως Πατρί Πατέρα, καὶ Υἱῷ Υἱόν· πατὴρ γάρ τίς ἐστιν ἐν Αἰθίοψι, πατὴρ καὶ ἐν Σκύθαις, καὶ υἱὸς ἑκατέρου τούτων, μέλας μὲν ὁ τοῦ Αἰθίοπος, λευκόχρους δὲ καὶ ὑποχρυσίζων κατὰ τὴν κόμην ὁ Σκύθης. Καὶ οὐδὲν δ μᾶλλον διὰ τὸ πατέρα εἶναι ἑκάτερον, οὔτε διὰ τὸν Αἰ- θίοπα ὁ Σκύθης μελαίνεται, ούτε διὰ τὸν Σκύθην άλ λοιοῦται τὸ σῶμα πρὸς τὸ λευκὸν τοῦ Αἰθίοπος. Ἀλλ᾽ ὅμως εἰπὼν ταῦτα κατὰ τὸ ἀρέσκον αὐτῷ ὁ Ευνόμιος, ἐπήγαγεν, ὅτι Ομοιός ἐστιν ὡς Υἱὸς τῷ CONTRA EUNOMIUM, LIB. N. Filio Filium, inquit. Rursus eamdem vim babet in hoc termino ejus subtilitas. Patri Filium similem esse eum dixit, non oportere sicut cum Filio alio similiter se habere determinat. Hæc sunt gravium Eunomii decretorum mysteria, quibus ejus funt discipuli aliis sapientiores. Cum didicerunt quod Patri Filius similis, Filio similis non est. Non est enim Filius Pater; neque sicut ingenito ingenitus, non enim est Filius ingenitus. Mysterium autem quod est secundam nos, cum Patrem dixerit, Filii A cum Patre similitudinem adducatur? Neque sicut Patrem omnino jubet intelligere. Neque adhuc hac supervacanea sapientia indiguimus. Ita ut per Pa- trem et Filium, duos Patres et duos Filios supponat, tanquam ingenitorum dualitatem. Quid autem velit circa ingenitum tantum Euno- mii studium, saepe quidem jam declaratum est; et nunc iterum paucis dicetur. Cum enim Patris si- gnificatio nullam cum Filio differentiam secundunt naturam demonstret, si ad hæc usque sermonem inhibuisset, nullam vin habuisset impietas; quia naturalis horum nominum notitia non admittit quod est secundum essentiam alienum. Nunc autem ingenitum et genitum dicens, siquidem horum no- minum inter se immediata est contrarietas, sicut mortalis et immortalis, et rationalium et irratio- nalium, et omnium quæ simili modo enuntiantur, quæcunque per significata contraria inter se oppo- suerimus; per hæc nomina viam blasphemiæ et impiæ linguæ pateferit; ita ut eam quæ est morta- C lis ad immortale differentiam in genito ad ingeni- tum contemplemur. Et quemadmodum alia est mor- talis, alia immortalis natura, et rationalis atque irrationalis proprietates secundum essentiam con- gruere nullo modo possunt, sed maxime dissident : sic vult Eunomius aliam quidem ingeniti consti- tuere naturain, aliam vero geniti. Ut quemadmo-. dum rationali subdita mancipataque irrationalis. natura creata est: sic naturali necessitate ingenito. genitum subjugatum et addictum demonstret. Quo- circa ingenito nomen Omnipotentis copulat, quod: non ad providendi operationum, sicut præcepta occasione oratio demonstravit; sed Omnipotentis interpretationem in tyrannicam potestatem trans- fert. Ita ut partem naturæ subjectæ et mancipalm etiam Filium faciat cum omnibus creaturis servieņ tem ei qui tyrannica potestate æqualiter omnibus. imperat. Quod autem ad hoc respiciens talibus uti- tur verborum distinctionibus, ex subjectis postea manifestabitur. Cum enim illa docta et considerata protulit, quod neque sicut Patri similis videtur Pater; neque sicut Filio Filius (quanquam nulla necessitas cogit dicere prorsus Patri Patrem simi- lem videri, et Filio Filium. Pater enim aliquis est inter Ethiopes; pater etiam inter Scythas; horum utriusque filius, niger quidem filius Ethiopis, albi- color vero et comam subauream habens Scytha. D Et nihilo magis quia pater sit uterque, neque propter Ethiopem, Scytha nigrescit, neque pro- pter Scytham corpus Æthiopis albescit). Verumtamen cum hæc dixisset Eunomius, sicut ei placuit, subjunxit, quod similis est sicut Filius

Α Πατρί. Τοῦ δὲ τοιούτου λόγου τὸ κατὰ τὴν φύσιν οἱ Ο ο το κεῖον δεικνυμένου· ὡς ἐπὶ τοῦ Σηθ καὶ τοῦ Ἀδὰμ ή θεόπνευστος μαρτυρεί διδασκαλία· μικρὰ φροντίσας ὁ δογματιστὴς τῶν συνετῶς ἀκροωμένων, τὴν κενὴν ἐπήγαγεν ἑρμηνείαν τῆς τοῦ Υἱοῦ προσηγορίας, είν κόνα καὶ σφραγίδα τῆς τοῦ Παντοκράτορος ἐνεργείας αὐτὸν ὀρισάμενος. Υἱὸς γάρ ἐστι, φησίν, εἰπὼν καὶ σφραγὶς τῆς τοῦ Παντοκράτορος ἐνεργείας. Αὐτό μοι τοῦτο πρῶτον ὁ ἔχων ὦτα ἀκούειν ἐπισκεψάσθω. Τίς ἐστιν ἡ τῆς ἐνεργείας σφραγίς; Πᾶσα γὰρ ἐνέρ γεια, ἐν μὲν τῷ ἐκπονοῦντι τὸ σπουδαζόμενον θεω- ρεῖται. Περαιωθέντος δὲ τοῦ σπουδαζομένου, καθ' ἑαυτὴν οὐχ ὑφέστηκεν· οἷον ἐνέργεια τοῦ δρόμου, ἡ διὰ τῶν ποδῶν ἐστι κίνησις· παυσαμένης δὲ τῆς κι νήσεως, οὐκέτι ἐστὶν ἐφ' ἑαυτῆς ἡ ἐνέργεια. Οὕτως καὶ ἐπὶ παντὸς ἔστιν ἐπιτηδεύματος τὸ ἴσον εἰπεῖν, τῇ σπουδῇ τοῦ περί τι πονοῦντος συναπολήγειν καὶ τὴν ἐνέργειαν· ἐφ᾽ ἑαυτῆς δὲ οὐκ οὖσαν οὔτε ἐνερ γοῦντός τινος τὴν προκειμένην ἑαυτῷ σπουδήν, οὔτε εἰ τῆς σπουδῆς ἀπολήξεις. Τί οὖν λέγει εἶναι καθ' ἑαυ τὴν τὴν ἐνέργειαν, τὴν οὔτε οὐσίαν οὖσαν, οὔτε χα- ρακτῆρα, οὔτε ὑπόστασιν; Οὐκοῦν τοῦ ἀνυποστάτου αὐτὸν εἶπεν ὁμοίωμα· τὸ δὲ τῷ ἀνυπάρκτῳ ὅμοιον, οὐδὲ αὐτὸ πάντως ἐστίν· αὕτη τῶν κενῶν δογμάτων ἡ τερατεία, τὸ πιστεύειν εἰς τὸ μὴ ὅν. Τὸ γὰρ μὴ τῷ ὄντι ὅμοιον, οὐκ ἔστι πάντως. Ο Παῦλε, καὶ Ἰωάννη, καὶ ὁ λοιπὸς τῶν εὐαγγελιστῶν τε καὶ τῶν ἀποστόλων χορός· τίνες τῇ ὑμετέρα φωνῇ τὰς ἰοβό λους γλώσσας ἑαυτῶν ἀνθοπλίζουσι ; Τίνες ταῖς οὐρα νίαις ὑμῶν βρονταῖς τὰς βατραχώδεις ἑαυτῶν φωνές ἀντεγείρουσι ; Τί οὖν λέγει ὁ υἱὸς τῆς βροντῆς; Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος. Τί δὲ ὁ μετ' ἐκεῖνον, ἄλλος ἐκεῖνος, ὁ ἐντὸς τῶν οὐρανίων ἀδύτων γενόμενος, ὁ ἐν τῷ παραδείσῳ μυηθεὶς τὰ ἀπόῤῥητα; Ὢν, φησίν, ἀπαύγασμα τῆς δόξης, καὶ χαρακτήρ τῆς ὑποστά σεως αὐτοῦ. Τί μετὰ τούτους λέγει ὁ ἐγγαστρίμυθος; Σφραγίς, φησί, τῆς ἐνεργείας τοῦ Παντοκράτορος· τρίτον αὐτὸν μετὰ τὸν Πατέρα ποιεῖ, τῇ ἀνυπάρκτῳ ἐκείνῃ ἐνεργεία μεσιτευόμενον· μᾶλλον δὲ πρὸς τὸ δοκοῦν τῇ ἀνυπαρξία τυπούμενον. Ενεργείας ἐστὶ σφραγὶς ὁ ἐν ἀρχῇ ὤν, Λόγος Θεὸς, καὶ τῇ ἀἰδιότητι τῆς ἀρχῆς τῶν ὄντων ἐνθεωρούμενος, ὁ Μονογενής Θεός, ὁ ὢν ἐν τοῖς κόλποις τοῦ Πατρὸς, ὁ τὰ σύμ παντα φέρων τῷ ῥήματι τῆς δυνάμεως αὐτοῦ, ὁ ποιητὴς τῶν αἰώνων, ἐξ οὗ τὰ πάντα, καὶ δι' οὗ τὰ πάντα, ὁ κατέχων τὸν γύρον τῆς γῆς, ὁ διειλη- φὼς τὸν οὐρανὸν σπιθαμῇ, ὁ περιμετρῶν τῇ χειρὶ τὸ ὕδωρ, ὁ περιδεδραγμένος πάντων τῶν ὄντων, ὁ ἐν ὑψηλοῖς κατοικῶν καὶ τὰ ταπεινὰ ἐφορῶν, μᾶλλον δὲ ἐπιδών, ἵνα ποιήσῃ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην ἑαυτῷ ὑποπόδιον, τῷ ἴχνει τοῦ Λόγου ἐντυπωθεῖσαν· ἐνερ- γείας ἐστὶ σφραγίς, ἡ μορφή τοῦ Θεοῦ. Οὐκοῦν ἐνέρ γειά ἐστιν ὁ Θεὸς, οὐχ ὑπόστασις. Καὶ μὴν αὐτὸ τοῦτο διερμηνεύων φησὶν ὁ Παῦλος, ὅτι χαρακτήρ ἐστιν οὐ τῆς ἐνεργείας, ἀλλὰ τῆς ὑποστάσεως· ἢ τὸ τῆς δόξης | S. GREGORII NYSSENI B Patri. Sed cum ejusmodi ratio similitudinis, quod secundum naturam est proprium demonstret, sicut in Seth et in Adamo divinitus inspirata testatur do- ctrina; parvi faciens et pro nihilo babens dogma. tista intelligentes auditores, inanem subjunxit ap- pellationis Filii interpretationem, ipsum imaginem et sigillum Omnipotentis operationis definiendo. Filius enim est, inquit, imago et sigillum operationis sive efficacia Omnipotentis. Hoc ipsum primum qui aures audientes habet consideret. Quodnam est illud operationis sigillum? Omnis enim operatio in eo qui elaborat, id quod elaboratur, spectat. Cum autem quod peragitur, perfectum aut trans- actum fuerit, per se non substat ipsamet opera- tio velut cursus operatio quæ fit pedibus, est motio: cessante motione non amplius in seipsa subsistit operatio. Idem dici potest in omni re quæ suscipitur agenda, vel tractanda, videlicet actio- nem ipsam cessare simul cum opera et studio ejus qui circa eam laborat; actionem vero ipsam in seipsa non subsistere, si neque sit ullus qui ope- retur in proposito sibi opere et studio, vel si is qui elaborat ab opere cessaverit. Quid igitur dicit esse per seipsam operationem, quæ neque est es- sentia, neque character sive figura, neque substan- tia? Igitur ejus quod non subsistit ipsum ait esse simulacrum; hoc autem quod non exsistenti simile est, neque ipsum omnino est: hæc inanium est decretorum portentosa vanitas, credere in id quod non est. Quod enim non enti simile est, non est ullo prorsus modo. Paule, Joannes, o evan- gelistarum et apostolorum reliqui catus ! Quinam virulentas suas linguas contra vestram vocem exa- cuunt? Quinam cœlestibus vestris tonitribus ra- noras suas voces e Stygia palude excitas obtrudunt ? Quid igitur dicit tonitrui filius? In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus eral Verbum vo. Quid ille qui post illum, vel alius ille qui intra coelestia adyta et sacraria raptus fuit, qui in paradiso initiatus'', non in vulgus eferenda didicit? Sic inquit, Qui cum sit splendor gloriæ et figura sive expressa imago ejus substantia *. Quid post bos dicit ventriloquus iste ? Sigillum, inquit, ope- rationis Omnipotentis: tertium ipsum post Patrem facit, a non exsistente illa operatione mediatum, imo vero a non exsistentia ut libet formatum. D Operationis est sigillum ille qui est in principio, Verbum Deus, et qui in æternitate principii eorum quæ sunt inspicitur, Unigenitus Deus, qui est in sinibus Patris, qui fert universa verbo suæ virtu- tis, qui factor est sæculorum, ex quo omnia, et per quem omnia, qui terra continet ambitum, qui co- lum palmo comprehendit, qui manu metitur aquam, qui omnia quæ sunt complexus est”, qui in excelsis habitans humilia respicit ", imo vero intuitus est, ut omnem terræ orbem sibiipsi scabellum faciat", Joan. 1, 1. Isa. Lxvi, 1. C Cor. Xı, seqq. Hebr. 1, 2. Isa. xL, 12. Psal. cxi, 3.

Α Πατρί. Τοῦ δὲ τοιούτου λόγου τὸ κατὰ τὴν φύσιν οἱ Ο ο το κεῖον δεικνυμένου· ὡς ἐπὶ τοῦ Σηθ καὶ τοῦ Ἀδὰμ ή θεόπνευστος μαρτυρεί διδασκαλία· μικρὰ φροντίσας ὁ δογματιστὴς τῶν συνετῶς ἀκροωμένων, τὴν κενὴν ἐπήγαγεν ἑρμηνείαν τῆς τοῦ Υἱοῦ προσηγορίας, είν κόνα καὶ σφραγίδα τῆς τοῦ Παντοκράτορος ἐνεργείας αὐτὸν ὀρισάμενος. Υἱὸς γάρ ἐστι, φησίν, εἰπὼν καὶ σφραγὶς τῆς τοῦ Παντοκράτορος ἐνεργείας. Αὐτό μοι τοῦτο πρῶτον ὁ ἔχων ὦτα ἀκούειν ἐπισκεψάσθω. Τίς ἐστιν ἡ τῆς ἐνεργείας σφραγίς; Πᾶσα γὰρ ἐνέρ γεια, ἐν μὲν τῷ ἐκπονοῦντι τὸ σπουδαζόμενον θεω- ρεῖται. Περαιωθέντος δὲ τοῦ σπουδαζομένου, καθ' ἑαυτὴν οὐχ ὑφέστηκεν· οἷον ἐνέργεια τοῦ δρόμου, ἡ διὰ τῶν ποδῶν ἐστι κίνησις· παυσαμένης δὲ τῆς κι νήσεως, οὐκέτι ἐστὶν ἐφ' ἑαυτῆς ἡ ἐνέργεια. Οὕτως καὶ ἐπὶ παντὸς ἔστιν ἐπιτηδεύματος τὸ ἴσον εἰπεῖν, τῇ σπουδῇ τοῦ περί τι πονοῦντος συναπολήγειν καὶ τὴν ἐνέργειαν· ἐφ᾽ ἑαυτῆς δὲ οὐκ οὖσαν οὔτε ἐνερ γοῦντός τινος τὴν προκειμένην ἑαυτῷ σπουδήν, οὔτε εἰ τῆς σπουδῆς ἀπολήξεις. Τί οὖν λέγει εἶναι καθ' ἑαυ τὴν τὴν ἐνέργειαν, τὴν οὔτε οὐσίαν οὖσαν, οὔτε χα- ρακτῆρα, οὔτε ὑπόστασιν; Οὐκοῦν τοῦ ἀνυποστάτου αὐτὸν εἶπεν ὁμοίωμα· τὸ δὲ τῷ ἀνυπάρκτῳ ὅμοιον, οὐδὲ αὐτὸ πάντως ἐστίν· αὕτη τῶν κενῶν δογμάτων ἡ τερατεία, τὸ πιστεύειν εἰς τὸ μὴ ὅν. Τὸ γὰρ μὴ τῷ ὄντι ὅμοιον, οὐκ ἔστι πάντως. Ο Παῦλε, καὶ Ἰωάννη, καὶ ὁ λοιπὸς τῶν εὐαγγελιστῶν τε καὶ τῶν ἀποστόλων χορός· τίνες τῇ ὑμετέρα φωνῇ τὰς ἰοβό λους γλώσσας ἑαυτῶν ἀνθοπλίζουσι ; Τίνες ταῖς οὐρα νίαις ὑμῶν βρονταῖς τὰς βατραχώδεις ἑαυτῶν φωνές ἀντεγείρουσι ; Τί οὖν λέγει ὁ υἱὸς τῆς βροντῆς; Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος. Τί δὲ ὁ μετ' ἐκεῖνον, ἄλλος ἐκεῖνος, ὁ ἐντὸς τῶν οὐρανίων ἀδύτων γενόμενος, ὁ ἐν τῷ παραδείσῳ μυηθεὶς τὰ ἀπόῤῥητα; Ὢν, φησίν, ἀπαύγασμα τῆς δόξης, καὶ χαρακτήρ τῆς ὑποστά σεως αὐτοῦ. Τί μετὰ τούτους λέγει ὁ ἐγγαστρίμυθος; Σφραγίς, φησί, τῆς ἐνεργείας τοῦ Παντοκράτορος· τρίτον αὐτὸν μετὰ τὸν Πατέρα ποιεῖ, τῇ ἀνυπάρκτῳ ἐκείνῃ ἐνεργεία μεσιτευόμενον· μᾶλλον δὲ πρὸς τὸ δοκοῦν τῇ ἀνυπαρξία τυπούμενον. Ενεργείας ἐστὶ σφραγὶς ὁ ἐν ἀρχῇ ὤν, Λόγος Θεὸς, καὶ τῇ ἀἰδιότητι τῆς ἀρχῆς τῶν ὄντων ἐνθεωρούμενος, ὁ Μονογενής Θεός, ὁ ὢν ἐν τοῖς κόλποις τοῦ Πατρὸς, ὁ τὰ σύμ παντα φέρων τῷ ῥήματι τῆς δυνάμεως αὐτοῦ, ὁ ποιητὴς τῶν αἰώνων, ἐξ οὗ τὰ πάντα, καὶ δι' οὗ τὰ πάντα, ὁ κατέχων τὸν γύρον τῆς γῆς, ὁ διειλη- φὼς τὸν οὐρανὸν σπιθαμῇ, ὁ περιμετρῶν τῇ χειρὶ τὸ ὕδωρ, ὁ περιδεδραγμένος πάντων τῶν ὄντων, ὁ ἐν ὑψηλοῖς κατοικῶν καὶ τὰ ταπεινὰ ἐφορῶν, μᾶλλον δὲ ἐπιδών, ἵνα ποιήσῃ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην ἑαυτῷ ὑποπόδιον, τῷ ἴχνει τοῦ Λόγου ἐντυπωθεῖσαν· ἐνερ- γείας ἐστὶ σφραγίς, ἡ μορφή τοῦ Θεοῦ. Οὐκοῦν ἐνέρ γειά ἐστιν ὁ Θεὸς, οὐχ ὑπόστασις. Καὶ μὴν αὐτὸ τοῦτο διερμηνεύων φησὶν ὁ Παῦλος, ὅτι χαρακτήρ ἐστιν οὐ τῆς ἐνεργείας, ἀλλὰ τῆς ὑποστάσεως· ἢ τὸ τῆς δόξης | S. GREGORII NYSSENI B Patri. Sed cum ejusmodi ratio similitudinis, quod secundum naturam est proprium demonstret, sicut in Seth et in Adamo divinitus inspirata testatur do- ctrina; parvi faciens et pro nihilo babens dogma. tista intelligentes auditores, inanem subjunxit ap- pellationis Filii interpretationem, ipsum imaginem et sigillum Omnipotentis operationis definiendo. Filius enim est, inquit, imago et sigillum operationis sive efficacia Omnipotentis. Hoc ipsum primum qui aures audientes habet consideret. Quodnam est illud operationis sigillum? Omnis enim operatio in eo qui elaborat, id quod elaboratur, spectat. Cum autem quod peragitur, perfectum aut trans- actum fuerit, per se non substat ipsamet opera- tio velut cursus operatio quæ fit pedibus, est motio: cessante motione non amplius in seipsa subsistit operatio. Idem dici potest in omni re quæ suscipitur agenda, vel tractanda, videlicet actio- nem ipsam cessare simul cum opera et studio ejus qui circa eam laborat; actionem vero ipsam in seipsa non subsistere, si neque sit ullus qui ope- retur in proposito sibi opere et studio, vel si is qui elaborat ab opere cessaverit. Quid igitur dicit esse per seipsam operationem, quæ neque est es- sentia, neque character sive figura, neque substan- tia? Igitur ejus quod non subsistit ipsum ait esse simulacrum; hoc autem quod non exsistenti simile est, neque ipsum omnino est: hæc inanium est decretorum portentosa vanitas, credere in id quod non est. Quod enim non enti simile est, non est ullo prorsus modo. Paule, Joannes, o evan- gelistarum et apostolorum reliqui catus ! Quinam virulentas suas linguas contra vestram vocem exa- cuunt? Quinam cœlestibus vestris tonitribus ra- noras suas voces e Stygia palude excitas obtrudunt ? Quid igitur dicit tonitrui filius? In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus eral Verbum vo. Quid ille qui post illum, vel alius ille qui intra coelestia adyta et sacraria raptus fuit, qui in paradiso initiatus'', non in vulgus eferenda didicit? Sic inquit, Qui cum sit splendor gloriæ et figura sive expressa imago ejus substantia *. Quid post bos dicit ventriloquus iste ? Sigillum, inquit, ope- rationis Omnipotentis: tertium ipsum post Patrem facit, a non exsistente illa operatione mediatum, imo vero a non exsistentia ut libet formatum. D Operationis est sigillum ille qui est in principio, Verbum Deus, et qui in æternitate principii eorum quæ sunt inspicitur, Unigenitus Deus, qui est in sinibus Patris, qui fert universa verbo suæ virtu- tis, qui factor est sæculorum, ex quo omnia, et per quem omnia, qui terra continet ambitum, qui co- lum palmo comprehendit, qui manu metitur aquam, qui omnia quæ sunt complexus est”, qui in excelsis habitans humilia respicit ", imo vero intuitus est, ut omnem terræ orbem sibiipsi scabellum faciat", Joan. 1, 1. Isa. Lxvi, 1. C Cor. Xı, seqq. Hebr. 1, 2. Isa. xL, 12. Psal. cxi, 3.

Α Πατρί. Τοῦ δὲ τοιούτου λόγου τὸ κατὰ τὴν φύσιν οἱ Ο ο το κεῖον δεικνυμένου· ὡς ἐπὶ τοῦ Σηθ καὶ τοῦ Ἀδὰμ ή θεόπνευστος μαρτυρεί διδασκαλία· μικρὰ φροντίσας ὁ δογματιστὴς τῶν συνετῶς ἀκροωμένων, τὴν κενὴν ἐπήγαγεν ἑρμηνείαν τῆς τοῦ Υἱοῦ προσηγορίας, είν κόνα καὶ σφραγίδα τῆς τοῦ Παντοκράτορος ἐνεργείας αὐτὸν ὀρισάμενος. Υἱὸς γάρ ἐστι, φησίν, εἰπὼν καὶ σφραγὶς τῆς τοῦ Παντοκράτορος ἐνεργείας. Αὐτό μοι τοῦτο πρῶτον ὁ ἔχων ὦτα ἀκούειν ἐπισκεψάσθω. Τίς ἐστιν ἡ τῆς ἐνεργείας σφραγίς; Πᾶσα γὰρ ἐνέρ γεια, ἐν μὲν τῷ ἐκπονοῦντι τὸ σπουδαζόμενον θεω- ρεῖται. Περαιωθέντος δὲ τοῦ σπουδαζομένου, καθ' ἑαυτὴν οὐχ ὑφέστηκεν· οἷον ἐνέργεια τοῦ δρόμου, ἡ διὰ τῶν ποδῶν ἐστι κίνησις· παυσαμένης δὲ τῆς κι νήσεως, οὐκέτι ἐστὶν ἐφ' ἑαυτῆς ἡ ἐνέργεια. Οὕτως καὶ ἐπὶ παντὸς ἔστιν ἐπιτηδεύματος τὸ ἴσον εἰπεῖν, τῇ σπουδῇ τοῦ περί τι πονοῦντος συναπολήγειν καὶ τὴν ἐνέργειαν· ἐφ᾽ ἑαυτῆς δὲ οὐκ οὖσαν οὔτε ἐνερ γοῦντός τινος τὴν προκειμένην ἑαυτῷ σπουδήν, οὔτε εἰ τῆς σπουδῆς ἀπολήξεις. Τί οὖν λέγει εἶναι καθ' ἑαυ τὴν τὴν ἐνέργειαν, τὴν οὔτε οὐσίαν οὖσαν, οὔτε χα- ρακτῆρα, οὔτε ὑπόστασιν; Οὐκοῦν τοῦ ἀνυποστάτου αὐτὸν εἶπεν ὁμοίωμα· τὸ δὲ τῷ ἀνυπάρκτῳ ὅμοιον, οὐδὲ αὐτὸ πάντως ἐστίν· αὕτη τῶν κενῶν δογμάτων ἡ τερατεία, τὸ πιστεύειν εἰς τὸ μὴ ὅν. Τὸ γὰρ μὴ τῷ ὄντι ὅμοιον, οὐκ ἔστι πάντως. Ο Παῦλε, καὶ Ἰωάννη, καὶ ὁ λοιπὸς τῶν εὐαγγελιστῶν τε καὶ τῶν ἀποστόλων χορός· τίνες τῇ ὑμετέρα φωνῇ τὰς ἰοβό λους γλώσσας ἑαυτῶν ἀνθοπλίζουσι ; Τίνες ταῖς οὐρα νίαις ὑμῶν βρονταῖς τὰς βατραχώδεις ἑαυτῶν φωνές ἀντεγείρουσι ; Τί οὖν λέγει ὁ υἱὸς τῆς βροντῆς; Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος. Τί δὲ ὁ μετ' ἐκεῖνον, ἄλλος ἐκεῖνος, ὁ ἐντὸς τῶν οὐρανίων ἀδύτων γενόμενος, ὁ ἐν τῷ παραδείσῳ μυηθεὶς τὰ ἀπόῤῥητα; Ὢν, φησίν, ἀπαύγασμα τῆς δόξης, καὶ χαρακτήρ τῆς ὑποστά σεως αὐτοῦ. Τί μετὰ τούτους λέγει ὁ ἐγγαστρίμυθος; Σφραγίς, φησί, τῆς ἐνεργείας τοῦ Παντοκράτορος· τρίτον αὐτὸν μετὰ τὸν Πατέρα ποιεῖ, τῇ ἀνυπάρκτῳ ἐκείνῃ ἐνεργεία μεσιτευόμενον· μᾶλλον δὲ πρὸς τὸ δοκοῦν τῇ ἀνυπαρξία τυπούμενον. Ενεργείας ἐστὶ σφραγὶς ὁ ἐν ἀρχῇ ὤν, Λόγος Θεὸς, καὶ τῇ ἀἰδιότητι τῆς ἀρχῆς τῶν ὄντων ἐνθεωρούμενος, ὁ Μονογενής Θεός, ὁ ὢν ἐν τοῖς κόλποις τοῦ Πατρὸς, ὁ τὰ σύμ παντα φέρων τῷ ῥήματι τῆς δυνάμεως αὐτοῦ, ὁ ποιητὴς τῶν αἰώνων, ἐξ οὗ τὰ πάντα, καὶ δι' οὗ τὰ πάντα, ὁ κατέχων τὸν γύρον τῆς γῆς, ὁ διειλη- φὼς τὸν οὐρανὸν σπιθαμῇ, ὁ περιμετρῶν τῇ χειρὶ τὸ ὕδωρ, ὁ περιδεδραγμένος πάντων τῶν ὄντων, ὁ ἐν ὑψηλοῖς κατοικῶν καὶ τὰ ταπεινὰ ἐφορῶν, μᾶλλον δὲ ἐπιδών, ἵνα ποιήσῃ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην ἑαυτῷ ὑποπόδιον, τῷ ἴχνει τοῦ Λόγου ἐντυπωθεῖσαν· ἐνερ- γείας ἐστὶ σφραγίς, ἡ μορφή τοῦ Θεοῦ. Οὐκοῦν ἐνέρ γειά ἐστιν ὁ Θεὸς, οὐχ ὑπόστασις. Καὶ μὴν αὐτὸ τοῦτο διερμηνεύων φησὶν ὁ Παῦλος, ὅτι χαρακτήρ ἐστιν οὐ τῆς ἐνεργείας, ἀλλὰ τῆς ὑποστάσεως· ἢ τὸ τῆς δόξης | S. GREGORII NYSSENI B Patri. Sed cum ejusmodi ratio similitudinis, quod secundum naturam est proprium demonstret, sicut in Seth et in Adamo divinitus inspirata testatur do- ctrina; parvi faciens et pro nihilo babens dogma. tista intelligentes auditores, inanem subjunxit ap- pellationis Filii interpretationem, ipsum imaginem et sigillum Omnipotentis operationis definiendo. Filius enim est, inquit, imago et sigillum operationis sive efficacia Omnipotentis. Hoc ipsum primum qui aures audientes habet consideret. Quodnam est illud operationis sigillum? Omnis enim operatio in eo qui elaborat, id quod elaboratur, spectat. Cum autem quod peragitur, perfectum aut trans- actum fuerit, per se non substat ipsamet opera- tio velut cursus operatio quæ fit pedibus, est motio: cessante motione non amplius in seipsa subsistit operatio. Idem dici potest in omni re quæ suscipitur agenda, vel tractanda, videlicet actio- nem ipsam cessare simul cum opera et studio ejus qui circa eam laborat; actionem vero ipsam in seipsa non subsistere, si neque sit ullus qui ope- retur in proposito sibi opere et studio, vel si is qui elaborat ab opere cessaverit. Quid igitur dicit esse per seipsam operationem, quæ neque est es- sentia, neque character sive figura, neque substan- tia? Igitur ejus quod non subsistit ipsum ait esse simulacrum; hoc autem quod non exsistenti simile est, neque ipsum omnino est: hæc inanium est decretorum portentosa vanitas, credere in id quod non est. Quod enim non enti simile est, non est ullo prorsus modo. Paule, Joannes, o evan- gelistarum et apostolorum reliqui catus ! Quinam virulentas suas linguas contra vestram vocem exa- cuunt? Quinam cœlestibus vestris tonitribus ra- noras suas voces e Stygia palude excitas obtrudunt ? Quid igitur dicit tonitrui filius? In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus eral Verbum vo. Quid ille qui post illum, vel alius ille qui intra coelestia adyta et sacraria raptus fuit, qui in paradiso initiatus'', non in vulgus eferenda didicit? Sic inquit, Qui cum sit splendor gloriæ et figura sive expressa imago ejus substantia *. Quid post bos dicit ventriloquus iste ? Sigillum, inquit, ope- rationis Omnipotentis: tertium ipsum post Patrem facit, a non exsistente illa operatione mediatum, imo vero a non exsistentia ut libet formatum. D Operationis est sigillum ille qui est in principio, Verbum Deus, et qui in æternitate principii eorum quæ sunt inspicitur, Unigenitus Deus, qui est in sinibus Patris, qui fert universa verbo suæ virtu- tis, qui factor est sæculorum, ex quo omnia, et per quem omnia, qui terra continet ambitum, qui co- lum palmo comprehendit, qui manu metitur aquam, qui omnia quæ sunt complexus est”, qui in excelsis habitans humilia respicit ", imo vero intuitus est, ut omnem terræ orbem sibiipsi scabellum faciat", Joan. 1, 1. Isa. Lxvi, 1. C Cor. Xı, seqq. Hebr. 1, 2. Isa. xL, 12. Psal. cxi, 3.

Α Πατρί. Τοῦ δὲ τοιούτου λόγου τὸ κατὰ τὴν φύσιν οἱ Ο ο το κεῖον δεικνυμένου· ὡς ἐπὶ τοῦ Σηθ καὶ τοῦ Ἀδὰμ ή θεόπνευστος μαρτυρεί διδασκαλία· μικρὰ φροντίσας ὁ δογματιστὴς τῶν συνετῶς ἀκροωμένων, τὴν κενὴν ἐπήγαγεν ἑρμηνείαν τῆς τοῦ Υἱοῦ προσηγορίας, είν κόνα καὶ σφραγίδα τῆς τοῦ Παντοκράτορος ἐνεργείας αὐτὸν ὀρισάμενος. Υἱὸς γάρ ἐστι, φησίν, εἰπὼν καὶ σφραγὶς τῆς τοῦ Παντοκράτορος ἐνεργείας. Αὐτό μοι τοῦτο πρῶτον ὁ ἔχων ὦτα ἀκούειν ἐπισκεψάσθω. Τίς ἐστιν ἡ τῆς ἐνεργείας σφραγίς; Πᾶσα γὰρ ἐνέρ γεια, ἐν μὲν τῷ ἐκπονοῦντι τὸ σπουδαζόμενον θεω- ρεῖται. Περαιωθέντος δὲ τοῦ σπουδαζομένου, καθ' ἑαυτὴν οὐχ ὑφέστηκεν· οἷον ἐνέργεια τοῦ δρόμου, ἡ διὰ τῶν ποδῶν ἐστι κίνησις· παυσαμένης δὲ τῆς κι νήσεως, οὐκέτι ἐστὶν ἐφ' ἑαυτῆς ἡ ἐνέργεια. Οὕτως καὶ ἐπὶ παντὸς ἔστιν ἐπιτηδεύματος τὸ ἴσον εἰπεῖν, τῇ σπουδῇ τοῦ περί τι πονοῦντος συναπολήγειν καὶ τὴν ἐνέργειαν· ἐφ᾽ ἑαυτῆς δὲ οὐκ οὖσαν οὔτε ἐνερ γοῦντός τινος τὴν προκειμένην ἑαυτῷ σπουδήν, οὔτε εἰ τῆς σπουδῆς ἀπολήξεις. Τί οὖν λέγει εἶναι καθ' ἑαυ τὴν τὴν ἐνέργειαν, τὴν οὔτε οὐσίαν οὖσαν, οὔτε χα- ρακτῆρα, οὔτε ὑπόστασιν; Οὐκοῦν τοῦ ἀνυποστάτου αὐτὸν εἶπεν ὁμοίωμα· τὸ δὲ τῷ ἀνυπάρκτῳ ὅμοιον, οὐδὲ αὐτὸ πάντως ἐστίν· αὕτη τῶν κενῶν δογμάτων ἡ τερατεία, τὸ πιστεύειν εἰς τὸ μὴ ὅν. Τὸ γὰρ μὴ τῷ ὄντι ὅμοιον, οὐκ ἔστι πάντως. Ο Παῦλε, καὶ Ἰωάννη, καὶ ὁ λοιπὸς τῶν εὐαγγελιστῶν τε καὶ τῶν ἀποστόλων χορός· τίνες τῇ ὑμετέρα φωνῇ τὰς ἰοβό λους γλώσσας ἑαυτῶν ἀνθοπλίζουσι ; Τίνες ταῖς οὐρα νίαις ὑμῶν βρονταῖς τὰς βατραχώδεις ἑαυτῶν φωνές ἀντεγείρουσι ; Τί οὖν λέγει ὁ υἱὸς τῆς βροντῆς; Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος. Τί δὲ ὁ μετ' ἐκεῖνον, ἄλλος ἐκεῖνος, ὁ ἐντὸς τῶν οὐρανίων ἀδύτων γενόμενος, ὁ ἐν τῷ παραδείσῳ μυηθεὶς τὰ ἀπόῤῥητα; Ὢν, φησίν, ἀπαύγασμα τῆς δόξης, καὶ χαρακτήρ τῆς ὑποστά σεως αὐτοῦ. Τί μετὰ τούτους λέγει ὁ ἐγγαστρίμυθος; Σφραγίς, φησί, τῆς ἐνεργείας τοῦ Παντοκράτορος· τρίτον αὐτὸν μετὰ τὸν Πατέρα ποιεῖ, τῇ ἀνυπάρκτῳ ἐκείνῃ ἐνεργεία μεσιτευόμενον· μᾶλλον δὲ πρὸς τὸ δοκοῦν τῇ ἀνυπαρξία τυπούμενον. Ενεργείας ἐστὶ σφραγὶς ὁ ἐν ἀρχῇ ὤν, Λόγος Θεὸς, καὶ τῇ ἀἰδιότητι τῆς ἀρχῆς τῶν ὄντων ἐνθεωρούμενος, ὁ Μονογενής Θεός, ὁ ὢν ἐν τοῖς κόλποις τοῦ Πατρὸς, ὁ τὰ σύμ παντα φέρων τῷ ῥήματι τῆς δυνάμεως αὐτοῦ, ὁ ποιητὴς τῶν αἰώνων, ἐξ οὗ τὰ πάντα, καὶ δι' οὗ τὰ πάντα, ὁ κατέχων τὸν γύρον τῆς γῆς, ὁ διειλη- φὼς τὸν οὐρανὸν σπιθαμῇ, ὁ περιμετρῶν τῇ χειρὶ τὸ ὕδωρ, ὁ περιδεδραγμένος πάντων τῶν ὄντων, ὁ ἐν ὑψηλοῖς κατοικῶν καὶ τὰ ταπεινὰ ἐφορῶν, μᾶλλον δὲ ἐπιδών, ἵνα ποιήσῃ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην ἑαυτῷ ὑποπόδιον, τῷ ἴχνει τοῦ Λόγου ἐντυπωθεῖσαν· ἐνερ- γείας ἐστὶ σφραγίς, ἡ μορφή τοῦ Θεοῦ. Οὐκοῦν ἐνέρ γειά ἐστιν ὁ Θεὸς, οὐχ ὑπόστασις. Καὶ μὴν αὐτὸ τοῦτο διερμηνεύων φησὶν ὁ Παῦλος, ὅτι χαρακτήρ ἐστιν οὐ τῆς ἐνεργείας, ἀλλὰ τῆς ὑποστάσεως· ἢ τὸ τῆς δόξης | S. GREGORII NYSSENI B Patri. Sed cum ejusmodi ratio similitudinis, quod secundum naturam est proprium demonstret, sicut in Seth et in Adamo divinitus inspirata testatur do- ctrina; parvi faciens et pro nihilo babens dogma. tista intelligentes auditores, inanem subjunxit ap- pellationis Filii interpretationem, ipsum imaginem et sigillum Omnipotentis operationis definiendo. Filius enim est, inquit, imago et sigillum operationis sive efficacia Omnipotentis. Hoc ipsum primum qui aures audientes habet consideret. Quodnam est illud operationis sigillum? Omnis enim operatio in eo qui elaborat, id quod elaboratur, spectat. Cum autem quod peragitur, perfectum aut trans- actum fuerit, per se non substat ipsamet opera- tio velut cursus operatio quæ fit pedibus, est motio: cessante motione non amplius in seipsa subsistit operatio. Idem dici potest in omni re quæ suscipitur agenda, vel tractanda, videlicet actio- nem ipsam cessare simul cum opera et studio ejus qui circa eam laborat; actionem vero ipsam in seipsa non subsistere, si neque sit ullus qui ope- retur in proposito sibi opere et studio, vel si is qui elaborat ab opere cessaverit. Quid igitur dicit esse per seipsam operationem, quæ neque est es- sentia, neque character sive figura, neque substan- tia? Igitur ejus quod non subsistit ipsum ait esse simulacrum; hoc autem quod non exsistenti simile est, neque ipsum omnino est: hæc inanium est decretorum portentosa vanitas, credere in id quod non est. Quod enim non enti simile est, non est ullo prorsus modo. Paule, Joannes, o evan- gelistarum et apostolorum reliqui catus ! Quinam virulentas suas linguas contra vestram vocem exa- cuunt? Quinam cœlestibus vestris tonitribus ra- noras suas voces e Stygia palude excitas obtrudunt ? Quid igitur dicit tonitrui filius? In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus eral Verbum vo. Quid ille qui post illum, vel alius ille qui intra coelestia adyta et sacraria raptus fuit, qui in paradiso initiatus'', non in vulgus eferenda didicit? Sic inquit, Qui cum sit splendor gloriæ et figura sive expressa imago ejus substantia *. Quid post bos dicit ventriloquus iste ? Sigillum, inquit, ope- rationis Omnipotentis: tertium ipsum post Patrem facit, a non exsistente illa operatione mediatum, imo vero a non exsistentia ut libet formatum. D Operationis est sigillum ille qui est in principio, Verbum Deus, et qui in æternitate principii eorum quæ sunt inspicitur, Unigenitus Deus, qui est in sinibus Patris, qui fert universa verbo suæ virtu- tis, qui factor est sæculorum, ex quo omnia, et per quem omnia, qui terra continet ambitum, qui co- lum palmo comprehendit, qui manu metitur aquam, qui omnia quæ sunt complexus est”, qui in excelsis habitans humilia respicit ", imo vero intuitus est, ut omnem terræ orbem sibiipsi scabellum faciat", Joan. 1, 1. Isa. Lxvi, 1. C Cor. Xı, seqq. Hebr. 1, 2. Isa. xL, 12. Psal. cxi, 3.

αταύγασμα σφραγίς ἐστιν ἐνεργείας Θεοῦ. Ο τῆς & ἀπεβοῦς ἀμαθίας· τί μέσον ἐστὶ τοῦ Θεοῦ καὶ τῆς ἀϊδίου μορφῆς ; τίνι δὲ μεσιτεύεται πρὸς τὸν χαρακτῆρα ἑαυτῆς ἡ ὑπόστασις ; τί δὲ μεταξὺ νοεῖται τῆς δόξης καὶ τοῦ ἀπαυγάσματος; ᾿Αλλὰ τοιούτων ὄντων καὶ τοσούτων, δι' ὧν τὸ μεγαλεῖον ἀνακηρύσσεται τοῦ Δεσπότου τῆς κτίσεως, παρὰ τῶν πεπιστευμένων τὸ κήρυγμα, οἷα περὶ αὐτοῦ διεξέρχεται ὁ τῆς ἀποστα σίας πρόδρομος, τί λέγει; Ὡς εἰκόνα, φησὶ, καὶ σφραγίδα πάσης τῆς τοῦ Παντοκράτορος ένερ- γείας καὶ δυνάμεως. Πῶς παραγράφεται τὰς τοῦ μετ γάλου Παύλου φωνάς; ἐκεῖνος φησιν, ὅτι Θεοῦ δύναμίς ἐστιν ὁ Υἱὸς, οὗτος δὲ αὐτὸν σφραγίδα λέγει δυνά- μεως, οὐχὶ δύναμιν. Καὶ πάλιν ἐπαναλαβὼν τὸν λόγον, οἷα τοῖς εἰρη- Β μένοις προστίθησιν; Σφραγίδα λέγει τῶν τοῦ Πα- τρὸς ἔργων καὶ βουλευμάτων. Ποίοις ἔργοις τοῦ Πατρός ἐστιν ὅμοιος; τὸν κόσμον πάντως ἐρεῖ, καὶ τὰ ἐν αὐτῷ πάντα· ἀλλὰ μὴν πάντα ταῦτα, τοῦ Μου νογενοῦς ἔργα εἶναι τὸ Εὐαγγέλιον ἐμαρτύρησε. Ποίοις τοίνυν ἔργοις τοῦ Πατρὸς ὡμοιώθη; Τίνων ἐγένετο ἔργων σφραγίς; Ποία δὲ Γραφὴ σφραγίδα τῶν πατρικῶν ἔργων αὐτὸν προσηγόρευσεν; Εἰ δέ τις αὐτῷ καὶ τοῦτο δοίη, τὸ πλάσσειν λόγους κατ' ἐξουσίαν ὡς βούλεται· κἂν ἡ Γραφὴ μὴ συντίθεται, εἰπάτω ποῖα τοῦ Πατρός ἐστιν ἔργα τῶν παρὰ τοῦ Υἱοῦ γεγονότων κεχωρισμένα, ὧν σφραγίδα λέγει τὸν Υἱὸν γεγενῆσθαι; Ἔργα τοῦ Λόγου τὰ ὁρατὰ πάντα καὶ τὰ ἀόρατα· ἐν τοῖς ὁρωμένοις ὁ κόσμος ὅλος καὶ τὰ ἐν αὐτῷ πάντα, ἐν τοῖς ἀοράτοις ἡ ὑπερκόσμιος κτίσις. Ποῖα τοίνυν ὑπολείπεται ἔξω τῶν ὁρωμένων τε καὶ ἀοράτων ἔργα τοῦ Πατρὸς ἐφ' ἑαυτῶν θεωρού- μενα, ὧν σφραγίδα λέγει τὸν Υἱὸν γεγενῆσθαι; "Η τάχα πάλιν ἐπὶ τὸν δυσώδη τῆς αἱρέσεως ἔμετον επανήξει στενοχωρούμενος, καὶ λέξει ἔργον εἶναι τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν; Πῶς οὖν σφραγὶς γίνεται τῶν ἔργων τούτων ὁ Υἱός; Αὐτὸς ὤν, ὥς φησιν αὐτὸς, τὸ ἔργον, ἢ τὸν αὐτὸν λέγει καὶ ἔργον, καὶ ἔργου ὁμοίωμα; Δεδόσθω ταῦτα· εἰπάτω τὰ λοιπὰ ἔργα, ὧν λέγει δημιουργὸν τὸν Πατέρα, οἷς ὁ Υἱὸς ὡμοιώθη· εἴπερ διὰ τῆς σφραγῖδος νοεῖ τὸ ὁμοίωμα. Ποίους δὲ λόγους ἄλλους τοῦ Πατρὸς οἶδεν ὁ Εὐνόμιος, παρὰ τὸν ἀεὶ ἐν τῷ Πατρὶ ὄντα Λόγον, δν σφραγίδα ὀνομάζει, τὸν κυρίως καὶ ἀληθῶς καὶ πρώτως ὄντα τε καὶ όνομα ζόμενον Λόγον ; Πρὸς ποῖα δὲ βουλεύματα βλέπει τῆς τοῦ Θεοῦ σοφίας κεχωρισμένα, οἷς ὁμοιοῦται ἡ τοῦ Θεοῦ σοφία, σφραγίς γινομένη τῶν βουλευμάτων; Ορᾶτε τὸ ἀδιάκριτον καὶ ἀπερίσκεπτον καὶ συρφετόν τοῦ λόγου, οἷα τοῦ μυστηρίου κατασκευάζει ; Μήτε & λέγει ἐπιστάμενος, μήτε περί τίνος ποιεῖ τὸν λόγον. Ο γὰρ ὅλον ἔχων ἐν ἑαυτῷ τὸν Πατέρα, καὶ ἐν τῷ Πατρὶ ὅλος ὤν, ὡς Λόγος καὶ Σοφία καὶ δύναμις, καὶ ἀλήθεια καὶ χαρακτὴρ καὶ ἀπαύγασμα, αὐτός ἐστιν ἐν τῷ Πατρὶ τὰ πάντα· οὐκ ἄλλων τινῶν ἐν τῷ Πατρὶ πρὸ αὐτοῦ θεωρουμένων· εἰκὼν γινόμενος καὶ σφραγὶς καὶ ὁμοίωμα. Εἶτα χαρίζεται αὐτῷ τὸν CONTRA EUNOMIUM, LIB. II. Verbi vestigiis impressum. Operationis est sigil- lum, Dei forina. Igitur Deus est operatio, non sub- stantia. Atqui D. Paulus hoc ipsum interpretans, ait, Character est, id est expressa imago, non ope rationis sed substantiæ; vel gloriæ splendor sigil- lum est operationis Dei. O impiam inscitiam ! Quidnam est medium inter Deum et æternam for- mam? A quo autem mediatur ad characterem sui ipsius substantia ? Quidnam intelligitur interjectun inter gloriam et splendorem ? Sed cum tot et talia sint, per quæ magnificum Domini creaturæ ab his qui crediderunt praedicatur præconium, qualia percurrit de eo defectionis præcursor, quid dicit? Tanquam imaginem, inquit, et sigillum omnis ope- rationis et virtutis Omnipotentis. Quomodo magni Pauli voces perperam transcribit? Ille ait, quod Dei virtus sive potentia est Filius, hic ipsum sigillum virtutis autumat, non virtutem. G C Hebr. 1, D Ac rursus repetito sermone, qualia his quæ dicta jam fuerunt addit? Sigillum Patris operum et ver- borum et consiliorum. Quibus operibus Patris est símilis ? mundum procul dubio dicet, et quæ in ipso sunt omnia. Verumtamen hæc omnia Unigeniti esse opera Evangelium testatur. Quibus igitur Patris operibus similis factus est ? quorum operum factus est sigillum ? Quæ autem Scriptura ipsum pater- norum operum sigillum nominavit? Quod si quis hoc etiam Eunomio dederit, fingere sermones ad libitum prout ipse voluerit, etiamsi Scriptura non concedat:dicat quæso quænam Patris sunt opera ab his quæ sunt a Filio facta separata, quorum si- gillum dicit Filium fuisse? Opera Verbi omnia as- peclalilia et inaspectabilia : in his quæ sub aspectum cadunt, totus inundus et quæ in ipso continentur omnia in his quæ sensum oculorum effugiunt, omnis supermundialis creatura. Quænam igitur restant extra ea quæ conspiciuntur, et quæ non oculis cernuntur Patris opera in seipsis spectata, quorum Dei Filium autumat fuisse sigillum ? An fortasse iterum ad graveolentem hæreseos vomitum redibit in arctum coarctatus, et dicet Filium esse opus Patris ? quomodo igitur sigillum horum ope- rum efficitur Filius? Ipse cum sit, ut asserit, opus, an eumdem dicit etiam opus et operis simulacrum? hæc dentur : dicat reliqua opera quorum fabri- catorem et opificem Patrem affirmat, quibus fuit Filius assimilatus: siquidem per sigillum intelligit simulacrum. Quænam alia verba Patris novit Eu- nomius prater illud quod in Patre semper est Ver bum, quod sigillum nominat,proprie et vere primi- aus quod est et nominatur Verbum ? Ad quæ auten‣ consilia respicit a Dei sapientia separata ac divulsa, quibus fit similis Dei sapientia, facta Dei consiliorum sigillum? Videte indigestam atque inconsiderat am fæcem et colluviem orationis. Quale construit my. sterium? neque quæ dicit sciens, neque de quo verba facit. Qui enim totum habet in seipso Patrem, et qui totus est in Patre, ut Verbum et Sapientia et virtus, et veritas et character et splendor; ipse est in Patre omnia: cum non alia in Patre ante