οὐδαμῆ ἐξιστάμενον ἐξ ἑαυτοῦ, μένει δὲ κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἕστηκε, τοῦτο δήπου ἂν εἴη τὸ τῇ νοήσει μετὰ λόγου περιληπτόν. εἰ δὲ τὸ σῶμα ῥεῖ καὶ φέρεται ὑπὸ τῆς εὐθὺ μεταβολῆς, ἀποδιδράσκει καὶ οὐκ ἔστιν. ὅθεν οὐ πολλὴ μανία μὴ οὐ τοῦτο εἶναι ἀόριστον, δόξῃ δὲ μόνῃ δοξαστὸν καί, ὥς φησι Πλάτων, γινόμενον καὶ ἀπολλύμενον, ὄντως δὲ οὐδέποτε ὄν; Ταῦτα μὲν οὖν ὁ Νουμήνιος, ὁμοῦ τὰ Πλάτωνος καὶ πολὺ πρότερον τὰ Μωσέως ἐπὶ τὸ σαφὲς διερμηνεύων. εἰκότως δῆτα εἰς αὐτὸν ἐκεῖνο τὸ λό-γιον περιφέρεται, δι’ οὗ φάναι μνημονεύεται· Τί γάρ ἐστι Πλάτων ἢ Μωσῆς ἀττικίζων; Θέα δὲ πρὸς τούτοις εἰ μὴ τὸν παρόντα νοῦν ἐπὶ πλεῖον καὶ ὁ Πλούταρ-χος ἐξαπλῶν συντρέχοι ἂν ταῖς τε προκειμέναις φωναῖς τῶν φιλοσόφων καὶ ταῖς αὖθις Ἑβραίων κειμέναις ἐν ἑτέραις θεολογίαις, δι’ ὧν τοτὲ μὲν εἰσά-γεται λέγων ὁ χρηματίζων θεός· Διότι ἐγὼ κύριος ὁ θεὸς ὑμῶν καὶ οὐκ ἠλλοίωμαι· τοτὲ δ’ εἰς αὐτὸν ἀφορῶν ὁ προφήτης ἀποτείνεται, ὅτι δὴ τὰ μὲν ὁρατὰ πάντα τραπείη ἄν ποτε καὶ μεταβληθείη, σὺ δὲ ὁ αὐτὸς εἶ καὶ τὰ ἔτη σου οὐκ ἐκλείψουσι. σκόπει γοῦν εἰ μὴ ὡς ἐν προτάσει τοῦ τε παρὰ Μωσεῖ φήσαντος ἐγώ εἰμι ὁ ὢν καὶ τοῦ ἐγὼ κύριος ὁ θεὸς ὑμῶν καὶ οὐκ ἠλλοίωμαι καὶ τοῦ σὺ δὲ ὁ αὐτὸς εἶ δόξαι ἂν ὁ Πλούταρχος ἐν τῷ Περὶ τοῦ ΕΙ τοῦ ἐν Δελφοῖς τὴν διάνοιαν ὑφερμηνεύειν, τάδε λέγων πρὸς λέξιν· ιβ. ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΥ ΑΠΟ ΤΟΥ ΕΠΙΓΕΓΡΑΜΜΕΝΟΥ ΣΥΓΓΡΑΜ-ΜΑΤΟΣ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΕΝ ΔΕΛΦΟΙΣ ΕΙ Οὔτε οὖν ἀριθμὸν οὔτε τάξιν οὔτε σύνδεσμον οὔτε ἄλλο τῶν ἐλλιπῶν μορίων οὐδὲν οἶμαι τὸ γράμμα σημαίνειν· ἀλλ’ ἔστιν αὐτοτελὴς τοῦ θεοῦ προς-αγόρευσις καὶ προσφώνησις, ἅμα τῷ ῥήματι τὸν φθεγγόμενον εἰς ἔννοιαν καθιστᾶσα τῆς τοῦ θεοῦ δυνάμεως. ὁ γὰρ θεὸς ἕκαστον ἡμῶν τῶν ἐν-ταῦθα προσιόντων οἷον ἀσπαζόμενος προσαγορεύει τὸ γνῶθι σαυτόν , ὃ τοῦ χαῖρε δὴ οὐθὲν μεῖόν ἐστιν· ἡμεῖς δὲ πάλιν ἀμειβόμενοι τὸν θεὸν εἶ φα-μεν, ὡς ἀληθῆ καὶ ἀψευδῆ καὶ μόνην μόνῳ προσήκουσαν τὴν τοῦ εἶ προσαγό-ρευσιν ἀποδιδόντες. ἡμῖν μὲν γὰρ ὄντως τοῦ εἶναι μέτεστιν οὐδέν, ἀλλὰ πᾶσα θνητὴ φύσις ἐν μέσῳ φθορᾶς καὶ γενέσεως γενομένη φάσμα παρέχει καὶ δόκησιν ἀμυδρὰν καὶ ἀβέβαιον αὑτῆς. ἂν δὲ τὴν διάνοιαν ἐπερείσῃ τις λαβέσθαι βουλόμενος, ὥσπερ ἡ σφοδρὰ περίδραξις ὕδατος τῷ πιέζειν καὶ εἰς ταὐτὸ συνάγειν διαρρέον ἀπόλλυσι τὸ περιλαμβανόμενον, οὕτω τῶν παθη-τῶν καὶ μεταβλητῶν ἑκάστου τὴν ἄγαν ἐνάργειαν ὁ λόγος διώκων ἀποσφάλ-λεται, τῇ μὲν εἰς τὸ γινόμενον αὐτοῦ, τῇ δὲ εἰς τὸ φθειρόμενον, οὐδενὸς λα-βέσθαι μένοντος οὐδὲ ὄντος ὄντως δυνάμενος. ποταμῷ γὰρ οὐκ ἔστιν ἐμβῆναι δὶς τῷ αὐτῷ καθ’ Ἡράκλειτον οὐδὲ θνητῆς οὐσίας δὶς ἅψασθαι κατὰ ἕξιν, ἀλλ’ ὀξύτητι καὶ τάχει μεταβολῆς σκίδνησι καὶ πάλιν συνάγει, μᾶλλον δὲ οὐδὲ πάλιν οὐδὲ ὕστερον, ἀλλ’ ἅμα συνίσταται καὶ ἀπολείπει καὶ πρόσεισι καὶ ἄπεισιν. ὅθεν οὐδὲ εἰς τὸ εἶναι περαίνει τὸ γινόμενον αὐτῆς, τῷ μηδέποτε λήγειν μηδ’ ἵστασθαι τὴν γένεσιν, ἀλλ’ ἀπὸ σπέρματος ἀεὶ μετα-βάλλουσαν ἔμβρυον ποιεῖν, εἶτα βρέφος, εἶτα παῖδα, μειράκιον ἐφεξῆς, νεανίσκον, ἄνδρα, πρεσβύτην, γέροντα, τὰς πρώτας φθείρουσαν γενέσεις καὶ ἡλικίας ταῖς ἐπιγινομέναις. ἀλλ’ ἡμεῖς ἕνα φοβούμεθα γελοίως θάνατον, ἤδη τοσούτους τεθνηκότες καὶ θνήσκοντες. οὐ γὰρ μόνον, ὡς Ἡράκλειτος ἔλεγε, πυρὸς θάνατος ἀέρι γένεσις, ἀλλ’ ἔτι σαφέστερον ἐπ’ αὐτῶν ἡμῶν· φθείρεται μὲν ὁ ἀκμάζων γενομένου γέροντος, ἐφθάρη δὲ ὁ νέος εἰς τὸν ἀκμάζοντα καὶ ὁ παῖς εἰς τὸν νέον, εἰς δὲ τὸν παῖδα τὸ νήπιον, ὁ δὲ χθὲς εἰς τὸν σήμερον τέθνη-κεν, ὁ δὲ σήμερον εἰς τὸν αὔριον· μένει δὲ οὐδὲ εἷς οὐδὲ ἔστιν εἷς, ἀλλὰ γινόμεθα πολλοί, περὶ ἕν τι φάντασμα καὶ κοινὸν ἐκμαγεῖον ὕλης περιελαυνομένης καὶ ὀλισθαινούσης. ἐπεὶ πῶς οἱ αὐτοὶ μένοντες ἑτέροις χαίρομεν νῦν, ἑτέροις πρότερον, τἀναντία φιλοῦμεν καὶ μισοῦμεν καὶ θαυμάζομεν καὶ ψέγομεν, ἄλλοις χρώμεθα λόγοις, ἄλλοις πάθεσιν, οὐκ εἶδος, οὐ μορφήν, οὐ διάνοιαν ἔτι τὴν αὐτὴν ἔχοντες; οὔτε γὰρ ἄνευ μεταβολῆς ἕτερα πάσχειν εἰκὸς οὔτε μεταβάλλων ὁ αὐτὸς ἂν εἴη. εἰ δὲ ὁ αὐτὸς οὐκ ἔστιν, οὐδ’ ἔστιν ἀλλ’ [ἢ] ἐκ τοῦ αὐτὸν μεταβάλλειν, γινόμενος ἕτερος ἐξ ἑτέρου· ψεύδεται δὲ ἡ αἴσθησις ἀγνοίᾳ τοῦ ὄντος εἶναι τὸ φαινόμενον. τί οὖν ὄντως ὄν ἐστιν; τὸ ἀί̈διον καὶ ἀγένητον καὶ ἄφθαρτον, ᾧ χρόνος οὐδεὶς μεταβολὴν ἐπάγει. κινη-τὸν γάρ τι καὶ κινουμένῃ συμφανταζόμενον ὕλῃ καὶ ῥέον αἰεὶ καὶ μὴ στέγον ὥσπερ ἀγγεῖον φθορᾶς καὶ γενέσεως ὁ χρόνος. οὗ δὴ τὸ μὲν ἔπειτα καὶ τὸ πρότερον καὶ τὸ ἔσται λεγόμενον καὶ τὸ γέγονεν αὐτόθεν ἐξομολόγησίς ἐστι τοῦ μὴ ὄντος. τὸ γὰρ ἐν τῷ εἶναι μηδέποτε γεγονὸς ἢ πεπαυμένον ἤδη τοῦ εἶναι λέγειν ὡς ἔστιν, εὔηθες καὶ ἄτοπον. ἐν ᾧ δὲ μάλιστα τὴν νόη-σιν ἐπερείδοντες τοῦ χρόνου τὸ ἐνέστηκε καὶ τὸ πάρεστι καὶ τὸ νῦν φθεγ-γόμεθα, τοῦτ’ αὖ πάλιν ἐκδυόμενος ὁ λόγος ἀπόλλυσιν. ἐκθλίβεται γὰρ εἰς τὸ μέλλον καὶ τὸ παρῳχημένον, ὥσπερ αὐγὴ βουλομένοις ἰδεῖν, ἐξ ἀνάγ-κης διιστάμενον. εἰ δὲ ταὐτὰ τῷ μετροῦντι πέπονθεν ἡ μετρουμένη φύσις, οὐδὲ αὐτὴ μένον οὐδὲ ὄν ἐστι, ἀλλὰ γινομένη καὶ φθειρομένη κατὰ τὴν πρὸς τὸν χρόνον συννέμησιν. ὅθεν οὐδὲν τοιοῦτον ἔστιν ἐπὶ τοῦ ὄντος λέγειν ὡς ἦν ἢ ἔσται· ταῦτα γὰρ ἐγκλίσεις τινὲς καὶ μεταβάσεις καὶ παραλλάξεις τοῦ μένειν ἐν τῷ εἶναι μὴ πεφυκότος. ἀλλ’ ἔστιν ὁ θεός, εἰ χρὴ φάναι, καὶ ἔστι κατ’ οὐδένα χρόνον, ἀλλὰ κατὰ τὸν αἰῶνα τὸν ἀκίνητον καὶ ἄχρονον καὶ ἀνέγ-κλιτον καὶ οὗ πρότερον οὐδέν ἐστιν οὐδὲ ὕστερον οὐδὲ μέλλον οὐδὲ παρῳχημένον οὐδὲ πρεσβύτερον οὐδὲ νεώτερον· ἀλλ’ εἷς ὢν ἑνὶ τῷ νῦν τὸ ἀεὶ πεπλή-ρωκε· καὶ μόνον ἐστὶ τὸ κατ’ αὐτὸ ὄντως ὄν, οὐ γεγονὸς οὐδὲ ἐσόμενον οὐδὲ ἀρξάμενον οὐδὲ παυσόμενον. οὕτως οὖν αὐτὸ δεῖ σεβομένους ἀσπάζε-σθαι καὶ προσαγορεύειν ἢ καὶ νὴ Δί’, ὡς ἔνιοι τῶν παλαιῶν, εἶ ἕν.3 οὐ γὰρ πολλὰ τὸ θεῖόν ἐστιν ὡς ἡμῶν ἕκαστος, ἐκ μυρίων διαφορῶν ἐν πάθεσι γινο-μένων ἄθροισμα παντοδαπὸν καὶ πανηγυρικὸν μεμιγμένον· ἀλλ’ ἓν εἶναι δεῖ τὸ ὄν, ὥσπερ ὂν τὸ ἕν· ἡ δὲ ἑτερότης, διαφορὰ τοῦ ὄντος, εἰς γένεσιν ἐξίσταται τοῦ μὴ ὄντος. ιγ. ΟΤΙ ΑΡΡΗΤΟΝ ΤΟ ΘΕΙΟΝ Μωσέως καὶ τῶν παρ’ Ἑβραίοις προφητῶν ἁπάντων ἄρρητον εἶναι τὸ θεῖον διδασκόντων καὶ τῆς ἀρρήτου προσηγορίας τὸ σύμβολον διὰ τῆς παρ’ αὐτοῖς ἀνεκφωνήτου σημειώσεως ὑποφαινόντων, τούτοις καὶ ὁ Πλά-των συμφώνως αὐτοῖς ῥήμασιν ἐν τῇ μεγάλῃ Ἐπιστολῇ οἷά φησιν ἄκουε· Ῥητὸν γὰρ οὐδαμῶς ἐστιν ὡς ἄλλα μαθήματα, ἀλλ’ ἐκ πολλῆς συνου-σίας γιγνομένης περὶ τὸ πρᾶγμα αὐτὸ καὶ τοῦ συζῆν ἐξαίφνης οἷον ἀπὸ πυρὸς πηδήσαντος ἐξαφθὲν φῶς τῇ ψυχῇ γενόμενον αὐτὸ ἑαυτὸ ἤδη τρέφει. Καὶ τόδε δὲ τοῦ φωτὸς τὸ παράδειγμα προλαβὼν ἄλλος Ἑβραίων προ-φήτης παρέστησεν εἰπών· Ἐσημειώθη ἐφ’ ἡμᾶς τὸ φῶς τοῦ προσώπου σου, κύριε. καὶ ἄλλος πάλιν· Ἐν τῷ φωτί σου ὀψόμεθα φῶς.

οὐδαμῆ ἐξιστάμενον ἐξ ἑαυτοῦ, μένει δὲ κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἕστηκε, τοῦτο δήπου ἂν εἴη τὸ τῇ νοήσει μετὰ λόγου περιληπτόν. εἰ δὲ τὸ σῶμα ῥεῖ καὶ φέρεται ὑπὸ τῆς εὐθὺ μεταβολῆς, ἀποδιδράσκει καὶ οὐκ ἔστιν. ὅθεν οὐ πολλὴ μανία μὴ οὐ τοῦτο εἶναι ἀόριστον, δόξῃ δὲ μόνῃ δοξαστὸν καί, ὥς φησι Πλάτων, γινόμενον καὶ ἀπολλύμενον, ὄντως δὲ οὐδέποτε ὄν; Ταῦτα μὲν οὖν ὁ Νουμήνιος, ὁμοῦ τὰ Πλάτωνος καὶ πολὺ πρότερον τὰ Μωσέως ἐπὶ τὸ σαφὲς διερμηνεύων. εἰκότως δῆτα εἰς αὐτὸν ἐκεῖνο τὸ λό-γιον περιφέρεται, δι’ οὗ φάναι μνημονεύεται· Τί γάρ ἐστι Πλάτων ἢ Μωσῆς ἀττικίζων; Θέα δὲ πρὸς τούτοις εἰ μὴ τὸν παρόντα νοῦν ἐπὶ πλεῖον καὶ ὁ Πλούταρ-χος ἐξαπλῶν συντρέχοι ἂν ταῖς τε προκειμέναις φωναῖς τῶν φιλοσόφων καὶ ταῖς αὖθις Ἑβραίων κειμέναις ἐν ἑτέραις θεολογίαις, δι’ ὧν τοτὲ μὲν εἰσά-γεται λέγων ὁ χρηματίζων θεός· Διότι ἐγὼ κύριος ὁ θεὸς ὑμῶν καὶ οὐκ ἠλλοίωμαι· τοτὲ δ’ εἰς αὐτὸν ἀφορῶν ὁ προφήτης ἀποτείνεται, ὅτι δὴ τὰ μὲν ὁρατὰ πάντα τραπείη ἄν ποτε καὶ μεταβληθείη, σὺ δὲ ὁ αὐτὸς εἶ καὶ τὰ ἔτη σου οὐκ ἐκλείψουσι. σκόπει γοῦν εἰ μὴ ὡς ἐν προτάσει τοῦ τε παρὰ Μωσεῖ φήσαντος ἐγώ εἰμι ὁ ὢν καὶ τοῦ ἐγὼ κύριος ὁ θεὸς ὑμῶν καὶ οὐκ ἠλλοίωμαι καὶ τοῦ σὺ δὲ ὁ αὐτὸς εἶ δόξαι ἂν ὁ Πλούταρχος ἐν τῷ Περὶ τοῦ ΕΙ τοῦ ἐν Δελφοῖς τὴν διάνοιαν ὑφερμηνεύειν, τάδε λέγων πρὸς λέξιν· ιβ. ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΥ ΑΠΟ ΤΟΥ ΕΠΙΓΕΓΡΑΜΜΕΝΟΥ ΣΥΓΓΡΑΜ-ΜΑΤΟΣ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΕΝ ΔΕΛΦΟΙΣ ΕΙ Οὔτε οὖν ἀριθμὸν οὔτε τάξιν οὔτε σύνδεσμον οὔτε ἄλλο τῶν ἐλλιπῶν μορίων οὐδὲν οἶμαι τὸ γράμμα σημαίνειν· ἀλλ’ ἔστιν αὐτοτελὴς τοῦ θεοῦ προς-αγόρευσις καὶ προσφώνησις, ἅμα τῷ ῥήματι τὸν φθεγγόμενον εἰς ἔννοιαν καθιστᾶσα τῆς τοῦ θεοῦ δυνάμεως. ὁ γὰρ θεὸς ἕκαστον ἡμῶν τῶν ἐν-ταῦθα προσιόντων οἷον ἀσπαζόμενος προσαγορεύει τὸ γνῶθι σαυτόν , ὃ τοῦ χαῖρε δὴ οὐθὲν μεῖόν ἐστιν· ἡμεῖς δὲ πάλιν ἀμειβόμενοι τὸν θεὸν εἶ φα-μεν, ὡς ἀληθῆ καὶ ἀψευδῆ καὶ μόνην μόνῳ προσήκουσαν τὴν τοῦ εἶ προσαγό-ρευσιν ἀποδιδόντες. ἡμῖν μὲν γὰρ ὄντως τοῦ εἶναι μέτεστιν οὐδέν, ἀλλὰ πᾶσα θνητὴ φύσις ἐν μέσῳ φθορᾶς καὶ γενέσεως γενομένη φάσμα παρέχει καὶ δόκησιν ἀμυδρὰν καὶ ἀβέβαιον αὑτῆς. ἂν δὲ τὴν διάνοιαν ἐπερείσῃ τις λαβέσθαι βουλόμενος, ὥσπερ ἡ σφοδρὰ περίδραξις ὕδατος τῷ πιέζειν καὶ εἰς ταὐτὸ συνάγειν διαρρέον ἀπόλλυσι τὸ περιλαμβανόμενον, οὕτω τῶν παθη-τῶν καὶ μεταβλητῶν ἑκάστου τὴν ἄγαν ἐνάργειαν ὁ λόγος διώκων ἀποσφάλ-λεται, τῇ μὲν εἰς τὸ γινόμενον αὐτοῦ, τῇ δὲ εἰς τὸ φθειρόμενον, οὐδενὸς λα-βέσθαι μένοντος οὐδὲ ὄντος ὄντως δυνάμενος. ποταμῷ γὰρ οὐκ ἔστιν ἐμβῆναι δὶς τῷ αὐτῷ καθ’ Ἡράκλειτον οὐδὲ θνητῆς οὐσίας δὶς ἅψασθαι κατὰ ἕξιν, ἀλλ’ ὀξύτητι καὶ τάχει μεταβολῆς σκίδνησι καὶ πάλιν συνάγει, μᾶλλον δὲ οὐδὲ πάλιν οὐδὲ ὕστερον, ἀλλ’ ἅμα συνίσταται καὶ ἀπολείπει καὶ πρόσεισι καὶ ἄπεισιν. ὅθεν οὐδὲ εἰς τὸ εἶναι περαίνει τὸ γινόμενον αὐτῆς, τῷ μηδέποτε λήγειν μηδ’ ἵστασθαι τὴν γένεσιν, ἀλλ’ ἀπὸ σπέρματος ἀεὶ μετα-βάλλουσαν ἔμβρυον ποιεῖν, εἶτα βρέφος, εἶτα παῖδα, μειράκιον ἐφεξῆς, νεανίσκον, ἄνδρα, πρεσβύτην, γέροντα, τὰς πρώτας φθείρουσαν γενέσεις καὶ ἡλικίας ταῖς ἐπιγινομέναις. ἀλλ’ ἡμεῖς ἕνα φοβούμεθα γελοίως θάνατον, ἤδη τοσούτους τεθνηκότες καὶ θνήσκοντες. οὐ γὰρ μόνον, ὡς Ἡράκλειτος ἔλεγε, πυρὸς θάνατος ἀέρι γένεσις, ἀλλ’ ἔτι σαφέστερον ἐπ’ αὐτῶν ἡμῶν· φθείρεται μὲν ὁ ἀκμάζων γενομένου γέροντος, ἐφθάρη δὲ ὁ νέος εἰς τὸν ἀκμάζοντα καὶ ὁ παῖς εἰς τὸν νέον, εἰς δὲ τὸν παῖδα τὸ νήπιον, ὁ δὲ χθὲς εἰς τὸν σήμερον τέθνη-κεν, ὁ δὲ σήμερον εἰς τὸν αὔριον· μένει δὲ οὐδὲ εἷς οὐδὲ ἔστιν εἷς, ἀλλὰ γινόμεθα πολλοί, περὶ ἕν τι φάντασμα καὶ κοινὸν ἐκμαγεῖον ὕλης περιελαυνομένης καὶ ὀλισθαινούσης. ἐπεὶ πῶς οἱ αὐτοὶ μένοντες ἑτέροις χαίρομεν νῦν, ἑτέροις πρότερον, τἀναντία φιλοῦμεν καὶ μισοῦμεν καὶ θαυμάζομεν καὶ ψέγομεν, ἄλλοις χρώμεθα λόγοις, ἄλλοις πάθεσιν, οὐκ εἶδος, οὐ μορφήν, οὐ διάνοιαν ἔτι τὴν αὐτὴν ἔχοντες; οὔτε γὰρ ἄνευ μεταβολῆς ἕτερα πάσχειν εἰκὸς οὔτε μεταβάλλων ὁ αὐτὸς ἂν εἴη. εἰ δὲ ὁ αὐτὸς οὐκ ἔστιν, οὐδ’ ἔστιν ἀλλ’ [ἢ] ἐκ τοῦ αὐτὸν μεταβάλλειν, γινόμενος ἕτερος ἐξ ἑτέρου· ψεύδεται δὲ ἡ αἴσθησις ἀγνοίᾳ τοῦ ὄντος εἶναι τὸ φαινόμενον. τί οὖν ὄντως ὄν ἐστιν; τὸ ἀί̈διον καὶ ἀγένητον καὶ ἄφθαρτον, ᾧ χρόνος οὐδεὶς μεταβολὴν ἐπάγει. κινη-τὸν γάρ τι καὶ κινουμένῃ συμφανταζόμενον ὕλῃ καὶ ῥέον αἰεὶ καὶ μὴ στέγον ὥσπερ ἀγγεῖον φθορᾶς καὶ γενέσεως ὁ χρόνος. οὗ δὴ τὸ μὲν ἔπειτα καὶ τὸ πρότερον καὶ τὸ ἔσται λεγόμενον καὶ τὸ γέγονεν αὐτόθεν ἐξομολόγησίς ἐστι τοῦ μὴ ὄντος. τὸ γὰρ ἐν τῷ εἶναι μηδέποτε γεγονὸς ἢ πεπαυμένον ἤδη τοῦ εἶναι λέγειν ὡς ἔστιν, εὔηθες καὶ ἄτοπον. ἐν ᾧ δὲ μάλιστα τὴν νόη-σιν ἐπερείδοντες τοῦ χρόνου τὸ ἐνέστηκε καὶ τὸ πάρεστι καὶ τὸ νῦν φθεγ-γόμεθα, τοῦτ’ αὖ πάλιν ἐκδυόμενος ὁ λόγος ἀπόλλυσιν. ἐκθλίβεται γὰρ εἰς τὸ μέλλον καὶ τὸ παρῳχημένον, ὥσπερ αὐγὴ βουλομένοις ἰδεῖν, ἐξ ἀνάγ-κης διιστάμενον. εἰ δὲ ταὐτὰ τῷ μετροῦντι πέπονθεν ἡ μετρουμένη φύσις, οὐδὲ αὐτὴ μένον οὐδὲ ὄν ἐστι, ἀλλὰ γινομένη καὶ φθειρομένη κατὰ τὴν πρὸς τὸν χρόνον συννέμησιν. ὅθεν οὐδὲν τοιοῦτον ἔστιν ἐπὶ τοῦ ὄντος λέγειν ὡς ἦν ἢ ἔσται· ταῦτα γὰρ ἐγκλίσεις τινὲς καὶ μεταβάσεις καὶ παραλλάξεις τοῦ μένειν ἐν τῷ εἶναι μὴ πεφυκότος. ἀλλ’ ἔστιν ὁ θεός, εἰ χρὴ φάναι, καὶ ἔστι κατ’ οὐδένα χρόνον, ἀλλὰ κατὰ τὸν αἰῶνα τὸν ἀκίνητον καὶ ἄχρονον καὶ ἀνέγ-κλιτον καὶ οὗ πρότερον οὐδέν ἐστιν οὐδὲ ὕστερον οὐδὲ μέλλον οὐδὲ παρῳχημένον οὐδὲ πρεσβύτερον οὐδὲ νεώτερον· ἀλλ’ εἷς ὢν ἑνὶ τῷ νῦν τὸ ἀεὶ πεπλή-ρωκε· καὶ μόνον ἐστὶ τὸ κατ’ αὐτὸ ὄντως ὄν, οὐ γεγονὸς οὐδὲ ἐσόμενον οὐδὲ ἀρξάμενον οὐδὲ παυσόμενον. οὕτως οὖν αὐτὸ δεῖ σεβομένους ἀσπάζε-σθαι καὶ προσαγορεύειν ἢ καὶ νὴ Δί’, ὡς ἔνιοι τῶν παλαιῶν, εἶ ἕν.3 οὐ γὰρ πολλὰ τὸ θεῖόν ἐστιν ὡς ἡμῶν ἕκαστος, ἐκ μυρίων διαφορῶν ἐν πάθεσι γινο-μένων ἄθροισμα παντοδαπὸν καὶ πανηγυρικὸν μεμιγμένον· ἀλλ’ ἓν εἶναι δεῖ τὸ ὄν, ὥσπερ ὂν τὸ ἕν· ἡ δὲ ἑτερότης, διαφορὰ τοῦ ὄντος, εἰς γένεσιν ἐξίσταται τοῦ μὴ ὄντος. ιγ. ΟΤΙ ΑΡΡΗΤΟΝ ΤΟ ΘΕΙΟΝ Μωσέως καὶ τῶν παρ’ Ἑβραίοις προφητῶν ἁπάντων ἄρρητον εἶναι τὸ θεῖον διδασκόντων καὶ τῆς ἀρρήτου προσηγορίας τὸ σύμβολον διὰ τῆς παρ’ αὐτοῖς ἀνεκφωνήτου σημειώσεως ὑποφαινόντων, τούτοις καὶ ὁ Πλά-των συμφώνως αὐτοῖς ῥήμασιν ἐν τῇ μεγάλῃ Ἐπιστολῇ οἷά φησιν ἄκουε· Ῥητὸν γὰρ οὐδαμῶς ἐστιν ὡς ἄλλα μαθήματα, ἀλλ’ ἐκ πολλῆς συνου-σίας γιγνομένης περὶ τὸ πρᾶγμα αὐτὸ καὶ τοῦ συζῆν ἐξαίφνης οἷον ἀπὸ πυρὸς πηδήσαντος ἐξαφθὲν φῶς τῇ ψυχῇ γενόμενον αὐτὸ ἑαυτὸ ἤδη τρέφει. Καὶ τόδε δὲ τοῦ φωτὸς τὸ παράδειγμα προλαβὼν ἄλλος Ἑβραίων προ-φήτης παρέστησεν εἰπών· Ἐσημειώθη ἐφ’ ἡμᾶς τὸ φῶς τοῦ προσώπου σου, κύριε. καὶ ἄλλος πάλιν· Ἐν τῷ φωτί σου ὀψόμεθα φῶς.

ΧΙ. Διήκει δὲ καὶ χωρεῖ διὰ πάντων διὰ τὴν καθαρότητα. Α « Ατμὶς γὰρ ἐστι τῆς τοῦ Θεοῦ δυνάμεως, καὶ ἀπόρ ῥοια τῆς τοῦ Παντοκράτορος δόξης εἰλικρινής. Διὰ τοῦτο οὐδὲν μεμολυσμένον εἰς αὐτὴν παρεμπίπτει. Απαύγασμα γάρ ἐστι φωτὸς ἀϊδίου, καὶ ἔσοπτρον ἀκηλίδωτον τῆς τοῦ Θεοῦ ἐνεργείας, καὶ εἰκὼν τῆς ἀγαθότητος αὐτοῦ. και Διατείνει δὲ ἀπὸ πέρατος εἰς πέρας εὑρώστως, καὶ διοικεῖται τὰ πάντα χρηστῶς. » Ταῦτα μὲν ἡ Γραφή. Τὴν δὲ διὰ τοῦ δόγματος διάνοιαν Φίλων ὁ Ἑβραῖος λευκότερον ἑρμηνεύων τόνδε παρί- στησι τὸν τρόπον. ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΙΕ'. Φίλωνος περὶ τοῦ δευτέρου αιτίου. Εὐπρεπὲς (76) γὰρ τοῖς ἑταιρίαν πρὸς ἐπιστήμην θεμένοις ἐφίεσθαι μὲν τοῦ τὸ ὂν ἰδεῖν· εἰ δὲ μὴ δύο ναιντο, τὴν γοῦν εἰκόνα αὐτοῦ τὸν ἱερώτατον Λόγον. » Ἐν τῷ δ' αὐτῷ συγγράμματι καὶ τάδε φησί· « Καν μηδέπω μέντοι τυγχάνῃ τις ἀξιόχρεως υἱὸς Θεοῦ προσαγορεύεσθαι, σπουδαζέτω κοσμεῖσθαι κατὰ τὸν πρωτόγονον αὐτοῦ Λόγον, τὸν ἀγγέλων πρεσβύτατον, καὶ ὡς ἂν ἀρχάγγελον πολυώνυμον ὑπάρχοντα. Καὶ γὰρ ἀρχὴ, καὶ ὄνομα Θεοῦ, καὶ Λόγος, καὶ ὁ κατ' εἰ κόνα ἄνθρωπος, καὶ ὁ ὁρῶν Ἰσραὴλ, προσαγορεύεται. Διὸ προήχθην ὀλίγῳ πρότερον έπαινέσαι τὰς ἀρετὰς τῶν φασκόντων ὅτι πάντες ἐσμὸν υἱοὶ ἑνὸς ἀνθρώπου. Καὶ γὰρ εἰ μήπω ἱκανοὶ Θεοῦ παῖδες νομίζεσθαι γε γόναμεν, ἀλλά τοι τῆς ἀειδοῦς εἰκόνος αὐτοῦ Λόγου τοῦ ἱερωτάτου· Θεοῦ γὰρ εἰκὼν Λόγος ὁ πρεσβύτα- τος. » Καὶ πάλιν ἐπιλέγει· . Ηκουσα μέντοι καὶ τῶν Μωσέως ἑταίρων τινὸς ἀποφθεγξαμένου τοιόνδε λόγιον· Ἰδοὺ ἄνθρωπος ᾧ ὄνομα Ανατολή. Καινο τάτη πρόσρησις, ἐάν γε τὸν ἐκ σώματος καὶ ψυχῆς συνεστῶτα λέγεσθαι νομίσῃς· ἐὰν δὲ τὸν ἀσώματον ἐκεῖνον θείαν ἰδέαν φοροῦντα, ἱκανῶς ὁμολογήσεις, ὅτι εὐθυβολώτατον ὄνομα ἐπεφημίσθη τὸ Ἀνατολὴ αὐτῷ. Τοῦτον μὲν γὰρ πρεσβύτατον Υἱὸν ὁ τῶν ὅλων ἀνέτειλε Πατὴρ, ὃν ἑτέρωθι Πρωτόγονον ὠνόμασε. Καὶ ὁ γεννηθεὶς μέντοι, μιμούμενος τὰς τοῦ Πατρὸς ὁδοὺς, πρὸς παραδείματα ἀρχέτυπα τὰ ἐκείνου βλέπων, ἐμόρφου τὰ εἴδη. . Ταῦτά μοι ἀπὸ τοῦ Ἑβραίου Φί λωνος ἐνταῦθα κείσθω, ληφθέντα ἐκ συγγράμματος, ᾧ τέθειται ἐπιγραφὴ, Περὶ τοῦ τὸ χεῖρον αὐτῷ κρείττονι (77) φιλεῖν ἐπιτίθεσθαι. Ἤδη δέ μοι καὶ ἄλλοτε τὰ τῆς τῶν παλαιῶν Ἑβραίων εὐσεβείας δόγματα παραθεμένῳ ἐν τοῖς τῆς Εὐαγγελικῆς Προ- παρασκευῆς, καὶ τὰ περὶ τοῦ δευτέρου αἰτίου διεί- ληπται αὐτάρκως, ἐφ᾽ ἃ καὶ νῦν τοὺς φιλομαθεῖς ἀναπέμψω. Τοσούτων οὖν παρ' Εβραίοις, καὶ τόνδε τὸν τρόπον περὶ τοῦ δευτέρου τῶν ὅλων αἰτίου τεθεο- λογημένων, καιρὸς ἤδη καὶ τοῦ Πλάτωνος ἐν τῷ Επιμενίδη (78) τάδε λέγοντος ἐπακοῦσαι. Περὶ τοῦ χεῖρον τῷ κρείττονι φιλεῖν ἐπιτίθε- Οι Νο- σθαι. PREPAR, EVANG. LIB. Est enim, inquit, ipsa Spiritus intelligentia, sanctus, unigenitus, multiplex, subtilis, mobilis, disertus, incoinquinatus, omnem habens virtutem, omnia prospiciens, omnes permeans spiritus, in- telligibiles, puros, tenuissimos : omnibus enim mobilibus mobilior est Sapientia: penetrat aulem ac pervadit omnia propter suam munditiam. Va- por est enim virtutis Dei, et emanatio quædam est Omnipotentis gloriæ sincera. Et ideo nihil inqui natum in eam incurrit. Candor est enim lucis æternæ, et speculum sine macula Dei efficacitatis, ‹ Attingit autem a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suavi- ter . Hæc Scriptura. Cujus quidem doctrinæ sensum Philo Hebræus expenens, clarius hunc in modum illustriusque repræsentat. & imago bonitatis illius ". B • G st Sap. vii, locus. Profitetur quidem Eusebius pagina seq. hæc apud Philonem haberi, eo in lib. cui titulum fece- rit, D CAPUT XV. De secundo principio, ex Philone. • Decet enim, inquit, eos, qui cum scientia so- cietatem inierunt ejus quod est, vivendi desiderio teneri ; aut, si minus id possint, ejus saltem ima- ginis, hoc est sacratissimi Verbi. Quod eodem libro, hæc etiam, quæ sequuntur, habet: • quis minus adhuc Filii Dei appellatione dignus fue- rit, se ipsum tamen ad primogenitum illius Ver- bum, qui angelorum antiquissimus, ac veluti ar- changelus plurimis uominibus insignis est, con- formare conetur. Etenim principium, Dei Nomen, Verbum, Homo secundum imaginem, et videns Israel appellatur. Itaque ad celebrandas eorum virtutes paulo ante permotus sum, qui nos omnes hominis unius filios esse dicunt. Nam ut non- dum idonei simus, qui pro Dei liberis habeamur, ejus quidem imaginis sensum omnem superantis, Verbi, inquam, sacratissimi esse possumus. Dei enim imago Verbum hoc antiquissimum est. ▸ Tum ista subjungit: Quin etiam ab socio Moysis aliquo ejusmodi pronuntiatum esse oraculum au- divimus : Ecce homo, cui nomen Oriens 36. vum profecto nomen, si aliquem ex corpore ani- moque conflatum intelligas. Sin autem incorpo- reum illum ac divinum exemplar ferentem accipias, tum enimvero, convenientissimum hoc ipsi Orien- tis nomen impositum esse, facile admodum liben- terque fateberis. Eum quippe Filium antiquissi- mum edidit universi Parens, quem etiam alibi Pri- mogenitum appellavit. Is autem ex Deo genitus, in archetypa illius exemplaria respiciendo formavit. » Hactenus ex illo Hebræi Philonis ope- re, cujus hic titulus est: Deterius perfectiori sem- per infestum esse. Verum cum jam alibi veterum Hlebræorum dogmata pietatem religionemque com- plexa protulerim, tum vero quæ secundum að prin- cipium pertinent, hoc in Evangelicæ Præparationis opere, satis abs me pro instituto quidem meo dis- putata sunt, ad quæ proinde nunc rei studiosos Qui liber etiamnum exstat, neque tamel hanc ejus orationem repræsentat. (76) Εὐπρεπές. Nondum occurrit hic Philonis 22. 38 Sap. viii, 1. 16 Zach. νι, 12. (77) Αὐτῷ κρείτ. Repone τῷ κρείττ. (78) Ἐν τῷ Επιμενίδη. Ita omnes, nec mutare

ε. Οτι δεήσει ἐν σχήματι μύθων τὰς πρώτας Α εἰσαγωγὰς τοῖς παισὶ παραδιδόναι. ι'. "Οτι μὴ τοὺς ἐπιβλαβεῖς μύθους τοῖς παισὶ, μόνους δὲ τοὺς ὠφελίμους δεήσει κατεπάδειν. ς. "Οτι μὴ λόγω μόνον ἀπεδέχετο τὴν πίστιν ὁ Πλάτων, ἀλλὰ καὶ αὐτῇ διαθέσει τούτοις πιο στεύειν καὶ πεπεῖσθαι ὡμολόγει, οἷς καὶ ἡμεῖς πιστεύομεν. ζ'. "Οτι μὴ δέοι εἰς πάντας ἐκφέρειν τὰ σεμνὰ τῶν τῆς ἀληθείας δογμάτων. η'. Οποίους δεῖν ὁ Πλάτων φησὶ τοὺς ἄρχοντας καθιστάναι· ὅτι καὶ ἰδιώτας καὶ ἀγραμμάτους, εἰ μόνον τὸ ἦθος κεκοσμημένοι είεν. θ'. "Οτι δέοι φεύγειν τὰς ἀρχάς. ι'. Περὶ τοῦ κατὰ Πλάτωνα δικαίου. ια'. Περὶ τοῦ κατὰ Μωυσέα παραδείσου. ιδ. Ως ἐκ τοῦ ἀνδρὸς εἰλῆφθαί φασι τὴν γυναῖκα. ιγ. Περὶ τοῦ πρώτου τῶν ἀνθρώπων βίου. ιδ. "Οτι καὶ τοῖς ἀλόγοις ζώοις ώμίλουν. ιε'. Οπως περὶ τοῦ κατακλυσμοῦ μέμνηνται. ις'. Ὅτι τὰ τῆς διδασκαλίας ὀρθῶς ἡμῖν ἀπὸ τῶν θείων ἀρχόμενα καταλήγει εἰς ἀνθρώπινα. ιζ. "Οτι καλὸν ἐξ ἔτι νέας ἡλικίας τοὺς παῖδας τοῖς τῆς θεοσεβείας ἔθεσιν ἐγγυμνάζειν. ε. "Οτι παιδείαν ἡγεῖσθαι χρὴ μόνην τὴν εἰς ἀρετὴν προάγουσαν, οὐχὶ δὲ τὴν εἰς χρημα τισμὸν ἢ τινα βιοποριστικὴν ἐπιτήδευσιν. 20΄. Ότι παραπλησίως 'Εβραίοις καὶ ὁ Πλάτων εἰκόνα θειοτέρων τὰ τῇδε εἶναι ἐδόξαζεν. κ. Οτι χρὴ τοὺς νέους δι' ἐκμαθήσεως ὕμνων ὀρθῶν καὶ ὁδῶν εἰς ἀρετῆς ἀνάληψιν προπα ρασκευάζειν. κα'. Οποίας χρὴ διανοίας περιέχειν τὰς ᾠδάς. κδ'. "Οτι οὐ πάντων ἐστὶ τὰς ὀρθὰς ᾠδὰς καὶ τὰ ε μέλη δύνασθαι ποιεῖν, ἀλλ' ἢ μόνου Θεοῦ, ἢ θείου τινὸς ἀνδρός. - κγ'. Περὶ τῶν δοκιμάζειν οίων τε τὰς κατὰ Θεὸν πεποιημένας ᾠδάς. κδ'. "Οτι καὶ ἐν τοῖς συμποσίοις παραληπτέον τὰς ᾠδάς, ὥσπερ τινὰς νόμους συμποσιακούς. κε'. Οτι οὐ πάσιν ἐπιτρεπτέον τὴν τοῦ οἶνου πόσιν. κς'. Οτι οὐκ ἠγνόει ὁ Πλάτων τὰ ὑπ' αὐτοῦ νομοθετούμενα παρά τισι βαρβάροις πολι τεύεσθαι. κζ'. Ὅτι ὁ πόλεμος ἡμῖν ἐστι πρὸς ἡμᾶς αὐτοὺς καὶ τὰ ἐν ἡμῖν πάθη. πη'. Οτι οὐ τὸ σῶμα, ἀλλ' ἡ ψυχὴ αἰτία τυγχά- νει τῶν κακῶς ὑφ' ἡμῶν πραττομένων. κθ'. Περὶ τοῦ καθαρώς φιλοσοφοῦντος. λα. Ότι δεήσει ποτὲ τῷ ψεύδει ἀντὶ φαρμάκου χρῆσθαι ἐπ' ὠφελείᾳ τῶν δεομένων τοῦ τοιού- του τρόπου. καὶ πᾶν γένος ἀνθρώπων προσίεσθαι χρὴ εἰς τὴν προειρημένην παιδείαν. γ. Οτι μὴ χρὴ ἐκ τῶν οὐ κατὰ λόγον παρ' ἡμῖν βιούντων τὸ πᾶν ἔθνος διαβάλλεσθαι. νικώτερον τὰ ἐν Παροιμίαις λόγια.. λε'. Περὶ πλούτου καὶ πενίας.. λς'. Περὶ γονέων τιμῆς. λζ'. Περὶ κτήσεως οἰκετῶν. λη'. Ως μετέβαλλε τό, «Μὴ μέταιρε όρια αιώνια, ὁ ἔθεντο οἱ πατέρες σου. λθ'. Ομοιον τῷ, ι Αποδιδοὺς ἁμαρτίας πατέρων ἐπὶ τέκνα, ἐπὶ τρίτην καὶ τετάρτην γενεὰν τοῖς μισοῦσί με.. PRÆPAR. EVANG. LIB. XII. D ceptionibus informandos esse. utiles occinendas esse. verum etiam cum profiteri, ex animo se rebus iis credere, quibus ipsi credimus miscue vulganda esse. velit nec idiotas ab eo, nullarumque litterarum homines repudiari, si morum integritate modo præstiterint. 11. De Moysis paradiso. B 14. Eosdem cum brutis etiam animantibus versatos esse. divinis auspicati, in humanas desinamus. @late, piis religiosisque moribus assuefacere. ad virtutem muniat, non autem eam, quæ vel augendæ pecuniæ, vel parando victui quoquo modo servial. ut res inferiores diviniorum imagines esse existi. maret. moriæ commendandis, ad suscipiendos virtulis satus præparandus esse. oporteat. scribere; sed vel unius Dei, vel divini cujusdum hominis. quasdam leges recipiendos esse. ciendam esse. sese leges conderentur, iis barbaros quosdam suis in rebuspublicis vivere. ditatibus ac perturbationibus gerendum. quæ a nobis peccuntur, esse conferendam. De eo qui caste sincereque philosophetur. 50. De toto illo sophistica genere, quod inter homines reperiri solet. utilitatem, qui hoc loquendi genere opus habeant, utendum esse. genus hominum universum, hujus in disciplinæ communionem vocandum esse. præscripto vivant, genus universum traducendum non esse. oracula, Græca dictione purius et elegantius ex- presserit. @lernos ne transferas, quos posuerunt patres tui.s patrum in filios, in tertiam el quartam genera- Lonem, iis qui oderunt me. » 2. Περὶ πάσης τῆς ἐν ἀνθρώποις σοφιστείας. 16. "Οτι μὴ μόνον ἄνδρας, ἀλλὰ καὶ γυναῖκας, 2. Οπως ὁ Πλάτων μετέβαλλεν ἐπὶ τὸ Ἑλλη 4. Fabularum specie, puerorum animos, primis pre- 5. Fabulas pueris, non perniciosas ullas, sed tantum 6. Fidem a Platone, non solum voce tenus probari : 7. Graviora veritatis dogmata non omnibus pro- 8. Quales Plato magistratus ac principes creari 9. Defugiendos esse magistratus. 10. De justo, ex mente Platonis. 12. Ab utroque doceri, mulierem ea viro sumptam esse. 13. De prima hominum vita. 15. Quemadmodum ambo diluvii meminerint. 16. Quam præclare doctrinæ nostræ rationes a rebus 17. Quam præclarum sit pueros a prima statim 18. Eam solum doctrina loco habendam, quæ viam 19. In ea cum Hebræis sententia Platonem fuisse, 20. Juniores honestis quibusdam hymnis odisque me- 21. Cujusmodi odarum illarum sententiam esse 22. Non cujusvis esse, laudabiles odas et carmina 23. De iis qui divinos illos cantus probare possint. 24. Cantus etiam in conviviis, tanquam convivales 25. Vini bibendi copiam non omnibus promiscue fa- 26. Ne Platonem quidem ipsum ignorasse, quæ abs 27. Bellum nobiscum esse nobis, et cum nostris cupi- 28. Non in corpus, sed in animum, culpam eorum, 31. Falso nonnunquam, veluti pharmaco, ad eorum 52. Non solum viros, sed etiam mulieres, adeoque 53. Eorum causa, qui minus apud nos ex rationis 54. Quemadmodum Plato quadam ex Proverbiis 55. De opibus et inopia. 56. De parentum honore. 57. De possessione servorum. 38. Quomodo illud Moysis expresserit : « Terminos 59. Locus Platonis huic similis : Reddens peccata

βλητα, υἱὸν Μήτιδος Πόρον ἀποκαλέσας· ἀντὶ δὲ τοῦ φάναι, Οπηνίκα συνίστατο ὅδε ὁ κόσμος, "Οτε ἐγένετο ἡ Ἀφροδίτη, εἰπὼν, οὕτω τὸν κόσμον ἀλ- ληγορήσας, τοῦ περὶ αὐτὸν κάλλους ἕνεκα. Λέγει δ᾽ οὖν αὐτοῖς ῥήμασιν ὧδε· « Οτε ἐγένετο (67) ἡ Αφροδίτη, εἱστιῶντο οἱ θεοί, οἵ τε ἄλλοι καὶ ὁ τῆς Μήτιδος υἱὸς Πόρος. Ἐπειδὴ δὲ ἐδείπνησαν, προσαι τήσουσα, οἷα δὴ εὐωχίας οὔσης, ἀφίκετο ἡ Πενία, καὶ ἦν περὶ τὰς θύρας. Ο οὖν Πόρος μεθυσθεὶς τοῦ νέκταρος, οἶνος γὰρ οὔπω ἦν, εἰς τὸν τοῦ Διὸς τῆς πον εἰσελθών, βεβαρημένος εἶδεν. Η οὖν Πενία, ἐπιβουλεύουσα διὰ τὴν αὐτῆς ἀπορίαν παιδίον ποιή- σασθαι ἐκ τοῦ Πόρου, κατακλίνεται τε παρ' αὐτῷ, καὶ ἐκύησε τὸν Έρωτα. » Τοιαῦτα μὲν δή τινα καὶ Α μητίς τε καὶ πρόνοια υἱὸν ὥσπερ ἀρτιγενῆ προβέ Β ἐν τούτοις ὁ Πλάτων ἐμφερῶς Μωϋσεῖ ὑπηνίξατο. η την ψυχήν Ρου τῶν πάντων λόγον, βασιλικόν Νοῦν. λόγον ἀπὸ κρείττονος ἀρχῆς πεσόντα ἀγλάϊσμα καὶ πλούτου ἐγκαλλώπισμα, τὰ παρὰ τοῦ νοῦ αὐτοῦ εἰς τὴν ψυχήν ἐλθόντα ἀγλαΐσματα, τοὺς λόγους, τους παρ' αὐτοῦ ῥυέντας. πρὸς τὸ κρεῖττον, μετέχει μὲν ἐνδείας, ᾗ πληροῦσθαι θέλει, οὐκ ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΙΒ'. Ὡς ἐκ τοῦ ἀνδρός φασιν εἰλῆσθαι τὴν γυναῖκα. Πάλιν εἰρηκότος Μωϋσέως, « Τῷ δὲ ᾿Αδάμ οὐκ ἦν βοηθὸς ὅμοιος αὐτῷ. Καὶ ἐπέβαλεν ὁ Θεὸς ἔκστασιν ἐπ' αὐτόν, καὶ ἀφυπνωσε, καὶ ἔλαβε μίαν τῶν πλευρῶν αὐτοῦ, καὶ ἀνεπλήρωσε σάρκα ἀντ᾿ αὐτῆς. Καὶ ᾠκοδόμησε Κύριος ὁ Θεὸς τὴν πλευρὰν, ἣν ἔλα- δεν ἀπὸ τοῦ ᾿Αδάμ, εἰς γυναῖκα· μὴ συνεὶς ὁ Πλά των ὁποία είρηται διανοίᾳ, δῆλος μὲν ἔστιν οὐκ ἀγνοήσας τὸν λόγον· Αριστοφάνει δ' αὐτὸν, οἷα κω μῳδῷ χλευάζειν εἰωθότι καὶ τὰ σεμνὰ τῶν πραγμάτ των, ἀνατίθησιν, ἐν Συμποσίῳ τάδε λέγοντα αὐτὸν εἰσάγων· « Δεῖ δὲ πρῶτον (68) ὑμᾶς μαθεῖν τὴν ανθρωπίνην φύσιν καὶ τὰ παθήματα αὐτῆς. Ἡ γὰρ πάλαι ἡμῶν φύσις οὐχ ἡ αὐτὴ ἦν περ νῦν, ἀλλὰ ἄλλη (69). Πρῶτον μὲν γὰρ τρία ἦν τὰ γένη τῶν ἀνθρώπων, οὐχ ὥσπερ νῦν δύο, ἄῤῥεν καὶ θῆλυ, ἀλλὰ τρίτον προσῆν, κοινὸν ἀμφοτέρων τούτων, ὧν (70) νῦν ὄνομα λοιπόν, αὐτὸ δὲ ἠφάνισται. Αν δρόγυνον γὰρ τότε μὲν ἦν, καὶ εἶδος, καὶ ὄνομα ἐξ ἀμφοτέρων κοινὸν, τοῦ τε ἄῤῥενος καὶ τοῦ θήλεος. » Εἶθ᾿ ἑξῆς διασύρας τὰ αὐτῷ συνήθη, ἐπιφέρει λέγων· • Ταῦτ᾽ εἰπὼν ὁ παρ' αὐτῷ Ζεὺς, ἔτεμνε τοὺς ἀν- θρώπους δίχα, ὥσπερ οἱ τὰ ὦτα (71) τέμνοντες καὶ μέλλοντες ταριχεύειν, ἢ ὥσπερ οἱ τὰ ὠὰ ταῖς θριξίν. Οντινα δὲ τέμοι, τὸν Ἀπόλλωνα ἐκέλευε τό τε πρόσωπον μεταστρέφειν καὶ τὸ τοῦ αὐχένος ἥμισυ πρὸς τὴν τομὴν (72), ἵνα θεώμενος τὴν αὐτοῦ τμῆσιν, κοσμιώτερος εἴη ὁ ἄνθρωπος· καὶ τὰ ἄλλα ἰᾶσθαι ἐκέλευεν. » ἄμοιρον δ' εὐπορίας ἐστὶν, ὦ οὗ ἔχει τὸ ἐλλείπον ζητεί. ὠά. ζῶα, νῶτα EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS II. - APOLOGETICA. tanquam filium paulo ante natum produxerat, Porum quemdam Metidos, hoc est consilii, filium subjecit pro eo denique, ut conditi mundi sub cunabula diceret, sub Veneris ortum dicere maluit, ut hoc allegoriae genere mundi speciem ac pulchri- tudinem adumbraret. Sic igitur ad verbum ipse loquitur : « NalaVenus cum esset, inquit, con- vivium dii celebrarunt, quos inter Porus etiam Me- tidis filius discubuit. Canæ sub exitum, Paupertas eo, utpote lautum ad epulum, aliquid emendicatura sese contulerat, hærebatque in vestibulo: cum Porus, nectare ebrius, necdum enim vinum ullum erat, Jovis in hortum ingressus, allo somno cor- ripitur. Hic Paupertas occulte ac per insidias id agens, ut inopiæ sublevandæ causa, prolem ex Poro susciperet, juxta illum accubuit, Amoremque con- cepit. » Hæc ipse, quibus sane mentem illam Hoysis, subobscure licet, expressit. CAPUT XII. C Ab utroque doceri, mulierem ex viro sumptam esse. Præterea quod ait Moyses, ‹ Adæ vero non erat adjutor similis ejus. Et immisit Deus exstasim in ipsum, et sopivit eum: tulitque unam de costis ejus, et replevit carnem pro ea. Et ædificavit Do- minus Deus costam, quam tulerat de Adam, in mulieren ., ld Plato, licet quo sensu dictum fue rit, ignoraret, abs sese tamen auditum fuisse palam ostendit. Quanquam Aristophani, qui, utpote co- mediarum scriptor, res etiam gravissimas deridere consueverat, hunc sermonem tribuit. Sic enim illum in Convivio loquentem facit. . Ac primum quidem, inquit, naturam humanam ejusque con- ditiones nosse vos oportet. Neque enim eadem quæ nunc est, natura olim nostra fuit, sed longe di- versa. Primum enim genera hominum fuerunt omnino tria, non duo tantum, uti sunt hoc tem- pore, mas ac femina: sed tertium insuper erat cum utroque commune; quod nudo tantum relicto no- mine, prorsus evanuit. Tum enim androgynum erat tam forma, quam nomine, ex utroque maris ac feminæ sexu conflatum. › Deinceps more suo ca- villatus, hæc addit: Hunc in modum locutus apud eun Jupiter, bifariam homines secuit, ut qui vel auriculas condiendi animo abscinderet, vel pilis ova divideret. Atque is ut quemque secuerat, huic Apollinem jubebat, vultum cervicisque dimidium, eam in partem qua sectus esset convertere, ut suæ hujus sectionis aspectu, modestior homo fieret. Tum cæteris eum quoque mederi jussit. › * Gen. 11, 20-22. Porro fabulæ hujus explicationem apud Plotinum leges, Ennead. 111, lib. vi, a capite ad libri finem. Summa est. Venerem esse docet: rum, Jovem Pori ebrietatem tà els èháttova Jovis hortum, quod hortus omnis sit, aliud esse nihil quam hoc est, Amorem, ipsum animæ desiderium ex Poro et Paupertate natum, quia D pag. Ficini. Sunt quibus vel placeat. Ego nibil mutandum putavi, non quod aures bifariam secari dixerit, sed quod eadem facilitate partem utramque Jupiter diviserit, qua geminæ aures postmodum condiendæ secarentur. al. cditione perperam legebatur. (67) Ὅτε ἐγένετο. Plato in Convivio, pag. 328. (68) Δεῖ δὲ πρῶτον. Plato in eodem Convivio, (69) Plato, άλλοία. (70) Plato, οὗ. (71) Ωτα. Plato, ὠά, sed linea sequente, habetur (72) Τομήν. lla Plato, et recte, τιμήν enim in

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ *Οτι τὰ τῆς διδασκαλίας, ὀρθῶς ἡμῖν ἀπὸ τῶν θείων αρχόμενα, καταλήγει εἰς τὰ ἀνθρώπινα. Ἀπὸ τοῦ πρώτου τῶν Νόμων Πλάτωνος. Μωϋσέως τὴν πᾶσαν αὐτοῦ νομοθεσίαν, τήν τε κατ' αὐτὸν πολιτείαν, εὐσεβείας τοῦ τῶν ὅλων Θεοῦ ἀναρ- τήσαντος, ἀπό τε τοῦ πάντων δημιουργοῦ τὴν και ταρχὴν τῆς νομοθεσίας πεποιημένου· ἔπειτα τῶν θείων ἀγαθῶν ἐξέρχεσθαι τὰ ἀνθρώπινα διδάξαντος, τὰ τε θεῖα ἐπὶ τὸν πάντων ἡγεμόνα Νοῦν, αὐτὸν δὴ τὸν τῶν ὅλων Θεὸν ἀναθέντος · θέα ὅπως καὶ ὁ Φιλό σοφος, τοῖς αὐτοῖς βαίνων ίχνεσιν, ἐπιμέμφεται μὲν τοῖς Κρητῶν καὶ Λακεδαιμονίων νομοθέταις, τὸν δ' ἀρέσκοντα τῷ Μωϋσει νόμον ἐκδιδάσκει, λέγων οὕτως· • Πῆ δὴ οὖν (82) σε ἔτ᾽ ἂν ἐβουλόμην διελόμενον λέ- γειν, αὐτός τ' ἀκούειν, βούλει σοι φράζω ; — Πάνυ Β μὲν οὖν. — Ω ξένε, ἐχρῆν εἰπεῖν· οἱ Κρητῶν νόμοι οὐκ εἰσι μάτην διαφερόντως ἐν πᾶσιν εὐδόκιμοι τοῖς Ελλησιν· ἔχουσι γὰρ ὀρθῶς, τοὺς αὐτοῖς χρωμένους εὐδαίμονας ἀποτελοῦντες. "Απαντα γὰρ τἀγαθὰ πορί ζουσι. Διττὰ δ᾽ ἀγαθά ἐστι, τὰ μὲν ἀνθρώπινα, τὰ δὲ θεῖα. Ἤρτηται δὲ ἐκ τῶν θείων θάτερα· καὶ ἐὰν μὲν δέχηται τα μείζονα πόλις, κτᾶται καὶ τὰ ἐλάτ τονα· εἰ δὲ μή, στέρεται ἀμφοῖν. Ἔστι δὲ τὰ μὲν ἐλάττονα, ὧν ἡγεῖται υγίεια, κάλλος δὲ δεύτερον, τὸ δὲ τρίτον, ἰσχὺς εἰς τε δρόμον, καὶ εἰς τὰς ἄλλας πά- σας κινήσεις τῷ σώματι· τέταρτον δὲ δὴ πλοῦτος, οὐ τυφλὸς, ἀλλ' ὀξὺ βλέπων, ἅνπερ ἅμ᾽ ἕπηται φρονή σει. Ο δὴ πρῶτον αὖ τῶν (83) θείων ἡγεμονοῦν ἐστιν ἀγαθῶν (84) ἡ φρόνησις (85)· δεύτερον δὲ μετὰ νοῦν σώφρων ψυχῆς ἕξις· ἐκ δὲ τούτων μετὰ ἀνδρείας κραθέντων, τρίτον ἂν εἴη δικαιοσύνη· τέταρτον δὲ ἀνδρεία. Ταῦτα δὲ πάντα ἐκείνων ἔμπροσθεν τέτακται φύσει. Καὶ δὴ καὶ τῷ νομοθέτῃ τακτέον οὕτω· μετὰ δὲ ταῦτα τὰς ἄλλας προστάξεις τοῖς πολίταις εἰς ταῦτα βλεπούσας αὐτοῖς εἶναι διακελευστέον. Τούτων δὲ τὰ μὲν ἀνθρώπινα εἰς τὰ θεῖα, τὰ δὲ θεῖα εἰς τὸν ἡγεμόνα νοῦν σύμπαντα βλέπει (86), περί τε γάμους ἀλλήλοις ἐπικοινωνουμένους. Μετὰ δὲ ταῦτα ἐν ταῖς τῶν παίδων γεννήσεσι καὶ τροφαῖς, ὅσοι τε ἄρσενες καὶ ὅσαι θήλειαι, νέων τε ὄντων καὶ ἐπὶ τὸ πρεσβύ- τερον ἰόντων, μέχρι γήρως τιμῶντα ὀρθῶς ἐπιμελεῖ- σθαι δεῖ, καὶ ἀτιμάζοντα ἐν ἁπάσαις ταῖς τούτων ὁμιλίαις (87)· τάς τε λύπας αὐτῶν καὶ τὰς ἡδονὰς, καὶ τὰς ἐπιθυμίας, ξυμπάντων τε ἐρώτων τὰς σπου δὰς ἐπεσκεμμένον καὶ παραπεφυλαγότα, ψέγειν τε ὀρθῶς, καὶ ἐπαινεῖν δι᾽ αὐτῶν τῶν νόμων. » Καὶ μετὰ βραχέα φησί. • Κατιδὼν δὲ ἡ θεὶς τοὺς νόμους, πᾶσι τούτοις φύλακας ἐπιστήσει, τοὺς μὲν διὰ φρονή- σεως, τοὺς δὲ δι' ἀληθοῦς δόξης (88) Ιόντας· ὅπως βλέπειν. Μετὰ δὲ ταῦτα, περὶ τοὺς γάμους ἀλλ. ἐπικ. ἐν ταῖς τῶν παίδ., - PRÆPAR. EVANG. LIB. XII. A distinguit; male conjungebat prior editio. men ejusmodi voces, minus sæpe necessarias, culcare solet. in- Quæ sequuntur trajecta nonnihil videntur. Itaque legere malim etc. C D CAPUT XVI. Quam præclare doctrinæ nostræ rationes a rebus di- vinis auspicati, in humanas desinamus. Ex primo Legum Platonis. Rationem legum ac reipublicæ suæ universam ex summi, Numinis religione suspensam Moyses esse cum vellet, illam ab eodem rerum omnium moli- tore auspicatus est: deinde quidquid humanorum bonorum est, id omne a divinis proficisci docuit, ipsaque divina ad mentem illam cunctorum mode- ratricem, hoc est, ad eumdem illum universi Deum revocavit. Hujus vestigiis insistens philosophus, vide quemadmodum, reprehensis Cretensium et La- cedaemoniorum legislatoribus, sancitam illam ab Moyse legem edoceat. «Vin' tu, inquit, dicam in- genue, qua te via et ordine totum hoc disputationis genus instituentem libenter audiissem? -Maxime id quidem velim. - Ejusmodi ergo, mi hospes, tua esse oratio debuit. Non immerito Cretensium leges a Græcis omnibus summa cum laude celebrantur. Nam hoc ipso recte omnino conditæ sunt, quod iis qui vivunt beatos efficiant, dum bonis eos omnibus cumulant. Quippe cum duo bonorum genera sint, humanorum unum, alterum divinorum, tum vere ex divinis humana pendent. Quare quæ respublica majora susceperit, eadem minora quoque posside- bit : sin autem, utrisque careat necesse est. Et mi nora quidem vocantur illa quorum princeps est sa- nitas; secundum pulchritudo; tertium vires corpo- ris ad cursum aliosque motus obeundos; quartuni divitiæ, quæ tum demum cæcæ non erunt, sed acu- tissimo visu præditæ, si modo prudentiæ manum sequentur. Quæ quidem prudentia, divinorum etiam bonorum dux quædam est; quam veluti mentem proxime sequitur constans animi temperantia : ex iis duabus cum fortitudine conjunctis exsistit ju- stitia ; quas denique omnes fortitudo excipit. lec omnia humanis illis naturæ dignitate præstant. Quocirca is etiam ordo legislatori servandus erit. Deinde vero cives aliis institutis, quæ tamen priora semper illa spectent, informabit; ita quidem ut res humanæ ad divinas, ad mentem principem divinæ omnes referantur. Deinde, mutuis nuptiis inter sese contractis, procreationem educationemque libero- rum studiose curabit, et seu mares illi fuerint, seu feminæ, quidquid ab iis vel adolescentibus, vel jam ætate maturioribus, ad ipsam usque senectutem, in mutua consuetudine recte secusve fiat, alterum ho- nore afficiet, alterum ignominia: simul etiam quid iis aut dolori sit, aut voluptati, quibus vel cupidita- distinguendum : secus non levis est sententiæ fu- tura perturbatio, ut ex Ficini versione constare po- test. Nam quæ sequuntur, ita reddit : Contra vero dolores, voluptates et cupiditates, in omni conversa- tione vituperet, etc. Atqui nolebat Plato dolorem omnem aut omnem animi commotionem repre- hendi, sed potius quod in quaque rectum laudari, vituperari contra quod vitiosum, ut ex disputationis contextu manifeste patet. quæ tandein vera hæc opinio? Et si qua est, quid eam inter prudentiamque discriminis? Aóĝa hiɩ, (82) Пñ dǹ ovr. Plato, lib. 1 Leg., pag. 567. (83) Αὖ τῶν. Ita recte Plato vocem utramque (84) 'Αγαθών. Plato, ἀγαθόν. (85) Φρόνησις. Glossema videri possit. Plato ta- (86) Βλέπει. Plato, βλέπειν, quod magis probo. (87) Ομιλίαις. Ita hoc membrum a sequentibus (88) Αληθοῦς δόξης. Ficinus, vera opinione. Sel

Α θῶς, ὥστε μισεῖν μὲν ἃ χρὴ μισεῖν εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς Β ἄχρι τέλους, στέργειν δὲ ἃ χρὴ στέργειν, τοῦτ' αὐτὸ ἀποτεμὼν τῷ λόγῳ, καὶ παιδείαν προσαγορεύων, κατά γε τὴν (8) ἐμὴν ὀρθῶς ἂν προσαγορεύοις. » Ταῦτα ὁ Πλάτων. Προλαβὼν δὲ αὐτὸν ὁ Δαβὶδ ἐν Ψαλ μῳδίαις, μισεῖν ἃ δεῖ μισεῖν, καὶ στέργειν διδάσκων ἃ δεῖ στεργεῖν, τάδε φησί · « Δεῖτε, τέκνα, ἀκούσατέ μου, φόβον Κυρίου διδάξω ὑμᾶς. Τίς ἐστιν ἄνθρω πος ὁ θέλων ζωήν, ἀγαπῶν ἡμέρας ἰδεῖν ἀγαθάς; Παῦσον τὴν γλῶσσάν σου ἀπὸ κακοῦ, καὶ χείλη σου τοῦ μὴ λαλῆσαι δόλον. Εκκλινον ἀπὸ κακοῦ, καὶ ποίησον ἀγαθόν· ζήτησον εἰρήνην, καὶ δίωξον αὐτήν. Καὶ ὁ Σολομῶν ὁμοίως· « Ακούσατε, φησί, παί- δες, παιδείαν πατρός. Δῶρον γὰρ ἀγαθὸν δωροῦμαι ὑμῖν· τῶν ἐμῶν νόμων μὴ ἐπιλανθάνησθε. » Και πάλιν Κτῆσαι σοφίαν, κτῆσαι σύνεσιν, μὴ ἐπισ λάθη. » Καί· « Εἶπον τὴν σοφίαν σὴν ἀδελφὴν εἶναι, τὴν δὲ φρόνησιν γνώριμον περιποίησαι σεαυτῷ. » Καί· ο Ὁδοὺς ἀσεβῶν μὴ ἐπέλθῃς, μηδὲ ζηλώσης ὁδοὺς παρανόμων. » Μυρία δ' ἂν εὔροις ἄλλα της αῦτα ἐν τοῖς Εβραίων γράμμασι, παιδευτικὰ πρὸς εὐσεβείας (9) καὶ ἀνάληψιν ἀρετῆς, νέοις ὁμοῦ καὶ τελείοις τὴν ἡλικίαν προσήκοντα. ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΙΘ'. "Οτι παραπλησίως Εβραίοις καὶ ὁ Πλάτων εἰ- κόνα θειοτέρων τὰ τῇδε εἶναι ἐδόξαζεν. Τοῦ θείου χρησμοῦ φήσαντος Μωϋσῃ, ο "Ορα ποιή- σης πάντα κατὰ τὸν τύπον τὸν δειχθέντα σοι ἐν τῷ ὄρει·, τοῦ τε ἱεροῦ λόγου σαφέστερον εἰπόντος, « 07- τινες ὑποδείγματι καὶ σκιᾷ ἐλάτρευον τῶν ἐπουρα νίων, » εἰκόνα τε ἄντικρυς τῶν ἐν νοητοῖς θειοτέρων τὰ παρὰ Μωϋσῃ σύμβολα περιέχειν διδάσκοντος· ἐπάν κουσον ὅπως καὶ ὁ Πλάτων τὰ ὅμοια διερμηνεύει ἐν ἕκτῳ τῆς Πολιτείας ὧδε γράφων· « Θεῷ δὴ (10) καὶ κόσμῳ ὅ γε φιλόσοφος ὁμιλῶν, κόσμιος τε καὶ θεῖος εἰς τὸ δυνατὸν ἀνθρώπῳ γίνεται. Διαβολὴ δὲ ἐν πᾶσι πολλή. · Παντάπασι μὲν οὖν. · Αν οὖν τις, εἶπον, αὐτῷ ἀνάγκη γένηται ἃ ἐκεῖ ὁρᾷ, μελετῆσαι εἰς ἀν θρώπων ἤθη, καὶ ἰδίᾳ καὶ δημοσίᾳ τιθέναι, καὶ μὴ μόνον ἑαυτὸν πλάττειν· ἄρα κακὸν δὴ δημιουργὸν αὐτὸν οἴει γενήσεσθαι σωφροσύνης τε καὶ δικαιοσύνης, καὶ ξυμπάσης τῆς δημοτικῆς ἀρετῆς ; — "Ηκιστά γε, ἦ δ' ὅς. Αλλ' ἐὰν δὴ αἴσθωνται οἱ πολλοὶ, ὅτι ἀληθῆ περὶ αὐτοῦ λέγομεν, χαλεπανοῦσι δὴ τοῖς φιλοσόφοις, καὶ ἀπιστήσουσιν ἡμῖν λέγουσιν, ὡς οὐκ ἄν ποτε ἄλ λως εὐδαιμονήσειε πόλις, εἰ μὴ αὐτὴν διαγράψειαν οἱ τῷ θείῳ παραδείγματι χρώμενοι ζωγράφοι ; --- Οὐ 6ο τετραμμένον. τεθραμμένον. τε τραμμένον τὸ τῆς αρετής τεθραμμένον περὶ τὰς ἡδονάς. - -- · εὐσεβείας καὶ ἀρετῆς ἀνάληψιν. θείῳ δὴ καὶ κοσμίω. EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS 11. - APOLOGETICA. . plinam, Jaquit, virtutem illam appello, quam pueri omnium primam nanciscuntur.592 Voluptas autem, amicitia, dolor et odium, si et eorum mentibus, quo tempore necdum uti ratione possunt, uti par est inserentur; et cum ea primum uti cœperint, cum eadem uno veluti consensu, rite convenientibus cos moribus informatos et imbutos fuisse testabuntur, virtus quidem erit integra illa perfectaque consen- sio; quod autem ex ea in rectam voluptatis doloris - que moderationem derivatum erit, ut simul quæ ●dio digna sunt, ab initio ad finem usque constan- ter oderint, amentque contraria; id tu si ab cæte- rorum complexu ratiocinando sejunges, proprie, mea quidem sententia, disciplinam appellabis. › Hæc Plato. Quem tamen David in Psalmis antever- tit, ubi rerum odio vel amore dignarum odium amo- remque docet his verbis : « Venite, filii, audite me, timorem Domini docebo vos. Quis est homo, qui vult vitam, diligit dies videre bonos? Prolibe lin- guam tuam a malo, et labia tua, ne loquantur do- lun. Diverte a malo, ei fac bonum, inquire pacem, ct persequere eam s. Similiterque Salomon : «Au- dite, inquit, filii, disciplinam patris. | Donum enim bonum tribuam vobis : legem meam ne derelinquatis ". . Atque iterum, e Posside sapientiam, posside prudentiam; ne obliviscaris 87, » Itemque : « Dic sapientiam sororem tuam esse : et pruden- tiam familiarem tibi redde *8. Et, c Vias impiorum ne insistas, nec tibi placeant malorum viæ 63. » Hæc aliaque id genus llebræorum in litteris invenias, quæ ad religionis ac virtutis omnis officia erudiunt, nec adolescentibus modo, sed etiam ætate maturis apprime conveniunt. CAPUT XIX. In ea cum Hebræis sententia Platonem fuisse, ut res G inferiores diviniorum imagines esse existimaret. lis olim verbis Moysem oraculum monuerat:<Vide ut facias omnia secundum exemplar, quod tibi in monte monstratum est **. » Quod ipsum illustrans Apostolus: • Qui exemplari et umbra, inquit, de serviunt cœlestium 60. Quibus sane verbis, res illas diviniores, quæ spiritalium gradu et ordine continentur, iis quæ apud Moysem legimus, tanquain symbolis quibusdam ac notis involvi, ma- nifeste docet. Audi vero quam iis aflinia Plato ge- minaque philosophetur, dum in sexto De republica, humc in modum scribit : Philosophus igitur, in- quit ille, ut summa Dei ac pulchritudinis ipsius fa- miliaritate utitur, ita divinitatis ac pulchritudinis, quantum homini fas est, particeps efficitur. Sed calumnia videlicet ubique regnat. Ita profe- clo est. Hunc tu igitur, inquam, si quæ illic contemplatur, ad instituendos hominum mo- res necessitate quadam revocare, privatimque si- mul ac publice proponere, nec sese tantum fin- gere conformareque debuerit; an stultum aliquem temperantia, æquitatis, omnisque adeo virtutis ci- - Psal. xxxi, 12, 15. • - D • Prov. VII, 4. SR Eccli x1, ; Prov. iv, 14. Prov. 17, 1,2. ibid. 5. * Exod. xxv, 40. Hebr. viii, 5. irrepserit, quod ibi notatur, apud Platonem esse Apud illum enin, tam in Ficini, quam in Serrani editione, quemadmodum et in omnibus manuscr. habetur Mili tamen, aptius videretur; quid enim est ubi legitur, (8) Plato add. δόξαν. (9) Εὐσεβείας. Legendum εὐσέβειαν, aut certe (10) Θεῷ δή. Plato, vi 'De republ., pag. 47, G,

ΧΙΙ. αἰσθάνεσθαι, καὶ τὸ παράπαν ζῆν, μέγιστον μὲν κακὸν τὸν ξύμπαντα χρόνον ἀθάνατον ὄντα καὶ κε- κτημένον πάντα τὰ λεγόμενα ἀγαθά, πλὴν δικαιοσύ νης τε καὶ ἀρετῆς ἁπάσης· ἔλαττον δὲ, ἐὰν ὡς ὀλίγι- στον ὁ τοιοῦτος χρόνον ἐπιζῴῃ. Ταῦτα δὴ λέγειν οἶμαι τοὺς παρ' ὑμῖν ποιητὰς, ἅπερ ἐγώ, πείσετε καὶ ἀναγκάσετε, ἔτι τούτοις ἑπομένους ρυθμούς τε καὶ ἁρμονίας ἀποδόντας, παιδεύειν οὕτω τοὺς νέους ὑμῶν. 'Η γὰρ ὁρᾶτε (23) ; Ἐγὼ μὲν γὰρ λέγω σαφῶς, τὰ μὲν κατὰ λεγόμενα ἀγαθὰ τοῖς ἀδίκοις εἶναι, τοῖς δὲ δικαίοις κακά· τὰ δὲ ἀγαθὰ, τοῖς μὲν ἀγαθοῖς ὄντως ἀγαθὰ, τοῖς δὲ κακοῖς κακά. "Οπερ οὖν ηρόμην, ἆρα ξυμφωνούμεν ἐγώ τε καὶ ὑμεῖς, ἢ πῶς; » Οὐ πόῤῥω ταῦτα τυγχάνει τῶν τοῦ Δαβὶδ Ψαλμῶν, οὓς προλα βὼν θείῳ πνεύματι συνέταξε δι' ᾠδῶν καὶ ὕμνων, τίς μὲν ὁ ἀληθῶς μακάριος, τίς δὲ ὁ τούτῳ ἐναντίος, Β παιδεύσας. Ἐντεῦθεν γοῦν αὐτῷ καὶ κατάρχεται ἡ βίβλος φήσαντι · . Μακάριος ἀνὴρ ὃς οὐκ ἐπορεύθη ἐν βουλῇ ἀσεβῶν· » καὶ τὰ ὅμοια. "Α δὴ μεταβαλὼν ὁ Πλάτων, φησὶ δεῖν τοὺς ποιητὰς λέγειν, ὡς ὁ μὲν ἀγαθὸς ἀνὴρ, σώφρων ὢν καὶ δίκαιος, εὐδαίμων ἐστι καὶ μακάριος· ἐὰν δὲ ἄρα πλουτῇ, ᾗ δὲ ἄδικος, ἄθλιός ἐστιν. Ο καὶ αὐτὸ πάλιν ὁ Δαβὶδ ὧδέ πως ἐξέδωκε διὰ τῶν Ψαλμῶν εἰπών· « Πλοῦτος ἐὰν ῥέῃ, μὴ προστίθεσθε καρδίαν· ν καὶ πάλιν· . Μὴ φοβοῦ, ὅταν πλουτήσῃ ἄνθρωπος, ἢ ὅταν πληθυνθῇ ἡ δόξα τοῦ οἴκου αὐτοῦ. • Ἐπὶ σχολῆς δ' ἂν εὕροις ἕκαστα τῶν εἰρημένων τῷ φιλοσόφῳ, πρὸς λέξιν κείμενα δι' ὅλης τῆς ἱερᾶς τῶν Ψαλμῶν γραφῆς. ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΒ'. Ὅτι οὐ πάντων ἐστὶ τὰς ὀρθὰς ᾠδὰς καὶ τὰ μέλη δύνασθαι ποιεῖν, ἀλλ' ἢ μόνον Θεοῦ, ἡ θείου τινὸς ἀνδρός. • Νομοθετικὸν (24) μὲν οὖν καὶ πολιτικὸν ὑπερβαλ λόντως. Ἀλλ᾿ ἕτερα φαῦλα ἂν εὔροις αὐτόθι· τοῦτο δ' οὖν τὸ περὶ μουσικὴν ἀληθές τε καὶ ἄξιον ένα νοίας· ὅτι δυνατὸν ἄρα ἦν περὶ τῶν τοιούτων νομο θετεῖσθαι, βεβαίως θαῤῥοῦντα, μέλη τὰ τὴν ὀρθότητα φύσει παρεχόμενα. Τοῦτο δὲ Θεοῦ ἢ θείου τινὸς ἀν δρὸς ἂν εἴη. » Εἰκότως ἄρα καὶ παρ᾽ Ἑβραίοις νενο- μοθέτητο, μηδὲ ἄλλους ὕμνους καὶ ᾠδὰς ἐν ταῖς θείαις διδασκαλίαις ἀποδέχεσθαι ἢ τὰς ὑπὸ τοῦ θείου Πνεύματος διὰ τῶν θείων καὶ προφητικῶν ἀνδρῶν πεποιημένας, τά τε τούτοις κατάλληλα μέλη, τῷ συνήθει παρ' αὐτοῖς ἀδόμενα τρόπῳ. ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΓ'. Περὶ τῶν δοκιμάζειν οἴων τε τὰς κατὰ Θεὸν πε- ποιημένας ᾠδάς. η Συγχωρώ (25) γε τό γε τοσοῦτον καὶ ἐγὼ τοῖς « σε ΧΧΙΙΙ. PREPAR. ΕVANG. LIB. A omnis cumulus habetur, ut primum hæc omnia con- secutus eris, continuo immortalem evadere. At ejusmodi cum vester, opinor, tum meus quoque sensus est, viris quidem justis ac piis optimam esse rerum istarum omnium possessionem, at improbis longe pessimam, initio ab ipsamet sanitate ducto. Nam videre, audire, sentire, omninoque vivere, ut maximum ei malum fuerit, qui hæc omnia, quæ vulgo bona dicuntur, sempiterno tempore immorta lis possideat, a justitia et virtute sejuncta; sic ei longe minus, qui talis cum esset, nonnisi brevis- simo tempore vixerit. Hæc utique vestri ut poetæ canant, vel impetrabitis, vel extorquebitis, nec non ut aptum iis et cohærens numerorum concentusque genus adhibeant, quod erudiendis adolescentibus vestris opportunum sit futurum. Utrum enim hoc advertitis ?Equidem id clare pronuntio, quæ mala dicuntur, injustis bona, mala justis esse; quæ bona, bonis vere bona, malis autem mala.-Utrum igitur, in eo quod rogabam, inter nos convenimus, all se- cus? » Platonica ista non admodum a Psalmis Da- vidis absunt, quos quidem ipse divino afflatus Nu- mine tanto ante ex cantibus hymnisque contexuit, quisnam vere aut beatus, aut miser esset, exponens. Et quidem suum ipse librum inde auspicatur, dum ait: • Beatus vir, qui non abiit in consilio impiorum ";» et similia, quibus nonnihil immuta- tis, Plato hanc poetis necessitatem imponit, uti vi- rum bonum, vel hoc ipso, quo temperantiam et æquitatem colat, felicem beatumque pronuntient; improbum autem, ut divitiis circumfluat, miserum prædicent. Quod ipsum David in suis quoque Psalmis expressit, his verbis: ‹ Divitiæ si affluant, no- lite cor apponere ". . Atque iterum, • Ne lineas, cum dives factus fuerit homo, aut cum multiplicata ſuerit gloria domus ejus. “. › Quin etiam quidquid eo loco dictum a philosopho est, id tu omne sigil- latim, in sacro Psalmorum volumine, ad verbum expressum, majore otio reperies. • Spiritus divinorum ac propheticorum hominum quod et cum ipsis cohæreret, et solemni apud eos C CAPUT XXII. -> Non cujusvis esse laudabiles odas et carmina scri- bere, sed vel unius Dei, vel divini cujusdam ho- minis. • Imo, quod summi prorsus inquit Plato, cum in legibus ferendis, tum in constituenda republica n- menti sit. Nam ut alia quædam apud eos leviuscula reperias; hoc sane quod in musica statuunt, el ve- rum, et observatione dignum est : fieri nimirum po- tuisse, ut hoc etiam in genere legislator, si con- stanter auderet modo, concentus eos lege sanciret, qui per sese honestatem naturæ ac probitatem ad- jungerent. Caterum id vel Dei, vel divini cujusdam hominis proprium fuerit. » Jure ergo cautum apud Hebræos fuit, ut ne alii divinis in doctrinis hymni cantusque locuin haberent, quam quos divinus ipse ore fudisset, eoque præterea modulorum gene: e, receptoque more caneretur. Psal. I, 1. Psal. Lx1, 11. 6ª Psal. xlviii, 17. compellatio, nec vernaculæ nostræ dissimilis, Car, voyez-vous bien. Mais, voyez-vous bien. CAPUT De iis qui divinos illos cantus probare possint. • Ego vero, inquit Plato, id multitudini conce- pag. 577, D. (23) Η γὰρ ὁρᾶτε. Familiaris, ut in dialogis, (24) Νομοθετικόν. Plato, eodem lib. ut Leg. (25) Συγχωρώ. Id. ibidl., pag. 578, G.

ἵνα μὴ πιόντες ἐπιλάθωνται τῆς σοφίας καὶ τῶν πό νων. » Καὶ ὁ ᾿Απόστολος δὲ νόσων ἕνεκα ἐπιτρέπει Τιμοθέῳ, λέγων· ο Ολίγῳ οίνῳ χρῶ διὰ τὸν στό μαχόν σου καὶ τὰς πυκνάς σου ἀσθενείας. γέγονεν τόν, Καὶ τοῦτο οὖν ἐγὼ Πλάτωνος θαυμάζω, καὶ ἔτι μᾶλλον, ὅταν διδάσκῃ, ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚϚ'. Οτι οὐκ ἠγνόει ὁ Πλάτων τὰ ὑπ' αὐτοῦ νομοθε τούμενα παρά τισι βαρβάροις πολιτεύεσθαι. • Εἰ τοίνυν (37) άκροις εἰς φιλοσοφίαν πόλεώς τις ἀνάγκη επιμεληθῆναι, ἢ γέγονεν ἐν τῷ ἀπείρῳ τῷ παρεληλυθότι χρόνῳ, ἢ καὶ νῦν ἐστιν ἔν τινι βαρβα ρικῷ τόπῳ, πόῤῥω που ἐκτὸς ὄντι τῆς ἡμετέρας ὄψεως, ἢ καὶ ἔπειτα γενήσεται· περὶ τούτου ἕτοι μοι (58) τῷ λόγῳ διαμάχεσθαι, ὡς γέγονεν ἡ εἰρη μένη πολιτεία, καὶ ἔστι, καὶ γενήσεταί γε, ὅταν αὐτὴ ἡ Μοῦσα πόλεως ἐγκρατής γένηται. "Α γὰρ ἀδύνα- τον (39) γενέσθαι, οὐδ᾽ ἡμεῖς ἀδύνατα λέγομεν. » ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΖ'. "Οτι πόλεμος ἡμῖν ἐστι πρὸς ἡμᾶς αὐτοὺς καὶ τὰ ἐν ἡμῖν πάθη. - • Αὐτῷ δὲ (40) πρὸς ἑαυτὸν πότερον ὡς πολεμίῳ πρὸς πολέμιον διανοητέον, ἢ πῶς ἔτι λέγομεν ; - Ο ξένε Αθηναίε, (οὐ γάρ σε Αττικὸν ἐθέλοιμ᾽ ἂν προσαγορεύειν· δοκεῖς γάρ μοι τῆς Θεοῦ ἐπωνυμίας ς ἄξιος εἶναι μᾶλλον ἐπονομάζεσθαι· ) τὸν γὰρ λόγον ἐπ' ἀρχὴν ὀρθῶς ἀναγαγών, σαφέστερον ἐποίησας· ὥστε ῥᾷον ἂν εὑρήσεις (41), ὅτι νῦν δὲ ὀρθῶς ὑφ' ἡμῶν ἐῤῥέθη τὸ πολεμίους εἶναι πάντας πᾶσι δημο σίᾳ τε καὶ ἰδίᾳ ἑκάστους αὐτοὺς σφίσιν αὐτοῖς. Πως εἴρηκας, ὦ θαυμάσιε ; — Κἀνταῦθα, ὦ ξένε, τὸ νικών αὐτὸν ἑαυτὸν πασῶν νικῶν πρώτη τε καὶ ἀρίστη τὸ δὲ ἡττᾶσθαι αὐτὸν ὑφ᾽ ἑαυτοῦ πάντων αίσχιστόν τε ἅμα καὶ κάκιστον. Ταῦτα γὰρ, ὡς πολέμου ἐν ἐκά- στοις ἡμῶν ὄντος πρὸς ἡμᾶς αὐτοὺς, σημαίνει. » Καὶ μεθ᾿ ἕτερα τούτοις προστίθησι λέγων· Οὐκοῦν ἕνα (42) μὲν ἡμῶν ἕκαστον αὐτὸν τιθώμεν ; - Ναί. - Δύο δὲ κεκτημένον ἐν αὐτῷ ξυμβούλω, ἐναντίω τε καὶ ἄφρονε, ὢ προσαγορεύομεν ἡδονὴν καὶ λύπην;- Ἔστι ταῦτα. — Πρὸς δὲ τούτοιν ἀμφοῖν αὖ δόξας μελ- λόντων, οἶν κοινὸν μὲν ὄνομα ἐλπὶς, ἴδιον δὲ φόβος μὲν, ἡ πρὸ λύπης ἐλπὶς, θάρρος δὲ ἡ πρὸ τοῦ ἐναν τίου. Ἐπὶ δὲ πᾶσι τούτοις λογισμὸς ὅ τι ποτ᾿ αὐτῶν ὅτι πολέμου καὶ εἰρήνης σπέρματα ἐν ἑκάστῃ ψυχῇ πρῶτόν ἐστι. Καὶ ὅστις οἷός τε πρὸς ἑαυτὸν ἄγειν εἰ ρήνην, οὗτος οἷός τε καὶ πρὸς τοὺς ἔξωθεν πολέμους πολεμίους, άγειν εἰρήνην πρὸς τὸν πόλεμον;) ᾧ δὲ ἀδύνατος ἡ πρὸς ἑαυτὸν ἐκεχει- ρία, σχολῇ ποτ' ἂν οὗτος τὰς πρὸς ἀλλήλους σπονδὰς ἀγαπάσειεν. Εἶναι γάρ τι καὶ ἐν ἑκάστῳ βάρβαρον φῦλον, λίαν αὐθαδες καὶ δυσπειθὲς, τὸν θυμὸν λέγω, καὶ τὰς ἀπλήστους ἐπιθυμίας, ἀντικαθήμενα γένη τω λογισμῷ, καθάπερ 'Ρωμαῖοι ( Ρωμαίοις) Σκύθαι, καὶ Γερμανοί, EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS II. - APOLOGETICA. cum magnum illud votum fecerint sese Domino con- A secrandi, a vino et omni quod inebriare potest abs- tinebunt; et acetum ex vino, et ex qualibet alia potione, qua inebriari quis potest, non bibetur *. ▸ Salomon quoque principes simul et judices vino abstinere jubet, dum ait : « Omnia cum prudentia fac, et cum prudentia vinum bibe. Proceres iracundi sunt, vinum ii ne bibant, ne bilentes obli- viscantur sapientiæ et laborum 6. • Quin etiam Apostolus Timotheo, morborum causa, vino uti permittens : « Modico, inquit, vino utere, propter stomachum tuum ", et frequentes tuas inβrmitates. CAPUT XXVI. Ne Platonem quidem ipsum ignorasse, quæ abs sese leges conderentur, iis barbaros quosdam suis in rebus publicis vivere. B • Utrum, inquit, viris in philosophia versatis- simis instituendæ reipublicæ necessitas, aut ultimis illis antiquissimisque temporibus fuerit, aut hodie- que sit apud barbarum aliquem populum, et lon- gissime nostris ab oculis conspectuque semotum, aut etiam futura sit aliquando: hic vero conten- tiosi admodum esse nolimus, ut genus hoc reipub. et exstitisse jam olim, et etiamnum exsi- stere, tum certe futurum esse pugnemus cum rci- publicæ principatum ipsa sibi Musa vindicarit. Nam quam negabimus. > CAPUT XXVII. Bellum nobiscum esse nobis, et cum nostris cupidi- talibus ac perturbationibus gerendum. - - • Idem autem, inquit, num etiam de se ipso, tanquam de hoste cogitare debet, an secus? hospes Atheniensis (nec enim Atticum te dixerim, god mihi cognomento ex Dei nomine petito di- gnior videaris), utique disputationem hanc dum sapienter ad principium ipsum revocas, illustrio- rem efficis. Ita facilius etiam intelliges, quam recte dićtum a nobis paulo ante fuerit, cum publice uni- versis universos, tum sibi privatim ac proprie sin- gulos hostes atque infestos esse. Quæ tua hæc oratio est, vir maxime? Hoc in bello, mi hospes, uti se ipsum vincere, victoriarum omnium prin- ceps atque optima est: sic a se ipso vinci, omnium longe turpissimum ac pessimum fuerit. Quippe genus hoc orationis, suum cuique nostrum, ac se- cum ipso bellum quoddam intestinum esse signi- ficat. Tum aliis plerisque interjectis, ita prosequi- tur. Num igitur nostrum quemlibet unum aliquem esse statuimus? - Sed ita unum, Utique. duos apud se consiliarios habeat dissentientes ac stolidos, quibus voluptatis et doloris nomen tribui- Sic est. Utrique rerum etiam futurarum mus. - - - - ut ** Num. vi, 2, 3. Prov. 11, 7; xxxı, 4. | peri, nec tanti est. itemque paulo post, ante vix enim mihi persuaserim, Platonem hoc admodum pugnare vo- fuisse, genus illud reip. jam olim inter barbaros exstitisse : satis est, si negare nollet. eaque mens Eusebii. Porro locum hunc insinuabat Themistius, orat. 10, pag. 229, cum ita loqueretur: quæ fieri per sese possunt, eadem esse posse nun- Tim. v, 23. D (malim quid enim est malim etc. (37) Εἰ τοίνυν. Exile hoc fragmentum non re- (38) Έτοιμοι. Præmittenda, credo, negatio est, (39) Αδύνατον. Sensus omnino postulat δυνα (40) Αὐτῷ δέ. Plato, lib. Leg., pag. 565, G. (41) Plato, ανευρήσεις. (42) Οὐκοῦν ἕνα. Plato, ibid., pag. 575, Β, C, D.

πάντας ὅσοι ἐν φιλοσοφίᾳ διάγουσι. Τῷ γὰρ ὄντι τὸν ο τοιοῦτον ὁ μὲν πλησίον καὶ ὁ γείτων λέληθεν, οὐ μόνον ὅ τι πράττει, ἀλλ᾽ ὀλίγου καὶ εἰ ἄνθρωπός ἐστιν, ἤ τι ἄλλο θρέμμα· τί δέ ποτ' ἐστὶν ἄνθρωπος, καὶ τί τῇ τοιαύτη φύσει προσήκει διάφορον τῶν ἄλ λων ποιεῖν ἢ πάσχειν, ζητεῖ τε, καὶ πράγματα ἔχει διερευνώμενος. Μανθάνεις γάρ που, ώ Θεόδωρε, οὗ ; — Ἔγωγε· καὶ ἀληθῆ λέγεις. — Τοιγάρτοι, ὦ φίλε, ἰδίᾳ τε συγγινόμενος ὁ τοιοῦτος ἑκάστῳ, καὶ δη- μοσίᾳ, ὅπερ ἀρχόμενος ἔλεγον, ὅταν ἐν δικαστηρίῳ κ που ἄλλοθι ἀναγκασθῇ περὶ τῶν παρὰ πόδας καὶ τῶν ἐν ὀφθαλμοῖς διαλέγεσθαι, γέλωτα παρέχει οὐ μόνον Θράτταις, ἀλλὰ καὶ τῷ ἄλλῳ ὄχλῳ, εἰς φρέατά τε καὶ πᾶσαν ἀπορίαν ἐμπίπτων ὑπὸ ἀπειρίας· καὶ ἡ ἀσχη- μοσύνη δεινὴ δόξαν αβελτηρίας παρεχομένη. Εν γε γὰρ ταῖς λοιδορίαις ἴδιον ἔχει οὐδὲν οὐδένα λοιδορεῖν, ἅτε οὐκ εἰδὼς κακὸν οὐδὲν οὐδενὸς ἐκ τοῦ μὴ μεμελε τηκέναι, ἀπορῶν οὖν γελοῖος φαίνεται· ἔν τε τοῖς ἐπαί- νοις καὶ ταῖς τῶν ἄλλων μεγαλαυχίαις, οὐ προσποιητῶς, ἀλλὰ τῷ ὄντι γελῶν ἔνδηλος γιγνόμενος, ληρώδης δοκεῖ εἶναι. Τυραννόν τε γὰρ ἢ βασιλέα ἐγκωμιαζόμενον, ένα τῶν νομέων, οἷον συβώτην, ή ποιμένα, ή τινα βουκόλον ἡγεῖται ἀκούειν εὐδαιμονιζόμενον πολὺ βδάλλοντα δι σκολώτερον δὲ ἐκείνων ζῶον καὶ ἐπιβουλότερον, ποιμαί νει (50) τε καὶ βδάλλειν νομίζει αὐτούς. Αγροικον δὲ καὶ ἀπαίδευτον ὑπὸ ἀσχολίας οὐδὲν ἧττον τῶν νομέων τὸν τοιοῦτον ἀναγκαῖον γίνεσθαι, σηκὸν ἐν ὄρει τὸ τεῖχος περιβεβλημένον. Γῆς δὲ ὅταν μυρία (51) πλέθρα ἢ ἔτι πλείω ἀκούσῃ, ὅστις ἄρα κεκτημένος θαυμαστὰ πλήθη κέκτηται, πάνυ σμικρὰ δοκεῖ ἀκούειν, εἰς ἅπασαν εἰωθὼς τὴν γῆν βλέπειν. Τὰ δὲ δὴ γένη (52) ὑμνούν των, ὡς γενναῖός τις ἑπτὰ πάππους πλουσίους ἔχων ἀποφῆναι, παντάπασιν ἀμβλὺ καὶ ἐπὶ σμικρὸν ὁρών- των ἡγεῖται τὸν ἔπαινον, ὑπὸ ἀπαιδευσίας οὐ δυναμέ νων εἰς τὸ πᾶν ἀεὶ βλέπειν, οὐδὲ λογίζεσθαι ὅτι τάππων καὶ προγόνων (53) ἑκάστῳ μυριάδες γεγόνα- σιν ἀναρίθμητοι, ἐν οἷς πλούσιοι καὶ πτωχοί, βασι λεῖς καὶ δοῦλοι, βάρβαροί τε καὶ Ἕλληνες πολλάκις μυρίοι γεγόνασιν ότῳοῦν· ἀλλ᾽ ἐπὶ πέντε καὶ εἴκοσι καταλόγῳ προγόνων σεμνυνομένων ἢ καὶ ἀναφερόν των εἰς Ηρακλέα τὸν ᾿Αμφιτρύωνος, ἄτοπα αὐτῶ ποιμαίνειν. μύρια, ἢ ἔτι πλείω, μυρία αύχημα πολυ μνήμονι - PRÆPAR. EVANG. LIB. XII. - - - - A rerum singularum, quas hujus universi ambitus complectitur naturam sic explorans, ut tamen nul- łam ad earum quas propiores habet sese abjiciat.- Quo tu sensu hoc ais, Socrates? — Prorsus, mi Theodore, quo modo Thaletem aliquando, qui dum oculis in cœlum defixis astra contemplaretur, pro- ximum in puteum deciderat, ancilla quædanı Thressa, elegans et urbana hoc joco perstrinxit : Qui res coelestes nosse contenderet, eum quæ pro- xima pedibus essent, non videre. Quod sane dictum in eos omnes convenire possit, qui philosophiæ studio sese dedunt. Siquidem reipsa, natio hæc hominum, non modo quid proximus ac vicinus agat, verum etiam homone ille sit, an aliud quod- dam animantis genus, propemodum ignorat: ea- B dem tamen quid homo ipse sit, quidve naturam ejusmodi, præter aliarum conditionem vel agere vel pati deceat, cum rimatur studiose, tum in ea eura laboris plurimum ac difficultatis exhaurit. Intel- Jamne intelligis, mi TheGdore? an non? ligo equidem. Et vera sane loqueris. — Nimirum ergo, qui ejusmodi fuerit, Theodore, is seu priva- tim cum quocunque versabitur, seu publice, quem- admodum initio dixi, vel in judicio, vel ubi ubi de rebus quas ante pedes atque in oculis babeat, di- cere cogetur, non Thressis modo mulierculis, sed etiam reliquæ multitudini risum movebit, cum, ob rerum imperitiam, in puteos atque in omnis dubi- tationis æstum inciderit. Et quidem grave admodum stuporis genus ineptiarum est, quod afferat opinio- nem stultitiæ. Nam ut aliorum conviciis appetitus, quod proprium ipse nihil habeat, quo vicissim alios remordeat (quippe qui nullum cujusquam vi- tium noverit, procul ab simili cogitatione semolus), ob hæsitantiam ridiculus esse solet : sic in aliorum etiam laudibus, et insolenti rerum suarum jactan- tia, dum idem non simulate, sed vere palamque ridet, bardus ac delirus videtur. Nam tyrannum aut regem laudari si audiet, pecuarium sibi aliquem, subulcum puta, vel pastorem, vel bubulcum, quod affatim mulgeat, beatum celebrarì persuadebit : manuscr. esi cum sequatur, quod absurde post sequeretur. pertinet, Stemmala quid faciunt ? Persius item sat. inane hoc in Romanis do- lescentibus castigabat. An decent pulmonem rumpere ventis, Stemmate quod Tusco ramum millesime ducas? Adi et Senecam epist. : Iterum, inquit, tu mihi te pusillum facis, et dicis, malignius tecum egisse naturam prius, deinde fortunam : cum possis te exi- mere vulgo, et ad felicitatem omnium maximam emer- gere. Si quid aliud. est in philosophia boni, hoc est, quod stemma non inspicit. Quam hoc nostri Platonis ex genio? reis plane verbis atque sententiis: Omnibus nobis, PATR. GR. XXI. C D totidem ante nos sunt: nullius non origo ultra memo- riam jacet. Plato ait (utique hoc ipso loco, qui Li- psio non veniebat in mentem neminem regem non ex servis esse oriunium, neminem non ser- vum ex regibus. Omnia ista longa varietas miscuit, et sursum deorsum fortuna versavit. Quis ergo genero- sus? Ad virtutem bene a natura compositus. Hoc unum est intuendum. Alioqui, si ad vetera revocas, nemo non inde est, ante quod nihil est. A primo mundi ortu, usque in hoc tempus, perduxit nos ex splendidis sordidisque alternata series. Audi et Ju- venalem cuin satyrico sale: Et tamen, ut longe repetas, longeque revolvas Nomen, ab infami gentem deducis asylo. Majorum primus, quisquis fuit ille tuorum, Aut pastor fuit, aut illud quod dicere nolo. Qui famem tuam expleri hoc cibo voles, Tiraquellum perlege, vivam illam ac spirantem bibliothecam, in opere De nobilitate, maximeque 'cap. 22, num. et seq. (50) Ποιμαίνει. Reponendum ex Platone et (51) Μυρία. Ιta quidem omnes. Legendum tamen (52) Τὰ δὲ δὴ γένη. Huc satyra Juvenalis octava (53) Πάππων καὶ προγόνων. Seneca, ibid., au-

ο Α - ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Α'. Περὶ πάσης τῆς ἐν ἀνθρώποις σοφιστείας. Καὶ παρ' ἡμῖν περὶ πάσης τῆς ἐν ἀνθρώποις σου φιστείας εἴρηται· « Ἡ γὰρ σοφία τοῦ κόσμου τούτου μωρία παρὰ τῷ Θεῷ ἐστι. Γέγραπται γάρ, ᾿Απολῶ τὴν σοφίαν τῶν σοφῶν, καὶ τὴν σύνεσιν τῶν συνετῶν αθετήσω. Ποῦ σοφός ; ποῦ γραμματεύς, που συζη τητὴς τοῦ αἰῶνος τούτου; » Αλλὰ καὶ περὶ τοῦ δεῖν μηδὲν σμικρολόγον φρονεῖν τοὺς κατὰ Θεὸν φιλοσο- φοῦντας διδασκόμεθα ἐν οἷς εἴρηται· ι Σκοπούντων ἡμῶν οὐ τὰ βλεπόμενα, ἀλλὰ τὰ μὴ βλεπόμενα· Τὰ γὰρ βλεπόμενα πρόσκαιρα, τὰ δὲ μὴ βλεπόμενα αιώ- νια. » Καὶ περὶ τοῦ τὴν κακίαν περὶ γῆν καὶ τὸν θνητὸν βίον εἰλῆσθαί φησί που ὁ θεῖος Λόγος· ο Έξα- Β γοραζόμενοι τὸν καιρὸν, ὅτι αἱ ἡμέραι πονηραί εἰσι·, καί· ι 'Αρκετὸν τῇ ἡμέρᾳ ἡ κακία αὐτῆς. » Λέγει δὲ καὶ ὁ προφήτης· « Αρά, καὶ κλοπή, καὶ μοιχεία, καὶ φόνος κέχυται ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ αἷματα ἐφ' αἱ- μασι μίσγουσι. » Περὶ δὲ τοῦ φεύγειν ἐνθένδε παρὰ τὸν Θεόν φησιν ὁ Μωϋσῆς·ι πίσω Κυρίου τοῦ Θεοῦ σου πορεύσῃ, καὶ πρὸς αὐτὸν κολληθήσῃ.» Ο δ' αὐτ τὸς μιμεῖσθαι τὸν Θεὸν διδάσκει λέγων· «Αγιοι ἔσε- σθε, ὅτι Κύριος ὁ Θεὸς ὑμῶν ἅγιός ἐστι. » Δίκαιον δὲ καὶ ὁ Δαυΐδ τὸν Θεὸν εἰδὼς, ἡμᾶς τε αὐτοὺς μιμητ τὰς γενέσθαι παρορμῶν φησι· « Δίκαιος Κύριος, καὶ δικαιοσύνας ηγάπησεν. » Ὁ δ᾽ αὐτὸς πλούτου κατα- φρονεῖν ἐπαίδευσε, λέγων· « Πλοῦτος ἐὰν ῥέῃ, μὴ προστίθεσθε καρδίαν·, καί· Μὴ φοβοῦ, ὅταν πλου- τίσῃ ἄνθρωπος, ἢ ὅταν πληθυνθῇ ἡ δόξα τοῦ οἴκου αὐτοῦ· ὅτι οὐκ ἐν τῷ ἀποθνήσκειν αὐτὸν λήψεται τὰ πάντα, οὐδὲ συγκαταβήσεται αὐτῷ ἡ δόξα αὐτοῦ. ᾿Αλλὰ μηδὲ τὰς ἐν ἀνθρώποις ἀρχὰς θαυμάζειν ἐδί- δασκεν ἐν τούτοις· « Μή πεποίθατε ἐπ' ἄρχοντας, ἐφ' υἱοὺς ἀνθρώπων, οἷς οὐκ ἔστι σωτηρία. Εξελεύ- σεται τὸ πνεῦμα αὐτοῦ, καὶ ἀπελεύσεται εἰς τὴν γῆν αὐτοῦ· Ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ ἀπολοῦνται πάντες οἱ διαλογισμοὶ αὐτοῦ. » EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS II. APOLOGETICA. - - plagis, ut existimant, aut morte consistit, cum ista sæpenumero subeant illi quoque, qui nihil peccarunt ; sed illa demum est, quam effugere improbus nemo possit. - Quam tu pœnam intelligis? — Cum in rerum natura, mi Theodore, exemplaria duo sint, divinum alterum, idemque beatissimum, alterum impium, idemque miserrimum illi dum ita rem habere non vident, quo stupore sunt atque dementia, alteri se flagitiis ac sceleribus persimiles, alteri dissimillimos fieri non sentiunt. Cujus sane delicti hoc ipso pœnas luunt, quo vitam agunt, ei cujus similes efficiuntur, maxime consentaneam. Quibus si futurum præterea comminemur, nisi ab ista nequitiæ vi discesserint, uti non jam eos post obitum locus ille ab omni scele- ratorum contagione semotus excipiat, sed potius ut istic sibi moribusque suis persimilem vitæ rationem perpetuo habeant, hoc est ut cum improbis improbi versari cogantur; id enimvero non secus ac deliran- tium quorumdam somnium, homines plani ac versipelles exaudient. Ita prorsus, Socrates. - Equi- dem id probe novi, Theodore. Sed tamen hoc iis saltem usu venit, ut si quando privatim, rerum earum quas despicere ac deridere solent, ultro citroque rationes expendere oportuerit, atque hac in disputatione gradum paulo diutius et constantius figere, non turpiter fugere voluerint : tum vero ne sibi quidem ipsis in oratione sua placeant, suaque sibi rhetorica nescio quo pacto contabescat; prorsus, nihil ut a pueris differre videantur. › CAPUT XXX. De toto illo sophisticæ genere, quod inter homines reperiri solet. In nostris quoque libris de toto illo sophistica genere, quod hominum animos occupavit, multa dicuntur: Sapientia enim hujus mundi stultitia est apud Deum. Scriptum est enim Perdam sapientiam sapientium, et prudentiam prudentium reprobabo. Ubi sapiens ? ubi scriba ? ubi conquisitor hujus seculi 1.8 ?, Similiter ab iis qui divinam phi- losophiam profiteri velint, humile abjectumque ni- hil cogitandum esse his verbis edocemur : e Con- siderantibus nobis non quæ videntur, sed quæ non videntur : Quæ enim videntur, momentanea sunt; quæ vero non videntur, æterna. › Præterea improbitatem circa terram vitamque mortalem vo- lutari, aliquot Scripturæ divinæ locis admonemur : ut cum ait: Redimentes tempus, quoniam dies mali sunt *;, itemque : • Sufficiat diei malitia sua 4. • Quin etiam propheta : « Exsecratio, inquit, et furtum, et adulterium, et caedes effusa sunt su- per terram, et sanguines sanguinibus miscent ³. › Hinc etiam ad Deum nobis confugiendum esse Moy- ses edicens : c Post Dominum Deum tuum ambula- bis, et ipsi adhærebis 6. › Imo Deum ipsum nobis imitandum esse docet his verbis: ‹ Sancti eritis, quoniam Dominus Deus vester sanctus est 7., Itemque David, cum justum esse Deum intelligeret, nosque ad ejus imitationem cohortaretur : « Justus Dominus, inquiebat, et justitias dilexit . . Idem contemptum divitiarum hoc modo præcipiebat : • Divitiæ si afiluant, nolite cor apponere ; » et rursus: Ne timeas cum dives factus fuerit homo, aut cum multiplicata fuerit gloria domus ejus : quoniam, cum mortuus fuerit, non sumet omnia, neque descendet cum eo gloria ejus 10., Honores etiam et magistratus humanos nihili admodum æstimandos esse docuit, dum ait : « Nolite confidere 8. C in principibus, in filiis hominum, in quibus non est salus. Exibit spiritus ejus, et revertetur in ter- ram suam : In illa die neribunt omnes cogitationes ejus 1. 1.3 Cor. 1, 18-20 ; Isa. XXIX, 14. • Ephes. v. 16. * Matth. vi, 54. * Ose. 1, 2. Levit. xi, 45. * Psal. x, 8. * Psal. LXI, 11. Psal, SLVIII, 17, 18. Psal. CALY, 2-4. * Deut. x, 20.

ΙΙ. ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Β'. "Ετι ἀπὸ τοῦ λόγου Επινομίδος, περὶ τοῦ αὐ τοῦ. «Θεογονίαν τοίνυν καὶ ζωογονίαν, ὡς ἔοικεν, ἀναγ καῖον πρῶτόν μοι, κακῶς ἀπεικασάντων τῶν ἔμ- προσθεν, βέλτιον ἀπεικάσαι κατὰ τὸν ὕστερον λόγον, ἀναλαβόντα ὂν πρὸς ἀσεβεῖς ἐπικεχείρηκα λόγον. ». Ὅτι δ᾽ εὐλόγως τὴν τῶν πρώτων θεολογίαν παραι τεῖται, διδάσκει ἐν τῷ δευτέρῳ τῆς Πολιτείας, ἔνθα τὸν νοῦν ἐπιστῆσαι ἄξιον, ὁπόσα καὶ οἷα περὶ τῶν αὐτῶν ποιητῶν τε καὶ θεολόγων τῶν γε ἐκ παλαιοῦ παραδεδομένων περὶ τῶν Ἑλληνικῶν θεῶν διέξεισιν, ὧδε ῥήμασιν αὐτοῖς φάσκων. ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Γ'. Β "Ετι ἀπὸ τοῦ δευτέρου τῆς Πολιτείας, περὶ τοῦ αὐτοῦ, καὶ περὶ τοῦ μὴ εἶναι τὸν Θεὸν τῶν και κῶν αἴτιον. - - • Ἐν τοῖς μείζοσιν (68), ἦν δ' ἐγώ, μύθοις, οψό μεθα καὶ τοὺς ἐλάττους· δεῖ γὰρ δὴ τὸν αὐτὸν τύ πον εἶναι, καὶ ταὐτὸν δύνασθαι τούς τε μείζους καὶ τοὺς ἐλάττους, Η οὐκ οἴει; — Εγωγε, ἔφη· ἀλλ' οὐκ ἐννοῶ οὐδὲ τοὺς μείζους τίνας λέγεις. — Οὓς Ησίο δός τε, εἶπον, καὶ Ομηρος ἡμῖν ἐλεγέτην, καὶ οἱ ἄλλοι ποιηταί· οὗτοι γάρ που, μύθους ψευδεῖς τοῖς ἀνθρώποις συντιθέντες, Ελεγόν τε καὶ λέγουσι. Ποίους δὴ, ἡ δ᾽ ὅς, καὶ τί αὐτῶν μεμφόμενος λέγεις ;- Οπερ, ἦν δ' ἐγώ, χρὴ πρῶτόν τε καὶ μάλιστα μέμ- φεσθαι, ἄλλως τε καὶ ἐάν τις μὴ καλῶς ψεύδηται. Τί τοῦτο ; · Οταν εἰκάζῃ τις κακῶς οὐσίαν τῷ Λέγεται γ᾽ οὖν τινα τῶν φιλοσοφούντων, ἐτυμολο- γοῦντα τὸν ὖν, θῦν εἶναι φάναι, ὡς εἰς θύσιν καὶ σφαγὴν μόνον ἐπιτήδειον. μεγάλῳ καὶ ἀπόρῳ θύματι δι' ἀποῤῥήτων ἀκούειν, Βατράχ "Ω πότνια πολυτίμητε Δήμητρος Κόρη, Ὡς ἡδύ μοι προσέπνευσε χοιρείων κρεών. λόγῳ περὶ θεῶν τε καὶ ἡρώων, οἷοί εἰσιν, ὥσπερ γραφεὺς μηδὲν ἐοικότα γράφων, οἷς ἂν ὅμοια βου- ληθῇ γράψαι. — Καὶ γὰρ, ἔφη, ὀρθῶς ἔχει τά γε τοιαῦτα μέμφεσθαι· ἀλλὰ πῶς δὴ λέγομεν, καὶ ποῖα ; Πρῶτον μὲν δὴ, ἦν δ' ἐγώ, τὸ μέγιστον, καὶ περὶ τῶν μεγίστων ψεῦδος ὁ εἰπὼν, οὐ καλῶς ἐψεύσατο, ὡς Οὐρανός τε εἰργάσατο, ἅ φησι δρᾶσαι αὐτὸν Ἡσίο δος, ὅ τε αὖ Κρόνος ὡς ἐτιμωρήσατο αὐτόν. Τὰ δὲ δὴ Κρόνου ἔργα καὶ πάθη ὑπὸ τοῦ υἱέος οὐδ᾽ ἂν ει ἦν ἀληθῆ, ᾤμην δεῖν ῥᾳδίως οὕτω λέγεσθαι πρὸς ἄφρονάς τε καὶ νέους· ἀλλὰ μάλιστα μὲν σιγᾶσθαι· εἰ δ᾽ ἀνάγκη τις ἦν λέγειν, δι' ἀποῤῥήτων ἀκούειν ὡς ὀλιγίστους, θυσαμένους οὐ χοῖρον (69), αλλά τι μέγα καὶ ἄπορον θῦμα, ὅπως ὅτι ἐλαχίστους συνέβη ἀκοῦσαι. — Καὶ γὰρ, ἡ δ' ός, οὗτοί γε οἱ λόγοι χαλε- ποί. — Καὶ οὐ λεκτέοι γε, ἔφην, ὦ ᾿Αδείμαντε, ἐν τῇ - - Παρόσον, χοίροι τῇ Δήμητρι, καὶ τῷ Διονύσῳ ἐθύοντο, ὡς λυμαντικοὶ τῶν θεοῖν δωρη- μάτων. Εt Χ' ᾖ σεῖτε φωνὰν χοιρίων μυστηρικῶν. Ότι ἐν τοῖς μυστηρίοις τῆς Δήμητρος χοῖρος θύεται· ἀνάκειται δὲ τὸ ζῶον τῇ θεῷ· ἕκαστος δὲ τῶν θυομένων θυόντων) ὑπὲρ ἑαυτοῦ ἔθυεν, Τί δαι φέρεις; Χοίρους ἐγώνια μυστικάς. EUSEBII CESARIENSIS OPP. PARS CAPUT II. De eodem, ex Epinomide. • Deorum, inquit, atque animantium procrea- tionem, quod majores nostri perperam de illa phi- losophati sint, melius hic mihi necessario tractan- dam atque explicandam puto, atque ita ut superior illa, quam adversus impios institui, disputatio re- legatur. » At vero quam mature ac prudenter illam veterum theologiam repudiet, idem ipse docet se- cundo De republica, ubi sane verum fuerit diligen- tius attendere quemadmodum adversus poetas atque theologos, in iis præsertim quæ de Græcis numini- bus tradita jam olim fuerant, invehatur. Sunt hæc ejus verba. CAPUT III. A - APOLOGETICA. Ex secundo De republica. De eodem ; ac præterea Deum malorum auctorem non esse. - • In majoribus fabulis, inquam, minores etiam facile videbimus. Necesse enim est speciem unam aliquam esse, vimque minoribus æque majoribus- que communem. Annon ita sentis ? Equidem, inquit ille, sed quas tu majores dicas, non capio. Quas Hesiodus, inquam, atque Homerus, cæte- rique poetæ commemorant. Illi enim falsas homi- nibus fabulas commenti, et narrabant olim hodie- - - que narrant. Quas tandem, inquit ille, aut quid in iis reprehendis ? — Cui ego : Quod et primum et omnium maxime reprehendendum est, præsertim ubi quis non recte mentiatur. - - C - Quid illud porro ? Ubi quis male deorum heroumque naturam ora. tione repraesentat, perinde ut pictor faceret, qui tabellam ei rei nulla ex parte similem pingeret, quam penicillo exprimendam suscepisset. vero, inquit, reprehensione dignissima sint; sed clarius illa, sodes, atque distinctius. - Ego vero : Primum, inquam, maximum illud maximisque de rebus mendacium, qui narravit Hesiodus, quid vi- delicet actum a coelo fuerit, quamque vicissim ei pœnam Saturnus reposuerit, perperam omnino con- finxit. Jam quæ Saturnus idem aut gesserit, aut a filio pertulerit, ne si vera quidem essent, adeo tamen facile ac temere apud homines aut stultos, aut adolescentes jactanda viderentur, sed principic quidem, omnino tacenda : sin aperiendi necessitas aliqua foret, cum paucissimis, uti maxime arcana - - Ea pag. F. nit, vel quod antiquissima fuerit, maximeque vul- garis, ut ex Varrone aliisque constat : quo pertinet illud Clernentis Alexandrini Strom. ui, pag. : ltaque Plato eam opposuerit. Vel potius quod in arcanis Cereris et Bacchi sacris, præcipuum hoc victimæ genus haberetur, quo verba illa spectant, etc. Aristophani ejusque scholiaste crebra moris hujus mentio. act. 1, 7: D - - Scholiast., inquit, in Acharn., act. iit, 2, Megarensis quidam mercator puellas geminas porculoruin larvis indue- bat, quas sub mysteriorum tempus in Attico foro venderet. His in saccum subeuntibus edicebat : Ubi scholiast., (forte, Ibidem quaerenti Dicæopoli, respon- det Megarensis : . Hoc ipsum innuit Tibullus l. 1, eleg. : Ai nobis ærata Lares depellite tela, Hostiaque e plena mystica porcus harœ. (68) Ἐν τοῖς μείζοσιν. Plato ut De republica, (69) Οὐ χοῖρον. Hujus victimæ præ cateris memi

Α. πρὸς αὐτοῦ γεγονότα πάντα, τοιαῦτα. Εφ' ' ἑκάστῳ δ' οὖν τῶν δημιουργημάτων ὁ θαυμάσιος Μωσῆς ἐπι- λέγει· «Καὶ εἶδεν ὁ Θεὸς, ὅτι καλόν· ἡ ἐπί τε πᾶσι τὸν περὶ πάντων συγκεφαλαιούμενος λόγον φησί· «Καὶ εἶδεν ὁ Θεὸς πάντα ὅσα ἐποίησε, καὶ ἰδοὺ καλὰ λίαν. » Δόγμα δ' Εβραίων ἐστὶ καὶ τὸ μὴ εἶναι τὸν Θεὸν κακῶν αἴτιον· εἰ δὴ ὁ Θεὸς θάνατον οὐκ ἐποίησ σεν, οὐδὲ τέρπεται ἐπ' ἀπωλείᾳ ζώντων· ἔκτισε γὰρ εἰς τὸ εἶναι τὰ πάντα, καὶ σωτήριοι αἱ γενέσεις του κόσμου· ι Φθόνῳ δὲ διαβόλου θάνατος εἰσῆλθεν εἰς τὸν κόσμον. » Διὸ καὶ παρὰ τῷ προφήτῃ εἰσῆκται λέγων ὁ Θεὸς, πρὸς τὸν ἐξ οἰκείας προαιρέσεως κακὸν γεγενημένον· « Ἐγὼ δὲ ἐφύτευσά σε άμπελον καρποφόρον, πᾶσαν ἀληθινήν· πῶς ἐστράφης εἰς τὰ ὀπίσω, ἡ ἄμπελος ἡ ἀλλοτρία;» Εἰ δέ που λέγοιτο κακὰ τοῖς φαύλοις ἐκ Θεοῦ συμβαίνειν, ὁμωνύμως ἀκουστέον, ὡς τῶν τιμωριῶν οὕτω κεκλημένων, ἃς ἀγαθὸς ὢν ὁ Θεὸς οὐκ ἐπὶ βλάβῃ τῶν τιμωρουμένων, ἐπ' ὠφελείᾳ δὲ καὶ συμφέροντι λέγεται ἐπάγειν· ὥσπερ ἂν καὶ ἰατρὸς ἐπὶ σωτηρίᾳ τῶν καμνόντων κακὰ νομίζοιτο προσφέρειν, τὰς ἀλγεινὰς καὶ πικρὰς θεραπείας. Διὸ καὶ ἐπὶ τῆς θείας γραφῆς, ἔνθα εἴρηται κακὰ ἀνθρώποις ἐπάγεσθαι ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, τὰ παρὰ τῷ Πλάτωνι λεκτέον, ὡς « Ὁ μὲν Θεὸς δίκαιά σε καὶ ἀγαθὰ εἰργάζετο, καὶ ὅτι τὰ σκυθρωπά, καὶ ἀνθρώποις κακὰ νενομισμένα τοῖς τούτων ἀξίοις ἐπῆγεν·, οἱ δὲ ὤνανται κολαζόμενοι, οὐ μόνον κατὰ τὸν φιλόσοφον, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὴν Ἑβραίων γραφὴν λέγουσαν· « Ὃν γὰρ ἀγαπᾷ Κύριος, παι- δεύει· μαστιγοῖ δὲ πάντα υἱὸν, ὃν παραδέχεται. » Ὡς δ' ἄθλιοι μὲν οἱ δίκην διδόντες, ἦν δ᾽ ὁ ὁρῶν ταῦτα ὁ Θεὸς, οὐκ ἐατέον λέγειν τὸν ποιητήν· ἀλλ', εἰ μὲν, ὅτι ἐδεήθησαν κολάσεως, λέγοιεν, ὡς ἄθλιοι κακοὶ, διδόντες δὲ δίκην, ὠφελοῦντο ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, ἐατέον· κακῶν δὲ αἴτιον φάναι Θεόν τινι γίγνεσθαι, ἀγαθὸν ὄντα, διαμαχητέον παντί τρόπῳ. » ᾿Αλλὰ καὶ περὶ τοῦ μὴ ἀλλοιοῦσθαι τὸν Θεὸν ἡ παρ' Εβραίδις προφητεία ὧδέ πη ἐκ προσώπου τοῦ Θεοῦ διδάσκει λέγουσα· « Διότι ἐγὼ Κύριος ὁ Θεὸς ὑμῶν, καὶ οὐκ ἠλλοίωμαι. » Καὶ ἐν ταῖς θεολογίαις δὲ ὁ Δαβὶδ ἀναφωνεί λέγων· « Πάντες ὡς ἱμάτιον το λαιωθήσονται, καὶ ὡσεὶ περιβόλαιον ἐλίξεις αὐτοὺς, καὶ ἀλλαγήσονται. Σὺ δὲ ὁ αὐτὸς εἶ, καὶ τὰ ἔτη σου οὐκ ἐκλείψουσιν. » Εἰ δέ πη τὸν τοῦ Θεοῦ Λόγου εἰσάγουσιν, ἐν εἴδει καὶ σχήματι ἀνθρωπίνῳ παρα- • φαινόμενον, λεκτέον, ὡς οὐ κατὰ τοὺς Ἑλλήνων μύθους ὁμοίως Πρωτεῖ, καὶ Θέτιδι, καὶ Ηρᾳ, οὐδ᾽ ὡς οἱ θεοὶ οἱ περιερχόμενοι νύκτωρ, πολλοῖς ζώοις καὶ πανταδαποῖς ἐνδαλλόμενοι, καὶ τὸν τοῦ Θεοῦ Λόγον ἀνθρώποις πεφηνότα εἰσάγουσιν οἱ Εβραίων λόγοι· ἀλλ' ὡς αὐτὸς ὁ Πλάτων δεῖν ποτέ φησιν ἐπὶ φίλων εὐεργεσίᾳ, ὅταν διὰ μανίαν ἤ τινα ἄνοιαν κακόν τι ἐπιχειρῶσι πράττειν, τότε ἀποτροπῆς ἕνεκα ὡς φάρμαχον χρήσιμον γενέσθαι τὴν τοῦ Θεοῦ εἰς ἀνθρώπους πάροδον. Ἐπεὶ οὖν τῶν ἐπὶ γῆς ζώων οὐδὲν ἦν θεοφιλέστερον γένος ἀνθρώπου, συγγενές τε καὶ οἰκεῖον τῷ Θεοῦ Λόγῳ, παρ᾽ οὗ καὶ λογικὸς τὴν τῆς ψυχῆς φύσιν ἀπείργαστο· εἰκότως, οἷα φίλου ζώου EUSEBH CÆSARIENSIS OPP. PARS II. APOLOGETICA. - licet, Non modo bonum esse Deum, sed etiam quæ- cunque fecerit, in bonitatis suæ communionem vo- casse. Sane quidem admirabilis ille Moyses, post operis cujuslibet enarrationem adjungit, Et vidit Deus quod bonum erat; › idemque post omnium expositionem, de universis universe ita concludit, ‹ Et vidit Deus omnia quæ fecerat, et erant valde lona. Præterea, commune Hebreorum dogma hoc est, malorum auctorem Deum non esse. Si- quidem nec mortem fecit Deus, nec viventium in- teritu delectatur. Ut enim essent, omnia creavit, suntque salutares ex sese mundi generationes : • Invidia autem diaboli mors intravit in mun- dum ‘. › Quamobrem a propheta Deus etiam in- troducitur, cum eo qui suapte voluntate malus eva- serat, hunc in modum expostulans: Ego autem plantavi te vineam fructiferam, totam veram : quo- modo conversa es retro, vinea aliena . . Sicubi autem improbis divinitus evenire mala dicuntur, id accipiendum ita est, ut mala solius communione vocis pœnæ illæ nominentur, quas Deus per sese bonus, ad eorum, quibus immittuntur, non perui- ciem, sed utilitatem et commodum indigere dica- tur : qucmadmodum medicus, qui ad labo- rantium salutem, molestum et grave curationis ge- nus adhiberet, malum iis afferre pateretur. Quare in divinis etiam paginis, ubicunque a Deo mala hominibus immitti dicuntur, usurpanda sunt illa Platonis, abs Deo justa bonaque proficisci omnia, quæque hominibus tristia malaque videri solent, B C guis quibusdam infligi; cæterum qui puniantur, fructum ex iis capere : quod non tantumn a philo- sopho, sed etiam a Scriptura confirmatur, dum ait, • Quem enim diligit Dominus, castigat; lagellat autem omnem filium, quem recipit ³. » At vero, et miseros fuisse, qui pœnas eas sustinerent, et illas tamen Deum immisisse, hoc ut poeta canal, feren- dum nunquam erit. Quod si homines improbos, utpote miseros, animadversione opus habuisse di- cerent, eamque dum subirent, open sensisse divi- nam, hactenus il tolerari possit. Deum autem, qui per sese bonus sit, causam ulli malorum esse, id vero ne unquam dicatur, omni ratione pugnandum erit. Præterea Deum mutari non posse docet He- bræus propheta, ubi sic ejus ex persona loquitur : D Quoniam ego Dominus Deus vester, et non mu- tor. Similiter David in sua illa theologia, sic ex- clamat: Omnes sicut vestimentum veterascent, et sicut opertorium convolves illos, et mutabuntur. Tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient *.> Ubi autem Dei Verbum, forma specieque humana indutum, Hebræorum litteræ repræsentant, dicen- dum enimvero, non quomodo Græcorum fabulæ de Proteo, Thetide ac Junone memorant, aut quales deos illos jamjam audiebamus, noctu multis ani- mantibus, atque omnigenis similes oberrare, divi- num hoc Verbum sese hominibus exhibens ab illis introduci : sed potius, quemadmodum Plato ipse Sap. 11, 24. Jer. 11, 21. Hebr. XII, 16. • x, ↑ Psal. CI,

ο ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Η'. Οτι μὴ δεῖ τὰ ἅπαξ ὀρθῶς κριθέντα ἀθετεῖν, μηδ' εἰ θάνατόν τις επάγοι. Αρμόσει δὲ πρὸς τοὺς ἐν καιροῖς διωγμῶν ἐξομνυμένους τὴν εὐσέβειαν. - • Σὺ δὲ τότε (96) μὲν ἐκαλλωπίζου, ὡς οὐκ ἀγα νακτῶν, εἰ δέοι τεθνάναι σε, ἀλλὰ ᾑροῦ, ὡς ἔφησθα, πρὸ τῆς φυγῆς θάνατον· νῦν δὲ οὔτε ἐκείνους τοὺς λόγους αἰσχύνῃ, οὔτε ἡμῶν τῶν νόμων ἐντρέπῃ, ἐπιχειρῶν ἡμᾶς διαφθεῖραι· πράττεις τε ὅπερ ἂν δοῦλος ὁ φαυλότατος πράξειεν, ἀποδιδράσκειν ἐπι- χειρῶν παρὰ τὰς συνθήκας τε καὶ ὁμολογίας, καθ' &ς ἡμῖν συνέθου πολιτεύσεσθαι. Πρῶτον οὖν ἡμῖν τοῦτ' αὐτὸ ἀπόκριναι, εἰ ἀληθῆ λέγομεν, φάσκοντες σε ὡμολογηκέναι πολιτεύσεσθαι καθ᾿ ἡμᾶς ἔργῳ, ἀλλ' οὐ λόγῳ, ἢ οὐκ ἀληθῆ; Τί φῶμεν πρὸς ταῦτα, ὦ Κρίσ των ; ἄλλο τι, ἢ ὁμολογῶμεν ; 'Ανάγκη, ὦ Σώ κρατες. ᾿Αλλὰ τί οὖν (97) ἂν φαῖεν; ἢ συνθήκας πρὸς ἡμᾶς αὐτοὺς καὶ ὁμολογίας παραβαίνεις, οὐχ ὑπὸ ἀνάγκης ὁμολογήσας, οὐδὲ ἀπατηθεὶς, οὐδὲ ἐν ὀλίγῳ χρόνῳ ἀναγκασθεὶς βουλεύσασθαι, ἀλλ' ἐν ἔτεσιν ἑβδομήκοντα, ἐν οἷς ἐξῆν σοι ἀπιέναι, εἰ μὴ ἠρέσκομεν ἡμεῖς, μηδὲ δίκαιαι ἐφαίνοντό σοι αἱ ὁμολογίας εἶναι. Σύ τε οὔτε Λακεδαίμονα προηρού, οὔτε Κρήτην, ἃς δὴ ἑκάστοτε φῆς εὐνομεῖσθαι, οὔτε ἄλλην οὐδεμίαν τῶν Ἑλληνίδων πόλεων, οὐδὲ τῶν βαρβαρικῶν· ἀλλὰ ἐλάττω ἐξ αὐτῆς ἀπεδήμησας ἢ οἱ χωλοί τε καὶ τυφλοί, καὶ οἱ ἄλλοι ἀνάπηρος Οὕτω σοι διαφερόντως τῶν ἄλλων Αθηναίων ήρεσκεν ἡ πόλις τε καὶ ἡμεῖς, οἱ νόμοι δηλονότι. Τίνι γὰρ ἂν πόλις ἀρέσκοι ἄνευ νόμων; Νῦν δὲ δὴ οὐκ ἐμμέν νεις (98) τοῖς ὡμολογημένοις· ἐμμένοις δὲ, ἐὰν ἡμῖν γε πείθῃ, ὦ Σώκρατες. » ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Θ'. 'Οποῖος ποτ' ἔσται τὴν διάθεσιν ὁ διὰ θανάτου φόβον ἐξομνύμενος τὴν οἰκείαν πρόθεσιν. • Οστις γὰρ νόμων (99) διαφθορεύς ἐστι, σφόδρα που δόξειεν ἂν νέων τε καὶ ἀνοήτων ἀνθρώπων δια- φθορεὺς εἶναι. Πότερον οὖν ἂν φεύξῃ τάς τε εύνο μουμένας πόλεις, καὶ τῶν ἀνδρῶν τοὺς κοσμιωτά τους, καὶ τοῦτο ποιοῦντι, ἄρα ἄξιόν σοι ζῇν ἔσται; ἢ πλησιάσεις τούτοις, καὶ ἀναισχυντήσεις, διαλεγόμενός τινας λόγους, ὦ Σώκρατες, οἵουσπερ ἐνθάδε, ὡς ἡ ἀρετὴ καὶ ἡ δικαιοσύνη πλείστου ἄξιον τοῖς ἀνθρώ ποις, καὶ τὰ νόμιμα καὶ οἱ νόμοι; Καὶ οὐκ οἴει ἄσχημον φανεῖσθαι τὸ τοῦ Σωκράτους πράγμα; ' ἄλλοτε οὖν (φαίεν) ή, Ο.ε. οὐκ ἐμμέ νοις τοῖς ὡμολ. ἐὰν ἡμῖν, EUSEBII CAESARIENSIS OPP. PARS II. - APOLOGETICA. : , stos et injustos . Præterea illud Apostoli, « Maledicimur, et benedicimus : persecutionem patimur, et sustinemus blasphemamur, et opsecramus › quæ sacris nostrorum litteris continentur. Quil.us etiam accinit Hebræus propheta, dum ait ;c Si reddidi retribuentibus mihi mala . . Atque ite- rum : • Cum his qui oderunt pacem, eram pacificus. CAPUT VIII. A Que semel recte statueris, ea ne mortis quidem metu abjicienda esse. Id quod in eos conveniet, qui per- secutionum temporibus religionem ejurant. • Tum enimvero magnifice prædicabas, (ita le- ges ad Socratem) ne mortem quidem ipsam iniquo te animo laturum esse, quam etiamn exsilio potio- rein tibi esse dicebas. Nunc autem, nec ejus tu orationis testimonium vereris, nostraque auctoritate ita non moveris, eam ut etiam infringere ac pes- cundare moliaris. Id agis porro, quod servus ne- quissimus ageret, dum etiam adversus pacta illa atque conditiones, quibus te in rep. versaturum nobis recepisti, fugam cogitas. Nobis igitur pri- mum illud responde, verene a nobis dicatur, an falso, te in rep. nostro ex præscripto, non verbis tenus, sed reipsa victurum recepisse? Quid no- bis ad hæc respondendum, mi Crito? num inge- nue confitendum ? Necesse id quidem, Socra- tes. - - B Quid igitur, inquient, aliud facis, quam pa- cla illa conventa, qua nobiscum pepigisti, violas ? idque, cum nulla vel necessitate, vel fraude impul- sus ea probaveris, nec angustum aliquod tempus ad deliberandum habueris, sed annos totos septua- ginta, quibus sane, si minus tibi placeremus, rec justæ conditiones viderentur, abire potuisti. Ve- rumtamen, neque Laredæmonem aut Cretam, qua- rum tu leges passim et instituta commendas, nec aliam ullam, seu Græcam, scu barbaram civitatem huic prætulisti. Quin etiam ex ea rarius, quam ipsimet claudi, cæci, aliique id genus mutili homines, C pedem extulisti. 656-658 Adeo tu præ cæteris Atheniensibus hac in civitate, atque in nobis ipsis acquievisti. Cui enim civitas sine legibus ulla pla- ceat? Nunc tamen quæ ipsemet pepigisti, repudias; at servabis ea profecto, si nos audias, o So- crates. ▸ CAPUT IX. Qualis animo sit oportet, qui mortis metu susceptum institutum ejuret. Etenim (pergunt eadem leges) quem legum ipsa- rum corruptorem esse constiterit, is facile admo- dum et juventutis et hominum imperitorum corru- ptor habeatur. Utrum ergo bene moratas civitates, et virorum honestissimorum consuetudinem decli- nabis? an vitam porro, dum id ages, tibi retinen- D dam putabis? an cum iis potius versabere, nec ser- mones illos, quibus hic Socrates, pridem assuevisti, cum iis serere erubesces; virtutem, justitiam, le- ges, quæque legum ex præscripto fiant, maximo. Matth. v, 44, 45. * Cor. iv, 12, 13. Psal. VII, 5. Psal. cxix, 7. gendum arbitror, phrasi ac sensu Platoni familiarissimis. misere truncatus fuerat; legebatur enim, etc., contrario plane sensu. Integrum hic dedimus ex Platone. (96) Σὺ δὲ τότε. Plato in Critone, pag. 574 A. (97) Ἀλλὰ τί οὖν. Plato, ἄλλο οὖν (φαίεν) 4. Le- (98) Οὐκ ἐμμένεις. Lucus hic in priori editione (39) Ὅστις γὰρ νόμων. Plato ibid., P. 374 D.

ΧΙΙΙ. 11:0 τόν) γῆν τε ὁρατὴν, καὶ φῶς βλεπόμενον. "Αρ' οὐ δο- κεῖ στι ἐντεῦθεν ὁ Πλάτων ζώων ἰδέας ἐν τῷ νοητῷ ἀπολείπειν κόσμῳ, καὶ τὰ εἴδη τὰ αἰσθητὰ κατὰ τὰ γένη (45) δημιουργεῖν τὰ νοητά; Εἰκότως ἄρα ἐκ γῆς μὲν τὸ σῶμα διαπλάττεσθαι λέγει Μωϋσῆς, ὁ γηί νόν φησιν ὁ Πλάτων σκῆνος· ψυχὴν δὲ τὴν λογικὴν ἄνωθεν « ἐμπνευσθῆναι ἡ ὑπὸ Θεοῦ « εἰς πρόσωπον.» Ἐνταῦθα γὰρ τὸ ἡγεμονικόν ιδρύσθαι λέγουσι, τὴν διὰ τῶν αἰσθητηρίων ἐπεισόδιον τῆς ψυχῆς ἐπὶ τοῦ πρωτοπλάστου εἴσοδον ἑρμηνεύοντες. Διὸ καὶ ι κατ' εἰκόνα καὶ καθ᾽ ὁμοίωσιν Θεοῦ τὸν ἄνθρωπον γεγο νέναι. » Εἰκὼν μὲν γὰρ Θεοῦ λόγος ὁ θεῖος καὶ βασι λικός, ἄνθρωπος ἀπαθής· εἰκὼν δ᾽ εἰκόνος άνθρω πίνης νοῦς. Ἑτέρῳ δ' εἰ βούλει παραλαβεῖν ὀνόματι τὴν ἐξομοίωσιν, εὕροις ἂν παρὰ τῷ Μωϋσῇ ἀκολουθίαν ὀνομαζομένην θείαν. Φησί γάρ ο Οπίσω Κυρίου τοῦ Θεοῦ ὑμῶν πορεύεσθε, καὶ τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ φυλάξατε. ο Ακόλουθοι δ', οἶμαι, καὶ θεραπευταί Θεοῦ πάντες οἱ ἐνάρετοι. Ἐντεῦθεν δ' οἱ μὲν Στωϊκοὶ, τὸ τέλος τῆς φιλοσοφίας τὸ ἀκολούθως τῇ φύσει ζῆν εἰρήκασιν· ὁ Πλάτων δὲ ὁμοίωσιν Θεῷ, ὡς ἐν τῷ δευ- τέρῳ παρεστήσαμεν Στρωματεῖ. Ζήνων τε ὁ Στωϊκὸς, παρὰ Πλάτωνος λαβὼν, ὁ δὲ ἀπὸ τῆς βαρβάρου φιλο- σοφίας, τοὺς ἀγαθοὺς πάντας ἀλλήλων εἶναι φίλους λέγει. Φησὶ γὰρ ἐν τῷ Φαίδρῳ (46) Σωκράτης· « Ως οὐχ εἴμαρται κακὸν κακῷ φίλον εἶναι, οὐδ᾽ ἀγαθὸν ἀγαθῷ μὴ φίλον. ο Οπερ κὰν τῷ Λύσιδι (47) ἀπέ- δειξεν ἱκανῶς, ὡς ἐν ἀδικίᾳ καὶ πονηρίᾳ οὐκ ἄν ποτε σωθείη φιλία. Καὶ ὁ ᾿Αθηναίος ξένος (48) ὁμοίως φησὶ, πρᾶξιν εἶναι φίλην καὶ ἀκόλουθον Θεῷ, καὶ ἕνα ( λόγον ἔχουσαν ἀρχαῖον, ὅταν τὸ μὲν ὅμοιον τῷ ὁμοίῳ μετρίῳ ὄντι φίλον ᾖ, τὰ δὲ ἄμετρα οὔτε τοῖς ἀμέ τροις, οὔτε ἐμμέτροις· ὁ δὲ Θεὸς ἡμῖν πάντων χρη- μάτων μέτρον ἂν εἴη. Εἶτα ὑποβὰς ἐπάγει Πλάτων· • Πᾶς γὰρ δὴ ἀγαθὸς ἀγαθῷ ὅμοιος· κατὰ τοῦτο δὲ καὶ Θεῷ ἐοικώς, ἀγαθῷ τε παντὶ φίλος ὑπάρχει καὶ Θεῷ. » Ενταῦθα γενόμενος, κἀκείνου ἀνεμνήσθην ἐπὶ τέλει γὰρ τοῦ Τιμαίου λέγει, τῷ κατανοουμένω τὸ κατανοοῦν ἐξομοιῶσαι δεῖν, κατὰ τὴν ἀρχαίαν φύ σιν· ὁμοιώσαντα δὲ τέλος ἔχειν τοῦ προτεθέντος άνω θρώποις ὑπὸ θεῶν ἀρίστου βίου πρός τε τὸν παρόντα καὶ τὸν ἔπειτα χρόνον. Καὶ μετὰ βραχέα (49) ἐπιλέ γει· 'Αδελφούς δ' εἶναι ἡμᾶς, ὡς ἂν τοῦ ἑνὸς Θεοῦ ὄντας, καὶ ἑνὸς διδασκάλου, φαίνεται που καὶ Πλά- των καλῶς ὧδέ πως· Ἐστὲ μὲν γὰρ πάντες οἱ ἐν τῇ πόλει ἀδελφοὶ, ὡς φήσομεν πρὸς αὐτοὺς μυθολο γοῦντες. ᾿Αλλ' ὁ Θεὸς πλάττων, ὅσοι μὲν ὑμῶν ἱκα· νοὶ ἄρχειν, χρυσὸν ἐν τῇ γενέσει συνέμιξεν αὐτοῖς, διὰ τιμιώτατοί εἰσιν· ὅσοι δὲ ἐπίκουροι, άργυρον σίδηρον δὲ καὶ χαλκὸν τοῖς γεωργοῖς καὶ τοῖς ἄλ λοις δημιουργοίς. Ὅθεν ἀνάγκη, φησί, γεγονέναι, και κατά, δημιουργεῖ τὰ νοητά, τὰ αἰσθητά, των νοητῶν καὶ μετὰ βραχέα. ἀδελφοὺς δέ, PRAPAR. EVANG. LIB. B vero qui sensus movet, senario attribuit. Nam et apud Pythagoreos, senarius tanquam genitalis numc- rus, conjugium vocatur. Ergo in unitate coelum illud, quod in oculos non cadit, terranque sanctam, et lucem mente perceptam constituit: ‹ In princi- pio enim, inquit, fecit Deus elum et terram : terra autem erat invisibilis 1. . Quibus deinde sub- jungit: Et dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux³. › At in ea mundi procreatione, quam sensus attingit, solidum coelum condidit (quidquid autem est soli- dum, idem quoque sensus movet), terramque simul ac lucem, quæ oculis cernerentur. Num tibi hoc Plato secutus videtur, dum animantium ideis in eo mundo, quem sola mens capit, relictis, formas illas, quæ in sensum cadunt, pro spiritualium ge- nerum varietate molitur? Jure ergo Moyses concre- tum ex terra corpus esse docet, quod terrenum a Platone tabernaculum vocatur : animum ratione praeditum coelitus a Deo in faciem inspiratum. Hic enim principis illius facultatis sedem esse vo- lunt, adventitium illum animi primum in parentem per sensus ingressum interpretati. Quocirca homi- nem etiam, ad imaginem et similitudinem Dei factum esse . Imago enim Dei, ratio divina et *. regia, homo non patibilis: humanæ autem imagi- mis imago, meus. Quam sim.litudinem si alio vo- cabulo expressam cupis, divinam quamdam assecta- tionem a Moyse appellatam reperies ; ait enim : « Post Dominum Deum vestrum ambulate, et man . dara ejus custodite "., Assectatores autem, opi- nor, cultoresque Dei sunt, quicumque virtute præ- stant. Atque hinc Stoici philosophiæ finem esse di- xerunt, congruenter naturæ convenienterque vivere, Plato vero ipsammet cum Deo similitudinem, ut Stromate secundo jam ostendimus. Quin et Zeno Platonem, et barbaram philosophiam secutus Plato, bonos omnes inter sese amicos esse dixerunt. So- crates enim in Phædro nefas esse ait, ut vel malo malus amicus sit, aut bonus bono non ami- cus. Quod ipsum in Lyside fuse admodum ostendit, ubi amicitiam cum injustitia et improbitate coli nullo modo posse, confirmat. Similiter hospes ille Atheniensis rei Deo perjucundam esse docet, eique congruentein, cujus una quædam sit ac pervetusta ra- tio; ut simili quidem, si modo erit modicum, simile amicum sit ; immodica vero nec inter sese, nec noli- cis amica esse possint; Deus ipse denique rerum n¡0- bis omnium mensura statuatur. Quibus hæc dein- ceps Plato subjungit: Bonus enim omnis bono • Deut. 1V, 2. A dem illum, quod mente percipiatur, unitati, hune D Gen. 1, 1,2. Ibid., 3. • Gen. II, tem vitiose pro quod etiam imposuit in- terpreti. Certe Plato non sed ad exemplar elaborata si- gnificat. rigendus Clemens, apud quem mendose legitur, Avola. Fuit quippe Lysias rhetor alius a Platonico Lyside. Locus autem exstat apud Platonem, p. et seq. termittit Eusebius, cujus verba ista sunt, Sequentia vero, clc., si: Clementis, pag. edit. Graeco-Lat. 7. • Gen. 1, 20. 45) Κατὰ τὰ γένη. Recte. Apud Clementem au- (46) Ἐν τῷ Φαίδρῳ. Pag. 348. (47) Λύσιδι. Vera lectio et Platonica. Itaque cor- (48) 'Αθηναῖος ξένος. Plato 1. iv Leg., p. 601 Α. (49) Μετὰ βραχέα. Imo sat multa, que hic præ-

Χαῖρε, Πάτερ, μέγα θαῦμα, μέγ' ἀνθρώποισιν ο Β ἀριστοτέχναν, όνειαρ. Καὶ πρὸ τούτου δὲ Ὅμηρος, ἐπὶ τῆς Ἡφαιστοτεύκτου ἀσπίδος, κοσμοποιῶν κατὰ Μωϋσέα· Ἐν μὲν γαῖαν ἔτευξ', ἐν δ᾽ οὐρανὸν, ἐν δὲ θά- [ασσαν, φησίν, Ἐν δὲ τὰ τείρεα πάντα, τά τ' οὐρανὸς ἐστεφά [νωται. Ὁ γὰρ διὰ τῶν ποιημάτων, καὶ τῶν καταλογάδην συγγραμμάτων ἀδόμενος Ζεὺς, τὴν ἔννοιαν ἐπὶ τὸν Θεὸν ἀναφέρει. Ηδη δὲ, ὡς εἰπεῖν, ὑπ' αὐγὰς ὁ Δημόκριτος εἶναί τινας ὀλίγους γράφει τῶν ἀνθρώ πων, « οἱ δὴ ἀνατείναντες τὰς χεῖρας ἐνταῦθα, οὗ νῦν μέρα καλέομεν οἱ Ἕλληνες. Πάντα Ζεὺς μυθεῖται, καὶ πάντα οὗτος οἶδε, καὶ διδοῖ, καὶ ἀφαι ρεῖται, καὶ βασιλεὺς οὗτος τῶν πάντων. » Μυστικώ τερον δὲ ὁ μὲν Βοιώτιος Πίνδαρος, ἅτε Πυθαγόριος ὤν, Εν ἀνδρῶν (60), ἐν θεῶν γένος, Εκ μιᾶς δὲ μητρός πνέομεν άμφω. Τῆς ὕλης, παραδίδωσι· καὶ ἕνα τὸν τούτων δημιουρ γὸν τὴν ἀριστοτέχναν (61) πατέρα λέγει, τὸν καὶ τὰς προκοπές κατ' ἀξίαν εἰς θειότητα παρεσχημένον Σιωπῷ γὰρ Πλάτωνα, ἃ ἄντικρυς οὗτος ἐν τῇ πρὸς Ἐραστὸν καὶ Κορίσκον ἐπιστολῇ φαίνεται Πατέρα καὶ Υἱὸν οὐκ οἶδ' ὅπως ἐκ τῶν Ἑβραϊκῶν φωνών ἐκφαίνων· παρακελευόμενος κατὰ λέξιν· « Επομνύντες σπουδῇ τε ἅμα μὴ ἀμούσῳ, καὶ τῇ τῆς σπουδῆ; ἀδελφῇ παιδείᾳ, τὸν πάντων Θεὸν αἴτιον, καὶ τοῦ ἡγεμόνος καὶ αἰτίου Πατέρα Κύριον ἐπομνύντας, δν, ἐὰν ὀρθῶς φιλοσοφῆτε, εἴσεσθε. • "Η τε ἐν Τιμαίῳ δημηγορία, Πατέρα λέγει τὸν δημιουργόν, λέγουσα ὧδέ πως· « Θεοὶ θεῶν, ὧν ἐγὼ Πατήρ δημιουργός τε ἔργων. » Ὥστε καὶ ἐπὰν εἴπῃ, περὶ τὸν πάντων Βασιλέα πάντα ἐστὶ, κἀκείνου ἕνεκα τὰ πάντα, κἀκεῖνο αἴτιον τῶν καλῶν· δεύτερον δὲ πέρι τὰ δεύ- τερα, και τρίτον πέρι τὰ τρίτα· οὐκ ἄλλως ἔγωγε ἐξακούω ἢ τὴν ἁγίαν Τριάδα μηνύεσθαι. Τρίτον μὲν γὰρ εἶναι τὸ ἅγιον Πνεῦμα, τὸν δὲ Υἱὸν δεύτερον, δι' οὗ πάντα ἐγένετο κατά βούλησιν τοῦ Πατρός. Ο δὲ αὐτὸς ἐν τῷ [δεκάτῳ τῆς Πολιτείας πρὸς τοῦ Αρμενίου, τὸ γένος Παμφύλου μέμνηται, ὅς ἐστι Ζω- ρόαστρις. Αὐτὸς γοῦν ὁ Ζωροαστρις γράφει Τάδε συ έγραψε Ζωροαστρις ὁ ᾿Αρμενίου, τὸ γένος Πάμφυλος, ἐν πολέμῳ τελευτήσας, ὅσα ἐν ᾅδῃ γενόμενος ἐδάτιν παρὰ θεῶν. » Τὸν δὴ Ζωροαστριν τοῦτον ὁ Πλάτων, δωδεκαταῖον ἐπὶ τῇ πυρᾷ κείμενον, ἀναβιῶναι λέγει. Τάχα μὲν οὐ τὴν ἀνάστασιν, ἀλλ᾽ ἐκεῖνα αἰνίσσεται, ὡς διὰ τῶν δώδεκα ζωδίων ἡ ὁδὸς ταῖς ψυχαῖς γίνετα: εἰς τὴν ἀνάληψιν. Αὐτὸς δὲ καὶ εἰς τὴν γένεσίν φησι τὴν αὐτὴν γίνεσθαι κάθοδον. Ταῦτα ὑποληπτέον καὶ τὰ τοῦ Ηρακλέος ἆθλα λέγεσθαι ι5, μεθ' ἃ τῆς ἀπαλλαγῆς παντὸς τοῦ κόσμου τοῦδε τυγχάνει ἡ ψυχή. Δωδωναῖε μεγασθενές, Αριστοτέχνα πάτερ. . EUSEBII CAESARIENSIS OPP. PARS II. - APOLOGETICA. Quodque darent. Huic prima omnes, huic ultima A [semper Vola ferunt. Salve, Genitor, quem suspicit orbis, Atque boni auctorem sentit. Et ante Aratum Homerus, in clypeo illo quem Vul- canus elaborarat, mundi procreationem e Moysis exemplari describens, ait : Fecerat hic terras, cœlumque, salumque pro- [fundum, Astraque purpurea cœlum quæ luce coronant. Qui enim et poetarum, et oratorum vocibus Jupiter celebratur, is omnino Deum significat. Jam Demo- critus, ut id quoque dicam, paucos admodum ho- mines lucem intueri ait, « qui manus ad eum tollant, quem nos Græci aerem nunc vocamus. Quippe fatur omnia Jupiter, omnia novit, dat idem aufertque omnia, omniumque rex est. At Boeotius Pindarus, altiore quodam mysterio, Pythagoreus enim is eral, – C Virum, inquit, unum est ac deum genus. Matre spiritum ambo hausimus ab una. Matris nomine materiam intelligit, unumque præ- terea horum molitorem omnium constituit, quem ipse parentem hoc est, optimum ac sapientissimum artificem nominat, qui pro sua quemque dignitate, ad ipsam quoque divinitatem provehat. Platonem enim prætereo, qui palam ac perspicue, in ea quam ad Erastum et Coriscum scribit epistola, Patrem ac Filium, nescio quo pacto, ex Hebraicis litteris palam ac manifeste aperit, ubi sic eos hortatur : c Dum juratis, inquit, non illibe rali, ac studii sorore doctrina mutuo conjuncti, per Deum ipsum rerum omnium sive præsentium, sive futurarum præsiden, necnon præsidis etiam prin- cipiisque parentem Dominum juretis, quem quidem, si modo recte philosophabimini, cognoscetis. > Idem ea quam in Timæo habet concione, artificem illum Patrem appellat, his verbis : • Vos qui deo- rum satu orti estis, attendite, quorum operum ego parens effectorque sum. • Quare cum idem ita loquitur, circa universorum Regem omnia sunt, ac propter ipsum omnia: idem bonorum omnium principium est. At circa secundum ea quæ secundo, circa tertium ea quæ tertio ordine continetur, cuncta versantur : equidem ista nonnisi dle sancta Triade acci- D pio, et tertii quidem nomine Spiritum sanctum,secun- di vero, Filium intelligo, per quem ex Patris volun- tatej facta sunt omnia. Præterea Reipublicæ decimo : Eris cujusdam Armenii filii meminit, genere Pam- phyli, qui quidem est Zoroastres. Certe Zoroastres ipse ita de se scribit: • Hlæc, inquit, scriptis man- davit Zoroastres, Armenii filius, Pamphylus genere: Cum in bello cecidissem, apud inferos abs diis hec didici. » Hunc ergo Zoroastrem Plato, die ab riur. lection., cap. 11, hos Pindari versus illustrat. tarchi loca profert, ubi ex Pindaro id nominis Deo tribuitur. Pindari versus idem ex Dionis Chryso- stomi Olympico, hunc in modum refert: Licet ibi nominatim Pindarus non appelletur. (60) “Er àrdpŵr. Theodor. Canterus lib. 1 Va- (61) Αριστοτέχναν πατέρα. Canterus ibid. Plu-

ΧΠΙ. πάντα σείων καὶ ἀτρεμίζων, ὡς μὲν μέγας τις καὶ Δ δυνατός, φανερός· ὁποῖος δ' ἔστι μορφὴν, ἀφανής.» Οὐδὲ μὴν ὁ παμφαής δοκῶν εἶναι ἥλιος, οὐδ᾽ οὗτος ἔοικεν ὁρᾷν αὑτὸν ἐπιτρέπειν· ἀλλ᾽ ἦν τις αὐτὸν ἀναι δῶς θεάσηται, τὴν ὄψιν ἀφαιρεῖται. Τις γὰρ σὰρξ δύναται τὸν ἐπουράνιον καὶ ἀληθῆ Οφθαλμοῖσιν ἰδεῖν Θεὸν ἄμβροτον, ὃς πόλον οἰκεῖ; Αλλ' οὐδ' ἀκτίνων κατ' ἐναντίον ήελίοιο, *Ανθρωποι στῆναι δυνατοί, θνητοί γεγαώτες, προείπεν ἡ Σίβυλλα. Εὖ γοῦν καὶ Ξενοφάνης ὁ Κολο- φώνιος, διδάσκων ὅτι εἷς καὶ ἀσώματος ὁ Θεὸς, ἐπι- φέρει· Εἰς Θεὸς ἔν τε θεοῖσι καὶ ἀνθρώποισι μέγιστος, Οὔτι δέμας θνητοῖσιν ὁμοίιος, οὐδὲ νόημα. Καὶ πάλιν · ᾿Αλλὰ βροτοὶ δοκέουσι θεοὺς γεννᾶσθαι, Τὴν σφετέραν (68) δ' ἐσθῆτα ἔχειν, φωνήν τε, δέ [μας τε. Καὶ πάλιν· Αλλ' εἰ χεῖρας (69) ἔχον βόες, ἠὲ λέοντες, Ἢ γράψαι χείρεσσι, καὶ ἔργα τελεῖν ἅπερ ἄνδρες, Ιπποι μεν θ᾽ ἵπποισι, βόες δέτε βουσὶν ὅμοιοι (70), Καί κε θεῶν ἰδέας ἔγραφον, καὶ σώματ' ἐποίουν Τοιαῦθ', οἷόν περ καὐτοὶ δέμας εἶχον ὅμοιον. Ακούσωμεν οὖν πάλιν Βακχυλίδου μὲν τοῦ μελοποιοῦ περὶ τοῦ θείου λέγοντος· Οἱ μὲν ἀδμῆτες αεικελίων (71) νούσων εἰσὶ, Καὶ ἀναίτιοι, οὐδὲν ἀνθρώποις είκελοι. Κλεάνθους δὲ τοῦ Στωϊκοῦ, ἔν τινι ποιήματι περὶ τοῦ Θεοῦ ταῦτα γεγραφότος ἄκουε· Τἀγαθὸν ἐρωτᾷς (12) με οιόν ἐστ'; "Ακουε δή. Τεταγμένον, δίκαιον, ὅσιον, εὐσεβές, Κρατοῦν ἑαυτοῦ, χρήσιμον, καλόν, δέον, Αὐστηρὸν, αὐθέκαστον, ἀεισύμφορον, Αφοβον, ἄλυπον, λυσιτελές, ανώδυνον, ὠφέλιμον (75), ἀσφαλὲς, φίλον, ἔντιμον, εὐάρε• [στον, ομολογούμενον, Εὐκλεές, ἄτυφον, ἐπιμελες, πράον, σφοδρόν Χρονιζόμενον, ἄμεμπτον, ἀεὶ διαμένον. Ὁ δὲ αὐτὸς, κατὰ τὸ σιωπώμενον τὴν τῶν πολλῶν διαβάλλων εἰδωλολατρείαν, ἐπιφέρει . Ανελεύθερος πᾶς, ὅστις εἰς δόξαν βλέπει, Ὡς δὴ παρ' ἐκείνης τευξόμενός τινος καλοῦ. Ούκουν ἔτι κατὰ τὴν τῶν πολλῶν δόξαν περὶ τοῦ θείου υποληπτέον· . . . Οὐδὲ γὰρ λάθρα δοκῶ, Φωτός κακούργου σχήματ᾽ ἐκμιμούμενον, Σ' ἐς εὐτὴν (14), ὥσπερ ἄνθρωπον, μολεῖν· Καὶ ἴσην τ' αἴσθησιν ἔχειν, φωνήν τε, δέμας τε. τοι χεῖρας εἶχον βόες, ἢ ἐλέφαντες. Τοὺς μὲν γὰρ Αιθίοπας, μέλανας καὶ σιμοὺς γράφειν ἔφησε τοὺς οἰκείους θεούς, ὁποῖοι δὴ καὶ αὐτ τον πεφύκασιν· τοὺς δέ γε Θράκας, γλαυκούς τε καὶ ἐρυθρούς· καὶ μέν τοι καὶ Μήδους, καὶ Πέρσας, σφί- σιν αὐτοῖς ἐοικότας· καὶ Αἰγυπτίους ὡσαύτως αὐτοὺς 1ία διαμορφοῦν, πρὸς τὴν οἰκείαν μορφήν. ἀεὶ καὶ λίαν. εὐάρεστον, ὁμολογούμενον. ἐς εὐνήν. PRÆPAR. EVANG. LIB. quod ejus in cognitionem ullius ex imaginis specie venire nemo possit. Quibus affinia Xenophon Athe- niensis hæc habet ad verbum ‹ Qui omnia concu- tiat, idemque tranquillet, eum et magnum et po- tentem esse constat; qua vero specie it, non liquet. Ac ne sol ipse quidem, ut lucem quoquoversum diffundere videatur, impune tamen sese videri patitur ; quisquis enim in eum impudenter intueri conetur, visum amittit De Græc. affect. cur., p. 49, hic versus ita legitur: Subdit idem Græcorum medicus Xenophanem illum eodem in argumento versantem, populorum quo- rumdam ex inore, huic suæ cogitationi fidem asse- rere : Quæ caro verum oculis, immortalemque videret, Coelestemque Deum, cujus super æthera sedes? Quippe, nec adversi radiantia spicula solis Moriales subeant defixo lumine visus ; ut jam olim Sibylla cecinit. Jure igitur ac merito Xenophanes ille Colophonius, Deum unum, et cor- poris expertem esse docens, ita cecinit: Maximus idem hominum ac superum Deus unicus [ille est, B Quem mortalis homo non mente aut corpore reddat. Atque iterum : ...Ast homines generari numina credunt, Illaque voce sibi, cultuque et corpore prorsus Assimilant. Itemque, ...Si manus apta bovi, manus apla leoni, Pingeret, atque hominum tractare assuesceret artes. bovi similes superos, similesque leoni Illa Fingeret; acer equus specie formaret equina; Quisque suo proprium vestiret corpore Numen. · Rursus et Bacchylidem lyricum ita de divino Nu- mine loquentem audiamus, Ili fædis semper gravibusque morbis indomiti : Innocentes, nec ulla in re mortalibus similes. Et Cleanthem Stoicum, cujus in quodam poemate C sunt, quæ sequuntur: D Quidnam bonum sit me rogas ? Jamjam accipe. Quod ordinatum est, integrum, sanctum, pium, Suique compos, utile, decens, commodum, Grave, ac severum, quodque semper conferat; Metu ac dolore majus, et molestia ; Salubre, jucundum, et sibi consentiens ; Clarum, ac modestum, sedulum, lene, ac polens, Perenne, labis nescium, ac semper manens. Tum idem vulgi tacite idololatriam carpens, ista subdit : Opinionem qui sequitur, haud liber est. Frustra inde quidquam stultus exspectet boni. Non igitur amplius de Deo est ex vulgi opinione sentiendum, ....Haud enim Numen reor, Hominis scelesti clanculum speciem induens, Tuum hoc cubile petere, prout homines solent, Clement., jar laudaverat in Protreptico, pag. B. Sunt au- tem iambici senarii, quos ante perturbatos, quan- tum licuit digessimus. Cæterum major est Eusebii cum Clemente similitudo in Protrept. quam in Stromat. Qui versus omnino con- stat. (68) Τὴν σφετέραν. Apud Theodoretum, lib. u (69) Αλλ' εἰ χεῖρας Theodoretus ibid., Αλλ' εν (70) "Ομοιοι. Theodoret., ὁμοίας, uti conjeceram. (71) Αεικελίων. Longe melius quam, ut apud (72) Τἀγαθὸν ἐρωτᾷς. Hunc Cleanthis locun (73) Ωφέλιμον. Clemens utrobique, ὠφέλιμον, (74) Σ' ἐς εὐνήν. Corrige ex Clemente, Σοὶ τήνδ'

Α Ο βίος ἀνθρώποις λογισμοῦ καὶ ἀριθμοῦ δεῖται [πάνυ, Ζῶμεν δ' ἐν ἀριθμῷ καὶ λογισμῷ· ταῦτα γὰρ σώ [ζει βροτούς. Εἶτα διαρρήδην ἐπιφέρει· Ὁ λόγος ἀνθρώπους κυβερνᾷ, κατὰ πρόσωπον [ (86), καὶ σώζει ὧν Ἔστιν ἀνθρώπων (87) λογισμός, ἔστι καὶ θεῖος [ λόγος Ο λόγος ἀνθρώπῳ πέφυκε περὶ βίου καταστρο [φάς (88). Ο δέ γε τὰς τέχνας ἅπασι συνέπεται θεῖος λόγος, Διδάσκων αὐτὸς αὐτοὺς, ὅ τι ποιεῖν δεῖ συμφέρον. Οὐ γὰρ ἄνθρωπος τέχναν τιν' εὗρεν, ὁ δὲ θεὸς [ταύτην φέρει. Ὁ δέ γε τοῦ ἀνθρώπου λόγος πέφυκεν από τε [θείου λόγου. Ναὶ μὴν διὰ τοῦ Ἡσαΐου Πνεύματος κεκραγότος • Τί μοι πλῆθος τῶν θυσιῶν ὑμῶν; λέγει Κύριος· πλήρης εἰμὶ ὁλοκαυτωμάτων, καὶ στέαρ ἀρνῶν, καὶ αἷμα ταύρων οὐ βούλομαι. » Καὶ μετ᾿ ὀλίγα έπαγα- γόντος · ο Λούσασθε, καθαροὶ γένεσθε, ἀφέλετε τις πονηρίας ἀπὸ τῶν ψυχῶν ὑμῶν·, Καὶ ἐπὶ τού τοις Μένανδρος ὁ κωμικός (89) αὐταῖς γράφει ταξί λέξεσιν Εἴ τις δὲ θυσίαν προσφέρων, ὦ Πάμφιλε, Ταύρων τι πλῆθος, ἢ ἐρίφων (90), ἣ, νή Δία, 'Ετέρων τοιούτων, ἢ κατασκευάσματα, Χρυσᾶς ποιήσας χλαμύδας, ἤτοι πορφυρᾶς, Η δι' ἐλέφαντος ἢ σμαράγδου ζώδια (91), Εὔνουν νομίζει τὸν Θεὸν καθεστάναι· Πεπλάνητ' ἐκεῖνος, καὶ φρένας κούφας έχει. Δεῖ γὰρ τὸν ἄνδρα χρήσιμον πεφυκέναι, Μὴ παρθένους φθείροντα καὶ μοιχώμενον, Κλέπτοντα καὶ σφάττοντα χρημάτων χάριν. Μηδὲ βελόνης ἔναμμ' ἐπιθυμῇς (42), Πάμφιλε, ῾Ο γὰρ Θεὸς βλέπει σε πλησίον παρών. • Θεὸς ἐγγίζων ἐγώ εἰμι, καὶ οὐχὶ Θεὸς πόρρω θεν. Ποιήσει τι ἄνθρωπος ἐν κρυφαίοις, καὶ οὐκ ὄψο μαι αὐτόν; » διὰ Ἱερεμίου φησί. Καὶ πάλιν ὁ Μέ νανδρος, παραφράζων τὴν Γραφὴν ἐκείνην· « θύσατε θυσίαν δικαιοσύνης, καὶ ἐλπίσατε ἐπὶ Κύριον, ν ὡδέ πως γράφει · * • • Μηδὲ βελόνης (97), φίλτατ', ἐπιθύμησον ἀλλοτρίας ποτέ. Ο γὰρ Θεός γ' ἔργοις δικαίοις ἥδεται, Καὶ οὐκ ἀδίκοις· πονοῦντα δὲ ἐᾷ τὸν ἴδιον Βίον ὑψῶσαι, τὴν γῆν ἀροῦντα νύκτα καὶ Τὴν ἡμέραν. Θεῷ δὲ θύε διὰ τέλους Δίκαιος ὢν, καὶ λαμπρὸς, ὡς ταῖς χλαμύσι, Τῇ καρδίᾳ. Βροντῆς ἐὰν ἀκούσῃς, μὴ φύγῃς, Μηδὲν συνειδὼς αὐτὸς σαυτῷ, δέσποτα. Ο γὰρ Θεὸς βλέπει σε, πλησίον παρών. κατά τρόπον σώζει. Εἶτα. καὶ σώζει κατά τρόπ., καὶ σώζει τρόπον. κατά νου τρόπον πιο- εἰ ἔστιν ἀνθρώπῳ λογ. καὶ τὰς τροφάς. ή τρίφων. ἐν ἅμμα ἐπιθυμήσῃς, ἓν ἄμμ' ἐπιθυμῇς EUSEBII CAESARIENSIS OPP. PARS II. – Humana vita ratione ac numero prorsus indiget; Numero ac ratione vivimus; ambo nos fovent. Tum ita diserte : Ratio mortales regit, moresque servat. Deinde : Si est in homine ratiocinatio, est et divina ratio. Ratio homini innata est, ad casus vitæ varios. Ratio divina artes cuique moderatur suas : Omnibus per se aperit, quid magis cuique conferat. Haud enim artem ullam homo reperit, Deus hanc [unus parit. Ratio nimirum hominis, ratione ex divina sala est. · APOLOGETICA. Porro cum Isaiæ voce hæc Spiritus inclamet : « Quo mihi multitudinem victimarum vestrarum ? dicit B Dominus : plenus sum holocaustis; adipem agno- rum, et sanguinem taurorum nolo '. . Idemque subjungat paulo post : c Lavamini, mundi estote, auferte nequitias ex animabus vestris '. . Tum in eamdem sententiam Menander comicus totidem verbis ita scribit: Si quis, quod hadi vel bovis, mi Pamphile, Cruentet aras sanguine, aut aliud deis Quodcunque mactet; sive quod docta manus Laborat arte, purpura ardenti micans, Aurove textum pallium, aut candens ebur, Viridem aut smaragdum, muta qua moles sinil, Animantes mutans, offerat; Numen sibi Credat secundum: mentis hic nimium levis, Heu! graviter errat. Commodis sit moribus Homo, necesse est: virginis casto innocens Parcat pudori, parcat alieno toro ; Furti atque cadis inscias servet manus. Cave ergo vel acum ne appetas, mi Pamphile; Te quippe nusquam non videt præsens Deus. • Deus vicinus ego sum, et non Deus de longe. Num faciet aliquid homo in absconditis, et ego non vie «lebo eum ? » inquit Deus per Jeremiam '. Atque iterum Menander illud Scripturæ, ‹ Sacrificate sa- crificium justitia, et sperate in Domino *, » para- phrasi quadam exponens, sic ait, ... Neve acum, o suavissime, Aliena quæ sit, appetas: etenim Deo Injusta nulla, justa quæ modo sunt placent Feliciorem ducere hunc vitam sinat, Qui nocte terram, qui die assiduo colit. Deo sacrifices, æqui ad extremum tenax ; Ut veste munda splendidus, sic pectore. At cum tonabit, siste, nec pavido gradu Fugam capesse, quandiu nil conscius Ipse tibi fueris: te Deus præsens videt. C D Isa. I, 11. * ibid. 16. Jerem. xxi, 23. * Psal. v, 6. mente, Nisi malis aut, quod secutus sum, Si tamen retineatur dum potius quam mores significabit. quor; scribit enim, qua vicissim Clementem corrigas, apud quem vi- tiose, archia, sequentes versus Philemoni tribuit. apex ante e, cum scribendum fuerit animantes imi'ans. Corrige, animante mutans. ut legebatur, tametsi retineri possit. Clementem hi versus et incipiunt et desinunt. Sed neque hic, neque illic sua singulis ratio satis con- stat, nec facile constitui potest. (86) Κατὰ πρόσωπον, etc. Reponendum ex Cle (87) Ἔστιν ἀνθρώπων. Εt hic Clementem se (88) Καταστροφάς. Vera, ut opinor, lectio, ex (89) Μένανδρος ὁ κωμικός. Justinus lib. De mon- (90) Η ερίφων. Clemens, ή ρίφων. Omissus ex (91) Ζώδια. Operarum vitio, in versione legitur (92) Ἔναμμ' επιθ. Ita ex Clemente malui. quam (95) Μηδὲ βελόνης. Aliter atque aliter apu

τοῦ Θεοῦ. Παραφράζει δὲ ἐκεῖνας τὰς προφητικὰς γραφὰς, τήν τε διὰ Ωσηέ (4)· « Ἰδοὺ ἐγὼ στερεών βροντὴν, καὶ κτίζων πνεῦμα, οὗ αἱ χεῖρες τὴν στρα- τιὰν τοῦ οὐρανοῦ ἐθεμελίωσαν. » Καὶ τὴν διὰ Μωϋ- σέως, « Ιδετε, ἴδετε, ὅτι ἐγώ εἰμι, καὶ οὐκ ἔστι Θεὸς ἕτερος πλὴν ἐμοῦ. Ἐγὼ ἀποκτενῶ, καὶ ζῆν ποιήσω· πατάξω, κἀγὼ ἰάσομαι. Καὶ οὐκ ἔστιν ὅς ἐξελεῖται ἐκ τῶν χειρῶν μου. » Αὐτὸς δ' ἐξ ἀγαθοῖο κακὸν θνητοῖσι φυτεύει, Καὶ πόλεμον κριόεντα. Κατὰ τὸν Ορφέα. Τοιαῦτα καὶ Πάριος ᾿Αρχίλοχος λέγει· Ο Ζεῦ, σὺν μὲν οὐρανοῦ κράτος, σὺ δ' ἔργα Επ' ἀνθρώπους ῥεῖς, λεωργά τε καὶ ἀθέμιστα. Πάλιν ἡμῖν ἀσάτω ὁ Θράκιος Ορφεύς· Χεῖρα δὲ δεξιτερὴν ἐπὶ τέρματος Ὠκεανοῖο Πάντοθεν ἑκτέτακεν· γαίη δ' ὑπὸ ποσσὶ βέβηκε. Ταῦτα ἐμφανῶς ἐκεῖθεν εἴληπται· ο Κύριος σώσει πόλεις κατοικουμένας, καὶ τὴν οἰκουμένην ὅλην και ταλήψεται τῇ χειρὶ ὡς νοσσιάν (5). Κύριος ὁ ποιήσας τὴν γῆν ἐν τῇ ἰσχύϊ αὐτοῦ, ὥς φησιν Ἱερεμίας, • καὶ ἀνορθώσας τὴν οἰκουμένην ἐν τῇ σοφίᾳ αὐτοῦ. » ὅτι πρὸς τοῖσδε Φωκυλίδης μὲν τοὺς ἀγγέλους δαί- μονας καλῶν, τοὺς μὲν εἶναι ἀγαθοὺς αὐτῶν, τοὺς δὲ φαύλους, διὰ τούτων παρίστησιν, ἐπεὶ καὶ ἡμεῖς ἀποστάτας τινὰς παρειλήφαμεν· Ἀλλ᾽ ἄρα δαίμονές εἰσιν ἐπ' ἀνδράσιν ἄλλοθεν Γάλλοι, Οἱ μὲν ἐπερχομένου (6) κακὸν ἀνέρος ἐκλύσασθαι. Καλῶς οὖν καὶ Φιλήμων ὁ κωμικός, τὴν εἰδωλολα τρείαν εκκόπτει διὰ τούτων Οὐκ ἔστιν ἡμῖν οὐδεμία τύχη θεός, Οὐκ ἔστιν, ἀλλὰ ταυτόματον ὃ γίγνεται Ὡς ἔτυχεν ἑκάστῳ, προσαγορεύεται τύχη. Σοφοκλῆς δὲ ὁ τραγῳδοποιός· Οὐδὲ θεοῖς, λέγει, αυθαίρετα πάντα πέλονται, Νόσφι Διός· κεῖνος γὰρ ἔχει τέλος ἠδὲ καὶ ἀρχήν. Ο τε Ορφεύς· Εν κράτος, εἷς δαίμων γέγονεν, μέγας Οὐρανὸς [αίθου, [κλεῖται, Ἐν δὲ τὰ πάντα τέτυκται, ἐν ᾧ τάδε πάντα κυ- Πῦρ, καὶ ὕδωρ, καὶ γαῖα. Καὶ τὰ ἐπὶ τούτοις. Πίνδαρος δὲ ὁ μελοποιός, οἷον ἐκ- βακχεύεται ἄντικρυς εἰπών· Τι Θεός ; "Ο τι τὸ πᾶν καὶ πάλιν· Θεος ὁ πάντα τεύχων βροτοῖς. ἐπὰν δὲ εἴπῃ· Τί ἔλπεαι σοφίαν ὀλίγον τι ἀνὴρ ὑπὲρ ἀνδρὸς [ἔχων; δύσκολον. Τὰ θεῶν βουλεύματα ἐρευνᾶσαι βροτέα φύσει θεατᾶς δ᾽ ἀπὸ ματρὸς ἔψυ. Ἐκεῖθεν ἔσπανε τὴν διάνοιαν· Τίς ἔγνω νοῦν Κυ › PRÆPAR. EVANG. LIB. XIII. , , et A Deo tribuendæ occasionem dedit. Cæterum illas B C quoque prophetarum voces illustrat; Osee, dum ait, Ecce ego firmans tonitru, et creans spiritum, cujus manus exercitum coeli fundaverunt Moysis, per quem ita Deus, Videte, videte, quo- niam ego sum, et non est Deus alius præter me. Ego interficiam, et vivere faciam : percutiam, et ego sanabo. Et non est qui auferat de manibus meis *. > A lætis solet hic duras submittere rebus, Ac tristes belli furias, Ut canebat Orpheus. Quam in rem Parius etiam Archilochus ita scribit, Cœli quidem imperium tuum est : at vero inde Acerba in homines atque infanda miltis. At rursus Thracium Orpheum audiamus, Oceani extremos complectitur undique fines Dextera, subjectasqué premit planta ardua terras. Quæ quidem ex illis manifeste hausit, ‹Dominus servabit civitates, quæ habitantur, et orbem uni- versum comprehendet manu, quasi nidum. Domi- nus qui fecit terram in fortitudine sua, ut inquit Jeremias, et erexit orbem in sapientia sua *. › Kis Phocylidem adjungas licet, qui angelos dæmonum appellans nomine, bonos ex illis alius, alios vero malos ita distinguit, siquidem nos quoque rebelles nonnullos accepimus, Dæmonibus genus in nostrum non una polestas Namque aliis jus est venientem avertere pestem. Jure ergo idololatriam Philemon comicus ita re- scindit, Fortuna non est ulla quæ fertur Dea, Non est. At homini quidquid, ut casus tulit, Acciderit ultro cuique, fortunam vocant. Et tragicus Sophocles, Ner Superis, inquit, pro tolis omnia cedunt, Excepto Jove, principium finemque tenente Et Orpheus, Vis una est, numenque unum, coli ignea moles, Cuncta suo quæ nata sinu convertit in orbem, Ignem, undus, terram. D Et quæ sequuntur. Lyricus item Pindarus quodam quasi Bacchico furore correptus ita diserte loqui- tur, Quid Deus? Universum. Et rursus, Deus omnia procreans mortalibus. Dum autem hæc ait, Quid exiquam tibi sapientiam ab homine homo po.- [liceris? Deum consilia rimari mortali naturæ difficile est. Est enim mortali matre sata. Ex illo Isaiæ loco sententiam hanc derivavit, «Quis Amos. IV, enim habetur Amos iv, 13. 13. * Deut. xxxII, 39. S cap. x, vers. 12. (4) Διὰ Ωσηέ. Μνημονικὸν ἁμάρτημα est. Locus (5) Clem., νεοσσιάν. (5) Forte & ερχόμενον.

Α νοεῖσθαι πέφυκε τὸν Θεὸν, μόνον δὲ, ὡς ἤδη πολ λάκις εἰρήκαμεν κατά περίφρασιν (22) ἀληθῆ, κ Τοσαῦτα καὶ ὁ Κλήμης. Αλλ' ἐπειδὴ διὰ μακροτέ ρων ἡμῖν ἡ κατὰ Πλάτωνα παρέστη φιλοσοφία, συνῳδὸς οὖσα κατὰ πλεῖστα τοῖς Ἑβραίων δόγμα- σιν (ἐφ᾽ οἷς καὶ ἀγάμεθα τὸν ἄνδρα τῆς τε συν- ἐσεως καὶ τῆς ἄλλης τοῦ ἀληθοῦς εὐγνωμοσύνης·) ὥρα ἐπιθεωρῆσαι τίνα ταῦτ᾽ εἶναί φαμεν, ἐφ' ὧν οὐκέθ' ὁμοίως περὶ αὐτὸν διακείμεθα, τὴν δὲ νενο μισμένην βάρβαρον, τῆς κατ᾿ αὐτὸν προτιμῶμεν φιλοσοφίας. περίφρασιν. Ἐξ ὧν, δῆλον, ὅτι καὶ ποιητικοῖς χρώμενος παραδείγμασιν, ἐκ τῶν ᾿Αρά- του Φαινομένων, δοκιμάζει τὰ παρ' Ἕλλησι καλώς εἰρημένα, καὶ διὰ τοῦ ἀγνώστου Θεοῦ τιμάσθαι μὲν κατὰ περίφρασιν πρὸς τῶν Ἑλλήνων, τον δημιουρ νὸν Θεὸν ἠνέξατο· κατ' ἐπίγνωσιν δὲ, δεῖν δι' Υἱοῦ ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΙΔ'. Οτι μὴ πάντα ἐπιτυχῶς εἴρηται τῷ Πλάτωνι, διὸ οὐκ ἀλόγως τὴν κατ' αὐτὸν παρῃτήμεθα φιλοσοφίαν, τὰ δὲ Εβραίων ἀποδεχόμεθα λόγια. Τὰ Εβραίων λόγια, θεοπρόπια καὶ χρησμοὺς θείας αὐθέντην ἐπιγραφόμενα, καὶ πιστούμενά γε τὴν ἐπαγ- γελίαν διὰ τῆς τῶν μελλόντων προῤῥήσεως διά τε τῶν συμφώνων τοῖς θεσπίσμασιν ἀποπελεσμάτων, πάσης λέγεται διεψευσμένης διανοίας ἐκτὸς τυγχάνειν. « Τὰν γοῦν « θεῖα λόγια ἁγνά, καὶ ἀργύριον πεπυρωμένον, δοκίμιον τῇ γῇ, κεκαθαρμένον ἑπταπλασίως, ἡ ἀνεί- ρηται. Ἀλλ᾿ οὐ καὶ τὰ Πλάτωνος τοιαῦτα, οὐδὲ μὴν ἑτέρου τούτων ἐν ἀνθρώποις σοφῶν, οἱ θνητής δια- νοίας όμμασιν, ἐπικήροις τε στοχασμοῖς καὶ εἶχα σίαις, ὄναρ ὥσπερ, ἀλλ' οὐχ ὕπαρ, τῆς τῶν ὄντων φύσεως ἐπὶ φαντασίαν ἐλθόντες, πολὺ τὸ κράμα του ψεύδους τῷ τῆς φύσεως ἀληθεῖ συνεπηνέγκαντο, ὡς μὴ ἀνευρεῖν ἀπάτης καθαρὸν ἐν αὐτοῖς μάθημα. Αὐτίκα γοῦν, βραχύ τι τῆς φιλαυτίας εἰ ἐθελήσαις ὑφεῖναι, καὶ φῶς αὐτὸ δυνάμει λογικῆς οὐσίας ἐπισ θεωρήσαι, γνοίης ἂν τὸν θαυμάσιον φιλόσοφον αὐτὸν ἐκεῖνον, τὸν δὴ μόνον πάντων Ελλήνων ἀληθείας προ- θύρων ψαύσαντα, ὕλῃ φθαρτῇ, καὶ ξοάνοις βαναύσων χερσὶν εἰς ἀνδρείκελον σχῆμα κατεσκευασμένοις, τὴν τῶν θεῶν προσηγορίαν καταισχύνοντα, καὶ μετὰ τὸ μέγα τῆς μεγαλοφωνίας ύψος, δι' ἧς τὸν Πατέρα και δημιουργὸν εἰδέναι τοῦδε τοῦ παντὸς διετείνατο, ἄνωθέν ποθεν ἐξ ὑπερκοσμίων ἁψίδων εἰς τὸν κατω τάτω βυθὸν τῆς θεομισοῦς εἰδωλολατρείας τῷ δήμῳ παραλαβεῖν τε καὶ μαθεῖν. περίφρασιν τοῦ δη μιουργοῦ Θεοῦ, τὸν ἄγνωστον Θεόν, περίφρασει ἐπίγνωσιν, οὗτοι οὖν οἱ ἀνοιγόμενοι τυφλῶν ὀφθαλμοί ή δι' Υἱοῦ ἐπίγνωσίς ἐστι, του Πατρὸς, ἡ τῆς περιφράσεως τῆς Ἑλληνικῆς κατά ληψίς. EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS II. - APOLOGETICA. habent: cum loca pariter et æqualiter omnnia, ge- nerales quæque vis illius effectricis actiones com. plexæ sint. Sed tamen curiosi illi e Græcis philo- sophi, barbarorum permoti philosophia, multo ma gis illi, qui nec oculis cernitur, et solus idem ac præpotens, et sapientissimus artifex est, summus- que rerum pulcherrimarum auctor, præcipuum jus eximiumque tribuerunt: nec tamen quæ sint ex istis consequentia, nisi a nobis doceantur, pervidere, ac ne modum quidem illum nosse pos- sunt, quem ad Deum cognoscendum natura ipsa prescribit ; sed tantum, uti jam saepe diximus, periphrasi quadam alioqui vera cum circumscribunt. Hactenus Clemens. Jam vero, quandoquidem pluribus adhuc Platonicæ philosophiæ rationem, per- multis in rebus cum Hebræorum litteris convenire ostendimus (quo nomine hominem sane laudamus vehementer, cum ob suam illam in perspiciendo vero solertiam, tum ob liberalem et ingenuam ani- mi cæteris in rebus æquitatem), nunc ad ea tandem veniendum nobis est, in quibus eum similiter probare non possimus, quamque vulgo barbaram habere solent, ipsius doctrina potiorem philoso- phiam habeamus. CAPUT XIV. Non recte de omnibus pronuntiasse Platonem, eoque nos haud absque ratione ab ejus philosophia dis- cessisse, atque Hebræorum oracula complexos esse. Hebræorum oracula, quibus prædicta quædam responsaque divina continentur, quæque vim sane humana diviniorem ostendunt, eoque auctorem sibi Deum ipsum vindicant, cum suas illa signif- cationes, et prædictione futurorum, et ipso rerum exitu vaticinationibus respondente confirmatas ha- beant, jure quidem ab omni falso sensu aliena di- cuntur. Enimvero, « Divina eloquia, casta, et ar- gentum igne examinatum, probatum terra, purga- tum septuplum, appellantur. At non ejusmodi Platonis illa sunt, nec alterius cujuscunque homi. num ex sapientium numero, qui mortalis sensus oculis, et vanis quibusdam ac futilibus conjecturis, t somniantes utique, non ut vigilantes solent, re- rum naturam cogitatione dum informant, naturæ veritati falsitatis plurimum admiscuere, nullum ut apud eos doctrinæ caput ab omni errore purum et immune reperire possis. Ac ne longius abeas, si privati hujus amoris ac domestici remittere non- nihil voles, ipsamque per sese lucem vi rationis intueri: agnosces ipse profecto, illum etiam admi- rabilem philosophum, qui solus e Græcis omnibus veritatis limen ac vestibulum attigit, fluxa pereun- tique materia, et simulacris vilium operarum ma- nibus humanam in speciem figuratis, deorum nomen polluere, ac post sublimem illam magnifi- quasi Deus ipsos mediocri quadam illustratione circumfundat. Malo tamen Ita enim Stromate 1, pag. A; ubi apostolicum illud Actor. xvu : Quem ergo ignorantes colitis, etc., ex professo tractans : inquit, B C D Ubi ait esse et huic opponit hoc est veram ac propriam cognitionem. Et paulo post adhuc illu- strius (ab apostolis videlicet) ille enim Græcorum etiam poetarum et phi- losophorum circumlocutiones, ante Christi adven- tum, plane comprehendi non poterant, (22) Κατά περίφρασιν. Clemens, κατὰ περίφασιν, (23) ἢ κατὰ ἄνθρωπον δυνάμεως περιέχοντα, Θεόν τε (23) Forte θειοτέρας,

ιθ. ΟΠΟΙΑ ΠΕΡΙ ΓΥΝΑΙΚΩΝ Ο ΠΛΑΤΩΝ ΔΙΕΤΑΞΑΤΟ Ἴσως δή, εἶπον, παρὰ τὸ εἰωθὸς γελοῖα ἂν φαίνοιτο πολλὰ περὶ τὰ νῦν δὴ λεγόμενα, εἰ πράξεται ᾗ λέγεται. Καὶ μάλα, ἔφη. Τί δέ, ἦν δ’ ἐγώ, γελοιότατον αὐτῶν ὁρᾷς; ἢ δηλαδὴ ὅτι γυμνὰς τὰς γυναῖκας ἐν ταῖς παλαίστραις γυμνα-ζομένας μετὰ τῶν ἀνδρῶν, οὐ μόνον τὰς νέας, ἀλλ’ ἤδη καὶ τὰς πρεσβυτέρας, ὥσπερ τοὺς γέροντας ἐν τοῖς γυμνασίοις, ὅταν ῥυσοὶ καὶ μὴ ἡδεῖς τὴν ὄψιν ὅμως φιλογυμναστῶσι. Καὶ ἐπιλέγει ἑξῆς· Ὁ δὲ γελῶν ἀνὴρ ἐπὶ γυμναῖς ταῖς γυναιξὶ τοῦ βελτίστου ἕνεκα γυμναζο-μέναις, ἅτε δὴ τοῦ γελοίου σοφίας δρέπων καρπόν,3 οὐδὲ οἶδεν, ὡς ἔοικεν, ἐφ’ ᾧ γελᾷ. Φησὶ δὲ καὶ ἐν ἑβδόμῳ τῶν Νόμων· Ὡς ἄρα δεήσει τοὺς παῖδας καὶ τὰς παῖδας ὀρχεῖσθαι, δῆλα δή, καὶ γυμνάζεσθαι μανθάνειν· καί· Τοῖς μὲν παισὶν ὀρχησταί, ταῖς δὲ ὀρχηστρίδες ἂν εἶεν πρὸς τὸ διαπονεῖν οὐκ ἀνεπιτηδειότερον. Τίθησι δ’ ἐν αὐτῷ καὶ τάδε· Ἡ δὲ αὖ που παρ’ ἡμῖν κόρη καὶ δέσποινα, εὐφρανθεῖσα τῇ τῆς χορείας παιδείᾳ, οὐκ ᾠήθη δεῖν κεναῖς χερσὶν ἀθύρειν, πανοπλίᾳ δὲ παντελεῖ κοσμη-θεῖσα οὕτω τὴν ὄρχησιν διαπεραίνειν· ἃ δὴ πάντως μιμεῖσθαι πρέπον ἂν εἴη κόρους τε ἅμα καὶ κόρας. Καὶ πολεμεῖν δὲ γυναιξὶν ὧδέ πη νομοθετεῖ· Ἐν δὲ τούτοις πᾶσι δεῖ διδασκάλους ἑκάστων πεπεισμένους μισθοῖς, οἰκοῦντας ξένους, διδάσκειν τε πάντα ὅσα πρὸς τὸν πόλεμόν ἐστι μαθήματα τοὺς φοιτῶντας ὅσα τε πρὸς μουσικήν, οὐχ ὃν μὲν ἂν ὁ πατὴρ βούληται, φοιτῶν-τα, ὃν δ’ ἂν μή, ἐῶντα τὰς παιδείας, ἀλλὰ τὸ λεγόμενον πάντα ἄνδρα καὶ παῖδα κατὰ τὸ δυνατόν, ὡς τῆς πόλεως μᾶλλον ἢ τῶν γεννητόρων ὄντας, παι-δευτέον ἐξ ἀνάγκης. ταὐτὰ δὲ δὴ καὶ περὶ θηλειῶν ὁ μὲν ἐμὸς νόμος ἂν εἴποι πάντα, ὅσαπερ καὶ περὶ τῶν ἀρρένων, ἴσα καὶ τὰς θηλείας ἀσκεῖν δεῖν· καὶ οὐδὲν φοβηθεὶς εἴποιμ’ ἂν τοῦτον τὸν λόγον οὔτε ἱππικῆς οὔτε γυμναστι-κῆς, ὡς ἀνδράσι μὲν πρέπον ἂν εἴη, γυναιξὶ δὲ οὐκ ἂν πρέπον. Καὶ πάλιν ἑξῆς ὑποβάς φησι· Γυμνάσια τιθῶμεν καὶ τὰ περὶ τὸν πόλεμον πάντα τοῖς σώμασι δια-πονήματα τοξικῆς τε καὶ πάσης ῥίψεως καὶ πελταστικῆς καὶ ἁπάσης ὁπλο-μαχίας καὶ διεξόδων τακτικῶν καὶ ἁπάσης πορείας στρατοπέδων καὶ στρατο-πεδεύσεων καὶ ὅσα εἰς ἱππικὴν μαθήματα ξυντείνει. πάντων γὰρ τούτων διδασκάλους τε εἶναι δεῖ κοινούς, ἀρνυμένους μισθὸν παρὰ τῆς πόλεως, καὶ τούτων μαθητὰς τοὺς ἐν τῇ πόλει παῖδάς τε καὶ ἄνδρας καὶ κόρας καὶ γυναῖ-κας πάντων τούτων ἐπιστήμονας· κόρας μὲν οὔσας ἔτι πᾶσαν τὴν ἐν ὅπλοις ὄρχησιν καὶ μάχην μεμελετηκυίας, γυναῖκας δὲ διεξόδων καὶ τάξεων καὶ θέ-σεως καὶ ἀναιρέσεως ὅπλων ἡμμένας. Ἀλλ’ οὐδὲ τούτοις ὁ Ἑβραίων ἐπινεύσει λόγος, ἀντιφθέγξεται δὲ πάντως τἀναντία, μηδ’ ἐπ’ ἀνδρῶν ῥώμαις, μὴ ὅτι γε γυναικῶν τὴν ἐν πολέμοις ἀνατιθεὶς κατόρθωσιν, πάντα δὲ εἰς θεὸν ἀνάγων καὶ τὴν συμμαχίαν τὴν παρὰ τοῦδε. λέγει δ’ οὖν· Ἐὰν μὴ κύριος οἰκοδομήσῃ οἶκον, εἰς μάτην ἐκοπίασαν οἱ οἰκοδομοῦντες αὐτόν. ἐὰν μὴ κύριος φυλάξῃ πόλιν, εἰς μάτην ἠγρύπνησεν ὁ φυλάσσων. ὁ δέ γε θαυμαστὸς φιλόσοφος θέα ὡς καὶ εἰς τὸν γυμνικὸν εἰσάγει τὰς γυναῖκας ἀγῶνα, ὧδέ πη λέγων· Γυναιξὶ δέ, κόραις μὲν ἀνήβοις γυμναῖς στάδιον καὶ δίαυλον καὶ ἔφιπ-πον καὶ δόλιχον, ἐν αὐτῷ τῷ δρόμῳ ἁμιλλωμέναις· ταῖς δὲ τριακαιδεκέτεσι μέχρι γάμου μενούσαις κοινωνίας μὴ μακρότερον εἴκοσιν ἐτῶν μηδ’ ἔλαττον ὀκτωκαίδεκα, πρεπούσῃ δὲ στολῇ ταύταις ἐσταλμέναις καταβατέον ἐπὶ τὴν ἅμιλλαν τούτων τῶν δρόμων. καὶ τὰ μὲν περὶ δρόμους ἀνδράσι τε καὶ γυναιξὶ ταῦτ’ ἔστω· τὰ δὲ κατ’ ἰσχύν, ἀντὶ μὲν πάλης καὶ τῶν τοιούτων τὰ νῦν, ὅσα βαρέα, τὴν ἐν τοῖς ὅπλοις μάχην ἕνα τε πρὸς ἕνα διαμαχομένους καὶ δύο πρὸς δύο. Καὶ ἑξῆς εἰπών· Ταὐτὸν δὴ καὶ τοὺς περὶ ὁπλομαχίαν ἄκρους παρακαλοῦντας χρὴ τού-τους νομοθετεῖν κελεύειν ἐπιφέρει λέγων· Τὰ αὐτὰ δὲ καὶ περὶ τῶν θηλειῶν ἔστω νομοθετούμενα, τῶν μέχρι γάμων. Εἶτα πάλιν τούτοις ἑξῆς συνάψας τοὺς περὶ πελταστικῆς καὶ παγκρα-τίου καὶ τόξου λίθων τε ἐκ χειρὸς βολῆς καὶ διὰ σφενδόνης νόμους ἵππων τε πέρι ἀγῶνος, πάλιν κἀνταῦθα περὶ τῶν θηλειῶν ἐπάγει λέγων· Θηλείας δὲ περὶ τούτων νόμοις μὲν καὶ ἐπιτάξεσιν οὐκ ἄξια βιάζεσθαι τῆς κοινωνίας· ἐὰν δὲ ἐξ αὐτῶν τῶν ἔξωθεν παιδεύματα εἰς ἔθος ἰόντων ἡ φύσις ἐνδέχηται καὶ μὴ δυσχεραίνῃ παῖδας ἢ παρθένους κοινωνεῖν, ἐᾶν καὶ μὴ ψέγειν. Τοσαῦτα τοῦ Πλάτωνος τὰ περὶ γυναικῶν. τοῦ δ’ αὐτοῦ καὶ ὁ θαυμάσιος ὅδε τυγχάνει νόμος· Ἐάν τις παῖδας θηλείας καταλίπῃ, δι’ ἀδελφῶν τε καὶ ἀδελφιδῶν ἐπ-ανιὼν ἔμπροσθεν μὲν τῶν ἀρρένων, ὕστερον δὲ θηλειῶν ἑνὶ γένει· τὴν δὲ τοῦ τῶν γάμων χρόνου συμμετρίαν τε καὶ ἀμετρίαν δικαστὴς σκοπῶν κρινέτω, γυμνοὺς μὲν τοὺς ἄρρενας, γυμνὰς δὲ ὀμφαλοῦ μέχρι θεώμενος τὰς θηλείας. Ἀλλὰ καὶ ἐν ταῖς ἑορταῖς δεῖν αὐτάς φησι γυμνὰς χορεύειν ἐν ἕκτῳ τῶν Νόμων λέγων οὕτως· Τῆς οὖν τοιαύτης σπουδῆς ἕνεκα χρὴ καὶ τὰς παιδείας ποιεῖσθαι χο-ρεύοντάς τε καὶ χορευούσας κόρους τε καὶ κόρας καὶ ἅμα δὴ θεωροῦντάς τε καὶ θεωρουμένους μετὰ λόγου τε καὶ ἡλικίας τινὸς ἐχούσης εἰκυίας προφά-σεις γυμνοὺς καὶ γυμνὰς μέχρι περ αἰδοῦς σώφρονος ἑκάστων. Πρὸς τούτοις ἅπασιν ἐπάκουσον καὶ τῶνδε τῶν ἐν Πολιτείᾳ περὶ τοῦ κοινὰς εἶναι τὰς γυναῖκας νόμου· Τούτων, ἦν δ’ ἐγώ, ἕπεται νόμος καὶ τοῖς ἔμπροσθεν τοῖς ἄλλοις, ὡς ἐγᾦμαι, ὅδε· τὰς γυναῖκας ταύτας τῶν ἀνδρῶν τούτων πάντων πάσας εἶναι κοινάς, ἰδίᾳ δὲ μηδενὶ μηδεμίαν συνοικεῖν· καὶ τοὺς παῖδας αὖ κοινοὺς καὶ μήτε γονέα ἔκγονον εἰδέναι τὸν αὑτοῦ μήτε παῖδα γονέα. Καὶ ἑξῆς ἐπιλέγει· Εἰκὸς μὲν τοίνυν, ἦν δ’ ἐγώ· ὁ νομοθέτης αὐτοῖς ὥσπερ τοὺς ἄνδρας οὕτω καὶ τὰς γυναῖκας ἐκλέξας παραδώσει καθ’ ὅσον οἷόν τε ὁμοφυεῖς· οἱ δὲ ἅτε οἰκίας τε καὶ ξυσσίτια κοινὰ ἔχοντες, ἰδίᾳ δὲ οὐδενὸς οὐδὲν τοιοῦτον κεκτημένου, ὁμοῦ δὴ ἔσονται, ὁμοῦ δὲ ἀναμεμιγμένων καὶ ἐν γυμνασίοις καὶ ἐν τῇ ἄλλῃ τροφῇ ὑπ’ ἀνάγκης, οἶμαι, τῆς ἐμφύτου ἄξονται πρὸς τὴν ἀλλή-λων μῖξιν. ἢ οὐκ ἀναγκαῖά σοι δοκῶ λέγειν; Οὐ γεωμετρικαῖς γε, ἦ δ’ ὅς, ἀλλ’ ἐρωτικαῖς ἀνάγκαις, αἳ κινδυνεύουσιν ἐκείνων δριμύτεραι εἶναι πρὸς τὸ πεί-θειν τε καὶ ἕλκειν τὸν πολὺν λεών. Ἀλλὰ τούτων μὲν ἴσως τις ἑτέρως διηγήσεται τὴν τοῦ λόγου διάνοιαν, μὴ τὸ νομιζόμενον φὰς ὑποβάλλειν. μὴ γὰρ ἀδιαστόλως εἰπεῖν πάσας εἶναι κοινὰς τὰς γυναῖκας, ὡς καὶ τοῖς τυχοῦσιν ἀκολασταίνειν ἐξεῖναι, ἀλλ’ ἐπὶ τῇ τῶν ἀρχόντων ἐξουσίᾳ κεῖσθαι τὴν πρὸς τοὺς ἄνδρας διανέμησιν αὐτῶν. οὕτως γὰρ εἶναι κοινάς, ὡς ἂν καὶ τὰ δημόσια χρήματα φαίη τις εἶναι κοινὰ οἷς προσήκει διανεμόμενα πρὸς τῶν ἐπιτετραμμένων. καὶ δὴ ταῦθ’ οὕτως ἐχέτω. τί δ’ ἂν εἴποις μαθὼν ὡς καὶ μὴ ἐκφέρειν εἰς φῶς τὰ κυούμενα προστάττει, λέγων ὧδε; Γυναικί, ἦν δ’ ἐγώ, ἀρξαμένῃ ἀπὸ εἰκοσαέτιδος τίκτειν τῇ πόλει· ἀνδρὶ δέ, ἐπειδὰν τὴν ὀξυτάτην δρόμου ἀκμὴν παρῇ, τὸ ἀπὸ τούτου γεννᾶν τῇ πόλει μέχρι πεντεκαιπεντηκονταέτους. Οἷς ἐπιλέγει· Ὅταν δὲ δή, οἶμαι, αἵ τε γυναῖκες καὶ οἱ ἄνδρες τοῦ γεννᾶν ἐκβῶσι τὴν ἡλικίαν, ἀφήσομέν που ἐλευθέρους αὐτοὺς συγγίνεσθαι ᾧ ἐὰν ἐθέλωσι.

φιλοσοφίας, τῆς Ἑλλήνων λέγω, προκρίνειν αὐτὰ διανενοήμεθα. Ἀλλὰ γὰρ ἤδη δι᾽ ἔργων ἡ ἀπόδειξις ἡμῖν χωρείτω. Α τοῖς βαρβάρων γράμμασι, τῆς πατρῴας καὶ εὐγενοῦς ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Β. Περὶ τῆς τῶν φιλοσόφων πρὸς ἀλλήλους διαφω νίας τε καὶ μάχης. . Ἡγοῦμαι δὲ δεῖν πρώτιστα πάντων, ἄνωθεν ἀπὸ τῆς πρώτης καταβολῆς τῶν παρ' Έλλησι φιλοσόφων ἀπάρξασθαι, καὶ τοὺς πρόσθεν ἢ Πλάτωνα γενέσθαι, φυσικοὺς ἐπικληθέντας, φιλοσόφους καταμαθεῖν, τίνες ποτέ γεγόνασι, καὶ ὁποίων ἔτυχεν ἡ κατ' αὐτοὺς φιλοσοφία προστατῶν τοῦ λόγου. Εἶτ᾽ ἐπὶ τὴν τοῦ Πλάτωνος παρελθεῖν διαδοχήν, καὶ τίνες ποτ' ἦσαν καὶ οἶδε, τάς τε πρὸς ἀλλήλους λογομαχίας αὐτῶν. ἐπισκέψασθαι· ἐπιθεωρῆσαι δὲ καὶ τῶν ἄλλων αἱρές σεων τὰς διαστάσεις; τῶν τε δοξῶν τὰς ἀντικαταστά σεις, ἐν αἷς πυκτεύοντας τοὺς γενναίους, καὶ φιλοτί μως διαπληκτιζομένους, ὥσπερ ἐπὶ σκηνῆς τοῖς θεαταῖς παραδείξω. Αὐτίκα γοῦν μάλα θεασώμεθα, ὅπως μὲν ὁ Πλάτων τοὺς πρὸ αὐτοῦ πρώτους ἔσκω- πτεν, ὅπως δὲ τοὺς Πλάτωνος οἰκείους τε καὶ διαδό χους ἄλλοι· καὶ αὖ πάλιν ὅπως οἱ Πλάτωνος ἑταῖροι, τὰ σοφὰ τῆς Ἀριστοτέλους πολυνοίας ἀπήλεγχον· ὅπως θ' υἱ τὸν ᾿Αριστοτέλην καὶ τὸν Περίπατον αὐτ χοῦντες, τὰ δοκοῦντα τοῖς τὴν ἐναντίαν πρεσβεύουσι τὸ μηδὲν ὄντα παρίστων. Καὶ τὰ δεινὰ δὲ καὶ ἀκριβῆ τῆς τῶν Στωϊκῶν λεπτολογίας ὑφ᾽ ἑτέρων αὖ πάλιν δψει καταγελώμενα, πάντας τε πανταχόθεν κατὰ τῶν πέλας κονιομένους, καὶ μάχην καὶ πάλην ἀνδρικώ τατα συνισταμένους, ὡς διὰ χειρῶν ἤδη καὶ γλώττης, ἢ μᾶλλον διὰ καλάμου καὶ μέλανος, τὸν κατὰ ἀλλή λων αὐτοὺς πόλεμον ἐπιτειχίζεσθαι, μονονουχι βάλ λοντας καὶ βαλλομένους τοῖς διὰ λόγων δόρασί τε καὶ παντευχίαις. Περιέξει δ' ἡμῖν τὸ στάδιον ἐν τῷ γυα μνικῷ τῷδε ἀγῶνι, γυμνοὺς ἀληθείας ἁπάσης, πρὸς τοῖς δηλωθεῖσι καὶ τοὺς πᾶσιν ὁμοῦ τοῖς δογματικοῖς φιλοσόφοις ἐξεναντίας ἀραμένους τὰ ὅπλα, τοὺς ἀμφὶ Πύῤῥωνα λέγω, μηδὲν εἶναι καταληπτὸν ἐν ἀνθρώ ποις ἀποφηναμένους· καὶ τούς τε κατ' Αρίστιππον, μόνα λέγοντας τὰ πάθη εἶναι καταληπτά· καὶ αὖ τά λιν τοὺς κατὰ Μητρόδωρον καὶ Πρωταγόραν, μόναις δεῖν φάσκοντας ταῖς τοῦ σώματος αἰσθήσεσι πιστεύειν. Ἔμπαλιν δὲ τούτοις συναποδύσομεν τοὺς ἀμφὶ Ξενο φάνην καὶ Παρμενίδην, τὴν ἐναντίαν παραταξαμέν νους, καὶ τὰς αἰσθήσεις ἀνελόντας. Οὐ παρήσομεν δὲ οὐδὲ τοὺς τῆς ἡδονῆς προμάχους, ἀλλὰ καὶ τούτων τὸν ἀριστέα Επίκουρον σὺν τοῖς εἰρημένοις κατα λέξομεν. Πρὸς ἅπαντα δὲ ὁμοῦ τοῖς σφετέροις αὐτ τῶν βέλεσι τὸν κατ' αὐτῶν ἀντιθήσομεν ἔλεγχον. Καὶ τῶν ἐπίκλην δὲ Φυσικῶν ἁπάντων ὁμοῦ, τῶν τε δογμάτων τὰς διαφωνίας, καὶ τῆς σπουδῆς τὴν ἄχρη στομάθειαν εἰς Φανερὸν οἴσω· οὗ τί που μισέλλην, οὐδὲ μισολόγος τις ὢν, πολλοῦ δέω, διαβολῆς δ' αι- τίαν ἀπολυόμενος, ὅτι δὴ τῆς Ἑλληνικῆς ήκιστα του φίας μεταποιηθέντες, τὰ Ἑβραίων λόγια προϊετι μήκαμεν. Β EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS It.. · APOLOGETICA. - opere sum conatus, nobis ut in promptu esset, quod illis responderi exeusarique posset, qui a no- bis vulgo quærunt, quid tam præclarum et eximium barbarorum in litteris viderimus, ut eas patriæ no- bilique Græcorum philosophiæ anteponendas esse pergamus.. CAPUT II. De mutua dissensione pugnaque philosophorum. statueremus. Verum id re ipsa jamjam, demonstrare C Ac mihi quidem ante omnia vel primis Græcæ philosophia cunabulis auspicandum videtur, quærendumque studiosius, qui tandem philosophi, quos physicos vocamus, ante Platonem exstiterint, et cujusmodi profecta ab iis disciplina principes ha- buerit. Deinde ad Platonis successores veniemus, et quinam fuerint ipsi quoque, quamque verbis inter se illi sententiisque pugnaverint, videbimus. Tum æterarum quoque sectarum dissidia, et discrepan- tium opinionum factiones intuebimur; in quibus egregios sane pugiles, mutuis sese plagis et ictibus acriter generoseque tundentes, sic tanquam in see- na spectatoribus contemplandos objiciam. Enim- vero Platonem in primis videbimus. superiores phi- losophos irridentem, tum vicissim Platonis se- ctatores atque successores aliis vapulantes: rursus quemadmodum et Platonis studiosi præclara illa Aristotelicæ mentis sensa redarguant; et qui Ari- stotele principe ac Peripatetici nomine gloriantur, quæ a contrariæ factionis defensoribus afferuntur, mulla esse demonstrent. Quin etiam acres illas ac subtiles Stoicorum argutias illudi ab cæteris ac de- rideri videbis, adeoque omnes undique, cum vi- cino quemque suo, pulvere conspersos pugnam strenue luctamque conserere : quasi manibus jam- jam, atque lingua, seu calamo potius et atramento, mutuum in sese bellum instruerent, atque alios alii, quibusdam quasi disputationum jaculis, al- que omni armorum genere vulnerarent. Habebit stadium quoque nostrum hoc in gymnico certa- mine, præter superiores, omni veritate nudos athletas illos, qui contra universam eorum, quos dogmaticos vocamus, philosophorum turbam arma sumpsere; Pyrrhonios, qui nihil omnino, Aristip- paos, qui solum doloris sensum percipi posse di- cebant; et Metrodori, ac Protagora sectatores, qui unis tantum corporis sensibus fidem habendam esse voluerunt. Quibuscum altera ex parte instructam Parmenidis et Xenophanis discipulorum, qui son- suum vim omnem funditus sustulerunt, aciem committemus. Imo ne ipsos quidem voluptatis pro- pugnatores prætermittemus, sed eorum potius an- tesignanum Epicurum ad cæteros aggregabimus. Cæterum quolibet in quæstionis genere, suis ipsi abs me telis armisque refutabuntur : quique Physicorum cognomentumn habent, borum simul omnium et in doctrina dissensio, et inanis studii trivolaque contentio proferetur. Atque id abs me Met, non ullo sane aut Græci nominis, aut libera- lis eruditionis odio, a quo absum longissime, sed p D

ερωτήματι, καὶ ἡσύχως ἐν μέρει ἀποκρίνασθαί τε Β καὶ ἐρέσθαι, ἧττον αὐτοῖς ἕνι ἢ τὸ μηδέν· μᾶλλον δὲ ὑπερβάλλει τὸ οὐδ᾽ οὐδὲν πρὸς τὸ μηδὲ σμικρόν (3) ἐνεῖναι τοῖς ἀνδράσιν ἡσυχίας· ἀλλ᾽ ἄν τινά τι ἔρῃ, ὥσπερ ἐκ φαρέτρας ῥηματίσκια αἰνιγματώδη αν ασπώντες ἀποτοξεύουσι· καὶ ἂν τούτου ζητῆς λόγον λαβεῖν, τί εἴρηκεν, ἑτέρῳ πεπλήξῃ καινῶς μετωνο μασμένῳ· περανεῖς δὲ οὐδέποτε οὐδὲν πρὸς οὐδένα αὐτῶν· οὐδέ γε ἐκεῖνοι αὐτοὶ πρὸς ἀλλήλους, ἀλλ᾽ εἶ πάνυ φυλάττουσι τὸ μηδὲν βέβαιον ἐᾷν εἶναι, μήτ' ἐν λόγῳ, μήτ' ἐν ταῖς αὐτῶν ψυχαῖς, ἡγούμενοι, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ, αὐτὸ στάσιμον εἶναι. Τούτῳ δὲ πάνυ πολεμοῦσι, καὶ καθ᾽ ὅσον δύνανται, πανταχόθεν ἐκβάλλουσιν. Ίσως, ὦ Θεόδωρε, τοὺς ἄνδρας μαχομένους ἑώρακας, εἰρηνεύουσι δὲ οὐ συγγέγονας· οὐ γάρ σοι ἑταῖροί εἰσιν. Αλλ', οἶμαι, τὰ τοιαῦτα τοῖς μαθηταῖς ἐπὶ σχολῆς φράζουσιν, οὓς ἂν βούλωνται ὁμοίους αὐτοῖς ποιῆσαι. — Ποίοις μαθηταῖς, ὦ δαιμόνιε; Οὐδὲ για γνεται τῶν τοιούτων ἕτερος ἑτέρου μαθητής, ἀλλ᾽ αυτόματοι ἀναφύονται, ὁπόθεν ἂν τύχῃ, ἕκαστος αὐτ τῶν ἐνθουσιάσας, καὶ τὸν ἕτερον ὁ ἕτερος οὐδὲν ἡγεῖ και εἰδέναι. Παρὰ μὲν οὖν τούτων, ὅπερ τα ἐρῶν, οὐκ ἄν ποτε λάβοις λόγον, οὔτε ἑκόντων, οὔτε ἀκόν- των· αὐτοὺς δὲ δεῖ παραλαβόντας ὥσπερ πρόβλημα ἐπισκοπεῖσθαι. Καὶ μετρίως γε λέγεις. Τὸ δὲ δὴ πρόβλημα ἄλλο τι παρειλήφαμεν, ἢ παρὰ μὲν τῶν ἀρχαίων μετὰ ποιήσεως ἐπικρυπτομένων τοὺς πολύ - λούς, ὡς ἡ γένεσις τῶν πάντων, Ωκεανός τε καὶ Τηθύς, ῥεῦμα τυγχάνει, καὶ οὐδὲν ἔστηκε· παρὰ δὲ τῶν ὑστέρων, ἅτε σοφωτέρων, ἀναφανδὸν ἀποδεικνυ- μένων, ἵνα καὶ οἱ σκυτοτόμοι αὐτῶν τὴν σοφίαν μάτ θωσιν ἀκούσαντες, καὶ παύσωνται ηλιθίως οιόμενοι τὰ μὲν ἑστάναι, τὰ δὲ κινεῖσθαι τῶν ὄντων· μαθόν- τες δὲ, ὅτι πάντα κινείται, τιμῶσιν αὐτούς; Ολίγου δὲ ἐπελαθόμην, ὦ Θεόδωρε, ὅτι ἄλλοι αὖ τἀναντία τούτοις ἀπεφήναντο. Οἷον ἀκίνητον τελέθει τῷ πάντ' ὄνομ' εἶναι, Καὶ ἄλλα ὅσα Μέλισσοί τε καὶ Παρμενίδαι ἐναντιού- μενοι πᾶσι τούτοις διισχυρίζονται, ὡς ἕν τε πάντα ἐστὶ, καὶ ἔστηκεν αὐτὸ ἐν ἑαυτῷ, οὐκ ἔχον χώραν ἐν ᾗ κινεῖται. Τούτοις οὖν, ὦ ἑταῖρε, πᾶσι τί χρησό- μεθα; Κατὰ σμικρὸν γὰρ προϊόντες, λελήθαμεν ἀμ- φοτέρων εἰς τὸ μέσον πεπτωκότες. Καὶ ἐὰν μή πη (4) ἀμυνόμενοι διαφύγωμεν, δίκην δώσομεν, ὥσπερ οἱ ἐν ταῖς παλαίστραις διὰ γραμμῆς παίζοντες, ὅταν ὑπ' ἀμφοτέρων ληφθέντες ἔλκωνται εἰς τἀναντία. » Ταῦτα μὲν ἐν Θεαιτήτῳ. Μεταβὰς ἑξῆς ἐπὶ τὸν Σοφιστήν, αὖθις περὶ τῶν πρὸ αὐτοῦ γενομένων φυσικών φιλο- σόφων τοιάδε φησίν· « Ευκόλως μοι (5) δοκεῖ Παρμε PRÆPAR. EVANG. LIB. XIV. A cum insanis ac furiosis colloquare. Prorsus enin - - illi, eo quem suis in scriptis tantopere ostendunt, impetu rapiuntur. Nec aliud quidquam est, quod parum adeo possint, quam suis in sermonibus et quæstionibus sustinere nonnibil sese, ac pacate modo interrogare, modo respondere vicissim : imo vel isthuc ipsum, quod dicinius, aliud quidquam esse nihil, nimium quiddam est, quam ut salis, ne tantillum quidem genus hoe hominum modera - tionis habere significet. Enimvero si quid ex iis quæras, illico tanquam ex pharetra, voculas jacu- lari ænigmatum persimiles: ac si vel unius ratio- nem exigas, quæ dicti vim ac sensum aperiat, alia te rursus petere, quam novum pariter metonymiæ genus obscuret. Ita nihil unquam aut tute apud is- tos efficias, aut ipsimet inter se : siquidem id omni cavent studio, ne firmi quidquam vel in dis- putatione, vel suis ipsorum in mentibus, hærere patiantur; rati, opinor, hoc ipsum esse firmitalis atque constantiæ. Quare illud assiduo persequun- tur bello, et undique quantum in ipsis est, exterminant. Tu vero fortasse, mi Theodore, lo- mines tantum vidisti dum pugnarent, dum in pace degunt, convenisti nunquam. Nec mirum, familia- res quippe tibi non sunt. At suis, opinor, discipu- lis, ista explicant otiose, quos sui similes efficere velint. Quos tu mihi discipulos, vir egregie ? Ne alii quidem aliorum discipuli isti sunt, sed oriun- tur exsistuntque per sese, undecunque tandem fu- rore concitati prorumpant, nec sentire quidquam alter alterum existimat. Cum igitur ab iis, ut ante dixi, nec volentibus, nec invitis rationem expri- mere nullam possimus, restat, hanc ut rem ipsi- met in manus surnamus, et quasi problema quod- dam diligenter excutiamnus. Modice tu quidem ac civiliter. Sed quod tandem aliud accepinius pro- blema, quam cum ab antiquioribus illis, qui poeticis involucris hominum vulgus latere voluerunt, Oceanum ac Tethyn rerum omnium fontes ac parentes, in perpetua fluxione versari, proindeque nihil consistere tum etiam a recentioribus, sed qui tanquam sapientiores aperiunt sese, indicant que palam, ut ipsi quoque cerdones eorum sapientiam vel audiendo intelligant, desinantque tandem simpliciter nimis ac pueriliter opinari, e rebus stare alias, alias moveri ; atque ipsos adeo magis observent, cum ex iis cuncta moveri didicerint? At excidit mihi propemodum, Theodore, alios etiam contraria istis omnia statuisse. Cujusmodi est illud, - Platone. C D - - Totius rerum ac proprium est, immobile nomen. Atque alia id genus, quæ Melissi ac Parmenida adversus illos omnes summa contentione defen- dunt cuncta nimirum unum esse, quod in semet- ipso consistat nec locum habeat ullum in quo moveatur. His omnibus igitur, mi Theodore, quid faciamus? Sensim enim provecti ulterius, in fa- ctionis utriusque medium imprudentes incidimus. Et ni quaqua perrumpentes effugerimus, dabimus profecto temeritatis nostræ pœnas, ut illis usu venit, qui descriptam ad lineam in palaestra lu- dunt, cum ab utraque parte intercepti hinc atque hinc distracti rapiuntur. › Hactenus in Theæteto. (3) Μηδέ σμικρον. Istbuc μηδέ inseruimus ex (4) Μή πη. Ita legendum ex Platone, non μέν της (5) Ευκόλως μοι. Idem in Sophista, pag. 158 G.

Β Sιοί- τὰ μέν. - που, Πολέμωνα δὲ τὸν ἐκδεξάμενον τὴν σχολὴν παρά Ξενοκράτους, ἀεὶ τὸ ἦθος διετείνετο τῶν δογμάτων σχεδόν τι ταὐτὸν ἕνεκά γε τῆς μήπω ἐποχῆς ταυτησί τῆς πολυθρυλλήτου τε, καὶ εἰ δή τινων τοιούτων άλ- λων. Ἐπεὶ εἴς γε τὰ ἄλλα πολλαχή (8) παραλύοντες, τὰ δὲ στρεβλοῦντες, οὐκ ἐνέμειναν τῇ πρώτη διαδοχή ἀρξάμενοι δὲ ἀπ' ἐκείνου, καὶ θᾶττον καὶ βράδιον διίσταντο προαιρέσει ἢ ἀγνοίς, τὰ δὲ δή τινι αἰτία ἄλλῃ, οὐκ ἂν φιλοτίμῳ ἴσως. Καὶ οὐ μὲν βούλομαί τι φλαῦρον εἰπεῖν διὰ Ξενοκράτην, μᾶλλον μὴν ὑπὲρ Πλά- τωνος ἐθέλω. Καὶ γάρ με δάκνει, ὅτι μὴ πᾶν ἔπα- θόν τε καὶ ἔδρων, σώζοντες τῷ Πλάτωνι κατὰ πάντα πάντη πᾶσαν ὁμοδοξίαν Καίτοι ἄξιος ἦν αὐτοῖς ὁ Πλάτων, οὐκ ἀμείνων μὲν Πυθαγόρου τοῦ μεγάλου, οὐ μέντοι ἴσως οὐδὲ φλαυρότερος ἐκείνου· ᾧ συνακο λουθοῦντες σεφθέντες τε οἱ γνώριμοι, ἐγένοντο πολυ- τιμητίζεσθαι αιτιώτατοι τὸν Πυθαγόραν. Τοῦτο δὲ οἱ Ἐπικούρειοι οὐκ ὤφελον μὲν, μαθόντες δ᾽ οὖν, ἐν οὐδενὶ μὲν ὤφθησαν Επικούρῳ ἐναντία θέμενοι ού- δαμῶς, ὁμολογήσαντες δὲ εἶναι σοφῷ συνδεδεγμένοι, καὶ αὐτοὶ διὰ τοῦτο ἀπέλαυσαν τῆς προσρήσεως εἰκό- τως. Ὑπῆρξε τε ἐκ τούτου ἐπὶ πλεῖστον τοῖς μετέ- πειτα Επικουρείοις μηδ' αὐτοῖς εἰπεῖν πω ἐναντίον, οὔτε ἀλλήλοις, οὔτε Επικούρῳ μηδὲν εἰς μηδέν, ὅτου καὶ μνησθῆναι ἄξιον. Αλλ' ἔστιν αὐτοῖς παρα- νόμημα, μᾶλλον δὲ ἀσέβημα, καὶ κατέγνωσται τὸ καινοτομηθέν. Καὶ διὰ τοῦτο οὐδεὶς οὐδὲ τολμᾷ. Κατὰ πολλὴν δὲ εἰρήνην αὐτοῖς ἡρεμεῖ τὰ δόγματα ὑπὸ τῆς ἐν ἀλλήλοις αἰεί ποτε συμφωνίας. Ἔοικέ τε ἡ Επι- κούρου διατριβὴ πολιτεία τινὶ ἀληθεῖ ἀστασιαστο τάτῃ, κοινὸν ἕνα νοῦν, μίαν γνώμην ἐχούσῃ. Αφ᾿ ἧς ἦσαν, καί εἰσι, καὶ, ὡς ἔοικεν, ἔσονται φιλακόλουθοι. Τὰ δὲ τῶν Στωϊκῶν ἐστασίασται, ἀρξάμενα ἀπὸ τῶν ἀρχόντων, καὶ μηδέπω τελευτῶντα καὶ νῦν. Ἐλέγ- χουσι δὲ ἀγαπώντως (9) ὑπὸ δυσμενοῦς ἐλέγχου, οἱ μέν τινες αὐτῶν ἐμμεμενηκότες ἔτι, οἱ δ' ἤδη μετα- θέμενοι. Είξασιν (10) οὖν οἱ πρῶτοι ὀλιγαρχικωτέ ροις, οἱ δὴ διαστάντες ὑπῆρξαν εἰς τοὺς μετέπειτα πολλῆς μὲν τοῖς προτέροις, πολλῆς δὲ τῆς ἀλλήλοις ἐπιτιμήσεως αἴτιοι, εἰσέτι ἑτέρων ἕτεροι Στωϊκώτε ροι· καὶ μᾶλλον ὅσοι πλεῖον ἐπὶ τὸ τεχνικὸν ὤφθησαν μικρολόγοι. Αὐτοὶ γὰρ οὗτοι τοὺς ἑτέρους ὑπερβαλ· λόμενοι τῇ τε πολυπραγμοσύνῃ, τοῖς τε σκαρίφη Ομοῖς (11) επετίμων θᾶττον. Πολὺ μέντοι τούτων πρότερον ταὐτὰ ἔπαθον οἱ ἀπὸ Σωκράτους, ἀφελκύ- σαντες διαφόρους τους λόγους· ἰδίᾳ μὲν ᾿Αρίστιππος, ἰδίᾳ δὲ ᾿Αντισθένης· καὶ ἀλλαχοῦ ἰδίᾳ οἱ Μεγαρικοί αγαπώντως, σφοδρῶς καὶ συντεί νως ? ἀλλήλους αγαπώντως είξασι ἐοίκασι σκαριφισμούς, λεπτολογίαις Τὸ δ' ἐπὶ σεμνοίσι λόγοις, Καὶ σκαριφισμοίσι λήρων Διατριβὴν ἄργον ποιεῖσθαι, Παραφρονοῦντος ἀνδρός. Σκαριφήματα κωμικώ- τερον σκαλαθυρμάτια, Ὅστις σκαλαθυρμάτια ἅττα μικρὰ μανθάνων. σκαλεύματα σμικρὰ, καὶ λεπτά παντάπασι νοήματα, καὶ σκαριφήματα. ἐκ τούτου δὲ διαβάλλει Σωκράτην, ὡς εὐτελῆ εἰσιν, ἃ διδάσκει, καὶ οὐδενὸς ἄξια λόγου. EUSEBII CESARIENSIS OPP. PARS 11. le magisterio Poleno secutus est. Ab his Platonica A doctrinæ ratio propagata, sui fere similis euni hæc saltem assensionis decantata retentio, et quid- quid huic affine est, nondum exsisteret. liden ta- men, si catera cogitemus, iis partim iufractis, partim depravatis, primam illam successionem minime retinuerunt: sed inde statim incipientes, cum initio tum deinceps, diversas in factiones abiere, sive prudentes id fecerint, sive inpruden- tes, sive alia qualibet impulsi causa. Abfuit tamen, opinor, omnis ambitiosa contentio. Equidem Xeno- cratis causa secus dicere nihil velim, sed tamen Platonis causa dicendum est. Dolet enim profecto mihi, eos omnia molitos non esse, ut plenam sibi atque integram in omnibus cum Platone consensio- nem defenderent. Et ea quidem Plato dignus erat, qui magno illo Pythagora ut melior non fuerit, non fuit tamen fortasse deterior: quem discipuli quod secuti omnes ac venerati fuerint, id etiam egere potissimum, at summo apud omnes in pretio ha- beatur. Hoc ipsum Epicurei, perperam illi quidem, sed tamen cum intelligerent, nulla unquam in re ab Epicuro dissidere visi sunt, sed potius eadem ommino se cum sapiente suo sentire professi, jure propterea id nominis habuere. Quin etiam, qui longissimo deinceps intervallo consecuti Epicurei sunt, ii nec abs sese mutuo, nec ab eodem Epi- cureo tantillum, quod quidem meminisse attineat, discessere. Imo sceleris apud eos, vel potius im- pietatis ille damnetur, qui novi quidpiam invexerit. Quare nemo prorsus id audeat. Sad eorum dogmata ob constantem illam omnium inter se per- petuamque concordiam, in altissima quadam et tranquillissima pace versantur. Ita hæc Epicuri secta veræ cuidam reipublicæ persimilis est, quam ab omnni seditione remotissimam, mens quædam una communis, unaque sententia moderetur. Quami illi disciplinam et antea secuti sunt multi perliben- ter, et sequuntur etiamnum, atque adeo, ut si- millimum veri est, in posterum sequentur. At cos inter factiones exstitere, quæ ab ipsis eorum commissa principibus, ad nos usque propagale sunt. Ac sese illi mutuo graviter admodum et acer- be redarguunt, dum alii suum adhuc institutum retinent, alii jam ab eo desciverunt. Et factioso- D rum quidem istorum principes eorum similes sunt, qui paucorum imperium acrius vehementius- Forte add. APOLOGETICA. C quam diligentius enucleetur. Aristophanes èv Ba mentem hominis potius quam verba secutus sum. An forte hoc loco, quod quæ diligimus, ea fere semper vehementer defendamus. An pro repo- nendum? Certe Numenius hic parum ubique tersus. est, vel pro positum, raro, ni fallor, exemplo, saltein apud solutæ orationis auctores. vitiosius. Credo legendum hoc est et contortulis argutiis, quibus carpin aliquid perstringatur potius, et quasi vellicetur, quoque dicebantur : imo, ut Aristophani in Nubibus, p.164: Scholiastes explicat, Subdit au- tem, (8) ατωτα ufobscure dicta hac sunt. Ego gran diligent: (10) Είξασιν. Οmnino vel ἐοίκασι reponendum (11) Σκαριφηθμοῖς. Ms., σκαρφηθμοίς, adimie

τεμνόμενος ὑφ᾽ ἑαυτοῦ, ἀμφότερα ἀλλήλων (19) δυσκρίτως, καὶ τοῦ δέοντος ἀσκέπτως. Πλὴν τοῖς ἀκούουσιν ήρκεσεν (20), ὁμοῦ τῇ ἀκροάσει εὐπρόσω που όντα θεωμένοις· ἦν οὖν ἀκουόμενος καὶ βλεπόμενος ἥδιστος, επεί τοι προσειθίσθησαν ἀποδέχεσθαι αὐτοῦ τοὺς λόγους ιόντας ἀπὸ καλοῦ προσώπου τε καὶ στό ματος οὐκ ἄνευ τῆς ἐν τοῖς ὄμμασι φιλοφροσύνης. Δεν δὲ ταῦτα ἀκοῦσαι μὴ ἁπλῶς, ἀλλ᾽ ἔσχεν ὧδε ἐξ ἀρχῆς. Συμβαλὼν γὰρ ἐν παισὶ Θεοφράστῳ, ἀνδρὶ πράῳ καὶ οὐκ ἀφυεῖ τὰ ἐρωτικὰ διὰ τὸ καλὸς εἶναι, ἔτι ὧν ὡραῖος, τυχὼν ἐραστοῦ Κράντορος τοῦ ᾿Ακαδημαϊκοῦ, προσεχώρησε μὲν τούτῳ, οἷα δὲ τὴν φύσιν οὐκ ἀφυής, τρεχούσῃ χρησάμενος αὐτῇ, ῥᾳδίᾳ, θερμουργῷ ὑπὸ φιλονεικίας, μετασχὼν μὲν Διοδώρου εἰς τὰ πεπα- νουργημένα πιθάνια (21) ταῦτα τὰ κομψά, ώμιληκὼς δὲ Πύῤῥωνι ( ὁ δὲ Πύῤῥων ἐκ Δημοκρίτου ὥρμητο Β ὀπόθεν γέ ποθεν·) οὗτος μὲν δὴ ἔνθεν καταρτυθείς, πλὴν τῆς προσρήσεως, ενέμεινε Πύῤῥωνι, ὡς τῇ πάντων ἀναιρέσει. Μνασέας γοῦν, καὶ Φιλόμηλος, καὶ Τίμων οἱ σκεπτικοί, σκεπτικὸν αὐτὸν προσονο- μάζουσιν, ὥσπερ καὶ αὐτοὶ ἦσαν, ἀναιροῦντα καὶ αὐτ τὸν τὸ ἀληθὲς, καὶ τὸ ψεῦδος, καὶ τὸ πιθανόν. Λεχθεὶς οὖν ἀναίτια (22) τῶν Πυῤῥωνείων Πυῤῥώνειος, αἰδοῖ τοῦ ἐραστοῦ ὑπέμεινε λέγεσθαι Ακαδημαϊκὸς ἔτι. Ην μὲν τοίνυν Πυῤῥώνειος, πλὴν τοῦ ὀνόματος· Ακαδημαϊκὸς δ' οὐκ ἦν, πλὴν τοῦ λέγεσθαι. Οὐ γὰρ πείθομαι, τοῦ Κνιδίου Διοκλέους φάσκοντος ἐν ταῖς ἐπιγραφομέναις Διατριβαῖς, Αρκεσίλαον φόβῳ τῶν Θεοδωρείων τε καὶ Βίωνος τοῦ σοφιστοῦ, ἐπεισιόντων τοῖς φιλοσοφοῦσι, καὶ οὐδὲν ὀκνούντων ἀπὸ παντὸς ἐλέγχειν, αὐτὸν ἐξευλαβηθέντα, ἵνα μὴ πράγματα ἔχῃ, μηδέν γε δόγμα ὑπειπεῖν φαινόμενον· ὥσπερ γὰρ τὸ μέλαν τὰς σηπίας, προβαλέσθαι πρὸ ἑαυτοῦ τὴν ἐποχήν. Τοῦτ᾽ οὖν ἐγὼ οὐ πείθομαι. Οἱ δ᾽ οὖν ἔνθεν ἀφορμηθέντες, ὅ τε Αρκεσίλαος, καὶ Ζήνων, ὑπὸ τῶν τοιούτων ἀρωγῶν, ἀμφοτέροις συμπολε μούντων λόγων, τῆς μὲν ἀρχῆς ὅθεν ἐκ Πολέμωνος ὡρμήθησαν, ἐπιλανθάνονται, διαστάντες δέ γε, καὶ σφέας αὐτοὺς ἀρτύναντες· • Σύν δ' ἔβαλον (23) ῥινούς, συν δ' ἔγχεα, καὶ [μένε᾽ ἀνδρῶν Χαλκεοθωρήκων ἀτὰρ ἀσπίδες ομφαλόεσσαι Επληντ' ἀλλήλῃσι, πολὺς δ' ορυμαγδός ορώρει· Ασπὶς ἄρ᾽ ἀσπίδ' ἔρειδε, κόρυς κόρυν, ἀνέρα [δ' ἀνὴρ Ἐδνοπάλιζεν. Ενθα δ' ἅμ' οιμωγή τε καὶ εὐχωλὴ πέλεν ἀν δρῶν, Ολλύντων και ολλυμένων. Τῶν Στωϊκῶν· οἱ ᾿Ακαδημαϊκοὶ γὰρ οὐκ ἐβάλλοντο ὑπ' αὐτῶν, ἀγνοούμενοι ᾖ ἦσαν ἀλῶναι δυνατώτεροι. Ἠλίσκοντο δὲ, τῆς βάσεως αὐτοῖς σεισθείσης, εἰ Πύρρων. Ενοπάλιζεν. PREPAR. EVANG. LIB. XIV. A tem venerat elutiisset, tum repente mutatus, id ipsum pluribus quam ante stabilierat, everteret. Se ipsum igitur ille quasi hydram secabat, et secaba- tur a se ipso, dum sic in utramque partem loque- retur, ut nec quid sibi vellet intelligerent, nec u!- lam ipse decori rationem haberet. Tenebat ille ta- men auditores, dum in loquente summam oris di- gnitatem videbant. Fuit enim auditu simul aspectu- que jucundissimus, adeoque libentissime hominis orationem excipiebant, præstanti ex vultu et ore manantem, nec absque nativa quadam suavitate oculorum. Quam ille speciem non subito præ se tulit, sed a primis statim annis induerat. Cum Theophrasto enim a pueritia versatus, homine comi, nec a rebus amatoriis alieno, eleganti forma, et coin- moda adhuc ælate cum esset, Crantoren Academi- cum amatorem nactus, ejus consuetudine usus est ille quidem cæterum ut erat a natura non ineptus, ea per sese ultro jam currente, facili, et conten- tionis æstu incitata usus, abs Diodoro quidem ve- teratorium illud, idemque plausibile ac venustum didicit orationis genus; maxime tamen Pyrrhoni (hunc utcunque Democritus inchoarat) operam de- dit atque hac instructus conformatusque disci- plina, in Pyrrhone, si appellationem excipias, tan- quam in omnium eversione acquievit. Mnaseas qui- dem, Philomelus et Timo, Sceptici philosophi, Scepticum illum vocant sui persimilem, qui perinde ut ipsi veritatem, mendacium, ac verisimilitudinem nici jure dixissent, is pro sua in amatorem obser- omnem tolleret. Ergo quem Pyrrhonicum Pyrrho- vantia, Academicum se vocari adhuc passus est. Ita qui Pyrrhonicus, excepto nomine, totus erat, idem Academici præter nomen habebat nihil. Ne- que enim Cnidium illum Dioclem audio, qui in suis, ut eas inscripsit, Diatribis, Arcesilam docet, Theo- doreorum ac Bionis sophiste metu, qui, philosophis infesti, nullain non eos coarguendi occasionem ar- riperent, ita sibi, ne quid ab iis molestiæ pateretur, cavisse, ut nec certi quidquam statueret; nam ut sepias effuso atramento, sic illum sese objecta hac assensionis retentione tegere ac tueri. Verum hoc, ut dixi, minus credo. Cæterum ambo illi Arcesilas et Zeno hinc semel exorti, et suorum quisque so- ciorum disputationibus tanquam armis opibusque freti, adeoque Polemonis scholam obliti sunt pugnæ suæ tirocinium fuisse, C D Scutaque jam scutis, hastasque et robora ferrea Committunt acies, clypeisque sonantibus icti Densantur clypei: vastus fragor undique surgit. Umbonem umbo premit, galeam galea, atque virum vir. Hic vero crebri gemitus ac vota sequuntur, Dum perimunt, pereuntque simul. Stoicos intellige ; Academicos enim illi nou petebant, quod qua parte capi facilius vincique p03- sent, ignorarent. Atqui tum demum vincerentur, si v. 151, ubi non legitur (19) Αλλήλων. Αλληλίζων, opinor, scripserat. (20) Ήρκεσεν. Quid si ήρεσκεν? (21) Πιθάνια. Mallem πιθανά vel πιθήνια. (22) 'Αναίτια, etc. Forte, ἂν δικαίως ὑπὸ τῶν (25) Σύν δ' ἔβαλον. Iliad. Δ, ν. 447, et Iliad. Γ,

Α τρόπον ὁ λεγόμενος Οικονομικός (52), οὗτος ὁ εὐδο ένδον τοῦ δακτυλίου. Καὶ ὃς (34) ἀκούων, ἦν γὰρ κιμῶν παρὰ τοῖς πολλοῖς. Αὐτὸς μὲν ἀνοιγνὺς τὸ τα μιεῖον, αὐτὸς δ' ἀποκλείων. Καὶ προῃρεῖτο δὲ ὧν ἐδεῖτο, καὶ ἄλλα τοιαῦτα ἐποίει πάντα δι' αὐτουργίας, οὔτι που αὐτάρκειαν ἐπαινῶν, οὐδ' ἄλλως πενίᾳ χρώ μενος, οὐδ᾽ ἀπορίᾳ δούλων, ᾧ γε ὑπῆρχαν δοῦλοι ὁπό σοι γοῦν τὴν δὲ αἰτίαν ἔξεστιν εἰκάζειν. Ἐγὼ δὲ δ ὑπεσχόμην τὸ ἡδυ, διηγήσομαι. Ταμιεύων γὰρ αὐτὸς ἑαυτῷ, τὴν μὲν κλεῖδα περιφέρειν ἐφ' ἑαυτοῦ οὐκ ᾤετο δεῖν· ἀποκλείσας δὲ, κατετίθει μὲν ταύτην εἰς τι κοίλον γραμματεῖον. Σημηνάμενος δὲ δακτυλίῳ, τὸν μὲν δακτύλιον (35) κατεκύλιε διὰ τοῦ κλείθρου, ἔσω εἰς τὸν οἶκον μεθιείς, ὥσθ' ὕστερον, ἐπειδὴ πάλιν ἐλθὼν ἀνοίξειε τῇ κλειδί, δυνησόμενος, ἀνελὼν τὸν δακτύλιον, αὖθις μὲν ἀποκλείειν, εἶτα δὲ σημαίνε Β σθαι, εἶτα δ' ἀναβάλλειν ὀπίσω πάλιν ἔσω τὸν δακτύ λιον διὰ τοῦ κλείθρου. Τοῦτο οὖν τὸ σοφὸν οἱ δοῦλοι κατανοήσαντες, ἐπειδὴ προΐοι Λακύδης εἰς περίπα τον, ἢ ὅποι ἄλλοσε, καὶ αὐτοὶ ἀνοίξαντες 2ν, κάπειτα ὥς σφισιν ἦν θυμὸς, τὰ μὲν φαγόντες, τὰ δ' ἐμπιόν- τες, ἄλλα δὲ ἀράμενοι, ἐκ περιόδου ταῦτα ἐποίουν, ἀπέκλειον μὲν, ἐσημαίνοντο δὲ, καὶ τὸν δακτύλιον, πολλά γε αὐτοῦ καταγελάσαντες, εἰς τὸν οἶκον διὰ τοῦ κλείθρου ἡφίεσαν. Ο Λακύδης οὖν, πλήρη μὲν καταλιπών, κενὰ δὲ εὑρισκόμενος τὰ σκεύη, ἀπορῶν τῷ γιγνομένῳ, ἐπειδὴ ἤκουε φιλοσοφεῖσθαι παρὰ τῷ Αρκεσιλάῳ τὴν ἀκαταληψίαν, ᾤετο τοῦτο ἐκεῖνο αὐτῷ συμβαίνειν περὶ τὸ ταμεῖον. 'Αρξάμενός τε ἔνθεν, ἐφιλοσόφει παρὰ τῷ ᾿Αρκεσιλάω, μηδὲν μήτε ὁρᾶν, μήτε ἀκούειν ἐναργές, ἢ ὑγιές. Καί ποτε ἐπι- σπασάμενος τῶν προσομιλούντων αὐτῷ τινα εἰς τὴν οἰκείαν, ἰσχυρίζετο πρὸς αὐτὸν ὑπερφυῶς, ὡς ἐδόκει, τὴν ἐποχὴν, καὶ ἔφη· Τοῦτο μὲν ἀναμφίλεκτον ἐγώ σοι ἔχω φράσαι, αὐτὸς ἀπ' ἐμαυτοῦ μαθών, οὐκ ἄλ λου πειραθείς. Κάπειτα ἀρξάμενος περιηγεῖτο τὴν ὅλην του ταμιείου συμβᾶσαν αὐτῷ πάθην. Τί οὖν ἄν, εἶπεν, ἔτι Ζήνων λέγοι πρὸς οὕτως ὁμολογουμένην διὰ πάντων φανεράν μοι ἐν τοῖς τοιοῖςδε ἀκαταλη- ψίαν; Ὃς γὰρ ἀπέκλεισα μὲν ταῖς ἐμαυτοῦ χερσὶν, αὐτὸς δὲ ἐσημηνάμην, αὐτὸς δὲ ἀφῆκα μὲν εἴσω τὸν δακτύλιον· αὖθις δ᾽ ἐλθὼν ἀνοίξας, τὸν μὲν δακτύλιον ὁρῶ ἔνδον, οὐ μέντοι καὶ τὰ ἄλλα, πῶς οὐ δικαίως ἀπιστούντως τοῖς πράγμασιν ἔξω; Οὐ γὰρ τολμήσω εἰπεῖν ἔγωγε, ἐλθόντα τινὰ κλέψαι ταῦτα ὑπάρχοντος ἀπὸ τῆς ἀκριβε στέρας οικονομίας, οἰκονομικόν τοῦτόν φασι καὶ περὶ οἰκονομίαν γλυκύτατα ἐσχηκέναι. γλυκύ τατα, ὑβριστής, ἐκδεξάμενος τὸ πᾶν ὡς ἔσχεν ἀκοῦσαι, μόλις καὶ πρότερον ἑαυτοῦ κρατῶν, ἀπέῤῥηξε γέλωτα Τοῦ κατηγόρου, τὸν δακτύλιον αἰτήσαντος, ὁ μὲν ἡσυχῆ παρακαθῆκεν· αἰσθό μενος δὲ ὁ Λακύδης επέβη τῷ ποδί, καὶ ἐπέκρυψεν ἦν δὲ ὁ ἔλεγχος ἐν ἐκείνῳ. Μετὰ δὲ τὴν ἀπόφευξιν, τοῦ Κηφισοκράτους δεξιουμένου τοὺς δικαστάς, εἷς τις, ὡς ἔοικεν, ἑωρακὼς τὸ γενόμενον, ἐκέλευσε Λακύδῃ χάριν ἔχειν· καὶ τὸ πρᾶγμα διηγήσατο, Λα κύδου πρὸς μηδένα φράσαντος, EUSEBII CESARIENSIS OPP. PARS II. - APOLOGETICA. atque ejusmodi qui reconomicus ille vulgo notissi- mus jure diceretur. Aperiebat idem penum, idem- que claudebat; promebat ipse quibus uti vellet, cæ- teraque id genus omnia per sese factitabat : non frugalitatis ac temperantiæ studio, non coactus ino- pia, non penuria servorum laborans, qui aliquot saltem aleret, sed causam pro arbitrio quisque con- jiciat. Ego lepidum illud commemorabo quod pro- misi. Cum igitur suam ipse sibi penum curaret, nec secum ejus clavim circumferre vellet, eam uti cellam clauserat, cava quadam in arcula depone- bat. Tum aditu obsignato, annulum per seræ fo- ramen demissum intra cellam evolvebat : ut ea rursus cum liberet clavi reserata, obvium annulum tollere, atque ita locum denuo cum obserare, tum etiam obsignare posset, annulumque simul per eam- dem seram rursus immittere. At famuli, detecto heri artificio, postquam is aut inambulatum, aut alio quovis ierat, cella facile reserata, ubi prout collibuerat, alia vel edendo vel potando hausissent, alia secum ipsi asportassent, eadem vicissim facti- tantes, cellam primo claudebant, tum obsignabant, intro denique annulum non sine maximo in philo- sophum risu, per seræ foramen immittebant. At Lacydes cum cellæ vasa, quæ plena reliquerat, va- cua reperiret, anceps ac dubius animi diu pepen- dit tandemque percipi comprehendique nihil, ab Arcesila doceri cum audiisset, id ipsum esse credi- dit, quod in sua sibi penu usu veniebat. His ille auspiciis apud Arcesilan philosophari coepit, nihil se vel perspicui, vel sani, nec videre unquam, nec audire. Cumque aliquando e suis unum privatin ac familiariter seduxisset, hanc ei assensionis re- tentionem graviter, ut videbatur, ac vehementer confirmare capit. Enimvero, inquiebat, hoc tibi ci- tra dubitationem ullam pronuntiare possum, quod exemplo ipse meo, non alterius cujusquam expe- rientia didicerim. Tum ab initio totum illum penus sua casum exponebat. Quid igitur, inquie- bat, huic argumento responderet Zeno, unde mihi certo ac tam aperte constitit, percipi nibil compre- hendique posse ? Nam qui posteaquam manibus ipse meis cellam idem clausi, idem obsignavi, idem an- nulum intromisi, reversus inde, cellaque reserata, intus annulum modo, non item cætera reperiam, D non jure obsecro fidem omnem rebus detraham ? Nec enim profecto ausim dicere, quemquam intro tempore notissimum fuisse, quem vulgo nominarent. Laertius de Lacyde nostro, Interpres felicissime, reddidit. Quid si lepidissime ? hanc in occulta quadam arcula deponebat, illum per seræ foramen intra cellam ipsam evolvebat. Servi, reperta clavi, sigillum revellebant, tum re- serata janua, jacentem intro annulum colligebant; inde ubi genio liberaliter indulsissent, clauso ostio simile priori sigillum imprimebant, et annulo per camdem seram immisso, clavim sua in arcula re- c C ponebant. Porro, cui suus toties annu.us imposue- rat, idem, ut scribit Plutarch. opusc. De adnlator. el amici discrim., Cephisocratem amicum in judicio periclitantem, subducto judicum oculis, ipsius, an- mulo liberavit. inquit, (reus) (32) Οικονομικος. Significare videtur, aliquem eo (55) Δακτύλιον. Ne illum aut clavim amitteret, (54) Forte 6.

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Η'. Περί Καρνεάδου τοῦ τὴν τρίτην Ακαδημίαν ὑποστησαμένου. Ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ. Επ Καρνεάδης δὲ ἐκδεξάμενος παρήγησιν, οὗ χρεών τούτου μὲν ἡμέλει· εἰς δ' Αρκεσίλαον, εἴτ' οὖν ἀμείνω, εἴτε καὶ φαυλότερα ἦν, επανενεγκών, διὰ μακροῦ τὴν μάχην ἀνενέαζε. » Καὶ ἑξῆς ἐπιλέγει· « Ηγε δ' οὖν καὶ οὗτος, καὶ ἀπέφερεν (45), ἀντιλο- γίας τε καὶ στροφὰς λεπτολόγους συνέφερε τῇ μάχῃ ποικίλλων, ἐξαρνητικός τε καὶ καταφαντικός τε ἦν, κἀμφοτέρωθεν ἀντιλογικός. Εἴ τέ (46) που ἔδει τι καὶ θαῦμα ἐχόντων λόγων, εξηγείρετο λάβρος, οἷον ποτα μὰς ῥούδης, σφοδρώς ρέων (47), πάντα καταπιμ- πλὰς τὰ τῇδε καὶ τὰ ἐκεῖθι, καὶ εἰσέπιπτε, καὶ συν- ἐσυρε τοὺς ἀκούοντας διὰ θορύβου. Τοιγαροῦν ἀπά- Β γων τοὺς ἄλλους, αὐτὸς ἔμενεν ἀνεξαπάτητος· ὁ μὴ προσῆν τῷ ᾿Αρκεσιλάῳ. Ἐκεῖνος γὰρ, περιεχόμενος τῇ φαρμάξει τοὺς συγκορυβαντιώντας, ἔλαθεν ἑαυτὸν πρῶτον ἐξηπατηκὼς μὴ ᾐσθῆσθαι, πεπεῖσθαι δ' ἀληθῆ εἶναι, ἃ λέγει διὰ τῆς ἁπαξαπάντων ἀναιρέσεως χρη- μάτων. Κακὸν δὲ ἦν ἂν κακῷ ἐπανακείμενον, ὁ Καρνεάδης τῷ Ἀρκεσιλάω· μὴ χαλάσας τι σμικρόν, ὑφ' οὗ οὐκ ἄπρακτοι ἔμελλον ἔσεσθαι, κατὰ τὰς ἀπὸ τοῦ πιθανοῦ λεγομένας αὐτῷ θετικάς τε καὶ ἀρνητι- κὰς φαντασίας, τοῦ εἶναι τόδε τι ζῶον, ἢ μὴ ζῶον εἶναι.» Τοῦτο οὖν ὑπανεὶς, ὥσπερ οἱ ἀναχάζοντες θῆ- ρες, βιαιότερον, καὶ μᾶλλον ἑαυτοὺς ἱεῖσιν εἰς τὰς αἰχμὰς, καὐτὸς ἐνδούς, δυνατώτερον ἐπῆλθεν. Ἐπεί τε (48) ὑποσταίη τε καὶ εὖ ἔχοι, τηνικαῦτα ἤδη καὶ οὗ προδέδοκτο, ἑκὼν ἡμέλει καὶ ἐμέμνητο (49). Τὸ γὰρ ἀληθές τε καὶ τὸ ψεῦδος ἐν τοῖς πράγμασιν ἐνεῖς και συγχωρῶν, ὥσπερ ξυνεργαζόμενος τῆς ζητήσεως τρόπῳ, παλαιστοῦ δεινοῦ λαβὴν δοὺς, περιεγίγνετο ἔνθεν. Κατὰ γὰρ τὴν τοῦ πιθανοῦ ῥοπὴν ἑκάτερον παρασχών, οὐδέτερον εἶπε βεβαίως καταλαμβάνεσθαι. Ην γοῦν λῃστὴς καὶ γόης σοφώτερος. Παραλαβών γὰρ ἀληθεῖ μὲν ὅμοιον ψεῦδος, καταληπτικῇ δὲ φαν- τασία καταληπτὸν ὅμοιον, καὶ ἀγαγὼν εἰς τὰς ἴσας, οὐκ εἴασεν οὔτε τὸ ἀληθὲς εἶναι, οὔτε τὸ ψεῦδος, ἢ οὐ μᾶλλον τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου, ἢ μᾶλλον ἀπὸ τοῦ πιο θανοῦ. "Ην οὖν ὀνείρατα ἀντὶ ὀνειράτων, διὰ τὸ ὁμοίας φαντασίας ἀληθέσιν εἶναι τὰς ψευδεῖς, ὡς ἀπὸ ὡοῦ κηρίνου πρὸς τὸ ἀληθινὸν ὠόν. Συνέβαινεν οὖν τὰ κακὰ, καὶ πλείω. Καὶ μέντοι λέγων ὁ Καρνεάδης ἐψυχαγώγει καὶ ἠνδραποδίζετο. "Ην δὲ κλέπτων μὲν ἀφανής, φαινόμενος δὲ ληστής, αἱρῶν καὶ δόλῳ καὶ βία τοὺς καὶ πάνυ σφόδρα παρεσκευασμένους. Πᾶσα γοῦν Καρνεάδου διάνοια ενίκα, καὶ οὐδεμία ἡτισοῦν ἄλλως· ἐπεὶ καὶ οἷς προσεπολέμει, ἦσαν εἰπεῖν ἀδυ νατώτεροι. Αντίπατρος γοῦν ὁ κατ' αὐτὸν γενόμενος, ἔμελλε μὲν ἀγωνιᾷν τι γράφειν· πρὸς δ᾽ οὖν τοὺς ἀπὸ Καρνεάδου καθ᾿ ἡμέραν ἀποφερομένους λόγους οὔποτε ἄγειν καὶ φέρειν, ῥούδης. οὗ προδέδεκτο, καὶ ἐμές μνητο, ἑκὼν ἡμέλει. PREPAR. EVANG. LIB. XIV. A CAPUT VIII. Ex De Carneade, qui tertiam Academiam instituit. eodem. • Carneades, inquit, docendi postea munere par- tibusque susceptis, eum aspernatus, cujus omnia. seu quæ adhuc integra immotaque consisterent, seu quæ ab aliis sollicitata jam essent, retinere de- buerat; cunctisque ad Arcesilam, seu meliora, seu deteriora essent, relatis, pugnam ipse longo demum intervallo revocavit. » Inde nonnihil progressus : • Idem igitur, inquit, afferebat, idem auferebat, pu- gnamque suam contrariis sententiis, et versutis qui- busdam ac subtilibus argutiis cum multiplici varie- tate miscebat, affirmando simul ac negando, et op- positis utrinque rationibus disputando. Quod si alto quodam et exaggerato dicendi genere opus es set, tum enimvero vehementi ac rapido cursu fe- rebatur, ut amnis quidam incitatus et rapax, qui omnia passim inundet et obruat: sic in auditorem incumbebat, eumque secum magno cum fragore strepituque rapiebat. Quippe, cum in fraudem alios et errorem impelleret, tum fallebatur ipse nun- quam; id quod locum in Arcesila non habebat. Is enim dum cæteros suis secum maleficiis ac præsti- giis, Corybantum more insanientes circumferret, non sentiebat quam sese primum ipse deciperet, .dum sibi quoque vera esse quæ diceret, omnia si- mul ac semel abolendo, persuadebat. Verum Car- neadem Arcesilæ, sic tanquam malum malo impo- situm jure dixeris, qui ne tantillum quidem un- quam remitteret, nisi quo effecturum se videbat, ut auditores postea quo se verterent non habe- rent : id quod eo visorum, ut appellabat, genere consequebatur, quæ probabili ratione certum ac singulare quiddam, animal esse, vel confirmandi, vel negandi vim haberent. Ergo postquam aliquid ejusmodi utcunque dederat, quemadmodum fera aliquantum cedentes, in spicula tanto postmodum vehementius irruunt : sic ille ubi nonnihil indulse- rat, eo deinde potentius ingruebat. Idem ubi firmior jam erat solidiorque disputatio, tum illud ipsum, quod sibi ante visum esset, cujusque mentionem jam fecisset, ultro negligebat. Nam qui ve- rum ac falsum in rebus inesse concederet, perinde ac si ad propriam sese quæstionis rationem accom- modaret, quam ipsemet periti luctatoris more all- sam dederat, ea postmodum ipsa vincebat. Dum enim utrumque pro verisimilitudinis utrinque nutan- tis ratione concedebat, neutrum simul firmiter comprehendi posse dicebat. Fur ergo præstigiator- que fuit Arcesila solertior. Ita enimvero falsum aliquod, quodque percipiebatur phantasiæ perci pienti simile adjungebat, ut paria geminaque ambo • D nor. In hoc quippe multus ante Numenius fuerat. pueris notum, sursum deorsumque miscere. C cun præcedat vel, quod quidem malim, (44) φυλάξαι ὅσα ἀκίνητα καὶ ὅσα κεκινημένα ἦν, (44) Οὗ χρεών. Ο. Cujus tandem ? Platonis, opi- (45) Απέφερεν. Quid si ἔφερεν ? Est enim, ut (46) Forte εἰ δέ. (47) Σφοδρώς ρέων. Hæc glossemati simillima, (48) Forte δέ. (49) Καὶ ἐμέμνητο. Legendum καὶ οὐκ ἐμέμν..

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Γ'. Ότι στοχασμοί, καὶ λογομαχίαι, καὶ πολλὴ πλάνη τυγχάνει παρὰ τοῖς Ἑλλήνων φιλοσό φοις. Ἀπὸ τῆς πρὸς Νεκτεναβὼ τὸν Αἰγύπτιον ἐπιστολῆς Πορφυρίου, καὶ ἀφ᾽ ὧν ἀντέγραψε Βοηθῷ Περὶ ψυχῆς, καὶ ἀπὸ τῆς Περὶ τῆς ἐκ λογίων φιλοσοφίας. • Αρξομαι δὲ τῆς πρὸς σὲ φιλίας ἀπὸ θεῶν καὶ δαιμόνων ἀγαθῶν, τῶν τε τούτοις συγγενῶν φιλοσο- φημάτων, περὶ ὧν εἴρηται μὲν πλεῖστα, καὶ παρὰ τοῖς Ελλήνων φιλοσόφοις, είρηται δὲ ἐκ στοχασμού τὸ πλέον τὰς ἀρχὰς ἔχον τῆς πίστεως. » Καὶ ὑποβὰς ἑξῆς ἐπιφέρει, λέγων· . Παρὰ μὲν γὰρ ἡμῖν λογο μαχία τίς ἐστι πολλή. ἅτε ἐξ ἀνθρωπίνων λογισμών τοῦ ἀγαθοῦ εἰκαζομένου. Οἷς δὲ μεμηχάνηται ἡ πρὸς τὸ κρεῖττον συνουσία, εἰ παρεῖται τὸ μέρος τοῦτο εἰς ἐξέτασιν, μάτην αὐτοῖς ἡ σοφία ἐξήσκηται. ᾿Αλλὰ καὶ ἐν οἷς ἀντέγραψε Βοηθῷ Περὶ ψυχῆς, ὁ αὐτὸς ὧδε γράφων ὁμολογεῖ πρὸς λέξιν· . Ὡς τὰ μὲν τῶν ἐννοιῶν, καὶ τὰ τῆς ἱστορίας ἀναμφιλέκτως συνίστησι τὴν ψυχὴν εἶναι ἀθάνατον· οἱ δὲ εἰς ἀπό δειξιν παρὰ τῶν φιλοσόφων κομισθέντες λόγοι δοκοῦ σιν εἶναι εὐανάτρεπτοι διὰ τὴν ἐν πᾶσιν εὑρεσιλογίαν τῶν ἐριστικῶν. Τίς γὰρ λόγος τῶν ἐν φιλοσοφίᾳ οὐκ ἀμφισβητήσιμος τοῖς ἑτεροδόξοις, ὅπου καὶ περὶ τῶν δοκούντων ἐναργῶν ἐπέχειν αὐτῶν τισιν ἐδόκει;» Καὶ ἐν οἷς δὲ ἐπέγραψε Περὶ τῆς ἐκ λογίων φιλο σοφίας, διαῤῥήδην ὁμολογεῖ τοὺς Ἕλληνας πεπλανή σθαι, ἐπιμαρτυρόμενος τὸν ἑαυτοῦ Θεὸν, ὡς τοῦτο καὶ τοῦ ᾿Απόλλωνος διὰ χρησμῶν ἐξειπόντος, καὶ βαρβάροις μᾶλλον ἢ Ελλησι τὴν εὔρεσιν τῆς ἀλη θείας ἐπιμαρτυρήσαντος, καὶ δὴ καὶ Εβραίων μνη- μονεύσαντος ἐν τοῖς μαρτυρηθείσι. Μετὰ γοῦν τὴν τοῦ χρησμοῦ παράθεσιν, ἑξῆς τούτοις κέχρητα: τοῖς ἐπιλόγοις. • Ακήκοας πόσος πόνος, ἵν᾽ ὑπὲρ σώ ματός τις τὰ καθάρσια θύσῃ, οὐχ ότι τῆς ψυχῆς τὴν σωτηρίαν ἐξεύρη; Χαλκόδετος γὰρ ἡ πρὸς θεούς ὁδὸς, αἰπεινή τε καὶ τραχεῖα, ἧς πολλὰς ἀτραπούς βάρβαροι μὲν ἐξεῦρον, Ελληνες δὲ ἐπλανήθησαν· οἱ δὲ κρατοῦντες ἤδη καὶ διέφθειραν. Τὴν δὲ εὕρεσιν Αἰγυπτίοις ὁ Θεὸς ἐμαρτύρησε, Φοίνιξί τε και Χαλ δαίοις ( Ασσύριοι γὰρ οὗτοι )· Λυδοῖς τε καὶ Ἑβραίοις. » Ταῦτα ὁ φιλόσοφος, μᾶλλον δὲ ὁ αὐτοῦ Θεός. Αρ' οὖν ἄξιον μετὰ ταῦθ' ἡμῖν ἐπιμέμψασθαι, ὅτι δὴ τοὺς πεπλανημένους "Ελληνας καταλείψαντες, τὰ Ἑβραίων εἰλόμεθα, τῶν ἐπ' ἀληθείας καταλήψει μεμαρτυρημένων ; Τί δὲ χρὴ παρὰ φιλοσόφων μα- θήσεσθαι προσδοκᾷν; ἢ ποῖα ἐλπὶς τῆς ἐξ αὐτῶν ὠφελείας, εἰ δὴ τὰ λεγόμενα παρ' αὐτοῖς ἐκ στοχα- σμῶν καὶ εἰκασμῶν τὸ πλέον τὰς ἀρχὰς ἔχοντα τῆς πίστεως τυγχάνει; Λογομαχίας δὲ τίς ὁ καρπὸς, εἰ δὴ πάντες οἱ τῶν φιλοσόφων λόγοι εὐανάτρεπτοι καθεστήκασι, διὰ τὴν ἐν πᾶσιν εὑρεσιλογίαν; Ταύτα γὰρ οὐ παρ' ἡμῶν ἀρτίως, ἀλλὰ παρ' αὐτῶν εἰρη μένα ηκούετο. Διόπερ εὖ μοι δοκοῦμεν καὶ μετὰ κρίσεως ἐξητασμένης, οὐχὶ δ' ἀλόγως, ὡς ἂν τοιού των, καταπεφρονηκέναι. Τὰ δὲ παρ᾽ Εβραίοις ἠγαπηκέναι, οὐχ ὅτι πρὸς τοῦ δαίμονος μεμαρτύρη ται, ἀλλ' ὅτι τῆς ἐνθέου ἀρετῆς τε καὶ δυνάμεως - EUSEBII CESARIENSIS OPP. PARS II. APOLOGETICA. CAPUT X. Multas apud Græcos philosophos conjecturas esse, verborum pugnas, erroresque permultos; ex Por- phyrii ad Nectenabonem Ægyptium epistola, non ex iis, quæ De animo ad Boethum rescripsit, eoque ex libro quem De hausta ex oraculorum responsis philosophia edidit. B C " • Hoc in meæ, inquit, erga te benevolentiæ offi- cio, a diis ipsis bonisque dæmonibus, atque his af- finibus quibusdam cognatisque philosophiæ partibus incipiam, de quibus à Græcis quoque philosophis permulta dicta sunt; verum ejusmodi, quæ partem sane maximam, fidei faciendæ principia non aliundle, quam ex sola conjectura ducerent. » Tum interje- ctis aliis ita progreditur : « Apud nos, inquit, ver- borum conflictus ingens, quippe qui humana tan- tum existimatione de bono statuamus. Cæterum qui ad assequendam illam cum superiori natura conjun- ctionem incumbunt, ii profecto hanc si partem inve- stigationis praetermiserint, frustra tantum in sapien- tiæ studio laboris operæque consumunt.» Idem in iis, quæ De animo ad Boethum rescripsit, id ipsum conce- ptis fatetur verbis; dum ait, ‹Immortalem esse ani- mum, illa intelligendi et commentandi vis absque ulla dubitatione convincit. Verumtamen quidquid rationum a philosophis hoc ad demonstrandum affer- tur, id totum propter eam, quam in omnibus repu- gnandi solertiam arguti et contentiosi homines re- pererunt, perfacile ad refellendum videtur. » Quid enim tota in philosophia sit, quod ab aliter sentien- tibus impugnari nequeat, cum in iis etiam, quæ perspicua ex sese videbantur, assensionem omnem retinere horum nonnulli maluerint? Postremo, in eo quoque libro, quem De hausta ex oraculorum re- sponsis philosophia conscripsit, aberrasse Græcos diserte omnino confitetur, suum etiam Deum banc in rem testatus, qui suis hoc ipsum oraculis respon- derit, barbarisque potius quam Græcis hominibus, veritatis inventæ laudem testimonio suo defende- rit, eoque ferendo barbaros ipsos nominatim ap- pellarit. Statim enim post oraculi expositionem ita concludit Audivisti quantum laboris exhaustum sit, ut corporis tantum causa piaculare quis sacri- ficium faceret, non quod animi salutem inve- nisset? Quippe, vincta enim ære, ardua et salebrosa p via est, qua ad deos itur, cujus barbari quidem complures semitas repererunt, Græci vero ab ea pe- nitus aberrarunt. Quam si qui forte jam tenebant, eamdem ipsimet corruperunt. At ejus inventæ lau- dem Ægyptiis, Phoenicibus et Chaldæis (bos enim Assyrios vocal), Lydiis etiam et Hebræis suople Deus testimonio vindicavit. Hæc Græcus iste phi- losophus, vel ipse potius quem colebat Deus. Quis ergo deinceps nobis jure succenseat, quod aber- rantes Graecos reliquerimus, ut Hebræos, a quibus comprehensam esse veritatem ipso deorum testimo- nio constiterit, sequeremur? Nam quid tandem a philosophis doctum iri nos exspectemus? aut quam ab iis deinde opem utilitatemque speremus, si quæ :

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΙΒ'. Περὶ τῶν φυσιολογεῖν αὐχούντων. Ἀπὸ τοῦ αὐτ τοῦ ἐν ἐπιστολῇ πρὸς Αἰσχίνην. Ὅτι μὲν γὰρ (51) τὰ θεῖα ὑπὲρ ἡμᾶς, παντί • δῆλον· ἀπόχρη δὲ τῷ κρείττονι τῆς δυνάμεως (52) απο τοὺς σέβειν· οἷοι δέ εἰσιν, οὔτε εὑρεῖν ῥᾴδιον, οὔτε ζητεῖν θεμιτόν. Οὐδὲ γὰρ δεσποτῶν φύσιν, ἢ πρᾶξιν, δούλοις εἰδέναι (55) πλέον ὑπηρεσίας προσήκει. Καὶ τὸ μέγιστον, ὅσῳ χρὴ ἄγασθαι τἀνθρώπινα διαπονου- μένων, τοσῷδε (54) τοῖς δόξης ἐκ πολλῶν ἀκαίρων καὶ κενῶν γλιχομένοις ἄχθος φέρει. Πότε γάρ, ὦ Αἰσχίνη, Σωκράτους ἀκηκοέ τις οὐρανίων πέρι λέ- γοντος, ἢ γραμμὰς εἰς ἐπανόρθωσιν παραινοῦντος μανθάνειν; Μουσικὴν μὲν γὰρ ἴσμεν αὐτὸν μέχρι των συνιέντα. Διετέλει δὲ ἑκάστοτε αὐτοῖς λέγων, τί καλόν, καὶ τί ἀνδρία, δικαιοσύνη τε καὶ ἄλλαι ἀρε ταί· ἀνθρώπινα γὰρ αὐτὰ ἀγαθὰ ἐκάλει· τὰ δ᾽ ἄλλα ἢ ἀδύνατον ἀνθρώποις ἀλῶναι ἔφασκεν, ἢ μύθων εἶναι συγγενῆ, μετ' ὀφρύος σοφιστῶν παίγνια διε ξιόντων. Καὶ οὐκ ἔλεγε μὲν ταῦτα, οὐχὶ δὲ ἔπραττε. Γράφειν δὲ τὰ πραχθέντα εἰδότι σοι, καίπερ οὐκ ἀηδὲς ἐσόμενον, χρόνον ἔχει, ἀνέγραψα τε ἄλλοθι. Παυσάσθωσαν οὖν ἐλεγχόμενοι, ἢ πρὸς τὸ εἰκὸ; ἴτων σαν, οἷς Σωκράτης οὐκ ἤρεσεν, ᾧ ζῶντι μὲν ὁ θεός σοφίαν ἐμαρτύρησεν, οἱ δὲ κτείναντες τῆς μετανοίας ἀποκάθαρσιν οὐχ εὗρον. Τὸ δὲ καλὸν ἄρα, Αἰγύπτου ἠράσθησαν, καὶ τῆς Πυθαγόρα τερατώδους σοφίας. ὧν τὸ περιττὸν (5) καὶ μὴ μόνιμον ἐπὶ Σωκράτην ἤλεγξεν ἔρως τυραννίδος, καὶ ἀντὶ διαίτης λιτής Σικελιώτις γαστρὸς ἀμέτρου τράπεζα (50). » Ταῦτα Ξενοφῶν, τὸν Πλάτωνα αινιττόμενος. Ο δέ γε Πλα- των ἐν Πολιτείᾳ, περὶ γυμναστικής και μουσικής τάδ᾽ ἱστορεῖ φάναι τον Σωκράτην. ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΙΓ'. Περὶ γυμναστικῆς καὶ μουσικῆς. ᾿Απὸ τοῦ Πλά τωνος ἐν Πολιτεία. Τί ἂν οὖν εἴη (57), ὦ Γλαύκων, μάθημα, ψυχῆς ὁλκὸν ἀπὸ τοῦ γιγνομένου ἐπὶ τὸ ὄν; Τόδε δ᾽ ἐννοῶ λέγων ἅμα. Οὐκ ἀθλητὰς μέντοι πολέμου ἔφαμεν τούτους ἀναγκαῖον εἶναι νέους ὄντας; – Εφαμεν - Εφαμεν τὸ κρεῖττον τῆς δυνάμεως αὐτὰ σέβειν. τὸ σολοικο- φανές. τὰ θεῖα, αὐτούς. oἷα ? τὰ θεῖα, θεοί? τῷ κρείττονι, τὸ κρεῖττον τῆς δυνάμεως, ἐπὶ τῷ κρείττονι, διὰ τὸ κρεῖττον. εἰδέναι, οἷς οὐδὲν πλέον τῆς ὑπηρεσίας προσήκει, τόπον τόδε τοῖς. ὡς τὸ περιττ. Συραχου- σίαν δὲ, ὦ φίλε, τράπεζαν, καὶ Σικελικὴν ποικιλίαν ὄψων, ὡς ἔοικας, οὐκ αἰνεῖς, εἴπερ τοι ταῦτα δοκεῖ ὀρθῶς ἔχειν. PRÆPAR. EVANG. LIB. XIV. A B CAPUT xi. De iis qui rerum se naturum explicare gloriabantur. Ex ejusdem ad Aschinem epistola. Æ- • Captum, inquit, nostrum a rebus divinis st- perari nemo non videt. Satis autem nobis fuerit, eas quanta possumus maxima pietate venerari : cujusmodi vero sint, nec assequi facile est, nec fas investigare. Nec enim servis licet herorum aut in- genium, aut rationes tenere, nisi quatenus ad obsequium necesse sit. Quodque maximum est, quo majorem ii laudem merentur, qui rerum hu- manarum tractationem suscipiunt, eo gravius in alios pondus incumbit, qui ex alienis inutilibusque permultis gloriam aucupantur. Quis enim, mi A- schines, Socratem unquam audivit, aut cœlestibus de rebus disputantem, aut corrigendis moribus linearum figuras discere suadentem? Nam musica quidem, aurium tenus peritum illum fuisse constat. At vero inter suos perpetuo, de honesto, fortitudine, justitia, cæterisque virtutibus disserebat. Enim- vero bona hæc proprie humana vocabat; cætera vel ab hominibus capi non posse, vel proxima fa- bulis esse dicebat, cujusmodi a sophistis ridicula pleraque cum supercilio tractari solerent. Nec ali- ter faciebat ipse quam loquebatur. Verum res ab eo gestas ad te, cui nolæ satis illæ sunt, perscribi, ut injucundum tibi non esset, tamen et longioris id temporis fuerit, et jam ipsas alibi perscripsimus. Convicti ergo isti vel acquiescant penitus, vel a C quitatis in partes aliquando concedant, quibus So- crates ille non placet cui vivo sapientiæ testimo- nium deus ipse dedit, cujus necis auctores nullam poenitendo sceleris expiandi rationem invenire po- tuerunt. Illud vero præclarum, quod Ægyptum isti, et prodigiosam Pythagoræ sapientiam adamarunt : quorum sane quam inanis et inconstans erga Socratem voluntas fuerit, amor ille tyraunidis, et, pro tenui frugalique victu, Sicula mensa immoderato abdomini serviens, manifeste palamque convincit. » Hæc Xenophon, Platonem subobscure significans. At ipsemet Plato in Republica quæ sequuntur de gymnasticæ ac musicæ artibus ab Socrate dicta commemorat. CAPUT XIII. De gymnasticæ ac musicæ artibus. Ex Platone in Republica. • Ecquod tandem, inquit, disciplinæ genus, mi Glauco, animum ab iis, quæ fiunt ad id quod est • D traducere ac transferre possit? Mihi quidem illud, phontis interpres hæc ita mutat, Metuit nimirum Præcessit enim tum sequitur Quidni ergo similiter olot, quod sequitur, mutabat in Meo judicio, sollicitandum nihil est. Allicis enim, Xenophonti praesertim et Platoni, familiaris- simum, casus, genera modosque mutare, ubi potis- simun significationis potius quam vocum ratio- nem babendam existimant. Quid autem sunt nisi Quod etiam seu ita vertit, majorem ob pote- sialem, vereor ut Xenophontis ex inente sit : alio- qui dixisset, opinor, vel PATROL. GR. XXI, ་ ' dum loquor, in mentem venit. Nunquid nostros quæ oratio plenior est. phont. in margine adnotatur, editione, cite hic a Xenophonte mordetur, lib. De repub. Socratem habet Adimanto sic loquentem : pag. C Ficini Serrani autem D. (51) Ὅτι μὲν γάρ. Idem Xenophon, pag. 1000 Β. (52) Τῷ κρείττονι τῆς δυνάμεως, etc. Xeno- (53) Δούλοις εἰδέναι, etc. Xenopnon, δούλους δεῖ (54) Τοσῷδε, etc. Vitiosum est quod apud Xeno- (55) ἂν τὸ περιττ. Ita Xenophon. Male in priori (56) Σικελιώτις ... τράπεζα. Plato ipse, qui ta- (57) Τι ἂν οὖν εἴη. Plato lib. vii De repub.,

ἀφέντες τήνδε την φωνήν, οἷς ανείρηκεν ὁ ᾿Αριστο τέλης. Ἴσχυσε μέντοι τοιαῦτα λέγων καὶ Πύρρων ὁ Ἠλεῖος· ἀλλ' αὐτὸς μὲν οὐδὲν ἐν γραφῇ καταλέλοιπεν. Ο δέ γε μαθητὴς αὐτοῦ Τίμων φησί, δεῖν τὸν μέλλοντα εὐδαιμονήσειν εἰς τρία ταῦτα βλέπειν· πρῶτον μὲν, ὁποῖα πέφυκε τὰ πράγματα· δεύτερον δὲ, τίνα χρὴ τρά πον ἡμᾶς πρὸς αὐτὰ διακεῖσθαι· τελευταῖον δὲ, τί πε- ριέσται τοῖς οὕτως ἔχουσι. Τὰ μὲν οὖν πράγματά φησιν αὐτὸν ἀποφαίνειν ἐπίσης ἀδιάφορα, καὶ ἀστάθμητα, καὶ ἀνέγκριτα· διὰ τοῦτο μήτε τὰς αἰσθήσεις ἡμῶν μή- τε τὰς δόξας ἀληθεύειν ἢ ψεύδεσθαι. Διὰ τοῦτο οὖν μηδὲ πιστεύειν αὐταῖς δεῖν, ἀλλ' ἀδοξάστους, καὶ ἀκλινείς, καὶ ἀκραδάντους εἶναι. περὶ ἑνὸς ἑκάστου λέγοντας, ὅτι οὐ μᾶλλον ἐστιν, ἢ οὐκ ἔστιν, ἢ καὶ ἔστι, καὶ οὐκ ἔστιν, οὔτ᾽ οὐκ ἔστιν. Τοῖς μέντοι διακειμένοις οὕτω περιέσεσθαι Τίμων φησὶ πρῶτον μὲν ἀφασίαν, ἔπειτα δ᾽ ἀταραξίαν, Αἰνησίδημος δὲ ἡδονήν. Τὰ μὲν οὖν κε- φάλαια τῶν λεγομένων ἐστὶ ταῦτα. Σκεψώμεθα δ' εξ ὀρθῶς λέγουσιν. Ἐπεὶ τοίνυν ἐπίσης ἀδιάφορα πάντα φασὶν εἶναι, καὶ διὰ τοῦτο κελεύουσι μηδενὶ προστί θεσθαι, μηδὲ δοξάζειν, εἰκότως ἂν, οἶμαι, πύθοιτό τις αὐτῶν· "Αρά γε διαμαρτάνουσιν οἱ διαφέρειν αὐτὰ νομίζοντες, ἢ οὗ ; Πάντως γὰρ, εἰ μὲν ἁμαρτάνουσιν, οὐκ ὀρθῶς ὑπολαμβάνοιεν ἄν. "Ωστε ἀνάγκη λέγειν αὐτοῖς εἶναί τινας τοὺς τὰ ψευδὴ περὶ τῶν ὄντων δο ξάζοντας· αὐτοὶ τοίνυν εἶεν ἂν οἱ τἀληθῆ λέγοντες· οὕτω δὲ εἴη ἂν ἀληθές τι καὶ ψεῦδος. Εἰ δ' οὐχ άμαρ τάνομεν οἱ πολλοὶ, τὰ ὄντα διαφέρειν οἰόμενοι, τί παθόντες ἐπιπλήττουσιν ἡμῖν; αὐτοὶ γὰρ ἁμαρτά ναιεν ἂν, ἀξιοῦντες μὴ διαφέρειν αὐτά. Καὶ μὴν εἰ καὶ δῴημεν αὐτοῖς ἐπίσης ἀδιάφορα πάντα εἶναι, δῆλον, ὡς οὐκ ἂν διαφέροιεν οὐδ᾽ αὐτοὶ τῶν πολλῶν. Τίς οὖν εἴη ἂν αὐτῶν ἡ σοφία ; καὶ διὰ τί Τίμων τοῖς μὲν ἄλλοις λοιδορεῖται πᾶσι, Πύῤῥωνα δ' ὑμνεῖ μέσ νον ; Ετι γε μήν, εἰ ἐπίσης ἐστὶν ἀδιάφορα πάντα, καὶ διὰ τοῦτο χρὴ μηδὲν δοξάζειν, οὐκ ἂν οὐδὲ ταῦτα διαφέροι · λέγω δὲ τὸ διαφέρειν, ἢ μὴ διαφέρειν, καὶ τὸ δοξάζειν, ἢ μὴ δοξάζειν. Τί γὰρ μᾶλλον ταῦτά ἐστιν, ἢ οὐκ ἔστιν ; ἢ, ὥς φησι Τίμων, διὰ τί ναὶ, καὶ διὰ τί ου ; καὶ αὐτὸ τὸ διὰ τί ; φανερὸν οὖν, ὡς ἀναι- ρεῖται τὸ ζητεῖν. Ὥστε παυσάσθωσαν ἐνοχλοῦντες. Ἐπεὶ νῦν γε μεμήνασι, πόρρω τέχνης ἅμα μὲν ἡμῖν διακελευόμενοι μὴ δοξάζειν, ἅμα δὲ κελεύοντες αὐτὸ τοῦτο ποιεῖν· καὶ λέγοντες, ὡς περὶ οὐδενὸς ἀποφαί νεσθαι δέοι, κάπειτα ἀποφαινόμενοι. Καὶ ἀξιοῦσι μὲν μηδενὶ συγκατατίθεσθαι, πείθεσθαι δ' αὐτοῖς κελεύ ουσιν· εἶτα λέγοντες μηδὲν εἰδέναι, πάντας ἐλέγχου σιν, ὡς εὖ εἰδότες. 'Ανάγκη τε τους φάσκοντας, ὡς ἄδηλα πάντα εἴη, δυεῖν θάτερον, ἢ σιωπᾶν, ἢ ἀπο φαίνεσθαί τι καὶ λέγειν. Εἰ μὲν οὖν ἡσυχίαν ἄγοιεν, δῆλον, ὅτι πρός γε τοὺς τοιούτους οὐδεὶς ἂν εἴη λό- γος· εἰ δ᾽ ἀποφαίνοιντο, πάντη τε καὶ πάντως ἢ εἶναί τι φαῖεν ἂν, ἢ μὴ εἶναι, καθάπερ ἀμέλει νυνί φασιν, ὡς εἴη πάντα ἄγνωστα καὶ νομιστὰ πᾶσι, γνω στὸν δ᾽ οὐδέν που. Ὁ τοίνυν ἀξιῶν ἤ τι δηλοῖ πράγμα, καὶ ἔνεστιν αὐτὸ συνεῖναι λεγόμενον, ἢ οὐκ ἔνεστιν. Αλλ' εἰ μὲν οὐ δηλοί, καθάπαξ οὐδεὶς οὐδ᾽ οὕτω πρὸς τὸν τοιοῦτον ἂν εἴη λόγος· εἰ δὲ σημαίνοι, πάντως ἢ ἄπειρα λέγοι ἂν, ἢ πεπερασμένα. Καὶ εἰ μὲν . EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS II. APOLOGETICA. 12/8 quos refellit Aristoteles. Et Pyrrho quidem Eleus A opinionis hujus defensor erat acer in primis ac ve- hemens, nihil tamen scriptum reliquit. At Timo, ejus discipulus, tria ei spectanda docet, qui ad fe- licitatem aspirat: primum, cujusmodi rerum na- tura sit : deinde, quem in iis modum tenere debea- mus : postremo, quid iis eventurum sit, qui hoc fecerint. Res ergo quod attinet, promiscuas ipsi omnium habendas esse tradit, ac nutantes dubias- que rationes : proinde nec in sensibus, nec in opi- nionibus verum aut falsum inesse posse : ex quo demum id sequatur, fidem iis haberi nullam opor- tere, agendumque nobis propterea, nihil ut opine- mur, nullam inclinemus in partem, inconcussi denique semper immotique maneamus : atque ita, quidquid propositum nobis fuerit, id non potius esse, quam non esse, aut esse idem et non esse di- camus, imo ne non esse quidem. Caterum qui hunç in modum comparati fuerint, id consecuturos illos esse confirmat, primum ut asseverent nihil, deinde nulla ut unquam perturbatione moveantur, cui utrique voluptatem Ænesidemus adjungit. Hæca Timone summatim. Videamus an recte dicta. Cum igitur isti promiscuaș rerum omnium rationes esse velint, proindeque aut ulli hærendum, aut opinandum quilquam esse negent : ex iis utique merito quærat aliquis, errentne qui discriminis ali- quid inter eas constituant, an non? Si enim errant, utique non recte sentiunt. Ita nonnullos esse dicant ipsi quoque necesse est, qui falso de rebus opinen- tur, se porro unos esse, qui vere pronuntient : ex G quo profecto sequitur veri aliquid falsique repe- riri. Quod si non erramus, quotquot res ab aliis alias vulgo distinguimus, quænam illos intemperiæ tenent, qui nos tam vehementer incessant, cum eosdem errare necesse sit, dum nullum ab iis non discrimen excludunt? Verum esto, demus tamen illis nulla res prorsus omnes diversitate secerni : ab hominum vulgo nihil ergo differunt ipsi quoque. Sapientiam igitur isti quam nobis tandem osten- dunt? aut cur omnes Timonis ore proscinduntur, Pyrrho celebratur unus? Præterea, si nihil in rebus discriminis est, ne differre quidem aut non differ- re, opinari aut non opinari discriminis quidquam subibunt. Cur enim sint potius ista quoque, quam pou sint? vel, ut Timon ipse loqui solet, cur ita? cur non ? Imo, quorsum tandem vel ipsum cur? omnem enim quæstionem funditus proinde tollen- dam esse constat. Desinant igitur molestiam nobis ultra facessere. Nam insaniunt illi profecto, dum suæ ipsorum artis obliti, nos opinari quidquam ju- bent simul atque vetant, iidemque pronuntiant ali- quid de rebus, qui tamen nihil pronuntiandum esse statuunt. Nolunt te nimirum sentire cum ullo, sibi tamen omnes fidem habere volunt: dumque se nihil scire profitentur, omnes tamen, quasi res ap- prime norint, passim reprehendunt. At incerta omnia esse qui dicant, hos e duobus alterum, aut stløre necesse est, aut aliquid pronuntiare. Si D

Οπόταν μέντοι φῶσι τὸ σοφὸν δὴ τοῦτο, ὅτι δέοι και Α τακολουθοῦντα φύσει καὶ τοῖς ἔθεσι ζῇν, μηδενὶ μέν του συγκατατίθεσθαι, πάνυ τινές εἰσιν εὐήθεις. Ει γὰρ μηδενὶ ἄλλῳ, τούτῳ γοῦν αὐτῷ δέοι ἂν συγχα- ταθέσθαι, καὶ ὑπολαβεῖν οὕτως ἔχειν αὐτό. Τί δὲ μᾶλλον τῇ φύσει καὶ τοῖς ἔθεσι δεῖ κατακολουθεῖν, ἢ οὐ δεῖ, μὴ εἰδότας γε δὴ μηδέν, μηδὲ ἔχοντάς τι ὅτῳ κρινοῦμεν ; Ἐκεῖνο μὲν γὰρ καὶ παντάπασιν ἐστιν ἠλίθιον, ἐπειδὰν λέγωσιν, ὅτι καθάπερ τὰ καθαρτικὰ φάρμακα συνεκκρίνει μετὰ τῶν περιπτωμάτων καὶ ἑαυτὰ, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ὁ πάντα ἀξιῶν εἶναι λό- γῆς ἄδηλα μετὰ τῶν ἄλλων ἀναιρεῖ καὶ ἑαυτόν. Εἰ γὰρ αὐτὸς αὐτὸν ἐλέγχοι, ληροῖεν ἂν οἱ χρώμενοι τού- τῳ, βέλτιον οὖν ἡσυχίαν ἄγειν αὐτοὺς, καὶ μηδὲ τὸ στόμα διαίρειν. ᾿Αλλὰ μὴν οὐδ᾽ ὅμοιον ἔχει τι τὸ και θαρτικόν φάρμακον, καὶ ὁ τούτων λόγος. Τὸ μὲν γὰρ φάρμακον ἐκκρίνεται, κάν τοῖς σώμασιν οὐχ ὑπομέ- νει· τὸν μέντοι λόγον ἐν ταῖς ψυχαῖς ὑπάρχειν δεῖ τὸν αὐτὸν ὄντα, καὶ πιστευόμενον αἰεί. Μόνος γὰρ οὗτος εἴη ἄν, ὁ ποιῶν ἀσυγκαταθέτους. Ὅτι δ᾽ οὐκ οἴονται τὸν ἄνθρωπον ἀδόξαστον εἶναι, καὶ ὡδι καταμάθοι τις ἄν. Αδύνατον γὰρ τὸν αἰσθανόμενον μὴ αἰσθάνε υθαι. Τὸ δ' αἰσθάνεσθαι, γνωρίζειν τι ἦν. Οτι δὲ καὶ πιστεύει τῇ αἰσθήσει, πᾶσι φανερόν. Ακριβέστερα, γὰρ θέλων ἰδεῖν, ἀπέψησε τὼ ὀφθαλμῶ, καὶ προσῆλ- θεν ἐγγύτερον, καὶ ἐπιλλίσατο. Καὶ μὴν ἡδόμενοι γε καὶ πονοῦντες ἴσμεν. Οὐδὲ γὰρ οἷόν τε τὸν καιόμε νου ή τεμνόμενον ἀγνοεῖν. Τὰς δὲ δὴ μνήμας καὶ ἀναμνήσεις τίς οὐκ ἂν φαίη μεθ᾽ ὑπολήψεως γίγνε- σθαι ; Περὶ μὲν γὰρ τῶν κοινῶν ἐννοιῶν, ὅτι τὸ τοι οὗτον ἄνθρωπός ἐστιν, ἔτι δὲ περὶ τῶν ἐπιστημῶν καὶ τεχνῶν, τί λέγοι τις ἄν; οὐδὲν γὰρ ἦν τούτων, εἰ μὴ πεφύκειμεν ὑπολαμβάνειν. Αλλ' ἔγωγε ἐῶ τἆλλα. Τοῖς μέντοι λεγομένοις ὑπὸ τούτων ἐάν τε πιο στεύωμεν, ἐάν τε ἀπιστῶμεν, ἀναγκαίως ἔχει δοξά ζειν πάντη τε καὶ πάντως. Ὅτι μὲν οὖν ἀμήχανόν ἐστι φιλοσοφεῖν τὸν τρόπον τοῦτον, φανερόν· ὅτι δὲ καὶ παρὰ φύσιν, καὶ παρὰ τοὺς νόμους, ὡδι κατίδοι- μεν ἄν. Εἰ μὲν γὰρ τῷ ὄντι τὰ πράγματα τοιαῦτα εἴη, τί λοιπὸν ἀλλ᾽ ἡ καθάπερ ἐν ὕπνῳ ζῇν ἡμᾶς εἰκῆ καὶ ἐμπλήκτως ; ὥστε φλυαροῖεν ἂν οἱ νομοθέται, καὶ στρατηγοί, καὶ οἱ παιδεύοντες. Αλλ' ἔμοιγε δο κοῦσιν οἱ μὲν ἄλλοι πάντες ἄνθρωποι ζῇν κατὰ φύσιν, μόνοι μέντοι τετυφῶσθαι, μᾶλλον δὲ μεμηνέναι μα νίαν ἐῤῥωμένην οἱ ταῦτα ληροῦντες. Ούχ ήκιστα μέν τοι τοῦτο καταμάθοι τις ἂν κἀκεῖθεν. Αντίγονος γὰρ ὁ Καρύστιος κατὰ τοὺς αὐτοὺς γενόμενος χρόνους, καὶ ἀναγράψας αὐτῶν τὸν βίον, φησὶ τὸν Πύῤῥωνα διωκόμενον ὑπὸ κυνός, ἀναφυγεῖν ἐπί τι δένδρον • σκωπτόμενον δ' ὑπὸ τῶν παρόντων, εἰπεῖν, ὡς χα- λεπὸν εἴη τὸν ἄνθρωπον ἐκδῦναι. Φιλίστης δὲ τῆς ἀδελφῆς αὐτοῦ θυούσης, ἔπειτα τῶν φίλων τινὸς ὑπο- σχομένου τὰ πρὸς τὴν θυσίαν, καὶ μὴ παρασχομένου. Τοῦ μέντοι Πύρρωνος πριαμένου, καὶ ἀγανακτοῦν- τος, ἐπειδήπερ ὁ φίλος ἔλεγεν, ὡς οὐ ποιήσαιτο σύμ φωνα τοῖς λόγοις, οὐδ᾽ ἄξια τῆς ἀπαθείας· εἰπεῖν αὐτόν· Ἐν γοῦν γυναικὶ οὐ δεῖ τὴν ἀπόδειξιν αὐτῆς ποιεῖσθαι. Καίτοι δικαίως ἂν εἶπεν ὁ φίλος, ὅτι μας ταία καὶ ἐν γυναικὶ, καὶ κυνί, καὶ πᾶσιν. Εἰ δή σοι PRÆPAR. EVANG. LIB. XIV. B Præterea dum egregium illud sapiensque dictum pronuntiant, in vita instituenda naturæ consuetu- dinisque ductum sequi oportere, simulque nulla penitus in re hærendum esse docent, faciunt ine- ptissime. Nam ut fides cæteris omnibus detrahatur, buic saltem habenda necessario sit, planeque sta- tuendum ita rem habere. Sed enim cur naturæ consuetudinisque ductum sequi potius nos oporteat, quam ab eo discedere, qui nec sciamus omnino quidquam, nec cujus vi judicium ferri possit quid quam habeamus? Quod enim addunt, extremæ cu- jusdam stultitiæ est : quemadmodum pharmaca, in quibus purgandi vis est, sese cum excrementis ipsis pariter ac simul excernunt; ita quæ ratio in- certa esse omnia conficiat, eam se quoque perinde ut reliqua funditus convellere. Nam si refutat ipsa sese, insulse faciat ea qui utetur. Quiescant igitur isti, ac ne biscant quidem. Tametsi nec pharmaco illi quo purgamur istorum ratio simile quidquam habet. Nam ita pharmacum excernitur, ut in cor- pore minime resideat: hæc ratio et eadem bæreat in mente semper, et fidem a nobis perpetuam im- petret, necesse est, quod ea nos sola ne cuiquam assentiamur efficiat. Porro quam ne isti quidem opinandi vim homini eripiant, vel ex eo intelligas. Qui sentit, idem ut ne sentiat fieri nullo modo po- test : sentire autem cognoscere est. At eos sensui fidem habere nemo non videt. Nam ut certius ali- quid intueri possint, cum purgare oculos, tum etiam accedere propius, ac subinde nictando intueri C solent. Quid quod nostrum ipsi tam lætitiæ quam doloris sensum novimus? Nec enim fieri possit, ut sese uri quis aut secari nesciat. Memoriam similiter ac recordationem quis non existimatione conjun- ctam esse dixerit? Quid de communi omnium sensu, qui ejusmodi hominem esse clamat; quid de artibus doctrinisque dicetur? Istorum quippe nihil haberemus, nisi a natura existimandi vim haberenus. At mitto cætera, dum hoc unum ma- neat, Gdem ut iis sive liabeamus, sive negemus, opinandi facultatem necessario nobis esse relin- quendam. Hactenus igitur nullam ejusmodi philo- sophandi rationem esse posse ostendimus. Quam eadem rationi ac legibus adversetur, hinc accipe. D Nam si vere ita res habeant, quid aliud superest, nisi ut sic, tanquam in somno, temere stolideque vivamus? Nugentur enimvero legislatores; duces præceptoresque nugentur. Equidem alios omnes ex naturæ præscripto vitam instituere sentio; ratio- nem hanc philosophorum unam quæ tam absurda loquatur, delirare, aut potius vehementer furere statuo. Quod ipsum ex sequenti Pyrrhonis facto maxime intelliges. Antigonus enim Carystius, qui sub eadem vivebat tempora, quique illorum vi- tam conscripsit, Pyrrhonem commemorat, ut sese insequenti cani eriperet, quamdam ad arborem confugisse : qua de causa cum ab iis qui aderant, rideretur, ægre admodum hominem exui respon- disse. Præterea, cum Philista ejus soror sacrificium

Αρίστιππον. Οὐκοῦν οὐδὲ τίνας φιλοῦσιν ἢ μισοῦσιν, οὐδὲ τίνων ἐπιθυμοῦσιν· οὐδ᾽ εἰ γελάσαιεν ἢ δακρύ σαιεν, ἕξουσιν εἰπεῖν, οὐδ᾽ ὅτι τὸ μὲν εἴη γελοῖον, τὸ δὲ λυπηρόν. Δῆλον οὖν ὡς οὐδὲ τί νυνὶ λέγομεν ἡμεῖς, συνίασιν. Οὐδὲν οὖν οἱ γε τοιοῦτοι διαφέροιεν ἂν ἐμ- πίδων ἢ μυιῶν· καίτοι κἀκεῖνα γνωρίζει τὰ κατὰ φύσιν. » Προς δὴ τοὺς οὕτω διακειμένους, εἰ καὶ μυρία λέγειν ἔνεστιν, ἀλλ' ἀρκεῖ γε καὶ ταῦτα. Επεται τούτοις οὖν, συνεξετάσαι καὶ τοὺς τὴν ἐναντίαν βαδί- ζοντας, καὶ πάντα χρῆναι πιστεύειν ταῖς τοῦ σώμα τος αἰσθήσεσιν όρισαμένους, ὧν εἶναι Μητρόδωρον τὸν Χίον, καὶ Πρωταγόραν τὸν ᾿Αβδηρίτην. Τὸν μὲν οὖν Μητρόδωρον Δημοκρίτου ἔφασαν ἀκηκοέναι· ἀρ χὰς δὲ ἀποφήνασθαι τὸ πλῆρες καὶ τὸ κενόν· ὧν τὸ μὲν ὄν, τὸ δὲ μὴ ὂν εἶναι. Γράφων γέ τοι περὶ φύσ σεως, εἰσβολῇ ἐχρήσατο τοιαύτῃ· « Οὐδεὶς ἡμῶν οὐ- δὲν οἶδεν, οὐδ᾽ αὐτὸ τοῦτο πότερον οἴδαμεν, ἢ οὐκ οἴδαμεν. » Ητις εἰσβολὴ κακὰς ἔδωκεν ἀφορμὰς τῷ μετὰ ταῦτα γενομένῳ Πύρρωνι. Προβὰς δέ φησιν, ὅτι πάντα ἐστὶν, ὦ ἄν τις νοήσαι. Τὸν δὲ Πρωταγόρα λόγος έχει κεκλῆσθαι ἄθεον. Γράφων γέ τοι καὶ αὐτὸς Περὶ θεῶν, εἰσβολῇ τοιᾷδε ἐχρήσατο· « Περὶ μὲν οὖν θεῶν οὐκ οἶδα, οὔθ᾽ ὡς εἰσιν, οὔθ᾽ ὁποῖοί τινες ἰδέαν. Πολλὰ γάρ ἐστι τὰ κωλύοντά με ἕκαστον τούτων ε. δέναι. » Τοῦτον 'Αθηναῖοι φυγῇ ζημιώσαντες, τὰς βίβλους αὐτοῦ δημοσίᾳ ἐν μέσῃ τῇ ἀγορᾷ κατέκαυ- σαν. Ἐπεὶ οὖν οἶδε μόναις δεῖν ἔφασαν ταῖς αἰσθή σεσι πιστεύειν, τὰς πρὸς αὐτοὺς ἀντιῤῥήσεις θεατών μεθα. Α τοὔνομα τὸ ἴδιον εἰδεῖν ἂν, οὐδὲ τὴν πατρίδα, καὶ τὸν Οὐκοῦν οὕτω πως λέγει Ως οἷα μὲν ἕκαστα ἐμοὶ φαίνεται, τοιαῦτα μὲν ἐστιν ἐμοί· οἷα δέ σοι, τοιαῦτα αὖ σοι. "Ανθρωπος δὲ σύ τε, καγώ. Αρ' οὐκ ἐνίοτε πνέοντος ἀνέμου τοῦ αὐτοῦ, ὁ μὲν ἡμῶν ειναι . ὁ δὲ ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Κ'. Πρὸς τοὺς περὶ Μητρόδωρον καὶ Πρωταγόραν μέσ ναις δεῖν πιστεύειν ταῖς αἰσθήσεσι λέγοντας. Ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ. • Γεγόνασι δέ τινες, οἱ ἀξιοῦντες τῇ αἰσθήσει καὶ ταῖς φαντασίαις μόναις δεῖν πιστεύειν. Ενιοι δέ φασι καὶ τὸν Ὅμηρον αἰνίττεσθαι τὸ τοιοῦτο, πάντων ἀπο- φαίνοντα τὸν Ὠκεανὸν ἀρχὴν, ὡς ἐν φύσει τῶν πρα γμάτων ὄντων. Καὶ μὴν καὶ Μητρόδωρος ὁ Χῖος τὸ αὐτὸ τοῦτο λέγει. Οὐ μὴν ἀλλ' ἀντικρύς γε Πρωταγό ρας ὁ ᾿Αβδηρίτης. Οὗτος γὰρ ἔφη μέτρον είναι πάντ των χρημάτων τὸν ἄνθρωπον· τῶν μὲν ὄντων, ὡς ἔστι· τῶν δ᾽ οὐκ ὄντων, ὡς οὐκ ἔστιν. Ὁποῖα γὰρ ἑκάστῳ φαίνεται τὰ πράγματα, τοιαῦτα καὶ εἶναι. Περὶ δὲ τῶν ἄλλων μηδὲν ἡμᾶς δύνασθαι διισχυρίσα- σθαι. Πρὸς δὲ τούτους εἴποι τις ἂν, ἃ καὶ ὁ Πλά- των (5) ἐν Θεαιτήτω. Πρῶτον μὲν, τί δήποτε τοιού- οὔ ; καὶ ὁ μὲν, ἠρέμα, ὁ δὲ, σφόδρα ; Καὶ μάλα. Πο- τερον οὖν τότε αὐτὸ ἐφ' ἑαυτῷ τὸ πνεῦμα, ψυχρόν, ἢ οὐ ψυχρόν, φήσομεν; ἢ πεισόμεθα τῷ Πρωταγόρα, ὅτι τῷ μὲν ῥιγοῦντι ψυχρόν, τῷ δὲ μή, οὗ ; Αν σκώπτει, EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS II. - APOLOGETICA. 1260) B at longe mirabilius est, cum philosophari se defen- dant, non intelligere tamen, sintne quatuor plura quam tria : unum atque duo quot sint. Nam quot ju manibus digitos habeant, aut sitne horum qui- libet unus an plures, definire certe non possunt. Ita ne nomen quidem ipsi suum noverint, nec pa- triam, nec Aristippum : nec ullosne ament, an oderint, an concupiscant : rideant, an lacrymen- tur; adeoque sitne jucundum hoc, molestum illud, pronuntiare non possint. Constat igitur ipsos, utrum etiam aliquid hoc tempore loquamur, igno- rare atque ita hos inter et culices atque muscas, interest omnino nihil, tametsi quæ naturæ salten conveniant suæ, culices muscæque norunt. » Ve- rum hæc, ex infinitis quæ urgeri possint, adversus istos dicta sufficiant. Sequitur, ut eorum etiam, qui contrariam insistunt viam, atque in omnibus fidem sensibus habendam esse defendunt, senten- tiam exploremus. Horum e numero sunt Metrodo- rus Chius, et Protagoras Abderita. Et Metrodorus quidem, ut aiunt, Democriti auditor fuit, ac prin- cipia duo, plenum et vacuum posuit : e quibus al- terum illud esse, alterum non esse dicebat. Is de natura scripturus cum esset, hoc orationis est usus ingressu: Nemo nostrum quidquam novit ; ne hoc ipsum quidem utrum aliquid noverimus, necne. › Quo ex ejus ingressu pessimam deinde recentior ille Pyrrho dubitandi ansam arripuit. At progres- sus idem ulterius, id esse omnia statuit, quod quis- que intelligat. Protagoram quod attinet, atheum il- lum dictum esse tradunt. Sane his ille verbis suam De dis disputationem auspicatur, ‹ Sintne dii, necne, aut quam ii speciem habeant, nescio ; multa sunt enim, quæ me, quominus trium horum quid- libet noverim, impediant. › Hujus Athenienses exsilio jam damnati libros publice medio in foro combusserunt. Sed quoniam solis isti sensibus credendum esse dixerunt, quibus refellantur argu- mentis videamus. CAPUT XX. Adversus Metrodorum, et Protagoram, qui solis sensibus credendum esse dicebaut. Ex eodem. C • Fuere, inquit, nonnulli præterea, qui sensibus tantum atque visis fidem adhibendam esse dice- rent. Nec desuut, qui simile quid ab Homero in- sinuatum esse velint, cum Oceanum rerum om- nium principium vocavit, quod res in perpetuo quodam fluxu versentur. Hoc ipsum Metrodorus Chius asseverat; planeque ac diserte Protagoras Abderita. Hominem enim rerum omnium mensu - ram esse vult; ut earum quæ sunt, quemadmodum illa sint, ita earum quæ non sunt, quemadmodum ipsæ non sint. Cujusmodi enim quidlibet appareat, ejusmodi etiam illud esse. De ceteris, affirmari a D nobis certo nihil posse. Quibus merito eadem ob- Ficini, D, ubi postquam a Protagora hominein re- rum omnium mensuram constitui docuit, ita pro- sequitur: (Protagoras), Tum hominem ita refellit, etc. pluribus interjectis, ita miserum ut illud de se cogitare videatur. Quid faciam? sed sum petulanti splene cachinno, (5) Ὁ Πλάτων. Locus exstat in Theæleto, p. 118

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΑ'. Πρὸς τοὺς κατ' Επίκουρον, ἡδονὴν τέλος όριζο μένους. Ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ. Επειδή ἐστι γνῶσις διττή, ἡ μὲν τῶν ἔξω πρα- γμάτων, ἡ δὲ τῶν ἡμῖν αἱρετῶν καὶ φευκτῶν· ἔνιοί φασι τῆς αἱρέσεως καὶ φυγῆς ἀρχὴν καὶ κριτήριον ἔχειν ἡμᾶς τὴν ἡδονὴν καὶ τὸν πόνον. Ετι γέ τοι καὶ νῦν τοιαῦτα λέγουσιν οἱ περὶ τὸν Ἐπίκουρον. Αναγ καίως οὖν ἔχει καὶ περὶ τούτου σκέψασθαι. Τοσούτου τοίνυν ἔγωγε δέω λέγειν, ἀρχὴν εἶναι καὶ κανόνα τῶν ἀγαθῶν καὶ τῶν κακῶν τὸ πάθος, ὥστε μοι δοκεῖ τοῦτό γε αὐτὸ κριτηρίου δεῖσθαι. Διότι μὲν γάρ ἐστιν, ἑαυτὸ δείκνυσιν· ὁποῖον δ᾽ ἐστὶν, ἑτέρου δεῖ τοῦ κρί- νοντος. Εἰ μὲν γὰρ οἰκεῖον ἢ ἀλλότριον, ἡ αἴσθησις. λέγει· πότερον δ' αἱρετὸν ἢ φευκτόν, ὁ λόγος. Αὐτοί γέ τοί φασιν οὐ πᾶσαν ἡδονὴν ἀσπάζεσθαι, καὶ πάντα Β πόνον ἐκτρέπεσθαι. Τοῦτο δὲ συμβέβηκε καὶ μάλα εἰκότως. Τὰ μὲν γὰρ κριτήρια καὶ ἑαυτὰ δείκνυσι, καὶ τὰ κρινόμενα· τὸ μέντοι πάθος ἑαυτὸ μόνον. Ὅτι δ' οὕτως ἔχει μαρτυροῦσιν αὐτοί. Καίπερ γὰρ ἀξιοῦντες ἅπασαν ἡδονὴν ἀγαθὸν εἶναι, καὶ πᾶσαν ἀλγηδόνα κακὸν, ὅμως οὐκ ἀεί φασι δεῖν τὴν μὲν αἱ- ρεῖσθαι, τὴν δὲ φεύγειν· μετρεῖσθαι γὰρ αὐτὰ τῷ ποσῷ, εἰ καὶ οὐ τῷ ποιῷ. Δῆλον οὖν, ὡς τό γε ποσὸν οὐδὲν ἀλλ᾽ ἢ ὁ λόγος κρίνει. Τὸ γὰρ, Αμεινόν ἐστιν ὑπομεῖναι τούσδε τινὰς τοὺς πόνους, ὅπως ἡσθείημεν ἡδονὰς μείζους· καὶ τὸ, Συμφέρει τῶν δέ τινων ἀπέ- χεσθαι τῶν ἡδονῶν, ἵνα μὴ ἀλγῶμεν ἀλγηδόνας χαλε- πωτέρας, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα, λόγος κρίνων ἐστίν. Τὸ δ᾽ ὅλον, αἱ μὲν αἰσθήσεις καὶ αἱ φαντα σίαι καθαπερεί κάτοπτρα καὶ εἰκόνες εοίκασι τῶν πραγμάτων εἶναι· τὰ μέντοι πάθη, καὶ αἱ ἡδοναί, καὶ οἱ πόνοι, τροπαὶ καὶ ἀλλοιώσεις ἡμῶν αὐτῶν. Ταύτῃ δὲ, αἰσθανόμενοι μὲν καὶ φαντασιούμενοι, πρὸς τὰ ἔξω βλέπομεν· ἡδόμενοι δὲ καὶ ἀλγοῦντες, ἐπιστρέφομεν ἐπὶ μόνους ἑαυτούς. Τὰς μὲν γὰρ αί- σθήσεις ἡμῶν τὰ ἔξω ποιεῖ· καὶ ὁποῖα ἂν ᾗ ἐκεῖνα, τοιαύτας ἀπεργάζεται καὶ τὰς φαντασίας· το αῦτα (10) δὲ πάθη ποιὰ ἄττα γίνεται δι' ἡμᾶς, καὶ ὡς ἂν ἡμεῖς ἔχωμεν. Διὰ (11) ταῦτα, ποτὲ μὲν ἡδέα, ποτὲ δ' ἀηδῆ φαίνεται, καὶ ἔσθ' ὅτε μὲν μᾶλλον, ἔσθ' ὅτε δὲ ἧττον. ἂν οὕτως ἐχόντων, εὑρήσομεν, εἰ ἐθέ λοιμεν σκοπεῖν, ἄριστα τὰς τῆς γνώσεως ἀρχὰς ὑπο- τιθεμένους, οπόσοι καὶ τὰς αἰσθήσεις καὶ τὸν νοῦν παραλαμβάνουσιν. Εοικε δ' ἡ μὲν αἴσθησις ταῖς ἄρ- κυσι καὶ τοῖς δικτύοις, καὶ τοῖς ἄλλοις τοῖς τοιούτοις θηράτροις· ὁ δὲ νοῦς καὶ ὁ λόγος τοῖς κυσὶ τοῖς στι δεύουσι καὶ μεταθέουσιν. Αὐτῶν μὲν τοιούτων, ἄμει νον φιλοσοφείν οίεσθαι χρὴ τοὺς μήτε ταῖς αἰσθήσε σιν, ὡς ἔτυχε, χρωμένους, μήτε τὰ πάθη παραλαμ- βάνοντας ἐπὶ τὴν τἀληθοῦς διάγνωσιν. "Η δεινόν γ' ἂν εἴη, πεφυκότας ἀνθρώπους, ἡδοναῖς καὶ πόνοις ἀλόγοις ἐπιτρέπειν ἑαυτοὺς, ἀφέντας τὸν θειότατον κριτὴν νοῦν. » Ταῦτα ἀπὸ τῶν ᾿Αριστοκλέους. Εx PRÆPAR. EVANG. LIB. XIV. statueret. Hunc nonnulli volunt præceptorem habuisse neminem, sed in antiquorum scriptorum le- ctione versatum esse. Alii Xenocratis primum, inde Nausiphanis, qui Pyrrhonis discipulus fuerat, auditorem fuisse tradunt. Nunc ergo quibus iste quoque rationibus urgeatur attendamus. A • D CAPUT XXI. Adversus Epicureos, qui voluptatem finem esse vel- lent. eodem. • Quoniam, inquit ille, duplex cognitionis genus est, alterum quo exteriora percipimus, alterum quo expetenda nobis ac fugienda sentimus, exstitere nonnulli qui electionis fugaque principium ac regulam in nobis, voluptatem esse laboremque statuerent. Quod ipsum Epicurei hodieque docent. Quare necessarium fuerit, hac etiam nos in quæ- stione versari. Equidem, tantum abest, ut bono- rum malorumve principium ac regulam affectio- nem esse dicam, ut illam ipsam altera quadam ju- dicii regula indigere existimem. Nam quod ea sit, ostendit ipsa per sese: cujusmodi sit, qui judicet alium requirit. Enimvero domesticane illa sit, an aliena, sensus pronuntiat; utrum expetenta sit, an fugienda, ratio statuit. Sane quidem isti, nec omnem se complecti voluptatem, nec laborem omnem fugere dictitant. Neque id sine magna ra- tione fieri solet. Judicandi enim instrumenta, cum ostendunt ipsa sese, tum ea simul de quibus judi- catur, aperiunt: affectio se solam indicat. Cui veritati vel isti quoque suffragantur. Nam ut omnem voluptatem honum, dolorem omnem ma- lum esse velint; alteram tamen semper expeten- dam, fugiendum semper alterum esse negant, dum utrumque, si minus qualitate, quantitate quidem me tiendum existimant. Hujus vero quantitatis judicem alium constat esse non posse, præter rationem. Hæc C enim, quæ ab illis vulgo jactantur, Præstare certos quosdam eosdem labores interdum subire, ut a- criores inde voluptates sentiamus : Certis nonnun- quam voluptatibus abstinendum, ne gravioribus postea doloribus urgeamur, cæteraque id genus omnia, rationis unius judicio decernuntur. Atque, ut universe loquamur, sensus atque visa quædam quasi rerum specula et imagines videntur affe- tiones autem, voluptates et labores, nostrum ipsorum mutationes. Itaque, dum sensu aliquid aut cogitatione informamus, exteriora respicimus: dum voluptatem percipimus aut dolorem, in nos lan- tum ipsos convertimur. Res enim extrinsecus ob- latæ visa nostra efficiunt, quarum illa sunt proin- de similia. At vero affectiones vultum ex nobis speciemque sumunt: quo fit ut jucundæ modo, modo injucundæ, idque magis minusve videantur. Quod cum ita sit, eos utique, si boui ratiocinato- res esse volumus, optime de cognoscendi princi- piis statuere reperiemus, qui mentis ac sensuumn vim operamque conjungunt. Et quidem sensus pla- gis et retibus, ac cæteris id genus venatorum in- strumentis, mens autem et ratio indagantibus et insequentibus canibus similes sunt. Maneat (10) Forte τά. (11) Forte διό.

ὡς ἡ ἐμὴ μαντεία, νοῦν καὶ φρόνησιν τιθείς, οὐκ ἂν - μέγα τι τῆς ἀληθείας παρεξέλθοις. — Ίσως. - "Αρ' οὖν οὐ τέταρτα (16), & τῆς ψυχῆς αὐτῆς ἔθεμεν, ἐπισ στήμας τε, καὶ τέχνας, καὶ δόξας ὀρθὰς λεχθείσας, ταῦτ᾽ εἶναι τὰ πρὸς τοῖς τρισὶ τέταρτα; εἴπερ τοῦ ἀγαθοῦ ἐστι μᾶλλον ἢ τῆς ἡδονῆς (17) ξυγγενή.-Τάχο ἄν. — Πέμπτας τοίνυν ἃς ἡδονὰς ἔθεμεν ἀλύπους ὁρισάμενοι, καθαρὰς ἐπονομάσαντες τῆς ψυχῆς αὐτῆς ἐπιστήμας, ταῖς δὲ αἰσθήσεσιν ἑπόμενας..Ίσως. - Εκτῃ δ' ἐν γενεᾷ, φησίν Ορφεύς, καταπαύσατε [ κόσμον ἀοιδῆς. - - - - - - - Ατὰρ κινδυνεύει καὶ ὁ ἡμέτερος λόγος ἐν ἕκτῃ κατα- πεπαυμένος εἶναι κρίσει. Τὸ δὲ μετὰ ταῦθ᾽ ἡμῖν οὐ- δὲν λοιπὸν, πλὴν ὥσπερ κεφαλὴν ἀποδοῦναι τοῖς εἰρη- μένοις. Οὐκοῦν χρή. Ιθ: δὴ τὸ τρίτον τῷ Σω- τῆρι. τὸν αὐτὸν διαμαρτυράμενοι, λόγον ἐπεξέλθω- μεν.—Ποῖον δή ;—Φίληβος τἀγαθὸν ἔθετο ἡμῖν ἡδο νὴν εἶναι πᾶσαν καὶ παντελῆ. Τὸ τρίτον, ὦ Σώ- κρατες, ὡς ἔοικας, ἔλεγες ἀρτίως τὸν ἐξ ἀρχῆς ἐπ- αναλαβεῖν δεῖν λόγον. Ναί. Τὸ δέ γε μετὰ τοῦτο ἀκούωμεν. Ἐγὼ γὰρ δὴ κατιδών ἅπερ νῦν διελή- λυθα, καὶ δυσχεράνας τὸν Φιλήβου λόγον οὐ μόνον, ἀλλὰ καὶ ἄλλων πολλάκις μυρίων, εἶπον, ὡς ἡδονῆς γε νοῦς ἂν εἴη μακρῷ βέλτιόν τε καὶ ἄμεινον τῷ τῶν ἀνθρώπων βίῳ. — Ἦν ταῦτα. Ὑποπτεύων δέ γε καὶ ἄλλα εἶναι πολλά, εἶπον, ὡς, εἰ φανείη τί που τοῖν ἀμφοῖν βέλτιον, ἐπὶ τῶν δευτερείων στερήσει (18), νῷ πρὸς ἡδονὴν ξυνδιαμαχοίμην, ἡδονὴ δὲ καὶ δευτε- σείων στερήσοιτο. Εἶπες γὰρ οὖν. · Καὶ μετὰ ταῦτά γε, πάντων ἱκανώτατα, τούτοιν οὐδέτερον ἱκα- νὸν ἀνεφάνη. Αληθέστατα. Οὐκοῦν παντάπα- σιν ἐν τούτῳ τῷ λόγῳ καὶ νοῦς ἀπήλλακτο καὶ ἡδονὴ, μηδὲ τἀγαθὸν αὐτὸ μηδέτερον αὐτοῖν εἶναι, στερομέ νων αὐταρκείας, καὶ τῆς τοῦ ἱκανοῦ καὶ τελείου δυ νάμεως. Ορθότατα. Φανέντος δέ γε ἄλλου τι νὰς κρείττονος τούτοιν ἑκατέρου, μυρίῳ γ' αὖ νοῦς ἡδονῆς οἰκειότερον καὶ προσφυέστερον πέφανται νῦν τῇ τοῦ νικῶντος ἰδέα. — Πῶς γὰρ οὔ; — Οὐκοῦν πέμπτον κατὰ τὴν κρίσιν, ὡς νῦν ὁ λόγος ἀπεφήνατο, γίγνοιτ' ἂν ἡ τῆς ἡδονῆς δύναμις. · Εοικεν. — Πρώ τον δέ γε οὗ (19)· κἂν οἱ πάντες βόες τε καὶ ἵπποι, καὶ τὰ ἄλλα ξύμπαντα θηρία φῶσι, τῷ τὸ χαίρειν διώκειν, οἷς πιστεύοντες ὥσπερ μάντεις ὄρνισιν, οἱ πολλοὶ κρίνουσι τὰς ἡδονὰς εἰς τὸ ζῆν ἡμῖν εὖ κρατί- στας εἶναι, καὶ τοὺς θηρίων ἔρωτας οἴονται κυρίους είναι μάρτυρας μᾶλλον ἢ τοὺς τῶν ἐν μούσῃ φιλοσόφῳ μεμαντευμένων ἑκάστοτε λόγων. — Αληθέστατα, ὦ Σώκρατες, εἰρῆσθαί σοι νῦν ἤδη φαμὲν ἅπαντες. » Ταῦτα ὁ Πλάτων. Ἐγὼ δέ σοι καὶ Διονυσίου, - - - - - - - - τῆς ὑπὲρ τῶν δευτερείων, νῷ πρὸς ήδ., πρῶτον δέ γε οὐκ ἂν οἱ πάνα - PRAPAR, EVANG. LIB. XIV. - - - ætera que omnia, quæ naturam existimanda sunt habere sempiternam. - Id quidem ex supra dictis sequitur. Deinde ad secundam revocanda, quæ in proportione versantur, ut pulchrum, perfectum, idoneum, et quæcunque hujus sunt generis.-Uti- que. Tertiam denique, ut quidem conjicio, si mentem prudentiamque posueris, haud a vero pro- cul aberrabis. - Et hoc verisimile. Tribus au- tem illis num merito quartum addatur genus, ex iis quæ animo proprie tribuimus, doctrinis, artibus, et opinionibus quæ recte dicuntur? si qui dem ista quoque bono conjunctiora sunt, quam voluptas. Fortassis et istuc. Quintum inde Locum voluptatibus illis dabimus, quas ab omni molestia vacuas, imo et puras animi cognitiones ©sse statuimus illas quidem, sed tamen ortas ex sensibus. Fortean. G baramque vocem tétare dispunximus. csiora sint, quam voluptas, non autem, sintne cum buro magis quam cuni voluptate conjuncta. D - - - At genere in sexto, inquit Orpheus, gratum conclu- [dite carmen. mus. - - - - Equidem hoc in sexto judicio, nostra quoque dis- putatio non male fortassis concludatur. Ita reli- quum id modo sit, ut suam ei coronidem impona- - Imponamus vero. Age igitur, ac Serva- tori nostro, eumdem rursus obtestati, sermonem hunc nostrum tertio jam instauratum pertexamus. Ecquem vero? Philebus scilicet genus omne voluptatis bonum esse statuebat. At jamjam, Socratis disputationem hanc, tertio, ni fallor, a capite repetendam esse dicebas. — Ita est. Quod autem sequitur attendamus. Equidem ea cum vi ‹ derem, quæ modo persequebar ; ac propterea non Philebi modo, sed infinitorum etiam aliorum vo- cem permoleste ferrem: humanæ vitæ, mentem vo- luptate longe meliorem ac potiorem esse defendi. Sic est. Deinde cum alia quoque permulta esse conjicerem : addidi, si quid fortassis utroque me- lius occurreret, me pro mente rursus contra volu- platem pugnaturum ut, hac ejecta, secundus menti locus tribueretur. Hoc etiam addidisti. - Præterea, quam neutra satis per sese foret, satis admodum probavimus. Verissima loqueris. - - - - - - Ita per hanc disputationem effectum est, ut neque mentem neque voluptatem. ipsum per sese bonum esse statueremus, quod ex sese neutra sufficeret, neutra perfecti ac numeris omnibus absoluti vim et facultatem haberet. · Porro cum Optime. tertium nobis aliud occurrisset hac utraque præ- stantius, tum vero infinitis gradibus, mentem vi- ctoris illius formæ propinquiorem et conjunctio- Nam rein esse perspeximus, quam voluptatem. qui aliter fieri potuisset ? - Maneat igitur, volu- platis vim, eo judicio, quod paulo ante exercuimus, quinto in gradu consistere. -- - - Per me licet. - At in primo nunquam tametsi omuis contra boum, equorum, ac cæterarum omnium ferarum multitu- do vociferetur, quod delectationem unam perse- quatur, quibus plerique fidem, non secus ac volu- Platone legeretur, etc. Platonem pessune, etc. (16) Τέταρτα. Ita reposuimus ex Platone, bar- (17) Ἢ τῆς ἡδονῆς. Tollenda videtur disjunctiva 4. Quæritur enim utrum illa cum bono conjun- (18) Ἐπὶ τῶν δευτερείων στερήσει. Rectius ex (19) Πρῶτον δέ γε οὔ, etc. Recte. Nam apud

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚϚ'. ᾿Απὸ τῆς ἀνθρώπου φύσεως. ᾿Απὸ τοῦ αὐτοῦ. • Καὶ οὔτε ἑαυτοὺς οὔτε τὰ περὶ ἑαυτοὺς ὁρῶσιν. Εἰ γάρ τις τῶν ἀρχηγετῶν τοῦ τῆς ἀσεβείας ταύτης δόγματος, ἑαυτὸν ὅστις ἐστὶ καὶ ὅθεν, ἀνελογίζετο, ἐφρόνησεν ἂν ὥσπερ συνησθημένος ἑαυτοῦ, καὶ εἶπεν οὐ πρὸς τὰς ἀτόμους, ἀλλὰ πρὸς τὸν Πατέρα καὶ Ποιητὴν ἑαυτοῦ· « Α' χεῖρές σου ἔπλασάν με, καὶ ἐποίησάν με. » Καὶ προσεπεξεργάσατο ἂν ἐκεῖνος τὸν θαυμάσιον τῆς ποιήσεως ἑαυτοῦ τρόπον· «Η οὐχ ὥσπερ γάλα με ήμελξας, ἐτύρωσας δέ με ίσα τυ ρῷ; Δέρμα καὶ κρέας με ἐνέδυσας, ὀστέοις δὲ καὶ νεύροις μὲ ἔνειρας. Ζωὴν δὲ καὶ ἔλεος ἔθου παρ' ἐμοὶ, ἡ δὲ ἐπισκοπή σου ἐφύλαξέ μου τὸ πνεῦμα. Πόσας γὰρ ἀτόμους ὁ Ἐπικούρου πατὴρ, καὶ ποτα πὰς ἐξ ἑαυτοῦ προέχεεν, ὅτ' ἀπεσπέρμαινεν Ἐπίκου- Β ρον ; Καὶ πῶς εἰς τὴν μητρώαν αὐτοῦ κατακλεισθεῖ σαι γαστέρα, συνεπάγησαν, ἐσχηματίσθησαν, ἐμορ- φώθησαν, ἐκινήθησαν, ηὐξύνθησαν; Καὶ πολλὰς ἡ βραχεῖα ῥανὶς τὰς Επικούρου ἀτόμους προσκαλεσα- μένη, τὰς μὲν ἐπημφίεσεν αὐτῶν δέρμα καὶ σάρκα γενομένας, ταῖς δὲ ὀστωθείσαις ἡνώρθωται, ταῖς δὲ συνεδέθη νευροῤῥαφουμένη; τά τε ἄλλα πολλὰ μέλη, καὶ σπλάγχνα, καὶ ἔγκατα, καὶ αἰσθητήρια, τὰ μὲν ἔνδοθεν, τὰ δὲ θύραθεν ἐφήρμοσε, δι' ὧν ἐζωογονήθη τὸ σῶμα ; ὧν οὐδὲν ἀργὸν οὐδὲ ἀχρεῖον προσετέθη· ἐπεὶ μηδὲ τὰ φαυλότατα, μήτε τρίχες, μήτε ὄνυχες· πάντα δὲ, τὰ μὲν πρὸς τὸ τῆς συστάσεως ὄφελος, τα δὲ πρὸς τὸ κάλλος τῆς ὄψεως συντελεί. Οὐ γὰρ τῆς χρείας μόνης, ἀλλὰ καὶ τῆς ὥρας ἐπιμελὴς ἡ Πρό- νοια. Ερυμα μὲν γὰρ καὶ σκέπασμα πάσης τῆς κε φαλῆς ἡ κόμη· εὐπρέπεια δὲ ὁ πώγων τῷ φιλοσόφῳ. Τήν τε τοῦ ὅλου σώματος τοῦ ἀνθρωπείου φύσιν ἐκ τῶν μερῶν ἀναγκαίων πάντων ήρμοσε, καὶ τοῖς μέ- λεσι πᾶσι τήν τε πρὸς ἀλλήλα κοινωνίαν περιέβαλε, καὶ τὴν παρὰ τοῦ ὅλου χορηγίαν ἐπεμέτρησεν. Τῶν τὰ μὲν ὁλοσχερῆ, καὶ τοῖς ἰδιώταις ἐκ τῆς πείρας, ἦν ἔχει δύναμιν, πρόδηλα· κεφαλῆς ἡγεμονία, καὶ περὶ τὸν ἐγκέφαλον, ὥσπερ ἄρχοντα ἐν ἀκροπόλει τῶν αἰσθήσεων ἡ δορυφορία· προτιοῦσαι (30) μὲν ἔψεις, ἀναγγέλλουσαι δὲ ἀκοαὶ, ἐδωδὴ ὥσπερ φορο- λογοῦσα, όσφρησις καθάπερ ανιχνεύουσα καὶ διερευ νωμένη, καὶ ἀφὴ πᾶν διατάττουσα τὸ ὑπήκοον. (Κε- φαλαιωδῶς γὰρ νῦν ὀλίγα τῶν τῆς πανσόφου Προνοίας ἔργων ἐπιδραμούμεθα, μετ' ὀλίγον ἀκριβέστερον, τοῦ Θεοῦ διδόντος, ἐπεξεργασόμενοι, ὅταν πρὸς τὸν δου κούντα λογιώτερον ἀποτεινώμεθα. ) Χειρῶν διακονία, δι' ὧν ἐργασίαι τε παντοῖαι, καὶ πολυμήχανοι τελοῦν- ται τέχναι, ταῖς κατὰ μέρος δυνάμεσιν εἰς μίαν συνερ γίαν διηρθρωμένων, ὤμων τε ἀχθοφορίαι, καὶ κατο χαὶ δακτύλων, ἀγκώνων τε καμπαὶ, πρός τε τὸ σῶμα εἴσω στρεφόμεναι, καὶ πρὸς τὸ ἐκτὸς ἀπονεύουσαι, ἵνα ἐφέλκεσθαί τε καὶ ἀπωθεῖσθαι δύνωνται· ποδῶν ὑπηρεσία, δι' ὧν πᾶσα ἡμῖν ὑποπέπτωκεν ἡ περί- γειος κτίσις, βάσιμος ἡ γῆ, πλωτὴ ἡ θάλασσα, περά- σιμοι οι ποταμοί, καὶ πάντων πρὸς πάντα ἐπιμιξία. Γαστὴρ ταμεῖον τροφῶν πᾶσι τοῖς συντεταγμένοις PREPAR. EVANG. LIB. XIV. A Psal. cxvin, 73. 'Job x, 10-12. C CAPUT XXVI. . Idem ex hominis natura concluditur. Ex.eodem. • Ac ne se quidem ipsos, inquit, nec quæ natu- ræ suæ propria sunt, isti vident. Si quis enim ex illis impiæ doctrinæ principibus, qui tandem, aut unde sit, cum animo reputaret suo, is profecto vel- ut in suimet sensum adductus, saperet illico, atque hac voce, non jam atomos, sed Patrem ipse Crea- toremque suum appellaret, Manus tuæ formave- funt me, et fecerunt me '. » Et quemadmodum al- ter ille, admirabilem molitionis suæ rationem per- texeret, Nonne sicut lac mulsisti me, et sicut caséum me coagulasti? Pelle et carne vestisti me, ossibus et nervis compegisti me. Vitam et miseri- cordiam tribuisti mihi, et visitatio tua custodivit spiritum meum '., Quot euim, amabo, et cujus- modí atomos Epicuri pater ex se profudit, cum Epi- curam proseminaret? Quomodo in matris ejus alvum inclusæ coaluerunt, figuram ac formam acceperunt, commota sunt, aucta sunt ? Quomodo ros ille perexiguus, plurimas Epicuri atomos cum advocasset, alias in cutem carnemque mutatas con- vestivit, aliis in Ossa conversis erectior ac solidior constitit, aliis nervorum complexu illigatus est ? Quo denique modo vim tantam membrorum aliorum, viscerum, intestinorum, sensus instrumentorum intrinsecus extrinsecusve confavit, quæ vivum ac spirans corpus eficeret ? Nam ex illis quidem omni- bus otiosum nihil est, nihil inutile, non pili, non ungues, non cætera quæ abjectissima videri possint: omnia vel ad constituendam ejus integritatem, vel ad speciem dignitatemque conducunt. Nec enim usui duntaxat uni Providentia, sed etiam pulchri- tudini ac formæ prospicit. Itaque totius capitis pro- pugnaculum quoddam ac tegumentum coma est: barba philosophi decus et ornamentum. Illa igitur integri corporis humani naturam ex partibus ne cessariis omnibus coagmentavit, membrisque omni- bus cum matuam iuter se communionem indidit tum ex totius etiam opibus prolixe admodum ac li- beraliter admensa est. Et membra quidem potissima quam vim et facultatem habeant, usu et experientia ipsi etiam idiotae norunt : capitis principatus, circa cerebrum tanquam imperatorem, sensuum in acro- poli excubiæ atque præsidia, progredientes oculi, aures nuntios perferentes, gustatus velut commẹa- tum annonamque convehens, olfactus indagans quo- dammodo atque vestigans, tactus subdita omnia dige- rens et ordinans.(Nunc enim ex sapientissimæ Provi- dentiæ operibus summatim pauca tantum aliqua per • currimus, iidem paulo post, cum adversus illum, cujus major est eruditionis opinio, disputabimus, uberius, Deo duce, ac plenius omnia persequemur.) Manuum ergo deinceps ministerium, quæ omnis ge neris functiones obeunt, artesque moliuntur singu- laris ingenii, propriis quibusque facultatibus ad unam functionum societatem instructæ : humeri (50) Forte προῖσ.

Α ἑάων (38) ·, οὗτοι δὲ οἱ φιλόσοφοι μετὰ τωθείας εὐ- Θεούς διὰ τὸ θέειν, ἐκ τοῦ θεῖναι, θεοποιήσωσιν, Ἔστων δ' ἐν προθύροις, θεοὶ δωτήρες εάων. Ερμεία, Διὸς υἱε, διάχτορε, δῶτερ εάων. φημοῦσι, θεοὶ πάντων ἀγαθῶν ἀδώρητοι (59) καὶ ἀμέ τοχοι· καὶ τίνι τρόπῳ τεκμηριοῦνται θεοὺς εἶναι, μήτε παρόντας καὶ πράττοντάς τι ὁρῶντες, ὡς οἶ, τὸν ἥλιον καὶ τὴν σελήνην καὶ τοὺς ἀστέρας θαυμά σαντες, διὰ τὸ θέειν ἔφασαν κεκλῆσθαι θεούς· μήτε τινὰ δημιουργίαν αὐτοῖς ἢ κατασκευὴν προσνέμοντες, ἵν᾽ ἐκ τοῦ θεῖναι, τοῦτ' ἔστι ποιῆσαι, θεοποιήσωσιν αὐτούς· ( τούτου γὰρ ἕνεκα πρὸς ἀλήθειαν ὁ τῶν ἁπάντων ποιητὴς καὶ δημιουργὸς μόνος ἐστὶ Θεός·) μήτε διοίκησιν, ἢ κρίσιν, ἢ χάριν αὐτῶν τινα πρὸς ἀνθρώπους ἐκτιθέμενοι, ἵνα φόβον ἡ τιμὴν ὀφλήσαν τες προσκυνήσωμεν αὐτοῖς; Η τοῦ κόσμου προκύ ψας Επίκουρος, καὶ τὸν οὐράνιον ὑπερβὰς περίβο λον, ἢ διά τινων κρυφίων, ἃς μόνος εἶδεν, ἐξελθὼν πυλῶν, οὓς (40) ἐν τῷ κενῷ κατεῖδε θεούς, καὶ τὴν πολλὴν αὐτῶν ἐμακάρισε τρυφήν; κἀκεῖθεν ἐπιθυμη της γενόμενος τῆς ἡδονῆς, καὶ τῆς ἐν τῷ κενῷ ζηλα της διαίτης, οὕτω πάντας ἐπὶ τοῦ μακαρισμοῦ τούτου μετουσίαν, ἐξομοιωθησομένους ἐκείνοις τοῖς θεοῖς, παρακαλεῖ· συμπόσιον αὐτοῖς μακάριον, οὐχ ὅπερ εἰ ποιηταί, τὸν οὐρανὸν ἢ τὸν Ολυμπον, ἀλλὰ τὸ κενὸν συγκροτῶν, ἔκ τε τῶν ἀτόμων τὴν ἀμβροσίαν αὐτοῖς παρατιθεὶς, καὶ προπίνων αὐτοῖς ἐξ ἐκείνων τὸ νέ κταρ ' καὶ δὴ κατ' ἐκείνων τῶν μηδὲν πρὸς ἡμᾶς, όρκους τε καὶ ὁρκισμούς μυρίους τοῖς ἑαυτοῦ βιβλίους ἐγγράφει, ὀμούς τε συνεχῶς μὲ Δία καὶ νή Δία, εξορκῶν τε τοὺς ἐντυγχάνοντας καὶ πρὸς οὓς διαλέ γοιτο, πρὸς τῶν θεῶν, οὐ τί που δεδιὼς αὐτὸς (41), Η δεδιττόμενος ἐκεῖνος τὴν ἐπιορκίαν, κενὸν δὲ τοῦτο, καὶ ψευδὲς, καὶ ἀργὸν, καὶ ἄσημον ἐπιφθεγγόμενος τοῖς λόγοις αὐτοῦ παράρτημα, οἷον εἰ καὶ χρέμπτοιτο καὶ πτύοι, τό τε πρόσωπον στρέφοι, καὶ τὴν χεῖρα κινοίη. Τοιαύτη γὰρ ἀδιανόητος ἦν ἡ παρ' αὐτῷ καὶ ματαία ὑπόκρισις, ἡ τῶν θεῶν ὀνομασία. ᾿Αλλὰ τοῦτο μὲν πρόδηλον, ὅτι, μετὰ τὸν Σωκράτους θάνατον και τεπτηχώς ᾿Αθηναίους, ὡς μὴ δοκοίη τοῦθ᾽ ὅπερ ἦν, ἄθεος εἶναι, κενὰς αὐτοῖς ἀνυποστάτων θεῶν τερα- τευσάμενος εζωγράφησε σκιάς. Οὔτε γὰρ εἰς οὐρα νὸν ἀνέβλεψε νοεροῖς ὀφθαλμοῖς, ἵνα τῆς ἐναργούς ἄνωθεν φωνῆς ἀκούσῃ, ἧς ὁ προσεκτικός θεατής κατ ακούσας ἐμαρτύρησεν, ὅτι . Οἱ οὐρανοὶ διηγοῦνται δόξαν Θεοῦ, ποίησιν δὲ χειρῶν αὐτοῦ ἀναγγέλλει τὸ στερέωμα·, οὔτε τῇ διανοίᾳ κατεἶδεν εἰς τοὔδαφος. Εμαθε γὰρ ἂν, ὅτι « Τοῦ ἐλέους Κυρίου πλήρης ή γῆ, καὶ ὅτι τοῦ Κυρίου ἡ γῆ, καὶ τὸ πλήρωμα αὐτ τῆς. » Και, « Μετὰ ταῦτα γὰρ, » φησί, ο Κύριος εἰς τὴν γῆν ἐπέβλεψε, καὶ ἐνέπλησεν αὐτὴν τῶν ἀγαθῶν αὐτοῦ. Ψυχὴν (42) παντός ζώου ἐκάλυψε τὸ πρόσωπον αὐτῆς. » Εἰ δὲ μὴ σφόδρα τυφλώττουσιν, ἐπισκεψά σθωσαν τὴν ταμποίκιλον τῶν ζώων πολυπλήθειαν, τὰ χερσαία, τὰ πτηνά, τὰ ἔνυδρα, καὶ κατανοησάτωσαν, ὡς ἀληθῆς ἐπὶ τῇ πάντων κρίσει (43) γέγονεν ή μαρ δωτῆρες οἰ ἀδώρητος EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS II. - APOLOGETICA. dum efferuntur. Audebuntne vero Epicurus et De- inocritus dicere, molestum sibi atque invisum esse philosophandi munus ? Imo non aliam profecto huic animi voluptatem anteponant. Etsi enim bo- num voluptatem omnem esse statuunt, hoc tamen dicere verebuntur, philosophari sibi non esse vul- gari voluptate jucundius. Deos porro, quos poetæ quidem bonorum auctores prædicant, philosophi vero isti, nullius omnino boni vel auctores esse, vel participes ridendo jactant ; deos, inquam, illos, quibus tandem rationibus ut deos esse putent ad- ducuntur; quos nec præsentes videant, nec rerum quidquam molientes (quos secuti saltem videntur, qui solemn, lunam ac stellas admirati, hoe est deos, il est, a currendo vocatos esse dixerunt), nec ullo prorsus in operum aut B functionum genere versati credant, ut eos hoc est ab efficiendo deos elliciant (propterea quippe omnium effector atque nolitor unus vere Deus est), nullo denique vel gu- bernationis, vel judicii, vel beneficii vinculo eum hominibus teneri velint, ut cultum iis aliquem vel meta, vel honoris causa debeamus ? Num Epicurus forte, cum. ultra mundum hunc prospiciens, ac coelestem illum ambitum prætergressus, aut per occultum quoddam posticum, sibique soli notum egressus, deos in vacuo degentes vidit, ac summam eorum tautis in deliciis felicitatem admi- ratus, voluptatem inde concupiscit, atque illam quæ in vacuo ducitur vitam æmulatus, omnes con- tinuo tanquam deorum illorum similes futuros, ejus ad felicitatis communionem ac societatem in- vitat. Quibus ille cœnaculum, non jam cœlum aut Olympum, ut poetæ, sed vacuumn instruit, confectam ex atomis apponens ambrosiam, indidemque bau- stum nectar propinans. Cæterum iis de rebus, quæ nihil ad nos pertineant, mille juramenta sacrasque obtestationes suis passim libris inferciens, per Jo- vem assidue vel negat aliquid vel aflirmal, lectores- que suos, et eos quibuscum ipse disputat, deorum obstringit religione, non quod illos ipse vereatur, aut perjurium ullo modo reformidet; sed inanem hanc atque mendacem, vanainque ae nihil ommino signifcantemn disputationum suarum appendicem effutiens, non aliter ac si excreet aut exspulat, D aut convertat vultum, aut manum commoveat. Ejusmodi quippe omnis ista deorum appellatio est, superflua quaedam hæc sensus expers studiique si· mulatio. At illud quidem longe certissimum, cuni Athenienses a Socratis interitu metueret, ne qualis erat atheos esse videretur, vacuas iis leviculorum deorum umbras novum circulatorem informasse. Nec enim profecto aut spiritalibus unquam oculis Et v. 335: Et alibi. C rum; hoc quidem loco, ubi opponuntur. (38) Δοτῆρας εάων. Homerus Odyss. Θ, ν. 325: (39) 'Αδώρητοι. id est, nullorum auctores dono- (40) Forte τους. (41) Forte αὐτούς. (42) Forte ψυχή. (43) Forte χτίσει.

ἁλῶναι κατὰ τῆς πόλεως τῆς ᾿Αθηναίων, καὶ Στάγει ραν (50) τὴν πατρίδα προδοῦναι Μακεδόσιν αὐτόν. Ἔτι δὲ κατασκαφείσης Ολύνθου, μηνύειν, ἐπὶ τοῦ λαφυροπωλείου, Φιλίππῳ τοὺς πλουσιωτάτους τῶν Ολυνθίων. Ἠλίθια δὲ διαβέβληκεν αὐτὸν καὶ Κηφισό δωρος (51), ὁ Ισοκράτους μαθητής, τρυφερὸν καὶ τένθην, καὶ ἄλλα τοιαῦτα λέγων αὐτὸν εἶναι. Πάντα δ' ὑπερπαλαίει μωρίᾳ τὰ ὑπὸ Λύκωνος (52) ειρημένα, τοῦ λέγοντος εἶναι Πυθαγορικὸν ἑαυτόν. Φησὶ γὰρ θύειν Αριστοτέλην θυσίαν τετελευτηκυίᾳ τῇ γυναικὶ τοιαύτην, ὁποίαν Ἀθηναῖοι τῇ Δήμητρι, καὶ ἐν ἐλαίῳ θερμῷ λουόμενον, τοῦτο δὴ πιπράσκειν. Ηνίκα δὲ εἰς Χαλκίδα ἀπῄει, τοὺς τελώνας εὑρεῖν ἐν τῷ πλοίῳ λοπάδια χαλκᾶ πέντε καὶ ἑβδομήκοντα. Καὶ σχεδόν οἱ μὲν πρῶτοι διαβαλόντες Αριστοτέλην τοσ οὗτοι γεγόνασιν· ὧν οἱ μὲν κατὰ τοὺς αὐτοὺς ἦσαν χρόνους, οἱ δὲ μικρὸν ὕστερον ἐγένοντο· πάντες δὲ σοφισταί, καὶ ἐριστικοὶ, καὶ ῥήτορες, ὧν καὶ τὰ ἀνα ματα καὶ τὰ βιβλία τέθνηκε τῶν σωμάτων μᾶλλον. Τοὺς μὲν γὰρ μετὰ ταῦτα γεγονότας, ἢ τὰ ὑπ' ἐκεί νων εἰρημένα λέγοντας, παντάπασιν ἐν δεῖ χαίρειν, και μάλιστα τοὺς μηδ' ἐντετυχηκότας τοῖς βιβλίοις αὐτῶν, ἀλλ' αὐτοσχεδιάζοντας· ὁποῖοί εἰσι καὶ οἱ λέγοντες τριακοσίας ἔχειν λοπάδας αὐτόν. Οὐδεὶς γὰρ ἂν εὑρεθείη περὶ αὐτοῦ τοιοῦτον οὐθὲν εἰρηκώς τῶν τότε ὄντων, ὅτι μὴ Λύκων· οὗτος μέντοι . καθάπερ ἔφην, εἴρηκεν εὑρῆσθαι λοπάδια πέντε καὶ ἑβδομή κοντα. Οὐ μόνον δὲ καὶ ἐκ τῶν χρόνων, καὶ ἐκ τῶν διαβεβληκότων τεκμήραιτό τις ἂν, ὅτι ψευδῆ πάντα τὰ εἰρημένα ἐστὶν, ἀλλὰ κἀκ τοῦ μὴ πάντας τὰ αὐτὰ διαβάλλειν, ἀλλ' ἔκαστον ίδιά τινα λέγειν· ὧνπερ εἰ ἦν ἐν ὁτιοῦν ἀληθὲς, ἐχρῆν δήπου μυριάκις, ἀλλ᾽ οὐχ ἅπαξ αὐτὸν ὑπὸ τῶν τότε ἀπολωλέναι. Φανερόν οὖν, ὅτι καθάπερ πολλοῖς καὶ ἄλλοις, οὕτω καὶ ᾿Αριστο τέλει συνέβη, διά τε τὰς πρὸς τοὺς βασιλεῖς φιλίας, καὶ διὰ τὴν ἐν τοῖς λόγοις ὑπεροχήν, ὑπὸ τῶν τότε σοφιστῶν φθονεῖσθαι. Δεῖ δὲ τοὺς εὖ φρονοῦντας, μὴ εἰς τοὺς διαβάλλοντας ἀποβλέπειν μόνον, ἀλλὰ καὶ εἰς τοὺς ἐπαινοῦντας καὶ ζηλοῦντας αὐτόν. Οὐ μικρῷ γὰρ πλείους καὶ βελτίους εὑρεθεῖεν ἂν οὗτοί γε. Τὰ μὲν οὖν ἄλλα προδήλως πέπλασται· δύο δὲ ταῦτα δοκεῖ πιστεύεσθαι, δι' & ψέγουσι τινες αὐτόν· ἓν μὲν ὅτι τὴν Ερμείου γήμειε φύσει μὲν ἀδελφὴν, θετὴν δὲ Α ρεῖν αὐτὸν φαίη. Λέγει γὰρ ἐπιστολὰς ᾿Αριστοτέλους Β θυγατέρα Πυθιάδα, κολακεύων αὐτόν· Θεόκριτος γοῦν Κηφισόδοτος, ὁ Ἰσο κράτους μαθητής, ἐν τοῖς κατ' Αριστοτέλους (τέσσαρα δ' ἐστὶ ταῦτα βιβλία), ἐπιτιμῇ τῷ Φιλοσόφῳ, ὡς οὐ ποιήσαντι λόγον ἄξιον, τὸ παροιμίας ἀθροῖσαι. παρακούει, ὁ Χῖος ἐποίησεν ἐπίγραμμα τοιοῦτον· Γεγόνασι δὲ καὶ ἄλλοι Λύκωνες· πρῶτος υ θαγορικός, δεύτερος αὐτὸς οὗτος καὶ ἄλλοι ? τέσσαρες), τρί τος ἐπῶν ποιητής, τέταρτος ἐπιγραμμάτων ποιητής. ἀσεβείας EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS II. B - APOLOGETICA. nem effuderit ? Quas tamen hominis calumnias qui attendet, eum delirare merito dixerit. Aristo- telis enim deprehensas esse adversus Atheniensium urbem epistolas, eumque Stagira suam ipsius pa- trian Macedonibus prodidisse refert : itemque Olyn- tho jam eversa, quo in loco præda vendebatur, opu- lentissimos quosque Olynthiorum Philippo indi- casse. Insulsus etiam ac futilis calumniator est Cephisodorus, Isocratis discipulus, qui voluptarium ipsum et catillonem, similibusque nominibus ap- pellavit. At hæc omnia longe dementia superant, quæ a Lycone Pythagoreo, ut se ipse vocat, objecta sunt. Scribit enim Aristotelem idem sacrificii genus quod Cereri ab Atheniensibus fiebat, demortuæ uxori facere solitum, atque illud ipsum oleum po- stea vendere, in quo calido jam ante lavisset. Quippe dum Chalcidem peteret, ollulas in navi æreas quin- que et septuaginta repertas a publicanis fuisse. Atque hi fere principes Aristotelis calumniatores fuere: quorum nonnulli ejus ætate vivebant, alii paulo post : sophista omnes, contentiosi, ac rheto- res, quorum nomina simul atque libri magis etiam periere quam corpora. Nam qui post illos exstitere, aut qui jam ab iisdem objecta refricant, ii vero mit- tendi prorsus ac negligendi sunt, illique praesertim qui cum ne superiorum quidem libros attigerint, maledicta per se ipsos temereque finxerunt. Cujus- modi sunt, qui ollas ejus trecentas numerant: nihil enim apud eorum ullum, qui tum vivebant, de phi- losopho tale reperias, si Lyconem illum excipies, qui tamen, ut jam anţe dixi, ollulas tantum quinque ac septuaginta repertas esse commemorat, Porro non ex temporum modo, aut criminatorum ipsorum ra- tione, falsa illa esse crimina colligas, sed etiam ex eu, quod non idem ab omnibus, sed a singulis proprium ac singulare aliquid objiciatur: cujusmodi si vel unum aliquod verum esset, millies eum, non modo semel, ab iis qui tunc viverent, sublatum oporteret. Liquet igitur, quod aliis plerisque, idipsum Aristo- teli contigisse, ut propter regum amicitias, ac sum- mam eruditionis excellentiam, æqualium sophista- rum invidia laboraret. At æqui rerum æstimatoris fuerit, non solos hominis calumniatores, sed lauda- tores etiam et æmulos cogitare: qui sane haud paulo plures ac meliores esse reperientur. Et quidem ca- D tera vanitatem per sese ostendunt suam. Duo modo sunt a nonnullis in eo reprehendi solita, quæ nat lib. ii, pag. D : inquit, Quæ postrema verba, mirum quam interpres doctissimus dum vertit, quod paranius coacervare, et in libros congerere, operæ pretium esse non duxe- rit. Verte: quod in congerendis proverbiis inanem ac futilem operum posuerit. Exstabat enim olim, teste Diogene, syntagma proverbiorum ab Aristo- fele nominatum et digestuin. Alterius Cephisodori, plani hominis atque ridiculi, neminit idem Athe- C fidem aliquam impetrare videantur: alterum, quod næus lib, xiv, pag. 615. telico : (quorsum igitur præmisit, dixisset potius De hoc Pythagorico nihil alibi reperio. De Peripa- telico, ejusque profuso luxu, multi multa, in qui- bus Athenæus lib. xii, pag. 547. Porro, quod hic crimen Aristoteli a Lycone objectum dici- tur. Diogenes Aristippo tribuit, cujus cum ab Eurg- medonte quodam reus agendus esset, eum volun- tario aconiti haustu obiisse tradit, (50) Αl. Στάγειρα. (51) Κηφισόδωρος. Athenaeus Κηφισόδοτον nomi- (52) Λύκωνος. Diogenes lib. v in Lycone Peripa-

ἁλῶναι κατὰ τῆς πόλεως τῆς ᾿Αθηναίων, καὶ Στάγει ραν (50) τὴν πατρίδα προδοῦναι Μακεδόσιν αὐτόν. Ἔτι δὲ κατασκαφείσης Ολύνθου, μηνύειν, ἐπὶ τοῦ λαφυροπωλείου, Φιλίππῳ τοὺς πλουσιωτάτους τῶν Ολυνθίων. Ἠλίθια δὲ διαβέβληκεν αὐτὸν καὶ Κηφισό δωρος (51), ὁ Ισοκράτους μαθητής, τρυφερὸν καὶ τένθην, καὶ ἄλλα τοιαῦτα λέγων αὐτὸν εἶναι. Πάντα δ' ὑπερπαλαίει μωρίᾳ τὰ ὑπὸ Λύκωνος (52) ειρημένα, τοῦ λέγοντος εἶναι Πυθαγορικὸν ἑαυτόν. Φησὶ γὰρ θύειν Αριστοτέλην θυσίαν τετελευτηκυίᾳ τῇ γυναικὶ τοιαύτην, ὁποίαν Ἀθηναῖοι τῇ Δήμητρι, καὶ ἐν ἐλαίῳ θερμῷ λουόμενον, τοῦτο δὴ πιπράσκειν. Ηνίκα δὲ εἰς Χαλκίδα ἀπῄει, τοὺς τελώνας εὑρεῖν ἐν τῷ πλοίῳ λοπάδια χαλκᾶ πέντε καὶ ἑβδομήκοντα. Καὶ σχεδόν οἱ μὲν πρῶτοι διαβαλόντες Αριστοτέλην τοσ οὗτοι γεγόνασιν· ὧν οἱ μὲν κατὰ τοὺς αὐτοὺς ἦσαν χρόνους, οἱ δὲ μικρὸν ὕστερον ἐγένοντο· πάντες δὲ σοφισταί, καὶ ἐριστικοὶ, καὶ ῥήτορες, ὧν καὶ τὰ ἀνα ματα καὶ τὰ βιβλία τέθνηκε τῶν σωμάτων μᾶλλον. Τοὺς μὲν γὰρ μετὰ ταῦτα γεγονότας, ἢ τὰ ὑπ' ἐκεί νων εἰρημένα λέγοντας, παντάπασιν ἐν δεῖ χαίρειν, και μάλιστα τοὺς μηδ' ἐντετυχηκότας τοῖς βιβλίοις αὐτῶν, ἀλλ' αὐτοσχεδιάζοντας· ὁποῖοί εἰσι καὶ οἱ λέγοντες τριακοσίας ἔχειν λοπάδας αὐτόν. Οὐδεὶς γὰρ ἂν εὑρεθείη περὶ αὐτοῦ τοιοῦτον οὐθὲν εἰρηκώς τῶν τότε ὄντων, ὅτι μὴ Λύκων· οὗτος μέντοι . καθάπερ ἔφην, εἴρηκεν εὑρῆσθαι λοπάδια πέντε καὶ ἑβδομή κοντα. Οὐ μόνον δὲ καὶ ἐκ τῶν χρόνων, καὶ ἐκ τῶν διαβεβληκότων τεκμήραιτό τις ἂν, ὅτι ψευδῆ πάντα τὰ εἰρημένα ἐστὶν, ἀλλὰ κἀκ τοῦ μὴ πάντας τὰ αὐτὰ διαβάλλειν, ἀλλ' ἔκαστον ίδιά τινα λέγειν· ὧνπερ εἰ ἦν ἐν ὁτιοῦν ἀληθὲς, ἐχρῆν δήπου μυριάκις, ἀλλ᾽ οὐχ ἅπαξ αὐτὸν ὑπὸ τῶν τότε ἀπολωλέναι. Φανερόν οὖν, ὅτι καθάπερ πολλοῖς καὶ ἄλλοις, οὕτω καὶ ᾿Αριστο τέλει συνέβη, διά τε τὰς πρὸς τοὺς βασιλεῖς φιλίας, καὶ διὰ τὴν ἐν τοῖς λόγοις ὑπεροχήν, ὑπὸ τῶν τότε σοφιστῶν φθονεῖσθαι. Δεῖ δὲ τοὺς εὖ φρονοῦντας, μὴ εἰς τοὺς διαβάλλοντας ἀποβλέπειν μόνον, ἀλλὰ καὶ εἰς τοὺς ἐπαινοῦντας καὶ ζηλοῦντας αὐτόν. Οὐ μικρῷ γὰρ πλείους καὶ βελτίους εὑρεθεῖεν ἂν οὗτοί γε. Τὰ μὲν οὖν ἄλλα προδήλως πέπλασται· δύο δὲ ταῦτα δοκεῖ πιστεύεσθαι, δι' & ψέγουσι τινες αὐτόν· ἓν μὲν ὅτι τὴν Ερμείου γήμειε φύσει μὲν ἀδελφὴν, θετὴν δὲ Α ρεῖν αὐτὸν φαίη. Λέγει γὰρ ἐπιστολὰς ᾿Αριστοτέλους Β θυγατέρα Πυθιάδα, κολακεύων αὐτόν· Θεόκριτος γοῦν Κηφισόδοτος, ὁ Ἰσο κράτους μαθητής, ἐν τοῖς κατ' Αριστοτέλους (τέσσαρα δ' ἐστὶ ταῦτα βιβλία), ἐπιτιμῇ τῷ Φιλοσόφῳ, ὡς οὐ ποιήσαντι λόγον ἄξιον, τὸ παροιμίας ἀθροῖσαι. παρακούει, ὁ Χῖος ἐποίησεν ἐπίγραμμα τοιοῦτον· Γεγόνασι δὲ καὶ ἄλλοι Λύκωνες· πρῶτος υ θαγορικός, δεύτερος αὐτὸς οὗτος καὶ ἄλλοι ? τέσσαρες), τρί τος ἐπῶν ποιητής, τέταρτος ἐπιγραμμάτων ποιητής. ἀσεβείας EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS II. B - APOLOGETICA. nem effuderit ? Quas tamen hominis calumnias qui attendet, eum delirare merito dixerit. Aristo- telis enim deprehensas esse adversus Atheniensium urbem epistolas, eumque Stagira suam ipsius pa- trian Macedonibus prodidisse refert : itemque Olyn- tho jam eversa, quo in loco præda vendebatur, opu- lentissimos quosque Olynthiorum Philippo indi- casse. Insulsus etiam ac futilis calumniator est Cephisodorus, Isocratis discipulus, qui voluptarium ipsum et catillonem, similibusque nominibus ap- pellavit. At hæc omnia longe dementia superant, quæ a Lycone Pythagoreo, ut se ipse vocat, objecta sunt. Scribit enim Aristotelem idem sacrificii genus quod Cereri ab Atheniensibus fiebat, demortuæ uxori facere solitum, atque illud ipsum oleum po- stea vendere, in quo calido jam ante lavisset. Quippe dum Chalcidem peteret, ollulas in navi æreas quin- que et septuaginta repertas a publicanis fuisse. Atque hi fere principes Aristotelis calumniatores fuere: quorum nonnulli ejus ætate vivebant, alii paulo post : sophista omnes, contentiosi, ac rheto- res, quorum nomina simul atque libri magis etiam periere quam corpora. Nam qui post illos exstitere, aut qui jam ab iisdem objecta refricant, ii vero mit- tendi prorsus ac negligendi sunt, illique praesertim qui cum ne superiorum quidem libros attigerint, maledicta per se ipsos temereque finxerunt. Cujus- modi sunt, qui ollas ejus trecentas numerant: nihil enim apud eorum ullum, qui tum vivebant, de phi- losopho tale reperias, si Lyconem illum excipies, qui tamen, ut jam anţe dixi, ollulas tantum quinque ac septuaginta repertas esse commemorat, Porro non ex temporum modo, aut criminatorum ipsorum ra- tione, falsa illa esse crimina colligas, sed etiam ex eu, quod non idem ab omnibus, sed a singulis proprium ac singulare aliquid objiciatur: cujusmodi si vel unum aliquod verum esset, millies eum, non modo semel, ab iis qui tunc viverent, sublatum oporteret. Liquet igitur, quod aliis plerisque, idipsum Aristo- teli contigisse, ut propter regum amicitias, ac sum- mam eruditionis excellentiam, æqualium sophista- rum invidia laboraret. At æqui rerum æstimatoris fuerit, non solos hominis calumniatores, sed lauda- tores etiam et æmulos cogitare: qui sane haud paulo plures ac meliores esse reperientur. Et quidem ca- D tera vanitatem per sese ostendunt suam. Duo modo sunt a nonnullis in eo reprehendi solita, quæ nat lib. ii, pag. D : inquit, Quæ postrema verba, mirum quam interpres doctissimus dum vertit, quod paranius coacervare, et in libros congerere, operæ pretium esse non duxe- rit. Verte: quod in congerendis proverbiis inanem ac futilem operum posuerit. Exstabat enim olim, teste Diogene, syntagma proverbiorum ab Aristo- fele nominatum et digestuin. Alterius Cephisodori, plani hominis atque ridiculi, neminit idem Athe- C fidem aliquam impetrare videantur: alterum, quod næus lib, xiv, pag. 615. telico : (quorsum igitur præmisit, dixisset potius De hoc Pythagorico nihil alibi reperio. De Peripa- telico, ejusque profuso luxu, multi multa, in qui- bus Athenæus lib. xii, pag. 547. Porro, quod hic crimen Aristoteli a Lycone objectum dici- tur. Diogenes Aristippo tribuit, cujus cum ab Eurg- medonte quodam reus agendus esset, eum volun- tario aconiti haustu obiisse tradit, (50) Αl. Στάγειρα. (51) Κηφισόδωρος. Athenaeus Κηφισόδοτον nomi- (52) Λύκωνος. Diogenes lib. v in Lycone Peripa-